Ahmet Hamdi Tanpınar

Ahmet Hamdi Tanpınar (23 Haziran 1901, İstanbul - 24 Ocak 1962, İstanbul); Türk şair, romancı, deneme yazarı, edebiyat tarihçisi, siyasetçi ve akademisyendir.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında öğretmenlik yapan Ahmet Hamdi Tanpınar, "Bursa'da Zaman" şiiri ile geniş bir okuyucu kitlesi tarafından tanınmış bir şairdir. Şiir, hikâye, roman, deneme, makale, edebiyat tarihi gibi birçok türe yönelen Tanpınar, "Yirmi Beş Senenin Mısraları" adı altında beş yazılık bir deneme serisi de yayımlamıştır.

TBMM VII. dönem Maraş milletvekilidir.

Hayatı
23 Haziran 1901'de Şehzadebaşı'nda doğdu. Babası Gürcü asıllı Hüseyin Fikri Efendi, annesi Nesime Bahriye Hanım'dır. Tanpınar, ailenin üç çocuğundan en küçüğüdür. Çocukluğu, kadı olan babasının görev yaptığı Ergani, Sinop, Siirt, Kerkük ve Antalya'da geçti. Annesini Kerkük'te yaptıkları bir yolculuk sırasında 1915'te tifüsten kaybetti. Lise öğrenimine birçok politikacı, bilim adamı ve edebiyatçı yetiştiren ve İstanbul'un en köklü okullarının başında gelen Vefa Lisesi'nde devam ederken kerkük'e taşınınca öğrenimine kerkük'te devam etti. Lise eğitimini nihayetinde Antalya'da tamamladıktan sonra yükseköğrenim için 1918'de tekrar İstanbul'a gitti.

Halkalı Ziraat Mektebinde bir yıl yatılı olarak okuduktan sonra lise öğrencisiyken şiirlerinden tanıdığı Yahya Kemal Beyatlı'nın etkisiyle 1919 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesine girdi. Burada başta Yahya Kemal olmak üzere Mehmed Fuad Köprülü, Cenab Şahabeddin, Ömer Ferit Kam, Babanzâde Ahmed Naim gibi hocaların derslerine devam etti. 1923 yılında Şeyhî'nin "Hüsrev ü Şirin" başlıklı mesnevîsi üzerine yazdığı lisans teziyle edebiyat fakültesinden mezun oldu.

1923'te Erzurum Lisesinde edebiyat öğretmenliğine başlayan Tanpınar 1926'da Konya Lisesinde, 1927'de Ankara Lisesinde, 1930'da Ankara Gazi Terbiye Enstitüsünde ve 1932'de İstanbul'daki Kadıköy Lisesinde öğretmenlik yaptı. Aynı yıl Ahmet Kutsi Tecer ile beraber Ankara'da Görüş dergisini çıkarmaya başladı.

