Birinci Doğu Halkları Kurultayı

Birinci Doğu Halkları Kurultayı, 1- 7 Eylül 1920 tarihleri arasında Bakü’de gerçekleşen, Komintern tarafından organize edilmiş bir uluslararası toplantıdır.

Kurultaya, Osmanlı İmparatorluğu’nun son Harbiye Nazırı (Savunma Bakanı) Enver Paşa da katıldı. Enver Paşa’nın konuşma metni bir delege tarafından Rusça okundu. Kurultayı “dünya emperyalizmine karşı savaşan şarkın ihtilalci âlemi vekilleri olarak” selamladı.

Kurultayın amacı
Rusya’da “Dünya Devrimi” sloganıyla ortaya çıkan Ekim Devrimi’nin ardından dünyadaki “milliyetler meselesinin işçi sınıfının önderliğinde nasıl çözüleceğine dair yol haritasını hazırlamak" üzere düzenlenmiştir.

Kurultayın düzenlenmesi ve gelişmeler
Kurultayın düzenlenmesi Üçüncü Enternasyonal'in ikinci kongresinde kararlaştırılmıştı. “Dünyanın en önemli olayı” olarak lanse edilen kurultayın başkanlığını, “Lenin'in sağ kolu" diye bilinen Alexander Zinovyev üstlendi. Kurultay hazırlıklarını yapmakla görevlendirilen komite, bütün Doğu ülkelerine çağrı yaptı ve delege göndermelerini istedi. Türkiye, İran, Mısır, Hindistan, Afganistan, Çin, Japonya, Kore, Arabistan, Suriye, Filistin, Buhara, Dağıstan, Ermenistan, Gürcistan gibi ülkelerden 2000'e yakın delegenin katıldığı kongrede (Azeriler dahil) Türkler, 235 delegeyle kurultaya katılan en büyük grubu oluşturdu. Başta Mustafa Suphi, Ethem Nejat olmak üzere Rusya'da kurulan Türkiye Komünist Fırkası'nın temsilcileri de Kurultay'da delege olarak bulundular. Mustafa Kemal'e bağlı BMM Hükûmeti temsilcileri, Mustafa Suphi ve arkadaşlarından oluşan Türk komünistler, (Kurultay'a katılan Enver Paşa ve arkadaşlarından oluşan İttihatçılar, birbiriyle çekişen 3 ayrı grup idi.

Kurultay, 1 Eylül 1920 'de Azerbaycan Cumhurbaşkanı Neriman Nerimanov'un bir konuşmasıyla açıldı.

Anadolu'daki Türk Kurtuluş Savaşı, Kurultay'ın önemli tartışma konuları arasında yer aldı. Kurultaya TBMM hükûmeti o sırada Moskova'da bulunan Türk heyeti üyelerinden Dr. İbrahim Talî Öngören'in başkanlığında, Trabzon mebusu Hafız Mehmet, Mühendis Aziz ve Yarbay Arif Bey'den oluşan bir heyetle gözlemci olarak katıldı. Enver Paşa, Halil Paşa ve Bahattin Şakir de, kurultaya Fas, Cezayir, Tunus, Trablusgarp, Mısır, Arabistan ve Hindistan Devrimci Örgütleri Birliği'ni temsilen kabul edilmişti.

Kongrenin dördüncü oturumunda Enver Paşa'nın ve İbrahim Tali Bey'in kurultaya sundukları birer bildiri okundu. Kurultay, Ankara hükûmeti önderliğindeki kurtuluş hareketini destekleme kararı aldı. Bu nedenle kurultayın Türk Kurtuluş Savaşı tarihinde önemli yeri vardır.

Kurultay, 7 Eylül'de coşkun konuşmalar, alkışlar ve Enternasyonal marşlarıyla kapandı.

Sonrası
Kurultaydan kısa bir süre sonra İngilizlerle görüşen Bolşevikler, bu kurultayı İngilizlere karşı bir şantaj olarak kullanmış; böylece kurultay bir tür dış siyaset aracına dönüşmüştür. İlkinden sonra ikincisinin düzenlenmesine Komitern tarafından izin verilmemiştir.

Uluslarına göre katılımcı sayısı
Türk 235
Fars 192
Ermeni 157
Rus 104
Gürcü 100
Çeçen 82
Tacik 61
Kırgız 47
Yahudi 41
Türkmen 35
Kumuk 33
Lezgi 25
Oset 17
Özbek 15
Hint 14
İnguş 13
Cemşidi 12
Hazara 11
Sart 10
Kabartay 9
Çinli 8
Kürd 8
Avar 7
Leh 5
Macar 3
Alman 3
Kalmuk 3
Koreli 3
Arap 3
Tekintsi 2
Abhaz 2
Başkurt 1
Ukraynalı 1
Hırvat 1
Çek 1
Leton 1


Toplam 1275
Kongreye katılan toplam kişi 1891
Komünistler 1273
Milliyet bildirmeyen 266
Bu anketi cevaplamayan 100
Toplam kadın delege 55
Dış bağlantılar
Doğu Halkları Kurultayı Tutanakları (İngilizce çeviri) - Marxists Internet Archive

Ayrıca bakınız
Komintern
Sultan Galiyev
Mustafa Suphi
Kızıllar (film)

Kaynakça