kaan39/turkish-wikipedia-dataset-clean huggingface dataset:
Ebû Said-i Ebu’l-Hayr

Ebu Said-i Ebu'l-Hayr veya tam adıyla Ebu Said Fazlullah b. Ebu'l-Hayr Ahmed b. Muhammed el-Meyhenî (Farsça: ابوسعید ابوالخیر, d. 7 Aralık 967, Mihne - ö. 12 Ocak 1049, Mihne), Horasanlı mutasavvıf, şair.

Hayatı
Bugün Türkmenistan sınırları içinde yer alan Mihne kasabasında doğdu. Sema meclislerinin müdavimi olan babası Ebu'l-Hayr Ahmed attardı. Babası ile beraber bu meclislere katılarak tasavvufu tanıdı ve şiirler ezberleyerek çeşitli sema meclislerinde okudu. Merv ve Serahs'ta çeşitli alimlerden fıkıh, hadis ve tefsir ilimlerini okudu. Serahs'ta Lokman-ı Serahsî'nin aracılığıyla Şeyh Ebu'l-Fazl Muhammed b. Hasan es-Serahsî tanıştı ve bu şeyhten etkilenerek tavsiyesine uyup Mihne'ye döndü ve yedi yıl sürecek riyazet hayatına başladı.

Çileli bir yedi yıldan sonra tekrar Serahs'a Şeyh Ebu'l-Fazl'ın yanına döndü. Bir süre sonra şeyhi tekrar Mihne'ye gönderdi. Burada tuvalet ve camileri temizliyor, susarak çileli bir hayat sürüyordu. Daha sonra tekrar Şeyh Ebu'l-Fazl'ın yanına dönerek çileli hayatına burada devam etti. Yine Şeyh Ebu'l-Fazl'ın tavsiyesine uyup Nişabur'a giderek burada Kuşeyrî ve Cüveynî gibi çeşitli alim ve mutasavvıflarla tanıştı ve sufî Ebu Abdurrahman es-Sülemî'den hırka giydi.

Minhe ve Nişabur'daki tekkelerinde etrafına çok sayıda mürid toplandı. Tekkede şiirler ve ilahiler okuyarak naralar atıyor, raks ederek cezbeye geliyordu. Servete biriktirmiyor ve para taşımıyordu. Ziyafet sofralarının ve sema meclislerinin masraflarını borç para, zenginlerin bağışları veya devlet adamlarının yardımları ile karşılanırdı. Hallâc-ı Mansûr gibi cezbeli bir tasavvuf anlayışına sahipti. Şathiyeler söylemiş, gönlünden geçenleri açıkça ifade etmiştir. Vaazları ve şiirleriyle çevresindekileri öylesine derinden etkilemiş ki yere attığı karpuz kabuğu tebberrük için satılıyordu. İbn Hazm şöhretinin Endülüs'e kadar yayıldığını söyler.

12 Ocak 1049'da Mihne'de öldü.

Çeşitli kaynaklarda Gel Gel Ne Olursan Ol Yine Gel şiirinin kendisine ait olduğu iddia edilir ancak kime ait olduğu kesin olarak bilinmez.

Eserleri
Çihil Makam

Kaynakça
Ebû Lü'lüe

Firuz en-Nihavendî bilinen adıyla Ebû Lü'lü veya Ebû Lü'lüe el-Mecusî (Arapça: أبو لؤلؤة المجوسي, Farsça: فیروز نهاوندی‎; d. yaklaşık 600 - ö. 31 Ekim 644), Halife Ömer'i öldüren İranlı köle. Sasani ordusu'nda görev yapan bir generaldi ancak 636 yılında yapılan Kadisiye Muharebesi'nde Sasaniler'in yenilgisi sonucunda esir düşmüştür.

Firuz yakalandıktan sonra Mugire bin Şu'be'ye köle olarak verildi. Askeri yeteneklerine ek olarak, Firuz görünüşe göre yetenekli bir marangoz ve zanaatkârdı.

Ömer'i öldürmesi
Ebû Lü'lü'e, Ömer'in yanına gelerek sahibi Mugire bin Şube'nin kendisinden fazla ücret aldığını söyleyerek bunun azaltılmasını istedi. Ömer de ne iş yaptığını sorunca, Firuz, nakkaşlık, marangozluk ve demircilik yaptığını söyledi. Mesleklerini duyan Ömer, ücretinin fazla olmadığını söyledi. Marangoz olduğunu öğrenen Ömer, Firuz'e bir değirmen yapmasını söyledi. Firuz ise Sana öyle bir değirmen yapacağım ki, dillere destan olacak diyerek Ömer'i tehdit etti.

Bir süre sonra Ömer'i öldürmek için sabah namazına Mescid-i Nebevî'ye gitti ve tam Ömer'in namaz kıldıracağı mihrabın arkasında saf tuttu. Ömer namaz kıldırmaya başlayınca hançeri ile Ömer'i çeşitli rivayetlere göre üç veya beş kez bıçakladı. Kaçmaya çalışırken 6, 9 veya 13 kişiyi daha bıçakladı ve sonunda kaçamadan yakalandı ve kendisini de hançerleyerek intihar etti.

Türbesi
Ebû Lü'lü'e'nin türbesi Kaşan'dan Fins'e giden yol üzerinde, 11. yüzyıldan kalma bir Harezmşah Devleti mimari tarzında inşa edilmiş olup, bir avlu, sundurma ve turkuaz renkli çinilerle dekore edilmiş konik kubbe ve boyalı tavanlardan oluşmaktadır. Yapının orijinal tarihi bilinmemektedir, ancak 14. yüzyılın ikinci yarısında tamamen restore edilmiş ve mezarına yeni bir mezar konulmuştur.

Kaynakça
Ebû Yahya bin Abdülhak

Ebû Yahya bin Abdülhak Merini Sultanlığı'nın dördüncü lideri ve I. Muhammed ile Ebû Said I. Osman'ın kardeşidir.

Ebû Yahya bin Abdülhak döneminde Fes başkent yapıldı. Merini şeyhlerini bölgelere yerleştirerek merkezi yönetimi kuvvetlendirdi ve kargaşanın önüne geçti. Hazırladığı ordu ile çeşitli galibiyetler almış ve İspanyol askeri terimlerine askerî birlikler manasına gelen "jinete" kelimesini tam olarak kazandırmışlardır. Bu terim Zenate kelimesinin değişmiş halidir.

Kaynakça
Ebû Musa el-Eş'arî

Ebu Musa el-Eş'ari (Arapça: أبو موسى الأشعري) (ö. 662), İslam peygamberi Muhammed'in sahabisi

Yemen asıllı Eş'ar kabilesindendir. 628 yılında Hayber Fethi sırasında Habeşistan muhacirleriyle birlikte Muhammed'e katıldı.

Huneyn Savaşında bozguna uğrayan askerleri takip için görevlendirilen Ebû Âmir ölünce kumandayı Ebu Musa el-Eşari'ye bıraktı.

Muhammed ölmeden önce onu Yemen'e zekat memuru olarak gönderdi.

Ebu Bekir dönemindeki Ridde savaşlarında aktif rol aldı.

638'de Basra valisi oldu (638). İran'ın fetihlerinde kumandan olarak görev aldı. 642 yılında Kufe valiliğine getirildi. 649 yılına Kufe valiliği görevlerinden alındı. Tekrar aynı göreve atanıncaya kadar dinî ilimler öğretmeye devam etti. 654 yılında tekrar Kufe valisi oldu. Cemel Vakası'nda tarafsız kalmayı tercih ettiği için Ali görevine son verdi. Hakem olayında Ali'nin hakemi olarak görev yaptı. Hakemler Amr b. As ve Ebu Musa el-Eş'ari, Ali ile Muaviye'nin görevlerine son verilerek halifenin bir komisyon tarafından seçilmesine karar verdiler. Bu karar önce Ebu Musa tarafından açıklandı; söz sırası Amr'a gelince Amr, politik bir manevrayla Ali'yi azledip hilâfet makamına Muaviye'yi tayin ettiğini bildirdi. Ebu Musa el-Eş'ari duruma itiraz etse de sonucu değiştiremedi. Bunun üzerine siyasetten tamamen uzaklaştı.

Kaynaklar
Serjeant, R. B., “The Caliph ʿUmar's letters to Abū Mūsā al-Ashʿarī and Muāviya”, JSS, XXIX (1984).
Tyan, E., Histoire de l’organisation judiciaire en pays d’Islam, Leiden 1960.
Vaglieri, L. Veccia, “al-Ash'ari, Abu Musa”, Encyclopaedia of Islam, 2. Edisyon.
de Vaux, B. Carra, “Hicret”, MEB İslam Ansiklopedisi.
Zetterstéen, K. V., “Eş'ari”, MEB İslam Ansiklopedisi.

Kaynakça
Ebû’l-Feth b. Abdi's-Selâm

Ebû'l-Feth b. Abdi's-Selâm (Arapça: ابو الفتح بن عبد السلام, ö.901/1495-975/1567), aslen Mâliki Müftüsü olan bir Arap şairdir.

Edebi Hayatı
Ebû'l-Feth b. Abdi's-Selâm, kahve hakkında yazdığı bir muvaşşah şiiri ile tanınmaktadır. Şair söz konusu şiirinde, kahveyi methetmekte ve onu çeşitli olgularla teşbih etmektedir. Bu şiirde ayrıca kahvenin haram olduğunu iddia edenlere yanıt vermekte ve kahvenin helal olduğunu savunmaktadır.

Konuyla ilgili yayınlar
Esat Ayyıldız. “Kahve Sözcüğünün Etimolojisi ve Arap Literatüründeki Yansımaları”. International Anatolian Conference on Coffee & Cocoa: Full Text Book. ed. Sinem Karakundakoglu. Malatya: IKSAD Global Publishing House, 2021. s.65-67.

Kaynakça
Ebû Ubeyd es-Sekafî

Ebû Ubeyd b. Mes‘ûd b. Amr es-Sekafî (ayrıca es-Sekafî) veya kısaca Ebû Ubeyd, Râşidîn Halifeliği ordusunda bir komutandır. Arabistan'ın batısındaki Taiflidir ve Benî Sakif kabilesine mensuptu.

Hîre'deki Müslüman Arapların komutanı El-Muthanna, Ebû Bekir'den ve daha sonra Ömer'den Mezopotamya'da kendisine karşı savaşan Sasanilere karşı takviye kuvvet istemişti. Ömer, Muhacirlerden ve Ensar'dan olmadığı halde ilk gönüllü olan Muhacirun Ebû Ubeyd'i seçti ve gönderdi. Ebu Ubeyd, Benî Sakif kabilesinden 1.000 kişilik bir kuvvet ayarladı ve kuzey yolunda sayısını artırdı. İkinci kez el-Muthanna'dan komutayı devraldı ve Hîre bölgesindeki kuvvetlerin komutanı oldu. Birleşik Arap kuvvetleri, Hîre ile Tizpon (Sawad) arasındaki ovalarda baskınlar düzenledi. Sasani ordusunun komutanı Rüstem Farrukhzad, onlara saldırmak için Bahman Jadhuyih komutasında bir ordu gönderdi.

Ebu Ubeyd, İkinci Fitne sırasında Kerbelâ Olayı'nın intikamını almak için Emevîlere isyan eden devrimci lider Muhtar es-Sekafî'nin de babasıydı. Abdullah bin Ömer'in eşi Safiyah da onun kızıydı. Kızlarından biri olan Jariah, Ömer bin Sa'd ile evlendi.

Kaynakça
Ebû Saîd Hâdimî

Ebû Saîd Hâdimî (1701, Konya - 1762) Osmanlı hukukçu ve mutasavvıftır.

Hayatı
1701 yılında Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde bulunan Konya'nın Hadim kasabasında doğdu. Babası müderris Fahrürrûm Mustafa Efendi olan Hâdimî'nin soyu İslam peygamberi Muhammed'e dayanmaktadır. İlk öğrenimini babasıyla beraber tamamladı ve 10 yaşına geldiğinde hâfız unvanını aldı. 1720 yılında Konya'da bulunan Karatay Medresesi'nde eğitim hayatına devam etti. 1725 yılında öğretmeni İbrâhim Efendi'nin önerisiyle İstanbul'a gitti. Kazovalı Ahmed Efendi'nin medresesinde tahsilini sürdürdü. Bu medresede 8 yıl öğrenim gördükten sonra memleketi olan Hadîm'e döndü. Babasının ardından Hâdim Medresesi'nde hocalık yapmaya başladı. Kendisi için yeni bir medrese inşa edildi. Babasıyla birlikte ün kazanmaya başlamış olan Hadîm şehri, Ebu Said Hadimi ve çocuklarının faaliyetleriyle birlikte gelişti ve eğitimde önde gelen şehirlerden oldu. Derslerine katılmak isteyenlerin çok olması sebebiyle derslerini Kervanpınar'da açık havada vermeye başladı.

Hadimî'nin faaliyetlerinin dikkat çekmesi üzerine dönemin padişahı I. Mahmud tarafından İstanbul'a çağrıldı. İstanbul'da alimlerin ve padişahın huzurunda ders verdi. Padişahın dersleri beğenmesi ve takdir etmesiyle birlikte padişahın isteği ile Ayasofya Camii’nde bir vaaz verdi. Vaaz sırasında alimlerin beğenisini kazandı. Her ne kadar padişah İstanbul'da kalmasını istediyse de Hadimî doğduğu şehirde kalmayı seçti. Öğrencilerine ders vermeyi teklif olunan makamların üstünde tuttuğu için şehrine geri döndüğü belirtilir.

Ölümü
1762 senesinde hayatını kaybetti, naaşı Hadim mezarlığına defnedildi. Ölümünün ardından Hacı Beşir Ağa ve Osman Rüştü Efendi Ebû Saîd Hâdimî adına kütüphane kurdurdu. 1761 yılında Osman Şühûdî Efendi kitaplarını Hâdimî Kütüphanesi’ne bağışladı.

Hâdim kasabasında 1966 senesinden beri “Hâdimî günleri” tertip edilmektedir. Buna ilave olarak 21 Ekim 1988'den beri Hâdimî sempozyumları Hâdim Belediyesi ile Selçuk Üniversitesi Rektörlüğü himayelerinde devam ettirilmektedir.

Kaynakça
Ebû Kuhâfe

Osman bin Amir bin Amr (1 Temmuz 538 - 1 Mart 635; Arapça: ٱبْن عَامِر عُثْمَان ٱبْن عَمْرِو), ilk İslam halifesi Ebû Bekir'in babasıdır. Muhammed'in sahabesidir. Halifelik konusunda Ali'yi desteklediği düşüncesinde oldukları için Şiiler tarafından sevilmektedir.

Hayatı
Asıl adı Osman bin Amir olan Ebû Kuhâfe, 538'de Mekke'de doğdu. Soyu Kureyş kabilesinin alt kolu Teymoğulları'na dayanır. İslam'ın yayıldığı dönem putperest olan Ebû Kuhâfe'nin ailesi müslüman olmuştu. Fakat kendisi Mekke'nin Fethi'nden sonra İslam'ı kabul etti.

Soyu kendisi gibi Teymoğulları'na dayanan Selma Ümmü'l-Hayr ile evlendi. Bu evlilikten doğan üç oğlu bebekken öldü; hayatta kalan tek oğlu Ebû Bekir'di. Şiilere göre Ebû Kuhâfe, Muhammed'in ölümü sonrası Raşidin halifesi olan oğlu Ebû Bekir'e halifeliği Ali'ye bırakması gerektiğini söyledi. Fakat Sünniler bu söyleminin gerçek olmadığını savunur. Oğlunun 634 yılındaki ölümünün ardından Mart 635'te öldü.

Kaynakça
Ebû Hâmid el-Gırnâtî

Ebû Hâmid el-Gırnâtî (y. 1080 – 1170), Endülüslü coğrafyacı ve seyyahtır.

1080/1081'de Granada'da (Gırnata) doğmuş ve ilk öğrenimini burada yapmıştır. Ebû Hâmid'in hayatına dair bilinenler, eserlerinde kendisi hakkında verdiği oldukça az sayılabilecek bilgiye dayanmaktadır. 1114/1115 yılında Mısır'a gitmiş ve bir müddet sonra Endülüs'e dönmüştür. 1117'de bu defa Sicilya'ya gitmek üzere Endülüs'ten ayrılmıştır. Sardinya ve Sicilya adalarına uğradıktan sonra Mısır'ın İskenderiye şehrine ulaşmıştır. Buradan Kahire'ye geçmiş; bu sırada Kahire'de bulunan ve kendisi gibi Endülüslü olan Ebû Bekir et-Turtûşî'nin derslerine devam etmiştir. 1122'de Şam, Baalbek ve Tedmür'ü (Palmira) gezmiştir. 1123 yılında Bağdat'a gitmiştir. Burada iki Abbâsî vezirinin, Avnüddin ibn Hübeyre ile oğlu Muhammed ibn Yahyâ'nın maddî ve mânevî desteğini görmüştür; daha sonra Bağdat'tan ayrılarak Asya ve Doğu Avrupa istikametinde yeniden seyahate çıkmıştır.

1130'da İran üzerinden Kafkasya ve Yukarı Volga bölgelerine ulaşmıştır. 1135-1136 yıllarında Bulgar topraklarını ve Macar hâkimiyetindeki Başkırt bölgesini dolaşmış ve buradaki müslümanlara dinî bilgiler öğretmiştir. Ardından Bağdat'a dönmek için yola çıkmıştır. Karadeniz ve Azak Denizi'ni geçerek Ukrayna'ya ulaşmıştır. Derbent üzerinden Harezm'e girmiştir. Buhara, Merv, Nişabur, İsfahan, Rey ve Basra'yı gezmiştir. Bağdat'a dönmeden önce hac görevini yerine getirmek üzere Mekke ve Medine'ye gitmiştir. Daha sonra kuzeye doğru Necid çölünü geçip güneyden Irak'a girmiştir. Bu sırada hâmisi Avnüddin ibn Hübeyre Irak'ın gerçek hâkimiydi. 1161'de Musul'da bulunuyordu. Muînüddin el-Erdebîlî'nin ricası üzerine Tuḥfetü’l-elbâb adlı eserini Musul'da tamamlayıp, Mart 1162'de Halep'e geçmiştir. Burada bir yıl kaldıktan sonra, Şam'a dönmüş ve Kasım 1169'da burada ölmüştür.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Scanned version of Tuhfat al-albab (in Arabic)
Travelers of Al-Andalus. Part 2 by Ingrid Bejarano Escanilla (2015) from Aramco World 66(2).
Ebû Mûsâ Hârûn

Ebû Mûsâ Hârûn bin Humâreveyh ( ; ö. 30 Aralık 904) Mısır'ın dördüncü Tulunoğulları vasal Emiri'ydi. (896–904). Ordu komutanları tarafından öldürülen ağabeyi Ebü'l-Asâkir Ceyş'in yerine geçmiştir. Devlet işlerini vezir Ebu Cafer ibn Ali'ye bırakmış ve sefahat dolu lüks bir hayat yaşamayı tercih etmiştir. Bu durum, devlet maliyesi düzenlenemesine ve ordu liderleri giderek daha fazla güç kazanmaları nedeniyle ülkede büyüyen bir krize yol açtı.

Humâreveyh'in ölümünden sonra, Tolunoğulları, Humâreveyh'in küçük yaştaki mirasçıları döneminde istikrarsız bir döneme girdiler; oğlu Ebü'l-Asâkir Ceyş, Kasım ayında tahttan indirilerek öldürülürken, yerine küçük kardeşi Hârûn (896-904) geçti. Mutazıd bundan hızla yararlandı: 897'de Avasım sınır eyaletleri üzerindeki kontrolünü genişletti; Tolunoğulları Humus'un kuzeyindeki tüm Suriye'yi geri vermeye zorladı; ve Harun'un halife tarafından tanınması karşılığında yıllık haraç miktarını 450.000 dinara çıkardı. Sonraki birkaç yıl boyunca, Tolunoğulları toprakları, Karmatî saldırılarının artmasıyla birlikte iç karışıklıklar yaşamaya devam etti ve bu durum, birçok Tolunoğulları takipçisinin yeniden canlanan Halifeliğe geçmesiyle sonuçlandı.

Kaynakça
Özel


Genel
Ebû İshak İncû

Ebû İshak İncû ( ) 1343'ten 1357'ye kadar son İncû hükümdarıdır. Onun saltanatı sırasında Şiraz şehri, Hâfız, Hâcu Kermani ve Ubeyd Zekani gibi önemli şahsiyetlerin yer aldığı bir şehir olarak gelişmiştir. 1357 yılında Muzafferî hükümdarı Mübârizüddin Muhammed ( ) Şiraz'ı ele geçirmiş ve Ebû İshak İncû'yu idam ettirmiştir.

Şiraz'da Ebû İshak'ın, Tizpon'daki Sasani sarayı Tak-ı Kesra'nın benzeri bir bina inşa ettirdiği rivayet edilmektedir. Ancak inşaat hiçbir zaman tamamlanmamış ve bugün binadan geriye hiçbir kalıntı kalmamıştır.

Kaynakça
Özel


Genel
Ebû Sehl Mesîhî

bû Sehl Îsâ b. Yahyâ el-Mesîhî el-Cürcânî ( ) Köhne Ürgenç'den ( ) Hristiyan bir Farslı çok yönlü bilgin, hekim ve filozoftur,

Bu rivayete göre, Ebû Sehl Mesîhî ve İbn Sina, Mehmûd'un hizmetine girmeyi reddederek Harezm çölünü (Karakum Çölü) geçmeye koyuldular. İbn Sina'nın astrolojik nedenlere dayanarak yollarını kaybedeceklerini, Ebû Sehl'ın ise yolculuktan sağ çıkamayacağını önceden bildirdiği rivayet edilir. İki adam sonunda çölde kayboldu; Ebû Sehl susuzluktan öldü, İbn Sina ise büyük zorluklardan sonra Abivard'a ulaştı ve daha sonra Ürgenç'e gitti. anlatının tamamı eleştirel bir şekilde kabul edilemez. Özellikle Ebû Sehl Mesîhî'nin ölümünü çevreleyen koşullar belirsizliğini korumaktadır. İbn Ebî Uṣaybia'ya göre, İbn Sînâ, Ebû Sehl Mesîhîye açılar hakkında bir mektup (R. ilâ Abî Sehl el-Masîḥī fi l-zāwiyah, başlıklı kısa bir risale yazmıştır) Ürgenç'den ayrıldıktan sonra ("Jurjān'da bestelendi", ), bu da Ebû Sehl Mesîhî'nin o sırada hâlâ hayatta olduğunu veya en azından anekdot niteliğindeki kronolojiyi tamamen kabul etmede ihtiyatlı olunması gerektiğini düşündürebilir.

Notlar
Kaynakça
Özel


Genel
Carl Brockelmann: Arabische Litteratur (vol. 1, 138, 1898).
G. Karmi, A mediaeval compendium of Arabic medicine: Abu Sahl al-Masihi's "Book of the Hundred.", J. Hist. Arabic Sci. vol. 2(2) 270-90 (1978).

Konuyla ilgili yayınlar
Ebû Seleme

Abdullah bin Abdülesed bin Hilâl el-Mahzûmî bilinen adıyla Ebû Seleme, İslam peygamberi Muhammed'in sahabelerinden biriydi. Aynı zamanda Muhammed ve Hamza bin Abdülmuttalib'in süt anneleri Süveybe aracılığıyla süt kardeşi ve Muhammed'in kuzeniydi.

Ebû Seleme, Muhammed'in ilk sahabelerinden biriydi. Berre bint Abdülmuttalib ve Abdülesed'in oğlu olarak dünyaya geldi ve böylece Muhammed'in birinci dereceden kuzeni oldu; Berre, Abdullah bin Abdülmuttalib'in öz kız kardeşiydi.

Ümmü Seleme ile evliydi ve İslamiyet'e geçen ilk kişiler arasındaydılar. Dört çocukları vardı: Seleme, Ömer bin Seleme, Zeyneb ve Dürre. Ebû Seleme de Habeşistan'a yapılan göçe katılmıştı, ancak daha sonra amcası Ebû Talib'in himayesine girerek geri döndü. Sefer sırasında 3 kişi Müslümanlar tarafından esir alındı.

Kaynakça
Ebû Zür'a ed-Dımaşkī

Ebû Zür'a ed-Dımaşkī ( ö. 281/894), Şam doğumlu, Adnaniler soyundan gelen ünlü hadis hâfızı ve tarih âlimidir.

Hayatı ve İlmî Kişiliği
815 yılından önce doğmuş, babasının yönlendirmesiyle küçük yaşta hadis meclislerine katılarak bölgedeki ulema arasında erken yaşta saygınlık kazanmıştır.

Şam, Irak ve Hicaz bölgelerini gezerek Ahmed bin Hanbel ve Yahyâ bin Maîn gibi dönemin en büyük otoritelerinden hadis tahsil etmiştir. Hocası Ebû Müshir hadis bilgisine hayran kalmış, Ahmed bin Ebü’l-Havârî ise ona "gençlerin hocası" anlamına gelen "şeyhü’ş-şebâb" unvanını vermiştir. Hatta Reyliler, kendi hemşerileri olan ünlü âlim Ubeydullah bin Abdülkerîm’e (Ebû Zür‘a er-Râzî), onun ilmine duydukları hayranlıktan ötürü bu künyeyi nispet etmişlerdir. Kendisinden Ebû Dâvûd, Nesâî, Tahavî ve Teberanî gibi İslam dünyasının önde gelen muhaddisleri rivayette bulunmuştur. Çağdaşı Ebû Hâtim er-Râzî dahil pek çok otorite tarafından "güvenilir" (sadûk) kabul edilir.

