1919 Alevi İsyanı

Alevi İsyanı (Şeyh Salih el-Ali İsyanı olarak da adlandırılır), Şeyh Salih el-Ali liderliğinde İşgal Edilmiş Düşman Toprakları Yönetimi'nin Fransız yetkililerine karşı ve daha sonra Fransa-Suriye Savaşı'nın bir parçası olarak Suriye'de yeni kurulan Fransız Mandası'na karşı, özellikle kıyıdaki Cebel Ensariye dağlık bölgesinde gerçekleşen bir isyandı. İsyan, Suriye'deki Fransız güçlerine karşı ilk silahlı direniş eylemlerinden biriydi ve lideri Şeyh Salih, Şam'daki geçici Arap hükûmetine bağlılığını ilan etti. İbrahim Hananu'nun Halep kırsalındaki isyanı ve Suphi Bereket'in Antakya'daki isyanı da dahil olmak üzere ülkedeki diğer Fransız karşıtı isyanların liderleriyle koordinasyon kuruldu.

Arka plan
İtilaf güçleri ve Arap Şerif Ordusunun Suriye'ye ilerlemesi sonucunda Osmanlı birliklerinin Ekim 1918'de kıyı kenti Lazkiye'den çekilmesinin ardından, Lazkiye'nin Sünni Müslüman yetkileri kentle sınırlı olan geçici bir yönetim kurdu. Lazkiye yönetimi, merkezi Şam'da bulunan geçici bir hükûmet kuran Şerif ordusunun Haşimi lideri Emir Faysal'a bağlılığını ilan etti. Lazkiye'nin doğusundaki Cebel Ensariye dağ silsilesinde ve kıyı kentlerinde kaotik bir durum hüküm sürüyordu ve ağırlıklı olarak Alevilerin yaşadığı bölge birkaç Alevi milis tarafından kontrol ediliyordu. Kasım ayı başlarında bir Fransız askerî birliği Lazkiye'ye çıkarma yaptı, kentin geçici hükûmetini görevden aldı, kentin kontrolünü ele geçirdi ve Suriye'nin geri kalanı üzerinde hak iddia etti.

Alevi İsyanı'nın katalizörü, Fransız askeri yetkililerinin Cebel Ensariye'deki el-Kadmus bölgesinde Aleviler ve İsmaililer arasındaki anlaşmazlıklarda hakemlik yapma girişimiydi. Tarihçi Dick Douwes'a göre Kadmus'taki çatışma, bölgedeki "yerel siyasetin aşiretçi doğası" nedeniyle "kolayca sınıfsal ya da mezhepsel faktörlere bağlanamaz". Çatışma, Osmanlı'nın çekilmesinin ardından Kadmus civarında yeni bir liderler grubunun ortaya çıkması ve kasabanın İsmailî emirlerinin geleneksel otoritesine meydan okumasıyla başladı. Yeni liderlik, bazı emirlerin oğulları da dahil olmak üzere İsmaililer ve yerel Alevilerden oluşuyordu. İki taraf arasındaki gerilim, bir İsmailinin Alevi Hayyatin aşireti liderinin oğlunu öldürmesiyle tırmandı. Hayyatin, cinayeti telafi etmek için geleneksel kan parasını ödememeleri üzerine İsmaili emirlere karşı harekete geçti. Masyaflı Alevi şeyhlerin başarısız arabuluculuk girişiminin ardından Hayyatin ve müttefik Alevi aşiretler Mart 1919'da el-Kadmus İsmaililerine karşı bir saldırı başlattılar.

Mayıs 1919'da, kale köyü Kavabi'nin Sünni Müslüman ve İsmailileri arasında arazi ve hayvanlarla ilgili anlaşmazlıkların yoğunlaşması, Sünni Müslümanların Alevi aşiretleri davet ederek buradaki İsmaililere saldırmalarına neden oldu. Çıkan çatışmalarda yaklaşık 100 köy sakini öldürüldü ve binlerce İsmailî liman kenti Tartus'a kaçtı. Alevi milisler ayrıca Tartus bölgesindeki Rum Ortodoks ve Maruni ağırlıklı köylere de baskınlar düzenlediler. Fransız tahkimi başarısızlıkla sonuçlandı. Douwes'a göre Fransız müdahalesi girişimi çatışmaya "sömürge karşıtı ve milliyetçi özellikler" kazandırdı. Şeyh Salih bu toplantıyı, Fransız askerî güçlerinin Suriye kıyılarını işgal ettiği ve dağları kontrol altına almak için harekete geçtiği haberleri üzerine düzenledi. Şeyh Salih toplantıya katılanları, Fransızların Suriye kıyılarını ülkenin geri kalanından ayırmak amacıyla çoktan işgal ettikleri, Arapların bayraklarını yırttıkları ve onları ayaklanmaya ve Fransızları Suriye'den kovmaya çağırdıkları konusunda uyardı.

El-Kadmus ve Şeyh Bedir'deki muharebeler
Niha'daki zaferinden sonra Şeyh Salih, isyancılarını genel bir komuta ve askeri rütbelere sahip disiplinli bir güç olarak örgütlemeye başladı. İsyancı ordusu yerel halk tarafından destekleniyordu ve bazı kadınlar su ve yiyecek sağlıyor ve tarlalarda işçi olarak erkeklerin yerini alıyorlardı. Şeyh Salih aynı zamanda diğer Alevi şeyhlerinden ve Lazkiye, Baniyas, Tartus, el-Haffah ve bölgenin diğer yerlerindeki Sünni Müslüman ileri gelenlerinden de sürekli destek alıyordu. Bununla birlikte, isyandan önceki aylarda Alevi milislerle çatışma halinde olan küçük İsmaili milis grupları, kıyı dağlarındaki silahlı isyanı bastırma girişimlerinde Fransız ordusuna yardımcı oldu. Cebel Ensariye dışındaki olaylar Şeyh Salih'in isyancı hareketinin başarısına katkıda bulundu. İki önemli olay, dağın hemen güneydoğusundaki büyük bir kasaba olan Telkele'de Dandaşi aşiretinin önderliğindeki halk isyanı ve Mustafa Kemal'in Türk düzensiz kuvvetlerinin Lazkiye'de Fransızlara karşı başlattığı saldırıydı.

Temmuz 1919'dan sonraki bir yıl boyunca Fransız askerî güçleri Cebel Ensariye üzerinde kontrol sağlayamadı. Türk Askeri Arşivlerinden (ATASE) alınan belgeler Salih el-Ali'nin silah almak amacıyla Kemalistlerle doğrudan temas halinde olduğunu göstermektedir. Fransız ordusu onun emirleri doğrudan Türk "karargahından" aldığını iddia etti.

Mustafa Kemal ile Fransızlar arasında yeniden başlayan barış görüşmelerinin ardından Türk yardımı durdu. Bu arada üç koldan oluşan bir Fransız kuvveti toplandı ve Şeyh Salih'in mevzilerini batıda Lazkiye ve Banyas'tan, doğuda ise Hama'dan kuşattı. Nisan ve Mayıs 1921 arasında Fransızlar ve Şeyh Salih'in isyancıları arasında gerçekleşen birkaç çarpışma Fransız kuvvetlerine askeri üstünlük sağladı, ancak Fransızlar ağır kayıplar verdi. ve nerede olduğuna dair bilgi için 100.000 frank ödül teklif etti, ancak bu son çaba başarılı olmadı. Fransızlar Şeyh Salih'i yakalamaktan vazgeçtikten sonra General Gouraud tarafından bir af çıkarıldı. Sonunda, yaklaşık bir yıl saklandıktan sonra, Şeyh Salih Fransız general Gaston Billotte'a teslim oldu. Billotte'un Şeyh Salih'e neden teslim olduğunu sorması üzerine Şeyh Salih ona "Vallahi, savaşacak sadece on silahlı adamım bile kalsaydı, bırakmazdım" dedi. Şeyh Salih 1950 yılında, Suriye'nin Fransız yönetiminden bağımsızlığını kazanmasından dört yıl sonra evinde öldü.

Ayrıca bakınız
Sultan el-Atraş

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar