Ceyhânî

Ebû Abdillâh Muhammed bin Ahmed ( ), veya Ebû Abdillâh Ceyhânî ( ; aynı zamanda Ceyhânî olarak da yazılır), 914-922 yılları arasında Samanî İmparatorluğu'nun Fars veziridir. Kayıp coğrafya çalışması (daha sonraki yazarların kitaplarında korunmuştur) Orta Asya ve Doğu Avrupa'nın 9. yüzyıl tarihi için önemli bir kaynaktır. Oğlu ve torunu da vezirlik yapmıştır.

Hayatı
Ceyhânî'nin hayatına dair çoğu ayrıntı bilinmemektedir. Ahmed Ceyhânî'nin oğluydu ve Ubeydullah Ceyhânî adında bir kardeşi vardı. Eserlerindeki yazım kalıpları, Farsçanın onun ana dili olduğunu düşündürmektedir. Yâkût el-Hamevî ayrıca Ceyhânî'nin sık sık Farsça "bedāw andarūn" ("hızla içeri girmek") ifadesini kullandığını kaydetmiştir. Makdisî, Ceyhânî'nin felsefe, astronomi ve geometri okuduğunu belirtmektedir. Ayrıca Ceyhânî'nin yabancıları bir araya toplayıp onlara topraklar ve farklı bölgelere ulaşmak için kullanılan yollar hakkında sorular sorduğunu da belirtmiştir. İbnü'n-Nedîm'e göre Ceyhânî, Maniheizm gizli bir taraftarıydı.

Ceyhânî, kariyerinin ilk dönemlerinde Ahmed bin Sehl el-Belhî'nin öğrencisiydi ve ona hediye olarak kadın köleler veriyordu, ancak daha sonra Ceyhânî'nin onaylamadığı Kitab al-Qarabin wa'l-dhaba'ih (Kurbanlar ve Adaklar Kitabı) nedeniyle onu terk etti. Ceyhânî, 913 yılında II. Nasr'ın koruyucusu yapıldı. Bir yıl sonra, 8 yaşındaki çocuğu Samanîler İmparatorluğu'nun hükümdarı (emir) oldu ve Ceyhânî vezir olarak atandı


Nasr'ın yaşının küçük olması nedeniyle imparatorluğun naipliğini Ceyhânî üstlendi. Devlet içinde hemen hemen hemen bir dizi isyan patlak verdi; bunların en ciddisi büyük amcası İshak bin Ahmed'in önderlik ettiği isyandı. İsyana İshak'ın oğulları da katıldı; oğullarından Ebu Salih Mansur, Nişabur ve Horasan'daki diğer bazı şehirlerin kontrolünü ele geçirdi. Sonunda İshak yakalandı, Ebu Salih Mansur ise Nişabur'da öldü. Nasr'ın tahta çıkması aynı zamanda Sâmânîler Devleti'nin çevre bölgelerinde istikrarsızlığa yol açtı. Abbâsîler Sistan'ı son kez geri almayı başarırken, Rey ve Taberistan ise Zeydîler Hasan el-Utruş tarafından alındı. Eyaletleri geri alamamalarına rağmen Sâmânîler çok sayıda yerel Deylem ve Gilek önderi görevlendirdiler ve buralardaki mücadelelerde aktif rol aldılar.

Narshakhi'ye göre, Buhara'nın en büyük camisi yıkıldıktan sonra, Ceyhânî bir minarenin inşasını finanse etti. 921 yılında kendisiyle tanışan İbn Fadlan, halkın kendisinden "yaşlı kale" olarak bahsettiğini kaydetmiştir; bu da Ceyhânî'nin hâlâ II. Nasr'ın sarayında en etkili figürlerden biri olarak görüldüğünün kanıtıdır. Ancak bir yıl sonra Ebu'l-Fadl el-Bel'ami vezir olarak onun yerine geçti. Ceyhânî 925 yılında öldü. Oğlu Ebu Ali Ceyhânî, 938'den 941'e kadar Samanoğulları İmparatorluğu'nun veziriydi. Ebû Ali'nin oğlu Ebu Abdullah Ahmed, 974 ile 976 yılları arasında aynı görevi yürüttü.

Çalışmaları
Ebu Abdullah Ceyhânî'yi torunuyla karıştıran İbnü'n-Nedim, Ebu Abdullah'a dört kitap atfetmiştir. El-Nadim'in eserini kendi eseri için kaynak olarak kullanan Yakut el-Hamavi, Ceyhânî ailesinin üç ardışık neslini birbirine karıştırarak daha da fazla karışıklığa yol açmıştır. Tarihçi István Zimonyi'ye göre, dört kitap "her kitap devlet işleriyle ilgili olduğundan, siyasette deneyimli bir yazara işaret ediyor".

Yollar ve Krallıklar Kitabı
El-Mukaddasi'ye göre, Ceyhânî "etrafına bazı yabancılar topladı ve onlara ülkeler ve gelirleri, oraya giden yolların durumu, ufukların üzerindeki yıldızların yüksekliği ve güneşin oluşturduğu meridyen gölgelerinin uzunluğu hakkında sorular sordu". Kitabın tamamı ( Kitāb al-Masālik waʿl-Mamālik) yedi ciltten oluşuyordu ve İbn Hurdâzbih'in tüm eserlerini de içerdiği söyleniyordu.

Mirası
Ceyhânî'nin çalışmalarının çoğu günümüze ulaşmamıştır; büyük ölçüde diğer yazarların çalışmalarında bulunan referanslar aracılığıyla bilinmektedir. Onun çalışmaları, daha sonra Ceyhânî'nin kitabını kullanan ve "dünyanın omurgası boyunca uzanan" bir dağ tanımlayan Müslüman coğrafyacı İbn Havkal'a ilham kaynağı olmuştur.

Ayrıca bakınız
Orta Çağ İslam dünyasında coğrafya

Kaynakça
Özel


Genel