Aradilbilim

Aradilbilim ( ), planlı dillerin kuramsal ve pratik açıdan incelenmesini konu edinen dilbilim dalıdır. Başta Esperanto olmak üzere Ido, Volapük, Interlingua, Occidental ve Novial gibi uluslararası iletişim amacıyla bilinçli olarak tasarlanmış dilleri konu edinen bu disiplin, 19. yüzyıl sonundan itibaren gelişmiştir.

Terminoloji
"Aradilbilim" terimi, literatürde birden fazla anlamda kullanılmaktadır. Alman dilbilimci Klaus Schubert'in yaptığı sınıflandırmaya göre kavram dört farklı kapsamda ele alınabilir: en dar ve en yaygın anlamıyla planlı dillerin incelenmesi; buna pidginlerin de eklenmesiyle genişleyen ikinci bir anlam; etnik gruplar arası iletişimde kullanılan doğal dilleri de kapsayan üçüncü, daha geniş bir tanım; ve son olarak karşıtsal dilbilimle örtüşen, içeriği en geniş fakat en az kullanılan dördüncü anlam.

"Aradil" sözcüğünü literatüre sokan kişi, İtalyan matematikçi Giuseppe Peano'dur. Peano, 1903 tarihli bir yazısında kavramı farklı ana dilleri konuşan insanlar arasında iletişim kurmak üzere oluşturulmuş dil olarak tanımlamıştır. "Interlinguistique" terimini ise ilk kez Belçikalı Esperantist Jules Meysmans kullanmıştır. Alanın bir diğer kurucu metni, Danimarkalı dilbilimci Otto Jespersen'in 1931 tarihli "A New Science: Interlinguistics" başlıklı makalesidir; Jespersen burada aradilbilimi, aradiller için bir norm oluşturmak amacıyla dillerin yapısını inceleyen bilim dalı olarak tanımlamıştır. Bunun nedeni, IALA (Uluslararası Yardımcı Dil Derneği) tarafından geliştirilen ve 1951'de tamamlanan "Interlingua" adlı belirli dilin adıyla ortaya çıkabilecek belirsizliktir. bu çalışmalar 1951'de Interlingua dilinin oluşturulmasıyla sonuçlanmıştır.

Dilbilimcilerin tutumu
Aradil ve aradilbilim, dilbilim çevrelerinde tarihsel olarak tartışmalı bir konu olmuştur. Paris Dilbilim Derneğinin 1866 tarihli ilk tüzüğü, dernek bünyesinde evrensel bir dil yaratımına yönelik çalışmaların yürütülmeyeceğini açıkça belirtmiştir. 1907'de Karl Brugmann ve August Leskien gibi dilbilimciler, yapma dillere yönelik eleştirilerini doğal dillerin konuşuldukları toplumun tarihiyle kurduğu organik bağ üzerinden dile getirmiş; yapma dillerde bu tarihsel derinliğin eksik olduğunu savunmuşlardır.

Buna karşılık Otto Jespersen, dilin zaten insan yapımı bir araç olduğunu, dolayısıyla ihtiyaçlara göre değiştirilebileceğini savunmuştur. Estonyalı dilbilimci Valter Tauli de benzer bir araççı yaklaşımla, dilin bir araç olması nedeniyle değerlendirilebileceğini, değiştirilebileceğini ve geliştirilebileceğini öne sürmüştür. Bu tartışmalar, dilbilimin nesnesinin doğal mı yoksa insan yapımı mı olduğu ve yönteminin betimleyici mi yoksa yapıcı mı olması gerektiği konusundaki daha derin görüş ayrılıklarına işaret etmektedir.

Betimleyici ve yapıcı yaklaşımlar
Aradilbilim çalışmalarında, Louis Couturat ve Léopold Léau'nun evrensel diller tarihçesinde ortaya koyduğu a priori ve a posteriori yapma dil ayrımı önemli bir yer tutar. A posteriori diller, yapımlarında doğal dillerden yararlanırken, a priori diller doğal dillerden bağımsız olarak oluşturulur. On dokuzuncu yüzyıl sonundan itibaren UYD hareketi, pratik kaygıları temel alarak a posteriori yaklaşımı benimsemiştir.

Günümüzde aradilbilim
Aradilbilim, Uluslararası Dilbilimciler Kongresi'nin gündemine üç kez girmiştir: 1931'de Cenevre, 1948'de Paris ve 1987'de Berlin kongrelerinde. Alanın güncel akademik varlığı, Poznań'daki Adam Mickiewicz Üniversitesi bünyesinde 1997'de kurulan ve Ilona Koutny tarafından yönetilen Aradilbilim Çalışmaları ( ) diploma programı ile sürdürülmektedir. 1991'de Detlev Blanke öncülüğünde Berlin'de Aradilbilim Derneği ( ) kurulmuştur. Alandaki başlıca akademik yayın organı Language Problems and Language Planning (LPLP) dergisidir.

Dil adaleti tartışmaları
Güncel aradilbilim çalışmalarının önemli bir bölümü, dil adaleti (linguistic justice) tartışmaları bağlamında yürütülmektedir. Bu tartışmalarda Esperanto, Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler gibi uluslararası kurumlarda adil ve maliyet etkin bir iletişim aracı olarak yeniden gündeme getirilmektedir. İsviçreli iktisatçı François Grin'in hesaplamalarına göre, Esperanto'nun kullanımı Avrupa Birliği'nin çeviri masraflarını yılda yaklaşık 2,5 milyar avroya kadar azaltabilecektir.

Esperanto lehine öne sürülen bir diğer argüman, bu dilin ilk yabancı dil olarak öğrenilmesinin, kolay ve düzenli yapısı sayesinde başka yabancı dillerin ediniminde kolaylaştırıcı bir etki yaratabileceği yönündedir; ancak bazı araştırmacılar bu iddianın fazla iyimser olduğuna dikkat çekmektedir.

Kaynakça