Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme

Engelli Haklarına Dair Sözleşme, Birleşmiş Milletler'in engelli kişilerin haklarını ve onurunu korumak amacıyla oluşturduğu uluslararası bir insan hakları anlaşmasıdır. Sözleşmeye taraf olan devletler, engelli kişilerin insan haklarından tam olarak yararlanmalarını teşvik etmek, korumak ve sağlamakla birlikte kanun önünde tam eşitliğe sahip olmalarını güvence altına almak zorundadır. Sözleşme, engelli kişileri birer yardım vakası, tıbbi müdahale veya sosyal koruma konusu olarak görmekten ziyade, tam ve eşit haklara sahip toplum üyeleri olarak algılamaya yönelik küresel engelli hakları hareketinde önemli bir katalizör görevi görmektedir. Sözleşme, yirmi birinci yüzyılın Birleşmiş Milletler'in ilk insan hakları anlaşmasıdır.

Sözleşme, 13 Aralık 2006 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilmiş ve 30 Mart 2007 tarihinde imzaya açılmıştır. 20. tarafın onaylamasının ardından, 3 Mayıs 2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Mart 2024 tarihi itibarıyla 164 imzacı ve 191 taraf bulunmaktadır. Bunlardan 190'ı devlet, diğeri ise 23 Aralık 2010 tarihinde sözleşmeyi onaylayan Avrupa Birliği'dir.

Sözleşme, Engelli Kişilerin Haklarına Dair Sözleşme Taraf Devletleri Konferansı tarafından 2008 yılından bu yana belirlenen yönergelere göre, Engelli Kişilerin Haklarına Dair Sözleşme Komitesi tarafından izlenmektedir. On üçüncü Taraf Devletleri Konferansı, COVID-19 krizi nedeniyle 2020 Haziran ayında New York'ta yapılması planlanan toplantı ertelenerek Aralık 2020'ye ertelenmiştir.

Tarihçe
Engelli Haklarına Dair Sözleşme, tıpkı diğer Birleşmiş Milletler insan hakları sözleşmeleri (Medeni ve Siyasi Haklara Dair Uluslararası Sözleşme ve Kadınlara Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın Yok Edilmesine Dair Sözleşme gibi), grup hakları standartlarının hareketlerden bağlayıcı antlaşmalara dönüştüğü on yıllar süren faaliyetlerin sonucudur.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 1971'de "Zihin yetersizi Kişilerin Haklarına Dair Bildirge"yi kabul etti. Bunu 9 Aralık 1975'te "Engelli Kişilerin Haklarına Dair Bildirge" takip etti. 1981, Uluslararsı Engelliler Yılı ilan edildi; yılın bir sonucu olarak Engelli Kişilerle İlgili Dünya Programı ortaya çıktı. Yılı, 1983-1992 Engelliler On Yılı izledi. 1987'de, ilerlemeyi gözden geçirmek üzere toplanan bir uzman grubu, BM Genel Kurulunun engellilere karşı ayrımcılığın ortadan kaldırılması konusunda bir uluslararası sözleşme hazırlamasını önerdi. Taslak sözleşme ana hatları İtalya ve ardından İsveç tarafından önerildi, ancak bir fikir birliğine varılamadı. Birçok hükûmet temsilcisi, mevcut insan hakları belgelerinin yeterli olduğunu savundu. 1992'de 47/3 sayılı Genel Kurul kararı ile Uluslararası Engelliler Günü (3 Aralık) ilan edildi. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 20 Aralık 1993'te (48/96 sayılı karar ek) Engelli Kişiler için Fırsatların Eşitlenmesine İlişkin Zorunlu Olmayan Standart Kuralları kabul etti.

Mart 2000'de, altı uluslararası engellilik STK'sının liderleri, yaklaşık 20 bölgesel ve ulusal engellilik kuruluşu ile birlikte, "Yeni Milenyumda Engelli Kişilerin Haklarına Dair Pekin Bildirgesi"ni kabul ederek tüm hükümetleri bir Sözleşmeyi desteklemeye çağırdı. 2001 yılında Genel Kurul, Meksika'nın bir önerisi üzerine, Engelli Kişilerin Hakları ve Haysiyetinin Korunması ve Desteklenmesine Dair Kapsamlı ve Bütünleşik Uluslararası Sözleşme Özel Komitesi'ni kurarak, engelli kişilerin haklarını ve haysiyetini bütüncül bir yaklaşımla destekleyen ve koruyan kapsamlı ve bütünleşik bir sözleşme için teklifleri değerlendirdi. Engelli Hakları Uluslararası Örgütü, Psikiyatri Kullanıcıları ve Hayatta Kalanlar Dünya Ağı, Kara Mayını Mağdurları Ağı (şu anda Survivor Corps) ve Uluslararası Engellilik İttifakı gibi engelli hakları örgütleri taslak sürecini etkiledi. Uluslararası Engellilik İttifakı, özel bir Uluslararası Engellilik Meclisi koordinatörü olarak görev yaptı, taslak sürecinde aktif olarak yer aldı, özellikle Sözleşme haline gelen uygulamanın ve izlemenin yapılmasında engelli kişiler ve kuruluşları için bir rol aradı.

2001 yılında, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 56. oturumu sırasında, Meksika, GRULAC'ın (Latin Amerika bölge grubu) aktif desteğiyle müzakereleri başlattı. Bir Sözleşme için destek 2002'de WEOG'un (Batı Avrupa ve Diğer Devletler Grubu) muhalefeti nedeniyle sarsılınca, Yeni Zelanda bölgelerarası momentum sağlamada önemli bir rol oynadı. 2002-2003 yılları arasında kolaylaştırıcı olarak hareket eden Yeni Zelanda, sonunda Ad Hoc Komite Başkanlığı rolünü üstlendi ve müzakereleri Ağustos 2006'da bir fikir birliği anlaşmasına götürdü. Bu süreçte Ürdün, Kosta Rika, Çek Cumhuriyeti ve Güney Afrika ile Kore ve Meksika gibi diğer Komite üyeleriyle yakın çalıştı. Bazı gözlemciler hükümetlerin, ulusal insan hakları kurumlarının ve sivil toplum kuruluşlarının "saygı arayışı davranışları" üzerine yorum yaptı.

Sözleşme, tarihteki en hızlı desteklenen insan hakları araçlarından biri haline geldi ve tüm bölgesel gruplardan güçlü bir destek gördü. 2007'de açılışında 160 Devlet Sözleşmeyi imzaladı ve 126 Devlet ilk beş yıl içinde Sözleşmeyi onayladı. Sözleşmenin oluşturulmasındaki rolünün yanı sıra, Yeni Zelanda'nın çığır açan Ulusal Engellilik Stratejisinin kalitesi nedeniyle, Yeni Zelanda Genel Valisi Anand Satyanand, 2008 Dünya Engellilik Ödülü'nü ulus adına aldı.

2015 yılında, Engelli Kişilerin Hakları Komitesi, kısa tarihinde ilk kez, bir imzacı devletin sözleşme yükümlülüklerini ihlal ettiği için bir soruşturma başlattı. Soruşturma, komitenin "engelli kişilerin insan haklarının ağır ve sistematik bir şekilde ihlal edildiğini gösteren güvenilir bilgiler" alması durumunda bir soruşturma yürütülmesini öngören isteğe bağlı protokolün 6. maddesi uyarınca tetiklendi. Birleşik Krallık hükümeti araştırıldı ve son rapor 2016 yılında yayınlandı.

ABD, Sözleşmeyi onaylayan veya katılan taraf devletleri arasında yok. Barack Obama yönetimi sırasında ABD, 24 Temmuz 2009'da sözleşmeyi imzalayan bir taraf oldu. 31 Temmuz 2012'de ABD Senato Dış İlişkiler Komitesi, ABD'nin onaylanmasını "üç çekince, sekiz anlayış ve iki bildiriye tabi" olarak tavsiye etti. Aralık 2012'de ABD Senatosunda yapılan oylamada, onaylama için gereken üçte iki çoğunluk altı oy eksik kaldı. Temmuz 2014'te Senato Dış İlişkiler Komitesi yine onay için bir karar önerisi onayladı, ancak bu madde Senato Genel Kuruluna oylamaya sunulmadı.

