Dedikodu

Dedikodu bir kişi veya bir konu hakkında ilgili kişilerin rızası olmadan kişiler arasında yapılan bilgi paylaşımıdır. Dedikodu, bahsi geçen kişilerin etrafındayken yapılabildiği gibi, genellikle arkalarından yapılır. Kişilerin birbirlerine yaptıkları bu paylaşımlar, doğrulanmış bilgiler içerse de bahsi geçen kişi veya kişilerle ilgili olaylar hakkında duyulan önyargı ve yanlış anlaşılmalar sebebiyle çarpıtılmış iddialardan oluşabilmektedir. Dedikodu, aynı zamanda bir iletişim şeklidir. Gündelik yaşamın önemli bir bölümünü oluşturur ve insani bir motivasyonla gerçekleştirilir. Dedikodu; yaygınlık, zaman, mekan ve gerçekle olan bağlantısı gibi unsurlar kişinin hayatında olumlu veya olumsuz sonuçlar doğurabilir.

Etimolojisi
Dedikodu sözcüğü, Türkiye Türkçesindeki demek ve koymak fiillerinin görülen geçmiş zaman halleriyle, yani dedi ve koydu (ağızlarda kodu) şeklinde birleşmesiyle oluşmuştur. Öte yandan, dedikodu sözcüğünün eş anlamlılarından biri olan gıybet sözcüğü ise Arapçadaki ġaybet (ﻏﻴﺒﺖ) sözcüğünden türediği bilinmektedir. Bu sözcük, dedikodunun daha çok ahlaki yönünü vurgulamaktadır. Dedikodunun bir başka eş anlamlıları olan kov, koğ, koğu ve kovu sözcükleri ise Eski Türkiye Türkçesinden türemiştir ve arkadan çekiştirme, yerme, gıybet anlamlarını karşılamak üzere kullanılmaktadır.

Sosyolojik ve Psikolojik Yaklaşım
Dedikodu özel hayatın toplumda daha büyük kitlelere yayılmasını sağlayan bir araçtır ve toplumun bu uydurmaları doğruymuş gibi kabullendirir. Böylelikle, toplumun belirlediği normların veya standartların dışına çıkıldığında neyin yanlış olduğunu gözler önüne serer. Üstelik, toplum bu sohbetin gerçek olduğuna inanır. Dedikodunun bu yönünü genellikle masallar, hikayeler, fıkralar, rivayetler ve deyimler en iyi şekilde verir. Bu bilgi paylaşımın yayıldıkça başlangıçtaki anlamında çok daha farklı şekil aldığı ve kartopu misali büyüdüğü görülür. Dedikodunun bu denli büyümesinde toplumun gösterdiği ilgi yatar. Toplumun bu bilgi paylaşıma ilgi göstermesinin nedeni ise olayın olağanüstü bir olay olması değil, gerçek bir olay olmasıdır. Başka bir deyişle, dedikodu gerçek bir olay veya bilgiden doğarak kişiler arasında yayılarak büyür.

Psikolojik açıdan bakıldığında dedikodu, insanların psikolojisi ve hayatı üzerinde etkisi olduğu görülür. İnsanların bu iletişim türünü kullanarak gruptaki veya toplum içindeki diğer kişiler hakkında sosyal açıdan önem taşıyan bilgileri edinmek için kullanırlar çünkü dedikodu toplum içindeki grupların rekabetinden doğar. Buna ek olarak dedikodu yaratıcılık gerektiren bir iletişim türü olduğundan insanlar başkalarından edindikleri bilgileri süsleyerek, abartı kullanarak veya yalan söyleyerek anlatabilirler. Ayrıca, dedikodunun birey üzerinde faydaları olduğu saptanan araştırmalar yer almaktadır. Faydalarından bahsetmek gerekirse, dedikodu yapmak bireyin kişisel gelişiminde rol oynamaktadır. Bireyin kendisini geliştirmesine, toplumda göstermesine ve kendisini korumasını sağlamaktadır. Kişisel gelişimin yanı sıra, bireyin toplum içinde kabul edilmesine ve bu eylemin vermiş olduğu haz ile bireyde mutluluk ve motivasyona katkı sağlayabilir. Ayrıca, dedikodunun bireydeki stresi azaltığına dair araştırmalar yer almaktadır. Yapılan araştırmalarda, bireyin kalp atışlarının azaldığı ve oksitosin hormonu salgıladığı görülmüştür.

