Akıl Çağı

Akıl Çağı ( ), Amerikalı devlet adamı Thomas Paine'in deizmi ve ona inanma gerekçelerini anlattığı eseridir. Esere 18. yüzyıldaki deizm anlayışı hakim olmakla birlikte Paine dinin kurumsallaşmasına ve Kutsal Kitap'ın meşruiyetine karşı çıkmaktadır. 1794, 1795 ve 1807 yıllarında olacak şekilde üç bölüm halinde yayınlanmıştır.

Zamanında Amerika'da en çok satan kitap olan Akıl Çağı, ülkede deizmin yaygınlaşmasını sağlamıştır. Fransız Devrimi sonucu çıkmış reformizm akımından korkan İngilizler ise kitaba karşı muhalif bir tavır takınmışlardır. Deizm argümanlarını anlatmakla birlikte Paine, kitapta Hristiyan kilisesinin yozlaşmasına parmak basmakta ve kilisenin siyasi gücü ele geçirme çabalarını eleştirmektedir. Vahiy yerine aklı savunan Paine, tüm mucizeleri reddeder ve Kutsap Kitap'ı ilahi bir kitaptan ziyade sıradan bir edebi eser olarak görür. Paine kitapta deizmi doğal din olarak nitelendirir ve yaratıcı bir Tanrı'nın varlığını savunur.

Paine'in sunduğu argümanlar hâlihazırda eğitimli elit tabaka arasındaki insanlarda bilinmekteydi ancak Paine, deizmi; geleneklere, kutsala ve otoriteye karşı mesafesiz ve alaycı bir üslup sergileyerek kitabında anlattığında bu bilgilere karşı halk tabakasındaki insanların da ilgisinin uyanmasını sağladı. Başlangıçta ciltsiz kitapçıklar halinde dağıtılan kitap, aynı zamanda ucuz olduğu için çok sayıda insanın ulaşabileceği bir fiyat aralığındaydı. İngiliz hükümeti kitaptaki fikirleri devrimci olarak görüp bunların yayılmasından korktuğu için kitabı basan ve dağıtan matbaacıları yargılasa da Paine'in eseri özgür düşünürler için bir rehber ve ilham kaynağı olmayı başarmıştır.

Tarihsel arka plan
18. yüzyıl İngiliz deizmi
Paine ortaya yeni bir düşünce sistemi çıkarmamış, yalnızca 18. yüzyıldaki deist düşünce geleneğini devam ettirmiştir. O dönemki İngiliz deistler farklı fikirlerde olsalar da hepsi Akıl Çağı'nda dile getirilen ortak ilkeleri kabul etmişler, eser ise deist hareketi temsil eder hale gelmiştir. Bu deistleri birleştiren yegane görüş ise insanların her konuyu, özellikle de dini, özgürce akıl yoluyla sorgulayabilme imkanının olmasının gerekliliğiydi. Aynı düşünürler, hiçbir insanın inancı sebebiyle baskı görmemesini ve bu dini baskıların sona ermesini talep ettiler. Ayrıca yapılan tartışmalarda cevabın otoriteye, geleneğe veya kutsal metinler yerine akla dayandırılmasını ve mantıklı gerekçeler sunulmasını istiyorlardı. Bundan dolayı Samuel Bold, Matthew Tindal, Anthony Collins gibi deist düşünürler Newtoncu bir dünya görüşü benimsediler ve evrendeki her olayın Tanrı'nın belirlediği doğal yasalar çerçevesinde deterministik şekilde gerçekleştiğini, Tanrı'nın da bu yasalara müdahale etmediğini belirttiler. Bir doğal yasa kavramı olmadan doğanın işleyişine dair yapılan her açıklamanın mantıksızlığa düşeceğini savundular. Onlara göre eğer doğal yasalar kabul edilmezse olaylar keyfi doğaüstü müdahalelerle açıklanacağı için böyle bir ortamda bilim yapmak mümkün olmaz.

Doğal yasalarına besledikleri inançtan dolayı mucizelere de şüpheyle yaklaşmaktaydılar. Mucizelerin geçerliliğinin kanıtlanması için gözlemlenmeleri gerektiğinden, Kutsal Kitap'taki mucizeleri reddettiler ve bunların Tanrı'nın varlığını kanıtlamakta yeterli olmadığını söylediler ki zaten Tanrı'nın varlığını göstermek için mucizelere ihtiyaç da yoktu. Onlara göre evren ve mükemmel doğal yasalar bunun için yeterliydi.

Bu doğrultuda deistler kozmolojik neden savını desteklemekle birlikte, Tanrı'nın ilk neden olarak planının bir parçası dahilinde evreni ve doğal yasaları yarattığını vurguladılar. Ek olarak Tanrı'nın insan işlerine müdahale etmek için bu doğal yasaları tekrar tekrar çiğnemeyeceğini savunuyorlardı.

