Bağdat Seferi (1055)

Bağdat Seferi, Abbasî Halifesi El-Kaim Bi'Emrillah'ın Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'den Büveyhîlerin halifelik makamına zarar vermesinden dolayı Bağdat'a gelip, asayişi sağlamasını istemesi sonucu gerçekleşen seferdir. Sefer, Büveyhîlerin yıkılmasıyla sonuçlandı.

Arkaplan
Tuğrul Bey’in 1051’de İsfahan’ı sonra Huzistan’ı fethi ile Selçuklu Devleti sınırları
Bağdat’a yakınlaştı. Selçukluların Abbasi Halifesi ile ilk münasebeti, 1038 yılında Tuğrul Bey’in Horasan
seferinden sonra Nişabur, Hamedan, Rey, ve Cibal bölgelerini ele geçirmesi üzerine yağma
hareketlerini engellemek isteyen Halife el-Kaim Bi-Emrillah’ın Tuğrul Bey’e gönderdiği
elçiler aracılığıyla bölgede yağma hareketlerinin yapılmasını istememesiyle birlikte
başlamıştır. Abbasi Halifesine büyük hürmet gösteren Tuğrul Bey, şehri yağmalamak
isteyen askerlerine Ramazan ayında yağmanın haram olduğunu söyleyerek bu durumu
engellemiştir. Halife’nin kendisine elçi göndermesinde övünen ve bu durumda oldukça
memnun kalan Tuğrul Bey, Ebu Bekir et-Tusi’yi on üç tane hil’at (kaftan) ile birlikte Halifeye
göndermiştir. Bu durum iki devlet arasındaki ilişkilerin kuvvetlenmesini sağlamıştır. Selçuklu Devleti’nin sınırlarının genişlemesi, Bağdat’a yaklaşması ve Tuğrul Bey'in Halifeyle yakınlaşmasıyla şehre hâkim
Şiî inançlı Büveyhîler’in de huzursuzluğu artıyordu. Büveyhîlerden önce Bağdat’ta Şiî
topluluğu yok denecek kadar azdı. Şehirde çıkan karışıklıklara, ahlâkı çok defa kuvvet
kullanarak düzeltmeye çalışan Sünnî Hanbelî mezhebi mensupları sebep olurdu. Büveyhîler
zamanında Bağdat’ta pek çok Şiî merkezleri oluşmasından sonra şehirdeki mezhep ihtilâfları
daha da artmış, şehirde Sünnî-Şiî mücadelesi şiddetlenmiş, bu sebeple ortaya çıkan olaylar da
birçok insan yaşamını yitirmişti. Sünnîler ile Şiîler arasındaki mezhep kavgalarının
çoğalmasına ve ölümlerdeki artışa alışan halk bu durumu olağan olaylar olarak görür hale
gelmişti. Bundan başka Bağdat’ta, her geçen gün daha da şiddetlenen Türk-Deylem
mücadeleleri ile asayiş ortadan kalkmış, yol, çarşı ve pazar yerlerinde soygun ve yağmalar da
artmıştı.

