Anarşi, Devlet ve Ütopya

Anarşi, Devlet ve Ütopya, Amerikalı siyaset filozofu Robert Nozick’in 1974 tarihli bir kitabıdır. Eser, 1975 ABD Ulusal Kitap Ödülü'nü Felsefe ve Din kategorisinde kazanmıştır, 11 dile çevrilmiştir ve Birleşik Krallık Times Literary Supplement tarafından “savaştan (1945–1995) bu yana en etkili 100 kitaptan biri” olarak gösterilmiştir.

John Rawls’un 1971 tarihli Bir Adalet Teorisi’ne karşı çıkarak ve Michael Walzer ile tartışma içinde olan Nozick, “zor, hırsızlık, dolandırıcılık, sözleşmelerin uygulanması vb. durumlara karşı korunma gibi dar işlevlerle sınırlı” bir minimal devlet savunur. Nozick'e göre bir devlet bu sorumlulukların ötesine geçtiğinde haklar ihlal edilir. Minimal devlet fikrini desteklemek için Nozick, minimal devletin Lockecu bir doğal durumdan nasıl doğal olarak ortaya çıktığını ve devlet gücünün bu minimal eşiğin ötesine genişlemesinin neden haklı gösterilemeyeceğini açıklayan bir argüman sunar.

Özet
İnsanları başlı başına birer amaç olarak gören ve malların yeniden dağıtımını yalnızca rıza koşuluyla haklı gören Nozick'in hak kazanma (entitlement) teorisi, Anarşi, Devlet ve Ütopya'nın temel unsurlarından biridir. Bu teori John Locke, Immanuel Kant ve Friedrich Hayek’ten etkilenmiştir.

Kitap aynı zamanda, devletin hiç olmadığı ve hükûmetin temel işlevlerinin gönüllü girişimlere bırakıldığı anarko-kapitalizm gibi daha aşırı görüşlere karşı minimal devletçi liberteryenliğin güçlü bir savunusunu içerir. Nozick, anarko-kapitalizmin kendi saldırmazlık ilkelerini ihlal etmeksizin kaçınılmaz biçimde minimal devlet yapısına dönüşeceğini savunur. Bunun nedeni, zamanla herkesin çıkarına olacak şekilde tek bir yerel olarak baskın özel savunma ve yargı ajansının ortaya çıkmasıdır; çünkü diğer ajanslar, çoğunluk kapsamına sahip ajansın avantajlarıyla etkili biçimde rekabet edemez. Dolayısıyla, anarko-kapitalist teori doğru olsa bile, sonuç olarak fiilen bir “devlet” işlevi gören tek bir özel koruma ajansı ortaya çıkar. Bu nedenle anarko-kapitalizm, minimal devlet ortaya çıkmadan yalnızca sınırlı bir süre var olabilir.

Felsefi etkinlik
Anarşi, Devlet ve Ütopya'nın önsözü, “felsefi çalışmanın olağan sunuluş tarzı” hakkındaki bir pasaj içerir; yani sanki bir konu üzerine mutlak ve son söz söylenmişçesine sunulması. Nozick, filozofların aslında bundan daha mütevazı olduklarına ve kendi çalışmalarının zayıflıklarının farkında olduklarına inanır. Yine de şu tür bir felsefi etkinlik sürüp gider: “Belirlenmiş biçimde sabit bir çerçeveye sığdırmak için şeyleri itip kakmak.” Çıkıntılar gizlenir ya da bu çıkıntının nedeni kimsenin fark etmeyeceği kadar uzağa atılır. Ardından, “Hızla, her şey kusursuzca uyuyormuş gibi görünen bir açı bulunur ve başka bir şey çok görünür biçimde dışarı taşmadan önce hızlı bir enstantane ile fotoğraf çekilir.” Karanlık odada rötuşlandıktan sonra, “geriye kalan tek şey, fotoğrafı her şeyin tam olarak nasıl olduğunu temsil edecek biçimde yayımlamak ve hiçbir şeyin başka herhangi bir biçime düzgün uymadığını not etmektir.”

Peki Nozick'in çalışması bu tür bir etkinlikten nasıl farklıdır? O, ileri sürdüklerinin doğru olduğuna inanır; ancak çıkıntıları gizlemez: “şüpheleri, kaygıları ve belirsizlikleri olduğu kadar inançları, kanaatleri ve argümanları da” ortaya koyar.

Doğa durumu teorisi
Nozick bu bölümde, Locke’un kullandığı anlamda bir doğa durumu incelemesinin, devletin gerekli olup olmadığını belirlemede neden önemli olduğunu ortaya koymaya çalışır. Ona göre eğer devlet bulunmayan bir toplum düzeni, devletin var olduğu bir düzenden daha olumsuz sonuçlar üretiyorsa, o halde devletli düzen, daha az kötü bir seçenek olarak tercih edilebilir. Ancak böyle bir karşılaştırmanın anlamlı olabilmesi için, anarşik yapıyı aşırı iyimser ya da aşırı kötümser biçimde değerlendirmekten kaçınmak gerekir.

Nozick şu yaklaşımı önerir:



Nozick'in amacı, siyasal otoritenin bulunmadığı bu toplumda hangi davranışların ahlaken kabul edilebilir veya edilemez olduğunu belirlemek ve bazı kişilerin bu sınırları ihlal etmesinin nasıl devlet benzeri bir oluşuma yol açabileceğini göstermektir. Böyle bir sürecin gerçekleşme ihtimali bile, devletin tarihsel olarak gerçekten o şekilde ortaya çıkmış olup olmamasından bağımsız olarak, devlet olgusunun nasıl anlaşılması gerektiğine dair açıklayıcı bir değer taşır.

Nozick ayrıca, minimal devletin ortaya çıkışını açıklamak için geliştirdiği “görünmez el” yaklaşımının yüzeyselliğinin farkındadır (1. Bölüm: “Neden Doğa Durumu Teorisi?”). Lockeçu doğa durumundan hareketle, devlet olmayan bir ortamda bireylerin haklarının bulunduğunu; fakat bu hakların korunması ve uyuşmazlıkların çözülmesi için merkezi bir otorite olmadığını belirtir. Bu durum ona göre politik olanın, politik olmayan şartlardan türetilmesi bakımından temel bir açıklama sunar. Bununla birlikte Nozick, ileride geliştireceği soykütüksel yaklaşım (özellikle The Nature of Rationality ve Invariances eserlerinde) sayesinde, hem siyasi yapıları hem de ahlaki ilkeleri insanlığın avcı-toplayıcı dönemine kadar uzanan işbirliği pratikleriyle açıklamayı amaçlar. Böylece Anarşi, Devlet ve Ütopyada doğrudan varsayılan bireysel hakların temel konumu, daha derin bir temele oturtulmuş olacaktır. Yaratıcılığın bu yorumda belirleyici bir rol oynadığı söylenemez.

Nozick'in ele aldığı doğa durumu Locke'unkine oldukça yakındır; ancak burada doğal hukuk kavramı ayrı bir temellendirme olarak yer almaz.

Doğa durumu
Nozick bu bölümde, Locke’un doğa durumu anlayışının temel özelliklerini özetleyerek başlar. Bu anlayışa göre her bireyin, hakları ihlal edildiğinde bizzat kendisinin tazminat talep etme hakkı vardır. Suçluyu cezalandırmak da meşru kabul edilir; ancak bunun amacı yalnızca onun ya da başkalarının aynı ihlali tekrar yapmasını önlemek olmalıdır. Locke'un da belirttiği üzere, bu durum ciddi sorunlar doğurur. Nozick, bu sorunların ne ölçüde gönüllü düzenlemelerle çözülebileceğini araştırmayı amaçlar. Lockeçu doğa durumunun zorluklarına rasyonel bir yanıt, karşılıklı korunma birliklerinin kurulmasıdır. Bu birliklerde, üyelerden biri tehlikede olduğunda diğerleri de yardım eder. Ancak herkesin sürekli hazır durumda olması ciddi bir külfettir ve üyelerden bazılarının huysuz ya da aşırı kuşkucu olması, sistemi daha da zorlaştırır.

Bir diğer önemli sıkıntı, aynı birliğe mensup iki kişi arasında uyuşmazlık çıktığında ortaya çıkar. Teorik olarak, bu tür durumları çözmek için basit kurallar belirlenebilir (örneğin müdahale etmeme ilkesi ). Ancak çoğu insan, kimin haklı olduğunu belirlemeye yönelik bir karar mekanizması geliştiren birlikleri tercih edecektir.

Bu koşullar altında, herkesin sürekli görevde olması sorununa çözüm olarak bazı girişimciler koruma hizmeti satmaya başlayacaktır. Yani iş bölümü ortaya çıkar. Piyasa dinamikleri, ölçek ekonomileri ve rasyonel çıkar arayışı nedeniyle süreç sonunda ya herkes belli bir bölgede en güçlü olan birliğe katılır ya da güç bakımından denk birlikler, çatışmanın maliyetinden kaçınmak için bir hakem ya da mahkeme işlevi görecek üçüncü bir otorite üzerinde anlaşırlar. Ancak pratik açıdan bakıldığında, ikinci senaryo da tek bir baskın koruma birliğinin varlığına denk düşer. Bu yapı ise “minimal devlete çok benzeyen” bir kurumdur.

Nozick'e göre Locke, medeni toplumun ve paranın ortaya çıkması için toplumsal sözleşmenin zorunlu olduğunu düşünmekte hata yapmıştır. Nozick buna karşılık “görünmez el” türünden açıklamaları tercih eder: bireylerin gönüllü etkileşimleri, kimsenin tasarlamadığı halde tasarlanmış gibi görünen geniş toplumsal düzenler yaratır. Bu tür açıklamalar değerlidir; çünkü açıklanması gereken olgulara özgü kavramların kullanımını en aza indirirler.

Buraya kadar Nozick, böyle bir görünmez el mekanizmasının baskın bir koruma birliği doğuracağını göstermiştir. Ancak bireyler hâlâ kendi haklarını kendileri uygulama hakkına sahiptir. Dolayısıyla bu koruma birlikleri henüz bir devlet değildir. Bölümün sonunda Nozick, devletin tanımlanmasındaki bazı güçlükleri dile getirir; fakat yine de şu koşulu sunar:



Şu ana kadar bahsedilen koruma kurumları böyle bir duyuruda bulunmaz. Ayrıca, bütün müşterilerine aynı düzeyde güvenlik sunmazlar; satın alınan hizmetlere göre koruma farklılaşır. Üstelik hizmet satın almayan “bağımsız” kişilere neredeyse hiçbir koruma sağlanmaz (yan etki faydaları hariç). Bu durum, pratikte devletlerin sağladığı koruma standartlarına aykırıdır; zira turistler bile devlet korumasından yararlanır. Dolayısıyla baskın koruma birliği, güç kullanımında tekel sahibi değildir ve kendi alanında yaşayan herkesin güvenliğini sağlayamamaktadır.

Ahlaki kısıtlamalar ve devlet
Nozick bu bölümde, başkalarının korunması için müşterilerden ödeme alınmasının ilk bakışta yeniden dağıtım gibi görünmesine rağmen, aslında yeniden dağıtım dışı gerekçelerle meşrulaştırılabileceğini göstererek klasik liberal düşüncedeki gece bekçisi devlet anlayışına ulaşır. Bu noktada, hakları uygulama yetkisine sahip tek otorite olan fakat başkalarının korunmasını üstlenmeyen bir yapıyı “ultraminimal devlet” olarak tanımlar. Ultraminimal devleti savunanlar, onun amacı olarak hak ihlallerinin toplamını en aza indirmeyi göstermezler; Nozick bunu “haklar faydacılığı” olarak adlandırır. Böyle bir bakış açısı, örneğin bir kişinin masum olduğunu bilmesine rağmen, daha fazla hak ihlalini engellemek adına bir kalabalığı yatıştırmak için o kişiyi cezalandırmayı meşru kılabilir. Oysa ultraminimal devlet görüşünün savunucuları böyle bir felsefeyi benimsemez. Bunun yerine savundukları şey şudur: Bireylerin hakları, onlara karşı nelerin yapılabileceği konusunda bir sınır koyar. Bu yaklaşım, bireylerin yalnızca bir araç değil bir amaç olduğunu vurgulayan Kantçı ilkeyi temel alır. Dolayısıyla, bir kişinin hakları, başkalarının hak ihlallerini önlemek bahanesiyle ihlal edilemez. Peki bu iki ilke arasında hangisini seçmeliyiz? Nozick bu aşamada hangisinin üstün olduğunu kanıtlama iddiası taşımaz. Bunun yerine Kantçı yaklaşımı tercih etmek için bazı gerekçeler sunar ve ilerleyen kısımlarda klasik faydacılığın sorunlarına işaret eder.

İlk gerekçesi, bireyin kendi içinde fedakarlık yapması (daha sonra daha büyük fayda için şimdilik bir şeylerden vazgeçmesi ) ile toplumun bir bireyin hakkını, daha büyük toplumsal fayda için feda etmesi arasındaki analojinin yanlışlığıdır:



İkinci gerekçesi, saldırmazlık ilkesine dayanır. Bu ilkeyi tamamen bir kenara bırakmaya hazır mıyız? Yani bazı durumlarda, masum insanlara zarar verilmesini kabul edebilir miyiz? (Saldırmazlık ilkesinin, elbette meşru müdafaa ve Nozick'in belirttiği bazı özel durumları kapsamadığı açıktır. )

Nozick daha sonra faydacılığı, hayvanların mutluluk hesabına dahil edilmesi gerekip gerekmediği, bunun hayvan türüne göre değişip değişmediği, acısız öldürülmenin kabul edilebilir olup olmadığı gibi örnekler üzerinden tartışır. Sonuçta, hayvanlar söz konusu olduğunda bile faydacılığın tatmin edici bir açıklama olmadığını savunur.

Ancak Nozick'in bu tartışmada en bilinen katkısı, faydacılığın temel varsayımına ve yalnızca “hissedilen deneyimin” değerli olduğu düşüncesine karşı geliştirdiği “Deneyim Makinesi” düşünce deneyidir. Bu makine, kişinin arzu ettiği her türlü yaşantıyı kusursuz şekilde simüle eder; ancak bireyin gerçek dünyada herhangi bir şey yapmasını, bir şeyle temas kurmasını engeller. Yalnızca beynin belirli şekilde uyarılması yoluyla bir yanılsama yaratılır. Nozick'a göre hepimizin, hayatımızın geri kalanını bu makineye bağlı geçirmekten kaçınmak için güçlü nedenleri vardır. Bu, ölümcül hastalığa yakalanmış ve dayanılmaz acı çeken biri için “bağlanma” seçeneğinin tüm koşullar değerlendirildiğinde en iyi seçenek olamayacağı anlamına gelmez. Düşünce deneyinin amacı, bağlanmamayı tercih etmek için ciddi ve meşru bir neden bulunduğunu göstermektir; eğer önemli olan tek şey hissedilen deneyim olsaydı, böyle bir neden ortaya çıkmazdı.

Yasaklama, tazmin ve risk
Gece bekçisi devletine giden süreç, haklarını kendi başlarına uygulamaları engellenen bağımsız bireylere tazminat sağlanmasını içerir. Buradaki temel gerekçe, bu kişilerin kendi uygulama yöntemlerinin, baskın koruma kurumunun sunduğu güvenlik karşısında daha riskli görülmesidir. Bu nedenle, kendi haklarını uygulayamamalarından kaynaklanan mağduriyetleri tazmin edilmeye çalışılır. Varsayım şudur: Bağımsız bireyler makul önlemler alır ve faaliyetlerini birliğin yasağına uyacak şekilde düzenlerse, birlik onların durumunu, bu yasak olmasaydı bulunacakları kayıtsızlık eğrisi ile bugün içinde bulundukları durum arasındaki fark kadar iyileştirmek zorundadır.

Bu oldukça yoğun bölümün amacı, Nozick'in “Tazmin İlkesi” adını verdiği ilkeyi temellendirmektir. Bu ilke, sonraki bölümde merkezi rol oynar: Çünkü Nozick, hiçbir hak ihlaline başvurmadan, hak uygulama tekelini elinde bulunduran ultraminimal devletin, herkesi koruyan minimal devlete nasıl dönüşebileceğini göstermek istemektedir. Bu dönüşüm, bazı kişilerin başkalarını da koruyacak biçimde ödeme yapmasını ya da koruma ücretine zorlanmasını içerir. Dolayısıyla temel tartışma, böylesi bir uygulamanın doğal haklar açısından nasıl meşrulaştırılabileceğidir. Bu yüzden bu bölüm tazmin teorisinin geliştirilmesine odaklanır.

Önce şu genel soruyla başlar: Birisi “sınır ihlali” yaparsa ne olur? Bu fiziksel zarar gibi durumları içerir. Eğer ihlal edilen kişinin rızası varsa, ortada sorun yoktur. Nozick, Locke'un aksine paternalist değildir; bireylerin kendilerine her şeyi yapabileceğini ya da başkalarının kendilerine aynı şeyleri yapmasına izin verebileceğini savunur.

Peki ya B, A'nın rızası olmadan onun sınırlarını ihlal ederse? Bu durum, A tazmin edilirse meşru hale gelir mi?

Nozick'in tazminat anlayışına göre, tazminat ancak A'nın makul önlemler almış olması koşuluyla, ihlal öncesi ve sonrası durum arasında kendi değerlendirmesi açısından tam bir kayıtsızlık sağlamalıdır. Ancak Nozick bunun yeterli olmadığını belirtir; çünkü kimliğini gizleyerek sınır ihlali yapanlar olabilir. Bu yüzden, ihlalde bulunanların caydırılması için ek maliyetler de gereklidir. (Bu caydırıcılık tartışması makalenin başka bir bölümünde özetlenir.)

Cezalandırma konusundaki tartışmaların ardından, Nozick her hak ihlalinin misilleme adalet sistemi altında engellenemeyeceğini kabul eder. Ardından tekrar şu soruya döner: O halde neden herkesin, tazminat ödemek koşuluyla dilediğini yapmasına izin verilmesin? Bunun da çeşitli sorunları vardır.

Birinci sorun: İhlalde bulunan kişi, büyük bir fayda elde ettiğinde ve mağduru kayıtsızlık noktasına kadar tazmin ettiğinde, tüm kazanç kendisine kalmaktadır. Adil olanın, mağdurun daha yüksek bir tazmin talep edebilmesi olacağı savunulabilir. Piyasada da alıcı, satıcının tam eşit olduğu noktada ödeme yapmak zorunda değildir. Ancak adil fiyat teorilerinin hepsi başarısız olmuştur ve Nozick bu tartışmayı çözmeyi reddeder. Bunun yerine, mümkün olduğunda pazarlığın taraflarca yapılmasını ve tazminatın böyle belirlenmesini önerir. Ancak pazarlığın mümkün olmadığı birçok durumda, tazminatın varlığı her eylemi haklı çıkarmaz.

İkinci sorun: Tazminat ödeme şartıyla her şeyi serbest bırakmak, toplumda sürekli bir korku yaratır. İnsanlar, tazmin edileceklerini bilseler bile haklarının ihlalinden korkmayı sürdürür. Bunun doğurduğu zor sorular vardır:

• Fail yalnızca zararları mı tazmin edecektir, yoksa mağdurun öncesindeki korkusunu da mı karşılayacaktır?

• Eğer korku tazmin edilmezse, fiilen saldırıya uğramayan kişiler tazmin edilmeyen bir korkuyla yaşar.

• Yaşanmış korku, sonradan gözümüzde olduğundan daha önemsiz görünür; bu nedenle korku sonrası tazminat gerçek durumu karşılamaz.

Bunun yerine, Nozick'in “Piyasa Tazminatı” dediği, olay öncesi pazarlık yapılsaydı belirlenebilecek tazmin miktarının esas alınması gerekir; fakat bunun fiilen mümkün olmadığı açıktır.

Bu nedenlerle, özellikle korku yaratan eylemler yasaklanabilir. Ayrıca bireyleri araçsallaştırmak anlamına geldiği için Kantçı ilkeyi de ihlal eder.

Ancak her rıza dışı sınır ihlalinin yasaklanması aşırı kısıtlayıcı olur; çünkü kazalar, istem dışı eylemler ve benzeri durumlar hayatın doğasında vardır. Üstelik önceden rıza almak bazen çok maliyetlidir (örneğin mağdur ormanda geziyorsa). Bu sebeple en verimli politika şudur:

“En az net faydalı eylemi feda eden politika doğrudur; yani ön anlaşma maliyetleri sonradan tazmin maliyetlerinden biraz bile yüksekse, korku yaratmayan eylemler ön izne gerek olmadan yapılabilir.”

Bazı eylemler tek başına düşük risk taşıdığı için korku yaratmayabilir; ancak tüm riskli eylemler toplandığında zarar olasılığı yükselir. Bu da hepsini yasaklamanın aşırı kısıtlayıcı olduğu sonucunu doğurur. Açık çözüm, p ⋅ H ≥ V biçiminde bir eşik belirlemektir; fakat Nozick, doğal hak geleneğinin böyle bir yaklaşımı reddettiğini vurgular:



Sigorta bazı durumlarda çözüm olabilir ve Nozick bunu tartışır. Ancak sigorta yaptıramayan veya riskinin tazminini karşılayamayan kişilere ne yapılmalıdır? Bu kişilerin eylemleri tamamen yasaklanmalı mıdır?



(Bunun bir sonraki bölümde önemli sonuçları olacaktır.)

Nozick'in vardığı sonuç şudur: Genel olarak yapılan ve ciddi tehlike oluşturan eylemler yasaklanmalı, yasak nedeniyle özel mağduriyet yaşayan bireyler ise tazmin edilmelidir. Buna “Tazmin İlkesi” adını verir. Örneğin epilepsilerin araç kullanmasının yasaklanması meşrudur; ancak dezavantaj nedeniyle ortaya çıkan maliyetler (şoför, taksi vb.) tam olarak karşılanmalıdır. Bunun da yalnızca güvenlik faydası bu maliyetleri aştığında yapılması doğrudur.

Bu bir pazarlık değildir. Nozick bunu şantaj örneğiyle açıklar: Bir kişiye, kendisine hiçbir yarar sağlamayacak bir şeyi yapmaması için ödeme yapmak doğru değildir; Nozick bu tür işlemleri “üretken olmayan faaliyet” olarak görür. Dolayısıyla epilepsinin, başkalarına risk oluşturmama karşılığında para talep etmesi de doğru değildir.

