1944 Yunanistan Deniz Kuvvetleri isyanı

1944 Yunanistan Deniz Kuvvetleri isyanı II. Dünya Savaşının sonlarına doğru Birleşik Krallık donanmasıyla koordineli şekilde Mısır'ın İskenderiye limanında bulunan Yunan donanmasına bağlı gemilerde başlayan ve kısa sürede yayılan ayaklanmayı anlatır. Nazi Almanyasının savaşın son döneminde işgal ettiği Yunan topraklarından çekilmek zorunda kalması üzerine Batılı Müttefik devletlerin tanıdığı Sürgündeki Yunanistan Hükûmeti ülkede iktidarı almak üzere adım atmıştır. Ancak savaş sırasında ülkedeki işgalci güçlerle başarıyla savaşmış olan komünist unsurları da barındıran Yunan Direnişinin hükûmete dahil edilmeyeceğinin ilan edilmesi tepki çekmiştir. Donanmadaki bahriyelilerin önemli bir çoğunluğu bu durumu protesto etmiş, kimi örneklerde gemi idaresine el konmuş, görevlere çıkılmamış, subaylar rehin alınmıştır. Ayaklanma Kraliyet Donanmasının yardımı ve emeklilikten çağrılarak göreve atanan Donanma komutanı Petros Vulgaris'in sert müdahalesiyle bastırılır. İsyanın bastırılması sırasında çoğu isyancılar olmak üzere 7 kişi öldürülmüş, 37 kişi yaralanmıştır. Olayların sonrasında kurulan savaş mahkemesinde 230 kişi yargılanmış, toplamda 1500 kişi hapsedilmiştir. ABD ve İngiltere savaş sırasında ayrı bir sorun gündemi olmaması için idam cezasına izin vermemiştir.

Arka plan
Yunanistan iç siyaseti I. Dünya Savaşı'nın ardından kaybedilen 1919-1922 Yunan-Türk Savaşı ve Lozan Antlaşmasından derinden etkilenmiştir. Savaş kaybeden I. Konstantin tahttan oğlu II. Yeoryos yerine feragat etmiştir. Bu dönemde Eleftherios Venizelos liderliğindeki Liberal Parti oldukça etkili olur, Ekim 1923'deki monarşi yanlısı darbe girişiminin başarısız olması üzerine kral ülkeden kaçmak zorunda kalır. Yunan Meclisi 1924 yılında monarşiye son vererek cumhuriyeti ilan etmiştir. Ancak cumhuriyetçilerle monarşi yanlılarının mücadelesi sürmüş, General İoannis Metaksas darbeyle başa gelmiştir. Yunan donanmasında da cumhuriyetçilerle monarşi yanlıları arasında çekişme yaşanmış, darbenin ardından cumhuriyetçi kadrolar donanmadan tasfiye edilmiştir. Donanmanın tasfiyelerin ardından tamamen monarşi yanlısı olmasına rağmen hükûmet ve kral donanmaya güvenmiyordu. İlginç bir şekilde donanmaya 1938 yılına kadar gerçek mühimmat cephanesi verilmemiştir. Ancak durum II. Dünya Savaşı sırasında değişmiştir.

Yunanistan-İtalya Savaşı II. Dünya Savaşı sırasında Mussolini liderliğindeki Faşist İtalya'nın Arnavutluk üzerinden Yunanistan'ı işgal girişimiyle başlamıştır. Ancak Yunanistan Ordusu işgali durdurmuş ve saldırıyı püskürterek ilerlemiş, Arnavutluk topraklarına girmiştir. 6 Nisan 1941'de Nazi Almanyası müttefiki İtalya'yı kurtarmak durumunda kalmış, bir diğer Mihver üyesi Bulgaristan üzerinden ülkeye saldırmıştır. Yunanistan ve ülkede destek için bulunan Britanya ordularını yenilmiş, Naziler 27 Nisan 1941'de Atina'ya girmiştir. Saldırı sırasında cumhuriyetçi kadrolar kısmen orduya geri alınsa da sorumluluk verilmemiş, cephe gerisi görevlerine atanmıştır. Yunanistan'ın teslim olmasıyla beraber hükûmet Kahire'ye kaçmış, Sürgündeki Yunanistan Hükûmeti kurulmuştur. Benzer şekilde limanlardaki savaş gemileri de önce Girit'e oradan da İskenderiye'ye geçmiş, Kraliyet Donanması emrine girmiştir.

