Cüneyt Han

Cüneyt Han (Türkmence: Jüneýit han; veya tam adıyla Muhammed-Gurban Serdar) (1857/62 – 1938), Türkmenlerin önde gelen Yomut boyundan çıkmış bir aşiret reisidir. Sonraları Hive Hanlığı’nın Harbiye Nazırı (Silahlı Kuvvetler Kumandanı) ve de facto olarak hanlığın son hâkimidir.

Yomut Türkmenleri'ne mensup olan Muhammet Gurban, aşiretin reisi olan Hocibay’ın oğludur. Babasının vefatının ardından aşiretin başına geçmiş ve 1912-1916 yılları arasında vuku bulan Türkmen isyanları esnasında itibarı ve nüfuzu artmıştır. Bu dönemde Hive Hanı olan , Türkmenler arasındaki huzursuzluğu yatıştırmak ve Türkmen tehlikesini bertaraf etmek maksadıyla Cüneyt’e geniş salahiyetler vermiştir. Ancak kısa bir müddet sonra Cüneyt Han, İsfendiyar’ı bertaraf ettirerek (katlettirerek), onun amcası olan Seyyid Abdullah’ı tahta çıkarmış; fakat bu yeni han sadece şeklen hükümdar olup, gerçek iktidar Jüneyd’in eline geçmiştir.

Cüneyt Han’ın siyasî tatbikatlarının kifayetsiz ve istikrarsız olması, memlekette yeni karışıklıklara sebep olmuş; bu durumdan bizar olan diğer Türkmen boylarının ileri gelenleriyle Hive’deki Özbek halkının mühim simaları, Rusya Türkistanı’nda 1917 Ekim İhtilali sonrası kuvvet kazanan Bolşeviklere müracaat etmişlerdir. 1919 yılında, sözde isyancılara yardım etmek bahanesiyle Bolşevik kuvvetleri Hive Hanlığı’na taarruz etmiş ve kısa sürede başşehir olan Hive’yi işgal etmişlerdir. Bu hâdise üzerine Cüneyt Han, yanında kalan kuvvetlerin artıklarıyla birlikte Karakum Çölü’ne çekilmiş ve burada Sovyet idaresine karşı faal bir mukavemet teşkilatlandırmıştır.

1917 Öncesi Hayatı
1857 yılında (bazı kaynaklara göre 1862) dünyaya gelen Jüneyd Han, Yomut (Türkmen) boyunun Cüneydoğulları koluna mensup olan ve hem nüfuz hem de servet itibarıyla öne çıkan Hocibay adlı bir aşiret reisinin oğludur. Muhammet Gurban, okuma yazma bilmemesine rağmen, aşireti nezdinde hatırı sayılır bir itibara sahipti. Bu toplumsal nüfuzu sayesinde evvela köyün kadılığına (kazalık) getirilmiş, bilahare su dağıtım işlerinden sorumlu kişi, yani mirap olmuştur.

Hive Hanlığındaki Yükselişi
1917 senesinin Eylül ayında, reform taraftarı olup ’ın salahiyetlerini tahdit etmeyi hedefleyen Genç Hiveliler’in (inkılâpçı cemiyet) iktidardan düşürülmesinden sonra, Muhammet Gurban Serdar Hive'ye gelmiştir. O vakte dek birbirleriyle ihtilaf hâlinde bulunan Türkmen boylarını bir araya getirmeyi başaran Cüneyt, aynı zamanda Rus Geçici Hükûmeti tarafından Hive’ye gönderilmiş olan birliğin kumandanı Albay ile de sıkı münasebetler tesis etmiş ve bu suretle hanlık dâhilindeki en nüfuzlu şahsiyetlerden biri hâline gelmiştir.

1918 yılı Ocak ayında, , Muhammet Gurban’ı Hanlık Ordusu’nun başkumandanlığına tayin etmiş ve kendisine "Serdar-ı Kerîm" (soylu kumandan) unvanını ihsan etmiştir.

Jüneyd Han’ın Kızıl Ordu’yla Çatışmaları
1917 Ekim İhtilâli neticesinde Bolşeviklerin iktidarı ele geçirmesinin ardından, Cüneyt Han’ın Petro-Aleksandrovsk’taki (Bolşeviklerin mühim bir mevzisi) başarısız taarruzu, onun mukadderatını belirlemiştir. Bu mağlubiyetin ardından, 1919 yılı sonlarında hanlık idaresine karşı olan unsurlar ile Türkmen aşiretleri, Bolşeviklerle ittifak hâlinde Han’ı devirmek üzere harekete geçmiştir.

1920 yılı Şubat ayı başlarında, Cüneyt Han’ın kumandasındaki Hive ordusu tamamıyla mağlup edilmiştir. 2 Şubat 1920 tarihinde Seyyid Abdullah Han resmen tahttan feragat etmiş ve böylece Hive Hanlığı tarihe karışmıştır. Hanlığın toprakları üzerinde kısa ömürlü Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti (daha sonra Harezm SSC adını alacaktır) kurulmuş, bu siyasi teşekkül de 1924 yılına gelindiğinde Sovyetler Birliği’ne ilhak edilmiştir. Müteakiben, eski hanlık toprakları Türkmenistan SSC ve Özbekistan SSC arasında taksim edilmiştir.

Cüneyt Han ise bu gelişmelerin ardından yıllar boyunca, önce Sovyet Türkistanı’na, sonra da Sovyet Orta Asyası’nda teşekkül eden yeni cumhuriyetlere karşı muhtelif gerekçelerle silahlı mücadeleye girişmiştir. Bu mücadelelerin arkasında hem Hive’yi Sovyet tahakkümünden kurtarma arzusu, hem hanlığın Rus himayesi altında kaybettiği toprakları yeniden elde etme gayesi, hem de şahsî servet biriktirme hedefi bulunmaktaydı. İlk yıllarda bazı çarpışmalarda muvaffakiyet kazanmış olsa da, zamanla en ehemmiyetli muharebelerde yenilgiye uğramış; neticede evvela İran’a, oradan da Afganistan’a iltica etmek mecburiyetinde kalmıştır. 1938 yılında da Afgan topraklarında hayata veda etmiştir.

Ayrıca Bakınız
Yomutlar
Türkmenler
İsfendiyar Han
Hive Hanlığı
Rus İmparatorluğu'nun Orta Asya'yı işgali
Büyük Oyun
Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti
Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
Harezm
Korbaşı Hareketi

Literatür
D. M. Abdullahanov: Tarki Dunyo, Tashkent 2009.

Kaynakça
Dış Bağlantılar
"Russian Invasion (the end of the XIX century)"
"The dramatic end of Khiva"
'in 1875'deki haritası; Map of the Khanates of Bukhara, Khiva, and Khokand and Part of Russian Turkistan