Cibali Tütün Fabrikası

Cibali Tütün Fabrikası, 1884 yılında İstanbul'un Fatih ilçesi Cibali mahallesinde tarihi endüstri yapısı.

Tarihçesi
Kuruluşu ve Osmanlı Dönemi
19. yy. ortalarında Osmanlı İmparatorluğu mali olarak bir çıkmaza girmişti. Özellikle Kırım Savaşı'nın finansmanını sağlamak için dış borçlanma yolunu izlemişlerdi. Dış borçlanmanın artması da Osmanlı'yı borcu borçla ödemeye itmişti. Hazinesi tükenmeye başlayan ve yeteri kadar gelir elde edemeyen Osmanlı, bu borçları ödemek için çeşitli yollar aramaya başladı. Bu yollardan biri ise tütün vergileriyle borçları kapatmaya çalışmak oldu. Bunu yapma görevini ise Rüsum-ı Sitte İdaresine verdiler. Osmanlı Devleti, verdikleri bu karar ile gelirlerini arttırmışlar olsa da gelirin artması Avrupalı devletlerin de ilgisini çekmişti. Avrupalı devletler, gelen gelir ile borçların kapatılması için Osmanlıya baskı kurmaya başlamıştır. Daha sonraları Osmanlı, bu borçların ödenmesi için Duyun-ı Umumiye İdaresini kurmuştur. Kurula ise İngiltere, Fransa, Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya, Osmanlı Devleti ve Osmanlı Bankası adına 7 temsilci atamışlardır. Bu kurulun görevi ise Rüsum-ı Sitte'den gelen vergilerin hepsine el koymaktır. Sonrasında ise bu kurul yabancı şirketlerle bir anlaşma yapmış ve Reji İdaresini kurmuştur. Böylelikle Osmanlı'da tütün ile ilgili her şey yabancı ülkelerin kontrolü altına girmiştir. Cibali Tütün Fabrikası ise 1883 yılında Reji İdaresine bağlı bir Fransız şirket tarafından kurulmuştur.

O dönem Cibali, fakir ve gayrimüslim halkın yaşadığı bir semtti. Bu özellikleri onu bir Tütün Fabrikası kurmak için cazip bir yer haline getirmişti. O dönemlerde müslüman kadınların çalışma hakları yoktu ve çalışan kadınların çoğu gayrimüslim halktandı. Ayrıca halkın fakir olması da çalışacak işçi sayısını arttırıyordu. İlk zamanlarında sadece tütün işleme yaparken, 1900 yılında Fransa'dan gelen "Durant" isimli sigara makinesi ile sigara imalatı yapmaya da başlanmıştır.

Cibali tütün fabrikası bilinenin aksine sadece sigara üreten bir tütün fabrikası değildi.Tömbeki, puro, pipo tütünü, enfiye gibi çeşitli ürünleri de üretiyordu.

Sadece seri üretim değil ayrıca İstanbul genelinde özel sigara üretimleri de yapmışlardır. Yaklaşık 40 sene kadar Fransız şirketin yönettiği fabrika, Cumhuriyet ile birlikte, 1 Mart 1925 yılında Türkiye Cumhuriyeti tarafından işletilmeye başlanmıştır.

Cumhuriyet Dönemi
Fabrika Fransız şirketten devlete geçince ilk zamanlarda arzı karşılayamama sorunuyla karşılaşmış. Sonrasında yapılan eklemeler ve düzeltmelerle günde 30.000 kilo tütün işleme kapasitesine ulaşmıştır. Devlet eline geçtikten sonra işçilerin çalışma koşulları iyileştirilmiş ve fabrikada çeşitli tadilatlar yapılmıştır. 1936 yılına kadar fabrika Depo ve İmalathaneler Müdürlüğü çatısı altında faaliyet göstermiş, Sonrasında 2 sene Boğaziçi grubu tarafından sonrasında ise 1941 yılına kadar Üsküdar grubu tarafından yönetilmiştir. 1941 yılında bu iki grup İstanbul Depolar Müdürlüğü altında birleşmiştir. 1940 yılının sonlarına doğru ünlenmeye başlamış ve Tekel İdaresine ait en gelişmiş fabrikalardan biri olarak seçilmiştir.

Cibali Tütün Fabrikası'nın Son Dönemi ve Kapanışı
Cumhuriyet döneminin en önemli kazanımlarından biri olan Tekel'in kurulması, Türkiye'de tütün üretimi ve sanayisini devlet güvencesi altına alarak tarım ile sanayi arasında güçlü bir bağ kurmuştur. Tekel; ülke genelinde yaygın örgütlenmesi, sigara fabrikaları, yaprak tütün işleme atölyeleri, depoları ve sosyal tesisleriyle dev bir kamu kuruluşu haline gelmiştir. Bu kapsamlı yapılanmanın önemli merkezlerinden biri de Cibali Tütün Fabrikası'dır.

Cibali Tütün Fabrikası, yalnızca bir üretim merkezi değil, aynı zamanda binlerce işçiye istihdam sağlayan ve İstanbul'un toplumsal dokusunda önemli bir yer tutan bir kurumdu. 20. yüzyıl boyunca, özellikle kadın işçilerin yoğun olarak çalıştığı bir alan olarak dikkat çeken fabrika, Tekel'in kent ölçeğindeki simgelerinden biri haline gelmişti.

Ancak 1980'lerden itibaren Türkiye'de uygulamaya konan özelleştirme politikalarıyla birlikte, tütün sektörü de büyük bir dönüşüm geçirdi. Devletin sektörden çekilmesiyle birlikte tütün destekleme alımları kaldırıldı; üretim, ithalat ve satış alanları serbest piyasa koşullarına bırakıldı. Bu süreçte Tekel gibi kamu kuruluşları özelleştirme kapsamına alındı. Cibali Tütün Fabrikası da bu dönüşümden doğrudan etkilendi.

2001 krizi sonrasında uygulamaya konan “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı” çerçevesinde, 4685 sayılı “Tütün Yasası” ve ardından 4733 sayılı yasa ile birlikte tütün sektörünün serbestleştirilmesi ve Tekel varlıklarının satışı yasal zemine oturtuldu. Bu düzenlemelerle Tekel'e ait fabrikaların ve mülklerin özelleştirilmesi mümkün hale geldi. Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu’nun (TAPDK) kurulmasıyla birlikte, kamu denetimi yerini piyasa düzenlemelerine bıraktı.

Bu gelişmeler sonucunda Tekel’in üretim gücü hızla azaldı. 1980’lerde sigara üretiminde pazar payı %87 olan Tekel, 2008’e gelindiğinde bu oranı %30’a düşürdü. Bu gerileme, Cibali Tütün Fabrikası gibi köklü üretim merkezlerinin işlevsizleşmesine neden oldu. Tekel’in sigara ve tütün bölümü, 2008 yılında Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından British American Tobacco’ya (BAT) satıldı. BAT, bu satışla birlikte Adana, Samsun-Ballıca, Bitlis, Malatya ve Tokat fabrikalarının yanı sıra, Cibali Tütün Fabrikası’nın da kapanmasına zemin hazırlayan yapısal değişimlerin parçası oldu.

Cibali Tütün Fabrikası, bu süreçte üretim faaliyetlerine son vererek, tarihsel görevini tamamladı. Binası, Tekel’in özelleştirilmesi sonrası kamu eliyle başka amaçlarla değerlendirildi ve zamanla akademik bir mekâna dönüştürüldü. Bugün, fabrika binası Kadir Has Üniversitesi’ne ev sahipliği yapmakta ve bir zamanlar emek yoğun üretimin gerçekleştiği bu alan, artık eğitim ve kültür faaliyetlerinin yürütüldüğü bir kampüs olarak yaşamını sürdürmektedir.

Cibali Tütün Fabrikası’nın kapanışı, yalnızca bir fabrikanın değil, aynı zamanda kamucu kalkınma anlayışının ve kadın emeğine dayalı sanayi kültürünün de sonunu simgeler. Bu durum, Türkiye’nin 1980 sonrasında içine girdiği neoliberal dönüşüm sürecinin kent mekânı, toplumsal cinsiyet rolleri ve üretim ilişkileri üzerindeki etkilerini açıkça gözler önüne sermektedir.

Mimari Yapı
Cibali Tütün Fabrikası, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerindeki sanayileşme atılımlarının ve mimari modernleşme sürecinin en önemli simgelerinden biridir. Endüstriyel kompleksin tasarımı, dönemin önde gelen mimarlarından Alexandre Vallaury ve Hovsep Aznavur'un ortak çalışması sonucunda 1900'lerin başında şekillenmiştir.

Mimari kurgu, tamamen tütün işleme süreçlerinin gerektirdiği mekansal ve teknik ihtiyaçlara yanıt verecek şekilde oluşturulmuştur. Mimarlardan Hovsep Aznavur, Roma'daki Güzel Sanatlar Akademisi'nde (Accademia di San Luca) aldığı eğitim sayesinde klasik Avrupa mimarisini modern sanayi teknikleriyle harmanlama konusunda uzmanlaşmış bir isimdi. Bu uzmanlığını Cibali Tütün Fabrikası'nda da gösteren Aznavur, binanın tasarımında aşırı süslemeden kaçınarak yapısal zekaya ve maksimum fonksiyonel verimliliğe öncelik vermiştir. Üretim bantları ve işçiler için hayati önem taşıyan geniş çalışma alanları (işlikler), yapının planlamasındaki temel odak noktası olmuştur.

Yapı, malzeme kullanımı ve mühendislik teknikleri açısından dönemine göre oldukça yenilikçidir. Geleneksel yığma taş mimarisinin dışına çıkılarak, Viyana ve Fransa'daki endüstriyel gelişmelerden ilham alınan demir ve çelik elemanlar kullanılmıştır. Cibali Tütün Fabrikası, İstanbul mimarisinde geleneksel yapılardan çelik takviyeli binalara geçişin kilit örneklerinden biri olarak kabul edilir. Özellikle İstanbul'un deprem kuşağında yer alması ve Haliç kıyısındaki zayıf zemin yapısı göz önüne alınarak, yapının statik planları sismik dayanıklılık sağlayacak şekilde özel olarak hesaplanmıştır.

Tüm bu mimari ve mühendislik detaylarıyla Cibali Tütün Fabrikası salt bir üretim tesisi olmanın ötesine geçmiş; Osmanlı'nın Batı'nın mühendislik tekniklerini yerel altyapıya entegre etme çabasının (Tanzimat dönemi reformları) anıtsal bir yansıması olmuştur.

Kadın İş Gücü
Tütün fidelerinin büyümesi beklenirken, toplanan tütün yapraklarını kurutmak için sergenler ve vagonlar hazırlanır. Tütün toplama işi yaz boyunca devam eder. Yaprakların toplanmasına “tütün kırma” adı verilir. Tütün bitkisinde aşağıdan yukarıya doğru beş bölge yaprağı bulunur: dip, bel, dorukaltı, doruk ve toplama. Her bir bölge sırasıyla toplanır; bir bölge bitmeden diğerine geçilmez.

Tütün kırma işi genellikle kadınlar tarafından yapılır. Her sabah saat beş civarında, çiy düşmeden tarlaya gidilir. Güneş yükselmeden yaprakların toplanması gerekir. Sabah saat 10'a kadar anneler, kızlar ve gelinler tarlada çalışır. Tarladan dönüldükten sonra hızlıca kahvaltı yapılır ve ardından ikindi ezanına kadar toplanan tütünler kurulukta sergenlere dizilir. Sonrasında yemek yenir ve akşam ezanına kadar yeniden tarlaya gidilir. Akşam eve dönülünce yemek yapılır, ahır işleri ve temizlik gibi ev içi işler tamamlanır. Gün bitiminde ise kuruluğa geçilerek, uykulu gözlerle tütün dizilmeye devam edilir. Bu iş çoğu zaman birkaç ailenin bir araya gelmesiyle imece usulü yapılır; sohbet eşliğinde geçirilen bu akşamlar, işin zorluğunu bir nebze hafifletir.

Toplanan tütünler kuruması için sergen ve vagonlara serilir. Eylül ayında tüm tütünler toplanmış olur. Kuruyan yapraklar bu sergenlerden alınarak hevenk yapılır ve tavana kaldırılır. Ekim ayında hevenkler açılır, tütünler istiflenerek satışa hazırlanır.

Kadınlar tarlada, evde ve kurulukta büyük bir emek harcarken, erkeklerin görevleri çoğunlukla kadınları tarlaya götürmek ve hevenkleri kurmakla sınırlıdır. Ancak tütün dizme makinelerinin yaygınlaşmasıyla birlikte erkekler de bu sürece dahil olmaya başlamıştır. Tütünün satışı, tüccarla bağlantı kurulması ve satış sözleşmelerinin yapılması ise erkeklerin sorumluluğundadır. Banka hesabı açmak, kredi çekmek ve elde edilen geliri yönetmek gibi finansal işler de erkekler tarafından yürütülür. Kadınlar ise bu süreçte karar alma mekanizmalarının dışında kalır; gelirin nasıl harcanacağına dair söz sahibi değildir. Ev işleri, çocuk ve yaşlı bakımı, hayvanların bakımı gibi yükler yine kadınların omzundadır.

Tütün üretimi sadece kırsalda değil, kentte de yoğun emek isteyen bir süreçtir. 1913 yılında İstanbul ve İzmir'deki tütün fabrikalarında çalışan işçilerin 1186'sı erkek, 923'ü kadındı. 1915'te bu sayı 1141 erkek, 1086 kadın olarak kayda geçmiştir. Cibali Tütün Fabrikası'nda 10-12 yaşlarındaki yüzlerce kız çocuğu işçi olarak çalışmaktaydı. Tütüncüler, kesimciler, sigaracılar, paketçiler ve denetçiler gibi farklı iş kolları bulunuyordu. Bu gruplar arasında sigaracılar ve paketçiler genellikle kadınlardan oluşurdu. Kadınların daha ince yapılı elleri, sigara sarma işinde onları daha yetkin kılıyordu. Sigara olarak sarılmayan tütünler ise küçük karton kutulara doldurularak paket tütün şeklinde satılırdı. Bu titizlik isteyen işi de kadın paketçiler yapardı. Her pakete aynı miktarda tütün konulması gerektiğinden, dikkat ve özen şarttı. Günlük yaklaşık 500.000 sigaranın üretildiği Cibali Fabrikası'nda, her kadın işçi günde ortalama 3.000 sigara üretmekle yükümlüydü. Bu da oldukça yoğun ve yorucu bir çalışma temposu anlamına geliyordu.

Grevler
Cibali Reji işçilerinin 1883 ve 1925 yılları arasında tespit edilebilen 7 tane grevleri olmuştur. Bu grevler karakteristik anlamda birbirinden farklı sebeplerle ortaya çıkmıştır. Greve katılım konusunda işçilerin özellikleri belirleyici olarak görülmüştür. Bu özellikler; işçilerin yaşları, cinsiyetleri, dini ve etnik kimlikleridir. Bu grevlerde, ilerleyen süreç içerisinde oluşan “işçi sınıfı bilinci”nin oluştuğu görülmüştür. Grevlere katılım konusunda arşiv belgelerinde kesin bilgiler bulunmamaktadır ancak bazı çıkarımlarla 2 greve tüm işçilerin katılabildiği söylenebilir. Grevlerin süreleri ile alakalı da kesin sayılar bulunmamaktadır. Ancak bu grev sürelerinin 7 ile 30 gün arasında değiştiğini söylemek mümkündür; çünkü yönetim, grevlerine devam etmekte ısrarcı olan işçilerinin, sözleşmelerini feshetmek ile tehdit ederek, grevleri sonlandırmaktadır.

Türkiye’deki İlk Fabrika Kreşi
İşçilerin dayanışmasının belirleyici olduğu Cibali Tütün Fabrikası'nda, işçiler zaman içinde çeşitli sosyal haklar elde etmiştir. Bu hakların en önemlilerinden biri de kadın işçilerin mücadelesiyle açılan fabrika kreşi olmuştur. Fabrikada çalışan kadınların neredeyse tamamının çocukları bu kreşte büyümüştür. Dönemin tanıklarından olan bir kadın işçinin aktardığına göre; kadın işçiler sendikal örgütlenme güvenini kreş mücadelesiyle kazanmış, hamile kadınların topladığı imzalar ve konuyu gazetelere yansıtması üzerine fabrikaya müfettişler gelmiş ve bu sürecin sonunda 15 gün içinde kreş açılmıştır. Bu önemli kazanım, kadın işçilerin fabrikadaki adının ve etkinliğinin yayılmasını sağlamıştır.

