Bişkek

Bişkek, Kırgızistan'ın başkenti ve en büyük kentsel şehridir. Şehir aynı zamanda Çuy bölgesininde başkentidir. Kazakistan sınırına yakın konumda olup 2024 yılı itibarıyla yaklaşık 1.200.000 nüfusa sahiptir.

Hokand Hanlığı, yerel kervan yollarını kontrol etmek ve Kırgız kabilelerinden haraç toplamak için 1825 yılında Pişpek kalesini kurmuştur. 4 Eylül 1860'ta, Kırgızların onayıyla, Albay Apollon Zimmermann liderliğindeki Rus kuvvetleri kaleyi yıkmıştır. Günümüzde kalenin kalıntıları, yeni ana caminin yakınında, Cibek Jolu Caddesi'nin hemen kuzeyinde bulunmaktadır. Kalenin bulunduğu yerde 1868 yılında, orijinal adı olan Pişpek adıyla bir Rus yerleşimi kurulmuştur. Bu yerleşim, Rus Türkistanı Genel Valiliği ve Semireçye Oblastı sınırları içinde yer almıştır.

Kara-Kırgız Özerk Bölgesi, 1925 yılında Rus Türkistanı'nda kurulmuş ve Pişpek başkenti olarak belirlenmiştir. 1926 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisi, şehri, orada doğan Bolşevik askeri lider Mihail Frunze'nin (1885-1925) adıyla Frunze olarak yeniden adlandırmıştır. Frunze, Sovyetler Birliği'ndeki ulusal sınırlandırmanın son aşamalarında, 1936 yılında Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin başkenti olmuştur. 1991 yılında Kırgız parlamentosu, başkentin adını Pişpek'in değiştirilmiş orijinal adı olan Bişkek olarak değiştirmiştir.

Bişkek, Tanrı Dağlarının bir uzantısı olan Kırgız Ala-Too Sıradağları'nın kuzey ucunda, yaklaşık 800 metre (2.600 ft) rakımda yer almaktadır. Bu dağlar 4.895 metre (16.060 ft) yüksekliğe ulaşmaktadır. Şehrin kuzeyinde, verimli ve hafifçe dalgalanan bir bozkır, komşu Kazakistan'a kadar uzanır. Bölgenin büyük bir kısmı Çu Nehri tarafından sulanır. Bişkek, bir yan hat ile Türkistan-Sibirya Demiryolu'na bağlıdır.

Bişkek, geniş bulvarları ve mermer kaplı kamu binalarıyla birlikte, iç avluları çevreleyen çok sayıda Sovyet tarzı apartman bloğunun bulunduğu çok büyük bir şehirdir. Ayrıca, çoğunlukla şehir merkezinin dışında olmak üzere binlerce daha küçük, özel yapım ev de vardır. Sokaklar, çoğu iki tarafında dar sulama kanallarıyla çevrili bir ızgara düzenini takip eder; bu kanallar, sıcak yaz aylarında gölge sağlayan ağaçlara su sağlar.
Etimoloji
Kentin adının nereden geldiği konusunda birçok sav vardır. Bunlardan birisi Kırk kız efsanesinden geldiği düşünülmektedir. Bu efsaneye göre Kırgız halkı kırk kızdan kırk boya ayrılan bir millettir. Başka bir sava göre kırk kazıktan Kırgız ismi gelmektedir. Bişkek isminden önceki ismi Pişpekti. Sonradan değişikliğe uğrayıp Bişkek adını almıştır.

Tarihi
İpek Yolu üzerinde bulunan ve kervanların dinlenme yeri olan yörede, 1825'te Özbek hanı Kokhand bir kale yaptırdı. Ruslar 1862'de kaleyi yakıp yıkarak bölgeyi de ele geçirdiler. Önceleri kalenin yerini garnizon olarak kullanan Ruslar, zamanla kenti geliştirip Pişpek olarak adlandırdıktan sonra Rus köylülerine verimli topraklar verip onların bölgeye yerleşmelerini özendirdiler. 1926'da kent yeni kurulan Kırgız Sovyet Cumhuriyetinin başkenti oldu. Yine 1926'da kentin adı, Rus devrimlerinde önemli roller oynamış, Lenin'nin yakın arkadaşı ve Bişkek doğumlu Mikhail Frunze'nin anısına Frunze olarak değiştirildi.

