Doktor Faustus (roman)

Doktor Faustus, Alman yazar Thomas Mann tarafından, 1943'te yazılmaya başlayan ve 1947'de Doktor Faustus: Das Leben des deutschen Tonsetzers Adrian Leverkühn, erzählt von einem Freunde ("Doktor Faustus: Alman Besteci Adrian Leverkühn'ün bir arkadaşı tarafından anlatılan Hayatı") adıyla yayınlanan Almanca romandır.

Anahat
Roman, Faust efsanesinin 20. yüzyılın ilk yarısı ve o dönemdeki Almanya'nın çalkantıları bağlamında yeniden şekillendirilmiş halidir. Hikaye, (kurgusal) besteci Adrian Leverkühn'ün hayatı ve çalışmaları üzerine odaklanır. Anlatıcı, Leverkühn'ün çocukluk arkadaşı ve hikayeyi 1943 ile 1946 yılları arasında Almanya'da yazan Serenus Zeitblom'dur.

Genç bir adam olarak Leverkühn'ün olağanüstü zekası ve yaratıcılığı onu başarıya aday kılmaktadır, ancak onun tutkusu gerçek büyüklüğedir. Yaratıcı deha için Faustvari bir anlaşma yapar: Delilik aracılığıyla sanatsal ilhamını derinleştiren frengiyi bilerek kapar. Ardından Mephistopheles benzeri bir varlık tarafından ziyaret edilir (bu varlık, aslında şöyle der: "Beni sadece deli olduğun için görebiliyor olman, benim gerçekten var olmadığım anlamına gelmez") ve aşkı reddederek, yirmi dört yıllık deha karşılığında ruhunu takas eder. Deliliği – yani şeytani ilhamı – olağanüstü müziksel yaratıcılığa yol açar (bu durum, Arnold Schoenberg'in gerçek yeniliklerine paraleldir).

Leverkühn'ün son yaratıcı yılları, giderek Apokalipse ve Kıyamet takıntısı tarafından rahatsız edilir. Nörosifilitik deliliğinin kaçınılmaz ilerleyişinin tam bir çöküşe doğru gittiğini hisseder. Bazı Faust efsanelerinde olduğu gibi, son çöküşüne tanık olmaları için en yakın arkadaşlarını bir araya toplar. "Doktor Faust'un Ağıtı" başlıklı kantatasının özel bir okumasında, anlaşılmaz hale gelmeden önce şeytani anlaşmasını çılgınca itiraf eder. Deliliği onu, akrabalarının gözetiminde on yıl daha yaşadığı çocuksu bir duruma indirger.

Leverkühn'ün hayatı, Nazi Almanyası'nın yükselişine ve çöküşüne yol açan Alman kültürel ve siyasi ortamıyla paralel olarak ve bu bağlamda gelişir. Ancak Leverkühn'ün şeytanla anlaşma yapmasının ön koşulları, yalnızca siyasi bir alegori olarak değil, karakterinde, sanatsal yaşamında ve sanatsal süreçlerin kendisinde belirlenmiştir. Anlatıcının tarihsel durumu, Leverkühn'ün deliliğinin ilerlemesi ve bilinçli olarak kendini ilişkilendirdiği ortaçağ efsaneleri arasındaki katmanların etkileşimi, tek bir yoruma indirgenemeyecek belirsiz bir karmaşıklıkta, ezici derecede zengin bir sembolik ağ oluşturur.

Tema
Anlatıcı ve protagonistin Saale nehri üzerindeki kurgusal küçük Kaisersaschern kasabasındaki kökenleri, Zeitblom'un eczacı babasının adı Wohlgemut ve Adrian Leverkühn'ün "Otuz Yıl Savaşları'ndan önceki bir zamandan" kalma özelliklere sahip, eski moda bir Alman tipi olarak tanımlanması, eski ortaçağ sonrası Almanya'yı çağrıştırır. Kendi Katolik ve Lutherci kökenleri ve teolojik çalışmalarıyla, Alman Rönesansı'nın ve Dürer ve Bach'ın dünyasının mirasçılarıdırlar, ancak "Yahudi çevrelerinin keskin sezgili alıcılığı" tarafından sempatiyle karşılanan ve takdir edilen kişilerdir.

