Alternatif gıda ağı

Alternatif gıda ağı (AGA veya AGİ, İngilizce: alternative food network, AFN), standartlaştırılmış endüstriyel gıda tedarik zincirine alternatif oluşturan üretici, tüketici ve diğer aktörleri bir araya getiren ağların genel adıdır. Bu ağlar, gıda egemenliği, küçük üretici desteği, ekolojik üretim, aracısızlaştırma, adil fiyat ve demokratik yönetişim gibi ilkeleri benimseyerek endüstriyel gıda rejimine karşı bir konum alır.

Alternatif gıda ağlarının somut biçimleri arasında çiftçi pazarları, tüketim kooperatifleri, topluluk destekli tarım (TDT), gıda toplulukları, satın alma grupları, topluluk bahçeleri ve adil ticaret ağları yer alır.

Kavramın kökeni
"Alternatif gıda" terimini akademik literatürde ilk kullananlar arasında Whatmore ve Thorne (1997) "alternatif gıda coğrafyası"ndan, Marsden, Banks ve Bristow (2000) ise "alternatif gıda zincirleri"nden söz etmiştir. Renting, Marsden ve Banks (2003) terimi alternatif gıda ağları olarak standartlaştırmıştır.

Sınıflandırma
Marsden ve arkadaşlarının (2000) yaygın olarak kullanılan sınıflandırmasına göre kısa gıda tedarik zincirleri üç biçimde ortaya çıkar:

Yüz yüze (face-to-face): Üretici ile tüketici doğrudan fiziksel olarak buluşur. Çiftçi pazarları, çiftlik satış noktaları.
Mekânsal yakınlık (spatially proximate): Üretim ve tüketim aynı bölgede gerçekleşir, az sayıda aracı vardır. Tüketim kooperatifleri, bölgesel markalar.
Mekânsal uzaklık (spatially extended): Coğrafi mesafe büyük olabilir ancak ürün kimliği ve menşe bilgisi ürünle birlikte taşınır. Adil ticaret, coğrafi işaret.

Türkiye'de alternatif gıda ağları
Tarihçe
Türkiye'de alternatif gıda hareketinin kökleri 1990'larda Bodrum, Marmariç ve büyük şehirlerdeki doğal ürün dükkânlarına (Başak, Nuhun Ambarı) ve köye dönüş girişimlerine (Ekoköy, Ortak Yaşam) dayanmaktadır.

2000'li yıllardan itibaren hareket kurumsallaşmaya başlamıştır:



İstanbul'da AGA'lar
2025 itibarıyla İstanbul'da son 25 yılda tedarik ve dağıtım odağında örgütlenmiş 63 alternatif gıda inisiyatifi tespit edilmiştir. Bunların yarısı Kadıköy, Beyoğlu ve Şişli ilçelerinde yoğunlaşmıştır. 42'si faaliyetine devam etmemektedir. 28'i 2020 sonrasında kurulmuştur.

Orkun Doğan'ın araştırmasında (Mayıs-Eylül 2025) 26 farklı gıda topluluğu ve kooperatiften 30 kişiyle yapılan görüşmelerde kapanma nedenleri olarak artan işletme maliyetleri, gönüllü ağının genişletilememesi, kuruluşlar arası iş birliği eksikliği, üyelerin düşen alım gücü ve üretimde yaşanan zorluklar öne çıkmıştır.

Türleri
Türkiye'deki alternatif gıda ağları çeşitli biçimlerde örgütlenmektedir:

Gıda toplulukları (semt/mahalle temelli satın alma grupları)
Tüketim kooperatifleri (resmi kooperatif statüsünde)
Topluluk destekli tarım (TDT / CSA)
Ekolojik pazarlar (üreticinin doğrudan sattığı sertifikalı pazarlar)
Topluluk bahçeleri (kentsel tarım kolektifleri)
Katılımcı güvence/onay sistemi (KGS/KOS; pahalı organik sertifikasyona alternatif, topluluk temelli doğrulama)

Ortak ilkeleri
Küçük üreticinin desteklenmesi
Ekolojik üretim (agroekoloji)
Aracısızlaştırma (üretici ile tüketici arasındaki aracıların azaltılması)
Erişilebilirlik ve adil fiyat
Demokratik yönetişim

Müşterekleştirme (commoning)
İnce ve Kadırbeyoğlu (2020), İstanbul'daki AGA'ları birer "müşterekleştirme pratiği" olarak analiz etmiş; üyelerin pasif tüketiciler yerine aktif ortak-üreticiler haline geldiğini göstermiştir.

Akademik çalışmalar
Öz, Özlem; Aksoy, Zühre (2023). Food Co-operatives in Turkey: Building Alternative Food Networks. Routledge. .
Türkkan, Candan (2023). "What is the 'alternative'? Insights from Istanbul's food networks." Food, Culture & Society 26(2).
Goodman, David; DuPuis, E. Melanie; Goodman, Michael K. (2012). Alternative Food Networks: Knowledge, Practice, and Politics. Routledge.

Ayrıca bakınız
Gıda egemenliği
Kısa gıda tedarik zinciri
Tüketim kooperatifi
Topluluk destekli tarım
Çiftçi pazarı
BÜKOOP
Tarlataban
Kampüs kooperatifi
Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği
Çiftçi-Sen

Kaynakça