Sovyetler Birliği'nin 1991'de dağılmasından sonra, Kırgızistan 1991'de bağımsızlığını kazanınca, kentin adı Bişkek'e çevrildi. Kent bugün hızla yenilenen canlı bir yerdir. Sovyet döneminde bulunan birçok sanayi kuruluşu bugün ya kapanmış ya da küçülmüş olarak üretimlerini sürdürmektedirler. Bir zamanlar Bişkek'in barındırdığı önemli bir Sovyet savaş pilotu eğitim okulunu bitirenler arasında Mısır'ın devrik başkanı Hüsnü Mübarek de vardır.

2002'de ABD Manas uluslararası havaalanını antlaşmayla Afganistan ve Irak'a karşı kullanılmak üzere "Gancı ABD üssü"ne çevirince, Rusya da benzeri bir antlaşmayla Kant'da kendi hava üssünü kurmuştur.

Coğrafya
Bişkek genç bir şehir olsa da çevresindeki bölgede tarih öncesinden kalma kalıntılar bulunmaktadır. Aynı zamanda Greko-Budist dönemi, Nesturi etkisinin bulunduğu dönem, Orta Asya hanlıklarının dönemi ve Sovyet döneminden de eserler bulunmaktadır.

Şehrin orta kısmı dikdörtgensel bir ızgara planına sahiptir. Şehrin ana bulvarı doğudan batıya giden ve bölgenin ana nehrinden adını alan Çuy Bulvarıdır. Sovyet döneminde bu bulvarın adı Lenin Bulvarı olmuştur. Bu bulvarın üzerinde ve civarında Kırgızistan'ın önemli hükûmet binaları ve üniversiteleri bulunmaktadır. Bunların arasında Bilimler Akademisi kompleksi de bulunmaktadır. Bu bulvarın en batıdaki kısmına Deng Xiaoping Bulvarı adı verilmiştir.

Kuzey-güney doğrultusundaki ana sokak halen halk arasında eski adı olan Sovyetskaya Sokağı olarak bilinen Yusup Abdrahmanov sokağıdır. Kuzey ve güney bölümlerinin adları sırasıyla Yelebesov ve Baytık Batır sokaklarıdır. Sokak üzerinde birkaç alışveriş merkezi bulunur ve kuzey tarafından Dordoy Pazarına giriş yapılabilir.

Erkindik (Özgürlük) Bulvarı, Çuy Bulvarının güneyindeki ana demiryolu istasyonu olan Bişkek II'den Çuy Bulvarının kuzeyinde kalan müze mahallesi ve heykel parkına ve oradan kuzeye Dışişleri Bakanlığına kadar gider. Yani doğrultusu kuzey-güney dir. Eskiden adı bir komünist devrimci olan Feliks Dzerjinski'ye atfen Dzerjinski Bulvarı adını almıştır. Halen yolun kuzeyinden devam eden yola Dzerjinski Sokağı denir.

Önemli bir doğu-batı doğrultusunda yol da Cibek Colu (İpek Yolu) dur. Çuy Bulvarına paralel ve 2 km kuzeyindedir. Çüy bölgesinin ana doğu-batı yolunun bir parçasıdır. Hem doğu hem de batı otogarları Cibek Colu'nun üzerinde bulunmaktadır.

197 Vasilyeva Sokağı'nda bir Katolik kilisesi bulunmaktadır. Bu kilise Kırgızistan'daki tek Katolik katedrali olma özelliğini taşımaktadır.

Şehir Merkezi'nde bulunan yapılar
Ala-Too Meydanında bulunan Devlet Tarih Müzesi

Geleneksel Kırgız el işlerini sergileyen Devlet Uygulamalı Sanat Müzesi.

Frunze'nin Evi Müzesi

Kırgız Beyaz Sarayı'nın yakınındaki parkta bulunan İvan Panfilov heykeli

Tren istasyonu karşısındaki büyük bir parkta bulunan Mihail Frunze'nin atlı heykeli.

1946'da Alman savaş esirleri tarafından inşa edilen ve günümüze renovasyon veya onarıma ihtiyaç duymadan gelen tren istasyonu (Çoğu inşa eden savaş esiri öldü ve cesetleri istasyonun yakınındaki çukurlara gömüldü)

Yedi katlı devasa bir mermer bina olan ana hükûmet binası Kırgız Beyaz Sarayı. Bu bina önceden Kırgız SSC Komünist Partisinin yönetim merkezi olmuştur.