Kaisersaschern'i ziyaret eden bir Alman Amerikalı öğretim görevlisi ve müzikolog olan Wendell Kretzschmar sayesinde müziğe yönelirler. Birlikte eğitim gördükten sonra, her ikisi de Halle'de okurlar - Adrian teoloji okurken; Zeitblom katılmaz, ancak teoloji öğrencileriyle tartışmalara yer alır - ancak Adrian, metafizik ve mistik sayıların anahtarı olarak müzikal armoni, kontrpuan ve çoksesliliğe kapılır ve birlikte çalışmak için Kretzschmar'ı Leipzig'e kadar takip eder.

Zeitblom, Adrian'ın kendisine frengi bulaştıran kadınla kucaklaşmasını (Adrian'ın, babasını büyüleyen kelebeğin adını verdiği "Esmeralda") "dini bir ürpertiyle" anlatır; onun adını nota şifreleri halinde bestelerine nasıl işlediğini ve onu iyileştirmeye çalışan doktorların gizemli ve ölümcül müdahalelerle bir tedavi gerçekleştirmelerinin nasıl engellendiğini anlatır. Adrian başka arkadaşlıklar kurdukça, ilk olarak çevirmen Rüdiger Schildknapp ile, ardından Münih'e taşındıktan sonra yakışıklı genç kemancı Rudi Schwerdtfeger, Frau Rodde ve trajik sonlu kızları Clarissa ve Ines, Dr. Kranich adında bir nümismat ve Leo Zink ile Baptist Spengler adında iki sanatçıyla kurduğu arkadaşlıklarla Zeitblom şeytani olanı algılamaya başlar.

Ancak Zeitblom, bestecinin samimiyetle hitap ettiği tek kişi olarak Adrian'la olan ilişkisinin benzersiz yakınlığı konusunda ısrarlıdır. Adrian, Schweigestill ailesiyle Münih'ten bir saat uzaklıktaki Pfeiffering'de tanışır ve burası zamanla onun kalıcı evi ve sığınağı haline gelir. Thomas Mann, kurgusal bir kasaba olsa da, Pfeiffering'i gerçek Bavyera kasabası Polling'e dayandırır.

Adrian, 1912'de Schildknapp ile birlikte İtalya'nın Palestrina kentinde yaşarken Zeitblom onları ziyaret eder. Shakespeare'in Aşkın Çabası Boşuna adlı komedisinin opera uyarlamasının müzikal librettosu üzerinde çalışan Adrian, nesnel olarak ya da kendi acılı ruhundan ortaya çıkan bir Mephistopheles figürüyle uzun diyaloğunu orada yapar. Hikayenin dayanak noktası olan bu sayfalarda Zeitblom, Adrian'ın konuşmasının taslağını sunar. Arkaik Almanca konuşan iblis, Esmeralda'nın Adrian'ı tuzağa düşüreceği bir araç olduğunu iddia eder ve eğer şimdi aşkın sıcaklığından vazgeçerse ona bir dahi olarak yirmi dört yıllık bir yaşam (frenginin sözde kuluçka dönemi) teklif eder. Diyalog, Leverkühn'ün düşüncesinin anatomisini ortaya koyar.

Adrian daha sonra kalıcı olarak Pfeiffering'e taşınır ve Zeitblom ile yaptığı konuşmalarda hayata dair daha karanlık bir bakış açısı itiraf eder. Dr. Chaim Breisacher gibi şeytani tipte figürler, eski neslin putlarını yıkmak için ortaya çıkar.

1915'te Ines Rodde evlenir, ancak Rudi Schwerdtfeger'e karşı zina dolu bir aşk besler. Adrian öğürme, baş ağrısı ve migren gibi rahatsızlıklar yaşamaya başlar, ancak yeni ve daha incelikli müzikler üretmektedir; bu durum, büyük eseri, Apocalypsis cum Figuris ('Figürlü Kıyamet' ) oratoryosu için zemin hazırlar. Schwerdtfeger, Adrian'ın yalnızlığına süzülerek, platonik birlikteliklerinin bir ürünü olacak bir keman konçertosu ister.

Ağustos 1919'da Adrian, Apocalypsis'in taslağını tamamlar. Ayrıca aralarında sanat uzmanı Sextus Kridwiss'in, Chaim Breisacher'in, Paleozoolog Dr. Egon Unruhe'nin, edebiyat tarihçisi Georg Vogler'in Dürer konusunda uzman Dr. Holzschuher'in ve şairi Daniel zur Höhe'nin bulunduğu yeni bir entelektüel arkadaş çevresi oluşmuştu. Tartışmalarında burjuva yumuşaklığından vazgeçilmesinin ve ortaçağ öncesi sertlik çağına hazırlık yapılmasının gerekliliğini ifade ediyorlardı. Adrian, Zeitblom'a kolektivizmin Burjuva kültürünün gerçek antitezi olduğunu yazıyor; Zeitblom, estetiğin barbarlığın habercisi olduğunu söylüyordu.

Apocalypsis, 1926'da Frankfurt'ta Otto Klemperer yönetiminde, St. John'un anlatıcılığını 'Erbe' üstlenerek icra edilir. Zeitblom, çalışmayı umutsuz bir özlemle dolu, cehennem gibi kahkahaların kürelerin ve meleklerin yakıcı tonlarına bile aktarılıp dönüştürüldüğü bir eser olarak tanımlar.

Adrian, Rudi'nin talep ettiği konçertoyu bestelerken, sözleşmesinden kaçınmak ve Rudi'yi aşkının elçisi olarak kullanarak bir eş bulmak için çaba gösterir. Ancak kadın Adrian'ı değil, Rudi'nin kendisini tercih eder. Kısa bir süre sonra Rudi, kıskançlık nedeniyle Ines tarafından bir tramvayda vurularak öldürülür. Adrian 1928'de ikinci oratoryosu Doktor Faustus'un Ağıtı'nı (The Lamentation of Doctor Faustus) planlamaya başladığında, kız kardeşinin çocuğu Nepomuk onunla yaşaması için gönderilir. Kendine "Echo" diyen çocuk, herkes tarafından sevilir.

Devasa boyutlardaki eser Adrian'ın zihninde geliştikçe, çocuk hastalanır ve ölür ve Adrian, umutsuzluğa kapılarak, sözleşmesini ihlal ederek ona sevgiyle baktığı için zehirli ve cehennemvari etkilerle onu öldürdüğüne inanır.

Ağıt'ın (Lamentation) partisyonu 1930'da tamamlanır, Adrian arkadaşlarını ve misafirlerini çağırır ve müziği çalmak yerine cehennemi sözleşmesinin hikayesini anlatır ve on yıl sonraki ölümüne kadar süren beyin hastalığına düşer.

Zeitblom onu ara sıra ziyaret eder ve arkadaşının hikayesini anlatırken Almanya'nın "ahlaksız zaferlerinin" çöküşüne de tanıklık eder.

Kaynaklar ve kökenler
Mann, romanın doğuşuna dair kendi anlatısını 1949'da yayımladı. Romanın başlığı ve temaları, Alman edebiyatında şair Goethe'nin Faust I ve Faust II eserlerindeki en yüksek dramatik ifadesinden ayrı düşünülemez ve Mann'ın konusunu, Alman karakterinin o derin, otantik keşfi ve tasviri ışığında ele alma niyetini ilan eder. Ancak ilişki dolaylıdır; Leverkühn'ün karakterinin Faustvari yönü, Nazizmi çevreleyen anormal koşullarda paralellik gösterir. Romanın ilk İngilizce çevirmeni Helen Lowe-Porter, temaları hakkında şunları yazdı:Faustus okuyucuları, ürpererek de olsa, kitabın üç ana damarına dahil olacaklar ve olmalılar: içeriden görülen Alman manzarası ve bunun daha geniş, evrensel kökenleri; yalnızca Alman değil, tüm uygarlığımız için hayati önem taşıyan bir sanatın tasviri; sanatın bir örneği olarak müzik ve sanatların bugün [yani 1949'da] içinde bulunduğu durum; ve son olarak, şeytani olanın çağrılması/daveti.

Temalar
Thomas Mann'ın Doktor Faustus romanı, bir Faust efsanesi yeniden anlatımı olarak; gurur, günaha girme/ayartılma, büyüklüğün bedeli, insanlığını yitirme ve benzeri temaları ele alır. Bir diğer odak noktası ise, İkinci Dünya Savaşı'na giden süreçte Almanya'nın entelektüel çöküşüdür. Leverkühn'ün kendi ruh halleri ve ideolojisi, 1930'larda Almanya'nın entelektüel yaşamında görülen hümanizmden irrasyonel nihilizme geçişi taklit eder. Frengi ve delilikle boğuşan Leverkühn, bedenen ve zihnen giderek yozlaşır. Romanda bu tematik unsurların hepsi – Almanya'nın entelektüel çöküşü, Leverkühn'ün ruhsal düşüşü ve bedeninin fiziksel yozlaşması – doğrudan faşist Almanya'nın ulusal felaketiyle örtüşür. Mann'ın 1938'deki Amerika Birleşik Devletleri konferans turunun yayımlanmış versiyonu olan Demokrasinin Yaklaşan Zaferi adlı eserinde şöyle demiştir: "Üzülerek belirtmeliyim ki, gençlik yıllarımda hayatı ve aklı, sanatı ve siyaseti tamamen ayrı dünyalar olarak gören o tehlikeli Alman düşünce alışkanlığını paylaştım." Artık bunların birbirinden ayrılamaz olduğunu fark etmişti. Doktor Faustus'ta, anlatıcı Zeitblom tarafından Leverkühn'ün kişisel tarihi, sanatsal gelişimi ve değişen Alman siyasi iklimi birbirine bağlanır; Zeitblom tıpkı arkadaşı Leverkühn'ün ruhsal sağlığı için endişelendiği gibi, ulusunun ahlaki sağlığını yoklar ve endişelenir.

