Buhtîşû'

Buhtîşû' (veya Bahtîşû‘), yedinci, sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda altı nesil ve 250 yılı kapsayan, ya Fars ya da Suriyeli Doğu Hristiyan hekimlerden oluşan bir ailedir. 5. yüzyılın başlarından itibaren rastlanabilen Orta Farsça - Süryanice adı, bu "Süryani-Fars Nestorian ailesinin" adını taşıyan atasına atıfta bulunmaktadır. Ailenin bazı üyeleri Halifelerin kişisel hekimleri olarak görev yapmıştır. Buhtîşû'nun oğlu Curcîs, 765 yılında Mansûr'un hastalığına baktıktan sonra 10.000 dinar ile ödüllendirilmiştir. Hatta bu ailenin üyelerinden birinin, Kerbela olayları sırasında Şii İmamı Zeynelâbidîn'in hastalığı esnasında kendisine hekim olarak kabul edildiği söylenmektedir.

Buhtîşû' ailesinden yetişen ilk hekimler, I. Hüsrev'in ( ) zamanında kurulan Cündişapur Akademisi'nde öğrenim görmüş ve oradaki hastahanede yaptıkları başarılı çalışmalarla adlarını duyurmuşlardı daha sonra 765’te Bağdat'ın hilâfet merkezi oluşundan sonra 250 yıl süreyle Abbâsî sarayına hekimlik hizmeti vermişlerdir. Platon, Aristoteles, Pisagor ve Galen'in eserleri de dahil olmak üzere Yunan ve Hint bilimlerine oldukça hakimdiler ve Cündişapur'da çalışırken bunların tercümesine yardımcı oldular.

Müslümanların İran'ı fethinden sonra değişen topluma entegrasyonları sırasında aile, yaklaşık 200 yıl boyunca Farsçayı sözlü dil olarak korurken Arapçayı da edindi. Harun Reşid'in veziri ve akıl hocası Yahya bin Halid, Cündişapur Hastanesi ve Akademisi'ne himaye sağladı ve sadece İran'da değil, genel olarak Abbasi İmparatorluğu'nda da astronomi, tıp ve felsefenin gelişmesini ve ilerlemesini sağlamaya yardımcı oldu.

Etimoloji
İlk olarak Orta Farsça "kurtarılmış" anlamına gelen bir terim ve Yeşua / İsa için Süryanice bir bileşenden oluşan isim, "İsa tarafından kurtarılmış" veya "İsa kurtarmıştır" olarak çevrilebilir. 765 yılında Halife Mansûr'un mide rahatsızlığını tedavi etmek için Bağdat'a çağrıldı. Halifeyi başarıyla iyileştirdikten sonra, Bağdat'ta kalması istendi ve 769 yılında hastalanana kadar orada kaldı. Halife, Gondeşapur'a dönmesine izin vermeden önce onu İslam'a geçmeye davet etti, ancak Curcîs, öldüğünde babalarının yanında olmak istediğini söyleyerek reddetti. İnatçılığından eğlenen halife, Curcîs'in gideceği yere ulaşmasını sağlamak için ona bir görevli gönderdi. Curcîs, hizmetli ve 10.000 dinar ücret karşılığında, oğlu II. Buhtîşû'nün Cündişapur'daki hastaneden kurtarılamaması nedeniyle öğrencisi İsa ibn Şahla'yı halifeye göndereceğine söz verdi.

II. Buhtîşû'
II. Buhtîşû', Curcîs bin Buhtîşû'nun oğlu ve Cibrâîl bin Buhtîşû'nun babasıydı. Babası Halife Mansûr'un mide rahatsızlıklarını tedavi etmek üzere çağrıldığında, Cündişapur'daki hastanenin sorumluluğu ona bırakılmıştı. Curcîs, II. Buhtîşû'nin Bağdat'a gidip halifelere bakmasını asla istememiş ve yerine öğrencilerinden birini göndermeyi teklif etmişti. Bununla birlikte, II. Buhtîşû' de ağır hasta olan Hâdî'yi tedavi etmek üzere şehre çağrıldı. 787 yılına kadar Bağdat'ta yerleşemedi; o yıl Halife Harun Reşid şiddetli baş ağrıları çekiyordu. Harun Reşid'i başarıyla tedavi etti ve halife minnettarlıkla onu başhekim yaptı; bu görevi 801 yılında ölümüne kadar sürdürdü.