Karakter Dünyası
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur romanı huzur ve huzursuzluk gibi iki temel olgu üzerine kurgulanmıştır. Romanın kişileri de huzuru ve huzursuzluğu temsil edenler şeklinde ikiye ayrılabilir. Roman, özneler açısından bir tasnife tabi tutulacaksa huzuru ve huzursuzluğu temsil eden özneler şeklinde iki gruba ayrılabilir: Huzuru temsil edenler, romanda huzuru inşa etmek için uğraşanlar; başta İhsan, Tevfik olmak üzere Emin Dede ve İclâl de bu gruptadır. Huzursuzluğu temsil eden özneler ise başta Suat, Yaşar olmak üzere Adile ve Muazzez de bu gruba dâhil edilebilir. Bu gruptaki öznelere ise karşı özneler denilecektir. Romanda, çatışma ekseninde öncelikle incelenmesi gereken, çatışmayı yaratan en önemli karşı öznelerden birisi Suat’tır. Tanpınar, Suat ile Mümtaz’ı yer yer ateşli tartışmalarla yer yer de fikir alışverişleri şeklinde gelişen konuşmalarla karşı karşıya getirir. Bu türden konuşmalar Suat ile İhsan arasında da olur. Tanpınar, özneler arasındaki bu diyaloglarda onların bakış açısından faydalanarak kendisi için geniş anlatım imkânı sağlar. Tanpınar, en çok inandığı şeyden bile aynı zamanda en fazla şüphe eden bir aydındı. Romanda eğer Suat, Mümtaz’a itiraz ediyorsa, bu aslında Tanpınar’ın kendisine itiraz eden bir başka Tanpınar’dır. Suat ile Mümtaz, Suat ile İhsan arasındaki bu tartışmalar huzur ve huzursuzluk kutupları arasındaki zıtlıkları belirginleştirir. Tanpınar öznelerin fikirlerindeki farklılıklardan faydalanarak özneler arasındaki tartışmaları hem serüveni sürükleyen, vak’ayı canlandıran, hem de romanda anlatılan dünya gündemini aktaran, sunan etkili bir eleman olarak kullanır. Romandaki bir başka zıtlık ise huzur tarafındaki öznelerin yaşlı, huzursuzluğun öznelerinin ise genç olmasıdır. Gençlerin ortak vasfı boheme, huzursuzluğa ve sonuç olarak ayrılığa hizmet etmesi iken, yaşlılar huzura, sükûnete ve kavuşmaya hizmet etmektedirler. Huzursuzluğu temsil eden karşı özne gurubundaki erkeklerin Nuran’a karşı duygusal yakınlıkları varken yine aynı gruptaki kadınlar ise Mümtaz’a karşı duygusal yakınlık hissederler. Dolayısıyla karşı özneler Mümtaz-Nuran ilişkisine dair görüşlerinde haset duygusu hâkimdir. Bu haset etrafa huzursuzluk olarak yansır. Buna karşın yardımcı özneler Mümtaz-Nuran ilişkisine dair görüşlerinde ise gıpta duygusu hâkimdir. Dolayısıyla huzur ve huzursuzluk ekseninde ciddi bir etki alanı, bir mücadele ekseni oluşur. Bu mücadele ekseninde huzursuzluk galip gelir.

Edebî hayatı
Yahya Kemal, onun şiir zevkinin, millet ve tarih hakkında görüşlerinin oluşmasında önemli rol oynadı. Hem bu eserde hem de diğer edebiyat yazılarında ayrıntılara büyük önem vermiş, edebî şahsiyetler ile metinler hakkındaki şairane üslubunu belgelere dayanan bilimsel bir tarih anlayışıyla harmanlamıştır. Bu eser iki cilt hâlinde düşünülmüş fakat tamamlanamamıştır. Yayımlanan birinci cilt, Tanzimat'tan başlayıp 1885'e kadar olan dönemi ele almaktadır.

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın yayımlanan ilk kitabı, 1937 yılında Semih Lütfi Kitabevi tarafından İstanbul'da basılan Tevfik Fikret: Hayatı, Şahsiyeti, Şiirleri ve Eserlerinden Parçalar adlı çalışmadır. Bu eser, Tanpınar'ın edebiyat incelemesi alanındaki ilk kitap yayını olarak kabul edilmektedir. İkinci kitabı olan “Namık Kemal Antolojisi”ni 1942 yılında yayımladı. 1943'te öykülerini içeren “Abdullah Efendinin Rüyaları”nı yayımladı. Bu, onun basılı ilk edebiyat yapıtıdır. Aynı yıl “Yağmur”, “Güller ve Kadehler” ve “Raks” gibi ünlü şiirleri yayımlandı; “Bursa'da Hülya Saatleri” şiiri, “Bursa'da Zaman” adıyla tekrar basıldı.

İlk romanı Mahur Beste 1944'te Ülkü dergisinde tefrika edildi. Tanpınar'ın önemli çalışması Beş Şehir, 1946'da kitaplaştı. Huzur romanı 1948'de Cumhuriyet'te tefrika edildikten sonra büyük değişikliklerle kitap hâline getirilip 1949'da yayımlandı. Aynı yıl Millî Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel'in ısmarladığı XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi adlı eserinin 600 sayfalık ilk cildini yayımladı. İki cilt olarak tasarladığı bu eserin ikinci cildi yarım kalmıştır. Sahnenin Dışındakiler adlı romanı 1950'de Yeni İstanbul gazetesinde tefrika edildi.