Yine de Nozick, bu ilkenin sorunları olduğunu kabul eder:

Eylemin “genel olarak yapılması” şartı muğlaktır; Rus ruleti gibi uç bir örnek bile “eğlenme” kategorisine sokulabilir.
Bazı tehlikeli eylemler bir kişinin hayatındaki tek anlamlı faaliyet olabilir; bu durumda telafi edilmesi gerekebilir.
Genel olarak, Nozick dezavantajın ne olduğuna dair bir kuram geliştirmemiştir; dolayısıyla “özel dezavantaj”ın tanımı belirsizdir.

Doğa durumunda böyle tanımların kim tarafından yapılacağı da belirsizdir (bkz. s. 89).



Devlet
Nozick’e göre, bağımsız bireylerin kendi adalet anlayışlarına göre güç kullanmaları iki durumda yasaklanabilir:

• Kullandıkları yöntem başkaları açısından aşırı risk taşıyorsa (örneğin fal bakarak suçlu belirlemek gibi)

• Yöntemin ne kadar risk içerdiği belirsizse

Bununla birlikte, bir bireyin uyguladığı yöntem tek başına ciddi bir risk oluşturmuyor olsa bile, çok sayıda kişinin benzer yöntemleri kullanması toplam riski kabul edilemez bir seviyeye çıkarabilir. Bu durumda kimin durması gerektiğini belirlemek imkânsızdır; çünkü kimse tek başına sorumlu değildir ve bu nedenle kimsenin diğerine “dur” deme hakkı bulunmaz. Bağımsızlar bu tür sorunları çözmek için bir araya gelebilirler, ancak herkesin rızasıyla kurulacak böyle bir mekanizmada, her birey anlaşmadan kaçıp diğerlerinin kısıtlamalarından faydalanarak kendi riskli aktivitelerine devam etmek için güçlü bir teşvik hissedecektir. Yani bedavacılık (free rider) sorunu kaçınılmazdır.

Bu noktada Nozick, H. L. A. Hart’ın "adil katkı ilkesi”ne gönderme yapar. Bu ilke, bir topluluğun sağladığı faydalardan yararlanan herkesin katkı yapmakla ahlaki olarak yükümlü olduğunu savunur. Ancak Nozick bu görüşü ikna edici bulmaz. Çünkü bireylere önceden uzlaşma olmaksızın sağlanan bir fayda için sonradan ödeme dayatılamaz.

Peki bu durumda ne yapılmalıdır? Doğal hukuk geleneği burada net bir kılavuz sunmaz. Nozick'e göre her birey, suçluluğu konusunda adil ve güvenilir bir usulün uygulandığını bilme hakkına sahiptir. Bu bilgi şeffaf biçimde sunulmuyorsa, kişi direnme hakkını kullanabilir. Hatta kişi, sağlanan bilgiye rağmen yöntemi adaletsiz görüyorsa veya sürece katılmak istemiyorsa, yine sürece dahil olmamayı seçebilir.

Bu hakların uygulanması koruyucu ajansa devredilebilir. Böylece ajans, güvenilir veya adil görmediği yöntemlerin kullanılmasını engelleyebilir. Kabul ettiği yöntemlerin bir listesini yayımlar ve bu listeye aykırı davrananlar cezalandırılır. Teorik olarak herkes bu yetkiyi kullanabilir, başka ajanslar da piyasaya girebilir; ancak fiiliyatta yalnızca baskın koruma ajansı bu yasaklamayı etkili biçimde uygulama kapasitesine sahiptir. Müşterilerine, onlara karşı hiçbir uygunsuz yöntemin kullanılmayacağı güvencesini yalnız o verebilir.

Ancak bu durum yeni bir sorun yaratır: Yasaklanan yöntemleri kullanan ve ajansın koruma hizmetini satın almaya gücü yetmeyen bağımsızlar dezavantajlı bir konuma düşerler. Bu kişiler, ajansın müşterilerinin insafına kalmış hâle gelirler.

Önceki bölümde görüldüğü üzere, başkalarına dezavantaj yükleyenlerin bunu telafi etmesi gerekir. Nozick'in modelinde telafi, yalnızca dezavantajla doğrudan bağlantılı ekstra maliyetlerin karşılanması anlamına gelir. Fakat kişi, bu telafiye rağmen temel düzeyde bile koruma hizmetini satın alamıyorsa, o zaman telafi tam kapsamlı bir koruma poliçesinin tüm maliyetini karşılayacak kadar genişletilir.

Burada söz konusu olan koruma, yalnızca ajansın ücret ödeyen müşterilerine karşıdır; çünkü bağımsız bireyin karşı koyamadıkları esasen onlardır.

Bu mekanizmanın yeni bir bedavacılık sorunu yaratacağı düşünülebilir. Ancak Nozick, bunun sınırlı olacağını savunur. Çünkü sağlanan telafi yalnızca “asgari, süssüz koruma poliçesinin maliyetine eşdeğer” ve kişinin makul biçimde ödeyebileceği miktarla sınırlandırılmıştır. Üstelik bu poliçe, diğer bağımsızlara veya telafi edilmiş bireylere karşı koruma sağlamaz. Dolayısıyla bedavacı sayısı arttıkça, tam koruma satın almak daha değerli hâle gelir.

Bu noktada ortaya çıkan yapı, bir devlete oldukça benzemektedir. Nozick, üçüncü bölümde bir topluluğun devlet sayılabilmesi için iki koşul belirtmişti:

Zor kullanma tekelinin bulunması
Herkesi koruma işlevi

Koruyucu ajans bu iki niteliği de taşımaya başlamaktadır. Birincisi, etik olarak özel bir yetkiye sahip olmasa da, fiilî rekabet üstünlüğü sayesinde zor kullanımında tekelleşmiştir. İkincisi, nüfusun önemli bir kısmını korumaktadır; yöntemleri kabul edilen bazı bağımsızlar hâlâ var olsa bile, sistem genel koruma sağlamaya doğru evrilmiştir.

Bu analiz, bireyci anarşistlerin “devlet her koşulda gayrimeşrudur” iddiasına yönelik bir yanıt niteliğindedir. Nozick'in amacı, devletin hak ihlali olmaksızın, bir dizi meşru adımın sonucu olarak doğal hâlden türeyebileceğini göstermek için görünmez el biçiminde bir açıklama sunmaktır. Telafi sağlanan kişilere yönelik koruma, yeniden dağıtım değildir; çünkü bu kişilerin uğradıkları dezavantajın karşılanması zaten doğal haklarından doğmaktadır. Dolayısıyla kimsenin hakkı çiğnenmiş sayılmaz.

Bu devlet, alışılmış anlamdaki devletten yine de farklıdır. Daha çok bir şirket gibi organize olmuştur ve tamamen bağımsız kişiler hâlâ yaşamaktadır. Nozick'in ifadesiyle:



Yine de klasik Weberci devlet tanımına tam olarak uymaz. Çünkü şiddeti yetkilendirme konusunda tek otorite değildir; bağımsızlar zaman zaman birbirlerine karşı güç kullanabilir. Ancak hangi şiddet uygulamalarının meşru olduğuna dair nihai belirleyicidir. Nozick bu yapıyı “devlet-benzeri bir varlık” olarak adlandırır.

Son olarak Nozick, yalnızca fiilen zor tekelini elinde bulunduran bir yapıdan (ultraminimal devlet) telafi mekanizmasını da işleten asgari devlete geçişin zorunlu olmadığını vurgular. Telafi, ayrı bir ahlaki sorumluluk olarak görülmelidir. Buna rağmen bu süreç, ajansın bilinçli devletleşme arzusuna bağlı değildir; evrimsel bir biçimde kendiliğinden gerçekleşebilir. Ajans yalnızca borçlu olduğu korumayı yerine getirirken devlet haline gelir.

Devlete ilişkin argüman üzerine ek değerlendirmeler
Nozick, önleyici saldırı (pre-emptive attack) tartışması üzerinden önemli bir ilkeye ulaşır. Bu ilkeye göre, bir eylem kendi başına yanlış değilse, yalnızca gelecekte yanlış eylemlerin gerçekleşme olasılığını artırdığı gerekçesiyle yasaklanmamalıdır. Bu ayrım, koruyucu ajansın güvenilmez ya da adaletsiz bulduğu yöntemleri yasaklaması ile daha ileri gidip örneğin kişilerin başka bir koruma ajansına katılmasını engellemesi arasındaki farkı netleştirir.

Nozick'in benimsediği ilke, insanların başka bir koruyucu ajansla ilişki kurmalarını yasaklayan düzenlemelere izin vermez. Yani, devlet benzeri bu yapı, yalnızca doğrudan hak ihlaline yol açabilecek uygulamaları engelleyebilir; ancak bireylerin özgür birlik kurma hakkına müdahale edemez.

Dağıtımcı adalet
Nozick'in Rawls'un adalet teorisine yönelik tartışması, liberteryenizm ile liberalizm arasında uzun süre etkili olmuş önemli bir diyalog başlatır. Bu bağlamda Nozick, “hak ediş (entitlement) teorisi” adını verdiği yaklaşımı ortaya koyar. Bu teori şu ilkeyle özetlenir: “Herkesten seçtiği ölçüde, herkese seçildikleri ölçüde.” Hak ediş teorisi dört bileşenden oluşur: (1) edinmede adalet; (2) (1)’in ihlal edilmesi durumunda düzeltmede adalet — ki bu, ilk bakışta yeniden dağıtım gibi görünen önlemleri gerektirebilir; (3) elde bulundurulan varlıklarda adalet; ve (4) transferde adalet. Edinmede adalet varsayıldığında, bir kişinin sahip oldukları, (3) ve (4)’ün tekrar eden uygulanmalarının bir sonucu olarak meşru hale gelir.

Nozick’in hak ediş teorisi, örüntüsüz (non-patterned) ve tarihsel bir adalet anlayışıdır. Buna karşılık, eşitlikçilik ya da faydacılık gibi dağıtımcı adalet teorilerinin büyük çoğunluğu örüntülü ilkelere dayanır; yani “herkese … göre” biçiminde belirli bir dağılım kalıbı öngörür.

Nozick'in en bilinen argümanlarından biri olan Wilt Chamberlain örneği, örüntülü dağıtım ilkelerinin özgürlükle bağdaşmadığını göstermeyi amaçlar. Şöyle düşünmemizi ister: Toplumdaki başlangıç dağılımı D1, seçtiğimiz bir örüntülü ilkeye göre düzenlenmiştir; örneğin Rawls'un Fark İlkesi’ne göre. Bu toplumda Wilt Chamberlain son derece popüler bir basketbolcudur ve Nozick, bir sezon boyunca onu izlemek için 1 milyon kişinin özgür iradeleriyle kendisine 25 sent verdiğini varsayar (başka hiçbir işlem yapılmadığını kabul ederiz). Sonuçta Chamberlain 250.000 dolar kazanır ve bu, toplumdaki diğer herkesin sahip olduğundan çok daha fazladır. Ortaya çıkan yeni dağılımı D2 olarak adlandıralım.

Açıkça görülür ki D2, D1'i düzenleyen örüntüye artık uymamaktadır. Buna rağmen Nozick, D2'nin adil olduğunu savunur. Çünkü eğer her birey, D1'den kendisine düşen payı özgürce basketbolcuya vermişse ve D1 zaten adil bir dağılımsa (bunu, tercih edilen örüntülü ilkeye göre düzenlenmiş olmasından biliyoruz), o halde D2 nasıl adaletsiz olabilir? Bu örnekle Nozick, hiçbir örüntülü dağıtım ilkesinin özgürlükle bağdaşamayacağını ileri sürer. Zira D1'i düzenleyen örüntüyü korumak isteyen bir devlet, insanların D1 paylarını serbestçe değiştirmesine sürekli müdahale etmek zorunda kalacaktır; çünkü her gönüllü değiş tokuş, başlangıçtaki örüntüyü bozacaktır.

Nozick ayrıca vergilendirmeyi zorla çalıştırmaya benzetir. Okuyucudan şu iki kişiyi düşünmesini ister: Biri daha fazla çalışarak para kazanır ve bu parayla bir sinema bileti alır; diğeri ise ek zamanını dinlenerek, örneğin gün batımını izleyerek geçirir. Nozick'e göre, ikinci kişinin boş zamanına el koymak (ki bu zorla çalıştırmadır) ile birincinin emeğiyle kazandığı mala el koymak arasında ilkesel bir fark olmayabilir. Bu düşüncenin, emeğin dışında kalan gelir kaynaklarına uygulanan vergilere de genişletilebileceğini belirtir. Nozick bu noktada şu sonuca varır: “Son-durumcu ve örüntülü dağıtımcı adalet ilkelerinin çoğu, insanların eylemleri ve emekleri üzerinde başkalarına kısmi bir mülkiyet hakkı tanır. Bu ilkeler, klasik liberalizmin öz-sahiplik anlayışından, başkaları üzerinde kısmi mülkiyet fikrine doğru bir kaymayı içerir.”

Nozick daha sonra, ilk mülkiyet edinimi bağlamında Locke'un emek-mülkiyet teorisini kısaca ele alır. Bu teoriye yönelik bazı ilk itirazları gündeme getirir ve doğurabileceği sorunları tartışır. Örneğin şu soruyu sorar:



Nozick, hak ediş teorisine “ek bir karmaşıklık” kazandırmak için Locke'un meşhur koşulunu — yani bir şeyi sahiplenirken başkaları için “yeterince ve aynı derecede iyi” şeyler bırakılması gerektiği ilkesini — yeniden yorumlar. Nozick'in benimsediği “Lockeçu koşul”, bir mülkiyet ediniminin başkalarının durumunu kötüleştirmesi halinde meşru olmayacağını savunur. Örneğin bir çölde tek su kaynağını sahiplenip tekel fiyatları uygulamak kabul edilemezdir.

Bununla birlikte, Nozick'in tarihsel ilkeye bağlılığı nedeniyle, bu eleştiri bir hastalığın tedavisini keşfeden ve ilacı dilediği fiyattan satan bir tıp araştırmacısına uygulanmaz. Ayrıca Nozick, başkaları için yeterince ve aynı derecede iyi şeyler bırakılmadan yapılan mülkiyet edinimlerinin nasıl düzeltileceğine dair bir mekanizma ya da teori de sunmaz.

Fark İlkesi
Nozick, John Rawls'un Fark İlkesi’ni eleştirirken, Rawls'un varsaydığı toplumsal işbirliği mantığını tersine çevirir. Rawls'a göre, daha iyi durumda olanlar, toplumsal işbirliğinin sürdürülebilmesi adına daha kötü durumda olanlara destek vermelidir. Nozick ise, aynı gerekçeyle bu kez daha iyi durumda olanların, işbirliğinden çekilme tehdidinde bulunabileceğini ileri sürer. Bu durumda soru şudur: Neden eşitsizlikten yararlananlar, sırf bu eşitsizlik ve işbirliği gerekçesiyle, daha kötü durumda olanları desteklemek zorunda olsun? Neden bunun yerine, daha kötü durumda olanlar mevcut eşitsizliği kabullenip, daha iyi durumda olanların yararına olacak şekilde işbirliğini sürdürmesin?

Nozick ayrıca Rawls'un “doğal yeteneklerin ahlaken keyfi olduğu” iddiasını da hedef alır. Nozick'e göre, daha iyi durumda olanların sahip olduğu doğal avantajlar kimsenin haklarını ihlal etmez; dolayısıyla bu avantajlar üzerinde meşru bir hakka sahiptirler. Bu nedenle, bu avantajların sonuçlarının başkaları lehine yeniden düzenlenmesi için ahlaki bir zorunluluk bulunduğu ileri sürülemez.

Son olarak Nozick, Rawls'un eşitsizliklerin daha kötü durumda olanların yararına olacak şekilde düzenlenmesi gerektiği yönündeki önerisinin de bizzat ahlaki açıdan keyfi olduğunu savunur.[ ]

Başlangıç durumu
Nozick'in tarihsel hak ediş anlayışı, onun Rawls'un “Başlangıç Durumu” (Original Position) kavramını doğal olarak reddetmesine yol açar. Nozick'e göre, başlangıç durumundaki bireyler, sonuç odaklı (end-state) bir ilkeye başvurarak hangi dağılımın kabul edileceğine karar vereceklerdir. Oysa Nozick, böyle kararların — örneğin cezalar ya da yaptırımlar gibi — ancak tarihsel bilgilere dayanarak anlamlı ve meşru olabileceğini özellikle vurgular. Bu nedenle, tarihsel bağlamı dışlayan bir başlangıç durumu varsayımı, Nozick'in adalet anlayışıyla bağdaşmaz.

Eşitlik, kıskançlık, sömürü vb.
Nozick, fırsat eşitliği, yaşam hakkı gibi çeşitli alanlarda “pozitif haklar” tanıyan ve bunları zorla hayata geçiren adalet teorilerine yönelttiği temel itirazı burada açık biçimde dile getirir. Ona göre bu tür haklar, kendiliğinden var olan soyut talepler değildir; tersine, belirli maddi kaynaklara, altyapılara ve insan eylemlerine dayanmak zorundadır. Ancak bu noktada bir sorun ortaya çıkar: söz konusu kaynaklar, araçlar ve eylemler üzerinde başkalarının da hakları ve meşru mülkiyet iddiaları bulunmaktadır. Dolayısıyla pozitif hakların gerçekleştirilmesi, kaçınılmaz olarak başkalarının haklarına müdahale edilmesi anlamına gelir.

Bu çerçevede Nozick, Marksist sömürü anlayışına yönelik oldukça sert bir sonuca varır. Ona göre “Marksist sömürü”, gerçekte insanların iktisadi ilişkileri ve işleyişi yeterince kavrayamamasının istismar edilmesinden ibarettir.

Ütopya için bir çerçeve
Nozick'in ilk kitabının başlığında geçen “ütopya”, tek bir ideal toplum tasarımı değil; farklı ütopyalar arasında gönüllü geçişe imkân tanıyan bir meta-ütopya, yani bir çerçevedir. Bu yapı, herkesin herkesin varlığından fayda sağladığı dünyalara doğru yönelen gönüllü göçleri mümkün kılar. Bu yaklaşım, Lockeçu anlamda “gece bekçisi devleti”nin genişletilmiş bir versiyonu olarak düşünülebilir. Devletin rolü burada bireysel hakları korumak ve sözleşmeler ile piyasa işlemlerinin gerçekten gönüllü olmasını güvence altına almaktır. Bu meta-ütopyacı çerçeve, gece bekçisi devlet anlayışının ilham verici ve ahlaki açıdan değerli yönlerini görünür kılar. Her iki yaklaşımda da, Anarşi, Devlet ve Ütopya’da tasvir edilen atomize ve rasyonel bireylerin kurabileceği tek tür toplumsal birlik mevcuttur: karşılıklı faydaya dayanan, tamamen gönüllü birliktelikler. Bu düşüncenin Nozick’in felsefesi üzerindeki etkisi son derece derindir. Hatta son eseri Invariances’ta bile, etik düşüncede karşılıklı fayda ilkesine öncelik verme çabası açıkça görülür. Bu anlayışta, zorla uygulanan kuralların idealde oyun teorisindeki anlamıyla “boş bir çekirdeğe” sahip olması gerekir. Bir oyunun çekirdeği, hiçbir alt grubun, diğerleriyle işbirliği yapmadan, kendi başına daha iyi bir sonuca ulaşamayacağı kazanç dağılımlarını ifade eder. Nozick'in meta-ütopyasındaki dünyalar bu anlamda boş çekirdeklere sahiptir: hiçbir alt grup, ayrılıp daha küçük ve bağımsız bir topluma göç ettiğinde daha iyi bir duruma geçemez. Etiğin temel işlevi de, bu tür karşılıklı faydaya dayalı işbirliği düzenlerini kurmak ve istikrarlı hâle getirmektir. Nozick'e göre, insanlık olarak daha geniş çekirdeklere olanak tanıyan koşullar altında yaşamamız bir şanstır; bu durum fetihlerin, köleliğin ve yağmanın azalmasını, alt gruplara “çekirdek dışı” sonuçların dayatılmasının sınırlanmasını sağlar. Daha yüksek ahlaki idealler gerçek olmakla birlikte, Nozick'e göre bunlar ancak karşılıklı faydaya dayalı işbirliği zemininde var olabilir; başka bir deyişle, bu işbirliği biçimlerine bağımlıdır (bu görüş The Examined Life’ta, özellikle “Darkness and Light” bölümünde ele alınır).

Nozick'in ütopya tasarımında, bireyler içinde bulundukları toplumdan memnun değillerse ayrılıp kendi topluluklarını kurabilirler. Ancak Nozick, bireylerin bu tür bir ayrılma ya da serbestçe hareket etme imkânını fiilen engelleyebilecek koşulları yeterince dikkate almaz. Thomas Pogge, toplumsal olarak üretilmeyen bazı koşulların bile insanların seçeneklerini ciddi biçimde sınırlayabileceğini savunur. Nozick, sağlıklı bireylerin engellileri desteklemek zorunda bırakılmasının özgürlük ihlali olduğunu ileri sürerken, Pogge bunun aslında bir eşitsizlik yarattığını belirtir. Bu eşitsizlik, Nozick'in koyduğu temel kurallar çerçevesinde hareket özgürlüğünü kısıtlayabilir ve nihayetinde feodalizme ya da köleliğe benzeyen bir toplumsal yapıya yol açabilir; oysa Nozick'in kendisi de böyle bir toplumu reddeder. David Schaefer ise Nozick'in, bir bireyin kendisini köle olarak satabileceğini kabul ettiğine dikkat çeker. Bu durum, özgür hareketi ve bireysel seçimi güvence altına almak için oluşturulan temel kuralın bizzat kendisini geçersiz kılar; zira kişinin kendi özgürlüğünü tamamen devretmesi, bu özgürlüğü korumayı amaçlayan çerçeveyi içten içe çökertir.

