Azerbaycan'ın doğal kaynakları

Azerbaycan, çok elverişli doğa koşullarına ve zengin doğal kaynaklara sahip bir ülkedir. Karlı tepeler, yüksek dağlar, verimli topraklar, geniş ovalar, Okyanus Seviyesi Altındaki En Alçak Arazi Noktaları cumhuriyetin ana peyzaj oluşumları arasındadır. Bu karmaşık peyzaj dokusu, doğal koşullarda - iklim, toprak-bitki örtüsü ve su kaynakları - çeşitliliğe neden olmuştur. Bu da, bölgedeki nüfus ve çiftliklerin dengesiz dağılımına ve üretimin farklı türlerde uzmanlaşmasına yol açmıştır.

Genel olarak doğal kaynaklar, insanların yaşamlarında ve ekonomik faaliyetlerde kullandıkları tüm doğal bileşenler olarak anlaşılır. Doğal kaynaklar aşağıdaki gruplara ayrılmıştır:

Tükenmez
Güneş, jeotermal, rüzgar, nükleer enerji, iklim, su çekilmesi ve sel, deniz akıntıları.

Tükenebilir
Yenilenemez
Tüm mineraller ve hidrokarbonlar.

Yenilenebilir
Toprak, biyolojik kaynaklar, su enerjisi.

Azerbaycan'da madencilik kaynakları
Azerbaycan'daki maden kaynaklarının zenginliği, jeolojik yapının karmaşıklığıyla ilgilidir.

Madencilik kaynakları türleri
Azerbaycan'daki madencilik mineralleri petrol, gaz, şist, turba vb. olmak üzere listelenebilir. Petrol ve gaz endüstrisi diğer kaynaklar arasında en değerli olanıdır. Petrol hem kara hem de açık deniz (Hazar Denizi) operasyonları ile çıkarılmaktadır.

Cumhuriyet bölgesi (özellikle Abşeron Yarımadası) dünyanın en eski petrol üretilen bölgelerinden biridir. Petrolün çıkarılmasın Abşeron Yarımadası'ndan diğer ülkelere dağıtımı, M.Ö. VII-VI. yüzyıllardan itibaren başlamıştır.

Azerbaycan'da 1985 yılına kadar yaklaşık 1,2 milyar ton petrol (%25'i açık deniz petrol sahalarından) üretildi. Azerbaycan topraklarında üretilen petrol, yüksek kaliteli, düşük sülfürik ve düşük parafin içeriklidir. Petrolün yoğunluğu geniş bir aralıkta değişir (780–940 kg/m3). Naftalan'da, Maykop ve Ağcagil çökeltilerinden çıkarılan petrolün, iyileştirici özelliklere sahip dünyadaki tek petrol olduğu düşünülmektedir.

Ülkede üretilen yanıcı gazlar hidrokarbonlardan oluşmaktadır. Petrol, gaz yağı ve saf gaz alanlarında çözünür gaz gibi çeşitli formlardadırlar. Son 30-50 yıl içinde birçok gaz yoğunlaşma sahası araştırılmış ve yürütülmüştür. Halihazırda üretim yapan 8 petrol ve gaz sahası (Abşeron, Şamahı - Kobustan, Aşağı Kur, Bakü adaları, Ganja, Yevlah - Ağcabedi, Kuba- Hazaryanı, Kur-Gabirri Nehirleri) ve 2 muhtemel saha bölgesinden (Acinohur ve Celilabad) olarak listelenebilir.

Ana verimli petrol ve gaz üreten tabakalar Abşeron, Şamahı - Kobustan, Aşağı-Kur ve Bakü takımadaları bölgelerindedir. Kum, kum taşı ve çamurdan oluşan toplam katmanların kalınlığı 4.000 metreye ulaşır (bazı yerlerde daha da fazla).

Üretici katmanlarla Sahası (Balahanı-Sabuncu-Ramana, Surahan-Karaçukur-Zıh, Kale, Bibiheybet, Petrol Kayaları, Puta, 28 Mayıs, Lokbatan-Binagadi, Sangahal-Deniz-Duvanny-Deniz-Bulla, Bulla-Deniz vb.) yatay ve antiklinal yapılıdır. En büyük petrol ve gaz yoğunlaşma sahaları Abşeron, Bakü takımadaları ve Aşağı Kuryani bölgelerinde bulunmaktadır.