Uyarlamalar
Franz Seitz'in 1982'de Batı Alman televizyonlarına uyarladığı romanda Adrian Leverkühn rolünde Jon Finch yer almıştır.
Alexander Sokurov'un Faust (2011) adlı filmi, hem Mann'ın romanından hem de Goethe'nin oyunundan esinlenerek yapılmıştır.

İngilizce çeviriler
H. T. Lowe-Porter, Mann'ın Doktor Faustus da dahil olmak üzere pek çok eserini, neredeyse aynı dönemde tercüme etmiştir. Mann, 1947'de Doktor Faustus'u tamamlar ve 1948'de Alfred A. Knopf, Lowe-Porter'ın İngilizce çevirisini yayımlar. Çevirmen notunda, Bu geniş tuvalin, bu katedral gibi kitabın, bu dokunmuş sembolizm gobleninin kopyacısı rolünü üstlenen herkes gerçekten de büyük zorluklarla karşılaşıyor.' diye belirtir. Tercümesini 'güzel olduğunu iddia edemeyen, ancak her bakımdan son derece sadık bir versiyon' olarak tanımlar. Karakterlerin Erken Yeni Yüksek Almanca konuştuğu metnin bölümlerine karşılık gelen ortaçağ İngilizcesi kelime dağarcığını ve ifadelerini kullanmıştır.
John E. Woods'un çevirisi (Knopf, 1997; Vintage, 1999) daha modern bir çizgidedir ve bu şekilde orijinali yansıtmaya çalışmaz.

Ayrıca bakınız
20. yüzyılın en iyi Alman romanları

Kaynakça
Kaynaklar ve kökenler
Beddow, Michael. Thomas Mann: Doktor Faustus (Cambridge University Press 1994).
Bergsten, Gunilla. Thomas Mann'ın Doktor Faustus: Romanın Kaynakları ve Yapısı adlı eseri Krishna Winston tarafından çevrilmiştir (University of Chicago Press 1969).
Carnegy, Patrick. Müzisyen Olarak Faust: Thomas Mann'ın Doktor Faustus Romanı Üzerine Bir İnceleme (New Directions 1973).
Giordano, Diego. Thomas Mann'ın Doktor Faustus'u ve on iki ton tekniği. Mitlerden Yabancılaşmaya , Calixtilia (n.3), Lampi di Stampa, 2010'da. ISBN .
Adam, Thomas. Doktor Faustus. Das Leben des Deutschen Tonsetzers Adrian Leverkühn, bir arkadaştan yararlandı (S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1947).
Mann, Thomas; çeviri Lowe-Porter, HT (Helen Tracy). Doktor Faustus: Alman Besteci Adrian Leverkühn'ün Bir Arkadaşının Anlattığı Hayatı . Alfred A. Knopf, 1948. ISBN .
Mann, Thomas; çeviri: Winston, Richard ve Clara . The Story of a Novel: The Genesis of Doctor Faustus (New York: Alfred A. Knopf, New York, 1961); ayrıca The Genesis of a Novel (Londra: Secker & Warburg, 1961) adıyla da yayınlanmıştır.
Mann, Thomas; çevirisi Woods, John E. (John Edwin). Doktor Faustus: Alman Besteci Adrian Leverkühn'ün Bir Arkadaşının Anlattığı Hayatı . Alfred A. Knopf, 1997. ISBN .
Reed, TJ (Terence James). Thomas Mann: Geleneklerin Kullanım Alanları . Oxford Üniversitesi Yayınları, 1974. ISBN (kılıflı). ISBN (karton kapak).

Dış bağlantılar