Ali bin Rabben et-Taberî

Ebü’l-Hasen Alî b. Sehl Rabben et-Taberî ( ; yaklaşık 838 – yaklaşık 870 CE ; ayrıca 810–855 veya 808–864 ve ayrıca 783–858 Müslüman bir ulema, hekim ve psikologdur. et-Taberî, Orta Çağ Avrupası tarafından kaybolmuş olan Antik Çağ tıp geleneğinin iki kaynağı olan Süryanice ve Yunanca konuşuyordu ve titiz bir hat sanatıyla yazıya döküyordu. En ünlü öğrencisi hekim ve simyacı Râzî'dir ( ). et-Taberî, tıp üzerine ilk ansiklopedik eseri yazmıştır. 70 yıldan fazla yaşamış ve Müslüman halifeler, valiler ve önde gelen alimler gibi dönemin önemli şahsiyetleriyle etkileşimde bulunmuştur. Ailesinin dini geçmişi ve dini çalışmaları nedeniyle et-Taberî, en tartışmalı alimlerden birisidir. Akciğer tüberkülozunun bulaşıcı olduğunu ilk keşfeden kişidir.

Akılcı bilimlerin dışında, Hristiyanlıktan İslamiyet'e geçen biri olarak dinler arası polemiklere de karışmış, eski dinini eleştiren iki eser yazmıştır: er-Red ʿale’n-naṣârâ (Hristiyanların Reddi) ve ed-Dîn ve’d-devle (Din ve İmparatorluk Kitabı). Bu eserlerin her ikisi de 2016 yılında Brill tarafından tek bir kitap halinde, ʿAlī al-Ṭabarī'nin Polemik Eserleri adıyla yayımlanmıştır.

Hayatı
et-Taberî, Taberistan Amul'dan (bu nedenle et-Taberî – "Tabaristan'dan") Fars veya Süryani bir aileden gelmektedir. Seyyid Hüseyin Nasr, onun Zerdüştlükten İslam'a geçtiğini belirtir Babası Sehl bin Bişr, devlet memuru, yüksek eğitimli ve Süryani topluluğunun saygın bir üyesiydi.

Abbâsî halifesi Mutasım ( ) onu saray hizmetine almıştır ve Mütevekkil ( ) döneminde de bu görevine devam etmiştir. et-Taberî, antik çağın tıp geleneğinin iki kaynağı olan Süryanice ve Yunancayı akıcı bir şekilde konuşuyor ve güzel hat sanatına da hakimdi.

Eserleri
Eserlerinin az bir kısmı günümüze ulaşmış olsa da, et-Taberî on iki kitap yazmıştır. Bunların çoğu tıp hakkındadır. Tıbbın yanı sıra felsefe, matematik ve astronomi alanlarında da bir bilgin olarak bilinmektedir.

Arapça olarak yazdığı ve el-Künnâş olarak da bilinen Firdevsü'l-Hikme ("Bilgelik Cenneti") adlı eseri, yedi bölümden oluşan bir tıp sistemidir. Daha geniş bir kullanım alanı sağlamak için Süryaniceye de çevirmiştir. Firdevsü’l-Hikme'deki bilgiler, 20. yüzyıla kadar düzenlenmediği için Batı'da yaygın olarak dolaşıma girmemiştir; bu yüzyılda Muhammed Zubeyr Siddiqui, günümüze ulaşan beş kısmi el yazmasını kullanarak bir baskı derlemiştir. Hâlâ İngilizce çevirisi yoktur. Hint tıbbı hakkındaki bölümlerin Alfred Siggel tarafından yapılan Almanca çevirisi 1951'de yayınlanmıştır.
Tuḥfetü’l-mülûk ("Kralın Hediyesi")
Yiyeceklerin, içeceklerin ve ilaçların doğru kullanımı üzerine bir çalışma.
Ḥıfẓu’ṣ-ṣıḥḥa ("Sağlığın Doğru Bakımı"), Yunan ve Hint otoritelerini takip etmektedir.
Kitâb fi’r-ruḳā ("Büyü veya Tılsım Kitabı")
itâb fi’l-ḥacâme ("Hacamat Üzerine İnceleme")
Kitâb fî tertîbi’l-aġẕiye ("Yiyecek Hazırlama Üzerine İnceleme")

Firdevsü'l-Hikme
Firdevsü'l-Hikme veya Bilgelik Cenneti, Yunan ve Hint kaynaklarının (Hipokrat, Galen, Dioskorides ve diğerleri) Süryanice çevirilerine dayanan, İslam tıbbının en eski ansiklopedilerinden birisidir. Toplam 360 bölümden oluşan 7 kısım ve 30 bölüme ayrılmıştır.

