Dijital eşitsizlik

Tanım
Dijital eşitsizlik bilişim ve iletişim teknolojilerinde erişim, kullanım ve etki yönünden karşılaşılan eşitsizlik durumudur. Eşitsizlik olgusu farklı toplumsal, coğrafi ya da jeopolitik öbekleri etkileyebilmektedir. Bilişim teknolojisinin maliyetindeki yükseklik bu teknolojinin küresel ölçekte kullanımını güçleştirmektedir.

Dijital eşitsizlik terimi ilk kez Larry Irving tarafından, NTIA başkanı olduğu dönemde kullanılmıştır.

Dijital eşitsizliğin tarihsel gelişimi, farklı dönemlerde ortaya çıkan teknolojik ve ekonomik dönüşümlerle birlikte aşağıdaki tabloda kısaca özetlenmiştir:

Eşitsizliğin Tarihsel ve Güncel Boyutları
Eşitsizliğin Tarihçesi
Tarih boyunca çeşitli biçimlerde toplumu etkileyen eşitsizlikler, günümüzde dijitalleşme ve bilgisayar devrimi ile yeni bir boyut kazanmıştır. İlk çağlardaki kabile içi etkileşimlerden, Antik Mısır ve Roma İmparatorluğu’nda görülen kölelikten, Orta Çağ’daki serflik ve feodalite düzeninden, mutlakiyetçi krallıklar altındaki toplumsal yapılardan, Sanayi Devrimi işçilerinden ve İkinci Dünya Savaşı sonrası hız kazanan feminizm hareketlerinden de anlaşılabileceği üzere, eşitsizlik insanlık tarihi boyunca toplumları şekillendiren bir olgu olmuştur. Çağdaş dönemde eşitsizlik kavramı, dijital eşitsizlik çerçevesinde yeniden ele alınmakta; özellikle 1960’lardan itibaren hız kazanan bilgisayar devrimi ve küreselleşme, toplumsal, ekonomik ve politik alanlarda önemli değişimlere yol açmaktadır.

Bilgisayar Devrimi ve Neoliberalizm
“Cybercrud” kavramı, Ted Nelson tarafından ortaya atıldığında, Silikon Vadisi’ndeki bazı yazılımcı, akademisyen ve girişimcilerin bilgisayarların ve bilginin merkeziyetçi yapılardan uzaklaştırılması gerektiğini savunduğu belirtilmiştir. Nelson ve benzer görüşteki öncü isimler, bilginin özgürleşmesi ve bürokratikleşmemesi gerektiğini savunmuş; bu yaklaşım, teknolojinin yeni yön ve vizyonlarının şekillenmesinde etkili olmuştur. İkinci Dünya Savaşı sonrasında artış gösteren medyan reel ücretlerin, 1980’lerden itibaren durgunlaştığı, bu dönemde eşitsizlik göstergelerinin artış eğilimine girdiği görülmüştür. Bu süreçte kamu politikalarının da piyasalardaki devlet düzenlemelerini azaltmaya yönelik biçimde şekillendiği ifade edilmiştir.

Küreselleşmeden Dijital Eşitsizliğe Geçiş
Küreselleşmeyle birlikte yerel sorunlar ve fırsatlar, küresel ekonomik ve toplumsal gelişmelerden daha fazla etkilenmeye başlamıştır. Toplumlar, küreselleşme sürecinin ekonomik, kültürel ve teknolojik etkilerinden doğrudan etkilenmiştir. Marshall McLuhan, iletişim teknolojilerinin dünyayı birbirine daha bağlı hâle getirdiğini savunarak bu süreci “Küresel Köy” kavramıyla açıklamıştır. Manuel Castells ise bilgi teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla oluşan toplumsal yapıyı "Ağ Toplumu" olarak tanımlamıştır. Dijital teknolojiler, 1990'lı ve 2000'li yıllardan itibaren günlük yaşamın birçok alanında yaygın olarak kullanılmaya başlamasıyla birlikte, insanların diğer mal ve hizmetleri tüketme biçimleri üzerinde de önemli bir etki yaratmıştır. Dünyada dijitalleşmeye verilen önemin artması, birçok alanda dijital teknolojilerin ve araçların yaygınlaşmasına ve zamanla geleneksel yöntemlerin kullanımının azalmasına yol açmıştır.

