Anksiyete bozukluğu

Anksiyete bozuklukları veya kaygı bozuklukları olarak adlandırılan, belirgin ve kontrol edilemeyen anksiyete ve korku duyguları ile karakterize edilen bir takım zihinsel bozukluklardır. Bu durumlar, bireylerin sosyal, mesleki ve kişisel işlevselliğini önemli ölçüde bozar. 'Anksiyete bozukluğu' terimi, korkuları (fobileri) ve/veya anksiyete belirtilerini içeren çeşitli belirli bozuklukları kapsar Çoğu insan, bir tür tedavi ile normal ve üretken bir yaşam sürdürebilir.

Türleri
Yaygın anksiyete bozukluğu
Yaygın anksiyete bozukluğu (YAB), belirli bir nesneye veya duruma odaklanmayan, uzun süreli anksiyete ile karakterize edilen yaygın bir bozukluktur. YAB olan bireyler, belirli olmayan sürekli bir korku ve endişe yaşarlar ve günlük meselelerle aşırı derecede meşgul olurlar. Yaygın anksiyete bozukluğu, "huzursuzluk, yorgunluk, konsantrasyon problemleri, irritabilite, kas gerginliği ve uyku bozukluğu" gibi üç veya daha fazla belirti ile birlikte kronik aşırı endişe ile karakterizedir . YAB, yaşlı yetişkinleri etkileyen en yaygın anksiyete bozukluğudur . Anksiyete, tıbbi bir duruma veya madde kullanımı bozukluğuna bağlı bir belirti olabilir ve tıbbi profesyoneller bunun farkında olmalıdır. YAB tanısı, bir kişinin altı ay veya daha uzun süre boyunca günlük bir problem hakkında aşırı derecede endişelendiğinde konur . Bu stresler, aile hayatı, iş, sosyal yaşam veya kişinin kendi sağlığı gibi konuları içerebilir. Kişi, endişe nedeniyle konsantrasyon eksikliği ve/veya meşguliyet nedeniyle günlük kararlar almakta ve taahhütleri hatırlamakta zorluk yaşayabilir . Belirtiler arasında, ellerden, ayaklardan ve koltuk altlarından artan terleme ile birlikte gergin bir görünüm ve depresyonu düşündürebilecek gözyaşı dökme yer alabilir . Anksiyete bozukluğu tanısı konmadan önce, doktorlar ilaç kaynaklı anksiyete ve diğer tıbbi nedenleri elemelidir.

Çocuklarda, yaygın anksiyete bozukluğu baş ağrısı, huzursuzluk, karın ağrısı ve kalp çarpıntısı ile ilişkili olabilir . Genellikle sekiz ila dokuz yaşlarında başlar . Fobisi olan bireyler, korktukları nesne veya durumla karşılaştıklarında genellikle dehşet verici sonuçlar beklerler; bu nesne veya durum bir hayvandan bir mekana, bir vücut sıvısından belirli bir duruma kadar çeşitlenebilir. Yaygın fobiler arasında uçma, kan, su, otoyolda sürüş ve tüneller bulunur. İnsanlar fobileriyle karşılaştıklarında titreme, nefes darlığı veya kalp çarpıntısı gibi belirtiler gösterebilirler . Özgül fobilere sahip bireyler, genellikle fobik uyaranla karşılaşmaktan kaçınmak için aşırı çaba gösterirler. Bu bireyler, korkularının gerçek potansiyel tehlike ile orantısız olduğunu bilseler de, bu korkuya yenik düşebilirler .

