Alkış (Roma)

Alkış (Latince: ovatio; ovare fiilinden, "sevinmek, coşku duymak" anlamında), büyük zafer töreninin (triumphus) bir adım altında yer alan, Antik Roma'ya özgü daha mütevazı bir zafer törenidir. Latince terim, Yunan kaynaklarında εὔα (eua), εὐαστής (euastḗs) ya da πεζὸς θρίαμβος (pezòs thríambos, "yaya zafer alayı") biçimlerinde karşılık bulur.

Etimoloji
Terimin kökeni antik çağdan bu yana tartışmalıdır. Birinci görüşe göre kelime, ovare ("haykırmak, coşkuyla bağırmak, sevinmek") fiilinden gelir; bu fiil Yunanca Bakhos törenlerinde kullanılan εὐάζειν (euazein, "sevinç çığlığı atmak") fiiliyle de ilişkilendirilir. Bu görüş modern dilbilim araştırmaları tarafından genel olarak daha güvenilir bulunmaktadır.

İkinci görüşe göre ise kelime, kurban edilen hayvanın türünden — yani koyundan (Latince: ovis) — gelmektedir; zira büyük zafer töreninde boğa kurban edilirken alkışta koyun kesilirdi. Plutarkhos bu görüşü açıkça savunur: "Komutanların büyük zafer töreninde boğa, alkışta ise koyun kurban etme âdeti vardı; işte bu nedenle küçük tören 'ova' adını aldı." Festus ise terimin "O! O!" diye tekrarlanan sevinç bağırtısından türediğini ileri sürer, ancak antik yazarların büyük çoğunluğu bu görüşü ciddiye almaz.

Törenin Koşulları
Bir komutanın alkış törenine hak kazanabilmesi için aşağıdaki koşullardan birinin ya da birkaçının yerine gelmiş olması gerekirdi:

Düşmanın, devlet ya da ulus düzeyinde olmayan, Roma'nın gözünde aşağılık sayılan bir güç olması (köleler, korsanlar, isyancılar gibi).
Zafer çok az kan dökülerek ya da hiç kayıp verilmeden kazanılmış olması; büyük zafer töreni için gereken en az 5.000 düşman kaybı eşiğinin altında kalınması.
Savaşın resmi bir ilan (iustum bellum) olmaksızın gerçekleşmiş olması.
Savaşın tamamen sona erdirilmemiş, yani kesin bir bitişle sonuçlandırılamamış olması.

Bu koşullar, alkışı büyük zafer törenine erişemeyen komutanlara tanınan bir uzlaşma ödülü hâline getiriyordu.

Töreni Büyük Zafer Töreninden Ayıran Özellikler
Alkış, büyük zafer törenine kıyasla pek çok açıdan daha mütevazı bir görünüm taşırdı:

Giriş Biçimi
Büyük zafer töreninde komutan, dört beyaz atın çektiği görkemli bir savaş arabası olan quadriga ile kente girerdi. Alkışta ise komutan ya yaya olarak ya da (özellikle Geç Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemlerinde) at sırtında kente girerdi. Plutarkhos bu ayrımı somut bir bedensel ayrıntıyla pekiştirir: büyük zafer törenindeki komutan sandalet giyerek arabada otururken, alkıştaki komutan sandaletiyle kendi ayakları üzerinde yürüyerek kente girerdi; bu durum törenin mütevazı statüsünü simgesel düzeyde de dışa vururdu.

Giysi
Büyük zafer töreninde komutan, altın işlemeli mor renkli toga picta ve tunica palmata giyerdi; bu kıyafetler onu neredeyse tanrısal bir konuma yükseltirdi. Alkışta ise sıradan bir magistratus kıyafeti olan, beyaz üzerine mor bordürlü toga praetexta giyilirdi.

Taç
Büyük zafer töreninin sembolü olan defne (laurus) çelengi yerine, alkışta Venüs'e adanmış mersin (myrtus) çelengi takılırdı. Bu çelenk, Latince'de corona ovalis adını taşırdı. Antik kaynaklar bu tercihi iki farklı biçimde yorumlar: birincisi, mersin Venüs'e adanmış olduğundan savaşın gerçek bir "Mars savaşı" (iustum bellum) sayılmadığına işaret eder; ikincisi ve belki daha güçlü olan yorum, alkışı kazanan komutanın düşman olarak köle, korsan ya da düşük statülü düşman saydığı için savaşta yeterince kan dökmediği, dolayısıyla gerçek bir "savaş kirliliği" yaşamadığı düşüncesidir — mersin çelengi bu bağlamda bir arındırma (purificatio) sembolü işlevi görür.

Plutarkhos, alkışı büyük zafer töreninden ayıran teorik ilkeyi şu sözlerle ortaya koyar: "Bana göre bu, eski zamanlarda iki törenin zafer büyüklüğüne göre değil, zafer kazanılan savaşın biçimine göre ayrıldığının en güçlü kanıtıdır."

Alet Edevat
Büyük zafer töreninde komutan sol elinde fildişi bir asa tutardı; alkışta bu asa kullanılmazdı.

Müzik
Büyük zafer töreninin alayını borular (tubae) ve trompetler müjdelerdi. Alkış alayında ise daha sessiz ve alçak gönüllü bir hava yaratmak amacıyla yalnızca flütler (tibiae) çalınırdı.

Alay Düzeni
Büyük zafer törenine Senato üyeleri, ordu ve esirler katılırdı. Alkışta Senato komutanın önünde yürümez; askerler de genellikle alaya katılmazdı. Alayın büyük bölümünü atlılar (equites) ve halk oluştururdu.

Kurban
Törenin sonunda büyük zafer töreninde Jüpiter'e bir boğa kurban edilirdi. Alkışta ise bu onurun yerine bir koyun kesilirdi; söz konusu uygulama, törenin adıyla da doğrudan ilişkilendirilir.

Hazine Katkısı
Büyük zafer töreninin tüm giderleri devlet tarafından karşılanırdı. Alkışta devletin katkısı daha sınırlıydı; bazı kaynaklara göre halka yiyecek dağıtımı yine de yapılır, askerlere para verilirdi.

Tarihsel Gelişim
Alkış kurumunun kökeni Erken Cumhuriyet dönemine dek uzanır. İlk alkışın MÖ 503 yılında Sabinlere karşı kazanılan zafer nedeniyle Publius Postumius Tubertus'a verildiği aktarılır. Başlangıçta büyük zafer töreninin daha mütevazı bir alternatifi olarak tasarlanan alkış, Cumhuriyet'in sonlarına doğru —özellikle MÖ 1. yüzyılda— siyasi açıdan belirleyici bir prestij aracına dönüştü.

Pomerium Kuralı ve Hukuki Çerçeve
Roma hukukuna göre bir komutan, büyük zafer töreni için gerekli imperium (yüksek askeri yetki) yetkisini yalnızca pomeriumun — kentin kutsal sınırının — dışında koruyabilirdi. Bu sınırı, zafer kararı Senato tarafından resmen verilmeden önce geçmek, komutanın büyük zafer töreni hakkını otomatik olarak ortadan kaldırırdı. Bu nedenle zafer isteyen komutanlar, Senato kararını beklerken kentin dışında —genellikle Campus Martius'ta— kalırlardı.

Alkış töreni ise büyük zafer töreninin tüm bu katı hukuki koşullarını taşımayan, daha esnek bir uzlaşma çerçevesinde verilirdi. Bununla birlikte Senato alkış için de oylama yapardı; komutan, kararı gene kentin dışında beklerdi.

Önemli Bir Emsal: Marcellus'un MÖ 211 Alkışı
Alkış tarihindeki en belgelenmiş törenlerden biri, Marcus Claudius Marcellus'a MÖ 211 yılında verilen alkıştır. Marcellus, İkinci Kartaca Savaşı sırasında Syrakusa'yı (Siracusa) fethetmiş ve Sicilya'da büyük zaferler kazanmıştı. Ancak Senato'ya büyük zafer töreni talebiyle başvurduğunda, siyasi rakiplerinin Sicilya'daki savaşın henüz tamamen bitmediğini öne sürmesi ve ordusunun adada kalması nedeniyle talebi reddedildi; bunun yerine alkış törenine layık görüldü.

Marcellus, alkış töreninden bir gün önce Alban Dağı'nda (Mons Albanus) kendi imkânlarıyla ayrı bir tören düzenleyerek kendisini tatmin etti; bu uygulama "Alban Zaferi" (triumphus in Monte Albano) olarak bilinir ve Senato onayı olmaksızın komutanın kendi inisiyatifiyle gerçekleştirdiği bir törendir. Ertesi gün gerçekleştirilen resmi alkış alayında, Livius'un aktarımına göre, ele geçirilen Syrakusa'nın ganimeti olan katapultlar, mancınıklar, kraliyet hazinelerinden gelen altın ve gümüş eşyalar, değerli kumaşlar, çok sayıda heykel ve Kartacalılara karşı zafer simgesi olarak sekiz fil geçit törenine dahil edildi; alayın başında ise altın çelenkler takan Syracusan ve İspanyol müttefik komutanlar yürüdü.

İmparatorluk Dönemi
İmparatorluk döneminde zafer törenleri giderek imparatora özgü bir ayrıcalık hâline geldi; imparator ailesinin dışından kişilere yalnızca ornamenta triumphalia (zafer onur nişanları) ya da alkış töreni verilir oldu. Augustus döneminden Hadrianus dönemine kadar geçen sürede onaylanan alkışların yalnızca bir kısmı fiilen gerçekleşti. MS 17'de Germanicus'a Armenia'daki başarıları nedeniyle alkış kararı alındı; ancak genç komutanın erken ölümü nedeniyle tören hiç yapılamadı. MS 21'de ise Tiberius, Senato'nun kendisine sunduğu alkış teklifini "geçersiz bir ödül" (inanem praemium) olarak nitelendirerek reddetti.

Alkışlar, büyük zafer törenleriyle birlikte Fasti Triumphales adlı taş levhalara işlenmiştir. Bu levhalar, MÖ 12 civarında Augustus döneminde Forum Romanum'da dikilmiş olup komutanın adını, babasının ve dedesinin adını, zafer kazanılan halkı veya eyaleti ve törenin tarihini kayıt altına alır.

Crassus ve En Ünlü Alkış
Tarihte en çok konuşulan alkış töreni, MÖ 71 yılında Marcus Licinius Crassus'a III. Köle Savaşı (Spartacus İsyanı) sonrasında yapılanıdır. Crassus, Spartacus liderliğindeki köle ordusunu büyük bir askerî dehayla yenilgiye uğratmış; ancak kaçan beş bin köleye rastlayıp onları yok eden Pompeius Magnus, Senato'ya yazdığı mektupta savaşı kendisinin bitirdiğini öne sürmüştür. Pompeius İspanya'daki zaferler gerekçesiyle büyük zafer törenine layık görülürken, kölelere karşı kazanılan bir zafer için alkış bile verilmesinin aşağılayıcı olduğunu düşünen Crassus, bu töreni yaya olarak gerçekleştirmek zorunda kalmıştır.

Plutarkhos'un aktarımına göre Crassus, büyük zafer törenini talep etmeye cesaret edememiş; köle savaşı için sandaletiyle yaya yürüyüşten ibaret olan küçük tören olan alkışı kabul etmesi ise basit ve onursuzca bulunmuştur. Bu anekdot, alkış kurumunun Roma siyasetindeki ağırlığını ve prestij hiyerarşisini açıkça ortaya koymaktadır.

Dikkat çekici bir ayrıntı olarak, alkışta takılması gereken mersin çelengi yerine Crassus törende Jüpiter'in defne çelengini taktı; bu, normalde yalnızca büyük zafer törenine özgü bir semboldü. Onun bu alışılmadık tercihi, büyük zafer törenine duyduğu özlemi sembolik biçimde dışa vurma çabası olarak yorumlanmış; aynı zamanda alkışın neden olduğu prestij eksikliğini telafi etme girişimi olarak değerlendirilmiştir.

Alkış Alan Komutanlar
Cumhuriyet Dönemi
Cumhuriyet döneminde kayıtlara geçmiş 25 alkış töreni bilinmektedir.


İmparatorluk Dönemi
Alkış ve Büyük Zafer Töreni Arasındaki Temel Farklar (Özet Tablo)
Miras ve Sonraki Kullanım
Roma'ya özgü bu tören geleneği, Latince ovatio sözcüğü aracılığıyla Batı dillerine kalıcı bir iz bırakmıştır. İngilizce ovation kelimesi doğrudan bu törenin adından gelmekte olup Türkçeye de "alkış" (gösteri/performans sonrası coşkulu el çırpma) anlamıyla yerleşmiştir. Kelimenin bu yeni anlamda İngilizce'de kullanımı 1831 civarında belgelenmiştir.

Alkış töreni, antik Roma'nın hiyerarşik prestij anlayışını somutlaştıran en açık örneklerden biridir. Komutanlar bu töreni genellikle hayal kırıklığıyla karşılamış; Crassus ve Marcellus örneklerinde görüldüğü üzere, alkış çoğunlukla asıl istenen büyük zafer töreninin yokluğunu ve siyasi yetersizliği vurgulayan bir simgeye dönüşmüştür. Bununla birlikte alkış, imparator ailesi dışından bir komutanın devletten alacağı en büyük resmi onurlardan biri olmayı sürdürmüştür.

Ayrıca Bakınız
Roma Zaferi
Fasti Triumphales
Marcus Licinius Crassus
Marcus Claudius Marcellus
Spartacus
III. Köle Savaşı

Kaynakça
Antik Kaynaklar
Plutarkhos, Marcellus'un Hayatı (Vita Marcelli), XXII.1–4.
Plutarkhos, Crassus'un Hayatı (Vita Crassi), XI.8.
Aulus Gellius, Noctes Atticae, V.6.
Plinius Maior, Naturalis Historia, XV.29, XV.38.
Livius, Ab Urbe Condita, III.10; IV.25; XXVI.21; XXVIII.9.
Dionysius Halicarnassensis, Antiquitates Romanae, V.47.
Cassius Dio, Historia Romana, XLVIII.31; XLIX.15; LIV.8; LIV.33; LV.2; LVII; LX.30.
Florus, Epitome de Tito Livio, II.7–8.
Suetonius, Tiberius'un Hayatı, 9; Caligula'nın Hayatı, 49.
Tacitus, Annales, II.41; XII.36; XIII.32.
Festus, De Verborum Significatu, s.v. Ovalis Corona; s.v. Ovantes.
Servius, Commentarii in Vergilii Aeneidem, IV.543.

Modern Kaynaklar
Broughton, T. Robert S. The Magistrates of the Roman Republic. American Philological Association, New York, 1951–1952.
Rohde, G. "Ovatio". Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE), XVIII, 1939, sütun 1890–1903.
Maxfield, Valerie A. The Military Decorations of the Roman Army. University of California Press, Berkeley, 1981.
Everitt, Anthony. Augustus: First Emperor of Rome. Yale University Press, New Haven, 2014.
Bowman, Alan K.; Champlin, Edward; Lintott, Andrew (ed.). The Cambridge Ancient History, vol. X: The Augustan Empire, 43 B.C. – A.D. 69. Cambridge University Press, Cambridge, 1996.
Smith, William. A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. John Murray, Londra, 1875. ("Ovatio" maddesi)
Beard, Mary. The Roman Triumph. Harvard University Press, Cambridge (Mass.), 2007.
"Ovation". Encyclopædia Britannica, 11. baskı, cilt 20. Cambridge University Press, Cambridge, 1911.
Harper, Douglas. "Ovation". Online Etymology Dictionary. (