Alçak gönüllülük

Alçak gönüllülük veya tevazu; bireyin kendi yeteneklerini, başarılarını ve toplumsal statüsünü abartmadan, diğer insanlarla eşit bir düzlemde konumlandırmasıyla tezahür eden ahlâkî ve psikolojik bir erdemdir. Kibir, narsisizm ve megalomani gibi narsistik kişilik örüntülerinin panzehiri olarak kabul edilen bu kavram, hem teolojik doktrinlerde hem de seküler etik felsefesinde merkezî bir öneme sahiptir.

Köken Bilimi ve Semantik Gelişim
Türkçedeki "alçak gönüllülük" birleşik kelimesi, mekânsal bir dikey hiyerarşiyi sembolize eden "alçak" sıfatı ile bireyin içsel varlığını ve egosunu temsil eden "gönül" isminin terkibinden oluşur. Buradaki "alçak" kelimesi, toplumsal bir değersizliği değil; kişinin kendi egosunu üstün bir mertebeye konumlandırmaktan imtina etmesini ifade eder.

Arapça kökenli tevazu kelimesi ise "alçalmak, boyun eğmek ve bir şeyi aşağıya koymak" anlamına gelen vaż‘ kökünden türetilmiştir. Kelimenin tefâul kalıbında yer alması, bu alçalma eyleminin dışarıdan bir zorlamayla değil, bireyin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği aşamalı bir içselleştirme süreci olduğunu gösterir.

Batı dillerindeki karşılık olan humility (Fransızca: humilité) ise Latince "toprak, arz, zemin" anlamına gelen humus kelimesinden türetilen humitas kavramına dayanır. Semantik açıdan Batı düşüncesinde alçak gönüllülük, etimolojik olarak "ayağı yere basmak" veya "toprağa yakın olmak" anlamını taşır.

Felsefi ve Teolojik Perspektifler
Doğu Felsefesi ve Dinleri
Taoizm: Çin felsefe geleneğinin köşe taşlarından biri olan Taoizm'de alçak gönüllülük, kozmik düzenin (Tao) akışına uyum sağlamanın birincil şartıdır. Laozi, Tao Te Ching adlı eserinde bu erdemi su metaforu üzerinden temellendirir. Su; canlılara hayat veren, onlarla rekabet etmeyen ve herkesin nefret ettiği en alçak yerlerde konumlanan bir varlık olarak tevazuun en yüce tezahürüdür.
Budizm: Budist öğretide alçak gönüllülük, "benlik" (anatta) illüzyonunun ve egonun nihai olarak tasfiye edilmesi süreciyle doğrudan ilintilidir. Kişinin kendi varlığını evrenden yalıtılmış, üstün bir cevher olarak görmeyi bırakması, aydınlanmaya giden yoldaki en büyük engeli, yani kibri ortadan kaldırır.

İbrahimî Dinler
İslam: İslam ahlâk felsefesinde tevazu, kulun mutlak güç sahibi olan Yaratıcı karşısındaki acziyetini ve fâniliğini idrak etmesi esasına dayanır. Kur'an-ı Kerim'de, yeryüzünde böbürlenerek yürüyenlerin kibirleri yerilmiş ve alçak gönüllülük müminlerin kurucu bir vasfı olarak zikredilmiştir. Tasavvuf geleneğinde ise tevazu, dikey bir ahlâkî yükselişin ön koşuludur; nefsini terbiye etmek isteyen sâlikin, "hiçlik" (fena) mertebesine ulaşabilmesi için gurur og ucb (kendini beğenme) illetinden tamamen arınması icap eder.
Hristiyanlık ve Yahudilik: Kitab-ı Mukaddes'te Tanrı'nın kibirlileri alçalttığı, alçak gönüllülere ise lütfettiği mukayeseli bir dille aktarılır. Hristiyan teolojisinde alçak gönüllülük (humilitas), İsa Mesih'in enkarnasyon eyleminde bizzat sergilediği en temel erdemdir. Erken dönem Kilise Babalarından Aziz Augustinus, ahlâkî yaşamın temelini şu sözlerle formüle etmiştir: "Hristiyan dininin ilk kuralı alçak gönüllüllüktür, ikincisi alçak gönüllülüktür ve üçüncüsü yine alçak gönüllülüktür."

Batı Felsefesi
Antik Yunan düşüncesinde alçak gönüllülük, modern anlamından farklı olarak her zaman mutlak bir fazilet olarak kodlanmamıştır. Örneğin Aristoteles, Nikomakhos'a Etik adlı eserinde erdemi "iki uç arasındaki altın orta" olarak tanımlanırken; kişinin kendi gerçek değerini hak ettiğinden daha az görmesini (micropsychia / küçük ruhluluk) bir kusur, büyüklük taslamayı ise kibir olarak nitelendirmiştir.

Aydınlanma Çağı felsefesinde, özellikle Immanuel Kant’ın rasyonel etik sisteminde alçak gönüllülük, insanın mutlak ahlak yasası karşısındaki eşitliği bağlamında yeniden kavramsallaştırılmıştır. Kant, insanın kendi moral eksikliklerini ahlâk yasasının kusursuzluğuyla kıyasladığında hissettiği bilinci gerçek alçak gönüllülük olarak tanımlar.

Buna karşın modern felsefede Friedrich Nietzsche, kavramın en sert eleştirmenlerinden biri olmuştur. Nietzsche, Böyle Buyurdu Zerdüşt ve Ahlakın Soykütüğü Üstüne adlı eserlerinde alçak gönüllülüğü, zayıfların ve güçsüzlerin, güçlü olanların iradesini kırmak ve kendi acziyetlerini meşrulaştırmak adına icat ettikleri bir "köle ahlakı" (Sklavenmoral) manipülasyonu olarak nitelemiş ve reddetmiştir.

Psikolojik ve Sosyolojik Boyutları
Modern psikolojide alçak gönüllülük, entelektüel alçak gönüllülük and kişilerarası alçak gönüllülük olarak iki ana başlıkta incelenir. Entelektüel alçak gönüllülük; kişinin kendi bilgi, inanç ve kanaatlerinin yanılabileceğini, bilişsel önyargılara sahip olabileceğini kabul etme yetisidir; bir nevi Dunning-Kruger etkisinin panzehiri durumundadır.

Sosyolojik açıdan bakıldığında, alçak gönüllülük toplumsal bağlılığı artıran, grup içi çatışmaları minimum seviyeye indiren bir unsurdur. Güç mesafesinin düşük olduğu toplumlarda kurucu bir liderlik vasfı iken, kültürel narsisizm seviyesi yüksek toplumlarda zayıflık gibi algılanabilmektedir.

Ayrıca Bakınız
Kibir
Narsisizm
Dunning-Kruger etkisi
Erdem

Kaynakça