Bülövkaya

Bülövkaya ya da Bülövkaya Yerleşimi, Eneolitik döneme ait Güney Kafkasya'nın en önemli arkeolojik anıtlarından biridir. Yerleşim, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin Babek rayonunda yer almaktadır.

Coğrafi konumu
Antik yerleşim, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin Babek rayonunda, Göynük köyü yakınlarında bulunmaktadır. Deniz seviyesinden yaklaşık 1430-1452 metre yükseklikte, dağlık bir arazide, Sarısu Nehri'nin sol kıyısında yer almaktadır. Yerleşim, su kaynağına, otlaklara, obsidyen ve diğer hammadde yataklarına yakın, elverişli bir doğal-coğrafi konumda inşa edilmiştir. Bu faktörler, antik nüfusun burada hem mevsimlik hem de uzun vadeli olarak yerleşmesi için uygun koşullar yaratmıştır. Bölgenin rölyefi esas olarak alçak dağ yamaçlarından, nehir vadilerinden ve doğal teraslardan oluşmaktadır. Bu doğal koşullar, Eneolitik toplulukların ekonomik yaşamında, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinde önemli bir rol oynamıştır.

Araştırma geçmişi
Yerleşim yeri 2023 yılında 2x2 ve 2x3 m'lik bir inceleme kazısıyla incelenmiş ve 2024-2025 yıllarında Veli Bakşaliyev'in liderliğinde 10x10 m ölçülerinde yedi alanda arkeolojik kazılar yapılmıştır. Arkeolojik araştırmalar sırasında, yerleşim yerinde iki yapı katmanından oluşan bir tabaka olduğu belirlenmiştir. Bu yapı katmanında biriken kültürel katmanların renk bakımından birbirinden farklı olduğu gözlenmiştir. Üstte bulunan ve gri sert toprak katmanlarından oluşan ilk yapı katmanı seramik, iş aletleri, hayvan kemikleri, obsidyen ve diğer taş aletler açısından zengin olmasına rağmen, bu katmanda ocak kalıntıları veya kül yığınlarına rastlanmamıştır. Bu katman, bölgenin topografyasına bağlı olarak 0,3-0,9 m kalınlığında birikmiştir. Bu yapı katmanında dikdörtgen çadır alanları ve toprağa gömülü büyük tarım kapları keşfedilmiştir. Bu katmanda ocak bulunmadığı için, katmanın kesitinden alınan kömür örneklerinin analizi MÖ 4508-4353'ü göstermektedir.

Maddi kültür
Seramik
Bülövkaya'dan elde edilen buluntuların büyük çoğunluğu seramik ürünlerdir. 2024-2025 kazıları sırasında Bülövkaya yerleşiminden 10.507 seramik örneği keşfedilmiştir. Bunların 1.939'u şekillendirilmiş seramiktir. Seramik ürünler dört gruba ayrılabilir. Şekillendirilmiş seramiklerin %69,6'sı pembe seramik, %27,4'ü boyalı seramik, %2'si kahverengi seramik ve %1'i siyah seramiktir.

Basit seramikler
Pembe seramik eşyaların çoğu desensizdir. Renk tonları sarı, kırmızı ve turuncu arasında değişmektedir. Kaplar iyi pişirilmiştir. Ancak bazen seramik örneklerinin duvarları arasında gri veya siyah bir tabaka görülür, bu da oksijen almadıklarını göstermektedir. Bazı seramik örnekleri iç kısımlarına kırmızı boya sürülerek iyi bir şekilde parlatılmıştır. Bazı seramik örneklerinin dış yüzeyinde tarak benzeri bir aletin izleri görülmektedir. Seramik eşyalar çoğunlukla kase şeklinde ve kase tipi kaplardan oluşmaktadır. Kase tipi kaplar daha azdır. Bu tip kapların kısa, yanlara doğru kıvrılmış kenarları ve dışbükey gövdeleri vardır. Basit seramiklerin çoğu kase tipi kaplardan oluşmaktadır. Bu kapların en popüler tipleri, gövdesi ağız kısmında hafifçe içe doğru kıvrılmış dışbükey gövdeli kaselerdir. Bazıları dışbükey, bazıları ise silindirik-dışbükey şekildedir. Bu tür kapların ve kapların boyalı örnekleri Tell Abadan'ın Ubeyd III tabakasında ve Tell Arpachiya'nın Ubeyd tabakasında da görülmektedir. Urmiye Havzası'nda Seh Gabi ve Çoga Maran'da ve ayrıca Tell Abadan'daki Ubeyd III döneminde ve Tell Arpachiya'nın Tell Aqab ve Tülin Tepe'nin Ubeyd katmanlarında da görülmektedir. Bu tür kase, Dalmatepe kültür alanlarında görülmemektedir.

Kabartmalı ve oymalı desenli seramikler
Seramik ürünlerin bir grubunda kabartma ve girintili desenler bulunmaktadır. Bunlar esas olarak kapların gövdesini çevreleyen kabartma şeridinde parmak izleri ve girintilerle süslenmişlerdir. Kabartma şeridinde parmak izleriyle süslenmiş seramikler, Urmiye Havzası yerleşimlerindeki Erken Eneolitik anıtlardan elde edilmişlerdir. Bu desen türü Dalmatepe kültürü için de karakteristik değildir. Bu desen türü Urmiye Havzası'nda yalnızca Geç Eneolitik dönemde ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, bu desen türü Erken Eneolitik dönemde Doğu Anadolu'da yaygındı. Bu desen türü Tülintepe ve Değirmentepe'de de görülmektedir. Ayrıca meme ucu şeklinde ve hilal şeklinde kabartma süslemeler de görülmektedir. Güney Kafkasya'daki Umm Dabagiyah, Tell Boueid ve Kültepe I'deki diğer yerleşim yerlerinde de Halaf kültürüne ait seramik ürünlerin meme ucu ve hilal şeklinde süslemeleri bulunmuştur. Bazı seramik örnekleri, kabartma şeridinde girintilerle süslenmiştir. Meme ucu şeklindeki desenler ve kabartma şeridindeki girintiler, Doğu Anadolu anıtlarında da yaygındır. Tell Damishiliyya'da, Güney Kafkasya'nın Neolitik ve Eneolitik yerleşimlerinde ve Urmiye Havzası yerleşimlerinde de görülmektedir. Menteşetepe'nin Erken Eneolitik tabakasından keşfedilen saplar, hem Bülövkaya'da hem de Yılanlıtepe'de keşfedilen örneklerden farklıdır. Çölmek tipi kapların gövdeleri dışbükeydir. Bazılarında çıkıntılı bir oturma yeri bulunur. Bazı kapların gövdesinin ortasında boynuz şeklinde kulplar bulunmaktadır. Bu tip seramik örneklerinde is ve aşınma izlerine rastlanmıştır. Arkeolojik kazılar sırasında ocakların içinde ve çevresinde bu kapların bulunması, bunların mutfak eşyası olarak kullanıldığını göstermektedir. Bülövkaya yerleşiminin her iki yapı katmanında da bu tip kaplar bulunmuştur. Bu tip seramiklerin Erken Eneolitik yerleşimlerde ortaya çıkması, Geç Eneolitik dönemde bulunan tarak desenli ve mika karışımlı seramiklerin kökenini belirlemek açısından önemlidir. Bülövkaya bulgularına dayanarak, bu tip seramiklerin kökeninin Eneolitik dönemin erken evresiyle ilişkili olduğu söylenebilir. Dış yüzeyinde tarak benzeri alet izleri bulunan seramik örnekleri, Güney Kafkasya'nın Neolitik ve Erken Eneolitik yerleşimlerinde az sayıda da olsa görülmektedir. Bu tip seramik örnekleri Cüttepe, Menteşetepe de görülmektedir. Kapların dış yüzeyini şekillendirmek için tarak benzeri bir aletin kullanımı, Urmiye Havzası'ndaki Tepe Kışla yerleşiminden de görülmektedir. Tarak benzeri aletin izleri, Tell Abadan'ın Ubeyd III dönemine ait seramiklerde de bulunmuştur.ref name="Jasim, S.A."/> Bunlardan bazıları Bülövkaya'daki örneklerle oldukça benzerdir. ve Mugan

Siyah seramik
Bülövkaya yerleşiminde az miktarda siyah veya gri renkli seramikler de keşfedilmiştir. Bu gruptaki kaplar, saman ve kumla karıştırılmış kilden ve bazen de sade kilden yapılmış olup genellikle iyi pişirilmiştir. Seramik örneklerinin bazılarının her iki tarafı hafifçe cilalanmışken diğerlerinin sadece dış yüzeyi hafifçe cilalanmıştır. Kapların bazılarında ayrıca iç kısımda siyah boya izleri de bulunmaktadır. Bu gruptaki seramik örneklerinin dış yüzeyinde tarak benzeri bir aletin izleri vardır. Kase tipi kapların bazılarında meme ucu şeklinde kabartma süslemeler bulunmaktadır. Kapların bazılarında boynuz şeklinde kulplar vardır. Bu gruptaki seramikler, şekil ve üretim teknolojisi bakımından diğer pembe renkli seramik ürünlerine benzemektedir. Siyah kaplar, Nahçıvan'ın Neolitik ve Eneolitik yerleşimlerinde çok nadir görülmektedir. Urmiye Havzası seramiklerinde bulunan boynuz şeklindeki saplar Bülövkaya'da da bulunmaktadır. Bu nedenle, Bülövkaya seramiklerinin Urmiye Havzası kültüründen etkilendiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, Urmiye Havzası'nda keşfedilen seramiklerin çoğu Dalma boyalı olarak adlandırılır. Geç Eneolitik dönemde Culfa Kultepe, Tepe Sarsakti ve MÖ 5. binyılın ikinci yarısında diğer yerleşim yerlerinde ortaya çıkan boyalı çömlekler de Dalma boyalı çömlek kültürüyle ilişkilidir ve Dalma boyalı çömlek olarak adlandırılır. Ancak Bülövkaya yerleşiminde Urmiye Havzası yaygın olan baskı tekniğiyle yapılmış seramikler bulunmamaktadır. Bu nedenle, Bülövkaya yerleşiminin Dalmatepe kültürü ile aralarında ilişki açık değildir. Bülövkaya kültürünün Ubeyd kültürünün etkisi altında oluşmuş bir kültür olması daha muhtemeldir.

Doğu Anadolu ile ilişkiler
Bülövkaya seramiklerinin bazıları kabartma, baskı ve kazıma ile dekore edilmiştir. Yukarıda belirtildiği gibi, Güney Kafkasya'daki Neolitik döneme ait seramik ürünlerin dekorasyonunda meme ucu şeklinde kabartma desenler kullanılmıştır. Bu tür desenler Akhurlo, Khramis Didi Qora ve Kültepe I'de görülen bir özelliktir. Hilal şeklindeki desenler hem Halaf kültürü yerleşimlerinde hem de Güney Kafkasya'nın Neolitik yerleşimlerinde görülmektedir. Bununla birlikte, kabartma kuşak üzerinde parmak izleri ve girintilerle dekore edilmiş seramikler Güney Kafkasya ve Urmiye Havzası yerleşimlerinde görülmemektedir. Bu tür desenler Doğu Anadolu'nun Eneolitik yerleşimlerinde görülmektedir. Öte yandan, kabartma kuşak üzerinde parmak izleri ve girintilerle dekore edilmiş oldukça farklı seramik türleri keşfedilmiştir. Bu yataklar, Nahçıvan sınırında bulunan Zangezur Dağları'nda da bulunmaktadır. Nahçıvan'ın Erken Eneolitik yerleşimlerinde bakır nesneler bulunmamış olsa da, Nahçıvantepe, Uçan Ağıl ve Bülövkaya'da madencilik aletlerinin keşfi ve Nahçıvantepe'de bulunan madencilik aletlerinden birinde bakır oksit izlerinin bulunması, bu dönemde bakır işlemenin varlığını doğrulamaktadır. Çalışmalar, Neolitik dönemde Doğu Anadolu obsidyeninin esas olarak Yakın Doğu ülkelerinde kullanılmasına rağmen, Kafkas obsidyeninin de MÖ 6. binyılın sonlarından itibaren kullanıldığını göstermektedir. Dalmatepe döneminde, Urmiye Havzası'nda Zangezur ve Göyhasar obsidyeni hakim olmuştur. Erken Eneolitik dönemde, Nahçıvan'a yerleşen eski kabileler ağırlıklı olarak Zangezur, Göyçe (Sevan) ve Doğu Anadolu obsidyenini kullanmışlardır. Uçan Ağıl'da ise Zangezur obsidyeni %86 oranında kullanılmış, Goyhasar obsidyeni ise kısmen kullanılmıştır. Bülövkaya yerleşiminde de ağırlıklı olarak Zangezur obsidyeni kullanılmıştır. Bülövkaya obsidyeninin küçük bir kısmı Meydandağ'dan getirilmiştir.

Önemi
Bülövkaya yerleşiminden elde edilen bulgular, MÖ 7.-6. binyıllarda başlayan Yakın Doğu ile temasların MÖ 5. binyılda yoğunlaştığını göstermektedir. Nahçıvan'ın Erken Eneolitik anıtlarının incelenmesi, bu yoğunlaşmanın Güney Kafkasya'nın bol otlakları ve zengin bakır ve obsidyen yatakları da dahil olmak üzere hammadde kaynaklarıyla ilgili olduğunu göstermektedir. Bülövkaya yerleşiminde yapılan incelemeler, bu temasların MÖ 5. binyılın başından MÖ 5. binyılın ortasına kadar devam ettiğini göstermektedir. Ubeyd kültürünün güçlü etkisi, hem düz hem de boyalı Bülövkaya yerleşim seramiklerinde açıkça görülmektedir. Bununla birlikte, Bülövkaya seramiklerinin Ubeyd seramiklerini tamamen tekrarlamadığına dikkat edilmelidir. Öte yandan, Bülövkaya'da yerel Neolitik kültürün ve Doğu Anadolu'da oluşan kültürlerin izleri de görülmektedir. Ubeyd kültürünün etkisinin boyalı seramiklerde görüldüğü gibi, Doğu Anadolu kültürlerinin etkisi de baghmaq baskı ve kabartma kuşak üzerindeki girintilerle süslenmiş seramiklerde görülmektedir. Bununla birlikte, Bülövkaya yerleşimindeki bazı seramik türleri Urmiye Havzası'ndaki seramiklerden farklıdır. Bülövkaya yerleşimindeki boyalı seramikler de kendi özellikleriyle Ubeyd boyalı seramiklerinden farklıdır. Urmiye Havzası ve Nahçıvan'daki Erken Eneolitik yerleşimlerinin incelenmesi, bu dönemde Nahçıvan'da Mezopotamya, batı İran ve Güney Kafkasya'daki kültürlerden farklı yeni bir kültürün oluştuğunu ortaya koymaktadır. Bu kültür, MÖ 5. binyılda Mezopotamya, Urmiye havzası ve Nahçıvan'da yayılan Dalmatepe kültüründen, baskılı seramik ve kırmızı sırlı seramiklerin yokluğuyla farklıdır ve Dalmatepe kültürü olarak adlandırılamaz. Bu kültürün oluşumunda Ubeyd kültürünün etkisi olduğu açıktır. Bunun, kuzey Mezopotamya'ya yerleşmiş kabilelerin kuzeye doğru hareketinden kaynaklandığı kabul edilebilir. Ancak Ubeyd kabilelerinin kuzeye doğru hareketi ani değil, kademeliydi ve araştırmacıların belirttiği gibi barışçıl bir şekilde gerçekleşti. Ubeyd kültürünün kuzeye doğru yayılması sonucunda bu kültürler temasa geçti ve etkileşime girdi ve yeni bir kültür oluştu.

Kaynakça