BOTAŞ

BOTAŞ (Boru Hatları ile Petrol Taşıma Anonim Şirketi), 1,83 milyar lira olan sermayesinin tamamı Türkiye Varlık Fonu A.Ş. adına kayıtlı olan ve 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye tabi bir İktisadi Kamu Kuruluşu'dur. (KİT'tir)

Genel Müdürlüğü Ankara Bilkent'te bulunan BOTAŞ, yıllık yaklaşık 20 Milyar TL cirosu ile Türkiye'nin en büyük kuruluşları arasında yer almaktadır. 2008 Fortune 500 listesinde net satış rakamlarına göre 2. sırada yer almıştır. 1974 yılında TPAO'ya bağlı iştirak olarak kurulan BOTAŞ 1995 yılında İktisadi Devlet Teşekkülü statüsü kazanmıştır. Günümüzde doğalgaz piyasasında tanımlanmış olan gaz ithalat, ihracat, depolama, iletim, toptan satış, LNG ticareti, petrol iletimi faaliyetlerini yürütmektedir. Şirket Avrupa'nın gaz ihtiyacını karşılamakta Rusya dışında alternatif yollar bulma stratejisine göre şekillenen ancak daha sonra lağvedilen NABUCCO projesinin %16,67 oranında hissedarı konumunda bulunmaktaydı. Yine BOTAŞ, TANAP projesinde de %30 oranında ortaktır. 2024 yılı itibarı ile yaklaşık 3000 personele sahiptir. Petrol ve Doğal gaz ana başlıkları altında ikili bir yapıdadır. Ankara'da Doğal Gaz İşletme ve Piyasa İşlemleri Bölge Müdürlüğü bulunmaktadır. Buraya bağlı olmak üzere Doğal Gaz İletim l. Bölge ve Doğal Gaz İletim Il. Bölge Müdürlükleri bulunmaktadır. Ayrıca Kırklareli, Bursa, İzmir, Konya, Diyarbakır, Erzurum, Samsun ve Kahramanmaraş'ta İşletme Müdürlüğü şeklinde teşkilatlanmıştır. Bununla birlikte sıvılaştırılmış doğal gaz ayrıca bir yönetim birimi olarak Marmara Ereğlisi'nde bulunan LNG İşletme Müdürlüğü olarak kurum yapısında yer alır. Ceyhan'da bulunan Petrol İşletmeleri Bölge Müdürlüğü ise Kerkük - Yumurtalık Boru hattı üzerinde faaliyet göstermektedir. Yine petrol taşımacılığında Batman'da üretilen Türk petrolünün sevkiyatını ise Hatay - Dörtyol'da bulunan Dörtyol İşletme Müdürlüğü yapmaktadır.

BOTAŞ çeşitli bağlı şirketler üzerinden de faaliyetlerde bulunmaktadır. BIL (BOTAŞ International Limited A.Ş.) BTC projesi kapsamında Türkiye'den geçen hattın işletmesinden sorumlu bir şirket olarak faaliyet gösterir. BTC projesi temelinde kurulmuştur. Yine TANAP projesi kapsamında yürütülen faaliyetler BOTAŞ bünyesinde yer alan TANAP Doğalgaz İletim A.Ş. tarafından gerçekleştirilmektedir. Son olarak yurt dışı petrol ameliyeleri gerçekleştiren ve daha önce TPAO'ya ait bir iştirak şirket olan TPIC 2013 yılı başında BOTAŞ'a bağlanmıştır.

Tarihçe
Boru Hatları ile Petrol Taşıma A.Ş. (BOTAŞ), 27 Ağustos 1973 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti ile Irak Cumhuriyeti Hükümetleri arasında imzalanan Ham Petrol Boru Hattı Anlaşması çerçevesinde kurulmuştur[cite: 2]. Şirketin ilk kuruluş amacı, Irak ham petrolünün Ceyhan Terminaline taşınmasını gerçekleştirmektir[cite: 2]. Bu doğrultuda, 7/7871 sayılı Kararnameye istinaden 15 Ağustos 1974 tarihinde Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) bünyesinde faaliyete geçmiştir[cite: 2, 8].

Türkiye'nin enerji kaynaklarının çeşitlendirilmesi politikası doğrultusunda, başlangıçta sadece boru hatları ile petrol taşımacılığı yapan kurum, 1987 yılından itibaren boru hatları ile doğal gaz taşımacılığı ve doğal gaz ticareti alanlarında da faaliyet göstermeye başlamıştır[cite: 3]. Bu süreçle birlikte BOTAŞ, hizmet fonksiyonunun yanı sıra ticari bir kimlik de kazanmıştır[cite: 3].

9 Şubat 1990 tarihli ve 397 sayılı "Doğal Gazın Kullanımı Hakkında Kanun Hükmünde Kararname" ile BOTAŞ'a verilen doğal gazın ithali, dağıtımı (şehir dağıtımı hariç), satışı ve fiyatlandırması konularındaki tekel konumu, 2 Mayıs 2001 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanan 4646 Sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu ile sona ermiştir[cite: 4]. Söz konusu kanun; doğal gazın ithali, iletimi, dağıtımı, depolanması, pazarlanması, ticareti ve ihracatı ile bu faaliyetlere ilişkin tüm gerçek ve tüzel kişilerin hak ve yükümlülüklerini düzenlemektedir[cite: 5]. BOTAŞ, günümüzde 4646 Sayılı Kanun çerçevesinde bir piyasa oyuncusu olarak faaliyetlerini sürdürmektedir[cite: 6].

