Adela Xanım

Adela Xanım (Kürtçe: عدیلە خانم; d. yaklaşık 1847, Sine/Sanandaj – ö. 1924, Halepçe), Jaf Aşireti'nin lideri ve Halepçe'nin fiilî yöneticisi olarak Kürt tarihinin en önemli kadın siyasi liderlerinden biri kabul edilmektedir. Kocası Osman Paşa'nın 1909'daki ölümünün ardından ölümüne dek Halepçe'yi bağımsız biçimde yönetmiştir.

Yaşamı
Adela Xanım, yaklaşık 1847 yılında bugünkü İran'ın Kürdistan Eyaleti'nin merkezi olan Sine'de (Sanandaj) dünyaya gelmiştir. Babası, Ardalan Emirliği'nin soyundan gelen Sahibkiranailesine mensup aristokrat bir Kürt beyiydi. Ailesinin kökeni, bölgenin en köklü Kürt soylu hanedanlarından birine dayanmaktaydı.

Osman Paşa Jaf ile evlenmişti. Bu birliktelik, iki önemli Kürt aristokrat ailesini siyasi açıdan birleştiren stratejik bir evlilik niteliği taşımaktaydı.

Osman Paşa, Osmanlı İmparatorluğu tarafından Şehrizor (Şarazur) sancağına kaymakam atanmıştı. Bu görev nedeniyle Halepçe'den uzun süreler ayrılmak zorunda kalan Osman Paşa'nın yokluğunda AdelaXanım yönetimi fiilî olarak üstlendi. İngiliz istihbarat subayı ve yazar E.B. Soane'nin aktarımına göre Osman Paşa Halepçe'deyken günlerini nargile içerek geçirirken eşi yönetimi bizzat elinde tutmaktaydı.

Osman Paşa'nın 1909'daki ölümünün ardından Adela Xanım, hem Jaf Aşireti'nin hem de Halepçe'nin tartışmasız lideri konumuna geldi. 1924'teki ölümüne dek sürdürdüğü bu liderlik, Orta Doğu tarihinde bir kadın tarafından yürütülen en uzun soluklu ve bağımsız yerel yönetim örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Soane, Adela Xanım'ın yönetimi altındaki Jaf toplumunda kadınların görece özgürlüğünden etkilenerek şunu aktarmıştır: "Lady Adela'nın konumunun büyük olasılıkla eşsiz olmasına karşın, bu konumun örneklediği kadın özgürlüğü Kürdistan'ın toplumsal yaşamını tümüyle yansıtmaktadır." Jaf kadınları, bu dönemde Kürt şiiri ve edebiyatına önemli katkılar sunmuştur.

Osmanlı otoritesiyle gerilim
Adela Xanım'ın fiilî otoritesi, Osmanlı yönetimi tarafından endişeyle karşılandı. Soane'nin aktarımına göre Türk yetkililer, Adela Xanım'ın Osman Paşa'nın yetkilerini büyük ölçüde devraldığını fark edince buna engel olmak için çeşitli girişimlerde bulundular; ancak bu çabalar her defasında sonuçsuz kaldı.

1921'deki Kahire Konferansı'nda İngiliz yönetimi, Kürt özerk güçlerini kısıtlama politikasını benimsedi. Bu karar, Adela Xanım ile İngiliz yetkililer arasındaki ilişkileri gerginleştirdi; Adela Xanım söz konusu tutumu sert biçimde karşıladı. İngilizler Kürt güçlerini kısıtlama kararı aldıktan sonra oğlu Ahmad Beg, emirlerini artık İngilizlerden almak zorunda kaldı; Adela Xanım bu durumdan hiç memnun olmadı ve ilişkiler gerginleşti. Kısa süre sonra, 1924'te 77 yaşında hayatını kaybetti.

Mirası
Adela Xanımın mezarı Halepçe'dedir. Hollandalı antropolog Martin van Bruinessen, Adela Xanım'ı Kürt tarihindeki kadın siyasi önderliğinin simgesel figürü olarak nitelendirmektedir. Van Bruinessen'egöre Kürt toplumu tarihsel olarak ağırlıklı biçimde ataerkil bir yapı sergilemiş olsa da Adela Xanım bu yapı içinde kadınların yüksek siyasi konumlara yükselebildiğini gösteren istisnai örneklerden birini oluşturmaktadır.

Halepçe 2016 yılında yeni bir kadın belediye başkanı seçtiğinde, Kürt basını bu gelişmeyi yaklaşık bir asır önce Adela Xanım'ın kurduğu yönetim geleneğiyle ilişkilendirdi.

Kaynakça