Diogenis Laertios

Diogenis Laertios ( ; , ; ), Yunan filozoflarının biyografi yazarıydı. Hayatı hakkında kesin olarak çok az şey bilinmektedir, ancak günümüze ulaşan kitabı Lives and Opinions of Eminent Philosophers ("Ünlü Filozofların Yaşamları, Öğretileri ve Deyişleri") antik Yunan felsefesi tarihi için temel bir kaynaktır. 10 kitaptan oluşan bu yapıtında 84 düşünürün yaşamı, yapıtları, doktrinleri ve felsefe okullarıyla ilgili bilgiler verir; yapıtları günümüze ulaşamamış kimi filozofların düşüncelerinden, şiirlerinden, sözlerinden ve mektuplarından alıntılar yapar. Ünü akademisyenler arasında tartışmalıdır çünkü kaynaklarındaki bilgileri eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutmadan sık sık tekrarlar. Çoğu durumda, öznelerinin yaşamlarının önemsiz ayrıntılarına odaklanırken felsefi öğretilerinin önemli ayrıntılarını görmezden gelir ve bazen belirli felsefi okulların önceki ve sonraki öğretileri arasında ayrım yapamaz. Bununla birlikte, diğer birçok antik ikincil kaynağın aksine, Diogenes Laertios felsefi öğretileri yeniden yorumlamaya veya genişletmeye çalışmadan rapor etme eğilimindedir ve bu nedenle anlatıları genellikle birincil kaynaklara daha yakındır. Diogenes'in dayandığı birincil kaynakların pek çoğunun kaybolması nedeniyle, eseri Yunan felsefesi tarihi konusunda günümüze ulaşan en önemli kaynak haline gelmiştir.

Yaşamı
Laertios, bahsettiği Sextus Empiricus'tan ( ) sonra ve ondan alıntı yapan Byzantiumlu Stephanus ve Apamealı Sopater'den ( ) önce yaşamış olmalıdır. "Hevesli bir Platoncu" olan bir kadına hitaben yazılmış olmasına rağmen eserinde Yeni Platonculuktan hiç söz etmez. Bu nedenle 3. yüzyılın ilk yarısında, Alexander Severus (222-235) ve haleflerinin hükümdarlığı sırasında geliştiği varsayılır.

Adının kesin biçimi belirsizdir. Eski el yazmalarında her zaman bir "Laertius Diogenes"ten bahsedilir ve ismin bu şekli Sopater ve Suda tarafından tekrarlanır. Modern "Diogenes Laertius" şekli çok daha nadirdir, Byzantiumlu Stephanus tarafından ve Yunan Antolojisi'nin bir lemmasında kullanılmıştır. Ayrıca “Laertes” veya sadece “Diogenes” olarak da anılır.

“Laertios” isminin kökeni de belirsizdir. Bizanslı Stephanus ondan "Διογένης ὁ Λαερτιεύς" (Diogenes ho Laertieus) olarak bahseder, bu da onun bir kasabanın, belki de Karya'daki Laerte'nin (ya da Kilikya'daki başka bir Laerte'nin) yerlisi olduğunu ima eder. Bir başka öneri de atalarından birinin Romalı Laërtii ailesinin bir üyesi olduğudur. Yaygın modern teori, “Laertius”un onu antik dünyada Diogenes olarak adlandırılan diğer birçok kişiden ayırmak için kullanılan bir lakap (Odysseus'a hitap ederken kullanılan Homeros lakabı Diogenes Laertiade den türetilmiştir) olduğudur.

Memleketi bilinmemektedir (en iyi ihtimalle Laertius un kökenine atıfta bulunduğu hipotezine göre bile belirsizdir). Yazılarındaki tartışmalı bir pasaj, bunun Bitinya'daki Nikaia olduğunu öne sürmek için kullanılmıştır.

