Bruno Taut

Bruno Julius Florian Taut (4 Mayıs 1880, Königsberg - 24 Aralık 1938, İstanbul), Alman mimar ve şehir plancısı. Mimarlıkta dışavurumcu akımın öncülerindendir.

Türkiye'de Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nin (1937-39), Ankara Atatürk Lisesi'nin (1937-40), Atatürk'ün katafalkının (1938), Trabzon Fen Lisesi (1938) ve Cebeci Ortaokulu'nun (1938-39) planlarını çizen mimardır.

Yaşamı
1880 yılında o zamanlar Doğu Prusya'da, günümüzde ise Polonya ile Litvanya arasındaki bir kent olan Königsberg'de doğdu. Babası, tüccar Julius Taut'tur. Kendinden bir yaş küçük olan ve ileride aynı meslektaş olacakları kardeşi Max ile birlikte büyüdü.

Königsberg İnşaat Meslek Okulunda öğrenim gördü. 1902 yılında Ludwigsburg'da bir kilisenin yapımında görev aldı. Ardından, Hamburg ve Wiesbaden şehirlerinde değişik mimarların yanında ve bir yıl sonra Berlinli ünlü mimar Bruno Möhring'in yanında çalıştı. Prusya'daki gelenekçi eğitimden sonra burada, art nouveau akımıyla ve inşaatta çelik ve taşın yenilikçi biçimde kullanımıyla tanıştı. 1904 yılında Stuttgart’a gitti ve daha sonra adı Stuttgart Okulu ile anılacak olan kent planlamacısı Theodor Fischer’in yanında çalıştı. Aynı yıl İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi'nde yöneticilik, Ankara'da Milli Eğitim Bakanlığı'nda mimarlık bölümü başkanlığı görevine getirildi. İstanbul'daki Ortaköy semtinde Bruno Taut Evi adıyla tanınacak olan evi yaptırdı ve orada yaşadı. Prof. Dr. Kemal Arı'nın Bruno Taut isimli biyografi kitabında, Taut'un Türkiye'deki çalışmaları şöyle özetlenmiştir:



Taut, Atatürk'ün ölümü üzerine, naaşının konulacağı katafalkın çizimini yapmakla görevlendirildi. Hasta olmasına rağmen, Ankara'da, Belvü Palas Oteli'nde kurulan geçici atölyede yürütülen katafalk projesinin başına geçti ve projeyi 36 saatte tamamladı. Anıtkabır'in nereye yapılmasının uygun olacağını belirleme görevini de yerine getirdi. Yaptığı işin karşılığında Türk Devleti'nden 1000 lirayı ödeme almayı reddetti, kendisine çocuklarına hatıra olarak bırakabileceği bir teşekkür mektubu verilmesini ve Türkiye'de gömülmeyi diledi. Ankara Valisi Nevzat Tandoğan'ın görev karşılığında verdiği parayı, şu sözlerle reddetmiştir:



Yıllardır astım hastası olan Taut, Atatürk'ün ölümünden 1,5 ay sonra 24 Aralık 1938 tarihinde İstanbul'da öldü. Bruno Taut, İstanbul Edirnekapı Şehitliği'ne defnedilen ilk ve tek gayrimüslim oldu.

Mezar taşı bir lahit kapağı şeklinde ve yere paralel olarak tasarlandı. Üzerinde kime ait olduğu halen bilinmeyen bir ayak izi bulunmaktadır.

Kendisinden sonra kürsü başkanlığına yine bir Alman göçmeni olan Robert Vorhoelzer geldi.

Türkiye'deki çalışmaları hakkında
Taut'un Türkiye'de yaşama süresi sadece iki yıl olmasına karşın üstlendiği işler çok fazla idi. Yapıları ile mimarlık pratiğine; 1938 yılında Türkçe olarak basılan ‘Mimari Bilgisi’ kitabı ile mimarlığın kuramsal alanına, üçüncüsü de mimarlık eğitimine katkılar sağlamıştır. Türk kültürü ve Mimar Sinan'a yakın ilgi duyan Taut, Türkiye'de yaptığı yapılarında Türk motifleri kullanmaya gayret göstermiştir.

Türkiye'deki okul binalarının mimarisinde onun çalışmaları öncü olmuştur. Birçok okul yapısına örnek oluşturan Ankara Cebeci Ortaokulu, onun rasyonel-işlevsel anlayışla çizdiği okul projelerinden biridir. Dersliklerin ışık düzeni, geniş ve alçak basamaklı merdivenler, rahat koridorlar, iyi ışık alan konferans salonu, jimnastik salonu ve kütüphane gibi özellikleriyle işlevsel mimarlığın önemli örneklerinden biridir.

Mimari anlayışı
Taut'un mimarlık anlayışı, tasarımcı ve sanayicileri aynı çatı altında toplayan ve Bauhaus okuluna öncülük eden Werkbund'a kabul edilmesi ile şekillenmeye başladı. Kendi misyonunu, geleneksel olanla modern olanı bir araya getirmek olarak tanımladı. 1914'te Köln'de yapılan Werkbund Sergisi için inşa ettiği Glass Pavilion/Cam Ev, bu anlayışın tipik örneğidir. Bu yapı, beton kaidenin üzerine yerleşmiş on dört köşeli bir kasnaktan ve çift çeperli cam kubbeden oluşuyordu. Kubbenin iç çeperi renkli camlarla kaplıydı. Yaşama sevinci veren renkler kullanmak, Taut için çok önemliydi. Bu eser, aslında, dışavurumcu edebiyatçı Paul Scheerbart'in Glasarkitektur adlı kitabında cam ve beton mimarlığı üzerinde yazdığı düşüncelerini üç boyutta gerçekleştirme çabasıydı. Taut, endüstri devriminin sonucunda insanlara sıkıntı veren şehirlerin kurulduğunu ve bu sıkıcılığı aşmak için ışıklı, transparan ve şiirsel yapılar üretmek gerektiğini düşünüyordu. Mimarlık tarihi için önemli kabul edilen eser, yalnızca sergi için üretilmiş olup pratik bir amacı olmadığı için daha sonra yıkıldı.


Sosyalist düşüncelerini mimariye yansıtan Taut, Nazi öncesi Almanyasında işçi sınıfına konutlar tasarladı.1913 yılında ilk büyük projesini Gartenstadt Falkenberg'te gerçekleştirdi. Yaklaşık 7500 insana hizmet vermek üzere bahçeli, renkli 1500 konut tasarladı. Bu tasarımda kentsel ve kırsal yaşamı birleştiren İngiliz “bahçeşehir” modelinden esinlendi ve dönemin önemli peyzaj mimarlarından Ludwig Lesser ile birllikte çalıştı. Daha evler yapım esnasındayken her birinin bahçesi özel olarak düzenlendi. Berlin'de konut projelerinde peyzaj mimarı kullanımı böylece başlamış oldu. Projede 1500 ev inşa edilmesi planlanmış olsa da, I. Dünya Savaşı'nın çıkması üzerine getirilen ekonomik kesintiler nedeniyle önce 34, sonra 93 ev tamamlanabildi.

Taut, I. Dünya Savaşı'nın etkisiyle meslektaşlarında oluşan genel karamsarlığı dağıtmak amacıyla, savaş sonrasında onları barış içinde bir dünyayı düşlemeye yönlendirecek bir çalışma başlattı. Die Gläserne Kette (Cam Zincir) adıyla bilinen bu çalışma, mimarlar arasındaki bir yazışmadır. Bu dönemde, Alp Dağları'nın tepelerini ya da vadilerini örten, camdan düşsel tasarımlar üretti.

1924 yılında GEHAG toplu konut şirketinin başına geçen Bruno Taut, savaş sonrasında hızla gelişen ve önemli bir endüstri merkezi konumuna gelen Berlin'in konut açığını gidermeye yönelik toplu konut tasarım projeleri geliştirdi. Bunların ilki, Hufeisensiedlung adını taşıyordu. At nalı şeklindeki ana kompleks ve etrafında inşa edilen 25 binadan, toplamda 1285 daireden oluşuyordu. 1925-1933 yılları arasında gerçekleştirilen projede, her bir konutun kapısının rengi ve tasarımı birbirinden farklı idi.



Konutların bahçesi vardı ve her dairede ayrı yatak odası, mutfak ve küvetli bir banyo bulunuyordu. Tüm bu özellikler, o dönemde işçi sınıfı için çok komforlu ve üst düzey olarak görülmekteydi. Taut, iç mekan tasarımlarında da ise Bauhaus ekolünden etkilenmekteydi.

Renk kullanımı
Yaşadığı dönemde hakim olan mimari anlayış gereği binalar yapımında kullanılan malzemenin doğal rengini taşırken Bruno Taut, çok renkli evler inşa ederek bu anlayışa karşı geldi. İşçi sınıfının hayatını, renkli evler inşa ederek renklendirmeye çalıştı. Bu evlere “Boya Kutusu Sitesi” diyerek dalga geçildi. Hatta meşhur mimar ve şehir planlamacısı Le Corbusier “Tanrım bu Bruno denen adam renk körü olmalı!” diyerek onunla dalga geçti.



Basılı eserleri
İlk kitabı olan Die Stadtkrone ("Şehir Tacı ) adlı kitapları yayımlandı.

Konusu mimarlık olmayan metinleri de vardır. Senfonik müzikli mimarlık piyesi Weltbaumeister ("Dünya Mimarlık Şampiyonu ) bunlardan biridir. Bu esere ilham veren; Dadacılığın, Dışavurumculuğun ve Gerçeküstücülüğün öncülerinden sayılan şair Paul Scheerbart olmuştur. Taut'un mimarlığı konu edinmeyen eserlerine bir başka örnek ise Der Regenbogen- Aufruf zum Farbigen Bauen ("Gökkuşağı- Renkli mimarlığa Çağrı") adlı kitabıdır.

