Anaksimandros

Anaksimandros (Yunanca: Ἀναξίμανδρος), Miletos'ta Sokrates öncesi dönemde yaşamış İyonlu bir filozoftur. Thales'in öğrencisidir. Aynı zamanda tarihsel kaynaklara göre öğretilerini kaleme almış ilk filozoftur ve eseri Grek dilinde düzyazı olarak kaleme alınmış ilk kitaptır. Ancak yazdıklarından sadece bir cümle günümüze ulaşmıştır. Onun buluşlarıyla ilgili birincil kayıtlar sonraki yazarların bize aktardıklarıdır. (Söz konusu tek cümlede su ve ateş gibi sözlerin ortaya çıkışı, haksızlıkların cezalandırdığı insan toplumundan elde edilen mecazlarla betimlenir. Örneğin ne sıcak ne de soğuk süreklidir, ikisi de aralarındaki dengeyi korumak için ödün verirler.)

Anaksimandros, sadece filozof değil, aynı zamanda matematikçi, astronom, doğa bilgini, kartograf ve devlet adamı olarak da tanınır. Carlo Rovelli gibi düşünürler onu bilimsel düşüncenin öncüsü olarak görürler. Bilime önderlik yapan ve evrene farklı gözle bakıp inceleyen ilk kişidir. Birçok kişi tarafından astronominin kurucusu sayılır ve ilk kez kozmoloji ya da dünya üzerinde sistematik felsefe görüşü geliştiren filozoftur. Felsefeye ‘arkhe’ terimini de ilk o getirmiştir.

Ayrıca, Miletlilerin Karadeniz kıyısındaki kolonilerinden biri olan Apollonia'nın yöneticisi olarak görev yaptığı belirtilmektedir. Bu şekilde, Anaksimandros'un çok yönlü bir bilim insanı ve yönetici olarak katkıları daha belirgin hale gelir.

Hayatı
Anaksimandros, MÖ 610 civarında Milet'te doğmuş, Praxiades'in oğludur. Tarihçi Atinalı Apollodorus, MÖ 547-546'da, 58. Olimpiyatın ikinci yılında 64 yaşında vefat ettiğini belirtir. Milet şehri, onun felsefi katkılarının merkezlerinden biri olmuş ve yaşadığı dönemde Samos tiranı Polykrates’in yönetimi etkisini sürdürmüştür. Anaksimandros'un, Thales'in hem yurttaşı hem de öğrencisi olduğu, onun felsefesi üzerine önemli bir devamcı olduğu bilinir. Anaksimandros'un ölümü, Herakleitos’un doğumuyla aynı döneme denk gelir.

Anaksimandros felsefesinin temel soruları, doğayı ve evreni anlamaya yönelikti:
Görünen doğanın sürekli değişimi ardındaki temel ilke nedir?
Dünya nedir ve neyin içindedir?
Yer ile gök arasındaki mesafe nedir?

Bu tür sorular, onun bilimsel ve rasyonel düşünceyi temellendirmedeki önemini ortaya koyar.

Homeros ve Hesiodos'un dini-mitolojik açıklama tarzlarının ardından, Pre-Sokratik filozoflar, doğa ve varlığı bilimsel, natüralist ve akılcı yöntemlerle incelemeye başlamışlardır. Bu felsefi gelenek, giderek daha rasyonel, seküler ve bilimsel açıklamalara yönelmiştir. Anaksimandros, dünyanın, gök cisimlerinin ve canlılığın kökenine dair açıklamalarında dini-mitolojik unsurları bir kenara bırakmış; bunun yerine, natüralist ve akılcı bir metodolojiyle ulaşılan sonuçları savunmuştur. Bu yönüyle, Pre-Sokratik geleneğin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Teorileri
Apeiron
Anaksimandros'un Apeiron (sonsuz) kavramı, onun doğa felsefesinde merkezi bir yer tutar ve oldukça derin bir anlam yelpazesi sunar. Apeiron, sınırları olmayan, hem uzamsal hem de zamansal anlamda sonsuz bir ilkeyi ifade eder. Bu kavram, aynı zamanda Anaksimandros'un kozmogonik (evrenin oluşumu) ve ontolojik (varlıkların doğası) ilkelerinin bir birleşimidir. Apeiron, bir anlamda her şeyin başlangıcı ve özü olarak düşünülebilir. Anaksimandros'un apeiron anlayışı, daha sonra Spinoza'nın felsefesinde de benzer bir şekilde görüldüğü üzere ele alınmıştır.