Kilometre Taşları
1960'lar ve 1970'ler
Ocak 1967: Batman-Dörtyol Ham Petrol Boru Hattı (HPBH), TPAO'ya bağlı olarak kuruldu[cite: 8].
Ağustos 1973: Türkiye Cumhuriyeti ile Irak Cumhuriyeti Hükümetleri arasında Ham Petrol Boru Hattı Anlaşması imzalandı[cite: 8].
Ağustos 1974: Irak ham petrolünün İskenderun Körfezi'ne taşınmasını sağlamak amacıyla, TPAO'ya bağlı olarak BOTAŞ kuruldu[cite: 8].
Mayıs 1977: Irak-Türkiye I. HPBH işletmeye açıldı[cite: 9].

1980'ler
Şubat 1984: Batman-Dörtyol HPBH, 2929 Sayılı Kanun gereği BOTAŞ'a devredildi[cite: 9].
Ocak 1985: 233 Sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında KHK'nin yürürlüğe girmesiyle BOTAŞ'ın ana sözleşmesi yeniden düzenlendi ve 14 Ocak 1985 tarihli Ticaret Sicili Gazetesi'nde yayımlandı[cite: 9].
Şubat 1986: BOTAŞ ile Soyuzgazexport arasında ilk doğal gaz alım anlaşması imzalandı[cite: 9].
Eylül 1986: Ceyhan-Kırıkkale HPBH işletmeye açıldı[cite: 9].
Haziran 1987: Türkiye'ye ilk doğal gaz ithalatı gerçekleştirildi[cite: 9].
Temmuz 1987: Irak-Türkiye Petrol Boru Hattı'nın kapasitesi yıllık 70,9 milyon tona yükseltildi[cite: 9].
Ağustos 1987: Irak-Türkiye II. HPBH işletmeye açıldı[cite: 9].
Nisan 1988: Cezayir ile LNG alım anlaşması imzalandı[cite: 9].
Ekim 1988: Doğal gaz, Ankara'da konut ve ticari sektörde kullanılmaya başladı[cite: 9].
Kasım 1988: Doğal Gaz İşletmeleri Bölge Müdürlüğü faaliyete geçti[cite: 9].

1990'lar
Ocak 1992: Doğal gaz İstanbul'da kullanılmaya başladı[cite: 9].
Aralık 1992: Doğal gaz Bursa'da kullanılmaya başladı[cite: 9].
Ağustos 1994: Marmara Ereğlisi LNG Terminali tamamlanarak işletmeye alındı[cite: 9].
Şubat 1995: BOTAŞ, TPAO'dan ayrılarak Kamu İktisadi Teşekkülü (KİT) statüsünde bir Anonim Şirket olarak yeniden yapılandırıldı[cite: 9].
Haziran 1995: BOTAŞ'ın faaliyet alanına yurt dışında petrol ve doğal gaz arama, sondaj, üretim, taşıma, depolama ve rafinaj gibi tüm petrol ameliyelerini yapma yetkisi eklendi[cite: 9].
Kasım 1995: Nijerya ile 22 yıllık LNG Alım Anlaşması imzalandı[cite: 9].
Temmuz 1996: BOTAS International Limited (BIL) şirketi, uluslararası projelerde görevlendirilmek üzere kuruldu[cite: 9].
Ağustos 1996: Yeni bir arz kaynağı olarak İran ile ilk doğal gaz alım anlaşması imzalandı[cite: 9].
Eylül 1996: Doğal gaz İzmit'te kullanılmaya başladı[cite: 9].
Ekim 1996: Doğal gaz Eskişehir'de kullanılmaya başladı[cite: 9].
Ekim 1997: BOTAŞ, Rus Gazprom şirketinin de ortak olduğu "Turusgaz" şirketine %35 hisse ile ortak oldu[cite: 9].
Aralık 1997: Rusya Federasyonu ile Karadeniz üzerinden 25 yıllık Gaz Alım Anlaşması imzalandı[cite: 10].
Şubat 1998: Rusya Federasyonu ile Batı hattından 23 yıllık Gaz Alım Anlaşması imzalandı[cite: 10].
Mayıs 1999: Türkmenistan ile 30 yıllık Gaz Alım Anlaşması imzalandı[cite: 10].

