1980'de Türkiye

Bu sayfada, 1980 yılında Türkiye'de görevdeki siyasi kurumlar ve kişiler, yaşanan olaylar, doğan ve ölen kişiler yer alır. Bu yıl özellikle ülkede artan anarşi olayları nedeniyle TSK tarafından 12 Eylül günü yapılan başarılı askeri darbeyle anılır. Bu yılda, 1970'lerin ortasından beri ülkede yükselen anarşi olayları en yüksek seviyesine ulaşmıştır. Daha önce yerel olarak devam eden anarşi olayları bu tarihte Nihat Erim ve Gün Sazak gibi karşıt görüşlü olduğu bilinen önemli kişilerin suikastleriyle ülkeyi tam bir kaosa sürükledi. Yurtdışı temsilciliklerde Ermeni milliyetçisi grupların Türk temsilcileri bürolarına saldırıları bu yılda arttı. Ülke ekonomisi bu yılda büyük krizlerle boğuştu, ülkede enerji ve temel ihtiyaç maddeleri tedariki sorunları yaşandı. Bu 1974 yılında Kıbrıs'a ABD rızası dışında yapılan askerî harekâtın ABD tarafından Türkiye'ye ödetilen bedeliydi. Bu yılda her ne kadar ulusal basın tarafından çok dikkat görmese de ayrılıkçı Kürt örgütü PKK'nin desteklenip Doğu illerinde devlet yanlısı aşiretlere saldırmaya başladığı yıldır.

Meclis
TBMM 16. dönem (12 Eylül'e kadar)
12 Eylül'den sonra askeri cunta yönetimi hükûmeti

Görevdekiler
Cumhurbaşkanı
Fahri Korutürk (6 Nisan'a kadar)
İhsan Sabri Çağlayangil (vekaleten, 6 Nisan – 12 Eylül)
Kenan Evren (12 Eylül'den itibaren)
Başbakan
Süleyman Demirel (12 Eylül'e kadar)
Bülent Ulusu (20 Eylül'den itibaren)
Anamuhalefet lideri
Bülent Ecevit (12 Eylül'e kadar)

İktidar partisi ve ana muhalefet
İktidar partisi
Adalet Partisi (AP) (12 Eylül'e kadar)
Ana muhalefet
Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) (12 Eylül'e kadar)

Kabine
43. Türkiye Hükûmeti
44. Türkiye Hükûmeti

Olaylar
Ocak
2 Ocak - Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk, 27 Aralık'ta Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ile diğer kuvvet komutanlarının kendisine verdiği 'uyarı mektubu'nu Başbakan Süleyman Demirel ile Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı Bülent Ecevit'e verdi.
10 Ocak - Afyonkarahisar'da bir posta treni ile otobüsün çarpışması sonucu 12 kişi öldü, 24 kişi yaralandı.
22 Ocak - Tariş olayları: İzmir'de polis, grev kapsamında çalıştıkları fabrikayı işgal eden Tariş işçileriyle çatıştı. 17'si polis 21 kişi yaralandı.
23 Ocak - İzmir'de polisin Tariş fabrikası müdahalesini protesto eden öğrenciler İzmir-Manisa yolunu kapatınca büyük çatışmalar yaşandı. 20'si polis, 1'i jandarma, 35 kişi yaralandı. Ege Üniversitesi süresiz tatil edildi.
24 Ocak - 24 Ocak Kararları açıklandı.
27 Ocak - Beyoğlu'ndaki tarihi Markiz Pastanesi kapandı.
30 Ocak - Erzurum'da hava sıcaklığı -38 derece olarak ölçüldü.

Şubat
2 Şubat - DİSK genel grev kararı aldı.
7 Şubat - Art arda gelen zamlarla Anadol 550 bin tl'ye, Murat 626 bin tl'ye çıktı.
10 Şubat - İzmir'de 3 gündür devam eden olaylar sokak aralarına yayıldı. Göğüs göğüse çarpışmalar yaşandı. İzmir-Çanakkale karayolu 4 saat ulaşıma kapandı.
12 Şubat - İzmir'de olaylar batı yakasından sonra doğu yakasına da sıçradı. Bir vapur kaçırma girişimi ve cami işgali yaşandı.
14 Şubat - Tariş olayları: İzmir'de polis Tariş'e girdi. 500 direnişçiyi göz altına aldı.

Mart
14 Mart - Adana'da İncirlik Hava Üssü'ne inmeye çalışan bir ABD uçağı düştü. 18 ABD askerî personeli öldü.
20 Mart - Döviz ihtiyacını karşılamak amacıyla 1111 sayılı Askerlik Kanunu’nda yapılan değişiklikle yurt dışında oturma veya çalışma iznine sahip Türk vatandaşları için Dövizle Askerlik uygulaması yürürlüğe girdi.
21 Mart - Nevruz nedeniyle Türkiye'nin çeşitli yerlerinde çıkan olaylarda 8 kişi öldü, onlarca kişi yaralandı.
22 Mart - 1980 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimi: 22 Mart'tan 12 Eylül'e kadar sonuç alınamadan devam eden seçim süreci askeri müdahaleyi hızlandırdı. Seçim sandıklarından ülkedeki olağanüstü karışıklıklara rağmen Ajda Pekkan'a oy çıktı.
28 Mart - Kayseri'nin Develi ilçesine bağlı Ayvazhacı köyünde toprak kayması nedeniyle 60 kişi öldü.

Nisan
6 Nisan - Fahri Korutürk'ün cumhurbaşkanlığı görev süresi bitti. Yeni cumhurbaşkanı seçilmediği için, yerine Cumhuriyet Senatosu Başkanı İhsan Sabri Çağlayangil vekalet etmeye başladı.
11 Nisan - TRT çalışanı ve yazar Ümit Kaftancıoğlu İstanbul'da kendilerine "Müslüman Kardeşler Birliği" adı veren bir sağ grup tarafından öldürüldü.
18 Nisan - Türkiye nükleer silahların yayılmasını önleme anlaşmasını imzaladı.

Mayıs
3 Mayıs - İzmit'te 2 yolcu treni çarpıştı. Kazada 17 kişi öldü, 25 kişi yaralandı.
4 Mayıs - Demokratik Parti 4. Büyük Kongresi'nde kendini feshetti.
15 Mayıs - Devlet Bakanı Muhammet Kelleci istifa etti.
25 Mayıs - Trabzonspor Türkiye 1. Futbol Ligi şampiyonluğunu kazandı
27 Mayıs - MHP Genel Başkan Yardımcısı, eski Gümrük ve Tekel Bakanı Gün Sazak Ankara'daki evinin önünde iki kişi tarafından açılan ateş sonucu öldürüldü.
28 Mayıs - 11 Temmuz - Çorum Olayları

Haziran
2 Haziran - Zonguldak Ağır Ceza Mahkemesi, ‘mobilya davası’ndan dolayı Başbakan Süleyman Demirel'in yeğeni Yahya Demirel’i 4 yıl ağır hapis cezasına çarptırdı.
7 Haziran - Kayseri'de bir yük treniyle Van Gölü Ekspresi'nin çarpması sonucu 17 kişi öldü.
17 Haziran - CHP Nevşehir İl Başkanı ve eski milletvekili Zeki Tekiner uğradığı silahlı saldırıda öldürüldü.
22 Haziran - İstanbul Belediye Başkan Yardımcısı ve Cumhuriyet Halk Partisi Beyoğlu İlçe Başkanı Bülent Demir öldürüldü.
25 Haziran - MHP Gaziosmanpaşa İlçe Başkanı Ali Rıza Altınok, eşi Fahriye Altınok ve 16 yaşındaki kızı Nilgün Altınok evlerinde Gaziosmanpaşa Katliamı olarak anılan olayda Solcu militanlarca katledildi.

Temmuz
1 Temmuz - Türkiye, Avrupa Topluluğu ile bir ortaklık anlaşması imzaladı.
3 Temmuz - Süleyman Demirel'in başında bulunduğu azınlık hükümeti, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nden yaklaşık 6 oy farkla güvenoyu aldı.
11 Temmuz - Ordu’nun Fatsa ilçesine yüzlerce asker ve polis “nokta operasyonu” düzenledi, sokağa çıkma yasağı ilan edildi ve bütün evler arandı. Sol görüşlü bağımsız Belediye Başkanı Fikri Sönmez de dahil olmak üzere 300 kişi gözaltına alındı. İçişleri Bakanı, Başkan Sönmez'i görevden aldı.
15 Temmuz - CHP İstanbul Milletvekili Abdurrahman Köksaloğlu öldürüldü.
19 Temmuz - Nihat Erim suikastı: 12 Mart 1971 muhtırası dönemi başbakanı Nihat Erim, İstanbul, Dragos'ta solcu militanlar tarafından öldürüldü.
22 Temmuz - DİSK eski Genel Başkanı, Maden-İş Sendikası Başkanı Kemal Türkler evinin önünde bindiği otomobilin içinde 5 sağcı militan tarafından Nihat Erim'e misilleme olarak öldürüldü. Cinayeti "Türk Müslüman İntikamcılar Birliği" isimli bir grup üstlendi.
31 Temmuz - ASELSAN, ilk yerli telsizi üretti ve aynı yıl Türk Silahlı Kuvvetleri'ne teslim etti.

Ağustos
1 Ağustos - Atina Büyükelçiliği'nde görevli ateşe Galip Özmen, ASALA teröristleri tarafından öldürüldü.
6 Ağustos - Ermeni teröristler Lyon'daki Türk Konsolosluğu'na saldırdı. 4 konsolosluk görevlisi yaralandı.

Eylül
5 Eylül - Dışişleri Bakanı Hayrettin Erkmen, MSP tarafından verilen ve CHP tarafından desteklenen gensoru önergesinin 231 oyla kabul edilmesi sonucunda Türk siyasi hayatında gensoru ile düşürülen ilk bakan oldu.
6 Eylül - Kudüs Mitingi: İsrail'in Kudüs'ü başkent ilan etmesi nedeniyle Konya'da gerçekleşen mitingde olaylar çıktı.
12 Eylül - 12 Eylül Darbesi: Türk Silahlı Kuvvetleri ülkedeki istikrarsızlıktan dolayı yönetime el koydu. Siyasal partiler, sivil toplum örgütleri ve dernekler kapatıldı; parti başkanları ve aydınlarla birlikte çok sayıda mesleki ve siyasal örgüt yöneticisi tutuklandı.
14 Eylül - Ülkedeki tüm grevler MGK tarafından kaldırıldı.
20 Eylül - Orgeneral Kenan Evren, Bülent Ulusu'yu hükûmeti kurmakla görevlendirdi. Ulusu kabinesini ertesi gün açıkladı.
26 Eylül - Paris Büyükelçiliği’nin Basın Danışmanı Sevinç Bakkalbaşı, ASALA teröristlerince düzenlenen silahlı saldırı sonucu yaralandı.

Ekim
8 Ekim - Kurtuluş örgütü lise kanadı Dev-Lis üyesi sol görüşlü terörist Necdet Adalı ile sağ görüşlü Mustafa Pehlivanoğlu idam edildiler. Böylece 8 yıl aradan sonra ilk kez idam cezası uygulandı.
12 Ekim - Genel Nüfus Sayımı yapıldı. Nüfus 44.736.947 olarak açıklandı.
13 Ekim - THY'nin İstanbul-Ankara seferini yapan Diyarbakır uçağı kendilerine akıncı diyen 4 hava korsanı tarafından kaçırıldı. Hava korsanları, Diyarbakır'a indirilen uçağa düzenlenen operasyonla yakalandı, operasyon sırasında bir yolcu öldü.
15 Ekim - MSP genel başkanı Erbakan ve 21 partili, laik cumhuriyet ilkelerine aykırı hareket ettikleri gerekçesiyle tutuklandı.
27 Ekim - Yeni anayasa için çalışmalar başladı.
30 Ekim - Bülent Ecevit CHP genel başkanlığından istifa etti .

