Azerbaycan'da medya

Azerbaycan'da medya, Azerbaycan Cumhuriyeti'nde yerleşik kitle iletişim kuruluşlarını ifade eder. Televizyon, dergi ve gazetelerin tümü, reklam, abonelik ve diğer satışla ilgili gelirlere bağlı olarak hem devlete ait hem de kâr amacı gütmeyen şirketler tarafından işletilmektedir.

Tarihi
Azerbaycan medya ve basın tarihinin birkaç aşaması vardır: 1832'den başlayıp 1917'ye kadar süren Çar Rusya yönetimi altında çıkan basın, 1918-1920 yıllarını kapsayan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti dönemindeki basın, 1920'den 1991'e Sovyetler Birliği dönemindeki basın, göçmen basını ve bağımsızlıktan günümüze kadar olan basın.

İlk Azerbaycan basın tarihi, Hasan Bey Zerdabi tarafından "Akinchi" ("Əkinçi " orijinalinde "Kültivatör", "Çiftlik işçisi" anlamına gelir) gazetesinin ilk kez yayınlandığı 1875 yılına dayanır. Gazetenin özelliği Azerbaycan dilinde yayınlanan ilk yayın organı olmasıdır. Ancak gazetenin asıl amacı tamamen farklıydı. Hasan Bey, gazetenin bir sayısında "bölge basını ayna görevi görsün" demişti. Yine de, Rus baskısı nedeniyle "Akinchi" yayınını durdurmak zorunda kaldı ve 22 Temmuz 1875'ten 29 Eylül 1877'ye kadar olan iki yıl süresince toplam 56 sayı yayınlanabildi. Ayda ancak iki kez yayınlanabilen "Akinchi" 'nın tirajı 300 ile 400 arasında değişiyordu.

Ulusal basının gelişmesinde ikinci aşama Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti döneminde faaliyet gösteren basındır. O dönemde hükûmet, basının ve genel olarak yazılı medyanın modernizasyonu ile ilgili kurallar oluşturdu. Örneğin, 30 Ekim 1919'da kabul edilen yeni kuralla, matbaa, taş baskı ve benzeri diğer vakıfların kurulması, ayrıca basın malzemelerinin neşri ve satışı serbest hale getirildi. Yeni kurulan hükûmet, 9 Kasım 1918'de bir kararname yayınlayarak kitle iletişim araçları üzerindeki hükûmet denetimini kaldırdı. O dönemde Azerice, Rusça, Gürcüce, Yahudice, Lehçe ve Farsça 100'e yakın gazete ve dergi yayınlandı. Dönemin basınının başlıca örnekleri aynı zamanda milliyetçi fikirlerin öncüleri de olan "Molla Nəsrəddin", "İstiqlal", "Azərbaycan", "Açıq söz", "İqbal", "dirilik", "Təkamül", "Mədəniyyət" ve "Qurtuluş" dur.

Aralık 1900'de "İskra" yayımlanınca Azerbaycan'da yeni basın türü kurulmuş oldu. Bu, Azerbaycan'da bolşevik fikirleri yaymak için oluşturulan ilk gazeteydi. Ekim 1904'te, aralarında Mammad Amin Resulzadeh, Meshadi Azizbekov, Nariman Narimanov, Sultan Majid Afandiyev, Prokofy Dzhaparidze'nin de bulunduğu bir grup sosyal demokratla birlikte, ilk sosyal demokrat basın olan "Hummat" gizlice Azerbaycan dilinde yayınlandı.

Yasama çerçevesi
İfade özgürlüğü ve bilgiye erişim konusundaki yasal çerçeve, Azerbaycan Anayasası, Kitle İletişim Yasası ve Bilgi Edinme Hakkı Yasasını içerir.

Bilgiye erişim normları (diğerlerinin yanı sıra) 2012'den sonra değiştirilmiştir. Değişiklikler, kâr amacı güden şirketlerin kayıt, mülkiyet ve yapılarıyla ilgili bilgileri saklamasına izin vererek, gizlilik nedenleriyle politikacıların ve kamuya mal olmuş kişilerin varlıklarının tanımlanmasını da sınırlar.

Hakaret Azerbaycan'da cezai bir suç olmaya devam etmektedir ve büyük para cezaları ile 3 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılabilir. "Cumhurbaşkanının onur ve haysiyetini zedeleyici bilgi yaymak", Anayasa'nın 106. maddesi ve Ceza Kanunu'nun 323. maddesi gereğince suçtur ve iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır ki bu durum başka suçlarla da ile bağlantılı olduğu takdirde beş yıla kadar çıkabilir. 2013'ten beri hakaret yasaları çevrimiçi içerikler için de geçerlidir. Azerbaycan Yüksek Mahkemesi, hakarete ilişkin normların AİHM standartlarına uygun hale getirilmesi için değiştirilmesini önermiştir.

