Aziz Yelisey Manastırı (Ağdere)

Aziz Yelisey Manastırı (Ermenice: Եղիշէ Առաքեալի վանք) veya Yegiş Arakel Mabedi, Murovdağ'ın eteklerinde, Ağdere rayonunun Sugovuşan ve Tepekend köyleri arasında yer alan bir tarihî bir manastırdır. Yapı, Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı'nın 2 Ağustos 2001 tarih ve 132 sayılı kararıyla yerel öneme sahip taşınmaz tarihi ve kültürel anıtlar listesine 4035 nolu olarak dahil edilmiştir.

Tarihi
Manastır kompleksini oluşturan ilk yapıların inşası, Albanya'nın Arşak hanedanına mensup hükümdarı III. Mömin Vaçakan dönemine dayanmaktadır. Movses Kagankatvatsi'nin "Alban Ülkesinin Tarihi" adlı eserinde bu manastırdan şöyle bahsedilmektedir: Bu bilgiye göre manastır, başlangıçta Ners-Mihr kardeşliğine aitken Kafkas Arnavutluğu'nda Hristiyanlığı yayarken şehit düşen Aziz Yelisey'in kalıntılarının bir kısmının Terter rayonundaki Talış köyünde yer alan Ürekveng Manastırı'ndan buraya nakledilmesinden sonra "Aziz Yelisey Manastırı" adını almıştır.

Aziz Yelisey Kilisesi
Ana kilise, yüzyıllar boyunca çeşitli yeniden inşa ve onarım süreçlerinden geçmiştir. 1264'te yeniden yapılan kilise, 4x8 metre ölçülerinde dikdörtgen planlıdır. Sunak kısmı yer seviyesinden 60 cm yukarıdadır ve içeriden yarım daire biçimindedir. Duvar örgüsünde, eski dönemlere ait kare taş blokların kullanıldığı görülür. 10x5,8 metrelik yapının güney ve batı cephelerinde birer girişi bulunmaktadır.

Manastırın ana kilisesi olan Aziz Yelisey Kilisesi, plan düzeni, apsis oranı, taşıyıcı kemerlerinin olmaması ve iki giriş kapısıyla erken Orta Çağ Albanyası'nın bazilikalarını, özellikle Gavurkale Kilisesi ve Mingeçevir Kilise Kompleksini anımsatmaktadır. Gülçehre Memmedova'ya göre, mimari özellikler dikkate alındığında Aziz Yelisey Kilisesi'nin erken Orta Çağ'a ait daha eski bir kilisenin temelleri üzerine inşa edildiği ve onun mimari biçimini tekrarladığı gözükmektedi.

Narteks bölümü kiliseye uygun biçimde inşa edilmiştir. Kare planlı salon biçimindeki yapının tonoz tavanı iki pilonla taşınmaktadır. Narteksin timpanındaki kitabeye göre yapı 1284 yılında inşa edilmiştir. Kilisenin içinde ve çevresinde çok sayıda eski mezar bulunmaktadır.

Sövmeler (Küçük türbeler)
Kilisenin iki tarafında kiliseye eşit uzaklıkta bulunan güneyde üç, kuzeyde de dört tane küçük türbe bulunmaktadır. Hepsi yerel kesme taşlarla yapılmıştır. Bu yapıların birçoğu defalarca onarım görmüştür ve aslında serdabe (mezar odası) ya da türbe işlevi taşımaktadır. Bu mezar odalarından birinde Albanya hükümdarı III. Mömin Vaçakan, diğerinde Craberd prensi Atam, bir diğerinde ise piskopos Melikset gömülüdür.

Apsislerin en büyüğü kilisenin güney tarafında yer almaktadır. Dikdörtgen binanın iç hacmi, payandalarla iki bölüme ayrılmıştır. Kare planlı (3,65x3,70 m) olan ilk bölüm, yarım daire şeklinde bir apsisle örtülüdür. İkinci bölüm, zemin seviyesinden 40 cm yukarıda olup, eşit büyüklükte bir tonozla örtülü iki yarım daire şeklinde apsise sahiptir. Apsislerin her biri, doğu duvarında bulunan küçük bir pencere ile aydınlatılmaktadır. Güney ve kuzey duvarlarında iki niş bulunmaktadır.

En büyük sovme, kilisenin güney tarafında yer alır. Dikdörtgen planlı yapının içi pilasterle iki bölüme ayrılmıştır. İlk bölüm (3.65x3.70 m) yarım daire biçimli tonozla örtülüdür. İkinci bölüm yerden 40 cm yüksektedir, iki yarım daire apsise sahiptir ve her apsis doğu duvarındaki küçük bir pencereyle aydınlatılır. Güney ve kuzey duvarlarında iki niş bulunur. Kuzeyde, kiliseden en uzakta yer alan sovme de benzer mimar özelliklere sahiptir, ancak daha küçüktür (2.72x4.60 m) ve apsislerinde niş bulunmamaktadır. Tüm sovmeler kaba yontulmuş taşlardan yapılmıştır ve iki bölümlü yapıya sahiptir. Kompleksteki iki apsisli sovmeler, ne Albanya'da ne de komşu ülkelerde bulunan yapılarla mimari benzerliğe sahiptir. Memmedova, bu durumun her iki mezarın üstüne inşa edilmiş olmalarıyla ve her defnedilen kişi için ayrı bir sunak düşünülmesiyle açıklanabileceğini belirtmektedir.

Manastır kompleksinin çevresinde de çeşitli dönemlere ait haçtaşları, 13. yüzyıl ve sonrasına ait mezarlar gibi birçok tarihi kalıntı bulunmaktadır.

Ayrıca bakınız
Azerbaycan'daki yerel öneme sahip mimari anıtların listesi
Aziz Yelisey
Kafkas Albanyası mimarlığı

Kaynakça
Bibliyografya
Dış bağlantılar