Deistler yalnızca tek bir dinin mutlak doğru olduğu iddiasını da reddettiler. Eğer iyiliksever Tanrı'nın mantıksal bir dini olacaksa onun "basit, açık, sıradan ve evrensel" ve her insanın ona aklıyla ulaşabilir olması gerekiyordu. Bundan dolayı peygamberlere, vahiylere ve kutsal kitaplara dayanan Hristiyanlık gibi "vahyedilmiş dinleri" reddettiler. Onun yerine dinleri, vahyedilmiş din ve doğal din olmak üzere iki gruba ayırdılar. Doğayı ve aklı inceleyerek Tanrı'nın varlığına ulaşmayı esas alan doğal din ile insan herhangi bir kutsal kitaba ihtiyaç duymadan, yalnızca evrene bakarak Tanrı'nın varlığını anlayabilir ve temel ahlaki ilkelere ulaşabilir.

Bazı deistler Tanrı'nın insanlara vahiy göndermiş olabileceğini kabul etseler de bu vahyin küçük gruplarla ya da sadece bir kişiyle sınırlı kalması deistlerin çoğunun vahyi kabul etmemesini sağlamıştır. Çünkü onlara göre Tanrı önemli bir mesajı tüm insanlığa vermek istiyorsa onu sadece bir gruba/kişiye değil tüm insanlığa vermeliydi, aksi halde sadece bir gruba/kişiye verilen o mesaj bir söylentiden ibaret olur. Dahası deistlerin birçoğu özellikle Hristiyan vahiylerinin çelişkili ve uzlaşmaz olduğunu düşünüyordu. Bu deistler arasında yer alan yazarlara göre Tanrı'nın varlığının kanıtı halihazırda doğanın ve evrenin kendisinde görülebilir ancak çoğu zaman dini vahiyler insanları batıl inanca, hurafelere ve doğaüstü hikayelere sürüklemektedir.

O dönemki çoğu deist; rahiplerin mucizeleri, gereksiz ritüelleri, mantıksız ve tehlikeli doktrinleri dine sokarak kendi çıkarları için Hristiyanlığı kasten bozduklarını savunmaktadır (İngilizcede bu dini bozma eylemleri priestcraft adıyla nitelendirilir ). Bu doktrinlerden biri de asli günahtır. Dini liderlerin insanları doğuştan gelen günahkârlıklarını aşmak için bir rahibin yardımına ihtiyaçları olduklarına ikna ederek insanlığı köleleştirdiklerini söylerler. Bundan dolayı da o dönemki deistler kendilerini "insanları batıl inançlardan ve din adamlarının otoritesinden kurtaran kurtarıcı düşünürler" olarak görürler.

Fransız Devrimi
Akıl Çağı'nın ilk kısmı 1794'te yayınlandığı zamanda pek çok İngiliz ve Fransız vatandaşı Fransız Devrimi'nden bekledikleri sonucu alamamıştı. Bu dönem Terör Saltanatı başladı, XVI. Louis ve Marie Antoinette yargılanıp idam edildi ve İngiltere ile savaşa girildi. Fransız Devrimi'ni ve onun ideallerini destekleyen Paine gibi az sayıda deist ise Fransa'daki şiddetin İngiltere'ye taşınabileceğinden korkulduğu için ülkelerinde güvenilmez insan olarak görülmeye başlandı. Akıl Çağı, İngiltere'deki siyasal reform hareketinin daha radikalleştiği bu dönemde ortaya çıkmıştır. Bu dönemdeki reformcular monarşi yerine cumhuriyetçiliği savunmaktaydı, hatta William Godwin gibi düşünürler ateizmi benimsemekteydi (Paine ve diğer deistler bu gruba dahil değildi). 1790'ların ortalarına doğru, radikalizmin etki sürdüğü bu dönemde ılımlı reformcular İngiltere'de etkilerini kaybetmiştir. Örneğin din adamı olmasına rağmen siyasi özgürlükleri savunan Richard Price, verdiği bir vaaz sonrası Edmund Burke'ün ünlü Reflections on the Revolution in France adlı Fransız Devrimi'ni sertçe eleştirdiği eserini (1790) yazmasına neden olmuştur ve eserin yazılmasından bir sene sonra vefat etmiştir. Bir diğer örnek de hem bilim insanı hem de din adamı olup reform yanlısı fikirleriyle tanınan Joseph Priestley'dir. 1791'de kral ve kilise yanlısı bir kalabalığın onun evini ve kilisesini ateşe vermesi üzerine Priestley can güvenliği kalmadığı için Amerika'ya kaçmak zorunda kaldı.

