At ve fil matı

Satrançta at ve fil matı, tek kalmış bir şahın rakip şah, at ve fil tarafından mat edilmesidir. Hamle sırası üstün taraftayken neredeyse tüm başlangıç konumlarından en fazla otuz üç hamle içinde zorunlu mat elde edilebilir. Dört temel mat türünden biri olarak sınıflandırılmasına rağmen at ve fil matı pratikte yaklaşık olarak yalnızca her 6000 oyunda bir görülür.


Yöntem
Genel Bakış
Bu bölüm Yasser Seirawan'ın Winning Chess Endings adlı eserinden uyarlanmıştır. At ve filin beyazda olduğu varsayılmaktadır.

Mat yalnızca filin hareket ettiği karelerle aynı renkteki köşede ("doğru" köşe) zorunlu kılınabildiğinden, bunun bilincinde olan bir rakip önce tahtanın merkezinde kalmaya, ardından da "yanlış" köşeye gitmeye çalışacaktır. Bu nedenle, mat etme sürecinde üç aşama bulunmaktadır:

Rakip şahı tahtanın kenarına sürmek.
Gerekirse şahı "yanlış" köşeden çıkıp "doğru" köşeye gitmeye zorlamak.
Matı gerçekleştirmek.


1. Aşama: Şahı kenara sürmek
Başlangıç olarak, beyaz taşlarını kullanarak siyah şahı tahtanın kenarına gitmeye zorlar. Diyagramdaki başlangıç konumundan itibaren:
1. Fg2 Şd4 2. Şd2 Şe5 3. Şe3 Şf5 4. Ad3 Şg5 5. Fe4 (Beyaz bir duvar oluşturmuştur ve şahı bir köşeye itecektir.) 5... Şf6 6. Şd4 Şe6 7. Şc5 Şe7 8. Şd5 (Siyah şah artık iki köşeden birine yönelmek zorundadır. Siyah, matın zorlanamadığı h8 köşesine yönelmeyi tercih eder.) 8... Şf6 9. Şd6 Şf7 10. Şe5 Şg7 11. Şe6 Şg8 12. Ae5! (Atı merkezileştirir ve siyah şahı h8 köşesinden çıkmaya zorlamak için hazırlık yapar.) 12... Şf8 13. Şf6 Şg8 14. Af7! (Siyah şahı h8 köşesinden uzak tutar. Artık beyaz, şahı a8 köşesine [mat için "doğru" köşeye] gitmeye zorlayabilir.) 14... Şf8


2. Aşama: Şahı "doğru" köşeye zorlamak
Siyah şah tahtanın kenarına sıkıştığına ve h8 karesini kullanamadığına göre, beyazın taşları siyah şahı tahtanın a8 köşesine gitmeye zorlamak için koordineli bir şekilde çalışacaktır.
15. Fh7 Şe8 16. Ae5! (At, siyah şahın d7 karesi üzerinden kaçmasını engeller.) 16... Şd8 (Her ne kadar 16... Şf8 hamlesi şahı h8 karesine daha yakın tuttuğu için görünüşte daha fazla direnç sunuyor gibi görünse de, 17.Ad7+ Şe8 18.Şe6! Şd8 19.Şd6 Şe8 20.Fg6+ Şd8 21.Ac5 Şc8 22.Fe8! Şd8 23.Fc6 Şc8 24.Fd7+ Şb8 (24...Şd8? 25.Ae6#) 25.Şc6 Şa7 26.Şc7 Şa8 27.Şb6 sonrasında iki hamlede mat ile daha hızlı kaybeder.) 17. Şe6 Şc7 18. Ad7! Şb7 19. Fd3! Şc6 (Beyaz başka bir duvar oluşturmuştur.) 20. Fc4 Şc7 21. Fb5! Şd8 22. Af6 Şc7 23. Ad5+ Şd8 (Siyah artık kalıcı olarak a8 köşesine hapsedilmiştir.) 24. Şd6 Şc8 25. Şe7 (Siyah, b dikeyine gitmeye zorlanır.) 25... Şb8 26. Şd8 Şb7 27. Şd7 Şb8


