Cardo maximus

Cardo maximus (çoğul: cardines), antik Roma şehirlerinde ve askeri karargâhlarında (castra) kuzey-güney doğrultusunda uzanan ana cadde. Şehir planlamasının temel eksenini oluşturur ve kısaca cardo olarak da anılır.

Etimoloji
"Cardo" sözcüğü Latince'de "menteşe" anlamına gelir. Kapıların dönüm noktasını oluşturan menteşeden türeyen bu anlam zamanla genişlemiş; sözcük gökyüzünün Kuzey Kutbu'nu, dört ana yönü (quattuor cardines orbis terrarum, "yeryüzünün dört menteşesi") ve arazi ölçümünde belirlenen birincil kuzey-güney referans çizgisini de ifade eder hale gelmiştir. Nitekim İngilizce cardinal (temel, ana) sözcüğü de aynı kökten türemiştir.

Tarihsel Arka Plan
Hippodamos'tan Roma'ya
Dikdörtgen sokak ızgarası planı teorik olarak Miletli Hippodamos'a (MÖ 5. yüzyıl) dayandırılır. Hippodamos birbirine dik kesişen sokaklardan oluşan düzenli kent planını sistematize etmiş; bu yaklaşım adına izafeten "Hippodamosçu plan" olarak adlandırılmaktadır. Ancak modern araştırmacılar ızgara planının Hippodamos'tan çok önce Yunan kolonilerinde ve Etrüsk kentlerinde uygulandığını kabul etmektedir.

Etrüsk Mirası
Kuzey İtalya'daki Marzabotto kazıları (MÖ 5. yüzyıl), iki ana caddenin merkezde dik açıyla kesiştiği, döşenmiş yolları ve yüksek yaya kaldırımları olan bir kentsel dokuyu gün ışığına çıkarmıştır. Etrüsk mühendisliğinin kapsamlı drenaj sistemleri ve döşenmiş yolları aracılığıyla sonraki Roma uygulamalarına doğrudan zemin hazırladığı anlaşılmaktadır.

Roma Ordu Kampından Kente
Roma ordusu sefere çıktığında düzenli dikdörtgen kamplar kurardı; bu kamplar kalıcı kentlere dönüşürken aynı sokak şemasını korudular. Bu ilişkiyi antik çağda en açık biçimde belgeleyen kaynak Polibios'tur (Polybius, MÖ yaklaşık 200–118). Historiai'nın (Tarihler) VI. kitabında Roma ordugâhının sokak düzenini ayrıntıyla betimleyen Polibios şu sonuca varır:

"Kampın bütünü kare biçiminde ve eşit kenarlıdır; sokakların düzenlenişi ve genel organizasyonu ise tıpkı bir şehri andırmaktadır."

Polibios ayrıca ordugâhın ana geçit yolu via principalis'in 100 ayak (yaklaşık 29,6 m) genişliğinde olduğunu belirtir. Hyginus Gromaticus ise De munitionibus castrorum adlı eserinde ana yollara dik uzanan blok gruplarını strigae, paralel düzenlenenleri scamna olarak adlandırmıştır.

Tanım ve Şehirdeki Konumu
Cardo maximus ile decumanus maximus (doğu-batı ana caddesi) şehrin merkezinde dik açıyla kesişirdi. Bu kavşak noktası genellikle kentin forum'unu, yani siyasi, ticari ve dinî yaşamın odak noktasını barındırırdı. Roma kolonilerinde kent çevresi genellikle kare ya da dikdörtgen biçimindeydi; cardo maximus kuzey ve güney kapılarını, decumanus maximus ise doğu ve batı kapılarını birbirine bağlardı. Her iki caddenin uçlarında anıtsal kapılar ya da zafer takları yer alırdı. Vitruvius De architectura'nın I. kitabının 4–6. bölümlerinde caddelerin rüzgâra karşı konumlandırılması gerektiğini, sekiz ana rüzgâr yönünü esas alan bir plan uygulandığını ve dar sokaklarla yüksek yapılar aracılığıyla aşırı soğuk ya da sıcaktan korunulduğunu açıklamıştır.

