Deştiğin, Doğanhisar

Deştiğin, Konya ilinin Doğanhisar ilçesine bağlı bir mahalledir.

Tarihçe
Daha önce belde belediyesi olan Deştiğin, 6360 sayılı kanunla mahalleye dönüştürülmüştür.

Tarihçe ve Etimoloji
Halk arasındaki yaygın efsanelerde, yerleşim yerinin adının geçmişte yapılan bir savaşta düşmanı yanıltmak amacıyla dikilen taşlardan ötürü "Taşdiken" veya "Daş-diken" kökeninden geldiği rivayet edilmektedir. Öte yandan, basılı bazı yerel köşe yazılarında ve popüler anlatılarda kelimenin Türkçe "deşmek" (kazmak, eşelemek) eyleminden türediğine dair yakıştırmalara da yer verilmiştir. Ancak resmi arşiv kayıtları ve akademik araştırmalar, bu halk etimolojilerinin veya yakıştırmaların yanlış olduğunu ortaya koymaktadır.

Bölgenin tarihsel varlığına ve ismine dair en eski yazılı verilerden biri 1518 yılına aittir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi tapu tahrir tasnifinde yer alan TT 455 numaralı defter kayıtlarına göre, yerleşim yerinin ismi "Daştiğin" olarak geçmekte ve dönemin idari yapısı içerisindeki derviş nüfusuna dair verilerde bu adla zikredilmektedir.

Yerleşim, sonraki yıllarda tutulan tahrirlerde de düzenli olarak kaydedilmiştir. Ahmet Özkılınç ve çalışma arkadaşları tarafından hazırlanan ve Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü tarafından yayımlanan "387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530)" başlıklı kaynak esere göre yerleşim, 1530 tarihinde Kır-ili nahiyesine bağlı bir köy statüsündedir. Söz konusu resmi defterin 80. sayfasında "Taş-[Di]ğin" ve 78. sayfasında ise "Daş-Tiğin" imlalarıyla deftere geçirilmiştir. Ayrıca 1530 tarihindeki idari yapıyı gösteren dönem haritasında da bu yerleşim yeri yine "Taş-[Di]ğin" biçiminde haritalandırılmıştır. Özetle, 16. yüzyılın ilk yarısında tutulan resmi devlet kayıtlarında yerleşim yerinin adı "Taş-Diğin" veya "Daş-Tiğin" şeklinde arşivlenmiştir. Arşiv bilgileri, Taş-tiğin veya Daş-tiğin kelimesinin halk ağzında fonetik değişime uğrayarak “Deştiğin” biçimine dönüştüğünü göstermektedir.

İdari ve Sosyo-Ekonomik Tarih
Resmi tahrir kayıtları, yerleşimin 16. yüzyılda bölgesel bir çekim merkezi olduğunu göstermektedir. 1584 tarihli Osmanlı nüfus ve arazi kayıtlarına göre Deştiğin; Beyşehir sancağının Beyşehir kazasına bağlı Kıreli nahiyesinin idari sınırları içinde yer almaktadır. Köy, 16. yüzyıl boyunca Kıreli nahiyesinin nüfus bakımından en kalabalık ve en önemli yerleşim birimleri arasında yer almıştır. Aynı dönemde hayvancılığın gelişmiş olduğu köy, Beyşehir sancağı genelinde en yüksek koyun vergisi (âdet-i ağnâm) ödeyen yerleşim yerlerinden biridir.

Köyün dini ve sosyal hayatında tasavvufi yapılar önemli bir yer tutmuştur. Arşiv belgelerinden aktarılan bilgilere göre Deştiğin, Göçeri ve Boğazsaray köylerindeki zaviyeler, çevre bölgelerdeki diğer tekkelere kıyasla çok daha kalabalık derviş topluluklarını barındırmıştır. Dönemin önemli inanç merkezlerinden olan Şeyh Habib ve Şeyh Bedreddin zaviyeleri Deştiğin köyünde faaliyet göstermiştir. Bu yapılardan özellikle Habib Fakih Zaviyesi, Karaman eyaletindeki tüm zaviyeler arasında ekonomik açıdan en zengin üçüncü zaviye konumundadır. Bu zaviyenin ekonomik gücü o dönem Akşehir'e bağlı olan Özler, Doğanhisar'a bağlı Koçaş ve Ruus köylerinde bulunan vakıf çiftliklerinin gelirlerine dayanmaktadır.

Dil Bilimsel Analiz
Kelimelerin morfolojik yapısı incelendiğinde, yerleşim yerinin adı iki ayrı öz Türkçe unsurdan oluşmaktadır. İsmin ilk bileşeni olan "Taş" (Daş) kelimesi, Türk dilinin en eski yazılı belgelerinden olan Orhun Yazıtları'ndan (732) beri morfolojik yapısını koruyan bir sözcüktür. Kelime aynı zamanda Kâşgarlı Mahmûd'un XI. yüzyılda kaleme aldığı Divânu Lugâti't-Türk (1072-1074) adlı eserinde de kayıt altına alınmıştır.

Bileşik ismin ikinci kısmı olan "Tiğin" sözcüğü de tıpkı ilk unsur gibi Orhun Yazıtları'nda "tigin" formuyla yer almaktadır. Kelime, Divânü Lugâti't-Türk içeriğinde ise "tegin" imlasıyla kaydedilmiştir. Tarihsel süreçte fonetik varyasyonlara uğrayan "tigin, teğin, tekin" kelimeleri aslında aynı sözcüğün farklı dönem ve coğrafyalardaki söyleniş biçimleridir. Çağdaş Türk dili sözlüklerinden Ötüken Türkçe Sözlükte "teğin" kelimesi; hakan oğullarına veya hükümdar ailesi üyelerine verilen unvan, prens, veliaht ve şehzade olarak tanımlanırken; "tigin" kelimesi bey oğlu ve prens olarak açıklanmaktadır.

Türk devlet geleneğinde ve onomastik yapısında "tigin" sözcüğü; Kül Tigin, Alp Tegin, Kümüş Tegin örneklerinde görüldüğü üzere genellikle isimden sonra gelen bir unvan veya unvan kökenli bir şahıs adı olarak kullanılmıştır. Tarihçi Faruk Sümer'in Türk devlet tarihindeki şahıs adları üzerine yaptığı kapsamlı araştırmalarda da yerleşim adıyla doğrudan örtüşen "Taş Tigin" ismi müstakil bir şahıs adı ve askeri unvan olarak kayıtlıdır.

Notlar
Kaynakça
Dış bağlantılar
Yerelnet
Taş Tiğin / Daş Tiğin / Deştiğin Yerel Tarih ve Kültür Araştırmaları Sitesi