Edward Teller

Edward Teller ( ; ; 15 Ocak 1908 - 9 Eylül 2003), bilim ve teknoloji dünyasında "hidrojen bombasının babası" olarak bilinen Macar–Amerikalı teorik fizikçi.

Teller hayatı boyunca hem bilimsel yeteneği hem de kişiler arası zor ilişkileri, geçici ve içe kapanık kişiliği ile tanınıyordu. Teller, 1908'de Macaristan'da dindar bir Yahudi ailede doğdu. 1930'larda, önde gelen Macar bilimcilerden oluşan émigrélerin oluşturduğu, “Marslı” kod adlı grup altında ABD'ye göç etti.

Çekirdek fiziğine, moleküler fiziğe, spektroskopiye (özellikle Jahn–Teller ve Renner–Teller etkileri) ve yüzey fiziğine çok sayıda katkıda bulunmuştur. Teller ayrıca, karmaşık moleküllerin kuantum mekaniksel açıklamasında standart modern bir araç olan yoğunluk fonksiyonel teorisinin öncüsü olan Thomas–Fermi teorisine de katkıda bulundu.

İlk yılları ve ailesi
Ede Teller, 15 Ocak 1908'de Avusturya-Macaristan'ın Budapeşte kentinde Yahudi bir ailede dünyaya geldi. Annesi piyanist Ilona Teller babası ise avukat Max Teller'di. Önce Fasori Lüteriyen Gymnasium'da, daha sonra Budapeşte'deki Minta (Model) Gymnasium'da eğitim gördü. Teller Yahudi bir aileden geldiği için Museviydi. Ancak bilim kariyerine başladıktan ve ilerleyen yaşlarından sonra agnostik-ateist fikir akımının destekçisi ve savunucusu oldu. Küçük yaşlarında ailecek Yahudiliğin kutsal günlerinden biri sayılan Kerafet Günü'nü kutlarlardı.

Albert Einstein ve Richard P. Feynman gibi Teller'de konuşmayı geç öğrenenlerdendi. Çoğu çocuğa göre konuşması daha sonra gelişti, ancak sayılar onun çok ilgisini çekiyordu. Hatta bundan o kadar çok eğleniyordu ki, hayal dünyasında büyük sayılar ile büyük hesaplamalar yapıyordu.

Bilimsel faaliyetleri
Teller, Amerikanın nükleer programı çerçevesinde II. Dünya Savaşı'nda "Manhattan Projesi"nin bir üyesi olarak yaptığı çalışmalarla; hidrojen bombasının geliştirilmesindeki öncülüğüyle ve Lawrence Livermore National Laboratory'de uzun yıllar boyunca devam ettiği faaliyetleriyle tanınmıştır.

1950'lerde Los Alamos Ulusal Araştırma Merkezi'nde birlikte çalıştığı arkadaşı Robert Oppenheimer hakkında yürütülen soruşturmada verdiği ifade sebebiyle büyük tepki aldı ve ondan sonra bilim camiası tarafından dışlandı. Özellikle nükleer enerji araştırmalarını, nükleer silahların geliştirilmesini ve nükleer test programının etkin bir şekilde sürdürülmesini savunduğu için Birleşik Devletler hükûmetinden destek görmeye devam etti.


Ödülleri
1976 yılında üyeliğine seçilen Edward Teller, 1980 yılında Eringen Madalyası kazanmıştır.

Fen bilimlerinde ismi ile anılan buluşlar
Ashkin–Teller modeli
Axilrod–Teller potansiyeli
Brunauer–Emmett–Teller teorisi
Inglis–Teller denklemi
Jahn–Teller etkisi
Pseudo Jahn–Teller etkisi
Lyddane–Sachs–Teller ilişkisi
Pöschl–Teller potansiyeli
Renner–Teller etkisi
Teller–Ulam tasarımı

Kaynakça
Bibliyografya
Our Nuclear Future; Facts, Dangers, and Opportunities (1958)
Basic Concepts of Physics (1960)
The Legacy of Hiroshima (1962)
The Constructive Uses of Nuclear Explosions (1968)
Energy from Heaven and Earth (1979)
The Pursuit of Simplicity (1980)
Better a Shield Than a Sword: Perspectives on Defense and Technology (1987)
Conversations on the Dark Secrets of Physics (1991)
Memoirs: A Twentieth-Century Journey in Science and Politics (2001)