Alişir

Koçkirilizade Alişir Alişanzade veya Alişer (1865 ya da c. 1882 ,Sivas, İmranlı - 9 Temmuz 1937, Kafat, Ovacık) Zaza Alişanzade Mustafa Paşa'nın katibi oldu. Mustafa Paşa'nın ölümünden sonra oğlu olan; Koçgiri aşireti reisi ve Kürt Teali Cemiyeti üyesi olan Alişan Bey'in vasi tayin edildi. Daha sonra Alişan Bey ile beraber Koçgiri İsyanı'nın tertipleyicileri arasında yer almıştır. İlerleyen yıllarda, Seyid Rıza'ya Dersim İsyanı'nda destek vermiş, isyancılara liderlik yapmıştır. İsyan devam ederken, 9 Temmuz 1937'de bölgede yaşayan kendi halkı tarafından karısıyla beraber öldürülmüştür.

Birinci Dünya Savaşı
Erzincan'da Rusya İmparatorluk Ordusu komutanlığından (I. Kafkas Kolordus u komutanı Korgeneral Vladimir Platonoviç Lyahov ) sığır satın almak üzere 700 altını, bir manga Rus askeri ve 10 mekkâri aldı. Munzur Dağlarını aştıktan sonra Rusların elindeki hayvanları gasp etti ve erlerden üçünü esir etti.

Alişir 1914'te Rus Ordusu ile işbirliğine girip Sivas, Malatya ve Tunceli'de Rus mandasında bir Kürdistan kurma girişiminde bulundu. Ovacık'ın işgali sırasında ilçeye gelip çekilen mahalli kurumların yerine kendi kurumlarını kurdu. Baytar Nuri'ye göre zamanın Dersim Vilayeti tamamen bağımsız bir idareye dönüşmüştü. Rusların çekilmesi ile gücünü de kaybeden Alişer, Tunceli'nin iç kesimine çekilip saklanmak zorunda kaldı.

Tunceli'nin durumunu önemli gören Vehip Paşa tarafından yöre halkını kazanmak için öteki Kürt işbirlikçilerle beraber affı sağlandı.

Birinci Dünya Savaşı Sonrası
1917'de Rus işgalcilerin geri çekilmesinden sonra kalan güç boşluğunda Ermeni çeteciler yükseldi. Dersimlilerle işbirliğine girmek isteyen Ermeni çeteci Sivaslı Murat ittifak etme amacı ile temaslarda bulundu. Alişir'in ifadesine göre Sivaslı Murad, tek başına Büyük Ermenistan hedefine yönelik bir proje önermiş, Kürdistan'ın özerkliği ve bağımsızlığı konusunda ittifaka girmekten korktuğu için onunla anlaşmak mümkün olmamış ve bu yüzden mecbur kalıp Batı Dersim'e çekilmek zorunda kalmıştı.

İstanbul'daki Kürdistan Yükseliş Cemiyeti'ne bir ferman göndererek Koçgiri ve Dersim Kürtlerinin Cemiyet'e bağlılıklarını beyan etmiş, aynı zamanda bu Cemiyet'e tüm taraflarla şubeler açmıştır. Daha sonra Dersim'e gelerek Dersimlilerle birlikte Ankara hükûmetine Sevr Antlaşması uyarınca Kürdistan'ın özerkliğinin doğrulanması için telgraflar gönderdi.

Koçgiri İsyanı
Dersim Kürtleri, Meclis Kuvvetleri ile nihai bir muharebeye hazırlanmaya başladı ve çok sayıda Türk silah depolarına saldırı düzenledi. Ekim 1920'ye gelindiğinde kendilerini konumu kudretliydi ve Refahiye lideri Alişir, aşiretleri bağımsızlığa hazırladı. Nihayet 15 Kasım 1920'de Türk kuvvetlerine aşağıdakileri belirten bir bildiri verdiler.

Ankara'daki Hükûmet, Padişah'ın yaptığı anlaşmaya uymalı ve Kürt özerkliğini kabul etmelidir.
Erzincan, Malatya, Elaziz (bugün Elazığ) ve Sivas cezaevlerindeki Kürt tutukluların tamamı serbest bırakılacaktır.
Kürtlerin çoğunlukta olduğu bölgelerden Türk hükûmeti çekilmelidir.
Kürt bölgelerine gönderilen Türk askeri de geri çekilmelidir.

24 Kasım 1920 tarihine kadar cevap verilmesini istediler. 25 Aralık'ta Kürtler, Sevr Antlaşması'nda mutabakata varıldığı üzere, Diyarbakır, Bitlis, Van ve Elaziz vilayetlerinde kendilerine daha fazla siyasi hak verilmesini bir kez daha talep ettiler.

Dönemin Erzincan Valisi Ali Kemal, anılarında Alişir'in "Hilafet Ordusu Müfettişi" unvanına sahip olduğunu yazmıştı. Dolayısıyla Koçgiri İsyanı, her ne kadar bölgedeki bazı Kürt milliyetçi ileri gelenlerinin, Sevr Antlaşması'nın (10 Ağustos 1920) bazı maddelerinin Kürtlere özerklik veya bağımsızlık tanıması gerçeğinden yararlanmaya yönelik bir girişimleriyle birlikte Alişir de Kürdistan'ın tanınması için ilgili mercilere mektuplar göndermiştir.

Alişir bir mektubunda Sivas'ın, Koçgiri aşiret bölgesinin ve Zara'nın Kürdistan'a ait olduğundan şu cümlelerle bahsetmektedir: "Bilgi için şunu (da) arz eyliyorum ki, Kürdistan'ın ortasında yer alan Harput ve Dersim'den başlayarak Sivas ile Kızılırmak kaynağı olan Zara ve Koçgirili kazası esasen Harput vilayetine bağlı iken, pek yakın zamanda Sivas'a dahil edilmişse de, hududu ve toprağı ve ulusal geleneklerimizle Kürdistan'a bağlı bulunuyoruz. Dersim zaten sancağımızdır…"

Türk Hükûmeti, Elaziz'e, Pertek'e Kürt bir mutasarrıf atamayı teklif etti, ancak Seyid Rıza ve Alişan Bey'in (Refahiye yetkilisi) temsil ettiği isyancılar bu teklifi reddederek, manda altında bir Kürt hükûmeti değil, bağımsız bir Kürt hükûmeti istedikleri taleplerini yinelediler. Ankara tarafından Merkez Ordu Komutanı Nureddin Paşa ve aralarında Topal Osman'ın taburlarının da bulunduğu yaklaşık 3.000 süvari ve Kuva-yı Milliye'den oluşan bir kuvvet gönderdi. Şubat ayına gelindiğinde harekât başladı, bölgede isyancıların kuvvetli durumuna rağmen isyancılar Sakallı Nureddin tarafından 17 Şubat 1921 tarihine kadar nihai olarak yenildiler.

Dersim İsyanı
1937 yılında, Dersim'de isyancıları şiirleriyle ve konuşmalarıyla motive etmeye çalıştı. İsyanın ana lideri Seyit Rıza idi ve Alişir'de onun yanında baş yardımcılarındandı, bundan dolayı Alpdoğan Paşa'nın atf-ı nazariyesini cezbetti. Yine Baytar Nuri'ye göre "Rehber" adlı, Seyit Rıza'nın yeğeni olmasına rağmen onun dışındaki tüm aşiret liderlerinin güvenini kazanmış -Alişir'in güvenini de- bir adam onu öldürmesi için görevlendirildi. Seyit Rıza'nın karargahı Halvori Vank'ta ve Alişer'in karargahı ise Ağdat'ta idi. Rehber her zaman Alişir ile yakın olduğu için Seyit Rıza'nın tüm planlarından haberdardı. Seyid Rıza, sonun kaçınılmaz olduğunu bildiği için Alişer'in İran veya Irak'a sığınmasına ve Fransa ve İngiltere hükûmetlerinden şefaat dilemesine karar vermişti. Rehber'in bu karardan haberi vardı. Alişir, Rehber tarafından bir mağarada tuzağa düşürüldü ve karısı Zarife ile beraber öldürüldü. Karısıyla onun başları kendi kirvesi Zeynel tarafından kesilip Alpdoğan Paşa'ya gönderildi.

Şiirleri
Alişer Kürtçe şiirler ve özlü sözler yazmıştır. Zaman zaman “Taki” mahlasını kullanan şair Alişer, şiirlerinde Kürt Alevi inancına ait motiflere sıkça yer vermiştir. İnanca ait unsurları siyasi hedeflerine dâhil ederek hem siyasî hem dinî alanları birleştirmiştir. Bu yolla, halkla kurduğu iletişimi daha etkili hâle getirip siyasal ideallerinin toplum tarafından daha kolay benimsenmesini ya da pekişmesini amaçlamış olmalıdır.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Ayşe Hür, 1921: Koçgiri isyanı: Alişer ve Zarife , Radikal.