Ayaklanma
Nazilerden kaçan Yunan donanması aşağıdaki gemilerden oluşmaktaydı:
Zırhlı kruvazörler
Averoff
Destroyerler
Vasilissa, Olga, Kondouriotis, Spetsai,
Denizaltılar
Katsonis, Papanikolis, Glavkos, Nereus, Triton
Torpido botlar
Aetos,Ierax, Panthir, Sphendoni, Aspis, Niki

İskenderiye'ye kaçan gemilerin büyük çoğunluğu aktif cephe görevi için çok yaşlı veya teçhizatsızdı. Yunan donanması savaşa hazır hale gelmek için Kraliyet Donanmasının desteğine ihtiyaç duymaktaydı. İngiltere ile Yunanistan arasında imzalanan 9 Mart 1942 antlaşmaya göre İngiltere Yunanistan'a iki yeni denizaltı ve gemiler için mühimmat ve yiyecek tedarik edecekti. Mürettebatın eğitimden geçmesinin ardından gemiler Yunanistan emrine verilecektir. Ayrıca İngilizler, Yunan bahriyelilerin eğitilmesiyle beraber çeşitli gemileri Akdeniz'de kullanılmak için Yunanistan emrine vermeye başlamıştır. Zırhlı kruvazör Kızıldeniz ve Hint Okyanusunda konvoy eskort görevi yaparken, Yunan denizaltıları Akdeniz'de aktif görev almış, 1940-43 döneminde 6 denizaltıdan 4'ü düşman tarafından batırılmıştır.

Donanmanın Akdeniz'deki deniz savaşında aktif görev alması ordu içindeki siyasi görüş ayrılıklarını geri plana itse de, Yunan Direnişinin giderek kazandığı başarılar, direniş unsurlarının sürgündeki hükûmete dahil edilmesine yönelik talepleri beraberinde getirmeye başladı. Direniş örgütleri genellikle sol eğilimli olduğu için sağcı çevreler koalisyon yönetimine karşı çıkıyordu. Ulusal cephe hükûmetini savunan cumhuriyetçiler, direnişçiler içinde komünistlerin yoğunlaşmasına rağmen bu görüşte ısrarcıydı. Tırmanan gerilim 1944 yılı Nisan ayında İskenderiye'deki ayaklanmanın patlak vermesine yol açtı.

Yunan donanmasının tarihinde benzer isyanlar yaşanmıştı. Örneğin 1941 Nisan ayında Nazi işgali sırasında ülkeyi terk eden kraliyet ailesi ve hükûmet yetkilileri taşıması planlanan Vasilissa ve Olga destroyerinin mürettebatı ülkeden kaçırıldığını düşündükleri pahada ağır ziynet ve değerli eşyaları taşımayı reddetmişti. Komuta heyeti tarafından bir şekilde aşılan bu durum Yunan donanmasındaki ayaklanma geleneğinin bir yansımasıydı.

Yunanistan'ın Nazi işgaline uğramasının ardından ülke Almanya, İtalya ve Bulgaristan nüfuzundaki bölgelere bölünmüş, buralarda yerel işbirlikçi Yunan idareleri kurulmuş, bu idareciler de direnişçi komünistlere büyük bir şiddetle saldırmaktaydı. Bu dönemde cumhuriyetçiler arasında monarşi karşıtlığı da yükselmekteydi. Komünistleri de hükûmete almak için büyük kamuoyu baskısı altındaki Başbakan Tsouderos, uzlaşmak üzereyken kralın ve İngiltere Başbakanı Winston Churchill'in araya girmesiyle bu karardan geri adım attı. Baskılara dayanamayarak 6 Nisan 1944'de istifa edince yerine Donanma Bakanı Sofokles Venizelos atandı.

Ayaklanma 3 Nisan 1944 günü eskort destroyerleri Miaoulis ve Pindos mürettebatının göreve çıkmayı reddetmesiyle başlar. Pindosdaki mürettebat subaylarını suya atar, durumu kontrol altına almaya çalışan Amiral Alexandris ayaklanmacıların ulusal cephe koalisyon hükümeti taleplerini hükümete ileteceğini söyler. Amiral, Pindos mürettebatının göreve çıkarlarsa taleplerinin dikkate alınacağını belirterek zaman kazanır, gemiye yeni subaylar atanır. İsyancı gemiler böylece 6 Nisan günü göreve çıkar. Taleplerinin dikkate alınmaması üzerine Kriti eskort destroyeri mürettebatı göreve çıkmaz ve ilk kez kendi subaylarını rehin alır. Bölgeye gelen Yunan savaş ve ticaret gemileri limana girmeyip açıkta bekler ve isyancıları destekler. Eskort görevini Malta'ya ulaşarak tamamlayan Pindos mürettebatı buradaki Yunan gemilerini de örgütler ve ayaklanmaya katar. Görevde olan Pipinos denizaltısı hariç tüm gemiler ayaklanmaya katılmıştır, ancak tüm Yunan mürettebatın ayaklanma yanlısı olduğunu iddia etmek doğru olmaz. Gemilerde örgütlü olan ve sözü geçen bahriyelilerin ezici çoğunluğunun ayaklanmayı örgütlediği anlaşılmaktadır.

