Azerbaycanlılaşma

Azerbaycanlılaştırma, Azerbaycanlılaştma veya Türkleştirme, bireylerin, boyların ve etnik grupların Azerbaycanlılığı benimsemesi ile toprakların ve devletlerin Azerbaycanlılaştırılmasına yönelik tarihsel ve toplumsal süreci ifade eden bir terimdir. Etnik grupların Azerbaycanlılaştırılmasının nedenleri arasında Azerbaycancanın (Azerice) ve kültürünün benimsenmesi, İslam'a geçiş, ticaret ilişkileri, dış evlilikler, göçebelik, misafirperverlik ve benzeri toplumsal etkenler yer almaktadır.

Tarihi arka plan
Azerbaycan halkının oluşumu
Türklerin Azerbaycan'a gelişi Hun döneminde başlamış ve daha sonra da devam etmiştir. Türk göçebelerinin bölgeye kalıcı olarak yerleşmesi Hazar Kağanlığı döneminin karakteristik özelliği olsa da, bu dönemde kurulan kalıcı Türk yerleşimleri hakkında kesin bilgiler bulunmamaktadır.

Türk tarihçi Faruk Sümer, Azerbaycan'da üç Türkleşme dönemi belirlemiştir: Selçuklu dönemi, Moğol dönemi ve Moğol sonrası dönem (Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi dönemleri). İlk iki dönemde, Türk Oğuz boyları batı sınırlarına (Anadolu) ve Kuzey Azerbaycan'a (Arran ve Muğan bozkırları) yerleşmiş veya zorunlu olarak iskan edilmişlerdir. Azerbaycan'daki Türkleştirmenin ilk aşaması, 11. yüzyılda kuzey Selçuklu dış bölgelerinde (Şirvan hariç) ve 12. yüzyılda güneyde (Güney Azerbaycan) başlamıştır.

745 yılında Moğolistan'ın yönetimi Oğuzlardan Uygurlara geçmiştir. Oğuzlar batıya ve güneye göç etmiştir. Oğuzların bu göçünün sonucunda, Azerbaycanlıları da içeren güneybatı Türk toplulukları ortaya çıkmaya başlamıştır. Bağdat Halifeliği'nin yıkılışı döneminde (10. ve 11. yüzyıllarda), Türk boyları yavaş yavaş Doğu Transkafkasya'ya nüfuz etmeye başlamışlardır. Yerli halk ya yok edilmiş, ya dağlara kaçmış ya da asimile olmuştur.

11.-13. yüzyıllarda Türkçe konuşan Oğuz boylarının Güneydoğu Kafkasya'ya yayılması sonucunda, yerel halk arasında Türklerin egemenliği güçlenmiş ve Azerbaycan halkının oluşum süreci başlamıştır. Bölgede var olan etnik çeşitlilik, Türkleşmenin temelini oluşturmuştur. ve Natalya Volkova, Türk kabilelerinin çeşitli göç akışlarının sonucu olarak yerel halkın dilinin asimile olduğunu ve yerel halkın Türkçe (Azerbaycanca) konuşmaya başladığını belirtmişlerdir.

İlhanlılar döneminde Türk kabilelerinin Azerbaycan'a göçü gerçekleşmiştir. Bu dönemde Moğolların Tat-Tacik topluluklarına karşı gösterdiği baskılar ve Fırat Nehri'ne açılan kanallar, Taciklerin Azerbaycan ve Irak-ı Acem'den (Sultanabad) Irak'a göç etmesine neden olmuştur. Geri kalan topluluklar ise Moğollarla birlikte Türkleşmiş ve Azerbaycanca Güney Azerbaycan'da baskın hale gelmiştir. Türklerin Azerbaycan'a yerleşmesinin başlıca nedeni, bu ülkede bol miktarda otlak, bahçe ve hayvancılık için uygun ve elverişli koşulların bulunmasıdır. Bu dönemde Azerbaycan'a gelen Türk-Moğol boyların toplam nüfusunun 2 milyon olduğu tahmin edilmektedir. Tebriz ve Meraga şehirleri savaşlarda yıkılmadığı için bölgedeki mevcut unsurlar korunmuş ve daha sonraki dönemlerde bu şehirlerde yoğun bir Türkleşme süreci yaşanmıştır.

Modern Azerbaycan ve Ermenistan topraklarında verimli otlakların bulunması nedeniyle, İlhanlılar, Timurlular ve Osmanlılar döneminde Moğollar, Türkler ve Türkmen toplulukları bölgeye yerleşmişlerdir. Daha sonra bu topluluklar Azerbaycanlılarla bütünleşmişlerdir. 13.-15. yüzyıllarda, eski feodal beylerin toprakları yavaş yavaş göçebe boyların hakimiyetine geçmeye başlamıştır. Moğol sonrası dönemde, İran'daki Türk boyları, geri dönen Anadolu Türkleriyle kaynaşmıştır. İran'daki Türk boyları Oğuz kökenli olmakla birlikte, Moğol döneminde İran'a gelen Uygurlar, Kıpçaklar, Karluklar ve diğer Türklerin yanı sıra Türkleşmiş Moğol unsurlarının da etnik katılımıyla zenginleşmiş bir yapıya sahipti.

12.-15. yüzyıllarda, Arran'ın etekleri Türk göçebe boyları tarafından yoğun bir şekilde yerleşim görmeye başlamıştır. Sonuç olarak, bölgeye zamanla Türkçe ve Farsça unsurlardan oluşan "Karabağ" adı verilmiştir. Karabağ'ın dağlık kısımları bu dönüşüme karşı direnç göstererek Hristiyan nüfusun yoğunlaştığı bir bölge olma özelliğini korumuştur. Buna karşın, 14. ve 15. yüzyıllarda Karabağ'ın ova kesimleri, bölgeye yerleşen Türk boyları sayesinde neredeyse tamamen Türkleşmiştir. Sonuç olarak, Karabağ Azerbaycanlılarının kimliği Karabağ'daki Türklük temelinde şekillenmiştir.

Hanedanların, devletlerin ve kabilelerin Azerbaycanlılaştırılması
1384'ten 1551'e kadar varlığını sürdüren Şeki Hakimliği'nin ilk yöneticileri olan Orlatlar, Azerbaycanlılaşmış Türkçe konuşan bir Moğol hanedanıydı. 1387'den 1407'ye kadar Osmanlı Sadrazamı olan Çandarlı Ali Paşa, Azerbaycanlı-Fars bürokratların yardımıyla Osmanlı İmparatorluğu'na köle askerlerden oluşan gulam sistemini getirmiştir.

Safevi Hanedanı, Güney Azerbaycan'ın Türkleştirilmesinde önemli bir rol oynamıştır. 11. yüzyılda Erdebil'e yerleşen Safevi Hanedanı, sonunda Azerbaycancayı benimsemiştir. Encyclopædia Iranica'ya göre, Azericeyi (Azerbaycancayla karıştırılmamalıdır) unutup Türkleşmişlerdir. I. İsmail tarafından kurulan ve resmi dili Farsça olan Safevi İmparatorluğu'nda, Azerbaycanca yöneticilerin, sarayın ve Kızılbaş askeri teşkilatının diliydi. Şah I. Abbas başkenti Kazvin'den İsfahan'a taşıdıktan sonra, daha önce Türkçe konuşulan sarayda Farsça konuşulmaya başlanmıştır. Bununla birlikte, 1670'lerde İran'ı ziyaret eden Alman gezgin Engelbert Kempfer, etkili bir kişinin Azerbaycancayı bilmemesinin neredeyse bir utanç olarak kabul edildiğini aktarmıştır. Şah Süleyman Safevi, saray hareminde kapalı bir hayat sürdüğü için, tarihçiler onun Farsçaya ne ölçüde hakim olduğunu tam olarak saptayamamışlardır.

1562-1844 yılları arasında varlığını sürdüren Ilısu Sultanlığı'nın nüfusu Azerbaycan kültüründen büyük ölçüde etkilenmiştir. Ilısu sultanlarının ve beylerinin bir kısmı Sahur, bir kısmı ise Türk-Azerbaycan kökenliydi. Azerbaycanlılara karışan diğer gruplar arasında Azerbaycan'a göç eden Yıva boyu ve Yirmidörtler bot birliğinin parçası olan Kürt boyları da bulunmaktaydı.

Kaçar döneminde, Azerbaycanca, Farsça ile birlikte iki sarayda (Tebriz ve Tahran) yaygın olarak konuşulmaktaydı. Kaçar şehzadeleri, veliahtlık dönemlerini geçirdikleri Tebriz'de, hizmetlerinde bulundukları Azerbaycanlılar arasında Türk diline, kültürüne ve geleneklerine derinden bağlanırlardı; tahta çıktıktan sonra da çevrelerini büyük oranda Azerbaycan Türkleriyle doldururlardı. Bu hükümdarlardan biri olan Muhammed Şah Kaçar, İran ve Şiraz'da "Alahazret Muhammed Şah-ı Türk-i Azerbaycan" unvanıyla anılırdı.

18. yüzyılda, Dizag bölgesini yöneten Melik Yegan'ın soyundan gelenler, Azerbaycanlıların egemenliği altında Melikyeganovlar, Melikaslanovlar ve Melikabbasovlar hanedanlarını ortaya çıkarmıştır. Dizag Hanedanı'nın bir üyesi olan Bağdat Bey ve oğulları Aslan (Dizag valisi) ve Vagan, İslam'a geçmeye zorlanmıştır. Aslan Bey'in oğullarından biri olan Ferhad Bey, Türkleşmiş ve Ermeni kökenlerinden uzaklaşmıştır. Bu ailenin Müslümanlaşan üyeleri Melikaslanovlar olarak anılmaya başlanmış; ailenin mülkleri de Hristiyan soyundan gelenlere değil, bu Müslümanlaşmış kola geçmiştir.

Etnik grupların durumu
İslam'ın yayılması Azerbaycan'ın etnik yapısında değişikliklere yol açmıştır. İslam, yüzyıllar boyunca farklı etnik unsurların tek bir etnik yapı içinde bütünleşmesinde önemli bir rol oynamıştır.

19. yüzyılda, Kafkasya'daki birçok Müslüman etnik grup arasında oldukça yoğun bir etnik kimlik değişimi süreci yaşanmıştır. Çarlık Rusyası'nın resmi istatistiklerinde Kürtler, Tatlar, Talışlar, Sahurlar ve Lezgiler genellikle "Türk" veya "Azerbaycan Tatarı" olarak anılmaktaydı. Bunun sonucunda, Azerbaycanlıların etnik çoğunluğu oluşturduğu bölgelerde azınlık grupların asimilasyonu doğal bir süreç olarak gerçekleşmiştir. Abşeron Tatları Azerbaycanca konuşmaya başlamış ve Azerbaycan kimliğini benimsemeye başlamıştır.

Azerbaycan Kürtleri evlerinin içinde bile Azerbaycanca konuşmaktaydı. Azerbaycanlı kadınlarla evlenen erkekler zamanla Kürtçeyi unutuyor, çocukları ise Kürtçeyi öğrenemiyordu. Kürtler Azerbaycan camilerinde namaz kılıyor ve Sovyet döneminden beri ölen akrabalarını Azerbaycan mezarlıklarına, aynı mezar taşlarını dikerek defnediyorlardı. Azerbaycan'da yaşayan Araplar ise büyük ölçüde Azerbaycanlılaşmış olmakla birlikte, bazı özelliklerini halen korumaktadır.

