Bâvendîler

Bâvendî Hanedanı ( ), veya kısaca Bâvendîler, 651'den 1349'a kadar İran'ın kuzeyindeki Taberistan'ın (günümüzdeki Mâzenderan eyaleti ) bazı bölgelerinde hüküm süren bir İran hanedanıydı. Bağımsızlık ile daha güçlü bölgesel yöneticilere vasal olarak boyun eğme arasında gidip geldiler. 698 yıl boyunca hüküm sürdüler ve bu da Bâduspânîlerden sonra İran'ın en uzun süre hüküm süren ikinci hanedanı olmalarını sağladı.

Kökenler
Hanedanın kendisi, kökenini Sasani prensi Kawus'un torunu, I. Hüsrev'in kardeşi ve Pers'in Müslümanlar tarafından fethinden kaçarak Taberistan'a sığındığı söylenen Şah I. Kubâd'ın ( ) oğlu olduğu iddia edilen Bav'a dayandırıyordu. Yerel halkı etrafında topladı, ilk Arap saldırılarını püskürttü ve on beş yıl hüküm sürdükten sonra, ülkeyi sekiz yıl yöneten bir Valaş tarafından öldürüldü. Bav'ın oğlu Sohrab veya Sorkab (I. Sürhâb), Taberistan'ın doğu dağ sıralarındaki Perim'e yerleşti ve burası daha sonra ailenin egemenlik alanı oldu. Ancak bilgin J. Marquart, efsanevi Bav'ın, Rey'den 6. yüzyılın sonlarına ait bir Zerdüşt rahibi ("magian") ile alternatif bir özdeşleştirilmesini önerdi. Parvaneh Pourshariati, geç Sasani tarihini yeniden incelemesinde, bu Bav'ın güçlü Ispahbudhan Hanedanı'nın birkaç üyesinin birleşimi olduğunu iddia eder: Bawi, torunu Bistâm ve büyük yeğeni Ferruhzâd. Ayrıca, 7. yüzyılın ortalarındaki olayları, Dâbûyî Büyük Farrukhan'ın Taberistan'ı fethetmesinden ve çeşitli yerel liderleri vasallığa boyun eğdirmesinden önce, iki rakip klan olan Ispahbudhan ve Valaş'ın Karen Hanedanı arasında bir iç savaş olarak yeniden yapılandırır. Dâbûyî Hanedanı daha sonra Abbâsîler bölgeyi 760'ta boyun eğdirene kadar Taberistan'ı yönetti.

Tarih
Abbasîlerin fethinden sonraki dönemde Bâvendîler, daha sonraki geleneklerde Surkhab I'in büyük torunu olarak kabul edilen I. Şervîn ile birlikte, belgelenmiş tarihe girer. Hanedan genellikle üç ana kola ayrılır: Ailenin efsanevi atası Kubâd oğlu Kawus'un Arapçalaştırılmış adı olan Kayus ibn Kubad'dan adını alan Keyûsiyye, 665'ten 1006'ya kadar hüküm sürmüş ve bu tarihte ailenin yönetimi Kabûs bin Vuşmgîr tarafından sona erdirilmiştir. Ailenin çeşitli üyeleri daha sonra çeşitli yerlerde hüküm sürmeye devam ederek 1073'te ikinci İspehbediyye kolu ortaya çıkarmıştır. Başkentleri Sari idi ve yönetimleri Gilan, Rey ve Kumis'in yanı sıra Taberistan'ı da kapsıyordu, ancak çoğunlukla Selçukluların ve daha sonra Harezmşahların vasallarıydılar. Bu hanedanlık 1210 yılında V. Rüştam'ın öldürülmesiyle sona erdi ve Harezmşah II. Muhammed bölgenin doğrudan kontrolünü ele aldı. Üçüncü hanedanlık veya Kinhâriyye, Moğol istilaları ve yaygın kaosun ardından 1237 yılında kuruldu ve hanedanın 1349'da tamamen sona ermesine kadar Moğolların vasalı olarak devam etti.

Ziyar'ın babası Mardanşah'ın Bâvendî krallarından birinin kızıyla evlenmesi yoluyla Ziyârî hanedanıyla akraba olduklarını biliyoruz. Bâvendî krallarının önemi, Selçuklu ve Moğol dönemleri boyunca devam etmiş gibi görünüyor. En büyük krallarından biri olan Şah Gazi Rüştam'ın, Taberistan'da önem kazanan İsmailileri ciddi şekilde mağlup ettiği ve Hazar eyaletlerinde gücünü pekiştirmede önemli ilerleme kaydettiği bildirilmektedir.

Moğol istilasından sonra, Bâvendîler Taberistan'ın ve bazen de Deylem'ın yerel güçlü adamları olarak hüküm sürmeye devam ettiler. Güçleri nihayet 1350 civarında, Bâvendîlerin bir kolu olan Efrâsiyâb Hanedanı'ndan Kiya Efrâsiyâb'ın, ana Bâvendî krallarının sonuncusu olan Taberistanlı II. Hasan'ı öldürmesiyle sona erdi.

Keyûsiyye
Dâbûyîlerin yıkılmasının ardından Taberistan'da iki büyük yerel hanedan kaldı: doğu dağlarında Bâvendîler ve orta ve batı dağ sıralarında Dâbûyî hükümdarlarının mirasını da benimseyen Kârinîler. Her ikisi de Sasani kökenli olduklarını ve unvanlarını iddia etti; Bâvendîler kendilerini " Taberistan kralları" olarak adlandırdı ve Kârinîler gibi ispahbadh unvanını talep etti.

I. Şervîn, Kârinî hükümdarı Vandad Hormozd ile birlikte, Abbasi valisi Halid bin Barmak (768-772) tarafından başlatılan Müslüman yönetimine ve İslamlaştırma ve yerleşim çabalarına karşı yerli direnişine önderlik etti. Onun ayrılmasının ardından, yerli prensler dağlık bölgelerde inşa ettiği şehirleri yıktılar ve 781'de Halifeliğe bağlılıklarını teyit etmelerine rağmen, 782'de genel bir Müslüman karşıtı isyan başlattılar ve bu isyan, 785'te Sa'id al-Haraşi'nin 40.000 askerle bölgeye girmesine kadar bastırılamadı. Bundan sonra ovalardaki halife valileriyle ilişkiler iyileşti, ancak Bâvendî ve Kârinî prensleri, dağlık bölgelere Müslümanların nüfuzuna karşı muhalefetlerinde birleşmiş halde kaldılar, hatta orada Müslümanların gömülmesini bile yasakladılar. Vergi tahsildarının öldürülmesi gibi münferit isyan eylemleri meydana geldi, ancak iki prens 805 yılında Harun Reşid'in huzuruna çağrıldığında sadakat ve vergi ödeme sözü verdiler ve oğullarını dört yıl boyunca rehin olarak bırakmak zorunda kaldılar.

817'deki ölümünden sonra Şervîn'in yerine torunu I. Şehriyâr geçti ve Kârinî Mâzyâr'ı kendi topraklarından kovmayı başardı. Mâzyâr, Halife Memûn'un sarayına kaçtı, Müslüman oldu ve 822/23'te Abbasi valisinin desteğiyle intikam almak için geri döndü: Şehriyâr'ın oğlu ve halefi Şapur yenilgiye uğratılıp öldürüldü ve Mâzyâr, dağlık bölgeleri kendi yönetimi altında birleştirdi. Artan gücü onu Amul'daki Müslüman yerleşimcilerle çatışmaya soktu, ancak şehri ele geçirmeyi ve halifelik sarayından tüm Taberistan üzerindeki yönetiminin tanınmasını sağlamayı başardı. Ancak sonunda Abdullah bin Tâhir ile anlaşmazlığa düştü ve 839'da Tâhirîler tarafından yakalandı ve Taberistan'ın kontrolü Tâhirîlere geçti. Bâvendîler, atalarının topraklarını geri kazanma fırsatını değerlendirdiler: Şâpur'un kardeşi I. Kârin, Tahirilere Mâzyâr'a karşı yardım etti ve bunun karşılığında kardeşinin toprakları ve kraliyet unvanıyla ödüllendirildi. 842'de İslam'ı kabul etti.

