Aziz Mahmud Hüdâyî

Aziz Mahmud Hüdayi (1541, Şereflikoçhisar - 1628, İstanbul), Anadolu’da yetişen velîlerden olup, Celvetiyye tarikatının kurucusudur. 1541 yılında Karaman Eyâleti'nin Aksaray Sancağı'nın Şereflikoçhisar kazasında doğdu. Fadlullah bin Mahmud'un oğludur. Cüneyd-i Bağdâdî'nin neslinden olup "seyyid" unvanı taşımaktadır.

Bursa’da Üftade'den etkilenmiştir. 1598'de Üsküdar'da bir cami ve dergâh yaptıran Aziz Mahmud Hüdayi, 1628'de ölmüştür. Mezarı, İstanbul Üsküdar'da kendi dergâhının yanında yapılan türbededir. Asıl ismi Mahmud olmakla birlikte "Hüdâyî" ismi ve "Azîz" sıfatı kendisine sonradan verilmiştir.

Hayatı
Eğitimi
Aziz Mahmud Hüdayi'nin çocukluğu Sivrihisar'da geçti. İlk eğitimini burada aldıktan sonra öğrenimine devam etmek amacıyla İstanbul'a gitti. Küçük Ayasofya Medresesi'nde öğrenim gördü. Tefsir, hadis ve fıkıh başta olmak üzere dönemin dinî ilimlerinde eğitim aldı. Hocaları arasında Nazırzâde Ramazan Efendi yer almaktadır. Kısa sürede ilmî çevrelerde tanınan Hüdayi, hocasının yanında yardımcı olarak görev yapmaya başladı.

Nazırzâde Ramazan Efendi'nin Edirne'ye, ardından Şam ve Mısır'a kadı olarak atanması üzerine Hüdayi de onunla birlikte bu şehirlerde bulundu. Mısır'da bulunduğu dönemde Halvetî tarikatına mensup bazı şeyhlerle temas kurarak tasavvuf alanındaki ilgisini derinleştirdi.

Bursa dönemi ve kadılık görevi
Hüdayi, otuzlu yaşlarında Bursa'ya gelerek Ferhâdiye Medresesi'nde müderrislik yaptı. Hocası Nazırzâde Ramazan Efendi'nin ölümünden sonra Bursa kadılığına tayin edildi. Bu görevde bulunduğu döneme ilişkin kaynaklarda, Hüdayi'nin kadılığı bırakarak tasavvufa yönelmesine vesile olduğu belirtilen bazı olay ve anlatılar yer almaktadır. Bu anlatılar, menkıbevî nitelikte olup tasavvuf literatüründe Hüdayi'nin dünyevî görevlerden uzaklaşmasını sembolik biçimde açıklamak amacıyla aktarılmaktadır.

Üftade'nin öğrencisi olması
Aziz Mahmud Hüdayi, Bursa'da Halvetî şeyhi Muhammed Üftade’ye intisap etti. Uzun süre Üftade’nin hizmetinde bulundu ve tasavvufî eğitim aldı. Kaynaklarda, bu döneme ilişkin çeşitli sembolik ve öğretici anlatılar yer almakla birlikte, Hüdayi’nin bu süreçte tasavvufî olgunlaşmasını tamamladığı kabul edilmektedir. Üftâde, Hüdayi’ye irşad icazeti vermiştir.

İstanbul'a gelişi ve Üsküdar Hüdai Dergahı
Hüdayi, XVI. yüzyılın sonlarında İstanbul’a gelerek Küçük Ayasofya çevresinde ilmî ve tasavvufî faaliyetlerde bulundu. Fatih Camii’nde tefsir, hadis ve fıkıh dersleri verdi. Daha sonra Üsküdar’a yerleşerek burada kendi dergâhını kurdu. Üsküdar’daki bu dergâh, zamanla önemli bir tasavvuf ve ilim merkezi hâline geldi.

Osmanlı padişahlarıyla da temas hâlinde olan Hüdayi’nin, III. Murad, III. Mehmed, I. Ahmed, II. Osman ve IV. Murad dönemlerinde saygı gören bir dinî şahsiyet olduğu bilinmektedir. Bazı kaynaklara göre IV. Murad'ın kılıç kuşanma merasiminde bulunmuştur.

