Davranış

Davranış, psikolojik anlamda canlıların dış dünyaya karşı gösterdikleri her türlü bilişsel, duyuşsal ve psikomotor (bedensel-fiziksel) tepkilerin genel adıdır. Söz konusu bilişsel, duyuşsal ve psikomotor boyutlar birbiri ile etkileşim halindedir. Bunun sonucunda davranış ortaya çıkar.

Davranışın, bitkiler ve diğer organizmalar için geçerli olan daha geniş bir davranış tanımı ise, kavramına benzer. Davranış, bireyin yaşam süresi boyunca, daha hızlı ortaya çıkan diğer fizyolojik veya biyokimyasal değişikliklerden farklı olan ve gelişim sonucu olan (ontojenik) değişiklikler hariç tutularak bir olaya veya ortam değişikliğine verilen bir yanıt olarak tanımlanır.

Davranış kavramı ve ilgili bilim alanları
Cansızlar için davranış söz konusu değildir. Bitkilerin tepkilerine ise davranış denilip denilmeyeceği tartışmalı bir konudur.

Bazı filozoflar bir hareketin davranış sayılabilmesi için canlının bu davranışta etkin-istemli rolünün olması şartını ileri sürmüşlerdir, yalnız canlılardaki bazı otomatik tepkiler bunun dışında tutulmuştur.

Gelişmiş canlılarda davranış merkezi beyindir. Etoloji hayvan davranışlarının bilimdir ve zooloji ile psikolojinin ortak çalışma konularına sahiptir.

Davranış, felsefi anlamda kompleks bir problemdir. Davranışın bileşenleri psikoloji, nöroloji, antropoloji ve sosyolojinin konusu olduğu gibi felsefe açısından sayısız problemi-soruyu da beraberinde getirir.

Öte yandan davranış canlının çevreyle etkileşim ve uyum mekanizmalarının toplamını da içerir. Ve çevreye en iyi uyum sağlayan canlı evrimsel düzeyde hayatta kalma olasılığı daha yüksektir.

Gelişmiş olan hayvanların iç ve dıştan gelen uyarılara karşı geliştirdikleri tepkiler sinir ve hormon sistemi tarafından kontrol edilir. İç dengeyi de sağlayan bu tepki homeostazdir.

Davranış farklı kategorilendirmelerle incelenebilmekle birlikte, temelde şu iki kategoride incelenebilir:
Tek hücrelilerde (protistler) davranış
Çok hücrelilerde (ökaryotlar) davranış

Tek hücrelilerde davranış
Tek hücrelilerde davranış kalıtsaldır. Davranış uyaran karşısında taksi, yani göçüm şeklindedir. Uyarana yaklaşıyorsa pozitif taksi, uyarandan uzaklaşıyorsa negatif taksidir.

Öte yandan tepki uyaranın çeşidine göre de farklılık taşır.

Işığa karşı: Fototaksi
Kimyasallara: Kemotaksi
Suya: Hidrotaksi
Isıya: Termotaksi

Çok hücrelilerde davranış
Bitki
Bitkilerdeki davranışlar çiçek açma, bölünme, çimlenme, yaprak dökme, tropizma ve nasti davranışlardır.

Nasti
İrkilme davranışı bitkilerin uyaranın yönüne bağlı olmaksızın hızla tepki vermesidir. Bu hareketler turgor basıncındaki değişmeler yoluyla kontrol edilir. Öte yandan tepkiler uyaranın cinsine göre adlandırılır.

Fotonasti: Işık tepkisi
Termonasti: Isı tepkisi
Sismonasti: Sarsıntı tepkisi
Tigmonasti: Dokunma tepkisi

Tropizma
Yönelim bitkinin asimetrik durum karşısında belli bir yere yaptığı yönlenme veya eğilimdir. Pozitif veya negatif şekilde gerçekleşebilir.
Fototropizma: Işığa karşı verilen tepkidir.
Jeotropizma: Yerçekimi
Hidrotropizma: Suya verilen tepkidir
Kemotropizma: Kimyasallara verilen tepkidir
Travmatropizma: Yaralanmaya karşı verilen tepki
Haptotropizma: Temasa karşı verilen tepki.

Doğal davranışlar
İçgüdüsel davranış
İçgüdü, organizmayı türe özgü bir davranışa sürükleyen amaçlardır. Karmaşık bir yapıya sahiptir ve seri davranışlar bütünüdür. İçgüdüsel davranışlar türe özgüdür.

Örnek olarak şunlar verilebilir: kuşların göç etmesi, arıların iletişim dansı, kuşların yuva yapması, örümceklerin ağ yapması ve hayvanların çitleşme zamanı rakipleri ile mücadele etmesi veya kur davranışı.

Refleks
Canlılarda etkiye karşı oluşan ani ve değişmez tepkilere refleks denir. Sinir sistemi olan tüm canlılarda refleksler bulunur. Bu davranış tipinde uyarı beyne iletilmeden tepki oluşur.

Edinilen davranış
Bir etkileşim sonunda hayvanın yeni davranış biçimleri edinmesidir.

a. İzleme yoluyla öğrenme.
b. Şartlanma yoluyla öğrenme. Canlının farklı uyaranlara karşı verdiği tepkiyi ortaklaştırma.
c. Deneme yanılma yöntemi de bir öğrenme ve davranış edinme yolu olabilir.

Topluluk halinde yaşayan canlılarda grup davranışları vardır ve bu sosyal bir davranıştır. Bu davranış grup içinde dayanışmayı arttırır ve türün evrim sürecinde baki kalmasında avantajlar sağlar. İşbirliği, yarışma, oyun, savunma, iletişim meydana getirir ve bir hiyerarşi oluşturur.

Otorite seviyelerine göre bireylerin organizasyonuna sosyal hiyerarşi denir. Hiyerarşi bir ast-üst ilişkisi getirdiği gibi belirli bir özdenetim de sağlar.

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Bateson, P. (2017) . Open Book Publishers, Cambridge. .