Panik bozukluk
Panik bozukluğunda, birey yoğun korku ve endişe nöbetleri geçirir, genellikle titreme, sallanma, kafa karışıklığı, baş dönmesi veya nefes darlığı ile belirginleşir. Bu panik atakları, APA tarafından aniden başlayan ve on dakikadan daha kısa sürede zirveye ulaşan, ancak birkaç saat sürebilen korku veya rahatsızlık durumu olarak tanımlanır . Ataklar stres, irrasyonel düşünceler, genel korku, bilinmeyene karşı korku veya egzersiz sırasında tetiklenebilir. Ancak, bazen tetikleyici belirsizdir ve ataklar önceden haber vermeksizin ortaya çıkabilir. Bir atağı önlemek için tetikleyiciden kaçınmak mümkündür. Bu, panik atağa yol açan yerlerden, kişilerden, davranış türlerinden veya belirli durumlardan kaçınmayı içerebilir. Bununla birlikte, tüm ataklar önlenemez.

Tekrarlayan ve beklenmedik panik ataklara ek olarak, panik bozukluğu tanısı konması için bu atakların kronik sonuçlar doğurması gereklidir: atakların potansiyel sonuçları hakkında sürekli endişe, gelecekteki ataklara dair kalıcı korku veya ataklarla ilgili davranışlarda önemli değişiklikler. Bu nedenle, panik bozukluğu olan bireyler, belirli panik epizodları dışında da belirtiler yaşarlar. Sıklıkla, normal kalp atışı değişiklikleri fark edilir ve bu durum, kalplerinde bir sorun olduğu veya başka bir panik atak geçirecekleri düşüncesine yol açar. Bazı vakalarda, panik ataklar sırasında bedensel işlevlere karşı aşırı farkındalık (hipervijilans) gelişir ve algılanan herhangi bir fizyolojik değişiklik, potansiyel olarak yaşamı tehdit eden bir hastalık olarak yorumlanır (yani, aşırı hipokondriyazis).

Agorafobi
Agorafobi, bireyin kaçmanın zor veya utandırıcı olduğu ya da yardımın mevcut olmayabileceği yerlerde veya durumlarda bulunmaktan korktuğu kendine has bir anksiyete bozukluğudur . Agorafobi, panik bozukluğu ile güçlü bir şekilde bağlantılıdır ve genellikle panik atak geçirme korkusuyla tetiklenir. Yaygın bir belirti, sürekli olarak bir kapının veya başka bir kaçış yolunun görüş alanında olma ihtiyacıdır. Agorafobi terimi, korkuların yanı sıra bireylerin sıklıkla geliştirdiği kaçınma davranışlarını da ifade eder . Örneğin, araç kullanırken bir panik atak geçirdikten sonra, agorafobisi olan biri araç kullanma konusunda kaygı geliştirebilir ve bu nedenle araç kullanmaktan kaçınabilir. Bu kaçınma davranışları ciddi sonuçlar doğurabilir ve genellikle neden oldukları korkuyu pekiştirir. Ağır agorafobi vakalarında, birey evinden hiç çıkamayabilir.

Sosyal anksiyete bozukluğu
Sosyal anksiyete bozukluğu (SAB), sosyal fobi olarak da adlandırılır ve bireyin olumsuz kamuoyu incelemesinden, kamuoyu önünde küçük düşmekten, aşağılanmaktan veya sosyal etkileşimden yoğun korku ve kaçınma yaşadığı bir durumdur. Bu korku, belirli sosyal durumlarla (örneğin, halka açık konuşma) sınırlı olabilir veya çoğu ya da tüm sosyal durumlarda yaşanabilir. Amerika'da yetişkinlerin yaklaşık %7'si sosyal anksiyete bozukluğuna sahiptir ve bu kişilerin %75'inden fazlası ilk belirtilerini çocukluk veya erken ergenlik döneminde yaşar . Sosyal anksiyete, sık sık kızarma, terleme, kalp çarpıntısı ve konuşma güçlüğü gibi belirli fiziksel belirtilerle kendini gösterir . Tüm fobik bozukluklarda olduğu gibi, sosyal anksiyetesi olan bireyler sıklıkla anksiyete kaynaklarından kaçınmaya çalışır; sosyal anksiyete durumunda bu özellikle sorunludur ve ciddi vakalarda tam sosyal izolasyona yol açabilir.

