Büyük İskender'in kurduğu şehirlerin listesi

Antik Makedonya kralı Büyük İskender ( MÖ 356-323), Asya genelinde geniş kapsamlı askerî seferler düzenleyerek yüzölçümü açısından tarihin en büyük imparatorluklarından birini kurdu. Küçük yaşlardan itibaren hükümdar olarak yetiştirilen İskender, babası II. Filip'in suikasta uğramasının ardından tahta çıktı. İsyan eden vasallarını itaat altına aldıktan sonra MÖ 334'te Ahameniş İmparatorluğu'nu işgal etti. Kısa sürede Batı Asya ve Mısır'ın büyük bölümünü ele geçiren İskender, ardından İssos ve Gaugamela muharebelerinde Pers kralı III. Darius'u yenilgiye uğrattı. MÖ 327 yılına gelindiğinde Ahameniş İmparatorluğu'nun eski topraklarının tamamına egemen olmuştu. Daha sonra Hindistan'ı fethetmeye girişse de yorgun düşen ordusunun ayaklanması üzerine geri dönmek zorunda kaldı. MÖ 323 yılında Babil'de otuz iki yaşında ölmesinin ardından imparatorluğu, halefleri arasında yaşanan bir dizi iç savaş sonucunda dağıldı.

İskender, seferleri boyunca çok sayıda yerleşim yeri kurmuş ve bu yerleşimlere kendi adını ya da yakın komutanlarının adlarını vermiştir. Antik ve Orta Çağ yazarlarının anlatıları birbirinden büyük ölçüde farklılık gösterdiği ve çoğu zaman birbiriyle çeliştiği için İskender'in kurduğu yerleşimlerin sayısı uzun süredir tartışma konusudur. Plütark, İskender'in Yaşamı adlı eserinde en yüksek tahmine göre yetmiş şehirden söz ederken kaynakların çoğu, İskender'in on ila yirmi arasında yerleşim kurduğunu aktarır. İskender Romanı'nın Yunanca nüshalarında, kullanılan nüshaya göre dokuz ile on üç arasında şehir sayılır. Eserin Süryanice, Ermenice, İbranice ve Ge'ez uyarlamalarında ise on iki ya da on üç yerleşim kaydedilir. Taberî, Dîneverî, Hamza el-İsfahânî ve Kudâme ibn Ca'fer gibi Fars kaynakları ise İskender'e dokuz ila on iki yerleşim atfeder. Bizanslı Stefanos ise yaklaşık yirmi yerleşimden söz eder. Bazı yazarlar bununla yetinmeyip belirli bölgelerde kurulan şehirlerin sayısını da ayrıca belirtmiştir. Örneğin Strabon, İskender'in Baktriya'da sekiz şehir kurduğunu aktarır. İskender'in seferlerine ilişkin anlatılar özellikle Arrianus, Plütark, Diodoros, Quintus Curtius Rufus ve Marcus Junianus Justinus'un eserleri bu bilgileri destekleyen ek kanıtlar sunar. Eratosthenes, Batlamyus ve Yaşlı Plinius gibi coğrafyacılar, İskender bematistlerinin günümüze ulaşmayan kayıtlarından yararlanmıştır.

Bu kaynakları çözümlemeye çalışan modern araştırmacılar çok sayıda güçlükle karşılaşmaktadır. Klasik Çağ yazarları, büyük kentlerden küçük askerî garnizonlara kadar her türlü yerleşimi polis (πόλις, "şehir") olarak adlandırma eğilimindeydi. Bu durum, özellikle bazı yerleşimlerin başlangıçta askerî koloni olarak kurulup daha sonra gerçek anlamda bir polis haline gelmiş olabileceği düşünüldüğünde ciddi karışıklıklara yol açmaktadır. İskender'in kurduğu bütün yerleşimlere kendi adını verdiği sıklıkla ileri sürülse de bu doğru değildir. Bununla birlikte, yerleşimlerin sayıca fazla olması nedeniyle bunların birçoğu "Eschate" ya da "Oxeiana" gibi epitetlerle de anılmıştır. Bazı yerleşimlerin birden fazla bu tür sıfatlar taşımış olabileceği dikkate alındığında, tarihçi Getzel Cohen'in de belirttiği gibi, "yerel geleneklerdeki farklılıkları yansıtan farklı yazarlar, kuşkusuz aynı Aleksandreia'dan farklı sıfatlarla söz etmiş olabilir." Ayrıca, bu yerleşimlerin çoğunun kesin konumu bilinmemektedir. Klasik Çağ tarihçisi William Woodthorpe Tarn, "Konunun güçlükleri oldukça fazladır, belirsizlik payı çoğu zaman büyüktür, karışıklık kaynakları da bir hayli fazladır." değerlendirmesinde bulunur.

Kuruluşlar
Bu listede, Büyük İskender'in emriyle MÖ 323'teki ölümünden önce kurulmuş ya da yeniden kurulmuş yerleşimler yer almaktadır. Ölümünden sonra kurulan ya da yeniden kurulan yerleşimlerin yanı sıra yalnızca Makedonya kralıyla bağlantılı olduğu öne sürülen yerleşimler bu listeye dâhil edilmemiştir. Bu yerleşimlere ilişkin değerlendirmeler aşağıda yer almaktadır.

Varlığı dahi tartışmalı olan yerleşimler "Belirsiz" olarak işaretlenmiştir. Varlığı bilinen, ancak kuruluşuna ilişkin görüşler arasında uzlaşı bulunmayan yerleşimler "Tartışmalı" olarak işaretlenmiştir. Hem varlığı kesin olarak bilinen hem de araştırmacılar tarafından Büyük İskender'in kurduğu yerleşimler arasında kabul edilenler, "Kabul edilen" olarak işaretlenmiştir.




Diğer yerleşimler
Avrupa
II. Filip'in Perinthos'u kuşattığı esnada İskender, naip olarak bugünkü Bulgaristan'ın güneybatısındaki Maedi adlı Trak kabilesini itaat altına aldı. Plütark'a göre bu bölgede küçük bir yerleşim kurarak ona Aleksandropolis adını verdi. Bu adlandırma, babasının kurduğu Filipopolis ile paralellik gösteriyordu ve büyük olasılıkla Filip'in emriyle verilmişti. Yerleşimin bulunduğu yer bilinmemekle birlikte bazı araştırmacılar, kentin tarihsel gerçekliğinden kuşku duymaktadır.

Anadolu
Antik Çağ'da Anadolu'daki birçok yerleşimin İskender'le önemli bir ilişkiye sahip olduğu ileri sürülmüştür. Bunlar arasında İlion, Priene ve Smirni de yer alıyordu. İskender, MÖ 334'te harap durumdaki Troya'nın bulunduğu İlion'u ziyaret etti. Kentin vergiden muaf tutulmasını ve yeniden inşa edilmesini emretti; daha sonra ise İlion'u büyük bir şehre dönüştürmenin sözünü verdi. Ancak bu planların hiçbiri İskender'in sağlığında hayata geçirilemedi. Aleksandris adıyla bilinen yerel bir topluluğun ise adını Makedonya kralından ziyade, zaman zaman Aleksandros adıyla da anılan efsanevi Paris'ten aldığı düşünülmektedir. İskender'in Priene'ye büyük ilgi gösterdiği bilinmektedir. Kent tapınağını Athena'ya adaması ve halka çeşitli ayrıcalıklar tanıması bunun başlıca göstergeleri arasında sayılır. Kentin MÖ 4. yüzyılın sonlarında yeniden kurulmuş olması muhtemel görünse de bunun İskender tarafından gerçekleştirildiğini gösteren doğrudan bir kanıt bulunmamaktadır. Bölgede yapılan kazılarda Helenistik öncesi döneme ait bulgulara rastlanmamıştır. Daha geç dönem yazarlarından Pausanias, Yaşlı Plinius ve Aelius Aristides, Simirni'nin İskender tarafından yeniden kurulduğunu öne süren rivayetleri aktarır. Buna karşılık Strabon, kentin İskender'in ölümünün ardından I. Antigonos tarafından yeniden canlandırıldığını belirtir. Bölgedeki diğer yerleşimler arasında, İskender'le ilişkilendirildiklerine dair kanıtların çok daha zayıf olduğu Aigai, Alinda, Amorium, Apollonia, Hrisopolis, Eukarpia, Kretopolis, Nikaia ve Otrus sayılabilir.

Mısır, Fenike ve Suriye
Suriye'deki Antakya, ilerleyen dönemlerde antik dünyanın başlıca kentlerinden biri hâline gelmiş olup, İskender'le ilişkilendirilen yerleşimlerden biridir. Kentin MS 4. yüzyılda yaşamış yerlisi Libanios'a göre İskender, Antakya'nın kurulacağı yerde bir kent inşa etmeyi planlamış, fakat ömrü yetmemiştir. Bunun yerine Zeus'a adanmış bir kutsal alan ile küçük bir kale yaptırmıştır. Bu anlatının büyük olasılıkla yerel bir efsaneden ibaret olduğu düşünülmektedir. Günümüzde İskenderun çevresinde yer alan İssos yakınlarındaki Aleksandreia'dan yalnızca Pseudo-Skymnos ile İskender Romanı'nın bazı nüshalarında söz edilir. Bölgede bulunan bir mühürde, İskender'in portresi yer almaktadır. Kaynaklarda İskender'in ilk kurduğu kent olarak Mısır'daki Aleksandreia'nın vurgulanması nedeniyle, bu yerleşimin İskender tarafından kurulmuş olma ihtimali oldukça düşük görülmektedir. Buna karşılık, söz konusu yerleşimin gerçekten var olduğu neredeyse kesindir. Fenike ve Mısır'da ise Gazze ile Sur zaman zaman İskender'in yeniden kurduğu kentler arasında gösterilir. Sur, MÖ 332'de kuşatılıp yıkılmış, Gazze de aynı yıl benzer bir akıbete uğramıştır. İskender her iki kenti de yeniden inşa edip iskân etmiş olsa da bunlar genellikle yeni kuruluşlar olarak değil, kapsamlı yeniden imar faaliyetleri olarak değerlendirilmektedir. Daha zayıf kanıtlarla desteklenen diğer iddialar arasında Aleksandroschene, Capitolias, Dion, Larisa Sizara, Nikopolis, Paraitonion, Pella ve Seleukeia Abila yer almaktadır.

Doğu eyaletleri
Mezopotamya'da bulunan Nikephorion'un (günümüzde Rakka) zaman zaman İskender tarafından kurulduğu ileri sürülmüşse de, kentin büyük olasılıkla I. Seleukos tarafından kurulduğu düşünülmektedir. 19. yüzyıl Şarkiyatçısı H. C. Rawlinson, İskender'in Gaugamela Muharebesi'nden kısa süre sonra Asur bölgesinde bir yerleşim kurduğunu öne sürer. İskender'in Aşağı Mezopotamya'da bir kent kurduğuna ilişkin çok sayıda rivayet vardır. Hedyphon üzerindeki Seleukeia, Babil yakınlarındaki Aleksandreia, Pallakopas yakınlarındaki Aleksandreia ve Dicle üzerindeki Aleksandreia gibi çeşitli adlar bu kentle ilişkilendirilmiş osla da, bunlardan bazılarının gerçekte aynı yerleşimi ifade ettiği düşünülmektedir. Aleksandreia Karmania'nın, Karmanya'da kurulmuş olması muhtemeldir; ancak varlığına ilişkin kanıtlar oldukça sınırlıdır. Eğer gerçekten var olmuşsa, büyük olasılıkla İskender döneminden daha geç bir tarihte kurulmuştur. Benzer şekilde, Karmanya yakınlarında bulunduğu rivayet edilen İskender Sunakları ile Portus Macedonum, muhtemelen Nearhos tarafından fil avı amacıyla kurulmuş istasyonlardı. Nisa yakınlarında Aleksandropolis adlı bir yerleşimin kurulduğu da ileri sürülmektedir; ancak ordunun Hazar Kapıları'ndan geçmesinden kısa bir süre sonra böyle bir kuruluşun gerçekleştiğini destekleyen herhangi bir kanıt bulunmamaktadır.

Daha doğuda ise Sakastan'daki Aleksandreia, büyük olasılıkla İskender'in ölümünden sonra kurulmuş, ancak daha sonra ona atfedilmiştir. Baktriya, Soğdya ve Hint alt kıtasında çok sayıda Aleksandreia'dan söz edilmekle birlikte, bunların çoğunun aynı yerleşim için kullanılan farklı adlar olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle Opiane'deki Aleksandreia ile Kapisa'daki Aleksandreia, Kafkasya'daki Aleksandreia'nın farklı adları olarak değerlendirilmektedir. Benzer şekilde, Baktriya yakınlarındaki Aleksandreia ile Oksiana'daki Aleksandreia da aynı, ancak kimliği tartışmalı yerleşime işaret ediyor olabilir. Hindistan'da ise Taksila ve Patala büyük olasılıkla mevcut yerleşimlerdi; ancak bunların hiçbirinin İskender tarafından kurulmadığı düşünülmektedir. Quintus Curtius Rufus, İskender'in İndus Deltası'nda birkaç kent kurduğunu yazmakla birlikte, bunların büyük olasılıkla yalnızca askerî garnizonlardan ibaret olduğu düşünülmektedir.

Notlar
Kaynakça
Özel

Genel