Asya tarihi

Asya tarihi, coğrafi olarak Asya kıtasının farklı bölgelerini kapsar. Bu tarih, özellikle merkezi Avrasya bozkırlarının konumu nedeniyle Doğu Asya, Güney Asya ve Orta Doğu (Batı Asya) gibi ana bölgelerde birbirleriyle değişen derecelerde bağlantılı gelişmeler göstermiştir.

Kıtada erken dönem medeniyetler, genellikle bereketli nehir vadilerinde ortaya çıkmıştır. Bu vadiler, tarıma elverişli topraklar ve su kaynakları sayesinde yoğun yerleşimlere imkân tanımıştır. Dünyanın bilinen en eski medeniyetlerinden bazıları bu üç ana bölgede gelişmiştir: Mezopotamya (Orta Doğu), İndus Vadisi Uygarlığı (Güney Asya) ve eski Çin uygarlıkları (Doğu Asya). Bu medeniyetler arasında ticaret yolları, teknolojik ve kültürel etkileşimler bulunmaktaydı. Örneğin tekerlek, yazı sistemleri, matematik ve metalurji gibi alanlarda karşılıklı bilgi alışverişi yaşanmıştır.

Bu erken medeniyetlerin gelişimiyle birlikte şehirleşme, devlet oluşumları ve ardından büyük imparatorluklar ortaya çıkmıştır.

Asya'da Tarih Öncesi Dönem
Asya kıtası, insan evriminin önemli merkezlerinden biridir. Afrika kökenli Homo erectus, Asya'da bulunan en eski insan türlerinden biridir. Yaklaşık 1,8 milyon yıl önce Afrika'dan çıkarak Asya'ya yayılmış, ateş kullanımını kontrol edebilen, toplu avcılık yapan ve daha gelişmiş taş alet teknolojisi (Acheulean kültürü) geliştiren bir tür olarak bilinir. Homo erectus kalıntıları, Güney Asya, Endonezya (Java), Çin, Levant ve Anadolu'da tespit edilmiştir.

Homo erectus ile çağdaş veya biraz daha geç dönemlerde Homo heidelbergensis de Asya'nın çeşitli bölgelerinde yaşamıştır. Neandertaller (Homo neanderthalensis) ise özellikle Orta Doğu'da (Levant) yaygındı ve modern insan (Homo sapiens) ile uzun süre aynı coğrafyalarda yaşamışlardır. Neandertallerin mezar kültürüne, olası müzik aletlerine ve temel tıbbi uygulamalarına dair bulgulara rastlanmıştır. Genellikle mızrak kullanarak avlanıyorlardı.

Denisovanlar, özellikle Sibirya ve Doğu Asya'da (Çin ve çevresi) bilinen bir diğer insan grubudur. Homo floresiensis ("Hobbit" olarak da anılır) ise Endonezya'daki Flores Adası'nda yaşamış, küçük boyutlu bir türdür.

Asya'daki bilinen en eski anatomik olarak modern insan (Homo sapiens) kalıntıları yaklaşık 60.000 ila 40.000 yıl öncesine tarihlenmektedir. Buzul Çağı boyunca Asya, insan topluluklarının Amerika, Avrupa ve Avustralya kıtalarına yayılmasında köprü görevi görmüştür.

Neolitik Dönem ve Erken Yerleşimler
Türkiye'nin güneydoğusunda yer alan Göbekli Tepe, MÖ yaklaşık 9600-8000 yıllarına tarihlenen, bilinen en eski anıtsal tapınak komplekslerinden biridir. Çevresinde kalıcı konut izine rastlanmaması, yapının göçebe avcı-toplayıcı topluluklar tarafından inşa edildiğini düşündürmektedir.

MÖ 8500-8000 yılları civarında tarım ve hayvancılık, Anadolu, Kuzey Mezopotamya ve Levant'ta giderek yayılmaya başlamıştır. Bu süreç, Bereketli Hilal olarak bilinen bölgede tarımsal devrimin temelini oluşturmuştur.

Kalkolitik ve Bronz Çağına Geçiş
MÖ 6. binyılda Halaf kültürü, Levant, Suriye, Anadolu ve Kuzey Mezopotamya'da gelişmiştir. Bu kültür, kurak tarıma dayalı yerleşimleri ve karakteristik seramikleriyle bilinir. Güney Mezopotamya'da ise alüvyonlu ovalarda Ubaid kültürü (MÖ yaklaşık 5500’den itibaren) ortaya çıkmış ve sulama sistemlerinin gelişmesine öncülük etmiştir. Bu dönemde Sümer ve Elam gibi erken uygarlıkların temelleri atılmıştır.

