Baas Partisi (Irak ağırlıklı hizip)

Arap Sosyalist Baas Partisi ("Baas", "diriliş" veya "rönesans" anlamına gelir; , Ḥizb al-Ba'th al-'Arabī al-Ishtirākī), Irak yanlısı Baas hareketi olarak da anılan merkezi 2003 yılına kadar Irak'ın Bağdat kentinde bulunan Baasçı bir siyasi partidir. Orijinal Baas Partisinin 1966'daki bölünmesinden sonra ortaya çıkan (aynı adlara sahip) iki partiden biridir.

1966'da orijinal Baas Partisi ikiye bölündü; biri Suriye'deki Baas Partisinin Şam liderliğini, diğeri ise Irak'taki Bağdat liderliği tarafından yönetiliyordu. İki Baas partisi aynı adı korudu ve Arap dünyasında paralel yapıları sürdürdü, ancak ilişkileri o kadar uzlaşmaz hale geldi ki, Suriye kanlı İran-Irak Savaşı sırasında İran'ı Irak'a karşı destekleyen tek Arap devleti oldu; Körfez Savaşı'nda Irak'a karşı ABD liderliğindeki koalisyona da katıldı. Baasçılar ilk kez 1963'te Irak'ta iktidarı ele geçirdiler, ancak birkaç ay sonra görevden alındılar. Partinin bölgesel örgütü, Irak'ı 1968 ile 2003 yılları arasında Ahmed Hasan el-Bekir ve Saddam Hüseyin'in önderliğinde uzun yıllar yönetti. Arap Sosyalist Baas Partisi - Irak Bölgesi, 2003 yılında Irak'ın işgalinden sonra Geçici Koalisyon Yönetimi tarafından yasaklandı.

Yapısı
Genel sekreterler
Ulusal Kongre
Not: 1-8. Ulusal Kongreler için Şubat 1966 öncesi birleşik Baas Partisi tarafından düzenlenen ulusal kongrelere bakınız.

9. Ulusal Kongre (Şubat 1968)
10. Ulusal Kongre (Mart 1970)
11. Ulusal Kongre (1977)
12. Ulusal Kongre (1992)

Organizasyon
Mişel Eflak, Selahaddin el-Bitar, Munif Razzaz ve diğerlerinin liderliğindeki Eflak grubunu deviren 1966 Suriye darbesinin ardından, orijinal Baas Partisi Irak ağırlıklı ve Suriye ağırlıklı Baas hareketlerine bölündü. İki hareket ayrı ulusal komutanlıklar kurdu; Ulusal Komutanlık teoride her iki hareketin de en yüksek parti organıydı ve kendi Baas hareketlerini kontrol ediyordu. Ancak her iki ülkede de ulusal komutanlık ilgili bölgesel komutanlığın kontrolü altındaydı. Irak ağırlıklı Baas hareketinde tüm Ulusal Komutanlık üyeleri kendi bölgesel kollarından geliyordu - örneğin Ürdün'deki Baas Partisi kolunu temsil eden bir üye her zaman vardı. Teorik olarak Ulusal Komutanlık, ulusal kongreler arasındaki en yüksek parti organıydı ve diğer bölgelerdeki (ülkelerdeki) bölgesel komutanlıkların işlerini kontrol etme yetkisine sahipti.

Ulusal Kongre delegeleri, yeniden seçilme hakkına sahip olan Ulusal Komutanlık üyelerini seçti. Ulusal Komutanlığın fiili olarak çok az yetkisi olsa da önde gelen üyelerinin çoğu aynı zamanda Irak Bölgesel Komutanlığı ve Devrimci Komuta Konseyinde de koltuk sahibiydi. Eflak, Şubat 1968'de Lübnan'ın başkenti Beyrut'ta Irak ağırlıklı Baas Partisi tarafından düzenlenen Dokuzuncu Ulusal Kongre'de Ulusal Komutanlık Genel Sekreteri seçildi. Yerine Saddam Hüseyin'in geçtiği 1989 yılındaki ölümüne kadar görevini sürdürdü. Saddam'ın 30 Aralık 2006'da idam edilmesinin ardından İzzet İbrahim ed-Duri 3 Ocak 2007'de Baas Partisinin fiili lideri oldu. Arap Sosyalist Baas Partisi Irak Bölge Komutanlığı sekreteri olarak, eski Baas partisinin hayatta kalan en yüksek rütbeli üyesiydi. Parti 3 Kasım 2020'den bu yana Salah el-Muhtar tarafından yönetilmektedir.

