Artistik paten kayma

Artistik paten kayma, artistik buz patenine benzeyen, ancak sporcuların buz pateni yerine tekerlekli paten kullandığı rekabetçi bir spordur. Artistik tekerlekli paten branşı içerisinde birkaç disiplin bulunmaktadır:

Figür: Sporcu, belirli bir kenar üzerinde figür çemberi çizgisini takip eder. Figürler, dönüşler eklenerek ve üçüncü çemberin kullanılmasıyla giderek karmaşıklaşır (buz üzerindeki zorunlu figürlere benzer).
Serbest Paten: Sporcular, teklerden dörtlülere kadar değişen atlayışlar ve dönüşler içeren solo rutinleri seçtikleri müzik eşliğinde sergiler. *Kısa Program* (yaklaşık 2 dakika 45 saniye) ve ardından sıralamaya göre *İlk 10* ve *İlk 10 dışı* kategorilerde *Uzun Program* (veya *Serbest Program*, yaklaşık 4 dakika) yarışmaları yapılır.
Çift Serbest (*Eşli*): İki sporcu, seçtikleri müzikle atlayış, dönüş ve kaldırışlar sergiler.
Zorunlu Dans (Çift): İki sporcu, belirli adım dizilerinden oluşan bir dansı, pistte belirli bir desen içinde ve verilen tempodaki müzikle sergiler. Atlayış veya dönüş yapılmaz.
Zorunlu Dans (Solo): Tek sporcu, belirli adım dizilerinden oluşan bir dansı, pistte belirli bir desen içinde ve verilen tempodaki müzikle sergiler. Atlayış veya dönüş yapılmaz.
Dörtlü: Dört kişilik takım tarafından sergilenen temalı rutin.
Kulüp Gösterisi: Bir kulüp sporcularının birlikte hazırladığı temalı gösteri.
Stil Dansı: Sporcu veya çift, belirlenen temaya uygun bir müzik karması eşliğinde dans sergiler. Rutin, zorunlu bir dans bölümünü ve özgün koreografiyi içerir.
Solo Dans: Sporcu veya çift, seçtikleri müzikle stil dansı ve serbest dans bölümlerini uygular. Stil dansı, zorunlu desen adımlarını ve belirlenen teknik öğeleri içerir; serbest dans ise özgün koreografi ve ek adım dizilerini kapsar.
Büyük Gösteri Grubu: 16–30 sporcudan oluşan grup (en fazla 4 yedek).
Küçük Gösteri Grubu: 6–12 sporcudan oluşan grup (en fazla 2 yedek).

Artistik tekerlekli patenciler, quad paten veya inline paten kullanır. Quad patenler geleneksel ve daha yaygındır. Genel olarak quad ve inline sporcular farklı kategorilerde yarışır. Inline artistik paten, 2002'de Wuppertal, Almanya'daki dünya şampiyonasından itibaren programa dahil edilmiştir.

Spor, buz üzerindeki karşılığına benzer olsa da hareketler, teknik ve değerlendirme açısından bazı farklılıklar vardır. Birçok buz patencisi, kariyerine tekerlekli patenle başlamıştır. Ünlü buz pateni şampiyonları Brian Boitano, Tara Lipinski ve Marina Kielmann da geçmişte tekerlekli patende yarışmıştır. Artistik tekerlekli paten, buzun sağladığı derin kenar itkisi olmadığından ve patenlerin daha ağır olması sebebiyle atlayışların daha zor olduğu kabul edilir.

Paten disiplinleri
Figürler
Figür disiplininde patenciler, zemine çizilmiş figür dairelerini takip eder. Bu, buz üzerinde yapılan zorunlu figürlerden farklıdır; çünkü buz patencileri boş buz üzerinde kendi dairelerini çizer ve kaydıkça buz üzerinde izler bırakır. Düz figür dairelerinin resmi çap ölçüsü 6 metre (19 ft, inç), küçük halka figür dairelerinin resmi çap ölçüsü ise 2,4 metre (7 ft, inç) olarak belirlenmiştir. Daireler genellikle üç yuvarlak kavis setinden oluşan “serpantin” şeklinde boyanır.

Temel figürler genellikle, buz patencilerinin yaptığı figürlerde olduğu gibi numaralarla ifade edilir. Bunlar basit sekizli dairelerden, bir buçuk daireyi tek itişle tamamlanan serpantinlere, iki daireyi tek itişle tamamlanan paragraflara ve üst kısmında damla şekilli küçük daireler olan halkalara kadar değişir. Sadece paten sporuna özgü olan 111 ve 112 numaralı basit figürler kategorisi vardır; bunlar, bir ayakla yarım daire gidilerek başlar, ardından diğer ayağa geçilerek bir sonraki daire tamamlanır ve tekrar ilk ayağa dönülerek bir yarım daire daha yapılır. Başlangıç seviyesindekilere öğretilen temel figürlerden bazıları 1, 2, 1B, 5A, 5B, 7A, 7B, 111A, 111B, 112A ve 112B'dir. Burada B harfi, sol ayakla başlanacağını gösterir. Daha zor figürler ise counter, bracket ve rocker gibi dönüşleri içerir ve 19, 21, 22, 26 gibi numaralarla adlandırılır.

Figür müsabakalarında hakemler, patencinin daire üzerindeki izinin kalitesine, temiz kalkışlara, kenar kullanımına ve dönüşlerin doğru konumlandırılmasına bakar. Patencinin duruşu ve formu da ayrıca önemlidir.



Dans
Paten dansı üç ana alt disiplini içerir: Zorunlu dans, orijinal dans, stil dans ve serbest dans.

Zorunlu dans, Imperial Tango, 14 Step, Keats Foxtrot veya Flirtation Waltz gibi belirlenmiş zorunlu danslar ve adımların yapılmasını içerir. Bu dansların bazıları Buz dansı yarışmalarında yapılanlarla aynı iken, bazıları paten sporuna özgüdür.

American Dance yalnızca Amerika Birleşik Devletleri Ulusal seviyesinde ve altında yapılır ve üst vücudun dik tutulmasını, hareketten bağımsız olmasını vurgular. Fascination Foxtrot, Progressive Tango ve California Swing bunlara örnektir.

Orijinal dans, FIRS tarafından her yıl değiştirilen ritimler setinden seçilen iki ritimden oluşur. 2008 yılında set ritimler "İspanyol Ezgisi" (Paso Doble, Flamenco, Tango ve İspanyol Valsi) idi.

Serbest dans, buz üzerinde yapılan serbest dansa benzer ancak bazı kural farklılıkları vardır. Patenciler zeminde belirli bir deseni takip etmek zorunda değildir, müziği yaratıcı şekilde yorumlamaları beklenir. Dansçılar, artistik patinajda tanınan herhangi bir atlayış veya dönüşü yapamaz.

Serbest dansa benzeyen bir diğer stil Yaratıcı Solo Dans (CSD) olarak adlandırılır. Bu, serbest danstan daha sıkı bir desene sahiptir ancak patenci veya antrenörü tarafından oluşturulur. Desen, hızı değişmeyen herhangi bir müzikle yapılabilir. Desen iki kez tekrarlanmalı, açılış ve kapanış adımlarını içermelidir.

Solo Dans üç alt disiplini birden kapsar. Zorunlu danslarda genellikle kadın adımları tercih edilir çünkü bunlar erkek adımlarına göre genellikle daha zordur. Orijinal dansa Yaratıcı Solo Dans denir ve serbest dans, 3 dönüşten fazla olmayan en fazla iki dönüş ve 1 dönüşten fazla olmayan en fazla iki atlayış içerir.

Artistik serbest paten
Artistik serbest paten (freestyle olarak da bilinir), artistik patinaj atlayışları, dönüşler ve adım çalışmaları gibi unsurları müzik eşliğinde bir programa dahil eder. Serbest tekerlekli patenciler tarafından yapılan atlayışların çoğu, buz pateninde yapılanlara benzer olsa da, bazı adlandırmalar farklıdır. Örneğin, buzda yapılan toe loop atlayışı tekerlekli patende genellikle Mapes olarak adlandırılır; bu ad, atlayışın mucidinden gelir. Hem buz hem de tekerlekli patenciler Euler atlayışını (half-loop veya Per Thorén olarak da bilinir) yapar; ancak bu atlayış tekerlekli paten programlarında daha yaygındır. Bunun nedeni, tekerlekli paten değerlendirmelerinde uzun çoklu atlayış kombinasyonlarına vurgu yapılmasıdır. Euler, bu tür kombinasyonlarda kullanışlı bir bağlantı atlayışıdır. Örneğin, beş atlayıştan oluşan bir kombinasyon Axel, loop, çift toe loop, Euler, çift flip şeklinde olabilir. Beş atlayışlı kombinasyonda en zor kısım genellikle son atlayışta yeterli hızı korumaktır, çünkü bu atlayış teknik olarak en zoru olabilir. Loop atlayışı da tekerlekli patende yapılır; ancak buz patencileri genellikle iki ayakla kalkış yaparken, tekerlekli patenciler tek ayakla kalkış yapar.

