Abhazca

Abhazca (аҧсуа бызшәа veya аҧҫшәа ), Kuzeybatı Kafkas dillerinden biridir. Esas olarak Abhazya, Türkiye, Suriye, Almanya, Hollanda, Rusya ve Acaristan'da konuşulur. Abhazya Cumhuriyeti'nin Rusça ile birlikte resmî dilidir. Abhazca, Abhazya'da yaklaşık 150 bin kişi tarafından konuşulur.

Sınıflandırma
Abhazca, Kuzey Kafkasya kökenli Kuzeybatı Kafkas Dilleri öbeğine bağlıdır. Kuzeybatı Kafkas Dilleri, Kuzeydoğu Kafkas Dilleriyle ilişkili sayılır ve bu iki öbek Kuzey Kafkas dillerini oluşturur. Abhazca, Abazaca ile çok yakın bir dildi. Bu iki dili aynı dilin diyalektleri olarak değerlendiren görüşler de vardır.

Coğrafi dağılımı
Abhazca asıl olarak, resmî dil olarak da kullanılan Abhazya'da konuşulur. 1995 tarihli Gürcistan Anayasası, Abhazya'da ikinci resmî dil statüsü tanımıştır. Abhazca, 19. yüzyılda Abhazya'dan sürülen muhacirlerin de dilidir ve bu muhacirlerin göç etmiş olduğu Türkiye ve Suriye gündelik dil olarak konuşulurdu. Almanya, Hollanda ve ABD'ye göç eden nüfus arasında bu dili konuşanlar mevcuttur.

Diyalektleri
Abhazca, başlıca üç diyalekte ayrılır:
Abjua, Kafkasya'da ve tarihsel Abjıva bölgesinde konuşulur. Bu ad, bölgenin "orta" anlamına gelen adından (Абжуа) gelir.
Bzıb veya Bzıp, Kafkasya'da ve Türkiye'de konuşulur. Adı Bzıp (Abhazca бзыҧ) bölgesinden gelir.
Sadz, Türkiye'de konuşulur. Adını, Bzyp ve Hosta ırmakları arasındaki aynı adlı bölgeden alır.
Abhazca yazı dili, Abjua diyalektine dayanır.

Abhaz Kiril alfabesi

Abhaz alfabesi

Harf (Kiril)
Transliterasyon
IPA Karşılığı
Harf (Kiril)
Transliterasyon
IPA Karşılığı





















































Сс
















































































































































Dilbilgisi
Kuzeybatı Kafkas dillerinin tipik bir örneği olan Abhazca, büyük ölçüde eklemeye dayanan sondan eklemeli bir dildir. Bir geçişsiz fiilin öznesi, geçişli bir fiilin nesnesi ile aynı şekilde işlev görecek şekilde, ergatif-mutlak bir tipolojisine sahiptir. Özellikle, Abhazca ergatifliği, çoğu diğer ergatif dillerin yaptığı gibi, açık büyük/küçük harf işaretlemeden ziyade, fiil yapıları içindeki öznelerin ve nesnelerin sıralanması yoluyla ifade eder.

Bu bölümdeki tüm Latin transliterasyonlarda Çirikba'nın sistemi kullanır (2003).

Fiiller
Abhazcanın morfolojisi, “minyatür cümle” olarak adlandırılabilecek oldukça karmaşık bir fiil sistemine sahiptir. Çirikba (2003), Abhazca'yı fiillerin “morfolojinin merkezi kısmını” işgal ettiği “verbosentrik” (fiil merkezli) bir dil olarak tanımlar. Bununla birlikte, karmaşıklığına rağmen, Abhazca sözlü morfolojisi oldukça düzenlidir.

Ergatif bir dil olan Abhazca, geçişli ve geçişsiz fiiller ile dinamik ve durum fiilleri arasında güçlü bir ayrım yapar.

Durum fiilleri, дхәыҷуп (dx˚əčә́wəp - “o bir çocuk”) gibi oluş durumlarını tanımlar. Dinamik fiiller ise doğrudan eylemleri ifade eder.

Değişkenler olarak adlandırılan bazı fiiller, hem durağan hem de dinamik fiillerin belirli özelliklerini birleştirir.