Dedikodu yapmak birey üzerinde olumlu etkileri olsa bile, olumsuz etkileri de vardır. Birey ile ilgili yapılan dedikodular, bireyin itibar, güven ve özgüveni azalmasına ve zedelenmesine neden olabilir. Dolayısıyla, birey kendi değerini sorgulamaya başlar ve sosyal ortamdan zamanla uzaklaşır. Yapılan dedikodu sebebiyle sosyal ortamdan uzaklaşmasıyla birey yalnızlık ile yüzleşir. Bunun yanı sıra, dedikodu yapan birisi başkalarının hakkında güçlü duyguların etkisiyle sohbet ettiği kişilerle konuşabilir. Kin, nefret, haset gibi duygularla başkalarını çekiştirebilir. Bu bilgi paylaşımını yaparken, dedikodu yapan birey o kişi ile ilgili bilgileri abartarak, rencide ederek, süsleyerek ortaya dökebilir. Bunu yapmasının nedeni ise kendisini yüceltme isteğidir. Kişi egosunu tatmin etmek amacıyla da ortaya bir dedikodu yayabilir ve böylelikle dedikodusu yayılan kişinin kaygı seviyesi yükselir, stres yaşar.

Dedikodu, her ne kadar iyi amaçlar için kullanılsa da kötü amaçlar için de bir araç görevi görebilir. İnsanlar arasında önemli bir iletişim şekli olmasına rağmen, insanlar kendi çıkarları ve menfaatleri için bu yola başvurabilmektedir. Özellikle bir birey rakipten kurtulmak veya istifaya zorlamak gibi amaçlarla dedikodu yapmaktadır. Bu nedenle dedikodu, kişinin elinde tehlikeli bir silaha dönüşebilmektedir. Aynı zamanda, kişiye mobbing olarak topluluklar arası dedikodular uygulanmaktadır. Mobbing olarak kullanılmasının yanı sıra, dedikodu kişinin itibarını zedelemek ve kişiyi bulunan bir topluluk veya gruptan dışlamak amacıyla da yapılabilmektedir. Ek olarak, insanlar başkalarını kötülemek, küçümsemek, aşağılamak, sözel yoldan saldırmak veya olumsuz bir kanaat yaygınlaştırma gibi etik olmayan amaçlarla başka insanlarla dedikodu yapmaktadır.

Medya ve Dijital Dünya
Matbaanın yaygınlaşması ve internet çağının başlamasıyla, dedikodular daha hızlı yayılmaya başlamıştır. Dijital ağlar ve kitlesel iletişim araçlarıyla, bu bilgi paylaşımı daha büyük topluluklara yayılmış ve toplumun aklında daha kalıcı yer edinmeye başlamıştır. Gazete, magazin ve televizyon gibi medya organları bu bilgilerin yayılmasında etkin araçlar olmuştur. Özellikle magazin gibi insanların kişisel hayatlarını dijital ağlara sunan medya organları, dedikodunun büyük kitlelere yayılmasında rol oynamaktadır. Bu bilgi yayma işi, aynı zamanda internet ortamında da görülmektedir.

İnternette forumların ve sosyal medya platformların ortaya çıkmasıyla, insanlar birbirlerine bilgi alışverişi yaptığı gibi birbirlerine gerçek veya çarpıtılmış bilgiler de vermeye başlamış. Internet ortamında yapılan bu alışveriş ise zamanla yayılan dedikodulara dönüşmüştür. Bu ortamda yapılan bilgi alışverişleri ve paylaşımları faydalı olsa da bir bireyin hayatını etkileyecek kadar zararlı bir bilgi kirliliğine ve linçlenmesine yol açar.

Referanslar: