Dilin kökeni

Dilin kökeni, insan evrimi ile ilişkisi ve sonuçları yüzyıllardır araştırma konusu olmuştur. Dilin kökenlerini araştıran bilim insanları, fosil kayıtları, arkeolojik kanıtlar ve çağdaş dil çeşitliliği gibi kanıtlardan çıkarımlarda bulunurlar. Ayrıca dil edinimi ile insan dili ve hayvan iletişimi sistemleri (özellikle diğer primatlarınki) arasındaki karşılaştırmaları da inceleyebilirler. Birçok araştırmacı, dilin kökenleri ile modern insan davranışının kökenleri arasında yakın bir ilişki olduğunu savunur; ancak bu bağlantının olguları ve sonuçları konusunda çok az görüş birliği vardır.

Doğrudan ampirik kanıtların yetersizliği, birçok araştırmacının konunun tamamını ciddi bir araştırmaya uygun görmemesine yol açmıştır; 1866'da Paris Dilbilim Derneği, konuyla ilgili mevcut veya gelecekteki tüm tartışmaları yasaklamış ve bu yasak, yirminci yüzyılın sonlarına kadar Batı dünyasının büyük bölümünde etkisini sürdürmüştür. Dilin ortaya çıkışı konusunda çeşitli hipotezler geliştirilmiştir.

Charles Darwin'in doğal seçilim yoluyla evrim teorisi, bir buçuk yüzyıldan fazla bir süre önce dilin kökeni üzerine spekülasyonlarda büyük bir artışa yol açmış olsa da, bu spekülasyonlar 1996'ya gelindiğinde bilimsel bir uzlaşıyla sonuçlanmamıştı. Buna rağmen konuya yönelik akademik ilgi 1990'ların başlarında yeniden canlandı. Dilbilimciler, arkeologlar, psikologlar ve antropologlar, modern yöntemlerle dilin kökenleri üzerine araştırmaları yeniden başlattılar.

Yaklaşımlar
Dilin kökenini açıklamaya yönelik girişimler çeşitli biçimler alır:
"Süreklilik teorileri", dilin o denli karmaşık olduğunu ve son biçimiyle birdenbire ortaya çıkmasının düşünülemeyeceğini savunur; dolayısıyla dilin, insanların primat atalarındaki daha önceki dil öncesi sistemlerden evrilmiş olması gerektiğini öne sürer.
"Süreksizlik teorileri" bunun tersini savunur ve benzersiz bir özellik olarak dilin insan dışındaki canlılarda bulunan herhangi bir şeyle karşılaştırılamayacağını, dolayısıyla insan evrimi sırasında oldukça ani bir şekilde ortaya çıkmış olması gerektiğini belirtir.
Bazı teoriler dili, büyük ölçüde genetik olarak kodlanmış doğuştan gelen bir yeti olarak değerlendirir.
Diğer teoriler ise dili, sosyal etkileşim yoluyla öğrenilen başlıca kültürel bir sistem olarak görür.

dilbilimcilerin çoğu süreklilik temelli teorileri desteklemektedir, ancak dilin gelişimini nasıl açıkladıkları konusunda farklılık gösterirler. Dili büyük ölçüde doğuştan gelen bir yeti olarak gören bazı araştırmacılar, insan dışındaki primatlarda bulunan belirli öncüller hakkında spekülasyon yapmaktan kaçınarak yalnızca dil yetisinin aşamalı olarak evrilmiş olması gerektiğini vurgular.

Dilin sosyal olarak öğrenildiğini savunan Michael Tomasello gibi araştırmacılar, dilin primat iletişiminin bilişsel olarak denetlenen yönlerinden, özellikle de seslerden ziyade jestlerden geliştiğini düşünür. Sesle ilgili öncüller söz konusu olduğunda, birçok süreklilik teorisyeni dilin, erken insanların şarkı söyleme yeteneklerinden evrildiğini düşünür.

