El-Mukanna

Hâşim el-Mukanna (Peçeli) ya da Peçeli Hâşim ( ) (d: ? - ö: 780/783) Ebû Mûslim Horasanî'nin Abbâsîler tarafından gaddarane bir şekilde katli sonrasında Merv şehrinde ortaya çıkan Tanrının kendisine hulul ettiğine iddia ederek kendi Tanrı ilan eden Abbasi karşıtı isyancı.




El-Mukanna ayaklanması
Mukanna isyanı 8.yüzyılda Abbasi kontrolünde olan Horasan bölgesinde ortaya çıkmış binbir güçlük ile bastırılmıştı. İsyanın lideri olan Hişam bin Hakem Merv'in kazeh köyünde doğmuştu çamşırcılık ve büyücülük ile uğraşan Hişam etrafına topladığı insanlara Tanrının sırasıyla Adem, Nuh, İbrahim, İsa, Musa, Muhamed Peygamber suretinde göründüğünü sonrasında Ebu Müslim suretinde göründüğünü şimdi ise kendisine hulul ettiğini söyledi. Tek gözü kör ve kel olduğu için yüzünü ve başını peçe (Kına) ile örterdi bu yüzden kendisine peçeli anlamına gelen Mukanna denmektedir. Mukanna taraftarlarına da yüzünü göstermezdi çünkü yüzünü gösterirse nurundan yanıp kül olacaklarını söylerdi. Tanrı olduğunu kanıtlamak için ayı yaratabileceğini iddia etmiş Kiş vilayetinin Nahşeb köyünde bir kuyunun dibine cıva ve kimyasallar dökmüş gece ay ışığı vurunca kuyunun dibi parlak ışık yayıyormuş kuyudan çıkan ışık çok uzaklardan görülebiliyordu hatta bu kuyu o kadar ünlü oldu ki bazı aşk şiirlerine konu oldu. Mukanna Dailerini (Davetçi) Horasanın dört bir tarafına gönderdi. İslamın haram kıldığı her şeyi takipçilerine helal kıldığını söyledi. Kendisine Soğd, Buhara, Kiş bölgesinde pek çok destekçi buldu. Özellikle Ebu Müslim'in ölümünden dolayı Abbasilere kızgın bölge halkı kendisine katıldı. Abbasiler siyah bayrak kullanıyor siyah renkte kıyafet giyiyordu. Mukanna taraftarları da siyah rengin zıddı olan beyaz renkte giyinip beyaz bayrak taşıdılar. Bu yüzden kendilerine Sepid Camegan (Beyaz Elbiseliler) denmektedir. Mukanna taraftarları müslümanlara ait köylere saldırdı. Müslümanları öldürdü, mallarını yağmaladı. İsyanın yayılması üzerine, 774 yılında Horâsân Emîri Humeyd bin Kahtabe Mukanna‘nın yakalanması için harekete geçti. Bunun üzerine Mukanna gizli bir yere saklandı. Bu esnada Maverâü'n-nehr'de çok sayıda taraftarının toplandığını haber aldı ve o tarafa gitmeye karar verdi. Ancak Horâsân Emîri, onu yakalamak için Ceyhûn nehri kıyısına nöbetçiler göndermişti 100 atlı onu tutuklamak için nehir kenarında hazır bekliyordu. Mukanna 36 kişi ile birlikte Ceyhûn nehri kıyısına geldi. Sal yaptı ve Ceyhûn'dan geçerek Kiş Vilâyeti'ne gitti. Burada büyük bir ilgiyle karşılandı. Sâm (Siyâm) Dağı'nda, içinde su kanallarının ve ağaçların bulunduğu büyük bir kale yaptırdı. Kalenin önüne hendekler kazdırdı.

Bu sırada Sepid Camegan Buharada terör estiriyordu. Başlarında Hakim Ahmed ve üç yardımcısı; Haşeri, Baği, Kerdek olan isyancılar Buhara'da Numicket köyünü basıp önce cami de namaz kılan 15 kişiyi öldürmüş daha sonra bütün köylüleri katletmişlerdi. Olayın duyulması müslümanlar arasında infiale sebep oldu. Buhara Emiri Hüseyin bin Muaz ve Buhara İmamı Amir ibni İmran komutasında ki ordu Narşah köyünde toplanmış isyancılara karşı harekete geçti önce isyancılar İslama davet edildi. Ancak reddettiler. Bunu üzerine çıkan savaşta Sepid Camegan yenildi ve 700 kayıp verdi. Bunun üzerine isyancılar elçi göndererek İslama döneceklerini belirttiler. Kendileriyle bir daha yol kesmemeleri, Müslümanları öldürmemeleri, köylerine dönerek cemiyetlerini dağıtmaları ve bölgedeki Müslüman emîrlere itaat etmeleri şartlarıyla bir anlaşma imzalandı. Ancak çok geçmeden anlaşmayı bozdular ve tekrar müslümanlara saldırmaya başladılar üstelik sayıları günden güne artıyordu. Bunun üzerine Halife Mehdi'nin veziri Cebrail bin Yahya komutasında ki ordu Buharaya geldi meydana gelen savaşta Sepid Camegan yenildi. İki lideri Hakim Ahmed ve Hışvi rehin alınarak yeni bir anlaşma imzalandı. Ancak isyancılar anlaşmayı bozunca iki lideri öldürüldü ve meydana gelen savaşta Sepdi Camegan taifesinin çoğu öldürüldü. Cebrail bin Yahya daha sonra daha Soğd bölgesinde Soğdiyan liderliğindeki Sepid Camegan ile savaştı yapılan savaşta Soğdiyan öldü ve isyancılar yenildi.

