Bâduspânîler

Bâduspânîler, ( ) Ruyan/Rustamdar'ı yöneten Taberistan'daki yerel bir İran hanedanıdır. Hanedanlık 665 yılında kurulmuş ve 933 yıllık yönetimiyle İran'daki en uzun hanedanlık olmuş ve Safeviler'in topraklarını işgal edip fethetmesiyle 1598 yılında sona ermiştir.

Tarih
Müslümanların İran'ı fethi sırasında son Sasani Kralı ( ) III. Yezdicerd ( ), rivayete göre, Câmasb'ın ( ) büyük torunu olan Dâbûyî hükümdarı Gil Gavbara'ya Taberistan'ın kontrolünü vermiştir. Gil Gavbara'nın oğlu I. Baduspan, 665 yılında Ruyan'ın kontrolünü ele geçirdi ve böylece bölgeyi 1590'lara kadar yönetecek olan Bâduspânî hanedanını kurmuştur. Diğer oğlu Dabuya, babalarının yerine geçerek Dâbûyî ailesinin başına geçmiş ve Tabaristan'ın geri kalanını yönetmiştir.

Son Dâbûyî hükümdarı Hurşid, ülkesini Emevi Halifeliğine karşı korumayı başardı, ancak yerini Abbasi Halifeliğine bıraktıktan sonra, 760 yılında nihayet yenildi. Taberistan daha sonra halifeliğin düzenli bir eyaleti haline getirildi ve Amul'dan bir Arap valisi tarafından yönetildi, ancak daha önce Dâbûyîlere tabi olan Bâvendîler, Karinvandîler, Zarmihridler ve Bâduspânîlerin yerel hanedanları, Abbasi hükûmetinin haraççı vasalları olarak dağlık iç bölgeleri kontrol etmeye devam ettiler. Bu yöneticiler büyük ölçüde, hatta tamamen özerkti. Bâduspânîlerin bölgesel önemi nedeniyle Moğol döneminde Ruyan, hükümdarlık unvanı olan ustandar'ın deforme edilmiş bir biçimi olan Rüstemdar olarak bilinmeye başlandı; bu unvan, Şehriyar III ibn Cemşid'in ( ) hükümdarlığından beri kullanılıyordu.

Bâduspânîler, 1381'den 1390'a kadar Rustamdar'ı yöneten Mar'ashiler tarafından kısa bir süreliğine iktidardan uzaklaştırıldılar. Bu dönemde Bâduspânîler, Mazenderan'ı fethetmeyi amaçlamış Türk-Moğol hükümdarı Timur'a ( ) eşlik eden Efrâsiyâb prensi İskender-i Şeyh'e meydan okumak için Rustamdar'daki tahta Bâduspânî prensi Sa'düd Devle, Tus'u geçirmeye karar verdiler. Ancak Tus, İskender-i Şeyhi ile gizlice yazışmış ve sonunda 1392 yılında Timur'un kuvvetlerine katılmıştır. Ertesi yıl (1393), Timur Mar'aşileri yerinden etti ve Mazandaran'ı fethetti. 1399/1400 yılında askerlerini Rüstemdar'ın büyük bir bölümünü idare etmek üzere göndererek Bâduspânîlerin elindeki toprakların çoğunu elinden aldı. Yeni Bâduspânî hükümdarı I. Kayumarth'in mülkleri artık Nur kalesiyle sınırlıydı. Ancak 1405'te Rustamdar'daki yönetimini yeniden sağladı. 1453 yılında vefat etti. Ölümünden sonra hanedan mücadelesi başladı ve bunun sonucunda krallığı sırasıyla Kojur ve Nur'daki oğulları IV. İskender ve II. Ka'us arasında bölündü. Bâduspânîler bir daha asla birleştirilemedi ve 1590'larda İran'ın Safevi hükümdarı I. Abbas ( ) tarafından son verilene kadar iki hanedan ayrı ayrı hüküm sürmüştür.

Bilinen Bâduspânî hükümdarları
665-694: Bâduspân Ben
694-723: Hurzad bin Bâduspân
723-762: II. Bâduspân
762-791: I. Şehriyar bin Bâduspân
791-822: Vanda-Umid
822-855: Abdullah bin Vanda-Umid

Afriduni soyu
855-??? : Afridun bin Karan
??? -??? : III. Bâduspân
??? -??? : II. Şehriyar bin Bâduspân
887-899: Hazar Sandan

Şehriyarî soyu
899-938: III. Şehriyar bin Cemşid
938-965: Muhammed
965-??? : Istwandad
974-1010: I. Zarrin-Kamar
1010-1036: Ba-Harb
1036-1067: I. Fahreddin Devle Namavar
1067-1092: Erdeşîr
1092-1132: I. Hazarasp
1117-1168: Şahrivaş
1168-1184: Kai Ka'us Ben
1184-1190: II. Hazarasp II
1190-1209 : Bâvendî işgali
1209-1213: II. Zarrin-Kamar
1213 -1223: Bisütun ben
1223-1242/1243: II. Fahreddin Devle Namavar
1242 yılında öldü: Hüsameddin Devle Erdeşîr
1242- ???? : I. İskender
1242-1272: Şahragim
1272-1301: Namawar Şah Gazi
1301-1311: Kay Hüsrev
1311-1317: Şems-ül-Mülûk Muhammed
1317-1324: Nasir al-Din Şehriyar
1324-1333: Tac al-Dawla Ziyar
1333-1359: Celaleddin İskender
1359-1378: Fahreddin Devle Şah Gazi
1378-1379: Adud al-Dawla Kubad
1379-1391: Mar'ashi işgali
1391-1394: Sa'd al-Dawla Tus
1399-1453: Kayumarth ben

Nur soyu
1453-1467: II. Ka'us
1467-1499: I. Cihangir
1499-1507: II. Bisütun
1507-1550: Bahman
1550-1576: IV. Kayumarth
1582-1586: Sultan Aziz
1586-1593/1594: III. Cihangir

Kojur soyu
1453-1476: IV. İskender
1476-1491: Tac-üddevle bin İskender
1491-1507: Eşref bin Tacud Devle
1507-1543: III. Ka'us
1543-1555: III. Kayumarth
1555-1567: II. Cihangir
1568-1590: Sultan Muhammed bin Cihangir
1590-1598: IV. Cihangir

Kaynakça
Özel


Genel