2000'ler
Mart 2001: Azerbaycan ile 15 yıllık Gaz Alım Anlaşması imzalandı[cite: 10].
Mayıs 2001: İran'dan ilk gaz alımı gerçekleştirildi[cite: 10]. Aynı ay, 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu'nun yayımlanmasıyla piyasanın liberalleşmesindeki ilk adım atıldı[cite: 10].
Eylül 2001: Bursa ve Kırklareli Şube Müdürlükleri faaliyete geçti[cite: 10].
Ekim 2001: Kayseri İşletme ile Erzurum, Konya ve Çarşamba Şube Müdürlükleri faaliyete geçti[cite: 10].
Kasım 2001: İzmir Şube Müdürlüğü faaliyete geçti[cite: 10].
Ocak 2002: İstanbul İşletme Müdürlüğü faaliyete geçti[cite: 10].
Eylül 2002: Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Hattı'nın Türkiye kesiminin yapımı BOTAŞ'a verildi ve bu amaçla BTC Proje Direktörlüğü kuruldu[cite: 10].
Ekim 2002: Nabucco Projesi'ni gerçekleştirmek üzere BOTAŞ, Bulgargaz, Transgaz, MOL ve OMV Erdgas arasında Viyana'da İşbirliği Anlaşması imzalandı[cite: 10].
Şubat 2003: Mavi Akım Doğal Gaz Boru Hattı'ndan gaz alımına başlandı[cite: 10].
Aralık 2003: Yunanistan ile 15 yıllık ihracat anlaşması imzalandı[cite: 10].
Mart 2004: BOTAŞ'a bağlı şehir dağıtım şirketi ESGAZ (Eskişehir Gaz Dağıtım Şirketi) özelleştirildi[cite: 10]. Ayrıca Nabucco Study Company Pipeline GmbH şirketine %20 hisse ile ortak olundu[cite: 10].
Nisan 2004: BOTAŞ'a bağlı BURSAGAZ (Bursa Gaz Dağıtım Şirketi) özelleştirildi[cite: 10]. Yunanistan'a doğal gaz ihraç etmek üzere 10 yıl süreli Doğal Gaz İhracat Lisansı alındı[cite: 10].
Nisan 2005: Türkiye Doğal Gaz Ana İletim Hatlarını işletmek üzere BOTAŞ'a İletim Lisansı verildi[cite: 10].
Mayıs 2005: Kahramanmaraş Şube Müdürlüğü faaliyete geçti[cite: 10].
Haziran 2005: Türkiye-Yunanistan Doğal Gaz Hattı'nın yapımına başlandı[cite: 10].
Kasım 2005: 4646 sayılı Kanun gereğince ilk kez kontrat devirleri ihalesi yapıldı[cite: 11].
Aralık 2005: BOTAŞ'ın sermayesi 1,83 Milyar YTL'ye yükseltildi[cite: 11].
Mayıs 2006: Ceyhan'da BTC Ham Petrol Ana İhraç Boru Hattı'ndan ilk petrol yüklemesi yapıldı[cite: 11].
Temmuz 2006: Rusya, İtalya ve Türkiye hükümet başkanlarının katılımıyla Mavi Akım Doğal Gaz Boru Hattı'nın resmi açılışı gerçekleştirildi[cite: 11].
Mart 2007: Bakü-Tiflis-Erzurum (Şahdeniz) Doğal Gaz Boru Hattı tamamlandı[cite: 11].
Nisan 2007: BOTAŞ, Gazprom ve Shell Enerji arasında ilk kontrat devri anlaşması imzalandı[cite: 11].
Kasım 2007: Türkiye'den Yunanistan'a ilk doğal gaz ihracatı gerçekleştirildi[cite: 11].
Aralık 2007: Doğal gaz boru hatlarının uzunluğu 9.798 km'ye, gaz arzı sağlanan il sayısı ise 54'e ulaştı[cite: 11].
Aralık 2008: Alman RWE firması, 6. ortak olarak Nabucco projesine katıldı[cite: 11].
Ocak 2009: 2008 yılı sonu itibarıyla doğal gaz ulaştırılan il sayısı 63'e yükseldi[cite: 11].

2010'lar
Ocak 2010: 2009 sonu itibarıyla boru hattı uzunluğu 11.332 km'ye, gaz arzı sağlanan il sayısı 66'ya ulaştı[cite: 11].
Aralık 2010: 2010 sonu itibarıyla boru hattı uzunluğu 11.593 km'ye, ulaşılan il sayısı 67'ye yükseldi[cite: 11].
Aralık 2011: Yıl sonu itibarıyla doğal gaz sağlanan il sayısı 71 oldu[cite: 11].
Aralık 2012: Yıl sonu itibarıyla BOTAŞ'ın doğal gaz boru hatlarının toplam uzunluğu 12.290 km'ye ulaştı[cite: 11].

Doğal gaz ticareti piyasasındaki tekel konumu 2001 yılında yürürlüğe giren 4646 sayılı yasa ile sona ermiş olup yine söz konusu yasa gereği 2009 yılında faaliyet alanlarına göre tüzel kişiliklere bölünmesi, iletim faaliyeti hariç diğer tüzel kişiliklerin 2011 yılına kadar özelleştirilmesi öngörülmekteydi. Ancak Türkiye'nin enerji yollarının kavşak noktalarında bulunması, Türkiye'nin çevresinde yer alan ülkelerin neredeyse tamamının enerji politikası satrancını kamu şirketleriyle oynuyor olması bu konuda politika değişikliğine gidilmesi olasılığını artırmaktadır.

Kaynakça