Bilinç argümanı

Bilinç argümanı, insan bilincinin (örneğin qualia gibi özelliklerinin) insan bedeninin ve beyninin fiziksel mekanizmalarıyla açıklanamayacağını ileri süren ve bu nedenle insan bilincinin fiziksel olmayan yönlerinin bulunması gerektiğini savunan, Tanrı'nın varlığı lehine bir argümandır. Bu görüş, Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam'daki ruh ve ahiret kavramlarının böyle bir iddiayla tutarlı olması nedeniyle, Tanrı'nın varlığına dolaylı bir kanıt olarak kabul edilir.

Argümanın Felsefi Özeti
Argüman, tümevarımsal veya tümdengelimsel biçimde ifade edilebilir. Argümanın alternatif ve yakından ilişkili bir versiyonu, tümdengelimsel bir argümanda öncül olarak Platonculuku kullanır.

Tümevarımsal Biçim
Richard Swinburne, The Existence of God adlı kitabında argümanın tümevarımsal bir biçimini ileri sürmüştür. Swinburne, zihin-beden düalizmini göstermek amacıyla kişisel özdeşlik argümanını kullanarak zihinlerimizin fiziksel olmayan bir zihinsel unsura sahip olduğunu savunur. Ona göre, fiziksel olmayan ile fiziksel olanın nedensel etkileşim yoluyla birbirine bağlanmasının en olası açıklaması tasarımdır; bu da bir tasarımcının varlığını ima eder. Swinburne, bu tasarımcının Tanrı olduğunu öne sürer. Bu argümanın, tümevarımsal yapısı nedeniyle kesin bir sonuca ulaştırmadığını, ancak Tanrı'nın varlığı lehine güçlü kanıtlar sunduğunu belirtir.

Tümdengelimsel Biçim
Zihinsel durumlar, var olan gerçek fiziksel olmayan zihinsel varlıklardır.
Belirli zihinsel ve fiziksel olay türleri düzenli olarak birbiriyle ilişkilidir.
Bu ilişkilerin bir açıklaması vardır.
Kişisel açıklama, doğa bilimsel açıklamadan farklıdır.
Bu ilişkilerin açıklaması ya kişisel bir açıklama ya da doğa bilimsel bir açıklamadır.
Açıklama doğa bilimsel değildir.
O hâlde açıklama kişiseldir.
Eğer açıklama kişiselse, o hâlde teistiktir.
O hâlde açıklama teistiktir.

Robert Adams gibi teistler, Swinburne'ün argümanının, yalnızca zihinsel durumların varlığına değil, zihinsel/fiziksel ilişkilere odaklanan, biraz farklı bir versiyonunu ileri sürmüşlerdir. Bu görüşler Swinburne'ün argümanına benzemekle birlikte, tümevarımsal değil tümdengelimsel bir biçim alırlar.

William Lane Craig, bilinç argümanını şu şekilde ifade etmiştir:
Eğer Tanrı var olmasaydı, bilinçteki yönelimsel durumlar var olmazdı.
Ancak bilinçteki yönelimsel durumlar vardır.
O hâlde Tanrı vardır.

Peter Kreeft, zihinlerimizin sınırlılıklarına rağmen evrenin anlaşılabilirliğine dayanan tümdengelimsel bir bilinç argümanı ortaya koymuştur. Argümanı şu şekilde ifade eder:
"Evreni anlaşılabilir olarak deneyimleriz. Bu anlaşılabilirlik, evrenin zekâ tarafından kavranabilir olduğu anlamına gelir."
"Ya bu anlaşılabilir evren ve onu kavramaya son derece uygun olan sonlu zihinler zekânın ürünüdür ya da hem anlaşılabilirlik hem de zekâ kör rastlantının ürünüdür."
"Kör rastlantı değildir."
"O hâlde bu anlaşılabilir evren ve onu kavramaya son derece uygun olan sonlu zihinler zekânın ürünüdür."

Kreeft, bu argümanı C. S. Lewis'in akıldan argümanı ile karşılaştırır.

Platonik Biçim
Hristiyan filozof Augustinus (Hippo'lu Augustinus), bazen Hakikat argümanı olarak adlandırılan ve tümevarımsal ya da tümdengelimsel yöntem kullanmadan bilinç argümanıyla yakından ilişkili bir argüman formülasyonu geliştirmiştir. Bu argüman Platonculuktan etkilenmiştir.
Sınırlı zihinlerimiz varlık hakkında ezelî hakikatleri keşfedebilir.
Hakikat, uygun olarak zihinde yer alır.
Ancak insan zihni ezelî değildir.
O hâlde bu hakikatlerin içinde bulunduğu ezelî bir zihin var olmalıdır.

Katolik filozof Peter Kreeft, bunun etkili bir argüman olabileceğini düşünmekle birlikte, bilinç süreçlerine dair bilgimizin henüz yeterince gelişmemiş olması nedeniyle şu aşamada ikna edici olamayabileceğini belirtir. Feser, birçok farklı gerekçe sunarak Platonculuğun doğru olduğunu savunmuş ve Augustinus’un argümanının geçerli olduğu sonucuna varmıştır.

Eleştiriler
Birinci öncül olan fiziksel olmayan zihinsel durumların var olduğu iddiası, bir düalist zihin görüşünü ima eder. Bu nedenle, argümana yönelik bir eleştiri hattı, insan zihni hakkında fizikalizmi savunmaktır. Moreland, birinci öncülü destekleyen argümanlara karşı klasik düalizm savunmalarına atıfta bulunur. Bununla birlikte, birinci öncül zihin felsefesindeki birçok filozof tarafından reddedilmektedir. Düalizmi destekleyen Frank Cameron Jackson, özellikle bilgi argümanı ile tanınan bir filozof olarak, zihin hakkındaki fizikalist ve düalist yaklaşımlar arasındaki tartışma hakkında şöyle yorum yapar:


Eğer kişi birinci öncülü, indirgemeci fizikalizm biçimlerinin yanlış olduğunu kabul edecek şekilde kabul ederse, argüman ilerler. Bu nedenle Moreland, kişiyi “fizikalizmi reddetme” konumundan “teizmi kabul etme” konumuna götürmeye çalışan bir argüman ortaya koymaktadır. Bu geçişteki kritik adım, doğalizmin fiziksel olmayan zihinsel durumları açıklayamayacağını öne süren beşinci öncüldür. Bu öncüle yönelik bir eleştiri Andrew Melnyk tarafından sunulur:


Bununla birlikte Moreland, bilinçli deneyimi ateist bir dünya görüşü içinde açıklamaya yönelik bu tür girişimlerin ad hoc ve yapay olduğunu ve bilinçli deneyimin birçok özelliğini hesaba katmadığını savunur. Moreland, kitabının büyük bölümünde bu öncülü, Michael Martin gibi çoğulcu natüralizmi kabul eden filozoflara karşı savunur. Ayrıca çağdaş zihin felsefecileri John Searle, Timothy O' Connor, Colin McGinn, David Skriba, Philip Clayton ve Jaegwon Kim gibi bilinç olgusunu açıklamaya çalışan filozofları da eleştirir.

Son olarak, sekizinci öncül de sorgulanabilir: neden kişisel bir açıklama zorunlu olarak tektanrıcı (deist veya çoktanrıcı seçenekler yerine) bir sonuca götürmek zorundadır? Bununla birlikte Moreland, bu küçük öncüllerin sorgulanmasının natüralist için sınırlı bir fayda sağladığını, çünkü bunların büyük ölçüde teist içi tartışmalar olduğunu ve Batı dünyasında teizmin kişisel açıklamaları karşılamak için en uygun aday olduğunu savunur. Benzer şekilde Occam'ın usturası uygulanarak yalnızca tek bir kişisel failin yeterli olduğu ileri sürülür.

Kaynakça