Alkaptonüri

Alkaptonüri, nadir görülen, kalıtsal bir genetik hastalıktır. Homogentisat 1,2-dioksijenaz ( ) enzimini kodlayan HGD genindeki bir mutasyon sonucu ortaya çıkar. Kişi, her iki ebeveyninden de anormal birer kopya (resesif bir durum) aldığında, vücut kan ve dokularda homogentisik asit adı verilen bir ara maddeyi biriktirir. Homogentisik asit ve onun oksitlenmiş formu olan alkapton idrarla atılır ve idrara alışılmadık derecede koyu bir renk verir. Biriken homogentisik asit, kıkırdağa (okronoz, osteoartrite yol açar) ve kalp kapakçıklarına zarar verir ve ayrıca böbrek taşları ve diğer organlarda taş oluşumuna neden olur. Semptomlar genellikle 30 yaşın üzerindeki kişilerde gelişir, ancak idrarın koyu renkli olması doğumdan itibaren mevcuttur.

Komplikasyonların tedavisi (kıkırdak hasarı için ağrı kesici ve eklem replasmanı gibi) dışında, nitisinon ilacının homogentisik asit üretimini baskıladığı bulunmuştur ve semptomları iyileştirip iyileştiremeyeceği konusunda araştırmalar devam etmektedir. Alkaptonüri nadir bir hastalıktır; 250.000 kişide bir görülür, ancak Slovakya ve Dominik Cumhuriyeti'nde daha yaygındır.

Belirtiler ve semptomlar
Alkaptonüri hastaları genellikle çocukluk veya genç yetişkinlik dönemlerinde asemptomatiktirler. Ancak, idrar toplandığında ve havaya maruz bırakıldığında kahverengi, hatta mürekkep siyahı bir renk alabilir. Kulak kıkırdağı ve diğer kıkırdak dokularında, gözün sklera (beyaz kısmı) ve kornea limbusunda (korneanın kenarı) pigmentasyon (renk koyulaşması) görülebilir.

30 yaşından sonra, omurga, kalça ve diz gibi yük taşıyan eklemlerde ağrı gelişmeye başlar. Ağrı, günlük yaşam aktivitelerini engelleyecek kadar şiddetli olabilir ve çalışma yeteneğini etkileyebilir. Nispeten genç yaşta eklem protezi ameliyatı (kalça ve omuz) sıklıkla gerekli hale gelir. HGD mutasyonları genellikle belirli bölgelerde (eksonlar 6, 8, 10 ve 13) bulunur, ancak gen boyunca toplamda 100'den fazla anormallik tanımlanmıştır.

Semptomların şiddeti ve tedaviye yanıt, AKÜ Şiddet Skoru Endeksi başlıklı, doğrulanmış bir anket aracılığıyla ölçülebilir. Bu anket, göz ve cilt pigmentasyonu, eklem ağrısı, kalp sorunları ve organ taşları gibi belirli semptomların ve özelliklerin varlığına puanlar atar. Hipertirozemi, kornea keratopati, dermal toksisite, çocuklarda nörogelişimsel gecikme sorunları ve daha geniş metabolizma değişiklikleri dahil olmak üzere ciddi semptomlara yol açabilir.

Hipertirozemi için protein alımını sınırlandırmaktan başka şu anda etkili bir tedavi bulunmamaktadır. Nitisinon tedavisinin potansiyel yan etkileri nedeniyle, Avrupa'da şu anda yalnızca 16 yaş ve üstü çocuklara reçete edilmektedir ve hastalar daha sonra protein kısıtlı bir diyet uygulamak ve sıkı izleme yoluyla tirozin seviyelerini yakından yönetmek zorunda kalacaklardır.

Prognoz
Alkaptonüri, yaşam süresini etkilemiyor gibi görünmektedir, ancak bu konudaki en son çalışma 1985 yılına aittir. ve konuyla ilgili görüşleri, kalıtım şekli de dahil olmak üzere, Royal College of Physicians'da 1908 Croonian Konferansı'nda özetlendi. Genetiği de 1902'de William Bateson tarafından incelendi.

Kusur, 1958'de yayınlanan bir çalışmada homogentisik asit oksidaz eksikliğine kadar daraltıldı. Genetik temeli, 1996'da HGD mutasyonlarının gösterilmesiyle aydınlatıldı.

1977 tarihli bir çalışma, okronotik bir Mısır mumyasının muhtemelen alkaptonüri hastası olduğunu gösterdi.

Toplum ve kültür
Derneği (The AKU Society)
AKU Derneği, alkaptonüri (AKU) hastalığından etkilenen tüm bireylere destek sağlayan bir yardım kuruluşudur. Merkezi Birleşik Krallık'ta bulunan derneğe ulaşılabilir. Dünya çapında destek sağlayan çok sayıda AKU kardeş derneği bulunmaktadır.

AKU Derneği; bilgi, eğitim, destek sağlamanın yanı sıra, bireylerin durumlarına yönelik tedaviye erişmelerine yardımcı olmaktadır. Çeşitli destek kaynaklarına buradan ulaşabilir ve bunlar tüm önemli dillere de tercüme edilmiştir.

DevelopAKUre konsorsiyumunun bir parçası olarak AKU Derneği, nitisinonun AKU tedavisinde etkinliğini başarıyla kanıtlamış ve bu sayede ilaç 2020 yılında Avrupa İlaç Ajansı'ndan onay almıştır. AKU Derneği, dünya çapında birçok üniversite ile yakın işbirliği içinde, AKU için potansiyel tedaviler ve iyileştirici yöntemler geliştirme konusundaki araştırmaları desteklemeye devam etmektedir.

Araştırma yönleri
Çeşitli ulusal merkez tarafından oluşturulan araştırma işbirlikleri, alkaptonüri için daha kesin bir tedavi bulmayı hedeflemektedir. Bu çalışmalar, nitisinon kullanımı ve okronozu inhibe etmek için antioksidanların incelenmesini içermektedir. İdeal tedavi, diğer maddeleri biriktirmeden HGD enzim fonksiyonunu yerine koyabilmelidir.

Kaynakça