Edat

Edat veya ilgeç; farklı tür ve görevdeki kelimeler ve kavramlar arasında anlam ilgisi kurmaya yarayan yardımcı kelime. İlgeçlerin tek başına anlamı yoktur; diğer kelimelerle birlikte, cümle içinde görev kazanır.

Bazı kaynaklarda ünlemler ve bağlaçlar da ilgeç kabul edilir. Bu yazıda ünlemler ve bağlaçlar ele alınmayacak, yalnızca bahsi geçen kaynaklarda son çekim ilgeçleri olarak adlandırılan ilgeçler ele alınacaktır. Türkçede kullanılan başlıca ilgeçler şunlardır:


ancak
başka
beri
bir
bir tek
dair
doğru
değil

değin
denli
dek
dolayı
diye
evvel
gayri
gibi

göre
için
ile
kadar
karşı
karşın
mukabil
önce
ötürü

öte
rağmen
sadece
sanki
sonra
sıra
üzere
yalnız


Edatlardan önce gelen hâl ekleri
Edatlar iliştirildikleri isimlerin yalın hâlleriyle veya ismin diğer hâlleri ile birlikte kullanılabilir. Bu kullanımlardan bazıları ekli hâlleri ile Türkçeye yerleşmiştir ve bazı edatlar her zaman ilgili hâl ekinin ardından kullanılır. Bunlara örnek olarak "-den ötürü", "-e dek", "-den öte", "-e doğru" verilebilir:

Bu çiçekleri annem için alıyorum. ("anne" yalın halde)
Yarına kadar bu ödevi bitirmem lazım. (-e hâli)
Düşük notlarından ötürü çok çalışman gerekiyor. (-den hâli)

İşlevlerine göre edatlar
Başkalık edatı
Başka, gayrı, özge gibi İle edatı -le şeklinde ek biçiminde de yazılabilir. Birkaç farklı kullanımı vardır.

İşin, fiilin, hangi araçla (vasıtayla) yapılacağını, yapıldığını bildirir:

İstanbul'a uçakla gideceğim.

İşin, fiilin kimle yapıldığını, yapılacağını bildirir:

Bu oyuncağı küçük kardeşimle birlikte yaptım.

İşin, fiilin nasıl yapıldığını, yapılacağını bildirerek durum zarfı oluşturabilir:

Büyük bir sevinçle yanıma geldi.

İşin, fiilin nedenini bildirerek edat tümleci olabilir:

Arabanın devrilmesiyle yol trafiğe kapandı.

"İle" edatı, bağlaç olan "ile" kelimesiyle karıştırılmamalıdır. Bağlaç olan "ile", "ve" anlamına gelir:

Ali ile Aydın bize geldiler. (bağlaç)
Bu filmi Ali'yle izlemiştim. (edat)

Türkçenin bazı ağızlarında "birle" kelimesi "ile" anlamında kullanılır ve vasıta edadıdır:
Bayat atı birle sözüg başladım (Tanrı adı ile söze başladım). -Kutadgu Bilig

Yer ve yön edatları
Değin, dek, doğru, kadar, karşı, yan gibi yer veya yön bildiren edatlardır.

Ayvalık'ta denize karşı bir villa almış kendisine.
Eve doğru ıslık çalarak yürürken eski bir arkadaşıma rastladım.
Otomobilimiz bozulunca şehre kadar yürüdük.

Zaman edatı
Beri, önce, evvel, sonra gibi zaman bildiren edatlardır.

Babam yurt dışından döndükten sonra taşınacağız.
Gitmeden evvel bahçe düzenlemesini tamamlamalıyız.
Ne zamandan beri bu işle meşgulsünüz?

Edatların cümlede diğer görevlerde kullanımı
Edat olarak kullanılan bazı kelimeler cümlede başka görevlerde de kullanılabilirler:

Biraz beri gel. (zarf)
Bugün derse başka bir öğretmen geldi. (sıfat)
Yolun karşısına geçerken çok dikkatli olmalısın. (isim)

Cümledeki diğer kelimelerle birlikte sıfat veya zarf öbeği oluşturabilirler:

Dağ gibi adam bu hastalığı atlatamadı. (sıfat öbeği)
Sen de herkes kadar çaba göstermelisin. (zarf öbeği)

Başka kelimelerle birlikte özne veya yüklem görevinde de kullanılabilirler:

Dünkü provada repliğimi unuttuğumda utançtan ölecek gibiydim. (isim, yüklem)
Onun gibisi zor bulunur. (isim, özne)

Diğer dillerde
Türkî dillerde
"tirkelme", Uygur Türkçesi

"artınçı", Tuva Türkçesi

"şılav", Kazak Türkçesi.-

"tatak", Çuvaş Türkçesi.

Bizdiñ şahtalardı jayın Almatıga deyin jazıp jürgen kim? (A. Abişev); Jalt karasam, Şuga üyine karay keti bara jatır eken (B. Maylin) degen söylemderdegi deyin, karay septevlikterin alıp tastap, Almatığa, üyine dep kana aytatın bolsak, ol söylemderdegi oy edevir özgerip ketken bolar edi.

Notlar
Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.