Ağrı ayaklanmaları

Ağrı ayaklanmaları veya Ararat İsyanı 1926-1930 yılları arasında Ağrı Dağı ve civarı ile İran topraklarının da dahil olduğu bir coğrafyada meydana gelen Kürt ayaklanmalarıdır.

25 Eylül 1930'da ayaklanma Türk ordusu tarafından tamamen bastırıldı.

Arka plan
Bölge isyan öncesinde İngiltere, Fransa, Rusya ve İran'ın çıkarlarına ve etkilerine açıktı. İngiliz İstihbarat Servisi Ağrı bölgesi ve çevresinde yaşayan aşiretlerle temas etti. Buna etkilere karşın I. Dünya Savaşı'nın ardından Kürt aşiretleri Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarına destek vermişlerdi. Şeyh Said isyanı sonrasında Ağrı bölgesinde de isyanlar ortaya çıktı ve aşiretler daha önce destek verdikleri yetkililere karşı ayaklanmaya başladılar.

Birinci Ağrı İsyanı
16 Mayıs 1926'da Soğanlı, Kızılbaşoğlu, Hesesori, Cilkanlı, Bilhanlı ve Cinganlı aşiretleri; Ağrı'daki İbrahim Heski ve adamları ile birleşerek ayaklandılar. İran'daki Yusuf Taso ile beraber 1.000 kadar atlının İran sınırını geçip Brosonlu'nun yardımına gelmesi üzerine ayaklanma büyüdü. Bunun üzerine başlatılan askerî harekât ilk başlarda başarısız oldu. Doğubayazıt'a çekilen ordu birlikleri Haziran ayında, ikinci bir harekâta başladı. Bunun üzerine isyancılar İran'a kaçtı. İran hükûmetinden sınırda gerekli önlemleri alması ve geçişleri önlemesi istendi.

Hoybun
5 Ekim 1927'de Taşnak lideri Vahan Papazyan'ın desteğiyle bugünkü Lübnan'da Bihamdun'da Hoybun örgütü kurulmuştu. Hoybun sadece Kürdistan'ın bağımsızlığını değil, "Yüce ulusal organ... Tüm güçleri ve uluslararası güce sahip güç" formuna dönüştürmüştür. Ağrı isyanları dışarıdan finansal ve silah desteği de buldu. Hatta New York'ta yaşayan Ermeni kökenli bir Taşnakçı olan Vahan Cardashian ABD Dışişleri Bakanlığına gönderdiği bir mektupta, Ağrı'daki operasyonların başında birkaç Ermeni subay ve teknisyenlerinden destek gören bir Ermeni olduğunu yazdı. ) Van ile Karaköse (Ağrı) arasında Zilan Harekatı gerçekleştirdi. Bu harekât ile dış destekli isyancı güçler bölgeden temizlendi. Ağrı eteklerindeki isyancı köyler tamamen boşaltılarak, ahalisi Erciş'e sevk ve iskan edildi. "Zilan harekâtında ölenlerin sayısı 15.000 kadardır."

Cumhuriyet gazetesi 16 Temmuz 1930 tarihinde bu olayı "Ağrı Dağı tepelerinde tayyarelerimiz şakiler üzerine çok şiddetli bombardıman ediyorlar. Ağrı Dağı daimi olarak infilak ve ateş içinde inlemektedir. Türk’ün demir kartalları asilerin hesabını temizlemektedir. Zilan Deresi ağzına kadar ceset dolmuştur." şeklinde duyurmuştur.

Birleşik Krallık Dışişleri Bakanlığına ait rapor, Erciş ve Zilan yakınındaki Türk başarısı 'nın birkaç silahlı adam ve büyük çoğunluğu oluşturan silahlı olmayan sivillere karşı kazanıldığını aktarmaktadır.