Fiilin mastar haline kabaca eşdeğer olan fiilin mastar biçimi, Türkçedeki ulaça benzer. Yalın bir fiil köküne özel bir sonek, dinamik bir fiil için -ра (-ra) ve bir durum fiili için -заара (-zaara) eklenerek oluşturulur.
аԥхьара
ápx’ara
“okumak”

Tüm bağımlı cümleleri oluşturmak için Masdar'a aşağıdaki gibi çeşitli önekler eklenebilir:
аԥибаҽра
apә́jbačra
“birbirini kırmak” Böylece fiiller, fiil köküne çeşitli eklerin eklenmesiyle oluşur; bu ekler, genel fiil yapısı içinde katı konumlar işgal eden geçişlilik, kişi ve durum/dinamik nitelik gibi ayrımları ifade eder.

Bu öğelerin tümü, her fiilde mutlaka bir arada bulunmaz. Fiil morfolojisinin tek tek bölümleri aşağıda ele alınmaktadır.

İlk pozisyon

Fiil kompleksinin ilk önek öğesi, ya mutlak yapıdaki geçişsiz bir fiilin öznesini veya bir ergatif yapıdaki geçişli bir fiilin doğrudan nesnesini ifade eder. Aşağıdaki tablo, ilk konumu işgal edebilecek çeşitli anlaşma işaretlerini göstermektedir. Bu önekler, parantez içindeki harfleri içeren uzun formlarında veya içermeyen kısa formlarında olabilir. Bunları kullanma kuralları şunlardır:
Ön ek bir ünsüz kümesi ile devam ediyorsa, uzun biçim kullanılacaktır.
Vurgu önek üzerine düşerse, uzun biçim kullanılacaktır.
Ön ek bir ünsüz kümesi ile devam etmiyorsa, kısa form kullanılacaktır.
Vurgu önek üzerine düşmüyorsa, kısa form kullanılacaktır.

}
| style="font-weight:bold;" |
| style="font-weight:bold;" |
| style="font-weight:bold;" |
| style="font-weight:bold;" |
| style="font-weight:bold;" |
|-
| style="font-weight:bold; text-align:center;" | 1.
| colspan="2" style="text-align:center;" |
| с(ы)-
| ҳ(а)-
| с(ы)-
| ҳ(а)-
| с(ы)- / з(ы)-
| ҳ(а)- / аа-
|-
| rowspan="3" style="font-weight:bold; text-align:center;" | 2.
| rowspan="2" style="font-weight:bold; text-align:center;" |
| style="font-weight:bold; text-align:center;"|
| у(ы)-
| rowspan="3" style="text-align:center;" | шә(ы)-
| у(ы)-
| rowspan="3" style="text-align:center;" | шә(ы)-
| у(ы)-
| rowspan="3" style="text-align:center;" | шә(ы)- / жә(ы)-
|-
| style="font-weight:bold; text-align:center;" |
| б(ы)-
| б(ы)-
| б(ы)-
|-
| colspan="2" style="font-weight:bold; text-align:center;" |
| у(ы)-
| у(ы)-
| у(ы)-
|-
| rowspan="3" style="font-weight:bold; text-align:center;" | 3.
| rowspan="2" style="font-weight:bold; text-align:center;" |
| style="font-weight:bold; text-align:center;" |
| rowspan="2" style="text-align:center;" | д(ы)-
| rowspan="3" style="text-align:center;" | и(ы)-
| и(ы)-
| rowspan="3" style="text-align:center;" | р(ы)- / д(ы)-
| и(ы)-
| rowspan="3" style="text-align:center;" | р(ы)- / д(ы)-
|-
| style="font-weight:bold; text-align:center;" |
| л(ы)-
| л(ы)-
|- style="text-align:center;"
| colspan="2" style="font-weight:bold;" |
| style="text-align:center;" | и(ы)-
| style="text-align:center;" | а-
| style="text-align:center;" | (н)а-
|}

Dönüşlü bir yapıda iyelik önekinin ҽы́- (čə́-) veya sonlu olmayan bir yapıda göreceli önekinin иы́- (jә́-) bu konumu işgal etmesi de mümkündür.