778 yılına gelindiğinde isyan geniş bir alana yayılmış önü alınamıyordu. Horâsân Emîrliğine Mu‘âz bin Müslim atandı. Halîfe Mehdi ona Cebrail bin Yahya dışında isyanın bastırılmasında gevşeklik gösteren herkesi azletmesini emretmişti. Muaz Merv'de 70 bin kişilik bir ordu kurdu ve Buhara'ya doğru hareket etti. Burada 15 bin kişiden oluşan Sepid Camegan taifesi ile yapılan savaşta 3 bin isyancı öldü. Canını kurtaranlar Mukanna‘nın yanına kaçtılar. 780 yılına gelindiğinde Soğd ve Buhara'daki isyan büyük ölçüde bastırılmıştı. Ancak Mukanna hala 32 bin takipçisiyle Sam(Siyam) kalesinde faaliyetlerine devam ediyordu. Kale'nin etrafına hendekler kazılmıştı ve içerisinde doğal su kaynağı ile uzun süre kuşatmaya yetecek kadar yiyecek vardı. Muaz bin Müslim ile Said el Haraşi komutasındaki Abbasi ordusu kaleyi kuşattı ancak sonrasında çıkan anlaşmazlık nedeniyle Muaz komutayı Said el Haraşiye bıraktı. Said Hindistan'ın Mutlan şehrinden 10 bin manda derisi getirdi bu derilere kum doldurularak hendeklere atıldı hendekler doldurulunca kaleyi kuşatmak mümkün oldu. Uzun süre kuşatma sonucu Mukanna taraftarları arasında ümitsizlik ve görüş ayrılıkları baş gösterdi. Bu yüzden bir gece gizlice kale komutanı dahil 30 bin kişi eman dileyerek teslim oldular sadece 2 bin kişi direnmeye devam etti ancak Mukanna kaybedeceğini anlayınca kalenin ortasında büyük bir ateş yaktırdı kendisi ile birlikte olan kadınlara zehir içirip öldürdükten sonra takipçilerine "Benimle beraber göğe yükselmek isteyen isteyen benimle birlikte kendini şu ateşe atsın" dedikten sonra kendini ateşe attı. Arkasından ailesi ve takipçileri de kendini ateşe attı. Abbasi ordusu kaleye girdiğinde her tarafın yanmış yıkılmış ve boş olduğunu gördü. Bir rivayete göre Mukanna zehir içerek intihar etti ve kafası kesilip Halife Mehdi'ye gönderildi. Mukanna taraftarları ise onun ölmediğini tıpkı İsa Peygamber gibi göğe çekildiğini inanmaktaydılar.

Mübeyyezâ (Beyazlar) fırkası
Mukanna'nın ölümünden sonra taraftarları onun göğe yükseldiğini ve geri döneceğine inanıyordu. Kaynaklara göre Mezheb 12.yüzyıla kadar varlığı devam etti. TDV İslâm Ansiklopedisine göre Mukanna'nın bazı taraftarlarının inançlarını günümüzde Özbekistan toprağı olan Kiş, Nerşah ve Buhara'da sürdürmektedirler. Bu mezhepte kadın ve mal ortaktır. Bir kadın başka bir erkekle olabilir hatta kocası eve geldiğinde içeride bir erkekle olduğunu göstermek ve geri dönmesi için kapıya bir işaret koyar. Erkek işini bitirdiğinde koca eve girer. Tarihçi en-Nerşahiye göre bu fırkaya mensup kişiler müslüman gibi görünmeye çalışır ama Müslüman değiller namaz kılmaz, oruç tutmazlar köylerinde içinde namaz kılmadıkları camileri vardır. Her köyde bir Reisleri vardır. Köylerinde "Sekane" adını verdikleri bir adam vardır kim bakire bir kadın ile evlenmek isterse kadın önce bu adamla olur sonra onu kocasına teslim eder. Ebu Mansur el-Bağdadi onlar için " Ablak Dağının en sevilmeyen insanlarıdırlar Köylerinde içinde namaz kılınmayan mescidleri vardır. Fakat bu mescidlerde ezan okumaları için bir müezzin tutarlar. Ölü hayvan eti ve domuz eti yerler. Onların her biri kendi karısından başka bir kadınla birlikte oldukları zaman bunu gizlerler ve kadını öldürürler.
Kaynakça