Alomorf

Alomorf, altbiçimbirim , altbiçim , biçimbirimcik , biçimbirimsel değişke , değişken şekil , değişken şekillik Alomorf, tek bir morfemin sesbilimsel çeşitlerini tanımlamaktadır.

Türkçede
Türkçedeki birçok ekin altbiçimbirimi vardır. Eklerin ünlüsü ve/veya ünsüzleri geldikleri kelimenin son hecesinin özelliklerine göre değişirler. Gelen eke göre kök veya gövdede de ses değişimleri gözlenebilir. Bu değişimler çoğunlukla yazıda da gösterilir.

Türkçede ünlü uyumuna tabii ünlüleri göstermek için büyük harfler kullanılır. Hepsi yüksek olan /i, ɯ, u, y/ ünlülerine dönüşen için -I, hepsi yüksek olmayan ve düz olan /e, a/ ünlülerine dönüşen için -A harfl kullanılır. Ünsüzlerin değişimi de büyük harflerle gösterilebilir. Buna göre, örneğin, -DI ekinde ünsüz /d, t/ seslerinden birine, ünlüyse /i, ɯ, u, y/ seslerine birine dönüşebilir.

Ünlü uyumu
Türkçedeki en yaygın alomorfik değişimlerden biridir. Ünlü uyumu, özellikleri tanımlanmış ünlülerin, kendi özelliklerini yeterince tanımlanmamış ünlülere benzeşmeyle yaymasıdır. Türkçede birçok ekin ünlüsü yeterince tanımlanmamış /I/ veya /A/ ünlülerini içerir; bunlardan /I/ [+yüksek] özelliğine sahipken [±arka] ve [±yuvarlak] bakımından tanımlanmamıştır, bu özellikleri önceki ünlüyle belirlenir. /A/ ise [-yüksek] ve [-yuvarlak] şeklinde tanımlanmış ama [±arka] bakımından tanımlanmamıştır.

İki ek de ön-arka uyumuna tabii iken sadece /I/ içeren ek düz-yuvarlak uyumuna tabiidir:

-dA > ev-de, göl-de, biz-de, küçük-te, ahır-da, oyun-da, av-da, kol-da
-dI > git-ti, bük-tü, kır-dı, bul-du, gel-di, ör-dü, al-dı, ol-du

Buna ek olarak hece sonu öndamaksıllaşmış ünsüzler de ön ünlü seçilmesini sağlayabilir:

kalb-i [kalʲ.bi], saat-i [sa.a.tʲi], hadd-i [had.dʲi], harf-e [harʲ.fe]

Ünlüsü zaten tanımlanmış olan eklerde ünlü uyumu görülmez:

/-Ijor/ > gel-iyor, sar-ıyor
/-ki/ > ev-de-ki, at-ta-ki
/-daʃ/ > gönül-daş, meslek-taş

Ekte ünsüz benzeşmesi
/d, dʒ, ɟ, g/ ile başlayan eklerin ünsüzü ötümsüz ünsüzle biten kelimeden sonra ötümsüzleşerek sırasıyla /t, tʃ, c, k/ olur, bu alternasyon /b~p/ arasında görülmez:

soba-dan, ad-dan, taş-tan
boya-cı, fal-cı, balık-çı
ör-gü, iç-ki, al-gı, at-kı

Kökte altbiçimbirimlik
Türkçede birçok kelimede kökte alomorfi gözlenmektedir. Bu değişimlerin hepsinde morfemdeki son hece kapalı olduğunda ses değişimi yaşanırken kelimeye ünlüyle başlayan ek geldiğinde veya bir yardımcı fiil geldiğinde açık hecede fonemler özellikleri korunur.

Aşağıdaki örneklerde ünlüyle başlayan ekler ve fiiller kullanılmıştır.

Hece sonu ötümsüzleşmesi
Kelimenin morfemindeki hece sonu ötümlü süreksiz /b, d, dʒ, ɟ, g/ ünsüzleri hece sonunda ötümsüzleşir, artlarından ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde artık hece sonunda olmadıklarından korunurlar. /g/ sesi ek geldiğinde ünlü arasında düşer, yazıda ğ ile gösterilir.

