Aratos

Aratos veya Solili Aratos ( ; d. MÖ. 315 Soli - ö. MÖ. 240 Makedonya, Pella), Helenistik Dönemde yaşamış stoacı filozof, şair, matematikçi ve astronom. Kilikya bölgesindeki Soli kentinde doğan Aratos, antik dünyada gökyüzü gözlemleri ve hava durumu tahminlerini şiirsel bir dille halka sevdiren isim olarak tanınır. İlk eğitimini Tarsus'ta tamamlayan Aratos, daha sonra yirmili yaşlarında matematik ve astronomi öğrenimi yapmak için Atina'ya gitti, bu arada Stoacı filozof Zenon'dan felsefe okudu.

Aratos'un günümüze ulaşan en temel eseri, heksametron (altılı ölçü) ile kaleme alınmış olan Phaenomena ("Görüngüler" veya "Gök Olayları") adlı manzumesidir. Eserin kurgusu iki ana bölümden oluşur:

Phaenomena: İlk yarıda, Knidoslu Eudoxus'un günümüze ulaşmayan aynı adlı çalışması esas alınmıştır. Burada takımyıldızlar, yıldızların konumları ve temel gök olayları betimlenir.
Diosemeia (Hava Tahminleri): İkinci yarıda ise meteorolojik işaretler, doğa gözlemlerine dayalı hava durumu öngörüleri ve mevsimsel döngüler ele alınır.

Aratos'un astronomi konusundaki teknik bilgisinin derin olmadığı, hatta bazı temel matematiksel gerçeklere yabancı olduğu çağdaşı olan gök bilimciler (özellikle Hipparkhos) tarafından eleştirilmiştir. Ancak, karmaşık bilimsel verileri akıcı ve estetik bir dille sunma becerisi, yapıtının hem Grek hem de Roma dünyasında olağanüstü bir popülerlik kazanmasını sağlamıştır. Bu ilginin en somut kanıtı, antik çağ boyunca eser üzerine yazılan çok sayıda şerh (yorum) ve Cicero ile Germanicus gibi önemli isimler tarafından yapılan Latince çevirilerdir.

Eser, Klasik Antikite'den Orta Çağ'a kadar astronomi eğitiminin temel metinlerinden biri kabul edilmiş; gökyüzü haritalarının ve yıldız mitolojisinin şekillenmesinde öncü bir rol oynamıştır.

Şair Kallimakhos'la yakın dostluk kuran Aratos, Makedonya hükümdarı 'ın ve Suriye kralı Antiokhos Soter'in yanında da bulunmuştur. Şairin ilk iki yapıtı olan uzun destanlar günümüze ulaşmamıştır. Buna karşılık, Antigonos'un isteği üzerine kaleme aldığı Phainomena ("Gök Olayları") adlı öğretici uzun şiiri eksiksiz olarak elde bulunmaktadır. Şair, bu yapıtı, Stoa felsefesinin ilkelerini göz önünde tutarak yazmıştır. Özgün açıklamaları ve üslubuyla öne çıkan yapıt, çeşitli dillere çevrilmiş ve uzun süre etkisini yitirmemiştir.

Hayatı
Aratos'un yaşamına dair bilgiler, anonim Grek yazarlarının kayıtlarının yanı sıra Suda ve Eudokia gibi antik ansiklopedik kaynaklara dayanmaktadır. Bu kayıtlara göre şair, Kilikya bölgesindeki Soli (bazı kaynaklara göre Tarsus) şehri doğumludur. Eğitim hayatı oldukça parlak geçen Aratos; Efes'te Menecrates'ten, Kos (İstanköy) adasında ise Philitas'tan dersler almıştır. Atina'da Peripatetik filozof Praxiphanes'in öğrencisiyken, Stoacı felsefenin kurucusu Kıbrıslı Zenon'nun yanı sıra Kireneli Kallimahos ve Eretria okulunun kurucusu Menedemos gibi dönemin entelektüel devleriyle tanışma fırsatı bulmuştur. Athenodoros'un oğlu olan şairin, babasıyla aynı ismi taşıyan bir de erkek kardeşi olduğu bilinmektedir.

