Baça bazi

Baça bazi (Farsça: بچه بازی, kelime anlamıyla "çocukla oynamak"; بچه baça "çocuk" ve بازی bazi "oyun") Afganistan ve tarihsel olarak Orta Asya'nın bazı bölgelerinde görülen, ergenlik çağındaki erkek çocuklarının zorla veya zorunlu koşullarda yetişkin erkekler tarafından eğlence ve cinsel amaçlarla kullanılması anlamına gelen bir uygulamadır. Bu uygulamada çocuklar genellikle kadın kıyafetleri giydirilerek dans etmeye zorlanır. İstismarı gerçekleştiren kişilere baça baz (Farsça: "çocukla oynayan") adı verilir.

Uygulama, çoğunlukla yoksul ve savunmasız ailelerden gelen veya kaçırılmış erkek çocuklarının kullanılmasıyla gerçekleşmektedir. Çocuklar hem eğlence aracı olarak hem de kimi zaman hizmetçi, koruma ya da savaş sırasında yardımcı rollerinde istismar edilmiştir. Bu durum, çocukların yaşam boyu sürecek psikolojik travmalar yaşamasına yol açmaktadır.

Baça bazi modern Afganistan yasaları tarafından yasaklanmıştır. Buna rağmen uygulama tarih boyunca varlığını sürdürmüş, savaş ağaları ve güçlü grupların desteğiyle korunmuş, kimi zaman da güvenlik güçleri tarafından görmezden gelinmiştir.

Köken ve etimoloji
"Baça bazi" terimi Farsçadan türemiştir. Baça "çocuk" anlamına gelirken, bazi "oyun" demektir. Bu ifade tarihsel süreçte Özbekçede "baça bozi" biçiminde de kullanılmıştır.

Tarihçe
Orta Asya ve Türkistan’da
13. yüzyıldan itibaren Orta Asya'da bu tür uygulamalardan söz edilmektedir. 19. yüzyılda Rus İmparatorluğu'nun Orta Asya'yı işgali sırasında Buhara Emirliği ve çevresinde "baça" adı verilen çocuk dansçılar yaygın olarak gözlemlenmiştir. Rus ve Batılı seyyahların notlarında, erkek çocukların kadın kılığına sokularak dans ettirildiği, kimi zaman da cinsel istismara maruz bırakıldıkları aktarılmıştır.

Afganistan’a yayılması
19.yüzyıl sonlarında Abdur Rahman Han'ın sarayında "dans eden oğlanlar"ın bulunduğu, ancak bu dönemde çocukların aynı zamanda hizmetçi ya da muhafız olarak da kullanıldığı belirtilmektedir. Onun torunu Kral Amanullah Han, modernleşme çabaları kapsamında bu geleneği yasaklamış ve hukuken suç saymıştır.

1921 tarihli Afgan Ceza Kanunu’nda "baça bulundurmak" para cezası ve hapis ile cezalandırılmış, çocuklara yönelik cinsel istismar ise idam cezası kapsamına alınmıştır. Ancak sonraki dönemlerde yasağın uygulanması zayıf kalmıştır.

Sovyet dönemi ve iç savaş
Sovyetler Birliği'nin Afganistan'daki varlığı sırasında bu uygulamanın bastırıldığı, fakat 1980'lerde mücahit gruplar arasında yeniden yayıldığı aktarılır. "Çay ocağı çocukları" olarak adlandırılan küçük yaştaki erkekler, komutanlar tarafından statü göstergesi olarak tutulmuştur.

Taliban dönemi
1990'larda Taliban, şeriat kuralları çerçevesinde baça bazi'yi resmi olarak yasaklamış ve ölüm cezası öngörmüştür. Taliban'ın iktidarı süresince uygulama büyük ölçüde bastırılmıştır.

2001 sonrası
Taliban'ın devrilmesinin ardından savaş ağalarının ve eski mücahit komutanların güç kazanmasıyla baça bazi yeniden artış göstermiştir. 2010'lu yıllarda Birleşmiş Milletler ve insan hakları örgütleri, uygulamanın özellikle kuzey vilayetlerinde yaygın olduğunu rapor etmiştir. 2018'de yürürlüğe giren yeni ceza yasası, baça bazi'yi açıkça tanımlayarak suç kapsamına almıştır.

2021'de Taliban'ın yeniden iktidara gelmesiyle birlikte uygulamanın yeraltına itildiği, ancak bazı bölgelerde sürdüğü ve mağdurların cezalandırıldığına dair raporlar bulunmaktadır.

Günümüzde durum
Afganistan ve Pakistan'ın kuzeybatısında baça bazi hâlâ gözlemlenmektedir. Yoksulluk, savaş, toplumsal cinsiyet ayrımı ve güçlü silahlı grupların etkisi bu uygulamanın sürmesine zemin hazırlamaktadır. Birleşmiş Milletler ve çeşitli insan hakları kuruluşları, baça bazi'nin insan ticareti, çocuk istismarı ve kölelik kapsamına girdiğini vurgulamaktadır.

Kültürel yansımalar
Uçurtma Avcısı (2003) romanı ve 2007'deki film uyarlaması, baça bazi'yi konu edinmiştir.
Afgan gazeteci Najibullah Quraishi'nin hazırladığı The Dancing Boys of Afghanistan (2010) adlı belgesel, uygulamanın Afganistan'daki görünümünü ve çocuklar üzerindeki yıkıcı etkilerini uluslararası kamuoyuna tanıtmıştır.
Konu, tiyatro eserlerine ve belgesellere de yansımış, ancak kimi yapımlar "istismarı romantize etmekle" eleştirilmiştir.

Ayrıca bakınız
Köçek
Uçurtma Avcısı
Çocuk İstismarı
İnsan Ticareti

Kaynakça