Azerbaycan'ın ekonomik gelişimi

Azerbaycan ekonomisinin hızlı büyümesi, istikrar ve krizin farklı aşamalarından geçti. Genel olarak Azerbaycan ekonomisi, saha sınıflandırmasına ek olarak, üç kategoriye ayrılabilir:

1. 1992-1995 dönemini kapsayan durgunluk dönemi, Azerbaycan'ın SSCB'nin çöküşünden sonra bağımsızlığını yeniden kazanmasından hemen sonra,

2. iyileşme, 1996'dan 1997'ye kadar, esas olarak artan petrol satışları, potansiyel petrol sözleşmeleri, ortaklar ve boru hatları nedeniyle,

3. 1998'den 2008'e kadar patlama ve son olarak 2009'dan başlayan ekonomik bir düşüş.

Genel
Azerbaycan, Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından bağımsızlığını kazandıktan sonra egemen ekonomi politikasını sürdürmeye başladı. Ekonomisi esas olarak petrol ve gaz endüstrisine dayanan yeni bağımsız bir ülke için ekonomi devleri dünyasında sözünü tutmak oldukça talepkârdı. Yeni ve bağımsız ekonomi politikasının temel hedefleri, Sovyet zamanlarının aksine, küresel ekonomiye entegrasyon ve piyasa ekonomisine geçiş gibi özel mülkiyet de dâhil olmak üzere çeşitli mülkiyet türlerinin ilkeleri üzerine inşa edilen ekonomik sistemin kurulmasıydı.

2003'ten 2009'a kadar olan sonraki yıllar, yüksek fiyatlarla petrol ihracatı nedeniyle patlama (gelişim) yılları olarak nitelendirilir. Azerbaycan ekonomisi petrole dayalı olduğundan, yani ana gelir petrol ihracatından geldiğinden, petrol fiyatlarında 2010 yılından bu yana yaşanan düşüş genel ekonomi üzerinde büyük bir etki yarattı. Ancak bunun olumlu yönleri de var: GSYİH'deki düşüş ve genel ekonominin kendisi, hükûmetin endüstrinin çeşitlendirilmesinin aciliyetini fark etmesini sağladı. Örneğin, petrol ihracatından elde edilen gelirler katma değerli GSYİH'nın %42'sini

Petrol endüstrisi
Tarihi
Azerbaycan'daki petrol endüstrisinin tarihi, ABD, Pennsylvania'da açılan ilk petrol kuyusundan on bir yıl önce, ilk petrol kuyusunun ilkel bir darbeli sondaj mekanizması kullanılarak açıldığı 1847 yılına dayanmaktadır. Bakü, 19. yüzyılın sonlarına doğru dünya çapında sanayi yatırımları için bir merkez hâline geldi.

Sovyet döneminde, Bakü petrolü İkinci Dünya Savaşı ve diğer endüstriler için ana kaynaktı ve tüm tüketimin % 75'ini sağlıyordu.

Petrol strateji planı
Yukarıda belirtildiği gibi, bağımsızlığın ilk yıllarında yeni petrol rezervlerinin ortaya çıkarıldığı dönemde, yabancı şirketler kendi çıkarları için sözleşmeler imzalamakla ilgileniyorlardı. Aslında imzalanan sözleşmelerin neredeyse tamamı Azerbaycan halkının lehine değildi. 1993 yılında Haydar Aliyev'in iktidara dönmesiyle 1980'lerden beri devam eden görüşmeler yeniden başladı ve nihayet uzun görüşmeler ve müzakerelerin ardından Azerbaycan, aslında ulusun çıkarlarını yansıtan petrol sömürüsü şartlarını kabul etti.

20 Eylül 1994 tarihinde Batılı şirketlerle Bakü'deki Gülüstan Sarayı'nda imzalanan en büyük petrol sözleşmesi, Azerbaycan petrol sanayi tarihinde bir dönüm noktası oldu. Petrol stratejisinin temel hedeflerinden biri, ulusal ekonominin yapı taşı olan ve “Yüzyılın Sözleşmesi'nden” kısa bir süre sonra kurulan petrokimya ve petrol rafinerileri kurmaktı.

Ekonomik reformlar
Fiyatların liberalleştirilmesi
İlk ekonomik reformlar, fiyat politikasının ve dış ekonomik faaliyetlerin serbestleştirilmesi ile bağımsızlığın erken evresinde, yani 1991-1993'te başlamıştır. Tüketici ve üretici fiyatlarının yaklaşık % 70-80'i, aynı yıl Nisan, Eylül ve Aralık aylarında daha fazla fiyat serbestleştirme turunun ardından Ocak 1992'ye kadar devlet kısıtlamaları kaldırıldı.

Fiyatların liberalleştirilmesi; yaşam giderlerinde, önemli tüketim mallarında ve emtialarda ani enflasyona neden oldu. Resmî kayıtlara göre, ortalama yaşam giderlerinin ortalama geliri yaklaşık % 50 oranında aştığını gösteriyor.

Tüketici mallarının fiyatı 1991'de 1990 rakamlarına göre 2.07 kat arttı ve her yıl birkaç kez arttı (1992'de % 10.12, 1993'te 12.3, 1994'te 17.63 kat).
1993'ün sonunda, asgari haftalık ücretin bir somun ekmek bile almayacağı ve Azerbaycan'daki yüz binlerce mültecinin sosyal ve politik istikrarsızlığı artıran bir durum olan "açlıkla karşı karşıya olduğu" bildirildi.

Bütçe
Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından diğer tüm Sovyet sonrası ülkeler gibi Azerbaycan da devlet sübvansiyonlarını kaybetme yükünü yaşamaya başladı. Dolayısıyla, bütçeye yardımcı olmak amacıyla hükûmet, 1992'nin başlarında satış ve ciro vergilerine alternatif olarak tüketim vergileri ve katma değer vergisini ( ) uygulamaya koydu.

Bütçe açığının ana kaynakları ücret artışlarından (ücret artışları) ve Dağlık Karabağ'daki çatışmayla ilgili askeri ve sosyal harcamalardan, özellikle savunma ve artan mülteci harcamalarından kaynaklanmaktadır. Savunma ve savaş harcamalarındaki büyük artışlar (1991'de GSYİH'nın % 1,3'ünden 1992'de % 7,6'ya ), özellikle ekmek ve yakıt gibi tüketim mallarına yönelik devlet sübvansiyonlarının yanı sıra devlet yatırımları ve kuruluşlar için ek finansman giderlerini önemli ölçüde azalttı. 1992 yılında bütçe açığının nedenlerinden biri memur maaşlarının artmasıydı.

Azerbaycan, 1992 yılının ortalarında kendi para birimi olan manatı tanıttı. 1994 yılında para birimi "yumuşak para birimi" olarak sınıflandırıldı ve bu nedenle dönüştürülme ihtimali ortadan kalktı.

NBA, 1992'de kabul edilen Bankalar ve Bankacılık Faaliyetleri Yasası ve Ulusal Banka Yasası ile yeni bankacılık sisteminde ve ticari bankalar arasında (hem devlete ait hem de özel sektöre ait) en üst düzey yetkililerden biri oldu. Azerbaycan Merkez Bankası şu anda özel ve devlete ait bankaları ve fonları düzenleyen tek yetkili makamdır.

Ayrıca bakınız
Ekonomik Ekonomi Bakanlığı (Azerbaycan)
Azerbaycan'da konut

Kaynakça