Japonya'da olduğu süre içinde Japon kültürü, sanatı ve mimarisini Avrupa'ya tanıtmaya yönelik eserler kaleme almıştır.

Almanca ismi "Architekturelehre" olan Mimarlık Öğretisi adlı, mimarlığın kuramsal bakış açısını yansıtan, aynı zamanda otobiyografi nitelik taşıyan kitabını Japonya'da olduğu sırada "Mimarî Düşünceler" (Architekturgedanken) adıyla yazmaya başladı, yazım süreci İstanbul'a gelmesiyle hızlandı. Kitap, ölümünün ardından Mimarî Bilgisi adıyla yayımlandı.

Mimari eserleri
Almanya'da
Falkenberg Bahçeşehri, Berlin, 1913
Senftenberg Lisesi, 1930
Senftenberg Meslekokulu, 1931
Japonya'da
Osaka'da Ikomaberges tasarıları, 1934
Atami'de Hyuga Evi'nin iç mimarisi, 1935/36
Maeoka'da bir evin tasarıları, 1935/36
Tokyo'da Okura-Villasının cephesini ve mobilyasını, 1935/36

Türkiye'de
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, 1937
Mekteb-i İdadi "Trabzon Fen Lisesi (Trabzon Fen Lisesi), 1938
Maarif Vekâleti Kültür Pavyonu, 1938
Bruno Taut Villası

Tasarıları
Ankara Teknik Yüksekokulu, 1937
Kimya Enstitüsü, 1937
Ankara'da Hükûmet semti, 1937
Ankara'da bir tiyatro binası, 1937
Ankara'da bir yemekhane, 1937
Ankara'da parlamento binası, 1937
Trabzon'da Yüksek erkek yatılı okulu (gerçekleştiren Franz Hillinger), 1937
Ankara'da Atatürk Lisesi (Asım Kömürcüoğlu ile beraber, gerçekleştiren Franz Hillinger), 1937
Ankara'da Kurtuluş Ortaokulu (Asım Kömürcüoğlu ile beraber), 1938
İstanbul/Ortaköy'de Prof. Nissen'nin oturduğu evi, 1938
İstanbul'da 15. Cumhuriyet Bayramı kutlama süslemeleri (Schütte eşi ile birlikte), 1938
Cebeci Ortaokulu (gerçekleştiren Franz Hillinger), 1938
İzmir'de Kız-Enstitüsü (yalnız ilk yapı bölümü gerçekleşti), 1938
Ortaköy'de kendi evini, 1938
Bir sinagog (havra), 1938
Ankara'da Mustafa Kemal Atatürk için katafalk, 1938

Ayrıca bakınız
1933-1945 senelerinde Türkiye'ye sürgün

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Olaf Gisbertz: Bruno Taut und Johannes Göderitz in Magdeburg. Architektur und Städtebau in der Weimarer Republik. Gebr.-Mann-Verlag Berlin 2000 ISBN 3-7861-2318-7
Astrid Holz: Die Farbigkeit in der Architektur von Bruno Taut – Konzeption oder Intuition? Kiel Univ.Diss., Alman Ulusal Nationalkütüphanesi 1996
Leo Ikelaar: Paul Scheerbart und Bruno Taut. Zur Geschichte einer Bekanntschaft. Briefe von 1913–1914 an Gottfried Heinersdorff, B. T. und Herwarth Walden. Igel, Paderborn 1999 ISBN 3-89621-037-8
Norbert Huse (Hg.): Vier Berliner Siedlungen der Weimarer Republik. Argon, Berlin 1987 ISBN 3-87024-109-8
Kurt Junghanns: Bruno Taut 1880–1938. Architektur und sozialer Gedanke. DVA 2001 ISBN 3-363-00674-8
Winfried Nerdinger, Kristiana Hartmann, Matthias Schirren und Manfred Speidel: Bruno Taut 1880–1938. Architektur zwischen Tradition und Avantgarde. DVA 2001 ISBN 3-421-03284-X
Regine Prange: Das Kristalline als Kunstsymbol: Bruno Taut und Paul Klee. Zur Reflexion des Abstrakten in Kunst und Kunsttheorie der Moderne. Olms-Verlag Hildesheim u.a. 1991 ISBN 3-487-09487-8
Manfred Speidel (Hg.): Bruno Taut. Natur und Phantasie 1880-1938. Katalog zur Ausstellung „Bruno Taut Retrospective, Nature and Fantasy“, die 1994 in Tokyo und Kyoto sowie 1995 im Kulturhistorischen Museum Magdeburg und im Technikmuseum Magdeburg gezeigt wurde. Ernst-Verlag Berlin 1995 ISBN 3-433-02641-6
Beate Ziegert: Bruno Taut: Bauhaus and Mingei: Architect and Designer; East and West. Seikatu Bunka Kenkyu, Seikatsu Bunka Center, Nagoya Municipal Women's College, Nagoya (Japan) 1993
Bettina Zöller-Stock: Bruno Taut. Die Innerraumentwürfe des Berliner Architekten. DVA 1993 ISBN 3-421-03034-0