Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Türkiye aleyhindeki madde 10 ihlal kararları listesi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Türkiye aleyhindeki madde 10 ihlal kararları listesi, Türkiye Cumhuriyeti devletinin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ifade özgürlüğünü güvence altına alan 10. maddesini ihlal ettiği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından verilen yargı kararlarını kapsar.

Genel bakış
İfade özgürlüğü, AİHM içtihatlarında demokratik bir toplumun temel taşlarından biri ve toplumun gelişimi ile her bireyin kendini gerçekleştirmesi için esaslı şartlardan biri olarak kabul edilir. Türkiye, AİHM tarihinde Madde 10 kapsamında en çok ihlal kararı verilen ülkelerin başında gelmektedir. Mahkeme'nin Türkiye aleyhine verdiği bu kararlar genellikle terörle mücadele yasalarının geniş yorumlanması, basın mensuplarına yönelik tutuklamalar, barışçıl gösterilere müdahaleler ve internet erişim engelleri gibi konular etrafında şekillenmektedir. 2002–2025 dönemini kapsayan istatistiklere göre Türkiye aleyhine toplam 432 kez Madde 10 ihlali kararı verildi.

Madde 10 ihlal kararları listesi
Türkiye hukuk tarihinde emsal teşkil eden ve ifade özgürlüğü sınırlarını belirleyen AİHM’nin verdiği önemli hak ihlali kararları şunlardır:


Detaylar
Dink v. Türkiye (2010)
Agos gazetesi genel yayın yönetmeni Hrant Dink, yazdığı bir makale serisi nedeniyle Türk Ceza Kanunu'nun 301. maddesi (Türk milletini aşağılama) uyarınca mahkûm edildi ve ardından hedef gösterilerek 2007 yılında suikasta uğradı. Mahkeme, Dink'in makalelerinin şiddeti teşvik etmediğini, aksine bir azınlık mensubu olarak toplumda tartışılan konulara ilişkin görüşlerini yansıttığını belirtti. AİHM, Madde 10'un ihlal edildiğine karar verirken iki temel noktayı vurguladı: Dink'in adli makamlarca cezalandırılması ifade özgürlüğüne haksız bir müdahaledir. Devlet, Dink'e yönelik tehditlerin farkında olmasına rağmen onu korumayarak ve mahkûmiyet kararıyla onu açık hedef haline getirerek ifade özgürlüğünü koruma (pozitif yükümlülük) görevini yerine getirmedi. Bu karar, ifade özgürlüğünün korunması ile yaşam hakkı (Madde 2) arasındaki doğrudan bağı kuran uluslararası hukuktaki önemli emsallerden biridir.

Edebi ve akademik özgürlük
Akdaş (2010) ve Taner Akçam (2011) kararları, Türkiye'deki edebi eserlere ve akademik çalışmalara yönelik yasal baskıları ele aldı. Mahkeme, sanatsal ve akademik ifadelerin korunmasının demokratik çoğulculuk için hayati olduğunu vurguladı. Özellikle TCK 301'in (Türk milletini, Cumhuriyeti, Devletin kurum ve organlarını aşağılama) uygulanma biçiminin 'caydırıcı bir etki' yarattığına hükmetti.

İnternet ve erişim engelleri
AİHM, Ahmet Yıldırım (2012) ve Cengiz ve Diğerleri (2015) kararlarında, Türkiye'deki 5651 sayılı Kanun'un uygulanma biçimini eleştirdi. Mahkeme, belirli bir içeriği engellemek yerine tüm bir platformun (Google Sites, YouTube vb.) kapatılmasını, yasal dayanağının "öngörülebilir" olmadığını ve demokratik bir toplumda kabul edilemez bir sansür yöntemi olduğunu belirtti.

Basın özgürlüğü ve "Önleyici tedbirler"
Ürper ve Diğerleri (2009) kararında, gazetelerin gelecekteki sayılarını da kapsayacak şekilde yayınlarının durdurulması "önleyici sansür" olarak nitelendirildi. Mahkeme, haberin "bozulabilir bir mal" olduğunu ve yayın yasağının kamu denetçisi (public watch-dog) rolüne zarar verdiğini kaydetti.

Selahattin Demirtaş v. Türkiye (2019)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) 2. Dairesi, 9 Temmuz 2019 tarihli Selahattin Demirtaş / Türkiye (No. 3) kararında Selahattin Demirtaş'ın ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetti. Dava, Demirtaş'ın Kürt sorununun barışçıl çözümüne dair yaptığı konuşmalar nedeniyle "terör örgütü propagandası yapmak" suçundan 10 ay ertelenmiş hapis cezası alması üzerine açıldı. AİHM, söz konusu ifadelerin şiddete ya da silahlı ayaklanmaya teşvik içermediğini ve siyasi ifade özgürlüğü kapsamında kaldığını belirtti. Cezalandırmanın demokratik bir toplumun gerekleriyle bağdaşmadığını ve caydırıcı etki yarattığını saptayan AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 10. maddesinin ihlal edildiğine oy birliğiyle karar vererek Türkiye'yi 2.500 Avro manevi tazminat ödemeye mahkûm etti.

İstatistikler
AİHM'nin raporlarına göre Türkiye aleyhine verilen Madde 10 ihlal kararlarının yıllara göre dağılımı:
2003-2007 dönemi: 126
2008-2012 dönemi: 65
2013-2017 dönemi: 66
2018-2022 dönemi: 145
2023-2025 dönemi: 30
Toplam ihlal kararı (2002-2025): 432
En çok ihlal verilen yıl: 2018 (40 karar)

Dış bağlantılar
AİHM Karar Veritabanı (HUDOC)
AYM İnsan Hakları Bilgi Bankası Yayınları
Adalet Bakanlığı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) İstatistikleri

Kaynakça