2000'li yılların başlarında, dijital cihazlar ve altyapı daha yaygın ve uygun hale geldikçe, akademisyenler yalnızca erişime değil, aynı zamanda dijital becerilere, okuryazarlığa ve kullanım kalıplarına da vurgu yapmaya başlamıştır. Bu dönemde dijital eşitsizlik, yalnızca erişim sorunu değil; dijital beceri ve deneyim farklılıklarıyla da ilişkilendirilmeye başlanmış, bu beceri ve deneyim uçurumunu ele almak, dijital eğitim ve öğretime daha fazla önem verilmesini gerektirmiştir. 2000'li yılların ortalarına gelindiğinde, Avrupa ve Kuzey Amerika'daki birçok ülke, dijital yeterliliği ya disiplinler arası bir tema olarak ya da bağımsız bir ders olarak okul müfredatlarına entegre etmeye başlamıştı. Bu yeni gereksinimleri karşılamak ve gelecek nesilleri dijital düzene adapte etmek için öğretmenlerin ve öğretmen adaylarının becerilerini geliştirmek amacıyla önemli çabalar sarf edilmiştir. Dijital Düzen herkese eşit fırsat sunmadığı için Birleşmiş Milletler (BM), 2015 yılında Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları adı altında dijital eşitsizliklerin azaltılmasına yönelik çalışmalar başlatmış olsa da dijital eşitsizlik etkilerini göstermeye devam etmektedir.

COVID-19 salgını sonrası dijital uçurum konusu kamuoyunda daha görünür hale gelmiştir. Salgın sürecinde insanların uzaktan çalışma, eğitim görme, hizmetlere erişme ve iletişim kurma gibi faaliyetleri dijital ortamlar üzerinden yürütmek zorunda kalması, medya, hükûmetler ve çeşitli kuruluşlar tarafından dijital eşitsizliklerin daha ciddi bir sorun haline geldiğinin vurgulanmasına yol açmıştır. Salgın sırasında Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, dijital uçurumu bir ölüm kalım meselesi olarak gördüğünü dile getirmiştir. Salgın sırasında dijital teknolojilerin günlük yaşamda kullanımı önemli ölçüde artmış, internete ve dijital cihazlara dayalı yeni çalışma ve iletişim alışkanlıkları ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak internet erişimi ve dijital beceri eksikliği yaşayan kişiler bu süreçte eğitim, iletişim ve hizmetlere erişim konusunda daha fazla dezavantajlı durumda kalmıştır.

Pandemi sonrasında yaşanan teknolojik gelişmeler, yapay zekâ araçlarının popüler hale gelişi ve günlük hayattaki kullanımının artması ile dijitalleşme farklı bir boyut kazanırken dijital eşitsizlik ve insanlar arasındaki dijital uçurum da artmıştır. Şirketler Covid-19 salgınının yarattığı bu dönüşüm ile yeni teknolojik atılımlar yapmışlardır. Bu durum ile artık dijital eşitsizlik halk ve insanların arasında olmaktan çıkmış, devletler ve şirketler arasında da büyük bir uçuruma sebep olmuştur. Turing’e göre bir makinenin zekâsı, insan davranışını taklit etme kapasitesi üzerinden değerlendirilebilir. Bilgisayar devrimi ve neoliberal politikaların yaygınlaşmasıyla, yapay zekâ alanındaki bu yönelimin daha anlaşılır hâle geldiği savunulmuştur. Otomasyonun arttığı ve emeğin değerinin sermaye lehine dönüştüğü bu dönemde, yapay zekâ ve robot teknolojilerinin insan emeğinin yerini tam olarak almadığı ileri sürülmüştür. İnsan zekâsının sosyal niteliği; problem çözme, uyum sağlama, hipotez üretme ve empati gibi becerilerin önemini ortaya koymuştur. "İktidar ve Teknoloji" adlı eserde, insan davranışlarının sosyal ve bağlamsal doğasının tam olarak anlaşılmaması durumunda, yapay zekâ sistemlerinin bu yönleri taklit etmekte sınırlı kalacağı belirtilmiştir. Aynı eserde, insan zekâsının kapasitesinin küçümsenmesi ve yapay zekâ sistemlerinin aşırı değerlenmesi durumunda, otomasyonun artmasıyla işsizlik ve refah kaybı risklerinin ortaya çıkabileceği ifade edilmiştir. Ancak Shoshana Zuboff, The Age of Surveillance Capitalism adlı eserinde, kökleri bilgisayar devrimine uzanan yeni bir ekonomik sistemin toplumsal yapılar üzerinde belirleyici olmaya başladığını ileri sürmüştür.

