Abhazya'da Gürcülere uygulanan etnik temizlik

Abhazya'da Gürcülere uygulanan etnik temizlik, Abhazya'da Gürcü-Abhaz anlaşmazlığı sırasında, 1992-1993 arasında uygulandı. Rusya güçlerince desteklenen Abhaz ayrılıkçılar, Ermeni çetecileri ile Kuzey Kafkasyalı paralı askerler tarafından Gürcü ve Svanlar bu etnik temizlik sırasında öldürüldü. Öldürülenler arasında önde gelen siyasetçiler Guram Gabiskiria, Jiuli Şartava gibi kişiler de vardı. Abhazya'daki Gürcüler de zorla göç ettirildi. Abhazya nüfusunun yaklaşık yarısını oluşturan 250.000 kadar Gürcü de zorla göç ettirildi. Bu göç sırasında da çok sayıda insan yolda öldü. Gürcü verilerine göre, yaklaşık 5.000 sivil öldü ve 400 sivil kayboldu.

Savaşın sona ermesinden sonra Gürcistan hükûmeti, Lahey Savaş Suçları Mahkemesi, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı bölgede inceleme başlattı ve soykırım, etnik temizlik konularında belgeler toplamaya başladı. 1998 yılında Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konseyi, Abhazya'da Gürcülere etnik temizlik uygulandığını resmen kabul etti. Mart 2006'da Lahey Savaş Suçları Mahkemesi, Gürcistan'dan bu konudaki belgeleri istedi. 15 Mayıs 2008'de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu da Abhazya'da Gürcülere etnik temizlik yapıldığını ve göç ettirilen kişilerin evlerine dönmesi gerektiğini kabul etti.

Etnik temizlik (1992–1993)
Yüz binlerce Gürcü anayurtlarını terk etmeyi reddedince, Abhaz tarafı bu nüfusu zorla sürmek ve yok etmek amacıyla sistematik bir etnik temizlik politikası uygulamaya koydu. Etnik temizlik sırasında hayatını kaybedenlerin kesin sayısı hâlâ tartışmalıdır. Gürcü kaynaklarına göre 5.000 sivil öldürülmüş, 400 kişi ise kaybolmuştur. Yaklaşık 200.000 ila 250.000 Gürcü anayurdundan sürülmüştür. Bu etnik temizlik operasyonu yalnızca Gürcüleri değil; Rusları, Ermenileri, Rumları, bir kısım Abhazı ve bölgede yaşayan diğer küçük etnik toplulukları da derinden etkilemiştir. Gürcülere ait 20.000'den fazla ev yakılıp yıkılmış; yüzlerce okul, anaokulu, kilise, hastane ve tarihî eser yağmalanarak tahrip edilmiştir. 1994 tarihli ABD Dışişleri Bakanlığı Ülke Raporu, yaşanan ağır insan hakları ihlallerini ortaya koymakta olup bu bulgular Human Rights Watch'ın tespitleriyle de örtüşmektedir. Söz konusu rapora göre: Abhaz ayrılıkçı kuvvetleri, Gürcü sivil halkına karşı insan hakkı ihlalleri gerçekleştirdi; pek çok kadını, çocuğu ve yaşlıyı öldürdü, bir kısmını rehin alarak işkenceye tabi tuttu. Rusya Federasyonu'ndan gelen Çeçen ve diğer Kuzey Kafkasyalı militanların yerel Abhaz kuvvetleriyle birlikte bu saldırılara katıldığı bildirilmektedir. Abhazya'dan kaçanlar; yaş ve cinsiyet gözetmeksizin sivillerin katledildiğine dair demeçler verdi. Abhaz kontrolündeki topraklardan çıkarılan cesetlerde ağır işkence izleri saptandı. Savaşın sona ermesinin ardından Gürcistan hükûmeti, Birleşmiş Milletler, AGİT ve mülteciler; Abhaz tarafının çatışma süresince gerçekleştirdiği iddia edilen soykırım, etnik temizlik ve sürgün eylemlerini belgelemeye başladı. AGİT, 1994 ve 1996 yıllarında Abhazya'daki Gürcülere yönelik etnik temizliği resmen tanıyarak "çatışma süresince savaş suçu işleyenleri" kınadı. BM Mülteciler Yüksek Komiserliği'nden Catherine Dale'a göre, dilin boğazdan kesilip boyuna bağlandığı "İtalyan kravatı" adı verilen uygulama bölgede yaygınlaşmıştı. Tanıklar arasında bir erkeğin kendi kızına tecavüz etmeye zorlandığını aktaran bir kadın, Abhaz askerlerin cesetlere cinsel istismarda bulunduğunu bildiren bir başkası ve Gudauta'da küçük çocukların başlarının kesilerek futbol topu gibi kullanıldığını aktaran bir adam yer almaktadır. 1995 yılında yayımlanan Human Rights Watch raporu, savaş süresince işlenen suçları ve vahşeti kapsamlı biçimde belgelemektedir. Human Rights Watch, Abhaz kuvvetlerini; Sohum'da ve Abhazya'nın diğer bölgelerinde Gürcü nüfusuna yönelik patlak veren intikam saldırıları, insan hakları ihlalleri ve savaş suçlarından sorumlu tutmaktadır. Bu uygulamaların, Gürcüleri anayurtlarından kaçırmak amacıyla bilinçli olarak teşvik edildiği kanaatindeyiz.

Gagra'nın düşüşü
3 Eylül 1992'de Rusya'nın arabuluculuğuyla Gürcü ve Abhaz ayrılıkçı taraflar arasında bir anlaşma imzalandı; bu anlaşma uyarınca Gürcistan, ağır silahlarını ve birliklerini Gagra'dan çekti. Ancak Abhaz taraf 1 Ekim'de anlaşmayı bozarak Şamil Basayev komutasındaki Çeçen ve Kuzey Kafkasyalı militanların öncülüğünde kente kapsamlı bir saldırı düzenledi. Küçük Gürcü müfrezelerinin kent üzerindeki kontrolü hızla çöktü. Kentin düşmesiyle birlikte tüm yaş gruplarından siviller toplu katliama maruz kaldı. Militanlar kente girdiğinde sivilleri rastgele öldürmeye başladı; en çok hedef alınanlar ise gençler ve çocuklardı. Bir tanık şunları aktardı:

"Eve döndüğümde sokakta çok sayıda silahlı adam gördüm. Sessizlerdi. İçlerinden birini Gürcü komşum sandım ve Gürcüce 'Nasılsın?' dedim. Bileğimden yakaladı ve 'Sus' dedi. Ben kendim için korkmadım; ailemi öldürdüklerini düşündüm. Rusça sordu: 'Gençleriniz nerede? Sizi öldürmeyeceğiz, onları öldüreceğiz.' Ben de 'Burada değiller, sadece yaşlılar kaldı' dedim."

Militanlarca yakalanan kadınlar ve genç kızlar tecavüz ve işkenceye maruz kaldı. Bir Gürcü kadının tanıklığı şu şekildedir:

"Eşim Sergo sürüklenerek bir ağaca bağlandı. Zoya Tsvizba adlı bir Abhaz kadın üzerinde tuz bulunan bir tepsi getirdi. Bıçağı alarak eşime yaralar açmaya başladı, ardından tuzları bu açık yaralara döktü. Onu on dakika boyunca böyle işkenceye tabi tuttular. Daha sonra genç bir Gürcüyü (onu da sonradan öldürdüler) traktörle çukur kazdırmaya zorladılar. Eşimi bu çukura koydular ve diri diri gömdüler. Çakıl ve kumla örtülmeden önce söylediği son söz şuydu:

'Dali, çocuklara iyi bak!'"