Gazeteci Neriman Hikmet, 1944 yılında yayımlamış olduğu röportajda kreşi ziyaret ederek gözlemlerini aktarmıştır. Hikmet'in yazısı, kreşin sadece bir bakım odası olmadığını; hem çocuklar hem de kadın işçiler için çok yönlü bir sosyal tesis işlevi gördüğünü ortaya koymuştur. Röportajda aktarılan bilgilere göre kreşin kuruluşu, zorlu çalışma koşullarının ve işçi kadınların yaşadığı zorlukların bir sonucudur. Önceleri kadın işçiler çocuklarını fabrika içine getirerek tütün yaprakları arasına kurdukları salıncaklarda bakmaya çalışmış; bu uygulamanın yasaklanmasının ardından bir kadın işçinin evde bırakamadığı çocuğunu fabrika kapısının dış halkasına bağlayarak çalışmaya girmesi dönüm noktası olmuştur. Bu olayın dönemin yöneticilerinden Cevad Emece'ye ulaşması ve işçilerin örgütlü talepleri, fabrikada resmi bir kreşin hayata geçirilmesine zemin hazırlamıştır.

Röportajın yapıldığı 1944 yılı itibarıyla 16 yıllık bir geçmişe sahip olduğu belirtilen bu kurum, o güne dek 766 işçi çocuğuna hizmet vermiş ve o tarihte 143 çocuğa ev sahipliği yapmıştır. Kreşe, fabrikada çalışan kadın işçilerin 2 ile 8 yaş (ilkokul çağı) arasındaki çocukları kabul edilirken; iki yaşından küçük çocuğu olan annelere ise çocuklarını emzirmeleri için günde üç kez eve gitme izni tanınmıştır. Dönemin şartlarında modern bir işleyişe sahip olan tesiste çocuklar, sabah 08.00'de anneleriyle birlikte fabrikaya gelmiş ve mesai bitiminde yine onlarla birlikte ayrılmışlardır.

Tesis; çocukların fiziksel ve zihinsel gelişimini destekleyen kapsamlı bir eğitim ve sağlık merkezi olarak faaliyet göstermiştir. Sabah kahvaltısı, öğle yemeği ve ikindi öğünü masrafları tamamen fabrika yönetimi tarafından karşılanmış; yemekler uzman doktorların belirlediği kalori ihtiyacına uygun olarak, işçilerin yemeklerinden bağımsız ayrı bir kazanda pişirilmiştir. Tesis bünyesinde görev yapan Dr. Fuad Taneri ve Dr. Süreyya Kadri gibi doktorlar tarafından çocukların sağlık durumları ile boy ve kilo ölçümleri düzenli olarak sağlık fişlerine işlenmiş, kreşin kendi revirinden çocuklara ücretsiz ilaç temin edilmiştir. Ayrıca, İhsan Belbes ve Mukaddes Ünlü gibi tecrübeli mürebbiye ve öğretmenler eşliğinde çocuklara temel anaokulu eğitimi verilmiş, zihinsel gelişimlerini destekleyecek oyun imkânları sunulmuştur.

Cibali Tütün Fabrikası ve Mahallenin Sosyal Dönüşümü

Cibali’nin modern tarihindeki en önemli yapılardan biri Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası’dır. 1884 yılında kurulan fabrika, yalnızca üretim yapılan bir sanayi tesisi değil, aynı zamanda mahallenin ekonomik ve sosyal yaşamını etkileyen önemli bir merkez olmuştur. Fabrika; atölyeleri, sağlık birimi ve kreşiyle küçük bir şehir gibi çalışmış, çevrede yaşayan birçok kişiye iş imkânı sağlamıştır. Özellikle kadın işçilerin fabrikadaki varlığı, Cibali’nin işçi kültürü ve toplumsal yapısında önemli bir rol oynamıştır. 1994 yılına kadar faaliyet gösteren yapı, daha sonra restore edilerek Kadir Has Üniversitesi’ne dönüştürülmüştür. Bu dönüşüm, Cibali’nin sanayi bölgesi kimliğinden eğitim ve kültür odaklı bir kent alanına geçişini göstermesi bakımından önemlidir.

Galeri
Kaynakça