Bulgar Mezar Taşları

Bulgar Mezar Taşları, Bulgar Mezar Kitabeleri ya da Bulgar Anıtları, Altın Orda'nın Bulgar Ulusu'nda sınırları içerisinde Moğol hakimiyeti sonrasında bulunmuş 13-18.yy.lardan kalma mezar kitabeleridir. Bölgede bulunan mezar kitabelerinin çoğunluğu 13. ve 14. yüzyılda Kazanka nehrinin güneyinde, daha yoğunluklu olarak da Kama nehrinin güneyinde ve İdil nehrinin güney kıyılarında, yoğunlaşırken, 15. ve 16. yüzyıllardan kalan yazıtlar Kama nehrinin kuzeyinde, daha yoğunluklu olarak da Kazanka nehrinin kuzeyinde ve Zöye nehrinin batısında yoğunlaşmaktadır. 13.-14. yüzyıllardan kalan Türkçe yazıtlar çoğunlukla İdil Bulgarcasında kaleme alınmışken, 15-16. yüzyıllardan kalan yazıtlarda İdil Bulgarcasına rastlanmaz, hepsi Eski Tatarcada yazılmıştır. Taşlara Bulgarca metinler kazınması, bir kültür ve ticaret merkezi olan İdil Bulgar devletinde ve Bulgar Ulusu'nda Arap harfli bir Bulgar yazınının varlığını düşündürür. Ancak günümüze ulaşan Arap harfli Bulgarca bir eser olmamıştır. Arkeolojik kazılarda Moğol istilası önceki dönemde bulunan eşyaların üzerinde Arapça harici bir Bulgarca yazıt tespit edilememiştir: İdil Bulgarları kendi dillerini yazarken Runik alfabe kullanıyordu ve kendi dillerini Arap alfabesi ile nasıl yazacaklarını bilmiyordu yahut gerek duymuyordu.

Müslüman mezar taşlarının dili
Müslüman kitabeler Arapça, İdil Bulgarcası ve Eski Tatarca olmak üzere üç ayrı dil içermektedir. 13.yy.da Arapça ile başlayan yazıt geleneği İdil Bulgarcası ile devam etmiş, çok geçmeden de yerini Eski Tatarcaya bırakmıştır. 1311 tarihli yazıt Arapçayla, Şaz Türkçesiyle ve Lir Türkçesiyle yazılmış üç dilli bir mezar kitabesidir. Bazı yazıtların bir Türkçe yüzü bir de Arapça yüzü bulunur.

Lir Türkçesi ile yazılmış metinlere farklı adlandırmalar yapılmıştır. Orta Bulgarca veya Volga Bulgarcası denilmiştir. Eski Çuvaşça ve Orta Çuvaşça diye dahi adlandırılmıştır.

Şaz Türkçesi ile yazılmış metinlere ise Volga Türkçesi denilmiştir. Ayrıca Tatarca olarak da anılmıştır. Yusupov'a göre Yeni Bulgarca, Aşmarin'e göre ise Çağataycadır.

Yazıtlar
13'üncü yüzyıl
Erken dönem yazıtlarda kûfi yazı biçimi yaygındır. Yine erken yazıtlarda sayıları rakamlarla yazmak tercih edilirken, 13.yy.ın son çeyreğinden başlayarak sayılar Arap harfleriyle yazmaya başlanır. Bu dönemde Ortak Türkçe yazıtlara rastlamayız. Yazıtlar Arapça ya da Volga Bulgarcasında yazılmıştır, ancak Volga Bulgarcası yazıtlar da sistematikleşmemiştir. Volga Bulgarcası yazıtlarda kullanılan dil oldukça sadedir.

Örnek yazıtlar
Arapça örnek yazıtlar
İlk örnekte yıl rakamlarla verilmişken, ikinci örnekte yıl harflerle verilmişir. Her iki Arapça yazıt da edebi açıdan oldukça zengindir.



Türkçe çevirisi: O, ölmeyen diridir. Bu, örtülü, iffetli, nurlu, şerefli ve cömert hanımefendinin bahçesidir. [...] ibadet eden, temiz, bilgili, faziletli bir kadındı. Allah ona rahmet etsin ve günahlarını bağışlasın. Bu kabir, diri İsmail'in kızı Emek İlçi'ye aittir; Mahmud bin Mansur el-Bulğari'nin soyundandır. Rebîülevvel ayının on altısında, 684 yılında vefat etmiştir.



Türkçe çevirisi: O, ölmeyen diridir; her canlı ise ölecektir. Bu, örtülü, iffetli, salih (iyi, dindar) hanımefendinin bahçesidir. O, oruç tutan, doğru, cömert ve herkese faydalı olandır. O, korunmuş, temizlenmiş, rükû eden, secde eden kadındır. Hayır kapılarını açan, mutlulukların ürünü olan, kerametlerin kaynağı, kadınların tacı olan, âlemlerde sabırlı İlbey, Burâş Bey'in kızı Sabar'dır. Allah onun ruhunu mukaddes kılsın ve kabrini nurlandırsın. Allah'ım! Ona geniş bir rahmet ver ve onu bütünüyle bağışla. İlkbaharda Cemâziyelâhir ayında altı yüz doksanda Allah'ın rahmetine kavuştu.

Bulgarca örnek yazıtlar
En erken İdil Bulgarcası yazıt Hicri 680 (1281/1282) tarihli yazıttır. Bu yazıtta ilk kez, şecere kısmı yeterince okunaklı olmamakla birlikte, ölen kişinin şeceresi ve ölüm yılı Bulgarca olarak verilmiştir. Bu yazıttan sonraki en erken Bulgarca yazıt, çift yüzlü olan Hicri 25 Rabiulahir 686 (9 Haziran 1287) tarihli Suvarlı Yunus'un kitabesidir. Bu yazıtta ise yıl, ay ve gün tam olarak belirtilmiş olup, okunması güç olsa da ölen kişinin yaşı da şecereyle birlikte verilmiştir. Bu yazıttan sonra Hicri 687 (1288/1289) tarihli isimsiz yazıt tarihi en eski üçüncü İdil Bulgarcası yazıttır:

Türkçe çevirisi: Hicretten (sonra) altı yüz seksen yedinci yıl gün idi.

Bu üç yazıttan sonra, Hicri 690 yılında pek çok yazıt görmeye başlarız. Bu tarihte genelde (fani) dünyadan (baki) ahirete göçtüğü/gittiği hicretten kalıbı ile ölen kişilerin ölüm tarihleri ifade edilmiştir.



Türkçe çevirisi: Dünyadan göçüp ahirete vardığı hicretten (sonra) altı yüz doksan yıl Şaban ayı baş gün idi. Allah rahmet eylesin! Kendi başı.

Çok yüzlü yazıtlar
Bir yüzü Arapça ve bir yüzü Bulgarca yazılmış ve ilk kez Fakhrutdinov (1997) tarafından yayınlanmış sülüs tipi kitabe, 9 Haziran 1287 yılında dikilmiştir ve Bulgar dilli yüzü Arapça yüzünün çevirisi olup diğer yazıtlara kıyasla içerik açısından zengindir.



Türkçe çevirisi: [O, asla ölmeyen diridir.] Bu, [zalimlere karşı mazlum şeyhlerin ve mahallîlerin mezarıdır.] Bu garip seyyah, Tabu Yunus bin Mahmud bin ... Allah'ın rahmetine kavuştu. ... yaşında vefat etti. [Allah onu bağışlasın ve rahmet etsin.] Ölümü Rabiyu[levvel ayının] yirmi beşinci günü hicri altı yüz seksen altıda.



Türkçe çevirisi: (Bazı kısımlar Arapça) ... oğlu İdris oğlu Mahmud oğlu Suvarlı Yunus'un mezar taşıdır. Allah'ın rahmeti üzerine olsun ve huzur nasip etsin. Yıl... yıl... altmış yaş[ında] v[efat ettiği] gü[n i]çin tarihte altı yüz seksen altı yıl Rabiyulahir ayı yirmi beşinci gün, günah işlediği günki gün bir Fatiha üç İhlas [okuyunca?] Allah rahmet eylesin!

14'üncü yüzyıl
14. yüzyılda Volga Bulgar epigrafik geleneği en gelişmiş hâlini alır. Kullanılan dil daha gelişmiş ve daha edebidir. Bazı yazıtlarda şiirsel övgüler görülür. Bu dönemde kûfi ve nesih yazı biçimleri birlikte kullanılmıştır. 1310'lu yıllardan itibaren Ortak Türkçe yazıtlara da rastlanmaya başlar. İki Türkçeli yazıt dahi görülür. Yüzyılın ikinci yarısında ise yazıtlarda ciddi bir azalış meydana gelir. Volga Bulgarcası yazıtlar yerini Ortak Türkçe yazıtlara bırakmaya başlar. 1361 tarihli yazıt ise Volga Bulgarcasında yazılı son yazıt kabul edilir. Bundan sonra yazıtlara rastlansa da sıklığı azalır.

