Dopaminerjik Körelme

Dopaminerjik körelme, yoğun ve tekrarlayıcı ödül uyaranlarına maruz kalmanın, beynin ödül sistemi ve dopaminerjik işleyişinde duyarlılık azalmasıyla ilişkilendirilmesini ifade eden bir kavramdır. Kavram; sorunlu sosyal medya kullanımı, davranışsal bağımlılık, dijital aşırı uyarılma, dikkat ekonomisi, ödül beklentisi ve değişken ödül mekanizmalarıyla bağlantılı biçimde ele alınabilir.

Dopamin; ödül, motivasyon, öğrenme, pekiştirme, alışkanlık oluşumu ve davranışın tekrar edilmesiyle ilişkili önemli bir nörotransmitterdir. Bağımlılık literatüründe dopaminerjik sistem yalnızca haz alma ile değil; ödül beklentisi, arzu etme, öğrenilmiş ipuçlarına tepki verme ve davranışı sürdürme süreçleriyle de ilişkilendirilir. Bu nedenle dopaminerjik körelme, yalnızca haz kaybı anlamında değil; kişinin daha sık, daha hızlı veya daha güçlü ödül veren uyaranlara yönelmesiyle de açıklanabilir.

Sosyal medya platformları; beğeni, yorum, bildirim, paylaşım, takipçi sayısı, kısa video akışı, otomatik oynatma ve sonsuz kaydırma gibi özelliklerle kullanıcıya sık ve öngörülemez ödüller sunar. Kullanıcı her kaydırmada veya her bildirimde aynı düzeyde ödül almaz; bazen ilgi çekici bir içerikle, bazen sosyal onayla, bazen de yeni bir gelişmeyle karşılaşır. Bu değişken ödül yapısı, kullanıcının yeni bir ödül ihtimali için platforma tekrar dönme davranışını güçlendirebilir ve davranışsal bağımlılık tartışmalarıyla ilişkilendirilebilir.

Sonsuz kaydırma ve otomatik oynatma gibi arayüz özellikleri, sosyal medya kullanımında doğal sonlanma noktalarını azaltarak kullanıcının içerik tüketimini sürdürmesini kolaylaştırır. Bu tür tasarımlar, her yeni kaydırmada farklı ve öngörülemeyen bir içerikle karşılaşma ihtimalini artırır. Böylece kaydırma davranışı, yalnızca bilinçli içerik arama davranışı olmaktan çıkarak yeni bir ödül ihtimaline yönelik tekrarlayıcı bir alışkanlık hâline gelebilir. ABD Surgeon General raporu, bildirimler, otomatik oynatma, sonsuz kaydırma, beğeni sayıları ve kişiselleştirilmiş öneri algoritmaları gibi özelliklerin kullanıcı etkileşimini artırmak için tasarlandığını ve aşırı kullanımı teşvik edebileceğini belirtmektedir.

Sosyal medya bağlamında ödül yalnızca içerik tüketiminden değil, sosyal onaydan da kaynaklanabilir. Beğeni almak, yorum görmek, paylaşımın fark edilmesi veya takipçi sayısının artması gibi geri bildirimler sosyal ödül niteliği taşıyabilir. Nörogörüntüleme çalışmalarında, kişinin kendisiyle ilgili olumlu sosyal geri bildirimlerin beynin ödül sistemiyle ilişkili bölgelerinde işlendiği gösterilmiştir. Meshi, Morawetz ve Heekeren tarafından yapılan bir fMRI çalışmasında, kişinin kendisiyle ilgili olumlu itibar kazanımlarına verilen sol nucleus accumbens yanıtının Facebook kullanım yoğunluğunu öngördüğü bildirilmiştir.

Dopaminerjik körelme kavramı, sorunlu sosyal medya kullanımının bazı davranışsal ve nöropsikolojik yansımalarını açıklamak için kullanılabilir. Bu bağlamda kavram; gündelik etkinliklerden alınan tatminde azalma, sürekli telefon kontrol etme isteği, kısa video veya bildirim arayışının artması, dikkat süresinde azalma, sıkılmaya tahammülsüzlük, motivasyon kaybı, zihinsel yorgunluk, uyku düzeninde bozulma ve daha güçlü dijital uyaranlara yönelme eğilimiyle ilişkilendirilebilir.

Bununla birlikte, dopaminerjik körelme kesinleşmiş bir tıbbi tanı olarak değerlendirilmemelidir. Sosyal medya kullanımının dopamin reseptörlerinde doğrudan ve kalıcı hasara yol açtığını veya belirgin bir hormon bozukluğu oluşturduğunu söylemek için yeterli bilimsel uzlaşı bulunmamaktadır. Mevcut çalışmaların önemli bir bölümü ilişki göstermekte, fakat kesin nedensellik kurmamaktadır. Bu nedenle kavram, sorunlu dijital kullanımın ödül sistemi, dikkat kontrolü, dürtüsellik ve özdenetim süreçleriyle ilişkili olası etkilerini açıklayan temkinli bir çerçeve olarak ele alınmalıdır.

Dopamin gündelik dilde bazen “mutluluk hormonu” olarak adlandırılsa da, beyinde esas olarak nörotransmitter işlevi görür. Bu nedenle dopaminerjik körelme açıklanırken “hormonel bozukluk” yerine “nörokimyasal işleyiş”, “ödül sistemi duyarlılığı”, “dopaminerjik mekanizmalarda değişim” veya “ödül duyarlılığında azalma” gibi ifadeler daha doğru kabul edilir. Aşırı sosyal medya kullanımının stres, uyku kalitesi, dikkat ve ruh hâliyle ilişkili olabileceği bildirilse de, bu etkilerin doğrudan kalıcı beyin hasarı olarak sunulması güçlü ve doğrudan bilimsel kanıt gerektirir.

Ayrıca bakınız
Dopamin
Ödül sistemi
Davranışsal bağımlılık
Sosyal medya bağımlılığı
Sorunlu sosyal medya kullanımı
Dikkat ekonomisi
Doomscrolling
Brain rot
Nucleus accumbens
Değişken oranlı pekiştirme

Kaynakça