O dönem artan radikalizm sonucu monarşi karşıtı fikirlerin yayılmasını istemeyen muhafazakar hükümetin başkanı William Pitt, reform yanlılarını "isyana teşvik eden yazılar yayınlamaları" ve "vatana ihanet etmeleri" gerekçesiyle yargıladı. 1794 davalarının ardından Kral III. George'a yönelik bir saldırı girişimi yapılması dolayısıyla ülkede güvenlik önlemleri artırıldı ve muhafazakarların oy birliğiyle Kışkırtıcı Toplantılar Yasası ve Vatana İhanet Eylemleri Yasası adları verilen iki yasa parlamentodan geçirildi. 1795'te kabul edilen iki yasa çerçevesinde toplantı ve gösteri özgürlüğü kısıtlandı, Paine'in de üyesi olduğu London Corresponding Society (LCS) gibi radikal grupların serbestçe bir araya gelmesi önlendi. Ayrıca radikal düşünürlerin yaptığı konuşmalar veya yazdıkları metinler "iftira niteliğinde" ya da "isyana teşvik edici" olarak değerlendirildi ve haklarında dava açılması kolaylaştırıldı. Yargılanma ve hapse atılma korkusu, bir de Fransız Devrimi'nin başlangıçta vaat ettiği özgürlük ve eşitlik yerine şiddet ve terörle anılır hâle gelmesi, reformcuları mücadeleden uzaklaştırdı. Akıl Çağı'nın yayınlanmasına kadar iki grubu da (İngiltere Kilisesi'ne bağlı olmayan Protestan toplulukları ve Paine gibi siyasi reform yanlıları) bünyesinde barındıran LCS'nin birliği, Paine'in kitabında sadece siyaseti değil Hristiyanlığı ve vahyi de eleştirmesi üzerine bozulmaya başladı. Çünkü Paine'in grubundaki bazı kişiler sert din eleştirilerini haksız bulmaktaydı. LCS'deki dindar üyelerin Paine'in din karşıtı görüşlerine destek vermeyi reddedip gruptan ayrılmasıyla LCS, üyelerinin beşte birini kaybetti.

Yapısı ve ana argümanlar
Akıl Çağı üç bölüme ayrılmıştır. İlk bölümde Paine, ana argümanlarını ve kişisel inancını özetler. Eski ve Yeni Ahit'i ele aldığı ikinci bölümde ise Kutsal Kitap'a metin eleştirisi yaparak onun Tanrı'nın sözü olmadığını kanıtlar. Üçüncü bölüm ise Akıl Çağı'nın yayınlanmasıyla ilgili yazılmış şahsi mektupların bir derlemesidir.

İlk bölümde Paine insanların bir dini iddiaya neden inanması veya inanmaması gerektiğini belirleyen bir kanıt ölçütü geliştirmekte ve birinin anlattığı bir olayın (tanıklığın) ne zaman güvenilir sayılabileceğini açıklamaktadır. Ona göre vahiy, sadece ilk gönderildiği kişi için vahiydir. O kişi vahyi diğer insanlara aktardığında o vahiy değil, söylenti olur. Buna dayanarak Paine, peygamberlerin kehanetlerini ve mucize anlatılarını yeterli delille doğrulanmamış oldukları gerekçesiyle reddeder. Bunun yerine adalet, merhamet ve eşitliği merkezine alan bir toplumsal ahlak anlayışı geliştirir.

İkinci bölümde yaptığı metin eleştirisinde Paine, bir metnin doğruluğundan emin olmak için otoritedeki din adamlarının lafına değil herkesin inceleyebileceği kanıtlara bakılması gerektiğini söyler. İncil'i İbranice ve Yunanca yerine halkın çoğunlukla kullandığı İngilizce dilinde okur ve sıradan tarihi metinleri nasıl inceliyorsa o şekilde inceler. Metinlerin yazarını belirlemek için anlatım biçimini, yazarın kendisinden üçüncü kişi olarak söz edip etmediğini, "bugüne kadar" gibi geçmişe dönük ifadeleri ve olayların daha sonraki bir zamandan anlatıldığını gösteren cümleleri inceler. Kitaplardaki olayları, sayıları ve kişi adlarını kronoloji ve tutarlılık açısından karşılaştırır. Mucize anlatılarının kabul edilebilmesi için birinci elden tanıklık gibi çok güçlü kanıtlara ihtiyaç duyulduğunu belirtir ve bilginin insandan insana kimden geçerek nasıl aktarıldığını bilmek ister. Bahis konusu mucize yalnızca söylentiye veya anonim anlatılara dayanıyorsa bunu kabul etmez. Bu temele dayanarak Musa'nın ölümünün anlatılmasından ve geçmişe dönük ifadelerden hareketle Tevrat'ın Musa'nın ölümü sonrası başkaları tarafından yazıldığını ortaya çıkarır. İncil'lerin sonradan Matta, Markos, Luka ve Yuhanna'ya ithafen başkaları tarafından yazıldığını söyler. Ayrıca iki İncil'de (Matta ve Luka) İsa'nın secerelerinin birbirleriyle uyuşmamasına ve Hirodes'in hükümdarlığı ile Quirinius'un nüfus sayımının birbirini tutmaması gibi çelişkilere dikkat çeker.

