Abel Tasman

Abel Janszoon Tasman (d. 1603 Lutjegast, Groningen - ö. 10 Ekim 1659 Cava) Hollandalı denizci, kâşif ve tüccar. 1642 ve 1644 yıllar arasında Hollanda Doğu Hindistan Şirketi adına yaptığı yolculuklar ile bilinir. Yeni Zelanda, Fiji Adaları ve Tasmanya'ya ulaşan ilk Avrupalı kâşiftir.

Avustralya adası olan Tazmanya (önceki adı Van Diemen Toprakları), Avustralya ve Yeni Zelanda arasında kalan Tasman Denizi ve Yeni Zelanda'daki Abel Tasman Millî Parkı onun ismi ile adlandırılmıştır.

Hayatı
Hollanda'daki yaşamı
Abel Janszoon Tasman, 1603 yılında Lutjegast köyünde (Grootegast belediyesi) doğdu. Tasman'ın çocukluğu ve gençliği hakkında çok az şey bilinmektedir. Kendisi ile ilgili kaydedilen ilk olay, Abel'in 1632'de Jannetje Tjaerts ile evlenmesidir. Erken yaşta dul kalan Tasman, yeniden evlendi. İlk evliliğinden Claesgen adında bir kızı oldu. Bu dönemde Tasman, Amsterdam'da Teerketelsteeg caddesinde bir denizci olarak yaşıyordu.

Keşif gezileri
Bir yıl sonra Tasman, Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC) ile anlaştı. Tasman, imzaladığı üç yıllık bir sözleşmenin ardından hemen doğuya doğru yelken açtı.

1638'de on yıllık ikinci sözleşmesini imzaladığında Tasman zaten Engel gemisinin komutasındaydı. Karısı da bu yolculukta ona eşlik etti ve yolculuk onu Batavia (günümüzde Jakarta) ticaret merkezine götürdü. 1639'da Matthys Quast ile birlikte Japonya'ya ve oradan da doğuya doğru yelken açtı ve muhtemelen bu yelken açısında da Bonin Adaları ile ilk temasını kurdu.

1642'de Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, planlı bir keşif gezisiyle Avustralya'yı keşfetmeye karar verdi (ayrıca bkz. Avustralya Tarihi). Tasman'ın ilk görevi, Pasifik Okyanusu'na ve "altın ülkesi" Şili'ye kısa bir deniz yolu bulmaktı. Ayrıca, daha önce Hollandalıların keşfettiği batı kıyılarına sahip olan ve o zamanlar Yeni Hollanda olarak bilinen Avustralya'yı keşfetmeyi ve bunun varsayılan Terra Australis kıtasının bir parçası olup olmadığını belirlemeyi amaçlıyordu. Bu şekilde Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, yeni ticaret alanları açmayı umuyordu.

13 Ağustos 1642'de Tasman, efsanevi Terra Australis Incognita kıtasını aramak için Endonezya'nın güneyindeki denizleri keşfetmek üzere Batavia'dan yola çıktı. Sefer, iki gemiden oluşuyordu: 60 kişilik mürettebatı olan 60 tonluk küçük bir savaş gemisi olan "Heemskerck" ve 50 kişilik mürettebatı olan 100 tonluk dar, üç direkli bir gemi olan "Zeehaen". Gemide ayrıca ünlü denizci ve haritacı Frans (Franchoys) Jacobszoon Visscher de bulunuyordu. ("Heemskerck" gemisi, Hollanda'nın Heemskerk kasabasından veya muhtemelen 1596-1598 yılları arasında Willem Barents ile birlikte Çin'e Kuzeydoğu Geçidi'ni keşfetmek için bir Arktik seferi düzenleyen Kaptan Jakob van Heemskerk'ten adını almıştır.)

Başlangıçta kereste almak için Batavia'dan batıya, Mauritius'a yelken açtı ve 8 Ekim'de oradan, doğuya giden önceki Hollanda seferlerinden daha güneye doğru yelken açtı. Bu, Avustralya'yı tamamen kaçırdığı anlamına geliyordu, ancak 24 Kasım 1642'de ilk kez karaya ulaştı ve bir ada olarak tanımadığı Tazmanya'ya vardı. Başlangıçta, o zamanki Hollanda Doğu Hint Adaları Genel Valisi Antonio van Diemen'in adını vererek buraya Van Diemen's Land (Türkçe: Van Diemen Toprakları) adını verdi. Ancak daha sonra Britanyalı sömürgeciler adanın adını Tasman olarak değiştirdiler.

Tasmanya'dan daha doğuya doğru yelken açtılar ve 13 Aralık'ta Güney Adası'nın batı kıyısında, günümüzdeki Hokitika ve Ōkārito kasabaları arasında Yeni Zelanda'yı gören ilk Avrupalılar oldular. Bu topraklara Staatenland adını verdiler. Tasman başlangıçta, daha önce keşfedilmiş olan günümüz Şili'sinin batı kıyısına mı rastladıklarından emin değildi, ancak bu birkaç ay sonra kesin olarak açıklığa kavuştu ve Yeni Zelanda'nın yeniden keşfedildiği doğrulandı. Buraya daha sonra Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'nin resmî Hollandalı haritacısı olan Joan Blaeu, Hollanda'nın Zeeland bölgesinden yola çıkarak Nieuw Zeeland olarak yeniden adlandırdı.


Bu keşiften beş gün sonra, kısmen su kaynaklarının da azalması nedeniyle, keşif ekibi ilk karaya çıkışlarını yapmaya karar verdi. Uygun bir demirleme yeri aradılar ve bunu günümüzde Golden Bay/Mohua olarak bilinen yerde buldular. İki küçük tekneyle yaptıkları ilk keşif gezisinden sonraki gece, Tasman Maori halkıyla ilk temasını kurdu. Hollandalıların Maori halkıyla ilk iletişim girişimleri başarısız oldu. Maoriler ertesi gün de kanolarla yaklaşıp, keşif gemileri arasında mesaj taşıyan küçük bir tekneye saldırdılar. Bu saldırıda dört denizciyi öldürdüler ve cesetlerden birini kıyıya taşıdılar. Kıyıda büyük sayılarda toplanan yerlilerin büyük bir saldırı planladığını gören Tasman, top atışlarıyla körfezden geri çekildi. Körfeze ilk olarak “Cinayet Körfezi” anlamına gelen Moordenaers Baij adını verdi.

Bu olaydan endişelenen keşif ekibi, daha fazla karaya çıkma girişiminden vazgeçerek kıyı boyunca kuzeye doğru yelken açtı. Tasman, Yeni Zelanda'nın Kuzey Adası'nın en kuzey ucunda tekrar demir attı ve burnu, o zamanki Batavia Genel Valisi'nin eşinin adından esinlenerek Cape Marie van Diemen (Türkçe: Marie van Diemen Burnu) olarak adlandırdı. Tasman, açık denizdeki adalara ise tatil günü olan 6 Ocak'ta keşfettiği için Üç Kral Adaları adını verdi.

Tasman, Yeni Zelanda'nın ana adalarına ayak basmadan daha kuzeye doğru yelken açtı ve 1643'te Tonga ve Fiji'yi keşfetti. 1 Nisan'da seferi Bismarck Takımadaları'nın kuzeydoğu ucuna ulaştı ve 14 Haziran 1643'te Cakarta'ya geri döndü.

Tasman'ın hamileri seferden memnun kalmadılar. Tüccar olarak, ticaret malları ve maden kaynaklarıyla (altın ve gümüş) ilgileniyorlardı. "Killer Bay"deki felaketten sonra Tasman karada neredeyse hiç keşif yapmamıştı. Dahası, Yeni Gine ve Avustralya'nın birbirine bağlı olup olmadığını veya aralarından geçişin mümkün olup olmadığını da belirlememişti.

1644'te şirket onu tekrar görevlendirdi. Bu seferki görevindeki öncelik bu geçiş meselesini açıklığa kavuşturmak, ikinci olarak da Avustralya'nın kuzeybatı kıyılarını (şimdiki Tasmanland bölgesi) keşfetmekti. Tasman'ın görevi kıyı şeridini haritalamak ve mineral kaynaklarını ve doğal varlıkları tespit etmekti. Bu sefer Tasman üç gemiyle yola çıktı ve birini doğrudan Carpentaria Körfezi'ne gönderdi. Ancak, 1606'dan beri İspanyol denizciliği tarafından bilinen ancak 1762'ye kadar başarıyla gizli tutulan Torres Boğazı keşfedilemedi. Yeni Zelanda'ya başka bir keşif gezisi planlandı, ancak Portekiz ile savaşın yeniden başlaması nedeniyle iptal edildi. Yine sonuçlar yetersizdi. Tasman değerli mineral kaynakları keşfedememişti. Yetenekli bir denizci ve haritacı olmasına rağmen, karada yapılan keşif yolculukları ona çok tehlikeli görünmüştü. Bu nedenle, çalışmaları kıyı şeridinin haritalandırılmasıyla sınırlı kaldı.

Daha sonraki yaşam
1644 yılının sonunda Tasman, Batavya Sarayı'nda dört yıllık fahri bir görev aldı ve burada gemi seyir defterlerini incelemekle görevlendirildi. 1646'da Hollanda gemilerinin ticaret yollarını değerlendirmek üzere Seylan'a gönderildi. 1647'de, mal satın almak ve şirket adına krala hediyeler sunmak için Siam'a (Tayland'ın eski adı) yelken açtı. 1648'de, İspanyol ticaretini aksatmak ve ticaret merkezlerine saldırmak için sekiz savaş gemisinin komutanı olarak Filipinler'e gönderildi. Operasyon kısmen başarılı oldu.

Bu yolculuk sırasında yaşanan bir olay onu mahkemeye çıkardı. Bir yıl boyunca rütbesini ve maaşını kaybetti ve sarhoşken ölümle tehdit ettiği genç bir denizciye tazminat ödemek zorunda kaldı. Bundan sonra sadece küçük görevler aldı. Hastalığı nedeniyle kısa süre sonra emekli oldu.

Tasman 1659 yılında 56 yaşında öldü. Mal varlığının bir kısmını köyünün fakirlerine bağışlarken, geri kalan kısmı ise karısı ve ilk evliliğinden olan kızı arasında paylaştırıldı.

Kâşif olarak başarıları yaşamı boyunca takdir edildi. 1648'den sonra, kartografik verilerini içeren yeni haritalar ve bir küre Amsterdam'da yayınlandı. Ayrıca bir marş da onun adıyla anıldı.

Kaynakça