Birinci Türkoloji Kongresi

Birinci Türkoloji Kongresi, 26 Şubat-6 Mart 1926 tarihleri arasında Bakü şehrinde düzenlenen bir kongre olup Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan Türk halklarının tarihi, edebiyatı, dili, alfabesi, etnografyası ve kültürü ile ilgili önemli kararların alındığı bir etkinliktir. Kongrede Latin alfabesine geçişin bilimsel ve metodolojik prensipleri detaylı bir şekilde ele alındı ve hazırlandı.

Birinci Türkoloji Kongresi, 20. yüzyılın başlarında Türk halklarının, özellikle Azerbaycan halkının kültürel hayatında gerçekleşen en önemli olaylardan biri olarak tarihe geçti. Kongre, Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan Türklerin yanı sıra yabancı konuklar ile bilim adamı, dilbilimci, tarihçi, şair, yazar ve diğer önemli düşünürlerden oluşan toplam 131 temsilci katıldı. Bu delegeler arasında akademisyenler, dilbilimciler, tarihçiler, şairler, yazarlar ve diğer önemli düşünürler yer alıyordu. Bu muazzam kongre, Türk halklarının kültürel entegrasyonunda önemli bir aşamayı oluşturdu. Geniş kapsamlı ve büyük bir coğrafi alanda yaşayan çok sayıda Türk halkını ilgilendiren bir dizi önemli konunun belirlenmesi, ele alınması, hazırlanması ve ardından gerçekleştirilmesi açısından olağanüstü bir öneme sahipti.

Kongre toplantılarına Azerbaycan SSR Merkez Yürütme Komitesi Başkanı Samad Ağamalıoğlu başkanlık etti. Başkanlık Divanına — Samad Agamalioğlu, Azerbaycan'dan Ruhulla Ahundov, Habib Cabiyev, doğubilimci ve tarihçi akademisyen Wilhelm Barthold, akademisyen Sergey Oldenburg, Avrupalı bilim adamlarının temsilcisi, RSFSR Halk Eğitim Bakanlığı'ndan Nagovitsin, profesör Bekir Çobanzade, profesör Aleksandr Samoyloviç, Kazakistan'dan Ahmet Baytursun, Yakutistan'dan Isidor Barakhov, Doğu Araştırmaları Derneği'nden İlya Borozdin ve M. Pavlovich, Tataristan'dan Galimcan İbrahimov, Başkurdistan'dan İdelguzin, Türkiye'den Mehmed Fuad Köprülü, Dağıstan'dan Celalettin Korkmazov, Özbekistan'dan Rahim Inogomov, Kara-Kırgızistan'dan Tunstanov, Türkmenistan'dan Berdiyev, Kırım'dan Osman Nuri Akçokraklı, Kuzey Kafkasya'dan Aliyev Ömer seçildi. Ali Bey Hüseyinzade, Bang, Mustafa Guliyev, Akademisyen Nikolay Marr, Anatoli Lunaçarski ve Thomsen Kurultay Başkanlığının fahri üyeleri oldular.

Kongre katılımcılarının sonraki faaliyetleri trajikti. Çalışmalarına katılan 100'den fazla katılımcı daha sonra pan-Türkizmle suçlandı ve siyasi baskıya maruz kaldı. Çoğu akademisyen ve düşünür hapis ve fiziksel yıkımla karşı karşıya kaldı. Kongrenin önemli bir sonucu olan Türk halklarının Latin alfabesine geçişi 1939 yılında iptal edilmiş ve Sovyetler Birliği topraklarında yaşayan Türk halkları için Kiril alfabesi yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Tarihi
Azerbaycan, Rusya tarafından ilhak edildikten sonra, Yakın Doğu'da alfabe reformu meselesi ilk defa büyük eğitimci ve düşünür Mirza Fethali Ahundzade tarafından gündeme getirilmiştir. Ancak onun bu alandaki çabaları sonuç vermemiştir. Sonraki dönemlerde ise İsmail Bey Gaspıralı, Üzeyir Bey Hacıbeyli, Celil Memmedguluzade, Mehmet Ağa Şahtahmazlı, Feridun Bey Köçerli, Veli Hüseynzade, Hüseyin Cavid gibi isimler bu konuda başarılı faaliyetlerde bulunmuşlardır. Azerbaycan Halk Cumhuriyyeti de alfabe reformuna dikkat etmiş, ancak bu hayati öneme sahip meseleyi çözmek için 23 aylık "ömür" yeterli olmamıştır.

Azerbaycan Sovyetleştikten sonra, bu konu daha da önem kazandı. Henüz 1922'de N. Nerimanov'un liderliğinde Bakü'de "Latin alfabesine geçiş" komitesi kurulmuştu ve bu sürece sadece Bakü'deki bilim insanları değil, o zamanın SSCB'nin diğer bilim merkezlerinde çalışan Türkologlar da özel ilgi gösteriyordu. 1922'de Celil Memmedguluzade'nin liderliyinde "Yeni yol" gazetesi Latin alfabesiyle yayımlanmıştı. Aynı yıl "Yeni Türk alfabesi" komitesi kuruldu ve bunun başkanlığını Azerbaycan SSC Merkezi Yürütme Komitesi Başkanı Samet Ağamalıoğlu yapmaktaydı. Hatta 1923'te Azerbaycan hükûmeti, Yeni Türk alfabesini devlet alfabesi olarak kabul etmeye dair bir karar çıkardı. Ancak hâlâ Latin grafik alfabesi ile Arap alfabesinden de faydalanılmaktaydı.

Kongre hazırlıkları
Ağustos 1925'te Sovyetler Birliği Tüm Rusya Merkezi Yürütme Komitesi tarafından Tüm Birlik Türkoloji Kongresi'nin toplanmasına ilişkin bir karar kabul etti. Kongrenin toplanması konusu bir yıl önce Azerbaycan SSC hükûmeti tarafından Sovyet yönetimine iletilmişti. Latin alfabesine geçişle ilgili sorunların çözülmesi gerekliliği, Sovyet hükûmetinin Türkoloji Kongresi'ni toplama kararından altı ay önce, 1. Azerbaycan Yerel Araştırmaları Kongresi sırasında ve Sovyet Bilimler Akademisi ile Tüm Birlik Doğu Araştırmaları Birliği'nin oturumlarında gündeme gelmişti.

Kongre'nin toplanması için yapılan hazırlıklar, SSCB Sovyet Halk Komiserlerinin kararıyla kurulan organizasyon komisyonu tarafından organize edildi. Komisyonda Samet Ağamalıoğlu (başkan), M. Pavloviç, Habib Cebiyev, Vasili Bartold, Aleksandr Samoyloviç, Celalettin Korkmazov, G. Broydo, Tyuryakulov, Zifeld, Fitred, Bekir Çobanzade, Aşmarin, Odabaş, Novşirvano, Ahmet Baytursunov ve Yusufzade yer almıştır. Kongre'nin başkanlığını Azerbaycan SSC Merkezi İcra Komitesi Başkanı Samed ağa Ağamalıoğlu yaptı, Kongre Başkanlık Divanı'na aşağıdaki kişiler seçildi: Samed Ağa Ağamalıoğlu, Azerbaycan'dan Ruhulla Ahundov, Habib Cebiyev, ünlü oryantalist-tarihçi akademisyen Wilhelm Barthold, akademisyen Sergey Oldenburg, Avrupa bilim adamlarının temsilcisi profesör F.F. Mensel, RSFSC Halk Eğitim Bakanlığı'ndan Nagovitsin, profesör Bekir Çobanzade, profesör Aleksandr Samoyloviç, Kazakistan'dan Ahmet Baytursun, Yakutiya'dan İsidor Barahov, Şarkiyat Araştırmaları Derneği'nden Borozdin ve Pavloviç, Tataristan'dan Galimcan İbrahimov, Başkurdistan'dan İdelgızın, Türkiye'den Mehmed Fuad Köprülü, Dağıstan'dan Celalettin Korkmazov, Özbekistan'dan Şakircan Rahim, Karakalpakistan'dan Tunstanov, Türkmenistan'dan Berdiyev, Kırımdan Osman Nuri Akçokraklı, Kuzey Kafkasya'dan Əliyev Umar seçildiler. Ayrıca Azerbaycan delegasyonu ve diğer cumhuriyetler adına Ali Bey Hüseynzade, Bang, Mustafa Guliyev, akademisyen Nikolay Marr, Anatoli Lunaçarski ve Tomsen kongre başkanlık heyetine fahri üye olarak seçildiler

Kongrede alınan kararlar
Birinci Bakü Türkoloji Kongresi'nde, organizasyon komisyonu eşbaşkanı Celalettin Korkmazov tarafından sunulan Türk dilleriyle ilgili aşağıdaki yedi ana konu tartışılmış ve ilgili kararlar alınmıştır:

1. Alfabe meselesi;

2. Yazım-ortografi sorunu;

3. Terminoloji sorunu;

4. Öğretim metodolojisi sorunu;

5. Akraba ve komşu dillerin karşılıklı ilişki ve girişim sorunları;

6. Ortak bir edebi dil meselesi de dahil olmak üzere Türk dillerinin edebi dil sorunları;

7. Büyük dil teorisi ve Türk dillerinin tarihsel sorunları.

Bu kararları vermek için bir dizi ilke kullanılmıştır. Böylece yazım-ortografi meselesinde fonetik ilke tercih edilmesine rağmen morfolojik ve tarihi-geleneksel ilke konuları da dikkate alınmıştır. Terminoloji konusunda ise ana kaynak olarak Türk dilinin kendi iç imkânları ve uluslararası özel kelimeler tercih edilmiştir. Öğretim-metodoloji konularında ise anadil öğretiminde Avrupa standartlarının yanı sıra ulusal geleneğin önemine de dikkat çekildi. Akraba ve komşu dillerin bilimsel yöntemlerle incelenmesine ilişkin tartışmalar sırasında, Altay çalışmaları ve komprativistik perspektiflerinin önemi vurgulandı.

Sonuç
Azerbaycan'da 1923 yılından itibaren Yeni Türk alfabesi devlet alfabesi olarak kabul edilmesine rağmen, Latin alfabesine geçiş bu kongreden sonra oybirliğiyle resmen gerçekleştirildi. Bundan önce Arap alfabesi tüm cumhuriyet topraklarında yaygın olarak kullanılmaktaydı. Kongre kararlarına dayanarak, 1 Ocak 1929'da Sovyet hükûmeti Arap alfabesinin kullanımını resmen yasakladı. Bu yazıyı hafızalardan silmek amacıyla geniş çaplı bir kitap yakma kampanyası da yürütüldü.

Kongre kararıyla, Sovyetler Birliği'ne katılan diğer Türk cumhuriyetlerinde Arap alfabesi Latin alfabesiyle değiştirildi. Bazı Türk cumhuriyetlerinde bu geçiş daha erken gerçekleşti. Örneğin, 3 Temmuz 1927'de Tataristan Cumhuriyeti parti teşkilatı "Yeni Alfabe "ye (Tatarca: Jaŋalif) geçildiğini resmen duyurdu. Azerbaycan SSC'nin Latin alfabesine geçmesinden beş yıl sonra Türkiye Cumhuriyeti de bu alfabeyi kabul etti.

Böylece, Kongre'nin kararının bir sonucu olarak, tüm Türk cumhuriyetlerinin toprakları 1929'dan 1939'a kadar Latin harflerini kullandı. Ancak 1930'ların sonunda Sovyetler Birliği yönetimi Latin alfabesini değiştirme çabalarına başladı.

Kongre katılımcılarının akıbeti
1930'ların sonlarında Kongre'nin birçok katılımcısı pan-Türkizm, milliyetçilik ve karşı-devrimci faaliyetlerle suçlandı, siyasi baskıya maruz kaldı ve bazıları öldürüldü. Bunlar arasında Ruhulla Ahundov, Aleksandr Samoyloviç, Celalettin Korkmazov, Bekir Çobanzade, Osman Nuri Akçokraklı, Ahmet Baytursunov, Salman Mümtaz, İsidor Barahov, Hanefi Zeynallı, Hikmet Cevdetzade ve diğerleri gibi isimler vardı. Genel olarak, Kongre'nin 100'den fazla katılımcısı çeşitli baskı biçimleriyle karşı karşıya kaldı.

Hatırası
Kongrenin hemen ardından Azerbaycan'da bu tarihi olayla ilgili bir belgesel film çekildi. "1. Türkoloji Kongresi" başlıklı film 1926 yılında gösterime girdi. Filmde dünyada ilk kez Azerbaycan'da düzenlenen Türkoloji Kongresi ele alınmaktadır. Filmde Samed Ağa Ağamalıoğlu, Gazanfer Musabeyov, Ali Bey Hüseynzade ve Hüseyin Cavid yer almaktadır. Filmde, Türkoloji Kongresi'nin tutanakları, yeni Latin alfabesinin Türk halkları tarafından kabulü ve kongrede Türk halklarının edebiyatı ve diliyle ilgili konularda oybirliğiyle alınan kararlar öne çıkıyor.

28 Nisan 1976 tarihinde Türkmenistan İlimler Akademisi'nin Magtymguly Dil ve Edebiyat Enstitüsü'nde Birinci Türkoloji Kurultayı'nın 50. yıldönümüne ithafen "Türkmen Filolojisinin Güncel Sorunları" konulu genç filologların İkinci Cumhuriyet Konferansı düzenlendi.

Bakü'deki Birinci Türkoloji Kurultayı'nın hukuki statüsü, Azerbaycan'ın bağımsızlığını yeniden kazanmasından sonra 20. yüzyılda ikinci kez ulusal bir önem kazanmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 5 Kasım 2005 tarihinde, ülkenin bağımsızlığını yeniden kazanmasının ardından gerçekleşen bu önemli tarihi olayın 80. yıldönümünün kutlanmasına ilişkin bir kararname imzaladı.

10 yıl aradan sonra Azerbaycan'da Birinci Türkoloji Kurultayı'nın 90. yıldönümü devlet düzeyinde kutlandı. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 18 Şubat 2016 tarihinde Kurultayın 90. yıldönümünün devlet düzeyinde kutlanmasını öngören bir kararname imzaladı. Kararnamede, 20. yüzyılın sonunda Azerbaycan'ın bağımsızlığını yeniden kazanmasıyla birlikte Azerbaycan dilinin devlet dili olarak resmi statüsünün sağlam bir şekilde tesis edildiği ve Türkoloji Kongresi tarafından daha önce ortaya konan karar ve tavsiyelerin modern koşullarda başarıyla uygulanması için elverişli bir zemin yaratıldığı vurgulandı. Kararname, Türkoloji araştırmalarında yeni kavramların formüle edilmesini, Azerbaycan'ın küresel ölçekte Türkoloji araştırmalarının etkili merkezlerinden biri olarak tanınmasını ve Türk halklarının kültürel ve manevi birliği için teorik ve bilimsel bir çerçeve oluşturulmasını vurgulamıştır. Elde edilen başarılar, Kongre'den kısa bir süre sonra baskıların masum kurbanları olan seçkin Türkologların anısına saygıyı da simgelemekte ve Kongre'nin kısa sürede gerçekleştirdiği organizasyonel çalışmaların başarısını vurgulamaktadır.

Kararnameden kaynaklanan görevler doğrultusunda, Azerbaycan Millî İlimler Akademisi'nde yıldönümünün anılması için bir etkinlik planı hazırlandı. 3 Mart 2016 tarihinde Azerbaycan Milli İlimler Akademisi Birinci Başkan Yardımcısı Akademisyen İsa Habibbeyli başkanlığında Beşeri ve Sosyal Bilimler Bölümlerinin ortak toplantısı yapıldı. Toplantıda, Türkoloji Kongresi'nin 90. yıldönümünün layıkıyla kutlanması için ilgili kurum ve kuruluşlara talimatlar verildi ve bu doğrultuda planlanan faaliyetler hakkında görüşmeler yapıldı.

14 ve 15 Kasım 2016 tarihlerinde Bakü'de Birinci Türkoloji Kongresi'nin 90. yıldönümüne adanmış uluslararası bir konferans düzenlenmiştir. Bundan önce, Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, Bakü Devlet Üniversitesi, Azerbaycan Bağımsızlık Müzesi gibi kurum ve kuruluşlarda ve Türkiye'de bu önemli tarihi olayın 90. yıldönümü anısına çeşitli etkinlikler düzenlendi.

2025 yılının Haziran ayında Azerbaycan Milli İlimler Akademisi (AMEA) Başkanlık Kurulu tarafından Birinci Türkoloji Kurultay'ın 100. yıl dönümünün kutlanmasına ilişkin karar alınmıştır. Bu karara uygun olarak 30 Eylül 2025 tarihinde AMEA ile Türk Dil Kurumunun ortak organizasyonu ile Bakü'de Kurultay'ın 100. yılına adanmış bilimsel bir konferans düzenlenmiştir. Etkinlikte, Kurultay'ın Türk halklarının milli-kültürel uyanışındaki ve umum-Türk beşeri düşüncesinin gelişimindeki rolü, ayrıca onun fikirlerinin günümüzde Türk Devletleri Teşkilatı'nın faaliyetleriyle hayata geçirilmesi bilimsel çerçevede değerlendirilmiştir.

Kaynakça
Ek okuma
Azərbaycan dilçiliyi müntəxəbatı. I cild. Bakı: "Abıs Alarco", 2013
Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası. Memarlıq və İncəsənət İnstitutu. Nazim Sadıxov. Azərbaycan bədii kinosu (1920–1935-ci illər). Bakı: Elm, 1970.
Aydın Kazımzadə. Azərbaycan kinosu — 2 (filmlərin izahlı kataloqu (1898–2002)). Bakı: 2003, səh.16.
Ahmet Akgündüz. Belgeler gerçekleri konuşuyor. 5 cilddə.Ic., İzmir: Nil yayınları, 1990, 1010 s.
Bahaeddin Ögel. Prof. Dr Türk kültür tarihine giriş. 9 cilddə. Ankara: Kültür bakanlığı, 1991, 4603 s.
Babayev A. Bəkir Çobanzadə. Bakı: Şərq-Qərb, 1998.
Buran A. Kurşunlanan Türkoloji. Elazığ: Manas Yayıncılık, 2007
Çobanzadə.Б. Türk dili. Bakı: Azərnəşr, 1928. −219 s.(Latın qrafikasında).
Çobanov M. I Türkoloji Qurultay və türk dillərinin müasir problemləri. Bakı: AzAtam, 2006
Çobanzadə.Б., Ağazadə.F. Türk qrameri. Bakı: Azərnəşrр, 1929. 200 s. (Latın qrafikasında).
Qəhrəmanlı.N. Köhnə-yeni əlifba. Bakı: "Yurd" NPB, 2002.-120 s.
Xalid Səid. Yeni əlifba əski xatirə və duyğularım. Bakı, 1929. — 147 с. (Latın qrafikasında).
Xəlilov B. Birinci Beynəlxalq türkoloji qurultay. Bakı: Elm, 1999.
Xəlilov B. Türkologiyanın intibah dövrü. Bakı: Adiloğlu, 2001.
Musayeva.T. Azərbaycan xalqının əlifbasının inkişafı yolunda mühüm mərhələ. Bakı: Elm, 2006.
Мусаева.T. Борьба за развития народного образования в Азербайджане в годы первой пятилетки. Баку, 1964, 134 с.
Мусаева.T. Революция и народное образование в Азербайджане. Баку, 1980, 288 с.
Türkoloji araşdırmalar −1 (monoqrafik tədqiqatlar toplusu). Bakı: Elm və təhsil, 2015
Türk Dünyası El Kitabı. Üçüncü Cilt. Edebiyat.) Ankara: Sistem ofset Matbaaçılık Limited Şirketi, 1992, 778 s.
Türk Dünyası El Kitabı. İkinci Cilt. Dil-kültür-sanat. Ankara: Sistem ofset Matbaaçılık Limited Şirketi, 1992,535 s.
Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М., Насилов Д. М. Репрессированная тюркология . Москва: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002, 296 с.
Закиев.М.З. Тюрко-татарское письмо. История, состояние, перспективы. Москва, "Инсан", 2005
О латинском алфавите //Народное образование в Азербайджане: (1920–1927). Баку, 1928.- С.110–111, 115–119.
Кононов А.Н. /О латинском алфавите/ //Кононов А.Н.Тюркская филология в СССР (1917–1967).-Москва, 1968.-С.7–8.
1926-cı il I Bakı Türkoloji Qurultayı (stenoqram materialları, biblioqrafiya və foto-sənədlər). Bakı: Çinar-Çap, 2006
1926. Bakı Türkoloji Konqresinin 70 yıl dönüm toplantısı: (29–30 kasım, 1996). Ankara, 1999.

Dış bağlantılar
Bakü Türkoloji Kongresi 1926
1926 Bakü Türklük Bilimi Kurultayı Türk Dünyasında Latin Alfabesinin Kabulü
Azerbaycan dili hakkında
Azerbaycan dilinin Arap alfabesi ile yazım kuralları (1. ve 2. Türk Dili İmla Çalıştayı'nda kabul edilen kurallar)
Latin ve Arap Grafikleriyle Azerbaycan Alfabesi
Azerbaycan dilini öğrenmek