Kasım
11 Kasım - Cumhuriyet Gazetesi kapatıldı.
24 Kasım - Ankara'nın Danacıobası köyündeki bir takı töreni sırasında tüpgaz ile çalışan bir lambanın patlaması sonucunda yanma, boğulma veya panik nedeniyle evde toplanmış olan kadınlar ve çocuklardan 97'si yaşamını kaybetti.

Aralık
17 Aralık - Türkiye'nin Sidney Başkonsolosu Şarık Arıyak ve koruma polisi Enver Sever silahlı saldırı sonucu öldü. Saldırıyı Asala adlı Ermeni terör örgütü üstlendi.

Kültür & Sanat
19 Nisan - Hollanda'nın Lahey kentinde düzenlenen 1980 Eurovision Şarkı Yarışması'nda Ajda Pekkan, Şanar Yurdatapan'ın düzenlediği Petrol adlı şarkıyla 19 yarışmacı arasında 15'inci oldu.
5 Ağustos - Ali Özgentürk'ün Hazal filmi, Fransa'daki Prades Film Festivali'nde en iyi film seçildi.
11 Ekim - Ali Özgentürk'ün Hazal filmi, 29. Uluslararası Mannheim Film Festivali'nde 3 ödül aldı.

Doğumlar
18 Ocak - Burcu Köksal, Afyonkarahisar belediye başkanı
14 Mart - Bayhan, şarkıcı
12 Nisan - Arda Kural, oyuncu
18 Mayıs - Demet Evgâr, oyuncu
13 Ekim - Barış Terkoğlu, gazeteci
14 Ekim - Cansu Dere, oyuncu
30 Kasım - Cem Adrian, şarkıcı

Ölümler
Ocak
Şubat
2 Şubat - Zekeriya Önge, 12 Eylül öncesi yaşanan olaylarda öldürülen er

Mart
3 Mart - Tayfur Sökmen (d. 1892), Hatay Devleti'nin ilk ve tek devlet başkanı
11 Mart - Zekeriya Sertel, gazeteci

Nisan
11 Nisan – Ümit Kaftancıoğlu (d. 1935), TV yapımcısı (suikast)
18 Nisan - Suut Kemal Yetkin, yazar

Mayıs
18 Mayıs - Gündüz Kılıç (d. 1918), futbol antrenörü
27 Mayıs - Gün Sazak, MHP'li eski bakan

Haziran
21 Haziran
Feridun Cemal Erkin (d. 1899), diplomat ve siyasetçi
Ahmet Muhip Dranas, (d. 1909), şair ve yazar

Temmuz
19 Temmuz - Nihat Erim (d. 1912), eski başbakan (suikast)
22 Temmuz - Kemal Türkler (d. 1926), sendika lideri (suikast)

Ağustos
Eylül
Ekim
7 Ekim - Mustafa Pehlivanoğlu, 12 Eylül Darbesi'nden sonra idam edilen ilk sağ görüşlü terörist (d. 1958)
8 Ekim - Necdet Adalı, 12 Eylül Askerî Müdahalesi'nden sonra idam edilen ilk sol görüşlü terörist (d. 1958)

Kasım
13 Kasım - Mehmet Zahid Kotku, din alimi (d. 1897)
20 Kasım - Turhan Kapanlı, siyasetçi (d. 1916)
30 Kasım – Orhan Eyüpoğlu, siyasetçi (d. 1918)

Aralık
13 Aralık - Erdal Eren, sol görüşlü terörist

Tarihi bilinmeyenler
Mustafa Nihat Özön, yazar

Ayrıca bakınız
1979-80 Türkiye 1. Futbol Ligi
1979-80 Türkiye Basketbol Ligi
1980 Eurovision Şarkı Yarışması'nda Türkiye
1980 yapımı Türk filmleri
1980 Sedat Simavi Ödülleri
17. Altın Portakal Film Festivali

Kaynaklar