Demirköy Dökümhanesi

Demirköy Dökümhanesi (Osmanlıca: Samakocuk Dökümhane-i Amiresi), Türkiye'nin kuzey batısındaki Kırklareli ilinin Demirköy ilçesinde bulunan arkeolojik öneme sahip tarihi bir dökümhane kalıntısıdır. Yörede halk dilinde adı Fatih Dökümhanesi'dir.

Türkiye'de Geç Osmanlı Dönemi'nden günümüze kalan tek demir üretim yeri ve dökümhanesidir. Demirköy Dökümhanesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk savunma sanayi tesisi olarak kabul edilmektedir.

Konum
Arkeolojik alan, ilçe merkezi Demirköy'ün 3,8 km güney doğusunda yer almaktadır. Osmanlı İmparatorluğu Demirköy bölgesini 1367 yılında fethetmiştir. Bölgedeki zengin demir cevheri yatakları nedeniyle, Osmanlı İmparatorluğu döneminde 15. yüzyılda bu konumda bir demir-metal işleme merkezi kurulmuştur. Alan, İğneada iskelesine 29 km, Karadeniz kıyısına yaklaşık 20 km ve Bulgaristan-Türkiye sınırına 25 km uzaklıkta, Istranca ormanlarının derinliklerinde yer almaktadır. Örneğin; Samokov kelimesi "Demirci, demirdöven" anlamına gelmektedir. Osmanlı öncesi isimlerinin de demir ile ilgili olması ve bölgede demir yataklarının bulunması sebebiyle Osmanlı öncesi Bizans İmparatorluğu döneminde burada bir dökümhanenin bulunabileceğini ortaya koymaktadır.

Dökümhanenin 1367 tarihinden sonra hangi yıllarda inşa edildiği hakkında kesin bir bilgi yoktur. Yerel tarihçi, yazar ve gazeteci Nazif Karaçam'a göre Sofyozlu Bali Çelebi (Karagöz), Demirköy Dökümhanesi'nde çalışmış, daha sonra Bursa'ya gitmiştir. Bursa'da cami inşaatında Hacivat duvarcı, Karagöz demirci olarak çalışmış, Hacivat ile Karagöz'ün nüktedan atışmaları işçilerin verimini düşürüp çalışmaları yavaşlattığı için Sultan Orhan her ikisinin de başlarını vurdurmuştur.

İstanbul'un fethinden önce Molla Gürani, Demirköy'de dökümhanenin ihyası için çalışmalar yapmıştır.

Kanuni Sultan Süleyman dönemi kaynaklarında, Demirköy'ün adı "Karavize" olarak geçmektedir. 1530-1531 tarihli "Muhasebe-i Vilayet-i Rumili" defterine göre Vize kazasına bağlı Karavize köyünde bulunan demir madeni Padişah hasları içinde yıllık 3.000 akçe gelir ile kaydedilmiştir.

II. Viyana Kuşatması sonrası, İstanbul civarı ve Rumeli'de yeniden yapılanmaya gidilmiş, Demirköy Dökümhanesi, topların ana malzemesi olan pik dökümü üretimi için yeniden yapılandırılmıştır.

Dökümhanede demir dökümü 15. yüzyılın ortalarından 19. yüzyılın sonlarına kadar devam etmiştir. Dökümhanenin II. Mahmud (1808-1839) döneminde iki kez, 1696 ve 1715 tarihlerinde kapsamlı bir yenilemeden geçtiği anlaşılıyor.

Bu dönemde üretilen hammadde ve son madde İğneada iskelesine getiriliyor, oradan gemilerle İstanbul'a naklediliyordu.

Dökümhane daha sonra 1839'da kurulan İstanbul'daki Tophane-i Amire'nin idaresine bağlandı.

Kırklareli Hükûmet Doktoru ve Sağlık Müdürü vekili Dr. Ahmet Hamdi Bey (Kurtaran)'ın 1923 yılında yayınlanan raporuna göre, dökümhane Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) (1877-78) sırasında işgalci Rus birlikleri tarafından tahrip edilmiştir. I. Dünya Savaşı'ndan sonra dökümhane terk edilmiştir; ancak yapısı 1950'lere kadar sağlam kalmıştır. Dökümhanenin metal parçaları 1947'de Milli Emlak tarafından hurdacılara satılmıştır. 2008'deki kazılar sırasında, avlunun güneydoğusunda iki eritme fırını olan bir demir atölyesi ortaya çıkarıldı. Üst zemin seviyesindeki arkeolojik kazılar tamamlanırken, alt zemin seviyesindeki araştırmalar devam ediyor.

2021 yılında, arkeolojik çalışmaların devam etmesi için, Türkiye'nin önemli milli savunma sanayi şirketlerinden Aselsan tarafından 800.000 TL tutarında bağış yapıldı.

Kaynakça