Başmakçı

Başmakçı, Afyonkarahisar ilinin bir ilçesidir. Denizli ve Isparta illerine sınırı olan ilçe, il merkezine yaklaşık 130 km uzaklıkta yer almaktadır. 2025 yılı sonu TÜİK verilerine göre ilçenin toplam nüfusu 9.208'dir.

İlçenin yüzölçümü 361 km² olup deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 856 metredir.

Tarihçe
Başmakçı'nın bilinen tarihi, MÖ 1750-1200 yıllarında hüküm süren Hititler dönemine kadar uzanmaktadır. Hititlerden sonra bölge, kısa bir süre başkent olarak kabul edilen Dinar (Apemeia) ile Frigyalıların kontrolüne geçmiştir. Ardından Lidyalılar bölgeye hâkim olmuştur. MÖ 6. yüzyılda Persler, MS 4. yüzyılda ise Makedonya Krallığı egemenliği altına girmiştir. Büyük İskender'in ölümünden sonra imparatorluğun bölünmesiyle yöre Selevkosların yönetimine geçmiş, daha sonra Bergama Krallığına bağlanmış ve Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılmasının ardından Bizans toprakları içinde yer almıştır.

Türklerin Anadolu'ya Gelişi
1071 yılında Selçuklu Sultanı Alp Arslan'ın Malazgirt Savaşı'nda Bizans'ı yenmesiyle Anadolu'ya yönelik Türk göçleri hız kazanmış ve Türk boyları Anadolu'nun çeşitli bölgelerine yerleşmeye başlamıştır.

Sarıkeçili Aşireti'ne bağlı Başmakçı cemaati, Azerbaycan'ın güneyinden Anadolu'ya göç etmiş ve ilk olarak Adana-Tarsus bölgesinde konaklamıştır. Bir kısmı Tarsus'ta kalmış, burada Başmakçı adıyla anılan bir köy kurmuştur. Göç eden diğer grup üyeleri ise kuzey ve batı yönlerine ilerlemiş; kuzeye gidenler Çorum çevresine, batıya gidenler ise günümüzde Başmakçı olarak bilinen bölgeye yerleşmiştir. Böylece yerleşim yeri Başmakçı adıyla anılmaya başlanmıştır.

Başmakçı halkının bu bölgeye gelişinin 1100-1200 yılları arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu dönemi destekleyen delillerden biri, bölgede türbesi bulunan ve Abdülkadir Geylani'nin talebesi olduğu belirtilen Abdurrahman Sultan'ın yaşamış olmasıdır.

Anadolu Selçuklularının dağılmasının ardından bölge Germiyanoğulları Beyliği’nin egemenliğine girmiştir. 1276 yılında Germiyanoğulları Beyliği’ne bağlı bir köy (karye) olarak kayıtlara geçmiştir. 1378 yılında Germiyan Beyi Şah Çelebi, kızını Osmanlı Padişahı Yıldırım Beyazıt’a verince Başmakçı da Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Kanuni Sultan Süleyman dönemine ait tapu tahrir defterlerinde Başmakçı, 47 haneli bir köy olarak yer almaktadır. Ayrıca 845 tarihli tamettuat (vergi) defterinde, Dazkırı kazasına bağlı büyük bir köy olarak kayıtlıdır.

Tarih boyunca Başmakçı, Hüdavendigar, Sahipkarahisar ve Kütahya sancaklarına bağlanmıştır.

Yakın Dönem Tarihi ve Yönetimsel Değişimler
24 Ağustos 1892 tarihinde Başmakçı’da meydana gelen büyük depremde, 110 ev tamamen yıkılmış ve 191 ev ağır hasar görmüştür. Mevsimin yaz olması ve halkın harman yerinde bulunması nedeniyle can kaybı yaşanmamıştır. Deprem sonrası padişahın emriyle bölge yeniden imar edilmiştir.

Başmakçı ilçesi I. Dünya Savaşı'nda işgale uğramamış ancak Çanakkale Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı sırasında çok sayıda kayıp vermiştir.

Dinar ilçesinin Dazkırı bucağına bağlı Başmakçı köyü 1945'te bucak olmuş, 1952'de belediye teşkilatı oluşturulmuştur. 1959'da Dinar'a bağlıyken, aynı yıl Dazkırı ilçesine bağlanmıştır. 19 Haziran 1987 tarihli 3392 sayılı kanunla ilçe statüsüne kavuşmuştur. İlçenin tek beldesi Yaka olup, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'ne göre nüfusu 2.000'in altına düştüğünden Yaka Belde Belediyesi kapatılmıştır.

Ekonomi
İlçe ekonomisi tarım, hayvancılık ve özellikle tavukçuluğa dayanmaktadır. Başmakçı, Türkiye'deki yumurta üretiminin ve fiyatlarının belirlendiği en önemli merkezlerden biri olup ticari çevrelerde "Yumurta Borsası" olarak anılmaktadır.

Günlük milyonlarca yumurta üretimi yapılan ilçede, büyük ölçekli tavukçuluk kooperatifleri ve yem fabrikaları istihdamın temelini oluşturur. Türkiye'deki yumurta fiyatlarının belirlendiği bu ilçede, yaklaşık 6 milyon tavuk ile yumurta üretimi gerçekleştirilmektedir. İlçedeki tavuk sayısının, ilçe nüfusunun yaklaşık 600 katı olduğu belirtilmektedir. 6.000'in üzerinde kültür ırkı inekle süt hayvancılığı yapılmaktadır. Ayrıca gül yağı üretimi yapılmakta olup yağın dış ülkelere ihracıyla ilçeye önemli derecede gelir sağlanmaktadır.

Tavukçuluğun yanı sıra ilçe, Isparta havzasının bir parçası olarak ciddi bir gül üretimi potansiyeline sahiptir. İlçe genelinde toplanan güller, yerel gül yağı fabrikalarında işlenerek kozmetik sanayisi için ihraç edilmektedir.

Başmakçı, halk arasında "Afyonkarahisar'ın kooperatifler ilçesi" olarak adlandırılır. İlçede tarım ve hayvancılık faaliyetlerinde kooperatifleşme oranı oldukça yüksektir.
Nüfus
İdari Yapı
Başmakçı ilçesine bağlı 14 köy bulunmaktadır:

Akkeçili
Akkoyunlu
Akpınar
Aşağıbeltarla
Çevlik
Çığrı
Ekinlik
Hırkaköy
Küllüce
Ovacık
Sarıköy
Yaka
Yassıören
Yukarıbeltarla

Mahalleler
İlçe merkezinde 8 mahalle yer almaktadır:

Aşağı Hilal Mahallesi
Barbaros Mahallesi
Çağlayan Mahallesi
Fatih Mahallesi
Gülistan Mahallesi
Mimar Sinan Mahallesi
Yeni Mahalle
Yukarı Hilal Mahallesi

Spor
Başmakçı ilçesini, Afyonkarahisar Amatör Liglerinde Başmakçıspor temsil etmektedir. Maçlarını Başmakçı ilçe sahasında oynamaktadır.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Yerelnet: Başmakçı