Aleutlar

Aleutlar ya da Unanganlar (Aleutça: Unangan (batı) ya da Unangas (doğu)), Kuzey Pasifik Okyanusu ile Bering Denizi arasında yer alan Aleut Adaları’nın yerli halkıdır. Hem Aleutlar hem de adalar, siyasi olarak ABD’nin Alaska eyaleti ile Rusya Federasyonu’na bağlı Kamçatka Krayı arasında bölünmüştür.

Bu topluluk, Aleut dili olan Unangam Tunuu’da Unangax̂ adıyla da bilinir. Alaska’nın Aleut Bölgesi’nde federal olarak tanınmış 13 Aleut kabilesi bulunmaktadır. 2000 yılında ise Rusya’daki Aleutlar, bir hükûmet kararnamesiyle “nüfusça az olan yerli halk” statüsünde tanınmıştır.

Adlandırma
Alaska'yı Aleut Adalarından keşfe başlayan Rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler (промышленник) tarafından Aleut (dönemin Rusçasıyla Алеутъ) adı verilen yerliler, o zamanın Rusçasında bugünkü Aleutları ve Kodiak adasındaki Supik Eskimolarını kapsıyordu.

Rusçadaki Aleut adının kökeni olarak:
Rusçadaki Aleut adının, keşifteki Sibirya halklarından (? Çukçi) kılavuzların dilinde "sahil sakini" anlamına gelen bir kelimeden çıktığı sanılıyor.
Çukçi dilinde Eskimolar için kullanılan A´lvayê´lilit (harfiyen 'yabancı dilliler') adlandırması da vardır.
G. Menovşçikov gibi kimi uzmanlara göre Unanganca allíthuh ('topluluk') kelimesinden gelir.

Aleutlar ile Supikleri bir tutup aynı adla anan Ruslar, Aleut Adalarındaki Aleutlardan ayırmak için Kodiak Adasındaki Supikleri "Kodiak Aleutu" ve dillerini de "Kodiak Dili" olarak adlandırmışlardır. İngilizcede "Kodiak Aleutları" (Kodiak Aleuts) adı da Ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur.

İngilizcede Aleut adlandırma karışıklığı Rusların kullanımına dayanmaktadır:
Aleutian Aleut (Unangan)
Kodiak Aleut (Sugpiaq)
Uzun yıllar Ruslaşma asimilasyonu geçirdikleri için;
Kodiak Supikleri, Ruslardan kalma Aleut adını günümüzde Alutiiq biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. Birincil adları Sugpiaq.
Batı Aleutları, Ruslardan kalma Aleut adını günümüzde Aliguutax̂ biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. Birincil adları kabile kabile Naahmiĝus ve Niiĝuĝis.
Yan yana yaşamaktan dolayı kültürleri benzer olan iki halk birbirlerini ayrıt eder:
Kodiak Adasındaki Supikler Unangan denilen Aleutlara Taya'uq adını verirler.
Aleutlar (Unangan) da Supikleri (Alutiiq) Kanaaĝin adıyla anarlar.

Günümüzde bu karışıklığı bertaraf etmek ve kendi verdikleri adı kullanma yönelimiyle Aleut halkı ve dili için Alaska'da akademik çevrelerde Unangan adı tercih edilmektedir.

Nüfus
Rusya'da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "Rus İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında Petersburg’ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Aleutların (Алеуты [Унангуны]) 1871 yılındaki nüfusu 1.913 kişidir.

Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı



Rusya Federasyonuna bağlı Komandor Adalarındaki Aleutların yıllara göre nüfusu :

1901 502
1902 523
1903 509
1904 512
1905 514
1906 499
1913 516
1917 449
1921 377
1922 381
1923 364
1927 345
1935 367

Dil ve Eğitim
Günümüzde Aleutların eğitim gördüğü okullar 4 okul bölgesinde toplanır:
Aleutian Region School District
Pribilof School District
Aleutians East Borough School District
Unalaska City School District

1987-1988 döneminde Alaska okul bölgelerinde Aleut öğrencilerin sayısı :



Diyalekt ve kabileler
Unanganca (Aleutça) [kendilerince Unangam Tunuu (dil), Unangax̂ (sg), Unangax (dual), Unangan (pl/Doğu lehçesinde), Unangas (pl/Batı lehçesinde)].

Diyalekt ve kabileleri:

Uzak Batı Unangancası
Sasignan Unangancası [kendilerince Sasignan; Doğu lehçesinde Sasxinan; Batı lehçesinde Sasxinas; İngilizce Attuan]. Attu, Agattu, Semichi adalarında konuşulur.
Rus Unangancası [kendilerince Kasakam Unangangis 'Rus Aleutları'; İngilizce Copper Island Aleut; Rusça медновский язык]. Rusça temelli Sasignan kreolü olup Rusya Federasyonuna bağlı Komandor adalarında (Остров Беринга и Медный Остров) konuşulur.
Orta Batı Unangancası [kendilerince Aliguutax̂; İngilizce Atkan, Western Aleut]
Naahmiĝus. Delarof (Amatignak, Tanaga) adalarında konuşulur.
Niiĝuĝis. Andreanof (Kanaga, Adak, Atka, Amlia, Seguam) adalarında konuşulur.
Doğu Unangancası [İngilizce Eastern Unangan, Eastern Aleut]
Akuuĝun ya da Uniiĝun. Four Mountains Adaları (Amukta, Kagamil) adalarında konuşulur.
Qawalangin. Fox (Umnak, Samalga, Unalaska'nın batısı) adalarında konuşulur.
Qigiiĝun. Krenitzin (Unalaska'nın doğusu, Akutan, Akun, Tigalda) adalarında konuşulur.
Qagaan Tayaĝungin. Sanak (Unimak, Sanak) adalarında konuşulur.
Taxtamam Tunuu. Belkofski'de konuşulur.
Qaĝiiĝun. Shumagin adalarında konuşulur.

Barınak
Geleneksel Aleut evi (ulax̂ «ev»), adalarda sert esen rüzgâra dayanabilmesi için Eskimo köy odası gibi yarı yarıya toprağa gömülüdür. Günümüzde bu evler artık kullanılmamakta, Aleutlar da diğer Alaskalılar gibi modern binalarda kalmaktadır.

Ayrıca bakınız
Aleut yağmurluğu
Alaska Yerli Dil Merkezi
Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası
Alaska Yerli Bölge Şirketleri
Amerika'nın Ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi

Dip notlar