Eski İtalik alfabeler

Eski İtalik yazıları veya Eski İtalik alfabeleri, MÖ 700 ile MÖ 100 yılları arasında İtalya Yarımadası'nda o dönemde konuşulan çeşitli diller tarafından kullanılan eski bir yazı sistemi ailesidir. En dikkate değer üyesi Etrüsk alfabesidir ki bu alfabe, bugün Türkçenin de dahil olduğu 100'den fazla dil tarafından kullanılan Latin alfabesinin de atasıdır. Kuzey Avrupa'da kullanılmış olan runik alfabelerin, bu alfabelerin birinden ayrı olarak MS 2. yy'da türediğine inanılıyor.

Köken
Eski İtalik alfabeler nihai olarak Fenike alfabesinden türemektedir fakat genel fikir birliği; Etrüsk alfabesinin, MÖ 8. yy'da Napoli Körfezi'nde bulunan Cumae ve Ischia (Pithekoūsai)'daki Eğribozlu Yunan kolonilerinden alındığı üzerinedir. Bu Eğriboz alfabesine ayrıca 'Cumae alfabesi' veya 'Halkida alfabesi' de (büyükşehirleri Halkida'dan) denmektedir. Bu alfabe, Eski Yunan alfabelerinin batı varyantlarından biridir. Cumae varsayımı Roma'daki İngiliz Okulu ( ) tarafından 1957-58 yıllarında yapılan Veii ( ) kazılarıyla desteklenmiştir, bu kazılarda Etrüsk şehri Veii ile Cumae ve Ischia'daki Yunan kolonileri arasındaki ilişkilerin MÖ 8. yy'ın ikinci yarısından beri var olduğunu gösteren Yunan çömlekçiliğinden parçalar bulunmuştur. Kendi Yunan-kökenli alfabelerini geliştirmeleri ve kullanmaları, muhtemelen Villanovan kültürünün sonunda yaşanmış ve Etrüsk Oryantalizasyon dönemini başlatmıştı.

Etrüsk ile ilgili alfabeler
Aşağıdaki tablo Etrüsk alfabesiyle ilgili olduğu varsayılan Eski İtalik alfabeleri göstermektedir. Karşılık geldiği varsayılan semboller aynı sütünda verilmiştir. Birçok sembol aynı alfabede iki veya daha fazla varyanta sahiptir, burada yalnızca birer tanesi gösterilmiştir. [←] ve [→] gösterimleri, gösterilen sembollerin sırasıyla sağdan sola ve soldan sağa yazarken kullanıldığını göstermektedir.

Uyarı: [?] olarak işaretlenen diller için tablodaki "Harflerin" görünümü; tarayıcının Unicode yazı tipinin, Eski İtalik Unicode bloğunda ( ) karşılık gelen kod noktalarının gösterdikleridir. Aynı kod noktası, farklı dillerde farklı sembol şekillerini temsil eder; bu nedenle, bu glif görsellerini düzgün bir şekilde görüntülemek için o dile özel bir Unicode yazı tipinin kullanılması gerekir.



Yukarıdaki tabloda olmayanlar:

Venet alfabesi
Falisk alfabesi
Umbri alfabesi
Kuzey Piken alfabesi
Ret (Retik) alfabesi
Kamun ( ) alfabesi

Etrüsk alfabesi
Faliskçe, Sabel grubundan Oskanca, Umbriyaca ve Güney Pikence ve diğer gruplardan Venetçe gibi İtalik grubundan birçok Hint-Avrupa dili aslen bu alfabeyi kullandı. Faliskçe, Oskanca, Umbriyaca, Kuzey Pikence ve Güney Pikence alfabelerinin hepsi Etrüsk alfabesinin bir biçiminden evrilmiştir.

Nukeria (Nuceria) alfabesi
Nukeria ( ) alfabesi Güney İtalya'da (Nocera Superiore, Sorrento, Vico Equense ve diğer yerlerde) bulunan yazıtlara dayanmaktadır. Sadece MÖ 6. yy ve MÖ 5. yy arasında tasdiklenmiştir. En önemli işareti köknar ağacı şeklindeki /S/'dir ve muhtemelen Fenike alfabesinden türetilmiştir.

Ret (Retik) alfabeler
Çoğunluğu Kuzey İtalya'nın Trentino ve Güney Tirol bölgelerinden ve Avusturya'nın Kuzey Tirol bölgesinden olan neredeyse 400 yazıtla iki farklı alfabe olarak tasdiklenmiştir: Sanzeno ve Magrè (Schio yakınında) alfabeleri. Retçe dili için kullanılmıştır.

Venet (Venetik) alfabesi
Este alfabesi, Magrè alfabesine benzer ve Venetçe yazıtlarında kullanılmıştır.

Kamun (Kamunik) alfabesi
Valcamonica'daki kaya çizimlerinde bulunan abecedaria ve diğer kısa yazıtlarda kullanılmıştır.

Latin alfabesi
26 eski Etrüsk harfinin 21'i, ya doğrudan Cumae alfabesinden (Batı Yunan tipindeki Eğriboz alfabesinin bir varyantından) ya da eski Etrüsk alfabeleri aracılığıyla MÖ 7. yy'dan itibaren Eski Latince için kullanılmaya başlanmıştır; klasik Etrüsk alfabesine kıyasla B, D, K, O, Q, X harfleri korunurken Θ, Ξ, Ϻ, Φ ve Ψ harfleri düşmüştür.


Güney Piken alfabesi
MÖ 6. yy'dan bilinen Güney Piken alfabesi, /k/ için Q ve /g/ için K kullanmasından ötürü Güney Etrüsk alfabesine benzer. ⟨o⟩ ve /f/ için kullanılan ⟨8⟩ harfi basitleşerek sırasıyla ⟨.⟩ ve ⟨:⟩ olmuştur.

Unicode
Mart 2001'de 3.1 sürümünün çıkmasıyla Eski İtalik alfabeler birleştirildi ve Unicode Standard'a eklendi. Eski İtalik için Unicode bloğu U+10300–U+1032F'dir ve belli bir alfabeyi belirtmez (yani tüm İtalik alfabeler denktir ve yazı tipi kullanılacak varyantı belirler).

Yazma yönü (sağdan sola, soldan sağa, bustrofedon) dile ve hatta kullanıldığı zamana göre çeşitlilik gösterir. Basitlik için çoğu akademisyen soldan sağa yazımı kullanır ve Unicode'daki Eski İtalik bloğunun varsayılan yönü de soldan sağadır.

Ayrıca bakınız
Eski Yunan alfabeleri
Linear A
Linear B
Vinča sembolleri

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Dış bağlantılar