Noam Chomsky, süreksizlik teorisinin savunucularından biri olarak, insanların Afrika'dan ayrılmasından önce, yaklaşık 100.000 yıl önceki Büyük Sıçrama ile aynı dönemde tek bir değişimin gerçekleştiğini ve bunun sonucunda bir grup insan ile onların soyundan gelenlerde ortak bir dil yetisinin geliştiğini savunur. Chomsky, görüşünü herhangi bir kültürden herhangi bir insan bebeğinin farklı bir kültürde yetiştirilebileceği ve yetiştirildiği yeni kültürün dilini ve davranışlarını bütünüyle benimseyeceği gözlemine dayandırır. Bu durum, insanların Afrika'dan ayrılmasından bu yana insan dil yetisinde büyük bir değişiklik meydana gelmediğini düşündürür.

Süreklilik-süreksizlik ayrımını aşan bazı araştırmacılar, dilin ortaya çıkışını bir tür toplumsal dönüşümün sonucu olarak görür ; bu dönüşüm, daha önce hareketsiz durumda bulunan dilsel yaratıcılığa yönelik genetik potansiyeli, eşi görülmemiş düzeylerde kamusal güven oluşturarak serbest bırakmıştır. "Ritüel/konuşma birlikte evrimi teorisi" bu yaklaşımın bir örneğidir. Bu düşünce akımındaki araştırmacılar, şempanzelerin ve bonoboların bile doğada nadiren, hatta hiçbir zaman kullanmadıkları örtük sembolik kapasitelere sahip olduğuna işaret eder. Ani mutasyon fikrine karşı çıkan bu araştırmacılar, rastlantısal bir mutasyon gelişmekte olan iki ayaklı bir primata bir dil organı kazandırsa bile, bunun bilinen tüm primat toplumsal koşullarında uyarlanabilir açıdan işe yaramayacağını savunur. Dilin öncesinde veya onunla eşzamanlı olarak, olağanüstü yüksek düzeylerde kamusal hesap verebilirlik ve güveni sürdürebilecek belirli bir toplumsal yapının evrilmiş olması gerekirdi; böylece "ucuz sinyallere" (örneğin gerçek kaynakların değiş tokuş edilmediği durumlarda kullanılan sözcüklere ) güvenmek evrimsel açıdan kararlı bir strateji hâline gelebilirdi.

Dilin ortaya çıkışı insanlık tarihöncesinde çok eski bir dönemde gerçekleştiğinden, bununla ilgili gelişmeler doğrudan tarihsel izler bırakmamış ve benzer süreçler günümüzde gözlemlenememiştir. Bununla birlikte, modern zamanlarda yeni işaret dillerinin ortaya çıkması —örneğin Nikaragua İşaret Dili— gerekli gelişim aşamaları ve yaratıcı süreçler hakkında fikir verebilir. Başka bir yaklaşım, erken insan fosillerini inceleyerek dil kullanımına yönelik fiziksel uyum izlerini araştırır. Bazı durumlarda soyu tükenmiş insanların DNA'sı elde edilebildiğinde, FOXP2 gibi dil ile ilişkili olduğu düşünülen genlerin varlığı veya yokluğu bilgilendirici olabilir. Bir diğer yaklaşım, bu kez arkeolojik olanı, arkeolojik iz bırakabilecek sembolik davranışlara (örneğin tekrarlanan ritüel faaliyetlere) başvurur; örneğin vücut boyama için aşı boyası pigmentlerinin çıkarılması ve işlenmesi gibi faaliyetler incelenirken, sembolizmden genel olarak dile özel çıkarımlar yapmayı gerekçelendiren kuramsal savlar geliştirilir.

Dilin veya onun anatomik önkoşullarının evrimi için zaman aralığı, en azından kuramsal olarak, Homo ile Pan arasındaki filogenetik ayrışmadan yaklaşık 50.000–150.000 yıl önce gerçekleşen tam davranışsal modernliğin ortaya çıkışına kadar uzanır. Australopithecusun genel olarak büyük insansı maymunlardan önemli ölçüde daha gelişmiş bir sesli iletişime muhtemelen sahip olmadığı konusunda çok az görüş ayrılığı vardır. Bununla birlikte, yaklaşık 2,5 milyon yıl önce Homo cinsinin ortaya çıkışından sonraki gelişmeler konusunda bilimsel görüşler farklılık gösterir. Bazı araştırmacılar ilkel dil benzeri sistemlerin (proto-dil) gelişimini Homo habilis kadar erken bir döneme tarihlerken, bazıları sembolik iletişimin gelişimini yalnızca Homo erectus (1,8 milyon yıl önce) veya Homo heidelbergensis (0,6 milyon yıl önce) ile, dilin kendisinin gelişimini ise günümüzde 200.000 yıldan daha eski olduğu tahmin edilen Homo sapiens ile ilişkilendirir.

