Akhisar, Aksaray

Akhisar, Aksaray ilinin merkez ilçesine bağlı bir köydür.

Tarihçe
Köy, 1928'den beri aynı adı taşımaktadır.

Akhisar, İç Anadolu Bölgesi'nin ve Kapadokya jeolojisinin en karakteristik, çok katmanlı ve köklü geçmişe sahip yerleşim alanlarından biridir. Köyün kurulu olduğu arazi, milattan sonraki ilk yüzyıllardan itibaren Erken Hristiyanlık, Roma ve Bizans dönemlerinde stratejik bir savunma, sığınma ve manevi merkez olarak kullanılmıştır.

Köyün fiziksel olarak üzerinde yükseldiği sarp kayalık yamaçların altı, tamamen insan eliyle oyulmuş devasa bir yer altı organizasyonuna ev sahipliği yapmaktadır. Akhisar Yer Altı Şehri olarak adlandırılan bu tarihi yapı; Roma İmparatorluğu'nun pagan askerlerinin zulmünden ve baskısından kaçan ilk Hristiyan topluluklar tarafından, gizli bir yaşam alanı olarak inşa edilmiştir. Yüzeydeki sivil mimarinin ve evlerin ambar, samanlık, kışlık gibi bölümlerinden gizli geçitlerle bağlantısı bulunan bu yer altı şehri; kat kat aşağı inen tüneller, geniş barınma odaları, hava sirkülasyonunu sağlayan dikey havalandırma bacaları, su kuyuları, savunma anında tünelleri kapatmak için kullanılan devasa dairesel sürgü taşları (değirmen taşı formunda kilit taşları) ve şırahaneler içermektedir.

Bölgedeki tarihi doku yer altıyla sınırlı kalmayıp, yüzey morfolojisine de yansımıştır. Köyün yaslandığı dik kalker ve tüf kayalıklarda, antik dönemin üst düzey yöneticilerine, din adamlarına veya asillerine ait olduğu düşünülen çok sayıda kaya mezarı (Nekropol) yer almaktadır. Aynı zamanda vadi boyunca uzanan yamaçlarda, kaya kütlelerinin içine oyulmuş gözetleme kuleleri, sığınaklar ve Erken Bizans dönemine tarihlenen kilise/manastır kalıntıları mevcuttur

Köyün en önemli tarihsel ve mimari simgelerinden biri, sınırları içerisinde yer alan tarihi Çanlı Kilise ve çevresindeki geniş manastır yerleşkesidir. 10. ve 11. yüzyıl Bizans dönemine tarihlenen bu yapı grubu, sadece tek bir kiliseden ibaret olmayıp, etrafındaki kayalara oyulmuş onlarca konut, şapel, manastır odası ve mezar yapısıyla devasa bir dini yerleşkedir. Çanlı Kilise, mimari açıdan tuğla işçiliği ve haç planlı yapısıyla dönemin Bizans mimari dehasını yansıtan en seçkin örneklerden biridir. Kilisenin içerisindeki duvarlarda Hz. İsa ve havarilerini tasvir eden, döneminin sanatsal üslubunu günümüze taşıyan önemli freskler (duvar resimleri) bulunmaktadır. Bu manastır kompleksi, geçmişte bölgenin en önemli dini eğitim, inziva ve piskoposluk merkezlerinden biri olarak faaliyet göstermiştir

Çanlı Kilise ve çevresindeki manastır kompleksinde yapılan arkeolojik kazılar, dünya tıp ve antropoloji tarihi açısından da çok büyük keşiflere sahne olmuştur. Bu bölgedeki mezar odalarında, Bizans dönemine ait çok iyi korunmuş bebek ve çocuk mumyaları bulunmuştur. Dönemin dini ritüellerine göre mumyalanarak giysileri ve takılarıyla gömülen bu bebeklerin mumyaları, bölgedeki mikroklimal iklim ve toprak yapısı sayesinde bozulmadan günümüze ulaşmıştır. Akhisar sınırlarından çıkarılan bu eşsiz mumyalar, günümüzde Aksaray Müzesi'nin en çok ziyaret edilen ve dikkat çeken parçaları arasında yer almaktadır.

Çanlı Kilise’nin de yer aldığı Akhisar köyü ve çevresinin çok eski bir tarihi geçmişi bulunmaktadır. Ankara'daki kadim arşivlerde 131 numarada kayıtlı olan ve Osmanlı Padişahı III. Murat adına düzenlenen tahrir defterinde bu köy, Hasan Dağı nahiyesine bağlı olarak gösterilmiştir. Eski Akhisar yerleşimi, kayalar içerisinde sarp bir bölgede kurulmuş olup bünyesinde çok sayıda mağara, yeraltı şehri ve kale kalıntısı barındırmaktadır. Bölgedeki kayalıklarda "gemi tokası" olduğu söylenen kalıntıların, esasen antik kale kapısı kalıntıları olduğu bilinmektedir.