Diogenes'in Epikürcü ya da Pyrrhoncu olduğu öne sürülmüştür. Epikuros'a atfedilen ve Epikurosçu doktrinleri açıklayan üç uzun mektubu içeren yüksek kaliteli 10. Kitap'ta Epikuros'u tutkuyla savunur. Pyrrhoncular gibi tüm okullara karşı tarafsızdır ve Pyrrhonculuğun ardıllığını diğer okullardan daha ileriye taşır. Hatta bir noktada Pyrrhonculardan “bizim okulumuz” diye bahseder gibi görünmektedir.

Günümüze ulaşan en eski el yazmaları
Yaşamlar ın günümüze ulaşan birçok el yazması vardır, ancak hiçbiri özellikle eski değildir ve hepsi ortak bir atadan gelmektedir, çünkü hepsinde VII. Kitabın sonu eksiktir. En kullanışlı üç el yazması B, P ve F olarak bilinir. B el yazması (Codex Borbonicus) 12. yüzyıldan kalmadır ve Napoli Ulusal Kütüphanesi'ndedir. P elyazması (Paris) 11./12. yüzyıla tarihlenir ve Bibliothèque nationale de France'dadır. F elyazması (Floransa) 13. yüzyıla tarihlenir ve Laurentian Kütüphanesi'ndedir. Modern baskılarda kullanılan bireysel biyografilerin başlıkları bu en eski elyazmalarında yoktur, ancak P elyazmasının boş alanlarına ve kenarlarına daha sonraki bir el tarafından eklenmiş olarak bulunabilir.

Bazı erken dönem Latince çevirileri varmış gibi görünmektedir, ancak bunlar artık günümüze ulaşmamıştır. Tractatus de dictis philosophorum başlıklı 10. yüzyıla ait bir eser Diogenes'in bazı bilgilerine işaret etmektedir. 12. yüzyılda Henry Aristippus'un eserin en azından bir kısmını Latinceye çevirdiği bilinmektedir ve 14. yüzyılda bilinmeyen bir yazar De vita et moribus philosophorum (yanlışlıkla Walter Burley'e atfedilmiştir) adlı eserinde Latince bir çeviriden yararlanmıştır.

Basılı edisyonlar
İlk basılan edisyonlar, Latince çevirilerdi. İlki, Laertii Diogenis Vitae et sententiae eorum qui in philosophia probati fuerunt (Romae: Giorgo Lauer, 1472), Ambrogio Traversari'nin (Cosimo de' Medici'ye el yazması sunum kopyası 8 Şubat 1433 tarihli ) çevirisini basmış ve Elio Francesco Marchese tarafından düzenlenmiştir. Aristoteles ve Theophrastus'un hayatlarının Grekçe metni 1497'de Aldine Aristoteles'in üçüncü cildinde yer almıştır. Tüm Yunanca metnin ilk edisyonu, 1533 yılında Hieronymus Froben tarafından yapılmıştır. 1692 yılında Marcus Meibomius tarafından yapılan Yunanca/Latince baskı, on kitabın her birini eşit uzunlukta paragraflara ayırmış ve bunları aşamalı olarak numaralandırarak bugün hala kullanılan sistemi sağlamıştır.

Tüm metnin H. S. Long tarafından Oxford Classical Texts'te yapılan ilk eleştirel baskısı, 1964 yılına kadar yapılmamıştır; bu baskının yerini Miroslav Marcovich'in 1999-2002 yılları arasında yayınlanan Teubner edisyonu almıştır. Tiziano Dorandi tarafından yapılan yeni bir basım 2013 yılında Cambridge University Press tarafından yayımlanmıştır.

