Antik kilise konsilleri (ekümenik öncesi)

Hristiyanlıkta Kilise konsilleri; doktrin veya disiplin konularını düzenlemek amacıyla bir araya gelen piskoposların ve çeşitli kilise temsilcilerinin oluşturduğu resmi toplantılardır. Bu toplantılar tek bir dini cemaati, bir dini eyaleti, bir ulusu veya belirli bir sivil bölgeyi kapsayabileceği gibi, tüm Kilise’yi de ilgilendirebilir.

Tüm Kilise genelinde toplanan konsillerden bazıları "Ekümenik Konsil" olarak tanınmış ve özellikle yetkili kabul edilmiştir. İlk ekümenik konsil, İmparator I. Constantinus tarafından M.S. 325 yılında toplanan Birinci İznik Konsili’dir.

M.S. 325 yılından önceki dönemde toplanan "Ekümenik Öncesi" konsiller, büyük oranda yerel veya bölgesel nitelikteydi. 3. yüzyılın ikinci yarısında düzenlenen bazı toplantılar ise birden fazla eyaleti kapsayacak şekilde genişlemişti.

Sui generis (kendine özgü) bir karaktere sahip olan Yeruşalim Konsili ise, İncil’de (Resullerin İşleri 15. bölüm ve muhtemelen Galatyalılar 2. bölümde) aktarıldığı üzere; Kudüs'teki yerel Kilise’nin havarileri ve ihtiyarlarının bir araya gelerek gerçekleştirdikleri bir toplantıydı.

Ekümenik konsillerin kararlarının taşıdığı mutlak otoriteden yoksun olmalarına rağmen, bu ekümenik öncesi konsillerin öğreti ve kararnameleri, özellikle Kartaca ve Elvira’da düzenlenen bazı toplantılarda olduğu gibi, sadıklar (inananlar) için zaman zaman farklı derecelerde bağlayıcı kabul edilmiştir.

Ancak, "Apostolik Kararname" (Resuller Kararnamesi) olarak bilinen Kudüs Konsili’nin kararları dahi —özellikle kan tüketmekten veya boğularak ölmüş hayvanların etini yemekten kaçınma yükümlülüğü — tüm Hristiyan kiliseleri tarafından aynı biçimde kabul görmemektedir.

Kudüs Apostolik Konsili
Resullerin İşleri kitabı, her ne kadar "konsil" veya "sinod" terimlerini kullanmasa da, Yeruşalim (Kudis) Konsili olarak adlandırılan olayı kaydetmektedir: Tarsuslu Pavlus’un bir danışma talebine yanıt vermek amacıyla, Kudüs Kilisesi’nin havarileri ve ihtiyarları, yeni Hristiyan topluluğundaki (Centil/Yahudi olmayan) dönmeleri de kapsayan İncil yasalarına uyum meselesini ele almak için bir araya gelmişlerdir.

Yeni Ahit’te kaydedilen bu türdeki tek toplantı budur ve Galatyalılara Mektup’ta da buna atıfta bulunulmuş olabilir. Kudüs’teki bu Kilise buluşması, ekümenik bir konsil gibi tüm bölgelerden gelen temsilcilerin katıldığı bir toplantı değildi. Havarilerin katılımı nedeniyle "Apostolik (Havari) Konsil" olarak adlandırılır. Bu durum, ona normal ekümenik öncesi kilise konsillerinden farklı bir nitelik kazandırır ve bu nedenle onu bir "konsil" olarak adlandırmak yanıltıcı olabilir. Söz konusu toplantı M.S. 50 yılı civarında gerçekleşmiştir.

Normal ekümenik öncesi konsiller
Daha hoşgörülü dönemlerde, Hristiyan liderler kendi piskoposluk bölgelerini veya metropoliten alanlarını yönetecek konsilleri toplayabilecek kadar kendilerini güvende hissetmişlerdir. Bu dönemdeki konsillerin hiçbiri tüm Hristiyan kiliselerinden, hatta Roma İmparatorluğu genelindeki kiliselerden temsilcileri bir araya getirmemiştir. Yalnızca birkaç konsilin tutanakları günümüze ulaşan yazılı eserlerde korunabilmiştir; bunların çoğu ise kilise tarihçilerinin ve diğer yazarların eserlerindeki anlatımlardan bilinmektedir. Bunlar arasında şunlar yer almaktadır:

155 Roma Konsili
193 Roma Konsili
193 yılındaki Efes Konsili
251 yılındaki Kartaca Konsili
258 İkonium Konsili
264 yılındaki Antakya Konsili
246-247 yılları arasındaki Arap Konsilleri
306 yılındaki Elvira Sinodu
311 yılındaki Kartaca Konsili
yaklaşık 314 yılındaki Niksar Sinodu
314 Ankara Sinodu
314 yılındaki Arles Sinodu

Bu tür konsiller (meclisler) ancak 2. yüzyılın ortalarında, başlangıçta yerel düzeyde ortaya çıkmaya başladı. 175 yılından itibaren ise birkaç topluluğu bir araya getirmeye başladılar; bu faaliyetler özellikle İtalya ve Anadolu'da belirgindi. O yüzyılın sonunda, bu meclislerde alınan kararların diğer topluluklara bildirilmesi bir uygulama haline geldi. 3. yüzyılda, toplantılar düzenli aralıklarla yapılmaya başlandı; bu gelenek ilk olarak Roma'nın Afrika eyaletinde ortaya çıktı. O yüzyılın ikinci yarısında, Antakya'da Karadeniz'den Mısır'a kadar tüm Orta Doğu'daki Hristiyanlık temsilcilerini bir araya getiren konsiller düzenlendi. Bunlar, tüm piskoposların katıldığı ilk meclis olan ve antik ekümenik öncesi konsiller döneminin sonunu işaret eden Birinci İznik Konsili'nin habercisiydi.

Görüşülen konulara örnekler
Bilinen en eski kilise konsilleri, 2. yüzyılın ortalarında Küçük Asya'da toplanmıştır. Bu konsiller, Montanizmi hareketini kınamıştır. Bu toplantılardan biri, yerel piskopos Apollinaris Claudius'un başkanlığında ve 26 piskoposun katılımıyla Hierapolis'te (Hierapolis/Pamukkale) gerçekleştirilmiştir. 13 piskopostan oluşan bir diğer konsil ise Piskopos Sotas'ın başkanlığında Anchialus'ta düzenlenmiştir.

M.S. 193 yılında; doğuda Suriye Filistini, Pontus ve Osrhoene'de, batıda ise Roma ve Galya'da "Quartodecimanizm" (Ondörtçülük) meselesi üzerine bir dizi konsil düzenlenmiştir. Bu konsillerin tamamı, Paskalya'nın takip eden Pazar günü yerine, Fısıh dolunayı günü kutlandığı Roma'nın Asya eyaletindeki (Batı Anadolu) uygulamayı kınamıştır. Roma konsiline başkanlık eden Roma Piskoposu I. Victor, alınan kararı Efesli Polycrates'e ve Asya eyaletindeki kiliselere ileterek, Polycrates'ten eyaletteki piskoposları bir konsil için toplamasını istemiştir.

Güney İspanya'da toplanan Elvira Sinodu, bölgedeki tüm piskoposların uyması gereken ortak kurallar belirlemiştir. Bu kurallar neredeyse tamamen Hristiyan topluluğunun çeşitli kesimlerinin davranışlarına odaklanmıştır.