1954 yılında Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanının Yeni İstanbul gazetesinde tefrikası yapıldı, 1955 yılında ise ikinci hikâye kitabı olan Yaz Yağmuru yayımlandı. 1957 ve 1958 yıllarında Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan yazılarına ağırlık verdi.

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Euripides'ten "Alkestis" (Ankara 1943), "Elektra" (Ankara 1943) ve "Medeia" (Ankara 1943), Henry Lechat'tan da "Yunan Heykeli" (İstanbul 1945) tercümeleri de bulunmaktadır.

Ölümünden sonra
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın sağlığında yayımlatamadığı birçok çalışması ölümünü takip eden yıllarda teker teker yayımlanmıştır.

1970'li yıllardan sonra Tanpınar'a artan ilgiyle onun hayatı, hatıraları, şahsiyeti ve eserlerindeki başlıca tema ve fikirleri üzerine çok sayıda eser ve makale yazılmış, tezler hazırlanmıştır. Abdullah Uçman ile Handan İnci'nin hazırladığı "Bir Gül Bu Karanlıklarda: Tanpınar Üzerine Yazılar" başlıklı derleme, Ahmet Hamdi Tanpınar hakkında 2007'ye kadar yayımlanmış 855 yazı ile 27 kitabın ayrıntılı bibliyografyasını ve aralarından seçilmiş 110 yazının metnini bir araya getirmektedir.

Enis Batur 1992 yılında "Ahmet Hamdi Tanpınar'dan Seçmeler" adlı bir kitap hazırladı. 1998 yılında da Canan Yücel Eronat tarafından hazırlanan “Tanpınar'dan Hasan Âli Yücel'e Mektuplar” kitaplaştı.

Tanpınar'ın önceki kitaplara girmemiş yazıları ve söyleşileri ise "Mücevherlerin Sırrı" adı altında toplanarak yayımlandı. 1953 yılında yazmaya başladığı ve 1962 yılında vefatına kadar tuttuğu notlar, 2007'de "Günlüklerin Işığında Tanpınar'la Baş Başa" başlığıyla neşredildi.

Bunların dışında Zeynep Kerman tarafından derlenen 111 mektup "Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Mektupları" başlığıyla yayımlandı. Canan Yücel Eronat, "Tanpınar’dan Hasan Âli Yücel'e Mektuplar"ı hazırladı. Alpay Kabacalı, "Bedrettin Tuncel'e Mektuplar" başlığıyla 7 mektubu derledi. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın günlükleri de İnci Enginün ile Zeynep Kerman tarafından gerekli notlar ve açıklamalarla birlikte "Günlüklerin Işığında Tanpınar'la Baş Başa" adı altında toplandı. Öğrencilerinin tuttuğu ders notları "Edebiyat Dersleri" ve "Tanpınar'dan Yeni Ders Notları" ismiyle basıldı.

Eleştiriler
Tanpınar, özellikle roman alanında çok sayıda eser vermemesine rağmen, ölümünden sonra yapıtlarının yayımlanmasının yanı sıra, hakkında kırka yakın inceleme kitabı çıkmış ve yeni Türk edebiyatının başlıca inceleme alanlarından biri hâline gelmiştir.

Tanpınar, çağdaşlaşma sürecinde bireyin, geleneksel kültürle modern kültür arasında sıkışması, yaşadığı çatışma, bunun toplum hayatına yansıması, bireyin iç dünyasındaki yansımalarını romanlarında işlemiştir.

Eserleri
Roman
Huzur - İlk baskı: Remzi Kitabevi, 1949. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-574-8)
Saatleri Ayarlama Enstitüsü - İlk baskı: Remzi Kitabevi, 1961. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-576-2)
Sahnenin Dışındakiler - İlk baskı: Nakışlar Yayınevi / Büyük Kitaplık, 1973. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-577-9)
Mahur Beste - İlk baskı: Dergâh Yayınları, 1975. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-575-5)
Aydaki Kadın - İlk baskı: Dergâh Yayınları, 1987. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-578-6)
Suat'ın Mektubu - İlk baskı: Dergâh Yayınları, 2018 (haz. Handan İnci). (Güncel baskı: Dergâh Yayınları)