Cumhuriyet'teki Maykop-Abşeron eski çökellerinde birçok şeyl ve kömür varlığı keşfedildi.

Yanan Dağ (Yanar dağ)
Yanan dağ, Bakü yakınlarındaki Abşeron Yarımadası'nda, Hazar Denizi kıyısındaki Mahammedi köyünde bulunan, dağın eteğinde açığa çıkan doğalgaz sonucu meydana gelen bilinmeyen bir doğal fenomendir.
Mahammedi-Digah otoyolunun sol tarafında, Bakü şehir merkezine 27 km, köy merkezine yaklaşık 2 km uzaklıktadır.

Bu alandaki alev, yer altı petrol ve gaz depolama katmanlarından yüzeye akan doğalgazın volkanik-tektonik hareketler ve süreçlerin neden olduğu çatlaklardan yanması sonucu ortaya çıkmıştır. Bazen alev yüksekliği 10–15 metreye ulaşır.

Azerbaycan Cumhurbaşkanının 2 Mayıs 2007 tarihli kararıyla "Yanan Dağ" topraklarının devlet-kültür ve doğa koruma alanı olduğu ilan edildi. Bu alanın toprakları 64,55 hektardır. Bu alan Kurd Yuvası Mağarası , bin yıllık iki mezarlık ve eski bir cami, Gotursu çeşmesi, Ali Taşı, Kardaşi, Girmaki vadisi ve Yanar dağı içerir.

Metalik kaynaklar
Bu kazılar (demir, alüminyum, kromit, altın, gümüş, bakır, kurşun, çinko, kobalt, molibden cevheri vb.) Cumhuriyetin dağlık kesimlerinde farklı cevher yataklarını ortaya çıkarmıştır.

Azerbaycan'daki demir cevherleri (manyetit, hematit) dört sınıfta bulunur: segregasyon-magmatik, skarn-manyetit (temas-metasomatik), hidrotermal-metasomatik ve sedimantasyon. Sadece Skarn-manyetit içeren Daşkesen, Güney Daşkesen ve Demir cevheri içeren bölgeler cevher yatakları olarak ticari kullanım hizmeti sağlamaktadır. Bu yataklar Kellovey, Oxford, Kimerik yaşlı volkanojenik, piroklastik ve tortul-volkanojenik kayaçlardan oluşur. Daşkesen demir cevheri grubu yataklarının sanayi rezervleri 250 milyon tondur.

Önemli endüstriyel kobalt cevherleri Daşkesek cevheri bölgesine yerleştirilir. Kobalt cevherleri hem bağımsız olarak (Yukarı Daşkesen sahası ile) hem de skarn-manyetit cevherleriyle birlikte oluşur.

Altın yatakları ve tezahürleri çoğunlukla Küçük Kafkasya topraklarında bulunur: Söğüt, Kızılbulak, Gasamen Dağı, Veinaly, Gosha, Gedabek, Çavdar; Saherdere, Pezbaşı, Akyurt ve Başkent rezervleri Nahçıvan özerk Cumhuriyeti'nde yayılmıştır. Gümüş, bakır vb. madenler de bu yataklarda bulunmaktadır.

Şu anda, altının sayısız kaynağı keşfedildi (Tulallar, Kepez, Dabalt, Kungutçay, Keleki, Unus ve diğerleri). Alincaçay ve Kürekçay Havzası'ndan toz halindeki altın yataklarının değerlendirilmesi yapılarak başlangıç rezervleri hesaplandı ve endüstriyel önemi belirlendi.

Krom yatakları ve tezahürleri (Göydere, Kazımbinası, İpek, Hatavang vb.) başlıca Kelbecer ve Laçin bölgelerinde bulunmaktadır.

Küçük Kafkasya'da Somheti-Ağdam'da (Mollacelli, Dash Salahli vb.) küçük boyutlu tortular ve Büyük Kafkasya'daki Vandam'daki (Mugar, Balakençay) Araz (Bichanak, Alahi) yapı-oluşum bölgelerinde manganez belirtileri bilinmektedir.

