Chichimeca Savaşı

Chichimeca Savaşı (1550-1600) merkezi Meksika bölgesinde örgütlü Chichimeca konfederasyonu ile İspanyol İmparatorluğu adına bölgeyi denetimleri altına almak isteyen konkistadorlar arasındaki savaştır. Çatışmalar günümüzde Bajio olarak adlandırılan bölgede yoğunlaşmıştır. Savaş İspanyol İmparatorluğunun Aridoamerica olarak adlandırılan Kuzey Amerika'nın güneyindeki çorak bölgesindeki yerel halklara karşı yaptığı en uzun, en masaflı ve en başarısız muharebedir. Yaklaşık 40 yıl süren çatışma çok sayıda ateşkes ve barış antlaşmasıyla sonuçlanmış, askerî olarak boyunduruk altına alınamayan savaşçı kabileler tanınan haklarla uzun vadede asimile edilmiş ve Yeni İspanya toplumuna entegre edilmiştir. Savaş günümüzdeki Zacatecas, Guanajuato, Aguascalientes, Jalisco, Queretaro ve San Luis Potosi gibi Meksika federal eyaletlerinde yaşanmıştır.

Arka planı
8 Eylül 1546 günü El Cerro de la Bufa adıyla bilinen ve bugünkü Zacatecas eyalet sınırları içinde kalan bölgede yerliler İspanyol konkistador Juan de Tolosa'ya zengin bir gümüş madeninden çıkan gümüş parçalarını gösterdi. Gümüş madenine dair söylentiler Yeni İspanya boyunca yayıldı. Bölgede bulunan konkistadorlar çabuk zengin olma hayaliyle bölgeye yığıldı. Çok kısa bir süre içinde San Martin, Chalchihuites, Avino, Sombrerete, Fresnillo, Mazapil ve Nieves gibi maden sahaları açıldı. Bölgede bulunan Chichimeca toplulukları atalarından miras geleneksel topraklarının konkistadorlar tarafından fiilen işgal edilmesini reddettiler. Bu durum yetmezmiş gibi İspanyollar madenlerde çalışacak köle ihtiyacı için çevre köylere saldırmaya başlayınca gerginlik arttı. Madenlerin lojistik ihtiyaçlarını sağlamak ve çıkan gümüşü kentlere aktarmak için yine Chichimeca arazisi üzerine yollar inşa edildi. Bu yolalrdan geçen konvoylar Chichimeca saldırılarının asıl hedefini oluşturacaktı.

Chichimecalar
Chichimecalar, bugünkü Saltillo ve Durango bölgesinde yaşayan yarı göçebe halkların genel adıdır. Yaklaşık 160 bin kilometrekarelik bölgede yaşayan Chichimecalar avcı toplayıcı topluluklardan oluşmaktadır. Bazı bölgelerde yerel halkın mısır ve diğer ürünleri ektiği bilinmektedir. Göçebe durumlarından dolayı nüfuslarını tahmin etmek zor olsa da o dönemde 30 ila 60 bin seviyesinde oldukları tahmin edilmektedir. Chichimecalar mevsimsel ürünlerin durumuna ve av hayvanlarının konumuna göre yarı göçebe bir hayat benimsemiştir, dolaysıyal genel olarak çalı çırpılardan oluşurulan basit yapılarda veya mağaralarda yaşarlardı. Dini inanışları kuvvetli olan Chichimecalar atalarının topraklarında özgür bir şekilde yaşar, kendilerine "Rüzgarın çocukları" derlerdi. O dönem İspanyol kaynaklarının anlatımına göre kadınlar ve erkekler az elbise giyer, saçlarını uzatır, vücutlarını boyar ve dövme yaparlardı. Aynı kaynaklar Chichimecaların yamyam olduklarını iddia etse de bunu destekleyen kaynak bulunmamaktadır. Bu söylentinin konkistadorlar tarafından düşmanlarına karşı karalama kampanyası kapsamında düşünülmesi daha doğru olacaktır.

Chichimecalar asıl olarak dört ulustan oluşmaktaydı. Guachichiler, Pameler, Guamareler ve Zacatecolar. Bu uluslar merkezi olmayan şekilde kendi içlerinde yönetilir, görece özerk devletler şeklinde örgütlenmişlerdi. Egemenlik iddiasında bulundukları topraklar çoğu zaman diğer komşu ulus topraklarıyla çakıştığı için dönem dönem birbirlerine saldırdıkları da görülmüştür.

