El Salvador'da çetelere karşı baskı

El Salvador'da çetelere karşı baskı, (El Salvador'da istisna hâli ve çetelere karşı savaş olarak da bilinir) Mart 2022'de suçlarda yaşanan artışın ardından 25-27 Mart 2022 tarihleri arasında 87 kişinin öldürülmesi üzerine yanıt olarak gerçekleşen baskınlar. El Salvador hükûmeti, ülkedeki cinayetlerdeki artıştan suç çetelerini sorumlu tutmuş ve bu durum, ülkenin yasama organının; dernek kurma ve yasal danışmanlık haklarını askıya alan, herhangi bir suçlama olmaksızın gözaltında geçirilen süreyi artıran ve kolluk kuvvetlerinin yetkilerini genişleten olağanüstü hâl ilanını onaylamasına neden olmuştur.

2 Nisan 2024 itibarıyla, çetelerle bağlantısı olduğu iddiasıyla 79.184 kişi tutuklanmış, bu durum El Salvador'un hapishanelerinde aşırı kalabalığa neden olmuş ve 2023 yılı itibarıyla ülkenin dünyadaki en yüksek hapsetme oranına sahip olmasına neden olmuştur. 16 Mayıs 2023 itibarıyla tutuklanan 5.000 kişi serbest bırakılmıştır. Ocak 2023'te Savunma Bakanı René Merino Monroy, hükûmetin 2022 yılında 496 cinayet kaydettiğini ve 2021'deki 1147 cinayetten %56,8'lik bir azalma olduğunu duyurmuştur. Cinayetlerdeki bu azalmayı çete baskısına bağlamıştır. Aynı ay hükûmet, 40.000 kişilik kapasiteye sahip bir hapishane olan Terörle Mücadele Merkezi'ni (CECOT) açmıştır.

Yurt içinde çete baskısı, çete şiddetinden bıkmış Salvadorlular arasında popüler olmuştur. Buna karşılık insan hakları grupları, tutuklamaların keyfî olduğunu ve çete şiddetiyle ilgisi olmadığını ifade ederek endişelerini dile getirmiş ve bazı ABD hükûmet temsilcileri, ülkedeki şiddet ve bu şiddetle mücadele yöntemleri konusunda endişelerini belirtmişlerdir; bu yorumlar El Salvador Devlet Başkanı Nayib Bukele tarafından eleştirilmiştir. Şili, Kolombiya, Kosta Rika, Guatemala, Honduras, Ekvador ve Peru gibi Latin Amerika ülkelerindeki siyasetçiler, Bukele tarafından uygulanan güvenlik politikalarına benzer politikaların uygulanmasını istemiş ya da uygulamışlardır.

Arka plan
Cinayet oranlarının geçmişi
On yıllar boyunca El Salvador, dünyadaki çete bağlantılı şiddet oranlarının en yüksek olduğu ülkelerden biriydi. 2015 yılında ülkenin cinayet oranı 100.000 kişi başına 103 cinayete (veya o yıl kaydedilen 6.650 cinayete) ulaştı ve bu da onu Batı Yarımküre'deki en şiddetli ülke durumuna getirdi. 2018 yılına gelindiğinde, cinayet oranı 100.000 kişi başına 52 cinayete (toplam 3.340 cinayet) düştü.

Haziran 2019'da göreve yeni başlayan devlet başkanı Nayib Bukele, çete şiddetiyle mücadeleyi yönetiminin önceliği haline getirdi. Çete şiddetini ortadan kaldırarak ülke içinde güvenliği artırmayı amaçlayan "Bölgesel Kontrol Planı"nı açıkladı. Ülkenin güvenlik güçlerinin aldığı tedbirler arasında, çete etkisinin belirgin olduğu belirli belediyelerde askerî varlık ve polis varlığının artırılması, mahkûmları hücrelerine kapatarak ve hapishanelerde cep telefonu hizmetini keserek tecrit uygulamalarının başlatılması ve Ulusal Sivil Polis (PNC) ile El Salvador Ordusu tarafından kullanılan ekipman ve teknolojinin iyileştirilmesi yer alıyordu.

2021 yılında cinayet oranı, 100.000 kişi başına 18 cinayete düştü ve böylelikle El Salvador İç Savaşı'nın sona erdiği 1992 yılından bu yana en düşük seviyeye ulaştı. Cinayetlerdeki düşüş 2016 yılında başlamış olmasına rağmen, Bukele bunu kendi politikalarına bağladı ve bu, Bukele, yaklaşık %85 oranında son derece yüksek bir onay oranına sahipti ve bu oran dünyadaki en yüksek oranlardan biriydi. Aralık 2021'de Amerika Birleşik Devletleri hükûmeti, şiddeti azaltmak karşılığında çetelere finansal avantajlar ve hapishane avantajları sağladığı gizli bir anlaşma yapmakla suçladı. Ayrıca ABD Hazine Bakanlığı, görüşmeleri yürüttüğü iddia edilen iki El Salvadorlu yetkiliye yaptırım uyguladı. Bukele, anlaşma yapma suçlamalarını "yalan" olarak nitelendirdi ve benzer anlaşmalar yapan önceki yönetimleri kınadı. Hükûmet, mahkûmların sıkışık koşullarda hapishane zemininde toplandığı fotoğraflar yayınladı. İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), hükûmetin bu eylemlerini insan hakları ihlâli olarak nitelendirip eleştirdi ve COVID-19 pandemisi için hiçbir önlem alınmadığını belirtti. 62'si yalnızca Cumartesi günü gerçekleşti. Hükûmet, şiddetten Mara Salvatrucha (MS-13) çetesini sorumlu tuttu. Bukele'nin Nuevas Ideas partisinin bir üyesi olan William Eulises Soriano Herrera, şiddet artışının hükûmetin başkentteki iki otobüs hattını ele geçirmesine misilleme olabileceğini öne sürdü. Çeteler genellikle gelir elde etmek için bu otobüs hatlarından haraç alıyordu. Başlangıçta otuz gün sürmesi planlanan bu karar, on dört kez uzatıldı. Karar,örgütlenme ve avukat tutma haklarını askıya aldı, kişilerin herhangi bir suçlama olmaksızın gözaltında tutulma süresini üç günden on beş güne çıkardı ve hükûmete vatandaşların iletişimlerini mahkeme izni olmadan izleme yetkisi verdi.

Nuevas Ideas üyeleri, çete liderleri için verilen hapis cezalarını altı ila dokuz yıldan kırk ila kırk beş yıla, diğer çete üyeleri için ise üç ila beş yıldan yirmi ila otuz yıla çıkartan yeni kuralları kabul etti ve cezai sorumluluk yaşını on altıdan on ikiye düşürdü.

Hükûmet, bilinen çete varlığı olan mahalleleri kuşatarak evlere baskın düzenledi. Kontrol noktaları kurarak ek polis ve askerî güçler konuşlandırdı. Tecoluca'da bulunan ve Terörle Mücadele Merkezi olarak bilinen hapishane, 31 Ocak 2023 tarihinde açıldı.

3 Kasım 2022'de, adalet bakanı Osiris Luna Meza, hükûmetin çete üyelerine ait mezar taşlarını yok etmeye başlayacağını duyurdu. Bu kararla, mezar taşlarının "ziyaretgah" olmasının önlenmesi hedeflendi ve "teröristlerin artık ölen suçluların anısını 'yüceltmelerine' izin verilmeyecek" dendi. Mezar taşlarının yok edilmesine rağmen, hükûmet cesetlerin bozulmadan kalacağını ve rahatsız edilmeyeceğini belirtti. Bukele, çete üyelerinin mezar taşlarının kaldırılmasını Müttefik işgali altındaki Almanya'da yapılan denazifikasyonla kıyasladı ve çeteleri Nazilerle karşılaştırdı. Ayrıca, hükûmet politikasının sadece çete üyeliğini belirten mezar taşlarına yönelik olduğunu belirtti.

3 Aralık 2022 tarihinde hükûmet, Soyapango şehrini kuşatma altına aldı ve 10.000 asker göndererek şehri çevreleyip çete üyelerini tutukladı. Kuşatma sırasında hükûmet, şehirdeki çete grafitilerini de sildi.

1 Nisan 2025 itibarıyla olağanüstü hâl, Yasama Meclisi tarafından 37 kez uzatıldı. Birçok El Salvadorlu, şiddetten bıktıklarını ve Amerika Birleşik Devletleri'nde yaşayan birçok El Salvadorlu'nun bu baskıları desteklediğini açıkladı. El Salvador Başpiskoposu José Luis Escobar Alas, Temmuz 2022'de baskılara desteğini açıkça dile getirdi.