Birinci Bölüm: Genel felsefi fikirler, kategoriler, doğalar, unsurlar, başkalaşım, oluşum ve çürüme. 12 bölüme ayrılmış olup, çoğunlukla Aristoteles'i takip ederek genel felsefi fikirleri ele almaktadır.
Kitabın Adı ve İçeriği Üzerine. Yazar, kaynakları arasında Hipokrat, Galen, Aristoteles ve Huneyn bin İshak'ı saymaktadır
Maddenin Şekli, Miktarı ve Kalitesi Üzerine
Basit ve Bileşik Mizaçlar Üzerine
Bu Mizaçların Antagonizmi ve Havanın (mizaç olarak) soğuk olduğunu iddia edenlerin görüşünün çürütülmesi üzerine. Dört mizaç ve bunların antagonistik etkilerinin şeması.
Mizaçların birbirinden nasıl türediği üzerine.
Platon'un Dönüşüm adlı eserinden alıntı yapılmıştır.
Yaratılış ve Çöküş Üzerine.
Aktivite ve Pasiflik Üzerine
Elementlerden Şeylerin Oluşumu, Göksel Kürenin ve İçindeki Işık Cisimlerinin İşleyişi Üzerine.
Doğanın Etkilerinin Hava ve Yeraltı Koşulları Üzerindeki Etkileri Üzerine
Kayan yıldızlar ve havada oluşan renkler (gökkuşağı) hakkında.
II. Bölüm: Embriyoloji, gebelik, farklı organların fonksiyonları ve morfolojisi, yaş ve mevsimler, psikoloji, dış ve iç duyular, mizaç ve duygular, kişisel özellikler, sinirsel rahatsızlıklar, tetanoz, uyuşukluk, çarpıntı, kabus, nazar, hijyen ve diyet.
Kitap I
Kitap II
Kitap III
Kitap IV
Kitap V
Bölüm III. Beslenme ve diyetetik konuları. 3 bölüm
Bölüm IV. (En uzunu, 276 sayfadan 107. sayfa ve 152 bölümden oluşmaktadır. Her bölüm kısadır, genellikle bir sayfadan azdır ve nadiren iki sayfayı geçer. Her hastalığın belirti ve semptomları ile önerilen tedavi dışında pek bir şey yoktur; gerçek vakalara veya klinik notlara atıfta bulunulmamıştır.) Baştan ayağa genel ve özel patolojiyi ele alır ve kas, sinir ve damar sayısının yanı sıra flebotomi, nabız ve idrar incelemesi üzerine tezlerle sona erer.
1. Kitap (9 bölüm): Genel patoloji, iç hastalıkların belirti ve semptomları ve tedavi prensipleri.
Baş hastalıkları ve yaralanmaları ile epilepsi, çeşitli baş ağrıları, kulak çınlaması, baş dönmesi, hafıza kaybı ve kabus gibi beyin hastalıkları üzerine 2. Kitap (14 bölüm).
Göz ve göz kapakları, kulak ve burun (burun kanaması ve nezle dahil), yüz, ağız ve diş hastalıkları üzerine 3. Kitap (12 bölüm).
4. Kitap (7 bölüm), spazm, tetanoz, felç, yüz felci vb. sinir sistemi hastalıklarını ele almaktadır.
Boğaz, göğüs ve ses organları hastalıkları, astım da dahil olmak üzere, 5. kitap (7 bölüm).
Mide hastalıkları, hıçkırık da dahil olmak üzere, 6. kitap (6 bölüm).
Karaciğer hastalıkları, ödem de dahil olmak üzere, 7. Kitap (5 bölüm).
Kalp, akciğer, safra kesesi ve dalak hastalıkları üzerine 8. kitap (14 bölüm).
Bağırsak hastalıkları (özellikle kolik), idrar ve üreme organlarının hastalıkları üzerine 9. kitap (19 bölüm).
Ateşli hastalıklar (geçici, şiddetli, sürekli, üç günlük, dört günlük ve yarı dört günlük); plörezi, erizipel ve çiçek hastalığı; krizler, prognoz, olumlu ve olumsuz belirtiler ve ölüm işaretleri üzerine 10. Kitap (26 bölüm).
11. Kitap (13 bölüm), romatizma, gut, siyatik, cüzzam, fil hastalığı, skrofula, lupus, kanser, tümörler, kangren, yaralar ve morluklar, şok ve veba konularını ele almaktadır. Son dört bölüm ise kasların, sinirlerin ve kan damarlarının sayıları da dahil olmak üzere anatomik konuları işlemektedir.
Kan alma, kupa tedavisi, banyo ve nabız ile idrarın belirtileri üzerine 12. kitap (20 bölüm).
Beşinci Bölüm: Tatlar, Kokular ve Renkler. 1 kitap, 9 bölüm
Bölüm VI: Tıbbi maddeler ve toksikoloji.
Bölüm VII. İklim, sular ve mevsimlerin sağlıkla ilişkisi, kozmografi ve astronominin ana hatları ve tıp biliminin faydası: ve 36 bölümden oluşan Hint Tıbbının özeti.

Mirası
2013 yılında Mazandaran Tıp Bilimleri Üniversitesi'nde et-Taberî'nin bir heykeli açılmıştır.

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
H. Suter: Die Mathematiker und Astronomen der Araber (10, 1900)
M. Steinschneider: Die arabische Literatur der Juden (23–34, Frankfurt, 1902).
Edward G. Browne, Islamic Medicine: Fitzpatrick Lectures Delivered at the Royal College of Physicians in 1919-1920 2002, p. 37–38,
Adang, Camilla, Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabbān to Ibn Hazm, Leiden: 1996, pp. 23-30.
Ali b. Husayin al-Mas'ūdī, Murūj al-zahab wa ma'ādīn al-Jawhar. Ed. M. Muhyiddin Abdulhamīd, Kahire 1948, Beirut 1964-5, IV, 239.
Ali b. Muhammad b. al-Athīr, al-Kāmil fi al-Tārīkh, ed.C. J. Tornberg, Leiden 1851, 76, VI, pp. 75- 76, 191-192.
Ali b. Rabbān al-Tabarī, al-Dīn wa al-dawla, ed. ādil Nuwayhiz, Beyrut 1973, pp. 35, 36, 98, 210.
Ar-Radd ‘alā-n-Nāsārā de ‘Ali at-Tabarī, ed. I. A. Khalifa - W. Kutsch, Beyrouth: Imprimerie Catholique, 1959.
Firdaws al-hikma fī al-tibb, ed. by M. Z. Al-Siddiqī, Gibb Memorial, Berlin: Matba' āftāb, 1928, pp. 1-2, 8, 518, 519.

Dış bağlantılar