Eski İskandinav dini

Eski İskandinav dini veya İskandinav mitolojisi, antik İskandinav ve Cermen toplumlarının Hristiyanlık öncesi inanç sistemini, evren tasavvurunu ve mitolojik anlatılarını ifade eder. Bu inanç sistemi, Bronz Çağı'ndan (MÖ 1800 civarı) başlayarak İskandinavya'nın Hristiyanlaşmasıyla (MS 12. yüzyıl) sona eren süre boyunca gelişmiştir. Dogmatik bir kutsal kitabı bulunmayan bu din; sözlü gelenekler, şiirler (Skaldik şiirler) ve doğayla bütünleşmiş ritüeller aracılığıyla nesilden nesile aktarılmıştır. Günümüzde bu inanç sistemiyle ilgili bilinenlerin çoğu, 13. yüzyılda İzlandalı tarihçi Snorri Sturluson tarafından kaleme alınan Nesir Edda ve daha eski anonim şiirlerin derlendiği Şiirsel Edda kaynaklarına dayanmaktadır.

Evrenin Yaratılışı (Kozmogoni)
Eski İskandinav inancında evrenin yaratılışı, kaos ile zıt güçlerin çarpışmasına dayanır. Başlangıçta ne dünya, ne gökyüzü, ne de deniz vardı; sadece Ginnungagap adı verilen devasa, dipsiz bir boşluk bulunuyordu.

Boşluğun kuzeyinde, dondurucu soğuğun, sisin ve buzun diyarı olan Niflheim oluştu. Güneyinde ise kavurucu ateşin, lavların ve kıvılcımların diyarı Muspelheim vardı. Niflheim'dan akan zehirli nehirlerin (Élivágar) buzu ile Muspelheim'dan gelen kıvılcımlar Ginnungagap'ın ortasında çarpıştığında, eriyen damlalardan ilk canlı varlık, devasa bir Jötunn (dev) olan Ymir doğdu. Ymir terledikçe koltuk altlarından ve bacaklarından diğer buz devleri türedi.

Eriyen buzlardan aynı zamanda Auðumbla adında devasa bir inek ortaya çıktı. Ymir, bu ineğin sütüyle beslendi. Auðumbla ise tuzlu buz bloklarını yalayarak besleniyordu. İnek buzu yaladıkça ilk gün bir adamın saçları, ikinci gün başı, üçüncü gün ise tüm vücudu ortaya çıktı. Bu varlık, tanrıların atası olan Búri idi. Búri'nin Borr adında bir oğlu oldu ve Borr, dev Bestla ile evlenerek üç oğul sahibi oldu: Odin, Vili ve Vé.

Dünyanın ve İnsanlığın Yaratılışı
Odin ve kardeşleri, dev Ymir'in giderek artan neslinin evreni kaosa sürükleyeceğini fark edip ona saldırdılar. Ymir öldürüldüğünde, yaralarından akan kanlar o kadar fazlaydı ki, Bergelmir ve karısı dışındaki tüm buz devleri bu kan selinde boğuldu.

Tanrılar, Ymir'in devasa cesedini boşluğun tam ortasına taşıyarak ondan bildiğimiz dünyayı (Midgard) yarattılar:
Eti: Yeryüzünü ve toprağı oluşturdu.
Kanı: Denizleri, okyanusları ve gölleri oluşturdu.
Kemikleri ve Dişleri: Dağları ve kayaları oluşturdu.
Kafatası: Gökyüzü kubbesini oluşturdu ve dört köşesine dört cüce (Kuzey, Güney, Doğu, Batı) yerleştirilerek desteklendi.
Beyni: Gökyüzündeki bulutları oluşturdu.
Kirpikleri: İnsanların dünyası olan Midgard'ı, devlerin saldırılarından koruyan devasa duvarları oluşturdu.

Tanrılar sahilde yürürken karaya vurmuş iki ağaç kütüğü buldular: Biri dişbudak (Ash), diğeri karaağaç (Elm). Odin onlara ruh ve hayat üfledi, Vili onlara akıl ve duygu verdi, Vé ise onlara biçim, konuşma yeteneği, duyma ve görme duyularını bağışladı. Böylece ilk insan çifti yaratıldı: Erkek Ask ve kadın Embla. Tüm insanlık bu çiftten türedi.

Kozmoloji: Dokuz Diyar ve Yggdrasil
İskandinav evreni, merkezinde devasa ve kutsal bir dişbudak ağacı olan Yggdrasil etrafında şekillenmiştir. Ağacın dalları gökyüzüne uzanır, üç devasa kökü ise farklı diyarlara iner. Ağacın köklerini kemiren bir ejderha (Níðhöggr), dallarında yaşayan dev bir kartal ve bu ikisi arasında dedikodu taşıyan Ratatoskr adında bir sincap vardır.

Evren, bu ağacın üzerinde ve çevresinde yer alan Dokuz Diyar'dan oluşur:


Pantheon: Tanrılar ve Tanrıçalar
İskandinav tanrıları yenilmez veya ölümsüz değillerdir; genç kalabilmek için tanrıça Iðunn'un yetiştirdiği sihirli elmaları yemek zorundadırlar. Tanrılar başlıca iki aileye ayrılır: Aesir ve Vanir. Başlangıçta savaşan bu iki grup, barış yaptıktan sonra birleşmiştir.