Apeiron ve Nomos
Apeiron ve arasında oldukça kuvvetli bir bağ mevcuttur. , doğadaki her şeyin dengede ve düzenli kalmasına yardımcı olan, farklı olan şeylerin güzel bir şekilde birlikte çalışmasını sağlayan özel bir kural gibidir.

Anaksimandros, doğadaki her şeyin özel bir şekilde, bir tür takım gibi birlikte çalıştığına inanıyordu. Bir şey bu takım çalışmasını bozmaya çalışırsa, örneğin doğanın bir parçasının diğer bir parçasına zarar vermesi gibi, buna adaletsizlik denir. Doğanın, her şeyin dengede kalmasına yardımcı olan kendi kuralları vardır ve bunlara " " adını verir. Bu nedenle, Anaksimandros evrenin yalnızca büyük bir makine gibi birlikte çalışmadığını, aynı zamanda adil ve iyi olmasına yardımcı olan kuralları da olduğunu düşünüyordu.

Sonsuzluk
Miletos'lu diğer iki filozof gibi onun da temel sorunu, ilkenin (arkhe) özü sorunudur. Anaksimandros arkhe kavramıyla duyusal verili olanı aşarak hedefi belli olan bir yönde metafizik bir kavrama doğru ilk adımı atmaktadır. Arkhe olarak niçin ‘sonsuz'u (Apeiron) seçtiğini de bilmektedir. Çünkü sırf böyle bir kavram yaşam sürecinin sonsuza kadar devamını güven altına alabilir. Ona göre doğmak birlik olmaktır, ölmek her şeyin ilkesine dönmektir ve dünyanın tanıdığı ya da tanıyacağı bütün varlıklar sonsuz sayıda olmuş ve olacaklardır. Apeiron tüm nesnelerin içinde nesne ile kaynaşmış bir şekilde bulunan ve mekansal olarak sınırsız yani tükenmez bir kaynaktır. Anaksimandros duyularımızla algılanamayacak kadar belirsiz olan Apeiron ile algılanan dünyanın dışında bir takım oluşların var olduğunu kabul eder. Anaksimandros'un Apeiron'u ile Platon'un idealarına giden yol açılmıştır.

Anaksimandros sonsuz'u nitel yönden homojen ama hala belirsiz bir madde yığını olarak düşünüyordu. Sonsuz kavramıyla sonsuz (sınırsız) maddeyi kastettiği zaman, bununla sırf madde ile gücün henüz birbirinden ayrılmadığını anlatmak istiyordu. Bu Dünyada olup bitenler Anaksimandros'a göre asla sona ermeyen harekete dayanmaktadır. Bu hareket ilkenin özüne ait olduğuna göre, ilke de özü vasıtasıyla olup bitenleri kavranabilir duruma getirecektir.

Önemli başka bir adımı da, ilkenin evrensel süreçteki etkisini tek tek tasarlama ve ancak ondan sonra kavranabilir duruma getirme denemesidir.

Zıtlık
Anaksimandros'un Apeiron anlayışı, Bir olma özelliği taşır, çünkü o, içindeki zıtlıkları barındıran ancak kendisi bir bütün olarak tek olan bir ilkeyi işaret eder. Her şeyin Apeiron'dan çıktığı ve tekrar ona döneceği görüşü, bir oluş ve yok oluş döngüsünü ifade eder. Bu bağlamda, sıcaklık, soğukluk, yaşlık ve kuruluk gibi karşıtlar, bir arada bulunurlar ve bir düzen içinde hareket ederler. Ancak bu karşıtlıklar mutlak anlamda bir değişim ya da yok olma durumu yaratmazlar, her biri diğerini dengeleyerek varlığını sürdürür.

Tanrısallık
Anaksimandros'un Apeiron'u aynı zamanda tanrısal bir nitelik taşır. Aristoteles'in ifadesiyle, Apeiron ölümsüzdür ve yok edilemezdir. Bu özellikleri, onu bir madde olmaktan çıkarıp, bir tür kozmik düzenleyici ilkeye dönüştürür. Apeiron'un zamansal ve uzamsal olarak sonsuz olması, her şeyin özüdür ve bu bağlamda, doğa olaylarını yöneten güç olarak kabul edilir.

Çokluk
Anaksimandros, Apeiron'u çoklukların kaynağı olarak değil, çoklukları doğuran ve onları sürekli bir döngü içinde var kılan bir ilke olarak görür. Bu çokluklar, birbirine dönüşebilen zıtlıklar şeklinde varlık gösterirler. Birbirlerini yok etme yerine, zıtlar sürekli bir mücadele içinde dengeyi sağlarlar. Bu görüşünü, denizlerin çekilmesi sonucunda bazı balık türlerinin karaya adapte olarak farklı hayvan türlerine ve nihayetinde insanlara evrimleştiği düşüncesiyle açıklamıştır. Bu yaklaşımı, Anaksimandros'u evrim düşüncesinin ilk temsilcilerinden biri olarak öne çıkarmaktadır. Günümüzde, canlıların önce denizlerde evrimleşip daha sonra karaya geçerek çeşitlendiği bilimsel olarak doğrulanmış bir gerçekliktir.

Meteorolojik düşünceleri
Bu ilk fizikçiyi öncelikle ilgilendiren konu meteora yani gökyüzündeki nesnelerdi. Meteora'yı ve depremi fizik yönünden ilk o açıklamıştır. Gök haritalarını çıkarırken geometriden ve matematiksel orandan yararlanmıştır. Gnomonu (gök ölçüsü), ilk o bulmuş ve güneş saatinin yanına dikmiştir. Ayrıca ilk haritayı çizen bir 'sphaere' yani gökküresi planlayıp gerçekleştiren de yine odur.

MÖ 6. yüzyılda Anaksimandros ile fikirler radikal bir şekilde değişime uğrar. Anaksimandros, söz konusu medeniyetlerin aksine Yer'in altında hiçbir şey olmadan boşlukta durduğunu öne sürer. Anaksimandros'un bu savının düşünce tarihi açısından en cesur ve en devrimci adım olduğu söylenebilir. Çünkü gündelik yaşamdaki sağduyuya dayalı düşünme, ağır cisimlerin yere düştüğünü dolayısıyla da Yer gibi çok ağır bir cismin boşlukta duramayacağını telkin eder. Nitekim Anaksimandros'tan önceki düşünürler de bu düşünce biçimine bağlı kalarak Yer'in bir şeyin üzerinde durması gerektiğini düşünmüşlerdi. Buna karşın, Anaksimandros bilimsel devrim tabirine uygun olacak şekilde bu düşünme biçiminden ayrılarak farklı bir paradigma ileri sürer. temel bir bileşeni haline geldi.

Haritayı, denizlerin dalgalanmalarını ustaca göz önünde bulundurarak, ince bir şekilde kavisli bir metal yüzeye titizlikle kazımış olabileceği varsayılıyor. Bu kartografik tasvirin kalbinde muhtemelen o dönemde önemli bir bilgi merkezi olan Milet yer alıyordu. Bu zarif tasvirde, Ege Denizi merkezde belirgin bir şekilde konumlandırılmıştı ve Avrupa, Asya ve Libya (Afrika) geniş okyanuslarla çevrili üç ayrı kara parçası olarak tasvir edilmişti. Güneyde Akdeniz tarafından zarifçe sınırlanan Avrupa, Karadeniz ve Azak Denizi tarafından çizilen Asya'nın yanında duruyordu. Bu arada, Nil Nehri Afrika'yı güneyde Asya'dan zarifçe ayırarak haritanın karmaşık anlatımını daha da güçlendiriyordu.

Gnomon ya da Güneş Saati
Suda, Anaksimandros'un geometrinin temel kavramlarına yaptığı içgörü dolu katkılara ve zaman ölçümüne olan hayranlığına atıfta bulunur. Ayrıca, güneş saatinin temel bir unsuru olarak hizmet eden Gnomon'un tanıtımıyla Yunanistan'ı ilişkilendirir. Anaksimandros, Lakedaimon'da güneş saatleri inşa ederek veya geliştirerek gündönümlerini ve ekinoksları gösterebilen bir sistem geliştirmeye çabalarını adadı.

Bu başarılar genellikle ona, özellikle de Diogenis Laertios ve Eusebios tarafından atfedilir. Anaksimandros'un güneş saatleri yapmak için başka bir şehre gittiğine dair kanıtlar, bu tür cihazların o konumda zaten mevcut olduğunu veya bilindiğini ima eder. Bu olasılık makul görünüyor çünkü güneş saatleri değişen enlemleri hesaba katmak için ayarlamalar gerektirir.

O dönemde güneş saatleri yatay bir yüzeyde sadece dik bir çubuktu. Bu çubuğun gölgesinin iki ana işlevi vardı.
Saatlerin ölçülmesi: Çubuğun gölgesinin ucunun güneşin hareketiyle çizdiği eğri öğle vakti en kısadır ve tam güneyi gösterir.
Mevsimlerin belirlenmesi: Öğle vakti gölgenin uzunluğundaki değişimler gündönümlerini gösterir. Gölge kışın en uzun, yazın ise en kısadır.

Ancak Gnomon'un icadı Anaksimandros'a atfedilmez. Bu alet ve günün on iki saate bölünmesi Mısırlılardan gelmiş ve daha sonra Babilliler tarafından benimsenmiştir. Herodot'a göre zaman ölçme sanatı Yunanlara Babillilerden geçmiştir. Gündönümlerinin Anaksimandros'tan önce belirlenmiş olması şaşırtıcı olmazdı çünkü bu işlem karmaşık hesaplamalar gerektirmez. Ancak ekinokslar için durum farklıdır. Babillilerin inandığı gibi, gündönümlerinin gölge konumlarının orta noktalarını bularak ekinoksları hesaplamak yeterli değildir. Suda'ya göre Anaksimandros, geometri bilgisi sayesinde muhtemelen ekinoksları doğru bir şekilde hesaplayan ilk Yunandı.

Anaksimandros'un Deprem Tahmini
De la divination adlı eserinde Cicero, Anaksimandros'un Lakademon vatandaşlarına yaklaşan bir depreme hazırlanmaları için şehri terk edip silahlarını yanlarına alıp kırsalda geceyi geçirmeleri yönünde nazikçe tavsiyede bulunduğunu anlatır. Bu anlatıma göre, şehir sonunda yıkılmış ve ı'nın bir zirvesinin bir geminin pruvasına benzeyecek şekilde yarıldığı söylenmiştir. Yaşlı Plinius da bu olaya atıfta bulunur, ancak Cicero'nun daha tarafsız bakış açısının aksine, Plinius bunu "müthiş bir ilham" olarak tanımlar. Yine de Cicero bu tahmini kehanetsel bir bağlamla ilişkilendirmekten kaçınır.

Şu anda bu anekdotun geçerliliği hakkında kesin bir bilgiye sahip değiliz. Guthrie'nin öne sürdüğü gibi, olay tamamen mantıksız değildir. Eğer hayvanların depremleri önceden hissedebildikleri ve davranışlarını buna göre değiştirebildikleri gerçekten doğruysa, doğayı titizlikle incelemesiyle bilinen bir filozof olan Anaksimandros'un özellikle depremlere yatkın bir bölgede bu tür belirtileri gözlemlemiş olması mümkündür. Bu, onun keskin gözlem yeteneğini ve çevresel değişikliklere olan duyarlılığını ortaya koyan bir öngörü olabilir.

Eserler
Suda'ya göre Anaksimandros'a atfedilen dört eser başlığı şunlardır:
Doğa Üzerine (Περὶ φύσεως / Perì phúseôs),
Yeryüzünün Çevresi (Γῆς περίοδος / Gễs períodos),
Sabit Cisimler Üzerine (Περὶ τῶν ἀπλανῶν / Perì tỗn aplanỗn),
Küre (Σφαῖρα / Sphaĩra).

Themistius ayrıca Doğa Üzerinde'den da bahseder, ancak bunların kitap başlıkları olup olmadığı belirsizdir; Suda, yalnızca Anaksimandros tarafından işlenen konulara atıfta bulunuyor olabilir. Bu liste eksik görünüyor, çünkü Suda, "ἄλλα τινά " ifadesiyle başka eserler de öneriyor.

Kaynakça ve Referanslar
Bibliyografya
Dumont Jean-Paul,Antik Felsefe,Dost Kitabevi Yayınları
Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi
The Encyclopedia of Philosophy, By Crowell Collier and Macmillan,U.S.A.1967
Kranz Walter,Antik Felsefe, Sosyal Yayınları
Capelle Wilhelm,Sokrates’ten Önce Felsefe,Kabalcı Yayınları
Prof.Dr. Tansu Açık’ın ders notları
Paul Couderc, Astronomi Tarihi

Dış bağlantılar