Çocuklar da sosyal anksiyete bozukluğundan etkilenir, ancak onların belirtileri ergenler ve yetişkinlerden farklıdır. Bilgi işleme veya geri çağırma güçlüğü, uyku eksikliği, sınıfta yıkıcı davranışlar ve düzensiz sınıf katılımı gibi sorunlar yaşayabilirler .

Sosyal beden anksiyetesi (SBA), bireyin bedeninin başkaları tarafından değerlendirilmesi konusunda endişe duyduğu sosyal anksiyetenin bir alt türüdür . SBA, özellikle ergenler arasında yaygındır ve bu durum özellikle kadınlar arasında daha sık görülür.

Travma sonrası stres bozukluğu
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), bir zamanlar anksiyete bozuklukları kategorisinde yer alan (şimdi DSM-V'de travma ve stresörle ilgili bozukluklar arasında sınıflandırılan) ve travmatik bir deneyim sonrası gelişen bir bozukluktur. TSSB, her yıl ABD'li yetişkinlerin yaklaşık %3,5'ini etkiler ve hayatı boyunca her on bir kişiden birinin TSSB tanısı alacağı öngörülmektedir . Travma sonrası stres, savaş, doğal afet, tecavüz, rehine durumları, çocuk istismarı, zorbalık veya ciddi bir kaza gibi aşırı durumlar sonucunda ortaya çıkabilir. Ayrıca, uzun süreli (kronik) şiddetli bir stresöre maruz kalma sonucunda da gelişebilir— örneğin, bireysel çatışmalara dayanabilen ancak sürekli savaşa karşı koyamayan askerler gibi. Yaygın belirtiler arasında hipervijilans, geçmişedönüşler, kaçınma davranışları, anksiyete, öfke ve depresyon bulunur . Ek olarak, bireyler uyku bozuklukları yaşayabilirler . TSSB olan bireyler genellikle arkadaşlarından ve ailelerinden uzaklaşma eğilimindedirler ve bu yakın ilişkileri sürdürmekte zorlanırlar. TSSB olanlar için tedavi planının temelini oluşturan birçok tedavi mevcuttur; bu tedaviler arasında bilişsel davranışçı terapi (BDT), uzun süreli maruz bırakma terapisi, stres aşılaması terapisi, farmakoterapi, psikoterapi ve aile ve arkadaş desteği bulunmaktadır .

Ayrılma kaygısı bozukluğu
Ayrılma kaygısı bozukluğu (AKB), bireyin bir kişi veya mekandan ayrılma konusunda aşırı ve uygunsuz düzeyde anksiyete yaşaması durumudur. Ayrılma anksiyetesi, bebekler ve çocuklar için normal bir gelişim aşamasıdır ve bu his aşırı veya uygunsuz olduğunda bozukluk olarak kabul edilir . AKB, yetişkinlerin yaklaşık %7'sini ve çocukların %4'ünü etkiler, ancak çocukluk vakaları daha şiddetli olma eğilimindedir; bazı durumlarda, kısa bir ayrılık bile panik yaratabilir . Çocukları erken tedavi etmek, gelecekteki sorunları önleyebilir. Bu tedavi, ebeveynlerin ve ailenin bu durumu nasıl yöneteceğini öğrenmesini içerebilir. Çoğu zaman, ebeveynler çocuklarının anksiyetelerini pekiştirir çünkü bu durumu nasıl doğru bir şekilde yöneteceklerini bilmezler. Ebeveyn eğitimi ve aile terapisine ek olarak, ayrılma anksiyetesi tedavisinde SSRI gibi ilaçlar kullanılabilir .

Obsesif-kompulsif bozukluk
Obsesif-kompulsif bozukluk (OKB), DSM-5 veya ICD-11'de anksiyete bozukluğu olarak sınıflandırılmamaktadır . Ancak, eski DSM-IV ve ICD-10 versiyonlarında bu şekilde sınıflandırılmıştır. OKB, obsesyon (rahatsız edici, sürekli ve müdahaleci düşünceler veya imgeler) ve kompulsiyon (belirli eylemleri veya ritüelleri tekrar tekrar yapma dürtüsü) olarak kendini gösterir. Bu belirtiler, ilaçlar veya fiziksel bozukluklar tarafından tetiklenmez ve anksiyete veya sıkıntıya yol açar, ayrıca (az ya da çok önemli) işlevsel bozukluklara neden olur . OKB, yetişkinlerin yaklaşık %1-2'sini (kadınlarda erkeklere göre biraz daha fazla) ve çocuklar ile ergenlerin %3'ünden azını etkiler . Belirtiler, ocağı kapatmayı unutmak gibi dış olaylarla ilgili korkulara ya da uygunsuz davranışlarda bulunma endişelerine dayanabilir . Bu bireyler, sessiz kalmanın utanç, sosyal dışlanma veya cezalandırma gibi sonuçları olmasına rağmen konuşmamayı tercih ederler . Seçici konuşmazlık, yaşamlarının bir döneminde yaklaşık %0,8 oranında kişiyi etkiler .

Seçici konuşmazlık tanısı için yapılan testler önemlidir çünkü doktorlar, sorunun çocuğun işitme yetisi veya çene veya dil hareketleri ile ilişkili olup olmadığını ve çocuğun başkalarının konuşmalarını anlayıp anlamadığını belirlemelidir . Genellikle, seçici konuşmazlığın tedavisinde bilişsel davranışçı terapi (BDT) önerilen yaklaşımdır, ancak uzun vadeli sonuçları inceleyen çalışmalar eksiktir .

Tanı
Anksiyete bozukluklarının tanısı, belirtiler, tetikleyici etmenler ve bireyin kişisel ve aile öyküsü üzerinden konulur. Anksiyete teşhisinde kullanılabilecek objektif biyoişaretçi veya laboratuvar testleri mevcut değildir . Bir tıp uzmanının, uzun süreli anksiyetenin diğer tıbbi ve psikiyatrik nedenlerini değerlendirmesi kritik öneme sahiptir, zira tedavi yöntemleri büyük ölçüde farklılık gösterebilir metabolik bozukluklar (diyabet), eksiklik durumları (düşük vitamin D, B2, B12 ve folik asit seviyeleri), kalp hastalıkları, .

Birçok ilaç, zehirlenme, yoksunluk veya kronik kullanım yoluyla anksiyeteye neden olabilir veya mevcut anksiyeteyi kötüleştirebilir. Bu ilaçlar arasında alkol, tütün, kenevir, sedatifler (reçeteli benzodiazepinler dahil), opioidler (reçeteli analjezikler ve eroin gibi yasadışı maddeler dahil), uyarıcılar (kafein, kokain ve amfetaminler gibi), halüsinojenler ve inhalantlar yer almaktadır. . Bilişsel davranışçı terapi . 2013 yılında yapılan bir inceleme, yetişkinlerde yaygın anksiyete bozukluğunu (YAB) önlemeye yönelik etkili bir yöntem bulunamadığını belirtmiştir . 2017 yılında yapılan bir inceleme ise psikolojik ve eğitimsel müdahalelerin anksiyetenin önlenmesinde küçük bir fayda sağladığını bulmuştur . Araştırmalar, anksiyete bozukluklarının ortaya çıkışını tahmin eden etmenlerin, bu bozuklukların devamlılığını tahmin eden etmenlerden kısmen farklı olduğunu göstermektedir .

Algı ve ayrımcılık
Damgalama
Anksiyete bozukluğu olan bireyler, anksiyete ve anksiyete bozukluklarına dair yanlış anlamalar nedeniyle diğer kişiler tarafından sahip olunan önyargılar ve klişelerle mücadele edebilirler . National Survey of Mental Health Literacy and Stigma anketinden elde edilen veri analizinde bulunan yanlış anlamalar şunları içermektedir: (1) birçok kişi anksiyetenin gerçek bir tıbbi hastalık olmadığına inanmakta; ve (2) birçok kişi anksiyete yaşayan bireylerin isterlerse bu durumu durdurabileceklerine inanmaktadır . Anksiyete bozukluğu yaşayan bireyler için damgalama ve olumsuz sosyal algı, tedavi arama olasılığını azaltabilir .

Damgalama, bilişsel, duygusal ve davranışsal olmak üzere üç kavramsal şekilde tanımlanabilir. Bu, stereotipler, önyargılar ve ayrımcılık arasında ayrım yapmayı sağlar . Belirlenen ilaçla tedavi sırasında hastanın anksiyetesi iyileşmezse, alternatif bir ilaç tedavisi önerilebilir . BDT'nin internet üzerinden uygulandığında yüz yüze seanslar kadar etkili olduğu görülmektedir .

Maruz bırakma ve tepki önleme terapisi (ERP), travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), fobiler, obsesif-kompulsif bozukluk (OKB) ve yaygın anksiyete bozukluğunun (YAB) tedavisinde etkili bulunmuştur.

Mindfulness temelli programların, anksiyete bozukluklarının yönetiminde etkili olduğu görülmektedir . Meditasyonun anksiyete üzerindeki etkisi net değildir ve transandantal meditasyonun diğer meditasyon türlerinden farklı olmadığı görülmektedir .

2015 yılında gerçekleştirilen bir Cochrane derlemesi, yetişkinlerde anksiyete bozukluklarının tedavisinde Morita terapisinin etkinliği konusunda yeterli kanıt olmadığını ortaya koymuştur .

Macera temelli danışmanlık (İng. Adventure-based counseling), anksiyetenin tedavisinde etkili bir yaklaşım olabilir. Örneğin, kaya tırmanışı genellikle korku veya hayal kırıklığına neden olabilir ve bu olumsuz duygularla destekleyici bir ortamda başa çıkmak, bireylerin bu olumsuz duygularla başa çıkma mekanizmalarını geliştirmelerine yardımcı olabilir.

İlaçlar
Yaygın anksiyete bozukluğu tedavisinde ilk tercih olarak SSRI'lar veya SNRI'lar kullanılmaktadır. Yetişkinlerde, SSRI veya SNRI grubundaki belirli bir ilacın anksiyete tedavisinde en etkili olduğunu gösteren güçlü bir kanıt bulunmamaktadır, bu nedenle ilaç seçimi genellikle maliyetle belirlenmektedir. Fluoksetin, sertralin ve paroksetin de çocuklar ve ergenlerde bazı anksiyete türlerinin tedavisinde yardımcı olabilir. İlacın kesilmesi, nüks riskini artırmaktadır.

Yaşlı yetişkinlerde ilaçların dikkatli kullanılması gerekmektedir, çünkü bu bireyler eşlik eden fiziksel rahatsızlıklar nedeniyle yan etkilere daha yatkındır. Ayrıca, yaşlı bireylerde ilaç uyum sorunları daha yaygındır; talimatları anlamada, görmede veya hatırlamada zorluk yaşayabilirler.

Yaşam tarzı ve diyet
Yaşam tarzı değişiklikleri, egzersiz yapmayı, uyku düzenini sağlamayı, kafein alımını azaltmayı ve sigarayı bırakmayı içerir. Egzersiz, belirli iyileşmeler için orta düzeyde kanıt göstermektedir. Yapılan bir meta-analiz, günlük 2000 mg veya daha fazla omega-3 çoklu doymamış yağ asitleri (örneğin balık yağı) alımının, plasebo kontrollü ve kontrolsüz çalışmalarda, özellikle daha belirgin belirtileri olan bireylerde anksiyete belirtilerini azalttığını ortaya koymuştur.

Kenevir
2019 itibarıyla, kenevirin anksiyete bozukluklarının tedavisinde kullanımına dair sınırlı kanıt bulunmaktadır.

Çocuklarda tedavi yöntemleri
Çocukluk çağı anksiyete bozukluklarının tedavisinde hem terapinin hem de çeşitli ilaçların faydalı olduğu bulunmuştur. Terapi genellikle ilaç tedavisine tercih edilmektedir. BDT temelli olmayan tedavi yöntemlerinin de etkili olduğunu gösteren önemli kanıtlar bulunmaktadır ve bu, BDT'ye yanıt vermeyen bireyler için tedavi seçeneklerini genişletmektedir. Yetişkinlerde olduğu gibi, çocuklar da psikoterapi, bilişsel davranışçı terapi veya danışmanlık alabilirler. Aile terapisi, çocuğun bir terapistle birincil bakıcıları ve kardeşleriyle birlikte görüştüğü bir tedavi şeklidir. Oyun terapisinde, çocuk terapistin gözlemi altında istediği gibi oyun oynar. Terapist zaman zaman soru, yorum veya öneri ile müdahale edebilir. Bu yöntem, çocuğun ailesinin tedavi sürecinde rol alması durumunda genellikle daha etkilidir.

İlaç tedavisi seçenekleri uygun görüldüğünde, SSRI'lar ve SNRI'lar gibi antidepresanlar etkili olabilir. Bu oran kadınlarda (%5.2) erkeklere (%2.8) göre daha yüksektir. yetişkinlerin %11 ile %18'i herhangi bir yıl içinde bu durumdan muzdariptir. Bu fark, farklı kültürlerin anksiyete belirtilerini nasıl yorumladığı ve hangi davranışları normatif olarak kabul ettikleri arasındaki farklılıklardan kaynaklanmaktadır. Genel olarak, anksiyete bozuklukları, Amerika Birleşik Devletleri'nde madde kullanım bozukluğu dışındaki en yaygın psikiyatrik durumları temsil etmektedir.

Çocuklar da yetişkinler gibi anksiyete bozuklukları yaşayabilirler; 18 yaşından önce tüm çocukların %10 ila %20'sinde tam gelişmiş bir anksiyete bozukluğu ortaya çıkacaktır, bu da anksiyeteyi genç bireylerde en yaygın ruh sağlığı sorunu haline getirmektedir. Çocuklarda anksiyete bozukluklarını tespit etmek, yetişkinlere kıyasla daha zordur, çünkü birçok ebeveyn bu durumu normal çocukluk korkularından ayırt etmekte zorluk yaşamaktadır. Ayrıca, çocuklardaki anksiyete bazen dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olarak yanlış teşhis edilebilir veya çocukların duygularını fiziksel olarak (karın ağrısı, baş ağrısı vb.) ifade etme eğilimleri nedeniyle anksiyete bozuklukları başlangıçta fiziksel rahatsızlıklarla karıştırılabilir.

Çocuklarda anksiyetenin çeşitli nedenleri vardır; bazen anksiyete biyolojik kökenlidir ve otizm spektrum bozukluğu gibi mevcut bir durumun ürünü olabilir. Üstün zekalı çocuklar, üstün zekalı olmayan çocuklara göre aşırı anksiyeteye daha yatkındır. Diğer bazı anksiyete vakaları, çocuğun bir tür travmatik olay yaşamasından kaynaklanır ve bazı durumlarda çocuğun anksiyetesinin nedeni belirlenemez.

Çocuklarda anksiyete, okula gitme korkusu (zorbalıkla ilgili olmayan), okulda yeterince iyi performans gösterememe korkusu, sosyal reddedilme korkusu, sevdiklerine bir şey olma korkusu gibi yaşa uygun temalar etrafında ortaya çıkma eğilimindedir. Anksiyetenin bozukluk olarak kabul edilmesi, korkuların süresi ve yoğunluğu ile normal çocukluk anksiyetesinden ayrılır.

Ayrıca bakınız
Anksiyete bozukluğu olan ünlüler listesi

Kaynakça