Ahmed Cevad

Ahmet Cevad ( ) (5 Mayıs 1892, Seyfali köyü, Şemkir ilçesi — 13 Ekim 1937), Azerbaycanlı şair ve tercümandır. AYB üyesi (1934), profesör (1933), Kuba Halk Eğitim Şubesi müdürü, Gence'de Azerbaycan Tarım Enstitüsü'nde Azerbaycan ve Rus dilleri kürsüsünde öğretmen, doçent, kürsü başkanı (1930-1933), Azerbaycan Devlet Yayınevi'nin çeviri bölümünde editör (1934), "Azerbaycanfilm" stüdyosunda belgesel filmler bölümünün müdürü (1935-1936) olarak görev yapmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin resmi devlet marşının sözlerinin yazarıdır. Azerbaycan şiirinde yeni bir edebi okulun temelini atmıştır.

7 Mayıs 2019 tarihli, 211 numaralı Kararı ile Ahmed Cevad Azerbaycan Cumhuriyeti'nde eserleri devlet varlığı ilan edilen yazarlar listesine dahil edilmiştir.

Çocukluk yılları
Hayatının ilk yılları ve eğitimi
Ahmed Cevad, 5 Mayıs 1892'de Gence kazasının Şemkir bölgesi Seyfeli köyü Mehrili sülalesinde bir din adamı ailesinde doğdu. Ahmed Cevad'ın aile mensubiyeti bir taraftan İran ve Güney Azerbaycan, diğer taraftan Gürcistan ile bağlantılıdır. Şairin babası, Şemkir bölgesinde bilgisiyle öne çıkan Akhund Mammadali, Gencebasar bölgesinde din adamı bir ailede büyümüştü. Dedeleri köklü tüccar ve entelektüel bir çevre ile bağlantılıydı. Cevad'ın baba tarafından dedesi Güney Azerbaycan'dan olup, Arabistan'da eğitim görüp dönmüş bir müçtehitti. O, hayatının sonuna kadar Gence'de yaşamıştır. Ahmed Cevad'ın annesi Yahşı Hanım, halk edebiyatının usta bilicilerindendi.

Şairin babasının ölüm tarihi çeşitli kaynaklarda farklı şekilde belirtilir. Akademisyen B. Nabiyev'in "Ahmed Cevad" adlı kitabında 1897 yılı, araştırmacı N. Alekberli'nin "Üç Dal" kitabında 1898 yılı, R. Salmanlı'nın "Ahmed Cevad'ın Yaratıcılık Yolu" ve "Ahmed Cevad. Sen Ol Asan Gülüstan" adlı kitaplarında ise 1900 yılı olarak gösterilir. Şairin babası Mammadali Ahundzade, Gence'de bir fırtınaya yakalanır. Bu fırtınada şiddetli bir şekilde üşütür ve kısa süre sonra vefat eder. Şairin annesi Yakşı Hanım ise 1938 yılında hayatını kaybetmiştir. .

Cevad ilk eğitimini üç yıl köyde bir molladan almış, Arapça ve Farsçayı derinlemesine öğrenmiştir. Bu, onun Şemkir'de aldığı ilk ve son eğitimdi. O, daha yedi yaşında iken Kur'an-ı Kerim'i okuyor ve birçok sureyi ezbere biliyordu. Şairin annesi halı atölyesinde işe girer, Zarrabi Sokağı'nda, eskiden Ali Rzayev'in mülkü olarak bilinen binada bir daire kiralar ve oğlu Cevad ile burada yaşar.

Şehir pazarında demircilik yapan Cevad'ın üvey kardeşleri Mesim ve Kulu, bu ailenin yakın akrabası Hüseyin Bey'in yardımıyla Cevad'ı 1906 yılında Şah Abbas Camii'ne bağlı Yelizavetpol (Gence) Müslüman-Din Adamları Seminerine okumaya gönderirler. Profesör Celal Kasımov'un araştırmalarında belirttiği gibi, A. Sur öğrencisi genç yazar Ahmed Cevad'ı sadece kendi şair dostları arasında değil, daha geniş bir çevrede tanıtarak, ünlü doğubilimci arkadaşı Gordlevski'ye yazdığı bir mektubunda Cevad'ın yaratıcılığına büyük umutlar beslediğini ve gurur duyduğunu ifade etmiştir. Ahmed Cevad'ın öldürülmesi ve Şükriyye Ahundzade'nin sürgün edilmesinden sonra 2 yaşındaki Yılmaz, çocuk yuvasına verilmiş,

Türk Aksakkalları Birliği'nin fahri üyesi Cevad Ahundzade'nin ulu büyükbabasıdır.

Yaratıcılığı
Şair, ilk olarak Gence'de eğitim yıllarında şiirle ilgilenmiş ve 1910 yılından itibaren lirik şiirler ve eleştirel makalelerle çeşitli gazete ve dergilerde eserler vermiştir. Bu dönemde kaleme aldığı örnekler, genellikle Arapça-Farsça kelimelerle zenginleştirilmiş gazel ve kıtalardan oluşmaktadır. Şair, sadece yaratılışının ilk dönemlerinde aruz ölçüsünü kullanmıştır. Kitap basıldığında şair Batum'da bulunuyordu. Burada toplanan şiirler, yazarın çeşitli gazete ve dergilerde yayımlanmış eserleridir. Şiirler önceden o kadar çok beğeni kazanmıştı ki, bu şiirleri bir toplu halde Dr. Hüsrevbey Sultanoğlu'nun şahsında "Cemiyyeti-Heyriyye" yayımlatmıştır. Cevad, bu olaydan bir yıl sonra haberdar olmuş, Bakü'ye gönderdiği "Teşekkür" adlı mektubu, Mehmet Emin Resulzade'nin editörlüğünü yaptığı "Açık Söz" gazetesinin 1917 yılı 24 Mayıs sayısında yayımlanmıştır. Mektupta şöyle denmektedir:

A.Cevad’a hesr edilenler
Prof. A. Bayramoğlu, "Kafkas imdadına çatan türkün gönül nağmeleri" adlı kitabında A. Cevad'ın Türk ordusuna ve Türkiyeli kalem dostlarına adadığı şiir ve makaleleri yer almıştır. Prof. Eflatun Saraçlı'nın "Azerbaycan yazarları cumhuriyet döneminde" monografisinin bir bölümü A. Cevad'a adanmıştır. Burada Eflatun Saraçlı, A. Cevad'ın Türkiye'ye adadığı şiir ve makalelerinden de söz etmektedir.

Siyasi Faaliyeti
Ahmed Cevad, savaş sırasında Muhammet Emin Rasulzade'nin önerisiyle Müsavat Partisine ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Parlamento'suna üye olmuş ve sekreter olarak seçilmiştir. Şairin, Milli hükûmetin iç ve dış faaliyetlerinde yer alabilmesi için 1918'de Gence Valisi tarafından 22 Aralık'ta ona bir dış pasaport verilmiştir. Bu pasaport ile serbest bir şekilde İran ve Türkiye'ye gidip gelebilmiştir. Bu durum, onun AHC'nin resmi temsilcisi olduğunu göstermektedir.

Ahmed Cevad, ADR'in Gürcistan ve Dağıstan'daki olağanüstü ve yetkili temsilcisi olarak diplomatik görevlerde bulunmuştur. 1918–1920 yılları arasında, 26–28 yaşlarındayken Azerbaycan milli bağımsızlığının propagandacısı olmuştur. Muhammet Emin Rasulzade, onun yaratıcılığını yüksek bir şekilde değerlendirmiştir:

SSCB döneminde
Şair, çevirmen, Azerbaycan Yazarlar Birliği üyesi ve Azerbaycan marşının sözlerinin yazarıdır. Azerbaycan Devlet Yayınları'nın çeviri bölümünde redaktör (1934) ve "Azerbaycanfilm" stüdyosunda belgesel filmler bölümünün müdürü (1935–1936) gibi çeşitli görevlerde çalışmıştır. Ancak bu yıllar boyunca hakkında yazılan makaleler ve ihbarlar, defalarca hapse girmesine neden olmuştur.

1923
Ahmed Cevad, yazıları ve siyasi görüşleri nedeniyle baskılara maruz kaldığı döneme kadar üç kez hapse düşmüştür. Şair ilk kez 1923 yılında hapsedilmiş, birkaç ay hapiste kalmıştır. Cevad Ahundzade'nin MTN arşivindeki 1923 yılı, PR – 20942 numaralı soruşturma dosyasından anlaşılmaktadır ki, Azerbaycan Olağanüstü Komisyonu'nun operasyon görevlisi İvan Makarov, 1 Aralık 1923'te Müsavat Partisi'nin işleriyle tanış olmuş ve Cevad Ahundzade'nin 1918'den itibaren Müsavat Partisi üyesi olduğunu belirlemiştir.

Şair Batum'da bulunurken, Gence'de yaşayan okul arkadaşı Abdulla Ağaali oğlu ona bir mektup göndermiş ve bu mektuptan, Müsavat Partisi'nin Gence’de kurulmasına Cevad’ın yakın bir şekilde katkıda bulunduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca, Kuba şehrinde öğretmenlik yaptığı dönemde çevresine Müsavatçılar toplamış, düzenli olarak Bakü’deki Müsavatçılarla iletişim kurmuştur.

Ayrıca, Ahmed Cevad Ahundzade, Müsavatçı ve Mehmed Emin Resulzâde’nin silah arkadaşlarından biri olan Mirza Bala Memetzade’nin Türkiye’ye kaçışını organize etmiştir. Bu bilgileri göz önünde bulunduran operasyon görevlisi İvan Makarov, A. Cevad’ın hapsedilmesini ve Azerbaycan Olağanüstü Komisyonu (Az. ÇK) hücresinde sıkı denetim altında tutulmasını önermiştir. Ahmed Cevad ilk kez hapsedildiğinde, Mirza Bala Memetzade’nin Türkiye’ye kaçışında rol oynamadığını belirtmiş, ancak 1937’de hapsedildiğinde, sorgu materyallerinde bu gerçeği kabul ederek suçunu itiraf etmiştir.

Kaplan Postlu Adam çevirisi
Ahmed Cevad, Gürcü şair Şota Rustaveli’nin Kaplan Postlu Adam adlı eserini Gürcüceden Azericeye çeviren ilk kişi olarak da bilinir. Bu çevirisi ancak 1978’de, Kiril’e dayalı Azeri alfabesiyle Pələng dərisi geymiş pəhləvan adıyla basılmıştır. Pələng dərisi geymiş pəhləvan adlı bu çeviri, küçük değişikliklerle Bilal Dindar ve Zeynelabidin Makas tarafından Türkçeye aktarılmış ve 1991’de Kaplan Postlu Şövalye adıyla basılmıştır.

Eserleri
Seçilmiş eserleri. - B.: "Doğu-Batı", 2005. - 295 s.
Seçilmiş eserleri: 2 C 'de. - B.: Azerneşr, 1992. - C.Iş. 326 s.; C.II. - 236 s.
Sen ağlama, ben ağlaram ... (Şerlər buklet; poemalar).-B.: Yazıcı, 1991. - 208 s.
Hak bağıran ses / tərt. ve önsöz A.Aliyevanındır. - B.: Nicat, 1991. - 31 s.
Çırpınırdı Karadeniz: (Şiir) / / Yeni Azerbaycan. - 2001. - Sent. - s.4 Azerbaycan marşı / Müzik Ü.Hacıbeyovundur / / Halk Gazetesi. - 1992. - 4 iyul.-s.3.
Gelme Besmele: Şiirler / / Azerbaycan. - 1994. - 6 der.-s.4.
Acara Mektupları
Lazlara Kömek (Yardım)
Sohum Yolunda
Rize ve Trabzon Felaketzedeleri

Hakkındaki eserler
Salmanlı R. İstiklal şairi Ahmet Cevat hakkında / / Azerbaycan. - 2003. - 28 Mayıs. - S.6.
Rzalı R. Altunlar yurdudur bu fakir ülke. - Azerbaycan himninin yazarlarından biri / / Azerbaycan. - 2002. - 28 Mayıs. - S.8.
Rzayeva M. Ahmet Cevad'ın hakkını tanıyan Türkiye oldu / / Doğu. - 2006. - 28 fevr. - S.6.
Mustafayeva G. Bağımsız Azerbaycan cumhuriyetinin Ahmet Cevat yaratıcılığında rolü / / Adalet. - 2006. - 10 Mart. - S.7.
Kusarda ilk dünyevi okulu Ahmet Cevat düzenleyip: (Gelişmiş maarif adamı, savaş ve emek veteranı Sabir Piroğlanovun Ahmet Cevat hakkında anıları) / / Azerbaycan. - 2005. - 28 Mayıs. - S.16.
Afina Memmedli."Ahmet Cavad ve Türkiye" kitabı / 2010. İlim ve Tahsil. Bakü. 160 s.

Ayrıca bakınız
Azeri yazarlar listesi
Şükriye Ahundzade

Kaynakça
"Şota Rustaveli’nin Türkçede başına gelenler" - Parna-Beka Çilaşvili