kaan39/turkish-wikipedia-dataset-clean huggingface dataset:
Eleutherococcus senticosus

Eleutherococcus senticosus (Sibirya ginsengi), eski Çin tıbbında kullanılan adaptojen olarak kabul edilen bitkilerden biridir.
Genel olarak karışık ve iğne yapraklı ormanlarda grup olarak çalımsı şekilde bulunurlar. E. senticosusa bazen meşe ormanlarında tepe yamaçlarında, nadiren nehir kıyısında ormanlık alanlarda bulunmaktadır. Doğu Asya, Çin, Japonya ve Sibirya bitkinin doğal yaşam alanıdır. Diğer bir özelliği de bilinen Ginsengin aksine kumlu, az verimli, killi, besin değeri yüksek asidik veya nötr alkali toprakları tolere edebilmesidir. Güneşli veya yarı gölge yeri ve hatta belli ölçüde kirliliği de tolere edebilir. İki metreye kadar boylanabilir ancak gelişimi yavaştır. Pek çok alanda temmuzda çiçek açar ve Çin ginsengi gibi türlere benzer şekilde dişi ve erkek organlar aynı çiçek üstünde olmakla (hermafroit) birlikte tozlaşması böceklerle olur. Gövdesinde ufak dikenleri bulunmaktadır. Soğuğa dayanıklılık haritası'nda USDA 2B-8 bölgeleri arasında bir dayanıklılığa sahiptir. Araliaceae ailesinden olması nedeniyle bilinen ginseng ailesinden sayılmamaktadır.Bu sebeplerle her ne kadar adı ginseng olarak bilinse de ginseng ailesinden sayılmaz.
Batı dünyasındaki doğal tıp alemine yeni girmiş bir bitki olsa da pahalı ve iyi bilinen Panax Ginsengi kadar ün kazanmaya başlamıştır. Ginseng adı Panax türleri için verilmiş olsa da ABD'de ve dünyada yasadışı şekilde ginseng adıyla pazarlanmaktadır.

Tıbbi kullanımı
E. senticosus adaptojen olarak geniş kullanım alanına sahiptir. Ancak adaptojenlerinin Panaxa göre daha az olduğunu savunanlar da vardır. Sibirya ginsengindeki aktif bileşenin, bir triterpenoid saponin grubu olan ginsenosidler olduğu sanılmaktadır. Kök veya bitki özü şeklindeki üst kalite ginseng ürünlerinin çoğunun ginsenoid içerikleri genelde standardize edilir. Ginsengin vücut üzerindeki etkisinin, hypotalamik gudde ile adrenokortikotropik hormon (ACTH) salgılanmasını teşvik etmesinden kaynaklandığı teori olarak ortaya atılmıştır.
canlılık, performans artışı ve yorgunluğun azaltılması
Antienflamatuvar olarak kullanım
immünojenik (bağışıklık sistemini güçlendirici) kullanım
Fareler üstünde denemelerde keşfedilen antidepresan olarak kullanım sayılabilir.
Çin bitki tıbbında ayrıca kemoterapi ve radyasyondan kaynaklanan kemik iliği baskılaması tedavisi,Anjina pektoris,hiperkolestrol, iştahsızlık, başağrısı ile nevrasteni,uykusuzluk tedavisinde kullanılmaktadır.

Etkileşim ve yan etkileri
Yüksek tansiyon hastası kişiler bu bitkiyi alırken doktora danışmalıdır, zira bu bitkinin kullanımı yüksek tansiyon ilaçlarının kullanım dozajının azaltılmasına neden olabilir,
Makrolid sınıfı antibiyotiklerle etkileşime girip etkisini arttırabileceğinden doktora bu tür ilaçları alıyorsanız danışılmalıdır.
Bazı firmalar Periploca graeca bitkisini bu bitki gibi pazarlamaya çalışmaktadır. Periploca graeca bitkisinin bazı yan etkileri olduğundan bu tür aldanmalara dikkat edilmelidir.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Eleutherococcus senticosus Photos (PlantSystematics.org)
Monographs on Selected Medicinal Plants - Volume 2: Radix Eleutherococci (Dünya Sağlık Örgütü)
Eleuterus

Papa Aziz Eleuterus (d. ??, Nicopolis (Eski Preveze), Epir, Roma İmparatorluğu (günümüzde Yunanistan) - ö. 189, Roma Roma İmparatorluğu (günümüzde İtalya)); Yaklaşık olarak 174 - 189 yılları arasında papalık görevinde bulunmuştur.