İngilizce çeviriler
Thomas Stanley'in 1656 tarihli History of Philosophy ("Felsefe Tarihi"), Laertius'un eserinin biçim ve içeriğini İngilizceye uyarlamıştır, ancak Stanley kitabını bir dizi klasik filozof biyografisinden derlemiştir. İlk tam İngilizce çeviri on farklı kişi tarafından yapılan 17. yüzyıl sonlarına ait bir çeviridir. Charles Duke Yonge (1853) tarafından daha iyi bir çeviri yapıldı, ancak bu daha edebi olmasına rağmen, yine de birçok yanlışlık içeriyordu. Bir sonraki çeviri, Loeb Classical Library için Robert Drew Hicks (1925) tarafından yapıldı, ancak biraz sansürlendi. Pamela Mensch tarafından yapılan yeni bir çeviri, 2018 yılında Oxford University Press tarafından yayımlanmıştır. Stephen White tarafından yapılan bir başka çeviri ise, 2020 yılında Cambridge University Press tarafından yayımlanmıştır.

Türkçe çeviriler
Mirası ve değerlendirme
Katanya başdiyakozu Henricus Aristippus, 1150'lerin sonlarında Güney İtalya'da Diogenes Laërtius'un kitabının Latince bir çevirisini yapmıştır, ancak bu çeviri o zamandan beri kayıp ya da yok olmuştur. Geremia da Montagnone, bu çeviriyi Compedium moralium notabilium ( ) adlı eseri için kaynak olarak kullanmış ve anonim bir İtalyan yazar da Liber de vita et moribus philosophorum ( 1317–1320'de yazıldı) adlı Geç Orta Çağ'da uluslararası popülerliğe ulaşan eseri için kaynak olarak kullanmıştır. Keşiş Ambrogio Traversari (1386-1439), 1424 ve 1433 yılları arasında Floransa'da, çok daha iyi kayıtların günümüze ulaştığı bir başka Latince çeviri yapmıştır. İtalyan Rönesans bilgini, ressam, filozof ve mimar Leon Battista Alberti (1404-1472) Libri della famiglia nın 2. Kitabında Traversari'nin Ünlü Filozofların Yaşamları ve Görüşleri çevirisinden yararlanmış ve kendi otobiyografisini Diogenes Laërtius'un Life of Thales ("Thales'in Yaşamı")'na dayandırmıştır.

Diogenes Laërtius'un eseri modern zamanlarda karmaşık bir şekilde karşılanmıştır. Yunan bilgelerinin özel hayatlarına dair bir içgörü olarak Ünlü Filozofların Yaşamları ve Görüşleri nin değeri, Fransız Rönesans filozofu Michel de Montaigne'in (1533-1592) bir Laërtius yerine bir düzine olmasını dilediğini haykırmasına neden olmuştur. Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) Diogenes Laërtius'u felsefi yeteneğinin olmaması nedeniyle eleştirmiş ve eserini önceki yazarların görüşlerinin bir derlemesinden başka bir şey olarak sınıflandırmamıştır. Yine de Diogenes Laërtius'un derlemesinin içerdiği bilgiler göz önüne alındığında önemli bir derleme olduğunu kabul etmiştir. Hermann Usener (1834-1905) Epicurea (1887) adlı eserinde Diogenes Laërtius'u "tam bir eşek" (asinus germanus) olarak nitelendirmiştir. Werner Jaeger (1888-1961) onu "o büyük cahil" olarak lanetlemiştir. Ancak 20. yüzyılın sonlarında ve 21. yüzyılın başlarında akademisyenler Diogenes Laertius'un kitabını Helenistik edebi bağlamda okuyarak onun bir yazar olarak itibarını kısmen kurtarmayı başarmışlardır.

