Fırat Koleji

Fırat Koleji (Ermenice: Եփրատ Գոլէճ), Harput'ta, Amerikalı misyonerler tarafından kurulup yönetilen ve eğitimine devam edilen bir karma eğitim lisesiydi. Çoğunlukla bölgedeki Ermeni toplumuna hizmet vermiştir.

Tarihçe
Amerikan misyonerler
Merkezi ABD'nin Boston şehrinde olan Protestan "American Board of Commisioners For Foreign Missions "adlı misyoner kurumu faaliyetlerine ilk olarak 1820'de İzmir'de başlamış kısa sürede gayrimüslimlerin yoğun yaşadığı Osmanlı vilayetlerinde istasyonlar kurmuşlardır. 1847'de yapılan toplantıda da büyüyen bu misyonerlik ağının İstanbul'dan yönetilemiyeceğine karar verilmiş ve Anadolu 3 faaliyet bölgesine ayrılmıştır. Şark bölgesinin merkezi için araştırma yapma görevi ise George W. Dunmore'a verilmiştir. O 1851'de eşiyle birlikte geldiği Diyarbakır'da dört yıl kalmış ardından 1855'te Harput'a gitmiş ve burada incelemelerde bulunmuştur. Nihayetinde Dunmore, bir rapor hazırlayarak Harput'un doğudaki misyonerlik faaliyetlerini sürdürmek ve yönetmek için en elverişli yer olduğunu belirmiştir. Dunmore, Harput'taki ilk yıllarında Ermenilerin bu yabancılara Protestan olmalarından ötürü sıcak davranmadığını hatta düşmanlık beslediklerini belirtmiştir.

1858'de Harput'a gelen ilk misyoner Dunmore Amerika'ya geri dönmüş, yönetim 1855'te Dunmore'a yardım için Trabzon'dan gelen Crosby H. Wheeler ve eşi ile ileride okulun müdürü olacak Herman N. Barnum'a kalmıştır. Crosby H. Wheeler, daha sonra Harput'taki çalışmalarını, yazdığı "Harput'ta On Yıl" adlı kitapta anlatacaktır.

Kolejin kuruluşu
1852'de ilk olarak American Board of Commisioners For Foreign Missions, Harput'ta Ermeni Evanjelik Kilisesi'ne din adamı yetiştirmek amacıyla bir ilahiyat okulu kurmuştu. 1859'da burayı "Harpoot Theological Seminary (Harput Ruhban Okulu)" olarak genişletti.

İngilizce eğitim yapan bu okulun, artan eğitim talebini karşılamak için yeni ve daha büyük bir binalara ihtiyaç olduğunu anlayan Crosby Wheeler 1875'te ABD'ye gitti. Kolejin inşası için ABD Hükümeti'nden 140.000 dolar, yerel halktan ise 40.000 dolar fon topladı. Nihayetinde Şehroz mahallesinde yeni binalar inşa edildi ve okul "Ermeni Koleji" ismiyle sadece erkek öğrencilere eğitim verecek şekilde 1878'de Crosby
H. Wheeler tarafından açıldı. Okula 1881 yılından itibaren kız öğrenciler de kabul edilmeye başlandı.

Okul sadece Harput'taki Ermenilere değil, çevre vilayetlerden misyonerlerin seçtiği zeki çocuklara da yatılı olarak eğitim veriliyordu. Ayrıca kampüs içinde yetim çocukların sahiplenilip eğitildiği bir yetimhane de vardı.

Okulun eğitim dili İngilizce olmasına rağmen okulda Ermenice de eğitim yapılıyor, özellikle Ermeni dilinin ve alfabesinin tarihi ve grameri üzerine yoğunlaşılıyordu. Hristiyanlık eğitimi misyonerlerin mezhebi Protestanlık üzerine veriliyordu. Kız öğrencilere biçki-dikiş ve el işleri eğitimi de ayrıca verilen dersler arasındaydı.

Ancak 10 yıl sonra Osmanlı yetkilileri okulun adının değiştirilmesini talep etti ve okulun adı "Fırat Koleji" oldu. Kolejdeki tesisler bir hastane ve yetimhanenin yanı sıra bir ilahiyat okulu ve kız ve erkek öğrenciler için liselerden oluşuyordu. 1891'de okul, kısa bir süre sonra Osmanlı yetkilileri tarafından yasaklanan Asbarez adında el yazısıyla yazılmış bir gazete çıkardı.

1895 yılında Kürtlerle Ermeniler arasında çıkan asayiş olaylarında, Kürtler Elazığ Ovası'ndaki Ermeni köylerini yağmalayıp yakmışlar, aynı ay içinde olaylar Harput merkezine sıçramış ve kolejin kampüsündeki on iki binadan sekizi yakılmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki İkinci Meşrutiyet Dönemi'nde Ermeni nüfusa yönelik yaklaşımın değişmesiyle birlikte Ermeniler çok daha fazla haklara kavuştu. 1909 yılında kolej Yeprad (Ermenice'de Fırat demektir) adında bir gazete çıkarmaya başladı. Kolej içerisine bir matbaa kuruldu ve çeşitli bültenler takip edildi, ayrıca dini ve okul kitapları da Ermeni alfabesiyle basıldı.

Fırat Koleji, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan kısa bir süre sonra resmen kapatıldı ve binalarından geriye hiçbir şey kalmadı.

Müdürleri
Crosby Wheeler (1878-1893)
James Levi Barton (1893-1894)
Caleb Frank Gates (1894-1903)
Henry H. Riggs (1903-1910)
Ernest Wilson Riggs (1910 - 1921) (Henry H. Riggs'in kardeşi) Bir yıl boyunca Yakın Doğu Yardım çalışmalarını yürütmek üzere 1921'de Fırat'tan ayrıldı, Türkiye'den ihraç edildi ve ardından Amerikan Yabancı Misyonlar Komiserleri Kurulunun ilgili sekreteri oldu.
Bazı öğretmenler
Hovhannes Bucikanyan - felsefe öğretmeni
Donabed Lüleciyan - kimya öğretmeni

Kaynakça