Örnek yazıtlar
Bulgarca örnek yazıtlar
Yazıt, 1980 yılında Uspaniye kilisesi restorasyonu sırasında keşfedilmiştir. Bu nedenle Tekin, yazıtı Uspaniye Kitabesi olarak adlandırmıştır. Yazıt sağlam ve okunaklıdır. Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanmıştır:


Türkçe çevirisi: (İlk üç satır Arapça) Hüküm Allah'ındır. O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri seven, mescitleri inşa eden çok hayır sahibi, eli bereketli, büyük Suvar ili ... Ali hoca oğlu Atraç hoca oğlu Ebûbekir hoca oğlu Alp hoca oğlu mezar taşıdır. Dünyadan göçtüğü tarihi yedi yüz sekiz yılı Cemazeyilevvel ayı yirmi ikinci gün idi.

Yine de dönem yazıtlarının çok azı bu şekilde yazılmıştır. Edebi övgünün yer almadığı metinler ağırlıktadır.



Türkçe çevirisi: (İki satır Arapça) Hüküm yüce ve büyük Allah'ındır. İlyas oğlu İsmail oğlu Muhammed mezar taşıdır. Allah ona rahmet eylesin. Tarihi yedi yüz altıncı yıl Zilkade ayı içinde idi. Çerimsen nehrine giderken öldü.

Yine Uspaniye kilisesinde bulunmuş, ilk defa Mukhametşin (2016) tarafından yayınlanmış ve tarihi belli olmayan ama muhtemelen diğer Uspaniye'deki yazıtlar gibi 14. yüzyılda dikilmiş iki yüzlü yazıtın her iki yüzü de Bulgarca olmakla birlikte, ön yüzünde şecere arka yüzünde ise okunması gereken dua yer almaktadır.


Türkçe çevirisi: (İlk iki satır Arapça) O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri eğiten ve onları seven, mescitler inşa eden eden, konutların ... seven hoca oğlu Osman oğlu damgacı Suvarlı İbrahim vefât etmiş. Bu tarih yedi yüz on dördüncüde Cemazeyilevvel ayının on altıncı günü idi.

Aşağıdaki yazıt, Eski Tatarca yazıtlarda yıl yazımında rakamların tercih edilmeye devam ettiğini göstermektedir. Yazıt övgüler bakımından oldukça edebidir.



Türkçe çevirisi: (İlk satır Arapça) O, ölmeyen diridir. Yiğitler güzeli, gönüller özü, alimleri ağırlayan, yetim, dul, öksüzleri koruyan Musı oğlu kuyumcu Şahidullah kabridir. [Allah] rahmet eylesin. Rabiülevvel'in ortasında tarihte 717.

13-14. yüzyıla ait yazıtların konumuna göre en çok parça bulunan 6 şehri sırasıyla;

15-18'inci yüzyıl
14.yy.ın ikinci yarısında yazıt sayısı büyük bir düşüş yaşar. Yazıt geleneğinin sürdürülmediği bu süreç 15. yüzyıl boyunca da devam eder. 16.yy.ın ilk yarısında yazıt sayısında İdil Bulgar yazıtları dönemine denk sayılabilecek önemli bir artış gözlemlense de bu dönemden sonra yazıtlar nitelik bakımından zayıflayacak ve sayısı düşecektir. 16.yy.dan sonra taş boyutu küçülmüş ve süslemeler azalmıştır. Arapça ifadeler azalmıştır; yerel dil kullanımı, Ortak Türkçe olarak, artmıştır. Metinler kısalmış ve sadeleşmiştir. Dini ve şiirsel içerik azalmıştır. Yalnızca isim, ölüm tarihi ve kısa dua yer alır. Kazan Hanlığı dönemi yerel edebiyatın ve yazıtların sayısının arttığı bir dönem olacaktır ancak yıkılışından sonra yazıtlar önemini yitirir. Yerini daha pratik bilgi amaçlı metinlere bırakır. Bu dönemde dikilmiş yazıtları önceki yazıtların aksine daha çok Kama nehrinin kuzeyinde görürüz. 16.yy.ın ikinci yarısında yazıt geleneği tekrardan sürekliliğini yitirir ve 18.yy.a kadar yazıtların sayısında çok önemli bir artış olmadan devam eder. 17-18.yy. yazıtları Kama nehrinin kuzeyine, Zöye nehrinin batısına ve ayrıca Ağizel nehrinin doğusuna dikilmiştir. Nihayetinde 1438 yılında Kazan Hanlığı kurulmuş, Eski Kazan başkent olmuştur. Şehirleri harap edilen İdil Bulgarları ya bugünkü Çuvaşistan'a ya da yeni başkente, Eski Kazan'a, göç etmek zorunda kalmıştır. Göç etmek durumunda kalan Bulgar yerlisi göç ettiği yerde asimile olarak kimliğini yitirmiştir. Bulgar, Suvar, Biler, Cüketav gibi İdil Bulgar Devletinin ve Kaşan Beyliğinin en önemli şehirleri tarih sahnesinden silinirken yerini Kazan hanlığının başkenti olan Eski Kazan'a ya da erken kayıtlarda Orta Suvar olarak geçen Şupaşkar'a bırakmıştır.
|Volga Bulgarcası
|Tataristan
| Tatar oğlu Salih
| 26
|88
| -
|-
|18 Eylül 1399
|Eski Tatarca
| -
| -
| -
| -
| 43 (2)
|-
|Mayıs/Haziran 1443
|Eski Tatarca
| -
| -
| -
| -
| 44 (2)
|-
|Hicri 7...
|Volga Bulgarcası
|Tataristan
|... oğlu Xaluc
| -
| -
|37 (1)
|}

