Filistin (bölge)

Filistin bölgesi veya Filistin toprakları, Doğu Akdeniz'de ve Orta Doğu'da, İsrail topraklarının tamamı ile Gazze Şeridi ve Batı Şeria gibi Filistin Devleti topraklarını kapsayan coğrafi bölgedir. Bölgenin sınırları oldukça tartışmalıdır ve bazı kaynaklar Ürdün'ü de dahil ederler. 20. yüzyıldan beri bölgede Arap ve Yahudi millî unsurlarının mücadelesi devam etmekte, zaman zaman uzun süreli şiddete ve hatta savaşa dönüşmektedir.

Orta Taş Devri'nde bölgede Natufi kültürü hakim oldu. Natufiler mağaralarda yaşıyor, muhtemelen ziraatle uğraşıyorlardı. Cilalı Taş Devri'nde hayvanları evcilleştirmeye, tahıl yetiştirmeye, kilden kap-kaçak yapmaya ve kasabalar kurmaya başladılar. Örneğin Jericho yöresinde MÖ 7000 yıllarına ait, bu durumu ispatlayan kalıntılar vardır.

MÖ 1292'den sonra, 18. hanedanın sonlardaki güçsüz firavunlar gidip yerine 19. hanedanın I. Seti ve II. Ramses (MÖ 1279-13) gibi güçlü kralları geldi. Bu krallar Hititlerin güneye akınlarını körelttiler ve çatırdamakta olan Mısır İmparatorluğu'nu güçlendirdiler. ) kökenli Filistinliler (İng: Philistines) güney sahiline yerleştiler ve yaklaşık bir buçuk asır zarfında Filistin'in çoğunu ele geçirdiler.

II. Kiros'un ilk icraatlarından biri yayınladığı bir fermanla (yak. MÖ 538) Yehuda topraklarının ve yıkılan Kudüs Tapınağı'nın yeniden inşasını emretmek oldu. Babil'de sürgünde olan Yahudiler Kudüs'e geri döndüler ve İkinci Tapınağın inşası başladı.

Ecnadeyn Muharebesi'nin kazanılıp Müslümanların Filistin fethine başladığı zamanlarda Ebû Bekir öldü. Yerine yine Muhammed'in yakın dostu Ömer bin Hattab halife oldu. Halife Ömer bu dönemde Irak üzerine ordular gönderirken Filistin'in fethini de tamamlamaya çalıştı. 638 yılında kutsal Kudüs kuşatıldı ve fazla bir direnişle karşılaşılmadan alındı. Kudüs patriği şehri sadece halife Ömer'e teslim edeceğini söyleyince Ömer Kudüs'e geldi. Alçakgönüllü bir şekilde şehre bir katır üstünde girdi ve şehri teslim aldı.

Emeviler
Abbasiler
Fatımiler
Haçlı Seferleri
Bu bölgeye, özellikle Kudüs'ü geri almak için 8 tane Haçlı Seferi yapılmıştır. I. Haçlı Seferi'nde kurulan Kudüs Krallığı Memlük Devleti tarafından 1299 yılında yıkılmıştır.

Osmanlı hakimiyeti
Filistin bölgesi, Haçlı Seferlerinin ardından yaklaşık iki asır boyunca Memlük hakimiyetinde kaldı. Yavuz Sultan Selim döneminde, Mercidabık Savaşı'ndaki Osmanlı galibiyeti sonucu 24 Ağustos 1516'da bir kısmı Osmanlı topraklarına katıldı. Bölgenin tamamı ise Kanuni Sultan Süleyman zamanında Osmanlı hakimiyetine geçti. Kanuni döneminde İbrahimî dinlerce önemli olan "Harem-i Şerif" kısmının bakımı yapılarak etrafındaki duvarlar yeniden inşa edildi. Osmanlı Devleti, Filistin'i Suriye sınırları içinde Şam'a bağlı Kudüs, Gazze, Nablus ve Safed olmak üzere dört sancağa ayırdı. Daha sonra bu sancaklar Kudüs'e bağlı birer eyalet oldu. Filistin emirlerinden Cezzar Ahmet Paşa döneminde Mısır'ı ele geçiren Fransız İmparatoru Napolyon Bonapart, Filistin'in Yafa şehrini aldı. Cezzar Ahmet Paşa yönetimindeki Osmanlı ordusu 1798'de Akka Kalesi civarında Napolyon'u geri çekilmek zorunda bıraktı.

Osmanlının gerileme döneminde, Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'nın oğlu İbrahim Paşa, Filistin'in tamamını ele geçirdi. Filistin 1840 yılına kadar Mısır'ın yönetimi altında kaldı. Ancak daha sonra tekrar Osmanlı idaresine geçti.

1877 tarihinde Kudüs Osmanlı merkezine bağlı bir Mutasarrıflık oldu. Bir yıl sonra ise Nablus ve Akka Kudüs Mutasarrıflığı'na bağlandı. Böylece Filistin'in kuzeyi Beyrut Valiliği'ne güneyi ise Kudüs Mutasarrıflığı idaresine bırakıldı.

I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkan Osmanlı İmparatorluğu Filistin'deki 402 yıllık hakimiyetini kaybederken çok değer verdiği Kudüs'e zarar gelmemesi için şehri askeri bakımdan boşaltarak tarihe ve kültüre olan saygısını göz önüne alarak şehir dışında savunma yaptı.

İngiliz mandası
Osmanlı İmparatorluğu savaşı kaybedince bugünkü Birleşmiş Milletler'in temelini oluşturan Milletler Cemiyeti (İng: League of Nations) Filistin'i İngiliz himayesine (manda) verdi.

İsrail'in kuruluşu
Sınırları
Modern öncesi dönem
Filistin'in sınırları tarih boyunca değişiklik göstermiştir. Ürdün Rift Vadisi (Arabe Vadisi, Ölü Deniz ve Şeria Nehri'ni kapsayan), her iki bölgeyi de kontrol eden imparatorlukların hakimiyetinde bile zaman zaman siyasi ve idari bir sınır oluşturmuştur. Başka zamanlarda, örneğin Haşmoni ve Haçlı devletleri dönemlerinde ve İncil döneminde, nehrin her iki tarafındaki bölgeler aynı idari birimin parçasıydı. Arap Halifeliği döneminde güney Lübnan'ın bazı kısımları ve Filistin ile Ürdün'ün kuzey dağlık bölgeleri Cund el-Urdun olarak yönetilirken, Filistin ve Ürdün'ün güney kısımları 9. yüzyılda Cund Filistin idari birimine bağlı olan Cund Dimaşk'ın bir parçasıydı.

MÖ 5. yüzyılda Herodot'un Palaestina olarak adlandırdığı bölgenin sınırları ve halkın etnik yapısı bağlama göre değişmektedir. Herodot bazen bunu Kermil Dağı'nın kuzeyindeki kıyı şeridini ifade etmek için kullanır. Başka bir yerde, Filistin'deki Suriyelileri Fenikelilerden ayırırken, topraklarının Fenike'den Mısır'a kadar tüm kıyı boyunca uzandığını belirtir. MS 1. yüzyılda Pliny, Doğu Akdeniz bölgeleri arasında "eskiden Palaestina olarak adlandırılan" bir Suriye bölgesini tanımlar.

Bizans Dönemi’nden itibaren, Palaestina Prima (Birinci Filistin) ve Palaestina Secunda (İkinci Filistin) olarak adlandırılan Bizans eyaletlerinin sınırları, Ürdün Nehri ile Akdeniz arasındaki coğrafi bölgeyi ifade etmiştir.

Arap yönetimi döneminde ise Filastin (ya da “Cund Filastin”) adı, Bizans’taki İkinci Filistin’e karşılık gelen ve Yahudiye ile Samarya'yı kapsayan bölge için idari bir terim olarak kullanılmıştır. Birinci Filistin’e karşılık gelen ve Celile bölgesini kapsayan alan ise Urdunn (Ürdün ya da Cund el-Urdunn) olarak yeniden adlandırılmıştır.

Modern dönem
Ondokuzuncu yüzyıl kaynakları, Filistin'in denizden kervan yoluna, muhtemelen Ürdün Nehri vadisinin doğusundaki Hicaz-Şam yoluna kadar uzandığını belirtir. Diğerleri ise denizden çöle kadar uzandığını söyler. I. Dünya Savaşı'ndan önce Ürdün'ün kuzey bölgesinin çoğu Osmanlı Şam Vilayeti'nin (Suriye) bir parçasıyken güney kısmı Hicaz Vilayeti'nin bir parçasıydı; daha sonra Beyrut Vilayeti (Lübnan) ve Kudüs Sancağı arasında bölünmüştü. Birinci Dünya Savaşı sonunda Osmanlı İmparatorluğu'nun parçalanmasıyla Levant'ta İngiliz mandası kuruldu. Dünya Siyonist Teşkilâtı, Filistin'in sınırlarına ilişkin tanımını 1919'da Paris Barış Konferansı'na yaptığı bir açıklamada vermişti.

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra İngilizler, Yahudi halkı için bir vatan kurma sözü verdikten sonra Filistin Mandası'nı yönetti. Bölgenin modern tanımı, söz konusu idari birimin sınırlarını esas alır. Bu sınırlar kuzey ve doğuda 1920–1923 yılları arasında British Mandate for Palestine (Transürdün Muhtırası dâhil) ve Paulet–Newcombe Anlaşması ile belirlenmiştir. Güney sınırı ise 1906 tarihli Türk-Mısır sınır anlaşması esas alınarak çizilmiştir.


Günümüzdeki kullanım
Filistin bölgesi, adını Filistin halkına ve Filistin kültürüne vermiştir; bu halk ve kültür, genellikle tüm tarihî bölgeyle ilişkilendirilir. 1968 Filistin Ulusal Sözleşmesi, Filistin'i "İngiliz Mandası sırasında sahip olduğu sınırlar dahilinde" "Arap Filistin halkının vatanı" olarak tanımlamıştır.

Ancak, 1988 Filistin Bağımsızlık Bildirgesi'nden bu yana, Filistin Devleti terimi yalnızca Batı Şeria ve Gazze Şeridi'ni ifade etmektedir. Bu tutarsızlık, Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas tarafından Eylül 2011'de Birleşmiş Milletler'e yaptığı konuşmada müzakere edilmiş bir taviz olarak tanımlanmıştır: "...tarihi Filistin topraklarının yalnızca %22'sinde -yani 1967'de İsrail'in işgal ettiği Filistin topraklarının tamamında- Filistin Devleti'ni kurmayı kabul ettik."

Filistin terimi bazen Filistin topraklarının şu anda Filistin Ulusal Yönetimi'nin idari kontrolü altında bulunan kısımlarını ifade etmek için de kullanılır; bu yönetim, Oslo Anlaşmaları şartları uyarınca Filistin Devleti'nin bazı kısımlarını yöneten yarı-devlet bir oluşumdur.

Ayrıca bakınız
Filistin
Filistinliler
Antik Filistinliler
Filistin Yahudileri
Filistin Ulusal Yönetimi
Filistin Kurtuluş Örgütü
Filistin Halk Kurtuluş Cephesi
Sykes-Picot Anlaşması
Balfour Deklarasyonu (1917)
Filistin adının zaman çizelgesi
Notlar
Kaynakça