Genel olarak El Salvador sokaklarında yaşayan insanlar mahallelerindeki atmosferin çok daha güvenli olduğunu düşünmeye başladılar. Vatandaşlar ve gözlemciler, daha önce düşünülemez olan şeyleri yapmada daha özgür hissettiklerini söylediler. Ioan Grillo, "Yıllar içinde ziyaretlerde birçok çete üyesiyle röportaj yaptım; genellikle mahallelerin merkezlerinde açıkça takıldıklarını görebilirdiniz. Ancak olağanüstü hâlden beri varlıkları büyük ölçüde azaldı: Maras üyeleri büyük ölçüde hapiste, kaçtı ya da yeraltına indi" diye yazdı. Benzer şekilde Mary Speck, suç çetelerinin San Salvador'dan "büyük ölçüde ortadan kaybolduğunu", bu sayede satıcılar, dükkân sahipleri, sürücüler ve yayaların artık çete üyelerine ödeme yapmak zorunda olmadığını ve belirli çetelerin hâkim olduğu blokların sakinlerinin "artık başka bir çetenin bölgesine geçtiklerinde şiddetli misillemelerden korkmadıklarını" gözlemledi. Ancak, masum insanların bu baskılarda yakalanması konusu çetelerle savaşta önemli bir endişe olmaya devam ediyordu. Baskılarda tutuklanan bazı kişilerin aileleri, aile üyelerinin zayıf delillerle tutuklandığını söylediğinden bu tür insanlar için "Rejim Hareketi Mağdurları" adlı bir savunuculuk grubu kuruldu.

El Salvador Silahlı Kuvvetleri'nin bir gazisi ve baskıların önde gelen destekçilerinden Sergio Brumez, mantıksız tutuklama iddialarını reddetti. Brumez, güvenlik güçlerinin "tutukladıkları tüm çete üyeleri hakkında profillere sahip olduklarını" ve "sadece insanları tutuklayıp hapse atmadıklarını, çete üyesi hakkında her şeyi bildiklerini, vücutlarındaki tüm dövmelerin yerlerini, işledikleri suçları vb." ifade etti.

Amerika Birleşik Devletleri Barış Enstitüsü, El Salvador'da çetelerin kontrolünün büyük ölçüde azaltıldığını veya yok edildiğini gözlemledi, ancak hükûmetin olağanüstü hâlden çıkış için bir plan oluşturması ve tutuklananlarla ne yapacağını belirlemesi gerektiğini vurguladı. Ayrıca, çetelerin yeni üyeler kazanmaması ve hapse gönderilen mevcut çete üyelerinin yerine yenilerinin gelmemesi için hükûmetin bu kontrolü kullanması gerektiğine dikkat çekti. El Salvador'dan bir araştırmacı olan Veronica Reyna, “Çeteler kontrolü sağladı çünkü başka kimse bunu yapmadı. Devlet bu boşluğu sadece polisle değil, eğitim ve diğer hizmetlerle doldurmazsa, başka suç grupları devreye girecek." dedi. Olağanüstü hâlin Mart 2024 genel seçimlerine kadar devam etmesi bekleniyordu, ardından eğitim ve az gelişmişlik gibi sorunlara yönelik suç önleyici önlemler alınması bekleniyordu. smi açıklanmayan bir güvenlik uzmanı, "Sadece hapishaneleri dolduramayacaklarını biliyorlar. Seçimlerden sonra rehabilitasyon ve topluluk katılımına bakmaya başlayabilirler" dedi. Şimdiye kadar hükûmet, bu sorunları çözmek için müfredat reformu, öğretmen eğitimi, kaliteli eğitim, teknoloji, sağlık ve beslenme olanaklarının düzenlenmesi ve önümüzdeki beş yıl içinde 5.000'den fazla okulun yenilenmesi gibi hedefler içeren Mi Nueva Escuela (Benim Yeni Okulum) ve yoksul gençlere güvenli alanlar sağlamak için CUBO'ların (Kentsel Merkezler) gibi girişimlerle ilgileneceğini vadetti. Mi Nueva Escuela kapsamında Eylül 2023'e kadar 1000 okulun yeniden inşa edilmesi beklenirken, Mayıs 2023 itibarıyla yoksul topluluklarda şeffaf, küp şeklinde 11 kentsel merkez kuruldu ve gençlere akademik destek, atletik faaliyetler, sanat veya dil dersleri ile bilgisayar, kütüphane ve yetişkin denetimi sağlandı. Bu girişimler takdir edilse de, bazı bölgelerde çocukların hâlâ okullara erişimde zorluk yaşadığı için aktivistler daha fazla çalışma gerektiğini düşünüyordu.

Latin Amerika'da baskılar, birçok ülkenin liderlerinin ve halkın dikkatini çekti. Guatemala'nın önde gelen başkan adayları Zury Ríos ve Sandra Torres, Honduras Güvenlik Bakanı Ramón Sibbilón ve Kosta Rika Güvenlik Bakanı Jorge Torres bu politikaları övdü. Peru'da, Lima Belediye Başkanı ve sağcı başkan adayı Rafael López Aliaga, politikaları överken Peru Savunma Bakanlığı'na Lima sokaklarında Peru Silahlı Kuvvetleri'nin tanklarla devriye gezmesi çağrısında bulundu. 2022 Kolombiya başkanlık seçimlerini az farkla kaybeden Rodolfo Hernández Suárez de benzer politikalar vadetmişti. Sol görüşlü başkan Xiomara Castro liderliğindeki Honduras da kendi küçük çaplı baskısını başlattı. Honduras, Haziran 2023'te bir hapishane katliamının ardından baskıyı geçici olarak yoğunlaştırdı. Meksika Devlet Başkanı Andrés Manuel López Obrador ve Ekvador Devlet Başkanı Guillermo Lasso da baskılar hakkında görüşlerini ifade ettiler. 2023 Ekvador genel seçim adayı Jan Topíc, kampanyasında suçla mücadele için sert politikalar vadederek kendisini "Ekvadorlu Bukele" olarak tanıttı. Diğer Ekvadorlu adaylar da suçu önlemek için sert tedbirler vaat etse de, Topíc ve eski Başkan Yardımcısı Otto Sonnenholzner, Bukele'nin imajını farklı derecelerde taklit etmeye çalıştılar. Ekvador, son iki yılda büyük bir organize suç artışı gördü. Kolombiya'da Medellín belediye başkanı Daniel Quintero da El Salvador'daki mega hapishanelere bir hapishane açacağını duyurdu. Diğer Kolombiyalı politikacılar da benzer güvenlik politikaları talep ettiler. Öte yandan Kolombiya Devlet Başkanı Gustavo Petro, baskıları eleştirdi ve Bukele'den tepki aldı. Baskılar komşu ülke Honduras ve Guatemala'da son derece popüler oldu ve bazı gruplar benzer politikalar talep eden geçit törenleri düzenlediler. Ayrıca Meksika ve suç oranlarının son zamanlarda arttığı Şili'de de tartışma ve merak konusu oldu. Ekvador'da yapılan bir ankete göre, halkın yarısından fazlası benzer stratejileri destekleyeceğini belirtti.

Muhafazakârlar, özellikle ABD'deki Cumhuriyetçi Parti çevresindekiler, bu baskıları olumlu bir şekilde ele aldılar.

İnsan hakları savunucuları ise tutuklamaların çoğunlukla keyfi olduğunu, insanların görünüşüne veya ikametgâhına dayandığını belirterek, masum insanların da bu operasyonlarda yakalanmasından endişe duyduklarını dile getirdiler. Salvador Savunma Bakanı René Merino Monroy, tutuklanan kişilerin çetelerle bağlantıları bulunmadığı takdirde serbest bırakılacağını belirterek, "İnsanlar, kötü bir şeyle ilgileri yoksa, başlarına kötü bir şey gelmeyeceğini bilmelidirler" dedi. İnsan Hakları İzleme Örgütü, hükûmetin politikasını "önce tutukla, sonra tweet at ve sonra soruştur" olarak eleştirdi ve El Salvador polisinin insanların tutuklanma anlarını tweetle paylaşmasına atıfta bulundu. İnsan hakları grupları ayrıca tutuklamaların çete şiddetiyle pek ilgisi olmadığını, Bukele'nin bu durumu gücünü pekiştirmek ve eleştirmenleri hedef almak için kullanabileceğini öne sürdüler. Aynı gün, Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Ned Price, Amerika Birleşik Devletleri'nin El Salvador'u çetelere karşı desteklemeye devam ettiğini, ancak vatandaşlarını ve onların sivil özgürlüklerini koruması gerektiğini tweetledi. Ertesi gün Bukele, ABD'nin El Salvadorlu çetelere karşı desteğinin Trump yönetimi döneminde olduğunu belirtti, Biden yönetimi başladığından dört ay sonra Ulusal Sivil Polis ve Bilgiye Erişim Enstitüsü'ne Amerikan yardımının kesildiğini ve artık ABD'nin sadece çetelerin sivil özgürlüklerini desteklediğini söyledi.

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar