Donatı

Donatı, betonarme elemanı oluşturan iki asli unsurdan biridir. Beton basınca karşı çok iyi çalışan bir malzeme olmasına rağmen çekme dayanımı çok düşüktür. Çekme bölgesindeki gerilmeleri karşılamak üzere, bu bölgeye çelik çubuklar yerleştirilir. Betonarmede donatı olarak genellikle yuvarlak çubuklar kullanılır. Donatı çapı Φ (fi) simgesi ile tanımlanır. Örneğin Φ16, çapı 16 mm olan betonarme çeliğidir.

Donatı sınıfları
Betonarme donatısı olarak kullanılan çelikler, imalat biçimlerine göre iki tiptir;
a. Sıcakta haddelenmiş çelik (doğal sertlikte çelik):
Bu tip çeliklerin kimyasal birleşimlerindeki karbon, nikel, silisyum, magnezyum, krom ve vanadyum oranları ayarlanarak istenilen kalite elde edilir. Bu çelik türünün imalatı için büyük tesis ve yatırımlara ihtiyaç vardır.
b. Soğukta işlem görmüş çelik:
Göreli olarak düşük sıcaklıklarda çekilerek veya burularak imal edilirler. Bu işlem sırasında çeliğin moleküler yapısı, dolayısıyla özellikleri değişir. Genellikle soğukta işlem görmüş çeliğin dayanımı artarken, deformasyon kapasitesi azalır.

Etriye
Etriye, betonarme yapılarda kolon, kiriş gibi taşıyıcı sistem elemanlarının boyuna donatılarını saran, inşaat çeliğinin bükülmesiyle elde edilen bir sargı donatısıdır. Bir başka deyişle betonarme kolonların ve kirişlerin içinde boyuna doğrultuda yerleştirilen ana donatıların etrafını saran nispeten daha ince çaplı inşaat çeliğidir. Elemanlara gelen kesme kuvvetlerine karşı dayanım sağlar, elemanların ve genel olarak yapının daha sünek davranmasını sağlar, betonun dayanımını arttırır Betona yanal basınç uygulamanın yolu, etriye, çiroz gibi sargı donatıları kullanmaktadır. Bu sayede betonun olası yükler altında dışarı doğru genişleyip (Poisson etkisi) patlamasını önler. 2016 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi bünyesinde yapılan deney, etriyenin ve genel olarak sargılamanın önemini gösteren çalışmalardan yalnızca biridir.

Etriyeler boyuna donatının burkulma boyunu kısaltır. Boyuna donatılara klavuzluk eder. Etriye, kesit içerisindeki boyuna donatılara klavuzluk ederek, kalıp içerisinde donatıların istenilen şekilde düzenlenmesini, inşaat demirinin dik ve düzgün bir şekilde tutulmasını sağlar.

Etriyeler, yapı güvenliği açısından oldukça kritik bir önemdedir. Prof. Dr. Ahmet Topçu etriyenin önemini alttaki sözleriyle vurgulamıştır:



Uygulaması
Etriye ve sargı donatılarının olası bir deprem, rüzgar, vb. yük altında görev görebilmesi ve yapıyı koruyabilmesi için aşağıda belirtilen, çoğu işçiliğe bağlı hususlara dikkat edilmesi gerekir.

Etriyelerin yük altında açılmaması için uçları 135 derece bükülerek beton çekirdeğine saplanmalıdır. Uçlarının 90 derece bükülerek bırakılması, yüksek deprem tehlikesi bulunan ülkelerde ya da bölgelerde yapının kolayca yıkılmasına sebebiyet verebilir. Bükülen kesimlerin boyu, kullanılan standarda bağlı olarak belli bir uzunluğun altında olmaması gereklidir.
Etriyeler, kullanılan standart ve statik çözümlemelerine bağlı olarak belirli sıklıkta bir yerleştirilir. Statik projenin aksine seyrek sayıda konulması halinde yeterli görev görmeyecek, yeterli süneklik sağlamayacaktır.
Kolon-kiriş birleşim noktalarına etriye mutlaka konulmalıdır. Kolon-kiriş birleşim bölgelerine etriye konulmayan, özenle sarılmayan yapının depremde yıkılma ihtimali yüksektir.
Etriyeler, boyuna donatıları sarmalı, arasında boşluk kalmamalıdır.
Statik projesinde belirtilen çapta ve malzeme kalitesinde olmalıdır.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Gazi Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Betonarme Donatı deneyleri
Betonun Mühendislik Özellikleri