Derebaşı, Oltu

Derebaşı, Erzurum ilinin Oltu ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.

Tarihçe
Derebaşı'nın eski adı Ureki'dir. Gürcüce bir yer adı olan Ureki (ურეკი), balta girmemiş orman anlamına gelir. Gürcistan'ın Karadeniz kıyısındaki bir tatil köyü de Ureki (ურეკი) adını taşımaktadır. Bu yer adı 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Urek (اورك) şeklinde yazılmıştır. Ureki adı Türkçe kaynaklarda zaman içinde "Örük"e dönüşmüştür. Bugün Bahçelikışla mahallesindeki "Örük" adlı yerleşimin de eski adı Ureki'dir.

Ureki köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi, 1549 tarihli Gürcistan seferinin ardından Gürcülerden ele geçirmiştir. Mahallenin bugünkü sınırları içinde bulunan kale de bu dönemden kalmış olmalıdır.

Ureki köyü, 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre Olltu livasının Anzan nahiyesine bağlıydı. "Örük" şeklinde okunuş olan köyün nüfusu 87 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 2 hane Müslüman olmuş, 85 hane Hristiyan olarak kalmıştı. 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine eklenen kayıtlarda da aynı idari konuma sahipti. Bu defterde Oltu livasının Kuzey nahiyesine bağlı ve aynı adı taşıyan iki köy daha bulunuyordu. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfusunu tespit ettiği tarihte köydeki 31 hanede 94 erkek bulunuyordu. Köyün toplam nüfusunun erkek sayısının yaklaşık iki katı olduğu söylenebilir.

Ureki köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 nüfus tespitinde "Erük" (Эрюкъ) şeklinde kaydettiği köy, Oltu sancağının Oltu kazasına (uçastok) bağlı Erük-Anzav nahiyesinin yedi köyünden biri ve bu nahiyenin idari merkezi idi. Nüfusu, 54'ü erkek ve 43'ü kadın olmak üzere, 23 hanede yaşayan ve tamamı Türk olan 97 kişiden oluşuyordu. Ureki köyü, Oltu kazasında bulunan "Эрюк-Кубадъ" (Erük-Kubad) köyünden ayırt etmek için, Anzav nahiyesine bağlı Erük köyü anlamında "Эрюкъ (Анзовскiй)" şeklinde kaydedilmişti. Yukarı Anzav (Верхний Анзовъ), İsadzor (Исадзоръ), Kelger (Кельгеръ), Keçek (Кечекъ), Kinepos (Кинепосъ), Çarzov (Чарзовъ) ve Erük (Эрюкъ) köylerini kapsayan Erük-Anzav nahiyesinin nüfusu ise, 129 hanede yaşayan 646 kişiden oluşuyordu.

Ureki köyünün adı 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde sehven "Urmek" (اورمك) şeklinde yazılmıştır. Bu sırada köy, Erzurum vilayetinin Oltu kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında "Örük" olarak geçen köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 407 kişiden oluşuyordu. Ureki veya Örük Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında Derebaşı olarak değiştirilmiştir. 1965 nüfus sayımına göre Derebaşı köyünde 694 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 113 kişi okuma yazma biliyordu.

1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Oltu Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.

Ureki Kalesi, yerleşim merkezinin 2,8 kilometre güneydoğusunda, bir kayalığın tepesinde yer alır. Kalenin duvarları, üzerinde yer aldığı kayanın dış hatları boyunca dolanır. Günümüzde bu duvarların büyük kısmı yıkılmıştır. Kuzey duvarı görece sağlam kalmıştır.

Coğrafya
Mahalle, Erzurum il merkezine 139 km, Oltu ilçe merkezine 25 km uzaklıktadır. Mahalle, Oltu'nun kuzeybatısında olup, numaralı Ardahan-Muş (Göle-Oltu) devlet yoluna, Gökçedere Mahallesi üzerinden 21,6 km'lik bir köy yoluyla bağlıdır.

Nüfus
Kaynakça
Dış bağlantılar