Eskipazar

Eskipazar, Karabük iline bağlı bir ilçedir. Denizden ortalama 747 metre yükseklikte yer alan ilçe, Karadeniz Bölgesi ile İç Anadolu Bölgesi arasında geçiş kuşağında konumlanmaktadır. İlçe merkezinin 3 kilometre batısında bulunan Hadrianapolis Antik Kenti, Batı Karadeniz'in en önemli arkeolojik alanı olup mozaikleri nedeniyle "Karadeniz'in Zeugması" olarak anılmaktadır.

Coğrafya
Eskipazar, Karadeniz Bölgesi'nin Batı Karadeniz Bölümünde yer alır. Yüzölçümü 754 km²'dir. İlçenin doğusunda Çankırı'nın Çerkeş, kuzeydoğusunda Ovacık, batısında Bolu'nun Mengen, güneyinde Gerede, kuzeyinde ise Karabük il merkezi yer almaktadır.

İklim
Eskipazar, doğal yapısı bakımından üç iklim kuşağına ayrılır: Kuzeydoğuda, Karabük sınırından Eskipazar çayı vadisi boyunca uzanan köyler ılık ve yağışlı Karadeniz ikliminin etkisi altındadır. Doğuda ise Ovacık-Çerkeş sınırına kadar uzanan ve "Sırt" adıyla bilinen yörede karasal iklim hâkim olup kışlar sert geçmekte, Karadeniz'in ılıklığı buraya yeterince ulaşamamaktadır.

Arazi ve Bitki Örtüsü
Eskipazar çayı vadisindeki arazi dar fakat verimlidir; sebze ve meyve yetiştiriciliğine elverişlidir. İlçe, orman açısından zengin bir yapıya sahiptir. Eskipazar Orman İşletme Müdürlüğü'ne bağlı 18.743 hektar orman bulunmakta olup ormanlarda karaağaç, sarıçam, köknar, kayın ve meşe türleri yer almaktadır. Mevcut orman potansiyelini değerlendirmek amacıyla 1976 yılında Eskipazar Orman İşletme Müdürlüğü kurulmuştur.

Tarih
Tarih Öncesi ve İlkçağ
2023 yılında başlanan Yazıboy Mağarası kazılarında ortaya çıkan taş alet endüstrisi, Eskipazar'daki ilk yerleşimin en az 6.000 yıl önceye, yani M.Ö. 4. binyıla dayandığını kanıtlamaktadır. Eskipazar ve çevresine yerleşen ilk halkın Proto-Hititler olduğu kabul edilmektedir. M.Ö. III. binyılda Paflagonya dahil tüm Anadolu'da gelişmiş bir kültür mevcuttu.

M.Ö. 2000 yıllarında Balkanlar'dan gelen Babris, Bitinyen ve Tinye gibi kabileler bölgeye yerleşmiştir. Hititlerden sonra sırasıyla Frigya ve Kimmer hâkimiyetine giren bölge, M.Ö. 543-333 yılları arasında Pers egemenliğine girmiş; Büyük İskender'in M.Ö. 333'te Anadolu'ya girmesiyle Pers hâkimiyeti sona ermiştir. Büyük İskender'in M.Ö. 323'teki ölümünün ardından bölge önce Selevkoslar, ardından Bitinya Krallığı hâkimiyetine girmiş; bu krallık sonunda Roma tarafından ortadan kaldırılmıştır.

Roma ve Bizans Dönemi
2011 yılında kent çevresinde gerçekleştirilen yüzey araştırmalarında bulunan bir yazıt, Hadrianoupolis'in Roma döneminde Paflagonya bölgesi için önemli bir pazar yeri olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bulgu, "Eskipazar" adının yaklaşık 1.800 yıl öncesine dayandığına işaret etmektedir.

Roma İmparatoru Hadrianus, M.S. 123-124 ve 129-132 yılları arasında Anadolu'yu iki kez ziyaret ederek kentlere büyük maddi katkılar sunmuş; kentte imparatorun onuruna yapılar inşa edilmiş ve şehre onun adı verilmiştir.

İmparator I. Theodosius döneminde (M.S. 384-385), Paflagonya ve Bitinya'nın bir bölümü "Honorias" adlı yeni bir eyalet hâline getirilmiş; Hadrianoupolis bu eyaletin önemli bir piskoposluk merkezi konumuna yükselmiştir.

Kentin en parlak dönemi M.S. 4-7. yüzyıllara denk gelir. Nekropolis çalışmaları, bu dönemde kentin nüfusunun 50.000 kişi dolaylarında olduğunu ortaya koymuştur.

Aziz Alypius Stylites
Hristiyanlık tarihi açısından Hadrianoupolis'i ayrıca önemli kılan, Aziz Alypius Stylites'in (M.S. yaklaşık 522-640) bu kentte doğmuş olmasıdır. Aziz'in kentteki bir sütun üzerinde yaklaşık 50 yıl yaşadığı ileri sürülmektedir. Alypius, gençliğinde annesi tarafından Piskopos Theodore'nin yanına dini eğitim için gönderilmiş; 32 yaşında Hadrianoupolis'e dönerek kentin eski nekropolü yakınlarındaki eski bir pagan tapınağı üzerinde Azize Euphemia adına bir kilise inşa etmiştir. Kilisenin hemen yanına bir sütun dikmiş ve yaklaşık 53 yıl bu sütunun üzerinde yaşamıştır. Hristiyanlık tarihinin dört büyük sütun azizinden biri kabul edilen Alypius'un başının bugün Aynaroz'daki Kutuloumousou Manastırı'nda korunduğu bilinmektedir. Alypius aynı zamanda çocuğu olmayan kadınların şifacısı ve yeni doğan çocukların koruyucu azizi olarak kabul edilmektedir.

Selçuklu ve Osmanlı Dönemi
M.S. 8. yüzyıldan sonra kentle ilgili bilgiler Oğuzlar dönemine kadar oldukça kısıtlıdır. Bu aralıkta kentin deprem, yangın ya da bir akın sonucu terk edildiği düşünülmektedir. Selçuklular, harap hâlde buldukları kente "Viranşehir" adını vermiştir; bu isim hâlen bölgede kullanılmaktadır.

Cumhuriyet Dönemi
Çerkeş ilçesine bağlı bucak iken 1 Nisan 1946 tarihinde 4869 sayılı Kanun ile ilçe statüsüne kavuşan Eskipazar, 1995 yılına kadar Çankırı iline bağlı bir ilçe olarak kalmıştır. 6 Haziran 1995 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanan 550 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Karabük il statüsü kazanınca Eskipazar da Çankırı'dan alınarak Karabük'e bağlanmıştır.

Nüfus
2025 yılı verilerine göre ilçenin toplam nüfusu 12.570 olup bunun 6.626'sı erkek, 5.944'ü kadındır. İlçe merkezi nüfusu 6.231, köy ve belde nüfusu ise 6.339'dur. 2000 yılında 16.365 olan ilçe nüfusu, sonraki yirmi beş yılda belirgin biçimde azalmıştır.

Ekonomi
İlçe nüfusu geçimini tarım, hayvancılık, esnaflık, işçilik, orman işçiliği, memurluk ve emeklilik gelirleriyle sağlamaktadır. Sanayi ve ticaret henüz gelişme aşamasındadır; ilçe merkezinde bir tekstil atölyesi, bir orman ürünleri fabrikası, iki hindi kuluçka atölyesi ve dört un fabrikası bulunmaktadır.

Hadrianapolis Antik Kenti'nin 2025 yılı başında resmî ören yeri statüsü kazanmasıyla birlikte turizm, ilçe ekonomisinde giderek daha belirleyici bir yer edinmeye başlamıştır.

Arkeoloji ve Turizm
Hadrianapolis Antik Kenti
Hadrianapolis Antik Kenti, ilçe merkezinin yaklaşık 3 kilometre batısında, "Viranşehir" olarak adlandırılan mevki ve çevresindeki arazi üzerinde yer almaktadır. Budaklar, Büyükyaylalar, Çaylı ve Beytarla köyleri antik kent alanı içinde kalmaktadır.

M.Ö. 1. yüzyılda kurulduğu ve M.S. 8. yüzyıla kadar iskân gördüğü tahmin edilen kentte, Karabük Üniversitesi Arkeoloji Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Ersin Çelikbaş başkanlığında kazı ve restorasyon çalışmaları sürdürülmektedir.

Mozaikler
Kiliselerin tabanında, pek çok hayvan tasvirini barındıran mozaikleriyle ünlenen antik kent, bu nedenle "Karadeniz'in Zeugması" olarak anılmaktadır. At, fil, panter, geyik ve grifon gibi hayvanların tasvir edildiği mozaiklerin ortak özelliği, başka hiçbir yerleşim yerinde görülmeyen özgün yorumlama tarzlarıdır. Dört Nehir Kilisesi'nin zemin mozaiklerinde, Hristiyan inancında cennet nehirleri olarak bilinen Geon (Nil), Phison, Tigris (Dicle) ve Euphrates (Fırat) nehirlerinin insan biçiminde (personifikasyon) betimleri yer almaktadır; bu tarz bir betimleme dünyada başka bir örnekte rastlanmamıştır.

Yapılar ve Bulgular
Bugüne kadar antik kentte iki hamam, iki kilise, bir savunma yapısı, kaya mezarları, tiyatro, bir kemerli ve kubbeli yapı, anıtsal kültik niş, sur, villa ve çeşitli kült alanları tespit edilmiştir.

M.S. 3. yüzyıla tarihlenen bir kale, 7. yüzyıla kadar çeşitli değişikliklerle kullanılmıştır. İç kalede bulunan demir maske, alanın askerî amaçlı kullanıldığını kanıtlamaktadır.

Kentin Güney Nekropol alanında bulunan el yapımı çanak çömlekler ile Tunç Çağı'na ait dokuma aletleri, antik kent alanının Roma döneminden çok önce iskân gördüğünü ortaya koymaktadır.

Son Bulgular
2024 yılı kazılarında, M.S. 5. yüzyıla ait, Hz. Süleyman'ın at üzerinde şeytanı mızraklarken betimlendiği bir amulet (muska) gün yüzüne çıkarılmıştır. Amulet, Anadolu arkeolojisinde daha önce benzeri bulunmayan eşsiz bir eserdir; benzer bir betim yalnızca Kudüs'te ortaya çıkarılmıştır.

2025 yılı başında ise M.S. 5. yüzyıla ait, "Ludus Latrunculi" ve "Duodecim Scripta" adlı antik strateji oyunlarında kullanılan kemik oyun taşları bulunmuştur. Taşların üzerindeki 4 ve 8 kollu semboller, kentte konuşlanan Roma askerî birliğinin varlığını daha da somutlaştırmaktadır.

Ören Yeri Statüsü
Şubat 2025 itibarıyla Hadrianapolis Antik Kenti resmî ören yeri statüsüne kavuşmuştur. Karşılama merkezi, kafeterya, hediyelik eşya dükkânları ve mescit içeren modern ziyaretçi kompleksi tamamlanmıştır.

Diğer Tarihi Alanlar
İlçe merkezinin kuzeydoğusunda, 300 metre yükseklikte konumlanan Asar Kalesi ile çevresindeki kaya tünelleri ve antik döneme ait mezar yazıtları, ilçenin diğer önemli tarihi unsurları arasında yer almaktadır.

Kültür
Eskipazar köylerinde geleneksel yaşam biçimi büyük ölçüde sürdürülmektedir. Köy odaları, düğün, nişan ve dini bayramlarda toplumsal bir buluşma mekânı işlevi görmektedir.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Eskipazar Kaymakamlığı resmî web sitesi
Eskipazar Belediyesi resmî web sitesi