1969 Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi Adana Kongresi

1969 Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi Adana Kongresi, yaygın kullanılan adıyla 1969 MHP Büyük Kurultayı, 8-9 Şubat 1969 tarihlerinde Adana'da gerçekleştirilen Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi (CKMP) kongresidir. Türk siyasi tarihi ve Türk milliyetçiliği hareketi açısından dönüm noktası kabul edilen kongrede, partinin adı resmî olarak Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) olarak değiştirilmiş ve yeni parti amblemi olarak Üç Hilal kabul edilmiştir.

Kongre, CKMP içerisindeki farklı ideolojik eğilimlerin açık biçimde karşı karşıya geldiği organizasyonlardan biri olarak değerlendirilmiştir. Özellikle seküler Türkçülük anlayışını savunan kadrolarla, muhafazakâr ve mukaddesatçı çizgiyi destekleyen gruplar arasındaki görüş ayrılıkları kongre sürecinde belirginleşmiştir. Kongre sonrasında partinin ideolojik yöneliminin daha muhafazakâr bir çizgiye kaydığı yönünde yorumlar yapılmıştır.

Tarihsel arka plan ve Türk milliyetçiliğindeki ideolojik dönüşüm
27 Mayıs Darbesi sonrasında ortaya çıkan siyasi atmosfer içerisinde, Alparslan Türkeş ve 14'ler olarak adlandırılan eski Millî Birlik Komitesi üyeleri 1965 yılında CKMP'ye katıldı. Bu gelişme sonrasında parti, geleneksel muhafazakâr-köylü çizgiden uzaklaşarak daha belirgin bir Türk milliyetçisi ideoloji etrafında yeniden şekillenmeye başladı.

Türkeş'in parti yönetiminde etkin hâle gelmesiyle birlikte Dokuz Işık doktrini CKMP'nin temel ideolojik referansı hâline geldi. Ancak bu süreçte parti içerisinde iki farklı eğilim ortaya çıktı. Birinci grup, Nihal Atsız çevresinde şekillenen ve etnik köken vurgusunu öne çıkaran seküler Türkçü anlayışı savunuyordu. İkinci grup ise Türk milliyetçiliğinin İslamî ve muhafazakâr unsurlarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savunan mukaddesatçı kadrolardan oluşuyordu.

1969 Adana Kongresi, bu iki eğilim arasındaki fikir ayrılıklarının en açık biçimde ortaya çıktığı kongre olarak kabul edilmektedir.

Kongre öncesindeki hazırlıklar ve parti içi güç mücadelesi
Kongre öncesinde parti teşkilatları arasında yoğun bir propaganda ve örgütlenme faaliyeti yürütüldü. Özellikle muhafazakâr-mukaddesatçı kanat, Anadolu'daki muhafazakâr seçmen kitlesine ulaşabilmek için partinin İslamî değerlere daha yakın bir çizgi benimsemesi gerektiğini savunuyordu.

Dönemin Adana İl Başkanı Faruk Akkülah, kongre öncesinde yayımladığı bildirilerde Türk milliyetçiliğinin İslam'dan ayrı düşünülemeyeceğini ifade etti. Akkülah'ın açıklamaları, seküler Türkçü kadrolar tarafından eleştirildi.

Kongre sürecinde parti gençliği içerisinde örgütlü olan muhafazakâr grupların etkili olduğu belirtilmiştir. Bazı kaynaklarda, kongre salonunda İslamî sloganların ve tekbirlerin yoğun biçimde kullanıldığı aktarılmıştır. Bu durum, parti içerisindeki ideolojik dönüşümün sembolik göstergelerinden biri olarak yorumlanmıştır.

Kongrede yaşanan ideolojik tartışmalar
Kongredeki en önemli tartışmalar, partinin ideolojik kimliği ve gelecekte nasıl bir siyasi çizgi izleyeceği üzerine yoğunlaştı. Seküler Türkçü kanat, Türk milliyetçiliğinin etnik ve kültürel temeller üzerine inşa edilmesi gerektiğini savunurken; muhafazakâr kanat milliyetçiliğin İslamî unsurlarla bütünleşmesi gerektiğini ileri sürdü.

Muhafazakâr kanadın öne çıkan isimlerinden biri olan gazeteci ve yazar Osman Yüksel Serdengeçti, kongre sürecinde yaptığı konuşmalar ve yayımladığı yazılarla dikkat çekti. Serdengeçti'nin kullandığı "Tanrı Dağı kadar Türk, Hira Dağı kadar Müslümanız" sözü, ilerleyen yıllarda hareketin en bilinen sloganlarından biri hâline geldi.

CKMP içerisindeki muhafazakâr çizginin destekçilerinden Ahmet Er de partinin kitleselleşebilmesi için İslamî değerlerle uyumlu bir siyasi söylem geliştirilmesi gerektiğini savundu. Bu görüş, kongre sırasında birçok delege tarafından desteklendi.

Parti amblemi tartışmaları ve Üç Hilal'in kabul edilmesi
Kongrenin en önemli gündem maddelerinden biri partinin yeni ambleminin belirlenmesi oldu. Parti içerisindeki Türkçü kanat, Orta Asya Türk kültürünü temsil ettiği gerekçesiyle Bozkurt sembolünün parti amblemi yapılmasını savundu.

Muhafazakâr ve mukaddesatçı kanat ise Osmanlı geçmişini çağrıştırdığı gerekçesiyle Üç Hilal amblemini destekledi. Bu grup, Üç Hilal'in Anadolu halkı üzerinde daha güçlü bir tarihî ve kültürel karşılık oluşturacağını ileri sürdü.

Alparslan Türkeş, partinin geniş kitlelere ulaşabilmesi ve seçimlerde başarı sağlayabilmesi amacıyla Üç Hilal amblemini destekledi. Yapılan görüşmeler sonucunda parti amblemi olarak Üç Hilal kabul edildi. Gençlik yapılanmalarında ise tek hilal içerisinde bozkurt figürünün kullanılması benimsendi.

CKMP'nin MHP'ye dönüşmesi
Kongrede alınan en önemli kararlardan biri, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi adının değiştirilmesi oldu. Yapılan oylama sonucunda partinin yeni adı resmî olarak Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) şeklinde kabul edildi.

Bu değişiklik, yalnızca isim değişikliği olarak değil, aynı zamanda partinin ideolojik dönüşümünün kurumsal ifadesi olarak değerlendirildi. MHP adıyla birlikte Türk milliyetçiliği hareketi daha merkezi ve ideolojik bir siyasi organizasyon yapısına kavuştu.

Kongre sonrasında yaşanan ayrışmalar
Kongre sonrasında parti içerisindeki seküler Türkçü kadrolarla muhafazakâr-mukaddesatçı yönetim arasında görüş ayrılıkları daha da derinleşti. Nihal Atsız ve çevresindeki bazı isimler, partinin Türkçülükten uzaklaşıp İslamcı bir çizgiye yöneldiğini ileri sürerek parti yönetimini eleştirdi.

Bu süreçte bazı Türkçü aydınlar ve kadrolar MHP'den uzaklaştı. Adana Kongresi sonrasında yaşanan bu ayrışma, Türk milliyetçiliği hareketi içerisindeki farklı ideolojik damarların kesin biçimde ayrıştığı gelişmelerden biri olarak değerlendirilmektedir.

Dokuz Işık doktrinine etkileri
Kongre sonrasında Alparslan Türkeş tarafından geliştirilen Dokuz Işık doktrini de farklı biçimlerde yorumlanmaya başladı. Özellikle doktrindeki ahlakçılık ve maneviyatçılık ilkeleri, muhafazakâr ve İslamî referanslarla daha yoğun biçimde ilişkilendirildi.

Bu durum, MHP'nin ilerleyen yıllarda Türk-İslam sentezi olarak tanımlanan ideolojik yaklaşım ile ilişkilendirilmesine zemin hazırlayan gelişmelerden biri olarak değerlendirildi.

Ayrıca bakınız
Türk-İslam sentezi

Kaynakça