Bölgelere göre şubeler
Bahreyn
Milliyetçi Demokratik Meclis ( ) Bahreyn'de Irak ağırlıklı Baas Partisini temsil etmektedir. Grup, Genel Sekreter olarak Hasan Ali ve Genel Sekreter Yardımcısı olarak Mahmud Kassab tarafından yönetilmektedir. Parti 1960'lar ve 1970'lerde Baasçı Irak'ta eğitim görmüş Bahreynliler tarafından kurulmuştur. Parti 2002 parlamento seçimlerini boykot etmiş ancak 2006 seçimlerini boykot etmemiştir. Parti 2011 parlamento ara seçimlerini de Bahreyn Ayaklanması ile dayanışma amacıyla boykot etmiştir. Genel merkezi Zinj'de bulunmaktadır.

Parti, hükûmetin vatandaşlığa kabul politikalarına karşı çıkmakta ve etnik Bahreynlilerin iş için yabancı işçilerle eşit şekilde rekabet etmesinin adil olmadığını savunmaktadır. Irak halkına karşı bir vahşet eylemi olarak gördüğü 2003 Irak İşgali'ne karşı çıkmıştır. Parti, demokrasiye barışçıl bir geçişle birlikte mevcut monarşinin devrilmesini aktif olarak desteklemektedir.

Cezayir
Partinin Cezayir'deki kolu olan Cezayir Arap Sosyalist Baas Partisi ( ; Fransızca: Parti Baath arabe socialiste d'Algérie), Ahmed Çutri (Bölge Komutanlığı sekreteri) tarafından yönetilmektedir. Parti yasaklıdır ve Çutri 1990'larda Cezayir Baas hareketine yönelik hükûmet baskısı nedeniyle Irak'a kaçmak zorunda kalmıştır. Irak yanlısı önemli bir Baasçı, 1980'lerde EKC-EHKC-Devrim Konseyinin lideri olan Abdülkadir Ceylani idi.

Filistin
Arap Kurtuluş Cephesi (AKC) kurulmadan önce Irak yanlısı dağınık bir Baas gerilla hareketi mevcuttu.

Irak'ın işgali, merkezi Bağdat'ta bulunan Irak egemenliğindeki Baas Partisini devirdi. Bu durum hareketi zayıflattı ve Irak ordusu AKC'nin faaliyetlerinin çoğunu koordine ettiği için AKC de önemli ölçüde zayıfladı.

AKC'nin ilk lideri Ürdün Baas kolundan Zayid Haydar'dı. Diğer liderler arasında Münif Razzaz, Abdurrahim Ahmed ve Mahmud İsmail bulunmaktadır. En son olarak Rakad Selim tarafından yönetilmiş ve merkezi Ramallah, Batı Şeria'da bulunmuştur. İsrail Savunma Güçleri Selim'i Ekim 2002'de tutukladı. ancak güçlü bir parti aygıtı inşa ederek iktidarı ele geçirmeyi başardığı belirtilmektedir. Irak merkezli parti başlangıçta (Suriyeli muadili gibi) pan Arabizme bağlıydı. Parti 1968'de iktidara geldikten sonra Irak milliyetçiliğini benimsedi ve Iraklıları kendilerini Orta Çağ İslami kimliğine sahip Mezopotamya'nın kültürel mirasçıları olarak tanımlamaya teşvik etti. Saddam Hüseyin, kendisini II. Nebukadnezar ve Hammurabi ile kıyaslatarak büyük bir neo-Mezopotamya Irak ulusunun lideri olarak görülmeye çalışmıştır. Bu, politikayı hafifletme iddiasındaydı ancak birçok kişi bunun daha fazla işten çıkarmaya yol açacağından korkuyordu. Baas Partisi 2020'deki ölümüne kadar Saddam'ın eski yardımcısı İzzet İbrahim ed-Duri tarafından yönetildi.
Kuveyt
1983'ten itibaren Faysal es-Sani tarafından yönetilmiştir. Kuveyt Baas Partisi şubesi Irak'ın Kuveyt'i işgali nedeniyle Körfez Savaşı sırasında çökmüştür. Irak Ulusal Diyalog Cephesi lideri Salih el-Mutlak partiyi yeniden inşa etmeye çalışmakla suçlanmıştır. Kaddafi'nin devriminin ardından çeşitli Halk Komiteleri kuruldu. Bu komiteler (başlangıçta halk tarafından yönetiliyordu) birçok Baasçıyı tutukladı.

