Fatih Camii Haziresi

Fatih Cami Haziresi, İstanbul'un Fatih ilçesinde yer alan Fatih Camii ve Fatih Külliyesi bünyesinde bulunan tarihî haziredir. Osmanlı döneminden itibaren oluşmaya başlayan hazire, başta Osmanlı hanedan mensupları olmak üzere devlet adamları, din âlimleri, askerî ve idarî şahsiyetler ile Cumhuriyet döneminde de bazı önemli isimlerin defnedildiği bir alan olarak önem taşımaktadır. Hazire, Osmanlı mezar taşı sanatı ve İstanbul'un tarihî defin kültürünü yansıtan önemli örneklerden biridir.

Tarihçe
Fatih Külliyesi’nin kuruluşu
Fatih Camii ve Külliyesi, Osmanlı padişahı II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed) tarafından 15. yüzyılda İstanbul'un fethinden sonra inşa ettirilmiştir. Külliye, Bizans döneminde burada bulunan Havariyyûn (Havariler) Kilisesi'nin bulunduğu alan üzerine kurulmuştur. Yapı kompleksi cami, medreseler, darüşşifa, imaret, hamam ve çeşitli sosyal yapılardan oluşmuştur.

Hazirenin oluşumu
Hazirenin çekirdeği, Fatih Sultan Mehmed'in vefatından sonra 1481 yılında caminin kıble tarafına inşa edilen türbesine defnedilmesiyle oluşmuştur. Bu defin, alanın zaman içinde bir hanedan ve devlet ileri gelenleri haziresine dönüşmesinde belirleyici olmuştur. Türbe çevresi daha sonra farklı dönemlerde eklenen definlerle genişlemiştir.

Osmanlı döneminde gelişim
16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nin idarî ve ilmî sınıfına mensup birçok kişi, külliye çevresine defnedilmiştir. Bu süreçte hazire, yalnızca hanedan mensuplarının değil, aynı zamanda yüksek rütbeli devlet görevlilerinin de gömüldüğü seçkin bir alan hâline gelmiştir. Zaman içinde türbeler çevresinde düzenli mezar alanları oluşmuştur.

1766 İstanbul Depremi ve yeniden inşa
22 Mayıs 1766 İstanbul depreminde Fatih Camii büyük ölçüde zarar görmüş ve yapı Sultan III. Mustafa döneminde yeniden inşa edilmiştir. Bu yeniden inşa sürecinde hazire alanı da yeniden düzenlenmiş, mevcut türbeler korunarak çevre düzenlemesi yapılmıştır.

19. yüzyıl
19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin modernleşme süreciyle birlikte hazireye askerî ve sivil bürokrasiden önemli isimlerin definleri devam etmiştir. Bu dönemde mezar taşlarında Batı etkilerinin de görüldüğü yeni üslup özellikleri ortaya çıkmıştır. Fes biçimli başlıklar ve sadeleşen kitabeler bu dönemin karakteristik özelliklerindendir.

Cumhuriyet dönemi
Cumhuriyet döneminde de hazirenin tarihî ve kültürel önemi devam etmiştir. Alan, özellikle tarihçiler, akademisyenler, belediye başkanları ve kültür hayatına katkı sağlamış bazı isimlerin defnedildiği bir yer olmaya devam etmiştir. Bununla birlikte defin sayısı geçmiş dönemlere kıyasla azalmıştır.

Konumu
Fatih Cami Haziresi, Fatih Camii'nin kıble yönünde ve türbeler çevresinde yer almaktadır. Hazire, cami avlusu ile bağlantılı olup farklı bölümlere ayrılmış mezar gruplarından oluşur. Türbelerin çevresi hazirenin en yoğun defin alanlarını oluşturur.

Mimari özellikleri
Hazire, klasik Osmanlı mezarlık düzeni özelliklerini taşır. Mezarlar genellikle mermer şahideler, lahitler ve toprak mezar düzeninde görülür. Alan içerisinde zaman içinde oluşmuş düzensiz fakat tarihî katmanlaşma gösteren bir yerleşim vardır.

Mezar taşları Osmanlı taş işçiliğinin önemli örneklerini içerir. Yazı sanatı (hat), özellikle sülüs ve nesih tarzında kitabelerle kendini gösterir.

Türbeler
Hazire içerisinde ve çevresinde birçok önemli türbe bulunmaktadır. Bunların başında:

Fatih Sultan Mehmed Türbesi
Gülbahar Hatun Türbesi
Gazi Osman Paşa Türbesi
Diğer Osmanlı dönemine ait bazı devlet adamı türbeleri

Bu türbeler hazirenin merkezî yapısını oluşturur ve defin alanlarının gelişiminde belirleyici olmuştur.

Mezar taşları ve sanat
Hazirede bulunan mezar taşları, Osmanlı mezar taşı sanatının farklı dönemlerini yansıtır. Taşlar üzerindeki süslemeler, hat yazıları ve başlık tipleri dönemin sosyal statüsünü ve mesleki kimliklerini gösterir.

Serpuş tipleri arasında kavuk, sarık ve fes gibi başlık türleri görülür. Kadın mezar taşlarında ise daha sade ve bitkisel motifler yaygındır.

Hazirenin kültürel önemi
Fatih Cami Haziresi, İstanbul’un tarihî ve kültürel belleğinde önemli bir yere sahiptir. Osmanlı devlet teşkilatının farklı kademelerinden kişilerin burada bulunması, alanı bir açık hava arşivi niteliğine taşımaktadır.

Ayrıca hazire, İstanbul'daki mezar taşı epigrafisi ve Osmanlı sanat tarihi açısından önemli bir araştırma alanıdır.

Koruma ve günümüzdeki durumu
Hazire günümüzde Vakıflar Genel Müdürlüğü sorumluluğunda korunmaktadır. Alan zaman zaman restorasyon ve temizlik çalışmalarına konu olmakta, tarihî mezar taşlarının korunmasına yönelik projeler yürütülmektedir.

Ayrıca bakınız
Fatih Camii
Fatih Külliyesi

Kaynakça
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Fatih Camii ve Külliyesi” maddesi
Vakıflar Genel Müdürlüğü yayınları
İstanbul Büyükşehir Belediyesi kültürel miras envanteri
Akademik tezler: Osmanlı mezar taşları ve hazire kültürü çalışmaları

Dış bağlantılar
Vakıflar Genel Müdürlüğü
Fatih Belediyesi kültürel miras çalışmaları