Okumalar
Tekin T. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcasi. Ankara, 1988;
Erdal M. Die Sprache der Wolgabulgarische Inschriften. Wiesbaden, 1993.
Ceylan E. Çuvaşça çok zamanli ses bilgisi. Ankara, 1997, 256 s.
Әхметҗанов М.И. Болгар теленен язмышы (эпиграфика материаллары буенча) // ТА. 1998. № 1(2). С. 99–119. (Ахметзянов М. И. О судьбе булгарского языка (по материалам эпиграфики). На татарском языке. В интернет-ресурсе имеется сокращённый перевод статьи на русский язык — вот здесь.)
Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren. Wiesbaden, 1955;
Вепzig. J. Dаs Hunnische, Donaubolgarische and Wolgabolgarische // Philogiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 685-695.
Вепzig. J. Dаs Tschuwaschische // Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 695-751.
Róna-Tas A., Fodor S. Epigraphica Bulgarica: A Volgai Bolgar – török feliratok. Szeged, 1973;
Ligeti L. A magyar nelv török kapcsolatai a honfoglalás etőtt és az Árpádkorban. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1986 602 I.
Булатов А.Б. Булгарские эпиграфические памятники XIII–XIV вв. Правобережье Волги // Эпиграфика Востока, XVI. – М.-Л.: Наука, 1963. – С. 56–71.
Булатов А.Б. Эпиграфические памятники Закамья // Ученые записки НИИЯИИЭ. – Чебоксары, 1967. – С. 198–215.
Каховский В. Ф. Булгарские памятники на территории Чувашии // История исследования археологических памятников в Чувашском Поволжье и материалы по антропологии чувашей. Чебоксары, 1995.
Малов С.Е. Булгарские и татарские эпиграфические памятники // Эпиграфика Востока. – М.-Л., 1947. – Вып. I. – С. 38–45.
Малов С.Е. Булгарская и татарская эпиграфика // Эпиграфика Востока. – М.- Л., 1948. – Вып. II. – С. 41–48.)
Милли (Прокопьев) А Н. Отчёт о поездке с целью фотографирования древнечувашских надгробных надписей в пределах Чебоксарского и Цивильского уездов (1925 г.) // НА ЧГИГН. Отд. I. Ед. хр. 20. Инв. № 990. Л. 248-278.
Михайлов Е. П. Фотоснимки надгробных камней, сделанные входе экспедиции 1984 г. в Комсомольском, Яльчикском, Батыревском, Шемуршинском районах Чувашской АССР // НА ЧГИГН. Отд. И. Ед. хр. 803. Инв. № 7021.
Мухаметшин Д. Г. Эпиграфические памятники Болгарского городища. Рукопись. / Архив ИА РАН. -Ф. Р-21. - Ед. хр. 2015.
Хакимзянов Ф.С. Язык эпитафий волжских булгар. М.: Наука. 1978 206 с.
Хакимзянов Ф. С. Эпиграфические памятники Волжской Булгарии и их язык / Отв. ред. Э. Р. Тенишев; АН СССР, Казан. фил., Ин-т яз., лит. и истории им. Г. Ибрагимова. — М. Наука, 1987. — 191 [1] с., ил.
Хузангай А. П. БУЛГАРСКИЕ ЭПИГРАФИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ. — Статья в электронной чувашской энциклопедии.
Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 322 с.
И.И. Гайнуллин, Х.М. Абдуллин, А.В. Касимов, А.М. Гайнутдинов, С.Р. Хамидуллин, Л.Н. Багаутдинова. Документирование булгаро-татарских эпиграфических памятников современными методами. // «Восток (Oriens)», 2023. № 6, с. 29–41.

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Увидели свет новые книги по эпиграфическим и литературным памятникам Булгарского периода
Среднебулгарский — Лингвофорум.
Измайлов И. Л., Волжская Булгария XIII в.: автономия или ханский улус, 2009