Yaşar Kemal 1950'li yıllardaki röportajlarında "Zilan Deresi Katliamı"nı öğrenip çok etkilendiğini belirtmiştir. Daha sonra Deniz Küstü adlı romanında çatışmadan söz etti. Romanın başkahramanlarından biri Selim Balıkçı, Ağrı harekâtlarına katılmış ve yüzünden yaralanarak Cerrahpaşa Hastanesi'ne kaldırılmıştır.

Üçüncü Ağrı Harekâtı
Türkiye, o dönemde İran sınır içinde bulunan Küçük Ağrı Dağı'nın arkasına kadar birliklerini ilerletmek için izni aldı (Sınır ötesi harekâtı). Böylece isyancıların İran yolu kapanmış oldu. Daha sonra bu İki ülke arasında bir sınır düzenlemesi yapılarak Van'ın Kotur kasabasını İran'a verilip, Küçük Ağrı Dağı Türkiye sınırları içine alınacaktı. 1 Temmuz'da Türk Ordusu Ağrı Dağı'nın kuşatmasını tamamlandı ve 7 Eylül 1930'da genel taarruzu başlattı. 25 Eylül'e kadar süren Ağrı Dağı Muharebesi esnasında 14 Eylül'de Kire (Büyük Ağrı Dağı ile Küçük Ağrı Dağı arasında bulunan ova)'de İbrahim Ağa öldü ve İhsan Nuri de İran'a sığındı.

Daha sonra Adana Ağır Ceza Mahkemesi'nde yapılan yargılamalarda 34 kişi idam cezasına çarptırıldı. 1938'de Karaköse olan ilin adı, Ağrı olarak değiştirildi.

Kültürel etkiler
Kemal Tahir, Yol Ayrımı (roman)
Esat Mahmut Karakurt, Dağları Bekleyen Kız (roman)
Dağları Bekleyen Kız (1955 yapımı film)
Dağları Bekleyen Kız (1968 yapımı film)

Kaynakça
Emin Karaca, Ağrı eteklerinde isyan – Bir Kürt Ayaklanmasının Anatomisi, (ilk baskı: Alan Yayıncılık, 1991), Karakutu Yayınları, Eylül 2003, ISBN 975-8658-38-7
İhsan Nuri Paşa, Ağrı Dağı İsyanı, Med Yayıncık, 1992
Prens Sureyya Bedirhan, Kürt Davası ve Hoybun, Med Yayıncık, 1994
M.Kalman, Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı Direnişi 1926-1930, Pêrî Yayınları, 1997, ISBN 975-8245-01-5
Rohat Alakom, Hoybûn örgütü ve Ağrı ayaklanması, Avesta, İstanbul, 1998, ISBN 975-7112-45-3
Kemal Süphandağ, Ağır direnişi ve Haydaranlılar, Fırat yayınları, 2001
Mustafa Balbal, Ararattaki Esir Generalden Kan Çiçekleri, Doz Yayınları, İstanbul, Ağustos 2002, ISBN 975-6876-32-8 (Salih Omurtak'ın Şeyh Zahir tarafından esir alınışını anlatan kitap)
Rohat Alakom, Bir Türk Subayının Ağrı Dağı İsyanı Anıları, Avesta, 2011
Sedat Ulugana, İhsan Nuri Paşa'nın Anıları ve Ağrı İsyanı Raporları, Dipnot,2023

Dış bağlantılar
Princeton Interactive Crisis Simulation-The Middle East, sayfa 5, Mart 2006.
Republic of Ararat Türkyenin Dünya Literatürüne girmesi
Kurdistan: Short-lived independent states (containing the Flag of the Republic)
Self-proclaimed Kurd states in 20th century
Ağrı İsyanlarında Yabancı Parmağı. (1926–1930), Esra Sarıkoyuncu Değerli, Süleyman Demirel Üniversitesi (Sosyal Bilimler Dergisi, Aralık 2008, Sayı: 18, ss.113-132.)
Amerikan Basınında Doğu İsyanları 1925-1938, Esra Sarıkoyuncu Değerl (Akademik Bakış Dergisi, Cilt 3, Sayı 6, Yaz 2010)

Notlar
Ayrıca bakınız