Kitapta Ele Alınan Diğer Konular
Cezalandırmada Kefaret ve Caydırıcılık Kuramları
Nozick, kitabın dördüncü bölümünde cezaya ilişkin iki temel yaklaşımı ele alır: caydırıcılık kuramı ve kefaret (retribütif) adalet anlayışı. Bu iki yaklaşımı karşılaştırabilmek için, potansiyel bir hak ihlalcisinin karşı karşıya olduğu karar yapısına bakmak gerekir. Bir kişinin suç işleyip işlememe yönündeki tercihi şu faktörlere bağlıdır:



Burada G, bir başkasının haklarını ihlal etmekten elde edilecek kazancı; p, yakalanma olasılığını; C + D + E ise yakalanılması hâlinde katlanılacak maliyetleri ifade eder. Daha açık biçimde: C, mağdura ödenecek tam tazminatı; D, yakalanma, yargılanma gibi süreçlerin yol açtığı psikolojik ve duygusal maliyetleri; E ise yakalama ve yargılama süreçlerinin doğrudan maddi masraflarını kapsar.

Bu denklem pozitif bir değer üretiyorsa, yani beklenen kazanç beklenen maliyetlerden fazlaysa, potansiyel failin hak ihlalinde bulunması rasyonel bir seçenek hâline gelir.

Bu noktada iki ceza kuramı devreye girer. Kefaretçi (retribütif) adalet anlayışına göre, bu denkleme ihlalin kendisine karşılık gelen ek bir ceza maliyeti eklenmelidir. Bu ek ceza R, verilen ya da verilmesi amaçlanan zararla orantılıdır ve şu şekilde ifade edilir: R=r⋅H

Burada H, verilen (ya da öngörülen) zararı; r ise failin sorumluluk derecesini temsil eder ve 0 ≤ r ≤ 1 aralığında yer alır.

Bu durumda potansiyel ihlalcinin karşılaştığı yeni karar denklemi şu hâli alır:



Ancak Nozick'e göre bu düzenleme bile tüm ihlalleri caydırmaya yetmez. Eğer G yeterince yüksekse ya da daha önemlisi p, yani yakalanma ihtimali çok düşükse, fail eklenen R cezasına rağmen suçu işlemeyi tercih edebilir. Dolayısıyla kefaretçi adalet kuramı, belirli ölçüde caydırıcılık başarısızlığını baştan kabul eder.

Caydırıcılık kuramı ise cezayı, suçun işlenmesini engellemek için gerekli olan asgari düzeyde belirlemeyi savunur. Ancak bu yaklaşımın temel sorunu, ne kadar caydırıcılığın yeterli olduğu konusunda net bir ölçüt sunmamasıdır. Eğer amaç her olası hak ihlalini önlemekse, cezaların kabul edilemeyecek derecede yüksek olması gerekir. Bu da failin, başkalarını caydırmak adına, verdiği zararın çok ötesinde bir bedel ödemesi sonucunu doğurur.

Nozick'e göre bu noktada faydacı yaklaşım, cezayı; ek cezanın yol açtığı toplam mutsuzluk, önlenen mağduriyetler sayesinde kazanılan mutluluğu aşana kadar artırmayı önerecektir. Ancak bu çözüm de yeni bir sorun yaratır: Mağdurun mutluluğu ile failin mutluluğu aynı ağırlıkla mı hesaba katılmalıdır? Eğer değilse, aradaki fark nasıl belirlenecektir?

Bu tür karmaşık ve tartışmalı hesaplar nedeniyle Nozick, basitliği ve kavramsal açıklığı gerekçe göstererek kefaretçi adalet anlayışını tercih eder.

Benzer biçimde, retribütif çerçevede meşru savunma da özel bir yere sahiptir. Nozick'e göre, bir kişi kendisini savunurken saldırgana kıyasla daha fazla güç kullanabilir. Potansiyel mağdurun kullanabileceği azami güç şu şekilde ifade edilir:



Burada H, mağdurun karşı tarafın kendisine vereceğini düşündüğü zarar miktarını ifade eder. Eğer savunmada kullanılan güç f(H) sınırını aşarsa, bu aşan kısım daha sonra failin alacağı cezadan düşülmelidir. Böylece hem savunma hakkı korunur hem de orantısız güç kullanımının cezasız kalması engellenmiş olur.

Hayvan hakları ve faydacılık
Nozick, üçüncü bölümde hayvanların da haklara sahip olup olmadığı sorusunu ele alır; ayrıca hayvanların insanlar tarafından hangi ölçüde kullanılabileceğini ve bu konuda hayvan türünün belirleyici bir rol oynayıp oynamadığını tartışır. Bu bağlamda, “hayvanlar için faydacılık, insanlar için Kantçılık” şeklindeki yaklaşımı da değerlendirir; ancak bu öneriyi nihayetinde reddeder. Ona göre, “hayvanlar söz konusu olduğunda bile faydacılık, tüm resmi açıklamaya yetmez; ancak karşılaşılan soru yığını insanı duraksatacak kadar karmaşıktır”.

Nozick bu tartışma kapsamında etik vejetaryenlik yönünde de açık bir tutum alır. Günümüz koşullarında Amerikalıların hayvan tüketiminden elde ettiği ek faydaların, bu pratiği ahlaken haklı çıkarmaya yetmediğini savunur ve bu nedenle hayvan yemenin tercih edilmemesi gerektiğini belirtir.

Filozof Josh Milburn ise, Nozick'in bu alandaki katkılarının hem hayvan etiği literatüründe hem de liberteryen düşünce içinde yeterince dikkate alınmadığını ileri sürmüştür.

Tepkiler
Anarşi, Devlet ve Ütopya, Nozick'in 1971 yılında Harvard’da Michael Walzer ile birlikte verdiği ve Kapitalizm ve Sosyalizm adını taşıyan bir dönemlik dersin ürünüdür. Bu ders, iki düşünür arasında yürütülen doğrudan bir tartışma niteliğindeydi. Tartışmanın Nozick tarafından savunulan tarafı Anarşi, Devlet ve Ütopya’da yer alırken, Walzer kendi görüşlerini daha sonra yayımlanan Adaletin Küreleri (1983) adlı eserinde geliştirmiş ve burada “karmaşık eşitlik” anlayışını savunmuştur.

1991 yılında Jonathan Wolff, Robert Nozick: Property, Justice and the Minimal State adlı çalışmasını yayımlamış ve Nozick'in siyaset felsefesi etrafında şekillenen tartışmalara genel bir bakış sunmuştur.

Will Kymlicka ise Çağdaş Siyasal Felsefe: Bir Giriş adlı eserinin dördüncü bölümünde, Nozick'in siyasal felsefesine yöneltilen çeşitli eleştirel yaklaşımları bir araya getirir.

G. A. Cohen, Nozick'in liberteryen tarzda mülkiyet hakları anlayışını ve mülkiyet temelli özgürlük görüşünü sert biçimde eleştirmiştir.

Anarko-kapitalist düşünür Murray Rothbard ise, “Robert Nozick and the Immaculate Conception of the State” başlıklı makalesinde Anarşi, Devlet ve Ütopya’yı kapsamlı şekilde eleştirir. Rothbard’ın itirazları birkaç temel noktada toplanır. Ona göre, Nozick’in betimlediği “görünmez el” süreciyle ortaya çıkmış hiçbir tarihsel devlet örneği yoktur; dolayısıyla Nozick, kendi varsayımları gereği anarşizmi savunmalı ve devletin kendiliğinden ortaya çıkmasını beklemelidir. Ayrıca bireysel haklar devredilemez olduğundan, hiçbir mevcut devlet meşrulaştırılamaz. Rothbard, sözleşmeler konusunda “mülkiyet devri teorisini” savunur ve yalnızca gerçekten devredilebilir olan mülkiyet başlıklarının sözleşmeye konu olabileceğini ileri sürer; bu nedenle kişinin kendi iradesini, bedenini ya da başkalarının haklarını devretmesi mümkün değildir. Risk ve tazmin ilkelerinin mantıksal olarak hatalı olduğunu ve sınırsız bir despotizme yol açtığını savunur. Cezalandırma bağlamında tazminin, ancak suçtan sonra mağduru telafi etmeye yarayabileceğini, başlangıçtaki hak ihlalini asla meşrulaştıramayacağını ileri sürer. Ayrıca Nozick'in “üretken olmayan” değiş tokuşlar kavramını reddeder; çünkü iktisat teorisine göre tüm gönüllü değişimler tanım gereği üretkendir. Bu nedenle ultra-minimal devlet fikrinin temelsiz olduğunu savunur. Rothbard'a göre Nozick'in ileri sürdüğü “usulsel haklar” da mevcut değildir ve bu nedenle risk teorisinden zorunlu bir tekele geçiş mümkün değildir. Dahası, Nozick'in minimal devleti, kendi mantığı içinde maksimal bir devleti de haklı çıkarabilir. Son olarak Rothbard, Nozick'in çerçevesinde işleyen tek “görünmez el” sürecinin, toplumu minimal devletten yeniden anarşiye götüreceğini ileri sürer.

