Anne Treisman

Anne Marie Treisman (27 Şubat 1935 - 9 Şubat 2018), bilişsel psikoloji alanında uzmanlaşmış bir psikolog.

Treisman görsel dikkat, nesne algısı ve bellek alanlarında araştırmalarda bulundu. En çok ses getiren çalışmalarından biri, ilk kez 1980'de Garry Gelade ile yayınladıkları dikkatin özellik bütünleştirme teorisidir. Treisman Oxford Üniversitesi, British Columbia Üniversitesi, Kaliforniya Üniversitesi (Berkeley) ve Princeton Üniversitesi'nde dersler verdi. Doktora sonrası danışmanlığını yaptığı önde gelen araştırmacılar arasında Nancy Kanwisher ve Nilli Lavie yer almaktadır.

Treisman, dikkat alanındaki öncü çalışmaları sayesinde ABD Başkanı Barak Obama tarafından 2013 yılında Ulusal Bilim Madalyasına layık görüldü. Kariyeri boyunca Treisman, insan düşüncesine ve eylemine rehberlik eden anlamlı nesneler oluşturmak için bilginin nasıl seçildiği ve bütünleştirildiği konusunu deneysel ve teorik olarak çalışmıştır.

Hayatı ve eğitimi
Anne Treisman, İngiltere'nin Wakefield şehrinde doğdu. 2 yaşındayken, İkinci Dünya Savaşı sırasında ailesiyle Rochester şehrine taşındı. 11 yaşında bir kez daha taşınarak Reading'te Kendrik Kız Okulu'nda ortaöğretimini tamamladı. O dönemki İngiliz eğitim sistemi, öğreniminin son iki yılında sadece 3 ders seçmek zorunda bıraktığı için Treisman edebi sanatlara odaklandı (Fransızca, Latince ve Tarih).

Treisman, Cambridge Üniversitesi'ne bağlı Newnham Kadın Koleji'nin Fransız Edebiyatı bölümünden 1954 yılında ilk lisansını tamamladı. Şeref öğrencisi olarak mezun olduğu için kazandığı bursla psikoloji alanında ikinci lisansını yaptı. Bu öğretimi sırasında Richard Gregory'nin danışmanlığında görsel algı üzerinde yapılan deneyler aracılığıyla zihni keşfeden çeşitli yöntemlerle ve bilgi kuramıyla tanıştı.

Treisman, Carolus Oldfield danışmanlığında doktorasını tamamlamak için 1957 yılında Oxford Üniversitesi'ne bağlı Somerville Kadın Koleji'ne gitti. Broadbent daha sonra "seçici dikkatin filtre modelini" oluşturdu. Bu model, dikkat edilmeyen işitsel bilginin analiz edilmediğini, bunun yerine algının erken süreçlerinde filtrelendiğini savunmuştur. Aynı model, bazen dikkatten kaçmış bilginin filtreden nasıl geçtiğini açıklayamadığı için oldukça eleştirilmiştir.

Doktorasını aldıktan sonra Treisman, Oxford'daki Tıbbi Araştırma Kurumunun Psikodilbilim Araştırma Birimi'nde seçici dinleme alanında araştırmalarda bulundu. Treisman, katılımcıların birçok farklı dil ve farklı ses (kadın ve erkek) duyduğu dikotik dinleme görevini kullanarak eşit derecede bilinen iki dil arasındaki farkın, aynı dildeki iki mesajın konu farkından daha seçiciliği olmadığını ve bilinmeyen yabancı dillerin daha az dikkat dağıtıcı olduğunu bulmuştur. Bu çalışma, herhangi bir dilin asla görmezden gelinemeyeceğini, alımlanan mesajın fiziksel özelliklerine ve diline göre dikkat seçiciliğinin belli bir dereceye kadar değişkenlik gösterebileceğini ortaya koymuştur. Treisman, birden fazla mesajın özelliklerinin başarılı bir şekilde analiz edildiğini; aynı sesteki, yoğunluktaki ve konumdaki mesajlar arasındaki seçiciliğin bu analiz öncesinde veya sonrasında değil, süresince gerçekleştiği ve bunun sözel içeriğin belirlenmesiyle sonlandığı sonucuna varmıştır. Fakat analiz sonrası bilgi işleme kapasitesi sınırlıdır; mümkünse tek bir mesaja bağlı kalarak ya da iki mesaj arasında geçiş yaparak yalnızca bir girdiyi işleyebilir. Neticede Broadbent'in aynı fiziksel özelliğe sahip duyusal uyarıcılara özel "girdi kanalları" oluşturduğu önerisi reddediilir. Treisman'ın teorisi aynı zamanda fiziksel özelliklerin erken işlemlendiğine, anlamsal işlemenin ise daha geç aşamalarda gerçekleştiğine işaret eder. Treisman'ın çalışmaları, alanında büyük bir etkisi oldu. Örneğin 1967'de Bell Telefon Laboratuvarları'nın psikoloji bölümünde misafir araştırmacı olarak çalışırken Psychological Review adlı dergide "seçici dikkatin bilimsel bir çalışma alanı olmasını sağlayan" bir makale yayınladı. Günümüzde bu çalışmanın oluşturmuş olduğu teorik çerçeve sayesinde araba kazalarının neden arttığı ya da sosyal medya kullanımının neden bağımlılık yarattığı gibi sorular açıklanabilmektedir. Özellik Bütünleştirme Teorisi'nin en önemli unsurlarından bir tanesi, nesne algısının renk, biçim ve yön gibi özelliklerin erken aşamalarında farklı yapılar olarak kodlanmasıdır; odaklanmış dikkat ise bu özgün özellikleri birleştirerek nesneleri duyumlar.

Treisman, 1986'da Berkeley'deki Kalifornia Üniversitesi'ne geçiş yaptı ve eşi Daniel Kahneman ile Dikkat Laboratuvarı'nı yürüttü. Treisman, 1993'ten emekliliğine kadar (2010) Princeton Üniversitesi'nde Psikoloji Bölümü'nün bir üyesiydi. 1995 yılında Princeton'ın James S. McDonnell Seçkin Psikoloji Profesörü seçildi ve 2010 yılında fahri doktora ünvanı verildi.

Özellik Bütünleştirme Teorisi
Treisman'ın özellik bütünleştirme teorisi, iki aşamalı görsel nesne algısı modelidir:

Ön Dikkat Aşaması

İlk aşama, "ön dikkat" aşamasıdır çünkü algılayan tarafından herhangi çaba ve dikkat olmaksızın otomatik olarak gerçekleşir. Bu aşamada bir nesne, işlemleme için temel özelliklerine (renk, doku, şekil vb. gibi) ayrıştırılır. Treisman, algı sürecinde çok hızlı ve erken (bilinçli farkındalıktan önce) gerçekleştiği için bu dikkat aşamasının farkında olmadığımızı öne sürer. Odaklanmış Dikkat Aşaması

İkinci aşama, dikkat ile doğrudan ilişkilidir. Bu aşamada nesne, özellikleri birleştirilip bir bütün olarak algılanır. Tek başına bir nesneyi algılamak nispeten basit bir süreç ancak birden fazla nesneyle karşılaştığımızda çok sayıda özellik, farklı konumlarda ortaya çıkabilir. Algısal sistemin görevi, bu özelliklerin her birini ait oldukları nesnelerle ilişkilendirmektir. Özellik bütünleştirme teorisi, bunun gerçekleşmesi için dikkatimizi sırayla her bir nesneye odaklamamız gerektiğini ortaya koyar. Belirli bir konuma dikkatimizi aktardığımızda, o konumdaki özellikler birbirine bağlanır ve nesneyle ilişkilendirilir.

Bağlaşım Problemi
William James, dikkat ve zihinsel süreçler arasındaki ilişkiyi şöyle nitelendirir: "Milyonlarca nesne duyulayabilirken hiçbirini gerçek anlamda deneyimleyemiyorum. Neden? Çünkü hiçbiri benim ilgimi çekmiyor. Benim deneyimim, dikkat etmek istediğim şeydir… Herkes dikkatin ne olduğunu bilir. Zihnin, aynı anda mevcut olan birkaç nesne veya düşünce dizisinden birini açık ve canlı bir biçimde ele geçirmesidir. Diğerleriyle etkili bir şekilde uğraşmak için bazı şeylerden uzaklaşmak anlamına gelir."