Abbâsî hükûmeti Bağdat şehrindeki mezhep kavgalarına müdâhale ederek asayişi
sağlamakta âciz kalıyordu. Halife el-Kâim Bi'emrillah, hem Büveyhîlerin hem de Arslan el-Besâsîrî’nin baskısı altında idi ve siyasî iktidarı yoktu. Büveyhî hükümdarlarının sonuncusu
el-Melikürrahim Hüsrev Fîrûz’un kumandanı iken Bağdat askerî valiliğine kadar yükselen
daha sonra da halifenin veziri olan Türk asıllı Besâsîrî, Şiî inançlı Mısır-Fâtimîleri ile işbirliği
içinde Abbâsî hilâfeti aleyhine faaliyet gösteriyordu. Fâtimîlerin destek ve yardımını gören
Büveyhîler de, Bağdat’ta Şiî propagandaları organize ediyor, mezhep çatışmalarını
körüklüyor, İslâm dünyasının halifesini zor durumda bırakan icraatlarda bulunuyorlardı. Bu
dönemde Bağdat, hem Besâsîrî’nin menfî faaliyetleri hem de Büveyhîlerin desteklediği
mezhep ihtilâfları sebebiyle halk arasında çıkan karışıklık ve kavgalarla asayişin
bozulmasından ve ayyârların (serserilerin) çapulculuklarından çok zarar gördü.
Bağdat’ta meydana gelen ve bütün İslâm dünyasını tedirgin eden bu duruma son
verecek bir kurtarıcı güç, dört gözle beklenir olmuştu. Gazneliler Devleti Sultanı Mahmud
(998-1030) İran çevresine düzenlediği bir seferde, Büveyhîlerin Rey’deki koluna ağır bir
darbe indirmiş ve Rey şehrini ele geçirdikten sonra bölgede karışıklıklara sebep olan
Bâtınîleri takip ederek cezalandırmış ise de o, daha çok Hindistan taraflarında fetih harekâtı
ile meşgul olduğundan Büveyhîlerin diğer kolunun hâkimiyetindeki Kirman üzerine bir ordu
gönderememişti. Bu sebeple Sultan Mahmud Büveyhîleri ortadan kaldırıp meseleyi kesin bir
çözüme kavuşturamamıştı.
Büveyhîlerin tahrîki ve mezhep ihtilâflarının da etkisiyle Bağdat’ta her geçen gün
yaşamın daha da zorlaşması, ayrıca Besâsîrî’nin nüfûzunun ve zulüm halini alan icraatlarının
artması üzerine, Vezir İbnü’l Müslime, Halife el-Kâim Biemrillah’ı devletin içinde bulunduğu
güç durumdan kurtulabilmesi için Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’den yardım istemeye iknâ etti.
Büveyhîlerin baskısından ve tahakkümünden bıkmış (usanmış) olan halife de, Selçukluların
müdahalesi ile ülkesindeki bu kötü durumun son bulacağını, bu şekilde hem genişleyen Fâtimî
hâkimiyetine engel olunulabileceğini hem de Bağdat’ta asayişin sağlanabileceğini anlamıştı.
Bu sebeple halife, Tuğrul Bey’e bir mektup göndererek içinde bulunduğu zor durumdan
kendisini ve devletini kurtarması için yardımını istedi. Bu durum Selçuklu-Abbâsî
ilişkilerinde önemli bir dönüm noktasıdır.
Abbâsî halifesi ve onun vezirinin, büyük bir devlet haline gelen Sünnî inançlı
Selçuklularla işbirliğine başlamaları ile Bağdat’ta hava büsbütün gerginleşti. Besâsîrî,
Selçuklu taraftarı olmakla suçladığı halifenin adamlarına çeşitli cezalar vermeye hatta onları
basit suçlamalarla öldürmeye başladı. Ayrıca Sünnî İslâm inancını yıkmağa çalışan Fâtımî
Halifesi ile işbirliğini arttırarak Abbâsî hilâfetini ortadan kaldırmaya yönelik faaliyetlerine hız
verdi. Hatta gizlemeksizin açıktan Abbâsîler aleyhine çalışmaya başladı. Diğer taraftan Büveyhî hükümdarı el-Melîkü'r-Rahîm Hüsrev Fîrûz da Şiraz bölgesini istilâ ederek Tuğrul Bey
nâmına okunan hutbeyi kendi adına çevirdi.
Tuğrul Bey, Bağdat’taki gelişmeleri yakından takip etmekteydi. Büveyhîlerden destek
alan Şiîlerin menfî propagandalarını arttırmaları hatta Besâsîrî’nin halifenin en önemli
destekçisi olan Vezir İbnü’l-Müslime’nin adamlarını öldürmesi, Büveyhîlerin baskılarından
bunalan halifenin ısrarla yardım istemesi, Bağdat’taki dinî ve sosyal gelişmelerden başka
bölgedeki siyasî gelişmeler ve yapılanmalar üzerine Tuğrul Bey Bağdat’a sefer düzenlemeye
karar verdi. Böyle bir seferin düzenlenmesi zorunluluk haline gelmişti. Çünkü Selçuklu
Devleti’nin önemli bir şehri olan Horasan yolu Bağdat’tan geçmekte, kervan yolları bu
şehirde kesişmekteydi. Bundan başka Bağdat, iklimi ve ekonomik imkânları, coğrafî ve askerî
açıdan elverişli konumu ile ayrıca hilâfet merkezi olması sebebiyle Selçuklu Devleti’nin de
önem verdiği bir şehirdi. Ayrıca Tuğrul Bey, Bağdat seferi ile müfrit Şiîlerin menfî
faaliyetlerini ve Mısır Fâtimî Halifeliği’nin bölgedeki hâkimiyetini ortadan kaldırmak ve
Sünnî halifelik ile Selçuklu saltanatını birleştirip İslâm dünyasına hâkim olmak
düşüncesindeydi. Tuğrul Bey’in bu kararı, hareketi sırasında, bizzat kendi mektubunda da
ifade ediliyordu. Bu mektubunda: “İslâm’a hizmetle şeref kazanmak, takdis edilmek, âsîleri
cezalandırmak ve Mısır-Suriye şaşkınları (Şiî Fâtimîler) ile savaşmak arzusunda”
bulunduğunu ifade etmekteydi. Tuğrul Bey, mektubunda belirttiği hususları
gerçekleştirmekle İslâm inancının bozuk fikirlerden arındırılarak gerçek saf halinin devam
etmesine önemli bir katkıda bulunacaktı. Ayrıca o, Bağdat seferi sonrası İslâm dünyası için
büyük bir önemi olan Hac yolunu tamir ettirterek Müslümanların sevgisini kazanmak ve
İslâm dünyasına liderlik yapacak liyâkate sahip olduğunu göstermek istiyordu.
Bağdat’a düzenleyeceği sefer öncesi Tuğrul Bey, Türk asıllı Besâsîrî’yi ve şehirdeki
Türk askerlerini Selçuklu tarafına geçmeleri için iknâ etmeye çalıştı, onlara mektuplar
yazarak vaatlerde bulundu.