Nicopolis (Eski Preveze), Epir'de doğmuş Grek asıllı idi. Papa Anicetus (y. 154-164) döneminde; Papa Soterius (164 - 174) döneminde Katolik Kilisesinin Roma Papazı idi ve Papa Soterius öldükten sonra papa oldu.

Yayınladığı papalık beyannameleriyle ((özellikle Yahudilerin çeşitli dinsel besin maddesi yasaklamalarına karşı çıkarak) hiçbir Hristiyanın hiçbir besin maddesini hor görmemesini istemiştir.

177'de Lyons'da yapılan özellikle Monatistleri hedef alan pogramlarda tutukluların Romalılardan merhamet istemek için Anadolu'da bulunan yandaşlarına ve bu arada Papa Eleuterus aracılığı ile Romalılar idaresine gönderdikleri belge mektup günümüzde elimizde bulunmaktadır.

Ayrıca bakınız
Papalar listesi

Kaynakça
Dış bağlantılar
"Wikisource" websitesinde "Johann Peter Kirsch, (1913) "Pope St. Eleuterius" Catholic Encyclopedia (1913) Cilt 5" maddesi Catholic Encyclopedia (1913)/Pope St. Eleuterus Wikisource, the free online library
Elevenses

Elevenses, ancak sabahları tüketilen, İngiltere ve İrlanda'da atıştırmalık türüdür. Genellikle kahvaltı ve öğle yemeğinden daha az tuzludur ve bir fincan kahve veya çay içeren bir kek veya bisküviden oluşabilir. Avustralya Donanması'nda öğle yemeğine genellikle mornos denir.

Amerika Birleşik Devletleri'nde elevenses, sabahları geç saatlerde viski molası vermek için eski bir gelenek idi.

Kaynakça
Elevter Andronikaşvili

Elevter Luarsaboviç Andronikaşvili (Gürcüce: ელეფთერ ანდრონიკაშვილი, Rusça: Элевтер Луарсабович Андроникашвили; - 9 Eylül 1989), Gürcü fizikçi ve Rusya tarihçisi İrakli Andronikov'un kardeşiydi.

Hayatı ve kariyeri
Elevter, soylu bir Gürcü Andronikaşvili ailesinde doğdu. 1932'de Leningrad Politeknik Enstitüsü'nden mezun oldu. 1934-1945'te Tiflis Devlet Üniversitesinde ders verdi. 1942'den itibaren Gürcistan Bilimler Akademisi Fizik Enstitüsü'nde çalıştı ve 1951'de enstitü müdürü oldu. 1940-1941 ve 1945-1948'de Doktor Nauk derecesini Moskova'daki Fiziksel Problemler Enstitüsü'nde yaptı. 1951'den itibaren Tiflis Devlet Üniversitesi'nde bölüm başkanı ve profesör olarak çalıştı. Bu, iki sıvı süperakışkanlık modelinin kurulmasına yardımcı olacak önemli kanıtlar sağladı.

Disklerin sönümlenmesi, helyum II'de (süperakışkan olan) ve helyum I'de (süperakışkan faza geçiş sıcaklığının üzerinde sıvı helyum) yaşananla hemen hemen aynıydı. Bununla birlikte, sarkacın periyodunun geçiş sıcaklığının altında sıcaklığa bağlı olduğu ve en düşük sıcaklıklarda (mutlak sıfıra yaklaşanlar) vakumda döneme doğru eğilimli olduğu bulundu. Periyot, diskler ile birlikte sürüklenen sıvının ataletine bağlı olduğundan, sıcaklık düştükçe sıvının azalan bir fraksiyonunun sürüklendiği görülmüştür.

