Gabiene Muharebesi

Gabiene Muharebesi, Büyük İskender'in haleflerinden (Diadochi olarak adlandırılan) Antigonus Monophthalmus ve Eumenes arasında gerçekleşen ikinci büyük savaştı. Savaş, MÖ 316-315 kışında Pers'teki Gabiene yakınlarında yapıldı ve Diadoklar İkinci Savaşı'nı sona erdirdi. Antigonus'u haleflerin en güçlüsü olarak belirledi.

Bu savaşa dair tek referansın, daha sonra Antigonos'a yaptığı bağlılık yemininde kelime oyunu yapan Eumenes'in kişisel yardımcısı ve hemşehrisi Kardiyalı Hieronymus (daha sonra tarihçi Diodorus aracılığıyla aktarılmıştır) olması, her iki tarafın bakış açısından da benzersiz bir derinlik sunmaktadır.

Arka plan
MÖ 323'te İskender'in ölümünden sonra, generalleri hemen imparatorluğu üzerinde kavga etmeye başladılar. Kısa süre sonra, her general İskender'in geniş krallığının bir kısmını talep etmeye çalışırken, birbirleriyle de açık savaşa girdiler. Diadokhoiler arasındaki en yetenekli generallerden biri ve bir kuşatmada kaybettiği bir gözü nedeniyle Monophthalmus (Tek Gözlü) olarak adlandırılan Antigonos'tur. Halefler arasındaki savaşın ilk yıllarında, Makedon general Krateros'u zaten yenmiş olan yetenekli bir diğer general olan Eumenes ile karşı karşıya gelir. İki Diadokhoi, önce Küçük Asya, Pers ve Medya'da bir dizi savaşın ardından hayet Gabiene'de ( ) belirleyici bir savaş olacak şekilde karşı karşıya geldiler.

Antigonus, Makedonya Kralı II. Filip'in generaliydi ve onun öldürülmesinin ardından oğlu İskender'in generali olmuştu. Savaşta mahir ve tecrübeliydi, birçok savaşta kendini kanıtlamıştı. Eumenes ise, Diadokhların geri kalanının aksine Makedonya kökenli değildi. Eumenes önce Filip'in, sonra da İskender'in kişisel sekreteri olarak görev yapmıştı; ancak İskender, Eumenes'teki askeri yeteneği fark etmiş gibi görünüyordu ve ona Hindistan seferinde birkaç üst düzey komutanlık verdi. İskender'in ölümünden sonra Eumenes kısa sürede yeteneğini göstererek İskender'in ölümünün ardından imparatorluğun başına vekaleten atanan ilk kişi olan Perdikkas'la ittifak kurdu ve Anadolu'nun büyük bölümünü egemenliği altına aldı.

MÖ 319'da Antigonos ordusunu Kapadokya'ya (Eumenes'in satraplığına) doğru yürüttü ve yıldırım harekâtıyla (bkz: Orkynia Savaşı) Eumenes'i Kapadokya ve Likaonya arasındaki sınırda bulunan güçlü bir kale olan Nora'da sıkıştırdı. Burada Eumenes, Antipatros'in ölümü rakiplerini kargaşaya sürükleyene kadar bir yıldan fazla dayandı. Antigonos'a bağlılık yemini eder gibi davrandı ancak kelime oyunu yaparak aslında İskender'in mirasına ve hanedanına olan sadakatini vurgulayarak Nora'dan ayrıldı. Poliperhon (İmparatorluğun yeni Naibi) ile ittifak kurdu ve küçük bir ordu topladıktan sonra Makedon Gümüş Kalkanları ve Hypaspistlerin komutanları olan Antigenes ve Teutamos ile ittifak kurduğu Kilikya'ya gitti. Eumenes, İskender'e olan sadakatlerini ve batıl inançlarını kullanarak bu adamların kontrolünü sağlar. Kendi birliklerine ve Antigenes ile Teutamos'un Makedonlarına eklemek için Kyinda'daki kraliyet hazinesini kullanarak bir paralı asker ordusu toplar. MÖ 317'de Kilikya'dan ayrılır ve Suriye ve Fenike'ye yürüyerek, Polyperchon adına bir deniz kuvveti oluşturmaya başlar. Hazır olduğunda, filoyu Polyperchon'u güçlendirmek için batıya gönderir, ancak filo Kilikya kıyılarında Antigonos'un filosuyla karşılaşınca taraf değiştirir. Bu arada Antigonos, Küçük Asya'daki işlerini halletmiş ve Eumenes'in daha fazla zarar vermesini engellemek için doğuya yürümüştü. Eumenes bir şekilde bu konuda önceden bilgi sahibi olur ve Fenike'den, Suriye üzerinden Mezopotamya'ya, yukarı satraplıklarda destek toplama fikriyle yürür. Antigonos Suriye'ye vardığında, Eumenes'in Fenike'deki üssünden ayrıldığını ve doğuya yürüdüğünü öğrenir. İki ordu, güney Medya'da karşılaşıp sonuçsuz Paraitakene Savaşı'nı yapana kadar Mezopotamya, Babil, Susiana ve Medya'da köşe kapmaca oynar. Kayıpları daha fazla olan Antigonos, ertesi gece ordusunu güvenli bir yere zorla ulaştırır.

Başlangıç
MÖ 316-315 kışında Antigonus, ordusunu bir çölde yürüterek Pers'te Eumenes'i gafil avlamaya çalışır. Ne yazık ki, yerel halk tarafından gözlemlenir ve durumu rakiplerine bildirilir. Eumenes daha sonra Antigonos'u tüm ordusunun yanında olduğuna inandırarak kandırır. Bir birlik toplar ve tepelerde büyük bir kamp kurarak, her askere gece boyunca bir kamp ateşi yaktırır ve orada büyük bir ordunun kamp kurduğu izlenimini verir. Antigonos planından vazgeçer ve kendi ordusunun geri kalanını bekler. Birkaç gün sonra, ordular bir araya gelir ve birbirlerinin karşısında yaklaşık beş mil arayla kamp kurarlar. Gevşek ve tuzlu toprak nedeniyle tamamen ekilmemiş geniş bir ovada bulunuyordular.

Taraflar
Eumenes'in ordusu 36.700 piyade (ağır ve hafif), 6.000 süvari ve 114 filden oluşuyordu. Ordunun en önemli unsuru, Büyük İskender'in ordusundan gelen gazilerden oluşan çekirdek kadroydu; 3.000 Argyraspides (Gümüş Kalkanlar) ve 3.000 Hypaspists (Kalkan Taşıyıcıları).

Mücadele
Süvari bakımından üstün olan Antigonos, ağır süvarilerini, fillerinin büyük kısmını ve hafif piyadesini sağ tarafına toplar ve Eumenes'in sol kanadına saldırmaya karar verir; ancak merkez (piyade) ve sol (hafif süvari) birliklerini geri çevirir. Ağır süvari birliklerine Antigonos ve oğlu Demetrius komuta ediyordu. Antigonos'un konuşlandığını gören Eumenes, en iyi süvarilerini ve kendi filleri ile hafif piyadelerini Antigonos'un ağır süvarilerinin karşısına yerleştirdi. Antigonos'un sorumluluğunu elinde tutmayı ve merkezde kazanmak için seçkin Argyraspides (Gümüş Kalkanlar ) falanksını kullanmayı amaçlıyordu. Argyraspides, Filip ve İskender komutasında savaşmış gazilerden oluşan bir birlikti. Bu savaş deneyimli gaziler, rakiplerinin büyükbabaları olabilecek yaşta olmalarına rağmen, hâlâ çok saygı görüyorlardı ve savaşta yenilmez oldukları düşünülüyordu.

Savaşın hemen öncesinde, Argyraspides'in lideri Antigenes, Antigonos'un falanksına bir atlı göndererek onları taciz eder: "Hainler, Filip ve İskender önderliğinde bütün dünyayı fetheden babalarınıza karşı günah mı işliyorsunuz?" Antigonus'un falanjitlerinin morali bozulur ve Eumenes'in falanksı büyük bir sevinç çığlığı atar. Eumenes bir fırsat görerek ilerlemeye başlar.

En önde çarpışmaya girenler muharebe erleri ve filler olur. Bir anda gevşek topraktan büyük bir toz bulutu yükselir ve hareketin rahat görünmesini gizler. Antigonos bunu fark eder ve bu durumdan yararlanmaya karar verir. Med ve Tarentin hafif süvarilerinden bir birlik seçer ve onlara Eumenes'in sol kanadını dolaşıp oradan kampına saldırmalarını emreder; özel destek yüklerini ele geçirip Antigonos'un kampına geri götüreceklerdir. Topraktan havalanan toz nedeniyle bu girişim Eumenes'in ordusu tarafından fark edilmez. Düşman kampının yeterince korunmadığını gören Antigonos'un adamları, düşmanlarının özel eşyalarının çoğunu ele geçirip götürürler. Bu yükler, eşleri, çocukları, hizmetçileri ve ordunun biriktirdiği maddi birikimleri içeriyordu.


