Amerika yerlileri

Amerika yerlileri, Avrupalılar'ın gelişinden önce Amerika kıtasında yaşayan Eskimo-Aleut halkları ile Kızılderilileri kapsayan ortak ad. Bazıları bu adı İngilizce Amerindian terimin karşılığı olarak yalnızca Kızılderililer için kullanır ve Eskimo-Aleut halklarını dâhil etmez. Alaska ve Kanada gibi hem Eskimo hem de Kızılderili nüfus barındıran yörelerde Amerika yerlisi adı her ikisi için kullanılırken, Kıta ABD'sinden Arjantin'e kadar Eskimo barındırmayan diğer yörelerde yalnızca Kızılderili anlamındadır.

ABD Nüfus Sayım Dairesi (Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu) ülkedeki yerlileri American Indian and Alaska Native adı altında topluca ele alır ve American Indian ("Amerikalı Hint") terimiyle Kıta ABDsi'ndeki yerliler (ki hepsi de Kızılderilidir) kastedilirken, Alaska Native ("Alaska Yerlisi") terimi Alaska'daki yerlilerin tamamı (Aleutlar, Alaska Eskimoları, Alaska Kızılderilileri) için kullanılır.

Kanada'da aboriginal peoples ("yerli halklar") olarak adlandırılır ve hem Kanada Eskimolarını (Inuit), hem Kanada Kızılderililerini (First Nations), hem de melez Métisleri nitelendirir. Kanada'da Indian ("Kızılderili") adı "aşağılayıcı" (pejorative) bulunduğu için resmî olarak fazla kullanılmaz. Kanada'da Indian adı resmî olarak yalnızca Hintler için kullanılır.

Amerika yerlilerinin sınıflandırılması kültür bölgelerine, coğrafyası ve dillerine göre ayrı ayrı sınıflandırılır. Antropologlar genellikle akışkan sınırlı kültür bölgeleri olarak sınıflandırma eğilimindedirler. Bu kültür bölgeleri şu anki sınırlara göre değil, yerlilerin Amerika'nın keşif sürecinde Avrupalılarca karşılaştığı 15. yüzyıl başlarındaki konumları baz alınarak düzenlenir.

Amerika yerli dilleri, üç ana filum olarak, Eskimo ile Aleutların konuştuğu Eskimo-Aleut dilleri, Kızılderili Na-Dene halklarının konuştuğu Na-Dene dilleri ile bunların haricindeki bütün Kızılderili halklarının konuştuğu Amerind dilleri biçiminde sınıflandırılır. Na-Dene dillerinin Asya'daki Yenisey dilleri ile Dene-Yenisey dilleri adı altında birlikte sınıflandırılması fikri 2008 yılında Edward Vajda tarafından ortaya konmuştur ve Eskimolar dışında Asya kökenli olduğu dil bilimi kriterlerine göre ortaya konan ilk ve tek Kızılderili grubu budur. Geriye kalan diğer Kızılderililerin dilleri 1960 yılında Joseph Greenberg tarafından Amerind dilleri adı altında birleştirilmesi fikri ortaya atılmıştır, fakat bu teoriyi tarihi dil bilimcilerin çoğu reddeder.

Na-Dene dillerini konuşan halklar, İnuitler ve Alaska yerlileri haplogrup Q (Y-DNA) mutasyonları sergiler; bununla birlikte, diğer Kızılderililerde (Amerind dillerini konuşanlar) bulunan mtDNA mutasyonlarından farklıdır. Amerika yerlileri DNA'sına göre 12 genetik gruba ayrılır ve Eskimolar ile Na-Dene Kızılderilileri haricindeki Kızılderililerde 10 ayrı genetik gruplaşma görülür.

Diller
Amerika yerli dilleri, üç ana filum olarak sınıflandırılır: Eskimo ile Aleutların konuştuğu Eskimo-Aleut dilleri, Kızılderili Na-Dene halklarının konuştuğu Na-Dene dilleri ile bunların haricindeki bütün Kızılderili halklarının konuştuğu Amerind dilleri. Bu ana dil filumları yanında hiçbir dil ailesine girmeyen izole diller de bulunmaktadır. UNESCO'ya göre birçoğu ya tükenmiş ya da konuşulabilirliği tehlikededir.

Genetik sınıflandırma
Amerika yerlileriyle ilişkili en yaygın haplogrup olarak Haplogrup Q1a3a (Y-DNA) verilmektedir. Tıpkı mtDNA gibi Y-DNA da diğer çekirdek kromozomlardan farklıdır ve Y kromozomu çoğunluğunda benzersiz olup mayoz bölünme sırasında rekombinasyona uğramaz. Bu etkiye sahip mutasyonların tarihsel dokusu kolayca incelenebilir. Bu dokular birbirinden oldukça farklı iki genetik bölüm oluşturur: birincisi, Amerika'nın başlangıç yerlileri; ikincisi, Amerika'nın Avrupalılar tarafından sömürgeleştirilmesinden sonraki sürecin yerlileri. Eski olan, kurucu haplotip ve gen çizgisi sayısı için belirleyici faktördür ve günümüzdeki Amerika yerlilerinde bulunmaktadır. Mikrosatelit çeşitliliği ve Y çizgisinin dağılımı ilk sömürgeleştirme döneminden beri izole edilmiş Güney Amerika bölgelerinde yaşayan Kızılderili gruplarına özgüdür.. Na-Dene, İnuit ve Alaska Yerlileri haplogrup Q (Y-DNA) mutasyonları sergiler; bununla birlikte, diğer Kızılderililerde (Amerind dillerini konuşanlar) bulunan mtDNA mutasyonlarından farklıdır. Bu da gösteriyor ki, Grönland ve Kuzey Amerika'nın kuzey uç içlerine en erken göç daha sonraki nüfustan kaynaklanır.

