Dil Devrimi

Dil Devrimi, Türkçe yazı dilinin Arapça, Farsça ve Fransızca gibi dillerden alınan alıntı sözcük ve kurallardan arındırılıp konuşma diline yaklaştırılmasını amaçlayan ve 12 Temmuz 1932 tarihinde Cumhurbaşkanı Atatürk öncülüğünde Türk Dil Kurumu aracılığıyla başlatılan devrimdir.

Dil Devrimi, 1932-1938 yıllarındaki en köklü değişim döneminden sonra değişen hız ile yoğunluk düzeylerinde 1970'lere kadar sürmüştür. Eski Türk Dil Kurumunun kapatıldığı 1982 yılı, Dil Devrimi'nin bitiş tarihi olarak görülür.

Dil Devrimi, 1928'de gerçekleştirilen Harf Devrimi ile birlikte, Türkçenin 20. yüzyılda geçirdiği büyük yapısal değişikliğin iki temel taşından biridir.

Tarihçe
Osmanlı dönemi
Türkler, Arapça ile Farsça konuşan uluslar ile ilişkiye girdiklerinde kendi dillerinde bulunmayan sözcükleri almışlardı. Ancak bulunmayan sözcüklerin yanında Türkçe sözcükler de zaman içinde işlerliğini yitirmiş, yerlerini Arapça ile Farsça sözcüklere bırakmıştı. Örnek olarak, Türkçede "ateş" anlamındaki od sözcüğü yerini Farsça ateş sözcüğüne bırakmıştı. Yalnızca sözcükler değil bütün iki dilden de tümlemeler ile birtakım yapılarla bunun yanında dil bilgisi kuralları da alınmıştı. Ancak kökünden dilin yüreğinde yine Türkçe çekimler ile dil bilgisi kuralları kullanılıyordu. Osmanlı Devleti, Bâb-ı Âlî'den yönetiliyordu. Arapça kapı anlamındaki "bâb" ile Farsça -ı tümlemesi Farsça yüce anlamındaki âlî ile birleşmişti, sonuçta Osmanlıca yeni bir sözcük türemişti. Bu tür bir Osmanlıca'yı ne Türkçe konuşan ne de Arapça ile Farsça konuşan kişiler ne de öbürleri anlayabiliyordu. Yalnızca eğitimli kesim, yazarlar, ozanlar ile ülke basamaklarındakiler bu dili kullanıyordu. Yazı dili ile konuşma dili arasında bir uçurum vardı. Öyle ki gazeteleri geniş kesimlerce anlaşılmadığı için satılmayan gazeteciler gazetelerinde kullandıkları dili yalınlaştırmanın yollarını arıyorlardı. Mesela doğal bilimler anlamındaki Arapça Ulûm-i Tabiiyye tümlemesi yerine Tabii İlimler demenin daha anlaşılır olduğunu buldular ve yazılarında bu tür yalınlaştırmalara vardılar.

Yazı dilinin karmaşık Arapça ile Farsça deyimlerden arındırılarak konuşulan Türkçeye yaklaştırılması konusu, Tanzimat'tan beri Türk yazarlarını ilgilendirdi. Şinasi (1824-1871) ile Namık Kemal (1840-1888) ile başlayan yalınlaştırma eğilimi, Ahmet Mithat Efendi (1844-1912) ile büyük bir aşama kaydetti ve İkinci Meşrutiyet yıllarında Ömer Seyfettin, Mehmet Emin Yurdakul (1868-1944) gibi yazarlarla doruğa çıktı.

1910'lu yıllar, Türk Ocağı ile İttihat ve Terakki Cemiyeti gibi kuruluşlar içerisinde, Türkçü ile Turancı görüşlerin yükselişine tanık oldu. Bu dönemde yalınlaştırmacı görüşe bazı yeni düşünceler katılmaya başladı. Bunlar arasında en etkili olanı, İstanbul konuşma Türkçesinden başka Türk lehçelerinden, özellikle de Orta Asya'nın eski yazı dillerinden sözcükler alma görüşüydü. Fransız Doğu bilimci Pavet de Courteille'in 1870'te yayımlanan Çağatayca Sözlüğü, 1896'da çözülüp yayımlanan Orhun Yazıtları, 1917'de basılan Dîvânu Lugâti't-Türk bu yaklaşıma varsıl gereç sağladı.

Var olan Türkçe köklerden yeni kavramları karşılayacak sözcükler türetme eğilimi de 1914 dolaylarında duyumsanmaya başladı.

Bu dönemin en önemli edebi hareketlerinden biri, 1911 Mayısında Selanik'te kurulan Genç Kalemler dergisi oldu. Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin derginin önde gelen isimleriydi. Ömer Seyfettin, "Yeni Lisan" başlıklı yazısında ulusal bir dil için gereklilikleri tartışarak mevcut Arapça ve Farsça kökenli sözcükleri yenileriyle değiştirmeye karşı çıktı; edebiyatçılar içinde dil değişimi fikrine nispeten daha yakın durdu. Lewis, bunun çoğu edebiyatçının Osmanlıcaya duydukları sevgiden ya da avamdan ayrılma isteğinden kaynaklanabileceğini belirtir.

Ziya Gökalp, bilim ve teknoloji için gereken terimlerin batı dillerinin eski Yunanca ve Latin dillerinden yararlandığı gibi Türkçede de Arapça ve Farsçadan türetilmesi gerektiğini savundu. Bu yaklaşımla yabancı ilmî terimlere karşılık olarak Arapça ve Farsçayı kullanarak Türkçe karşılıklar bulmaya çalıştı. Lewis, Gökalp'in en başarılı sözcüğünün mefkûre ("ideal") olduğunu belirtir; sözcük hâlâ sözlüklerde ideal ile birlikte yer almakta ve Tarama Dergisinin ürettiği ülkü ile birlikte kullanılmaktadır.

Cumhuriyet dönemi
Dil yenileşmesi görüşleri Kurtuluş Savaşı dönemi ile Cumhuriyet'in ilk yıllarında geriye çekildi. Atatürk'ün 1931'den önce bu konuda tüm bir durumu görülmez. 1932 yılında ise Türk Dil Kurumunun açılması ile Dil Devrimi hız kazanır. Türk Dil Kurumunun açılışından sonra 1932 yılında meclis açılış konuşmasında "Ulusal kültürün bütün çığırda açılarak yükselmesini Türk Cumhuriyeti'nin temel dileği olarak sağlayacağız. Türk dilinin, kendi benliğine, gerçeğindeki güzellik ile baylığına kavuşması için, bütün ülke örgütümüzün, temkinli, ilgili olmasını isteriz." sözleri ile Dil Devrimi'ne temkin çekmiştir.

Mustafa Kemal Atatürk'ün en başta gelen ilgi alanlarından biri tarih öbürü ise dildi. Türk dilindeki sorunu pek çok aydın gibi o da görüyordu. 1932 yılında "Türk Dili Tetkik Cemiyetini" kurdu. Bu dernek kapsamında birçok alt kurullar kurulup sanki "askerî" bir düzenleme ile bu işin değişik alanlarını yönetmeye atanmışlardır (dilbilim, kökenbilim, dilbilgisi, terimbilim, sözlükbilim...). Bu derneğin görevlerinden biri de dildeki sözcükleri araştırmak ile yabancı sözcüklerin yerine Türkçelerini bulmaktı. Her ilde valilerin başkanlığında sözcük tarama işleri başlatıldı. Bir yıl içinde 35,000 yeni sözcük haznesi kaynağı oluştu. Bilim insanları da bu sırada 150 eski yapıtı araştırmış ve o güne değin Türkçede hiç kullanılmayan sözcükleri toplamıştı. 1934 yılında bulunan 90,000 sözcük tarama sözlüğünde toplanarak yayınlandı. Arapça kökenli "kalem" sözcüğü yerine yerel şivelerde kullanılan değişik öneriler gelmişti (yağuş, yazgaç, çizgiç, kavrı, kamış, yuvuş,...). "akıl" sözcüğü için 26, "Hediye" sözcüğü için ise 77 ayrı öneri gelmişti. Sonunda "hediye" sözcüğü yerine Türkçe kökenli armağan sözcüğü seçildi.

1929 yılında başlatılan "Dil Encümeni" çalışmaları 1932 yılında Atatürk'ün kurduğu "Türk Dilini Tetkik Cemiyeti"nin kurulması ile sonuçlandı. Bu derneğin iki temel amacı olacaktı. Birincisi Türk dilinin yabancı dillerin boyunduruğundan kurtarılarak özüne dönmesini sağlayarak konuşma dili ile yazı dili arasındaki ayrımı ortadan kaldırmak ve yalnızca eğitimli kesimin değil yurttaşların tümünün kendi konuştuğu dil ile yazabilmesini ve okuyabilmesini sağlamaktı. Bunun için Arapça ile Farsçadan zamanla Türkçeye yerleşmiş, Türkçeye yabancı dil bilgisi kuralları ile yapıların kullanımdan kaldırılarak yerine doğru Türkçelerinin konması sağlanacaktı. Yerel ağızlardan taramalar yapılarak terim birikimi alana getirilecekti. İkinci amacı ise ölü dillerin karşılaştırmalarının yapılıp ortaya çıkarılmasıydı.

Türkçenin sözcük varlığındaki yalınlaştırmalar zamanla Türkçeleşmiş ve yazınsal yapıtlarda kullanılan yabancı kökenli sözcüklerin arıtılarak yerlerine kimi kez Türkçe dil kurallarına bile uymayan koşullama sözcüklerle değiştirilmeye çalışılması dilin kültürel ile tarihsel kaynaklardan kopması tehlikesini doğurdu.

Türk Dili Kurultayları
Dil Devrimi'nin şekillenmesinde 1932–1936 yılları arasında düzenlenen üç kurultay belirleyici rol oynamıştır.