Tekerlekli patende ayrıca buzda pek rastlanmayan dönüşlere geleneksel olarak önem verilir. Bunların başında, patencinin dış kenar üzerinde, gövdesi ve sol bacağı zemine paralel olacak şekilde uzatılmış olarak döndüğü, ardından kalçalarını 180 derece çevirerek baş aşağı pozisyonda dönmeye devam ettiği ters deve (inverted camel) dönüşü gelir. Ters deve genellikle kadın patenciler tarafından yapılır; çok az erkek bu dönüşü öğrenir ve daha azı yarışmalarda sergiler. Tekerlekli patende popüler olan ve buz pateninde bıçaklar nedeniyle yapılamayan diğer dönüşler arasında, iç kenar deve dönüşünden başlayıp patenin iki iç tekerleğinin kenarında dönmeye devam edilen kırık bilek (broken ankle) ve yalnızca arka iki tekerlek üzerinde dönen topuk deve dönüşü (heel camel spin) bulunur.

Senkronize (precision) paten
Senkronize tekerlekli paten, 12 ila 24 sporcunun zeminde aynı anda, yüksek hızda ve tek bir akıcı ünite gibi hareket etmesini içerir. Bu disipline precision (hassasiyet) adı verilmesinin sebebi, takımın formasyonlarını ve zamanlamayı kusursuz şekilde koruma zorunluluğudur.

Bir senkronize takımın uyum içinde kayabilmesi için, bireysel patencilerin hız, adım çalışmaları ve sunum dahil çeşitli paten becerilerinde yetkin olması gerekir. Takım, müzik eşliğinde, daireler, çizgiler, bloklar, tekerlek formasyonları ve kesişmeler gibi zorunlu figürleri içeren bir program sergiler. Ekipler ayrıca çeşitli karmaşık dönüşleri içeren zorlu adım dizilerini de icra etmek zorundadır.

Uluslararası düzeyde Senkronize Paten Şampiyonaları düzenlenmektedir ve Uluslararası Tekerlekli Paten Sporları Federasyonu (FIRS), 2000 yılında ilk Dünya Senkronize Paten Şampiyonası'nı gerçekleştirmiştir. Takımlar kadın ve erkeklerden oluşabilir; büyükler (senior) kategorisinde 12–24, gençler (junior) kategorisinde ise 8–16 sporcu bulunur. Yarışmalarda teknik puan ve artistik etki puanı olmak üzere iki ayrı değerlendirme yapılır.

Senkronize tekerlekli patenin kökeni, buz üzerindeki Senkronize patinaj disiplinine dayanır. İlk senkronize buz pateni takımı, senkronize patinajın babası olarak anılan Dr. Richard Porter tarafından kurulmuş ve Hockettes olarak adlandırılmıştır. Bu ekip, Ann Arbor, Michigan’da Michigan Wolverines erkek buz hokeyi takımı maçlarının aralarında seyircilere gösteri yapmıştır. İlk yıllarda, senkronize paten daha çok bir drill team (askeri geçit takımı) gösterisine veya The Rockettes gibi bir dans topluluğuna benziyordu.

1970’lerde bu yeni spora olan ilgi, büyük bir büyüme ve gelişme sağladı. Her sezon, takımlar daha yaratıcı ve yenilikçi rutinler geliştirerek, daha güçlü temel paten becerileri, yeni hareketler, daha karmaşık geçişler, daha yüksek hız, stil ve çeviklik eklediler. Kuzey Amerika’daki ilgi sayesinde diğer ülkeler de bu spora yöneldi ve Dünya Şampiyonaları düzenlenmeye başlandı. Uluslararasılaşmayla birlikte spor hızla evrildi ve hız ile paten becerilerine daha fazla önem verilmeye başlandı.

Henüz Olimpiyat sporu olmasa da, bu hızla büyüyen disiplinin taraftarları ve sporcuları, dünyanın geri kalan spor otoriteleri tarafından tanınmak için çabalamaktadır. Senkronize tekerlekli paten, başlangıcından bu yana Roller Skating ve USARS dergilerinde yer almaktadır. Bazı üniversitelerde bir varsity sporu olarak kabul edilmiştir. Hem tekerlekli hem de buz üzerindeki senkronize paten, Olimpiyat adaylığı açısından incelenmektedir.

