Aleksandreia Ariana

Aleksandreia Ariana, Büyük İskender'in Asya seferleri sırasında MÖ 330 yılında kurduğu bir yerleşimdi. Kent, dağılma sürecindeki Ahameniş İmparatorluğu'nun doğu satraplıklarında İskender tarafından kurulan birçok yerleşimin ilkiydi. Antik kentin kalıntıları, günümüzde Afganistan'da yer alan Herat'ın çevresinde, antik Aria ve Ariana bölgelerinde bulunmaktadır. İskender'in kurduğu bu yerleşimin, öncülü olan Ahameniş kalesi Artakoana ile ilişkisi uzun yıllardır tarihçiler arasında tartışma konusudur. Herat'ta bugüne kadar herhangi bir kazı yapılmadığından, Aleksandreia Ariana'nın kesin konumu bilinmemektedir.

Tarihi
Aleksandreia Ariana'nın kuruluşu, Büyük İskender'in kurduğu birçok diğer yerleşimde olduğu gibi, biyografi yazarları Arrianus, Diodoros ve Quintus Curtius Rufus tarafından kaydedilmemiştir. Bu yazarlar yalnızca İskender'in Hirkanya'dan Aria üzerinden Baktriya'ya ilerlediğini, ardından bölgede isyan başlatan eski Ahameniş satrabı Satibarzanes'i itaat altına almak üzere geri döndüğünü aktarırlar. Buna karşılık kentten, İskender'in bematistlerinin (mesafe ölçüm görevlilerinin) kayıtlarında söz edilir. Bu kayıtlar, Eratosthenes ile Yaşlı Plinius'un eserlerinde aktarılmıştır. Kentin Yunanca adı "Areialılar arasındaki Aleksandreia" (Ἀλεξάνδρεια ἡ ἐν Ἀρ[ε]ίοις) ya da "Areialıların Aleksandreia'sı" (Ἀλεξάνδρεια ἡ ἐν Ἀρείων) şeklindeydi.

Strabon'a göre Aria'da, kurucularının adını taşıyan üç kent bulunuyordu: Aleksandreia Ariana, Artakoana ve Akhaia adıyla bilinen bir yerleşim. Artakoana (kimi zaman Artakoana veya Artacabene olarak da yazılır), Ahameniş Aria satraplığının başlıca kalesiydi ve Satibarzanes'in isyanı sırasında bir çatışmaya sahne olmuş olabilir. Başta Wilhelm Tomaschek olmak üzere bazı tarihçiler, Artakoana ile Aleksandreia Ariana'nın aynı kenti ifade ettiğini öne sürmüştür. Tomaschek'e göre ilk ad esas olarak kaleyi, ikincisi ise surlarla daha az tahkim edilmiş aşağı yerleşimi ifade ediyordu. Ancak Strabon, Isidoros, Yaşlı Plinius ve Batlamyus gibi antik yazarların Artakoana ile Aleksandreia'yı açık biçimde birbirinden ayırması nedeniyle, araştırmacılar arasındaki hâkim görüş bunların iki ayrı kent olduğu yönündedir. Aleksandreia Ariana'nın kuruluşundan sonra Artakoana'nın birkaç yüzyıl daha varlığını sürdürmüş olması muhtemeldir. Yaşlı Plinius'un Doğa Tarihi adlı eserinde Artakoana ile Artacabene'den birbirine yakın iki ayrı kent olarak söz etmesi ise neredeyse kesin olarak bir hata kabul edilmektedir.

Konumu
Araştırmacılar arasında genel kabul gören görüşe göre Aleksandreia Ariana, Afganistan'ın Herat kentinin yakınlarında bulunuyordu. Bu görüş, Herat'ın İskender tarafından kurulduğunu aktaran, ancak kenti İskender'in kurduğu şehirlere verilen yaygın Arapça ad olan İskenderiyye olarak anmayan Fars-İslam tarihçileri Taberî, Hamza el-İsfahânî ve Kudâme ibn Ca'fer'in kayıtlarıyla da desteklenmektedir. Herat, verimli topraklarla çevrili bir vaha kenti olduğundan, bölgenin büyük kısmına kıyasla daha yerleşik bir yaşam biçimine elverişliydi. Hari Nehri, doğuda Arahosia'ya, kuzeyde ise Belh'e uzanan ticaret yollarının odak noktalarından biriydi. Ayrıca, nehir vadisinin genişliği hiçbir noktada 25 kilometreyi aşmadığından, stratejik bir boğaz görevi de görüyordu.

Herat ve çevresinde bugüne kadar geniş çaplı arkeolojik kazılar yapılmadığından, araştırmacılar Aleksandreia Ariana'nın kesin yerini belirleyememiştir. Güneyinde nehre erişimi bulunan, kuzeyde dağlarla korunan ve günümüzdeki kalenin çevresinde gelişen eski Herat kentinin, Aleksandreia Ariana'nın en muhtemel konumu olduğu genel kabul görmektedir. Günümüzde ayakta duran kale, ilk kez İslam fetihlerinden kısa bir süre sonra inşa edilmiş, daha sonraki dönemlerde ise birçok kez yeniden yapılmıştır. Kalenin höyüğünün Makedonlara ait bir tahkimatın en olası yeri olduğu düşünülse de, toprak tahkimatların büyüklüğü nedeniyle kesin bir sonuca ulaştırabilecek nitelikte bir kazının gerçekleştirilmesi pek olası görülmemektedir.

Ayrıca bakınız
Büyük İskender'in kurduğu şehirlerin listesi

Kaynakça
Özel
Genel