Fethali Han (Kuba Hanı)

Fethali Han ( veya Fetih Ali Han (tam adı: Fatali Han Hüseyinali Han oğlu; ), 18. yüzyılın önde gelen Azerbaycanlı devlet adamı ve askeri komutanıydı. Kuba Hanlığı'nın VI. Hanıdır (1758–1789). Saltanatı sırasında Kuba Hanlığı, siyasi ve askerî güç bakımından bölgedeki en güçlü hanlıklardan biri haline geldi.

Kökeni
Fethali Han, 1736 yılında Kuba şehrinde, Kuba Hanı Hüseyinali Han ve Kaytak usmisi "Büyük" Usmi Ahmed Han'ın kızı Pericihan Bike'ın oğlu olarak dünyaya geldi.

Çağdaş belgelere göre, Fethali Han'ın etnik kökeni ve öz kimliği Azeri olarak tanımlanmaktadır. Fethali Han'ın atalarının Kaytak Türklerine mensup Kumuklarla bağlantılı olduğu belirtilmektedir. Ayrıca Azerbaycan kökenli Kaçar hanedanıyla da akrabalık bağı bulunmaktadır. Hacı Zeynalabdin Şirvani, 1832'de yazdığı Bustanus-sayaha adlı eserinde, "Kuba hükümdarları... Seyyidüşşüheda Hamza'nın kızından gelmektedir." diye yazmaktadır.

Babası tarafından mensup olduğu Kaytak Usmiliği, Şah II. Abbas'ın saltanatı sırasında meydana gelen olaylarda rol oynamıştır. Abbasgulu Ağa Bakıhanov'un Gulustani-Iram adlı eserinde, bu soya mensup ailelerin Mecalis ve Yenikent olmak üzere iki ana kola ayrıldığı belirtilmektedir. Kuba hanlarının hanedanı Mecalis kolundan gelmektedir. Usmi unvanı, kıdem esasına göre bu kollar arasında dönüşümlü olarak aktarılmıştır. Ancak 1640'ların ilk yarısında kollar arasında düşmanlık ortaya çıkmış, Yenikent kolu Mecalis koluna saldırmıştır. Bu çatışmalar sırasında küçük Hüseyin Han, Ayda Bey'in yardımıyla kurtarılarak İsfahan'a götürülmüştür.

Hüseyin Han, İran'da bulunduğu dönemde Kaçar soyundan bir soylu kadınla evlenmiş, bu evlilikten Ahmed Han dünyaya gelmiştir. Kaçar şahı Ağa Muhammed'in Kuba seferi sırasında ve yazışmalarında Şeyhali Han'ı akrabası olarak anmasının nedeni bu akrabalık ilişkisidir. Abbasgulu Ağa Bakıhanov'a göre Hüseyin Han, İran'da yaşadığı sırada Şiiliği benimsemiştir. Bu mezhep tercihi daha sonra Kuba hanları hanedanında da sürdürülmüştür.

Şah Süleyman Safavi'den önemli askerî destek alan Hüseyin Han, 1688-1689 yıllarında terk ettiği tahtı geri almak amacıyla Kaytak üzerine yürümüş ve usminin miras mülkü olan Başlı köyünü ele geçirerek Kaytak usmisi olmuştur. Ancak burada iktidarını sağlamlaştıramamış, yaklaşık 1690 yılında Kuba'ya dönmüş ve kısa süre sonra ölmüştür. 17. yüzyılın sonlarına doğru Hüseyin Han'ın oğlu Ahmed Han, Kaytak ve Kuba'daki destekçileri sayesinde bölgede nüfuz kazanmış ve 1706-1711 yılları arasında Kaytak Usmisi olarak hüküm sürmüştür. Bu olaydan yalnızca genç oğlu, Fethali Han'ın babası Hüseyinali Han kurtulmuştur. Onu destekleyenler, Samur'un yukarı kollarında bulunan Tahirjar adlı dağ köyüne götürmüştür.

Fethali Han'ın annesi Pericihan Bike, Kaytak Usmisi olan "Büyük" Usmi Ahmed Han'ın kızıydı. Bu nedenle Fethali Han, anne tarafından Kaytak'ın önde gelen feodal ailelerinden birine mensuptu. Ayrıca Kaytak'ın diğer yöneticileriyle de yakın akrabalık ilişkileri bulunmaktaydı. Kaytak Usmisi Ustar Han ve Emir Hamza, hem kuzenleri hem de kayınbiraderleri olarak kabul edilmekteydi; zira Fethali Han'ın eşi Tuti Bike, Ustar Han ile Emir Hamza'nın kız kardeşiydi. Bunun yanı sıra Tuti Bike'nin yeğeni olan Avar Nutsalı Umma Han da Fethali Han'ın kuzeniydi. Bu geniş akrabalık ağı, Fethali Han'ın Dağıstan'daki feodal beylerle kurduğu siyasi ilişkilerde belirleyici bir rol oynamıştır.

Kaynakça