Belyov Muharebesi

Belyov Savaşı ("Belevshchina" olarak da bilinir), 4-5 Aralık 1437'de Belyov yakınlarında Moskova Büyük Dükü birlikleri ile Altın Orda Hanından kaçan Uluğ Muhammed Han arasında gerçekleşen muharebedir.

Arka planı
Her iki taraf da son derece zor zamanlardan geçiyordu. Hem Altın Orda'da hem de Moskova Knezliğinde ölümcül bir savaş devam ediyordu. 1437'de Uluğ Muhammed Han rakiplerine yenildi ve sığınmak için kaçmaya başladı. Oka Nehri'nin üst kısımlarında Belyov şehri yakınlarında bir orduyla ortaya çıktı ve orada bir buz kalesi inşa etti. Moskova Büyük Dükü ile pazarlık yapmak isteyen Uluğ Muhammed Han, Rus topraklarının yağmalanmasını yasakladı. Av arayan Tatarlar, Litvanya Büyük Dükalığı topraklarında avlandılar.

Uluğ Muhammed Han'i sınırlarından çıkarmak isteyen Büyük Dük II. Vasili, ona karşı amcasının oğulları Dmitry Yuryevich Shemyaka ve Dmitry Yuryevich Krasny tarafından yönetilen bir ordu gönderdi.

Güç dengesi
Ruslar
Kroniklere göre, sayıları belirtilmese de Rus ordusunun Tatarlardan önemli ölçüde fazla olduğu belirtilmiştir. Yıllar sonra ortaya çıkan "Kazan Tarihi" adlı eserde ise Rus ordusunun mevcudiyeti 40.000 olarak verilmiştir.

Birçok tarihçinin görüşü, Belyov yakınlarındaki Rus birliklerinin sayısının Tatarlardan önemli ölçüde fazla olduğu konusunda hemfikir. Ancak "Kazan Tarihi"nde verilen 40 bin kişi sayısı aşırı abartılmış kabul edilmektedir. Savaşa katılan gerçek savaşçı sayısı bilinmemektedir.

A. G. Bakhtin, "Kazan Tarihi"nde geçen birçok bilginin genellikle abartı olduğunu belirterek Rus birliklerinin Belyov ve Suzdal savaşlarında orantısız temsiline dikkat çekti: her iki savaşta da Rus ordusu Moskova Büyük Dükü'nün komutası altında olmasına karşın Rus ordusunun Belyov Savaşındaki mevcudiyeti 40 bin olarak verilirken, Suzdal Muharebesi için sadece 1.5 bin rakamı verilmişti. Kazan Tarihi'nin Korkunç IV. İvan'ın boyar muhalefetine karşı zorlu bir mücadele yürüttüğü bir dönemde ve Opriçnina'nın gerçekleştirildiği yıllarda (1564-1565) yazıldığı gerçeğine dayanarak, A. G. Bakhtin, yazarın bilgileri kasten abarttığını öne sürdü. Ona göre “İzlenimi güçlendirmek” ve “eylemlerdeki tutarsızlığın ve komuta birliği eksikliğinin” neye yol açtığını göstermek için Belyov yakınlarındaki Rus birliklerinin sayısı abartılmıştı.

Tatarlar
Bazı araştırmacılar, "Kazan Tarihi"nde Tatar ordusunun mevcudiyeti için belirtilen 3 bin rakamına katılıyor. D. M. İskhakov'a göre, 1438'de Kazan'daki işgalin arifesinde Uluğ Muhammed Han'ın ordusu 3-3,5 bin askerden ve aile üyeleriyle 10 bin kişiden oluşuyordu.

Ancak bazı tarihçiler, "Kazan Tarihi"nde belirtilen Tatar ordusunun (3 bin kişi) sayısının açıkça hafife alındığına inanıyor. M. G. Safargaliev'e göre, aynı tarihçiye göre 40 bin kişiden oluşan Rus ordusu karşısında Uluğ Muhammed Han, bu kadar çok askere karşı 3 bin kişilik askerle Rus ordusunun karşısına çıkamazdı. Ona göre hanın çok daha fazla sayıda olması gerekiyordu. V. D. Dmitriev, Altın Orda'dan kovulan Uluğ Muhammed Han'in 1438'de “en az 40 bin Tatar askeri” ordusuna sahip olduğuna da dikkat çekiyor.

R. G. Fakhrutdinov ve F. A. Rashitov'a göre, "Altın Orda Han'ın ordusu, devletin çöküşü sırasında bile, birçok askeri lider ve ordunun bir kısmı onu terk ettiğinde, bu kadar yetersiz olamazdı." Ayrıca, 40.000 kişilik Moskova ordusunu 3 bin askerlik bir müfrezeyle yenmenin ve 1445'te Suzdal yakınlarındaki Moskova ordusunu böyle bir müfrezeyle yenmenin ve aynı zamanda Büyük Dük'ü ele geçirmenin imkansız olduğuna inanıyorlar. Onlara göre, Belyov yakınlarında, Uluğ Muhammed Han'ın ordusu Moskova Knezliğinden "hemen hemen küçüktü". Araştırmacılar göçebe topluluklarda bulunan bir ailenin genellikle dört üyeden (yaşlılar, kadınlar, çocuklar, vb.) oluştuğunu ve geleneksel olarak dört üyeden bir ailede bir kişinin asker olduğundan yola çıkarak Uluğ Muhammed Han'ın ordusunun 200 bine ulaştığı sonucuna vardılar.

Ancak, A. G. Bakhtin'e göre, bu rakamlar oldukça absürttü. Ona göre Uluğ Muhammed Han'ın Belyov'da 40.000 askeri olamazdı. Çünkü yıllıklara göre, 1445'te Suzdal yakınlarında, Uluğ Muhammed Han'ın ordusu 3.5 bin kişilikti. Bu durumda, "köşeye dönen bir kedinin bir kaplana dönüştüğü" unutulmamalıdır. Çünkü Uluğ Muhammed Han Moskova topraklarına ilerlerken aynı zamanda Küçük Muhammed ve Seyyid Ahmet komutasında büyük bir ordu üzerlerine doğru ilerliyordu. Aynı Kazan vakanüvisine göre, Uluğ Muhammed Han, "hayatta kalma umudunu yitirerek ve güçten ve birkaç savaşçısından çok Tanrı'ya ve kendi doğruluğuna güvenerek" Rus ordusuna doğru yürüyordu. Aynı zamanda, A. G. Bakhtin, tarihte küçük ama iyi organize olmuş bir ordunun, o sırada Rus ordusu tarafından temsil edilen çok sayıda, ancak dağınık bir düşmanı yendiği birçok örnek olduğunu belirtiyor.

Savaş
4 Aralık
4 Aralık sabahı, Rus alayları buz kalesine yöneldi. Tatarlar onları karşılamak için kelden çıktılar. Ruslar Tatarları ezdi ve onları kaleye sürdü. Tatarlar ağır kayıplar verdi. Diğerleri arasında, Uluğ Muhammed Han'in damatlarından biri ve birçok Tatar prensi öldü. Ancak, Rusların daha sonraki eylemlerinde tam bir tutarsızlık vardı. Valiler Pyotr Kuzminsky ve Semyon Volynets, düşmanı takip ederek kaleye girdi. Rati'nin bir kısmı ile merkeze girmeyi başardılar, ancak diğer alaylar tarafından desteklenmediler. Sonuç olarak, Tatarlar tarafından kuşatıldılar ve hepsi öldürüldü.

Muhtemelen, Uluğ Muhammed Han'i şahsen tanıyan Mtsensk valisi Grigory Protasyev, Rus kampına anlaşmazlıklar getirdi. Prenslere ve valilere "bana gönderilen büyük prens, kralla savaşmayı değil, barışmayı ve alayları dağıtmayı emretti" dedi. Rus ordusunda komuta birliği olmadığı için birçok prens ve vali kendi takdirine göre hareket etti. Bazıları kararlı bir askerî harekâttan yanayken diğerleri meselenin barışçıl bir şekilde çözülmesine meyilliydi. Özellikle, 1432'de Uluğ Muhammed Han'in Yuri'nin rakibi Vasily Vasilyevich lehine bir Yarlık vermeyi reddeden Prens Yuri Dmitrievich'in oğulları olan prensler Dmitry Shemyaka ve Dmitry Krasny, Uluğ Muhammed Han'in Grand Duke II. Vasili ile barışçıl ilişkileriyle ilgilenmiyorlardı.

Sophia II ve Archangelsk kronikleri, 5 Aralık gecesi Ulu-Mukhammed'e “sabahları” Rus kampına saldırma önerisiyle bir izci gönderen Grigory Protasyev'in ihanetine dikkat çekti.

5 Aralık
5 Aralık sabahı, zamanı geciktirmek ve Rusları yatıştırmak için Uluğ Muhammed Han, damadı Yeliberdey ve darug, prensler Usein Saraev ve Usen-Khozya'yı Ruslarla müzakere etmeleri için gönderdi. Ruslar adına, valiler Vasili Ivanovich Sobakin ve Andrey Fedorovich Gostyaev onlarla müzakere etmek için dışarı çıktılar. Han, kışı Rusya sınırları içinde geçirme izni karşılığında, gelecekte Rus topraklarına saldırmayacağına ve haraç talep etmeyeceğine söz verdi ve bir taahhüt olarak Grandük'e en büyük oğlu Mahmud'u ve tüm Tatar prenslerin çocuklarını vermeyi teklif etti:

Kralın sana sözü: Oğlum Mahmud'u sana veriyorum ve diğer prensler de çocuklarını rehin veriyorlar: beni gönderme, yaşadığım sürece Rus topraklarını koruyacağım

Buna ek olarak, Han'ın büyükelçileri Ruslara "Büyük Dük'ün mirasının dışında" yakalanan tüm ganimet ve mahkûmları vermeyi teklif etti.

Bu arada Tatarlar gizlice buz şehrini güneyden terk ettiler. Her ihtimale karşı Belevka Nehri'ne indiler, Oka Nehri'nin ağzından geçtiler ve Belyov şehrini güneyden atlayarak batıdan Rus kampına yaklaştılar. O sabah duran sis sayesinde, Tatarlar Rus devriyeleri tarafından fark edilmeden kamplarına yaklaşmayı başardılar ve uyuyan savaşçıları kesmeye başladılar. Saldırıyı bekleyen Grigory Protasyev, "koş, koş!" diye bağırdı. Rus kampında panik yaratarak halkıyla birlikte kaçtı. İkincisinin birçok alayı, Tatarlardan uzak olanlar bile kaçtı.

Rus valilerinin tüm koşulları kabul etmeyi reddetmesinden sonra Tatar temsilcileri onlara “Ama bunu istemiyor musunuz? Arkana bak" demiştir. Valiler arkalarını döndüklerinde Tatarların kaçan Rusları nasıl kestiklerini gördüler. O gün Moskova ordusu büyük kayıplar verdi. Birçok prens ve vali öldü. Kroniklere göre, her Tatar daha sonra 10 veya daha fazla Rus askerini öldürdü. Birçok Rus savaşçı kaçışı sırasında harap ettikleri Rus köylüleri tarafından öldürüldü.

Kaynakça