Ala-Too Meydanında askerlerin nöbet değişiminin izlenebileceği bir bağımsızlık anıtı

Şehir merkezinin batısında büyük bir pazar olan Oş Pazarı

Kırgız Ulusal Filarmonisi Binası

Banliyöler
Şehrin kuzeydoğusunda Dordoy Pazarı adı verilen büyük bir pazar vardır.

Şehrin dışı
Şehre 40 km uzaklıkta Kırgız Ala dağları bulunmaktadır. Ala-Arça Milli Parkı'da 30-45 dakikalık bir uzaklıkta bulunmaktadır.

Mesafeler
Bişkek'in ülkenin ikinci en büyük şehri Oş'a olan mesafesi 300 km'dir. Ona en yakın olan büyük şehir ise Kazakistan'ın 190 km uzaklıktaki Almatı şehridir. Taşkent'e 470 km, Duşanbe'ye 680 km ve Astana, Kabil, Urumçi ve İslamabad'a 1000 km uzaklıktadır.

İklim
Bişkek'in iklimi Akdeniz etkisindeki nemli karasal iklimi (Dsa)'dir. Kışın ortalama sıcaklığı 0 santigrat derecenin altındadır. Ortalama yıllık yağış 440 mm civarıdır. Ortalama günlük en yüksek sıcaklık Ocak'ta 3 santigrat dereceden Temmuz'da 31 santigrat derece arasıdır. Yaz ayları ara sıra olan ve güçlü rüzgarlara sebep olan gök gürültülü fırtınalarla biten kuru dönemlerden oluşur.Nadiren kum fırtınaları da görülür. Güneydeki dağlar ve kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda giden dağlar tahrip edici hava koşullarından bir derece koruma sağlar. Kış aylarında ise seyrek kar fırtınaları ve sıkça olan yoğun sis en belirgin hava durumu özellikleridir. Ara sıra ani sıcaklık değişimlerinden dolayı sisler günlerce sürebilir.

Demografik yapı
Bişkek, Kırgızistan'ın nüfus bakımından en yoğun şehridir. Nüfusu bir 2019 tahminine göre 1.012.500'dür. Şehrin kuruluşundan 1990'lara kadar Ruslar ve diğer Avrupa halkları şehrin nüfusunun çoğunluğunu oluşturmuşlardır. 1970 nüfus sayımına göre Kırgızlar nüfusun yüzde 12,3'ünü oluştururlarken Avrupalılar nüfusun yüzde 80'ini oluşturmuştur. Günümüzde Bişkek halkının çoğunluğu (%66) Kırgızdır. Avrupa halkları ise Bişkek nüfusunun %20'sinden azını oluşturur. Buna rağmen Kırgızca genç nüfus arasında kullanımdan düşmektedir ve Rusça ana dil olarak kullanılmaktadır.

Ekoloji ve çevre
Hava kalitesi
Bişkek'te hava kirleticilerinin emisyonu 2010'da 14400 tona ulaşmıştır. Kırgızistan'ın bütün şehirleri arasında en yüksek hava kirliliği olan şehir Bişkek'tir ve bazen Bişkek'teki kirletici yoğunluğu özellikle de şehir merkezinde maksimum izin verilen kirletici yoğunluklarını aşmaktadır.

Köyler ve küçük kentlerden göçmenler başta olmak üzere Bişkek'teki yüksek konut fiyatlarını karşılayamayanlar şehrin banliyölerindeki gecekondularda yaşamak zorunda kalmıştır. Bu gecekondular Bişkek nüfusunun yüzde 30'u olan 400.000 kişinin evidir. Bu gecekonduların birçoğunda elektrik ve su gibi temel ihtiyaçlar yok iken yerel hükûmet tarafından bu sorunu çözmek için adımlar atılmaya başlamıştır.

Kardeş şehirler
Colorado Springs, Colorado, ABD
Meriden, Connecticut, ABD
Ankara, Türkiye
Trabzon, Türkiye

Resimler
Kaynakça
Özel

Genel
Ercilasun, Konuralp (2014). Türk Dünyası Başkentleri . s. 333. ISBN 978-9944-237-25-3

Dış bağlantılar
Kırgızistan Online