Akçakale, Çıldır

Akçakale, Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı bir köydür.

Tarihçe
Akçakale köyünün eski adı Tetrtsihe'dir. Gürcüce bir yer adı olan Tetrtsihe (თეთრციხე) "ak kale" anlamına gelir. Nitekim 1561-1587 dönemi olaylarını anlatan Meshuri Davitnis Kronika („მესხური დავითნის ქრონიკა“) adlı Gürcüce vakayinamede "Tetr-Tsihe" (თეთრ-ციხე) şeklinde geçer. Bu yer adı Türkçeye Ağca Kala şeklinde çevrilmiş, daha sonra Akçakale'ye dönüşmüştür. Nitekim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde "Ağca Kala" (اغجە قلعە) ve 1940 genel nüfus sayımında "Akçakale" olarak geçer.

Tetrtsihe veya Ağca Kala köyünün bulunduğu tarihsel Palakatsio bölgesi Orta Çağ'da Gürcistan'ın sınırları içinde kalıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köydeki eski kilise ve kaleler de buranın eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir.

Ağca Kala köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterde göre, Gürcistan Vilayeti içinde, Çıldır livasının Canbaz nahiyesine bağlı köylerden biriydi. Köyün nüfusu 6 Hristiyan haneden oluşuyordu. Hane reislerinin adları buranın bir Gürcü yerleşimi olduğunu göstermektedir. Bu deftere göre köyde buğday, arpa, çavdar, keten tohumu tarımı ile arıcılık yapılıyor ve domuz besleniyordu.

Ağca Kala köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 nüfus tespitinde "Agcakala" (Агджакала) şeklinde kaydettiği yerleşim, Ardahan sancağının Çıldır kazasına bağlı Çala nahiyesinin dokuz köyünden biriydi. Köyün nüfusu, 85'i erkek ve 93'ü kadın olmak üzere, 21 hanede yaşayan 178 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Karapapak olarak kaydedilmiştir. Çıldır kazasının diğer köylerinde olduğu gibi Terekeme de denen Karapapaklar Ağca Kala köyüne Kazah ve Borçalı mezralarından göç edip gelmişlerdi.

Birinci Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli'nin verdiği bilgiye göre, Ağca Kala'da sadece Karapapaklar yaşıyordu. Köyden Tetri Tsihe olarak söz eden Martvileli, köyün tepesinde beyaz taştan inşa edilmiş bir kale bulunduğunu, bu kalenin neredeyse tamamen yıkılmış olduğunu, biraz uzağında küçük bir beyaz kalenin daha var olduğunu, ancak orada kimsenin yaşamadığını ve buranın sadece eski bir köy yerleşimi olduğunu yazmıştır.

Ağca Kala veya Tetrtsihe köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Akça Kala" (اقچە قلعە) şeklinde yazılmıştır. Bu tarihte bu yerleşim Kars vilayetinin Çıldır kazasına bağlı Cala nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idari statüye sahipti ve nüfusu 215 kişiden oluşuyordu. 1965 genel nüfus sayımında köyün nüfusu 419 kişiye çıkmıştı ve bu nüfus içinde 116 kişi okuma yazma biliyordu.

Akçakale köyü ile Çıldır Gölü’ndeki ada, daha 19. yüzyılda taş dolguyla oluşturulmuş bir yolla bağlanmıştır. Bu adada eskiden bir kentin kurulu olduğu bilgisi çeşitli kaynaklarda geçer. Bu kentten geriye kale, kilise, kule ve başka yapıların kalıntıları kalmıştır. Beyaz taşlarla inşa edildiği için Gürcüce Tetri Tsihe (თეთრი ჩიხე) veya Tetrtsihe (თეთრციხე) adını taşıyan kalenin bazı kısımları bugüne ulaşmıştır. Türkçeye çevrilmiş adıyla Akça Kale, irili ufaklı taşlarla inşa edilmiştir. Bazı duvarlar harç kullanılmadan örülmüştür. Günümüze ulaşan duvarların yüksekliği 1 metreyi bulur. Yarımadadaki kule göl kıyısında yer alır. İri taşlarla kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Silindirik bir forma sahip kulenin duvarları yıkılmıştır. Kulenin içten çapı 3,8 metredir. Duvarların kalınlığı 2,2 metreden 3,3 metreye kadar değişmektedir. 10. yüzyıldan kalma Gürcü kilisesi olan Tetrtsihe Kilisesi, görece daha sağlam kalmıştır.

Akçakale köyünün sınırları içinde kuru duvar tekniğinde iki adet yapı kalıntısı tespit edilmiştir. Bunlardan biri köyün kuzeyindeki bir sırtın eteğinde yer alır ve toprak seviyesine kadar yıkılmış olan duvarın uzunluğu 190 metredir. İkinci kalıntı Akçakale Adası'nda bulunmaktadır. Buradaki kalıntılar arasında yuvarlak forma sahip yapılar ve daranlar yer alır.

Coğrafya
Akçakale köyü, Ardahan il merkezine 62 km, Çıldır ilçe merkezine ise 20 km uzaklıktadır.

Nüfus
Kaynakça
Dış bağlantılar