Andronikaşvili, 1960 yılında Tsakadze ile birlikte çalışarak Manchester'daki Hall'un helyum II'deki girdap dalgaları üzerine çalışmalarını genişletti ve sonuçları Hall tarafından elde edilen sonuçların doğada klasik olmadığını doğrulamak için su ve helyum I gibi klasik sıvılarla elde edilenlerle karşılaştırdı. Bu çalışmanın bir incelemesi, Mamaladze ile birlikte 1967 Düşük Sıcaklık Fiziğinde İlerleme (Progress in Low Temperature Physics) adlı bölümde bölümde yer almaktadır.

Eserleri
Andronikaşvili, E.L. ve Mamaladze, Y.G. 1967 Rotation of helium II in Progress in Low Temperature Physics V (C.J. Gorter, ed.) North-Holland, Amsterdam, Bölüm 3, s. 79-160.
Andronikaşvili, E.L. ve Mamaladze, Yu G. Quantization of macroscopic motions and hydrodynamics of rotating helium II Rev. Mod. Phys. 38, 567-625.
Andronikaşvili, E.L. ve Tsakadze, D.S. 1960 The propagation of oscillations along vortex lines in rotating helium II Sov. Phys. JETP 10, 227-8.
Andronikaşvili, E.L. Reflections of liquid Helium (Rusça) Trans. & American Institute of Physics, 1980

Kaynakça
Eleusis'li Demophon

Yunan mitolojisinde, Demophon veya Demophöon (Eski Yunanca : Δημοφῶν veya Δημοφόων), Eleusis kralı Celeus ve kraliçe Metanira'nın oğludur.

Mitoloji
Doso adında yaşlı bir kadın kılığına giren Demeter, kayıp kızı Persephone'yi ararken, Attika'daki Eleusis kralı Celeus tarafından misafirperverce karşılanır. Celeus, Demeter'den, Metanira'dan olan oğlu Demophon'u emzirmesini ister.

Demeter, misafirperverliği nedeniyle Celeus'a bir hediye olarak Demophon'u ambrosia ile yağlayıp ve kaplayarak bir tanrı yapmayı, onu kollarında ve koynunda tutarken hafifçe nefesini üzerine üfler ve ölümlü ruhunu her gece ailenin ocağında yakarak ölümsüzleştirmeyi planlar. Anne ve babasının haberi olmadan onu geceleri kor gibi ateşe atar:

Ve öyle oldu ki parlak fikirli Celeus'un muhteşem oğlu,İyi yapılı Metaneira'nın çocuğu olan Dêmophôn,sarayda beslendi ve bir daimôn gibi büyüdü,tahıl yemedi, memeden emmedi. Ama Demetersanki tanrıçadan doğmuş gibi onu ambrosia ile yağladı,ve onu göğsüne bastırırken tatlı nefesini onun üzerine üflerdi.Geceleri onu, için için yanan bir kütükmüş gibi, ateşin menoslarında saklardı.ve onun ailesine haber verdi. Ama hayret ettilerne kadar çiçek açmıştı ve ona bakmak tanrılara bakmak gibiydi.

Demeter, Demophon'un annesi Metanira'nın içeri girdiği, oğlunu yangının içinde gördüğü ve korkuyla çığlık attığı için ritüeli tamamlayamaz; Demeter, aptal ölümlülerin ritüeli anlamadığından öfkeyle yakınır. Demophon ölümsüz olamaz ama Demeter'in ona uyguladığı ritüeller onu ölümsüzlüğe yöneltir: Demeter'e adanmış Homerik İlahi'de hayatta kalır, ama diğer versiyonları anlatan şerhlerde Demophon yangında hayatını kaybeder.

