Arapgir

Arapgir, Malatya iline bağlı bir ilçedir. Doğu Anadolu Bölgesi'nin batı kesiminde, Yukarı Fırat Bölümü'nde, Fırat Vadisi'nin batı yakasında, Malatya iline 114 km mesafede yer almaktadır. TÜİK 2023 yılı ADNKS nüfus sayımına göre tüm ilçe nüfusu belde ve köyleriyle birlikte 10.641'dir.
Burada 1249 yılında Arapgir Katedrali inşa edilmiştir.

Etimoloji
Çubuk adlı komutan Arapgir'in savaşla alındığı ve iki komutan tarafından kuşatıldığı, komutanlardan birinin adının Cihangir diğerinin Arap Mehmet olduğu, Cihangir'in şehit olduğu ve baştaki üst komutanın Arap Gir diye emir verdiği ve şehrin isminin bundan sonra Arapgir olarak kaldığı rivayeti vardır.

Melikşah'ın Anadolu'ya gelmediği Süleyman Bin Kutlumuş'u memur ettiği tarihi bir gerçeklik olarak kabul edilir. Kutlumuş oğlu Süleyman bu savaşta bulunsa veya bir üst komutan olsa da olay hikâyede söylendiği gibi olsaydı Arapgir şehri bu ismi daha önce Bizanslılar ve Ermeniler tarafından kullanılmış olması gerekecekti.

Tarihçe
Arapgir'in eski adı Daskuza'dır. Daskuza (Arapgir) civarındaki yerleşim birimlerinin en eskilerinden olup Malatya ili ile yaşıt sayılabilir.

Arapgir, 577 yılında Arap Hatem Tai tarafından fethedilmiştir. Bizans İmparatorluğu ile yakın ilişki içerisinde bulunmuştur. 1070 yılından sonra Anadolu Selçuklu Devleti idaresine geçmiştir Ermeni yerleşimleride bu dönemde ticaretin bölgede gelişmesi için Selçukluların teşviki ile başlamıştır. Selçukluların Moğollara Kösedağı Savaşı'nda yenilmesinden sonra Moğolların, Anadolu beyliklerinin kurulmaya başladığı dönemde Karakoyunluların eline geçer. 1515 Çaldıran Savaşı'ndan sonra Osmanlı Devleti'nin egemenliği altına girer.

1518 yılında tutulan ilk Osmanlı Tesnit Tahrir defterinde Diyarbakır eyaletinin 12 sancağı bulunmaktaydı. Bu defterde Arapgir de yer almakta ve 10. sırada bulunmaktaydı. 1928 yılına kadar Elazığ'a bağlı iken, 1927-1928 tarihli devlet salnamesinde ise Arapgir, Malatya'ya bağlı bir kaza olmuştur.

Konum
İlçe, engebeli ve dağlık bir bölgeye sahiptir. Doğu Anadolu Bölgesi'nin batı kesiminde, Yukarı Fırat Bölümü'nde, Fırat Vadisi'nin batı yakasında, Malatya iline 114 km mesafede yer almaktadır. Arapgir'in toprakları doğuda Elazığ'ın Ağın, batıda Malatya'nın Arguvan, kuzeyde Erzincan'ın Kemaliye ve Sivas'ın Divriği, güneyde Elazığ'ın Keban ilçeleri ile çevrilidir. İlçe merkezinde rakım 1250 metredir. Yüzölçümü 964 km²dir. 2000 genel nüfus sayımına göre ilçe merkezi 10.180, köylerin nüfusu 6.445 olup toplam nüfus 17.070'tir. İlçenin Taşdelen olmak üzere 1 bucağı, merkez olmak üzere 1 belediyesiyle 42 köyü ve 49 mezrası vardır.

Coğrafya
Arapgir ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.166 metredir. İlçenin yüzölçümü 987 km²dir. İlçeyi yüzey şekilleri bakımından üç bölümde incelemek gerekir.

İlçenin batı ve kuzeyindeki dağlık bölüm.
İlçe merkezinin doğusunda kalan bölüm
Güney bölümünü oluşturan orta yükseklikteki az engebeli "Dişterik" yazısı.


Dağlık bölüm
Göldağı: Yüksek, uzun ve devamlı antiklinal durumlu bir sıradağdır. En yüksek tepesi At Kuyruk Sallamaz zirvesinde 2393 m'yi bulur. Arapgir'e doğru birdenbire kesilir. Bu sıradağ diğerleri gibi yayvan ve çok geniş değildir. Arada sert kayalıklar; yer yer derin vadilerle parçalanmıştır. Buna rağmen buralarda arazi çetin değildir. Göldağı ormandan yoksun, ancak, yaylacılığa çok elverişlidir. İlçe merkezinin sulama ve içme suyunun tamamını Göldağı karşılar. Eteklerinden çok sık mesafelerden çıkan kaynak sularla küçük düzlükler, çayır ve meyve bahçelerini oluşturmaktadır. Özellikle vadi boylarınca uzanan yeşilliklerin kavak, çınar, söğüt ve meyve ağaçları ile bunların arasında birkaç dönümden oluşan çok sayıda sebze bahçeleri süsler.

Sarıçiçek Yaylası: Arapgir'in kuzeyinde yer alır, üstü çok geniş dalgalı buna rağmen kenarları diktir. Bünyesinde mezozoik kalkerleri teşkil eden düzgün bir sırt hâlinde, Eğerli Dağı'nı (2275 m) geçtikten sonra Divriği'yi Arapgir'e bağlayan yola geçit veren Mamahar Gediği'ne kadar devam eder.

Doğuda kalan bölüm
Sarıçiçek Yaylası'ndan başlayıp doğuya doğru Fırat Nehri'ne kadar uzanan yayın içinde kalan ve Dutluca (Aşutka) Ovası'nı da içinde bulunduran bölüm, yüksekliği 1000 – 1100 m kadar olan az dalgalı bir arazidir.

Dişterik Yazısı
Arguvan ilçesi ile sınır teşkil eden Söğütlü Çayı'nın kuzeyinde, içinde Taşdelen nahiyesi de bulunan, orta yükseklikte, az engebeli araziye Dişterik Yazısı denir. İlçenin köylerinin çoğu bu bölümde yer alır. Küçük bir ovadır.

İklim
Yıllık sıcaklık ortalaması: 11,7 °C
En soğuk ay: Aralık
Sıcaklık ortalaması: -2,0 °C
En sıcak ay: Temmuz
Sıcaklık ortalaması: 25,0 °C
Yağış miktarı (yıllık): 563,3 mm

Ulaşım
Malatya-Arapgir Karayolu bir kuşak ya da bağlantı yolu değil, şehirlerarası karayoludur. Malatya'nın Karadeniz Bölgesine açılan kapısı, Erzincan, Sivas ve Elazığ illeri arasında önemli bir şehirlerarası yoldur. Ayrıca 2014 yılında inşaatına başlanan ve hala devam eden Divriği-Arapgir-Keban Yolu Tünelleri Projesi bölgenin ulaşım anlamında zor şartlarını ortadan kaldırıyor. Sarıçiçek-1 Tüneli 1600 metre ve Sarıçiçek-2 Tüneli 1100 metre toplam uzunluğu 2700 metre olan iki tüpten oluşmaktadır. Malatya ile Arapgir Merkez arası mesafe yaklaşık olarak 120 kilometredir. Malatya ile Arapgir Merkez arası süre yaklaşık olarak 1 saat 30 dakika sürmektedir. Malatya Arapgir minibüsleri 7 gün hizmet vermektedir. Arapgir'den Malatya merkeze gidene kadar 25 durak vardır. Yaklaşık 45 dakika sürmektedir.

Nüfus
Yönetim ve siyaset
Yerel seçimler
Mahalleleri
Arapgir ilçesi 63 mahalleden oluşmaktadır.

Aktaş
Alıçlı
Aşağıçörenge
Aşağıulupınar
Aşağıyenice
Berenge
Boğazlı
Bostancık
Budak
Cömertli
Çakırsu
Çaybaşı
Çiğnir
Çimen
Çobanlı
Deregezen
Düzce
Esikli
Eskiarapgir
Eğnir
Gebeli
Göz
Gözeli
Günyüzü
Hezenek
Hocaali
Kayakesen
Kaynak
Kazanç
Kılıçlı
Konducak
Koru
Köseoğlu
Mehmetakif
Meşeli
Onar
Ormansırtı
Osmanpaşa
Pacalı
Pirali
Sekizsu
Selamlı
Serge
Sinikli
Sipahiuşağı
Suçeyin
Sugeçti
Şağıluşağı
Şıhlar
Tarhan
Taşdelen
Taşdibek
Ulaçlı
Yaylacık
Yazılı
Yenimahalle
Yeşilyayla
Yukarıçörenge
Yukarıulupınar
Yukarıyabanlı
Yukarıyenice
Zompa
Zöhrap


Eski belediye başkanları
Tarihî eserler
İlçenin en önemli tarihî eserleri arasında Ulu Camii bulunmaktadır. Bu eserin 14. yüzyıl yapısı olduğu sanılmaktadır. Yine Yeni Camii'nin Akkoyunlular döneminde (1389-1551) yapıldığı söylenmektedir. Cafer Paşa Camii 1694 tarihinde Cafer Paşa tarafından yaptırılmıştır. Mirliva Ahmet Paşa Camii (şimdiki adı ile Çarşı Camii'dir), Mirliva Ahmet Paşa tarafından yaptırılmıştır. Bu cami 17. yüzyıla aittir. Gümrükçü Osman Paşa Camii 1823-1824 tarihinde yapılmıştır. Çobanlı Camii yapım tarihi 1893 olarak bilinmektedir. Ayrıca Molla Eyüp Camii, Osman Paşa Camii ve Çarşı Hamamı ilçede bulunan diğer tarihî eserler arasındadır. ===
Abdullah Cevdet (1869-1932)
Cevat Çobanlı (1870-1938)
Zehra Bilir (1913-2007)
Kavalalı Mehmed Ali Paşa (1769-1849)
Yusuf Kamil Paşa (1808-1876)
Hamdi Suat Aknar (1873-1936)
Cemal Azmi (1868-1922)
Fethi Gemuhluoğlu (1923-1977)
Rasim Tekin (1877-1939)
Çubuk Bey
Mehmet Fahri Oral (1911-1980)
Aram Açıkbaşyan (1867-1915)
Vahagn Davtyan (1922-1996)
Hacı İbrahim Paşa (1632-1772)
Hacı Mehmet Paşa (Vefatı 1775)
Ethem Paşa (1862)
Cevat Çobanlı (Orgeneral) (1873-1938)
Adnan Çobanlı (1924-1968)
Mehmet Şakir Paşa (1844-1903)
Mehmet Celal Azmi (1968-1922)
Mirliva Ahmet Paşa (14.YY)
Dr. Abdullah Cevdet Karlıdağ (1869-1932)
Prof. Dr. Osman Nuri Eralp (1878-1940)
Prof. Dr. Hamdi Suat Aknar (1873-1940)
Gümrükçü Osman Paşa (Vefatı 1938)
Prof. Dr. Ahmet Afif Erzen (1913)
Karabaş-ı Veli Hazretleri (1604-1681)
Süreyya Mustafa Paşa (1878)
Hüseyin Avni Karaahmetoğlu (1864-1954)
Müderris Hacı Ahmet (1837-1893)
Ahmet Fatih Paşa (1844-1903)
Abdurrahman Şener Efendi (1853-1925)
Abdullah Dilaver Argun (D.1902)
Ahmet İzzettin Çağpar (1893-1952)
Hattat Hacı Mahmut Yazıcı (1881-1946)
Cafer Paşa
Ethem Paşa
Kara Süleyman Paşa
Yusuf Paşa
Gümrükçü Osman Paşa
Süleyman Paşa
Mustafa Süreyya Paşa

=== Cumhuriyet dönemi Millet Hanı ve Çobanlı Konağı restorasyon çalışmaları bitirilerek turizme kazandırılmıştır.

Yine Arapgir'de bulunan kaya arası kanyonu yer yer dik ve sarp kayalıklardan oluşup 17 bin 847 metre uzunluğundadır. Kanyonun doğa sporlarının, balık ve kara avcılığı, dağcılık, turizm ve yaylacılık faaliyetleri için doğal ortam olduğu gözlemlenir. İlçede 2 yıldızlı, 52 kişi kapasiteli turistik otel bulunmaktadır.

27 Kasım 2021 tarihinde Arapgir'in Cittaslow (Yavaş Sakin Şehir) üyeliği kabul edildi.

Ekonomisi
İlçenin ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanır. İlçe Tarım Müdürlüğü'nün verdiği bilgiye göre tarım yapılan arazi miktarı 23.910 hektardır. Bu miktarın büyük çoğunluğu güneyde kalan Dişterik yazısı oluşturur. Yağışı az olan bu bölümde tahıl tarımı yapılmaktadır. Buğday, arpa, nohut, mercimek gibi suya fazla ihtiyaç duymayan tahıllar ekilmektedir. Ekin ve hasad işlerinde %75 makineleşme sağlanmıştır. Özellikle Doluca ve Kavaklıdere şarap fabrikalarının tercihi dolayısıyla üzüm sektörü gelişmeye devam etmektedir. Amasya Üzümü, Arapgir'in en büyük geçim kaynağı olmuştur. Her yıl üzümcülüğü geliştirmek için “bağbozumu” adında festival düzenlenmektedir. Kozluk çayı vadisi ile mahallelerdeki bahçeler sebzeciliğe müsaittir. Ayrıca kuzeyde ve doğuda bulunan köy arazilerinde sebzecilik yapılmaktadır. Küçükbaş hayvanların çoğunluğu Sarıçiçek ve Göldağı yaylalarında barınmaktadır. Ayrıca ilçenin çeşitli yerlerinde arıcılık da yapılmaktadır.

Gelenekler
Düğünler
Arapgir'de yapılan düğünlerin vazgeçilmezleri müzik, folklor ve yemek şölenleridir. Türkü ve halk oyunlarının oldukça yaygın olduğu bu düğünlerde genellikle klarnet, cümbüş, keman, davul, tef ve darbuka gibi müzik enstrümanları çalınır. Düğünden önce ise yerine getirilmesi gereken kız isteme, nişan gibi adetler vardır. Asıl Arapgir'e özgü olan gelenek ise kına ve kebap gecesidir. Düğünün birinci günü, yapılan bu etkinlikte damat hamama götürülür. Hamamdan sonra gelin evinden gelen misafirler ile beraber kebap yenir. Yemek bittikten sonra ise damat kaçar ve sağdıç damadı yakalayıp, kıyafetini giydirir. Tüm bu etkinlikler çalgı eşliğinde yapılır. Daha sonra gelin, aile evinden ayrılıp yeni evine yollanır ve damat gelinin başına para serper. Bu esnada gelinin ayağına kurban kesilir. Düğünün ikinci günü gelinin akrabaları ve damadın davetlileri gelini görmeye giderler. Buna “yüz açma” denir. Bu misafirlik esnasında geline çeşitli hediyeler takılır ve düğün sona erer.

Bağbozumu Şenlikleri
İlk olarak 1970 yılında düzenlenen Arapgir Bağbozumu Şenlikleri'nin temel amaçları ilçeyi tanıtmak, ilçeye hareketlilik kazandırmak, gurbette bulunan hemşerileri bir araya getirmek, ilçenin kültürel özelliklerini gelecek kuşaklara aktarmak, ilçe ekonomisine katkıda bulunmak ve Arapgir'in meşhur siyah üzümünü yurt genelinde tanıtarak insanları üzümcülüğe teşvik etmektir. Eylül ayının 2.cumasında düzenlenen bu şenlikte üzüm teşvik yarışması, sünnet şöleni, gezi ve özel eğlence gecesi gibi çeşitli etkinlikler bulunmaktadır. Sünnet şöleni ile imkanı olmayan ailelerin çocukları sünnet ettirilmektedir, bu çocukların sayısı 50'yi görmektedir. Özel eğlence gecesi sayesinde ise ilçe halkına senede bir kez de olsa canlı konser izleme fırsatı sunulmaktadır. Yaklaşık 10 bin kişinin izlediği bu gecede; parodiler, folklor ekibi, TRT mensubu sanatçılar ve birçok ünlü sanatçı yer almaktadır. ==
Bumbar Dolması
Bastuk
Çelebi Dolması
Ekşili Ekmek
Kömbe böreği
Elma Galeyesi
Tarhana
Gelin Hanım Tatlısı
Erişte Çorbası
Akıtma Biciği
Baklava
Dilber Dudağı
Soğan Dolması
Perhiz dolması
Lokma
Zeytin Yağlı Biber Dolması
Gıldirik Köfte
Soğanlı Ekmek
Dutlu Yumurta
Mıhlama
Yoğurt Çorbası
Gandımalı Çorba
Pıdik veya Dzınik Çorbası
Özbek Çorbası
Pancar Çorbası
Çir Çorbası
Kaburga
Kurban Pilavı
Ayranlı Çorba
İçli Köfte
Tavuk Çorbası
Hoşaf
Nohutlu Çorba
Bumbar
Kelle Paça Çorbası
Patlıcan Yemeği
Bamya Yemeği
Topik
Sarımsak Yahnisi
Yeşil Fasulyeli Yahni
Çırçırlı Yahni
Kabaklı Çırçırlı Yahni
Yeşil Fasulyeli Piyaz
Yumurtalı Piyaz
Semizotlu Salata
Gavud veya Bulamaç
Hasirde, Hasuta veya Hişasda
Pişi
Yuvarlak Kete
Patatesli Piyaz

Eğitim
Arapgir'de sadece şehir merkezinde 2 ve köylerde 3 tane birleştirilmiş sınıf olmak üzere 5 tane ilkokul, 3 ortaokul, 3 lise, 1 Anaokulu, 1 Halk Eğitim Merkezi ve 1 Öğretmenevi bulunmaktadır. Ayrıca Malatya Turgut Özal Üniversitesi'ne bağlı 1 tane de meslek yüksekokulu bulunmaktadır. 1987 yılında ilk önce İnönü Üniversitesi'ne bağlı bir şekilde kurulmuş sonra Malatya Turgut Özal Üniversitesi kurulması ile oraya bağlanmıştır.

Sağlık
Şehirde Arapgir Ali Özge Devlet Hastanesi adında bir devlet hastanesi mevcuttur.

Spor
5 Nisan 1984 tarihinde kurulan Arapgirspor, bölgesel amatör kümelerde mücadele etmektedir. Gençlik ve Spor Kanunu gereğince dernek statüsündeki kulüplerin spor kulübü olma kararı sonrasında 22 Ekim 2023 tarihinde gerçekleşen genel kurul sonrasında Arapgirspor artık bir spor kulübü oldu. Mevcut başkan Metin Akyüz'dür.

Dini mekânlar
İlçenin merkez ve köyleri dahil toplam 54 camii bulunmaktadır. Sadece ilçe merkezinde toplam 21 tarihi camii vardır. En eskisi olarak 683 yıllık Mir-i Liva Ahmet Paşa Camii (Müderris Mustafa Efendi Camii) ve 1334 yılında yapıldığı tahmin edilen Arapgir Ulu Camii gelmektedir. Ayrıca tam sayısı henüz belli olmayan Onar Mahallesi'nde 800 yıllık (Büyük Ocak Cemevi) ve Taşdelen mahallesinde de olmak üzere toplam 2 cemevi bulunmaktadır.

Galeri
Kardeş şehirleri
Mersin Büyükşehir Belediyesi
Karşıyaka
Karabağlar
Ataşehir
Nilüfer
Mesudiye
Bingöl Belediyesi

Ayrıca bakınız
Arapgir Katedrali
Arapgir Ulu Camii
Arapkir
Sarıçiçek Yaylası
Arapgir Postası

Notlar
Kaynakça
Dış bağlantılar
Malatya Valiliği'nde Arapgir
Malatya Büyükşehir Belediyesi'nde Arapgir
Malatya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nde Arapgir
Arapgir Kaymakamlığı'nda Arapgir
Arapgir Belediyesi'nde Arapgir
Arapgir Kültür Derneği'nde Arapgir
Türkiye Futbol Federasyonu'nda Arapgir Spor