Özet
Sözleşme, medeni hukuk geleneğini takip ediyor. Giriş kısmında, Viyana Bildirgesi ve Eylem Programı'nın "tüm insan hakları evrensel, bölünemez, birbirine bağımlı ve birbirleriyle ilişkilidir" ilkesi alıntılanıyor. 25 alt maddeden oluşan giriş bölümü, sürdürülebilir kalkınmayı açıkça belirtiyor, "engelliliğin" bozukluklar ve çevresel faktörler arasındaki etkileşimi içeren "gelişen bir kavram" olduğunu belirtiyor. ve "cinsiyet perspektifinin" önemini vurguluyor. Giriş bölümünü 50 madde takip etmektedir. Birçok BM sözleşmesinin ve antlaşmasının aksine, resmi olarak bölümlere ayrılmamıştır.

1. madde sözleşmenin amacını tanımlamaktadır: 2. madde Madde 2, CRPD hükümlerindeki bazı anahtar kelimelerin tanımlarını sunmaktadır: iletişim (körler alfabesi, işaret dili, sade dil ve sözsüz iletişim dahil), engelliliğe dayalı ayrımcılık, makul düzenleme ve evrensel tasarım.

3. Madde CRPD'nin aşağıda açıklanan sekiz "genel ilkesini" tanımlarken, 4. Madde tarafların "genel yükümlülüklerini" tanımlamaktadır.

5 ile 32 arasındaki maddeler, engelli kişilerin haklarını ve devletlerin onlara karşı yükümlülüklerini tanımlamaktadır. Bu maddelerin çoğu, Kişisel ve Siyasal Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme ve İşkenceye Karşı Sözleşme gibi diğer BM sözleşmelerinde yer alan hakları tekrarlamaktadır, ancak engelli kişiler tarafından tam olarak gerçekleştirilebilmelerini sağlayan özel yükümlülükleri içermektedir.

Bu sözleşmeye özgü haklar, bilgi teknolojileri dahil olmak üzere erişilebilirlik haklarını, bağımsız yaşama ve topluma dahil olma haklarını (Madde 19), kişisel seyyarlığı (Madde 20), eğitim ve rehabilitasyon haklarını (Madde 26) ve siyasi ve kamu yaşamına katılım haklarını. ve kültürel yaşam, dinlenme ve spor alanlarına katılım haklarını garanti eder. (Madde 29 ve 30).

Bunlara ek olarak, Sözleşmeye Taraf Devletler, engelli kişilerin insan hakları konusunda farkındalığı artırmak (Madde 8) ve yollara, binalara ve bilgiye erişimlerini sağlamakla yükümlüdür (Madde 9).
33-39. maddeler sözleşmenin uygulanmasının izlenmesi ve raporlanması ile ilgilidir. Bu izleme süreci iki kurum tarafından yürütülür:Ulusal insan hakları kurumları (Madde 33) ve Engelli Hakları Komitesi (Madde 34-39)

40-50. maddeler sözleşmenin yürürlüğe girmesi, onaylanması, bölgesel entegrasyon örgütleri ile ilişkisi, çekinceler, değişiklik ve feshi ile ilgilidir. Madde 40-48: Bu maddeler, üye devletlerin sözleşmeyi nasıl onaylayacakları, yürürlüğe gireceği tarih, bölgesel iş birliği kuruluşlarıyla ilişkisi, çekinceler, tadil (değişiklik) ve fesih (iptal) gibi konuları düzenler. Madde 49: Bu madde, sözleşmenin erişilebilir formatlarda (kör nokta yazı, sesli kitap vb.) sunulmasını zorunlu kılar. Madde 50: Bu madde, sözleşmenin Arapça, Çince, İngilizce, Fransızca, Rusça ve İspanyolca metinlerinin eşit derecede geçerli olduğunu belirtir.

Kaynakça