Kalkolitik Dönem (Bakır Çağı), MÖ yaklaşık 4500’lerden itibaren Neolitik kültürlerin yerini almaya başlamış ve Tunç Çağı MÖ 3500’lere doğru Asya’nın birçok bölgesinde hâkim hâle gelmiştir.

Antik Çağ
Antik Çağ'da ilk büyük uygarlıkların ortaya çıktığı bölgeler arasında Mezopotamya, Anadolu, Mısır, İran, Hindistan ve Çin yer alır. Tarımın gelişmesi, kentleşme, yazının icadı ve devlet örgütlenmesinin ortaya çıkmasıyla birlikte bu bölgelerde birçok medeniyet kurulmuştur.

Mezopotamya, uygarlığın doğduğu bölgelerden biri olarak kabul edilir. Bilinen en eski yazılı belgeler, MÖ 4. binyılın sonlarına tarihlenen Sümer uygarlığına aittir. Sümerler yazıyı geliştirmiş, şehir devletleri kurmuş ve matematik, astronomi ile hukuk alanlarında önemli ilerlemeler kaydetmiştir. Ay takviminin kullanımı ve tekerleğin yaygınlaşması da Sümerlerle ilişkilendirilen gelişmeler arasındadır. Sümerlerin ardından Mezopotamya'da Sargon tarafından kurulan Akad İmparatorluğu bölgedeki ilk büyük imparatorluklardan biri olmuştur. Daha sonraki dönemlerde Babil ve Asur devletleri Mezopotamya'nın başlıca siyasi güçleri hâline gelmiştir.

Anadolu ile Mezopotamya arasındaki coğrafi yakınlık, iki bölge arasında yoğun kültürel ve ticari etkileşime yol açmıştır. Anadolu'nun en eski halklarından biri Hattilerdir. MÖ 2. binyılda Hint-Avrupa dilleri konuşan toplulukların Anadolu'ya göç etmesiyle Hitit Devleti ortaya çıkmıştır. Hititler, Yakın Doğu'nun en güçlü devletlerinden biri hâline gelmiş ve Mısır ile yaptıkları Kadeş Savaşı'nın ardından tarihin bilinen en eski yazılı uluslararası antlaşmalarından biri olan Kadeş Antlaşması'nı imzalamıştır. Hitit Devleti'nin yıkılmasının ardından bölgede Geç Hitit devletleri kurulmuştur.

Demir Çağı'nda Anadolu'da Frigler, Lidyalılar ve Urartular gibi devletler ortaya çıkmıştır. Lidyalılar, madeni parayı sistemli biçimde kullanan ilk uygarlıklardan biri olarak ticaretin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Ermeniler ise daha sonraki dönemlerde Ermenistan Krallığı'nı kurmuştur.

Arabistan ve Levant bölgelerinde Sami halkları yaşamaktaydı. Bu topluluklar zamanla Araplar, Aramiler, Fenikeliler, İbraniler ve Asurlular gibi farklı halklara ayrılmıştır. İbraniler arasında Musevilik gelişmiş ve tek tanrılı dinlerin en eski örneklerinden biri hâline gelmiştir. Kutsal metinlere göre İsrailoğulları Musa önderliğinde Mısır'dan ayrılmış, daha sonra Davud döneminde Kudüs merkezli birleşik İsrail Krallığı kurulmuş, Süleyman döneminde ise devlet en güçlü dönemlerinden birini yaşamıştır. Süleyman'ın ölümünden sonra krallık İsrail ve Yahuda olmak üzere iki devlete ayrılmıştır.

İran Platosu'nda Elam Uygarlığı ilk büyük devletlerden biri olmuştur. MÖ 1. binyılda İranî halkların bölgeye yerleşmesiyle Medler güç kazanmış ve İran'ın büyük bölümünü birleştirmiştir. Medlerin ardından Büyük Kiros tarafından kurulan Ahameniş İmparatorluğu, Anadolu'dan Orta Asya'ya, Mısır'dan Hindistan sınırlarına kadar uzanan geniş bir coğrafyaya egemen olmuştur. Satraplık sistemi, gelişmiş posta teşkilatı ve merkezi yönetim anlayışı Ahameniş yönetiminin öne çıkan özellikleri arasında yer alır.

MÖ 4. yüzyılda Büyük İskender, Ahameniş İmparatorluğu'nu yıkarak Anadolu'dan Hindistan'a kadar uzanan geniş bir bölgeyi fethetmiştir. Ölümünün ardından imparatorluğu generalleri arasında paylaşılmış ve Helenistik Dönem başlamıştır. Bu dönemde İran coğrafyasında sırasıyla Selevkos, Part ve Sasani devletleri hüküm sürmüştür.