Amerikalı hukukçu Arthur Allen Leff, 1979 tarihli “Unspeakable Ethics, Unnatural Law” makalesinde Nozick'i sert biçimde eleştirir. Leff'e göre Nozick, tüm kitabını “bireylerin başkaları tarafından ihlal edilemeyecek haklara sahip olduğu” yönündeki temellendirilmemiş bir varsayım üzerine kurmuştur. Leff, bu tür bir temellendirmenin zaten mümkün olmadığını savunur; çünkü ahlaki önermeler, başlangıç ilkesi keyfi biçimde kabul edildiğinde, görünüşte tutarlı bir mantıkla kolayca “kanıtlanabilir”. Ayrıca Leff, benzer düşüncedeki insanların coğrafi olarak ayrılmış topluluklar kurması hâlinde bireysel farklılıkların sorun olmayacağı yönündeki Nozick önerisini ikna edici bulmaz.

Filozof Jan Narveson ise Nozick'in kitabını “parlak” olarak nitelendirmiştir.

Cato Institute araştırmacısı Tom G. Palmer, Anarşi, Devlet ve Ütopya’yı hem zekice hem de çarpıcı bir eser olarak değerlendirir ve John Rawls’un Bir Adalet Teorisi’ne yöneltilmiş güçlü bir eleştiri sunduğunu belirtir. Palmer’a göre, özellikle Rawls’a yönelik eleştirileri ve Nozick’in entelektüel gücü nedeniyle kitap, çağdaş liberteryen literatüre aşina olmayan pek çok akademik filozof ve siyaset kuramcısı tarafından ciddiyetle ele alınmıştır. Ancak Nozick’in sınırlı devleti savunurken bireysel hakların neden temel alındığını gerekçelendirmemesi, bazı akademisyenlerin liberteryenizmi “temelsiz” olarak nitelendirmesine yol açmıştır. Palmer, kitabın amacına dair açık ifadeler dikkate alındığında bu eleştirinin isabetsiz olduğunu savunur.

Liberteryen yazar David Boaz’a göre Anarşi, Devlet ve Ütopya, Rothbard'ın For a New Liberty (1973) ve Ayn Rand’ın siyaset felsefesi üzerine yazılarıyla birlikte modern liberteryenizmin “çekirdek” versiyonunu tanımlamıştır. Bu yaklaşım, özünde Spencer’ın eşit özgürlük ilkesinin yeniden ifadesidir: bireyler, başkalarının eşit haklarına saygı gösterdikleri sürece dilediklerini yapma hakkına sahiptir.

Rawls, Toplanmış Makaleler’inde (1999) yeniden yayımlanan “Toplumsal Birlik ve Birincil Mallar” başlıklı yazısında, Nozick'in liberal paradoksu ele alış biçiminin kendi yaklaşımına benzediğini belirtir. Bununla birlikte, Nozick'in temel kabul ettiği hakların, adalet olarak hakkaniyet çerçevesinde savunulan eşit temel özgürlüklerden farklı olduğunu ve bu nedenle devredilemez sayılmalarının gerekmediğini ileri sürer. Siyasal Felsefe Tarihi Üzerine Dersler’de (2007) ise Rawls, Nozick’in adil işlemleri, mantıksal işlemlerin doğruluğu korumasına benzer biçimde “adaleti koruyucu” olarak varsaydığını söyler. Rawls'a göre bu yalnızca bir önkabuldür ve ayrıca gerekçelendirilmesi gerekir. Gerçekte, küçük ve başlangıçta adil olan eşitsizlikler zamanla birikir ve sonunda büyük ve adaletsiz eşitsizliklere yol açar.

Son olarak, bazı yorumcular Nozick'in devlet teorisinden bağımsız olarak ele aldığı özel kasabalar tasvirini, feodal bir tahakküm biçimini meşrulaştırıyor gibi değerlendirmiştir. Nozick'in ifadesiyle, Lockeci koşulları ihlal etmeyen biçimde edinilmiş bir arazide özel bir kasaba kurulursa, oraya taşınmayı seçen ya da sonradan orada kalan kişilerin, kasabanın nasıl yönetileceği konusunda söz hakkı bulunmaz; bu hak ancak kasaba sahibinin belirlediği karar alma usulleriyle kendilerine tanınmışsa geçerli olur.

Etkisi
Anarşi, Devlet ve Ütopya’nın etkisi, kitabın ileri sürdüğü argümanlardan birini ya da birkaçını genişletmeye çalışan pek çok düşünürün çalışmalarında açıkça görülür. Bu genişletmelerin bir kısmı, Nozick’in bizzat kendisinin ele almadığı yönlere doğru ilerlemiştir. Örneğin siyaset kuramcısı Joseph Carens, Nozick’in liberteryen yaklaşımının, açık sınırlar temelinde bir göç politikasını destekleyecek güçlü gerekçeler sunduğunu savunmuştur. Benzer şekilde filozof Andy Lamey, Nozick’in düşüncesinin, Will Kymlicka ve diğer liberal azınlık hakları savunucularının öne sürdüğüne benzer bir yerli halklar hakları sistemine beklenmedik ölçüde teorik destek sağladığını ileri sürer.

Carens ve Lamey, Nozick’in analizini yeni yönlere taşırken; yukarıda da anılan Josh Milburn ise, kitabın hayvanların ahlaki statüsüne ilişkin kısa tartışmasını merkeze alır. Milburn, bu bölümün Nozick’in diğer eserlerinde hayvanlara dair pasajlarla birlikte okunduğunda, “siyasal yükümlülüklerimizden bağımsız olarak, hayvanlara karşı güçlü ahlaki sorumluluklarımız olduğu” sonucunu doğurduğunu savunur.

Ayrıca Bakınız
Amerikan felsefesi
Anayasal iktisat
Minarşizm

Kaynakça
Yararlanılan eserler
Robinson, Dave & Groves, Judy (2003). Introducing Political Philosophy. Icon Books. .
Nozick, Robert. The Examined Life.
Ek Okumalar
Frankel Paul, Ellen; Fred D. Miller, Jr. and Jeffrey Paul (eds.), (2004) Natural Rights Liberalism from Locke to Nozick, Cambridge University Press,
Mack, Eric (2014) Robert Nozick's Political Philosophy , Stanford Encyclopedia of Philosophy, June 22, 2014.
Robinson, Dave & Groves, Judy (2003). Introducing Political Philosophy. Icon Books. .
Schaefer, David Lewis (2008) Robert Nozick and the Coast of Utopia , The New York Sun, April 30, 2008.
Wolff, Jonathan (1991), Robert Nozick: Property, Justice, and the Minimal State. Polity Press.