Sütunlu Portikolar
MS 1.–2. yüzyılda Pax Romana döneminde imparatorluğun özellikle doğu eyaletlerinde cardo maximus boyunca sütunlu portikolar (porticus columnata) inşa edildi. Bu sütunlu caddeler salt işlevsel gereksinimden değil, kentlerin imparatorluk statüsü içindeki rekabetini yansıtan bir kentsel propaganda aracı olarak da öne çıkmıştır. Portikolar yayaları yağmur ve güneşten korur, altında dükkânlar ve atölyeler yer alırdı. Ortalama cadde genişliği portikolarla birlikte 20–25 metreye, bazı örneklerde 37 metrenin üzerine ulaşırdı.

Önemli Örnekler
Apameia (Suriye)
Orontes kıyısındaki Apameia'nın cardo maximus'u yaklaşık 1,85 km uzunluğunda ve 37 m genişliğindeydi. MS 2. yüzyılda yaptırılan büyük sütunlu yol, birbirinin tersine sarılan özgün spiral yivleriyle 1.200 sütunu barındıran olağanüstü bir anıtsal cepheye sahipti. 1157 ve 1170 depremlerine dek ayakta kalan bu sütun dizisi ardından yıkılmıştır.

Gerasa / Ceraş (Ürdün)
Günümüzdeki Ceraş'ı (Jerash) oluşturan antik Gerasa'da yaklaşık 800 m uzunluğundaki cardo maximus, özgün kaldırım taşları korunmuş hâlde günümüze ulaşmıştır. Cardo boyunca nymphaeum (anıtsal çeşme), Güney Tiyatrosu ve çeşitli tapınaklar yer almaktaydı. Güney ucundaki Oval Meydan, Roma kentleşmesinin özgün bir çözümü olarak dikkat çeker.

Kudüs / Aelia Capitolina
MS 130'larda İmparator Hadrianus, Birinci Yahudi-Roma Savaşı'nda (MS 66–73) tahrip edilmiş Kudüs'ün üzerine Colonia Aelia Capitolina adlı bir koloni kurdu. Yaklaşık 22,5 m genişliğindeki cardo maximus kuzeyde Şam Kapısı'ndan güneye uzandı; yanlarında 12 metrelik açık yol ile iki sütunlu kapalı yürüyüş yolu yer alırdı. Caddenin güney uzantısı MS 6. yüzyılda İmparator Iustinianus döneminde eklenerek Kutsal Kabir Kilisesi'ni Siyon Kapısı'na bağladı. Yolun izi MS 560'lara tarihlenen Madaba Mozaik Haritası'nda açıkça görülmekte; Yahudi Mahallesi Sokağı'ndaki modern yüzeyin birkaç metre altında özgün döşeme taşları bugün de mevcuttur.

Berytus / Beyrut
Beyrut'ta yaklaşık 100 m'lik bir bölümü ortaya çıkarılan cardo maximus'un en eski katmanı MS 2. yüzyıla, daha geniş ikinci katmanı ise MS 4. yüzyıla tarihlenmektedir. Her iki katmanın portiko döşemeleri mozaikle süslenmiş; MS 6. yüzyılda üzerine ince bir kireç sıva çekilmiştir. Sonraki yüzyıllarda Roma sütunları daha geç dönem yapıların temellerinde yeniden kullanılarak cadde zamanla dar bir sokağa dönüşmüştür.

Ankara / Ancyra
Türkiye'deki en belgelenmiş cardo örneklerinden biri Ankara'dadır. Ankara'nın Altındağ ilçesi Ulus semtinde, Ulus Şehir Çarşısı'nın temel kazısında 1995 yılında Prof. Dr. Cevdet Bayburtluoğlu başkanlığında yürütülen kazılarda Geç Roma Dönemi'ne (MS 3.–4. yüzyıl) ait bir cardo maximus gün yüzüne çıkarılmıştır. 216 m uzunluğunda, 6,7 m genişliğinde olan yol; günümüz yüzeyinin 2 ile 3,32 m altındadır. Yol kenarlarında 20 cm yüksekliğinde, 1,5 m genişliğinde yaya kaldırım blokları yer almaktadır. 2006 yılında Ankara Valiliği otopark inşaatı sırasında yolun devamına ulaşılmış; 2007 kazılarında yaklaşık 1.800 yıllık bronz Hermes heykeli, 11. yüzyıla ait Selçuklu kandilleri ve Osmanlı dönemine ait eserler bulunmuştur. Yolun büyük bölümü hâlâ toprak altındadır.

Kolonya / Colonia Claudia Ara Agrippinensium (Köln)
Antik Roma kenti Colonia'nın cardo maximus'u bugünkü Hohe Straße, decumanus maximus'u ise Schildergasse caddesine tekabül etmektedir; her ikisi de aynı güzergâh ve işlevi günümüze taşıyan ender örneklerdendir.

Poreč / Parentium (Hırvatistan)
Adriyatik kıyısındaki Poreč'te hem cardo maximus hem de decumanus maximus özgün isimleriyle bugün de ana cadde olarak işlev görmektedir.

Kaynakça
Antik kaynaklar
Polibios (Polybius). Historiai (Tarihler), VI. kitap. Çev. W. R. Paton. Loeb Classical Library. Cambridge: Harvard University Press, 1922.

Vitruvius. De architectura (Mimarlık Üzerine), 10 kitap. Çev. Frank Granger. Loeb Classical Library. Cambridge: Harvard University Press, 1931.

Titus Livius. Ab Urbe Condita (Şehrin Kuruluşundan). Çev. B. O. Foster. Loeb Classical Library. Cambridge: Harvard University Press, 1919.

Hyginus Gromaticus. De munitionibus castrorum. MS 1.–2. yüzyıl.

Siculus Flaccus. De condicionibus agrorum. MS 1.–2. yüzyıl.

Modern Kaynaklar
Avigad, N. Discovering Jerusalem. London: Basil Blackwell, 1984.

Bahat, D. The Illustrated Atlas of Jerusalem, çev. S. Ketko. New York: Simon and Schuster, 1990.

Balty, J. Ch. Guide d'Apamée. Bruxelles: Centre belge de recherches archéologiques à Apamée de Syrie, 1981.

Barker, G. and Rasmussen, T. The Etruscans. Oxford: Blackwell, 1998.

Bayburtluoğlu, Cevdet. Ankara Ulus Cardo Maximus Kazı Raporu 1995. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1996.

Browning, Iain. Jerash and the Decapolis. London: Chatto and Windus, 1982.

Burns, Ross. Monuments of Syria: A Historical Guide. London: I. B. Tauris, 1992.

Burns, Ross. Origins of the Colonnaded Streets in the Cities of the Roman East. Oxford: Oxford University Press, 2017.

Grimal, Pierre. Roman Cities, çev. G. Michael Woloch. Madison: University of Wisconsin Press, 1983.

Haverfield, F. Ancient Town-Planning. Oxford: Clarendon Press, 1913.

J. Y. and W. W. "Cardo" in A Dictionary of Greek and Roman Antiquities, ed. William Smith, William Wayte, G. E. Marindin. London: John Murray, 1890.

Kostof, Spiro. The City Shaped: Urban Patterns and Meanings Through History. Boston: Bulfinch Press, 1991.

Kraeling, Carl H. (ed.). Gerasa: City of the Decapolis. New Haven: American Schools of Oriental Research, 1938.

Owens, E. J. The City in the Greek and Roman World. London: Routledge, 1991.

Robinson, O. F. Ancient Rome: City Planning and Administration. London: Routledge, 1992.

Saghieh-Beydoun, Muntaha ve diğ. "The Monumental Street Cardo Maximus and the Replanning of Roman Berytus". Bulletin d'Archéologie et d'Architecture Libanaises, 3, 1998–1999.

Stambaugh, John E. The Ancient Roman City. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1988.

Ward-Perkins, J. B. Roman Imperial Architecture. Harmondsworth: Penguin, 1981.

Galeri
Kaynakça