Eduard Glaser

Eduard Glaser (15 Mart 1855 - 7 Mayıs 1908), Avusturyalı Arap arkeoloğu. Güney Arabistan'ı keşfeden ilk Avrupalılardan biriydi. Yemen'de, bugün Avusturya'nın başkenti Viyana'daki Kunsthistorisches Müzesi'nde bulunan binlerce yazıt toplamıştır.

Eduard Glaser, 19. yüzyılda Ortadoğu'ya giden gezginler arasında Yemen'i inceleyen önemli bilim insanı olarak kabul edilir. Tarih ve kültür araştırmalarının ilerlemesine katkıda bulunmuş, antik tarihini ortaya çıkarmış, yazılı ve sözlü geleneklerini belgelemiştir. Yemen, ülkeye yaptığı ilk ziyaretten (1882-1884) başlayarak onu büyüledi, hayal gücünü kışkırttı. Oraya üç kez daha geri döndü (1885-1886, 1887-1888 ve 1892-1894). Glaser Yemen'de Müslüman kılığına girerek Praglı âlim Hüseyin bin Abdullah anlamına gelen Fakîh Hüseyin bin Abdullah el Braki es-Seyah adını aldı.

Arka plan
Eduard Glaser, 15 Mart 1855'te Bohemya'nın Deutsch Rust köyünde Yahudi bir tüccar ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. On altı yaşında Prag'a taşındı. Geçimini sağlamak için aristokrat bir ailenin evinde özel öğretmen olarak çalışmaya başladı ve aynı zamanda Prag'daki Politeknik'te fizik, astronomi, jeoloji, coğrafya, jeodezi ve Arapça ile birlikte matematik eğitimi aldı ve 1875'te bu eğitimini tamamladı. Livingstone'un 19. yüzyılın son çeyreğinde Afrika'da yaptığı yolculuklarla ilgili bazı yayınlar, onda da benzer bir dürtü ve eski kültürleri araştırmak için yola çıkma hırsı uyandırdı.

Viyana'da Arapça eğitimini başarıyla tamamlayan Glaser, daha sonra bir astronomi sınıfına kaydoldu. Glaser, 1877'den itibaren üç yıl boyunca Viyana'daki gözlemevinde asistan olarak görev yaptı. Akademik eğitiminde önemli bir dönüm noktası, Glaser'in 1880 yılında Avusturya'da Güney Arabistan çalışmalarının kurucusu olan David Heinrich Müller'in Saba dilbilgisi sınıfına kaydolması oldu. Müller ona Yemen'e seyahat etmesini önerdi ve Saba yazıtlarını kopyalamak amacıyla Viyana Bilimler Akademisi tarafından sağlanacak bir burs teklif etti. Gözlemevindeki pozisyonu ona maddi bir güvence sağlasa da, 1880'de bu görevinden istifa etmeyi tercih etti - bunun yerine hayatının geri kalanını Güney Arabistan'ın antik tarihini incelemeye adamak istiyordu (Dostal 1990, s. 17). Görevinin teknik ve kişisel sorunlar nedeniyle gecikeceği anlaşıldığında, "Fransız bağlantılarına" başvurdu. Paris'teki Académie des Inscriptions et Belles Lettres'den aldığı bir burs, 1882'de Yemen'e gitmesini sağladı. Fransız sponsorlarının şartı, bulgularının sonuçlarını, özellikle de kopyaladığı için çok şanslı olduğu yazıtları almalarıydı. 11 Ekim 1882'de Hodeida (Yemen) limanına vardı.

Glaser'in Yemen'de seyahat etmesine olanak tanıyan izni alabilmesi için Sana'da aylarca beklemesi gerektiğinden, Fransızlar söz verdiği yazıtları teslim edip edemeyeceğinden şüphe duydular ve nihayetinde 1883'te ona verdikleri mali desteği kestiler. Bu en sıkıntılı dönemde Kayzer I. Franz Josef'e bir mektup yazarak görevinin önemini anlattı ve maddi sıkıntılarından bahsetti. Kayzer kendi kişisel fonundan ona 800 dolar gibi mütevazı bir miktar tahsis etti. Böyle bir hediyeye rağmen Glaser Yemen'deki kalış süresini kısaltmak zorunda kaldı.