Medya kuruluşları
Azerbaycan'da yazılı ve görsel medya çoğunlukla devlete aittir veya hükûmet tarafından sübvanse edilmektedir. Mülkiyet (çok şeffaf değildir) opaklığı kanunla korunmaktadır. Azerbaycan, 9 ulusal TV istasyonuna (bunlardan biri kamu hizmeti yayıncısı ve 3'ü devlet kanalıdır), 12'den fazla bölgesel TV istasyonuna, 25 radyo kanalına ve 30'dan fazla günlük gazeteye ev sahipliği yapmaktadır.

Basılı medya
Azerbaycan'da resmi olarak kayıtlı 3500 yayın başlığı bulunmaktadır. Bunların büyük çoğunluğu Azerice yayınlanmaktadır. Kalan 130 tanesi Rusça (70), İngilizce (50) ve diğer dillerde (Türkçe, Fransızca, Almanca, Arapça, Farsça, Ermenice vb.) yayınlanmaktadır.

Kayıtlı günlük gazete sayısı 30'dan fazladır. En çok okunanlar eleştirel Yeni Musavat ve Azadliq gazeteleridir. Mayıs 2014'te Zerkalo gazetesi mali kayıplar nedeniyle basılı yayınlardan vazgeçti. Azerbaycan gazeteleri, büyük boyutlarından dolayı genellikle geniş sayfalar olarak anılan daha ciddi fikirli gazeteler ile bazen topluca "kaliteli basın" olarak bilinen gazeteler şeklinde bölünebilir.

Radyo yayıncılığı
2014 itibarıyla Azerbaycan'da 9 AM istasyonu, 17 FM istasyonu ve bir kısa dalga istasyonu bulunmaktadır. Ek olarak, yaklaşık 4.350.000 radyo bulunmaktadır.

Televizyon yayıncılığı
Devlete ait üç televizyon kanalı vardır: AzTV, İdman TV ve Medeniyyet TV. Bir ulusal kanal ve 6 özel kanal: İçtimai Televizyonu, ANS TV, Uzay TV, Lider TV, Azad Azerbaycan TV, Xazar TV ve Bölge TV.

2010'dan 2014'e kadar, Muhabirlerin Özgürlüğü ve Güvenliği Enstitüsü (IRFS), günlük olarak ifade özgürlüğü ve insan haklarına yer veren bir çevrimiçi haber kanalı olan Obyektiv TV'yi kurmuştur.

Sinema
Azerbaycan'da film endüstrisi 1898 yılına dayanmaktadır. Hatta Azerbaycan sinematografi ile ilk uğraşan ülkeler arasında yer almaktadır. Bu nedenle, bir sinematografın kısa süre sonra Bakü'de ortaya çıkması şaşırtıcı değildir - 20. yüzyılın başında, Hazar kıyısındaki bu körfez kasabası, dünya petrol arzının yüzde 50'sinden fazlasını üretiyordu. Tıpkı bugün olduğu gibi, petrol endüstrisi yatırım yapmak ve çalışmak isteyen yabancıları cezbediyordu.

1919'da Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti sırasında, Azerbaycan'ın bağımsızlık günü olan 28 Mayıs'ta Azerbaycan Bağımsızlığının Yıldönümü Kutlaması adlı bir belgesel çekildi ve Haziran 1919'da Bakü'deki çeşitli tiyatrolarda prömiyeri yapıldı. 1920'de Sovyet iktidarı kurulduktan sonra Azerbaycan Devrim Komitesi Başkanı Neriman Nerimanov, Azerbaycan sinemasını millileştiren bir kararname imzaladı. Bu aynı zamanda Azerbaycan animasyonunun yaratılıp gelişmesini de doğrudan etkiledi.

İnternet
2014 yılında Azerbaycan nüfusunun %61'inin internet erişimi vardı ve bu da daha çok Bakü ve diğer şehirlerde yoğunlaşıyordu. Facebook ve Twitter gibi sosyal ağlar oldukça yaygındır ve bilgi ve bakış açılarını paylaşmak için kullanılır.

Medya Kuruluşları
Medya ajansları
Azerbaycan'ın ana medya gözlemcileri, Gazetecilerin Özgürlüğü ve Güvenliği Enstitüsü (IRFS) ve Medya Hakları Enstitüsü (MRI)'dür.

Azerbaycan'da bağımsız medyayı güçlendirmek için uluslararası bir STK olan Uluslararası Araştırma ve Değişim Kurulu (IREX) faaliyet göstermektedir.

Sendikalar
Düzenleyici otoriteler
Kitle İletişim ve Enformasyon Bakanlığı'nın kapatılmasından bu yana, medya düzenlemesi iki yönetim organı tarafından yürütülmektedir. Azerbaycan Basın Konseyi (APC), ülkedeki yazılı basının özdenetim makamıdır. Ulusal Televizyon ve Radyo Konseyi (NTRC), Azerbaycan'ın elektronik medya düzenleyicisidir. 9 üyesi hükûmet tarafından sınırsız olarak atanır (2014'te bunlardan sadece 7'si faaldi).

Ayrıca bakınız
Azerbaycan'da sansür
Azerbaycan'da insan hakları

Kaynakça