Feryad

Feryad, Azerbaycan yapım 1993 tarihli bir tarihi filmdir. Film, ana karakteri canlandıran Ceyhun Mirzayev'in son filmiydi.


Konusu
Film, 1. Karabağ Savaşı sırasında geçmektedir. Açılış 2 Ermeni askerin ölmüş Azerbaycan askerlerinin arasında dolaşmasıyla başlar. Ermeniler, cesetlerin arasında gezinirken yaralı bir şekilde hayatta kalmış ana karakter Hüseyin İsmail Arifoğlu'nu (Huseyinov Ismayil Arifoğlu) bulurlar. İsmail'i bir hapishaneye getiren Ermeniller ilk iş onu döverler. Hakaretler eşliğinde işkence gören Arifoğlu, buradan başka bir hapishaneye taşınır. Bu hapishanenin gardiyanı Andon, hapishane müdürünün emri doğrultusunda İsmail'i bayıltana kadar döver. Bu esnada neredeyse yok denecek miktarda yiyecek ve sıfır hijyenik bir ortamda tutulan İsmail, "Sınır Tanımayan Doktorlar" kuruluşuna ait bir doktor tarafından ziyaret edilir. Doktor ortamın kötülüğünü üstlerine şikayet edeceğini söylese de her geçen gün şiddeti daha çok artan işkencelerden bunun gerçekleşmeyeceğini anlayabiliyoruz.

Bir gün "Akrabaların ziyaretine geldi" bahanesi ile hiç tanımadığı Ermeni bir ailenin yanına verilir. Aile onu üyelerinden birine karşılık takas için kullanmak amacıyla almıştır. Ailenin annesi, kocası Koren'i kurtarmak için onu yanlarına almış olsa da oğulları Aşot ve Suren bu durumdan hiç memnun değildir. Süreki kocasının rüyasında onu hızlıca takas edip kendisini kurtarmasını söylediğinden yakınır. Ailenin evinde İsmail'i ziyarete gelen Ermeni doktor, Arifoğlu'nun bacağındaki mermileri bacaklarının iyileşip kaçmasını engellemek için bilerek bırakır.

Bu tedaviden bilinmeyen bir süre sonra evin çevresindeki evlerde yaşayan çocuklar, hasta yatağındaki İsmail'i izlemeye gelir. Hayvanat bahçesindeki nadir bir hayvanı ziyaret ediyorlarmış gibi takındıkları tavır, yapımcının Ermenilerin aşırı milliyetçiliklerinin gelecek nesilleri üzerindeki etkisine bir göndermedir. Bu esnada hatıraları canlanan İsmail, asker arkadaşlarından birinin kızının intikamını almasını hatırlar. Tüm köyün katledildiği sırada kızını da kaybeden arkadaşının intikamını almak için İsmail, düşmana arkadaşının kızını öldürenin adı karşılığı 20 bidon benzin teklif eder. Kızı öldürenin adını öğrendikten sonra arkadaşlarına bidonu anlaşılan yere götürmelerini söyleyip Ermeni saflarına doğru koşar. Ermeni devriyelerini geçip kızı öldüreni bulur ve başını bir taşla ezip arkadaşlarının yanına geri döner.

Anılarıyla dolu hayal dünyası ile gerçeklik arasında gidip gelirken eve gardiyan Andon gelir. Koren'in yakın arkadaşı olan Andon, İsmail'i görünce ona "Sen muhtemelen dünya yüzünde canlı göreceğim son Azeri Türküsün" der. Bu, dönemin Ermeni askerlerinin genel görüşüne bir göndermedir. Andon, Arifoğlu ile dalga geçerken evin kızı İsmail'e yemek getirir. Andon kıza ne yaptığını sorar. Kız cevaben "Armen amca, kitapta okudum, Naziler bile esirlerini beslemişken benim bunu beslememde sıkıntı yoktur" der. Bunun üzerine Armen "Sen Koren'in kızısın, bizim Nazi olmadığımızı bilmen gerekir." der ve yemeği İsmail'in önünden zorla aldırır. Bu, savaş esnasında esir düşen Azerbaycan Türkü askerlerin çoğunun ne tür şartlar altında esir tutulduklarına dair bir imadır.

Bu olay sonrası tekrardan anılarla dolu hayal dünyasına dalan İsmail, yakalanmadan hemen önceki çatışmasında arkadaşıyla beraber direnirkenki halini hatırlar. Son mermilerine düşen 2 dost, ne yapacaklarını düşünürken arkadaşı kafasına sıkarak intihar eder. 2 mermisi kalan Arifoğlu ise kalan 2 mermisi ile kaçarken önüne çıkan 2 Ermeniyi vurup kaçar, ancak yaralarından dolayı fazla uzaklaşamadan bayılır.

Aşot'un "Dut Ağacı Boyunca" adlı Azeri türküsünü söylemesine uyanan İsmail, türküyü kötü söylemesinden dolayı Aşot'e tepki gösterir. Cevaben Aşot "Bu türkü Ermenilerindir" demesi üzerine "Hadi türkü Ermenilerin diyelim, neden Azerice söylüyorsun?" sorusuna "Azerice de Ermenilerindir. Her şey benimdir." cevabını verir. Çeşitli sahnelerde Aşot'un buna benzer tepkiler ve söylemlerde bulunması aslında dönemin aşırı milliyetçi Ermenilerinin dünya görüşüne ve Azeri milliyetinin-tarihinin-kültürünün varlığını reddine direk bir göndermedir.

Filmin ilerleyen süreçlerinde Hocalı, Şuşa ve Laçin gibi Azeri şehirlerinin düşüşüne ve Ermenilerin kutlamalarına şahit oluruz. Kendisini muaniyeye gelen doktorla arkadaş olan İsmail, kaldıkları evin aslında bir askeri üs olduğunu öğrenir. Bu esnada İsmail'le de dalga geçmeyi ihmal etmezler. Şuşa'nın düşüşünden sonraki günlerden bir gün İsmail'in kaldığı köy bombalanır. Tüm aile sığınağa kaçmışken evi yakıp kaçmayı düşünen İsmail, tam bu planını uygularken evin bebeğinin sığınakta değil yanında olduğunu fark eder. Masum bir bebeği öldürmek istemediği için ateşi söndürüp korumasız odasına geri dönen İsmail'in bu davranışını Ermeniler anlamdıramaz. İsmail'in "Siz olsanız düşmanınızın evini yakar mıydınız?" sorusuna "Evet" diye cevap veren Armen'e "İçinde bebek olsa bile mi?" diye sorunca Ermeniler suspus olup dağılırlar. Bu, Ermenilerin Hocalı Katliamı başta olmak üzere savaş boyunca gerçekleştirdikleri katliamlar sırasında katlettikleri bebek ve küçük çocuklar adına sorulmuş bir sorudur aslında.

Ermenilerin Laçin'in düşüşünü kutladıkları sırada aklını kaybetme noktasına gelen İsmail, evin yıkılıp yerin dibine batmas için dua eder. Kısa bir süre sonra köye ağır bir bombardıman başlar. Ermenilerin sığınağa inmesi ile sığınağı, daha doğrusu sığınak şehrini ilk kez görürüz. İçinde kendi daireleri, sohbet alanı (kahvehane) ve okulu olan bir komplekstir aslında sığınak. Bombardıman bittiğinde dışarı çıkan Ermeniler, köyün dümdüz olduğunu görür. Ancak bombardımana rağmen İsmail enkazların arasından sağ sağlim çıkar.

Film, İsmail'in Ermeni esirlerle takası ile biter.

Ödüller
"Taghiyev Ödülü" (Vagif Mustafayev/Senaryo, 1994)
"Humay Ödülü" (Ceyhun Mirzayev/Kurucu yönetmen, 1994)
3. Azerbaycan Filmleri Festivali ve Yarışması "Diploma ve Ödül" (Ceyhun Mirzayev/Kurucu yönetmen, 1995)