1980'lerin başında Torsten Wiesel ve David H. Hubel gibi sinirbilimciler, primat görsel korteksinin farklı alanlarının çizgi yönelimi, parlaklık, renk ve hareket gibi seçici özelliklere hassas bir şekilde ayarlandığını fark etmeye başlamışlardı. Beyindeki farklı alanların farklı özelliklere hassas olduğunu gösteren bu bulgular, farklı özelliklerin bir bütün olarak nasıl birleştiği meselesini ortaya çıkardı. Neticede bu meseleye bağlaşım problemi adı verildi. Örneğin kırmızı bir topun yuvarlandığını gördüğünüzde medial temporal korteksteki harekete duyarlı hücreler ateşlenirken renk, şekil ve konuma duyarlı hücreler de beynin diğer bölgelerinde ateşlenir. Fakat bu topu, tüm bu seçkin sinirsel ateşlemeye rağmen şekil, hareket ve renk algıları birbirinden ayrılmış şekilde algılamazsınız; tüm bu bileşenlerin bir arada belirdiği bütünleşik bir deneyim yaşarsınız. Bu unsurların nasıl bir araya getirildiği meselesi, 1990'ların sonlarındaki araştırmaların odak noktası olan bağlaşım probleminin özüdür. Zamanla özelliklerin belirli birleşiklilerinin belirli nesneleri temsil eden büyükanne hücreleri (Jennifer Aniston hücresi olarak da bilinir) gibi bazı olası mekanizmalar ortaya atıldı: sinyallerin esnek bir şekilde yönlendirilmesini sağlayan, ayarlanabilir bağlantılara sahip, farklı özellik haritalarının birleştiği yollar üzerinde yer alan yerel hücre grupları; ayarlanabilir bir dikkat aralığı tarafından seçilen ve her birininin sahip olduğu özellikleri birleştirip bitişik alanlardaki özellikleri hariç tutan farklı uzamsal alanların seri taraması; Treisman, bağlaşımın görülmediği durumları inceleyerek meselenin altında yatan bu mekanizmalara ışık tuttu. Bilhassa beyinlerinin sol yarısı hasarlı hastaların daha fazla bağlaşım yanılsaması deneyimlediklerini ve uzamsal ipucusu verilen dikkat görevlerinde daha düşük performans gösterdiklerini bulmuştur. Bu bulgu, dikkatin dahil olduğu bağlaşım ve paryetal lob arasında bir ilişki olduğunu ortaya koyar. Bunun yanında Treisman, özellik bütünleştirmenin uzamsal dikkat boyutuyla tutarlı pozitron emisyon tomografisi ve olaya ilişkin potansiyel çalışmalara da alıntıda bulundu.

Treisman'ın çalışmaları, bilişsel psikoloji, görme bilimleri, bilişsel bilim, nöropsikoloji ve bilişsel sinirbilim alanlarında binlerce deneyin temelini oluşturdu.

Ödülleri ve başarıları
Treisman 1989'da Londra Kraliyet Cemiyeti'ne, 1994'te ABD Ulusal Bilimler Akademisi'ne, 1995'te Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi'ne, 2005'te Amerikan Felsefe Derneği'ne seçildi. 1996 yılında Minerva Vakfı tarafından verilen Altın Beyin Ödülü'ne sahip ilk psikolog olmuştur. 2002 yılında Amerikan Psikoloji Derneği'nin William James Ödülü'ne layık görüldü. Dikkat alanında yaptığı öncü çalışmaları sayesinde ABD Başkanı Barack Obama'dan Ulusal Bilim Madalyası aldı.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Treisman'ın Ulusal Bilim ve Teknoloji Madalyası Vakfı tarafından kaydedilen konuşması
Treisman'ın Grawemeyer Psikoloji Ödülü videosu için yaptığı röportajı
Treisman'ın görsel algı ve dikkat alanında yaptığı çalışmaların Jeremy Wolfe ve Lynn Robertson tarafından derlemesi