Abşeron'un taş yolları

Abşeron taş yolları veya Abşeron araba yolları, Azerbaycan'daki Abşeron Yarımadası'nda, Türkan, Hövsan, Nardaran, Dübendi, Kale ve Surahanı yerleşim birimlerinde tespit edilen antik dönemlere ait taş güzergahlardır.

Tarihçiler Abbasgulu Ağa Bakıhanov ve Sara Aşurbeyli gibi önemli tarihçiler, farklı dönemlerde kaleme aldıkları çalışmalarında bu antik yolları konu edinmişlerdir.

Tanım
Dünyanın dört bir yanında keşfedilen taş yolların amacı, bilim dünyası için hala bir gizem olmaya devam etmektedir. Araştırmacılar bu konuda çeşitli açıklamalar ortaya koymuşlardır. Uluslararası bilimsel kaynaklarda bu taş yollar "araba yolları" olarak adlandırılmaktadır. Ancak taş yolların iz sayısı ile derinlik ve genişliklerindeki çeşitlilik, bunların araba tekerlekleri için uygun olmadığını göstermektedir. Bazı bölgelerde taş yolların derinliği yarım metreye kadar ulaşmaktadır. Ayrıca, bu taş yolların ne zaman inşa edildiğine dair farklı hipotezler de ileri sürülmektedir.

Abşeron'un taş yolları
Tarihte
Abşeron'un taş yolları hakkındaki ilk yazılı bilgi, 1830'da Bakü'yü ziyaret eden akademisyen Lents tarafından kaydedilmiştir. Lents, Büyük Zire adasını araştırırken, kayalara oyulmuş araba yollarını ortaya çıkarmıştır. Taş yolların, Bakü Körfezi'nin en güney noktası olan Şih köyüne veya Şih Dili'ne doğru suya uzandığını belirtmiştir.

Bir dönem Abşeron'daki arkeoloji ekibine başkanlık yapan Abbasgulu Ağa Bakıhanov da taş yollar hakkında yazmış ve şu ifadeleri kullanmıştır: Tarihçi Sara Aşurbeyli ayrıca Biilge ve Nardaran köylerinin yakınında bulunan Ümit Kayası'nda denize doğru uzanan iki tekerlekli araba yollarının olduğunu da kaydetmiştir.

Açıklama
20. yüzyılda bu yollar Hövsan ve Türkan arasındaki "Kurgan Bozkırı"nda, daha sonra Dübendi, Kale ve Surahanı çevresinde keşfedilmiştir. Bakü'de, Bakanlar Kurulu binasının arkasındaki Şelaleli Park'ta da eskiden bu tür yollardan birkaçının bulunduğu söylenmektedir.

Abşeron'daki taş yollar da, Malta ve Akdeniz çevresindeki taş yollarla benzerlik gösteren bir şekilde, antik mezar ve tapınak alanlarının yakınından geçmektedir. Türkan çevresindeki taş yollar, arkeologların M.Ö. 3.-2. binyıla tarihlendirdiği mezar höyüklerinin ve antik bir yerleşim yerinin yakınından geçmektedir. Dübendi'deki taş yollar Pirallahı Adası'na doğru uzanmaktadır. Aynı zamanda, Nardaran Pir ve Bibiheybet Kutsal Alanı'nın yakınlarında da aynı taş yollara rastlanmaktadır. Kız Kulesi yakınlarında da taş yolların kalıntıları görülebilmektedir.

Malta'daki ve Abşeron'daki yolların ortak özelliklerinden bir diğer, her iki bölgede de taş yolların denize doğru uzanmasıdır. Akdeniz adaları ve kıyılarındaki taş yolların bazı bölümleri denize doğru uzanmakta, su altına girmekte ve deniz tabanında önemli derinliklerde devam etmektedir. Bu durum, taş yolların deniz ve okyanus seviyesinin günümüze kıyasla çok daha düşük olduğu bir dönemde inşa edildiğini göstermektedir.

Taş yolların tahribatı
Son birkaç on yılda, Abşeron Yarımadası'ndaki henüz keşfedilmemiş veya yeterince incelenmemiş pek çok antik güzergah; kontrolsüz yapılaşma, taş ocağı faaliyetleri ve bölgedeki taşınmaz kültür varlıklarına dair farkındalık eksikliği neticesinde ciddi tahribata uğramıştır. Bunun bir diğer nedeni de bu yolların arkeolojik anıt olarak tescil edilmemiş olmasıdır.

Haziran 2022'de, bölgede faaliyet gösteren bir şirket tarafından "Kurgan Çölü" ve "Türkan Yerleşimi" anıtlarının yakınında bulunan taş yollar tahrip edilmiştir.

Temmuz ayının sonlarında Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanı Anar Kerimov, "Kurgan Bozkırı", "Türk Yerleşimi" ve "Taş Yollar"ın tarihi anıtlarını incelemiş ve korunmaları konusunda talimatlar vermiştir. Günümüze ulaşan taş yollar çitlerle çevrilerek koruma altına alınmıştır.

Resim galerisi
Kaynakça
Dış bağlantılar
Abşeronun qədim daş yolları / Faiq Nəsibov
Abşeronun daş yolları
Faiq Nəsibov: Qədim kurqan çölü və Abşeronun daş yolları / MIRAS Social Organization
Absheron Stone Cart Ruts
Qədim daş yollar / ATV