Sefer
Tuğrul Bey'in Bağdat yolunda olduğu haberinin Bağdat'ta oluşturduğu durum
Tuğrul Bey, hazırlıklarını tamamladıktan sonra sefere çıktı. Tuğrul Bey’in
Bağdat’a yaklaşmakta olduğu haberi, Büveyhî hükümdârı el-Melîkü'r-Rahîm ile Arslan
Besâsîrî’yi telâşa düşürdü. Bu durum şehirdeki Şiî halk üzerinde de büyük bir korku meydana
getirdi. Diğer taraftan Tuğrul Bey’in Bağdat’a doğru geliyor olmasına çok sevinen halife,
Cuma günü hutbenin Tuğrul Bey adına okunmasını emretti.
Tuğrul Bey’in 18 Aralık 1055 tarihinde ordusuyla Bağdat önlerine gelmesi üzerine,
Mısır’ı (Fâtimîleri) durumdan haberdar eden Besâsîrî şehirden uzaklaşarak kuzeye doğru
Dicle’den yukarı kaçtı.

Bağdat'a varış ve tören
Bağdat dışında ordugâh kuran Tuğrul Bey, halifenin veziri, kadılar ve
Büveyhî hükümdarının beyleri tarafından büyük bir törenle karşılandı. el-Melîkü'r-Rahîm de,
halifenin tavsiyelerine uyarak Tuğrul Bey’e itaatini bildirdi. Daha sonraki günlerde Selçuklu
askerleri ihtiyaçlarını karşılamak için Bağdat’a girip alışveriş yaptılar. Fakat birkaç gün sonra
Selçuklu askerlerine saldırılması sonrası gelişen olaylar büyüdü ve kalabalık bir Şiî halk-asker
kitlesi Selçuklu ordugâhına doğru yürüdü. Ancak Selçuklu ordusu isyancıları etkisiz duruma
getirdi. Şehirdeki Şiî mahalleleri de kontrol altına alındı. Bu olaylar olurken Bağdat’da kalmış
olan taraftarları kaçarak Besâsîrî’nin yanına gittiler. Selçuklu ordusuna karşı yapılan bu
davranışa çok öfkelenen Tuğrul Bey, halifeye haber göndererek “sana hürmetim olmasa idi
bütün Bağdat halkını kılıçtan geçirir ve şehri yıkardım” dedi.

