Azerbaycan Cemiyeti

Azerbaycan Cemiyeti, İsmail Şems'in girişimiyle 1941 yılında Tebriz'de kurulan bir örgüttür. Örgüt üyelerinin başlıca talepleri, İran Anayasası'nda belirtildiği gibi bir il meclisinin kurulması, halk tarafından Millî Meclis'e temsilci seçimi yapılması, her düzeyde Azerbaycan dilinde eğitim verilmesi ve Azerbaycan dilinde kitapların yayınlanmasıydı.

Cemiyetin kurucuları, Sovyetler Birliği'nin işbirliği teklifini reddettikleri için sadece İran hükûmeti tarafından değil, Sovyetler Birliği tarafından da zulme uğramışlardır. Sonuç olarak, örgüt ve yayın organı olan "Azerbaycan" gazetesi 6 ay sonra yasaklanmıştır. Cemiyetin önde gelen üyeleri, SSCB'nin özel servisleri tarafından zorla Azerbaycan SSC topraklarına götürülmüş ve orada 7 ay boyunca hapsedilmişlerdir.

Hakkında
Ağustos ve Eylül 1941'de İngiliz ve Sovyet birlikleri İran'a girmişlerdir. 17 Eylül 1941'de Rıza Şah tahttan feragat ederek İran'ı terk etmiştir. Bunun ardından ülkede hapsedilen siyasi mahkûmlar serbest bırakılmış ve çeşitli siyasi örgütler ortaya çıkmaya başlamıştır. Azerbaycan Cemiyeti, Ekim 1941'de İsmail Şems'in girişimiyle Tebriz'de kurulmuştur. Cemiyetin kurucuları arasında Hacı Mirza Ali Şebüsteri, Ali Meşinçi, İsmail Şems, Hilal Nasiri ve diğer bazı isimler bulunmaktaydı. Hacı Mirza Ali Şebüsteri cemiyetin başkanı, İsmail Şems ise başkan yardımcısı seçilmiştir. Cemiyetin ana amacı, Azerbaycan'ın yalnızca Azerbaycanlılar tarafından yönetilmesini ve Azerbaycan Türkçesinin Azerbaycan'ın resmi dili olarak tanınmasını sağlamaktı. Topluluğun Tahran'da ve diğer şehirlerde de şubeleri bulunmaktaydı.

11 Kasım 1941'de, cemiyetin basın organı olan "Azerbaycan" gazetesi yayınlanmaya başlamıştır. Bu gazetenin editörlüğünü Hacı Ali Şebüsteri ve İsmail Şems yapmaktaydı. Gazete yarı Farsça ve yarı Azerbaycan Türkçesi olarak yayınlanıyordu. Gazetenin bir sayısında cemiyetin amacının sosyal ve ulusal özgürlüğe ulaşmak olduğu belirtilmiştir. Azerbaycan'a özerklik verilmesi ve Tebriz'deki Pehlevi Caddesi'nin adının "Settar Han" Caddesi olarak değiştirilmesi konusu ilk kez "Azerbaycan" gazetesinde gündeme getirilmiştir. Cemiyet üyeleri anayasal yönetim sisteminin uygulanmasını, bir il meclisinin kurulmasını, halk tarafından Millî Meclise temsilci seçilmesini, Azerbaycan'da yeni sanayi tesislerinin inşa edilmesini, her düzeyde anadilde eğitimin düzenlenmesini ve anadilde kitapların yayınlanmasını talep etmişlerdir.

Azerbaycan Cemiyeti'nin girişimiyle, İran Meşrutiyet Devrimi liderleri Settar Han ve Bakır Han'ın anısına bir gece düzenlenmiştir. Bu gecede, Tebriz'deki Pehlevi Cadesi'ne Settar Han'ın adının verilmesine karar verilmiş ve bu karar cemiyet üyeleri tarafından kısa sürede hayata geçirilmiştir.

Cemiyetin girişimiyle bir tiyatro topluluğu kurulmuştur. Bu topluluk, Şubat 1942'de diğer tiyatro ve sanat gruplarını örgütte birleştirmek amacıyla bir yönetim kurulu oluşturmuştur. Bu yönetim kurulu, ilerleyen süreçte özel bir komisyon oluşturarak sanat alanındaki başıboşluğu ve düzensizliği engellemeyi hedeflemiştir.

Sonraki aylarda, SSCB'nin siyasi ve askeri liderleri tarafından Sovyet rejiminin propagandasına katkıda bulunmaları için davet edilmişlerdir, ancak bunu kabul etmemişlerdir. Daha sonra, Tudeh Partisi temsilcisi Rıza Rüşta Tebriz'e gelmiş ve Mirza Ali Şebüsteri, İsmail Şems ve Sadık Padegan ile görüşmüştür. Bu görüşmede, cemiyetin feshedilmesi ve üyelerinin Tebriz'de bir Tudeh Partisi örgütü kurması önerilmiştir. Mirza Ali Şebüsteri ve İsmail Şems bu öneriyi reddetmiştir.

Cemiyetin faaliyetleri merkezi hükûmeti endişelendirdiği için, "Azerbaycan" gazetesinin Tahran'da dağıtılması ve okunması yasaklanmıştır. 1942'de Doğu Azerbaycan Valisi Halil Fahimi, "Halka Çağrı" adlı özel bir bildiri yayınlamıştır. Nisan 1942'de İran hükûmeti temsilcileri cemiyetin faaliyetlerini ve "Azerbaycan" gazetesini yasaklamıştır. Bir hafta sonra, cemiyetin aktif üyeleri İsmail Şems, Hacı Ali Şebüsteri, Mir Mehdi Etimad ve Muhammed Biriya, Sovyet askerleri tarafından zorla Bakü'ye götürülmüşlerdir. Onlara Sovyet vatandaşlığını kabul etmeleri ve orada kalmaları teklif edilmişse de, kabul etmemişlerdir. Azerbaycan SSC topraklarında 7 ay yaşadıktan sonra, 1943'te Tebriz'e dönebilmişlerdir.

Ayrıca bakınız
Azerbaycan İşçi Örgütü

Kaynaklar
Kaynakça
Bibliyografya
}