Ali'nin halifeliğe seçilmesi

Ali bin Ebu Talib, İslam peygamberi Muhammed'in ölümünden sonra 656 yılında dördüncü halife olarak seçildi. 656 yılında Medine'de üçüncü Halife Osman'ın, adaletsizlik ve yolsuzluğundan şikayetçi olan taşra isyancıları tarafından öldürülmesinin ardından, peygamberin kuzeni ve damadı, isyancılar, Ensar ve Muhacirler tarafından halifeliğe seçildi. Ali'nin seçimi az muhalefetle karşılaşırken, halifeliğe talip olan bazı Kureyşliler arasında desteği sınırlıydı. Emeviler ve diğer bazı ileri gelenler Medine'yi terk etti -bazıları bağlılık yeminlerini bozdu- ve kısa süre sonra Ali'ye karşı isyan ettiler.

Arka plan
Osman'a muhalefet
Ali, üçüncü Halife Osman'ı sık sık Kur'an ve Sünnet'ten sapmakla suçladı ve bu eleştirisine kıdemli sahabelerin çoğu da katıldı. Osman ayrıca yaygın olarak akrabacılık, yolsuzluk ve adaletsizlik yapmakla suçlandı ve akrabalarına verdiği cömert hediyeler de dahil olmak üzere diğer davranışlarının da Ali tarafından protesto edildiği biliniyor. Ali, Ebu Zer ve Ammar bin Yasir gibi açık sözlü sahabeleri de halifenin gazabından korudu.

İlk kaynaklarda Ali, Osman'a doğrudan karşı çıkmasa da onu dizginleyen bir kişi olarak karşımıza çıkar. Ali'nin bazı destekçileri Osman'a karşı muhalefetin bir parçasıydı ve bu çabalara Talha ve Zübeyr ile Aişe de katıldı. Ali'nin destekçileri arasında Malik el-Eşter ve diğer dindar kişiler de vardı. Bunlar Ali'yi bir sonraki halife olarak görmek istiyorlardı, ancak Ali'nin onlarla iletişim kurduğuna dair hiçbir kanıt yok. Ali'nin isyancıları yönetme taleplerini reddettiği de söyleniyor, ancak onların şikayetlerine sempati duyuyor olabilir ve bu nedenle muhalefetin doğal bir odak noktası olarak kabul görüyordu, en azından manevi olarak.

Osman'ın öldürülmesi
Şikayetleri giderek artan, hoşnutsuz gruplar 656 yılında taşradan Medine'ye gelmeye başladılar. İlk girişimlerinde Mısır muhalefeti Ali'den tavsiye istedi ve Ali, Talha ve Ammar'ın aksine, Mısırlıları şehre doğru ilerlemeye teşvik etmek yerine, Osman ile müzakere etmek üzere bir heyet göndermelerini önerdi. Ali benzer şekilde Irak muhalefetinden de şiddetten kaçınmasını istedi ve bu çağrı dikkate alındı. Ayrıca, ekonomik ve siyasi şikayetlerini gidermek için Osman ile taşralı muhalifler arasında birden fazla kez arabuluculuk yaptı. Özellikle Osman adına, isyancıları evlerine dönmeye ikna eden ve ilk kuşatmayı sona erdiren vaatleri müzakere etti ve güvence altına aldı.

Ali daha sonra Osman'ı alenen tövbe etmeye çağırdı ve Osman da öyle yaptı. Ancak halife kısa süre sonra açıklamasını geri çekti: muhtemelen sekreteri Mervan'ın tövbenin muhalefeti daha da cesaretlendireceğine onu ikna etmesi nedeniyle. Eve dönüş yolunda, bazı Mısırlı isyancılar, cezalandırılmalarını emreden resmi bir mektubu ele geçirdi. Bunun üzerine Medine'ye geri döndüler ve Osman'ın ikametgâhını ikinci kez kuşatarak halifelikten feragat etmesini talep ettiler. Halife bu talebi reddetti ve mektuptan habersiz olduğunu iddia etti ki bu durumdan erken dönem kaynaklarında sıklıkla Mervan suçlanmaktadır.

Ali ve bir diğer sahabe mektup konusunda Osman'ın tarafını tutmuş ve Mervan'dan şüphelenmişlerdir; Sünni Belâzürî'nin bir rivayetine göre ise halife Ali'yi mektubu sahte olarak düzenlemekle suçlamıştır. Bu ithamın sebebi muhtemelen Ali'nin Osman için daha fazla arabuluculuk yapmayı reddetmesinden kaynaklanıyordu. Mektubun arkasında Ali'nin olduğu görüşü Leone Caetani'ye de ait; Giorgio Levi della Vida ise emin değil, Wilferd Madelung ise bu suçlamayı kesinlikle reddederek, herhangi bir kanıt yokken bunun "hayal gücünü zorlayan" bir iddia olduğunu söylüyor. Madelung, Osman'ın sekreteri Mervan'ı suçlarken, Hugh N. Kennedy mektuptan Osman'ı sorumlu tutuyor. Halife, bundan kısa bir süre sonra 656 yılının haziran ayında Medine'deki ikametgâhına yapılan bir baskın sırasında Mısır isyancıları tarafından suikaste uğradı.

Ali'nin suikasttaki rolü
Ali'nin ölümcül saldırıda hiçbir rolü yoktu ve oğlu Hasan, Ali'nin isteği üzerine Osman'ın kuşatılmış evini korurken yaralandı. Ayrıca isyancıları kuşatma sırasında Osman'ın evine su ulaştırılmasını engellememeleri konusunda ikna etti. Bunun ötesinde, tarihçiler onun üçüncü halifeyi korumaya yönelik önlemleri konusunda farklı görüşlere sahipler. Ali, Taberi (ö. 923) tarafından Osman'ın iyiliğini gerçekten önemseyen dürüst bir müzakereci olarak tasvir edilmiştir. Husain M. Jafri ve Madelung, Ali'nin uzlaşma için yaptığı birçok girişimi vurgularken, Martin Hinds ise Ali'nin Osman için daha fazlasını yapamayacağına inanıyor.

Reza Şah-Kazemi, Ali'nin Osman'a yönelik "yapıcı eleştirilerine" ve şiddete karşı oluşuna işaret ederken, Moojan Momen ise Ali'nin Osman ile isyancılar arasında arabuluculuk yaptığını, Osman'ı politikalarını değiştirmeye çağırdığını ve isyancıların kendilerine liderlik etme taleplerini reddettiğini yazıyor. John McHugo, Ali'nin barış çabalarının Mervan tarafından engellenmesi üzerine hayal kırıklığına uğrayarak geri çekildiğini ekliyor. Fred Donner ve Robert Gleave, Ali'nin Osman'ın ölümünden doğrudan fayda sağlayan kişi olduğunu öne sürüyor.

Madelung ise bu görüşe karşı çıkarak, eğer Ali isyanın baş kışkırtıcısı ve gelecekteki faydalanıcısı olsaydı, Ayşe'nin Osman'a aktif olarak karşı çıkmayacağını savunuyor. O ve diğerleri, Aişe'nin Ali'ye karşı olan düşmanca tavrını gözlemliyorlar; bu düşmanlık, Ali'nin halife olmasından hemen sonra Cemel Muharebesi'nde yeniden ortaya çıkmıştı. Laura Veccia Vaglieri, Ali'nin isyana önderlik etmeyi reddettiğini ancak isyancılara sempati duyduğunu ve muhtemelen isyancıların Osman'a halifelikten çekilme çağrılarına katıldığını belirtiyor.

Hüseyin Nasr ve Asma Afsaruddin, Levi della Vida ve Julius Wellhausen, Ali'nin tarafsız kaldığına inanırken, Caetani ise aksi yöndeki kanıtlara rağmen Ali'yi Osman'ın öldürülmesinde baş suçlu olarak nitelendiriyor. Mahmoud M. Ayoub, Madelung hariç, Batılı klasik oryantalistlerin genellikle Emevi yanlısı bir tutum sergilediğini belirtmektedir.

Kaynakça
Kaynaklar