Diyarbakır Muharebesi (1519)

Diyarbakır Muharebesi, 1519 yılında Osmanlılar ve Safevi Devleti arasında gerçekleşen, Orta Doğu ve Mezopotamya üzerindeki hakimiyet mücadelesinin en kritik safhalarından birini teşkil eden büyük bir askeri çatışmadır. Çaldıran Muharebesi (1514) sonrasında Anadolu sahasındaki Safevi askeri varlığı ve siyasi etkisi büyük oranda kırılmış olsa da, bölgedeki jeopolitik gerginlik tamamen sona ermemiştir. Aksine, Diyarbakır ve çevresindeki stratejik geçitlerin kontrolü, her iki imparatorluk için de hem ekonomik bir zorunluluk hem de dini-siyasi bir prestij meselesi haline gelmiştir.

Bu dönemde bölgedeki yerel valiler, uç beyleri ve göçebe Türkmen aşiretleri, iki güç arasında kalmış; bu unsurların değişken sadakatleri ve yerel direnişleri, yeni bir çatışmanın zeminini kaçınılmaz bir şekilde hazırlamıştır. Özellikle Safevi Devleti'nin bölgedeki Şii-Kızılbaş nüfuzunu yeniden canlandırma çabaları ile Osmanlı Devleti'nin Doğu Anadolu'yu tamamen ilhak etme kararlılığı, 1519 yılındaki bu kanlı muharebeyi tetikleyen ana unsurlar olmuştur. Bu muharebe, dönemin askeri taktikleri ve bölge demografisi üzerindeki kalıcı etkileri bakımından tarihi kayıtlarda önemli bir yer tutmaktadır.

Muharebe Öncesi Gelişmeler ve Diplomatik Süreç
1519 yılının başlarında Osmanlı payitahtında Safevi meselesi tekrar gündeme gelmiştir. Sultan Selim, Şah İsmail'in Doğu Anadolu ve Diyarbakır çevresindeki faaliyetlerini tamamen bitirmek amacıyla bir meclis toplamıştır. Bu mecliste Şah İsmail'e karşı kesin bir sefer düzenlenmesi teklif edilmiştir. Tarihi kayıtlara göre, meclis üyelerinin büyük çoğunluğu bu seferi desteklerken, adı 'Gazali' (muhtemelen Canberdi Gazâlî) olarak zikredilen bir komutan lojistik zorlukları öne sürerek çekincelerini belirtmiştir. Ancak Sultan Selim'in kararlı tutumu karşısında muhalefet sonuçsuz kalmış ve Gazali de orduya katılmaya mecbur edilmiştir. Sultan Selim, bu harekâtın idaresini ve koordinasyonunu veliahtı Şehzade Süleyman'a devrederek onu ordunun manevi ve askeri rehberi tayin etmiştir. Osmanlı birlikleri, o dönem stratejik bir kale olan Diyarbakır'ı tamamen kontrol altına almak ve Safevi garnizonlarını bölgeden temizlemek amacıyla Anadolu içlerinden güneydoğuya doğru büyük bir sevkiyat başlatmıştır.

Muharebenin Seyri ve Askeri Taktikler
Safevilerin Diyarbakır valisi ve tecrübeli komutanı Rumlu Div Sultan, Osmanlıların büyük bir güçle üzerine geldiğini haber alınca durumu derhal Şah İsmail'e rapor etmiştir. Div Sultan, Safevi ordusunun hareket kabiliyetini kullanarak Osmanlıları açık alanda karşılama izni istemiştir. Şah İsmail, başlangıçta stratejik bir geri çekilme ve ikmal yollarını kesme taraftarı olsa da, sonunda taarruz izni vermiştir.

Muharebe meydanında Osmanlı ordusunun yaklaşık 50.000 kişilik bir kuvvetten oluştuğu rivayet edilse de, bu sayının içinde yerel milisler ve lojistik birimler de yer almaktadır. Safevi tarafı ise yaklaşık 18.000-20.000 kişilik, tamamı süvarilerden oluşan mobil bir güçle saldırıya geçmiştir. Safeviler, "vur-kaç" ve sahte geri çekilme taktiklerini kullanarak Osmanlı merkez safını yarmaya çalışmıştır. Muharebenin en şiddetli anında Safevi süvarilerinin sert hücumu, Osmanlı birlikleri arasında büyük bir kargaşaya yol açmış ve ağır kayıplar verilmesine neden olmuştur. Osmanlı kaynakları bu çatışmayı büyük bir direnç olarak tanımlarken, Safevi kronikleri (Aləmara-yi Səfəvi gibi) bu çarpışmayı mutlak bir Safevi zaferi ve Osmanlı ordusunun imhası olarak betimler.

Muharebenin Sonuçları ve Bölgesel Etkileri
Muharebe sonucunda Safevi ordusu sahada üstünlük kurarak Diyarbakır çevresindeki askeri kontrolü geçici olarak pekiştirmiştir. Bu zafer, Safevilerin bölgedeki moralini yükseltmiş ve ardından gelen Urfa Muharebesi gibi diğer çatışmalar için zemin hazırlamıştır. Safevi güçleri bu süreçte 40'tan fazla kaleyi ve stratejik noktayı tekrar kontrol altına alarak Osmanlı ilerleyişini bir süreliğine durdurmayı başarmıştır.

Ancak bu başarı uzun vadede kalıcı olmamıştır. Bölgedeki Sünni aşiretlerin Osmanlı'ya olan desteği ve Osmanlı Devleti'nin bitmek bilmeyen insan kaynağı, Safevilerin kazandığı bu taktiksel zaferi stratejik bir sonuca dönüştürmesini engellemiştir. Diyarbakır, ilerleyen yıllarda tekrar el değiştirerek kesin olarak Osmanlı idaresine girecektir.

Kaynakça