Elinceçay Hanegahı

Elinceçay Hankahı, Culfa rayonundaki Hanagah köyünde, Elinceçay Nehri'nin sol kıyısında yer alan orta çağdan kalma tarihi bir mimari komplekstir. Kompleks hakkında yapılan değerlendirmelere göre yapı, bir türbe, bir cami ve silindir şekilli sütunlardan oluşmaktadır.

Hakkında
Elinceçay Hankahı kompleksi, kare bir temel üzerine inşa edilmiş bir türbe ve onunla birlikte inşa edilmiş bir camiden oluşmaktadır. Türbenin giriş kapısının üzerindeki kitabede, yapının Mimar Cemaleddin tarafından inşa edildiğine dair bilgiler yer almaktadır. Üç satırlık yazıtın günümüze ulaşan kısmında, türbeyi yaptıran emirin adı ile yapıyı inşa eden ustanın adı geçmektedir:

"Bu binayı inşa eden mimar, saygıdeğer ve sevgili Hoca Cemaleddin'dir."

Kitabenin inşa tarihini belirten kısmı tahrip olduğundan, yapının kesin yapım tarihi belirlenememektedir. Ancak stilistik özellikler dikkate alındığında, bu tür bir yapının 13. yüzyılın sonu ile 14. yüzyılın başları arasında ya da 14.–15. yüzyıllarda inşa edilmiş olabileceği değerlendirilmektedir.

Türbenin yanına bir cami inşa edilmiş ve bu yapı bir hankah olarak kullanılmıştır. Cami binası, iki sıra sütunla altı bölüme ayrılmış olup, her bölüm bir tonozla tamamlanmış ve bir kubbe ile örtülmüştür. Caminin üzerindeki kitabede, Hicri 901 (Miladi 1496) yılında Hand Bika Hatun'un emriyle inşa edildiği belirtilmektedir.

Tarihi
Kitabenin inşa tarihini belirten kısmı tahrip olduğundan, yapının kesin yapım tarihi belirlenememektedir. Ancak mimari özellikleri ve yapım tekniği dikkate alındığında, yapının 12.–13. yüzyıllara tarihlendirilebileceği tahmin edilmektedir. Türbenin içinde bir mezar bulunmaktadır. Ancak mezar üzerinde herhangi bir kitabe bulunmadığından, burada kimin defnedildiği bilinmemektedir. Yerel inanışlara göre, Hurûfiliğin kurucusu Fazlullah Esterabadî Naimî, 1394 yılında Elince Kalesi'nde idam edildikten sonra, takipçileri cesedini buraya getirip gömmüşlerdir. Bu nedenle, yerel halk arasında hankah kompleksine verilen ad olan "Şeyh Horasan Türbesi", araştırmacılar tarafından Naimî'nin lakaplarından biri olan Şeyh Horasan (güneş gibi, aydınlık şeyh) ile ya da Naimî'nin eğitim gördüğü ve yetkinliğini geliştirdiği Horasan bölgesiyle ilişkilendirilmektedir. Ayrıca Naimi'ye verilen lakaplardan birinin de Horasan Şeyhi olduğu belirtilmektedir.

Türbenin güneyine bitişik olarak inşa edilen cami, hankahta faaliyet gösteren Sufi tarikatının liderlerinden Şeyh Hacı Lala Malik'in anısına, Hand Bika Hatun tarafından Hicri 901 yılında (Miladi 1496) yaptırılmıştır. Orta Çağ'da Sufi şeyhleri aileleriyle birlikte hankahlarda yaşar ve ölümlerinden sonra hankahın yakınlarına defnedilirlerdi. Şeyh Hacı Lala Malik, hankahın liderliğini üstlenmiş ve burada yaşamıştır. Ölümünün ardından hankahın içine defnedilmiş; şeyhin eşi Hand Bika Hatun ise mezarı üzerine bir türbe-cami inşa ettirmiştir. Hand Bika Hatun da ölümünden sonra hankahın içine defnedildi. Hand Bika Hatun'a ait sandık tipi bir anıt hankahın yanında bulunmaktadır. Hankah çevresinde yürütülen restorasyon çalışmaları sırasında, 1444–1445, 1491–1492 ve 1493 yıllarına tarihlenen mezar taşlarıortaya çıkarılmıştır. Hankah, uzun süre orada yaşayan Sufi dervişleri için bir ikamet, ibadet ve şeyhlerin hatırasına yönelik ritüellerin icra edildiği bir mekân olarak hizmet vermiştir. Epigrafik kanıtlar, hankahın 18. yüzyılda hâlen faal olduğunu ve mensuplarının düşüncelerini buradan çevre bölgelere yaydığını göstermektedir.

Kaynakça
Bibliyografya
Bates. Ü. Ü. Moğol İstilasının Türk Mimarisine Etkisi (Çeviren İsmail Hacıahmetoğlu) // Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23, 2014, s. 141-154.
Məmmədzadə K. M. Azərbaycanda inşaat texnikası. Bakı, Elm, 1978, 210 s.
Salamzadə Ə. V. Əcəmi Əbubəkr oğlu və Naxçıvan memarlıq abidələri, Bakı, 1976, 82 s.