Coele Syria (Roma eyaleti)

Koile Suriye ( , Koílē Syría, ), İmparator Septimius Severus'un MS 198 yılında geniş Suriye eyaletini ikiye bölerek Fenike Suriyesi ( , ) ile birlikte kurduğu bir Roma eyaletidir. Bölgenin idari merkezi ve metropolü ise antik dünyanın en önemli metropollerinden biri olan Antakya (Antioch) idi.

Tarihçe
Theodor Mommsen'in aktardığı üzere:

Koile Suriye eyaleti, dördüncü yüzyılın sonlarına doğru gerçekleştirilen idari düzenlemeler kapsamında Syria Prima (Birinci Suriye) ve Syria Secunda (İkinci Suriye) olmak üzere ikiye bölünmüştür. Eyalet topraklarının parçalanmasına dayanan bu idari reform, Geç Roma Dönemi'ndeki merkezi kontrolü artırma politikasının bir parçası olarak yürürlüğe konmuştur.

Koile (lat. Coele) (Çukur / İçi Boş) teriminin, köken olarak Aramicede "bütün, tamamı" anlamına gelen "kul" kelimesinin Grekçeye bir transkripsiyonu (ses aktarımı) olduğu ve bu doğrultuda ifadenin aslında "tüm Suriye" bölgesini tanımlamak için kullanıldığı genel bir kabul görmektedir. Koine Grekçesinde kelime anlamıyla doğrudan "çukur" veya "oyuk" manasına gelen "Coele" sözcüğünün; Lübnan Dağları ile Cebelü'ş-şarkî (Anti-Lübnan Dağları) sıradağları arasında bir oluk gibi uzanan Bikâ Vadisi'ndeki coğrafi çöküntüye atıfta bulunan bir halk etimolojisi (yakıştırma kökenbilim) neticesinde bu formu kazandığı düşünülmektedir.

Bu ilk dalgadan birkaç yıl sonra, hem Mezopotamya'yı hem de Suriye'yi sarsan yeni bir istila hareketi başladı. Nitekim MS 240 ile 241 yıllarında Antakya (Antioch) darphanesindeki sikke basımının tamamen durmuş olması, Sasani ordularının 240 yılında kenti kuşatarak işgal ettiğine dair güçlü bir kanıt olarak kabul edilmektedir.

İmparator Valerianus ve Gallienus’un hüküm sürdüğü MS 252-256 yılları arasında, Doğu sınırında I. Şâpûr komutasındaki Sasanilerin yarattığı tehditle eş zamanlı olarak, Gotlar, Boraniler ve Karpiler tarafından gerçekleştirilen barbar akınları da baş göstermiştir. Sasanilerin kurucusu I. Erdeşîr’in ardından tahta çıkan I. Şapur’un bu yükselişi, bölgedeki Roma otoritesini sarsmış ve Suriye’de konuşlu lejyonların kendi imparator adaylarını (gasıp/usurper) ilan etmelerine zemin hazırlamıştır. Bu doğrultuda MS 248-249 yıllarında Arap Philip’e karşı Jotapianus; MS 253-254 yıllarında ise Trebonianus Gallus’u hedef alarak Uranius Antoninus Suriye orduları tarafından tahtın ortağı olarak seçilmiştir.

İmparator Trebonianus Gallus döneminde (MS 251-253) taarruzlarını yoğunlaştıran I. Şapur, Roma İmparatorluğu'nun doğu eyaletlerine karşı yeni ve kapsamlı bir askeri harekat başlattı. Roma sınır hattını (limes) yarmayı başaran Pers birlikleri, stratejik Nusaybin (Nisibis) kenti de dahil olmak üzere Mezopotamya eyaletindeki pek çok kenti işgal etti. Sınırı aşarak Fırat'ın batısına doğru ilerleyen Sasani orduları; Kapadokya (Cappadocia), Kentte çok sayıda anıtsal yapıyı ve sivil mimari örneğini yerle bir eden Pers ordusu, muazzam bir hazineyi yağmalayarak yerel halktan binlerce kişiyi de savaş esiri olarak yanlarında götürdü.