Gagra'nın düşüşünün ardından saldırganlar sistematik bir yağma, tecavüz ve işkence operasyonu başlattı. 1 Ekim saat 17:00'de yaklaşık 1.000–1.500 sivil, kent merkezindeki futbol stadyumunda toplanarak gözetim altına alındı. 6 Ekim'de yaklaşık 50 sivil elektrik direklerine asılmış hâlde bulundu. Kısa süre sonra stadyumda tutulan çocuklar, yaşlılar, kadınlar ve erkekler kurşuna dizilerek stadyumun yakınındaki toplu mezarlara gömüldü. Rus askeri gözlemci Mihail Demianov, Human Rights Watch'a şunları anlattı:

"Gagra'ya girdiklerinde Şamil Basayev'in taburunu gördüm. Böyle bir dehşetle hiç karşılaşmamıştım. Evlerinden çıkarıp yakaladıkları herkesi tecavüz edip öldürüyorlardı. Abhaz komutan Arşba, 14 yaşındaki bir kıza tecavüz etti ve ardından onun infaz edilmesini emretti. Gün boyunca yalnızca vahşice işkenceye maruz kalan insanların çığlıklarını duydum. Ertesi gün stadyumdaki toplu infazı bizzat gözlemledim. Tribünlere makineli tüfekler ve havanlar yerleştirdiler, insanları sahaya indirdiler. Herkesi öldürmeleri birkaç saatlerini aldı."

Kamani katliamı
14 Mart 1993'te Sohum'u ele geçirme girişiminin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından ayrılıkçı kuvvetler, taarruzlarını kuzey cephesine kaydırdı. 4 Temmuz'da Kafkasya Dağ Halkları Konfederasyonu (KDHK) milisi, Abhaz birlikleri ve Ermeni Bagramyan taburu, Şroma, Tamişi ve Kamani köylerindeki Gürcü kuvvetlerine baskın düzenledi. 5 Temmuz'da yoğun çatışmaların ardından Gürcü tarafı yalnızca birkaç saat içinde 500'e yakın kayıp verdi. Ağırlıklı olarak Svanlardan ve Aziz Georgios Kilisesi'nde yaşayan Ortodoks rahibelerden oluşan Kamani köyünde yerel halk kitlesel katliama uğradı. Rahibeler, kilisede bulunan din adamlarının gözleri önünde önce tecavüze sonra ölüme terk edildi. İki din adamı, Peder Yuri Anua ve Peder Andria, kilisenin dışına çıkarılarak Abhazya'daki arazi mülkiyeti hakkında sorguya çekildi. "Abhazya ne Gürcülere ne de Abhazlara aittir; bu topraklar Tanrı'nındır" yanıtını verdiklerinde bir Konfederasyon askeri tarafından kurşuna dizildiler. Peder Andria'yı vurarak öldürmek zorunda bırakılan ve kendisi de etnik Abhaz olan bir başka din adamı da akabinde öldürüldü. Köyde yaklaşık 120 kişi katledildi.
Sohum'un düşüşü
Savaş muhabiri Thomas Goltz, Rus MİG-29'larının 500 kilogramlık vakum bombaları attığını ve bu bombaların ağırlıklı olarak Sohum'daki yerleşim bölgelerini hedef aldığını aktardı. Rus gazeteci Dmitri Kholodov, kuşatma altındaki kentten şunları yazdı:

"Sohum'un bombalanması bu savaştaki en iğrenç şey... Tüm Sohum sakinleri ilk bombalamanın tarihini hatırlıyor: 2 Aralık 1992. İlk roket Barış Caddesi'ne düştü. Kalabalık yerleri hedef alıyorlardı. Bir sonraki 'stratejik hedef' kent pazarıydı. Kent pazarının bombalanmasıyla on sekiz kişi öldü. Pazarda her zaman çok insan olurdu."

27 Temmuz 1993'te Rusya'nın arabuluculuğuyla ateşkes anlaşması imzalandı. Gürcistan, Rusya'nın güvencesine güvenerek ağır silahlarını ve birliklerini çekti; sivil yaşam yeniden canlandı, okullar kapılarını açtı. Ancak 16 Eylül 1993 sabahı saat 08:00'de Abhaz ayrılıkçıları, Kuzey Kafkasyalı gönüllüler, Kazaklar ve Rus özel kuvvetleri kente saldırıya geçti. Başlayan 12 günlük kesintisiz çatışmaların ardından 27 Eylül'de kent, Abhaz birlikleri ve Rus kuvvetlerinin Hükûmet Binası'nı ele geçirmesiyle düştü. Sohum'un düşününden sonra sivil halka yapılan katliamlardan biri yaşandı. Kente sıkışıp kalmış siviller evlerinden, bodrum katlarından ve apartmanlardan çıkarılarak öldürüldü. Hayatta kalan yaşlı bir Gürcü şunları anlatmıştır:

"...Genç bir kızı yakaladılar. Ebeveynlerini öldürdükleri evin yakınındaki çalıların arasına saklanıyordu. Defalarca tecavüze uğradı. Askerlerden biri onu öldürdü ve cesedini paramparça etti. Kızı ikiye böldüler. Cesedinin yanına bir not bıraktılar: 'Bu ceset bir daha bir bütün olamayacağı gibi, Abhazya ile Gürcistan da hiçbir zaman yeniden birleşemez.'"

Yüksek Konsey Başkanı Şartava ve Sukhumi Belediye Başkanı Gabiskiria başta olmak üzere pek çok hükûmet yetkilisi ilk etapta serbest bırakılacaklarına dair söz verildikten sonra öldürüldü; Şartava ölmeden önce işkenceye tabi tutuldu. Hayatta kalan bir Gürcü kadın o günleri şöyle anlattı:

"Abhazlar evime girdiğinde beni ve yedi yaşındaki oğlumu dışarıya çıkardılar. Diz çöktürdüler, ardından oğlumu alıp gözlerimin önünde vurdular. Sonra saçımdan tutarak yakındaki kuyunun başına götürdüler. Bir Abhaz askeri beni kuyunun içine bakmaya zorladı; aşağıda, suyun içinde sırılsıklam ve çıplak hâlde duran üç genç erkek ile birkaç yaşlı kadın gördüm. Abhazlar üzerlerine ölü cesetler atarken onlar çığlık atıp ağlıyordu. Ardından içeriye el bombası fırlattılar ve daha fazla insanı kuyuya koydular. Yeniden diz çöktürüldüm, yanımdaki cesetlerin önünde beklettiler. Askerlerden biri bıçağıyla yanımdaki ölülerden birinin gözünü çıkardı ve bu çıkarılmış gözü dudaklarıma ve yüzüme sürtmeye başladı. Daha fazla dayanamadım ve bayıldım. Beni cesetlerin arasında öylece bırakıp gittiler."

Gürcü soruşturma komisyonunun bulgularına göre katliamlar, Sohum'un düşüşünün ardından yaklaşık iki hafta boyunca sürdü. Kente sıkışan Gürcüler terk edilmiş binalarda ve bodrumlarda saklanıyordu; savaşanlar, siviller ve tıp personeli (büyük çoğunluğu kadın) arasında hiçbir ayrım gözetilmedi. Ele geçirilenlerin hepsi yerinde öldürüldü. Kültür alanında çalışan 100'den fazla Gürcü, pek çoğu kadın olmak üzere katledildi. Sohum parkının müdürü, tiyatro oyuncuları ve sanat merkezi yöneticileri bu kurbanlar arasında yer almaktadır. 60'ı kadın olmak üzere 200 öğretmen öldürüldü.

Oçamçire
Oçamçire'deki Abhaz saldırıları sırasında yaklaşık 400 Gürcü aile katledildi. Gagra'daki olaylara benzer biçimde yerel halk, kent futbol stadyumuna sevk edildi. Erkekler, kadınlar ve çocuklar birbirinden ayrıldı; erkeklerin büyük bölümü saatler içinde infaz edildi, kadınlar ve ergenlik çağındaki gençler ise önce tecavüze uğrayıp ardından öldürüldü. Tanıklıklara göre Abhaz ayrılıkçılar, genç kızları ve kadınları 25 gün boyunca tutuklu bulundurdukları gözaltı kamplarında sistematik biçimde tecavüze ve istismara maruz bıraktı. Bu süreçte 50'den fazla Gürcü savaş esiri de infaz edildi.

Gali
Sohum'un düşüşünün ardından Abhazya'daki yoğun Gürcü nüfusunu koruyabilen tek bölge Gali oldu. 1994'ün başlarında Abhaz ayrılıkçılar, Gürcülerin bölgedeki kalıcı varlığını kırmak amacıyla etnik temizlik politikasını yeniden devreye soktular. BM gözlemcileri bu gelişmeleri bizzat izledi. 8-13 Şubat tarihleri arasında ayrılıkçı Abhaz milisleri Gali bölgesindeki köylere saldırarak katliamlar gerçekleştirdi, kadınlara tecavüz etti ve evleri yakıp yıktı; yaklaşık 4.200 konut tahrip edildi. Rusya'nın BDT barış gücünün bölgede bulunmasına karşın 1995-1996 yılları arasında sürdürülen katliamlarda 450 kişi hayatını kaybetti ve binlerce kişi daha evlerini terk etmek zorunda kaldı.

Savaş sonrası dönem
Abhazya'daki etnik temizliğin Gürcü toplumu üzerindeki mirası son derece yıkıcı olmuştur. Savaş ve ardından gelen sistematik etnik temizlik, 200.000 ila 250.000 kişinin evlerini terk etmesine neden oldu. Bu mülteciler başta Megrelya olmak üzere Gürcistan'ın çeşitli bölgelerine, Tiflis'e ve Rusya'ya dağılmak zorunda kaldı. 1994-1998 yılları arasında yaklaşık 60.000 Gürcü mülteci, Gali bölgesine kendiliğinden geri döndü; ancak 1998'de çatışmaların yeniden alevlenmesiyle bu kişilerin büyük bölümü bir kez daha yerinden edildi. Buna karşın 1998'den bu yana 40.000-60.000 arasında mültecinin Gali'ye döndüğü tahmin edilmektedir. Bölgedeki insan hakları durumu ise hâlâ son derece kırılgan olmaya devam etmektedir.

Uluslararası tepkiler
Siyaset bilimci Bruno Coppieters'e göre Batılı hükûmetler, BM nezdinde bazı diplomatik girişimlerde bulunarak Moskova'yı çatışmaya aktif askerî müdahaleden vazgeçmeye çağırdı. BM Güvenlik Konseyi, ateşkes talep eden ve Abhazya'nın etnik temizlik politikasını kınayan bir dizi kararı kabul etti.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Birleşmiş Milletler Genel Kurul Kararı
Abhazya’da Gürcülerin etnik temizliğe tabi tutulduğuna ilişkin İnsan Hakları Örgütü rapor (İngilizce)
Abhazya’da Gürcü etnik temizliğine ilişkin belgesel kayıtlar. (Rusça)
Jiuli Şartava, Guram Gabeskiria, Raul Eşba’nın yakalanışı ve öldürülmesine ilişkin video kaydı
Video file, ethnic cleansing of Georgians in Abkhazia
"Abkhazia: An Open Wound in Georgia" by Dr. Andrew Andersen
Abhazya hükümeti (ortadan kaldırılan). (Gürcüce)
Exile Images - Thomas Morley: The forgotten refugees of Abkhazia