Bununla birlikte, modern akademisyenler Diogenes'in tanıklığına, özellikle de kaynaklarını belirtmediğinde, ihtiyatla yaklaşmaktadır. Herbert S. Long uyarmaktadır: “Diogenes değeriyle orantısız bir önem kazanmıştır çünkü birçok birincil kaynağın ve daha önceki ikincil derlemelerin kaybı onu kazara Yunan felsefe tarihinin başlıca sürekli kaynağı haline getirmiştir." Robert M. Strozier, Diogenes Laertius'un güvenilirliği hakkında biraz daha olumlu bir değerlendirme sunarak, diğer birçok antik yazarın tanımladıkları felsefi öğretileri yeniden yorumlamaya ve genişletmeye çalıştığını, Diogenes Laërtius'un ise bunu nadiren yaptığını belirtmektedir. Strozier şu sonuca varır: “Diogenes Laertius, yüzlerce yıllık ayrımları birbirine karıştırmadığında güvenilirdir, çünkü üzerine yazdığı kişilerden daha az yetkin bir düşünürdür, ifadeleri ve argümanları yeniden formüle etmeye daha az eğilimlidir ve özellikle Epikuros söz konusu olduğunda, alıntıladığı metinlere müdahale etmeye daha az eğilimlidir. Bununla birlikte, basitleştirir."

Gian Mario Cao'ya göre Diogenes Laërtius, Batı felsefe tarihi açısından taşıdığı öneme ve etrafındaki tartışmalara rağmen hâlâ yeterli filolojik ilgiyi görmemiştir. Kitabının H. S. Long (1964) ve M. Marcovich (1999) tarafından yapılan her iki modern eleştirel baskısı da akademisyenlerden kapsamlı eleştiriler almıştır.

Öncelikle filozofların yaşamlarının yüzeysel ayrıntılarıyla aşırı derecede ilgilendiği ve onların asıl felsefi eserlerini herhangi bir nüfuzla inceleyecek entelektüel kapasiteden yoksun olduğu için eleştirilir. Ancak, 14. yüzyıl keşişi Walter Burley'in De vita et moribus philosophorum adlı eserindeki ifadelerine göre, Diogenes'in metni şu anda elimizde olandan çok daha dolu görünmektedir.

Güvenilirlik
Diogenes'in objektiflik ve doğruluk kontrolü konusunda bir iradesi olmasına rağmen, Diogenes'in eserleri bugün tarihsel bir perspektiften genel olarak güvenilmez olarak görülmektedir. Bazı raporlarında ne tutarlı ne de güvenilirdir ve aktardığı bazı detaylar bariz hatalar içermektedir. Komedya şairleri kaynak olarak kullandığı için Diogenes'in kaynaklarının güvenilirliği de sorgulanmıştır. Profesör Brian Gregor, okuyucuların Diogenes'in biyografilerini okurken modern bilim adamlarının yardımından faydalanacaklarını, zira bunların “güvenilmezlikleriyle ünlü” olduklarını öne sürmektedir. Bazı bilim insanları (örneğin; Delfim Leão) Diogenes'in güvenilmezliğinin tamamen kendi sorumluluğu olmadığını belirtmekte ve bunun yerine kaynaklarını suçlamaktadır.

Baskılar ve çeviriler
Diogenis Laertii Vitae philosophorum ed. Miroslav Marcovich, Stuttgart-Lipsia, Teubner, 1999–2002. Bibliotheca scriptorum Graecorum et Romanorum Teubneriana, vol. 1: Books I–X ; vol. 2: Excerpta Byzantina; v. 3: Indices by Hans Gärtner.
Lives of Eminent Philosophers, edited by Tiziano Dorandi, Cambridge: Cambridge University Press, 2013 (Cambridge Classical Texts and Commentaries, vol. 50, new radically improved critical edition).
Translation by R.D. Hicks:
Translations based on the critical edition by Tiziano Dorandi:
Ayrıca bakınız
Mochus