Paine'in inancı
Paine ilk bölümün başlarında kişisel inancını şu şekilde özetlemektedir:
Paine'in bu cümleleri eserinin geri kalanında ele aldığı temel düşüncelerin çoğunu özetlemektedir. Bunlar; yaratıcı bir Tanrı'ya duyulan sarsılmaz inanç, doğaüstü iddiaların büyük bölümüne karşı duyulan şüphecilik, erdemin kişinin kendi çıkarından değil başkalarına duyduğu sorumluluktan doğması gerektiği inancı, yozlaşmış dinî kurumlara yönelik sert eleştiriler ve bireyin vicdan özgürlüğüne verilen büyük önemdir.

Akıl ve vahiy
Paine kitabın başlarında vahiy fikrine doğrudan saldırır. Ona göre vahiy yalnızca alıcı için geçerlidir, bundan dolayı Tanrı'nın varlığının zayıf bir delilidir ve diğer insanlar tarafından test edilebilecek bir kanıt değildir. Dini bilgiyi, herkesin açık biçimde inceleyip değerlendirebileceği iddialarla sınırlar. Okuyucuları vahiy yerine akla güvenmeye çağıran Paine, yalnızca doğal yaşamın bir yaratıcının varlığına dair tutarlı ve evrensel kanıtlar sunduğunu savunur. Ona göre bir deistin kutsal kitabı yaratılıştır.


Paine'e göre Kutsal Kitap da din dışındaki metinleri değerlendirirken kullanılan aynı mantıksal kurallara ve kanıt ölçütlerine tabi tutulmalıdır. Ona göre kutsal metinler sıradan tarihi eserler olarak ele alınıp içindeki iddialar dikkate alınmadan önce bunların kim tarafından yazıldığı, ne zaman kaleme alındığı ve kendi içlerinde tutarlı olup olmadıkları gibi sorulara cevap verilip verilemediği dikkate alınmalıdır.

Kutsal Kitap hakkındaki analizleri
Paine Kutsal Kitap'ı okurken ve onu eleştirirken din adamlarının yorumlamalarını değil, kitaplarda yazan şeylerin kendisini temel alır ve diğer tarihsel metinlere nasıl yaklaşıyorsa ona da o şekilde yaklaşır. Özdeyişler Kitabı hakkında "Bunlar sevgi açısından İspanyol mesellerine göre daha alt düzeydedir, Franklin Amerikası'ndakilerden daha hesaplı ve akıllıca da değildir" yorumunu yapar. Kutsal Kitap'ı bir "mitoloji" olarak nitelendirir, yazarlarının kitapları yazmasının sebebinin vahiy olduğunu düşünmez ve gerçek yazarların kimliğinin tespit edilemeyeceğini ileri sürer. Pentakök'ün Musa tarafından kaleme alındığı iddiasını reddeder ve İncil'lerin başlıklarındaki kişilere ithafen başkaları tarafından sonradan yazıldığını savunur.
Paine din araştırmalarında 19. yüzyıla kadar yaygınlaşmayacak yöntemler kullanarak Kutsal Kitap'ın tutarlılığını ve tarihsel doğruluklarını sorgulamakta, sonunda da bunların vahiy ile yazılmamış oldukları sonucuna varmaktadır. Eski Ahit'in zalim bir Tanrı tasvir etmesinden ve antropomorfik anlatılar içermesinden dolayı uydurma olduğunu düşünür. İnsanlarda kanıt aramadan kolayca inanma eğilimi olmasına üzülen Paine, hurafelerle yetiştirilmiş insanların “sözde Tanrı sözünde ne kadar kötülük olduğunu bilmediklerini” söyler. Musa’nın Tanrı’nın emriyle binlerce erkek çocuğu ve kadının katledilmesini emrettiği ve binlerce kız çocuğuna tecavüz edilmesini onayladığı Çölde Sayım 31:13–47 ayetlerini örnek gösteren Paine, Kutsal Kitap'ı “yalanlar, kötülük ve küfür kitabı” olarak nitelendirir; zira “insanın kötülüğünü Yüce Olan’ın emirlerine atfetmekten daha büyük bir küfür ne olabilir ki?” der.


Notlar
Kaynakça
Genel
Özel