Aşina

Aşina, Türk veya Kök Türk ( ; Orta Çince (Guangyun): [ʔɑʃi̯ə˥nɑ˩]) (ayrıca Asena, Asen veya Açina şekillerinde de yazılır) bir Göktürk soyu, Göktürk Kağanlığı'nın kurucu boyudur. Efsaneye göre Aşina soyu bir dişi kurttan türemiştir.

Liderleri Bumin Kağan, Cücenler'e karşı ayaklanarak 6. yüzyıl ortalarında yükselip ünlenmeye başladı. Ailenin iki ana dalı, sırasıyla biri Bumin Kağan soyundan diğeri de kardeşi İstemi Yabgu soyundan, Göktürk İmparatorluğu'nun doğu ve batı kesimleri üzerinde karar kılmıştır. Hunlar, Çinlilere yenildikten sonra han, 500 Aşina ailesi Cücenlerin bölgesine gelmiş ve onların vasalı olmuştur. Bu Türkler Orta Asya'da yaşayıp demircilikte ileri gitmişlerdi.

Aşina soyu Tulu ve On-ok kollarına ayrılırdı. Sembolleri bozkurt idi.

Aşina, Tielelerden gelen bir soydu.

Kökeni
Aşina kabilesi ilk olarak Wusun bölgesi ve Aral Gölü bölgesindeki İskitlerden gelir, daha sonra Tiele tarafından asimile edildi ve soyadları Wusun ile ilişkiliydi (başka bir teori, onların 265'ten 460'a kadar Hiung-nu'nun parçası oldukları ve 460 yılında Gaochang'ın kuzeyindeki dağlara vardıktan sonra Cücenler tarafından yönetildikleridir). Türk mitolojisinde Asena dişi kurdun on oğlundan biridir. "Sui Kitabı", "Zhou Kitabı" ve "Youyang Zazu" da Aşina'nın kurt türünden olduklarını (kurt totemine inanırlar) ve Gaochang'ın kuzeyindeki Bogda Dağı'ndan geldiklerini söylüyor. Bir diğer teori ise Hunlarla akraba olduklarıdır. Aşina'nın deniz tanrısının kızıyla evlenen ve Aşina kabilesini doğuran Shemo adlı bir okçunun soyundan geldiğine dair de bir söylenti vardır. Nesillerdir Aşide klanıyla evlidirler. Çinli araştırma ekibi, Aşina'nın Kuzeydoğu Çin'den, Avrasya'daki Kuzeydoğu Asya'daki Rusya'daki Baykal Gölü'ne kadar olan bölgeden gelmiş olabileceğine inanıyor.

Kelimenin kökeni
Araştırmacılar H.W. Haussig, S.G. Kljyashtorny, A.N. Bernstamm, C. V. Findley, B.A. Muratov, R.R. Suyunov, D.G. Savinov, S.P. Guschin, Saka-Usun dillerinden gelen Aşina kelimesi kökenine işaret etmektedirler.

Adı
Bugut yazıtının en son yapılan yeniden okunmasında, bir Japon filolog ekibi, Soğdca yazılmış Aşina hanedanının en eski yazıtta Aşina'nın Çince transkripsiyonu ile bilinen tek adın, aslında Ashinas olduğunu ileri sürdü. Bu biçim altında daha sonra Arap kaynaklarında bilinir hale geldi.

Kalıtım (Y-DNA verisi)
Erken dönem Aşina hanedanları üzerine yapılan ilk akademik araştırmalar 2023 yılında Xiaoming Yang ve ekip arkadaşları tarafından yapılmıştır. Mukan Kağan'ın kızı, Bumin Kağan'ın torunu olan İmparatoriçe Aşina incelenmiş ve %97 oranında Kuzeydoğu Asyalı ve %3 oranında ise Batı Avrasya karışımına sahip olduğu ortaya çıkmıştır. Prensesin mtDNA haplogrubu ise Kuzeydoğu ve Doğu Asya'da sıklıkla görülen F1d haplogrubudur. Bu araştırma antik Türklerin Kuzeydoğu Asya kökenli olduklarını savunurken aynı zamanda Hint-Avrupalı hipotezini zayıflatmıştır.

Göktürk Kağanlığının en eski Türk kraliyet ailesinin Demir Çağı sonrası Tunguz ve Moğol yerleşimcilerle genetik yakınlıkları ortaya koyulurken Türk dili konuşan çeşitli halklarla ise heterojen bir ilişkisinin olduğu bulunmuştur. Yazarlara göre bu bulgular, demik bir yayılma modelindense kültürel bir yayılma modelini destekleyecek bir biçimde sonuçlar göstermiştir.

Etimoloji
Çin kaynakları Aşinaların Türklerin başına geçtikten sonra kökenlerini hatırlatmak için kapılarının üzerine kurt başlı bir tuğ astıkları ifadesine dayanarak, "Aşina" adını bazı araştırmacılar "kurt" olarak çevirmiştir. bkz: Tabgaçça: 叱奴 *čino, Ortaçağ Moğolcası: činua, Kalkaca: čono. Profesör Golden ise bu kelimenin Moğol kökeni olduğunu düşünmemektedir.

Findley, "Aşina" adının muhtemelen Orta Asya Saka dillerinden birinden ve "mavi" anlamına geldiğini varsayar, "Göktürk", Türk İmparatorluğu için başka bir ad "Doğu Türkleri" demek ki Türkçede gök rengi doğu ile özdeşleşmiştir.

H.W. Haussig

Yazım
Ashina yazı sistemi Soğd dilinden alınmıştır. İktidardaki kağan üyelerinin kahramanlıkları anlatılan anıt Steli yapımında kullanılan harflerin türü Soğdca idi. Böylece Bogutskaya'da İlk Türk Hanlıkları hükümdarlarından birinin onuruna kurulan Stel üzerindeki ana yazı, Soğd mektubunda yazılıydı. Bir Soğd yazıtı Altay Dağlarında Yolene'de anıtta eski Türk savaşçısı mezarı keşfedildi ve Broadsword tarafından bulundu. Rünik benzeri yazılar Orta Çağ'ın başlarına kadar göçebe Türk halkları arasında yaygındı.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Kök Börüler ve Arslanlar, Prof. Dr. Saadettin Gömeç
Türklerin ve Moğolların Tarihi İki Boyu , Prof. Dr. Saadettin Gömeç