Anglo-Mısır Savaşı (1882)

Britanya'nın Mısır'ı Fethi, yahut diğer adıyla Anglo-Mısır Savaşı ( ), 1882 tarihinde Mısır ve Sudanî kuvvetler ile Ahmed Arabi kumandasında, Birleşik Krallık arasında vuku buldu. Bu harp, milliyetçi bir kıyamın Hidiv Tevfik Paşa'ya karşı nihayete ermesiyle hitama erdi. Neticede, Mısır üzerinde Britanya nüfuzu kat’î surette tesis olundu; bu hâl, Mısırlılar, Fransızlar ve zaten zayıf olan Osmanlı İmparatorluğu'nun selâhiyetini yalnız yazı üzerinde bir kudrete irca etti.

Arka Plan
1881 tarihinde, bir Mısır ordusu subayı olan Arabi Paşa, Mısır ve Sudan'ın Hidivi Tevfik Paşa'ya karşı bir ihtilâl çıkararak isyan eyledi; maksadı memleket üzerindeki Britanya ve Fransız tesirini nihayete erdirmekti. Ocak 1882'de, Britanya ve Fransa hükûmetleri Mısır hükûmetine bir "Müşterek Nota" gönderdiler ve Hidiv'in otoritesini tanıdıklarını ilân eylediler. 20 Mayıs'ta Britanya ve Fransız harp gemileri İskenderiye sahillerine geldiler. 11 Haziran'da İskenderiye'de vukû bulan bir Hristiyan karşıtı kıtal hadisesinde 50 Avrupalı öldürüldü. Miralay Arabi Paşa, askerlerine bu kıyamı bastırmaları için emir verdi; lâkin Avrupalılar şehri terk ettiler ve Arabi’nin ordusu kasabayı tahkim etmeye başladı. Fransız filosu Fransa’ya geri çağrıldı. Britanya'nın bir ültimatomu reddolundu ve harp gemileri 11 Temmuz’da saatlik bir İskenderiye bombardımanına başladılar.

Harekâtın Sebepleri
Britanya hükûmetinin neden bir filo göndererek İskenderiye sahillerine vardığı, tarihçiler arasında münakaşa mevzuudur. Ronald Robinson ve John Gallagher, 1961 tarihli Afrika ve Viktoryenler makalelerinde, Britanya istilâsının, Arabi İsyanı'nın tahayyül olunan anarşisini bastırmak ve Süveyş Kanalı üzerindeki Britanya kontrolünü muhafaza ederek Hint Okyanusu'na giden deniz yolunu emniyet altına almak maksadıyla emredildiğini ileri sürerler.

A.G. Hopkins, Robinson ve Gallagher'ın iddiasını reddetmiş, asıl vesikaları zikrederek, Arabi hareketinden Süveyş Kanalı'na dair bir tehlike tahayyül edilmediğini ve Arabi kuvvetlerinin "anarşistler" olmayıp bilakis nizam ve asayişi muhafaza eylediklerini iddia etmiştir. Hopkins, bunun yerine, Britanya Başvekili William Gladstone'un kabinesinin, Mısır'da yatırım sahibi olan Britanyalı tahvil sahiplerinin menfaatlerini korumak ve aynı zamanda iç siyasette bir şöhret arayışıyla hareket ettiğini ileri sürer. Hopkins, 1880'lere gelinirken Mısır'da süratle artan Britanya yatırımlarına, bunun da kısmen Süveyş Kanalı inşasından doğan Hidiv borçları ile münasebetine ve Britanya hükûmetiyle iktisadî zümreler arasındaki sıkı bağlara işaret eder. Galbraith ve al-Sayyid-Marsot'un okumasına göre, Malet safdilâne bir surette, Britanya'nın sadece bir kuvvet gösterisiyle Mısır'ı korkutabileceğini, tam manasıyla bir istilâ yahut işgali tahayyül etmeden ümit eylemiştir. Kargaşa esnasında sarayını İskenderiye’ye nakleden Tevfik Paşa, Arabi’yi âsî ilân ederek resmen hükûmetteki mevkilerinden azletti.