Modern dillerdeki mevcut yayılım ve çeşitliliğe ulaşmak için gereken süreyi tahmin etmek amacıyla istatistiksel yöntemleri kullanan Johanna Nichols, Kaliforniya Üniversitesi, Berkeley'de dilbilimci olarak, 1998'de sesli dillerin insan türünde en az 100.000 yıl önce çeşitlenmeye başlamış olması gerektiğini savunmuştur. Bu tür tahminler evrensel olarak kabul edilmemektedir; ancak genetik, arkeolojik, paleontolojik ve diğer birçok kanıtın birlikte değerlendirilmesi, dilin büyük olasılıkla Sahra altı Afrika'da, kabaca Homo sapiensin türleşmesiyle eşzamanlı olarak, yaklaşık Orta Taş Çağı'nda ortaya çıktığına işaret etmektedir.

Dil Kökeni Hipotezleri
Erken Spekülasyonlar
1861'de tarihsel dilbilimci Max Müller, konuşma dilinin kökenlerine ilişkin spekülatif teorilerin bir listesini yayımladı:
Hav hav. Müller'in Alman filozof Johann Gottfried Herder'e atfettiği hav hav veya guguk teorisine göre ilk sözcükler, hayvanların ve kuşların çıkardığı seslerin taklitleriydi.
Pooh-pooh. Pooh-pooh teorisine göre ilk sözcükler acı, haz, şaşkınlık vb. duyguların tetiklediği duygusal ünlemler ve nidalardı.
Ding-dong. Müller, ding-dong teorisi olarak adlandırdığı, tüm nesnelerin titreşimli doğal bir yankıya sahip olduğunu ve bunun ilk sözcüklerinde bir şekilde insanlar tarafından yankılandığını öne süren bir teori ortaya koydu.
Yo-he-ho. Yo-he-ho teorisine göre dil, kolektif ritmik emek sırasında ortaya çıkmıştır; yani kas gücünü eşzamanlı hâle getirme çabası, heave gibi seslerin ho gibi seslerle dönüşümlü olarak ortaya çıkmasına neden olmuştur.
Ta-ta. Ta-ta teorisi, Max Müller'in listesinde yer almıyordu; teori 1930'da Sir Richard Paget tarafından ortaya atılmıştır. Ta-ta teorisine göre insanlar ilk sözcüklerini, elle yapılan jestleri taklit eden ve onları işitilebilir hâle getiren dil hareketleriyle oluşturmuştur.

Günümüzde çoğu araştırmacı bu teorilerin tümünü yanlış olmaktan ziyade, zaman zaman ikincil düzeyde bazı bilgiler sunabilen, ancak safdilce ve konu dışı yaklaşımlar olarak görmektedir. Bu teorilerin sorunu, ilk insanların sesleri anlamlarla ilişkilendirmek için işleyen bir mekanizma keşfetmesinin ardından dilin kendiliğinden evrimleşeceği varsayımına dayanmalarıdır.

Çok daha önce, Orta Çağ Müslüman âlimleri dilin kökeni üzerine teoriler geliştirmişlerdi. Teorileri beş genel türe ayrılıyordu:
Doğalcı: İfadeler ile bunların işaret ettiği şeyler arasında doğal bir ilişki vardır. Dolayısıyla dil, insanın doğadaki sesleri taklit etmeye yönelik doğal eğiliminden ortaya çıkmıştır.
Uzlaşımcı: Dil toplumsal bir uzlaşımdır. Şeylerin adları, insanlar tarafından keyfî olarak icat edilmiştir.
Vahiyci: Dil, Tanrı tarafından insanlara verilmiştir ve dolayısıyla her şeye ad veren insanlar değil, Tanrı olmuştur.
Vahiyci-uzlaşımcı: Tanrı insanlara dilin temelini oluşturan bir çekirdek vermiş, böylece insanların birbirleriyle iletişim kurmasını sağlamış, ardından dilin geri kalanını insanlar icat etmiştir.
Bağlanmayan: Uzlaşımcı ve vahiyci teorilerin eşit derecede makul olduğu görüşüdür.



Kaynakça