Abdallar (Batı Asya)

Abdallar, göçebe-gezgin bir yaşam tarzını benimsemiş, Türkçe konuşan, kökenlerinin 5. ve 6. yüzyıllarda Orta Asya'da büyük bir imparatorluk kurmuş Akhunlar'a dayandığı düşünülen bir Türk topluluğudur. Müzik üretimi, çalgıcılık konusundaki kabiliyetleri ile tanınırlar. Doğu Türkistan, Türkmenistan, Afganistan, Azerbaycan ve Türkiye’de yaşarlar.

Başka kökten gelen ve "Abdal" olarak bilinen dinî zümrelerle ve çingenelerle sıklıkla karıştırılırlar. Abdallar kendi aralarında özel bir anlaşma aracı olarak Teber dili ya da Abdal dili denen bir içtimai dili konuşabilirler. Çoğunlukla Alevi Bektaşi Müslümandırlar.

Farklı isimlendirmeler
Abdallar, Anadolu'nun farklı bölgelerinde farklı isimlerle adlandırılmışlardır. Abdallara Batı Anadolu’da çalgıcı anlamına gelen "teber", Antalya’da "zeytinköylü" ya da "teyzeoğlu" , Diyarbakır ve Mardin yöresinde "mıtrıp", Konya civarında "carcar", Adıyaman ve Gaziantep yöresinde "gövende", İstanbul'un Kuştepe semtinde "Kayserililer" denilmektedir.

Tasavvufi 'Abdal' ile Abdal toplumunun farkı
Abdal kelimesinin tasavvufi anlamı
Arapçada "bedel", "bedîl" kelimelerinin çoğulu olan "abdal" kelimesi, 9. yüzyıldan itibaren tasavvufi bir anlam kazanmış ve "nefsini ruhuna 'bedel' olarak veren", "dünya ile ilgisini kesip, Tanrı’ya bağlanmış olan", "derviş" anlamında kullanılmıştır. Abdal kelimesi, 11. -13. yüzyıllardan itibaren, özellikle tasavvuf inancına bağlı Türkmen grupları arasında "ermiş, pir, baba" anlamlarında bir unvan olarak kullanıldı ve bu dinsel gruplar, inanç önderlerini genellikle "abdal" olarak adlandırdılar.

Dinsel bir zümre olan Abdal topluluğu
Abdal kelimesi, zamanla bir dinsel zümreyi isimlendirmek için kullanılmış; Haydarilik, Kalenderîlik gibi dinsel hareketlere katılanlar "Abdal" olarak adlandırılmıştır. Söz konusu dinsel hareketleri benimseyenler toplumsal yaşamın kurallarına karşı çıkan kimselerdi; örneğin Kalenderiler yarı-çıplak vaziyette şehir şehir gezen serseri dervişlerdi. Zeki Velidi Togan; Karluk Türklerinin ataları olan Abdal veya Akhunların Tian Shan bölgesine yerleştiklerini ve Çin kaynaklarında onlardan "Hua" olarak bahsedildiğini öne sürmüştür. Bu halktan "B" harfi yerine "Y" harfi kullanılarak "Haytal" şeklinde söz edilmesine rağmen, sözcüğün Arapça kaynaklarda aslen "Habdal" olarak geçtiği belirtilmektedir. Köprülü'nün şu ifadesi de Akhun isimlendirmesini desteklemektedir: "M.S. 5. ve 6. yüzyıllarda Orta Asya tarihinde önemli bir rol oynayan Akhun veya Eftal adıyla bilinen halkın isminin aslında Ebdal, Abdel veya Avdel olduğu iddiası kolayca reddedilmemelidir. Nitekim, günümüz Yakut dilinde erkek şamanların unvanı olarak kullanılan 'abidal' sözcüğü de bu konudaki soruyu haklı kılmaktadır."

Çingene ve Abdal toplumları
Çingeneler ve Abdallar, fiziksel görünüm ve ten renklerinin benzemesi, sosyolojik karakteristiklerinin yakın olması, konargöçer bir yaşam sürmeleri, sepetçilik, elekçilik, hurdacılık ve çalgıcılık gibi benzer iş ve meslekleri icra etmeleri nedeniyle sıklıla karıştırılırlar; ancak farklı tarihsel geçmişlere sahip iki toplulukturlar. Çingeneler 5.-11. yüzyıllarda Hindistan’dan dünyaya yayılmış bir topluluk iken, Abdallar ise Horasan’dan Anadolu’ya gelmiştir.

İki topluluk, konuştukları dil yapısı itibarıyla birbirinden tamamen farklıdır. Abdallar, kendi aralarında özel bir anlaşma aracı olarak Teber dili ya da Abdal dili denen bir içtimai dili konuşabilirler. Çingenelerin dili Hint Avrupa dil grubundandır ve eski Hindistan Sanskritçe’sinin karakteristik dil özelliklerini taşır. Anadolu'da yaşayan Abdallar, Alevi Bektaşi Müslümandır. Çingeneler çok farklı inançlara mensuptur, bir kısmı Sünni Müslümandır; az bir kısmı Alevi Bektaşi Müslümandır.

Tarih
Çeşitli kaynaklarda Abdal topluluğunun kökeni, 5. ve 6. yüzyıllarda Orta Asya tarihinde önemli bir rol oynamış olan Eftalit veya Akhun adıyla bilinen devlete dayandırılır. Akhun Devleti, 563-567 yıllarında Sasanîlerin müttefiki olan Göktürkler tarafından dağıtıldı. İran, Türkistan ve Anadolu’da görülen Abdalların ve Afganistan’daki Abdalîler adlı Afganlaşmış kavmin bu dağılmış devletin kalıntıları oldukları düşünülür.

Abdallar, göçebe Türklere has şaman geleneklerini devam ettiren bir topluluktu. İslam dinine geçtikten sonra ise Arap ve Fars kökenli olan ve tesadüfen aynı adı taşıyan Kalenderiye abdallarının örf ve âdetlerini benimsemiş oldukları ya da Kalenderîlerin Türk kökenli Abdal toplumunun yaşayış tarzlarından bazı unsurlar aldığı düşünülür.

Abdallar, Anadolu'ya başlarında bulunan Kara Yağmur adlı ulu kişi önderliğinde geldiklerini anlatırlar. Güneydoğu Abdalları ise Beydili aşireti ile Anadolu'ya geldiklerini anlatırlar. Osmanlı Devleti'nin Anadolu ve Rumeli'deki topraklarında Abdal topluluklarının yaşadığı yerler arasında Maraş, Tarsus sancağı, Hayrabolu kazâsı, İstanbul ve çevresi, Tatar Pazarı kazâsı, Rumeli, Kütahya sancağı, Erzurum eyâleti, Adana, Bozok, Biga, Aydın Sancağı, Çukurova, Zülkadriye Kazâsı, Karaman eyaleti, Sivas eyaleti, Rakka bulunur.

Osmanlı topraklarında yaşayan Abdalların birçoğu Bektaşi inancını benimsemiştir. Tarih boyunca Abdalların çoğunluğu, sepetçilik, elekçilik, kalaycılık, sünnetçilik ve müzisyenlik gibi zanaatlarda uğraştı. Genellikle göçer veya yarı göçer bir yaşam kültürüne sahiptiler.Yaşadıkları bölgelerde evlenme ve düğün gelenekleri içindeki eğlencelerinin icrasında başlıca rolü Abdallar üstlendi. Abdal toplumu Türkiye'de Muharrem Ertaş, Neşet Ertaş, Çekiç Ali, Hacı Taşan gibi tanınmış sanatçılar yetiştirdi.

Kaynakça
Ek okuma

Serdar Erkan, Abdallar Üzerine Bir Değerlendirme, Türk Kültürü Araştırmaları Dergisi, 2009, Cilt 2, Sayı 2.