Eski Gence

Eski Gence, Orta Çağ Gence'sinde, 17. yüzyıl civarında kurulan bir yerleşim yeridir. Eski Gence'nin kalıntıları, Azerbaycan'ın Gence şehrinin 6–7 km kuzeydoğusunda yer almaktadır.

Kale kalıntıları Gence şehrinin yakınlarında bulunmaktadır. Şehirde çeşitli zamanlarda arkeolojik kazılar yapılmış olmasına rağmen, bu çalışmalar tam olarak tamamlanmamıştır. Kazılar sırasında, kale duvarlarının bir kısmı, şehrin çeşitli kamu binalarının kalıntıları ve birçok maddi kültür örneği keşfedilmiştir. Gence kalesinin duvarları, Arran mimari okuluna uygun olarak tuğladan inşa edilmiştir. Genel olarak, eski Gence şehrinin erken Orta Çağ'da gelişmeye başladığı, Nizami Gencevi döneminde en yüksek gelişim aşamasına ulaştığı ve Moğol istilaları sırasında yıkılıp gerilediği söylenmektedir. Ancak şehir daha sonra restore edilerek önemli bir ticaret merkezi haline getirilmiştir.

Konum
Eski Gence ile modern Gence arasında birkaç dakikalık bir mesafe bulunmaktadır. Bazı Orta Çağ kaynakları, Eski Gence'nin coğrafi konumu hakkında bilgi vermektedir. Örneğin, 14. yüzyıl Fars tarihçisi ve coğrafyacısı Hamdullah Kazvini şöyle yazmıştır: Arap tarihçi ve coğrafyacı Ebulfida (12.-14. yüzyıllar), Gence'yi 78° doğu boylamı ve 41°20' kuzey enleminde göstermiştir. Daha sonra, coğrafyacı Sadık Isfahani (17. yüzyıl), eski kaynaklara dayanarak Gence'yi 88° doğu boylamı ve 41°15' kuzey enleminde göstermiştir.

Hemen hemen tüm yazarların verdiği değerler birbirine yakındır; farklılıklar ise aynı boylam dairelerinde gözlemlenmektedir, çünkü uygun astronomik aletler kullanılmadan doğru hesaplamalar yapılması oldukça zordu.

Orta Çağ coğrafyacıları boylamı "Mutluluk Adası"ndan (Kanarya Adaları), enlemi ise ekvator çizgisinden hesapladılar. Tüm yazarların hesaplamalarındaki enlemler birbirine yakın olsa da, astronomik aletlerin yokluğundan kaynaklanan doğru ölçümlerin önündeki engeller nedeniyle, neredeyse tüm yazarlarda boylamlarda farklılıklar gözlemlenmektedir.

Araştırma tarihçesi
1935-1937 yılları arasında, Kirovabad Yerel Tarih Müzesi'nin (modern Gence Tarih ve Yerel Tarih Müzesi) koleksiyonunu zenginleştirmek amacıyla, müdürü E. R. Khadarin, Gence yer üstü mimari anıtlarının bulunduğu alanın sağ kıyısındaki surların kuzeyinde kısmi kazılar gerçekleştirdi. Sonuç olarak, Orta Çağ'a ait seramik, cam, toprak kap, kemik ve diğer el yapımı aletler bulundu ve bir sergi oluşturulup bu buluntular sergilendi. Buluntulardan biri, üst kısmında üç satırlı kabartma deseni bulunan, el yapımı, fırınlanmış ve boyanmış, dairesel bir ev eşyası (seramik sürahi) idi. Daha sonra, düzenli kazılar sonucunda, bu türden çok sayıda nesne bulundu. Bunların çoğu, dini ritüelleri, günlük yaşamı ve halkın meslek sahnelerini tasvir eden süslemelerle dekore edilmişti. E. R. Khadarin'in kazıları, esas amacı sadece toplama olan, sistematik olmayan bir şekilde yürütüldü ve bu da arkeolojik araştırmalar üzerinde olumsuz bir etkiye sahipti.

1949 yılında İshak Caferzade, şehrin arkeolojik kazılarının sonuçlarını "Eski Gence Tarihi - Kazılar" adlı makalesinde yayımladı. Sadece 1938-1940 yılları arasındaki arkeolojik kazılar sonucunda, eski Gence kalesinin duvarlarının incelenmesi, mimari yapısı hakkında bilgi edinilmesine olanak sağladı.

1981-1982 yıllarında arkeolog Jabbar Khalilov'un eski Gence bölgesindeki araştırması, 9.-17. yüzyıllara ait bir kültürel katmanın yanı sıra birçok değerli sanat eserini ortaya çıkardı. Bunlar arasında Çin'de yapılmış hiyeroglifli bir seramik kap da bulundu.

Gence şehri bölgesinde 1938-1940 yılları arasında Profesör İshak Caferzade'nin önderliğinde arkeolojik kazılar yapılmıştır. Bu bölgedeki araştırmalar halen devam etmektedir. Şu anda Gence arkeoloji ekibinin başında, Annam Bilimler Akademisi Arkeoloji ve Etnografya Enstitüsü "Erken Orta Çağ Arkeolojisi" bölümü başkanı Arif Mammadov bulunmaktadır.


Kaynakça