Bilişsel yapılandırmacılık

Bilişsel Yapılandırmacılık, bireylerin bilgiyi aktif bir şekilde işleyerek ve anlamlandırarak öğrendiğini savunan bir öğrenme kuramıdır. Bu yaklaşımın temelinde İsviçreli psikolog Jean Piaget’nin bilişsel gelişim kuramı yer alır. Piaget'ye göre öğrenme, bireyin çevreden gelen bilgileri zihinsel yapılarıyla ilişkilendirerek özümsemesi (özümleme) ve bu yapıları yeni durumlara uyacak biçimde değiştirmesi (uyumsama) süreçleriyle gerçekleşir. Bu iki süreç, bireyin dengelenmiş bilişsel yapılar kurmasını sağlayan dengeleme (equilibration) mekanizmasıyla bütünleşir.

Bilişsel yapılandırmacı yaklaşıma göre bilgi, bireyin zihninde dış dünyayı temsil etme çabasıyla yapılandırılır; dolayısıyla öğrenme, bireyin kendi deneyimlerine ve önceki bilgilerine dayanarak gerçekleştirdiği aktif bir yapım sürecidir. Bu çerçevede öğretim etkinlikleri, öğrencinin ön bilgilerini harekete geçirecek ve yeni bilgilerle ilişkiler kurmasına yardımcı olacak şekilde tasarlanmalıdır. Özellikle somuttan soyuta ilerleyen öğrenme deneyimleri ve öğrencinin bilişsel gelişim düzeyine uygun içerikler, bu yaklaşımın temel gerekliliklerindendir.

Eğitim uygulamalarında bilişsel yapılandırmacılık, bireysel farklılıklara göre öğrenmenin biçimlendirilmesi gerektiğini vurgular. Her bireyin zihinsel gelişimi farklı olduğundan, öğretim materyalleri ve yöntemleri de bireysel düzeye göre farklılaştırılmalıdır. Bu anlayışta öğretmen, bilgi aktaran bir otorite değil; öğrenmeyi kolaylaştıran, öğrenciye uygun sorular sorarak onu düşünmeye teşvik eden bir rehberdir. Bu bağlamda açık uçlu sorular, deneysel etkinlikler, problem temelli öğrenme ve projeler ön plana çıkar.

Bilişsel yapılandırmacılık, özellikle temel eğitimde çocukların kavramsal gelişimini desteklemek üzere kullanılır. Piaget’nin kuramına dayalı olarak geliştirilen birçok öğretim modeli, öğrencilerin öğrenme sürecine aktif katılımını sağlayarak kalıcı öğrenmeyi hedefler. Bu çerçevede sınıf ortamı, öğrencilerin hipotezler kurarak, keşif yaparak ve deneyimleyerek öğrenebileceği bir yapıda düzenlenmelidir. Bilişsel yapılandırmacı yaklaşım, günümüzde matematik eğitimi ve fen eğitimi başta olmak üzere birçok disiplinin öğretiminde etkili bir kuramsal zemin sağlamaktadır.

Sınıf uygulamaları ve kuramsal derinlik
Bilişsel yapılandırmacılığın eğitimdeki uygulamaları, öğrencilerin soyut kavramları anlamlandırabilmesi için deneyimleme, keşfetme ve problem çözme süreçlerine etkin biçimde katılmasını gerektirir. Bu çerçevede öğretmenler; materyalleri doğrudan sunmak yerine, öğrencinin zihinsel çabasını tetikleyen durumlar oluşturarak öğrenmenin aktif hâle gelmesini sağlamalıdır. Bu bağlamda "bilişsel çelişki" yaratmak önemli bir strateji olarak öne çıkar: Öğrenci, önceki bilgisiyle uyuşmayan yeni bir durumla karşılaştığında bilişsel dengesizlik yaşar ve bu çelişkiyi gidermek üzere yeni bilgiler inşa etmeye yönelir.

Uygulamada, öğrencilerin kavramları keşfetmesi için yapılandırılmış oyunlar, laboratuvar çalışmaları, sınıf içi gözlemler, proje temelli etkinlikler ve temsili modellendirme sıklıkla kullanılır. Öğrenciler kendi varsayımlarını ortaya koyar, deneyimler yapar, sonuçları tartışır ve önceki düşüncelerini yeniden değerlendirir. Özellikle Piaget'nin evrelerine (duyu-motor evre, işlem öncesi evre, somut işlemler evresi, soyut işlemler evresi) göre yapılandırılmış etkinlikler, öğrencinin zihinsel gelişim düzeyine uygun öğrenme yaşantıları sunulmasına olanak tanır.

Sınıfta kullanılan materyaller genellikle öğrencinin zihinsel temsiller oluşturmasını destekleyecek şekilde somut ve manipüle edilebilir niteliktedir. Matematikte bloklarla problem çözme, fen bilimlerinde deney setleriyle hipotez test etme veya sosyal bilgilerde hikâye haritalarıyla kavramsal ilişki kurma gibi örnekler bilişsel yapılandırmacı öğretimin temel stratejileri arasında yer alır. Öğretmen ise tüm bu süreçte gözlem, yönlendirici sorular sorar, ancak bilgiyi doğrudan sunmak yerine öğrencinin inşa etmesini destekler.

Bu anlayışta değerlendirme de geleneksel sınavlardan farklıdır. Bilişsel yapılandırmacılıkta değerlendirme süreci yalnızca sonuç odaklı değil, süreç odaklıdır. Öğrencinin düşünme süreci, kavramsal değişimi ve bilişsel strateji kullanımı da değerlendirme kapsamına alınır. Performansa dayalı değerlendirmeler, portfolyo çalışması ve öğrenci ürünüleri bu yaklaşımın öne çıkan araçları arasında yer alır. Böylece öğretim süreci boyunca öğrenmenin kalitesi sürekli olarak izlenebilir ve geliştirilebilir.

İlgili kuramcılar
Jean Piaget
Jerome Bruner
John Dewey

Ayrıca bakınız
Yapılandırmacılık
Sosyal yapılandırmacılık
Keşfederek öğrenme
Problem temelli öğrenme (PBL)
Proje tabanlı öğrenme
İş birliğine dayalı öğrenme
Eğitim psikolojisi
Eğitim felsefesi

Kaynakça
Dış bağlantılar
Learning Theories: Piaget’s Cognitive Constructivism (İngilizce)
Simply Psychology: Jean Piaget’s Theory of Cognitive Development (İngilizce)