Baykend Muharebesi

Baykand veya Baykend Muharebesi, 729 yılında Türk Türgeş Kağanlığı ve onun Soğdlu müttefikleri ile Emevi Halifeliği Arapları arasında, Mâverâünnehir'de (günümüz Özbekistan'ında) Buhara yakınlarındaki bir kasaba olan Baykand'da gerçekleşti. Horasan valisi Ashras ibn Abdullah al-Sulami komutasındaki Arap ordusu, bir önceki yıl patlak veren ve Türgeş desteği alan Soğd prenslerinin büyük çaplı isyanını bastırmak için Ceyhun Nehri'ni geçti. Arap ordusu Buhara'ya doğru ilerlerken Türgeş tarafından kuşatıldı ve su kaynaklarından mahrum bırakıldı. Beş yıl önceki "Susuzluk Günü"nde olduğu gibi Araplar için neredeyse bir felaketle sonuçlanacak bir dizi çatışma yaşandı; ancak sonunda birkaç Arap liderinin cesareti ve el-Hâris bin Sureyc ve Katan bin Kuteybe komutasındaki öncü birliklerin eylemleri sayesinde Araplar sınırı aşarak Buhara'ya ulaştılar ve şehri kuşattılar.

Arka Plan
Mâverâünnehir bölgesi, 7. yüzyılın ortalarında Müslümanların İran ve Horasan'ı fethetmesinin ardından, I. Velid döneminde (h. 705-715) Emevi lideri Kuteybe bin Müslim tarafından fethedildi. Ancak, Mâverâünnehir'in yerli İranlı ve Türk halklarının ve özerk yerel yöneticilerin sadakatleri hala şüpheliydi: 719'da Mâverâünnehir prensleri, Emevi Halifeliği valilerine karşı askeri yardım için Çin sarayına ve Türgeş vasallarına bir dilekçe gönderdi. Buna karşılık, 720'den itibaren Türgeşler, yerel Soğdlular arasında Halifeliğe karşı ayaklanmalarla birlikte Mâverâünnehir'deki Müslümanlara karşı bir dizi saldırı başlattı. Emevi valileri başlangıçta huzursuzluğu bastırmayı başardılar, ancak Fergana Vadisi üzerindeki kontrol kaybedildi. 724'te vali Müslim ibn Said el-Kilabi ve ordusu, Fergana'yı zapt etmeye çalıştığında Türgeş'in elinde ağır bir yenilgiye uğradı ("Susuzluk Günü"). Bu yenilgi Arapları savunmaya itti ve hiçbir meydan muharebesi gerçekleşmese de, sonraki birkaç yıl içinde Arapların Maveraünnehir'daki konumu hızla çöktü.

Ashras Al-Sulamai'nin Seferi
Bu krizle karşı karşıya kalan Halife Hişam bin Abdülmelik sert önlemler aldı: Horasan, Irak valisinin yetki alanından çıkarıldı ve Cezire generali Eşreş bin Abdullah el-Sülemî yönetiminde ayrı bir eyalet haline getirildi. Ardından gelen Esed bin Abdullah el-Kasri gibi Eşreş de vergi konusundaki bazı şikayetlerini gidererek yerel halkın ve yerli, Arap olmayan İslam'a dönenlerin (mevali) sadakatini kazanmaya çalıştı. Ancak kısa süre sonra bu politika tersine döndü -muhtemelen Halifenin kendisinin baskısı nedeniyle- ve Arap vergi toplayıcılarının mevaliden ve yerel toprak sahibi aristokrasiden (dihkanlar) vergi toplamak için kullandıkları genellikle acımasız önlemler, Mâverâünnehir'de genel bir isyana yol açtı. Bu durum, isyancıların Türgeş hükümdarı kağana yardım çağrısı yapması ve kağanın da ordusunu bizzat Araplara karşı yöneterek karşılık vermesi nedeniyle Araplar için daha da tehlikeli hale geldi. Kağan 728'de sahaya girdiğinde, tüm Mâverâünnehir'de yalnızca Semerkant ve Zerefşan Nehri üzerindeki iki kale olan Kamarja ve Dabusiyya Arapların elinde kalmıştı.

