Ağuçan

Ağuçan Ocağı ya da Ağuiçen Ocağı, Dersimli Alevi ocaklardandır. Ağuçan Ocağı'nın merkezi konusunda, Elazığ ilinde bulunan Sünköy ile Tunceli ilinde bulunan Karabakır köyü (Bargini) arasında bir ihtilaf söz konusudur.

Ağuçan Ocağı'nın icâzetnâmesi Seyyid Temîz adına Kûfe'de düzenlenmiş olup Zilhicce 990/ Aralık 1582 tarihlidir. Ağuçan Ocağı, Hacı Bektaş Veli'nin annesi Hatem (Hateme)'in babası Şeyh Ahmet'in soyundan olduklarını savunurlar. Büyük ataları Hazreti Ali el-Mûrtezâ soyundan ve Seyyîd Tâcûl Ârifîn Ebu'l Vefa el-Bağdadi evlâdındandır.

“Ağuiçen/Ağuçan” isminin kökeni kesin olarak bilinmemekle birlikte, konuyla ilgili geleneksel anlatıya göre ocağın kurucuları dört kardeştir. Bunlardan biri, Köse Seyit, evlenmemiş ve mücerret olarak yaşamıştır. Bugünkü ocak kollarının diğer üç kardeşin soyundan geldiği rivayet edilir. Halk arasında yaygın olan bir efsaneye göre, en küçük kardeş Seyyid Mençek, dönemin sultanı huzurunda keramet göstererek bir tas zehir içmiş ve içtiği zehri parmağının ucundan bal olarak çıkarmıştır; bu nedenle kendisine “zehir içen” anlamına gelen Ağuiçen/Ağuçan lakabı verilmiştir. Alternatif bir sözlü anlatımda ise ocağın kökeni, Hacı Bektaş’ın halifesi Karadonlu Can Baba’ya dayandırılır. Velâyetnâme‘de Karadonlu Can Baba’nın da benzer bir mucize gerçekleştirdiği anlatılır. Bu ikinci anlatı, özellikle 19. yüzyılda Bektaşiliğin Çelebi kolunun Kızılbaş-Alevi toplulukları üzerindeki etkisinin artmasıyla birlikte, Doğu Anadolu’daki bazı dede ocaklarının Bektaşi menakıbnamelerinde geçen kimi şahsiyetlerle ilişkilendirilmesi eğiliminin bir yansımasıdır.

Ağuiçen Ocağı’nın tarihî merkezleri, Fırat Nehri’nin doğu ve kuzey kesimlerinde yer alır. Bunlar arasında en önemlilerinden biri, Elazığ ilinin Merkez ilçesine bağlı Sün köyüdür; ocağın kurucu kardeşlerinden en büyüğü olan Koca Seyit’in burada gömülü olduğuna inanılır. Bu köyde Ağuiçen ocağına mensup dede ailelerinin varlığı, 17. yüzyıl başlarına kadar ocağın kendi özel arşivindeki belgeler ışığında izlenebilmektedir. Diğer üç kardeş daha sonra, Tunceli’nin Çemişgezek ilçesindeki Ulukale köyüne göç etmişlerdir. Bunlardan Köse Seyit ve Seyit Mençek ömürlerinin sonuna kadar Ulukale’de yaşamıştır; köy yakınındaki bir yatır günümüzde halen bu iki kardeşe atfen ziyaret edilmektedir. Üçüncü kardeş Mir Seyyid ise Ulukale’den ayrılarak Hozat ilçesindeki Bargini (günümüzde Karabakır) köyüne yerleşmiştir. Buradaki Ağuiçen Türbesi muhtemelen ona aittir.

19. ve 20. yüzyıllarda, Ağuiçen Ocağı’nın bazı kolları Elazığ ve Tunceli’deki tarihî merkezlerinden Anadolu’nun farklı bölgelerine yayılmıştır. Ağuiçenli dedelerin bu yayılımı, daha önce batıya ya da güneye göç etmiş olan talip topluluklarının daveti üzerine gerçekleşmiş görünüyor. Ocağın Adıyaman (merkeze bağlı Börkenek ve Çelikhan ilçesine bağlı Bulam köylerinde), Maraş (Elbistan-Kantarma köyündeki Sinemilli ocağı talipleri arasında), Amasya (Göynücek ilçesi, Şarklı ve Tencerli köylerinde) ve Malatya’da (Yeşilyurt ilçesi, Kırlangıç köyünde) yaşayan kolları bu dönemde ilgili bölgelere yerleşmişlerdir. Bu ocak kollarının Elazığ ve Tunceli’den göç ettikleri bilgisi, söz konusu bölgelerde yaşayan Ağuiçenli dedelerin kolektif hafızasında hâlen canlı bir şekilde yer almaktadır. Ayrıca Diyarbakır’ın Sur ilçesine bağlı Nahırkıracı (günümüzde Şarabi) köyünde Ağuiçen ocağına mensup dedelerin yaşadığı bilinmektedir, ancak bu Ağuiçen kolunun ilgili bölgeye ne zaman yerleştiği hakkında bir bilgi elimizde bulunmamaktadır. Benzer şekilde Erzincan ve Sivas yörelerinde de Ağuçanlı dedelerin ve talip gruplarının bulunduğu bilinse de, bu kollar ve tarihleri hakkında fazla bilgiye sahip değiliz. Diyarbakır kolu olası bir istisna olmak üzere, Ağuiçen ocağı dedelerinin ve talip topluluklarının ana dilleri Kürtçedir. Bununla birlikte günümüzde birçoğu Kürtçeyi Türkçe ile ikame etmiş durumdadır ve bilhassa da genç kuşaklar Kürtçeyi bilmemektedir.

Kaynakça