Eril bakış

Feminist teoride eril bakış ( ), kadınların ve dünyanın, görsel sanatlarda ve edebiyatta heteroseksüel erkek bakış açısıyla betimlenmesi eylemidir. Bu kavram, kadınların heteroseksüel erkek izleyicinin zevki için cinsel nesneler olarak sunulmasını ve temsil edilmesini tanımlar. Kavram ilk olarak Britanyalı feminist film kuramcısı Laura Mulvey tarafından 1975 tarihli Görsel Haz ve Anlatı Sineması (Visual Pleasure and Narrative Cinema) adlı makalesinde ortaya atılmıştır. Mulvey'in kuramı, Rönesans döneminden kalma Avrupa yağlıboya tablolarındaki kadın tasvirleri gibi tarihsel örneklerden beslenir; bu eserlerde kadın bedeni sıklıkla idealize edilmiş ve röntgenci bir erkek bakışıyla sunulmuştur. Sanat tarihçisi John Berger ise 1972 tarihli Görme Biçimleri (Ways of Seeing) adlı çalışmasında, geleneksel Batı sanatının kadınları erkek izleyicilerin bakışına sunulan nesneler olarak konumlandırdığını ve bunun ataerkil bir görsel anlatıyı pekiştirdiğini vurgulamıştır.

Anlatı sinemasının görsel ve estetik sunumlarında eril bakış, üç farklı bakış açısından oluşur: Kameranın arkasındaki erkeğin bakışı, filmin sinematik temsilleri içindeki erkek karakterlerin bakışı ve görüntüye bakan izleyicinin bakışı.

Bakış kavramı ilk olarak İngiliz sanat eleştirmeni John Berger tarafından Görme Biçimleri (1972) adlı eserinde kullanılmıştır. Bu eser, reklamlarda ve Avrupa sanatında çıplak kadın figürlerinde olduğu gibi, kadınların — görülmesi için pasif nesneler olarak — temsil edilişlerini analiz eder. Feminist entelektüel Laura Mulvey ise, bakış kavramını sinemadaki geleneksel kadın temsillerini eleştirmek için uygulamıştır. Onun bu çalışmasından eril bakış kavramı ve terimi ortaya çıkmıştır.

Eril bakış tarafından sürdürülen güzellik standartları, tarihsel olarak siyah kadınları fiziksel özelliklerine duyulan çekim nedeniyle cinselleştirmiş ve fetişleştirmiştir; ancak aynı zamanda onları cezalandırmış ve bedenlerini arzu edilir olarak kabul edilen normların dışında bırakmıştır.

Laura Mulvey, eril bakış kuramını geliştirirken ve sinemasal deneyimle tatmin edilen “haz verici bakma arzusu” anlamındaki skopofiliyi yorumlayıp açıklarken, Sigmund Freud ve Jacques Lacan’ın psikanalitik kuramlarını temel almıştır. Skopofili ve skoptophilia terimleri, bir kişiye ya da bir nesneye bakmaktan elde edilen hem estetik hazları hem de cinsel zevkleri ifade eder.

Arka plan
Varoluşçu filozof Jean-Paul Sartre, bakış kavramını 1943 tarihli Varlık ve Hiçlik adlı kitabında ortaya koymuştur. Bu düşünceye göre, bir insanın bir başkasına bakması eylemi, hem "bakan" hem de "bakılan" kişi tarafından hissedilen öznel bir güç dengesizliği yaratır; çünkü bakılan kişi nesneleştirilmiştir - bir insan olarak değil, bir nesne olarak algılanır.

