Abbâsî İç Savaşı (865-866)

Abbâsî İç Savaşı (865-866), ayrıca Beşinci Fitne olarak da bilinir, "Sâmerrâ'daki Anarşi" sırasında, Abbâsîler'in kontrolünü kimin ele geçireceğini belirlemek için rakip halifeler Müstaîn ve Mutez arasında yaşanan silahlı bir çatışmadır. Yaklaşık bir yıl süren savaş, büyük ölçüde Bağdat'ın uzun süren kuşatması etrafında dönmüş ve Mutez'in tek halife olarak kalmasıyla sona ermiştir. Müstaîn, destekçileri tarafından terk edilmiş ve tahttan feragat etmeye zorlanmış; hayatının bağışlanacağına dair bir garantiye rağmen, kısa süre sonra idam edilmiştir.

Savaşın sonucu, Mutez'in iktidara yükselişinden sorumlu olan Türk askeri yapılanması için büyük bir zafer olmuş ve Türklerin halifeliğin hükümeti ve ordusu üzerindeki etkin güçlerini korumalarına olanak sağlamıştır. Müstaîn'in taraftarları olan Tahiri ailesi, Arap askeri grupları ve Bağdat vatandaşları, teslim olduktan sonra da merkezi hükümetin siyasetinden dışlanmışlardır, ancak savaştan önceki konumlarını korumalarına izin verilmiştir. Çatışmaların çoğunun yaşandığı Orta Irak, her iki tarafın faaliyetleri sonucunda harap olmuştur.

Müslüman Tarihçi Taberî, savaş hakkında uzun ve ayrıntılı bir anlatımı vardır. Mesûdî ve Yakubî gibi diğer Müslüman tarihçiler de eserlerinde bu iç savaştan bahsetmişlerdir.

Arka plan
Halife Mütevekkil ( ), ölümünden sonra oğullarının halifeliği devralmasına izin verecek bir halefiyet planı oluşturmuştu; halefi önce en büyük oğlu Müntasır, sonra Mutez ve üçüncü olarak Müeyyed olacaktı. 861 yılında el-Mütevekkil, muhtemelen Müntasır'ın desteğiyle bir grup Türk askeri subayı tarafından suikaste uğradı. Müntasır'ın ( ) kısa saltanatı sırasında, Türkler onu Mutez ve Müeyyed'i halefiyetten uzaklaştırmaya zorladılar. Müntasır öldüğünde, Türk subayları bir araya gelerek ölen halifenin kuzeni Müstaîn'i tahta geçirmeye karar verdiler. Yeni halife, Sâmerrâ'da haklarından mahrum bırakılmış Mutez'i destekleyen büyük bir isyanla neredeyse hemen karşı karşıya kaldı; isyancılar ordu tarafından bastırıldı ancak her iki tarafta da kayıplar ağır oldu. Müstaîn'in, Mutez veya el-Mua'yyad'ın halifelik iddialarını ileri sürebileceğinden endişelenerek önce onları rüşvetle susturmaya çalıştı, sonra da hapse attı.

Mutez'in destekçilerinin bastırılmasından sonra Müstaîn'in halifeliği 865 yılına kadar büyük ölçüde kesintisiz devam etmiştir. Ancak hükümetin askerlere maaş ödeyememesi ve Türkler arasındaki iç çekişmeler rejimin istikrarını tehdit etmiştir. 865 yılının başlarında Türk subayları arasında bir kavga çıkmış ve genel askerler de hızla olaya dahil olmuşlardır. Subaylardan birinin öldürülmesi üzerine askerler şiddete başvurmuş ve kısa süre sonra Sâmerrâ sokaklarında isyanlar başlamıştır. Bu düşmanca durum karşısında Müstaîn ve iki kıdemli Türk subayı, Vasîf ve Boğa es-Sağîr, Sâmerrâ'dan Bağdat'a gitmeye karar vermişler ve 865 Şubat ayının ilk haftasında oraya varmışlardır. Varışlarında, şehrin güçlü Tâhirî valisi Muhammed bin Abdullah tarafından karşılanmışlar ve halife onun sarayında ikamet etmiştir.

Sâmerrâ'daki Türkler, Müstaîn'in şehirden ayrıldığını fark edince Bağdat'a giden trafiği kestiler. Bunun üzerine bir Türk heyeti halifeyi görmeye gitmiştir; vardıklarında yaptıkları için af dilemişler ve halifenin kendileriyle birlikte Sâmerrâ'ya dönmesini istemişlerdir. Müstaîn, Türklere maaşlarının ödenmeye devam edeceğine dair söz verirken Bağdat'tan ayrılmayı reddetmiş ve kendisi ile Muhammed bin Abdullah, onların bu küstahlıklarını alaya almışlardır. Aşağılanmış Türkler öfkeyle Sâmerrâ'ya dönmüşler ve olanları taraftarlarına anlatmışlardır; ardından Müstaîn'i tahttan indirmeye karar vermişlerdir. Askerler Mutez'i hapisten çıkarmışlar ve onu halifeleri olarak tanımışlardır. Mutez, teklifi kabul etmiş ve bir biat yemini hazırlanmıştır; Sâmerrâ'daki birçok yetkili de ona biat etmiştir.

Çatışmaların başlangıcı
Abbâsî hanedanının iki üyesinin kendilerinin halife olduğunu iddia etmesiyle savaş kaçınılmaz hale gelmiştir. Müstaîn tarafında, Muhammed bin Abdullah hızla askeri çabaların komutasını devralmıştır. Bağdat'tan Sâmerrâ'ya yapılan tüm gıda sevkiyatlarının durdurulmasını emretmiş ve Musul bölgesindeki müttefiklerine de aynısını yapmaları talimatını vermiştir. Muhammed, dost komutanlara kuvvetlerini seferber etmeleri çağrısında bulunan mektuplar göndermiş ve Bağdat'ta bir asker toplama seferberliği başlatılmıştır. Kuşatmaya hazırlık olarak şehir tahkim edilmiş ve çalışmalar 22 Şubat'ta tamamlanmıştır. Anbar çevresindeki köprüler ve kanallar yıkılarak bölge sular altında bırakılmış ve olası düşman birliklerinin oraya ulaşması engellenmiştir. Muhammed ayrıca imparatorluk genelindeki vergi memurlarına, gelirlerinin Sâmerrâ yerine Bağdat'a gönderilmesi talimatını veren mektuplar yazmıştır.

Mutez ise Muhammed'e mektup yazarak ona biat etmesini istemiştir. Kısa süre sonra Mutez, kardeşi Ebû Ahmed'i (sonradan el-Muvaffak ünvanını alacaktır) bir ordusunun başına getirmiş ve ona Müstaîn ve Muhammed'e karşı savaşmasını emretmiştir. Kalbatikin el-Turki'nin komutasındaki beş bin Türk ve Fergan (Faraghinah) askerden ve Muhammed bin Raşid el-Mağribi'nin komutasındaki iki bin Kuzey Afrikalı (Mağribah) askerden oluşan ordu, 24 Şubat günü Sâmerrâ'dan ayrılmıştır. Altı gün sonra Ukbara'ya varmışlar ve burada Ebû Ahmed, Mutez adına namaz kıldırmıştır. Türkler ve Kuzey Afrikalılar, Ukbara ile Bağdat arasındaki bölgeyi yağmalamaya başlamışlar ve bu durum yerel halkın çoğunun mülklerini ve tarlalarını terk etmesine neden olmuştur. 10 Mart'ta Ebû Ahmed ve ordusu Bağdat'ın doğu tarafındaki Şemmâsiye Kapısı'nın önünde görünmüş ve şehrin kuşatılması başlamıştır.

Stratejiler ve askeri güç
Müstaîn
Her iki halife de savaş boyunca doğrudan askeri operasyonlara katılmamıştır. Müstaîn, savaş çabalarını yürütme sorumluluğunu genellikle Muhammed bin Abdullah'a bırakmaktan memnundu. Komutan olarak Muhammed, genel olarak savunma stratejisini tercih etti. Bağdat'taki konumuna güvenerek, başkaları tarafından tavsiye edilse bile, şehir ve çevresindeki bölgelerin dışında herhangi bir saldırı operasyonuna girişmekten çekindi. Şehre erişimi kontrol eden yakındaki kasabaları güvence altına almak için çaba sarf etse de, Sâmerrâ'ya saldırma girişiminden bahsedilmiyor. Bağdat içinde kalarak ve şehrin ikmal yollarını açık tutarak, aynı zamanda Sâmerrâ'ya yönelik gıda ve vergi gelirlerini keserek, Muhammed muhtemelen Mutez'in ordularından daha uzun süre dayanabileceğine inanıyordu.

Bağdat şehrini kuşatmaya hazırlaması için çok büyük bir çalışma yapılmıştır. Şehrin hem doğu hem de batı tarafına üç yüz bin dinardan fazla bir maliyetle duvarlar ve siperler inşa edilmiştir. Duvarlara balistalar ve mancınıklar yerleştirilmiş ve düşman hareketini engellemek için tasarlanmış "savaş makineleri" şehir kapılarının önüne yerleştirilmiştir. Pazar yerlerinin tenteleri, ateşe verilmelerini önlemek için kaldırılmış ve şehrin dışındaki alanlar, kuşatanların çamurun tuzağına düşürmesi için sürülmüştür. Çatışmaların başlamasından birkaç gün sonra Muhammed, savunmacıların daha fazla hareket alanı bulması için duvarların arkasındaki geniş bir alanın yerle bir edilmesini emretmiştir.

Muhammed'in müttefiklerinde ve Bağdat halkında çok sayıda insan gücü kaynağı vardı. Yardım çağrısına kulak verecek birçok dost askeri komutana güvenebilirdi ve savaşın ilk aylarında Irak, Cezire, Cibal, Arap-Bizans sınırı ve başka yerlerden birkaç küçük alay Bağdat'a gelmiştir. Muhammed'in ayrıca, doğu eyaletlerinin çoğunun valisi olan yeğeni Muhammed bin Tahir'de müttefikiydi, ancak o sırada Tahir büyük ölçüde Taberistan'daki Hasan bin Zeyd'in isyanıyla meşguldü. Askerlerinin saflarını artırmak için Muhammed Bağdat'ta bir askerlik sistemi kurmuş ve Müstaîn'e hizmet etmek için gönüllüler çağırmıştır. Savaş başladığı sırada Mekke'ye giden bir grup Horasanlı hacıdan kalıp savaşmaları istenmiştir. Şehirdeki birçok haydutta da askere alınmış ve silahlandırılmıştır. İlk başta kendilerini korumak için hasırlar ve düşmana saldırmak için taş veya tuğla dolu torbalar verilmiştir; daha sonra sopalar verildi, kendi reislerinin emrine verilmiş ve maaş alabilmeleri için askeri kayıtlara geçirilmişlerdir. Çevre bölgelerden Arap Bedeviler ve Kürt aşiret mensupları da Müstaîn için savaşmıştır.

Abbâsî sarayının normal uygulamasına uygun olarak, hem Müstaîn hem de Muhammed tarafından subaylara ve askerlere düzenli olarak hediyeler verilmiştir. Taberî'nin olaylara ilişkin anlatımı, komutanların hizmetleri için ödüllendirildiği birçok örneği içermektedir. Onlara, birlikleriyle Bağdat'a ilk gelişleri, muharebe alanında kendilerini göstermeleri veya önemli bir göreve liderlik etmek üzere seçilmeleri gibi çeşitli sebepler ile hediyeler verilmiştir. Geleneksel onur elbiseleri düzenli olarak dağıtılmış; diğer hediyeler arasında mücevherler, tören kılıçları, para ve birlikler için artırılmış ödenekler yer almıştır.

Muhammed'in komutasındaki ordunun tam büyüklüğü kayıtlarda açıkça belirtilmemiştir, ancak muhtemelen Mutez'in kuvvetlerine göre çok daha büyüktü. Bununla birlikte, birliklerinin çoğu düzensiz birliklerden oluşması nedeniyle savaşlardaki davranışları her zaman güvenilir değildi ve emirleri yerine getirmemeleri nedeniyle sık sık disiplin cezası alıyorlardı. Ayrıca, birçok ordu komutanı kendilerini Müstaîn'in davasına adamaya istekli olsa da, hepsi Muhammed'den emir almaya istekli değildi; Bağdat dışında bağımsız hareket eden ve Türklerle kendi inisiyatifleriyle çatışmaya giren Müstaîn yanlısı alayların birçok örneği mevcuttur.

Mutez
Krizin baş göstermesinden itibaren Mutez, kendisini meşru halife olarak göstermekle meşgul olmuştur. Babası Mütevekkil'in hayatta olduğu dönemde veliaht ilan edilmişti ve halefiyet düzenlemelerine göre Müntasır'ın ölümünden sonra halife olması gerekiyordu. 862'de halifelik haklarından feragat ettiğinde, Türkler reddetmesi halinde onu öldürmekle tehdit ettikleri için baskı altındaydı ve bu nedenle feragat belgesini geçersiz saydı. Ayrıca, halkı Müstaîn'e hizmet etme yeminlerini bozmadan kendisine bağlılıklarını değiştirebileceklerine ikna etmeye çalıştı ve Muhammed bin Abdullah'a yazdığı bir mektupta bunun nasıl yapılabileceğini ayrıntılı olarak açıklamaya çalıştı.

Mutez başlangıçta, halifelik girişimine karşı çıkan Sâmerrâ sakinlerine karşı anlayışlı davrandı ve kendisine yemin etmeyi red edenleri zorlamadı. Bununla birlikte, imparatorluk genelinde konuşlanmış komutanlara desteklerini isteyen mektuplar yazdı ve kısa süre sonra Sâmerrâ'ya takviye birlikler gelmeye başladı. Çatışma ilerledikçe, Müstaîn'in kampından üyeler ona katılmaya başlayınca, Mutez istikrarlı bir şekilde takipçi kazandı. Ayrıca, Müstaîn'in subaylarını cezbetmek için çaba gösterdi, onlara teklifler yazdı ve bağlılıklarını kendisine çevirmeleri halinde önemli ödüller vaat etti.

Mutez'in kardeşi Ebû Ahmed, savaşın başında Sâmerrâ kuvvetlerinin başına getirilmiştir. Halife tarafından Müstaîn ve Muhammed bin Abdullah'ı yenmekle görevlendirilmiş ve orduyu dilediği şekilde komuta etme yetkisi verilmiştir. Ebû Ahmed'in genel stratejisi, Bağdat'ı birliklerinin sürekli saldırısı altında tutmak ve şehre saldırarak veya halkını savaşma isteğini kaybedene kadar aç bırakarak şehrin teslimiyetini sağlamaktı. Bu amaçla, Mutez, Bağdat'a erişimi kontrol eden komşu kasabaları güvence altına almak için ordular göndermiş ve Ebû Ahmed, şehre doğru giden her türlü gelir sevkiyatını durdurmaya ve ele geçirmeye çalışmıştır. Ebû Ahmed'in kuşatmayı yürütme şekli, savaşın ortasında kendisine Müstaîn'in teslim olmasını sağlamada ilerleme kaydedememesinden şikayet eden bir mektup yazdığı bildirilen Mutez tarafından sorgusuz sualsiz kabul edilmemiştir, ancak çatışmanın tamamı boyunca ana kuşatma kuvvetinin komutasında kalmıştır.

Kuşatmanın başında Ebû Ahmed'in ordusu, Kilbutkin komutasındaki 5.000 Türk ve Fergan askeri ile 2.000 Kuzey Afrikalı askerden oluşan yaklaşık 7.000 askerdi. Kısa bir süre sonra Sâmerrâ'dan gönderilen ek birlikler ordunun sayısını 11.000'e çıkardı, ancak takviyelerin büyük bir kısmı varışlarından kısa bir süre sonra öldürüldü. Savaşın daha sonraki bir aşamasında, Muhammed bin Abdullah'ın bir casusu, Bağdat'ın doğu ve batı taraflarındaki kuşatma ordularının toplam 19.000 kişiden oluştuğunu ve Sâmerrâ'nın neredeyse tamamen askerden arındırılmış olması nedeniyle Mutez'in sahaya sürebileceği çok az ek askeri olduğunu bildirmiştir.

Savaşın önemli olayları
Savaş süresince çatışmalar yaklaşık bir yıl sürmüştür ve karşılıklı çatışmalar kuzeydeki Cezire'den güneydoğudaki Huzistan sınırlarına kadar her yerde meydana gelmiştir. Ancak savaşın muharebelerinin çoğu Irak'ta, özellikle de Müstaîn'in ikamet ettiği Bağdat'ta ve şehrin çevresindeki bölgelerde gerçekleşmiştir.

Bağdat
Ebû Ahmed ve ordusunun Bağdat kapılarına varmasından sonraki ilk birkaç gün boyunca iki taraf doğrudan çatışmaya girmekten kaçınmıştır. 14 Mart'ta Muhammed bin Abdullah düşman kampına yaklaşmış ve Sâmerrâlılara ayrılmaları çağrısında bulunmuştur; eğer ayrılırlarsa, Müstaîn'in Mutez'i veliaht olarak tanıyacağını garanti etmiştir. Ancak ayrılmayı reddederlerse, Muhammed ertesi sabah düşmanlık başlatmayı planlıyordu.

Ertesi gün, Sâmerrâlılar doğu sur boyunca Şemmasiye ve Horasan kapılarına yaklaşarak bu kapılardan zorla geçmeyi denemişlerdir. Bağdatlılar, oklar, mancınıklar ve balistalar ile ateş açarak saldırganlara ağır kayıplar verdirmişlerdir. Horasan Kapısı'nda Türkler, bir topçu birliğini ateş menziline çıkarmaya çalışmışlar, ancak düzenli ve düzensiz Bağdatlı kuvvetlerinin bir hücumu düşmanı mevzilerinden çıkarmıştır. Günün sonunda Sâmerrâlılar kamplarına geri çekilmişlerdir; her iki taraf da çatışmalardan yüzlerce kayıp vermiştir.

20 Mart günü Sâmerrâ'dan gönderilen ve Türk, Kuzey Afrikalı ve Ferganalıdan oluşan 4.000 kişilik ikinci bir ordu, Bağdat'ın batı tarafının önüne gelmiş ve Fief Kapısı ile Katrabbul yakınlarında kamp kurmuştur. Ertesi sabah, Muhammed bin Abdullah, onlarla savaşmak için büyük bir piyade ve süvari birliği göndermiştir. Başlangıçta Sâmerrâlılar üstünlük sağlayarak Bağdatlıları Fief Kapısı yakınlarındaki dar bir alana sıkıştırmayı başarmıştır. Ancak kısa süre sonra Bağdatlı takviye birlikleri gelmşi ve birleşik kuvvetler Sâmerrâlıları geri püskürtmeyi başarmıştır. İnisiyatifi ele geçiren savunmacılar hücuma geçmiş ve Sâmerrâlıları, başka bir Bağdatlı kuvvetinin pusuya yattığı bir alana geri çekilmeye zorlamıştır. Bu noktada, Sâmerrâlıların geri çekilmesi bozguna dönüşmüş ve birlikler canlarını kurtarmak için kaçmaya başlamıştır. Birçoğu Dicle'yi yüzerek Ebû Ahmed'in kampına geçmeye çalışmış, ancak nehirde devriye gezen tekneler tarafından yakalanmışlardır. Geri kalanlar kuzeye yönelmiştir, askerlerin bir kısmı ise Sâmerrâ'ya kadar geri dönebilmiştir.

Katrabül Kapısı'nda gerçekleşen muharebe Bağdatlılar için büyük bir zaferdi. Şehrin batı tarafında konuşlanmış dört bin Sâmerrâlıdan iki bini öldürülmüş, birkaçının başı Bağdat çevresine asılmış ve birçoğu da esir alınmıştı. Sâmerrâ'da yenilgi haberi ayaklanmalar ile karşılanmıştır; halkın çoğu, muharebeyi Mutez'in güçlerinin zayıflığının bir işareti olarak görüyordu. Ancak Muhammed bin Abdullah, zaferinin ardından harekete geçmeyi reddetmiştir. Danışmanlarının bu avantajı kullanma ve kaçan askerleri takip etme tavsiyesini red etmiştir, muharebeden sonraki tek emri, zafer ilanının hazırlanması ve Yuvarlak Şehir'deki Cami'de okunması olmuştur. Bu arada, o günkü savaşa katıldığı belirtilmeyen Ebû Ahmed'in ordusu doğu tarafında kamp kurmuş halde kalmıştır. Sonuç olarak, şehrin kuşatması devam etmiştir.

Katrabül Kapısı'nda gerçekleşen muharebe kuşatmayı fiilen bir çıkmaza dönüştürmüştür. Baharın sonlarında ve yaz boyunca Sâmerrâlılar ile Bağdatlılar şehrin savunma surları çevresinde düzenli olarak birbirleriyle çatışmışlar ve birbirlerine çok sayıda kayıp verdirmişlerdir, ancak hiçbir taraf açık bir üstünlük sağlayamamıştır. Sonraki aylarda, her iki taraf da şehre giden yolları kontrol etmek için savaşırken, çatışmalar Bağdat'a komşu bölgelere yayılmıştır. Sâmerrâlılar savunmacılara ulaşan malzeme miktarını sınırlayabilmişler, ancak Bağdat ordularının şehre girip çıkmasını engelleyememişlerdir.

Bağdat çevresinde girilen çıkmaz, Eylül başlarına kadar bozulmadan devam etmiştir. Ancak 8 Eylül sabahı, şehrin her iki yakasındaki Sâmerrâ orduları surlara büyük bir saldırı düzenlemişlerdir. Doğu yakasındaki Sâmerrâlılar, Şemmasiye Kapısı'na saldırırken, batı yakasındaki Türkler ve Kuzey Afrikalılar ilk savunma hattını aşmayı ve Anbar Kapısı'na ilerlemeyi başarmıştır. Hazırlıksız yakalanmalarına rağmen, Anbar Kapısı'ndaki savunmacılar şiddetli bir direniş göstermişlerdir fakat sonunda geri çekilmek zorunda kalmışlar ve Anbar Kapısı ateşe verilmiştir. Sâmerrâlılar daha sonra Bağdat'a girerek şehrin Harbiye mahallesine yayılarak ilerlediklri bölgeleri ateşe vermişlerdir. Sâmerrâlıların geçtiği mahallelerin sakinleri canlarını kurtarmak için kaçmışlar ve Sâmerrâ birlikleri ele geçirdikleri şehir bölgelerine bayraklar dikmişlerdir.

Saldırıya karşılık olarak Muhammed bin Abdullah komutanlarını bir araya topladı ve ardından şehrin batı tarafındaki tüm kapılara adamlar gönderdi. Takviyeler Sâmerrâlılar ile çatışmaya girmişler ve büyük bir kısmını öldürdükten sonra onları kapılara geri püskürtmüşlerdir. Çatışmalar öğleden sonraya kadar devam etmiş ve savunmacılar sonunda Sâmerrâlıları kapılardan çıkarmayı ve kamplarına geri kaçmaya zorlamayı başarmışlardır. Sâmerrâlıların aştığı surlardaki bölgelerin onarılması emredilmiştir. Şehrin doğu tarafındaki saldırı da Bağdatlıların saldırganları geri püskürtmeyi başarmasıyla başarısız olmuştur. Batı tarafındaki çatışmalarda olduğu gibi, Şemmasiye Kapısı savaşında da birçok Bağdatlı ve Sâmerrâlı asker öldürülmüştür. Bu nedenle saldırı başarısız olunca Sâmerrâlılar kuşatma pozisyonlarına geri dönmüşlerdir.

Kuşatma sonbahara kadar devam ederken, Muhammed, çıkmazı kırmak amacıyla yardımcıları ile birlikte bir saldırı planlamak için çalışmıştır. Surlardaki mancınıklar ve balistalar harekete hazırlanmış ve Kasım sonlarında şehir kapıları açılmıştır. Ardından tüm Bağdat ordusu şehirden çıkmış, okçular ve topçularla dolu nehir tekneleri ise Dicle'de ilerlemişlerdir. Sâmerrâ ordusuna saldırmışlar ve onları bozguna uğratarak kaçmaya zorlamışlardır. Sâmerrâ kampı yağmalanmış ve düzensiz birlikler öldürülenlerin başlarını kesmeye başlamışlardır. Sâmerrâ mevzisi ancak Ebû Ahmed'in direnip birlikleri yeniden toparlamasıyla kurtarılmış; aynı zamanda Bağdatlılar odaklarını kaybetmişler ve saldırıları durmuştur. Sâmerrâlılar kısa süre sonra kamplarına geri dönerken, Bağdatlılar ise şehre geri çekilmişlerdir.

Nehrevan
Bağdat'ın hemen doğusunda yer alan Nehrevan kasabası Bağdat'tan Horasan'a giden yolun ilk durağı olması bedeniyle önemliydi ve Horasan, Muhammed bin Abdullah'ın yeğeni tarafından yönetiliyordu; dolayısıyla kasabayı kontrol eden kişi, iki yer arasındaki ulaşımı durdurabilir veya izin verebilirdi.

Bağdat'ın kuşatılması başlamadan önce, Muhammed bin Abdullah, Türklerden korumak için Nehrevan'a beş yüz piyade ve süvari göndermiştir. Daha sonra, ilk grubu takviye etmek için şehre yedi yüz asker daha gönderilmiştir. 19 Mart'ta, Ebû Ahmed'in Bağdat'ın önüne gelmesinden dokuz gün sonra, bir Türk kuvveti Nehrevan'a doğru ilerleyerek Muhammed'in şehir üzerindeki kontrolüne meydan okumuştur. Savunmacılar Türklerle meydanda karşılaşmaya karar vermişler ve bir muharebe başlamıştır. Türkler kısa sürede üstünlük sağlamış ve savunmacılar geri dönüp Bağdat'a kaçmışlardır. Muharebede elli savunmacı ölmüş ve Türkler, savunmacıların terk ettiği atlar ve silahlarla birlikte başlarını Sâmerrâ'ya göndermişlerdir. Türkler zafer kazanınca Horasan yolunun kontrolünü ele geçirdiler ve oradan Bağdat'a olan trafik kesilmiştir. Muhammed yenilgiyi öğrenince, Hemedan'da daha ileride konuşlanmış birlikleri geri çağırmış ve Bağdat'a dönmelerini emretmiştir.

Muhammed'in Nehrevan'ı geri almak için herhangi bir girişimde bulunduğu kaydedilmese de, kasaba çatışma boyunca zarar görmeye devam etmiştir. Muharebeden bir süre sonra, Cibal'daki görevlerinden dönen bir grup Sâmerrâlı Nehrevan'a girmiştir. Belirtilmeyen nedenlerle, Sâmerrâlı komutan birliklerine kasabayı yağmalamalarını emretmiştir. Askerler daha sonra yerel halka saldırmaya başlamış ve vatandaşların çoğu kaçmak zorunda kalmıştır.

Anbar ve Kasr bin Hübeyre
Bağdat'ın batısında, Fırat üzerinde bulunan Anbar, erken Abbâsî döneminde önemli bir şehirdi. Düşmanlıkların başlamasıyla birlikte Muhammed bin Abdullah, şehir yöneticisine savunma hazırlıkları yapmasını emretmiştir. Şehrin etrafındaki kanallar ve köprüler kesilmiş ve çevredeki alan büyük bir bataklığa dönüştürülmüştür. İlkbaharın ortalarında Anbar komutanı birkaç bin Bedevi askerden oluşan bir ordu kurmuş ve Muhammed'e takviye kuvvetleri için bir talep göndermiştir. Muhammed derhal binden fazla süvari ve piyadenin şehre gitmesini emretmiştir.

Bu arada Sâmerrâ'da, Anbar'a saldırmak için planlar yapıldı ve kısa süre sonra Mutez, Muhammed bin Bugha komutasındaki Türk ve Kuzey Afrikalılardan oluşan bir kuvveti şehri ele geçirmek için gönderdi. Anbar'daki savunma iki gruba ayrıldı; takviyeler şehrin dışında, Bedeviler ise içeride konuşlandırıldı. Sâmerrâ ordusu Anbar'ın önüne vardığında, takviyeleri gafil avladı ve hızla üzerlerine saldırdı. Savunmacılardan bazıları direndi, ancak kısa süre sonra kaçtılar ve birçoğu öldürüldü veya esir alındı. Şehrin komutanı takviyelerin kaçtığını görünce, mevzisini terk etmeye karar verdi. Askerleri ile birlikte nehrin diğer tarafına geçti, duba köprüsünü kesip Bağdat'a geri döndüler.

Geride Anbar'ı savunacak hiç bir güç kalmayınca, sakinleri şartlara bağlı olarak teslim olmaya karar vermişlerdir. Türkler ve Kuzey Afrikalılar, Anbarlılara güvenli geçiş garantisi verdikten sonra şehre girmişler ve halkın işlerine devam etmesine izin vermişlerdir. Ancak ertesi gün askerler Rakka'dan gelen bir mal sevkiyatına el koyarak şehri yağmalamaya başlamışlardır. Öldürülenlerin başlarını, ele geçirdikleri tutsaklarla birlikte Sâmerrâ'ya göndererek Fırat ile Bağdat arasında uzanan bir su yolunu barajla kapatmaya çalışmışlardır, ancak başarısız olmuşlardır.

Anbar'da mağlup olmuş ordular Bağdat'a vardığında, Muhammed Anbar'ın geri alınması emrini vermiştir. Fırat Nehri'nin aşağısındaki Kasr bin Hübeyre'ye bir birlik gönderilmiş ve ilerleme emrini beklemiştir. Bu arada, Bağdat'ta binden fazla kişiden oluşan bir ordu kurulmuş ve doğrudan şehre gidip orada konuşlanmış Sâmerrâ garnizonunu yenmesi emredilen el-Hüseyin bin İsmail'in komutasına verilmiştir. Askerlerin maaşlarıyla ilgili bir sorun nedeniyle yaşanan gecikmenin ardından ordu Haziran sonlarında yola çıkmıştır.

Bağdat ordusu, yola çıktıktan hemen sonra Türkler ve Kuzey Afrikalılar tarafından saldırıya uğramıştır; bu gruplar, onların Anbar'a ulaşmasını engellemeye çalışmışlardır. Şiddetli direnişe rağmen, Bağdatlılar Türkler tarafından korunan bir kanalın üzerinden bir köprü inşa etmeyi ve onlarla savaşmayı başarmışlar, ancak on iki gün sonra hala Anbar'a ulaşamamışlardı. Sonunda, Hüseyin'in ordusunda casusları bulunan Türkler, kamplarına pusu kurmayı başardılar. Saldırganlara ağır kayıplar verdirmelerine rağmen, Bağdat ordusu kısa sürede düzensizliğe düştü ve askerlerin çoğu ya öldürüldü ya da Fırat'ta boğulmuştur. Süvariler geri çekilip kaçmış ve subaylar durumun kontrolünü kaybettiklerini fark edince onlar da geri çekilmişlerdir. Türkler daha sonra düşman kampını yağmalayarak ele geçirdikleri esirleri toplamışlardır. Her iki taraf da çatışmalardan yüzlerce ölü ve yaralı vermiştir.

Mağlup olan ordudan geri kalanlar Temmuz ayının ilk haftasında Bağdat'a geri çekilerek şehrin banliyölerinde kamp kurmuştur. Muhammed, Hüseyin'in Bağdat'a girişinin engellenmesini ve Hüseyin'in adamlarından şehri terk edip kampına gitmeyenlerin kırbaçlanıp maaşlarının kesileceğini emretmiştir. Müstaîn ayrıca kamp kurmuş askerlere bir mektup göndererek onları başarısızlıklarından dolayı azarlamış ve itaatsizlik ve isyanla suçlamıştır. Hüseyin'e adamlarını toplaması ve Anbar'ı geri almak için bir kez daha girişimde bulunması söylenmiştir. Temmuz ortasına gelindiğinde Hüseyin'in kuvvetleri hazırdı ve ikinci kez şehri geri almak için yola çıktılar.

Hüseyin'in düzenlediği ikinci sefer de ilki kadar kötü sonuçlanmıştır. Bağdat ve Anbar arasındaki toprakları savunan Türkler bir kez daha Bağdat ordusuna saldırmıştır. Hüseyin birkaç gün boyunca onlarla savaşmayı başarmış, ancak sonunda Türkler onu alt etmeyi ve kanatlarında konuşlanmış muhafızları dağıtmayı başarmıştır. Hüseyin'in ordusuna saldırdırarak adamlarını hızla yenip kampını ele geçirmişlerdir. Hüseyin bir nehir kayığıyla kaçmayı başarmış, ancak yüz adamı öldürülmüş ve aralarında birkaç subayın da bulunduğu 170 kişi esir alınmıştır. Hüseyin ve diğer kurtulanlar Bağdat'a dönmüşler ve Anbar'ı geri almak için başka bir girişimde bulunulmamıştır.

Muhammed'in kuvvetlerinin garnizon olarak kullandığı diğer batı kasabası Kasr bin Hübeyre, kısa süre sonra Türkler tarafından ele geçirildi. Anbar'ın fethinden sonra, Sâmerrâ ordusu Kasr bin Hübeyre'ye yöneldi ve orada konuşlanmış Bağdatlıları kovmayı amaçladı. Bunun yerine, komutanı kasabadan kaçmaya karar verdi ve direnmeksizin kasabayı Türklere teslim etti.

Medâin
Bağdat'ın güneyinde, Vasıt yönünde bulunan Medâin, eski Sasani İmparatorluğu'nun merkezleri Tizpon ve Seleukia'nın ortasında yer alan bir dizi yerleşim yeriydi. 21 Nisan günü, Muhammed bin Abdullah'ın emriyle, Ebü’s-Sâc Dîvdâd, üç bin süvari ve piyade birliğinin başında Bağdat'tan Medâin'e doğru yola çıktı. Bölgeye vardığında birliklerini oraya yerleştirmiştir. Daha sonra Muhammed'e takviye kuvvetleri talep eden bir mektup yazmış ve bu kuvvetler de kendisine gönderilmiştir.

Yaz boyunca Türkler, Medâin'in civarında büyük bir güçle görünmeye başlamışlardır. Ebü’s-Sâc buna karşılık daha güneye, Jarjaraya bölgesine ilerliyerek Ağustos ayında bir Türk birliğini yenerek komutanlarını öldürmüştür. Ekim ayında Jarjaraya yakınlarında tekrar Türklerle savaşarak çok sayıda Türk askerini öldürmüş veya esir almıştır. Bu zaferlere rağmen, Ebü’s-Sâc'ın savaş sırasında birliklerinin performansından memnun olmadığı ve Muhammed'in kendisine yardım etmek için daha fazla takviye gönderilmesini sağladığı kaynaklarda bildirilmiştir. Takviye birlikleri 23 Ekim'de yola çıkmış ve tüm gün yürüdükten sonra, şehrin önünde bir Türk ordusu da belirdiği sırada Medâin'e ulaşmışlardır.

İki taraf arasında tekrar çatışma başlamıştır, ancak Türkler şehir surlarında bir gedik bulup içeri girince savunmacılar hızla mağlup edilmiştir. Savunmacılar düzenli bir geri çekilme uygulamaya çalışmışlar; piyadeler teknelere yüklenip nehir boyunca ilerletilirken süvariler de geri çekilen birlikleri korumuştur, ancak Türkler onlarla çatışmaya devam etmiş ve takviye birliklerinin komutanı bu kaosun içinde ölmüştür. Medâin artık ellerinden kayıp gittiği için hayatta kalanlar Ebü’s-Sâc'ın kampına doğru ilerlemişlerdir. Muhammed, savaşın sonucundan öfkelenmiş ve Medâin'de savaşanlardan birkaçının ev hapsine alınmasını emretmiştir.