Şiir
Şiirler - İlk baskı: Yeditepe Yayınları, 1961. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, Bütün Şiirleri adıyla, ISBN: 978-975-995-572-4)

İnceleme
XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi - İlk baskı: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1949 (1966, 1967). (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-279-2)
Tevfik Fikret - İlk baskı: Semih Lütfi Kitabevi, 1937. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları)

Deneme
Beş Şehir - İlk baskı: Ülkü Basımevi, 1946. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-569-4)
Yahya Kemal - İlk baskı: Yahya Kemal Sevenler Derneği, 1962. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-570-0)
Edebiyat Üzerine Makaleler - İlk baskı: Millî Eğitim Basımevi, 1969. (ölümünden sonra derlenmiştir) (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-261-7)
Yaşadığım Gibi - İlk baskı: Türkiye Kültür Enstitüsü, 1970. (ölümünden sonra derlenmiştir) (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-571-7)

Hikâye
Abdullah Efendinin Rüyaları - İlk baskı: CHP Genel Sekreterliği Yayınları, 1943. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-625-6839-46-5)
Yaz Yağmuru - İlk baskı: Varlık Yayınları, 1955. (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-625-6839-49-6)
Hikâyeler - İlk baskı: Dergâh Yayınları, 1983. (yazarın ölümünden sonra derlenmiş olan bu kitap, iki kitabındaki hikâyelerin yanı sıra daha önce kitaplaşmamış hikâyeleri de içermektedir) (Güncel baskı: Dergâh Yayınları, ISBN: 978-975-995-573-1)


Hakkında yayımlanmış eserlerden bazıları
Tanpınar'ın Şiir Dünyası, Mehmet Kaplan (İÜ Edebiyat Fak. Yay.,1964; ikinci basım, Dergâh Yay.,1983)
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Mektupları, Zeynep Kerman (1974; genişletilmiş ikinci basım, 1992)
Ahmet Hamdi Tanpınar'dan Seçmeler, Enis Batur (YKY, 1992)
Boşluğa Açılan Kapı, Haluk Sunat (Bağlam, 2004)
"Bir Gül Bu Karanlıklarda" Tanpınar Üzerine Yazılar. Hazırlayanlar: Abdullah Uçman, Handan İnci. Kitabevi, 2002.
Günlüklerin Işığında Tanpınar'la Baş Başa Hazırlayanlar: Zeynep Kerman, İnci Enginün. Dergâh Yay., 2007.
Ahmet Hamdi Tanpınar Hazırlayan: Ümit Meriç. Ufuk Kitapları, 2002.
Bir Hülya Adamının Romanı - Ahmet Hamdi Tanpınar Hazırlayan: Orhan Okay. Dergâh Yay., 2010.
Kutup Noktası: Ahmet Hamdi Tanpınar Üzerine Eleştirel Deneme, Oğuz Demiralp, İstanbul: YKY, 1993.
Yer Değiştiren Gölge, Nurdan Gürbilek, İstanbul: Metis, 1995.
Zamana Vuran Dalgalar: Virginia Woolf ve Ahmet Hamdi Tanpınar, Elmas Şahin, İstanbul: Yitik Ülke, 2015
Talih, Tesadüf ve İrade Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Romancılığı Üzerine Düşünceler, Seval Şahin, İletişim Yayınları, 2019.
Tanpınar'ın Saklı Dünyası, Hazırlayanlar: Julian Rentzsch - İbrahim Şahin, Doğu Batı Yayınları, 2018.
Haz ve Günah Bir Tanpınar Yorumu, Hazırlayan: İbrahim Şahin, Kapı Yayınları, 2012.
Bir Güneş Avcısı: Ahmet Hamdi Tanpınar, Hazırlayanlar: İbrahim Şahin - Deniz Depe -Nurcan Ankay, Doğu Kütüphanesi Yayınları, 2018.



Ayrıca bakınız
Ahmet Hamdi Tanpınar Edebiyat Müze Kütüphanesi

Kaynakça
Dış bağlantılar
İTEF - İstanbul Tanpınar Edebiyat Festivali
Ahmet Hamdi Tanpınar’ın hayatı, eserleri, hakkında yazılanlar ve İ.Ü. Türkiyat Enstitüsü’nde bulunan arşivi