Cingirdağ

Cingirdağ, Sengeçal şehri yakınlarında konumlanan, uzunlamasına ve düz tepeli bir dağdır.

Coğrafyası
Cingirdağ'ın yüksekliği 228 metredir. Bazı kaynaklarda, dağ Dingirdağ olarak da anılmaktadır.

Kobustan kaya oymalarının yoğun olduğu bölgelerden biri olan Yazılıtepe, Cingirdağ'ın kuzey eteğinde yer almaktadır.

Cingirdağ'ın arkasında, Kobustan'ın en yüksek çamur volkanı olan Toragay Dağı yükselmektedir.

Adının etimolojisi
Kobustan halkının Cingirdağ'ı "Cingir Baba" olarak adlandırması, dağın kutsal olarak kabul edilmesinin bir sonucudur. Kelimenin kökenine dair yapılan araştırmalar; ismin geçmişte "Dengir" veya "Dengri" şeklinde telaffuz edildiğini göstermektedir. Bu benzerlik, "Cingir" isminin doğrudan Eski Türkçedeki "Tengri" kavramı ile ilişkili olduğu varsayımını güçlendirmektedir.

Dağın eteğindeki anıtlar
Yazılıtepe
9 Eylül 1966 tarihinde, Kobustan'daki petrogliflerin ve antik arkeolojik anıtlar ile kampların kayıt altına alındığı Cingirdağ ve Yazılıtepe bölgeleri, Büyüktaş ve Küçüktaş Dağları ile birlikte, Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulunun 509 sayılı kararıyla Devlet Tarihi ve Sanatsal Koruma Alanı ilan edilmiştir. Bu tarihten beri, Kobustan ekspedisyonu (bilimsel araştırma gezisi), Tarih Enstitüsü ve Kobustan Koruma Alanı İdaresi tarafından ortak bir girişim olarak başlatılmış olup, günümüzde de faaliyetlerini sürdürmektedir.

Kobustan araştırmacılarından Cafergülü Rüstemov, "Kobustan Dünyası" adlı eserinde Yazılıtepe anıtının yaşıyla ilgili olarak şunları belirtmiştir: "Dağın eteğinde, Cingirdağ bölgesinde bulunan Yazılıtepe'deki kaya oymaları koleksiyonu, Küçüktaş ve Büyüktaş koleksiyonlarından çok daha gençtir. Burada sadece eski kadın ve erkek figürleri değil, aynı zamanda ilkel boğaların, gurların ve Taş Devri'nden diğer hayvanların figürleri de bulunmaktadır." İshak Caferzade, Yazılıtepe'deki büyük keçi resimlerini ağırlıklı olarak M.Ö. 3. milenyuma tarihlendirmektedir.

Yazılıtepe'de gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sonucunda, 10.-12. yüzyıllara tarihlenen kemerli, üç odalı bir yapının kalıntıları ortaya çıkarılmış; daha eski dönemlere ait herhangi bir kültürel tabakaya rastlanmamıştır. Yazılıtepe'de gerçekleştirilen kazıların ve diğer bilimsel araştırmaların sonuçlarına göre, Orta Taş Devri (Mezolitik dönem), Yeni Taş Devri (Neolitik dönem) ve ardından Tunç Çağı'nda Büyüktaş ve Küçüktaş dağlarının kayalıkları arasında yaşamın geliştiği; ancak Yazılıtepe'nin o dönemde yerleşim yeri olarak kullanılmadığı varsayılabilir. Büyük olasılıkla, Ceylangeçmez Nehri'nin eski yatağı üzerinde, çevresi alçak bir arazi ile sınırlı bir su yolu üzerinde konumlanması, o dönemde bölgenin bir ada gibi suyun içinde olduğunu düşündürmektedir. Hatta günümüzde bile, bol yağışlı ilkbahar ve sonbahar aylarında Yazılıtepe'ye su üzerinden ulaşmak mümkün değildir. Görünüşe göre, Yazılıtepe'nin taşlarına yapılan ilk çizimler, o dönemdeki avcılar tarafından gerçekleştirilmiş; bu koşullar, daha sonra bölgenin bir kutsal alan olarak kullanılmasına zemin hazırlamıştır. Yazılıtepe'de çoğunlukla keçi resimleri, kutsal varlıklara sunulan kurbanlar olarak tasvir edilmiştir. İlk tasvirlerin ardından gelen süreçte; çevresi sazlıklar, çamur tabakaları ve su birikintileriyle çevrili Taşlı Tepe'deki bu tasvirler, yerel halk tarafından doğaüstü bir varlıkla ilişkilendirilmiştir. Bu bağlamda, kaya resimlerindeki keçi figürleri birer totem olarak benimsenmiş; Yazılıtepe ise kutsal bir kült merkezi statüsü kazanmıştır. Bölge, geleneksel festivallerin ve doğa döngüsüyle ilgili ritüellerin odağı haline gelmiş, bu törenler sırasında alana adak ve kurbanlar sunulması yerleşik bir gelenek halini almıştır.

Kaval taşı
Kobustan'da kaval taşından yapılmış iki antik müzik aleti buluşmaktadır. Bunlardan ilki Cingirdağ'ın kuzeydoğu eteğinde yer almaktadır. Cingirdağ-Yazılıtepe antik kaya oyma koleksiyonunda 114 numaralı taş olarak kayıtlıdır. Cingirdağ'daki ilk kaval taşı, ortası 70 cm kalınlığında, doğuya doğru giderek incelen düz bir kaya parçasıdır. Bu kaya parçası, tepesi doğuya doğru eğimli büyük bir kayanın üzerine yerleştirilmiş iki nispeten küçük taşın üzerinde durmaktadır. Kaval taşlarının her birinin, çevresindeki binlerce kaya parçasıyla görünüş açısından büyük ölçüde benzerlik göstermesine rağmen yalnızca iki kayanın müzik aleti olarak kabul edilmesinin nedeni, taşların farklı bölgelerine küçük taşlarla vurulduğunda elde edilen farklı tonlu ve metalik tınlama sesleridir. Bu taşlar, vurmalı çalgılarla çalınarak müzik parçalarının icra edilmesine olanak sağlamaktadır.

İşaret ve damgalar
Cingirdağ kutsal alanı kaya çizimleri bakımından zengindir.

Kutsal alanda, 43 kaya parçası üzerinde 170 civarında damga izi tespit edilmiştir.

Bilim insanlarına göre, kayalar ve taşlar üzerindeki damga ve izlerin amacına dair kesin bir yargıya varmak zordur; bununla birlikte, söz konusu izlerin kabile, aşiret, nesil veya kişisel damga izleri olduğu düşüncesi daha olası görünmektedir.


Kaynakça
Dış bağlantılar
Cingirdağ. Djingirdagh.
Kənizdağ-Torağay-Cingirdağ (səfər təəsüratları)
Qobustan Milli tarix-bədii qoruğunda yeni tapıntılar
İtaliyalı professor Qobustandakı iki qədim yazını oxuyub