Acâibü'l-Mahlûkāt

ʿAcâʾibü’l-maḫlûḳāt ve ġarâʾibü’l-mevcûdât ( (Ya da Yaratıkların Harikaları ve Yaratılışın Mucizeleri) adlı eser , Moğolların Harezm İmparatorluğu'nu işgalinden kısa bir süre önce 1203 yılında Kazvin'de doğan Zekeriya el-Kazvinî'nin önemli bir paradoksografi ve kozmografi çalışmasıdır.

Çalışmanın arka planı
Eskiden coğrafya ve seyahatle ilgili kitaplara genellikle “Acâibü’l-büldân”, “Acâibü’l-Hind”, “Acâibü’l-mahlûkāt” gibi isimler verilirdi. Buradaki acâib kelimesi “hârikalar, görülmemiş ve duyulmamış garip şeyler” anlamına gelmektedir.

el-Kazvinî'nin Acâibü'l-Mahlûkāt adlı eseri, özgünlükten yoksun olduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir. Eserinin önemli kısımları Yâkût el-Hamevî'nin Mucemü’l-Büldân adlı eserinden türetilmiştir. ancak el-Tūsī', tevhid ve yaratılışın birliği ile karakterize edilir.

Göksel kozmografi
cinler ile ilişkilendirilir veya hastalıklara karşı bir çare olarak kullanılır: zümrüt, hastalıkları iyileştirir ve şeytanları kovar; "konuşma" taşı olarak adlandırılan bir taş muskalar ve sihirli içecekler için kullanılır; kehribar ilk olarak İblis tarafından keşfedilmiştir; Aristoteles'e göre, el-Kazvinî'nin sık sık alıntı yaptığı taş inceleme kitabına göre, İskender adamlarını şeytanlardan korumak için faylak taşını kullanmıştır; bu taş sihirbazların ve şeytanların etkisini ortadan kaldırır ve cinlerden korur. Bahta taşı ise, güneşin hiçbir etkisinin olmadığı, kozmik okyanusun yakınında, en karanlık noktada bulunduğu şeklinde tanımlanır.

Analiz
Carl Brockelmann tarafından "İslam kültürünün en kıymetli kozmografisi" olarak adlandırılan el-Kazvinî'nin kozmografisi, Arapçadan İslami dillere yapılan çok sayıda el yazması ve çevirisi günümüze ulaştığı için İslam dünyasında en çok okunan eserlerden birisidir. Bilim insanları bu eserden alıntıları Batılı okuyuculara sunmuşlardır.

el-Kazvinî'nin anlayışında, evren mutlak Hakikat'in veya Allah'ın tezahürüdür. Allah'ın "Ol!" emri, evrendeki her şeyin bir yeri ve aralarında karşılıklı bir ilişki olmasını sağlamıştır. İslam geleneğinde, insanlığın görevi Allah'ın yaratılışının hikmetini olabildiğince anlamaktır. Allah, bu kozmik yapının nihai amacıdır.

Geleneksel İslami ilimler, metafizik sistem içinde temel bir role sahip olan kozmoloji ile bağlantılıdır. Kozmoloji evrenin manevi yönüyle ilgilenirken, kozmografi fiziksel yönü ve süreçleriyle ilgilenir. el-Kazvinî, insanlığın Allah'ın harika ve bilgece tasarlanmış yaratılışını araştırmak, hayretle düşünmek ve olabildiğince anlamak için çaba göstermesinin şart olduğunu belirtir. Bu şekilde insanlık bu dünyada ve ahirette zevk kazanacaktır. Bunun yanı sıra el-Kazvinî, kitabında önemli terminolojiyi şöyle açıklıyor: 1) Mucizeler, insanın nedenini ve sonuçlarını kavrayamadığı için kafasını karıştıran bir olgudur; 2) Yaratılış, Allah hariç her şeydir; ya özseldir (beden, manevi madde) ya da tesadüfidir (diğer); 3) Garip olan, nadir olan, bilinen ve tanıdık şeylerden farklı olan ve hayret uyandıran bir şeydir; 4) Yaratılış çeşitli şeylere ayrılır: nedeni bilinmez, insan onu kavrayamaz ve bütünüyle bilinir ancak ayrıntıları bilinmez (örneğin gök küreleri).

Dahası, el-Kazvinî kitabının girişinde, yeryüzünde insanın en iyi arkadaşının kitaplar olduğuna inandığı için evini ve ailesini bırakıp kitap okumaya gittiğini belirtiyor. Allah'ın yaratılışındaki harika ve garip şeylere hayran kalmıştı. Kur'an'da (50:6) belirtildiği gibi, ne kadar mükemmel bir yaratılıştır bu. Güçlü ve engin evrendeki yaratılmış şeyleri açıklarken (51:47), bilim insanlarının açıklamalarına dayanarak güneşin yörüngesini anlatıyor, ancak aynı zamanda Cebrail meleğinin Muhammed'e güneşin 500 yıl veya fersah (bir fersah yaklaşık 6 kilometredir) ileriye doğru hareket ettiğini söylediği bir hadisi de aktarıyor. Muhammed'in "Hayır" dediği andan "Evet" dediği ana kadar geçen süre.

El-Kazvinî'nin görüşüne göre, Kur'an'ın bildirdiği gibi (10:101), göklerde ve yerde, denizlerde ve kıyılarında harika şeyler mevcuttur; çünkü bunların başlangıcı ve sonu belirsizdi; bunlar, harika ve garip yaratıklarla dolu bilinmeyen bir dünyanın parçasısıdır. Yahudi-İslam geleneğini takip eden El-Kazvinî, başlangıçta Allah'ın bir madde yarattığını, sonra onu erittiğini ve dumanından göklerin, tortularından da yerin oluştuğunu; gök ve yerin önce bir arada olduğunu ve Allah'ın onları ayırdığını (Kur'an 21:31) ve yaratılışını altı günde tamamladığını doğrular. Allah toplamda yedi gök ve yedi yer yaratmıştır (Kur'an 65:12).

Bilinen ya da bilinmeyen her yaratılmış şey, kendi içinde ilahi bir bilgelik işareti taşır ve Allah'ın birliğini temsil eder. Batlamyus'un evren tasarımına dayanarak, el-Kazvinî gökyüzünde 9 küreden bahseder: Dünya, Ay, Merkür, Venüs, Güneş, Mars, Jüpiter, Satürn ve diğer tüm küreleri kapsayan ve gece-gündüzü yaratan küreler küresi; bunların hepsinin kendi yörüngeleri vardır. Bir yandan bu ve diğer yıldızlara bilimsel terimlerle küreler veya gezegenler olarak atıfta bulunurken diğer yandan Ay'ın, Kuzey Kutbu'nun ve Güney Kutbu'nun insan ve hayvan üzerindeki etkilerini, örneğin hastalıkları iyileştirme gücüne sahip olmalarını, halk arasında yaygın olan sözlerle destekler.

İnsanlığın amacı mükemmelliğe ulaşmak ve kötü alışkanlıklardan ve davranışlardan kaçınmaktır. İyi karakter bu hayatta ve ahirette daha önemlidir; kötü karakter affedilemez bir günahtır ve insanlık onun aracılığıyla cehennemde en aşağılık mertebeye iner. Dolayısıyla iyi karakterli bir insan melek gibidir, kötü karakter ise hor görülen Şeytan'ın özelliğidir. El-Kazvinî'nin burada ele aldığı konu, bir bakıma antropolojidir .

Daha sonraki etki
Ahmed Bîcan, 1453 yılında Dürr-i Meknûn eserinde el-Kazvinî'nin kozmolojisini yeniden ele alarak, Türk okuyucularına sade Türkçe düzyazıyla (orijinalinin yaklaşık beşte birine indirgenmiş) çok kısaltılmış bir versiyon sunmuş ve bazı yeni materyaller eklemiştir. Bîcan'ın çevirisi daha sonra Giovanni Battista Donado tarafından Venedik'te (1688) yayımlanan Della Letteratura de Turchi adlı eserinde, İtalyancaya çevrilmeyi hak ettiğini düşündüğü Türkçe eserler listesine dahil edilmiştir.

Notlar
Kaynakça
Özel


Genel

(edition of the Arabic text; full text)
(German translation)
Ansbacher, Jonas. Die Abschnitte über die Geister und wunderbaren Geschِpfe aus Qazwînî's Kosmographie, in: Fuat Sezgin, Islamic Geography vol. 201.
(partial German translation)
Ruska, Julius. Das Steinbuch aus der Kosmographie des Zakarijâ ibn Muhammad ibn Mahmud al-Kazwînî, in: Fuat Sezgin, Islamic Geography vol. 201.
Von Müller, Johann. Auszüge aus dem persischen Werke Adschaibul-machlukat des Zacharia ben Mohammed Elkazwini in Sezgin Islamic Geography vol. 201.
Wüstenfeld, Ferdinand, in: Fuat Sezgin, Islamic Geography, vol. 201.


Dış bağlantılar
Islamic Medical Manuscripts at the U.S. National Library of Medicine,
ibid,
ibid,
ibid,
ibid,
ibid,
Full digitised version on Cambridge Digital Library
Digital version of Kitāb ʿajā'ib al-makhlūqāt va gharā'ib al-mawjūdāt Or. 8907 Leiden Üniversitesi Kütüphanesi
Encyclopædia Iranica article