11. ve 12. yüzyıllarda Anadolu Selçuklu Devleti'nin bölgeyi fethinin ardından, Hasan Dağı çevresindeki bu stratejik noktaya Orta Asya'dan göç eden Oğuz Türkmen boyları ve Yörük toplulukları yerleştirilmiştir. Bu dönemle birlikte bölgedeki eski gayrimüslim nüfus yerini Türk-İslam kültürüne bırakmış, göçebe yaşam tarzından yerleşik hayata geçilerek tarım ve hayvancılık kültürü köyün ana kimliği haline gelmiştir.

Coğrafya
Aksaray il merkezine 11 km uzaklıktadır.

Aksaray il merkezine 11 km uzaklıkta bulunan Akhisar, coğrafi konumu itibarıyla oldukça stratejik bir noktada yer alır. Köy, arkasını sarp ve dik volkanik kayalıklara yaslarken, önünde uçsuz bucaksız Aksaray Ovası uzanmaktadır. Bu topografik yapı, köyün geçmiş askeri dönemlerde ovadan gelebilecek tehditleri kilometrelerce öteden gözlemleyebilmesine olanak tanımıştır.

Köyün güney ve güneydoğu cephesinde, bölgenin en baskın jeolojik unsuru olan heybetli Hasan Dağı yükselmektedir. Hasan Dağı'nın geçmiş jeolojik çağlarda püskürttüğü volkanik küller ve tüfler, Akhisar çevresindeki vadilerin şekillenmesinde büyük rol oynamıştır. Aşınma sonucunda vadi içerisinde yer yer küçük ölçekli peri bacası oluşumlarına ve ilginç kaya morfolojilerine rastlanmaktadır.

Kültür
Köyün geleneksel mimari dokusunda, Hasan Dağı'nın sunduğu volkanik andezit ve tüf taşları baskın rol oynamıştır. Eski Akhisar evleri, usta taş işçiliğiyle bu yerel taşlardan inşa edilmiştir. Bu taşların en büyük özelliği, gözenekli yapıları sayesinde evleri yaz aylarında serin, kış aylarında ise sıcak tutmasıdır.

Antik çağlardan beri volkanik toprağın getirdiği mineral zenginliği sayesinde bağcılık faaliyetlerinin çok geliştiği köy ve çevresinde, kayalara oyulmuş tarihi şırahaneler (üzüm ezme ve pekmez üretim havuzları) geleneksel üretim kültürünün en eski kanıtlarıdır. Günümüzde modern yerleşimin etkisiyle taş mimari yerini betonarme yapılara bıraksa da, köyün yukarı mahallelerinde ve eski sokaklarında tarihi doku hala hissedilmektedir. Sosyo-kültürel yapı olarak İç Anadolu'nun muhafazakar, geleneksel ve misafirperver Yörük-Türkmen kültürünün ögeleri günlük yaşamda, düğün örflerinde ve yerel konuşma ağzında varlığını sürdürmektedir.

Akhisar köyünün en köklü ve tescilli geleneksel zanaatlarından biri hasır örme sanatıdır. Başlangıç tarihi net olarak bilinmeyen hasır örmeciliği, uzun bir dönem köy halkının en önemli geçim kaynaklarından biri olmuştur. Ancak gelişen teknoloji, sanayileşme ve hazır üretimin yaygınlaşması gibi sebeplerle bu zanaat eski önemini kaybetmiştir.

Günümüzde el emeğinin hak ettiği değeri görmemesi ve genç nesillerin ilgisizliği nedeniyle kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya olan bu sanatı, köydeki kadınlar gelecek nesillere aktarma gayretiyle yaşatmaya devam etmekte ve aile ekonomisine katkı sağlamaktadır. Bu tarihi değeri ve köklü geçmişi sebebiyle Akhisar'daki hasır dokumacılığı geleneği, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından **"Somut Olmayan Kültürel Miras Türkiye Ulusal Envanteri"**ne dahil edilerek tescillenmiştir. Köyün mutfak kültüründe ise geleneksel İç Anadolu tandır kültürü hakim olup; evlerin avlularındaki yeraltı tandırlarında pişirilen tandır böreği, mayalı ekmekler ve kışlık ev peynirleri günlük yaşamın birer parçasıdır.

Nüfus
Kaynakça
Dış bağlantılar
Yerelnet