Ekokırım

Eko-kırım (ya da Ekokırım, İngilizce: Ecocide), bir ekosistemin büyük ölçekte, yaygın veya uzun vadeli bir şekilde tahrip edilmesini, yok edilmesini veya ekolojik dengesinin geri döndürülemeyecek biçimde bozulmasını ifade eden hukuksal ve çevresel bir kavramdır. Terim, köken olarak Grekçe ev anlamına gelen oikos ile Latince katletmek anlamına gelen caedere sözcüklerinin birleşiminden türetilmiştir.

Günümüzde eko-kırım; soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu gibi uluslararası toplumu ilgilendiren en ağır suçlar arasına dahil edilmesi ve Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) tarafından yargılanabilir bir uluslararası insanlık suçu haline getirilmesi amacıyla yürütülen küresel hukuk reformu hareketlerinin odağında yer almaktadır.

Kavramın Tarihçesi ve Kökeni
Eko-kırım terimi ilk kez 1970 yılında, Amerikalı biyolog ve botanikçi Arthur Galston tarafından Washington'da düzenlenen Savaş ve Ulusal Sorumluluk Konferansı'nda kullanılmıştır. Galston, Vietnam Savaşı sırasında ABD ordusunun gerillaların saklanmasını önlemek ve bitki örtüsünü yok etmek amacıyla kullandığı yaprak dökücü kimyasal Agent Orange (Portakal Gazı) maddesinin doğada yarattığı kalıcı yıkımı tanımlamak için bu terimi ortaya atmıştır.

1973 (Taslak Sözleşme): Uluslararası hukuk profesörü Richard A. Falk, eko-kırım suçunun uluslararası alanda tanınması ve cezalandırılması için Birleşmiş Milletler'e bir uluslararası sözleşme taslağı sunmuştur. Falk, bu suçun sadece savaş zamanlarında değil, barış dönemindeki endüstriyel faaliyetlerle de işlenebileceğini savunmuştur.

Hukuki Boyut ve Tanım Tartışmaları
Eko-kırımın uluslararası ceza hukukunun bir parçası haline gelmesi için yürütülen çalışmalar, 2010'lu yıllardan itibaren kurumsal bir kimlik kazanmıştır. Britanyalı avukat ve aktivist Polly Higgins (1968–2019), eko-kırımın Roma Statüsü'ne eklenerek beşinci uluslararası suç dalı olması için küresel bir kampanya başlatmış ve bu uğurda hayatını adamıştır.

Bağımsız Uzman Paneli Tanımı (2021)
Higgins'in kurucusu olduğu Stop Ecocide International (Eko-Kırımı Durdurun) vakfının girişimiyle, Haziran 2021'de uluslararası hukukçulardan oluşan bağımsız bir uzman paneli, Roma Statüsü'nde değişiklik yapılabilmesi için resmi bir eko-kırım yasa tasarısı tanımı yayımlamıştır:

"Eko-kırım; bu eylemlerden kaynaklanabilecek ciddi ve yaygın ya da uzun vadeli çevre zararı olasılığının bilincinde olarak, yasa dışı veya keyfi bir şekilde işlenen eylemler anlamına gelir."

Amazon Yağmur Ormanlarının Yok Edilmesi: Dünyanın en büyük karbon yutaklarından biri olan Amazon ormanlarının; tarım, endüstriyel hayvancılık, yasa dışı madencilik ve kerestecilik faaliyetleri nedeniyle kitlesel olarak ağaçsızlandırılması, küresel iklim sistemi üzerinde geri döndürülemez bir eko-kırım riski oluşturmaktadır.

Kanada Katran Kumulları (Athabasca): Alberta bölgesindeki katran kumullarından bitümlü petrol çıkarma faaliyetleri, yüzlerce kilometrekarelik boreal ormanlarının yok edilmesine, milyarlarca litre zehirli atık su barajının oluşmasına ve yerel yerli halkların su kaynaklarının ağır şekilde kontamine olmasına neden olmuştur.

Deepwater Horizon Petrol Sızıntısı (2010): Meksika Körfezi'nde British Petroleum (BP) şirketine ait platformun patlaması sonucu yaklaşık 4,9 milyon varil ham petrol denize sızmıştır. Olay, deniz ve kıyı ekosisteminde on yıllarca sürecek çok ağır biyolojik hasara ve tür kayıplarına yol açmıştır.

Türkiye'de Eko-Kırım Tartışmaları ve Hukuki Girişimler
Türkiye'de eko-kırım kavramı, özellikle 2020'li yıllardan itibaren çevre örgütleri, barolar ve sivil toplum koalisyonlarının ortak çalışmalarıyla hem hukuki hem de siyasi bir zemin kazanmıştır.

