Ballı Dağ Höyüğü

Ballıdağ veya Ballı Dağ Höyüğü, Türkiye'nin Çanakkale ilinin Ezine ilçesi, Pınarbaşı köyü yakınlarında yer alan bir arkeolojik sit alanı ve höyük yerleşimidir. Kaz Dağları'nın en batı eteklerinden birinde konumlanan höyük, antik Troas bölgesinin önemli yerleşimlerinden biridir. Asıl yerleşim yeri, Karamenderes Nehri üzerindeki bir tepenin güneydoğu kısmındadır. Osmanlı belgelerinden tepenin 18. yüzyıldan bu yana Ballıdağ olarak adlandırıldığı anlaşılmaktadır.

Coğrafi Konum
Çanakkale-Bozcaada kara yolu üzerindeki Pınarbaşı köyünün güney doğusunda bulunan Ballıdağ’a köyden tepeye giden 2-2.5 km uzunluğunda bir tarla yolu ile ulaşılmaktadır.

Tarihsel Süreç ve Araştırmalar
Ballı Dağ Höyüğü'nün bulunduğu bölge, 18. yüzyılda Fransız gezgin ve diplomat Jean-Baptiste Le Chevalier tarafından Homeros'un İlios'u (Troya) olarak tanımlanmıştır. Lechevalier, Pınarbaşı'ndaki pınarların İlyada'da bahsedilen Skamandros'un (Karamenderes) sıcak ve soğuk pınarları olduğuna inanmıştır. Ancak, Heinrich Schliemann'ın Hisarlık'ta Troya'yı keşfetmesi bu tezi çürütmüştür.

Ballı Dağ Höyüğü'deki araştırmalar, Troya'nın (Truva) yeriyle ilgili ilk çalışmalarla iç içedir. Günümüzde Troya'nın kesin yeri Hisarlık Tepesi olarak bilinse de, ilk araştırmacılar buraya odaklanmamıştı. Hatta, Heinrich Schliemann bile Hisarlık'tan önce Troya'yı Ballıdağ'da aramış, ancak amatör bir arkeolog olan İngiliz Frank Calvert'in ısrarıyla şu anki kazı alanına yönelmiştir. Choiseul-Gouffier'in 1821 tarihli Troas haritasında bile, Ballıdağ üzerinde surlarla çevrili Troya kenti ve ordular gösterilirken, şimdiki Troya olan Hisarlık Tepesi hiç yer almamaktaydı.

Frank Calvert, Troya'nın Ballıdağ'da olamayacağını savunan tek kişiydi. Ballıdağ'daki kazılarında bulduğu yapıları ve seramikleri Kebren ve Neandreia gibi diğer antik kentlerle karşılaştırarak, buradaki yerleşimin Homeros'un Troya'sından daha yeni olduğunu düşündü.

Calvert, Ballıdağ'daki tümülüslerden birinde mezar odası yerine basit bir taş duvar bulunca, buranın Troya olmadığını kanıtladığını öne sürdü. Antik kaynaklarda bahsedilen Troya yakınlarındaki tümülüslerin de başka bir yerde olması gerektiğini belirtti.

Calvert, Ballıdağ'ı, yerli halklardan Gergithlerin kurduğu ve o zamana kadar yeri saptanamamış olan Gergis kenti olarak tanımladı. Herodot, Ksenofon, Strabon ve Plinius gibi antik yazarların coğrafi tasvirlerine dayanarak bu konumlandırmayı yaptı. Ballıdağ'daki küçük kazısıyla ilgili makalesini "Contributions Towards the Ancient Geography of The Troad. On the Site of Gergis" adıyla 1852'de yayımladı.

1864'ten önce, araştırmacılar Troya'yı Homeros'un tasvirlerine dayanarak, Skamandros ve Simois çaylarının aktığı, sıcak-soğuk su kaynaklarına sahip, yüksek bir tepe üzerinde arıyorlardı. Bu dönemde Ballıdağ, çoğu kişi tarafından Troya olduğuna inanılan en ideal yer olarak öne çıktı; sur kalıntıları, tümülüsler ve yüzeydeki seramikler bu inancı pekiştirdi. G. von Hahn, bu iddiaları kanıtlamak için Mayıs 1864'te Ballıdağ'da kazılara başladı ve yerleşimin surlarını tamamen ortaya çıkardı. Kazı sonuçlarını 1865'te "Die Ausgrabungen auf der Homerischen Pergamos" adlı eserinde yayınladı.

1881'de Walker, Ballıdağ'daki antik yapı ve surların ayrıntılı planlarını çıkardı. G. von Hahn ve Walker'ın çizimlerine göre, 19. yüzyıl sonlarına dek surlar 1-2 metre ayakta duruyordu; batı ve kuzeybatıda iki kule, güneybatıda ise Assos kapılarına benzer bir ana giriş vardı. Bugün bu yapıların izi kalmamış, taşları ya modern yapılarda kullanılmış ya da toprak altında kalmıştır. Ancak Pınarbaşı köyünden gelen yol hâlâ antik yerleşime bu yönden ulaşır. 1934'te Hâmit Zübeyr Koşay ve Jerome W. Sperling tarafından 1.75 m kalınlığında ölçüldü. Akarca farklı dönemlere işaret ettiğini savunsa da, araştırmalar basit duvarların MÖ 6-5. yüzyıllarda yaygın olduğunu ve Elmalıburun'daki benzerliklerle aynı dönemden olabileceğini gösteriyor.

Arkeolojik Buluntular ve Dönemler
Yerleşimde yapılan yüzey araştırmaları ve sınırlı buluntular, höyüğün Geç Tunç Çağı'ndan (LBA) Klasik Dönem'e (C, MÖ 6. - 3. yüzyıl) kadar iskan gördüğünü göstermektedir. Schliemann'ın yayınladığı bazı buluntular ve seramik parçaları, höyüğün Yunan dönemindeki varlığını desteklemektedir. Anne-Ulrike Kossatz-Pompe ise, Anadolu Gri Malları'nın Troya VI dönemine tarihlendirilmesi nedeniyle, yerleşimin ilk iskanının Geç Tunç Çağı'na ait olduğunu öne sürmektedir. tarafından belirtilen kronolojik dönemler Geç Tunç Çağı (LBA) ve Klasik Dönem (C)'dir.

Tepe üzerinde erken zamanlarda yapılan arkeolojik kazılar Ballıdağ üzerindeki yerleşiminin ilk defa MÖ 7-6. yüzyıllar içinde gri seramik kullanan Aiol göçmenleri tarafından kurulduğunu desteklemektedir. Kazı ve yüzey seramiklerden yerleşimin Hellenistik dönem ortalarına kadar devam ettiği anlaşılmaktadır.

Ballıdağ üzerinde bulunan antik yerleşim yeri yaklaşık 200 X 100 m genişliğinde bir alan içinde yar almaktadır. Yerleşimin uçurum olan güney kısmı dışında tamamı sur duvarları ile çevrilmiştir. Sur batı yönde özellikle taş ve toprak ile yükseltilmiş bir set üzerine oturtulmuştur. 1811 yılında Fransız mimar Mauduit güney doğu ucunun planını çıkartmıştır.

Önemi
Ballı Dağ Höyüğü, antik Troas bölgesindeki tarihsel yerleşim ağının bir parçası olarak önem taşımaktadır. Özellikle tümülüslerin ve nekropol alanının varlığı, dönemin ölü gömme gelenekleri hakkında potansiyel bilgiler sunmaktadır. Homeros'un İlyada'sındaki coğrafi referanslarla ilişkilendirilme çabaları, höyüğe erken dönemlerden itibaren ilgi çekilmesini sağlamıştır. Bölgenin arkeolojik potansiyelini anlamak ve Troas kronolojisine katkıda bulunmak için gelecekteki detaylı araştırmalar ve kazılar büyük önem taşımaktadır.

Kaynaklar ve notlar
Luwian Studies. "Ballı Dağ." Erişim Tarihi: 29 Haziran 2025.
Korfmann, Manfred. "Troya-Ausgrabungen 1995." (Manfred Korfmann'ın Troya kazılarıyla ilgili yayınları, genellikle Troas bölgesindeki diğer höyüklere ve ilgili buluntulara değinir.)
Höhfeld, Volker. "Stadt und Landschaft Homers." (Homeros coğrafyası ve Troas bölgesi hakkında genel bilgiler içerebilir.)