Ceratopsidae

Ceratopsidae (bazen Ceratopidae olarak yazılır); Triceratops, Centrosaurus ve Styracosaurus gibi kuş kalçalı dinozorları içeren bir ceratopsian dinozor familyasıdır. Bilinen tüm türler, Geç Kretase'de yaşamış dört ayaklı otoburlardı. Çin'de yaşamış Sinoceratops dışındaki tüm türler, Geç Kretase'de Laramidya ada kıtasını oluşturan batı Kuzey Amerika'da yaşamıştır. Ceratopsidler; gagalar, çenenin arkasında sıralanan kesme dişleri, gösterişli burun boynuzları ile boyunda geriye ve yukarı uzanan fırfır yapıları ile ayırt edilir. Familya, Chasmosaurinae ve Centrosaurinae olmak üzere iki alt familyaya ayrılmıştır. Chasmosaurineler genellikle uzun, üçgen kalkanlar ve iyi gelişmiş alın boynuzları ile nitelenir. Centrosaurinelerinse iyi gelişmiş burun boynuzları veya burun çıkıntıları, daha kısa ve daha dikdörtgen biçimli fırfırları ve onun üstünde yer alan ayrıntılı dikenleri vardı.

Bu boynuzlar ve fırfırlar, dikkate değer bir çeşitlilik gösterir ve farklı türlerin tanınmasının başlıca belirteçtir, ancak bu yapıların işlevi tam olarak belli değildir. Fırfırlar birçok türde nispeten kırılgan olsa da avcı hayvanlara karşı savunmada kullanılması olasıdır; ancak modern toynaklılarda olduğu gibi, bunların gösterilerde veya tür içi dövüşlerde kullanılan ikincil cinsel özellikler olması daha olasıdır. Pachyrhinosaurus ve Achelousaurus'un kafataslarındaki devasa şişlikler, günümüzün misk sığırlarındaki boynuzların tabanında oluşanlara benziyor, bu da onların başlarını birbirine tosladığını gösteriyor. Centrosaurineler, sık sık diğer birkaç türün mevcut olduğu büyük kemik yataklarında bulunur, bu da hayvanların büyük sürüler halinde yaşadığını düşündürür.

Beslenme
Ceratopsid çenesi, epey türemiş bir diş kümesi ( ) ve gelişmiş diş yapıları ile yüksek lifli bitkisel besini işlemek için uyarlanmıştır. Bitkisel besini bir bağırsak mikroflorası ile parçalamak için mayalanmayı kullanmış olabilirler. Mallon vd. (2013), Geç Kretase sırasında Laramidya ada kıtasında yaşayan otoburları inceledi. Ceratopsidlerin genellikle 1 metre veya daha düşük yükseklikteki bitkilerle beslenmekle sınırlı olduğu sonucuna varıldı.

Evrim
Scott D. Sampson, ceratopsidlerin evrimini bazı memeli gruplarınınkiyle karşılaştırdı: her ikisi de yer bilimsel açıdan hızlıydı, büyük beden boyutu, türetilmiş beslenme yapıları ve "çeşitli boynuz benzeri organlar" eşzamanlı olarak hızlı bir biçimde evrimleşti. Erken dönem ceratopsidlerinin fosil kaydı azdır ancak Centrosaurinae ve Chasmosaurinae üyeleri, erken Kampaniyen devresinden bilinmektedir. Adı geçen ceratopsid türlerinden biri hariç tümü, Geç Kretase döneminde Laramidia ada kıtasını oluşturan Batı Kuzey Amerika'dan bilinmektedir ve Apalaş ada kıtasından doğuda Batı İç Deniz Yolu ile ayrılmıştır. Laramidia'daki ceratopsianların enlem aralığı Alaska'dan Meksika'ya kadar uzanır. Laramidia'nın dışında tanımlanmış tek ceratopsid, Çin'in geç Kampaniyen'inde yaşamış bir centrosaurine olan Sinoceratops'tur. Mississippi'den geç Maastrihtiyen dönemine tarihlenen belirsiz bir ceratopsid dişi bilinmektedir; bu, ceratopsidlerin Kretase sonunda Batı İç Denizyolu'nun kapanması ile doğu Kuzey Amerika'ya dağıldığını göstermektedir.

Paleoekoloji
Bilindiği kadarıyla ceratopsidlerin başlıca yırtıcıları tyrannosauridlerdi.

Bir Triceratops ve bir Tyrannosaurus arasında, bir Triceratops kaş boynuzu ve skuamosal (boyun kalkanının bir kemiği) üzerinde kısmen iyileşmiş tiranozor diş izleri şeklinde saldırgan bir etkileşim olduğuna dair kanıtlar vardır; ısırılan boynuz da kırılır ve daha sonra kemik yeniden büyür. Yine de etkileşimin tam doğasının ne olduğu bilinmiyor: Her iki hayvan da saldırgan olabilirdi. Triceratops'un yaraları iyileştiğinden, karşılaşmadan sağ çıkması ve Tyrannosaurus u yenmeyi başarmış olması muhtemeldir. Paleontolog Peter Dodson, bir Triceratops'a karşı bir savaşta, Triceratops un üstün olduğunu ve bir boğa gibi keskin boynuzlarını kullanarak Tyrannosaurus a ölümcül yaralar vererek kendini başarıyla savunacağını tahmin ediyor.

Sınıflandırma
Ceratopsidae kladı, 1998'de Paul Sereno tarafından Pachyrhinosaurus ve Triceratops un son ortak atasını ve tüm torunlarını içeren grup olarak tanımlandı. 2004 yılında, Peter Dodson tarafından Triceratops ve Centrosaurus un son ortak atalarının tüm torunlarını içerecek şekilde tanımlandı.
Kaynakça
Dodson, P. (1996). The Horned Dinosaurs. Princeton University Press, Princeton, New Jersey, ss. xiv-346
Dodson, P., & Currie, P. J. (1990). "Neoceratopsia." 593-618 in Weishampel, D. B., Dodson, P., & Osmólska, H. (eds.), 1990: The Dinosauria. University of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford, 1990 xvi-733.
Sampson, S. D., 2001, Speculations on the socioecology of Ceratopsid dinosaurs (Ornithischia: Neoceratopsia): In: Mesozoic Vertebrate Life, edited by Tanke, D. H., and Carpenter, K., Indiana University Press, ss. 263–276.
Dipnotlar
Dış bağlantılar