Yüzyıllar boyunca Talışlar ve Azerbaycanlılar arasında kültürel yakınlaşma yaşanmış ve Talış dilinin konuşulduğu alan daralmıştır. Halk efsaneleri, Talış nüfusunun bir zamanlar Kızılağaç'a kadar yayıldığını ve Talış dilinin 1830'lu yıllardan itibaren Lenkeran'ın en kuzey kesimlerinde konuşulduğunu göstermektedir. Azerbaycanlılarla olan yakın ekonomik ve kültürel bağlar, Azerbaycanlıların Talış topraklarına uzun süreli ve sürekli girişleri, Talışlar arasında iki dilliliğin yayılmasına ve Talışların Azerbaycan kültüründen etkilenmesine yol açmıştır. Bu durum, özellikle ticaret yolları üzerinde bulunan ve pazarlarında Azerbaycancanın her köşe başında duyulduğu Talış köylerinde en belirgin halini almıştır. Lenkeranlı Talış sakinleri Azerbaycanlılardan büyük ölçüde etkilenmiştir. Bununla birlikte, evlerinde Talış dilini konuşmaya devam etmişlerdir.

Lezgilerin etnografik yaşamı, iç içe yaşadıkları Azerbaycan kültüründen etkilenmiştir. Lezgiler, Azerbaycan milli kıyafetlerini ve Azerbaycan mutfağının lezzetlerini büyük ölçüde benimsemiş; bu unsurları kendi kimlikleriyle harmanlamışlardır. Azerbaycanlılarla birlikte yaşamaları, Azerbaycan topraklarına göç etmeleri, ticaret ve ekonomik ilişkileri, Azerbaycancanın Lezgiler arasında yaygınlaşmasına yol açmıştır.

Azerbaycan kültürüyle olan bağlantıları, Udinlerin yaşamlarını her yönüyle etkilemiştir. Udinler arasında Azerbaycanca yaygın olarak konuşulmaktadır. Dini farklılıklarına rağmen Udinler ve Azerbaycanlılar, aynı kadim türbeleri (ocaklar, pirler) kutsal kabul ederek ziyaret etmektedirler. Her iki toplum da doğum sırasında kadınları kötü ruhlardan korumak için benzer ritüeller uygulamaktaydı. Udinler, yarı Hristiyan yarı pagan özellikler taşıyan bayramlarında (örneğin "Vardavar") Azerbaycanca şarkılar söylerlerdi. Nic köyünün bölündüğü mahallelerin neredeyse tüm isimleri; "Hacıbeyli", "Vezirli", "Melikli" ve "Abdallı" gibi Azerbaycanca kökenli adlardan oluşmaktadır.

Patkanov, Boşalar hariç Güney Kafkasya'daki tüm Romanların Azerbaycanca konuştuğunu belirtmiştir. Günümüzde Azerbaycan Romanları dillerini neredeyse tamamen unutmuşlardır. Azerbaycan'daki Romanlar, düğünlerdeki ve bayramlardaki müzik performanslarında hem Azerbaycan hem de Avrupa kökenli müzik aletlerini kullanılmaktadır. Ayrıca, Roman müzisyenler çoğunlukla Azerbaycan halk şarkıları icra etmektedir. Yüzyıllar boyunca Azerbaycanlılardan ayrı yaşayan Dağıstanlı Azerbaycanlılar, sadece etnolinguistik kimliklerini korumakla kalmamışlar, aynı zamanda Türk olmayan komşularını (Araplar, Müslüman Tatlar, Tabasaranlar) da asimile etmişlerdir. Derbent ve Dağıstan'ın diğer şehirlerinde yaşayan Fars kökenli grupların Azerbaycancayı benimsemesi ve zamanla kimlik bilinçlerini bu yönde geliştirmesiyle birlikte, bölgedeki Azerbaycanlı nüfus oranı da artış göstermiştir. Azerbaycanca, Kuzey Kafkasya'da Türkleştirmenin ana aracı olmuştur. Rus Devrimi'nden sonra on yıldan fazla süren Türkleştirme süreci, devlet politikasıyla durdurulmuştur.

Bazı durumlarda, Azerbaycanca komşu halkların anadilinin yerini almıştır. Brockhaus ve Efron'un Ansiklopedik Sözlüğü'ne göre, Azerbaycanlılarla yakınlıkları ve sürekli temasları nedeniyle Tabasaran halkı Azerbaycan lehçesini benimsemiş ve kendi anadillerini yavaş yavaş unutmuşlardır. Tabasaran halkı arasında Azerbaycancanın güçlenmesi; sadece coğrafi komşulukla değil, aynı zamanda Azerbaycanlıların topraklarından geçen ticaret yolları, ekonomik bağlar ve kurulan akrabalık ilişkileri (dış evlilikler) ile doğrudan ilişkilidir. Böylece, Tabasaran halkının bir kısmı Azerbaycanlılar tarafından asimile edilmişlerdir.

Gürcülerin bir alt etnik grubu olan Tuşlar, çocuklarına küçük yaşlardan itibaren Azerbaycancayı öğretmişlerdir. Her Tuşeti ailesinde Azerbaycancayı bilen en az bir kişi bulunmaktaydı. Dargiler de çocuklarını Azerbaycanca öğrenmeleri için 3-4 ay süreyle Azerbaycanlı ailelere vermişlerdir. Sahurların yazlık otlaklarının Dağıstan'da, kışlık otlaklarının ise Azerbaycan'da bulunması, Sahur-Azerbaycan iki dilliliğinin oluşmasına zemin hazırlamıştır; bu süreçte Sahurlar, kendi dillerinin yanı sıra Azerbaycancayı da akıcı bir şekilde konuşmaya başlamışlardır.

Sovyet dönemi
Sovyet Azerbaycanı'nda dilsel ve kültürel asimilasyon meydana gelmiştir. Azerbaycan'daki etnik azınlıkların nüfusundaki azalma yalnızca SSCB'nin yürüttüğü etnik politikaların bir sonucu değildi; 19. yüzyılın başlarından itibaren pek çok Müslüman etnik grup, doğal bir sosyal süreç içerisinde Azerbaycanlılar ile bütünleşerek asimile olmaktaydı.

Azerbaycan SSC devletinin ve Bakü'nün Azerbaycanlılaştırılması
Stalin'in ölümünden sonra, İmam Mustafayev'in iktidarı döneminde, Bakü'nün ve Azerbaycan SSC devlet kurumlarının Azerbaycanlılaştırılması süreci başlatılmıştır. Bu politika, Haydar Aliyev'in iktidarı döneminde daha da güçlendirilmiştir. Sonuç olarak, Bakü'deki Azerbaycanlı nüfusu hızla artmış; kozmopolit bir yapıya sahip olan şehirde Azerbaycanlıların sayısı, diğer milletlerin (Ruslar, Ermeniler, Yahudiler vb.) sayısını geride bırakmıştır.

Rayonlardan şehre taşınan Azerbaycanlılar, 1960'lardan itibaren devletin merkezi olan Bakü'ye yerleşmeye başlamışlardır. Bu durum, devletin Azerbaycanlılaştırılmasına (devlet işlerinde Azerbaycanlıların sayısının artmasına) yol açmıştır. Bakü'de eğitim gören her bölgeden ve köyden gelen öğrenci, potansiyel bir devlet memuru olarak görülür ve kendisine duyulan bu toplumsal güveni boşa çıkarmaması beklenirdi.

Azerbaycan dilinin tarihsel olarak kabul görmesinin nedenleri
Kaynakça
Bibliyografya
И. П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI—начале XIX вв. — Ленинград: Издательство Ленинградского Государственного Ордена Ленина Университета имени А. А. Жданова, 1949.
Gippert, J. & Dum-Tragut, J. (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton.
Halil İnalcık (2011). Has-Bağçede ʿAyş u Tarab: Nedimler, Şairler, Mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Hostler, Charles Warren. The Turks of Central Asia (Greenwood Press, November 1993), ISBN 0-275-93931-6.
Johanson L. Turcia, the Turkic World. In: Turkic. Cambridge Language Surveys. Cambridge University Press; 2021:41–93.
M. F. Köprülü. Azəri. Bakı, "Elm", 2000.