Kelime taçsıl patlamalı /t/ veya /d/ sesleriyle bitiyorsa: /əd/ veya /ɪd/; hunted /'hʌn.təd/ veya banded /'bæn.dəd/
Kelime /t/ dışındaki ötümsüz seslerle bitiyorsa /t/ olur; fished /fɪʃt/
Kelime /d/ dışındaki ötümlü seslerle bitiyorsa /d/ olur; buzzed /bʌzd/
Kelime -y ile bitiyorsa çoğunlukla ek -ied şekline dönüşür, telaffuzu ise değişkendir: studied /ˈstʌ.did/, dried /dɹaɪd/, carried /ˈkæɹ.id/

Çoğul eki
-s, -es, -ies olarak yazılabilen ve /s/, /z/, /əz/ olarak telaffuz edilen altbiçimbirimleri vardır.

Kelime /s/ veya /z/ ile bitiyorsa -es olarak yazılır ve /əz/ olarak okunur: buses /bʌsəz/
Kelime ötümsüz sesle bitiyorsa /s/ olur: caps /kæps/
Kelime ötümlü sesle bitiyorsa /z/ olur: bags: /bægz/
Kelime -y ile bitiyorsa çoğunlukla ek -ies şekline dönüşür, ünlü değişebilir ama ünsüz her zaman /z/ sesidir: parties /ˈpɑɹ.tiz/, flies /flaɪz/, berries /ˈbɛɹ.iz/

Olumsuzluk ön eki
İngilizcede in- olumsuzluk ön ekinin farklı altbiçimbirimleri vardır.

Ardından dudaksıl ünsüz gelirse: /ɪm/; improper /ɪm'prɔpər/
Ardından taçsıl ünsüz gelirse: /ɪn/; intolerant /ɪn'tɔlərənt/
Ardından artdamaksıl ünsüz gelirse: /ɪŋ/; incongruous /ɪŋ'kɔŋgruəs/

Sami dillerinde
Sami dillerinde (Laponcada) vurgulu ve vurgusuz heceleri değiştiren trokaik bir desen vardır. Hecenin vurgulu veya vurgusuz olmasına göre bulunabilen ünlü ve ünsüzler değişmektedir. Sonuç olarak her ek ve çekimin iki biçimi vardır ve bu biçimler eklendiği kelimenin vurgu kalıbına göre değişmektedir. Örneğin Kuzey Sami'de ettirgen fiil eki ekleridir. , geldiği fiil iki heceliyse ve ek de üçüncü heceyse kullanılırken ise geldiği fiil üç heceli ve ek de üçüncü ve dördüncü heceyse kullanılmaktadır:

iki hecelidir, yani ek geldiğinde sonuç olur.
üç hecelidir, yani ek geldiğinde sonuç olur.

Aynı şey, Sami dillerindeki çekim kalıpları için de geçerlidir, onlar da tek ve çift kökler diye ayrılır.

Klasik Sanskritçede
Birçok dildeki gibi Klasik Sanskritçede de kökte altbiçimbirimlik durumu vardır.

Kökün üç altbiçimbirimi ( , ve ) bulunmaktadır ve bunlar belirli durum eklerine göre değişmektedir.

Tekil yalın ve çoğul bulunma halinde görülen biçimi, morfemin etimolojik biçimidir. Hint-öncesi artdamaksılların öndamaksıllaşması, biçimiyle sonuçlandı ki bu başta fonolojik şartlandırılmıştı. Şartlandırma, tekil bulunma halinde halen görülebilir: /t͡ʃ/ sesinden sonra yüksek ön ünlü /i/'nin gelmesi.

Fakat /e/ ve /o/'nun daha sonradan /a/'da birleşmesi; tekil ve çoğul tamlayan, çoğul yalın ve tekil araç halinde değişimi fonolojik açıdan tahmin edilemez kıldı. Bu yüzden de alomorfluk, artık doğrudan fonolojik süreçlerle bağdaştırılamazdı.

Fonolojik şartlandırma çoğul araç halindeki biçimi için de vardır. Orada da ardından /bʱ/ geldiğinden benzeşmeyle ötümlüleşir.

Kaynakça