Laura Mulvey, 1975 tarihli Görsel Haz ve Anlatı Sineması


Medya çalışmaları ve feminist film teorisi alanlarında, eril bakış kavramı, röntgencilik (cinsel haz olarak bakma), skopofili (bakmaktan haz alma) ve narsisizm (kendini seyretmekten haz alma) davranışlarıyla kavramsal olarak ilişkilidir. Mulvey, Freud'un erkeklerdeki kastrasyon kaygısı kavramından haraketle, kadında penis olmaması nedeniyle kadının dişi varlığının erkeğin bilinçaltında cinsel güvensizlik uyandırdığını belirtir; burada kadınlar erkek nesneleştirilmesinin pasif alıcılarıdır. Anlatı sinemasında, eril bakış genellikle kadın karakteri (kadın, kız, çocuk) iki erotizm düzeyinde gösterir: Filmin içindeki karakterler için bir arzu nesnesi olarak erotik sunum ve filmin erkek izleyicisi için bir arzu nesnesi olarak erotik sunum. Bu tür görselleştirmeler, kadını pasif bir nesne olarak sunarak, baskın erkek ile boyun eğdirilen kadın rollerini oluşturur. Pasif nesne (kadın) ile aktif izleyici (erkek) arasındaki bu toplumsal eşleşme, ataerkilliğin işlevsel temelini oluşturur; ticari sinemanın estetiklerinde (metinsel, görsel, sembolik) kültürel olarak oluşmuş toplumsal cinsiyet rolleri pekiştirilir. Bu filmlerde eril bakış, kadın bakışından daha önemli bir estetik tercih olarak öne çıkar; bu tercih, erkekler ile kadınlar arasındaki sosyopolitik güç eşitsizliğine dayanır. Zamanla, bir toplumun insanları ataerkilliğin yapay değerlerinin, bir sosyal sistem olarak, toplumda “doğal ve normal” düzen olduğuna inanır; çünkü erkekler kadınlara bakar ve kadınlar erkekler tarafından bakılır. Batılı “aşağı kadınlar” ve “üstün erkekler” hiyerarşisi, erkekleri ve kadınları cinsel eşitler olarak değil, cinsel rakipler olarak yanlış temsil etmekten kaynaklanır.

Erkek izleyiciliği perspektifinden bakıldığında, Mulvey kadınların sinemadan keyif alabilmeleri için erkek baş karakterle özdeşleşmeyi seçmeleri gerektiğini söylemiştir.

Eleştiriler
Feminist akademisyen Camille Paglia, "The Savage Id" (1999) adlı eserinde eril bakışın nesneleştirici bakış açısı olduğu kavramını reddetmiştir:Feminizm ideolojisini 70'lerin başlarında sağlamlaştırmaya başladığı andan itibaren, Hitchcock feminist teori için bir günah keçisi haline geldi. Laura Mulvey ile ilişkilendirilen (ve kendisinin de kısmen uzaklaştığı) eril bakış kuramına, özellikle son yirmi beş yılda feminist film çalışmalarını adeta vampir gibi ele geçirmesine karşı olduğumu açıkça ifade ettim.Bir erkeğin güzel bir kadına bakmasının ya da bir yönetmenin onu filme almasının, onu bir nesneye, eril bakış altındaki pasif bir varlığa, kadını kontrol altına almanın bir yoluna — yani onu sadece maddeye, “ete” dönüştürmesine — neden olduğu fikrinin baştan beri saçmalık olduğunu düşünüyorum. Eril bakış, resim ya da heykel tarihi, güzel sanatların tarihi hakkında hiçbir bilgisi olmayan insanlar tarafından oluşturulmuştur. Bu, a priori bir teoriydi: Önce tarih boyunca yalnızca erkek baskısı ve kadın mağduriyetinden ibaret olduğunu savunan feminist ideoloji vardı; ardından da bu kuram geldi — kültürel eserlere toptan “mağduriyet” modeliyle yaklaşan bir feminizm biçimi.

Lezbiyen bir araştırmacı olan Rhea Ashley Hoskin, sosyal bilimlerdeki feminen lezbiyen karakterlerin eril bakış için yaratıldığını öne sürme ve maskülen lezbiyenleri “otantik” olarak sunma eğilimini eleştirir. Hoskin'e göre bu yaklaşım, gerçek lezbiyenlerin maskülen olduğu yönündeki yanlış inancı pekiştirir; oysa gerçekte lezbiyenler, tercih ettikleri cinsiyet ifadeleri açısından çeşitlilik gösterir.

Film araştırmacısı Ellis Hanson, Mulvey'nin kuramını “hem aydınlatıcı hem de rahatsız edici” olarak tanımlar ve şu noktaya dikkat çeker: “Mulvey’nin psikanalizindeki heteromerkezci ve son derece katı bakış yapısı... eşcinselliği adeta yok sayar.” Hanson'a göre Mulvey ve onun ardından gelen feminist psikanalitik kuramlar “mutlaka verimsiz ya da yanlış” değildir; ancak queer ve/veya feminist film eleştirisi için tek geçerli çerçeve olarak ele alınmamalıdır.

Bu nedenle, kadın açısından eril bakışa itiraz, yalnızca istenmeyen erkekleri reddetmeye — dolayısıyla cinsel seçilim ve eş seçimi süreçlerini kolaylaştırmaya — değil, aynı zamanda benliğe dair dar kalıplardan kaynaklanan kişisel önemsizlik duygularına karşı koymaya da hizmet eder.

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar