Emirci Sultan Zaviyesi

Emirci Sultan Zaviyesi, Yozgat ilinin Merkez ilçesine bağlı Osmanpaşa köyünde kurulmuş tarihî bir zaviyedir. Günümüze zaviyenin yalnızca cami ve türbe yapıları ulaşmıştır. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde, Yesevî geleneğine mensup Türkmen şeyhlerinden Emirci Sultan tarafından 13. yüzyılın başlarında kurulmuştur. Zaviye, dönemin Hüseyinabad nahiyesinde yer alan Zîyâret Pazarı bölgesindeki Sultan Emirci köyünde faaliyet göstermiş olup, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde bölgenin dinî, sosyal ve ekonomik merkezlerinden biri olarak önemli rol oynamıştır.

Zaviye, Kayseri ve Kırşehir üzerinden Amasya'ya uzanan tarihî kervan yolu üzerinde bulunması sayesinde yolculara konaklama ve iaşe hizmeti sunmuş, aynı zamanda çevredeki Türkmen topluluklarının iskânında ve bölgenin Türkleşmesi ile İslamlaşmasında etkili olmuştur. Osmanlı döneminde geniş vakıf gelirleriyle desteklenen zaviye; çok sayıda köy, mezra, kışlak, değirmen ve tarım arazisinin gelirlerini tasarruf etmiş, Bozok sancağının en zengin vakıf kuruluşlarından biri hâline gelmiştir.

Zaviyeye ait yaklaşık 250 belgeyi içeren arşivin günümüze ulaşmış olması, Anadolu'daki benzer kurumlar arasında istisnai bir örnek olarak değerlendirilmektedir. Bu belgeler sayesinde zaviyenin kuruluşu, vakıf teşkilatı, mütevellileri ve faaliyetleri hakkında Selçuklu sonlarından Cumhuriyet dönemine kadar uzanan ayrıntılı bilgiler elde edilebilmektedir.

14. yüzyıldan itibaren nüfuzu artan Hacı Bektaş-ı Velî Zaviyesi'nin Emirci Sultan Zaviyesi'ni de etkilemiş olabileceği düşünülmektedir. Nitekim Emirci Sultan'ın, Hacı Bektaş-ı Velî Vilâyetnâmesi'nin yazılışından önce Bektâşî geleneğine dahil edilmiş olması, zaviyenin en geç 15. yüzyıl başlarında Bektâşî kimliği kazanmış olabileceğine işaret etmektedir. 16. yüzyılda ise bu kimlik kesinlik kazanmıştır: zaviye belgeleri arasında yer alan ve 1589 tarihini taşıyan, dönemin şeyhi Seyyid Hasan adına düzenlenmiş bir seyyidlik vesikasında, her biri On İki İmam'dan birini simgeleyen dört teslim taşı motifi ile Bektâşî ve Alevîler nezdinde büyük önem taşıyan Nâdi Ali kıtası yer almaktadır.

Aynı vesika, Emirci Sultan soyundan gelen şeyhlerin seyyid kabul edildiğini de göstermekte, bu durum 1573 ve 1595 tarihli iki ayrı seyyidlik belgesiyle de doğrulanmaktadır. Ayrıca Gelibolulu Mustafa Âlî'nin 1596 yılında zaviyeyi ziyareti sırasında aktardığı bilgiye göre, dönemin zaviye şeyhi Umdet'ül-Mâcin, Bağdat'ta İmam Musa Kâzım Türbesi'nde mücavir olan bir Şiî sufisi olan Şeyh Ebû Türâb'ın halifesidir; bu da zaviyenin Şiî unsurlarla bir bağlantısına işaret etmektedir. Bölgedeki Türkmen topluluklar arasında 15. yüzyıldan itibaren Şiî inançların yaygın olduğu bilinmektedir.

Zaviyenin 17. yüzyıldaki tasavvufi durumuna dair doğrudan bir belge bulunmamakla birlikte, Bektâşî kimliğinden uzaklaşıldığına dair de herhangi bir kayda rastlanmadığından, zaviyenin 17 ve 18. yüzyıllar boyunca Bektâşî kimliğini koruduğu kabul edilmektedir.

Zaviyenin dinî kimliğindeki köklü değişim 19. yüzyılda gerçekleşmiştir. 26 Eylül 1888 tarihli olup zaviye şeyhlerinden biri adına düzenlenen bir Nakşibendî icazetnamesi ve dönemin diğer belgeleri, zaviyenin bu tarihten itibaren bir Nakşibendî zaviyesine dönüştüğünü göstermektedir. II. Mahmud'un 1826'da Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmasının ardından, bu ocakla yakından ilişkili olan Bektâşîlik bir baskıya maruz kalmış, hükümet birçok Bektâşî tekke ve zaviyesine Nakşibendî şeyhler atayarak ya da mevcut şeyhleri Nakşibendî usullerini uygulamakla yükümlü tutarak tarikatın etkisini sınırlamaya çalışmıştır. Bu tekkelerin bir kısmı özgün kimliğini gizlice sürdürürken, Emirci Sultan Zaviyesi gibi bazıları zamanla gerçekten Nakşibendî bir kuruma dönüşmüştür. 1888 tarihli icazetname bu sürecin yansıtmakla birlikte, zaviyenin fiilen 1826'dan itibaren Nakşibendîliğe geçtiği ve kapatılıncaya kadar bu kimliğini koruduğu anlaşılmaktadır.

Arşivi
Zaviyeye ait vakıf arşivi, Anadolu'da bir zaviyeye ilişkin günümüze ulaşan en kapsamlı belge topluluklarından biri olarak kabul edilmektedir. Arşiv, Yıldırım Bayezid döneminden (1389–1403) Cumhuriyet dönemine kadar uzanan 250'den fazla belgeyi içermektedir. Vakfiyeler, beratlar, tahrir kayıtları, icâzetnâmeler ve çeşitli resmî belgelerden oluşan bu koleksiyon, Emirci Sultan'ın tarihî kimliği ile zaviyenin kurumsal gelişiminin ayrıntılı biçimde ortaya konulmasını sağlamıştır.

Medrese, 1898 tarihli Maarif Salnamesi'nde adı geçen bir eğitim kurumu olarak kayıtlı olup bu tarihte 50 öğrencisi bulunduğu, mütevelliliğini ise Nuri Ağa'nın yürüttüğü belirtilmektedir. Ancak bu salnamede kurum Osmanpaşa Tekkesi adıyla anılmaktadır.

Yozgatlı âlim Mehmet Şakir Kuntay'ın bu medreseden icazet aldığı ve bir süre burada müderrislik yaptığı bilinmektedir. Görev tarihleri kesin olarak tespit edilemeyen diğer müderrisler arasında İsmail Efendi, Ethem Efendi ve kendisinden sonra Yusuf Efendi ile Hoca Efendi'yi yetiştiren, Dersiâm unvanıyla tanınan Ziya Efendi de yer almaktadır.

Bölgesel rolü ve tarihî önemi
Zaviye, Yozgat ve çevresindeki Türk dönemine ait bilinen en eski sivil yerleşim merkezlerinden biridir. Emirci Sultan'ın kurduğu zaviyenin çevresinde gelişen yerleşimin zamanla bölgenin önemli merkezlerinden biri hâline geldiği, Türkmen topluluklarının yerleşik hayata geçmesinde ve yeni iskân alanlarının oluşmasında belirleyici rol oynadığı belirtilmektedir.

Cumhuriyet döneminde 1925 yılında tekke ve zaviyelerin kapatılmasına ilişkin kanunun yürürlüğe girmesiyle Emirci Sultan Zaviyesi'nin faaliyeti sona ermiştir.

Kaynakça