Sağ kanatta, hareketlerini yoğun tozla gizleyen Antigonos ve Demetrius, ağır süvarileriyle birlikte, savaş halindeki askerlerin ve fillerin etrafından dolaşarak, Eumenes'in atına beklenmedik bir şekilde yanlarından saldırırlar. Eumenes'e bağlı general Peucestas komutasındaki ağır süvarilerinin büyük bir kısmı gafil avlanarak bozguna uğrar. Eumenes'in Antigonosları geri püskürtmek için gösterdiği tüm kahramanca çabalara rağmen, sayıca yetersizdir ve geri püskürtülür. Antigonus ve Demetrius, Eumenes ile ordusunun geri kalanı arasında bir perde oluşturmak için süvarilerini kullandılar. Filler ve muharebe birlikleri arasındaki savaş, Eumenes'in öndeki fili öldürülüp, geri kalanları sinirle kaçınca sona erdi. Antigonus sağ kanatta yapılan savaşı net bir şekilde kazanır.

Bu arada merkezde iki falanks hâlâ çarpışıyordu. Neredeyse yenilmez görülen Gümüş Kalkanlar'ın öncülüğünde, Eumenes'in falanksı açık bir zafer kazanır. Eumenes, Peucestas'a süvarileriyle birlikte tekrar savaşa girmesini ve bu avantajı kullanmasını emreder; ancak Peucestas bunu reddeder, hatta daha da geri çekilir. Antigonos, sağ kanadın komutanı Pheiton'a, Eumenes'in falanksına arkadan saldırmasını emreder. Bu durum, Eumenes'in ağır piyadelerinin kendilerini zafere götürecek takibi bırakmasına neden olur, ancak savaşla yoğrulmuş deneyimli gaziler oldukları için soğukkanlılıklarını korurlar, bir kare düzeni oluştururlar ve savaş alanından güvenli bir şekilde ayrılırlar.

Sonrası
Savaşın sonucu Paraitakene'de olduğu gibi kesin değildir ve Eumenes hâlâ güçlü bir orduya sahiptir. Aynı akşam Eumenes, orduyu ertesi gün Antigonos'la tekrar savaşmaya ikna etmeye çalışır, ancak ordu isteksizdir, çünkü ordugâhlarının yağmalandığını yeni öğrenmişlerdir. Satraplar satraplıklarını koruyabilmek için geri çekilmek isterler. Konuyu kendi ellerine alan ise Gümüş Kalkanlar olur. Eşlerinin, çocuklarının, hizmetçilerinin ve ganimetlerinin Antigonos'un elinde olduğunu öğrenince, gizlice Antigonos ile pazarlık yapmaya başlarlar. Antigonos, Eumenes ve gelecekte kendisine bağlılık sözü karşılığında onların eşyalarını ve ailelerini geri vereceği konusunda bir anlaşma yapılır. Gümüş Kalkanlar, Eumenes ve üst düzey subaylarını derhal tutuklar ve Antigonos'a teslim ederler.

Eumenes sıkı bir gözetim altına alınır ve kaderini belirlemek üzere Antigonos'un talebiyle bir konsey oluşturulur. Demetrius ve Nearchos, Antigonos'tan Eumenes'in hayatını bağışlamasını isterken, konsey üyelerinin çoğu Eumenes'in idam edilmesi konusunda ısrar ederler. İdam kararı verilir ve Eumenes'in sonu gelir. Naaşı gömülmek üzere silah arkadaşlarına geri teslim edilir. Eumenes'in müttefiki olarak Hindistan'dan gelen ve Eumenes'in filleri ile hafif piyadelerinin toplanmasından sorumlu olan general Eudemus ve Argyraspides'in lideri Antigenes de idam edilirler.

Eumenes'in ordusunda yer alan Makedonyalılar, Antigonos'un ordusunun saflarına çekilirler. Gümüş Kalkanların (Eumenes ve Antigenes'e ihanet eden) kararsız sadakati göz önüne alındığında, Antigonus bunların en itaatsiz 1.000'ini Hintlerle sınır savaşında savaşmak üzere uzaktaki Arachosia satraplığına göndermeye karar verir, yerel satrap Sibyrtius'a onları harcanabilir olarak görmesi için özel emir verilir.

Popüler kültür
Alfred Duggan'ın Demetrius'un hayatını anlatan (Elephants and Castles) Filler ve Kaleler adlı romanı da bu savaşı konu alır.

Christian Cameron'un Tiran serisinin üçüncü romanı olan Cenaze Oyunları, Gabiene Muharebesi'ni konu alır.

Kaynakça
Modern kaynaklar
John Hackett, Klasik Dünyada Savaş. Londra: Sidgwick & Jackson. 1989. .
Richard A. Billows, Tek Gözlü Antigonos ve Helenistik Devletin Yaratılışı, 1990. ISBN .
On Dördüncü Hafta Ders Notları

Notlar