Bakır cevheri Azerbaycan'da bakır-pirit ve bakır-porfir kökenlidir. Bakır-pirit oluşumlarının mineral içeriği esas olarak pirit ve kalkopiritten oluşur. Bakır-porfir oluşumlarının cevherleri molibden ve az miktarda saf metalden oluşur.

Bu bölgede Karadağ ve Harhar yatakları (Gedebey cevheri bölgesi) dışında birçok bakır-porfir oluşumu cevheri vardır). Mehmana cevheri içeren bölgede (Demirli ve Hançincay) bakır-porfit bulunmaktadır.

Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nde bulunan bakır-porfir cevheri, esas olarak Mehri-Ordubad granitoyidi batolitinin ekso ve endokontakt bölgelerinde (Diakhchay, Göygöl, Göydağ vb.) yer almaktadır. Ayrıca Halhal bakır-pirit, Goygol, Agridağ bakırı, Nashirvaz, Kilit-Katam bakır-kobaltı, Nergirvaz bakır-polimetalik bu bölgede çıkarılmaktadır.

Molibden sahası Delidağ (Teymuruçandağ, Bağırsağ vb.) ve Ordubad cevher bölgelerinde (Paragaçay Diaççay) bulunmaktadır.

En büyük alüminyum cevheri alanı (alunit) Daşkesen bölgesindedir (Zaylik alunit yatağı). Alunit yatağı Şemkir ve Ordubad'da da bulunur. Zaylik alunite yatağı 1960 yılından beri faaliyet göstermektedir. Bu varlık Avrupa'nın en büyüğüdür. Gence alüminyum fabrikalarında bu cevherden potasyum gübre, soda, sülfürik asit vb. ile birlikte alüminyum oksit çıkarılır.

En iyi alüminyum hammaddesi olan boksit cevheri (Sadarak-Sharur ilçeleri), Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin batı kesiminde Permiyen yatak sahasının yayıldığı bölgelerde bulunur.

Çamur Volkanları
Azerbaycan, dünyadaki benzersiz ve klasik bir çamur volkanları gelişim bölgesi olarak bilinir. Dünya'da yaygın olarak bilinen 2000 çamur volkanının 344'ü Azerbaycan'ın doğusunda ve Hazar Denizi sınırında bulunmaktadır. Çamur volkanlarının çoğu Bakü ve Abşeron Yarımadası'na yayılmış ve bazıları doğal anıt olarak korunmuştur.

Çamur volkanları, ekstra araştırma maliyetleri olmaksızın petrol ve gaz sahalarının arama kuyularının yerleştirilmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Ek olarak, çamur volkan killerinin faydalı ve önemli mineraller olduğu düşünülmektedir. Ayrıca volkanik çamur, sinir sistemi, deri ve kemik eklemleri gibi pek çok hastalığın tedavisinde başarıyla kullanılmaktadır. Aynı zamanda volkanlar, sismik olaylar ve depremler gibi olayların tahmin edilmesi açısından da önemlidir.

Azerbaycan'da pamuk üretimi
Azerbaycan'da pamuk "beyaz altın" olarak adlandırılıyor.

Kafkasya bölgelerinden, özellikle Azerbaycan'dan pamuk, başta İran olmak üzere Eski Doğu ülkeleri vasıtasıyla yayılmıştır. Berde, Nahçıvan, Beylagan, Gence, Şemkir ve diğerleri gibi şehirlerde pamuktan yapılan tekstil ürünlerinin yurtdışına ihracatının yanı sıra, 15. yüzyılda Şamahı'dan Rusya'ya ihraç edilen pamuklu kumaşların da altı çizilebilir.

Azerbaycan'dan Rusya'ya pamuk ihracatı XVII. yüzyıldan itibaren genişlemiştir. 18. yüzyılda Mil-Muğan ve Şirvan ovalarında büyük pamuk tarlaları vardı. 19. yüzyılın başlarında Kuba ve Bakü'de pamuk endüstrisi gelişiyordu. 1930'larda Mısır ve Amerika'nın yanı sıra yerel Mazandaran ve Erivan pamuk çeşitleri Azerbaycan'da yetiştiriliyordu.

Kuzey Azerbaycan'ın Rusya'ya katılmasının ardından özellikle 19. yüzyılın sonlarından itibaren Azerbaycan'da pamuk üretimi gelişmiştir.