Yurttaş Ekokırım Yasası Kampanyası (2023)
Türkiye'deki ekoloji örgütleri, meslek odaları ve sivil oluşumların bir araya gelmesiyle kurulan İklim Adaleti Koalisyonu ve Ekoloji Birliği, 2023 yılında "Yurttaş Ekokırım Yasasını Yapıyor" başlıklı kitlesel bir kampanya başlatmıştır. Kampanya kapsamında hazırlanan kanun teklifi taslağıyla, Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 77. maddesinde yer alan "Soykırım ve İnsanlığa Karşı Suçlar" başlığının "Soykırım, İnsanlığa ve Gezegene Karşı Suçlar" olarak değiştirilmesi talep edilmiştir.

Teklifte, ekosistemde kısa vadede telafisi mümkün olmayacak ağır tahribata yol açan eylemleri gerçekleştiren kişilere müebbet hapis cezası verilmesi ve elde edilen ticari kazancın on katı oranında adli para cezası uygulanması öngörülmüştür.

Türkiye'de Eko-Kırım Kapsamında Değerlendirilen Somut Olaylar
Türkiye'deki sivil toplum kuruluşları, baroların çevre komisyonları ve iklim aktivistleri, geri döndürülemez ekolojik hasar yarattığı gerekçesiyle bazı bölgesel çevre felaketlerini ve endüstriyel projeleri "eko-kırım" suçu kapsamında değerlendirmektedir:

Marmara Denizi Müsilaj Krizi (2021): Marmara Denizi'nde derin deniz deşarjı, endüstriyel ve evsel atıkların arıtılmadan denize bırakılması ve küresel ısınmanın etkisiyle yaşanan deniz salyası (müsilaj) patlaması, deniz ekosisteminde kitlesel tür kayıplarına yol açmıştır. Çevre hukukçuları, denizin biyoçeşitliliğinin bu derece ağır yara almasını uzun vadeli bir eko-kırım örneği olarak nitelendirmiştir.

6 Şubat Depremi Sonrası Moloz Depolama Failecekleri (2023): 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrasında Hatay ve çevre illerde ortaya çıkan milyonlarca ton asbestli ve kimyasal içerikli enkaz atığının; zeytinliklere, sulak alanlara ve su havzalarına yakın bölgelere plansız şekilde dökülmesi, bölgedeki tarım arazileri ve insan sağlığı üzerinde süresiz bir çevresel kırım yarattığı gerekçesiyle çevre davalarına konu olmuştur.

Ulusal Mevzuatlar: Belçika (2024 yılında ceza kanununa ekledi), Fransa, Ukrayna, Vietnam, Ermenistan ve Maldivler gibi ülkeler, eko-kırımı kendi iç hukuklarında ve ulusal ceza kanunlarında (farklı ceza süreleri ve kapsamlarla da olsa) bağımsız bir suç tipi olarak tanımlamışlardır.

Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) Girişimleri: Vanuatu, Samoa ve Maldivler gibi yükselen deniz seviyeleri nedeniyle doğrudan varoluşsal tehdit altında olan küçük ada devletleri, eko-kırımın Roma Statüsü'ne eklenmesi için resmi diplomatik teklif mekanizmalarını işletmeye devam etmektedir.

Eleştiriler ve Karşı Argümanlar
Eko-kırım yasalarının uluslararası alanda yürürlüğe girmesine yönelik hareket yaygın destek bulsa da, bazı hukuki, siyasi ve ekonomik çevreler tarafından eleştirilmektedir:

Ekonomik Kalkınma ve Belirsizlikler: Sanayi çevreleri ve bazı gelişmekte olan ülkeler, "eko-kırım" gibi geniş yorumlanabilecek yasaların; barajlar, madencilik faaliyetleri, otoyollar veya büyük enerji altyapı projeleri üzerinde felç edici bir etki yaratacağını ve küresel yatırımları hukuki belirsizliğe sürükleyeceğini iddia etmektedir.

Kasıt Eşiğinin Zorluğu (Mens Rea): Ceza hukukunun en temel ilkelerinden biri, failin eylemi gerçekleştirirken taşıdığı "suç işleme kastı"dır (mens rea). Eleştirmenler, büyük şirketlerin veya devletlerin çevreye zarar verirken amacının doğrudan doğayı yok etmek değil, ekonomik fayda sağlamak ya da kalkınmak olduğunu; bu nedenle "bilerek ve isteyerek çevre katliamı yapma" kastının mahkemelerde kanıtlanmasının hukuken son derece zor olduğunu savunmaktadır.

Ayrıca Bakınız
Çevre hukuku
İklim adaleti
Çevresel ırkçılık
Biyoçeşitlilik kaybı
Sürdürülebilir kalkınma

Kaynakça