Barak Türkmenleri

Barak Türkmenleri ya da Baraklar, esas olarak Türkiye'nin güneyindeki Gaziantep ilinin güneydoğu kesiminde bulunan Barak Ovası'nda yaşayan bir Türkmen boyudur. Barak aşiretleri Gaziantep, Nizip, Kargamış üçgeninde yoğun olarak yaşamıştır. Bu aşiret, sebebini bilemediğimiz bir göç hareketi ile Teke yöresi (Antalya, Kaş),çevresine yerleşmiştir. İlk defa Sahil Barak Köyü'ne gelen Baraklar, birkaç yüz yıldan beri Kaş bölgesinde yaşamaktadır.

Etimoloji
Bu grubun "Barak" adını taşımasının nedeni tartışmalıdır ve tam olarak bilinmemektedir, ancak bu terim tarihin çeşitli örneklerinde karşımıza çıkmaktadır. Eski Türk takviminde köpek yılının adı Barak'tı. Barak, Oğuzname'de de eski Türk boylarından biri olarak geçmektedir. Bir Kitay soylusu olan Barak Hacip, Selçuklu hakimiyetini takiben Kirman çevresinde Barak beyliği kurmuştur. Tokat'ta doğup Hoy'da ölen Barak Baba 13. ve 14. yüzyıllar arasında yaşamış bir Türk dervişiydi. Itbarak ya da sadece Barak, Oğuz Kağan Anlatılarında adı geçen köpek başlı erkeksi bir yaratıktı. Sevan Nişanyan'a göre "Barak" hızlı koşan ve akıncı anlamına gelir. Ayrıca bir Kuman-Kıpçak kabilesinin adı da Barak'tır.

Tarih
Köken
Destanlarına göre Uzun Hasan aşiretine mensupturlar. Baraklar, Uzun Hasan'ın ölümünden sonra başlarına Feriz Bey'i seçti. Kendisi Sünni olan Feriz Bey, Alevi Müslüman Barakları Sünni İslam'a geçirtti. Bu rivayete göre Barakların Horasan'da bulunduğu, Feriz Bey'in önderliğindeki 80 bin Barak çadırının ve Aşık Dedemoğlu'nun önderliğindeki 4 bin Abdal çadırının Anadolu'da Yozgat çevresine göç ettiği sanılmaktadır.

Daha sonra Baraklar, Osmanlı ile sorun yaşamaya başladılar. Bir rivayete göre, Orta Anadolu'daki bazı köyler, Barakların varlığından rahatsıztılar ve bu göçmenleri topraklarından çıkatrmalarını isteyecektiler. Başka bir versiyona göre, Osmanlıların posta servisi soyulacaktı. Baraklardan şüphelenen yetkililer, bir Barak Türkmen'ini tutukladı. Kabilenin büyükleri arasındaki bir toplantıdan sonra, Baraklar isyan etmeye karar verdiler ve mahkûmu serbest bıraktılar. Buna karşılık Osmanlı kuvvetleri, isyancı Barak Türkmenleri ile Tayy ve Mawali Arap aşiretlerinin kendilerini yenmesi umuduyla Barak Türkmenlerini Akçakale'nin güneyine, Culab Nehri çevresine sürgün etti. Kadıoğlu Yusuf Paşa, devletten af için Barak Türkmenlerine çadır başına bir koyun vergi vermelerini teklif etti. Baraklar kabul edip Osmanlı tarafındaki dedelere 84 bin koyun vermişler ve uzun süren bir çatışmadan sonra Arapları da bölgenin doğu ve güneyinde geri püskürtmüşlerdir. yerleşik ya da yarı göçebe olduklarını gösterir. Yine de 70-80 çadır göçebe Barak daha batıya giderek Gaziantep çevresine yayılmış, daha sonra yerleşik Baraklarla temas halindeyken bölgedeki Yörüklerle birleşmiştir.

Din
Barak Türkmenlerinin çoğu Sünni Müslümanlardır; ancak geçmişte Barakların birçok Sünni Türk'ün dini uygulamalarından saptığı biliniyor. Örneğin, Barak Türkmen köylerinde, camiler Sünni topluluklar için toplanma yerleri olarak önem taşımasına rağmen, eskiden cami bulmak nadirdi. Aslında birçok Barak Türkmen büyüğü geçmişte Sünni değil Şii

Mutfak
Ezogelin çorbası, Barak Türkmenlerinden ödünç alınan Türkiye'nin ulusal mutfağından popüler bir yemektir. Adını 20. yüzyılın başlarında yaşamış bir Barak Türkmen olan Ezo Gelin'in (Özo veya Ezov Gelin olarak da bilinir) hikâyesinden almıştır.

Halk oyunları
Barakların halk oyunlarının çoğu el ele tutuşmayı içerir ve bunlara davul, zurna ve zambır eşlik eder. Bu nedenle halk arasında bu isim pek kullanılmasa da “Halaylar” olarak sınıflandırılmışlardır. Barakların çoğu halayları genellikle yavaştır. Çoğu halay gibi, genellikle bir lider (yerel lehçede "baş kültürü" veya "baş seken" olarak bilinir) bulunur. Barakların danslarının çoğunun Orta Anadolu'dan zorunlu göçe gönderme yapan semboller içerdiği sıklıkla iddia edilir. Barakların seslendirdiği bazı halaylar aşağıda listelenmiştir.

Hasan Dağı (Orta Anadolu'da bir dağ.)
Düz-Şirvani ya da Reşi Düzü (Bu oyun Nizip'in kuzeyinde yaşayan Reşwan Kürtlerinden alınmadır.)
Gaba
Demircioğlu ya da Garip Halayı (Bu halay Âşık Garib'in şiirlerini içeriyor.)
Demirci
Dokuzlu
Şekeroğlan
Kuseyri (Kuseyr'den anlamına gelir, Altınözü ilçesinin eski adıdır.)
Halebi
Pekmez
Üç Ayak
Sinsin

Evlilikler
Barak Türkmenleri eskiden berdel evlilikleri yapardı ve buna Türkçenin yerel lehçelerinde 'değişik' diyorlar. 1968, ve 1973, olmak üzere üç kez filme aktarıldı.

Tam veya kısmî Barak kökenli önemli kişiler
Ali Şahin (2 Ocak 1970 doğumlu), Türk siyasetçi, eski Avrupa Birliği Bakan Yardımcısı, 24, 27 ve 28. Dönem Adalet ve Kalkınma Partisi Gaziantep Milletvekili, 2019 yılında Pakistan Cumhurbaşkanı Arif Alvi tarafından Kaid-i Azam Muhammed Ali Cinnah Devlet Nişanı'na layık görülmüştür. 9 Temmuz 2020 tarihinde TBMM Başkanlık Divanı İdare Amirliği görevine seçilmiştir. 6 Ocak 2022 tarihinde TBMM Latin Amerika ve Karayipler Parlamentosu (Parlatino) Türk Delegasyonu Başkanlığına seçilmiştir.

Yusuf Öztürkmen (1 Ocak 1936 - 18 Kasım 2006), Türk siyasetçi ve hukukçu, eski Cumhuriyet Halk Partisi Gaziantep Milletvekili

Cevdet San (1908 - 12 Ağustos 1993), Türk siyasetçi, eski Demokrat Parti Gaziantep Milletvekili

Kaynakça