MÖ. 276 sularında Makedonya Kralı Antigonus II Gonatas’ın sarayına davet edilen Aratos, kralın MÖ. 277’de Galatlara (Galyalılar) karşı kazandığı zaferi şiirleştirmiştir. Şairin en ünlü eseri olan Phaenomena (Gök Olayları), işte bu saray çevresindeki verimli döneminde kaleme alınmıştır. Bir süre Suriye’de I. Antiokhos Soter’in sarayında bulunsa da, daha sonra Makedonya'daki Pella şehrine geri dönmüş ve MÖ. 240/239 yıllarından önce burada hayata gözlerini yummuştur.

Aratus, sadece bir şair değil, aynı zamanda çok yönlü bir entelektüeldir. Asıl mesleği olduğu rivayet edilen tıp ilminin yanı sıra, gramer (dil bilgisi) ve felsefe alanları temel uğraş ve uzmanlık alanlarını oluşturmuştur. Bu disiplinler arası birikimi, eserlerindeki titiz ve öğretici üslubun da temel kaynağıdır.

Aratos'un felsefi görüşleri ve Gök Olayları Eseri
Aratos'un zamanında, “MÖ. 3. yüzyıl insanları artık tanrılara karşı eski güçlü inançlarını yitirmişler ve daha çok felsefeye yönelmişlerdi. İskenderiyeli şairlerden birçoğu felsefe eğitimi almıştı. Üstelik bu dönem filozofları ya şairdi ya da hiç değilse nazım sanatında ustaydı. Örneğin Aratos'un Phainomena'sı tamamen Stoik bir ruhla doludur. Bilimsel çalışmaların büyük ivme kazandığı bu dönemin belirleyici çizgisi olan derin bilgi veya bilimsel araştırma doğal olarak şiir üzerinde de etkili olmuştur. Böylece, öğretici şiirde bir Rönesans gerçekleşmiştir. Astronomi'ye ilişkin iki kitaptan oluşan Phainomena nın yazarı Aratos bu girişimi başlatan kişiydi.

Aratos'un yaşamıyla ilgili bilgileri Suda'nın yanı sıra dört Vita'ya (Yaşam Öyküsü) adlı eserine borçluyuz. Efes'te ve Atina'da öğrenim görmüş, Efesli gramerci Menekrates'in, Phlislu Timon'un, Eretrialı Menedemos'un, Peripatoscu Praksiphanes'in ve Stoacılığın kurucusu Zenon'un öğrencisi olmuştur”

Filozof, şair, bilgin (matematikçi) olan Aratos konusunu Knidoslu ünlü matematikçi Eudoksos'un düz yazı şeklindeki, aynı adı taşıyan eserinden aldığı Phainomia'nın da zamanının astronomi alanındaki tüm bilgilerini aktarmıştır. Yapıtı Heksametron veznindedir ve bin dizeden biraz daha fazladır. İlk kitapta dönemin astronomi bilgileri anlatılır.

Aratos'un kozmik şiiri
Aratos, yapıtının başlangıcında o zaman geçerli olan doktrinlerden etkilenmiştir. İlk dizeleri Stoacı Kleanthes'i hatırlatmakta ve tek tanrıcı bir doktrinin ana çizgilerini yansıtmaktadır. Aratos'un bir ozan olarak en başarılı olduğu ve kendisine mal ettiği kısım budur. Bu mısralarda dünyadaki bütün olayların Tanrı Zeus'tan kaynaklandığı ifade edilir. İnsanlara yardım eden, her yerde görünen, zamanın tüm işaretlerini her yerde ortaya koyan Zeus'tur:

Bereketli Ürünler
“Zeus ile başlayalım.
Biz ölümlüler hep anarız onun adını.
Sokaklar onunla dolu,
Çarşı, pazar, denizler ve limanlar.
Her zaman her yerde, onsuz yapamıyoruz.
Onun evladıyız hepimiz.
O da, sevgi duyuyor insanlara,
muştular veriyor onlara.
Herkesi uyandırıyor kalksınlar,
ekmek parası kazansınlar diye.
Sığırtmaçlar gösteriyor en iyi otlakları inekler,
koyunlar için.
Ağaç dikmeğe, tohum ekmeğe
elverişli mevsimi bildiren de o.
Gökte yıldızları o yönetiyor,
iklimleri o yönlendiriyor.
İnsanlara bereketli ürünler vermek için.
Her işin dualarla başlayıp bitmesi ondan.
Varol babamız, mucizemiz,
bizi kutlu ve mutlu kılan.
Varolun öteki tanrılar; varolun, ilham perileri,
Benim şarkılarımı güçlü kılın tüm iyiliklerinizle.
Yıldızlarla konuşturun beni:
dualarımızı size sunuyorum.”

Zeus'un bütün dünyaya egemen, düzenleyici ve yaratıcı bir ilke olarak gösterildiği bu girişten sonra hemen gökyüzüyle ilgili konular gelir.”
Aratos'un altılı ölçüyle yazılmış olan didaktik şiiri Phainomia, kısa sürede tutulur ve üzerine birçok yorum yapılır. “Phainomia, biçim olarak İskenderiye okuluna bağlıdır ama Aratos'un Stoacı yanı da şiire güçlü bir ciddiyet katar. Şiir Romalılar arasında büyük ilgi görmüştür. Cicero, Caesar Germanicus ve Avienus'un çevirilerinden bazı parçaları günümüze ulaşmıştır. Zeus'a seslenen açılış duasından bir dize, Pavlus tarafından alıntı olarak kullanıldığından (Resullerin İşleri 17:28) ün kazanmıştır.”
Ayrıca Aratos'un “Gök Olayları” şiirinin dilimize çevrilmiş bir bölümü de, şu şekildedir;

Denizciler için rehber yıldızlar
Gökyüzünde belli bir amacı olmadan
dolaşan bir takım yıldızlar,
her zaman birlikte, daima beraber.
Her nasılsa eksen hiç değişmez,
Gökyüzündeki rüzgar ve dünyanın
Merkezindeki denge muntazamdır.
Bu eksenin her iki ucunda bir kutuptur.
Onlardan birini göremeyiz fakat
Kuzeyde yüksekte olan diğeri,
İki ayı vagon gibi birbiri ardına yürür.
Derin okyanuslardaki Egeli yelkenliler,
Onlardan birinin ışığına sığınırlar.
Onun diğer adı zirvedir.
Fenikelilerin dümeniyle arkadaştır.
Zirve, gece olduğu zaman,
net ve belirgin bir biçimde parlar,
onu bulmak kolaydır.
Diğeri daha küçük olandır fakat,
denizciler için en iyisidir.
Onların yolculuklarında Sidon'un gemilerine,
Daha küçük bir yörüngede kılavuzluk eder.
Aratos, takımyıldızlarını da bilir.
Uzun zaman önce onların hem şekillerini
hem de isimlerini bulan adamdır.

Aratos'un “Gök Olayları” (Phainomena) adlı yapıtından. Bu şiirin diğer adı ise “Aratos’un Gökteki Gösterisi”dir. Ayrıca, Aratos’un bu şiirinin başlığı tarafımızdan eklenerek, Aratos dergisinin Kasım-Aralık 2004’te 6. sayıda yayınlanmıştır.

Brown Robert, “Phainomena Or Heavenly Display Of Aratos”, Longmans, Green And Co. 1885-London,

Tarsus'ta 2004 yılından beri Aratos adına bir felsefe dergisi yayınlanmakta ve kültür sanat etkinlikleri düzenlenmektedir.

Notlar

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Uğur Pişmanlık, Antik Çağ'da Tarsuslu Filozoflar, Arkeoloji ve Sanat Yayınları (Mozaik Serisi), 2009, İstanbul
Strabon, Antik Anadolu Coğrafyası, (Çev. Prof. Adnan Pekman), Arkeoloji ve Sanat Yayınları 1987 İstanbul.
Sosyalist Kültür Ansiklopedisi, Cilt: 1, May Yayınları, 1979, İstanbul.
Cemil Sena, Filozoflar Ansiklopedisi, Remzi Kitabevi 1974, İstanbul
Hançerlioğlu Orhan, Felsefe Ansiklopedisi, Cilt: 2, Remzi Kitabevi, 1985 İstanbul.
Laertios Diogenes, Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri, Yapı Kredi Yayınları, 1. baskı, 2003, İstanbul.
Orhan Hançerlioğlu, Felsefe Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 1987 İstanbul.
Afşar Timuçin, Düşünce Tarihi, İnsancıl Yayınları, 2. Baskı, 1992, İstanbul.
Brown Robert, Phainomena Or Heavenly Display Of Aratos, Longmans, Green And Co. 1885-London
Ulansey, David; Mithras Gizlerinin Kökeni, Arkeoloji ve Sanat Yayınları (Çev. Hüsnü Ovacık), 1998 İstanbul
Çelgin Güler, Örneklerle Helenistik Çağ Şiiri, Remzi Kitabevi, 1. Basım, 1993, İstanbul.