Libya Baasının kurucusu Emir Tahir Deghayes daha sonra Kaddafi'nin güvenlik güçleri tarafından tutuklandı ve üç gün hapiste kaldıktan sonra öldü. Deghayes'in ölümü iddialara göre büyük bir hükûmet karşıtı gösteriye yol açtı (ki bu gösteri bastırıldı) ve ardından birçok önde gelen Baasçı hapsedildi. 1982'de 25 Libyalı Baasçının yasadışı bir örgüte üye olmakla suçlandığı bir dava başladı ve işkence gördükten sonra serbest bırakıldılar. Ertesi yıl aynı suçlamayla yeniden yargılandılar: üçü idama, diğerleri ömür boyu hapse mahkûm edildi. 1980'lerdeki tutuklamalar ve yargılamalar Libya'daki bölgesel Baas örgütünün dağılmasına yol açtı.

Arap milliyetçisi bir örgüt olan Libya Ulusal Hareketi (LUH), Baasçı avukat Ümran Burweiss tarafından kurulmuştur. LUH (halen varlığını sürdürmektedir) başlangıçta Iraklı Baasçılar tarafından finanse edilmiş ve nispeten yüksek kaliteli propaganda materyalleri üretmiştir. Örneğin, 1980'lerde Sawt at-Talia ile birlikte Libya'ya kaçırılan ses kasetleri yayınlamıştır. Örgüt ayrıca Bağdat Radyosu için de yayınlar yapmıştır.

Lübnan
Şu anda Sosyalist Arap Lübnan Öncü Partisi ( ) olarak bilinmektedir. Lübnan'daki parti şubesidir. Şube ikinci kongresini Ekim 2011'de gerçekleştirmiştir.

Ancak Baas Partisinin Irak yanlısı Lübnan kolunun varlığı çok daha eskilere dayanmaktadır. Baas hareketinde 1966'da yaşanan ve parti üyelerinin Suriye ve Irak'a bağlılıkları arasında bölündüğü bölünmenin ardından Irak kanadı Abdülmecid Rafei tarafından yönetildi. Bölünme sırasında öne çıkan diğer üyeler Cihad George Karam, Refik Nasib Alfaqiya, Karam Mohamed Assahli, Hani Mohamed Shoiab, Ammar Mohamed Shabli, Hassan Khalil Gharib ve Asaf Habin Alharakat idi.

Başlangıçta Irak Baası yanlısı kol ile Suriye Baası yanlısı kol Ulusal Cephe içinde yan yana çalışmış, ancak Suriye ve Irak Baası arasındaki gerilimin artmasıyla iki parti savaşa girmiştir. Parti, 1960'lardaki gösterilerde aktifti ve er-Rafei siyasi faaliyetleri nedeniyle Lübnanlı yetkililer tarafından gözaltına alındı, ancak 1968 genel seçimlerinde Trablusşam'dan aday oldu. Parti 1970'lerin ilk yarısında genişledi ve 1972 genel seçimlerinde er-Rafei Trablusşam'dan parlamentoya seçildi. Eski bir üye olan Ali el-Halil ise Sur'dan seçildi. Parti Güney Lübnan'da aktifti ve Irak'tan gelen cömert yardımlarla inşa edildi. Lübnan İç Savaşı sırasında Lübnan Parlamentosu 1975 yılında Ulusal Diyalog Komitesini kurdu. Suriye yanlısı Baas Partisinden Asım Kanso komiteye üye oldu, ancak Irak yanlısı Baas Partisinden hiçbir isme komitede yer verilmedi. Baasın o dönemdeki lideri Tahsin el-Atraş Kasım 1981'de vurularak öldürüldü. Parti, İlerici Sosyalist Partisinden Velid Canbolat'ın liderliğindeki siyasi bir örgüt olan Lübnan Ulusal Hareketinin bir üyesiydi. Varlığı boyunca Filistin Arap Kurtuluş Cephesini kontrol etmiştir.