İkinci Pozisyon

İkinci konum, dolaylı nesne veya Türkçede “birbirine” veya “karşılıklı” ile eşdeğer olan karşılıklı zamirlerin аи- (aj-) öneki tarafından temsil edilir.

Sayı

-kºá öneki durum fiillerini çoğul hale getirir.
итәақәаз
jət’ºákºáz
“oturanlar”



Kip

Söz konusu fiilin durağan mı yoksa dinamik mi olduğuna bağlı olarak, birkaç kip eki bu konumu işgal eder. Dinamik fiiller, zaman ve görünüş ayrımlarını içeren zengin bir şekilde geliştirilmiş bir zaman paradigmasına sahiptir. Aşağıdaki tablo, агара (agara – “almak”) fiilini kullanan bu çeşitli dinamik zaman biçimlerini göstermektedir.



Buna karşılık, durum fiilleri, aşağıda а́цәара (ácºara - “uyumak”) fiili kullanılarak gösterildiği gibi, bu zengin zaman sisteminden yoksundur.



Olumsuzlama (Durum)

Olumsuzluk öneki m-, bir durum fiil yapısında bu konumu işgal eder.
дтәам
dt’ºam
“Oturmuyor.”

Durum fiilleri, fiil köküne -z durum son ekini ekleyerek buyruğu oluşturur:
Уҟаз!
wә́q’az
STEM+[dur.]
“Ol!”

Ekler, sayı, kesinlik ve iyeliğin yanı sıra bazı durum benzeri unsurları işaret eder.

Fiillerde olduğu gibi, bu unsurların hepsi aynı anda meydana gelemez. İsim morfolojisinin tek tek bölümleri aşağıda ele alınmaktadır.

Tanımlık Ekler

Abhazca'da bir kesinlik aralığı vardır. Belirli/nötr kategorilerine bağlı olan bu maddeler, daha geniş isim yapısında önek olarak görünürken, belirsiz son eki alır.



Her iki tanımlık ekinin yokluğu, evrensel niceleyicileri ima eden sıfır referansı veya bir referansın toplam eksikliğini ifade eder.
Уаҩы дсымбеит
wajºә́ dsəmbáøjt
“Kimseyi görmedim.”

Belirli ve belirsiz ekler aynı isimde birlikte görünebilir, bu da göndergelerin bir grup veya gövde olarak kastedildiğini ima eder.
аҽқәа́к
ačkºák
“atlardan biri.”
Karşılaştırma soneki -ҵас (-c’as), ҩнҵа́с (jºənc’ás - “ev gibi”) gibi



Ayrıca çok daha dar kullanıma sahip birkaç çoğul son vardır.

Benzer şekilde, saygı ve sevgiyi ifade etmek için -a soneki bir ünsüz ile biten özel bir isme eklenebilir.
Зура́ба
zurába
“Sevgili Zurab”

}
! colspan="2" |
|-
| colspan="2" style="font-weight:bold;" | 1.
| colspan="2" |
| colspan="2" | сарá
| colspan="2" | ҳарá
|-
| rowspan="3" colspan="2" style="text-align:center; font-weight:bold;" | 2.
| rowspan="2" style="text-align:center; font-weight:bold;" |
| style="font-weight:bold;" |
| colspan="2" | уарá
| rowspan="3" colspan="2" style="text-align:center;" | шәарá
|-
| style="font-weight:bold;" |
| colspan="2" | барá
|-
| colspan="2" style="font-weight:bold;" |
| colspan="2" | уарá
|-
| rowspan="3" colspan="2" style="text-align:center; font-weight:bold;" | 3.
| rowspan="2" style="text-align:center; font-weight:bold;" |
| style="font-weight:bold;" |
| colspan="2" | иарá
| rowspan="3" colspan="2" style="text-align:center;" | дарá
|-
| style="font-weight:bold;" |
| colspan="2" | ларá
|-
| colspan="2" style="font-weight:bold;" |
| colspan="2" | иарá
|}

Günlük konuşmada, üçüncü şahıs zamirlerinde daha az sıklıkta yapılmasına rağmen, zamirin -рá (-rá) son ekini çıkaran kısa bir versiyonunu kullanmak yaygındır.