Cibrâîl bin Buhtîşû'
Alternatif Yazılışları: Djibril b. Bukhtishu', Cibra'il ibn Bukhtyishu, Djabra'il b. Bakhtişu

Cibrâîl bin Buhtîşû', 787 yılından 801 yılında ölümüne kadar Bağdat'taki halifelere hizmet eden II. Buhtîşû'nun oğluydu. 791 yılında II. Buhtîşû', Cibrâîl'i Halife Harun Reşid'in veziri Ca'fer bin Yahyâ el-Bermekî'ye hekim olarak tavsiye etti. Bu tavsiyeye rağmen Cibrâîl, babasının yerine ancak 805 yılında geçti; bu tarihte Harun Reşid'in kölelerinden birini başarıyla tedavi ederek halifenin güvenini kazandı. Hastane ve ona bağlı gözlemevi, Cibrâîl'in tıp eğitimi aldığı ve müdür olarak görev yaptığı Gondeşapur'daki hastanenin modeline göre inşa edildi. Cibrâîl ayrıca, Harun Reşid'in kendi adını verdiği bu yeni hastanenin de müdürlüğünü yaptı.

Bu tür saray görüşmelerinin bir parçası olan Cibrâîl, zaman zaman halifeye, çoğu görevliye izin verilmeyen bir açıklıkla yaklaşırdı. Harun Reşid'in son hastalığı sırasında, Cibrâîl'in halifeye verdiği açık sözlü cevaplar ona utanç getirdi ve kısa süre sonra ölüm cezasına çarptırıldı. Fadl ibn el-Rabi tarafından idamdan kurtarıldı ve daha sonra Emîn'in hekimi oldu. Memûn iktidara geldikten sonra Cibrâîl tekrar hapse atıldı, ancak Hasan ibn Sahl'ı tedavi etmesi gerektiği için 817 yılında serbest bırakıldı. Üç yıl sonra yerine damadı Mihail geçti, ancak Mihail halifeyi tedavi edemeyince 827 yılında tekrar Bağdat'a çağrıldı. Halifenin gözü önünde 827 ile 829 yılları arasında öldü ve Hristiyan olduğu için Dicle'nin doğu kıyısında, günümüz Irak'ında bulunan Tizpon'daki Aziz Sergius Manastırı'na gömüldü. Cibrâîl'in, Harun Reşid'e 23 yıl ve Bermakidlere 13 yıl hizmet ederek elde ettiği kariyer gelirinin 88.800.000 dirhem olduğu tahmin ediliyor; bu rakama daha küçük hastalardan aldığı ücretler dahil değil.

Huneyn bin İshak, birkaç yıl Yunanca çalıştıktan sonra Cibrâîl'in tavsiyesini aldı ve bu sayede daha sonraki yüzyıllarda hem Yakın Doğu'da hem de Avrupa'da çevirileriyle tanındı.

III. Buhtîşû'
Buhtîşû' bin Cibrâîl, ayrıca III. Buhtîşû‘ olarak da bilinir (ö. 256/870). III. Buhtîşû‘ bu aileden yetişen altıncı hekim olarak babası Cibrâîl bin Buhtîşû'nun 828’de Tizpon'da ölümü üzerine Halife Memûn (h. 813-833) tarafından saray başhekimliğine getirilmiş ve halifenin Bizans seferleri sırasında daima yanında bulunmuştur.

Yuhanna ibn Buhtîşû'
Ubeydullah bin Buhtîşû'
III. Cibrâîl
III. Cibrâîl, Halife el-Muktadir'in maliye memuru Ubeydullah ibn Buhtişu'nun oğluydu. Babasının ölümünden sonra annesi başka bir hekimle evlendi. III. Cibrâîl, annesinin ölümünden sonra parasız kaldığı Bağdat'ta tıp eğitimine başladı. Kirman'dan gelen bir elçiyi tedavi ettikten sonra, Büveyhî hükümdarı Adudüddevle tarafından Şiraz'a çağrıldı, ancak kısa süre sonra Bağdat'a geri döndü. Bağdat'tan sadece kısa istişareler için ayrıldı, hatta onu Kahire'ye yerleştirmek isteyen Fâtımî Azîz'in teklifini bile reddetti. III. Cibrâîl, 8 Haziran 1006'da ölmüştür.

Ayrıca bakınız
İranlı bilim insanları listesi
Curcîs bin Buhtîşû'
Cibrâîl bin Buhtîşû'
Buhtîşû' bin Cibrâîl
Ubeydullah bin Buhtîşû'
Yuhanna bin Buhtîşû'

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
British library, Bukhtishu's family books
National Library of Medicine of The United States