Cemal Reşit Rey

Cemal Reşit Rey (24 Eylül 1904, Kudüs – 7 Ekim 1985, İstanbul), Türk besteci, piyanist, eğitimci ve orkestra şefidir.

Türkiye'de klasik müziğin kuruluşuna öncülük etmiş müzisyenlerdendir. Cumhuriyet tarihinin ilk kuşak bestecilerinden biri olarak Türk Beşleri arasında yer alır. Konçertoları, senfonik şiirleri ve başka orkestra yapıtları da olan Rey, Onuncu Yıl Marşı, Lüküs Hayat operetinin de sahibidir. Sonradan İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası'na dönüşen İstanbul Şehir Orkestrası'nın kurucusudur.

Yaşamı
24 Eylül 1904'te Kudüs'te doğdu. Sarayla yakın ilişkileri olan bir Osmanlı ailesine mensuptur. Babası, o doğduğu sırada Kudüs mutasarrıfı olan Ahmet Reşit Rey, annesi ise Rum asıllı Sadrazam İbrahim Edhem Paşa'nın oğlu Mustafa Bey'in kızı Fethiye Hanım'dır. Müziğe yeteneği Kudüs'teki çocukluk döneminde ortaya çıktı. İlk müzik derslerini annesinden aldı ve sekiz yaşındayken bir vals besteledi. Babasının Kâmil Paşa Kabinesi'nde Dahiliye Nazırlığı'na atanması üzerine Cemal Reşit beş yaşındayken ailece İstanbul'a geldiler.

Cemal Reşit, ilkokul yıllarında piyano çalışmaya başladı. Öğrenimine Galatasaray Lisesi'nde devam ederken Kamil Paşa Hükûmeti'nin düşmesinden sonra aile, 1913 yılında zorunlu olarak Paris'e taşındı. Babası, Mahmud Şevket Paşa suikastından dolayı gıyabında mahkûm edildiği için bir süre Fransa'da, ardından Cenevre'de yaşadılar.

Fransa'da özellikle Fransa Cumhurbaşkanı Raymond Poincaré aileye sahip çıktı. Gabriel Faure'den müzik estetiği, şef Henri Defosse'den orkestra şefliği dersleri aldı. Daha okul yıllarında besteleriyle ilgi çekti. 1921'de mezun oldu.

Türkiye'de Cumhuriyetin ilanından sonra İstanbul'a dönerek Darülelhan'ın (sonradan İstanbul Belediye Konservatuvarı) batı müziği bölümüne öğretmen olarak atandı. Nişantaşı Şair Nigâr Sokak'taki konakta annesi, babası, ağabeyi Ekrem Reşit, kız kardeşi Semine ve eşi Semih Argeşo ile birlikte yaşadı. Muhittin Sadak, Sezai Asal, Seyfettin Asal, Ali Sezin, Ekrem Tektaş ve Mesut Cemil gibi arkadaşları ile oda müziği grupları oluşturarak konserler verdi.

1950-1955 yılları arasında İstanbul Radyosu'nda, Temsil Kolu Şefi olarak çalıştı. Ayrıca "Piyano Dünyasında Gezintiler" programını hazırlayıp sundu. 1968'de emekli olana kadar İstanbul Şehir Orkestrası'nı yönetmeyi sürdürdü.

Aile bireylerinin ölümü ve maddi sıkıntılar sonucunda konak yaşamı sona erip Serencebey'deki küçük apartman dairesinde yalnız yaşayan Cemal Reşit Rey, yaşlılık dönemindeki sanat dünyasından uzaklaştı. 1960'ların sonunda Haldun Dormen'in önerisi ile yeni bir oyun üzerinde çalıştı. Yaygara 70 isimli oyunun başarısının ardından aynı ekiple Uy Balon Dünya isimli yeni bir çalışma daha yapıldı ancak çok başarılı olmadı. 1971 yılında son opereti olan Bir İstanbul Masalı nı besteledi.

1981'de devlet sanatçısı ünvanına layık görüldü. 1982'den ölümüne kadar Mimar Sinan Üniversitesi Devlet Konservatuvarı'nda kompozisyon öğretmenliği yaptı. 1985'te Lüküs Hayat operetinin 51 yıl aradan sonra yine aynı sahnede İstanbul Şehir Tiyatrosu'nda sahnelenmesi nedeniyle gala gecesi için Harbiye'deki Muhsin Ertuğrul Sahnesi'ne getirilen Cemal Reşit Rey, burada son defa sahneye çıktı. 7 Ekim 1985'te öldü ve Edirnekapı'daki aile mezarlığına defnedildi.

