Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin İran'daki diplomatik temsilciliği

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin İran'daki diplomatik temsilciliği — Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'ni Kaçar İranı nezdinde temsil eden elçilik kurumudur.

İlişkilerin kurulması
Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra İran ile normal komşuluk ve dostluk ilişkileri tesis etmeye yöneldi. Azerbaycan hükûmeti 12 Eylül 1918 tarihinde İran'a bir maslahatgüzar atanmasını kararlaştırdı. Ancak İran tarafı başlangıçta Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'ni tanımayı ve onunla diplomatik ilişkiler kurmayı reddetti. Nitekim 6 Eylül 1918'de Azerbaycan'ın İstanbul'daki temsil heyetinin başkanı Mehmet Emin Resulzade, Azerbaycan Dışişleri Bakanı'na gönderdiği bilgilendirmede, Kuzey Azerbaycan'da bağımsız bir devletin kurulduğunu ilan eden İstiklal Beyannamesi'nin bir nüshasını İstanbul'daki İran konsolosluğuna sunduğunu, fakat İran konsolosunun bu belgeyi bir zarf içinde geri göndererek Azerbaycan adıyla bir devletin bağımsızlığını tanımadığını bildirdiğini aktarmaktaydı.

1918 yılının baharında Osmanlı birliklerinin İran Azerbaycanı'na girmesinin ardından, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti vatandaşlarının haklarını korumak amacıyla Tebriz'de Azerbaycan konsolosluğu faaliyete başladı. Konsolosluğun başında ilk aşamada Teymur Bey Melik-Aslanov, daha sonra Yusuf Ziya ve Rauf Bey Seferalibeyli yer aldı. Rauf Bey, Tebriz'de Ermeniler tarafından silahlı saldırı sonucu öldürüldü; aslen Erivanlı olan Rauf Bey, Taşnak unsurlarının Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmet üyelerine yönelik suikastlarının kurbanlarından biri oldu. Osmanlı birliklerinin Kasım 1918'de Güney Azerbaycan'dan çekilmesinin ardından İran hükûmeti bu konsolosluğu kapattı.

Aynı dönemde İran'ın Azerbaycan'daki diplomatik temsilciliğinde, İran hükûmetinin temsilcisi olarak Muhammed Han Saidü'l-Vüzera görev yapmış, Lenkeran'daki İran konsolosluğu ise Sadık Han Sadü'd-Devle tarafından idare edilmiştir.

Siyasal faaliyetleri
İran'daki Azerbaycan temsilciliği, ülkede yaşanan toplumsal ve siyasal gelişmeler, İran'daki Azerbaycanlıların durumu ve Azerbaycan Cumhuriyeti'ne yönelik tutumları hakkında Bakü'ye düzenli raporlar göndermiştir. Adil Han Ziyadhanov, Mart 1920'de Dışişleri Bakanı'na yazdığı mektuplarda, İran Azerbaycanı'nda İran'dan ayrılma ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ile birleşme yönündeki propagandanın arttığını, Azerbaycan'ın bu gelişmeleri kendi lehine değerlendirmesi gerektiğini vurgulamıştır. Nisan ayı başlarında gönderilen diğer yazışmalarda, İran'daki genel çöküş atmosferi, Fars çevrelerinin Azerbaycan Cumhuriyeti'ne mesafeli yaklaşımı ile Türk nüfusun kardeşçe ve dostane tutumu karşılaştırmalı biçimde ele alınmış; İran Azerbaycanı'nda bağımsızlık ve merkezden ayrılma eğilimlerinin güçlendiği ifade edilmiştir. 12 Nisan tarihli raporda ise İran Azerbaycanı'nda devrimci ruh halinin daha da belirginleştiği ve Azerbaycanlıların, yönetimin sürekli olarak Tahran'dan gönderilen Fars yöneticiler tarafından yürütülmesine yönelik hoşnutsuzluklarını açıkça dile getirdikleri belirtilmiştir.

Temsilciliklerin kapatılması
Muhammed Hiyabani harekâtı, elçilik tarafından Bakü'ye iletilen bu değerlendirmelerin gerçekliğe ne derece yakın olduğunu ortaya koymuştur. Ancak Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Bolşevikler tarafından işgali, iki ülke arasındaki normal ilişkilerin gelişmesini engellemiştir. Cumhuriyetin işgalinin ardından Azerbaycan'ın İran'daki elçilik ve diğer diplomatik temsilcilikleri faaliyetlerini durdurmuştur. Bolşevik işgali nedeniyle ülkesine dönemeyen Adil Han Ziyadhanov bir süre Tebriz ve Tahran'da yaşamıştır. Annesi Azer Numayun'un Tebriz doğumlu olması ve Kaçar hanedanından Abbas Mirza Naibü's-Saltana'nın torunu, Behmen Mirza'nın kızı olması, onun İran ile olan ailevi bağlarını da güçlendirmiştir. İran'ın İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliği tarafından işgal edilmesinin ardından Türkiye'ye geçen Ziyadhanov, burada kültürel faaliyetlerini sürdürmüştür.

Kaynakça