Mısır
Arap Sosyalist Baas Partisi - Mısır Bölgesi ( ) Mısır'da aktif bir şubedir.

Parti, Suriye'de Beşşar Esad'ın görevden alınmasını desteklemekle birlikte, İsrail, Türkiye ya da İran gibi ülkelerin art niyetli olduklarına ve Suriye'nin altını oymaya çalıştıklarına inandığından, çatışmaya hiçbir yabancı müdahalenin yapılmaması çağrısında bulunmaktadır.

Parti 1990'ların başında yasa dışı ilan edildi ve 14 Nisan 1991'de iki Iraklı istihbarat görevlisi, Mısırlı yetkililerin Mısır'daki sabotaj operasyonlarını finanse etmek için kullanılacağını iddia ettikleri 38.000 dolarla birlikte gözaltına alındı. Aralarında şair Muhammed Afifi Matar'ın da bulunduğu diğer bazı Mısırlı Baasçılar da Nisan 1991'de Iraklı terörist bir komploya karıştıkları şüphesiyle gözaltına alındı.

Moritanya
Moritanya'da Irak yanlısı ilk faaliyetler 1968'de gerçekleşmiş, ancak örgütsel olarak 1972'de kurulmuştur. Moritanyalı Baasçılar tarihlerini iki evreye ayırmaktadır: kuruluş (1976-1982) ve yayılma (1982-1990).

Irak'ın Kuveyt'i işgal etmesiyle birlikte Baas Partisi popüler cazibesini kaybetti ve Irak elçiliğinden gelen mali yardımlar kesildi. Moritanya Baas Partisi ülkedeki en büyük Arap milliyetçisi siyasi güç olmaya devam etmektedir. Parti, 2003 Irak işgali sonrasında Saddam Hüseyin'in devrilmesinden sonra bile Bağdat merkezli Baas Partisi ile iyi ilişkilerini sürdürmüştür. Parti 1992 parlamento seçimlerinde milletvekili adayı çıkarabilmiş ve senato seçimlerinde aday çıkarabilen tek parti olmuştur (Demokrasi ve Yenilenme için Cumhuriyetçi Parti hariç). Ancak parti ülke genelinde oyların sadece yüzde birini alabildi ve ne Parlamentoda ne de Senatoda bir sandalye elde edemedi. Partinin lideri Kabry Ould Taleb Jiddou, seçim kampanyası nedeniyle yeni seçilen Hükûmet tarafından Dışişleri Bakanı olarak ödüllendirildi.

Şube, eleştirmenler tarafından ırkçı olarak görülen bir görüş olan ülkenin tamamen Araplaştırılmasını desteklemektedir. Veled Haydala, halefi Başkan Muaviye Veled Seyyid Ahmed et-Tayi döneminde de devam eden Baas karşıtı bir politika başlattı. Ancak Moritanya hükûmeti Körfez Savaşı sırasında Irak'ı destekledi ve Irak-Moritanya ilişkileri o kadar yakınlaştı ki, Amerikan işgalinin ardından Saddam'ın ailesinin ülkeye sığındığı yönünde (doğru olmayan) söylentiler uluslararası alanda dolaşmaya başladı. Baasçılara karşı baskı azaltılmamıştır. 2003 yılında birçok Baasçı hükûmeti devirmeye çalıştıkları şüphesiyle hapse atıldı. Parti, İsrail ile ikili ilişkilerin resmen kurulmasının ardından 1999 yılında yasaklandı. Ulusal Öncü Partisi, Irak hükûmetiyle işbirliği yaparak ülkede huzursuzluk çıkarmak için planlar geliştirmekle suçlanıyordu.