Yaratıcı Solo/Serbest Dans
Bu disipline katılan artistik tekerlekli patenciler genellikle solo dans veya takım dansı yapar. Bu kategoride antrenör ve patenci, her yaşa uygun olabilecek bir müzik seçmelidir. Örneğin, Mary Poppins, Singin’ in the Rain gibi eserler tercih edilebilir. Antrenör veya koreograf, en fazla üç atlayış ve iki dönüş içeren, ayrıca salınımlar, koşular gibi bazı dans hareketleri barındıran bir rutin tasarlar. 2016–2017 sezonundan itibaren, USARS (Amerika Birleşik Devletleri Artistik Paten Sporları Federasyonu) toplam puana akrobasi (tumbling) unsurunu eklemiş, böylece patencilerin opsiyonel olarak amut, makas, köprü gibi hareketler yapmasına izin vermiştir.

Bu disiplin Dünya Şampiyonaları’nda yalnızca Junior World Class ve World Class kategorilerinde yer alır. Bu patenciler, Fransız, Afrika, Avrupa veya en popüler olan İspanyol teması gibi uluslararası tarzdaki bir yaratıcı programda yarışırlar. 2015–2016 sezonundan itibaren USARS, 12 yaş altı sporcuların bölgesel ve ulusal şampiyonalarda sergilenmek üzere uluslararası tarzda bir rutin hazırlayabildiği Elementary International Creative Solo/Free Dance kategorisini açmıştır. Bu etkinlik, uluslararası solo dans puanlarının birleştirilerek ulusal şampiyonalara katılım hakkı kazanılmasına olanak tanıyacak şekilde kombine edilebilir.

Bölgesel/ulusal şampiyonalarda kombine kategoride yarışmak için, patencinin ayrı bir kayıt ücreti ödemesi ve International Free Dance ile International Solo Dance puanlarının birleştirilmesi gerekir. Bu sayede ek bir madalya ve ulusal şampiyonalara ek kota kazanma şansı elde edilir.

Solo Dans
Style dance yalnızca Junior ve Senior World Class kategorilerinde (ülke millî takımlarına seçilmek isteyen sporcular) yapılabilen bir disiplindir. Style dance uluslararasıdır, yani programın uluslararası bir havası olmalıdır. Müzik herhangi bir dilde olabilir ve kostüm müzik temasına uygun olmalıdır.

Style dance atlayış veya dönüş içermek zorunda değildir, ancak verilen dansın tekrarlarını yapmayı gerektirir. Bu disiplin dans temellidir, ancak burun freni (toe stop) kullanılması gerekir; çünkü programda ayak çalışmaları (footwork) zorunludur.

Ekipman
Patenler
Artistik tekerlekli patenciler quad paten veya inline paten (inline serbest paten disiplini için) kullanırlar. Patenler dört ana parçadan oluşur: bot, plaka, tekerlek ve rulman. Bazı patenciler, daha fazla denge sağlamak için plakalarına atlayış çubuğu (jump bar) ekleyebilir. Serbest patencilerin (hem quad hem inline) plakalarında burun freni bulunur. Plakalar genellikle uzun ömürlü ve dayanıklıdır, ancak bot, tekerlek ve burun frenleri kullanım sonucu aşındığında değiştirilir.

Botlar
Artistik tekerlekli paten botları geleneksel olarak deriden üretilir, ancak günümüzde sentetik malzemelerle yapılan modeller yaygındır. Artistik paten için özel üretilmiş botlar olduğu gibi, özellikle inline patenciler arasında buz pateni botları da kullanılabilir. Bot stili, kişisel tercihe ve paten disiplinine göre değişir. Serbest paten botları, patencinin bileklerini desteklemek ve atlayış/dönüşlerde sakatlanmayı önlemek amacıyla sert yapılır. Figür disiplininde sert botlar daire figürleri için, biraz daha yumuşak botlar ise loop figürleri için kullanılır. Dans botları ise en esnek ve yumuşak olanlardır; bilek hareketliliği için arka kısmı alçak kesimlidir, böylece patenci ayağını uzatabilir ve bacak estetiğini vurgulayabilir. Popüler bot markaları arasında Riedell, Edea, Risport, Harlick, SP Teri ve Jackson bulunur.

Inline plakalar (frames)
Inline artistik paten plakaları, önde burun freni veya toe pick bulunan üç veya dört rocker’lı tekerleğe sahiptir. Rocker’lı tekerlekler (tekerleklerin farklı yüksekliklerde yerleştirilmesiyle taban çizgisinin düz yerine kavisli olması) buz patenindeki kavisli bıçağı taklit eder ve derin kenar dönüşleri ile adım çalışmalarını kolaylaştırır. Popüler inline plaka markaları arasında Snow White, PIC, Roll-line, Golden Horse (GH Skates) ve STD Skates bulunur.

Quad plakalar
Artistik quad plakaların tasarımı, kullanılacağı disipline göre değişir. Profesyonel ve orta seviye plakalar alüminyum, paslanmaz çelik veya titanyum gibi hafif ve sağlam metallerden üretilir. Başlangıç seviyesinde ise naylon veya plastik kullanılabilir. Serbest ve yaratıcı solo plakalarında önde burun freni bulunur; bu, toe loop veya flip gibi atlayışlarda, dönüşlerde ve ayak çalışmalarında kullanılır. Zorunlu dans ve figür disiplinlerinde ise burun freni gerekmediği ve hareket kabiliyetini engellediği için plakalar genellikle fren yuvası olmadan üretilir veya mevcut fren yerine jam plug ya da mini stopper takılır. Loop figürlerinde ise manevra kabiliyetini artırmak için genellikle daha kısa plaka tercih edilir. Bazı dans plakalarında ek stabilite için ağırlık merkezi daha alçak tasarlanır. Popüler quad plaka markaları arasında Roll-line, RollerSkates Italia, Atlas ve Snyder bulunur.

Tekerlekler
Quad tekerlekler poliüretandan üretilir ve farklı boyutlarda ile sertliklerde bulunur. Tekerlek boyutu yükseklik ve temas genişliği (zemine temas eden alan) ile belirlenir. Genellikle, dans için 62 mm, daire figürleri için 63 mm, loop figürleri için 60 mm, serbest paten için ise 55 veya 57 mm tekerlekler kullanılır. Artistik tekerleklerde temas genişliği genellikle küçüktür (30–32 mm).

Sertlik (durometer), tekerleğin tutuşunu ve kayganlığını belirler. Durometer değeri A veya D ölçeğinde ölçülür; yüksek değerler, daha sert ve daha kaygan tekerlek anlamına gelir. Patenciler, disipline ve zemine (ahşap, spor salonu zemini, beton vb.) göre tekerlek seçer. Genelde dönüş figürleri için daha sert ve kaygan tekerlek tercih edilir. Figür patencileri, dönüş ve hızlanmayı optimize etmek için farklı sertliklerde tekerlek kombinasyonu kullanır; serbest patenciler de dönüş için sert, diğer kenarlar için daha yumuşak tekerlek kullanır. Serbest paten tekerlek sertlikleri genellikle 92A–103A veya 35D–61D aralığındadır. Dans için ise daha yumuşak ve tutuşu yüksek tekerlekler tercih edilir. Popüler quad tekerlek markaları arasında Roll-line, Rollerbones, Komplex ve Boiani bulunur.

Inline tekerlekler yuvarlak profile ve dar temas genişliğine sahiptir. Yükseklikleri genellikle 62–80 mm arasında değişir. Sertlikleri ise genellikle 82A–90A'dır. Inline artistik patenciler, tekerlek seçiminde daha sınırlıdır; çünkü tekerlek markası genellikle plaka markasına özel olup uyumlu olmalıdır.

Rulmanlar
Rulmanlar tekerleklerin dönmesini sağlar. Quad artistik patenlerde genellikle 7 mm rulmanlar kullanılır; ancak 8 mm akslı bazı plakalar için 8 mm rulmanlar da bulunur. Inline patenlerde ise genellikle 8 mm rulman tercih edilir. ABEC değeri, rulmanın hassasiyet toleransını belirler; yüksek ABEC değeri, daha yüksek hassasiyet anlamına gelir. Çelik rulmanlar en yaygın olanıdır, ancak figür patencileri daha iyi hızlanma ve pürüzsüz dönüş için seramik rulmanları tercih edebilir.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Uluslararası Tekerlekli Sporlar Federasyonu: Artistik Paten
USA Roller Sports: Figür Pateni
Federação Gaucha de Patinagem: Artistik Paten
Skate Australia Artistik
Artistik figür pateni – Sports123 Web Arşivi
Şili Ulusal Artistik Paten Ligi