Guachichiler
Bugünkü San Luis Potosí bölgesinde yaşarlardı. Dört ulus içinde en kalabalık olandır ve fiilen Chichimecaların liderleri konumundadırlar. İsimlerini vücutlarını ve saçlarını boyadıkları kırmızı toprak boyasından alırlardı. Maden sahalarına yakın yaşarlardı ve yerel savaşçılardan en korkulanlarını oluştururlardı.

Pameler
Bugünkü Queretaro civarında yaşarlardı. Chichimecaların en barışçıl ulusuydular. Daha kentli kültürü derhal benimseme eğilimindeydiler.

Guamareler
Bugünkü Guanajuato bölgesinde yaşadılar. Oldukça siyasal bir topluluk olan Guamareler, korkulan bir hasım olarak tanımlanmıştır. Meksika'ya Fransız müdahalesi döneminde Meksikalı Cumhuriyetçilere verdikleri destek belirleyici olmuştur.

Zacatecalar
Bugünkü Zacatecas ve Durango bölgelerinde yaşarlardı. Konkistadorlara karşı 1540-1542 döneminde verilen Mixton Savaşı sırasında savaştıkları için İspanyollarla savaş konusunda deneyimlilerdi. Bazıları mısır yetiştirmek için toprağa yerleşirken bazıları göçebeliği devam ettiriyordu.

Savaş güçleri
Chichimecalar göçebe oldukları için İspanyollar onları kesin olarak yenmekte zorlanıyordu. Temel silahları oktu ve bu konuda oldukça iyiydiler. Yayları kısa okları uzun ve obsidyen, volkanik kaya ok uçları kullanıyorlardı. Obsidyen ok uçları kırılgan olsa da İspanyol zırhlarını delebiliyordu. Chichimecalar göçebe oldukları için bölge coğrafyasını çok iyi biliyor ve bunu kendi avantajlarına olacak şekilde kullanıyorlardı. Bölgedeki İspanyollar onların aksine lojistik olarak dışarıdan gelecek yardıma bağlıydı, kendi ihtiyaçlarını sağlayamayacak durumdaydı. Dolayısıyla lojistik hatlarının kesintiye uğraması İspanyolların durumunu çok sarsacaktı. Özellikle Zacateca savaşçıları 5 ila 200 savaşçıdan oluşan değişken gruplar halinde İspanyollara saldırıyor, adeta gerilla savaşı vererek lojistik hatlarını kesiyorlardı.

Savaşın ilerleyen dönemlerinde Chichimecalar düşman içine ajan gönderip istihbarat toplamaya başlamış, yapılacak büyük saldırılar öncesinde şaşırtma taktikleri kullanmış, süvarilerin kabiliyetini azaltmak için atları öldürmüştür. Saldırı sırasında hem atları hem de İspanyolları korkutmak amacıyla vahşi hayvan kılığına girilmiş, İspanyolları kaleler inşa emek ve paralı asker desteği aramak zorunda bırakmışlardır. 1519 yılında atlarla tanışan yerel halklar, ilk kez bu savaş sırasında ele geçirdikleri atlara binmeyi öğrenmiş ve savaş sırasında kullanmıştır.

Savaş
1550 yılının sonlarına doğru patlak veren ilk çarpışmalarda Zacatecaslar Purépecha böglesindeki lojistik hatlarını vurdu. Bir kaç gün sonra ise Zacatecas bölgesi saldırıların hedefi oldu. 1551 yılında Guachichiler ve Guamarelerin de katıldığı saldırılarda San Miguel de Allende bölgesindeki askeri üste 14 İspanyol askeri öldürüldü. İzleyen dönemde Tlaltenango de Sánchez Román bölgesindeki saldırılarda bir kaç ay içinde 120 İspanyol askeri daha öldürüldü. Bu yıllarda madenleri kentlere ulaştıran ana yollar boyunca yapılan saldırılarda konvoylar yakıldı, bölgedeki asker-sivil İspanyollar öldürüldü. Özellikle saldırıya uğrayan konvoylardaki maddi zarar artık kabul eilebilir seviyenin üzerine çıkar. 1561 yılına gelindiğinde savaşta ölen İspanyolların sayısı 4 bini geçmiştir. Bölgedeki savaş ortamı yüzünden yiyiecek ve emtia fiyatları katlanarak artarken, savaş komşu bölgelere yayılır, o zamana dek savaşa katılmayan Pameler de savaşa dahil olur.

İspanyollar önce havuç-sopa taktiği uygulasalar da bunun sonuç vermemesinin ardından 1567 yılında savaşan Chichimecalara karşı kıyım politikasını başlatır. Buna göre diplomasiye yer verilmez, doğrudan savaş yükseltilir ve ayrım yapılmadan kıyım yapılır, savaş esirlerine işkence yapılır. Öte yandan madenlerin işlemesini ve İspanyol sömürge ekonomisine kaynak aktarılabilmesi için San Miguel de Allende'ye giden Camino Real de Tierra Adentro yolunun açık kalması için yol boyunca kaleler inşa edilmiş, bölgeye İspanyol yerleşimcilerin yerleşmesi özendirilmiştir. Bu kararlar uyarınca bölgede oluşan yerleşimler sayesinde Celaya, León, Aguascalientes ve San Luis Potosí gibi kentlerin temeli atılmıştır.

İspanyolların uygulamaya koyduğu kale sistemi ilk başlarda başarılı olsa da 1571 yılına gelindiğinde Chichimeca saldırılarından etkilenmeyen kent ve kale yok gibidir. İspanyollar yerlilerin aksine kaybettikleri profesyonel askerleri ve teçhizatı kolayca yenileyememekte, hem maddi hem de lojistik sorunlar büyüyerek artmaktaydı. Öte yandan dönemsel olarak artan asker sayısı da durumu iyileştirmiyor, zenginlik peşinde koşan askerler köle elde etmek üzere yerlilere saldırınca husumet giderek alevleniyordu. İspanyollar, Caxcanlar, Purepechalar ve Otomiler gibi yerli kabilelerden destek alsalar da durum artık sürdürebilir değildi.

Barış
Savaş ufukta bir sonuç olmadan devam ettikçe zaten zor durumda olan İspanyol hazinesine yükü giderek artıyordu. İlk başta savaş siyasetini savunanlar bile artık yeni bir yol bulunmasını ister hale gelmişti. Savaş yanlısı Augustinyenler ve Fransiskenlere karşı gelen Dominikenler savaşı konkistadorların haksız şiddetinden kaynaklandığını savunarak derhal barış ilan edilmesini istemişlerdir. Kamuoyunun da baskısıyla İspanya Chichimecalarla barışarak, ortadaki sorunu uzun vadede asimilasyonla çözmeye karar verir.

Buna göre Chichimecaların bölgelerindeki askerî birlikler geri çekilir ve buralara İspanyollara sadık kabilelerden ailelerle birlikte, İspanyol güvenlik güçleri ve din adamlarını da içeren İspanyollar yerleştirilir. Chichimecalara erzak, giyecek ve yiyecek yardımları yapılarak tarımsal işlemler öğretiler. Lider kadro ile diplomasi sayesinde çatışma ortamı ortadan kaldırılır ve yaklaşık 40 yıl süren savaş sona erer. İspanyollara sadık yerel kabilerler arasında ilk sömürge döneminde Azteklere karşı savaşan Tlaxcalalar da vardır. İlave örnek olarak bölgede köleliğe karşı adımlar atılarak yerel halkın Hristiyanlaştırılmasına ağırlık verilir. Uzun vadede barış planı işe yaramış ve Chichimecalar zamanla toprağa bağlı, Katolik ve barışçıl bir döneme geçiş yapmıştır.

Önemi
İspanyolların uyguladığı plan kapsamında yerel liderle barış görüşmesi yapmak, Hristiyanlaştırmak, göçebe kabileleri yerleşmeye teşvik etmek ve yiyecek, giyecek, erzak tedarik etmek yüzyıllarca işe yaramış bir siyaset tarzı olur. Ancak bu plan Apaçiler ve Komançiler gibi Kuzey Amerika yerli halklarında başarılı olmayacaktır.

Günümüzdeki durum
Zamanla neredeyse tüm Chichimecalar etnik kimliklerinden kopartılarak Katolik toplum yapısına dahil olup asimile edildi. Bu süreç Meksika Devrimi süreciyle tamamlanmıştır. Günümüzde Zacatecas ve Durango bölgelerindeki Huichollerin Guachichilerin torunları olduğu düşünülmektedir. Bu halklar ücra bölgelerde yaşamakta ve nüfusları 20 bin mertebesindedir. Dışarıya kapalı bir toplumsal yapı içinde yaşayan Huicholler dillerini , dinlerini ve kültürlerini korumaktadır. Ayrıca Santa Catarina eyaletinin güneydoğusunda benzer şekilde kapalı toplum şeklinde yaşayan Pameler muhafazakâr Katolik olarak görülseler de yerel dinlerini sürdürmekte, geleneklerine sahip çıkmaktadır.



Notlar
Kaynakça