Abdülkerim Atakan

Tabibzâde Abdülkerim Paşa, Soyadı Kânûnu'ndan sonra Abdülkerim Atakan (17 Ağustos 1864, Diyâr-ı Bekr – 21 Temmuz 1956, İstanbul), II. Abdülhamid ve II. Meşrutiyet dönemlerinde Zabtiye Nezâreti baş tercümanlığı, Van vâli muâvinliği ve Şûrâ-yı Devlet üyeliği yapmış Keldânî asıllı Osmanlı bürokratı, devlet adamı, muallim ve müelliftir.

II. Abdülhamid tarafından kendisine verilen "Âsitâne-i Âliyye Keldânî Cemâati Reîsi" ünvanıyla tanınır. Yayınlanmış eserleri bulunmakla birlikte birçok nişanla da taltif edildi.

Hayatı
Gençliği ve eğitimi
17 Ağustos 1864'te Diyâr-ı Bekr'de doğdu. Babası Emir Tabibzâde Mansur Hekim Bey, o dönemde Diyâr-ı Bekr Vilâyet Meclisi üyesiydi. Annesi ise Zehra Hanım'dır. Âilesi, Keldânî Katolik cemâatine mensuptu. Abdülkerim ilköğrenimini memleketindeki Keldânî mekteplerinde 1871'de tamamladı, ardından 1874'te rüşdiye kısmından mezun oldu.

1 Eylül 1876'da İstanbul'un yolunu tuttu. Mekteb-i Sultânî'nin idâdî kısmına kaydoldu ve 29 Haziran 1883'te buradan biri edebiyat diğeri ulûm ve fünûn alanında iki ayrı diploma aldı. Sonrasında Mekteb-i Mülkiye-i Şâhâne'ye devam etti, 30 Temmuz 1885'te "Ulûm-ı Siyâsîyye" şahâdetnâmesiyle mezun oldu. Kısa bir süre de Mekteb-i Hukûk-ı Şâhâne'de okudu (23 Ekim 1885). Arapça, Türkçe ve Fransızca'yı ileri seviyede konuşup yazabiliyordu.

Memuriyet yılları
Devlet hizmetine 28 Kasım 1885'te Hâriciye Nezâreti'nde stajyer memur olarak başladı. 8 Nisan 1890'da Zabtiye Nezâreti'ne baş tercüman olarak geçti ve bu kurumda 20 yıla yakın çalıştı. Bu sırada bir yandan da öğretmenlikle uğraştı: 13 Mart 1886'dan îtibâren bir yıl Zeyrek Rüşdiye Mektebi'nde Fransızca ve tercüme dersleri verdi, 1903'ten başlayarak Beyoğlu'ndaki Saint Louis Okulu'nda yedi sene Türkçe öğretti. 1887'de Mürüvvet gazetesinde yazarlık ve çevirmenlik yaptı.

1894'te Ermeni Sorununu yerinde araştırmak için Doğu Anadolu'ya giden İspanyol gezgin Saturnino Ximénèz'e tercümanlık etti. Yaklaşık bir yıl süren bu yolculukta halka nasîhat etmekle de vazîfelendirildi. Gezi dönüşünde başarısı takdir görünce 1 Aralık 1895'te Van vâli muâvinliğine getirildi. Ne var ki daha İstanbul'dan ayrılmadan, dönemin Zabtiye Nâzırı Hüseyin Nâzım Paşa'nın îtirâzı üzerine 31 Aralık 1895'te bu görevden alındı. Resmî gerekçe "âdem-i kifâyeti ve mâruf olmaması"ydı – günümüz Türkçesiyle ehliyetsiz ve tanınmıyordu. Abdülkerim Efendi bu karara şiddetle karşı çıktı; nihâyet 11 Ağustos 1911'de özlük dosyasındaki bu ibâreleri düzelttirmeyi başardı.

Cemâat Reîsliği ve İkinci Meşrutiyet
II. Abdülhamid, 2 Şubat 1902'de Abdülkerim Efendi'ye "Âsitâne-i Âliyye Keldânî Cemâati Reîsi" ünvanını bahşetti. 1 Haziran 1902'de Rumeli Beylerbeyliği pâyesiyle paşalığa yükseldi. Fakat 23 Temmuz 1908'de İkinci Meşrutiyet îlân edilince her şey değişti. Cemâatinin idâre meclisi bu ünvanı kullanmasını mahkemeye taşıyıp yasaklattı; Abdülkerim Paşa buna aldırış etmeyip ünvanı kullanmaya devam etti. 26 Eylül 1909'da çıkan Tensîkat Kânûnu yüzünden kadrosuz kaldı. 6 Temmuz 1920'ye kadar hiçbir resmî işlev alamadı. Bu aralıkta kendisine emekli maaşı bağlandıysa da geçim sıkıntısı çekti.

28 Kasım 1914'te Osmanlı Devleti savaşa girince Keldânîler namına bir bildiri yayımladı; Türklerle Keldânîlerin kaderinin bir olduğunu, herkesin vatanı müdâfaa etmesi gerektiğini kaleme aldı. Harp bittikten sonra, 1919'da Paris Barış Konferansı'na Keldânîlerin durumunu anlatan bir rapor sundu.

Son yılları
6 Temmuz 1920'de Şûrâ-yı Devlet üyeliğine tâyin edildi. Bu görev 1 Kasım 1922'de kurumun lağvedilmesiyle son buldu. Cumhuriyet devrinde 28 Haziran 1923'te İstanbul'daki milletvekili seçimlerinde 18 bağımsız adaydan biri oldu, 1927'de tekrar adaylığını koydu, fakat ikisinde de seçilemedi. Geçimini özel okullarda ders anlatarak, çeviri işleri yaparak ve özel ders vererek sağladı. 1934'te Soyadı Kânûnu çıkınca Atakan soyadını tercih etti. Selîme Temriz Hanım'la evliydi, bu evlilikten bir kızı ve üç oğlu oldu. 21 Temmuz 1956'da İstanbul'da 91 yaşında öldü.

Kaynakça
Özel


Genel