Yaşamı ve çalışma
Glaser 1895'ten ölümüne kadar Münih'te yaşadı. Zamanının çoğunu bilimsel materyallerini yayınlar için hazırlamaya ayırdı. Osmanlı Devleti, bölgeyi terk ettikten yıllar sonra bile Glaser'in Arabistan hakkındaki yorumlarıyla ilgilendi. 1907'de İstanbul'daki müze, Glaser'den Saba yazıtları koleksiyonunun kataloglanmasına yardımcı olmasını istedi.

Ölümünden sonra Müller, Glaser'in bilimsel mirasının büyük bir kısmının Viyana'daki Bilimler Akademisi (Akademie der Wissenschaften) tarafından satın alınmasını sağladı. Koleksiyon Der Corpus Glaserianum veya Sammlung Eduard Glaser (SEG), 1944-1961 adıyla bilinmektedir. Eduard Glaser'in el yazması koleksiyonunun küçük bir kısmı 1923 yılında Philadelphia'daki Dropsie College tarafından satın alınmıştır (daha sonra Pennsylvania Üniversitesi'ndeki Herbert D. Katz İleri Yahudi Araştırmaları Merkezi'nin arşivlerinin bir parçası haline gelmiştir). Glaser'in sadece Yemen'den bıraktığı miras, Saba yazıtlarının yaklaşık 990 kopyası ve baskısı ("sıkma" kopyalama yöntemi, kabartma kopyaların çıkarılmasında bir kâğıt-mâché baskısının kullanıldığı yöntem), 17 cilt günlük ve 24 el yazmasıdır. Saba yazıtları Hayyim Habşuş tarafından Glaser için deşifre edilmiş, Habşuş da kolay anlaşılması için İbranice-Asurca harflere çevirmiştir. İmparator I. Wilhelm, Glaser'in el yazmalarını Berlin'deki Prusya kütüphanesi için satın aldı. Saba yazıtlı taşlar ve heykeller yayıncı Rudolph Mosse tarafından bağışlanmıştır. Glaser'in koleksiyonları Viyana'nın Güney Arabistan araştırmalarında öncü olma ününü korumasına büyük katkıda bulundu. Alman-Çek bilim adamı Adolf Grohmann 1922'de Viyana'da Südarabien als Wirtschaftsgebiet (Ekonomik Bir Bölge Olarak Güney Arabistan) başlıklı kapsamlı bir çalışma yayınladı ve bu çalışmada esas olarak Eduard Glaser'in Güney Arabistan'daki gezileri sırasında bıraktığı yorumlardan yararlandı.

Eğitimi
Latince, Yunanca ve başlıca Avrupa dillerinin çoğunu bilmesinin yanı sıra, Glaser hem klasik hem de günlük Arapçada yetkin olduğunu gösterdi ve Arapçanın birçok lehçesini de biliyordu. Doğal merakı onu tarihsel süreçleri ve ilgili kültürel etkileri analiz etmeye yöneltti ve sonunda ona, yerli halkların ayinleri ile eski İsrailoğullarınınkiler arasındaki temel benzerlikleri bulmak için ideal bir yer olarak gördüğü Yemen'i araştırmak için gereken araçları verdi. Ayrıca İncil'de geçen coğrafi isimleri de tespit etmeyi umuyordu. Glaser Saba yazıtları konusunda uzmandı. Ayrıca, Habeş tarihi ve dili hakkındaki bilgisi onu eski zamanlarda Habeşistan (bugünkü Etiyopya) ve Yemen arasındaki bağlantıları incelemeye itti. Glaser'in Mezopotamya'dan Hint Okyanusu'na uzanan halkların siyasi ve ticari bağlarına duyduğu derin ilgi, ona geçmiş uygarlıklarla özdeşleşme duygusu verdi; ortak bir yakınlık hissi.

Yemen'e Yolculuğu
Glaser'in Yemen'deki görev süresi, işgalci Türk ordusu ile İmam el-Mansur Muhammed b. Yahya Hamid a-Din (1894'te öldü) ve oğlu Yahya Hamid a-Din (1948'de bir suikast sonucu öldürüldü) güçleri arasındaki savaşların da yaşandığı Osmanlı işgaliyle geçti.

Glaser, Yemen'in beş Türk valisi ile tanışmıştır. Türklere Marib bölgesinde (antik Sheba) araştırma yapılmasını teşvik etmelerini ve böylece Sultan'ın Yemen'deki bilimsel araştırmalara katkıda bulunmakla ilgilendiğini göstermelerini tavsiye etti. Doğuda yaşayanların sayısını artırmak ve aynı zamanda Babıali'nin Yemen'deki varlığını güçlendirmek amacıyla Marib'de bir baraj inşa etmeyi önerdi. Her iki taraf da onun Osmanlı kontrolündeki bölgelerdeki askeri ve idari güce yakınlığından yararlandı. Glaser, bir Türk subayı kılığında vali Yezid Paşa'ya Haşid ve Arhab bölgelerindeki savaşlarında eşlik etti. Yezid Paşa, Glaser'i hem malzeme ve teçhizat tedarikinde hem de mali yardımla destekledi. Aralarındaki ilişki bir al-ver ilişkisiydi. Türk ordusunun yardımıyla bilimsel planlarını ve çabalarını gerçekleştirebildi. Yabancıların giremediği birçok bölgeye seyahat edebildi ve bu sayede hem Sabaik hem de Arapça yüzlerce yazıtın kopyasını çıkarabildi.

Glaser, Türkler tarafından başlatılan ve daha önce Yahudilere uygulanan kısıtlamaların azaltılması da dahil olmak üzere Yemen'deki günlük yaşamın neredeyse her alanına dokunan reformlara olumlu bakmasına rağmen, günlüğünde birden fazla kez Türk ordusuna ve onların Yemenli nüfusa karşı kibirli davranmalarına yönelik eleştirilerini dile getirmiştir.

Sadece ülkenin görkemli geçmişine odaklanan Joseph Halévy'nin aksine Glaser, Yemen'de gördüğü her şeyi gözlemledi ve belgeledi. Topoğrafya, jeoloji ve coğrafya üzerine araştırmalar yaptı, kartografik haritalar hazırladı, astronomik notlar aldı ve meteoroloji, iklim ve ekonomik ticaretin yanı sıra ülkenin el sanatları hakkında veri topladı. Yemen'in mevcut sosyal ve siyasi yapısı hakkında bilgi topladı, kabile liderliğinin gücünün kaynağını, bazı kabileler ile Türk hükûmeti arasındaki veya kabileler ile İmam arasındaki ilişkileri analiz etti. Ayrıca, Yemen'de kabileler, İmam ve Osmanlılar tarafından uygulanan farklı yargı yöntemlerini inceledi ve analiz etti.

Glaser'in yerel vali Maribli Hüseyin ile olan dostane ilişkisi, Marib bölgesinde araştırma yapmasına yardımcı oldu. Glaser, Yemenli yerlilere Saba yazısını öğreten ilk kişiydi. Yerel valinin oğullarıyla birlikte bölgeyi gezerken yüze yakın Katabanca yazıt keşfetti. Marib'e giden güzergâhı topoğrafik-coğrafi olarak tanımlaması bugüne kadar onun en önemli katkısı olarak kabul edilmektedir.

Yemen'e İkinci Yolculuğu
Yemen'e yaptığı ikinci yolculuk sırasında yeni bir strateji geliştirdi. Son seyahatinin yatırım ve harcamalarını "geri ödemek" ve aynı zamanda Yemen'e yapacağı yeni seyahat için kaynak yaratmak amacıyla, etnografik materyalleri de dahil olmak üzere, el yazmaları, günlükler ve Saba yazıtlarının baskılarından oluşan koleksiyonlarından bazı parçaları müzelere ve arşivlere vermeyi teklif etti. Glaser'in koleksiyonları Londra, Paris, Berlin ve Viyana'daki Avrupa arşivlerini ve müzelerini zenginleştirdi. Ancak tazminat çok fazla değildi. Her ne kadar masraflarını karşılamış olsa da, kalan para gelecekteki seyahatlerini finanse etmek için yeterli değildi. Bu zorluklara rağmen, araştırmasını sürdürülmesi gereken kutsal bir görev olarak görüyordu.

Yemen'e Üçüncü Yolculuğu
Glaser, 1889'da Yemen'e yaptığı üçüncü seyahatinden döndükten sonra Avusturya Dışişleri Bakanlığı'na, İncil'deki Ophir bölgesi olarak tanımladığı bir yerin Avusturya kolonisi haline getirilmesi için Osmanlı Türkleri tarafından işgal edilmesini ya da satın alınmasını önerdi (aynı nedenle Amiral Wilhelm von Tegetthoff da yirmi yıl önce Sokotra'nın alınması için benzer bir teklifte bulunmuştu.

Mirası
Glaser daha yaşadığı dönemde Güney Arabistan'ın büyük bir kaşifi ve özellikle de Saba yazıtlarının toplayıcısı ve çözücüsü olarak tanınmıştır. Ancak, Arapçadaki becerilerine, Saba yazısına dair engin bilgisine ve Avrupa'ya getirdiği el yazmaları ve etnografik malzemenin yanı sıra Yemen'de yaptığı saha araştırmalarına dair veriler de dahil olmak üzere büyük yazıt hazinesine rağmen, uygun bir akademik pozisyondan mahrum bırakıldı ve Avusturya, Almanya ve Fransa'nın akademik çevrelerinde bir yabancı olarak kaldı. Bu nedenle, bu izolasyonun bir sonucu olarak tüm temel ihtiyaçlardan mahrum kalması ve kardeşleri, enişteleri ve arkadaşları tarafından destek bulmaya zorlanması şaşırtıcı değildi.

Günümüzde Glaser'in yazıtlarının sadece yarısı yayınlanmış ve günlüklerinin (şu anda Viyana'daki Ulusal Kütüphane'de) ve bilimsel bulgularının sadece küçük bir kısmı incelenmiştir. Muhtemelen bu gecikmenin nedenlerinden biri de günlüklerin kısa el yazısıyla yazılmış olmasıdır. Glaser'in Marib'e yaptığı gezinin bir anlatımı D. H. Müller ve Rodokanakis tarafından yayımlanmıştır. Maria Höfner (Graz ve Tübingen), 1944 yılında Glaser'in yazıtlarını incelemeye ve yayınlamaya başladı. W. Dostal (Viyana Üniversitesi) Glaser'in günlüklerinden alınan etnografik verileri inceledi ve yayınladı. Dostal ayrıca Glaser'in Haşid ve Arhab'a yaptığı geziyle ilgili bölümleri de yayınladı. Glaser'in Marib'e yaptığı yolculuk, Adolph Grohmann'ın metni çözmesinin ardından Dostal tarafından ikinci kez yayımlandı. 1960'larda Glaser'in astronomi notları Andre Gingrich (Viyana Üniversitesi) tarafından yayımlandı. Glaser'in çalışmalarının ve bulgularının yayınlanmasını teşvik eden Höfner ve Dostal, Avrupa üniversitelerinde Güney Arabistan ve Saba dili çalışmalarına olan ilginin yeniden artmasına katkıda bulundular. Avusturya Bilim Akademisi 1961'den 1981'e kadar Glaser'in koleksiyonundan 14 cilt yayınladı. Bugüne kadar pek çok akademisyen Glaser'in koleksiyonu üzerinde çalışmaya ve kopyaladığı yazıtları deşifre etmeye devam edilmektedir.

Greifswald Üniversitesi 1890 yılında Glaser'e fahri doktor unvanı verdi ve adı Alman bilim adamları sözlüğüne dahil edildi. Glaser ayrıca Münih'teki Coğrafi Bilimler Akademisi'nin bir üyesi olarak onurlandırıldı. Ayrıca Türk Kraliyet (mejidi) madalyası ile onurlandırıldı.

Ölüm
Glaser, 7 Mayıs 1908'de Münih'te astım krizinden ölene kadar kalp rahatsızlıkları ve solunum problemleri yaşadı. Cenazesinde methiye yazanlar arasında profesörler Fritz Hommel ve Siegfried Lichtenstädter vardı. Hommel'in methiyesi şöyleydi: "Ey bilim insanları, şövalyeniz düştü! Bilimi kutsal bir amaç olarak gören kişi öldü! O soyluydu, bilim insanları arasında bir kahramandı! Münih'in bilim kitabında onun adı belirgin bir şekilde eksik olacak!" Prof. Lichtenstädter'in Glaser'in mezarına yazdığı methiye şu sözleri içeriyordu: "En büyük ve en iyi [insan] aramızdan ayrıldı". Mezar taşına Müsned'de Yemen'deyken kullandığı isim olan "Husayn bin Abd Allah" ismi yazılmıştır.

Kaynakça