Erva es-Süleyhî

Seyyide Hürre Ervâ bint Ahmed es-Süleyhî (1048-1138), Yemen'de 1047-1138 yılları arasında hüküm süren Süleyhî Hanedanlığı'nın son ve en uzun süre tahtta kalan lideridir. 1074-1138 yılları arasında, fiilen 64 yıl boyunca Süleyhi topraklarını yönetmiştir. Başkenti Sana'dan Zü Cibile'ye taşımıştır; ancak onun ölümünden sonra erkek varis kalmadığı için Süleyhi Hanedanlığı sona ermiştir. Erva, İslam tarihinde kendi adına hüküm süren ilk kadındı.

Süleyhiler, Fatımîlere bağlıydı; yani resmen vassal (tâbi) statüsündeydiler ancak fiilen bağımsız ve serbest hareket ediyorlardı.

1048-1067 Erken yaşam
1048 yılında doğmuştur. İsmi olan erva, "dişi dağ keçisi" anlamına gelmektedir; bazı kaynaklarda unvanı es-Seyyide (hanımefendi/hür kadın) olarak da geçmektedir. Arva küçükken babası Ahmed ölmüş, annesi ise daha sonra Arva'nın başlıca siyasi rakiplerinden biri hâline gelecek olan müttefik bir kabilenin üyesi, Âmir bin Süleyman ez-Zevâhî ile yeniden evlenmiştir. Arva; amcası, aynı zamanda Süleyhilerin ilk hükümdarı olan Ali es-Süleyhî (h.1047-1067) ve eşi Esma'nın himayesinde, kraliyet sarayında büyümüştür. Ali ve eşi Esma onun zekasını fark ettiklerinde, ona o dönemde alınabilecek en iyi eğitimi vermişlerdir.

Evlilik

Arva, 1065 yılında 17 yaşındayken Ali'nin veliahdı ve kuzeni olan el-Mükerrem Ahmed ile evlenmiştir. Kendisine çeyiz (mehir) olarak Aden şehrinin yıllık geliri olan 100.000 dinar tahsis edilmiştir. Arva'nın el-Mükerrem Ahmed'den dört çocuğu olmuştur: Ali bin Sabâ ile evlenen Fatıma (ö. 1140); kuzeni Ali ez-Zevâhî ile evlenen Ümmü Hamdan (ö. 1122); ve her ikisi de 1087 civarında henüz çocuk yaşlarındayken vefat eden iki oğlu Muhammed ve Ali.

1067-1074 Kralın eşi olarak
1067 yılında Ali es-Süleyhi, eşi Esma ile birlikte hac yolculuğunda iken, Zebîd'in Necâhî hükümdarı Saîd bin Necâh tarafından baskına uğradı ve öldürüldü. Eşi Esma ise esir alınarak hapsedildi ve burada bir yıl boyunca kocasının bir kazığa geçirilmiş kesik başını seyretmeye mecbur bırakıldı. Esma bu süreçte gösterdiği dayanıklılığı ile övüldü. Esma zekice bir hamle ile Ahmed'e bir dilenci yoluyla ekmeğin içine sakladığı kağıtla haber gönderdi.

Ahmed, Ali'nin ardından tahta geçti ve bir yıl sonra Esma'yı kurtarmak için harekete geçerek (3000 süvari ile birlikte) başarılı oldu; ancak bu çatışmada ağır yaralandı (bu durum, ileride geçireceği felcin temel nedeni kabul edilir). Ahmed, zamanla Süleyhi otoritesini yeniden tesis etti. Arva'nın bu dönemde doğrudan siyasi güç kullandığına dair bir kanıt yoktur; ancak kocasının sürekli seferlerde olması, ona naiplik yoluyla idari tecrübe kazandırmış olabilir.

1074-1084 Fiilen yönetimi ele alması
1074'te kocası el-Mükerrem Ahmed, muhtemelen eski savaş yaralarından dolayı felç geçirdi ve devleti yönetemez hâle geldi. Bu yüzden yönetimi; zekasına ve kurnazlığına güvendiği eşi Arva'ya devretti. Arva, böylece 26 yaşındayken Yemen'in dizginlerini tamamen eline aldı.

Arva, naip olduktan sonra ilk olarak başkenti (Sana'a'dan) taşıma kararı aldı. Bunun sebebini kocasına açıklarken, Zü Cibile’nin (Dhu Jibla) coğrafi olarak daha merkezi bir konumda bulunduğunu, bunun da Süleyhi topraklarının genişlemiş hâliyle yönetimini ve denetimini kolaylaştıracağını söyledi. Yani tamamen stratejik ve idari bir mantık öne sürdü: Başkent ne kadar merkezde olursa, geniş ve dağınık bir bölgeyi kontrol etmek de o kadar kolay olacaktı. Ayrıca kendisinin de yeni başkente gideceğini belirterek kocasına şu sözleri söyledi: "Yatak için arzulanan bir kadın, devleti yönetmeye uygun değildir; bu yüzden beni görevimle baş başa bırak."

Arva, daha sonra ordusunun başında yeni başkente yürüdü; şehri genişletti ve kendi sarayı olan Dârü'l-İz (Onur/Güç Sarayı anlamında) inşa ettirerek yapımını bizzat denetledi.

Arva; halife ve kocasından sonra hutbede kendi adını da okuttu. Böylece İslam tarihinde ilk kez hutbe, doğrudan bir kadının adına okunmuş oldu.

Arva, kayınvalidesi Esma'nın aksine yüzü açık bir şekilde gezinmemiş ve peçe takmıştır. Bunun sebebi, Esma'dan çok daha genç olması ve bu durumun devlet içinde istenmeyen tartışmalara (fitne vb.) yol açmasını engellemek istemesidir. Buna rağmen divan ve meclis toplantılarında perdenin arkasına saklanmayı reddetmiş; doğrudan devlet adamlarının ve erkeklerin arasında oturarak kararlarını dikte etmiştir.

1075 yılında Arva, Necâhîlerin lideri Saîd el-Ahvel'e karşı savaş ilan etti. Çünkü hem Necâhî tehlikesini bertaraf etmek hem de Ali es-Sülayhi ve Esma'nın intikamını almak istiyordu. Bu savaş için Sana'a dâhil diğer kalelerdeki komutanlarla iletişime geçti; savaşa kaç askerin katılacağını belirleyerek orduyu bizzat organize etti. Tarihçi Umara tarafından "Tüm Savaşların Anası" olarak nitelendirilen bu muharebede Necâhîler ağır bir yenilgiye uğradı ve liderleri el-Ahvel'in kellesi alındı. Arva, herkese ibret olması amacıyla bu kesik başı kendi sarayının penceresinin hemen altına astırdı. Bu zafer sayesinde kendi topraklarındaki otoritesi de pekişti ve Necâhîler bir süreliğine durduruldu.

Bu dönemde, Kahire'den Arva'ya doğrudan gönderilen üç mektup vardı: biri Ağustos 1078'de, biri Nisan 1080'de, ve tarihi belirtilmemiş ama muhtemelen yine 1080'e ait üçüncü bir mektup. İlk ve üçüncü mektuplarda kocası Kral Ahmed'den hiç bahsedilmiyordu, bu da Arva'nın o dönemde fiilen ne kadar bağımsız bir güç haline geldiğini gösteriyordu. Mektupların hepsinde Arva'ya çok yüksek unvanlar veriliyordu: asil, sadık, bilge, yetenekli, dinin hazinesi, müminlerin şefi ve müminlerin komutanının vekili gibi. Ancak bu unvanlar arasında henüz "Melike" yoktu; bu resmi unvan ona ancak kocasının ölümünden sonra, oğlu hükümdar ilan edildiğinde verilecekti. Mektupların arkasındaki gerçek güç de halifenin kendisi değil, 1073'te iktidara gelen ve hem ordu komutanlığını hem de dini hiyerarşinin tepesindeki görevi elinde tutan Vezir Bedr el-Cemâli'ydi.

1084-1098 Taht mücadeleleri ve kayıplar
1084'te, Kral Ahmed Ekim ayında al-Ta'kar kalesinde öldü. Vasiyetinde, kuzeni Prens Saba es-Süleyhî'nin tahta geçmesini istemişti. Ancak Arva bu vasiyeti görmezden gelerek kocasının ölüm haberini gizledi ve Kahire'deki halifeye mektup yazıp on yaşındaki oğlu Abd al-Mustansir Ali'nin yeni hükümdar olarak atanmasını istedi. Halifeden ve vezirinden onay geldiğinde (Temmuz 1085 tarihli mektupla), Arva oğlunu resmen hükümdar ilan etti. Böylece Arva, kendi gücünü perçinleyerek hem kocasının vasiyetini bertaraf etmiş oldu.

Ama tahtın gerçek meşruiyetinin tek başına yeterli olmadığı çok geçmeden ortaya çıktı. Saltanat hızla türbülanslı bir döneme girdi: Aden ve diğer bazı bölgeler (Tihâme,Hadramut) Süleyhîlerden tamamen ayrıldı, bu da ekonomik ve ticari açıdan ciddi sorunlara yol açtı. Aynı zamanda, meşru varis sayılan Saba' ile Arva'nın annesinin yeni eşi olan Amir ez-Zavâhî, liderlik için birbirleriyle rekabete girdi — bu da Arva'nın elinde kalan toprakların birliğini zedeledi.

Bu kargaşa karşısında halife 1087'de bir mektup gönderdi — Süleyhîlerin, Zawahidlerin, Hicaz şeflerinin ve diğer önde gelen müminlerin tümüne hitaben — herkesi çocuk kral Abd al-Mustansir ve Melike'nin (Arva) bayrağı altında birleşmeye çağırıyordu. Bu, Arva için çok önemliydi: birincisi, tüm aşiret krallarına Arva'ya itaat etmelerini emreden bir halife fermanı; ikincisi, halife bu onu İsmaili dini hiyerarşisinde halifeden sonra ikinci sıraya, yani hüccet (kesin/mutlak kanıt) rütbesine yükseltti — İslam tarihinde eşi olmayan bir gelişmeydi ve ilk defa bir kadın tarafından sahiplendi. Arva "hüccet" ünvanını resmen alan tek kadındı.

Arva'nın dini konularda da bir otorite (hüccet) mi, yoksa sadece siyasi bir figür mü olduğu tarihçiler arasında tartışmalıdır. Hüseyin Hamdanî, Arva'ya hem manevi hem de siyasi konularda tam yetki verildiğini savunmaktadır. Öte yandan Samer Traboulsi, onun dini rolünün esasen sembolik olduğunu ileri sürer. Traboulsi'ye göre, Arva'nın bu özel durumu haricinde, kadınların davet (İsmaili teşkilatı) içinde herhangi bir makamda bulunmalarına izin verildiğine dair hiçbir kanıt yoktur; dolayısıyla ataması dini değil, siyasiydi. Fatımîler, zaten deneyimli bir siyasi figür olan Arva'yı yetkilendirerek bölgede istikrarı sağlamak istemişlerdir. Yani bu durum, aslında Fatımîlerin zor bir dönemde Yemen'i elde tutma çabalarından ibarettir.

Buna rağmen Saba, askeri komutan olarak atandı fakat çeşitli seferler düzenlemesine rağmen neredeyse hepsinde başarısız oldu. Kısa bir süre sonra, Arva'nın üvey babası Âmir bin Süleyman ez-Zevâhî, Saba'ya karşı isyan etti. Kaynaklar bu çatışmanın nedenleri hakkında sessiz kalmaktadır; ancak mücadele muhtemelen Süleyhi devletinin kontrolünü ele geçirmekle ilgiliydi.

Arva bu durumu Fatımîlere bildirdi; bunun üzerine dönemin Fatımî halifesi el-Müstansır Billâh, Arva'ya yapılacak bir itaatsizliğin doğrudan kendisine yapılmış sayılacağını ilan etti. Halifenin bu güçlü desteği sayesinde iç savaş kısa sürede sona erdi ve isyan bastırıldı.

Yaklaşık 1090 yılında Abdülmustansir aniden öldü. Samer Traboulsi'ye göre, Arva'nın küçük oğlu Muhammed de kısa bir süre önce ölmüş ve Arva tek başına kalmıştı. Saba bu noktada kral olma hakkını talep etmeye başladı ve Arva'ya evlenme teklif etti.

Bazı kroniklere göre, Arva'nın teklifi reddetmesi üzerine Arva ve Saba'nın orduları birkaç gün boyunca çatıştı. (abartılı bir anlatımdır ancak bu anlatı Arva'nın gücünü göstermektedir.) Sözde çatışma, Saba'nın ordusuyla birlikte Dhu Jibla'ya gitmesi ve vardığında saraya girişinin reddedilmesiyle yaşandı. Bir süre dışarıda bekledi ancak sonunda Arva'nın onunla evlenmesine izin vermeyeceğini anladı ve utanç içinde kendi kalesine geri döndü.

Saba durumu halifeye iletti; halife ise Arva'ya Saba ile evlenmesi gerektiğini bildirdi ve bu emri bizzat uygulamak üzere Kahire'den özel bir elçi, Yemînü'd-Devle adında bir hadım gönderdi. Bu elçi, Zü Cibile’ye (Dhu Jibla) geniş bir heyetle ulaştı; Arva onu ve heyetini kabul etti. Elçi, kabul sırasında Kur'an-ı Kerim'den Ahzâb Suresi 36. ayeti okudu:

"Allah ve Resûlü bir işe hüküm verdiği zaman, inanmış bir erkek ve kadına o işi kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur. Her kim Allah ve Resûlüne karşı gelirse, apaçık bir sapıklığa düşmüş olur."

Bu ayetin okunmasıyla birlikte, dini ve siyasi otoritenin emrine karşı gelemeyeceğini anlayan Arva, bu evliliği kabul etmek zorunda kaldı. Saba'nın Arva ile evliliği, yerel sultanlar ve aşiret şeyhleri ​​arasında yönetiminin meşruiyet kazanmasına yardımcı olacaktı. Arva evlilik sözleşmesi yapmasına rağmen gerçekten evlenip evlenmediği bilinmemektedir.

Fatımî Halifesi el-Müstansır 1094 yılında yerine net bir veliaht bırakmadan vefat edince, oğulları el-Mustâli ile Nizâr arasında büyük bir taht kavgası başladı. Bu süreçte el-Mustâli’nin annesi 1096 yılında, el-Mustâli de kısa bir süre sonra Arva’ya birer mektup göndererek yönetimleri için destek istediler. Siyasi dengeleri iyi okuyan Arva, zekice bir yaklaşımla gücü elinde bulunduran el-Mustâli’yi desteklemeyi seçti. Burada dikkat çekici olan nokta, Fatımîlerin bu resmi mektupları Yemen’in kağıt üzerindeki hükümdarı olan Saba’ya değil, doğrudan Arva’ya göndermiş olmalarıdır. Bu durum, Yemen’de iplerin ve fiili gücün hâlâ tamamen Arva’nın elinde olduğunu açıkça göstermektedir.

1099-1138 Bağımsız otorite
Saba 1098'de, Âmir bin Süleyman ise 1099'da vefat etti. Böylece Arva, 51 yaşında tek başına Yemen hükümdarı oldu ve kendisini resmen "Melike" ilan etti. Ancak aynı yıl içinde en yakın danışmanı olan Lamak da öldü.

1097 yılı itibarıyla Birinci Haçlı Seferi ile uğraşan Fatımîler için Arva’nın bir kadın olarak tahta çıkması, üzerinde durulacak önemli bir mesele değildi.

Arva, Saba’nın ölümünün ardından boşalan ordu komutanlığına sadık emiri el-Mufaddal bin Ebi’l-Berekât el-Hımyerî’yi atadı (Mufaddal'ın babası da geçmişte devlete çeşitli hizmetlerde bulunmuş ve sadakatini kanıtlamıştı). el-Mufaddal, el-Ta'kar Kalesi'ndeki kraliyet hazinesini korumakla da görevlendirilmişti. Arva ona çok güveniyordu ve bunun göstergesi olarak kendisine düzenli olarak şarkıcı cariyeler gönderiyordu. Ancak Mufaddal, Saba’nın ailesine karşı oldukça düşmanca bir tutum sergiledi. Bu sert yaklaşım bazı yerel yöneticileri yönetimden soğuttu ve nihayetinde eski başkent Sana'a Süleyhilerin kontrolünden çıktı.

el-Mufaddal, bozulan otoriteyi yeniden tesis etmek amacıyla Yemen geneline çeşitli seferler düzenledi. Bu doğrultuda Aden'i yıllık 50.000 dinar (öncekinin yarısı) haraca bağlayarak yeniden Süleyhi topraklarına kattı; ancak Sana'a'daki Hemdânîleri (Hamdanileri) bir türlü boyun eğdiremedi. Ayrıca Necâhîlerin başkente yönelik saldırılarını başarıyla bertaraf etti ve onları Tihâme'ye çekilmeye zorladı. Fakat tamamen yenemedi.

1101 yılında Arva'nın kızı Fatıma, kocası Ali'nin ikinci bir eş aldığını öğrenince durumu annesine bildirip yardım istedi. Arva bu evliliğe çok sert tepki gösterdi. Arva, damadını cezalandırmak için ordu komutanı el-Mufaddal'ı bir askeri güçle bölgeye gönderdi. Askerler Kaydan Kalesi'ne ulaştı. Fatıma erkek kıyafetleri giymiş bir şekilde ordunun gelmesini bekliyordu. Fatıma daha sonra kendi kocasına karşı annesinin ordusuna katıldı ve birlikte kaleyi kuşatarak Ali'yi teslim olmaya zorladılar. Olaydan kısa bir süre sonra, aynı yıl içinde el-Mufaddal, Ali'yi zehirleyerek (muhtemelen Arva'nın emriyle) öldürdü.

1109 yılında Tihâme hükümdarı Fâtık ölünce, yerine henüz bebek yaşta olan el-Mansûr geçti ve bu durum bölgeyi bir iç savaşa sürükledi. Fırsattan yararlanmak isteyen bazı yerel komutanlar el-Mufaddal’a başvurarak askeri destek istediler; bunun karşılığında da Tihâme'nin yıllık gelirinin dörtte birini Arva'ya haraç olarak vermeyi teklif ettiler.

1110 yılında el-Mufaddal bu teklif üzerine Tihâme seferindeyken, onun al-Ta'kar Kalesi'ne bıraktığı vali yardımcısına karşı bir darbe yapıldı. Bir grup Sünni hukukçunun önderlik ettiği ve Havlân kabilesinin desteklediği bu darbe sonucunda kalenin kontrolü ele geçirildi. Haberi alan el-Mufaddal, hazinelerin olduğu kaleyi geri almak için hemen yola koyuldu ancak şehre ulaşamadan yolda hayatını kaybetti.

Başkomutanı el-Mufaddal'ın ölüm haberini alan ve al-Ta'kar Kalesi'nin kontrolden çıktığını öğrenen 62 yaşındaki Arva, derhal harekete geçerek Zü Cibile’den (Dhu Jibla) bizzat büyük bir ordunun başında yola çıktı ve kalenin eteklerine karargah kurdu. Asilerle doğrudan savaşmak yerine meseleyi diplomasiyle çözmeyi seçen Melike, isyancılarla şahsen mektuplaşmaya başladı ve hatta bu mektupların bazılarını kendi el yazısıyla kaleme aldı. Müzakereler sonucunda, asilerin esasen mali nitelikteki taleplerinin bir kısmını kabul ederek onlarla bir anlaşmaya vardı; kontrolü yeniden sağladıktan sonra da kaleye güvenliği sağlaması için Feth bin Müftah adında yeni bir vekil atadı.

el-Mufaddal'ın ölümünün ardından Süleyhilerin Yemen üzerindeki gücü ve otoritesi ciddi şekilde azalmaya başladı. Melike Arva, el-Mufaddal'ın kuzeni Es’ad bin Ebi’l-Fütûh'u yeni ordu komutanı olarak atadı; ancak Es’ad askeri alanda etki gösteremedi. Aden bölgesi, merkeze ödediği yıllık vergiyi önce yarıya düşürdü, kısa bir süre sonra ise tamamen keserek bağımsızlığını ilan etti.

1119 yılında Arva durumun toparlanması için Fatımîlere yardım talebinde bulunan bir mektup yazdı. Dönemin Fatımî veziri el-Efdal Şehinşah, Arva'nın yeni ordu komutanı olarak ataması için İbn Necîbü'd-Devle (Ali bin İbrahim) adında bir komutan göndererek bu mektuba yanıt verdi. Ancak Necîbü'd-Devle, Yemen'e büyük bir ordu yerine yalnızca küçük bir heyetle gelebildi; bu durum, Fatımîlerin de o dönemde kendi iç sorunlarıyla boğuştuğunu açıkça göstermektedir. Bu diplomatik gelişmeden bir yıl sonra ise eski komutan Es'ad öldürüldü.

İbn Necîbü'd-Devle, Süleyhilerin birkaç önemli kale üzerindeki otoritesini yeniden kurmayı başardıysa da Aden, Sana'a veya Zabîd gibi büyük şehirlerin hiçbirini geri alamadı. 1123 yılında yeni Fatımî veziri el-Me’mûn el-Batâihî, ona askeri takviye sağlamak amacıyla 400 Ermeni okçu ve 700 süvari (şövalye) gönderdi. Ancak bu yabancı askeri gücün bölgeye gelişi, Melike Arva'ya sadık olan yerel kabile liderleri arasında ciddi bir huzursuzluğa yol açtı.

Bu süreçte elde ettiği bazı başarılar İbn Necîbü'd-Devle'nin güç zehirlenmesi yaşamasına sebep olmuştu. Melike Arva'nın artık "yaşlı ve zayıf akıllı olduğunu, (77 yaşındaydı) bu yüzden de görevden ayrılması gerektiğini" iddia ederek 1125 yılında ona karşı bir darbe girişiminde bulundu ve onu iktidardan indirmeye çalıştı.

Ancak Melike Arva elini çabuk tuttu: Hemen müttefik kabilelere haber uçurdu. Kısa süre içinde binlerce savaşçı Arva’nın sancağı altında toplandı ve İbn Necîbü'd-Devle'nin ordusunu tamamen kuşattı. İsyan hızla bastırıldı; yakalanan İbn Necîbü'd-Devle tutuklanarak Zü Cibile’de (Dhu Jibla) hapsedildi ve burada kötü muameleye maruz kaldı. Kendi gönderdiği komutanın esir düştüğünü duyan Fatımî Halifesi el-Âmir, onu geri almak için yüz süvariden oluşan seçkin bir askeri birlik gönderince işler iyice karıştı. Bu krizi diplomatik bir zekayla yumuşatmaya çalışan Arva, halifeye değerli hediyeler eşliğinde kişisel bir elçi göndererek özür mesajı iletti. Ardından, esir komutanı tahta bir kafes içinde Mısır’a geri göndermeye karar verdi. Ne var ki İbn Necîbü'd-Devle’nin bindiği gemi yola çıktıktan bir süre sonra battı ve eski komutan hiçbir zaman Mısır’a ulaşamadı.

Melike Arva'nın son ve dördüncü komutanı, İbn Necîbü'd-Devle'nin yerine atadığı Ali bin Abdullah es-Süleyhî oldu. Ali, hanedanın kurucusu Ali es-Süleyhî'nin öz yeğeniydi. Ancak bu noktada tarihî kaynaklar büyük bir boşluk bırakmaktadır. Arva'nın komutanı el-Mufaddal'ın ölümünden sonra başlayan süreçte Arva'nın gücü ve otoritesi zayıfladıkça, onun dönemi hakkındaki tarihi kayıtlar da kademeli olarak azalmıştır.

Bağımsızlık ilan etmesi:

20 Mart 1130'da Fatımî Halifesi el-Âmir'in el-Tayyib adında bir oğlu dünyaya geldi ve veliaht ilan edildi; Melike Arva bu haberi büyük bir onur ve sevinçle karşıladı. Ancak bundan yalnızca sekiz ay sonra, Kasım 1130'da el-Âmir bir suikast sonucu öldürüldü ve bebek yaştaki oğlu el-Tayyib gizemli bir şekilde ortadan kayboldu. Bu kargaşa ortamında halifenin kuzeni Abdülmecid hapisten çıkarılarak önce "el-Hâfız" unvanıyla naip ilan edildi; fakat çok geçmeden, 1131 yılında doğrudan kendisini halife ilan etti. Bu meşruiyet krizi, Fatımî Devleti'ni Hâfızîlik ve Tayyibîlik olmak üzere iki büyük dinî-siyasi ekole böldü.

Arva, 1131'den 1138'deki ölümüne kadar, Kahire'deki halifenin meşruiyetine hiçbir ihtiyaç duymadan, tamamen kendi gücüne ve hüccet ünvanına dayanarak otoritesini tek başına sürdürdü. Çünkü Arva, el-Hafız'ın halifeliğini tanımayı reddetti ve elindeki Yemen topraklarında kayıp imam el-Tayyib adına da'wa'yı sürdürdü. El-Hafız, Arva'nın sadakatini kazanmak için mektuplarla elçiler gönderdiyse de Arva şu cevabı verdi: "O, kendisine ait olmayan bir yeri işgal etti ve kendi konumundan uzak bir makamı talep etti." Takipçilerine onun sözünden döndüğünü ve aklını kaybettiğini ilan etti; el-Hafız da zaten zayıf olduğu için Arva'ya karşı ordu gönderemedi.

Melike Arva'nın kızı Fatıma bu süreçte hala hayattaydı; ancak Arva onu veliaht ilan etmek veya devlet işlerine dahil etmek yönünde hiçbir girişimde bulunmadı. Belki de Arva’nın kendisi de Yemen'deki geleneksel ve ataerkil toplum düzenine inanıyor ya da yalnızca kendi hükümdarlığını tek seferlik bir istisna olarak görüyordu. Sonuç olarak, tahta çıkabilecek meşru bir erkek varis kalmadığı için, Melike'nin ölümüyle birlikte varlığı zaten büyük ölçüde onun kişisel gücüne bağlı olan Süleyhi Hanedanlığı tamamen yıkıldı.

Arva, 1138'de 90 yaşında öldü ve Dhu Jibla'da kendi inşa ettirdiği camide gömüldü; vasiyetinde tüm servetini gizlenmiş imam el-Tayyib'e bağışladığını belirtmişti. Ölümüyle birlikte Aden'deki Zuray'idler kuzeye genişleyip Ta'iz'i ve Dhu Jibla'nın kendisini ele geçirdi. Yemen'in diğer bölgeleri (Sana'a, Zabid) kendi yerel hükümdarlarının elinde kaldı, ta ki 1174'te Eyyubiler Yemen'e gelene kadar.

İsmaili mezhebinin dini lideri olan ve Kraliçe Arva'nın yakın çevresinde yer alan Sultan el-Hattab'ın bir yardımcısı, Arva'nın "hüccet" yani en yüksek dini makamlardan birine atanmasını savunmak zorunda kalmıştı. Çünkü o dönem Yemen toplumunda, bir kadının bu kadar yüksek bir dini rütbeye getirilmesine karşı ciddi bir tepki vardı. El-Hattab, bu tepkileri dindirmek ve Arva’nın makamını meşrulaştırmak için bir teori ortaya attı: Ona göre insanın biyolojik cinsiyeti, ruhun üzerine giydiği geçici bir "gömlek" (kamis) gibidir ve kişinin gerçek kimliğini yansıtmaz. İnsanın asıl değerini belirleyen şey, dış görünüşü değil, yaptığı işler ve ahlakıdır. Bu mantıktan yola çıkan el-Hattab, İslam tarihindeki Fatma, Hatice ve Meryem gibi üstün ahlaklı ve erdemli kadınları "kadın bedeninde birer erkek" olarak kabul etti. Tam tersi şekilde, erdemden yoksun ve kötü amelleri olan bir erkeğin de aslında "kadın" sayılabileceğini savundu.

Miras
Arva'nın en kalıcı mirası, Tayyibi İsmaili inancının tohumlarını batı Hindistan'a ekmesi oldu — bu, onun 1130-31'de Mısır halifesini tanımayı reddedip kendi bağımsız dini çizgisini kurmasının doğrudan sonucuydu. Bugün hâlâ Hindistan, Pakistan ve Yemen'de birkaç milyon Tayyibi takipçisi yaşıyor.

Türbesi o zamandan beri yerli ve yabancı çeşitli topluluklardan Müslümanlar için bir hac yeri haline gelmiştir.

Tarihsel kaynaklar, Arva'nın zekâsı, karizması ve siyasi yeteneği konusunda tamamen aynı fikirdedir ve onu övgülere boğar. Örneğin, dönemin tarihçilerinden İdris İmadeddin onu büyük dindarlığı, dürüstlüğü, kusursuz zekâsı ve derin bilgisiyle erkekleri bile geride bırakan bir kadın olarak anlatır. Bir diğer tarihçi Umara ise Arva'nın çok iyi bir eğitim aldığını, harika bir yazı yeteneği olduğunu ve geçmiş zamanların tarihini eksiksiz hatırlayan güçlü bir hafızaya sahip olduğunu belirtir. Ayrıca onun Kur'an bilgisini, şiir ve tarih hafızasını, metinleri açıklama ve yorumlama becerisini de özellikle vurgular.

Tarihsel kaynaklar Arva'nın dış görünüşünden de bahseder; ancak araştırmacı Şahla Haeri, o dönemde bu kadar çok insanın onu gerçekten yakından görüp görmediğini sorgular. Tarihçi Umara onu, kırmızıya çalan açık tenli, uzun boylu, orantılı ama şişmanlığa meyilli, yüz hatları kusursuz güzellikte ve berrak sesli bir kadın olarak tarif eder.

Haeri'ye göre Arva hakkındaki bu anlatılar büyük ölçüde kulaktan kulağa yayılan sözlü geleneğe dayanıyordu. Bir diğer araştırmacı El-Azhari ise bu övgülerin, Arva'nın sonradan ulaştığı büyük güce ve statüye bakılarak yapıldığını, bu yüzden kişiliğini ve bilgisini çok övseler de Melikenin hayatı hakkında daha fazla somut ayrıntı vermediklerini belirtir.



Dini Politika
Onun yönetimi altında, Şii davetçiler batı Hindistan'a gönderildi . Misyonlara verdiği destek sayesinde, 11. yüzyılın ikinci yarısında Gujarat'ta bir İsmailî cemaati kuruldu ve bu cemaat bugün hala orada Dawoodi Bohra , Sulaymani ve Alavi olarak varlığını sürdürmektedir

İmam Tayyib'e verdiği destek sayesinde Tayyibi İsmailî olarak bilinen yeni bir grubun başına geçti Yemen'deki düşmanları da karşılığında El-Hafız'ı desteklediler, ancak Arva'yı iktidardan uzaklaştıramadılar. Tayyibi İsmailîler, İmam el-Amir bi-Ahkâm Allah'ın Arva'ya, henüz bebek olan oğlu İmam Tayyib için bir vekil ataması için bir mektup gönderdiğine inanırlar. Bu isteğe uygun olarak, Arva, münzevi Ebu'l-Kâsim el-Tayyib'in vekili olarak Zoeb bin Musa'yı Da'i el-Mutlak olarak atadı. Bu halefiyet zinciri, çeşitli Tayyibi Duatları aracılığıyla günümüze kadar devam etmektedir.

Sana'a'da Arva, büyük camiyi genişletti ve şehirden Samarra'ya giden yolu iyileştirdi. Cibla'da, Melike Arva'nın yeni sarayını ve aynı adı taşıyan camiyi inşa ettirdi. Ayrıca hükümdarlığı boyunca çok sayıda okul inşa ettirdiği de bilinmektedir. Arva, tarımı desteklemeye ilgi göstererek ekonomiyi geliştirdi.

Notlar
Kaynakça