Bağdat'a giriş
25 Aralık 1055’te Bağdat’a
giren Tuğrul Bey şehirdeki Selçuklu aleyhdârı isyanın sorumlusu olarak düşündüğü el-Melîkü'r-Rahîm ve yakınlarını hapsedip Şiî politika yapmakta olan Büveyhî Devleti’ne son verdi. Tuğrul Bey’in bu icraatı ile Bağdat’ta ve çevresinde Büveyhoğullarının bir yüzyılı
aşan hâkimiyet dönemi sona erdi.

Sonrası
Bağdat'ın fethinden sonra Selçukluların şehirde yaptığı faaliyetler
Hilâfet topraklarında Tuğrul Bey adına hutbe okundu.
Tuğrul Bey’in Bağdat seferi ile Türklerin Irak’ta asırlarca sürecek siyasî ve etnik varlığının da
temeli de atılmış oldu.
Bağdat’ta yönetimi uhdesine alan Tuğrul Bey, hükümet sarayına yerleşti ve devlet
işlerini düzene koydu. Şehirdeki isyandan sonra kaçan veya esir edilen Şiîlerin mallarına el
konuldu, Selçuklu askerleri onların evlerine yerleştirildi. Tuğrul Bey, Emîr Aytekin Süleymânî’yi Bağdat Şahneliğine tayin etti ve kendi adına para bastırdı. İdarî icraatlardan
sonra Bağdat’ta imar işlerine girişen Tuğrul Bey, şehrin doğusunda, Dicle kenarında kendisi
için bir saltanat şehri inşasına başladı. Eski mahalleleri yıktırıp yerine saray, cami, çarşılar,
hamamlar yaptırdı. Bağdat’ı âdeta ikinci başkenti yaptı. Çağrı Bey’in kızı ve kendisinin de
yeğeni olan Hatice Arslan Hatun’u Abbâsî Halifesi ile evlendirdi. Böylece iki hanedan
arasındaki siyasî birliktelik akrabalık bağı ile de kuvvetlendirildi.

Tuğrul Bey'e halife tarafından ünvanlar verilmesi
Bağdat’ta 13 ay kalan Tuğrul Bey, 1057’de el-Cezîre’nin en önemli şehirlerinden
birisi olan Musul’a hareket etti. Kuzey Irak’ı da Şiîlerden temizledi. Besâsîrî Mısır’a kaçtı.
Tuğrul Bey, kardeşi İbrahim Yinal’ı Musul valiliğine tayin ederek Bağdat’a döndü. Halife,
Tuğrul Bey’i yanında bulunan ikinci tahta oturttu. Şiileri etkisiz hale getirerek Sünnî İslâm
dünyasına yaptığı hizmetler sebebiyle tebrik ve teşekkür etti. 1058 yılı başında yapılan, iki
tarafın yüksek rütbeli devlet erkânının da hazır bulunduğu bu merasimde halife, Tuğrul
Bey’in başına taç koydu, hil’atler (kaftanlar) giydirdi ve altın kılıç kuşattıktan sonra Tuğrul Bey’i “şark
ve garb (dünya) sultanı ilân ederek, ona “Rüknü’d-din” ve “Kasîmu Emîrü’l-Mü’minîn”
lakaplarını verdi. Tuğrul Bey de daima İslâmiyet’in ve halifenin hizmetinde olacağını
söyleyerek halifenin elini öptü. Bu tören ile bazı siyasî ve hukukî değişimler gerçekleşti.
Halife bütün siyasî yetkilerini Tuğrul Bey’e devrederek saygıdeğer bir kişi, halifelik de
Selçuklu Devleti himayesinde sembolik bir kurum oldu. Abbâsî halifesine dinî otoritesi
dışında bir hâkimiyet hakkı tanınmadı; din ve dünya işlerinin idaresi tamamıyla ayrıldı.
Aslında bu durum Abbâsî hilâfetine uzun zamandan beri uygulanmakta idi. Zaten Şiî
Büveyhîler devrinde de fiilî durum böyleydi. Abbâsî hilâfetini ve devletini himayesine alan
Tuğrul Bey, Sünnî İslâm dünyasının savunuculuğunu üstlendiği gibi İslâm dünyası liderliğini
Türklere kazandırmış oldu.

Kaynakça
Dipnotlar
Bibliyografya