20. yüzyılın başlarında Azerbaycan'da pamuk sanayi alanı Rus tekstil endüstrisinin çöküşü nedeniyle genişletildi. 1913'te pamuk sanayi alanı 100 bin hektarı aşarken, pamuk üretimi 65 bin tondu.

Azerbaycan'da beş tür pamuk vardır:

• Sıradan pamuk (Gossypium hirsutum L.) (tıbbi amaçlı)

• Gossipium Barbadenze (Gossypium barbadense)

• Gossipium Triquspitatum

• Gossipium Arboreum (Gossypium arboreum)

• Gossipium Herboseum (Gossypium herbaceum)

Su kaynakları
Su rezervuarları
Azerbaycan'da 61 adet rezervuar (her biri 1 milyon m3 kapasiteli) mevcuttur. Su rezervuarlarının toplam hacmi 21,5 km3'tür. Nehir yatağında ve ötesinde (nehirden uzakta) su depoları inşa edilmiştir. Rezervuarların çoğu mevsimlere göre düzenlenmekte ve sulama amaçlı kullanılmaktadır.

Cumhuriyetin en büyük Mingeçevir rezervuarı 1953 yılında işletilmeye başlandı ve çok yıllık bir rejimde işletilmekte, Kur Nehri'nin akışı rejimi kontrol edilmekte ve taşmalar önlenmektedir.

Nehirler
Cumhuriyetin nehir sistemi 8350'den fazla nehre sahiptir, bunlardan 2 tanesi 500 km'den fazla uzunluktadır. 22 nehrin uzunluğu 101–500 km, 324 nehrin uzunluğu 11–100 km arasındadır ve çoğu nehrin uzunluğu 10 km'den azdır.

Cumhuriyetin nehir sistemi, Kura Nehri ve kolları ile Hazar Denizi'ne yönelen nehirlerden oluşur.

Kura Nehri, Azerbaycan'ın ana su kaynağı ve arteridir. Nehrin akış yolu Türkiye, Gürcistan ve Azerbaycan'dan geçiyor. Nehrin kümülatif alanı 188.000 km² olup, bunun 58.000 km²'si veya alanın %31'i Azerbaycan'a aittir. Gürcistan sınırını geçtikten sonra Girag Kasaman yerleşimindeki Kura Nehri'nin debisi 270 m3/s veya 8.52 km3 olarak ölçülür. Oysa Kür-Salyan istasyonunda ortalama yıllık akış 445m3/sn veya 14.04 olan km3 olarak gözlemlenir.

Cumhuriyet'in ikinci büyük nehri olan ve Kura Nehri akış yolunun sağ kolu olan Aras Nehri, Türkiye topraklarından başlar ve Türkiye ile Ermenistan, Türkiye ile Azerbaycan ve İran ve Azerbaycan arasında bir sınır oluşturur. Aras Nehri'nin kümülatif alanı 102.000 km2, nehir alanı 18.740 km2'dir ve %18'i Azerbaycan'a aittir. Aras'ın yıllık ortalama debisi Novruzlu (Saatli) yerleşim üzerinde 121 m3/sn veya 3.82 olan km3 olarak ölçülür.

Cumhuriyetin nehir sistemi üç gruptan oluşur: sınıraşan nehirler, sınır nehirleri ve yerel nehirler. Sınıraşan (iki veya birkaç ülkeden geçen) nehirler arasında Kura, Ganikh (Alazan), Gabrirri (Iori), Khrami, Arpaçay ve diğerleri bulunur. Sınır nehirleri (iki veya daha fazla ülke arasında sınırda olan) Aras, Samur, Bolgarçay ve diğerlerini içerir. Cumhuriyet topraklarında birçok yerel nehir oluşmakta ve akmaktadır.

Su toplama alanı, Cumhuriyet'in 2 büyük nehri (Kura ve Aras), 12 orta büyüklükte nehir ve diğer küçük nehirler tarafından sağlanmaktadır. Yerel nehirlerden sadece 4 tanesi (Pirsaat, Hekeriçay, Tertçay ve Kürekçay) orta büyüklükte akarsular olarak kabul edilebilir.

Büyük Kafkasya'nın güney yamacından akan dağ nehirleri (Balakançay, Talaçay, Kurmukçay, Kişçay, Turyançay, Göyçay, Girdimançay vb.) Kura Nehri'nin sol kollarıdır, ancak kuzeydoğu yamacından akar (Gusarçay, Gudyalçay, Garaçay, Valvalaçay vb.) ve Kobustan nehirleri (Sumkayitçay, Pirsaat vb.) ile birlikte Hazar Denizi'ne yönelirler. Ayrıca Karabağ Sıradağlarından (Khaçınay, Terterçay, Gargarçay vb.) doğan Küçük Kafkasya'nın kuzeydoğu yamacından akan nehirler (Zeyamçay, Şamkirçay, Göşağaçay, Ganjaçay, Kurekçay vb.) Zangazur Sıradağlarından (Nahçıvançay, Alinjaychay, Gilanchay vb.) akan nehirler ve Küçük Kafkasya'nın güneybatı yamacından akan nehirler (Hekeriçay, Güruçay, Kondalançay vb.) Aras Nehri'nin sol kollarıdır.

Lenkeran nehirleri (Vishonçay, Lankarançay, Tengerçay, Astaraçay vb.) Hazar Denizi'ne yönelen nehirlerdir.

Göller
10 gölün 10 km²'nin üzerinde bir alana sahip olduğu Azerbaycan'da toplam 395 km²'lik bir alana sahip 450 göl tespit edilmiştir.

Cumhuriyet'in en büyük gölü, Kur-Araz Ovası'nda bulunan Sarısu gölüdür (su alanı 65,7 km 2 su hacmi 59.100.000 m3). Cumhuriyetin en yüksek dağ gölü, Damiraparançay havzasında ve 3277 m yükseklikte bulunan Tufangol'dur (alan 0.01 km², hacim 0.11 milyonm³).. Cumhuriyetin en çekici göllerinden biri meşhur Goygol Gölü'dür. Göl, 1139'da meydana gelen şiddetli depremden sonra Ağsuçay'ın orta deresinde oluşmuştur.

Doğal koruma alanları
Azerbaycan'ın ilk koruma alanı olan Göygöl Devlet Koruma alanı 1925 yılında kurulmuştur. Kızılağaç ve Zakatala Doğa Koruma Alanı 1929'da ve Hirkan Doğa Koruma Alanı 1936'da kuruldu. Yani, 1958'e kadar dört koruma alanı kurulmuştur. Koruma alanlarının kuruluşlarının süreci 1958'den 1990'a kadar aktif olarak devam etti. Altıağaç Devlet Koruma Alanı 1990 yılında kurulmuştur. 2003'te Nahçivan Özerk Cumhuriyeti'nde Şahbuz, 2004'te Eldar Çamı, 2007'de Bakü ve Abşeron Yarımadası'nda Çamur Volkanları grubu ve 2008'de Korçay Devlet Koruma Alanı kurulmuştur. Aynı zamanda, Türyançay, Pirgulu, Ilısu, Kara-Yaz, İsmayilli 2003 ve Zakatala Devlet Koruma Alanları 2008 yılında genişletilmeye devam etmektedir.

Doğal koruma alanları arasında Hazar Denizi'nin balık kaynakları, nehirler, su rezervuarları, özellikle dağlık bölgelerde yayılan çeşitli hayvan türleri, ovalardaki sürüngenler (özellikle çok değerli bir zehri olan Kafkas engereği), birçok kuş vb. bulunur.

Ekoloji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Azerbaycan Ekoloji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Yönetmeliği 18 Eylül 2001 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanının 583 sayılı Kararnamesi ile onaylandı.

Yönetmeliğe göre Ekoloji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, çevrenin korunması, doğal kaynakların kullanımı, yer altı sularının rasyonel kullanımı, mineral hammaddeler ve yüzey doğal kaynakları alanında devlet politikasını uygulayan, bunların restorasyonu, gözlemleri ve cumhuriyet topraklarında ve ayrıca Hazar Denizi'nin Azerbaycan'a ait bölümünde hidro meteorolojik süreçlerin tahmini merkezi yürütme organıdır.

Ayrıca bakınız
Azerbaycan Milli Parkları
Azerbaycan'da Tarım

Kaynakça
Dış bağlantılar
Azerbaycan Cumhuriyeti Ekoloji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı