Etki ajanı

Etki ajanı, bir ülkede kamuoyu veya karar alma mekanizmalarını yönlendirerek, başka bir ülkenin çıkarlarına hizmet eden kişileri tanımlamak için kullanılan tartışmalı bir terimdir.

Bu ifade, bir istihbarat servisinin kontrolü altında bilinçli şekilde hareket eden ajanları tanımlamanın yanı sıra, eylemlerinin yabancı bir gücün çıkarlarına hizmet ettiğinin farkında olmayan ve "kullanışlı aptal" olarak nitelendirilebilecek siyasi muhalifleri tanımlamak için de kullanılmaktadır. Kimilerinin bu terimi siyasi görüşlerinden hoşlanmadığı kişiler veya gruplar için taraflı ve ideolojik önyargı ile kullanabileceği; dolayısıyla objektif bir tanımlama olmaktan ziyade siyasi tartışmaları körükleyebilecek bir ifade olduğu öne sürülmüştür. Bu görüşe göre, bu ifade, özellikle siyasi muhalifler için kullanıldığında, siyasi duruşları farklı aktörleri haksız yere etiketleme riski taşımaktadır.

Geçmişi
Amerikan karşı istihbaratının resmi sözlüğüne göre bu terimin kökeni SSCB'ye dayanmaktadır. Siyasi bağlamda ise terim, SSCB istihbarat servisi KGB açısından geleneksel casusluk faaliyetleri yürütmeyen (yani, devlet temsilcileriyle gizli görüşmeler yapmayan) muhalifleri tanımlamak için kullanılmıştır. Kısacası, bu kişiler gizli verileri ele geçirmeye "çalışmayan" yabancı istihbarat unsurlarını ifade eder. Terim, 1972'de SSCB KGB Başkanı Yu. V. Andropov'un Politbüro'ya sunduğu gizli bir raporda resmen yer almıştır. Gazeteci Artem Krechetnikov, bu kavramın, yabancılarla temas halinde olan ve liberal görüşlere sahip herhangi bir kişiye "ihanet" suçlamasını yöneltmek için kullanıma açıldığını belirtmiştir.

Benzer şekilde cephe örgütü" kavramı da, meşru veya kabul görmüş amaçları öne çıkarırken, aslında bir güç veya çıkar grubunun hedeflerini destekleyen, gizli ya da örtük faaliyetlerde bulunan örgütleri tanımlar. Bu tür örgütler, çoğunlukla kamuoyundan veya denetim mekanizmalarından gizlenerek hareket ederken, etki yaratmak veya belirli çıkarları korumak amacıyla organize olurlar. Böylece, hem "etki ajanı" kavramıyla hem de benzer bir diğer yöntemlerle, arka planda belirli bir gücün çıkarlarının gerçekleştirilmesine hizmet eden aktörler olarak değerlendirilebilirler.

Özellikleri
Etki ajanları ile casuslar arasındaki ana fark, etki ajanlarının suç işleme faaliyetine bulaşmamasıdır. Dolayısıyla bu terim yalnızca gizli istihbarat faaliyetlerinde yer alan kişiler için değil, görüşlerinin başka bir ülkenin çıkarlarını desteklediği düşünülen siyasi aktörlere de uygulanabilir.

Boston Üniversitesi Uluslararası İlişliler bölümündenAngelo Codevilla, bu tür ajanların kullanılmasının - tıpkı sınır ötesinden gelen orduların veya bombalı uçakların savaş eylemleri gibi- bir savaş eylemi olarak nitelendirilebileceğini; çünkü bu müdahalelerin, sonuçları bakımından askerî güç kullanımı kadar etkili ve kesin sonuçlar doğurabileceğini ifade etmiştir.

Ülkelere göre tanımlar
ABD'de 1938'de yürürlüğe giren Yabancı Temsilciler Kayıt Yasası (FARA), ABD hukuku kapsamında bir etki temsilcisinin neyi oluşturduğuna dair ayrıntılı tanımlamalar getirir (22 USCode § 611 ve devamı). Bu yasanın temel amacı, yabancı hükûmetler veya siyasi güçler adına faaliyet gösteren, onların çıkarlarını destekleyen kişilerin ve kurumların kimliklerinin ve faaliyetlerinin kamuoyu ve yetkililer tarafından bilinmesini sağlamaktır. Böylece, ABD içinde yabancı etkisinin şeffaf hale getirilmesi ve potansiyel çıkar çatışmalarının önüne geçilmesi hedeflenir.

Devlet Güvenliği, kısaltması StB, halk arasında estebáci olarak da bilinen ve Slovakça adıyla Štátna bezpečnosť (ŠtB) olan, Çekoslovakya'nın siyasi polisi ve istihbarat servisinin terminolojisinde, "Etki Ajanlığı" terimi, ideolojik işbirlikçileri tanımlamak için kullanılmıştır.

Eleştiriler
Avustralya Ulusal Üniversitesi'nden John Girling, "Etki Ajanları (Agents of Infllunce) (2008) adlı makalede şu eleştiriyi getirmiştir:

"Etki ajanları", hem anlamının hem de kökenlerinin belirsizliğiyle dikkat çeken, kullanıcıya yansıyan çok katmanlı bir kavramdır. Manipülasyon ve aldatmanın belirsiz, uğursuz alt tonlarını içinde barındıran bu melez ifade, sıklıkla ima ve suiistimale açık hale gelmektedir. Bu nedenle, siyasi görüşlerinden hoşlanmadıkları kişiler için somut kanıtlar olmaksızın "yabancı bir gücün ajanı" etiketinin atılması, o kişilerin Amerikan CIA veya Sovyet KGB gibi kurumlar adına bilinçli veya bilinçsiz olarak çalıştığını iddia etmek, ne var ki şaşırtıcı bir durumdur."

Edebiyatta Etki Ajanlığı
Vladimir Volkof'un Montage adlı eserinde, Beyaz Rus göçmenlerinin oğlu olan Aleksandre Psar, büyük bir gurur ve dünyanın kaderini değiştirme arzusuyla, babasının Fransa'da kalmasından kaynaklanan Fransa'ya duyduğu derin nefretten ötürü Sovyetler Birliği'nin nufüz ajanı haline gelir. Bu karakter, sarsıntı ve sefalet içinde varlığını sürdürürken, kendisini Sovyet karşıtı olarak tanımlamaktadır. Ancak, edebi bir ajan olarak yayımladığı eserler oldukça taraflıdır; Örneğin, Diktatörlükler Atlası adlı kitabında her ülkere "adalet uğruna" üç sayfa ayırması, SSCB rejiminin diğerlerinden daha kötü bir imaj çizilmesini engellemekte ve tarafsızlık iddiasını gölgeleyecek niteliktedir.

Kaynakça