İsim işaretlemeye ek olarak, şahıs zamirinin kısa versiyonuna -тәы́ (-t’˚ә́) eki eklenerek sahiplik belirtilebilir:
стәы́ (st’˚ә́ - “benim”)
лтәы́ (lt’˚ә́ - “onun(dişi)”)

Yoğun zamirler, -хаҭá (-xatá) son ekiyle birleştirilmiş kısa biçimli şahıs zamirlerinden türetilir. Bunların kabaca dönüşlü bir anlamı vardır.
сарá (sará - “ben”)
схаҭá (sxatá - “ben kendi başıma”) İsimlere benzer şekilde, sıfat kökleri de birleştirme, ikileme ve ekleme ile türetilebilir. Nitelikli olarak kullanıldığında, sıfatlar değiştirdikleri ismin ardından gelir. Yüklemi oluşturan sıfatları veya son ek ile türetilenler isimden önce gelir.
рҭоурыхтә ҭагылазаашьа
rtawrә́xt’º tagә́lazaaš’a
“onların tarihi durumları”

Sıfat Sonekleri

Bu ekler, değiştirilen isimle uyuşma göstermek için sıfat köküne eklenir.
абаира́м < Türk. bayram
абаклау́а < Türk. baklava
абақьма́з < Türk. pekmez
абе́иа ? < Türk. bey
адау́л < Türk. davul
адамы́ӷ(а) < Türk. damga
ада́ҧа < Türk. defne
адәқьа́н < Türk. dükkân
адәқьанџьы́ < Türk. dükkâncı
а́ешьыл ~ а́иашьыл < Türk. yeşil
азанда́л < Türk. sandal
азанџьы́р ~ азынџьы́р < Türk. zincir
азеиҭы́н < Türk. zeytin
акадифа́ < Türk. kadife
аказма́ < Türk. kazma
акаиыф < Türk. kayık
акаҧдан < Türk. kaptan
акарпы́жә ~ акырпы́жә < Türk. karpuz
акаҭра́н < Türk. katran
акәарма́ < Türk. kavurma
аҟа́б (Abjuy) ~ аҟаба́қ (Bzıb) < Türk. kabak
аҟазау́ҭ < Türk. gazavat
аҟа́ма < Türk. kama
аҟамчы́ ~ аҟанчы́ < Türk. kamçı
аҟару́л < Türk. karakol
амаде́н < Türk. maden
амажьди́а < Türk. mecidiye
амалҳа́м (Abjuy) < Türk. melhem, merhem
амаҭа́р < Türk. matara
амҳаџьы́р < Türk. muhacir
анама́з < Türk. namaz
апапы́ч < Türk. pabuç
аҧа́ра < Türk. para
араҳа́ҭ < Türk. rahat
асаа́ҭ < Türk. saat
асааҭџьы́ < Türk. saatçi
а́саби < Türk. sabi [< Arap.]
асаӷла́м (Bzıb) < Türk. sağlam
а́саҟаҭ < Türk. sakat
асамсу́н 'сорт абхазского табака' < Türk. Samsun
асара́қь < Türk. sarık
асы́рма < Türk. sırma
аҭулаӷь < Türk. tülek
афырҭын < Türk. fırtına
афлыка < Türk filika
афырџьа́н < Türk. fincan
аҳала́л < Türk. helal
аҳалуа́ < Türk. helva
аҳама́м < Türk. hamam
аҳанџьа́р < Türk. hançer
а́ҳара́м < Türk. haram
аҳасы́р < Türk. hasır
аҳа́ҭыр < Türk. hatır
ачақы́ < Türk. çakı
ачана́х < Türk. çanak
ача́нҭа < Türk. çanta
ашаиҭа́н < Türk. şeytan
аџьиха́д < Türk. cihat

Türkiye'deki Abhazca araştırmaları
Bu konuda en dikkati çeken Ömer Büyüka'nın (1901-2001) çalışmalarıdır. Türkiye'deki Abhaz-Abaza kökenli Türk vatandaşları arasında "Ömer Amca" olarak tanınan ve sevilen Büyüka'nın yayımlanmış çalışmalarının yanında henüz yayımlanmamış çalışmaları da bulunuyor.

Ayrıca bakınız
Abhazca Vikipedi

Kaynakça