Alanbaşı, Yusufeli

Alanbaşı, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı bir köydür.

Tarihçe
Alanbaşı köyünün eski adı Kiskim veya Kiskimi'dir. Gürcüce kaynaklarda Kiskimi (კისკიმი) şeklinde geçer. 1574 tarihli Osmanlı tahrir defteri ile Osmanlı cebe defterinde (1694-1732) Kiskim (كسكم) olarak geçer. 1854 tarihli Kiepert haritasında ise "Gisgim" biçiminde yazılmıştır. Kiskim aynı zamanda Osmanlı idaresinde bir sancağın ve Yusufeli kazasının eski adıdır.

Kiskim, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün Kansasi mahallesinde yer alan ve 9. yüzyıla, Gürcü Krallığı dönemine tarihlenen Kiskimi Şapeli, Kiskim'in eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir.

Kiskim, Osmanlı idaresinin 1574'te gerçekleştirdiği tahrir sırasında Çıldır Eyaleti içinde yer alan Tortum sancağına bağlı Pertekrek nahiyesinin köylerinden biriydi. Bu tarihte büyük bir yerleşim olan Kiskim'in nüfusu 256 Hristiyan haneden oluşuyordu. Günümüzde "Bağlık" veya "Hav Bağları" adıyla Kiskim köyünün bir mahallesi olan Heva bu tarihte ayrı bir köydü.

Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği 1835 nüfus sayımında Kiskim, Kiskim sancağının köylerinden biriydi ve "Nefs-i Kiskim"
adıyla kaydedilmiş olan köyde 117 hanede 297 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün nüfusunun 594 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Kiskim sancağı ise, 21 köyü kapsıyordu ve 1.173 hanede 3.116 erkek tespit edilmişti. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Kiskim sancağının nüfusunun yaklaşık 6.232 kişiden oluştuğu söylenebilir.

Kiskim köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Keskim / Kiskim (كسكیم) adıyla Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. Kiskşm veya Keskim Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Alanbaşı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Alanbaşı köyünün nüfusu 998 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 515 kişi okuma yazma biliyordu.

Eskiden bir köy olan Hevi veya Heva, günümüzde "Bağlık" veya "Hav Bağları" adıyla Alanbaşı köyünün bir mahallesidir.

Hav Bağları
Bağlık veya Hav Bağları'nın eski adı Hevi (ხევი) veya Heva (ხევა), Gürcüce "dere" veya "vadi" anlamındaki kelimeden gelir. Hevi Gürcistan'daki tarihsel bir bölgenin de adıdır. Çoruh Nehri kıyısındaki Hevi adlı yerleşim yeri, erken Osmanlı kaydında "Hav" (خاو) şeklinde yazılmıştır. Hevi kelimesinin "Hav" (خاو) şekilde yazıldığına dair Toroshav (تورسخاو) gibi örnekler de mevcuttur.

Hevi köyü, 1555 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre, Pertekrek sancağına bağlı bir köydü ve nüfusu, 4 Hristiyan haneden oluşuyordu. Köyde buğday, arpa, darı, üzüm, meyve, pamuk ve bakla tarımı ile bostancılık ve arıcılık yapılıyor, kestane yetiştiriliryordu.

Hevi köyü, 1574 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterinde "Heva" şeklinde geçer. Bu tarihte bu yerleşim yeri, Tortum sancağının Pertekrek nahiyesine bağlıydı ve köyde 17 hane bulunuyordu. Köy halkı halkı daha sonra Müslümanlaşmış ve 1652 tarihli cizye defterinde de tamamı Müslüman olarak kaydedilmiştir. 1848 tarihli Erzurum Vilayeti nüfus defterinde Hav veya Hevi, ayrı bir köy olarak değil, Kiskim köyünün mahallesi olarak kaydedilmiştir.

Alanbaşı köyünde iki kilise ile iki kale kalıntısı ve bir mağara bulunmaktadır. İki kiliseden biri olan Kiskimi Şapeli, 9. yüzyıldan kalmış olmasına karşın günümüze büyük ölçüde sağlam ulaşmıştır. Köyün 1 km güneyinde, halkın “Ançirtik” olarak adlandırdığı yerdik kilise, tek nefli küçük bir yapıdır. Kaba yontulmuş taşlarla kireç harcı kullanılarak inşa edilmiş olan yapının kuzeybatı kısmı günümüze ulaşmıştır. Köydeki iki kaleden biri olan Kiskimi Kalesi'nin konumu ve büyüklüğü açısından Orta Çağ'da daha çok gözetleme işlevi gördüğü tahmin edilmektedir. Diğer kale yerleşmenin dışındaki bir sırtta yer alır. Kaba yontulmuş taşlar ve kireç harcıyla inşa edilmiştir. Günümüze ulaşan duvarların yüksekliği 2 metreyi bulur. Köylüler bu yapıyı kilise olarak nitelemektedir.

Coğrafya
Alanbaşı, Artvin il merkezine 144 km, Yusufeli ilçe merkezine 39 uzaklıktadır.

Nüfus
Kaynakça
Dış bağlantılar