Arabi’nin Mukabelesi
Arabi, ardından El-Ezher şeyhlerinden bir fetva alarak, Tevfik Paşa'yı hem memleketine hem dinine hıyanet etmiş bir hâin olarak mahkûm etti ve ona karşı muharebe edenlerin mesuliyetlerini kaldırttı. Arabi ayrıca, Birleşik Krallık'a harp ilân etti ve mecburî askerlik usulünü başlattı.

Britanya’nın Harp Nizâmı
Britanya Ordusu, Kafrü'd-Devvâr'da bir yoklama taarruzu icra ederek, İskenderiye üzerinden Kahire'ye ulaşmanın mümkün olup olmadığını tecrübe etti. Akabinde, Mısır müdafaalarının pek kuvvetli olması sebebiyle bu istikametten Kahire'ye varılamayacağına hükmettiler. Ağustos ayında, Garnet Wolseley kumandasında kırk binden ziyade Britanya askeri Süveyş Kanalı Hattı'na taarruz etti. Kendisine Arabi’nin kuvvetlerini imhâ ve memleketi sair âsilerden temizleme salahiyeti verilmişti.

Mühendis kıtaları, Temmuz ve Ağustos 1882'de İngiltere'den Mısır'a sevk olundular. Bu mühendisler arasında köprü, demiryolu ve telgraf birlikleri bulunmaktaydı.

Britanya Seferî Kuvveti'nin Muharebe Nizâmı
Kumandan: Korgeneral Sir Garnet Wolseley
Genelkurmay Başkanı: Korgeneral Sir John Adye



1. Tümen (Korg. GHS Willis)
1. Tugay (Tümg. Kraliyet Yüksek Hazretleri Connaught Dükü)
2. Tabur, Grenadier Guards
2. Tabur, Coldstream Guards
1. Tabur, Scots Guards
2. Tugay (Tümg. Gerald Graham VC)
1. Tabur, The Buffs (East Kent Alayı)
1. Tabur, Royal Irish Fusiliers (Prenses Victoria’nın)
2. Tabur, Royal Irish Fusiliers (Prenses Victoria’nın)
2. Tabur, York ve Lancaster Alayı
Tümen Kıt’aları
19. Hussar Süvari Alayı (2 Bölük)
2. Tabur, Cornwall Dükü’nün Hafif Piyadesi
A Bataryası, 1. Saha Tugayı, Kraliyet Topçusu
D Bataryası, 1. Saha Tugayı, Kraliyet Topçusu
24. Saha Kumpanyası, Kraliyet İstihkâm Alayı
12. Kumpanya, Ordu Levazım ve Nakliye Kolordusu
1. Seyyar Sıhhiye Kumpanyası (Yarım), Ordu Hastane Kolordusu
3. Saha Hastanesi, Ordu Hastane Kolordusu
2. Tümen (Korg. Sir Edward Hamley)
3. (Highland) Piyade Tugayı (Tümg. Sir Archibald Alison)
2. Tabur, Highland Light Infantry
1. Tabur, Black Watch (Kraliyet Highland Alayı)
1. Tabur, Cameron Highlanders
1. Tabur, Gordon Highlanders
4. Tugay (Tümg. Sir Evelyn Wood VC)
1. Tabur, Royal Sussex Regiment
1. Tabur, Royal Berkshire Regiment (Prenses Charlotte’nin)
1. Tabur, South Staffordshire Regiment
1. Tabur, King's Shropshire Light Infantry
Tümen Kıt’aları
19. Hussar Süvari Alayı (2 Bölük)
3. Tabur, King's Royal Rifle Corps
I Bataryası, 2. Saha Tugayı, Kraliyet Topçusu
N Bataryası, 2. Saha Tugayı, Kraliyet Topçusu
26. Saha Kumpanyası, Kraliyet İstihkâm Alayı
11. Kumpanya, Ordu Levazım ve Nakliye Kolordusu
2. Seyyar Sıhhiye Kumpanyası (Yarım), Ordu Hastane Kolordusu
4. Saha Hastanesi, Ordu Hastane Kolordusu
5. Saha Hastanesi, Ordu Hastane Kolordusu
Hint Kıt’ası (Tümg. Sir Herbert Macpherson VC)
1. Tabur, Manchester Alayı
1. Tabur, Seaforth Highlanders
7. Bengal Piyade Alayı
20. Pencap Piyade Alayı
29. Beluç Piyade Alayı
7 (Dağ) Bataryası, Kuzey Tümeni, Kraliyet Garnizon Topçusu
(Kendi levazım, mühendis vb. birlikleriyle beraber)