894 (Cemaziyelahir 281) yılında Şam'da ölmüştür. Her biri muhaddis olan üç oğlu ve bir kızı vardır.

Eserleri
Ebû Zür‘a ed-Dımaşkī'nin günümüze ulaşan ve kaynaklarda adı geçen başlıca çalışmaları şunlardır:
et-Târîḫ: Müellifin günümüze ulaşan en önemli eseridir. Hz. Peygamber ve Hulefâ-yi Râşidîn dönemi başta olmak üzere; Şam, Filistin ve Merv bölgelerindeki sahâbî, tâbiî, âlim ve kadılara ait 2330 rivayeti senedleriyle içerir. Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki tek nüshası üzerinden yapılan çalışma iki cilt halinde yayımlanmıştır (Şam 1980). Brockelmann'ın "Sîretü’r-Resûl" adıyla zikrettiği eser, aslında bu kitabın kendisidir.
el-Eḥâdîs̱ ve’l-ḥikâyât ve’l-ʿilel ve’s-suʾâlât: Hadis ilmine dair olan bu eserin nüshaları Zâhiriyye ve Millet kütüphanelerinde muhafaza edilmektedir.

Kaynaklarda eṭ-Ṭabaḳāt, el-İḫve ve’l-eḫavât, Tesmiyetü şüyûḫi ehli Dımaşḳ gibi Şam ve Filistin bölgesindeki râvileri, Evzâî’nin talebelerini ve Şamlı kadın muhaddisleri ele alan 25 civarında kitabı zikredilir. Modern araştırmacılar, bu küçük hacimli eserlerin çoğunun müellifin ana eseri olan et-Târîḫ ve eṭ-Ṭabaḳāt’ın alt bölümleri olduğunu belirtmektedir.

Kaynakça
Ebü'l-Berekât Bağdâdî

Ebu'l-Berekât Bağdâdi (d. 1076 - ö. 1166), 12. yüzyıl'da hekim ve islam felsefesi'nin en etkili filozoflarından biri olmasına rağmen, çok fazla tanınmamış bir düşünürdür. Orta Çağ'da ve sonrasında Batı düşüncesinde bilinen bir filozof olmamıştır.

Yaşamı
Ebu'l Bağdadi'nin asıl adı Hibetullahtır, Yahudi bir ailenin çocuğu olarak Bağdat'ta dünyaya gelmiştir. Daha sonra Müslüman olmuştur. Zamanında Abbasi halifesi Müktefi Billah ile iyi ilişkileri olduğu sanılmaktadır.

Felsefesi
Ebu'l Berekat, bazı kaynaklarda filozof olarak İbn-i Sina'dan ve hatta Aristoteles'tan bile üstün görülür. İslam felsefesinde, Meşşaililere karşı eleştiriler yöneltmiş, İşraki okulunu görmezden gelmiş, özgün düşünceler üretmiş ve esas olarak kelâm felsefesinin gelişmesine etki etmiştir. Fahreddin er-Râzî ve Nasîrüddin Tûsî gibi kelam felsefecileri, kendi rasyonel düşünce sistemelerini Gazâli'nin kuşkuculuğuna karşı koruyabilmek için Ebu'l Berekat'ın fikirlerinden destek almışlardır. Bu sebepten kelamcılar arasında sayılmaktadır, ancak çalışmalarının özgünlüğü kelamcıların sınırlarını çok aştığı da kabul edilir.

Bilimler sınıflaması, mantık sistemi, bilgiye getirdiği açıklama biçimlerinde zamanını aşan ve özellikle daha sonra (özellikle Orta Çağ'dan sonra) ortaya çıkacak olan felsefi yönelimlere benzer argümanlara sahip olduğu görülür. Zihin bilimleri (mantık, matematik, astronomi), duyu bilimleri (doğa bilimleri) ve akıl bilimleri metafizik, ilahiyat) olarak düzenlediği bilim ve bilgi alanını, felsefi sisteminin dayanağı yapar Berekat ve bütün görüşlerini bu temel üzerinde yükseltir. Bu ayrımlar kısmen Aristoteles'in metafiziğinin yeniden eleştirel değerlendirilmesidir.

Metafizik sisteminde Bağdadi, akılcı bir filozof olmasına rağmen, olasılık kavramını işin içine sokmuştur, ancak bunu farklı bir şekilde anlamlandırır. Gazali'nin eleştirel kuşkuculuğunu sistemi için kabul edilemez bulur. Onun arayışı, teorik akılda insanı duyu verilerinin olasılıksal belirsizliğinden kurtaracak ve zihinsel bir sezgi ile dile ulaştıracak yolu bulmaya yöneliktir. O bu yolun akıldışı bir sezgi ile mümkün olduğunu öne sürmektedir ki, böylece hem meşşailikten hem de işrakilikten ayrı bir yol tutmuş olmaktadır.

Ebu'l Berekat, kategoriler alanını, düşünceye ait olanlar ve varlığa ait olanlar şeklinde iki alana ayırmaktadır; buna göre örneğin zaman ve mekân düşünceye ait kategorilerdir ve nitelik, etki gibi kategorilerse varlığa ait kategorilerdir. Filozof bu kategorileri sisteminde açıklıyor ve temellendiriyor. Özellikle zaman konusunda önemli felsefi açıklamalar getirir. Zamanın ve mekânın sonsuzluğunu öne sürer ve bununla birlikte yaradılışın başı ve sonu olmadığını savunur. Zamanın hareketle ilgisi olmadığını ve hareketin sayısı olmadığını ispatlamıştır.

Bunlara bağlı olarak insan bilgisini, doğrudan doğruya bildiğimiz şeyler (öze ait bilgiler) ve duyular yoluyla bildiğimiz bilgiler(araza ait bilgiler) şeklinde iki bölüme ayırmaktadır. Tanrı bilgisini, araza ait bir bilgi olarak temellendirir, ona göre Tanrı'nın özünü ve sıfatlarını asla bilemeyeceğiz.

Kaynakça
İslam Felsefesi, Hilmi Ziya Ülken, Cem Yayınları.
Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf

Ebu'l-Huzeyl el-Allâf (ö. 840 ya da 816), İslam felsefesinde rasyonel din düşüncesinin ortaya çıkışında önemli bir rol oynamış düşünürdür. Ayrılanlar olarak da adlandırılan Mutezile akımının, yunan felsefesiyle bağlantılı başlıca din filozoflarından biridir. İslam felsefesinde nedensellik ilkesini ilk defa olmak üzere ileri süren ve temellendirmeye yönelen filozof olmuştur. Doğal nedenselliği tanrısal nedenselliğe bağlayarak açıklamış ve kelâmcılar gibi o da Tanrı sorusunu temel almıştır.

Felsefesi
Huzeyl, Sokrates öncesi yunan filozoflarının öğretilerinden önemli şekilde yararlanmıştır. Onun nedensellik düşüncesini öne sürüşünde ilk olarak bu etki görülür. Bu nedensellik düşüncesinde Ebu'l-Huzeyl, Demokritos'un atomculuk öğretisinden hareket etmiştir. Elbette her iki atomculuk düşüncesi birbirinden ayrı nitelikler gösterir. Demokritos için atomlar öncesiz ve sonrasız bir varoluşun maddi temelleri olarak Tanrı fikrinden tamamen ayrı oldukları halde Ebu'l-Huzeyl'e göre, atomlar, sonlu ve ölümlü varlıklar olarak Tanrı'nın varlığını kanıtlamakta kullanılır. Huzeyl mantıksal yollardan buraya varır; her atomun bir yer kapladığını, her yerin sınırlı olduğunu, sınırlı olan her şeyinse ölümlü olduğunu, ölümlü olan her şeyin ise yaratılıp yokedildiğini öne süren bir mantıksallıktır bu. Bu sebeple ayrıca atomlardan meydana gelen evren de sınırlı, ölümlü ve yaratılmış bir alemdir. Sonluların toplamı da sonlu olacağı için evren sonsuz olamaz. Ebu'l-Huzeyl, Demokritos'tan ayrı olarak atomların hiçbir şekilde bölünebilirliğini kabul etmez (Demokritos güçte bölünebilirliği kabul eder). Atomlar Huzeyl'in teorisinde tözler olarak yer alırlar. Atom ve evren konusunun dışında zaman konusunda da farklılıklar görülür. Zenon'un teorisi, hareket ve zamanı reddetme yönünde ortaya konulur, mutezile felsefecileri ise zamanı ruhani bir kavram olarak değerlendirirler. Öncelik ve sonralık kavramlarının yalnızca zihinde varolduğunu öne sürerler.

Ayrıca bakınız
Kelam
Mutezile
Doğa felsefesi
Yaradılış teorisi
İlk Çağ felsefesi

Kaynakça
İslam Felsefesi, Hilmi Ziya Ülken, Cem Yayınevi.