3. Aşama: Matı gerçekleştirmek
28. Fa6 Şa7 29. Fc8 Şb8 30. Ab4 Şa7 31. Şc7 Şa8 32. Fb7+ Şa7 33. Ac6#


Ek teknikler
"W manevrası"
Bu konumda beyaz, siyah şahı h8 köşesine sürerek 1. aşamayı tamamlamıştır. Beyazın açık renkli bir fili olduğundan, at, 8. yataydaki koyu renkli kareleri kontrol ederek siyah şahı h1 karesine gitmeye zorlamalıdır. Beyazın bunu yapmasının en verimli yollarından biri, atı tahta üzerinde "W manevrası" olarak bilinen bir şablonda hareket ettirmektir.
1. Af7+ (Manevranın ilk adımı, siyahı h8'den uzaklaşmaya zorlar) 1... Şg8 2. Ff5 Şf8 3. Fh7 Şe8 4. Ae5 (İkinci adım, siyahın d7 üzerinden kaçmasını engeller.) 4... Şd8 (önceki örnekte olduğu gibi, 4... Şf8 daha hızlı bir mata yol açar.) 5. Şe6 Şc7 6. Ad7! (Üçüncü adım, b6 ve c5'i keser; siyahın geçici olarak son yatayı terk etmesine izin verilecek olsa da, beyazın sonraki hamleleri onu a8 köşesine hapsedecektir.) 6... Şb7 7. Fd3! Şc6 8. Fe2 Şc7 9. Ff3 Şd8 10. Şd6 Şe8 11. Fh5+ Şd8 12. Ff7 Şc8 13. Ac5 (Dördüncü adım, b7'yi keser.) 13... Şd8 14. Ab7+ (Son adım; şah daha da dar bir şekilde a8 köşesine hapsedilir. Beyaz mat etmeye devam eder.) 14... Şc8 15. Şc6 Şb8 16. Şb6 Şc8 17. Fe6+ Şb8 18. Ac5 Şa8 19. Fd7 Şb8 20. Aa6+ Şa8 21. Fc6#


Delétang'ın üçgen metodu
Delétang'ın üçgen metodu ile beyaz, siyah şahı giderek daralan bir dizi üçgenin içine hapseder; fil her üçgenin hipotenüsünü kontrol eder; at ve şah siyah şahın kaçışını engelleyen diğer kareleri kontrol eder. Kazanma yöntemi, filin bir sonraki daha küçük üçgenin hipotenüsüne ulaşabilmesi için şahı köşeye doğru hareket etmeye zorlamaktan oluşur.


Siyahın zaten b1–h7 çaprazını geçemediği bu konumdan itibaren, beyaz şu şekilde kazanır:
1. Fc2 Şe3 2. Şc1 Şe2 3. Fg6 Şe3 4. Şd1 Şf2 5. Şd2 Şf3 6. Şd3 Şg4 7. Şe3 Şh4 8. Şf4 Şh3 9. Fh5! (Fil üçgeni daraltmaya başlar) 9... Şg2 10. Ac5 Şf2 11. Ae4+ (Siyahın ikinci üçgenden kaçış yolu yoktur.) 11... Şg2 12. Fg4 Şf1 13. Şf3 Şe1 14. Şe3 Şf1 15. Şd2 Şg2 16. Şe2 Şg1 17. Fh3! (Fil üçgeni daha da daraltır.) 17... Şh2 18. Ff1 (Siyah artık yalnızca g1, h1 ve h2 karelerine erişebilir. Beyaz artık birkaç hamle içinde matı zorunlu kılabilir.) 18... Şg1 19. Ag5 Şh1 20. Şf2 Şh2 21. Af3+ Şh1 22. Fg2#








Beraberlik tuzağı
Amerikalı usta Frederick Rhine tarafından 2000 yılında bir beraberlik tuzağına dikkat çekilmiş ve bu tuzak Larry Evans'ın Chess Life dergisindeki "What's the Best Move?" (En İyi Hamle Nedir?) köşesinde yayımlanmıştır. Buradaki ilk konumda beyaz, 1.Ab6+?? ile hata yapar. Beyazın rakip şahı sıkıştırmaya devam edebileceği beklenen 1...Şb7?? hamlesi yerine, siyah 1...Şd8! hamlesiyle beraberliği zorunlu kılar. Siyah, beyaz file saldırmaktadır ve herhangi bir fil hamlesi pat ile sonuçlanırken, başka herhangi bir taşın hamlesi 2...Şxe8'e olanak tanır; şah ve at tek başlarına mat edemeyeceği için bu durum anında beraberlikle sonuçlanır.


Kaynakça
Bibliyografya