Süvari Tümeni (Tümg. Drury Curzon Drury Lowe)
1. (Ağır) Süvari Tugayı (Tuğg. Sir Baker Creed Russell)
Household Cavalry Composite Regiment (Her biri 1 bölük: 1. Life Guards, 2. Life Guards ve Royal Horse Guards)
4. Dragoon Guards
7. Dragoon Guards
2. (Bengal) Süvari Tugayı (Tuğg. H. C. Wilkinson)
2. Bengal Süvari Alayı
6. Bengal Süvari Alayı
13. Bengal Lancers Süvari Alayı
Tümen Kıt’aları
N Bataryası, A Atlı Tugayı, Kraliyet Atlı Topçusu
Süvari Piyade Taburu (hat piyade taburlarının süvari bölüklerinden teşkil edilmiş)
17. Kumpanya, Ordu Levazım ve Nakliye
6. Saha Hastanesi, Ordu Hastane Kolordusu
Ordu Kıt’aları
Donanma Tugayı
Tabur, Kraliyet Deniz Piyade Hafif Piyadesi
G Bataryası, B Atlı Tugayı, Kraliyet Atlı Topçusu
F Bataryası, 1. Saha Tugayı, Kraliyet Saha Topçusu
H Bataryası, 1. Saha Tugayı, RFA
C Bataryası, 3. Saha Tugayı, RFA
J Bataryası, 3. Saha Tugayı, RFA
"T Bataryası, 3. Saha Tugayı, RFA
Kraliyet Deniz Topçusu
1. Batarya, Londra Tümeni, Kraliyet Garnizon Topçusu
4. Batarya, Londra Tümeni, RGA
5. Batarya, Londra Tümeni, RGA
5. Batarya, İskoç Tümeni, RGA
6. Batarya, İskoç Tümeni, RGA
Ordu Nakliye
A (Köprü) Bölüğü, Kraliyet İstihkâm Alayı
C (Telgraf) Bölüğü, Kraliyet İstihkâm Alayı
Demiryolu Bölüğü, Kraliyet İstihkâm Alayı
8. Saha Kumpanyası, Kraliyet İstihkâm Alayı
17. Saha Kumpanyası, Kraliyet İstihkâm Alayı
18. Saha Kumpanyası, Kraliyet İstihkâm Alayı
A Kumpanyası, Queen's Own Madras Sappers and Miners
I Kumpanyası, QOMS&M
8. Kumpanya, Ordu Levazım ve Nakliye Kolordusu
15. Kumpanya, ACT Kolordusu
Yardımcı Kumpanya, ACT Kolordusu
2. Seyyar Sıhhiye Kumpanyası, Ordu Hastane Kolordusu
1. Saha Hastanesi, AHC
3. Saha Hastanesi, AHC
7. Saha Hastanesi, AHC
8. Saha Hastanesi, AHC
Ordu Posta Dairesi Kolordusu (M Kumpanyası 49. Middlesex Rifle Volunteers)


Kafrü'd-Devvâr Muharebesi
Bu muharebe, 5 Ağustos 1882 tarihinde, Arabi Paşa kumandasında bir Mısır ordusu ile Sir Archibald Alison idaresindeki Britanya kuvvetleri arasında vuku buldu. Mısırlıların Kafrü'd-Devvâr'daki mevkilerinin kuvvetini anlamak ve yerel rivayetlerde zikrolunduğu üzere Mısırlıların ricat etmekte olduklarını tecrübe etmek maksadıyla, Alison 5 Ağustos akşamı bir yoklama taarruzu emretti. Bu hâdise Arabi tarafından bir muharebe olarak rapor edilmiş ve Kahire'de, ilerleyen Britanya kuvvetlerinin ric'ate mecbur edildiği haberi süratle yayıldı; ancak tarihçilerin ekserisi, bu hâdiseyi, Mısır hatlarına ciddî bir taarruz maksadı gütmeyen bir keşif taarruzu olarak tavsif eder. Her hâlükârda, Britanyalılar Kahire'ye şimalden ulaşmak fikrini terk ettiler ve harekât üssünü İsmailiye'ye naklettiler.

Wolseley, 15 Ağustos'ta İskenderiye'ye vardı ve derhal askerlerini Süveyş Kanalı üzerinden İsmailiye'ye nakletmeye başladı; şehir 20 Ağustos'ta hiçbir mukavemet görmeden işgal olundu.

Tellü’l-Kebîr Muharebesi
İsmailiye, 9.000 asker ile süratle takviye olundu; mühendisler Süveyş'ten gelen demiryolunu tamir için vazifelendirildi. Küçük bir kuvvet, Tatlı Su Kanalı boyunca Kassassin kilidine sevkedildi ve 26 Ağustos'ta vardılar. Burada düşmanla karşılaştılar. Sayıca pek az olmalarına rağmen, iki Tabur ve dört top yerlerinde sebat ettiler; nihayet bazı ağır süvariler geldiklerinde taarruza geçerek Arabi'yi ağır kayıplar verdirerek ric’ate mecbur ettiler.

Telgraf
İlerleyen kolların ardından, Tatlı Su Kanalı'nın iki tarafına telgraf hatları döşendi. 13 Eylül sabahı saat 2'de, Wolseley, sol cenahın en ucunda bulunan Hint Kıt’ası ve Donanma Tugayı ile birlikteki Tümg. Sir Herbert Macpherson'a muvaffakiyetle bir mesaj gönderdi. Tellü'l-Kebîr'de, Arabi Paşa’nın bir gün evvel seyahat ettiği salon vagonunda bir seyyar telgrafhane kuruldu. 13 Eylül sabahı saat 8.30’da, Tellü’l-Kebîr muharebesindeki zaferden sonra, Wolseley bu telgrafı kullanarak Kraliçe Victoria'ya zafer haberlerini gönderdi; aynı gün saat 9.15'te kendisine Kraliçe'den cevap ulaştı. Daimî hat ile irtibat tesis edildikten sonra, Bölük ayrıca Theiber telgraf makinesini ve telefonu da kullandı.

Akıbet
Arabi'nin Muhakemesi
Başvekîl Gladstone, evvelâ Arabi'yi muhakeme edip idam ettirmeyi murad etmiş, onu "menfaatperest bir müstebit; Mısır halkını tahakküm altında tutarken, bir nevi yeni zaman Selahaddin'i sıfatıyla Hristiyanları katletmeye de vakit bulabilen bir zalim" suretinde tasvir eylemiştir. Ancak ele geçirilen günlükleri ve muhtelif deliller tetkik olunduğunda, Arabi'yi bir alenî muhakemede "şeytanîleştirecek" malzeme pek az bulunmuştur. Bu sebeple suçları hafifletildi; Arabi isyanı ikrar etti ve sürgüne gönderildi.

Britanya'nın İşgali
Britanya askerleri, Mısır’ın Tek Taraflı Bağımsızlık İlanı (1922) ve 1936 Anglo-Mısır Antlaşması'na kadar Mısır'ı işgal altında tuttular; bu devrede tedrîcen yetkiler Mısır hükûmetine iade olundu.

Hopkins'e göre Britanya, 1882 sonrasında Mısır'daki işgalini, Britanya yatırımlarını teminat altına almak maksadıyla sürdürmüştür: "Britanya'nın Mısır'da müdafaa edeceği mühim menfaatleri vardı ve bu menfaatlerin emniyetini temin edecek şartlar tahakkuk etmedikçe çekilmeyecekti — ve bu şartlar asla tahakkuk etmedi." Bu görüşe muvafık olarak, Britanya işgali devrinde Mısır'daki yatırımlar arttı, faizler düştü ve tahvil fiyatları yükseldi.

1936 antlaşması, 1951'de Vafd Partisi hükûmeti tarafından feshedildi ve Mısır milliyetçilerince Britanya kuvvetlerine karşı Süveyş Kanalı bölgesinde gerilla hücumları tertiplendi. Bu hâdise Süveyş Buhranı'nı başlattı; neticede Britanyalılar 450 asker kaybettiler ve 1954 Anglo-Mısır Tahliye Antlaşması'nı imzalamaya mecbur kaldılar. Böylelikle bütün Britanya askerleri Mısır'dan çekildi ve Britanya işgali nihayete erdi.

Kaynakça
Dipnot
Alıntı
Barthorp, Michael. The British Army on Campaign: vol 4: 1882–1902 (Osprey Publishing, 1988).
Halvorson, D. "Prestige, prudence and public opinion in the 1882 British occupation of Egypt." Australian Journal of Politics and History (2010) 56#3, 423–440. online free
Hopkins, Anthony G. "The Victorians and Africa: a reconsideration of the occupation of Egypt, 1882." Journal of African History 27.2 (1986): 363–391.
Langer, William L. European alliances and alignments, 1871–1890 (1950) pp 251–80.
Mowat, R.C. "From Liberalism to Imperialism: The Case of Egypt 1875–1887", Historical Journal, Vol 16, No.1 (Mar., 1973), ss. 109–124. online
Mulligan, William. "Decisions for Empire: Revisiting the 1882 Occupation of Egypt." English Historical Review 135.572 (2020): 94–126.
Newsinger, John. "Liberal Imperialism and the Occupation of Egypt in 1882." Race & Class 49.3 (2008): 54–75.
Reid, Donald Malcolm. "The 'Urabi revolution and the British conquest, 1879–1882", in M.W. Daly, ed., The Cambridge History of Egypt, vol. 2: Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century (1998) ss. 217–238.
Robinson, Ronald, and John Gallagher. Africa and the Victorians: The Climax of Imperialism (1961) pp 76–159. online
al-Sayid-Marsot, A. "The Occupation of Egypt", in A. Porter (ed), The Oxford History of the British Empire: The Nineteenth Century: Volume III (Oxford, 1999)
Schölch, Alexander. "The ‘Men on the Spot’ and the English Occupation of Egypt in 1882." Historical Journal 19.3 (1976): 773–785.
Thomas, Martin, and Richard Toye. "Arguing about intervention: a comparison of British and French rhetoric surrounding the 1882 and 1956 invasions of Egypt." Historical Journal 58.4 (2015): 1081–1113.

Öncelikli kaynaklar
Cromer, Earl of. Modern Egypt (2 vol 1908) online free 1220pp, by a senior British official
Malet, Edward. Egypt, 1879–1883 (London, 1909), by a senior British official online

Dış bağlantılar
Old Mersey Times. "The Bombardment of Alexandria" (1882)
Autobiography of Sir John Stokes