Notlar
Kaynakça
Alıntılar
Biblyiografya
Konuyla ilgili okumalar
Barnes, Jonathan. 1992. "Diogenes Laertius IX 61–116: The Philosophy of Pyrrhonism." In Aufstieg und Niedergang der römischen Welt: Geschichte und Kultur Roms im Spiegel der neueren Forschung. Vol. 2: 36.5–6. Edited by Wolfgang Haase, 4241–4301. Berlin: W. de Gruyter.
Barnes, Jonathan. 1986. "Nietzsche and Diogenes Laertius." Nietzsche-Studien 15:16–40.
Dorandi, Tiziano. 2009. Laertiana: Capitoli sulla tradizione manoscritta e sulla storia del testo delle Vite dei filosofi di Diogene Laerzio. Berlin; New York: Walter de Gruyter.
Eshleman, Kendra Joy. 2007. "Affection and Affiliation: Social Networks and Conversion to Philosophy." The Classical Journal 103.2: 129–140.
Grau, Sergi. 2010. "How to Kill a Philosopher: The Narrating of Ancient Greek Philosophers' Deaths in Relation to the Living. Ancient Philosophy 30.2: 347-381
Hägg, Tomas. 2012. The Art of Biography in Antiquity. Cambridge, UK: Cambridge Univ. Press.
Kindstrand, Jan Frederik. 1986. "Diogenes Laertius and the Chreia Tradition." Elenchos 7:217–234.
Long, Anthony A. 2006. "Diogenes Laertius, Life of Arcesilaus." In From Epicurus to Epictetus: Studies in Hellenistic and Roman Philosophy. Edited by Anthony A. Long, 96–114. Oxford: Oxford Univ. Press.
Mansfeld, Jaap. 1986. "Diogenes Laertius on Stoic Philosophy." Elenchos 7: 295–382.
Mejer, Jørgen. 1978. Diogenes Laertius and his Hellenistic Background. Wiesbaden: Steiner.
Mejer, Jørgen. 1992. "Diogenes Laertius and the Transmission of Greek Philosophy." In Aufstieg und Niedergang der römischen Welt: Geschichte und Kultur Roms im Spiegel der neueren Forschung. Vol. 2: 36.5–6. Edited by Wolfgang Haase, 3556–3602. Berlin: W. de Gruyter.
Morgan, Teresa J. 2013. "Encyclopaedias of Virtue?: Collections of Sayings and Stories About Wise Men in Greek." In Encyclopaedism from Antiquity to the Renaissance. Edited by Jason König and Greg Woolf, 108–128. Cambridge; New York: Cambridge University Press.
Sassi, Maria Michela. 2011. Ionian Philosophy and Italic Philosophy: From Diogenes Laertius to Diels. In The Presocratics from the Latin Middle Ages to Hermann Diels. Edited by Oliver Primavesi and Katharina Luchner, 19–44. Stuttgart: Steiner.
Sollenberger, Michael. 1992. The Lives of the Peripatetics: An Analysis of the Content and Structure of Diogenes Laertius's “Vitae philosophorum” Book 5. In Aufstieg und Niedergang der römischen Welt: Geschichte und Kultur Roms im Spiegel der neueren Forschung. Vol. 2: 36.5–6. Edited by Wolfgang Haase, 3793–3879. Berlin: W. de Gruyter.
Vogt, Katja Maria, ed. 2015. Pyrrhonian Skepticism in Diogenes Laertius. Tübingen, Germany: Mohr Siebeck.
Warren, James. 2007. "Diogenes Laertius, Biographer of Philosophy." In Ordering Knowledge in the Roman Empire. Edited by Jason König and Tim Whitmars, 133–149. Cambridge; New York: Cambridge University Press.

Atıf:
Dış bağlantılar
Works by Diogenes Laertius at Perseus Digital Library
Ancient Greek text of Diogenes's Lives
Article on the Manuscript versions at the Tertullian Project
A bibliography of the Lives and Opinions of Eminent Philosophers
Libro de la vita de philosophi et delle loro elegantissime sentencie. Venice, Joannes Rubeus Vercellensis, 20 May 1489. From the Rare Book and Special Collections Division at the Library of Congress
Digitized Manuscript of Diogenes Laertius's Vitae Philosophorum (BL Arundel MS 531) at the British Library website