7 Nisan gününe gelindiğinde durumun kritikliği İngilizleri adım atmaya yönlendirir. Churchill, kralı destekleme kararı almıştır. Ünlü siyasetçi Yunan hükûmetine eklenecek komünist unsurların savaşın sonunda ülkenin kaderinde Sovyetler Birliğinin söz sahibi olması anlamına geldiğini ileri sürer ve gerekirse Yunan gemilerine karşı zor kullanılması gerektiğini savunur. Ancak İngilizler Yunan gemilerine Yunan askerinin müdahale etmesini tercih eder.

Kraliyet Donanması bu karar doğrultusunda isyancı gemileri izole etmeye başlar, gemilerin su ve yiyecek tedariğini keser. Yunan gemilerindeki İngilizler olası rehine durumunun yaşanmaması için geri çağrılır. 16 Nisan günü İngiliz-Yunan donanma komutanları arasında yapılan toplantıda ayaklanmanın sona erdirilmemesi durumunda İngiltere'nin tüm donanmayı batıracak şekilde müdahale edeceğini iletince süreç hızlanır. Emekliye sevk edilmiş olan Amiral Petros Vulgaris yeniden göreve çağrılır, 21 Nisan itibarıyla donanma komutanı ilan edilir. Vulgaris 22 Nisan günü isyancılara karşı ultimatom yayınlar ve teslim olma çağrısı yapar. Kendisine özel olarak bağlı 250 subaydan oluşan bir özel harekât birliği oluşturur ve 23 Nisan sabahı erken saatlerinde isyancı gemilere çıakrtma yapılır. Ierax torpido botu, Sakhtouris korveti ve Apostolis korveti kanlı çarpışmalar ardından ele geçirilir. Toplamda çoğu isyancı 7 kişinin öldüğü ve 37 kişinin yaralandığı üç saldırı başarılı olmuş, isyancı merkez sakatlanmıştır. Haberin yayılması üzerine zaten yalıtılmış ve sarılmış durumda olan diğer gemiler de öğlen saatlerine doğru teslim olur. Port Said limanında bulunan ve gönderine kızıl bayrak çekmiş olan Averoff ise 29 Nisan günü teslim olur.

Sonrası
Ayaklanma Yunan donanması tam anlamıyla sakatlamış, kısa süreli de olsa tüm Yunan deniz görevleri iptal edilmek durumunda kalınmıştır. Ayaklanmaya sempatiyle yaklaşan komutanlar kızağa çekilmiştir. Ayaklanmaya destek veren bahriyeliler görevden alınıp karaya çıakrtılınca geminin kalan personelinin de protesto ederek karaya çıkması gemileri işlemez hale getirmiştir. Ayaklanmacıların mahkemesi 1944 yılı Haziran ayı ortalarında başlamış ve yaklaşık bir ay sürmüştür. Çok sayıda isyancı idam cezasına mahkûm edilse de İngiltere ve ABD'nin baskısıyla cezalar yerine getirilmez. Ayaklanma suçundan hüküm giyenler Afrika'daki (Libya, Mısır, Sudan, Eritre, Kenya) İngiliz enterne kamplarına dağıtılır.

Ayaklanma suçundan tasfiye edilen bahriyelilerin durumu Yunan donanmasının operasyon gücünü büyük ölçüde etkiler. Dolayısıyla siyasi tasfiye süreci çok kapsamlı olarak ilerletilemez. Ayaklanmanın ardından sadece destroyer Themistocles ve denizaltı Pipinos görev yapabilir durumdadır. Toplamda ayaklanmaya dahil olan 2.600 personel donanmanın sakatlanmasına yol açmıştır. Sonunda Yunanistan'daki emekli personel, yurtdışı askerî ataşelik personeli göreve çağrılmış, hakkında ayaklanma sürecinde soruşturma bulunan 800 bahriyelinin göreve dönmesine izin verilmiştir. Zamanla Yunan donanması göreve dönse de personel içindeki cumhuriyetçi ve monarşi yanlısı ayrımı artık bariz şekilde ortaya çıkmış durumdadır. Hatta Ulusal Kurtuluş Cephesi (EAM) isyanı bastıran Vulgaris başta olmak üzere diğer komutanların öldürülmesi yönünde karar alır. Nazilerin 1944 yılı Ekim ayı itibarıyla Yunan topraklarını terk etmesiyle beraber 18 Ekim günü sürgündeki hükûmet Averoff zırhlısıyla Kahire'den yola çıkarak Atina'ya döner. Hükûmet, direniş cephesinde belirleyici olan komünistlerden sert eleştiri alsa da İngiliz askeri desteğiyle ayakta kalmayı başarmıştır. Monarşi yanlısı Yunan donanması ise artık komünist direnişçi gerilla gruplarına karşı savaşmaya başlamış, Yunan İç Savaşı adım adım yaklaşmaktaydı.

Notlar
Kaynakça