Bakü Han Sarayı

Bakü Han Sarayı veya Bakü hanlarının evi, İçerişehir'de yer alan XVII-XVIII yüzyıllara ait saray tipli konut yapıları kompleksidir. Kompleksin inşasına 1754 yılında Abdülrehim Bey ve Mehdikulu Bey'in siparişiyle başlanmıştır. Kompleksin ilk yapıları Büyük Kale Caddesi boyunca inşa edilmiş, sonraki yüzyıl boyunca, yani XIX yüzyılın sonlarına kadar avlu yönünde de yapıların sayısı artırılmıştır.

Bakü han sarayı'nın günümüze ulaşan ilk tarihi planında, beş iç avlu etrafında şekillenen geniş bir yerleşim kompleksi tasvir edilmiştir. Han ailesine ait olan ilk büyük avlu birinci sırada yer alır. Bu avlunun merkezinde küçük bir havuz bulunan bir bahçe vardır. Kompleksin içinde yer alan çok sayıda binadan günümüze yalnızca Büyük Kale Caddesi'ne bakan cepheye sahip yapılar ve avluda yer alan iki bağımsız bina ulaşmıştır.

Bakü han sarayı'nın bulunduğu alanda ilk restorasyon çalışmalarına 1985 yılında başlanmış, bu çalışmalarla eşzamanlı olarak 1985-1986 yıllarında anıt arkeolojik açıdan incelenmiştir. Arkeolojik araştırmalar sırasında kompleks alanında çok sayıda kültürel miras örneği, yeraltı su yolları ve yeraltı hamamı keşfedilmiştir. 2015 yılından itibaren kompleks alanında arkeolojik araştırmalar ve koruma çalışmaları başlatılmıştır. 2018 yılından itibaren ise Bakü Hanlarının Sarayı restore edilmektedir.

Tarihi
XVIII yüzyılda Azerbaycan hanlıklarının oluşumundan sonra saray tipli yapılar esas olarak Şeki, Karabağ, Gence, Kuba ve Bakü hanları tarafından inşa ettirilmiştir (Nahçıvan ve Lenkeran han sarayları oldukça geç inşa edilmişti; Derbent han sarayı ise Kuba hanı Feteli han tarafından yaptırılmıştır. Bakü han sarayı, şehrin eski çekirdeği olan İçerişehir'de inşa edilmiştir. Saray, Doğu Avrupa üslubunda yapılmış, duvarları muhteşem resimlerle, tavanları ise bitki süslemeleri ve savaş sahneleriyle süslenmiştir. L. S. Bretanitskiy de sarayın iç mekânlarının güzel resimlerle süslenmesine dikkat çekerek şöyle yazmıştır: "Sarayın duvarlarında yağlı boyalarla yapılmış ve daha sonra altın varakla kaplanmış resimler büyük bir değere sahiptir".

Kompleksin inşasına 1754 yılında Abdülrehim Bey ve Mehdikulu Bey'in siparişiyle başlanmıştır. A. Salamzade'ye göre saray kompleksinin inşası için en uygun tarih XVIII yüzyıldır. Ancak araştırmacı, kompleksi oluşturan yapıların bir kısmının, özellikle Abdülrehim Bey'in evinin XVII yüzyılda inşa edilmiş olabileceğini de ihtimal dahilinde görmektedir5. Bakü Kalesi'nin 1738 yılında hazırlanmış planında şu an sarayın bulunduğu alanda bir saray olduğu belirtilmektedir.

1850'lere kadar Bakü han sarayı'nın görünümünü iyi koruduğuna Prusya ve Rus devlet adamı August von Haxthausen tanıklık eder: "Kalede, Bakü’nün son bağımsız hanı olan Hüseyin Kulu Han’ın sarayı vardır. Merkezinde büyük bir kapı bulunan bu büyük dikdörtgen kompleks, şu anda komutanın evidir ve Avrupa zevkine göre süslenmiştir".

Arkeolojik araştırmalar ve restorasyon çalışmaları
Bakü han sarayı'nın bulunduğu alanda ilk restorasyon çalışmalarına 1985 yılında başlanmış,

2016 yılından itibaren Bakü han sarayı ve Yeraltı Hamam alanında temizlik ve arkeolojik kazı çalışmalarına başlanmıştır. Burada XI-XIII yüzyıllara ait toprak küpler, çok sayıda monokrom (tek renkli) ve polikrom (çok renkli) kap kırıkları, ocak yerleri bulunmuştur. Arkeolojik kazı ve araştırmalar sırasında, ayrıca toprak temizliği sırasında dikkatle yerleştirilmiş toprak borulardan yapılmış yeraltı su hattı keşfedilmiştir. Kuzey-güney yönünde uzanan boruların birbirine geçirilmesi tekniğiyle yapılan su hattı XIV yüzyıla aittir. İçerişehir'de şehir kültürü IX yüzyılda şekillenmiştir. Beş yüzyıl sonra ise bu tür bir teknikle su hattı inşa edilmiştir.

2018 yılından itibaren Bakü Han Sarayı kompleksine dahil olan binaların restorasyon ve konservasyon çalışmalarına başlanmıştır.

Mimari özellikler
Saray kompleksinin mimarisi
Bakü han sarayı hakkında ayrıntılı bilgiler, 30 Ekim 1809'da gerçekleştirilen ölçümler ve çizimler sayesinde günümüze ulaşmıştır.[kayıt. 2] Çizimlerde, "Han Sarayı ve Kaçan Beylerin Evleri" olarak adlandırılan kompleksin ayrıntılı planları, cepheleri ve kesitleri verilmiştir. Han Sarayı kompleksi, Bakü Kalesi'nin Şamahı Kapısından girildiğinde sol tarafta yer alır.

Bakü han sarayı'nın günümüze ulaşan ilk tarihi planında, beş iç avlu etrafında şekillenmiş geniş bir konut kompleksi tasvir edilmiştir. Han ailesine ait olan ilk büyük avlu, ilk sırada yer alır. Bu avlunun ortasında küçük bir havuzun bulunduğu bir bahçe vardır. Planda yer alan açıklamalarda bu bahçe "eski han bahçesi" olarak belirtilmiştir. Diğer iki avludaki evlerden biri "Abdülrehim Bey'in Evi", diğeri ise "Mehdikulu Bey'in Evi" olarak adlandırılmıştır. Diğer iki avludaki evlerin kime ait olduğu belirtilmemiştir.

Kesitler ve cephelerden anlaşıldığına göre, avlular etrafında gruplanmış konut binaları iki katlı olmuştur. Planlama özelliklerine göre, komplekse dahil olan binalar iki tipe ayrılır. Birinci tipe ait olan binalar, karmaşık planlama özelliklerine sahiptir ve bu bakımdan İçerişehir'de yer alan Şirvanşahlar Sarayı'nın plan özelliklerini hatırlatır. İkinci gruba ait olan binalar ise tek sıralı planlama özelliğine sahiptir.

Mehdikulu Bey'in evinin cephesi, üç katmanlı girişlerle karakterize olmasına rağmen, evin çizimlerde gösterilen kesitinden iki katlı olduğu anlaşılmaktadır.

Edebiyat
Ayrıca bakınız
Karabağ Han Sarayı
Gence Hanları Sarayı
Şeki Hanları Sarayı

Galeri
Kaynakça
Dış bağlantılar
Bakü hanlarının evi
Bakü Hanları Sarayı-Devam eden proje
İlham Aliyev, İçer-Şeher'in bir bölümünde yürütülen restorasyon ve koruma çalışmalarına aşina oldu
İçişeher'de eşsiz bir mimari anıt keşfedildi