Önemli Tanrılar
Odin (Alfadir - Herkesin Babası): Aesir'in lideri. Savaş, bilgelik, şiir, ölüm ve büyü tanrısı. Bilgiye olan açlığı sınır tanımaz; Yggdrasil ağacında kendisini mızrağı Gungnir ile yaralayarak 9 gün 9 gece asılı kalmış ve bu sayede sihirli Run alfabe sırlarını öğrenmiştir. Mimir'in bilgelik kuyusundan su içebilmek için bir gözünü feda etmiştir. İki kuzgunu (Huginn / Düşünce ve Muninn / Hafıza) her gün dünyayı dolaşıp ona haber getirir.
Thor: Odin'in oğlu, şimşek, fırtına ve tarım tanrısı. İnsanların ve Asgard'ın baş koruyucusudur. Cüceler tarafından dövülen, fırlatıldığında hedefini bulup bumerang gibi eline dönen efsanevi çekici Mjölniri taşır. Çekici kaldırabilmek için gücünü ikiye katlayan Megingjörð adlı bir kemer ve demir eldivenler takar.
Freyja: Vanir soyundan gelen aşk, cinsellik, savaş, güzellik ve Seiðr (kaderi manipüle etme büyüsü) tanrıçası. Kedilerin çektiği bir arabaya biner ve şahin tüyünden yapılmış, uçmasını sağlayan bir pelerini vardır.
Freyr: Freyja'nın erkek kardeşi; bereket, güneş ve yağmur tanrısı. İstendiğinde katlanıp cebe sığabilen efsanevi gemisi Skíðblaðnir'e sahiptir.
Tyr: Savaş, adalet, cesaret ve hukuk tanrısı. Dev kurt Fenrir'i sihirli bir zincirle bağlarken sağ elini kurdun ağzına sokarak feda etmiştir.
Heimdall: Tanrıların bekçisi. Gözleri o kadar keskindir ki gece bile yüz fersah öteyi görebilir, kulakları o kadar hassastır ki çimlerin büyüme sesini duyabilir. Bifröst köprüsünü korur ve Ragnarök başladığında Gjallarhorn adlı borusunu öttürecektir.
Loki: Safkan bir tanrı değil, bir devin oğludur ancak Odin ile kan kardeşi olduğu için Asgard'da yaşar. Şekil değiştirebilen, hilekar ve kurnaz bir figürdür. Kötü niyetli dişi dev Angrboða'dan üç felaket çocuğu olmuştur: Dev kurt Fenrir, Midgard yılanı Jörmungandr ve ölüler diyarı kraliçesi Hel. Loki, hem tanrıların en büyük sorunlarının kaynağı hem de kıvrak zekasıyla bu sorunların çözücüsüdür; ancak Balder'in ölümüne sebep olduğunda tanrılar tarafından ebediyen cezalandırılmıştır.

Ahiret: Ölümden Sonraki Yaşam
İskandinav inancında tek bir cennet veya cehennem yoktur. Gidilecek yer, kişinin yaşarken yaptıklarından ziyade nasıl öldüğüne bağlıdır:
Valhalla: Odin'in Asgard'daki devasa ziyafet salonudur. Savaşta cesurca elinde silahıyla ölen savaşçıların (Einherjar) yarısı Valkyrieler tarafından buraya getirilir. Gündüzleri savaş talimi yapar, akşamları dirilen bir yaban domuzunu yiyip sonsuz bal şarabı içerler. Amaçları Ragnarök'te Odin'in ordusunda savaşmaktır.
Fólkvangr: Savaşta ölenlerin diğer yarısı, tanrıça Freyja'nın yönettiği bu huzurlu çayırlara gider.
Helheim: Hastalık, yaşlılık, açlık veya kaza sonucu ölen sıradan halkın gittiği kasvetli yer altı diyarıdır. Kötü bir yer olmamakla birlikte, yaşamın soluk bir kopyasıdır.
Rán'ın Ağları: Denizde fırtınaya yakalanıp boğulan denizcilerin, deniz tanrıçası Rán'ın su altı salonuna gittiğine inanılırdı.

Dini Uygulamalar ve Toplum
Eski İskandinav dini günlük hayata tamamen entegreydi. Özel bir rahip sınıfı yoktu; ritüeller reisler (Jarl), krallar veya Goði adı verilen yerel liderler tarafından yönetilirdi.

Blót (Kurban Ritüeli): Tanrılara şükran veya yardım talebiyle yapılan kanlı kurban törenleridir. Çiftlik hayvanları (atlar, domuzlar) kurban edilir, kanları sunağa sürülür, eti ise kutsal bir ziyafette topluluk tarafından yenilirdi. Savaş, kıtlık veya felaket zamanlarında insan kurban edildiğine dair tarihi ve arkeolojik kanıtlar vardır (örneğin İsveç'teki Uppsala tapınağı ormanları).
Runik Büyü: Futhark adı verilen runik alfabe sadece bir yazı sistemi değil, aynı zamanda harflerin kozmik güçler taşıdığına inanılan büyülü sembollerdi.
Völvalar: Geleceği gören, ruhlarla iletişim kuran ve Seiðr büyüsü yapan saygın kâhin kadınlardı. Asaları (vefa) ile köy köy dolaşır, ritüeller yönetirlerdi.

İzlanda'da ise 1000 yılında Althing (Parlamento) kan dökülmesini önlemek için Hristiyanlığı resmi din kabul etti, ancak gizlice putlara tapınmayı bir süre serbest bıraktı. Bu geçişin İzlanda'da daha barışçıl olması, Snorri Sturluson gibi yazarların eski mitleri Hristiyanlık öncesi bir kültürel miras olarak yazılı hale getirip günümüze ulaştırmasını sağlamıştır. Günümüzde Asatru gibi neo-pagan hareketler, eski ritüellerin modern yorumlarını yaşatmaya çalışmaktadır.

Kaynakça