Savaşın sonu
Bağdat kuşatması uzadıkça, kuşatanların amaçladıkları etkiyi göstermeye başlamıştır. Yiyecek ve para yavaş yavaş kıtlaşmış ve halk arasında hoşnutsuzluk ortaya çıkmaya başlamıştır. Ağustos ayının başlarında, Abbâsî ailesinin bir grup üyesi, Muhammed bin Abdullah'a maaşlarının ödenmediğinden şikayet etmiştir. Şehirdeki koşullar kötüleştikçe, Muhammed yavaş yavaş silah zoruyla zafer kazanmanın imkansız olduğuna ikna olmuştur. En geç Kasım ayında ve Müstaîn'in bilgisi veya izni olmadan, Müstaîn'in teslim olması konusunda Mutez ile görüşmelere başlamıştır.

Muhammed ve Mutez, Muhammed'in başarısız saldırısını başlatmadan önce zaten birbirleriyle müzakereye başlamışlardı. Muharebeden sonra Mutez, Muhammed'i kötü niyetle hareket etmekle eleştirmiş ve Sâmerrâ ordusu kuşatmayı yoğunlaştırmıştır. Kısa süre sonra şehrin kaynakları azalmaya başlamıştır. Kalabalıklar Muhammed'in sarayının önünde toplanmaya, "açlık!" diye bağırmaya ve sorunlarına çözüm talep etmeye başlamıştır. Muhammed, kalabalıkları vaatlerle oyalamış ve aynı zamanda Mutez'e bir barış teklifi göndermiştir. Bu teklif olumlu karşılanmış ve 8 Aralık'tan itibaren Ebû Ahmed'in kampından bir temsilci, çatışmayı nasıl sona erdireceklerini görüşmek üzere Muhammed ile özel olarak görüşmeye başlamıştır.

Kuşatma Aralık ayına geldiğinde, Bağdat halkı daha da huzursuzlaşmıştır. 16 Aralık'ta, düzenli piyadelerden ve halktan bazıları bir araya gelmiştir; piyadeler maaşlarını isterken, halk da gıda fiyatlarının fırlamasından şikayet ediyordu. Muhammed onları geçici olarak dağılmaya ikna edebildi, ancak iki gün sonra şehirde isyanlar çıkmış ve ancak zorlukla bastırılabilmiştir. Bu arada, Muhammed ile Ebû Ahmed arasındaki görüşmeler devam etmiş; Muhammed tarafından Ebû Ahmed'in kampına elçiler gönderilmiş ve Sâmerrâlı savaş esirleri serbest bırakılmıştır. Aralık ayının sonlarına doğru, iki taraf arasında Müstaîn'i devirmek için geçici bir anlaşmaya varıldı ve Ebû Ahmed, şehirdeki kıtlığı gidermek için yiyecek ve yem yüklü beş gemi göndermiştir.

Bağdat halkı, Muhammed'in Müstaîn'in tahttan indirilmesini kabul ettiğini öğrenince, öfkeyle sarayının önünde toplanmıştır. Müstaîn'e olan bağlılıkları ve Muhammed'in teslim olmasının Sâmerrâlıların şehri yağmalayabileceği korkusuyla, saray kapılarına saldırmışlar ve muhafızlar ile çatışmışlardır. Protestocuları sakinleştirmek için Müstaîn, Muhammed'in yanında saray kapısının üzerinde göründü ve kalabalığa hâlâ halife olduğunu ve ertesi sabah Cuma namazını kıldıracağını söylemiştir. Ertesi gün, 28 Aralık'ta, görünmedi; bunun üzerine Muhammed'in astlarının evleri yağmalanmış ve büyük bir kalabalık tekrar Muhammed'in sarayına yaklaşmıştır, bu da Müstaîn'in bir kez daha halka açık bir şekilde görünmesine neden olmuştur. Bundan kısa bir süre sonra Muhammed'in sarayından şehrin başka bir konutuna taşınmış ve 2 Ocak 866'da Kurban Bayramı namazını kıldırmıştır.

Muhammed ise, halkı hâlâ Müstaîn'in çıkarlarını gözettiğine ikna etmeye çalışırken, aynı zamanda Ebû Ahmed ile teslimiyet şartları konusunda müzakerelere devam etmiştir. 7 Ocak'ta Muhammed ve Ebû Ahmed, Şemmâsiye Kapısı'nın dışındaki bir çadır altında şahsen görüşmüşler ve iki adam, devlet gelirlerinin taraflar arasında bölüşülmesine, üçte ikisinin Türklere, üçte birinin ise Muhammed ve Bağdat ordusuna gitmesine ve Müstaîn'in askerlerin maaşlarının bir kısmından sorumlu tutulmasına karar vermişlerdir. Ertesi gün Muhammed, Müstaîn'in yanına giderek onu tahttan feragat etmeye ikna etmeye çalışmıştır. Müstaîn ilk başta kesinlikle reddetmiş, ancak Türk subayları Vasîf ve Boğa es-Sağîr, Muhammed'in tarafını tuttuklarını söyleyince, tahttan feragat etmeyi kabul etmiştir.

Müstaîn'in feragat şartlarının bir parçası olarak, kendisine Hicaz'da bir mülk verilecek ve Mekke ile Medine şehirleri arasında seyahat etmesine izin verilecekti. 12 Ocak'ta Muhammed, Müstaîn'in işlerini kendisine emanet ettiğine şahitlik etmeleri için bir grup kadı ile hukukçu getirmiştir. Feragat şartlarını taşıyan heyetler Sâmerrâ'ya gönderilmiş ve burada Mutez belgeyi şahsen imzalayıp şartları kabul etmiştir. Heyetler, Müstaîn'in Mutez'e bağlılığını sağlamak için gönderilen bir grup elçi eşliğinde, imzalı belgeyle 24 Ocak'ta Bağdat'a dönmüşlerdir. 25 Ocak Cuma günü, Mutez Bağdat'taki camilerde halife olarak tanınmıştır.

Sonrası
Savaşın sonucu, başlangıçta savaşa neden olan sorunları çözememiştir. Devletin gelirleri hâlâ askerlerin maaşlarını ödemek için son derece yetersizdi ve bu da birlikler arasında şiddetin patlak vermesine neden olmuştur. Ordu, devlet işleri üzerinde tam kontrol talep etmeye devam etmiş ve halifelerin otoritelerini azaltma girişimlerine düşmanlıkla karşılık vermiştir. Sonuç olarak, hükümet kısa süre sonra savaştan önceki istikrarsızlık durumuna geri dönmüştür.

Savaşın ekonomik sonucu, imparatorluk için son derece yıkıcı olmuştur. Asker ve subay maaşları ve diğer savaş giderleri de dahil olmak üzere her iki tarafın da seferberlik maliyetleri muazzamdı. Anbar çevresindeki kanalların kesilmesi, bölgede uzun vadeli bir ekonomik gerilemeye neden olmuş ve çok sayıda yağma ve insanların tarlalarından zorla çıkarılması, imparatorluğun en zengin eyaletinin verimliliğini sekteye uğratmış, devlete ek mali yük getirmiştir. Bağdat harap olmuş ve şehrin doğu tarafı savaş sırasında aldığı hasardan hiçbir zaman tam olarak kurtulamamıştır. Şehir içinde halk birkaç ay boyunca yeterli malzeme olmadan yaşamış ve fiyat enflasyonu ve yoksunluk yaygınlaşmıştır. Savaşın insani maliyetini belirlemek zordur, çünkü kapsamlı kayıp rakamları belirtilmemiştir, ancak en azından binlerce kişi olduğu tahmin edilmektedir.

Tahttan feragat şartlarına rağmen, Müstaîn'in Hicaz'a sürgüne gitmesine izin verilmeyerek Vasıt'a gönderilmiştir. Ekim 866'da Sâmerrâ'ya gitmesi emredilmiş, ancak 17 Ekim'de şehrin yakınlarına vardığında, onu öldürmek için gönderilen bir grup adam tarafından yolu kesilmiş ve hızla idam edilmiştir.

Savaş sonrası Mutez'in halifeliği kısa ve şiddet dolu olmuştur. Savaşta zaferinden sorumlu olan kardeşi Ebû Ahmed ve Müeyyed, 866 yılında hapse atılmış ve Müeyyed kısa bir süre sonra ölmüştür. Bu arada, ordudaki iç çekişmeler kısa süre sonra yeniden alevlenmiş ve Vasîf ve Boğa es-Sağîr da dahil olmak üzere çok sayıda subay öldürülmüştür. Son olarak, halifenin onlara ödeme yapamaması nedeniyle, Temmuz 869'da bir grup Türk, Kuzey Afrikalı ve Ferganlı asker Mutez'i tahttan feragat etmeye zorlamış ve Mutez'de birkaç gün sonra kötü muamele sonucu ölmüştür.

Abbâsî ailesinin çatışmadan uzun vadede fayda sağlayan tek üyesi Ebû Ahmed olmuştur. Türk liderliğiyle güçlü bağlar kurmuş ve bu ilişki, ertesi yıl hapsedildiğinde Mutez'in onu öldürmesini muhtemelen engellemiştir. Hapsedilmesine ve ardından sürgüne gönderilmesine rağmen, hükümette güçlü bir figür olarak kalmıştır ve 869'da halifelik için olası bir adaydı. 870'te Mutemid'in tahta çıkışından itibaren, resmi olarak halife olmamasına rağmen, imparatorluğu el-Muvaffak unvanı ile fiilen yönetmiştir. Türklerle olan yakın bağları sayesinde devletin baş askeri komutanı olmuştur. Oğlu Mutazıd 892'de halife olmuş ve sonraki tüm Abbâsî halifeleri onun soyundan gelmiştir.

Savaş sonunda Müstaîn'in mağlup olması, Sâmerrâ'nın halifeliğin başkenti olarak kalmasına neden olmuştur. Mutazıd'ın halife olduğu 892 yılına kadar bu görevi sürdürmüştür; daha sonra halifelerin merkezi Bağdat olmuştur.

Kaynakça
Özel


Genel
Christensen, Peter. The Decline of Iranshahr. Denmark: Museum Tusculanum Press & the Author, 1993.
Gordon, Matthew S. The Breaking of a Thousand Swords: A History of the Turkish Military of Sâmerrâ (A.H. 200-275/815–889 C.E.). Albany, NY: State University of New York Press, 2001.
Kennedy, Hugh. When Baghdad Ruled the Muslim World: The Rise and Fall of Islam's Greatest Dynasty. Cambridge, Massachusetts: Da Capo Press, 2004.
Levy, Reuben. Orientalism: Early Sources, Volume XII: The Social Structure of Islam. 1957. New York, NY: Routledge, 2000.
Al-Mas'udi, Ali ibn al-Husain. Les Prairies D'Or, Tome Septieme. Trans. C. Barbier de Meynard. Paris: Imprimerie Nationale, 1873.
Northedge, Alastair. "Sâmerrâ." Medieval Islamic Civilization, Volume 2. Ed. Josef W. Meri. New York, NY: Routledge, 2006.
Shaban, M.A. Islamic History, A New Interpretation, Volume 2: A.D. 750-1055 (A.H. 132-448). Cambridge: Cambridge University Press, 1976.
Stillman, Yedida Kalfon. Arab Dress from the Dawn of Islam to Modern Times, A Short History. Ed. Norman A. Stillman. Leiden: Koninklijke Brill NV, 2003.
Wheatley, Paul. The Places Where Men Pray Together: Cities in Islamic Lands, Seventh through the Tenth Centuries. Chicago: The University of Chicago Press, 2001.
Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Ya'qub. Historiae, Vol. 2. Ed. M. Th. Houtsma. Leiden: E. J. Brill, 1883.