Bu çerçevede, büyük teknoloji şirketlerinin kullanıcı verilerini hizmet sunumu kapsamında topladığı ve bu verileri ekonomik değere dönüştürdüğü ifade edilmiştir. Şirketlerin bu süreçte hukuki ve kurumsal boşluklardan yararlanarak faaliyetlerini genişlettiği ve bu modeli geniş kitlelere yaydığına yönelik değerlendirmeler ileri sürülmüştür. Zuboff’a göre bu sistemde bireyler yalnızca kullanıcı değil, aynı zamanda veri üreticisi olarak konumlandırılmıştır. Özellikle düşük gelirli ve azınlık öğrencilerin erişebileceklerin cihazların kalitesi, internet güvenilirliği ve dijital okuryazarlıktaki farklılıkları, eğitimlerini etkilemektedir. İnternetin gerekliliği öğrenciler okuldayken de kendini göstermekte; çeşitli okul materyallerine erişim, ödev teslimi ve araştırma gibi konularda gerekli hale gelmektedir. Federal İletişim Kurulu’nun Geniş Bant Görev Gücü tarafından hazırlanan bir rapora göre öğretmenlerin yaklaşık %70’inin öğrencilere geniş bant erişimine ihtiyaç duyulan ödevler verdiğini göstermektedir. Öğrencilerin yaklaşık %65’i, ödevlerini tamamlarken ve bunun yanında tartışma panoları ve paylaşılan dosyalar üzerinden öğretmenlerle ve diğer öğrencilerle iletişim kurmak için internet kullanmaktadır.

Çalışmalar neticesinde öğrencilerin %42’sinin daha düşük not almasına bu dezavantajlar neden olmuştur. Center for American Progress tarafından yürütülen bir araştırmaya göre, "Eğer Amerika Birleşik Devletleri; yerli beyaz çocuklar ile siyah ve Hispanik çocuklar arasındaki eğitimsel başarı uçurumlarını kapatabilseydi, ABD ekonomisi 2050 yılında %5,8 —veya yaklaşık 2,3 trilyon dolar— daha büyük olurdu".

Cinsiyet Boşluğu

Sistemlerin işleyişi ve bu sistemin şekillenmesinde rol oynayan bireylerin algısı, yaşanan dijital eşitsizliği sadece teknoloji erişimi ile ilgili olmadığını da ortaya koymaktadır . Bu uçurumu derinleştiren büyük etkenlere örnek olarak iş dünyası ve eğitimde karşılaşılan yapısal engeller verilmektedir.

1. Algoritmik Ön Yargı ve Teknik Sektördeki Yansımaları
Makine öğrenmesi sistemlerindeki ön yargılar, dijital dünyadaki eşitsizliğin en somut örneklerinden biri haline gelmektedir. Büyük teknoloji şirketlerinin kullandığı algoritmalar, geçmişteki veriler üzerinden oluşturulduğu için mevcut toplumsal eşitsizlikleri yineleyebilmektedir.

Örnek olarak Amazon, 2015 yılında işe alım süreci için geliştirdiği bir yapay zeka algoritmasını durdurmak zorunda kalmıştır. Algoritma, geçmiş 10 yıldaki özgeçmiş örüntülerini takip edecek şekilde geliştirilmişti. Sonuç olarak,sektördeki erkek egemen yapısı, algoritmanın "ideal aday" profilini yanlış tanımasına yol açmıştır. Bu durum kadın adaylarının özgeçmişlerinin elenmesiyle sonuçlanmıştır.

İnternet kullanımında kadın ve erkek kullanıcı oranlarına ilişkin bölgesel farklılıklar aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:



Kuramsal Yaklaşımlar ve Tartışmalar
Dijital eşitsizlik literatürde yalnızca teknolojik araçlara fiziksel erişim farklılıklarıyla sınırlı bir kavram olarak değil; dijital beceriler, kullanım biçimleri ve teknolojiden elde edilen somut sonuçları kapsayan çok boyutlu bir olgu olarak ele alınmaktadır. Kuramsal yaklaşımlar bu süreci; donanım erişimini ifade eden birinci seviye, kullanım yetkinliğini odağa alan ikinci seviye ve dijital pratiklerin iş fırsatları veya eğitimsel başarı gibi reel avantajlara dönüşüm kapasitesini inceleyen üçüncü seviye dijital eşitsizlik olarak sınıflandırmaktadır. Bu bağlamda eşitsizlik, mevcut toplumsal tabakalaşmanın dijital uzama yansıması ve orada yeniden üretilmesi olarak tanımlanmaktadır.


Birinci Seviye: Erişime Dayalı Eşitsizlik
Dijital eşitsizliğin ilk aşaması, teknolojik cihazlara ve internet bağlantısına sahip olanlar ile olmayanlar arasındaki fiziksel erişim farkını temel almaktadır. Ancak günümüzde bu seviye sadece bir "varlık-yokluk" meselesi değil, erişimin niteliği üzerinden tanımlanmaktadır. Bu kapsamda birinci seviye eşitsizlik şu alt boyutlarla derinleştirilmiştir:

Donanım ve Cihaz Çeşitliliği: Sadece bir akıllı telefona sahip olmakla, yüksek performanslı bir bilgisayara sahip olmak arasındaki fark; bireyin dijital üretim kapasitesini belirleyen temel bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Cihazın işlem gücü,ekran boyutu ve çevre birimleri, erişimin kalitesini doğrudan etkilemektedir.
Bağlantı Kalitesi ve Sürekliliği: İnternete erişimin hızı, veri kotaları ve bağlantının istikrarı, birinci seviye eşitsizliğin modern tanımını oluşturmaktadır. Düşük hızlı veya kotalı internet, bireyin video tabanlı eğitim içeriklerine veya ağır veri akışı gerektiren platformlara erişimini kısıtlamaktadır.
Ekonomik ve Altyapısal Bariyerler: Cihazların satın alma gücü ile abonelik ücretlerinin hane halkı geliri içindeki payı, erişimin sürdürülebilirliğini belirlemektedir. Ayrıca, coğrafi konuma bağlı olarak fiber altyapı eksikliği veya kırsal bölgelerdeki kapsama alanı sorunları, bireyin kontrolü dışındaki yapısal eşitsizlikleri temsil etmektedir.

İkinci Seviye: Beceri ve Kullanım Biçimleri
Fiziksel erişim sağlandıktan sonra ortaya çıkan eşitsizlikleri kapsayan bu aşama, bireyin cihaz karşısındaki yetkinliğine odaklanmaktadır. Donanıma sahip olmanın o donanımdan fayda sağlamak için yeterli olmadığını savunan bu yaklaşım, "dijital beceri" olgusunu bir sermaye türü olarak ele almaktadır. Bu bağlamda ikinci seviye eşitsizlik, bireylerin yazılım ve donanımı kullanabilme yetisi olan operasyonel becerilerle başlamaktadır. Dosya yönetimi ve arayüz hakimiyeti gibi teknik yetkinlikler, dijital dünyada var olmanın asgari şartını oluştururken, bu becerilerin eksikliği bireyin teknolojiyle kurduğu bağı kısıtlamaktadır.

Teknik becerilerin ötesinde, bilgi ve veri okuryazarlığı bu seviyedeki en kritik ayrım noktalarından biri olarak tanımlanmaktadır. İnternet üzerindeki devasa bilgi yığını içerisinde doğru, güvenilir ve işlevsel bilgiyi bulma, analiz etme ve doğrulama yeteneği, bireyler arasındaki dijital uçurumu derinleştirmektedir. Özellikle arama motoru stratejileri ve dezenformasyondan kaçınma becerisi, bireyin dijital dünyayı ne kadar verimli kullandığını belirlemektedir. Bu süreç, bireyin sadece pasif bir tüketici mi yoksa içerik üreten ve ağlara katılım sağlayan aktif bir aktör mü olduğu sorusunu da beraberinde getirmektedir.

Son olarak, stratejik kullanım biçimleri bireyin dijital araçları kişisel, profesyonel veya akademik amaçları doğrultusunda ne kadar verimli kullandığını ifade etmektedir. İnternetin sadece eğlence amaçlı kullanımı ile kariyer gelişimi veya finansal okuryazarlık için kullanımı arasındaki fark, "kullanım uçurumu" olarak adlandırılmaktadır. Bu durum, dijitalleşmenin önündeki asıl engelin fiziksel altyapıdan ziyade, bireylerin bilişimsel kapasiteleri ve kullanım amaçlarındaki asimetri olduğunu ortaya koymaktadır.

Üçüncü Seviye: Çevrim Dışı Kazanımlar ve Çıktılar
Dijital eşitsizlik literatürünün en güncel evresi olan bu aşama, internet kullanımının bireyin fiziksel gerçekliğindeki yaşam kalitesine sağladığı somut faydaları analiz etmektedir. Alexander van Deursen ve Ellen Helsper gibi araştırmacıların öncülük ettiği bu yaklaşım, dijital pratiklerin nasıl ekonomik, sosyal, kültürel ve politik sermayeye dönüştüğüne odaklanmaktadır.

Dijital eşitsizlik; internet erişimi, dijital beceriler, öğretmen eğitimi ve toplumsal cinsiyet farklılıkları gibi birçok alanda ölçülebilmektedir. Aşağıdaki tablo, çeşitli uluslararası kuruluşlar tarafından yayımlanan verilerden derlenen temel göstergeleri özetlemektedir (Veriler UNESCO Global Education Monitoring Report ve International Telecommunication Union (ITU) tarafından yayımlanan raporlardan derlenmiştir):



Eşitsizlik Neden Ortaya Çıkar? Kurumsal Perspektif ve İnovasyonun Yönü
Kurumsal yaklaşımlar
Kurumsal perspektif, teknolojik gelişmelerin eşitsizliği azaltmada ve genel toplumsal refaha hizmet etmede hangi parametrelerin hayati olduğunu açıklamada Daron Acemoğlu ve Simon Johnson tarafından sistematik biçimde ele alınmıştır. "İktidar ve Teknoloji" adlı eserlerinde bahsedildiği üzere eşitsizliğin azaltılması için teknolojik gelişmelerin yaşanması yeterli olmamaktadır.
Üretkenlik vagonu
Kurumsal yaklaşıma göre tarih boyunca birçok teknolojik gelişim beraberinde zenginlik ve refah getirmiştir; ne var ki bu durum, inovasyonun yapısından bağımsız olarak bu yönde yapılan tercihlere bağlı olarak gelişmiştir. Ancak kurumsal perspektife göre üretkenlik vagonunun işlemesi birçok faktörle ilişkilendirilmekte ve bu yaklaşımın sınırlılıkları tarihsel ve güncel örneklerle ortaya konmaktadır. Acemoğlu ve Johnson’a göre bu durum, sanayileşmenin ilk dönemlerinde işçi marjinal üretkenliğini artırmak yerine otomasyonu önceleyen ve emeğin pazarlık gücünü elinden alan kararlar ile ilgili olmuştur; bu kararların yeni ortaya çıkan orta sınıfa büyük zenginlikler sağlarken, düşük gelirli kesim olan yeni işçi sınıfının genellikle kötü fabrika koşullarında çalışmaya yönlendirildiği belirtilmiştir. Bu durumun ancak 1700’lerin sonlarında işçi sendikalarının kararlı ve örgütlü faaliyetleri sayesinde değişmeye başladığı kabul edilmektedir.

Yine aynı eserde ele alındığı üzere marjinal üretkenliğin sağlanmasının, üretkenlik vagonunun işlemesi için tek başına yeterli olmadığı; bunun için işçi talebine bağlı olarak ücretlerin de artması gerekmektedir. Ancak bunun önünde çeşitli engellerin bulunduğuna dikkat çekilmektedir: bunlardan ilki, işveren ve çalışanlar arasındaki hiyerarşiden doğan baskı olarak tanımlanmaktadır; tarihsel olarak serflik ve kölelik gibi sistemlerde bu durum görülebilmektedir. Bu bağlama örnek olarak, 18. yüzyılda ABD pamuk üretiminde Eli Whitney tarafından geliştirilen çırçır makinesi, toprak sahiplerine büyük kazanç sağlamış, aynı zamanda kölelik sisteminin sürdürülmesine katkıda bulunmuş ve genel refaha etkisi sınırlı kalmıştır. İkinci önemli engel, işveren karşısında işçilerin dengeleyici bir güce sahip olmamasıyla ilişkilendirilmektedir; Neolitik Çağ’dan Erken Modern Çağ’a kadar tarımda yaşanan büyük gelişmelere rağmen halkın yaşam koşulları çoğunlukla sınırlı bir iyileşme göstermiş veya bazı dönemlerde gerilemiştir. Üçüncü engel ise işveren ile işçi arasındaki ücret pazarlığında uzlaşmazlık yaşanmasıyla ilişkilendirilmektedir; 20. yüzyılın başlarında ABD’nin otomotiv sanayisinde GM ve Ford’un öncülüğünde gelişen toplu üretim modeli ekonomik bir değer yaratmış, ancak bu süreçte işçilerin işverenle uzlaşma becerileri önemli bir rol oynamıştır.

Vizyon ve İkna Gücü
İnovasyonun yönünün belirlenmesinde bir diğer faktörün, teknolojiye hâkim olan vizyon olduğu belirtilmektedir. Fransız sosyal reformcusu Henri de Saint-Simon’a göre ilerleme için doğru liderlik, bilimsel icatlar ve yeni fikirler kadar öneme sahip olabilmektedir. "İktidar ve Teknoloji" adlı eserde de belirtildiği üzere, aşırı iyimserlikle beslenen vizyonlar yıkıcı sonuçlara yol açabileceği belirtilmektedir. Bu duruma örnek olarak Ferdinand de Lesseps’in öncülüğünde 18 Ağustos 1869’da açılan Süveyş Kanalı gösterilebilir; Lesseps'in, gerek finansman sağlaması gerekse projenin en büyük destekçilerinden biri olması önemli bir başarı olarak değerlendirilmektedir. Ancak bu başarının ardından teknolojik gelişmelere ve oryantalist bakış açısına olan inancı güçlenmiş, bu durum Panama Kanalı projesinde yapılan hataların zeminini hazırlamıştır. Gerekli önlemlerin alınmaması, Lesseps’in vizyonunun eleştirilmeden benimsenmesi ve sorunların göz ardı edilmesi, önlenebilir birçok problemin büyümesine katkıda bulunmuştur. Panama Kanalı örneğinde de görülebileceği üzere, uygun koşullar altında toplumların kendi çıkarlarına hizmet etmeyebilecek vizyonların peşinden gidebilmektedir. Acemoğlu ve Johnson’a göre ise, azınlık bir kesimin toplumun genel yönünü belirlemesinin önüne geçilebilmesi için çoğulcu ve demokratik kurumların varlığı büyük önem taşımaktadır. Bu dönüşüm, kapsayıcı kurumların gelişmesi, işçi sendikalarının güçlenmesi ve farklı toplumsal aktörlerin karar alma süreçlerine daha fazla dahil olmasıyla desteklendiği belirtilmektedir. Nitekim 20. yüzyılın ortalarından itibaren özellikle Batı Avrupa ülkelerinde gözlemlenen yüksek ekonomik büyüme ve görece eşitlikçi gelir dağılımı, bu kurumsal dönüşümlerin bir sonucu olarak değerlendirilmektedir. Bu bağlamda, refahın daha geniş kesimlere yayılması kendiliğinden gerçekleşen bir süreçten ziyade, uzun yıllara yayılan toplumsal, siyasal ve ekonomik mücadelelerin bir ürünü olarak ortaya çıkmaktadır.

Ayrıca bakınız
Dijital uçurum
Gözetleme kapitalizmi
Yapay zeka
Bilgi toplumu
Küreselleşme

Kaynakça