Derbent Emirliği

Derbent Emirliği ( ), Hazar ticaret yolu üzerinde yer alan ve merkezi Derbent şehri olan bir Orta Çağ devletidir. Derbent, bölgedeki başlıca ticaret merkezlerinden biri olarak önemli bir konuma sahipti. Devlet, Beni Süleym kabilesine mensup olup azat edilmiş bir kişinin soyundan gelen Haşimi Hanedanı (Āl-e Hāšem) tarafından yönetilmiştir.

Arka plan
Taberi'ye göre, Arap Halifeliği tarafından Derbent'e yönelik ilk saldırı 642 yılında Şüreka bin Amr önderliğinde gerçekleştirilmiştir. Bu saldırının ardından, şehrin Sasani yönetimi tarafından atanmış valisi Şahrbaraz teslim olmuştur. Daha sonra şehir, yıkıcı Arap-Hazar savaşları sırasında Araplar tarafından askerî bir üs olarak kullanılmıştır.

713-714 yıllarında, Arap generali Mesleme, şehre karşı bir sefer düzenlemiş ve bir yerel sakinin kendisine gizli bir yeraltı geçidini göstermesi sayesinde Derbent'i ele geçirmiştir. Ermeni tarihçi Łewond, Arapların kaleyi elde tutamayacaklarını anlayarak surlarını yıktıklarını ileri sürmektedir.

Geleceğin halifesi II. Mervân bir dönem Derbent'te garnizon kurmuştu. Asid ibn Zafir al-Sulami ve oğlu Yezid de bir zamanlar Derbent'in komutanlığını üstlenmişlerdir. Derbent komutanı el-Müneccim el-Sulami (veya Najm b. Hashim ), 799 yılında Sa'id ibn Salm el-Bahili tarafından idam edilmiştir. El-Sulami'nin oğlu Hayyun, Hazarları Hazarları harekete geçirerek emirliğe karşı bir intikam seferi düzenlemiştir.

Maskut bölgesi ise 833 yılından sonra emirlik tarafından ilhak edilmiştir.

Tarihi
Özerk veya bağımsız emirlik, 869 yılında Hayyun'un büyük torunu Haşim b. Suraka b. Salis b. Hayyun tarafından, Samarra'daki Anarşi'nin ardından kuruldu. Emirliğin siyasal yapısı, loncalar, önde gelen boylar ve savaşçı kastı (gazi) tarafından şekillendiriliyor; bu gruplar çoğu zaman birbirleriyle mücadele ediyordu. Emirliğin komşuları arasında yer alan Şirvanşahlar da emirlerin egemenliğine itiraz etmekteydi.

Haşim'in yönetimi 884 yılına kadar sürdü. Onun ardından soyundan gelenler iktidarı devralarak Hazarlar, Ruslar, Şirvanşahlar ve Serir ile savaşlar yürüttüler. Haşimi Hanedanı, Şirvanşah I. Fariburz'un Derbent'i ilhak etmesiyle 1075 yılında iktidardan düştü. Ancak Selçuklu müdahalesinin ardından kısa süre sonra başka bir hanedan ortaya çıktı.

Bu hanedan, Şirvan hapishanesinden serbest bırakıldıktan sonra Selçuklu komutanı Savtegin tarafından atanan Ağlab b. Ali'nin adını taşıyan Ağlabîler. Ağlabîler, yaklaşık 1173 yılına kadar iktidarda kaldı; bu tarihte emir Baybars b. Muzaffer', I. Ahsitan'ın kuzeni Gürcistan kralı III. Giorgi (1156-1184) ile birlikte yenilgiye uğratıldı.

Hükümdarlar
Derbent Emirliği çoğunlukla Haşimiler tarafından yönetilmiş, ancak zaman zaman Şirvanşahlar tarafından atanan kişiler de emirliğin yönetimini üstlenmiştir.

Haşim b. Suraka (869 – 884)
Ömer b. Haşim (884 – 885)
Muhammed b. Haşim (885 – Aralık 915)
Abdülmalik I (4 Ocak 916 – 24 Şubat 939)
Ebu'l-Naǰm b. Muhammed (2 Mart 916'dan sonraki hak iddia eden kişi)
Ahmed b. Abdülmalik I (27 Şubat 939 – Haziran 939)
Haytham ibn Muhammed (Şirvanlı III. Muhammed'in oğlu) (Haziran 939 – Mayıs 941)
Ahmed (2. dönem, Mayıs 941 – Aralık 941)
Haytham ibn Muhammad (2. kez, Aralık 941 - Mayıs 942)
Şirvanlı Ahmed (Mayıs 942 – Eylül 953)
Haşrem Ahmed b. Munabbih (Eylül 953 - Mart 954) - Lakz Kralı
Ahmed (3. dönem, Mart 954 – Kasım 976)
Maymun I b. Ahmed (Kasım 976 – 990)
Şirvanlı IV. Muhammed (990 – 991)
Maymun I (2. dönem, 990 – 27 Şubat 997)
Muhammed II b. Ahmed (27 Şubat 997 – Aralık 997)
Leşkari I b. Maymun (Mart 998 - Eylül 1002)
Mansur İ b. Maymun (1003 – 1019)
Yezid ibn Ahmed (1019 – 1021)
Mansur I (2. dönem, 1019 – 1023)
Yezid ibn Ahmed (2. kez, 1023 – 1024)
Mansur I (3. dönem, 1024 – 1034)
Abdülmalik II b. Mansur (9 Şubat 1034'te tahttan indirildi)
Şirvanlı Ali II (9 Şubat 1034 – Nisan 1035)
Mansur b. Musaddid (komutan olarak)
Abdülmelik II (2. kez, Nisan 1035 - 10 Mart 1043)
Mansur II b. Abdülmalik II (18 Mart 1043 – 22 Eylül 1054)
Laşkari II b. Abdülmelik II (22 Eylül 1054 - 3 Ocak 1055)
Mansur II (2. dönem, 1 Temmuz 1055 – 10 Şubat 1065)
Abdülmelik III b. Lashkari II (Mayıs 1065 - Ekim 1065)
Afridun I (30 Ocak 1066 – Temmuz 1068)
Abdülmelik III (2. kez, 27 Ekim 1068 - 28 Aralık 1068)
Afridun I (2. dönem, 28 Aralık 1068 – 1070)
Abdülmelik III (3. kez, 1070 – 1071)
Afridun I (3. dönem, 1071 – Ocak 1072)
Abdülmelik III (4. kez, 1072 - 20 Ağustos 1075)
Maymun II b. Mansur II (20 Ağustos 1075 – Aralık 1075)

Emirliğin, sonunda Selçuklu İmparatorluğu'na ve daha sonra Şirvanşah Devleti'ne katıldığı söylenmektedir. Ancak, Ebu Hamid el-Gırnâtî'ye göre, yaklaşık 1130-1150 yılları arasında emirliğin başka bir hanedan tarafından yönetildiği ifade edilmektedir:

Seyfeddin Muhammed b. Halife (1154'ten önce)
Muzaffar b. Muhammed ( ) - Gürcistan Kralı I. Demetre'nin kızıyla evlendi.
Bek-Bars b. Muzaffar ( )
Abdülmalik IV b. Bek-Bars ( )
Raşid b. Farrukhzad ( )

Emirlik 1225'ten sonra tekrar Şirvanşah Devleti'ne katıldı, ancak Hülâgû Han'ın Orta Doğu'ya gelmesinden sonra İlhanlı Devleti tarafından ilhak edildi. Hülâgû Han, 1265'te oğlu Yoşmut'u Derbent'in komutanlığına atadı.

Kaynakça
Bibliyografya