Hint alt kıtasındaki ilk büyük uygarlık İndus Vadisi Uygarlığı'dır. MÖ 2. binyılın sonlarında Aryan göçleri sonucunda Vedik Dönem başlamış ve Hinduizmin temelleri atılmıştır. MÖ 4. yüzyılda Chandragupta Maurya tarafından kurulan Maurya İmparatorluğu, Hint alt kıtasındaki ilk büyük imparatorluk olmuştur. Daha sonraki yüzyıllarda Gupta İmparatorluğu, bilim, matematik, edebiyat ve sanat alanlarında önemli gelişmelerin yaşandığı bir altın çağ dönemi oluşturmuştur.

Çin tarihindeki en eski hanedan olarak Xia Hanedanı gösterilmekle birlikte tarihsel varlığı tartışmalıdır. Tarihsel olarak doğrulanabilen ilk hanedan Shang Hanedanı'dır. Onu izleyen Zhou Hanedanı döneminde Konfüçyüsçülük ve Taoizm ortaya çıkmış, Çin düşüncesi önemli ölçüde şekillenmiştir. MÖ 221 yılında Qin Hanedanı Çin'i siyasi olarak birleştirmiş, kısa süren egemenliğine rağmen merkezi devlet yapısının temellerini atmıştır. Ardından gelen Han Hanedanı döneminde Çin siyasi, ekonomik ve kültürel açıdan önemli bir gelişme göstermiştir.

Çin'in kuzeyindeki göçebe topluluklar, uzun süre Çin devletleriyle mücadele etmiştir. Bunlar arasında Asya Hunları önemli bir yer tutar. Mete Han döneminde Hun Devleti güçlenmiş ve askerî teşkilatlanmasıyla tanınmıştır. Geçmişte Türk, Moğol ve Tunguz halklarının ortak kökenini açıklamak amacıyla ortaya atılan Altay Dil Teorisi ise günümüzde dil bilimcilerin çoğunluğu tarafından kabul görmemektedir.

Kore'nin ilk dönem tarihi büyük ölçüde Çin uygarlığından etkilenmiştir. Geleneksel anlatılarda Gojoseon'un kuruluşu farklı efsanelerle açıklanırken, tarihsel süreçte Kore'nin kuzey bölgeleri zaman zaman Çin hanedanlarının egemenliği altına girmiştir.

Roma İmparatorluğu, Antik Çağ'ın son dönemlerinde Batı Asya'nın bir bölümünü egemenliği altına almıştır. Aynı dönemde İsa'nın yaşamı ve öğretileri sonucunda Hristiyanlık ortaya çıkmış, sonraki yüzyıllarda Roma İmparatorluğu içinde yayılmıştır.

Antik Çağ boyunca Mezopotamya, Anadolu, İran, Hindistan, Çin, Mısır ve Akdeniz dünyası; ticaret yolları, savaşlar, göçler ve kültürel etkileşimler yoluyla birbirlerini etkilemiştir. Özellikle İpek Yolu, Doğu ile Batı arasındaki ekonomik ve kültürel ilişkilerin gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Hinduizm, Budizm, Musevilik ve Hristiyanlık gibi dinler de ortaya çıktıkları bölgelerin ötesine yayılarak Asya ve Avrupa'nın tarihsel gelişimini etkilemiştir.

Orta Çağ
Orta Asya topraklarında hüküm süren Avarlar'ın içinde yaşayan Türkler aşağılanmanın üzerine Bumin Kağan liderliğinde ayaklanarak 1. Göktürk Kağanlığını kurdular. Çin o sıralar parçalanmış bir vaziyetteydi. Göktürk Kağanlığı, Çin'in üzerinde hakimiyet kurdu. Çin'nin Sui hanedanlığı etrafında birleşmesinden sonra Türkler gücünü kaybetti hatta Doğu ve Batı'ya bölündü. Daha sonrasında Tang hanedanlığı kuruldu. Tang hanedanlığı döneminde Çin 2. Altın çağını yaşadı. Göçebe halkları kontrolü altına alan Çin Talas savaşı ile birlikte gücü azalmaya ve Araplar güçlenmeye başladı. Batı Roma'nın yıkılmasının ardından geriye sadece Doğu Roma yani Bizans kaldı. Bizans, Roma'nın Batı Asya topraklarının varisi idi. Sasaniler (İran) ve Bizans arasında çekişmeler yaşanıyordu. 571 yılında Muhammet doğdu. 7. Yüzyılda İslam dini ortaya çıktı ve hızlı bir biçimde Arabistan'da yayıldı. İslam halifeliği ve diğer İslam devletleri 7. yüzyılda başlayıp tüm Orta Doğu'yu kontrol altına aldı, daha sonra Hindistan ve Endonezya'ya kadar genişlediler. Dört Halife döneminde İslam İran, Orta Asya, Mısır ve Libya'ya yayıldı. Emeviler döneminde İslam, Orta Asya'ya vardı. Abbasiler döneminde İslam devleti parçalandı ama İslam'ın altın çağı yaşandı. Türkler, Selçuklu devletini kurdular ve Anadolu'yu Türkleştirmeye başladılar. Haçlı Seferleri Müslümanların elinde bulunan Kutsal Toprakları geri almak için Hristiyan Avrupa'nın girişimi ile 12. yüzyılda başlayarak birtakım mücadeleler halinde gerçekleşti. 1. Haçlı seferleri sonucunda Ortadoğu'da Haçlı Krallıkları kuruldu. Urfan Kontluğunun yıkılması ile 2. Haçlı seferleri başladı. Hıttin savaşı ile Kudüs Krallığı düştü ve Eyyubiler'in kontrolüne geçti. Bunun üzerine 3, Haçlı seferi gerçekleşti. 4. Haçlı seferi Konstantinapolis'e doğru gerçekleşti. Ernico Dondolo önderliğinde Venedik, kukla bir Latin devleti kurdu. Bizans başkentini İznik'e taşıdı ve anca 50 yıl sonra Konstantinapolis'i ele geçirdiler. Japonya, Yamato hanedanlığı ile siyasi birliğini sağladı. Kuzeydeki Ainu hanedanlığı ile çok fazla uğraştı. Kore'de 3 İmparatorluk devri yaşandı. Çin ve Silla'nın diğer Kore krallıklarını işgal etmesi ile sadece Silla kaldı. 10. Yüzyılda tüm Kore yarımadasını Goryeo birleştirdi. Cengiz Han bütün göçebe Moğollar'ı tek bir çatı altında birleştirdi. O dönemde Çin bir değildi. Cengiz Han döneminde Moğollar Çin'den İran'a kadar ilerledi. Moğol İmparatorluğu 13. yüzyılda Çin'den Avrupa'ya kadar uzanan bölgelerin büyük bir kısmını, tüm Asya'nın ve Avrupa'nın büyük bir kısmını ele geçirdi. İpek yolu güvence altına alındı. Kara veba Çin topraklarından Avrupa'ya yayıldı. Moğol İmparatorluğu Altın Orda, Çağatay hanlığı, İlhanlılar ve Yuan hanedanlığı olarak bölündü. Hülagu han, Bağdat'ı yağmalayarak İslam'ın altın çağını bitirdi. Moğollar, Kore'yi mandalarına aldı hatta Japonya'ya sefer düzenledi ama başarısız oldu. Japonya daha sonraları toprak ağaları tarafından kontrol edildi. Orta Çağ'da ticaret İpek yolu, Baharat yolu, Kürk yolu ve Muson yolu ile taşınıyordu. Esasında o dönemlerde böyle bir isim kullanılmıyordu bile sadece bir ticaret rotasıydı. Ticaret yolları kültürel etkileşimi de sağlıyordu.

Erken Modern Çağ
Çin'de Ming hanedanlığı ile bağımsızlığını kazandı ve Yuan hanedanlığı Kuzey'e çekildi. Ming hanedanlığı kendini Dünya'ya kendini kapattı. Anadolu topraklarında Osmanlı kuruldu ve Bizans'ı yıktı. Osmanlı, Türkiye siyasi birliğini sağladı. Osmanlı, İran hariç bütün Ortadoğu'yu kontrolü altına aldı. Özbek fatih Emir Timur Asya'nın bir kısmımı 14. Yüzyılda fethetti. Kore'de Joseon Krallığı kuruldu. Ming hanedanlığı Kore'yi ele geçirmeye çalışsa da başarısız oldu. Altın Orda'nın yıkılmasının ardından Rusya, Asya'daki Tatar devletlerini yıktı. Rusya, Sibirya ve Orta Asya ‘ya genişleyerek koloniler kurdu. Timur'un torunu Babür Şah, Hindistan'da Babür devletini kurdu. Babür devleti 16. Yüzyıldan 19. Yüzyıla kadar Hindistan'da hüküm sürdü. Babürler, Hindistan'da tekrar bir altın çağ başlattı. İran'da, Şah İsmail Safevi hanedanlığını kurdu. Safeviler ile Osmanlı arasında çekişmeler yaşandı. Safeviler yerini son Asya fatihi Nadir Şah'ın kurduğu Afşar hanedanlığına bıraktı. Afşarlar'dan sonra Zend hanedanlığı başa geçti. Afşarlar'dan sonra bölge Kaçarlara (Azerbaycan) geçti. Çin'de, Tunguzlar tarafından ele geçirildi ve Mançurya hanedanlığı kuruldu. Mançurya, Doğu Türkistan, Moğolistan, Çinhindi ve Kore'yi ele geçirdi. 18. Yüzyılda Japonya birleşti. 15. Yüzyıldan itibaren Avrupalılar, Asya'yı kolonileştirdi. Osmanlı'nın Avrupa'da ilerlemesi ile birlikte Avrupalılar yeni coğrafyalar keşfetmek için yola çıktılar. Filipinler, İspanya sömürgesine girdi. Endonezya, Hollanda'ya dahil oldu. 7 yıl savaşları sonucunda Asya haritası değişti. Hindistan, Britanya'nın oldu. 18. Yüzyılda Nepal kuruldu.

Modern Çağ
Modern çağ ile birlikte Avrupa gelişirken Asya gelişmelerde geri kalmış hatta sömürgeleştirilmişti. Çin, Afyon savaşı sonucunda güçten düşmüştü. Japonya, Amerika'nın zoru ile Dünya'ya açılmış ve modernleşmeye başlamıştı. Kore ise Japon sömürgesi olmuştu. Osmanlı ise Avrupa'dan geri kalmış ve modernleşmeye çalışmıştı. Çin boksör isyanı sonrasında karışmış ve 1912 yılında Çin Cumhuriyeti kurularak Çin'deki monarşi bitmişti. Rus İmparatorluğu sonunda Sibirya'nın tüm kontrolünü alarak 19. yüzyılın sonunda Orta Asya'yı hakimiyeti altına almaya başladı. 1914 yılında 1. Dünya savaşı patlak verdi. Britanya'nın Asya'daki kolonileri, Osmanlı ve Japonya savaşa katılmıştı. Britanya'nın kolonilere cephelere destek için getiriyordu. Osmanlı, Çanakkale hariç diğer cephelerde kaybetti ve Ortadoğu İngiliz ve Fransız sömürgesi oldu. Anadolu'da ise Atatürk önderliğinde Kurtuluş Savaşı başlattı ve Türkiye Cumhuriyeti kuruldu. Japonya ise Almanya'nın adalarına saldırdı. 1. Dünya savaşı sırasında Bolşevikler Lenin önderliğinde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliğini kurdu.1. Dünya savaşından sonra Suudi Arabistan kuruldu. Çin komünistler ile milliyetçiler arasında iç savaşa sürüklendi. Japonya ise genişleme politikası güdüyor Endonezya, Çinhindi, Mançurya, Papua Yeni Gine gibi geniş bir alana yayıldı. 2. Dünya savaşı sırasında ABD be SSCB'ye karşı savaştı. Japonya, Avustralya'yı işgal etmeye çalıştı ama başarısız oldu. ABD'nin atom bombası atması üzerine Japonya işgal ettikleri topraklardan çekildi ve 2. Dünya Savaşı bitti. Dünya savaşı sonucunda Hindistan, Ortadoğu devletleri ve daha birçok devlet bağımsız oldu. İsrail bağımsızlığını kazanınca 6 Arap devleti İsrail'e daldı ama başarısız oldular. Çin iç savaşını komünistler kazandı. Milliyetçiler Tayvan'a çekildi. Daha sonrasında ABD ve SSCB Soğuk savaş başladı. Kore Soğuk savaş sürecinde ikiye bölündü. Kore savaşı gerçekleşti ve günümüzde Kore hala daha birleşememiş durumda. Vietnam'da da ikiye bölünen halk komünistlerin etrafında birleşti. 1991 yılında SSCB bölünde ve Orta Asya ve Güney Kafkas devletleri bağımsızlıklarını kazandı. Çin 80'lerden itibaren liberal bir politika izlemeye başladı. Çin günümüzde Dünya'nın 2. En büyük ekonomisi konumundadır. ABD ve Çin arasında günümüzde ekonomik savaş sürmektedir. 2002 yılında Asya birliği kuruldu. 2012 yılında ortaya çıkan Arap baharı bütün Arap Dünyasını etkisine almış durumda. 2019 yılında Çin'de çıkan COVID-19 tüm Dünya'yı günümüzde dahi etkisine almış durumda. Filistin ve İsrail arasındaki sorun yeniden ortaya çıkmış durumda.

Kaynakça