Sinodun getirdiği yaptırımlar oldukça katıydı:

Vaftiz: Vaftiz için uzun süreli ertelemeler öngörülmüştür.
Efkaristiya'dan (Kutsal Komünyon) Dışlanma: Aylar, yıllar süren veya süresiz dışlanmalar uygulanmıştır. Bazı vakalarda ölüm döşeğinde dahi bu haktan yararlanmaya izin verilmemiş, istisnalar tamamen kaldırılmıştır.
Tövbe Süreleri: Özellikle cinsel suçlar için öngörülen tövbe süreleri 5 ile 10 yıl arasında değişmektedir.
Ruhban Sınıfı ve Bekarlık: Sinodun 33. kanonu, evli olsun ya da olmasın, tüm din adamlarına ve sunakta görev yapan herkese mutlak bir cinsel perhiz zorunluluğu getirmiştir.

Ankyra (Ankara) Sinodu, özellikle Hristiyanlığa yönelik zulümler sırasında inancından dönenlerin (lapsed) durumu ve kilise disiplini üzerine önemli kurallar getirmiştir:

Tövbe Kuralları (1–8. Kanonlar): Zulümler sırasında inancını reddetmek zorunda kalan veya bunu seçen Hristiyanların, tekrar topluluğa kabul edilmeleri için yerine getirmeleri gereken tövbe süreçleri düzenlenmiştir.
Diyakonların Evliliği (9. Kanon): Atanmadan önce bekâr kalamayacaklarını beyan eden diyakonların evlenmelerine izin verilmiştir.
Korepiskoposların Yetkileri: Kırsal bölgelerde görev yapan ve şehir piskoposlarına göre daha alt seviyede kabul edilen "korepiskoposların" (köy piskoposlarının), diyakon veya rahip atama yetkisi yasaklanmıştır.

Bu sinod, hem kilisenin kurumsallaşma sürecindeki hiyerarşik yapılanmasını hem de toplumsal baskı dönemlerinde zayıflayan sadakatin nasıl onarılacağını belirlemesi açısından önemli bir dönüm noktasıdır.

Katılımcılar
Korepiskoposlar (köy piskoposları), tarihsel süreçte şehir piskoposları ile eş düzeyde olmasalar da, bazı dönemlerde konsillere katılım konusunda piskoposlarla benzer haklara sahip görünüyorlardı. 314 yılındaki Neocaesarea (Niksar) Konsili'nde ve hatta en eski iki ekümenik konsil olan 325 (İznik) ve 431 (Efes) konsillerinde isimleri geçmektedir. Bu makam, 451 yılında düzenlenen Kalkedon (Kadıköy) Konsili'nden önce resmen kaldırılmıştır.

Bu makamın zamanla etkisini yitirmesi ve merkezi şehir piskoposluklarının otoritesinin artması, kilise yönetiminin kırsal alanları kendi doğrudan denetimi altına alma çabası olarak değerlendirilmektedir.

3. yüzyılın ortalarından itibaren, başta Afrika'da olmak üzere, başkalarının katılımından bahsediliyor; burada Kıbrıslı, Kartaca'daki konsillerinde sadece piskoposları değil, aynı zamanda rahipleri ve diyakonları ve ayrıca Roma'dan kendisine gönderilen mektuplarda da kendisinden beklendiği gibi saygın laikleri de bulunduruyordu; ancak bazen sadece piskoposlardan katılımcı olarak bahsettiği için, karar verme hakkının onlarla sınırlı olması muhtemeldir. Piskoposlar dışındaki din adamlarının katılımından, 264 veya 265 ve 269 yıllarında Antakya'da düzenlenen konsillerde, iki Arap Konsilinden (246-247) ve Elvira Konsilinde (306) de bahsediliyor. Bazen rahipler ve piskoposlar da tutanakları imzalıyor, ancak böyle bir belge (448 tarihli) konsilin kararlarında söz sahibi olmadan imzaladıklarını gösteriyor.

Ayrıca bakınız
İlk yedi Ekümenik Konsil
Roma Katolik Kilisesi'nde Plener konsil (tam/genel konsil)
Roma Pontifinin Üstünlüğü

Kaynaklar
Dış bağlantılar
Dördüncü Yüzyıl Hristiyanlığı: İlk Kilise Konsilleri