MS 256 yılına gelindiğinde, I. Şapur'un komuta ettiği yeni bir istila dalgası, Suriye'deki stratejik öneme sahip birçok Roma sınır tahkimatını ve müstahkem mevkisini Pers kontrolüne geçirdi. Bu harekat sırasında, Fırat kenarındaki ünlü sınır kenti Dura-Europos da kuşatılarak, kentteki tüm Roma garnizonuyla birlikte geri dönülemez bir biçimde yıkıma uğratıldı. Şehri canla başla savunan bu askeri garnizon; Lejyon IV Scythica lejyonuna bağlı bir vexillatio (müfreze) ile Cohors XX Palmyrenorum sagittariorum equitata olarak bilinen atlı okçu kohortundan oluşmaktaydı.

I. Şapur'un bu son büyük Doğu harekatı sırasında, bölgenin iki kadim merkezi olan Edessa (Urfa) ve Carrhae (Harran) öylesine şiddetli bir abluka altına alındı ki, Roma İmparatoru (Caesar) Valerianus Sasani ordularını durdurmak adına bizzat seferber olmak ve lejyonlarının başında Doğu'ya yürümek zorunda kaldı. Ancak imparatorun bizzat komuta ettiği bu askeri harekat da Roma adına arzulanan başarıya ulaşamadı.

Bu çalkantılı yıllar boyunca Roma imparatorları; Suriye, Kapadokya ve Mezopotamya'daki Roma topraklarına sızan Pers tehdidini bertaraf etmek ve düşmanı bölgeden söküp atmak adına askeri müdahalelerde bulunmak zorunda kalmıştır. Sınır boylarındaki bu istila dalgasını durdurmak için sırasıyla önce Alexander Severus, ardından III. Gordianus ve son olarak da İmparator Valerianus bizzat ordularının başında Doğu seferine çıkmıştır.

Ancak giriştiği askeri mücadeleden zaferle ayrılamayan Valerianus, Sasani Hükümdarı I. Şâpûr karşısında ağır bir yenilgiye uğramış ve savaş meydanında esir düşmüştür. Ömrünün son yıllarını Pers topraklarında esaret altında geçirmek zorunda kalan imparatorun bu trajik sonu, Suriye coğrafyasında yeni ve yıkıcı bir istila dalgasına zemin hazırlamıştır. Sınır hatlarının kırılmasıyla savunmasız kalan bölge, MS 260 yılında Doğu'nun en büyük metropolü konumundaki Antakya'nın (Antioch) bir kez daha Sasani orduları tarafından işgal edilmesiyle sonuçlanan karanlık bir döneme sürüklenmiştir.

İmparator Valerianus'un MS 260 yılında gerçekleşen Edessa (Urfa) Savaşı'nda uğradığı ağır yenilginin ardından, Batı'daki eyaletlerde baş gösteren sorunlarla meşgul olan oğlu Gallienus'un otoritesine karşı Doğu'da Macrianus ailesi (Macriani) büyük bir isyan başlattı. Hem Sasani işgali hem de iç isyanlarla Roma'nın Doğu sınırlarının tamamen çöktüğü bu kaotik ortamda durum, Palmira hanedanının başındaki isim olan Odaenathus'un askeri müdahalesiyle kontrol altına alındı. Pers kuvvetlerini bozguna uğratan ve eş zamanlı olarak iç isyanı bastıran Odaenathus, bu üstün başarılarının bir karşılığı olarak Roma tarafından tüm Doğu coğrafyasının en yetkili yöneticisi anlamına gelen “corrector totius Orientis” unvanıyla ödüllendirildi.

Bu gelişmeyle birlikte Palmira, bölgede fiilen bağımsız bir tampon devlet statüsü kazandı. Odaenathus'un şüpheli ölümünün ardından da gücünü koruyan bu siyasi yapı, Kraliçe Zenobia'nın, küçük yaştaki oğlu Vaballathus adına üstlendiği taht naipliği döneminde tam anlamıyla bağımsız bir imparatorluğa dönüştü. Palmira'nın Doğu Akdeniz'deki bu görkemli egemenliği, MS 274 yılında İmparator Aurelianus'un gerçekleştirdiği başarılı Doğu seferi ve Zenobia'yı mağlup etmesiyle kesin olarak sona erdi.

Kaynaklar
Kaynakça