Birinci Türk Dili Kurultayı (1932)
Birinci Türk Dili Kurultayı, Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin (TDTC) kuruluşunun hemen ardından toplandı. Kurultaya TBMM Başkanı Kazım Paşa başkanlık etti. Açılış konuşmasını yapan Samih Rıfat, dil reformunu batılılaşma sürecinin bir parçası olarak sundu. Kurultay boyunca yalnızca Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerin tasfiyesi tartışıldı; Batı kökenli sözcükler gündeme gelmedi. Jacob M. Landau, kurultayı Osmanlı ve İslamî geçmişten açık bir kopuş olarak nitelendirmiştir.

İkinci Türk Dili Kurultayı (1934)
İkinci Kurultay öncesinde iki önemli usul kararı alındı. Birincisi, kurultay kurallarının 11. maddesinde, bilimsel tezlerin sunulması esasına dayandığından tartışma ve ihtilafların kurultayın bir parçası olmayacağı belirtildi. İkinci olarak 6. maddede, tartışmalara yalnızca hükûmet yetkilileri, bilim insanları ve cemiyet üyelerinin katılabileceği koşulu getirildi.

Kurultayı açan Eğitim Bakanı Abidin, konuşmasında Kemalist tarih tezini yineledi: dünya tarihindeki büyük dönüm noktalarının Türk karakterinin eseri olduğunu ve insanlık medeniyetinin Türk kökenli olduğunu ileri sürdü. Kurultayda öne çıkan konulardan biri, Türkçe ile Hint-Avrupa dilleri ve Sami dilleri arasındaki sözde bağ oldu. Yeni seçilen Genel Sekreter İbrahim Necmi, Türkçe ile Hint-Avrupa dillerini karşılaştırmanın uzun yıllar sürecek araştırmalar gerektirdiğini belirtti ve Dr. Sami Ali'nin Keltçe ile Türkçe arasındaki etimolojik karşılaştırmalarına değindi.

İki kurultay arasında merkezi komite, Arapça ve Farsça kökenli sözcüklere Türkçe karşılıklar bulmaya ağırlık verdi. Bu çalışmaların ürünü olan Cep Kılavuzları 1935'te TDTC tarafından yayımlandı. Kılavuzun önsözünde, içindeki tüm sözcüklerin kurumun araştırmalarına dayanmadığı; karşılığı bulunamayan sözcüklerin yerine yenilerinin türetildiği açıkça belirtildi.

Üçüncü Türk Dili Kurultayı (1936)
Üçüncü Kurultay, 1936 yazında uluslararası katılımla toplandı. Kurultay öncesinde yabancı temsilciler, tertip komitesi ile dil ve tarih kurumlarının üyeleri Cumhurbaşkanı tarafından saraya kabul edildi; görüşmede yalnızca Güneş Dil Teorisi konuşuldu. Güneş-Dil Teorisi kurultay programına hâkim oldu; Batılı temsilciler teoriyi açıkça eleştirmekten kaçınarak tebliğlerini farklı konularda sundular.

Genel Sekreter İbrahim Necmi Dilmen, konuşmasında 1934–1936 yılları arasında 6.075 sözcüğün değiştirildiğini bildirdi. Sonraki yıllardaki değişikliklerle birlikte toplam değiştirilen sözcük sayısı 32.316'ya ulaştı.

Atatürk'ün Geometri kitabı
Agop Dilaçar, Atatürk'ün Geometri kitabının 1971 baskısına yazdığı önsözde, kitabın yazılış öyküsünü anlatır. 1936 yılının güzünde Atatürk, Özel Kalem Müdürü Süreyya Anderiman ile Agop Dilaçar'ı Beyoğlu'ndaki Haşet kitabevine gönderir ve Fransızca geometri kitaplarını aldırır. 1936 yılının kışında Atatürk kitap üzerinde çalışır ve 44 yapraklık, içinde geometri terimlerinin Türkçeleştirildiği bir kitap ortaya çıkar. Kitabın yazarının Atatürk olduğu kitapta belirtilmez, yalnızca kapağında geometri öğretenlerle, bu konuda kitap yazacaklara kılavuz olarak Kültür Bakanlığı'nca neşredilmiştir biçiminde bir not düşülür.

Ayrıca bakınız
Öz Türkçe
Ahmet Cevat Emre
Celal Sahir Erozan
Hasan Tahsin Banguoğlu
Nurullah Ataç
Ruşen Eşref Ünaydın
Yakup Kadri Karaosmanoğlu
Falih Rıfkı Atay
Ragıp Hulûsi Özdem
Fazıl Ahmet Aykaç
Mehmet Emin Erişirgil
İhsan Sungu

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Geoffrey Lewis, Trajik Başarı/Türk Dil Reformu, çev. Mehmet Fatih Uslu, Çeviribilim Yayınları, İstanbul 2016, 271 sayfa.
Gökhan Yavuz Demir, "Türkçenin Pirus Zaferi!", Trajik Başarı içinde, XIII-XLVIII.
Kaya Yılmaz, A Critical Examination of Education Reforms Implemented in the Early Years of the Turkish Republic

Dış bağlantılar
Türk Dil Kurumu
Dil Derneği
Atatürk ve Türkçe
Türkçenin sorunları, Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi
MEB, Yeni Türk Harflerinin Kabulü