Büyük Kars Kongresi

Büyük Kars Kongresi, 17-18 Ocak 1919 tarihlerinde Kars'ta toplanmış ve Mondros Mütarekesi sonrasında Elviye-i Selâse ile çevresindeki yerel siyasi örgütlenmelerin yeniden düzenlenmesiyle bağlantılı bir kongre olarak değerlendirilmiştir. Kongre, daha önce Kars ve Ardahan’da düzenlenen yerel kongrelerin devamı niteliğinde ele alınmıştır. Özellikle 7-9 Ocak 1919 tarihleri arasında yapılan II. Ardahan Kongresi’nde, daha geniş katılımlı bir kongrenin toplanması ve bölgede yeni bir siyasi teşkilatlanmaya gidilmesi yönünde kararlar alınmıştır. Bu süreçte Kars İslam Şûrası, Ardahan Kongreleri ve çevre bölgelerdeki siyasi oluşumlar bölgenin geleceğine ilişkin kararlar almak üzere çeşitli toplantılar düzenlemiştir.

Kongrenin başlıca sonucu, mevcut Millî Şûra Hükûmeti’nin adının ve yapısının değiştirilerek Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmet-i Muvakkata-i Milliyesi adıyla yeniden kurulması olmuştur. Bu yeni siyasi yapı, Kars, Ardahan ve Batum sancakları ile bunlara bağlı kazaların yanında Nahçıvan, Ordubad, Culfa, Ahıska ve Ahılkelek gibi bölgeleri de kapsayacak şekilde tanımlanmıştır. Hükûmet başkanlığına Cihangiroğlu İbrahim Bey getirilmiştir.

Alınan kararlar
Kongrede 18 maddelik bir Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edilmiştir. Bu metinde hükûmetin adı, sınırları, bayrağı, resmî dili, seçim sistemi ve idari teşkilatlanmasına ilişkin hükümler yer almıştır. Buna göre hükûmetin adının Cenûb-i Garbî Kafkas olacağı, sınırlarının Batum’dan Nahçıvan’a kadar uzanacağı ve hükûmetin bu sınırların korunmasını barışın sonucuna kadar üstleneceği belirtilmiştir. Kanunda resmî dilin Türkçe olduğu; resmî ve gayriresmî işlerde, eğitimde ve haberleşmede Türkçenin kullanılacağı ifade edilmiştir. Seçim sistemi bakımından her 10.000 nüfusun bir milletvekili seçeceği ve 18 yaşını tamamlayan vatandaşların oy kullanabileceği kabul edilmiştir. Ayrıca her vilayet ve kazada Millî Şûra şubeleri açılması, Türkiye ile irtibatı sağlamak üzere daimi bir heyet bulundurulması ve azınlık haklarının korunması gibi hükümler de metinde yer almıştır.

Sonuçları
Kongreden sonra kurulan hükûmet, idari ve askerî teşkilatlanmasını tamamlamaya çalışmıştır. Kaynaklarda, Cihangiroğlu İbrahim Bey’in çeşitli bölgelere mutasarrıf, kaymakam ve müdürler tayin ettiği; askerî ihtiyaçların karşılanması için Osmanlı Hükûmeti’nden para, silah ve cephane talep edildiği belirtilmiştir. Bu süreçte hükûmetin emrindeki teşkilatlı asker sayısının arttığı ve Mart 1919’da 70 temsilcinin katılımıyla parlamentonun açıldığı aktarılmıştır.

Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmet-i Muvakkata-i Milliyesi, 25 Mart 1919’dan itibaren bazı kaynaklarda Cenûb-i Garbî Kafkas Hükûmeti Cumhuriyesi adını kullanmaya başlamıştır. İngiliz kuvvetleri 13 Şubat 1919’da Kars’a girdiğinde başlangıçta bölgedeki yerel yönetimi tanımıştır. Ancak Ermeni göçmenlerin bölgeye getirilmesi ve Ermeni bir valinin atanmasına ilişkin taleplerin reddedilmesi üzerine ilişkilerin bozulduğu belirtilmiştir. 12 Nisan 1919’da İngiliz generali Thompson’un parlamento binasını bastırdığı, hükûmet üyelerini tutuklattığı ve Malta’ya sürdüğü aktarılmıştır. Bu gelişmeler, Büyük Kars Kongresi sonrasında oluşan siyasi yapının kısa süre içinde sona ermesine yol açmıştır.

Ayrıca bakınız
Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti
Elviye-i Selâse
Millî Mücadele
Kars

Kaynakça