Partinin lideri Muhammed Veled Abdullah Veled Eyye, 2003 yılında hükûmetin İsrail ve ABD ile ilişkilerini kesmesini ve Saddam Hüseyin'e yardım etmesini talep eden büyük bir hükûmet karşıtı gösterinin ardından tutuklandı. O ve diğer 13 Baasçı hükûmet güçleri tarafından tutuklandı ve partinin merkezi Mayıs ayında basıldı. Onun yerini Irak yanlısı bir başka Baas partisi aldı: İş ve Ulusal Birlik Partisi ( kısaltma PTUN). Ancak PTUN Irak Baas Partisine yakın olsa da grup küçük ve büyük ölçüde etkin değil.

Sudan
Arap Sosyalist Baas Partisi - Sudan Bölgesi, Baas Partisinin Sudan'daki bölgesel koludur. Kemal Bolad 1989 yılında, Taiseer Mutassir ise 1990 yılında Bölge Sekreteri olmuştur. Şube 2003 yılında tahminen 1000 üyeye sahip olmakla birlikte her zaman küçük olmuştur, ancak çoğunlukla şubenin Irak tarafından finanse edilmesi nedeniyle yetersiz üye sayısının gösterdiğinden daha büyük bir etkiye sahip olabilmiştir.

Yıllarca Arap milliyetçisi Sudan hükûmetiyle işbirliği yapan Baas Partisi, 1990'da ilişkilerini keserek muhalefet partisi haline geldi. 1991 Körfez krizi sırasında Sudan'ın desteği olmasaydı bu durum Irak'ı rahatsız edecekti. 1990'da parti büyük ölçüde Baasçı Irak'ta eğitim görmüş öğrencilerden oluşuyordu. Ertesi yıl Irak'ın işgalinden sonra 80 Sudanlı Baasçı siyasetten uzak durmak şartıyla Sudan'a geri döndü.

Tunus
Tunus'taki ilk Baas kolu, daha sonra birleşik Baas Partisi altında, 1955'te kuruldu, ancak Baas Partisi Zeynel Abidin Bin Ali döneminde yasa dışı ilan edildi. Tunus Devrimi'nin ardından, Tunus Baas Hareketi ( ; ) 3-5 Haziran 2011'deki Birinci Kongresi'nde kuruldu ve 22 Ocak 2011'de yasal olarak tescil edildi. Ancak Baasçılar 1950'lerden beri yeraltı siyasetinde aktiftir. Baas Hareketi Saddam Hüseyin'in ölümünün beşinci yıldönümünü andılar. Baas Hareketi Yürütme Komitesi Genel Sekreteri Ömer Osman Belhaci, "Hüseyin'in idamı sembolikti, bir kişiyi değil temsil ettiği ve uğruna savaştığı fikirleri öldürdüler. Hüseyin sömürgeciliğe karşı olduğu, Arap birliğinin ve Arap ülkelerinin bağımsızlığının savunucusu olduğu için öldürüldü". Muammer Kaddafi'nin öldürülmesini desteklemediğini de ifade ederek Kaddafi'nin de herkes gibi adil yargılanma hakkına sahip olduğunu söyledi. 4 Şubat 2012 tarihinde Baas Hareketi Yürütme Kurulu, geçici Tunus hükûmetinin Suriye büyükelçisini sınır dışı etmesini kınayan bir bildiri yayınladı. Baas Hareketi Suriyeli protestocularla dayanışma içinde olduğunu ifade etti ve silahsız göstericilerin vurulmasını kınadı. Komite, Suriye Büyükelçisinin sınır dışı edilmesinin çatışmayı militarize edeceğini, Arap kamuoyunu hükûmete karşı harekete geçireceğini ve askeri müdahaleye yol açacağını öngördü. Devrimden sonra Arap Demokratik Öncü Partisi Tunus'taki ikinci "Iraklı" Baasçı Parti olarak ortaya çıktı. Üyeleri daha genç ve siyasi pozisyonu tarihsel Baas Hareketinin daha solunda olan hareketin liderliğini Hayreddin Souabni ve Ahmed Sıddık yapmaktadır. Baas Hareketi, güçlü halk desteğine sahip komünist ağırlıklı bir cephe olan Halk Cephesinin bir üyesidir.

Ürdün
1966'daki bölünme sırasında Ürdün şubesinin tahminen 1.000 üyesi vardı. Arap Kurtuluş Cephesi (AKC) içinde aktifti ve AKC'nin ilk lideri Ürdünlü Zaid Haydar'dı. 1966'da Irak yanlısı Baas direnişine katılan Munif Razzaz, sonunda AKC lideri oldu. Buradan parti basamaklarını tırmandı ve Iraklı yetkililer tarafından ev hapsine alınmadan önce Ulusal Komutanlığın bir üyesi oldu. Bunun nedeni her iki Baas partisinin de (Irak yanlısı ve Suriye yanlısı) ideolojinin yerine Saddamcı söyleme ya da Esad yönetimine körü körüne bağlılığı koymuş olmalarıdır. Parti 1993'te yasal olarak tescil edildi, ancak adını Arap Sosyalist Baas Partisinden Ürdün Arap Sosyalist Baas Partisine ( ) çevirdi. Ürdün'ün eski enformasyon bakanı Khalil Haddadeen, 1993 ve 1997 seçimlerinde Irak yanlısı, Saddamist bir platformda parlamentoya seçildi. Şu anda Baasın parlamentoda hiçbir üyesi bulunmamaktadır. 2003 yılında partinin 200'den az üyesi olduğu tahmin ediliyordu. Cablegate'in 2007 tarihli bir belgesine göre, Arap Sosyalist Baas Partisinin önde gelen isimlerinden Ahmed el-Dmour, İslami Hareket Cephesinin siyaset sahnesindeki hakimiyetine yönelik en büyük tehditlerden biri olarak görülüyordu. 2023 yılında Ürdün Baas Partisinin yerel seçimlere katılma izninin yenilenmesi Iraklı figürlerin eleştirilerine neden oldu.

Yemen
Ulusal Arap Sosyalist Baas Partisi - Yemen Bölgesi ( ) Kasım Selam Said tarafından Bölge Komutanlığı Sekreteri olarak yönetilirken Abdülvahid Havaş Sekreter Yardımcısı olarak görev yapmaktadır. Al-Ehyaa Al-'Arabi ( ; ) gazetesini yayınlamaktadır.

Parti 1990 yılına kadar gizli siyasi faaliyetler yürütmüş ve 10 Şubat 1997 tarihinde Ulusal Arap Sosyalist Baas Partisi olarak tescil edilmiştir. İlk olarak 1995 yılında Arap Sosyalist Baas Partisi olarak kayıt yaptırmak istemiş, ancak bu isim yetkililer tarafından Suriye yanlısı Baas partisine verilmiştir. Mart 2011'de partinin Hudeyde şubesinin şehirdeki protestoculara yönelik şiddetli saldırıların ardından ayaklanmanın yanında yer aldığı bildirildi.

Parti 1993 parlamento seçimlerine Suriye yanlısı Arap Sosyalist Baas Partisi ile ittifak halinde katıldı ve yedi sandalye kazandı. Seçimlerden sonra iki Baasçı grup arasındaki ilişkiler bozuldu ve sonraki seçimlere ayrı ayrı katıldılar. Parti 1997 parlamento seçimlerine itiraz etti (hiç sandalye kazanamadı) ve 1999 cumhurbaşkanlığı seçiminin boykot edilmesi çağrısında bulundu. Şube başkanı Said, Suudi Arabistan'ı eleştiren bir makalesi nedeniyle Şubat 2000'de Enformasyon Bakanlığı tarafından dava edildi. 2003 parlamento seçimlerinde parti 23.745 oy (ulusal oyların yüzde 0,4'ü) aldı ve yine parlamentoya giremedi.

Notlar

Kaynakça
Konuyla ilgilli yayınlar
Dış bağlantılar
Resmi internet sitesi