Dadaş

Dadaşlar, Doğu Anadolu’nun özellikle Erzurum ve çevresinde tarih boyunca şekillenmiş, kökleri çok eski Türk devletlerine dayanan özgün bir kimlik olarak ortaya çıkmıştır. Bu kimliğin en eski siyasal ve toplumsal temeli, bölgede hâkimiyet kuran Atabek Devleti ve Atabeklik geleneğidir.

Atabekler, bu coğrafyada sadece bir yönetim otoritesi değil, aynı zamanda bir yaşam düzeni kurmuşlardır. Onların hâkimiyetinde yerleşen Türkmen toplulukları, serhat kültürü içinde şekillenmiş; savaşçılık, cesaret, birlik ruhu ve sadakat gibi değerler bu halkın temel karakteri hâline gelmiştir. Bu özellikler zamanla nesiller boyunca aktarılmış ve kendine özgü bir toplumsal kimlik doğurmuştur.

Bu tarihî süreklilik içinde “Dadaş” adı verilen kimlik, Atabek Devleti ile başlayan ve bölgede hüküm süren diğer Türk devletleriyle devam eden bir kültürel-etnik oluşum olarak gelişmiştir. Dadaşlar, bu anlamda yalnızca bir şehir halkı değil; Atabeklerden miras kalan serhat yaşamının, Türkmen köklerinin ve Doğu Anadolu’nun tarihî birikiminin taşıyıcısı olan ayrı bir topluluk kimliği olarak şekillenmiştir.

Bu kimliğin merkezinde mertlik, yiğitlik, sözünde durma ve dayanışma vardır. Dadaşlık, Atabekler döneminde temelleri atılan ve yüzyıllar boyunca değişerek günümüze ulaşan özgün bir halk karakteri olarak varlığını sürdürmektedir.

Ayrıca Dadaş kelimesi Erzurum yöresinde yerleşik veya menşei olarak bu yörenin insanını ya da özellikle bu yöreye ait bir folklor oyunu olan Erzurum barlarını oynayan oyunculardan her birini ifade eder. Bu sebeple dadaş ifadesi üzerinde fikir beyan edenler, bunu Erzurum ve bar sözcükleriyle ilişkilendirirler.

Antik isimlerin fonetik açılımı açısından konuya ilişkin olarak anlamda ise şu fikir ileri sürülmüştür. “Theodosiopolis: Te-odo-si Opolis. Erzurum’un antik adıdır. Dadasi/Dağ-atasi-şehri; Atası dağlılar şehri; Dede’os/dadaş şehri bu bakımdan dadaşlar dağlılar olarak tanımlanmış.

Türkiye'de nüfus olarak 1.5 milyon kişi Dadaştır. Dadaşlar köken olarak genel görüşe göre Kıpçaklara dayanır. 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi'nin ardından Türkler 24 Oğuz boyu ile devletler, beylikler ve hanlıklar kurdular ve günümüze kadar dünyanın çeşitli yerlerine yayıldılar. Bu boylardan biriside Akkoyunlu Devletinin Kurucusu olan ve Erzurum'un İspir, Pazaryolu, Bayındır, Tekman, Gökoğlan gibi önemli bölgelerine yerleşen Türkmen bayındır boyudur.

Dadaş genel anlamda Erzurum Türklerine denir. Erzurum yöresinde 1- Erkek kardeş, 2- Yiğit, delikanlı, babayiğit kimse. 3- Mert, cesur. 4- Arkadaş, dost. anlamlarında kullanılır. Ayrıca Ağabey, bar oynayan delikanlı, Erzurumlu arkadaş, hemşeri, geniş anlamı ile Erzurum bölgesinin efesi şeklinde de ifade edilir. Zaman zaman kişiye hitaben doğrudan söylenilebildiği gibi, bazen de yüceltme sıfatı olarak kullanılır. numune-yi misal bir Erzurumlu, bar tutan, at binen, cirit atan, kabadayı, tığ gibi bir delikanlıdır. Gerek Erzurum ve yöresinde ve gerekse Anadolu'da dadaş olmanın müstesna bir durum olduğu, "efendilik" anlamında fıtrî (doğmatik), asaletli bir ruh hali olduğuna da inanılır. Bu düşünceden hareketle tarihî bir misyona sahip olan dadaşlar için zaman zaman serhat boylarında bekçi; düşkünün, fakirin, kimsesizin kimsesi; eli ve sofrası açık mert bir köylü, bir esnaf; camilerde görev yapan imanlı, toksözlü, nur yüzlü bir din görevlisi; siyasi açıdan medeni cesareti olan cesur bir hatip, yiğit bir komutan, görevini namus bilen bir devlet memuru, bir öğretmen, bir polis; kendisini ailesine ve çocuklarına adamış Erzurumlu bir ana veya babadır" tanımı, Türk halkının geniş bir kesimi tarafından yapılmaktadır. ifadesi ile birlikte "dadaşlığın bir davranış biçimi, bir yaşama şekli, bir ahlâk anlayışı olarak kabul edilebileceği" vurgusunu yaparak "Dadaşlık", yazar tarafından bir ibadet türü paralelinde değerlendirilmiş, hatta adeta bir mezhep olarak kendisince yorumlanmıştır.

İsmail Habip Sevük 1943 yılında kaleme aldığı eserinde: "Bu mezhebin ibadetleri iyi silah kullanmak, güzel cirit oynamak; millî oyunları iyi bilmek ve paraya ehemmiyet vermemektir. Mezhepte en esaslı iki akide kimseden korkmayacak ve kimseyi öldürmeyeceksin. Korkmak en büyük ayıp, öldürmek ondan daha ayıp... Maksat hayat değil galebedir. Yiğitsen yen, hatta yenil, gene öylesin ; öldürdünse, yenmedin, yiğitliği lekeledin..." şeklinde konuyla ilgili açıklamalara yer vermiştir.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün 23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışında, Erzurum mebusu sıfatıyla Meclis ve Hükûmet Başkanlığına seçilmesi çok dikkat çekicidir. Atatürk'ün Erzurum Milletvekili olarak ilk mecliste dadaşlar diyarı Erzurum'u, Erzurumluları temsil etmesi; dadaşların ona, onun da dadaşlara verdiği önemi ortaya koymuştur.

Günümüzde Türkmenistan'da dadaş ifadesinin kullanılıyor olması kelimenin etimolojisi hakkında kısmen de olsa bilgi vermektedir. Öte yandan, Azerbaycan'da da "Dadaşlı" adlı bir belde bulunmaktadır.

Ayrıca bakınız
Gakgoş

Kaynakça
Dış bağlantılar
Türk Dil Kurumu resmi sitesi
Erzurum Valiliği resmi sitesi