Human Y-chromosome DNA haplogroups baz alınarak yapılan çalışmalara göre:



Kaliforniya
Kaliforniya Kızılderili kültür grubu Kaliforniya eyaletinin sınırlarıyla uyumlu değildir ve buradaki bütün Kızılderilileri kapsamaz. Nevada ile birlikte doğu sınırındaki kabileler Büyük Havza Kızılderilileri kültür grubuna, Oregon sınırına yakın bazı kabileler ise Plato Kızılderilileri kültür grubuna dahildir



Mezoamerika
Circum-Caribbean
Kısmen Handbook of South American Indians.a göre düzenlenmiştir.

Karayip
Antropolog Julian Steward, Trinidad ve Tobago hariç tüm Antiller ve Bahamalar'ı kapsayan Antil kültür alanını tanımlar.
Guanahatabey (Guanajatabey), Cuba, 1000 MÖ
Ciguayo, Hispaniola
Garifuna ("Black Carib"), Asıl Dominika ve Saint Vincent, şimdiki Belize, Guatemala, Honduras ve Nikaragua
Ortoiroid, ca. 5500-200 MÖ
Coroso culture, Puerto Rico, 1000 MÖ–200 MS
Cayada, Ekvador
Changuena, Panama
Embera-Wounaan (Chocó, Wounaan), Kolombiya, Panama
Choluteca, Honduras
Coiba, Kosta Rika
Coito, Kosta Rika
Corobici, Kosta Rika
Desaguadero, Kosta Rika
Dorasque, Panama
Guatuso, Kosta Rika
Guaymí, Panama
Movere, Panama
Murire, Panama
Guetar, Kosta Rika
Kunalar (Gunalar), Panama ve Kolombiya
Lenkalar, Honduras ve El Salvador
Mangue, Nikaragua
Maribichocoa, Honduras ve Nikaragua
|
Miskitolar, Hondrus, Nikaragua
Miskito Sambu
Tawira Miskito
Nagrandah, Nikaragua
Ngöbe Buglé, Bocas del Toro, Panama
Nicarao, Nikaragua
Nicoya, Kosta Rika
Orotiña, Kosta Rika
Paparo, Panama
Paya, Honduras
Pech, kuzeydoğu Honduras
Piria, Nikaragua
Poton, Honduras ve El Salvador
Quepo, Kosta Rika
Ramalar, Nikaragua
Sigualar, Panama
Subtiabalar, Nikaragua
Suerre, Kosta Rika
Sumo (Mayagna), Honduras ve Nikaragua
Terraba (Naso, Teribe, Tjër Di), Panama
Tojar, Panama
Tolupan (Jicaque), Honduras
Ulva, El Salvador, Honduras ve Nikaragua
Voto, Kosta Rika
Yasika, Nikaragua
|}

Kolombiya ve Venezuela
Kolombiya ve Venezuela kültürü bugünkü Kolombiya ile Venezuela topraklarını içerir. Güney Kolombiya ve kültür sahasına girer. Doğu Venezuela Guyanalar kültür sahasındadır ve güneydoğu Kolombiya ile güneybatı Venezuela Amazonya kültür sahasına dahildir. Rio Araguiaia
Apurinã (Popũkare), Amazonas ve Acre
Araralar, Pará
Bororolar (Borôro),
Assuriní do Toncantins (Tocantin)
Aweti (Aueto), Mato Grosso, Brezilya
Bakairí (Bakairi)
Chácobo (Chacobo), kuzeybatı Beni, Bolivya
Hi-Merimã, Himarimã, Amazonas, Brezilya
Jamamadi, Acre ve Amazonas, Brezilya
Kaxinawá (Cashinahua, Huni Kuin), Peru ve Acre, Brezilya
Kulina (Culina), Peru
Kwaza (Coaiá, Koaiá), Rondônia, Brezilya
Latundê, Rondônia, Brezilya
Machinere, Bolivya

Gran Chaco
Abipón, Arjantin, tarihi grup
Angaite (Angate), kuzeybatı Paraguay
Ayoreo (Ayoré, Moro, Morotoco, Pyeta, Yovia, Zamuco), Bolivya ve Paraguay
Chamacoco (Zamuko), Paraguay
Chané, Arjantin ve Bolivya
Chiquitano (Chiquito, Tarapecosi), doğu Bolivya
Chorote (Choroti, Iyo'wujwa, Iyojwa'ja Chorote, Manjuy), Arjantin, Bolivya ve Paraguay
Guana (Kaskihá), Paraguay
Guaraní, Arjantin, Bolivya, Brezilya ve Paraguay
Bolivyan Guarani
Chiriguano, Bolivya
Guarayo (Doğu Bolivya Guarani'si)
Chiripá (Tsiripá, Ava), Bolivya
Pai Tavytera (Pai, Montese, Ava), Bolivya
Tapieté (Guaraní Ñandéva, Yanaigua), doğu Bolivya
Yuqui (Bia), Bolivya
Guaycuru peoples, Arjantin, Bolivya, Brezilya ve Paraguay
Mbayá (Caduveo), tarihi
Kadiweu, Brezilya
Mocoví (Mocobí), Arjantin
Pilagá (Pilage Toba)
Toba (Qom, Frentones), Arjantin, Bolivya, ve Paraguay
Kaiwá, Arjantin and Brezilya
Lengua people (Enxet), Paraguay
North Lengua (Eenthlit, Enlhet, Maskoy), Paraguay
South Lengua, Paraguay
Lulé (Pelé, Tonocoté), Arjantin
Maká (Towolhi), Paraguay
Nivaclé (Ashlushlay, Chulupí, Chulupe, Guentusé), Arjantin ve Paraguay
Sanapaná (Quiativis), Paraguay
Vilela, Arjantin
Wichí (Mataco), Arjantin and Tarija Department, Bolivya

Güney Cone
Aché, güneydoğu Paraguay
Alacaluf (Kaweshkar, Halakwulup), Şili
Chaná (soyu tükenmiş), eski Uruguay
Chandule (Chandri)
Charrúa, güney Brezilya ve Uruguay
Chono (Kolomb öncesi kültürü), eski Chiloé Archipelago, Şili
Comechingon (Henia-Camiare), Arjantin
Haush (Manek'enk, Mánekenk, Aush), Tierra del Fuego
Het (Querandí) (soyu tükenmiş), eski Argentinian Pampas
Chechehet
Didiuhet
Taluhet
Huarpe (Warpes) (soyu tükenmiş), Macellan Boğazı, Şili
Allentiac (Alyentiyak)
Millcayac (Milykayak)
Oico
Mapuche (Araucanian), güneybatı Arjantin ve Şili
Huilliche (Huillice, Hulliche), Şili
Lafquenche
Mapuche, güneybatı Arjantin ve Şili
Pehuenche, güney merkez Şili ve Arjantin
Picunche, eski Şili
Promaucae, eski Şili
Mbeguá (soyu tükenmiş), eski Paraná River, Arjantin
Minuane (soyu tükenmiş), eski Uruguay
Puelche (Guenaken, Pampa) (extinct), Argentinian ve And dağlarının Şili kısmı
Tehuelche, Patagonia
Künün-a-Güna (Gennakenk, Gennaken)
Küwach-a-Güna
Mecharnúekenk
Aónikenk (Zuidelijke Tehuelche)
Teushen (Tehues, soyu tükenmiş), Tierra del Fuego
Selk'nam (Ona), Tierra del Fuego
Yaghan (Yamana), Tierra del Fuego
Yaro (Jaro)

Ayrıca bakınız
Alaska yerlileri kabile birlikleri
Amerika yerlisi yazarlar listesi

Dipnotlar
Kaynakça
D'Azevedo, Warren L., volume editor. Handbook of North American Indians, Volume 11: Great Basin. Washington, DC: Smithsonian Institution, 1986. ISBN 978-0-16-004581-3.
Hann, John H. "The Mayaca and Jororo and Missions to Them", in McEwan, Bonnie G. ed. The Spanish Missions of "La Florida". Gainesville, Florida: University Press of Florida. 1993. ISBN 0-8130-1232-5.
Hann, John H. A History of the Timucua Indians and Missions. Gainesville, Florida: University Press of Florida, 1996. ISBN 0-8130-1424-7.
Hann, John H. (2003). Indians of Central and South Florida: 1513-1763. University Press of Florida. ISBN 0-8130-2645-8.
Heizer, Robert F., volume editor. Handbook of North American Indians, Volume 8: California. Washington, DC: Smithsonian Institution, 1978. ISBN 978-0-16-004574-5.
Pritzker, Barry M. A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples. Oxford: Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-513877-1.
Steward, Julian H., editor. Handbook of South American Indians, Volume 4: The Circum-Caribbean Tribes. Smithsonian Institution, 1948.
Sturtevant, William C., genel editör ve Bruce G. Trigger, cildin editörü. Handbook of North American Indians: Northeast. Volume 15. Washington DC: Smithsonian Institution, 1978. ASIN B000NOYRRA.
Sturtevant, William C., general editor and Raymond D. Fogelson, volume editor. Handbook of North American Indians: Southeast. Volume 14. Washington DC: Smithsonian Institution, 2004. ISBN 0-16-072300-0.