Aziz Mahmud Hüdayi çeşitli camilerde düzenli vaazlar vermiş, özellikle Üsküdar'daki Mihrimah Sultan Camii ve Sultanahmet Camii'nde irşad faaliyetlerinde bulunmuştur.

Hüdayi'nin çevresinde çok sayıda talebe yetişmiştir. Kaynaklarda, Sadrazam Halil Paşa, Dilaver Paşa, Şeyhülislam Hoca Sadeddin Efendi, Şeyhülislam Hocazade Esad Efendi, Okçuzade Mehmed Efendi, İbrahim Efendi ve Nevizade Atayi Efendi gibi devlet adamları ve ilmiye sınıfından birçok kişinin onun sohbetlerine katıldığı belirtilmektedir. Hüdayi Dergâhı, XVII. yüzyılda İstanbul’un önde gelen tasavvuf merkezlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Ölümü
Aziz Mahmud Hüdayi, 1628 yılında İstanbul’da öldü. Türbesi, Üsküdar’daki dergâhının bulunduğu alandadır. Günümüzde bu mekânda faaliyet gösteren Aziz Mahmud Hüdayi Vakfı bulunmaktadır.

Boğaz'ın dört manevi koruyucusu
Üsküdar'da Aziz Mahmud Hüdâyi'nin, Beykoz'da Yûşâ peygamberin, Sarıyer'de Telli Baba'nın ve Beşiktaş'ta Yahya Efendi'nin Boğaz'ın "dört manevî koruyucusu" olduklarına inanılır.

Osmanlı İmparatorluğu'nda, Boğaz'da deniz seferi yapan kaptanlar, yolcularını Üsküdar'dan geçerken Aziz Mahmud Hüdâyi'nin türbesine, Beşiktaş önünden geçerken Yahya Efendi'nin türbesine, Beykoz'dan geçerken de Yüşâ Peygamber'in türbesine doğru yönelterek Fatiha Sûresi'ni okumaya davet ederlerdi.

Eserleri
Azîz Mahmûd Hüdâyî, insanların Ehl-i sünnet îtikadında bulunmaları ve ibadetlerini doğru yapmaları için pek çok eser yazmıştır. Bu eserlerden bazıları şunlardır:
1) Nefâis-ül-Mecâlis,
2) Tecelliyât,
3) Dîvân-ı İlâhiyât,
4) Habbet-ül-Muhabbe,
5) Necât-ül-Garîk,
6) Tarîkatnâme,
7) Tezâkir-i Hüdâyî,
8) Ahvâl-ün- Nebiyy-il-Muhtâr Aleyhi Salevâtullah-il-Melik-i-Cebbâr,
9) Câmi-ul-Fadâil ve Kâmi-ur-Rezâil,
10) Feth-ul-Bâb ve Ref-ul-Hicâb,
11) El-Feth-ül-İlâhî,
12) Hâşiyet-ül-Kühistânî fî Şerh-il-Fıkh-ı Keydanî,
13) Hayât-ül-Ervâh ve Necât-ül-Eşbâh,
14) Tarîkat-ı Muhammediyye,
15) Vâkıât,
16) Şerhun alel- Kasîdet-il Vitriyye fî Medhi Hayr-il-Beriyye,
17) Mensûr Mevlîd-i Nebî...

Popüler kültürdeki yeri
Aziz Mahmud Hüdayi, 8 Ekim 2015'te başlayan Muhteşem Yüzyıl Kösem adlı Türk dizisinde Muhammet Uzuner tarafından canlandırılmıştır.
Hüdayi Yolu: Aziz Mahmud Hüdayi filmi 1993 yılında İFPAŞ Yapım tarafından çekilmiştir. Aziz Mahmud Hüdayi rolünü Bulut Aras, hocası Üftade rolünü ise Eşref Kolçak oynamıştır.
Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu isimli 2024 TRT yapımı dizide, Aziz Mahmud Hüdayi rolünü Rüzgar Aksoy canlandırmıştır.

Kaynakça
Dipnotlar
Sefînet-ül-Evliyâ; c.2, s.372
Diyânet İslâm Ansiklopedisi; c.4, s.338
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi; c.1, s.479


Dış bağlantılar
Hüdayi Vakfı Resmi Sitesi