Türgeş'le yüzleşmek için Ashras, Horasan kuvvetlerini topladı ve onları Ceyhun Nehri üzerindeki Amul'a götürdü. Kutaybe bin Müslim'in oğlu Katan komutasındaki bir öncü, nehrin üzerinden gönderildi ve müstahkem bir kamp kurdu, ancak birleşik yerli Soğd ve Türgeş ordularının gelişiyle, Arap kuvvetinin büyük kısmı üç ay boyunca geçemedi. Bu dönemde Katan'ın kuvveti, aynı zamanda küçük akın grupları halinde Oxus'u geçen Türgeş tarafından kuşatıldı. Ashras, süvarilerinin komutasını, akıncıları bozguna uğratmayı ve onları Amul'a sürmeyi başaran Thabit Qutnah'a verdi. Orada Araplar Türgeş'i yendi, ancak Türgeş takviyeleri nehri geçip akıncıların Ceyhun üzerinden güvenli bir şekilde kaçmalarını sağladığı için kesin bir zafer elde edemediler. Sonunda Ashras kuvvetlerini karşıya geçirdi, Katan bin Kutaybe ile birleşti ve Buhara'ya doğru ilerlemeye başladı. Araplar, Buhara'nın yaklaşık yaklaşık 30 kilometre güneyinde ve vahanın dışında bulunan Baykand ticaret kasabasına ulaşmak için saldırıları püskürttüler. Arap ordusu Baykand'da kamp kurduktan sonra, Türgeş ve Soğdlular vahanın su kaynağını kestiler.

Susuzlukla tehdit edilen Arap ordusu Baykand'ı terk etti ve öncü olarak Katan ile Buhara'ya yöneldi. Türgeş ve Soğd güçleri saldırdığında, yaklaşık 6.000 kişilik öncü, Ashras komutasındaki ana gövdeden koptu ve Ashras ile Katan, iki gün sonra tekrar karşılaşana kadar birbirlerini kaybettiler. O ana kadar Araplara görünüşte sadık kalmış olan Semerkant Kralı Ghurak -her ne kadar bahislerini korumaya her zaman dikkat etse de, oğlu Muhtar'ı kağana göndermişti- taraf değiştirdi. Susuzluktan bitkin düşen Arap öncü, düşmanları tarafından neredeyse kesilecekti ve 700 adam kaybedecekti. Bu noktada, el-Tabari'nin sakladığı hesaba göre, daha sonra Horasan'da yaygın bir isyana liderlik edecek olan Tamimi savaşçısı el-Harith ibn Sureyj, Arapları ileri doğru teşvik ederek "kılıçla öldürülmek (bu) dünyada daha asildir ve Tanrı katında susuzluktan ölmekten daha büyük bir ödüldür" diye haykırdı. Onun örneğinden cesaret alan El-Harith ve Qatan komutasındaki Tamimi ve Kaysi süvarileri Türgeş hatlarını aşarak su kaynaklarına ulaştılar ve ikinci bir "Susuzluk Günü"nü kıl payı önlediler ve Ashras'ın Buhara'ya doğru ilerlemesini sürdürmesine izin verdiler.

Sonrası
Baykand çevresindeki bir dizi muharebenin ardından Türgeşler kuzeye, Semerkant'a çekildiler ve burada Kamarja kalesine saldırdılar, Ashras ise birlikleriyle Buhara'yı kuşattı ve vahasında kışladı. Ancak savaş bitmedi ve Arapların durumu belirsizliğini korudu. 730'un başlarında, Ashras'ın yeni atanan halefi Cüneyd bin Abdülrahman el-Murri, hala Buhara vahasında kamp kurmuş olan orduya ulaşmaya çalıştı, yolda Türgeşler tarafından saldırıya uğrayan ve neredeyse yok edilen 7.000 süvari tarafından Amul'dan götürülmek zorunda kaldı. Buhara, o dönemde Araplar tarafından, ya Aşras ya da Cüneyd komutasında geri alınmış olsa da, hemen ertesi yıl Cüneyd, Horasan ordusunu Defile Muharebesi'nde felakete sürükledi; bu olay, Arapların Maveraünnehir'deki mülklerinin geri kalanı üzerindeki zayıf kontrolünü paramparça etti. Araplar, 739-741'de Halifeliğin otoritesini Semerkant'a kadar yeniden tesis etmeyi başaran Nasr bin Sayyar'ın valiliğine kadar konumlarını geri kazanamadılar.
Kaynakça
Bibliyografya