Bu dönemde Taberistan'ın yerli nüfusunun hızla İslamlaşmasına tanık olundu. Çoğunluk Sünni İslam'ı kabul etse de, Şiilik özellikle Amul ve komşu Astarabad ve Gürgan bölgelerinde yayıldı. Böylece, 864 yılında bir Zeydi Ali olan Hasan bin Zeyd, Taberistan'a davet edildi ve Deylemlilerin desteğiyle eyaletin kontrolünü ele geçirdi. Bâvendîler, Taberistan Zeydîlerinin varlığı boyunca sürekli olarak karşı çıktılar ve Kârin'in torunu I. Rüstem bunun bedelini canıyla ödedi: 895 yılında Zeydî destekçisi Rafi' bin Harthama onu işkenceyle öldürdü. Sünni Sâmânîler, Zeydî 900 yılında kovdular, ancak 914 yılında Hasan bin Zeydî'nin bir akrabası olan Hasan el-Utruş, Samanileri kovmayı, Zeydîlerin eyalet üzerindeki kontrolünü yeniden sağlamayı ve hatta Bâvendîleri ve Kârinîleri bile kendi yönetimini kabul etmeye zorlamayı başardı.

İspehbediyye
Bâvendîler'in bu kolu, Sârî merkez olmak üzere Taberistan, Gîlân, Rey ve Kūmis'te hüküm sürdü. Zeki bir kimse olan ilk hükümdar Hüsâmüddevle Şehriyâr b. Kārin, Sultan I. Melikşah ( ) Selçuklu vasallığını kabul etti. Fakat daha sonra Sultan Muhammed Tapar'ın ( ) Bâtınîlere karşı iş birliği teklifini reddetti. Bunun üzerine sultan onu cezalandırmak için üzerine Emîr Sungur-ı Buhârî idaresinde 5000 kişilik bir kuvvet sevketti. Ancak Hüsâmüddevle, Selçuklu ordusunu yendi. Sultan Muhammed Tapar bu defa barış yolunu tercih etti ve Hüsâmüddevle'nin oğlu Alâüddevle'yi Selçuklu sarayına göndermek zorunda kaldı. Hüsâmüddevle'nin büyük oğlu Necmüddevle de Sultan Muhammed Tapar'ın kız kardeşiyle evlendi. Hüsâmüddevle'nin son yıllarında oğulları Necmüddevle ile Alâüddevle arasında iktidar mücadelesi başladı. Bu mücadeleyi kazanan Necmüddevle'den sonra başa geçen Şemsülmülk Rüstem'in saltanatı kısa sürdü. Bâvendîler tahtına bundan sonra Alâüddevle Ali geçti. Alâüddevle, Irak Selçukluları Sultanı II. Mahmud'un 1131'de ölümünden sonra Selçuklu şehzadeleri arasındaki mücadelelere karıştı. 1132 yılında Ahmed Sencer'in II. Tuğrul'u tahta çıkarmak için Mesud ile yaptığı Dinever Muharebesi'ne Bâvendî kuvvetleri de iştirak etti. Sultan II. Tuğrul, Mesud ile yaptığı savaşlardan birinde mağlûp olunca Alâüddevle'ye sığındı; daha sonra ise Alâüddevle'nin desteğiyle Mesud'u mağlûp ederek Cibâl bölgesine hâkim oldu. Öte yandan Alâüddevle Alamut Kalesi'ndeki Bâtınîler ile de mücadele etti. Fakat yetmiş beş yaşında iken oğlu Nusretüddin Şah Gazi Rüstem'in baskısı ile tahttan çekilmek zorunda kaldı. Şah Gazi Rüstem, Büyük Selçuklu Devleti'nin çökmeye başlaması üzerine Kuzey İran siyasetinin önde gelen şahsiyetlerinden biri olmuş ve bağımsız bir siyaset takip ederek topraklarını genişletmeye başlamıştır. Nitekim Sultan Sencer'in Oğuzlar'a esir düşmesi, Selçuklu hânedan ve ordu mensuplarından bazılarının Bâvendîler ülkesine sığınmalarına sebep oldu. Şah Gazi Rüstem bundan sonra Selçuklu taht mücadelelerinde faal rol oynadı. Bir taraftan da Alamut İsmâilîleri üzerine seferler tertipledi. 1157'de Alamut'u tahrip ederek Gürgan ve Kumis'i ele geçirdi.

Şah Gazi'nin ölümünden sonra yerine ikinci oğlu Alâüddevle Hasan geçti. Onun ilk işi kardeşini öldürtmek oldu. Daha sonra Türk ve İranlı atlılardan yeni birlikler kurdu. Bu sırada Irak Selçuklu tahtına Atabeg Şemseddin İldeniz'in desteğiyle Arslanşah çıkmıştı. Alâüddevle, Rey Valisi İnanç Sungur ile Arslanşah arasındaki mücadelelere katıldı. İnanç Bey'in ölümünden sonra ise Atabeg Şemseddin İldeniz onu destekleyen Bâvendîler'den Larecan'ı istedi ve Firuzkuh'u kuşattıysa da başarılı olamadı.

1173'te Harezmşahlar arasındaki taht mücadelesini kaybeden Terken Hatun ile oğlu Sultan Şah, Horasan hâkimi Müeyyed Ay-aba'ya sığınmışlardı. Daha sonra Müeyyed Ay-aba ile Sultan Şah birleşerek Taberistan'ı istilâ ettiler, Temîşe ve Sari şehirlerini yağmaladılar. Alâüddevle bu Horasan ordusunu dağlık bölgede mağlûp etmeye muvaffak oldu. Bu sebeple Ay-aba süratle oradan ayrıldı. Alâüddevle buna karşılık Horasan'ı tahrip etmek için bir ordu gönderdiyse de içki yüzünden çevresindekilere kötü davranınca gulâmları tarafından 1173'de öldürüldü.

Alâüddevle Hasan'dan sonra yerine oğlu Hüsâmüddevle Erdeşîr geçti. Hüsâmüddevle Erdeşîr devrinde özellikle Harezmşahlar ile iyi münasebetler kuruldu. Bu sırada Oğuzlar'dan Kirman'a yerleşen Malik Dinar, Mâzenderan sınırına gelerek çevreyi yağmalamaya başladı. Hüsâmüddevle bu durumda Harezmşah Alâeddin Tekiş'ten yardım istedi. Tekiş yardım için harekete geçtiyse de bu şekildeki hareketlerin tekrarlanmaması için Hüsâmüddevle'den Gürgan'ı istedi. Daha sonra da buraya bir kale yaptırdı. Bu arada iki taraf arasında akrabalık da gerçekleşti ve Tekiş'in kızı Şah Hatun ile Hüsâmüddevle evlendi. Ayrıca Hüsâmüddevle, Tekiş'e Mengli ile mücadelesinde 2000 kişilik yardımcı kuvvet gönderdi. Böylece Bâvendîler, Harezmşahlar'a tâbi bir duruma geldiler. Bu devrede Selahaddin Eyyubi ve Abbâsî Halifesi Nâsır da Hüsâmüddevle ile dostluk kurdular. Ayrıca Atabeg Kızılarslan'ın baskısından kurtulmak isteyen Irak Selçuklu Sultanı II. Tuğrul da 1187'de Taberistan'a kaçarak Hüsâmüddevle Erdeşîr'e sığınmıştır ancak ondan beklediğini bulamayarak oradan ayrılmıştır.

Bir süre sonra Hüsâmüddevle Erdeşîr'in düşmanları Tekiş'e iltica ederek iki hükümdar arasındaki dostluğu bozdular. Sultan Tekiş Taberistan içlerine akınlar yaptırdı ve Hüsâmüddevle'den Bistâm ve Damgan'ın kendisine bırakılmasını istedi. Böylece bu yerler Hârizmşahlar'ın hâkimiyeti altına girdi. Hüsâmüddevle ise Sultan II. Tuğrul ve Sultan Şah ile bir anlaşma yaptı ve bu anlaşmadan sonra Gürgan'a akın yaparak bölgeyi yağmaladı. Sultan Şah ise Horasan'dan hareket etmeden 1193'de öldü. 1194'de II. Tuğrul da Harezmşahlar ile yaptığı savaşta öldürüldü. Hüsâmüddevle'nin davranışlarını cevapsız bırakmak istemeyen Tekiş ise Taberistan'a girdi. Harezm ordusu birçok şehri tahrip ve yağma etti. Hüsâmüddevle karşı koyamayacağını anlayarak geri çekildi. Ancak Sultan Tekiş'in 1200'de ölmesi ve hânedan mensupları arasında başlayan taht mücadelesi, Hüsâmüddevle'ye daha önce kaybettiği yerleri geri alma fırsatını verdi ve topraklarını Gürgan'dan Rey'e kadar genişletti.

Hüsâmüddevle Erdeşîr'in ölümünden sonra yerine oğlu Şemsülmülûk II. Şah Gazi Rüstem geçti. Ancak küçük kardeşi Rüknüddevle Kārin ağabeyi ile geçinemeyerek yardım için Harezmşahlardan Alişah'a başvurdu. Alişah ise ağabeyi Alâeddin Muhammed'den aldığı emirle Mâzenderan'a yürüdü ve burayı aldı. II. Şah Gazi, Kur'a Kalesi'ne çekildi. Bu arada İsmâilîler de Bâvendî topraklarına birçok akınlar yaptılar. Çocuğu olmayan II. Şah Gazi, askerî kuvvetlerin idaresini kendi yetiştirdiği ve en güvendiği adamı Rızâ Hüseyin el-Alevî'ye vermişti. Ancak Rızâ Hüseyin çok geçmeden 1210'da II. Şah Gazi'yi öldürdü. Bu suretle Mâzenderan tamamen Harezmşahlara bağlanarak Bâvendîlerin İspehbediyye kolu sona ermiş oldu.

Kinhâriyye
İran'ın Moğol hâkimiyetine girmesinden sonra ortaya çıkan bu kolun ilk hükümdarı, Ebü'l-mülûk lakabını taşıyan Hüsâmeddin Erdeşîr b. Kinhâr idi. Erdeşîr, Moğol istilası sonucunda ortaya çıkan karışık dönemden sonra Taberistan'da halkın ileri gelenleri tarafından hükümdar seçildi. İlk iş olarak dışarıdan gelecek tehlikelere karşı devlet merkezini Sari’den Amul'e nakletti ve ülkesinde Moğol tahribatının izlerini yok etmeye çalıştı. Ölümünden sonra yerine oğlu Şemsülmülûk Muhammed geçti. Şemsülmülûk, Bâduspânîler ile Girdkûh Kalesi kuşatmasına katıldı. Ancak Abaka Han emriyle öldürüldü. Kardeşi Alâüddevle Ali zamanında Moğollar Taberistan’a tamamen hâkim oldular. Bu dönemde hânedan mensupları Moğollar’la birkaç defa savaştılarsa da başarı kazanamadılar ve Bâduspânîlere sığındılar. Yezdicerd b. Şehriyâr zamanında Taberistan’da huzur ve güven sağlandı. Amul yeniden imar edildi. Bu dönemde şehirde yetmiş medresede ders verilmekteydi. Bundan sonraki hükümdarlar zamanında Bâvendîler hânedanı artık bir çöküş devresine girdi. Nitekim hânedanın son hükümdarı olan Fahrüddevle Hasan’ın devlet ileri gelenlerinden Kiyâ Celâl Ahmed’i öldürtmesi ve devlet idaresini öldürülen şahsın mensup olduğu ailenin rakibi Kiyâ Cuâb ailesine vermesi, bu iki aile arasında daha önce var olan düşmanlığı körükledi. Mâzenderan’da karışıklıklar meydana geldi. Fakat bir müddet sonra bu iki aile aralarında anlaşarak Amul âlimleri ve fakihlerinden aldıkları fetva ile 1349'da Fahrüddevle Hasan'ı öldürdüler. Böylece Bâvendî Hanedanı sona ermiş oldu.

Kültür
Bâvendîlerin tarihi, İran'da 1000 yılından sonra popülerlik kazanan yerel tarih türüne ait İbn İsfendâr ve Mar'ashi'nin eserlerinde ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Bâvendîler, Sasani İmparatorluğu ile olan soy bağlarını vurguladılar. 13. yüzyılın başlarına kadar, taç giyme geleneklerinin, 13. yüzyıl İranlı tarihçi İbn İsfendiyâr tarafından ayrıntılı olarak tasvir edildiği üzere, çok eski zamanlara dayandığı varsayılıyordu;



Bâvendî hükümdarları
Kaynakça
Özel


Genel
Ibn Isfandiar, Mohammad b. Hasan. Tarikh-e Tabaristan, ed. M. Mehrabadi, Tehran: Ahl-e Qalam, 1381 [2002].
Kasravi, Ahmad. Shahriaran-e Gomnam, Tehran: Amir Kabir, 1957.
Mar'ashi, Sayyed Zahiruddin. Tarikh-e Tabaristan o Royan of Mazandaran, ed. by Bernhard Darn, St. Petersburg, 1850 (Tehran Edition: Gostareh, 1363 [1984]).

Dış bağlantılar
Britannica: Bavandi Dynasty
Iranolgie.com: Independent Kingdoms