Eserleri
Operaları
Faire Sans Dire, tek perde. Libretto: Ekrem Reşit Rey (Alfred De Musset'ten yararlanılarak) 1920.
Yarın Marek, üç perde, dört tablo. Libretto: Xavier Fromentin 1920.
Sultan Cem, beş perde, on iki sahne. Libretto: Ekrem Reşit Rey (Roussel Despierre'nin senaryosuna göre) 1924.
Zeybek, üç perde. Libretto: Ekrem Reşit Rey 1926.
Köyde bir facia, tek perde. Libretto: Ekrem Reşit Rey 1929.
Çelebi, dört perde. Libretto: Ekrem Reşit Rey 1942–1945. Orkestrasyonunun tamamlanması 1973.
Operet ve müzikalleri
La Petit Chaperon Rouge, iki sahne, 1920.
Üç saat, üç perde, 1932.
Lüküs hayat, üç perde, 1932.
Deli dolu, üç perde, 1934.
Saz Caz, üç perde, 1935.
Maskara, üç perde, 1936.
Hava Cıva, üç perde, 1937.
Yaygara 70, 1969.
Uy balon dünya, 1970.
Bir İstanbul masalı, 1971.

Cemal Reşit Rey'in ayrıca üç müzikal komedisi (revü'sü) vardır.
Adalar revüsü, 1934.
Alabanda, 1941.
Aldırma, 1942.
Orkestra yapıtları
Bebek Efsanesi (Senfonik Şiir), 1928,
Karagöz (Senfonik Şiir), 1930–1931.
Enstantaneler (Senfonik İzlenimler), 1931.
Scéne Turques (Halk Dansları Üzerine) dört parça, 1928.
Paysages de Soleil (Senfonik İzlenimler), 1931.
Inıtation (Senfonik Şiir), 1935.
Senfoni No:1, 1941.
L'appel (Senfonik Şiir), 1953.
Fatih (Senfonik Şiir), 1953.
Katibim (Piyano ve orkestra çeşitlemeler), 1953.
Senfonik Konçerto (İkili Orkestra için), 1963.
Senfoni No:2, 1969.
Türkiye (Senfonik Rapsodiler).
50. Yıla Giriş (Senfonik Bölüm), 1973.
Konçertoları
Konçerto Kromatik (Piyano ve Orkestra için), 1932–1933.
Keman Konçertosu, 1939.
Piyano Konçertosu, 1949.
Gitar Konçertosu, 1978.
Konçertant parçaları
Introduction and Dance (Viyolonsel ve Orkestra için), 1928.
Konçertant Parçalar (Viyolonsel ve Orkestra için), 1955.
Andante ve Allegro (Keman ve Yaylılar Orkestrası için), 1967.
Oda müzikleri
Sonat (İki Piyano için), 1924.
Kentet (Beş Üflemeli Çalgı için), 1932.
Ondes Martenot ve Yaylı Çalgılar için Poem, 1934.
Yaylı Çalgılar Kuarteti, 1935.
Kısa Parça (Keman ve Piyano için), 1936.
Kuartet (Piyano ve Yaylılar için), 1938 – 1939.
Sextour (Tenor, Piyano ve Yaylılar Dörtlüsü için), 1939.
Colloqye Instrumental, 1957.
12 Prelüd ve Füg (İki Piyano için), 1969.

Şan ve orkestra eserleri
Anadolu Türküleri (Dört Parça), 1926.
İki Anadolu Türküsü, 1930.
Mystique (Mevlana'nın “Mesnevi” Mukaddimesi), 1938.
Üç Anadolu Türküsü, 1970.
Vokal Fantezi, 1980.
Şan ve piyano eserleri
Je Me Demande (şiir: Ekrem Reşit Rey), 1919.
Üç Melodi (Paris'te Fromont Yayınevince basılmıştır), 1920.
Initiales sur un Banc (şiir: Ekrem Reşit Rey), 1921.
Chanson du Printemps (şiir: Ekrem Reşit Rey), 1922.
Au Jardin (şiir: Philoxene Boyer), 1923.
L'Offrande Lyrique (sekiz ezgi), 1923.
Nocturne (şiir: Ekrem Reşit Rey), 1925.
12 Anadolu Türküsü (Paris'te Heugel Yayınevince yayınlandı), 1925–1926.
Vatan (Hulusi Öktem’in “Mekteplerde Musıki” adlı kitabında yayımlanmıştır, 1930.)
Dört Melodi (şiirler: Baki Süha Ediboğlu), 1956.
Koro eserleri
Anadolu Halk Türküleri (dört sesli koro için), 1926.
İki Parça (eşliksiz kadın korosu için “Yunus Emre’nin şiirleri üzerine”, 1936.
On Halk Türküsü (dört sesli koro ve piyano için), 1963.

Marşları
Türk Çocukları Marşı (Himâye-i Etfâl'in Çocuk Marşı)(Himâye-i Etfâl'in (Çocukları Koruma) Marşı )(Çocuk Esirgeme Marşı)
10. Yıl Marşı (piyano ve şan; bando için düzenlemeleri yapılmıştır), 1933.
Denizciler Marşı (şan ve piyano için; bando düzenlemeleri yapılmıştır), 1935.
Yedek Subay Marşı (piyano ve bando düzenlemesi yapılmıştır), 1940.
100. Yıl Marşı, 1981.
Piyano yapıtları
Scénes Turques, Anadolu Türküleri üzerine 6 parça (Heugel yayınevi, Paris), 1928.
Paysages de Soleil (Anadolu Halk Dansları üzerine 6 parça), 1930–1931.
Sonat, 1936.
Pelerinages Dans la Ville Qui N'est Plus que Souvenir (Ankara Devlet Konservatuvarı Yayını), 1940–1941.
Fantezi, 1948.
İki Parça, 1959.
On Halk Şarkısı (koro şarkılarının piyano uyarlaması, Ankara Devlet Konservatuvarı Yayını), 1967.
Sahne müzikleri
Özyurt, 1933.
Macbeth, 1934
Kral Lear, 1936.
Hamlet, 1936.
Benli Hürmüz, 1936.
Ödülleri
Cenevre Konservatuvarı Solfej Ödülü (1914-1915)
Cenevre Konservatuvarı Piyano Birincilik Ödülü (1914-1915)
Cenevre Konservatuvarı Erkek Birincilik Ödülü (1915-1916)
Cenevre Konservatuvarı parnak Birincilik Ödülü (1915-1916)
İspanyol Hükûmeti'nin Alfonso X el Sabio Nişanı (1953)
İtalyan Hükûmeti'nin Stella della Solidarietà Italiana Nişanı (1957)
Fransız Hükûmeti'nin Chevalier de la Legion d'Honneur payesi
Fransız Hükûmeti'nin Officier de la Legion d'Honneur payesi
1980: TİSAV Elli Yıl Sahnede Kalanlar Ödülü
1981: İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Osman Hamdi Ödülü
1981: Atatürk Sanat Armağanı
1981: Türkiye Cumhuriyeti Devlet Sanatçısı unvanı
1984: Mimar Sinan Üniversitesi Devlet Konservatuvarı Profesörü
1984: Sevda-Cenap And Vakfı Altın Onur Madalyası

İsmini taşıyan yapılar
Cemal Reşit Rey Konser Salonu
Cemal Reşit Rey İlkokulu
Cemal Reşit Rey Guzel Sanatlar Lisesi

Hakkında Yazılanlar
Aydın Karlıbel, Cemal Reşit Rey'in 'Çelebi' operasının günışığına çıkarılışı ve restorasyonu: Kritik bir inceleme / The emergence of Cemal Reşit Rey's 'Çelebi' and the opera's restoration: A critical study (doktora tezi, 2008),
Ebru Güner, Cemal Reşit Rey`in yaşamı ve piyano yapıtlarına derin yaklaşımlar / Life of Cemal Reşit Rey and an intimate approach to his piano pieces (yüksek lisans tezi, 2000),
Doğan Balcı, Cemal Reşid Rey ve "Mistik" eseri örnekleminde Tanzimat Dönemi'nden Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarına kadar çoksesli müziğin gelişimi / The development of polyphonic music from the Tanzimat Period to the early years of the Turkish Republic through a sampling of Cemal Resid Rey and his work "Mystic" (Mistik) (yüksek lisans tezi, 2018)
Hande Gözalan, Cemal Reşit Rey`in yaratıcı özelliği ve keman yapıtları / Cemal Reşit Rey?s creativeness and his creations for violin (yüksek lisans tezi, 2007)
Sabriye Bahar Biricik, Cemal Reşit Rey Keman Konçertosu'nun icrasına yönelik çalışma yöntemleri / Practise methods on how to perform Cemal Reşit Rey's Violin Concerto (sanatta yeterlik, 2011)

Ayrıca bakınız
Rauf Yekta

Kaynakça