Başarısız olan ölümsüzleştirme ritüeli, onun ölümün sebep olur ve onuruna Eleusis'de cenaze oyunları (Ballêtus olarak bilinen sahte savaş etkinliği) düzenlenir ve bebek Demephon'un ölümünü telafi etmek için bu etkinlikler mevsimlik olarak düzenlenir. Bu sahte savaş, Eleusis Oyunları olarak bilinen ritüellerin kökü gibi görünmektedir:

Ama artık ölümden ve yazgıdan kurtulmasının bir yolu yoktur.Yine de, her zaman için istenmeyen hayata olacaktır, çünkü bir zamanlar oturmuştudizlerimde ve kollarımda uyumuştu.Hôrâ'da, her yıl,Eleusislilerin oğulları bir savaşa girecek, korkunç bir savaş birbirleri arasında. Önümüzdeki tüm günlerde bunu yapacaklar.

Demophon'u ölümsüz kılmayı başaramayan Demeter, Triptolemos'a (Demophon'un ağabeyi) tarım sanatını öğretir; Yunanistan'ın geri kalanı ondan ekin ekip biçmeyi öğrenir. Triptolemos, ejderhanın çektiği bir savaş arabasıyla seyahat ederken, tüm Yunanistan'a tarım sanatını öğretme görevine devam ederken, Demeter ve Persephone ona yardım etmiştir.

Kaynakça
Richardson, Nicholas James, The Homeric ilahisi Demeter, Oxford [Müh. ] Clarendon Press, 1974.
Bkz. çeşitli: Apollod. ben. 5. § 1 ; ov. Hızlı. iv. 512 ve benzeri; Hijyen. harika. 147; ev. ilahi Cer'de. 234
Eleven Days in May

Eleven Days in May, Gazze'deki hayatı konu alan, 2022 yılında çekilmiş bir belgeseldir. Belgesel, Filistinli yönetmen Muhammed Savvaf ve İngiliz yönetmen Michael Winterbottom tarafından yönetilmiştir. Belgesel özellikle İsrail tarafından yapılan 11 günlük bombalama kampanyasına odaklanmaktadır. Belgeselin amacı, Filistin'de ölen çocukları anmaktır. Belgesel, bombalama kurbanları olan ailelerle yapılmış röportajları içermektedir. Ayrıca, Kate Winslet tarafından yapılan anlatım bulunmaktadır. Belgesel, çocukların cesetlerini gösterdiği için 18 yaş sınırı ile dağıtılmıştır. Belgeselin dağıtımını Stalwart Revolution Films yapmıştır.

İnceleme
Eleven Days in May belgeseli hakkında The Guardian şunları yazdı: "(Belgeselin) etkisi, tıpkı olayların kendisi gibi tekrarlayıcı ve acımasız. Belki de Garry Keane ve Andrew McConnell'ın kuşatma altındaki yaşamı anlatan Gazze filmiyle karşılaştırılabilecek çok kasvetli bir tablo."

Kaynakça
Eleven Seven Label Group

Eleven Seven Label Group, 2006 yılında 10th Street Entertainment CEO'su Allen Kovac tarafından kurulan bir grup rock ve alternatif rock plak şirketinin Amerikan ana şirketiydi. Kovac'ın 1998 ve 2002 yılları arasında var olan eski şirketi Beyond Music'in halefi olarak görülüyor.

Eleven Seven Label Group, 2010 yılında Billboard dergisi tarafından Yılın Rock Plak Şirketi seçildi.

Kaynakça
Elf

Elf, Cermen mitolojisinde ve folklorunda yer alan doğaüstü varlık türüdür.

Elfler İskandinav, Anglo Sakson ve Cermen kültür kollarına ayrılan kuzey kültürünün çok popüler bir halk inanışı figürüdür. Elfler kimi zaman iyi yürekli, şefkatli, hastalıkları iyileştiren, bitkilerin ve taşların gizli sırlarını öğreten varlıklarken, kimi zaman zararlı, hilekâr, kötü niyetli ve tehlikeli olabilirler. İnsanları ve hayvanları büyüleyip hastalandırabilirler. Bazı inanışlarda kötü niyetli Elflerden korunmak için pentagram kullanılır. Bazı Elfler şaşırtıcı güzelliktedir. Elf kadınları ve Elf eşler uzun sarı saçlarını tararken tasvir edilir. Oyun, dans ve şarkı üzerine kurulu neşeli bir hayatları vardır. Bazen sadece vahşi sesleri duyulur, görünmezdirler. Cermen Şamanizminde de Elfler önemli bir yere sahiptir. Aslen Elflerin ölmüş insanların ruhlarına verilen bir isim olduğu bilinir. Nitekim İskandinavya'da çoğu kurganda yatan ölen kişiler için Elf'e dönüştüğü, Elf olduğu anlatılır.

Etimoloji
İngilizce Elf kelimesi eski İngilizcede aelf, elf, ylve, kardeş dillerden eski İskandinavya dilinde alfr, eski Almancada alp (çoğul alpi~elpi) ve Orta Çağ Almancasında alp (kadınsı tekil elbe, çoğul elbe~elber) olarak kullanılmıştır.

Fantastik kurgu
Tolkien'in Orta Dünya'sında bir ırk olan Elfler için Elf (Orta Dünya) maddesine bakınız.
Günümüzde Elfleri konu alan pek çok fantastik kurgu vardır. Bunların içerisinde en ünlüleri Yüzüklerin Efendisi ve Hobbit'tir. Elfler genellikle insanlara benzerler fakat insanlardan daha uzun, güzel, bilge ve narindirler. Bu narinliğe rağmen hızlı ve güçlüdürler. Melodik bir ses tonuna sahiptirler. Elfler genelde 1200 yıldan fazla yaşarlar. Kederden solmadıkça veya kesilip yaralanıp kanları akmadıkça ölmezler. Bu nedenle Elflerin ölümsüz oldukları söylenir. Elfler insanlara oranla daha güzeldirler. Dağlarda veya denizlerde dolaşmaktan pek hoşlanmazlar. Bunun yerine gökyüzünü görerek yaşamak, bir şeyler yetiştirmek ve ormanlarında huzurlu bir hayat sürmek Elflerin istediği yaşam tarzıdır. Elfler diğer ırklarla ilişki kurmayı pek tercih etmezler. Diğer ırklardan pek arkadaşları olmaz ama diğer ırklardan olan dostlarını da kolayca unutmazlar. Elfler büyü konusunda hünerli, savaşçılık konusunda da çeviklikleri dolayısıyla etkileyicidirler. Genellikle yay ve hançer tercih eden Elf savaşçıları çeviklikleri sayesinde bu konuda çok iyidirler.

Dipnotlar
Dış bağlantılar
Eleştiri

Eleştiri, bir kişi, eser ya da konuyu doğru ve yanlışlarını göstererek anlatmak amacıyla yazılan kısa metinlerdir. Sanat, edebiyat, düşünce eserlerini hem öz hem yapı yönünde açıklayan, başarılı ve başarısız ya da değerli ve değersiz yönlerini gösteren, bunları örneklerle somutlayıp belirten yazıdır.

Eleştirinin Özellikleri;
Eleştiri objektif olmalıdır.
Eleştiride amaç okura ve yazara yol göstermektir.
Eleştirmenin kişisel duyguları kattığı eleştirilere öznel eleştiri, kişisel duyguları katmadığı, objektif olduğu eleştirilere de nesnel eleştiri denir.
Eleştiri her yönden yapılabilir.
Eleştiride yazar okuyucuyla konuşma halindedir.

Tarihçe
Osmanlı'da eleştiri
Tanzimat dönemi Romantik eleştiri yazarları Şinasi, Namık Kemal, Abdülhak Hamid; Realist eleştiriciler Samipaşazade Sezai, Beşir Fuad, Nabizade Nazım, Mizancı Murat olup Servet-i fünun döneminde, Cenap Şahabettin intikad (sahte parayı gerçeğinden ayırmak) anlayışıyla tenkit eder. Halit Ziya, Mehmet Rauf, Hüseyin Cahit dönemin eleştirici.

Cumhuriyetin ilk yıllarında eleştiri Yahya Kemal ve Ahmet Haşim'le başlar. İsmail Habip Sevük ve Ahmet Hamdi Tanpınar eleştiriyi edebiyat tarihi içinde ele alırlar. Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin iki öznelci eleştirmendir.

Sistematik eleştiri
Sistematik eleştirmenler Asım Bezirci, Fethi Naci, Hüseyin Cöntürk bağımsız yöntemi geliştirdi. Sabahattin Eyüboğlu ile Vedat Günyol hümanist eleştirmenlerdir. Çağdaş eleştirmenler Mehmet Kaplan, Tahsin Yücel, Adem Serin, Özkan Çam, Akşit Göktürk, Şara Sayın, Ünsal Oskay, Murat Belge, Orhan Burian, Tahir Alangu, Memet Fuat, Mehmet Doğan, Bedrettin Cömert, Enis Batur, Nihat Sami Banarlı, Cemil Meriç, Kenan Akyüz, Melih Cevdet, Konur Ertop, Orhan Şaik Gökyay, Alpay Kabacalı, Cevdet Kudret, Agah Sırrı, Berna Moran, Rauf Mutluay, Yaşar Nabi, Ahmet Oktay, Atilla Özkırımlı, Nermi Uygur ve Fuad Köprülü.

Ayrıca bakınız
Öğretici metinler

Kaynakça
Elf dilleri

Elfçe (Sindarin Dili) ya da Elf dilleri, fantastik bir evrende Elfler tarafından kullanılan yapay dillerdir. Dilbilimci ve fantastik edebiyat yazarı J. R. R. Tolkien, Quenya ve Sindarin dilleri de dahil olmak üzere bu dillerin ilkini yaratmıştır.

Tolkien'in Elf dilleri
Filolog ve fantastik edebiyat yazarı J. R. R. Tolkien, Elfler için pek çok dil kurgulamıştır. Bu durum onu, yarattığı dilleri konuşacak çeşitli Elf topluluklarını içeren Orta Dünya mitolojisini oluşturmaya yöneltmiştir. Söz konusu diller günümüzde popüler bir kullanım alanına kavuşmuştur. Tolkien’in ilgisi öncelikle filolojik temellere dayanmaktaydı ve yazar, hikayelerinin dillerinden filizlendiğini ifade etmiştir.



Ayrıca bakınız
J. R. R. Tolkien'in oluşturduğu yapay diller

Kaynakça
Elezhan

Elezhan (Arnavutça: Hani i Elezit; Sırpça: Đeneral Janković / Ђенерал Јанковић; Türkçe: eski İlyashan). Kosova-Makedonya kara hudut kapısının Kosova Cumhuriyeti tarafında bir kasaba ve belediye merkezi.

De facto olarak Kosova'nın Ferizovik ilinde; de jure olarak Sırbistan'a bağlı Kosova ve Metohiya Özerk Bölgesi'nin Kosovski ilinde yer alır. Ayrıca de jure olarak Birleşmiş Milletler Kosova Geçici Yönetim Misyonu'nun Yakova Bölgesi'nde (District of Urosevac) bulunur.

Coğrafya
Elezhan, Kosova-Makedonya kara hudut kapısının hemen kuzeyinde yer alır. Kasaba, sınır kapısı ile neredeyse bütünleşik hâldedir.

Kosova'nın bağımsızlığı ilan ettiği 17 Şubat 2008 tarihi ile başlayan yeni süreçte belediye merkezi olmuş eski bir köydür.

Nüfus
2011 yılında Kosova genelinde yapılan nüfus sayımında Elezhan nüfusu 9.389 çıkmıştır.

Kaynakça
Elezhan Belediyesi

Elezhan Belediyesi, Kosova'nın güneyinde, Makedonya sınırında yer alan bir belediyedir. Belediyenin merkezi Elezhan'dır. Kosova'daki son idari düzenleme sonrasında, Kaçanik Belediyesi sınırlarından ayırılarak oluşturulan belediyelerdendir.

Coğrafya
Belediye alanı 82.9 km²'dir. Tek komşusu kuzeyde Kaçanik Belediyesi'dir. Güneyi Makedonya ile sınırdaştır ve Kosova-Makedonya kara sınır kapılarından en büyüğü de Elezhan'da yer alır.

Nüfus Yapısı
Belediye sınırlarında 2011 sayımına göre 9.389 kişi yaşamaktadır.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Elezhan Belediyesi
Eleştirmenlerin Seçimi Film Ödülleri

Film Eleştirmenleri Ödülleri (Orijinal ismi: Critics' Choice Movie Awards), Broadcast Film Eleştirmenleri Birliği tarafından 1995 yılından beri her yıl düzenlenen sinema ödülleridir.

Dış bağlantılar
Resmi BFCA website
Critics' Choice Movie Awards on VH1
Critics' Choice Video on VH1
Critics' Choice Photos on VH1
Eleştirel hukuk çalışmaları

Eleştirel hukuk çalışmaları, 1970'li ve 80'li yıllarda hukuki düşüncede gelişen bir harekettir. Temelinde, gizli çıkarlardan ve mevcut yasal kurumlarda var olduğu algılanan sınıf egemenliğinden yoksun bir insan kişiliğini esas alarak toplumun şekillenmesini taahhüt eder. Hareketi destekleyenlerin hedefi, geleneksel hukuk anlayışlarını istikrarsızlaştırmak ve mevcut yasal kurumları zora sokarak çözebilmekti.

Eleştirel hukuk çalışmaları, günümüz hukuk kurumlarınının varoluş sebebi olarak gördükleri saklı çıkarlar ve sınıf egemenliğinden kurtulmuş bir toplum yaratma amacıyla 1970 ve 80'lerde ortaya çıkmış bir düşünce hareketidir. Bu hareketin öncüleri, geleneksel hukuk kalıplarını yıkmak ve var olan hukuk kurumlarına meydan okuma amacı taşıyorlardı. Bu kurumları, bir arada yaşama ifadesi olacak şekilde yeniden kurma düşüncesinde olan Roberto Mangabeira gibi daha yapıcı üyeler, daha gerçekçi çalışmalar yapmaları nedeniyle hareketin en güçlü isimleri olarak görüldüler.

Ayrıca bakınız
Eleştirel teori
Yargısal aktivizm
Hukuki gerçekçilik
Hukuk felsefesi
Eleştirel psikoloji

Eleştirel psikoloji büyük ölçüde eleştirel teoriye dayanan bir psikolojiye bakış açısıdır. Eleştirel psikoloji, hakim olan psikoloji anlayışına karşıdır ve psikolojik anlayışları daha ilerici bir şekilde onaylar, sosyal değişime genellikle toplumsal psikopatolojinin önlenmesi veya tedavi edilmesi olarak bakar.

Eleştirel psikoloji terimi, ana akım psikoloji disiplininin çalışmalarına yönelik, bir dizi felsefi bilimsel ve politik karşı çıkışı ifade eder. Eleştirel psikologlar genellikle ana akım psikolojiyi, bir anlamda kabullenilmiş pratikleri üreten ve toplumdaki baskın iktidar yapılarıyla uyumlu fikirleri yayan politik bir girişim olarak tanımlarlar.

Eleştirel psikolojinin geleneksel psikolojiye karşı ana eleştirilerinden biri de geleneksel psikolojinin kişileri veya grupları etkileyen sosyal sınıflar ve gruplar arasındaki güç dengesini düşünme konusunda yetersiz olması da ya kasıtlı olarak görmezden gelmesidir. Bu şekilde olmasının sebebi, geleneksel psikolojinin insanı bireysel olarak değerlendirme eğiliminden dolayıdır.

Tarihi
Eleştirel psikoloji hareketinin kökleri Batı Alman öğrenci hareketindedir. Psikolojinin niyetinin manipüle etmek olduğunu ve geleneksel psikolojinin çarpıtılmış bir soyutluğa sahip olduğunu düşünüyorlardı. Öğretim üyelerinin katı ve geleneksel tavrı öğrencilerin toplum eleştirisini bilim eleştirisi olarak formüle etmelerine imkân tanıdı.

Uzantılar
Birçok eleştirel uyguluma gibi, eleştirel psikoloji de Marksist ve feminist hareketlerin eleştirel tutumunu almıştır. Eleştirel psikoloji anlayışı bazen radikal psikoloji veya özgürleşim psikolojisi olarak adlandırıldı.

Kaynakça
Dış Bağlantılar
Türkiye'de eleştirel psikoloji
Almanya'da eleştirel psikoloji (Almanca)
Dennis Fox tarafından yazılmış makaleler (İngilizce)

Ayrıca bakınız
Pozitif psikoloji
Eleştirel söylem çözümlemesi

Eleştirel söylem çözümlemesi veya ESÇ, dili bir sosyal pratik olarak kabul eden bir söylem çözümlemesi yöntemidir. ESÇ, eleştirdiği söylemin mevcut toplumsal gerçekliğe nasıl uyduğunu ve katkı sağladığını açıklayarak bu toplumsal gerçekliklerin farklı yönlerinde bir değişiklik elde etmek için taban oluşturmayı amaçlar. ESÇ araştırmacıları; genelde dilsel olmayan sosyal pratiklerle dilsel pratiklerin birbirlerini oluşturduğunu ve etkilediğini savunur, ve toplumsal güç ilişkilerinin dil kullanımı aracılığıyla nasıl oluşturulduğunu ve korunduğunu anlamaya çalışır.

Söylem çözümlemesi veya SÇ, söylemi dışsal bağlamından yalıtılmış kapalı bir sistem olarak ele alıp dilin sözdizimsel ve anlambilimsel özelliklerine odaklanan betimleyici bir çerçeve sunarken; ESÇ, söylemi makro düzeydeki sosyopolitik ve ideolojik pratiklerin doğrudan bir uzantısı olarak konumlandırır. Ana akım SÇ yöntemleri söylemin dilsel mekanizmalarının nasıl kurgulandığıyla ilgilenip metodolojik bir "nesnellik" ve "tarafsızlık" iddiası taşırken, ESÇ dil, iktidar ve hegemonya arasındaki örtük diyalektiği sorunsallaştırır. Bu bağlamda ESÇ, eğitim, medya ve siyaset gibi alanlarda; güç asimetrileri, manipülasyon, sömürü, ve yapısal eşitsizlikleri ifşa ederek için ezilen gruplar lehine normatif ve dönüştürücü bir praksis üstlenmektedir.

Tarihçe
Eleştirel söylem çözümlemesi, 1970'li yıllarda Doğu Anglia Üniversitesinde Roger Fowler ve ark. tarafından geliştirilmiş olan "eleştirel dilbilim" kuramından ortaya çıkmıştır. Günümüzde bu iki terim birbirlerinin yerine de kullanılmaktadır. Bazı araştırmacılar hala iki terim arasında fark olduğunu iddia etse de fikirbirliği bu yönde değildir. Bu dönemlerde toplumdilbilim araştırmaları, toplumsal hiyerarşi ve güç ilişkilerine az ilgi vermektedir. ESÇ, ilk olarak Norman Fairclough'un başını çektiği Lancaster dilbilim ekolünde geliştirilmiştir. Bu ekolden Ruth Wodak, söylem-tarihsel yaklaşımı geliştirerek alana büyük bir katkı sağlamıştır.

Dilbilimsel söylem çözümlemesi teorisinin yanısıra, ESÇ söylemdeki mevcut ideoloji ve güç ilişkilerini incelemek için sosyal teori, eleştirel teori ve Karl Marx, Antonio Gramsci, Louis Althusser, Jürgen Habermas, Michel Foucault ve Pierre Bourdieu gibi araştırmacıların çalışmalarından da yararlanır. Dil topluma ideolojinin ana aktarım aracı olarak ve hem bir güç alanı hem de güç payı olarak bağlanır. Toplumsal söylem çalışmalarında, özellikle Ruth Wodak tarafından geliştirilen söylem-tarihsel yaklaşımda, tarihsel boyut da önem taşır.

Ayrıca bakınız
Argümantasyon teorisi
Kavramsal tarih
Biçimdışı mantık
Hermenötik
Dilbilim antropolojisi
Edimbilim
Retorik
Göstergebilim
Sistemik fonksiyonel gramer
Foucault'cu söylem analizi

Kaynakça