Agadir Krizi

Agadir Krizi ya da İkinci Fas Bunalımı (ayrıca Almanca Panthersprung olarak bilinir) Nisan 1911'de önemli bir Fransız askerî gücünün Fas'ın iç kesimlerine konuşlandırılmasıyla tetiklenen kısa bir uluslararası krizdir. Almanya, Fransa'nın genişlemesine itiraz etmedi, ancak kendisi için toprak tazminatı istedi. Berlin savaşla tehdit etti, bir savaş gemisi gönderdi ve öfkeli Alman milliyetçilerini harekete geçirdi. Berlin ve Paris arasındaki müzakereler krizi çözdü: Fransa, toprak imtiyazları karşılığında Fransa'yı koruyucusu olarak Fransız Kongosu'ndan Almanya'ya devrederken, İspanya, Fas'la olan sınırındaki değişiklikten memnun kaldı. Ancak İngiliz kabinesi, Almanya'nın Fransa'ya yönelik saldırganlığından alarma geçti. David Lloyd George, Alman hareketini tahammül edilemez bir aşağılama olarak kınayan dramatik bir "Mansion House" konuşması yaptı. Savaştan söz edildi ve Almanya geri adım attı. Berlin ile Londra arasındaki ilişkiler bozuldu.

Arka plan
Fransa'nın Fas'taki üstünlüğü, 1905-1906'daki Birinci Fas Bunalımı'nı takiben 1906 Algeciras Konferansı ile onaylanmıştı. 1911'de sultanı yeni bir antlaşma imzalamaya zorladılar ve burada Fransız onayı olmadan başka hiçbir antlaşmayı imzalamayacağına söz verdi ve bu nedenle daha önce yapılan anlaşmaları muhtemelen ihlal etti.

Kısmen Almanların, Kraliyet Donanması büyüklüğünde bir filo inşa etme çabalarını da içeren İmparatorluk Almanyası ile Büyük Britanya arasındaki silahlanma yarışı nedeniyle, İngiliz-Alman gerilimi bu dönemde yüksekti. Almanya'nın hamlesi Büyük Britanya ile Fransa arasındaki ilişkiyi test etmeyi ve muhtemelen Büyük Britanya'yı Almanya ile ittifak yapmaya itmeyi amaçlıyordu. Almanya ayrıca, Fas'ın etkili Fransız kontrolünü kabul etmek için tazminat talepleri için de zorluyordu.

Olaylar
Fas isyanı
1911'de Fas'ta Sultan Mevlay Abdül Hafız'a karşı bir isyan çıktı. Nisan ayı başlarında Sultan, Fes'deki sarayında kuşatıldı. Fransızlar, Nisan ayı sonunda bir seyyar kıta göndererek Avrupalıların canlarını ve mallarını koruma bahanesiyle isyanı bastırmaya yardım etmek için birlikler göndermeye hazırlandı. 8 Haziran'da İspanyol ordusu Larache'yi ve üç gün sonra Alcazarquivir'i işgal etti.

Alman donanmasının müdahalesi
Yirmi Haziran'da, Fransa müzakerelere başlamayı kabul etti. On gün sonra hala yanıt vermemişlerdi. Tam o sırada Kiderlen-Wächter, kaiserden bir gambot gemisi göndermek için izin istedi. 1 Temmuz'da Alman savaş gemisi SMS Panther, Alman ticari çıkarlarını koruma bahanesiyle Agadir limanına geldi. Daha büyük olan Bremen-sınıfı kruvazör SMS Berlin günler sonra geldi ve savaş gemisinin yerini aldı. Alman bir sivil olan Hermann Wilberg kuzeyde, kurtarılmak üzere güneye yolculuk etti ve Panther'den üç gün sonra geldi. Fransızlardan ve İngilizlerden ani bir tepki geldi.

Britanya'nın dahil olması
İngiliz hükûmeti, Fransa'yı aceleci önlemler almaktan alıkoymaya ve onu Fes'e asker göndermekten caydırmaya çalıştı ancak başarısız oldu. Nisan ayında Dışişleri Bakanı Sir Edward Gray şöyle yazdı: "Fransızların yapmayı düşündüğü şey akıllıca değil, ancak anlaşmamız uyarınca müdahale edemeyiz". Ellerinin bağlı olduğunu ve Fransa'yı desteklemek zorunda olduğunu hissetti.

İngilizler SMS Panther savaş gemisinin Fas'a gelişinden endişelendi. Kraliyet Donanması, İspanya'nın güneyindeki Cebelitarık'ta bir deniz üssüne sahipti. Almanların Agadir'i Atlantik'te bir deniz üssüne dönüştürmek istediğine inanıyorlardı. Britanya, savaşın çıkması ihtimaline karşı Fas'a savaş gemileri gönderdi. Birinci Fas Krizinde olduğu gibi, İngiltere'nin Fransa'ya desteği, İngiltere-Fransa Dostluk Antlaşması'nın gücünü gösterdi.

Alman malî krizi
Bu krizin ortasında, Almanya finansal kargaşaya maruz kaldı. Borsa bir günde yüzde 30 düştü, halk, banknotları altın için nakit paraya çevirmeye başladı ve bankalarda bir dalgalanma oldu. Reichsbank, bir ayda altın rezervlerinin beşte birini kaybetti. Bu krizi Fransız maliye bakanının yönettiği söylentisi mevcuttu.

Müzakereler
7 Temmuz'da, Paris'teki Alman büyükelçisi, Fransız hükûmetine, Almanya'nın Fas'ta toprak emelleri olmadığını bildirdi ve Almanya, Fransız Kongosu bölgesindeki Almanya için "tazminat" ve Fas'taki ekonomik çıkarlarının korunması temelinde bir Fransız himayesi için pazarlık yapacaktı. 15 Temmuz'da sunulan Alman şartları, Kamerun ve Togoland'ın kuzey kesimini devretme teklifini içerirken, buna daha sonra Fransa'nın Belçika Kongosu ön alım hakkı eklenerek Fransa'dan tüm Fransız Kongo'yu Sangha Nehri'nden denize talep etti.

21 Temmuz'da David Lloyd George, Londra'daki "Mansion House" konuşmasında ulusal onurun barıştan daha değerli olduğunu açıkladığı bir konuşma yaptı: "İngiltere, sanki hiçbir önemi yokmuş gibi çıkarları hayati derecede etkilenen İngiltere'ye kötü davranılırsa Milletler kabinesi, sonra kesin olarak söylüyorum, bu bedel ile barış bizimki gibi büyük bir ülkenin tahammül edemeyeceği bir aşağılama olacaktır." Konuşma, Almanya tarafından Fransa'ya mantıksız bir anlaşma dayatılamayacağına dair bir uyarı olarak yorumlandı.

4 Kasım'da, Fransız-Alman müzakereleri, Fransız-Alman Anlaşması olarak anılan bir konvansiyona yol açtı; bu konvansiyona göre Almanya, Orta Kongo'nun Fransız Ekvatoral Afrikası kolonisinde (günümüzde Kongo Cumhuriyeti) toprak karşılığında Fransa'nın Fas'taki konumunu kabul etti. Neukamerun olarak bilinen bu bölge, Kamerun Alman kolonisinin bir parçası oldu. Bölge kısmen bataklıktır (uyku hastalığının yaygın olduğu yer), ancak Almanya'ya Kongo Nehri üzerinde bir çıkış noktası sağladı. Almanya, Fransa'ya Fort Lamy'nin güneydoğusundaki (günümüzde Çad'ın bir parçası) küçük bir toprak parçası verdi.

Sonrası
Ayrıca bakınız
I. Dünya Savaşı'nın nedenleri
Büyük güçlerin uluslararası ilişkileri (1814-1919)


Kaynakça
Özel


Genel

Konuyla ilgili yayınlar
Anderson, Frank Maloy and Amos Shartle Hershey, eds. Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870-1914 (1918) online, brief summary
Barlow, Ima Christina. The Agadir Crisis (University of North Carolina Press, 1940).
Barraclough, Geoffrey. From Agadir to Armageddon: anatomy of a crisis (1982).
Brandenburg, Erich. (1927) From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870-1914 (1927) online.
Carroll, E. Malcolm, French Public Opinion and Foreign Affairs 1870-1914 (1931). online pp 231–51.
Carroll, E. Malcolm. Germany and the great powers, 1866-1914: A study in public opinion and foreign policy (1938) online ; online at Questia also online review , pp 643–99
Gooch, G.P. History of modern Europe, 1878-1919 (2nd ed. 1956) pp 386–413. online, diplomatic history
Nicolson, Harold. King George V (1953) pp 177–193. online
Somervell, D.C. The Reign of King George V, (1936) pp 229–38.online free
Spender, J.A. Fifty years of Europe: a study in pre-war documents (1933) pp 329–40.