Aden Protektorası

Aden Protektorası (Arapça: محمية عدن, romanize: Maḥmiyyat 'Adan), Arap Yarımadası'nın güneyinde kurulmuş bir Britanya protektorası idi. Protektora, Ocak 1839’da Britanya Hindistanı’na bağlı Bombay Eyaleti tarafından Aden limanının işgalinden sonra Aden’in art bölgesi ile Hadramut’ta şekillenmiş ve 1960’lara kadar varlığını sürdürmüştür. 1940 yılında, idarî amaçlarla Batı Protektorası ve Doğu Protektorası olarak ikiye ayrılmıştır. Bu topraklar günümüzde Yemen Cumhuriyeti sınırları içinde yer almaktadır.

Aden Protektorası’nın yöneticileri, diğer Britanya protektoraları ve himaye devletlerinde olduğu gibi, geniş bir özerklik derecesini muhafaza ettiler: bayrakları kendi resmî binalarında dalgalanmaya devam etti, yönetim onlara ait olarak ya da onların adına icra edildi ve devletler, doğrudan Britanya İmparatorluğu’na bağlı olan Aden Kolonisi gibi yerlerden farklı olarak, uluslararası hukuk açısından kendilerine özgü bir “uluslararası kişilik” statüsünü korudular.

Tarihçe
Gayriresmî başlangıçlar
Aden Protektorası olarak bilinecek düzen, Aden liman kentinin yakın hinterlandında bulunan dokuz devletle yapılan gayriresmî himaye düzenlemeleriyle başlamıştır. Bu devletler şunlardı: Abdali, Alavi, Amiri, Aqrabi, Aulaqi, Fadhli, Haushabi, Subeihi ve Yafa.

Bölgedeki Britanya yayılması, dönemin idaresi Britanya Hindistanı tarafından yürütülen stratejik limanı güvence altına alma amacıyla gerçekleştirilmişti. 1874’ten itibaren bu himaye düzenlemeleri, kuzeydeki Yemen üzerinde hâkimiyet iddiasını sürdüren Osmanlı İmparatorluğu’nun zımnî kabulüyle varlığını devam ettirdi ve bu siyasî yapılar topluca “Dokuz Kabile” veya “Dokuz Kanton” olarak anıldı.

Himaye antlaşmalarının resmîleşmesi
1886’da Kişn ve Sokotra Mahra Sultanlığı ile yapılan resmî bir himaye antlaşmasıyla başlayan süreçte, Britanya himaye düzenlemelerini yavaş yavaş resmîleştirdi ve 1954’e kadar imzalanan otuzdan fazla büyük himaye antlaşması ile pek çok küçük anlaşma, Aden Protektorası’nı oluşturdu. Bu yapı, Aden’in doğusuna, Hadramut’a kadar uzanıyor ve sömürge başkenti Aden’in yakın çevresi ve limanı dışında, ileride Güney Yemen olacak tüm toprakları kapsıyordu.

Aden ve limanı Britanya’nın tam egemenliği altındaki tek bölgeydi ve bazı açık deniz adalarıyla birlikte sırasıyla Aden Yerleşimi (1839–1932), Aden Vilayeti (1932–1937), Aden Kolonisi (1937–1963) ve nihayet Aden Devleti (1963–1967) adlarını aldı.

Britanya’nın himayesinin karşılığında, Protektora’ya bağlı toprakların yöneticileri başka bir yabancı güçle antlaşma yapmamayı ve topraklarını devretmemeyi kabul ettiler.

1917’de, Aden Protektorası’nın denetimi, Avrupa’dan Hindistan’a giden stratejik deniz yolunda çeşitli prenslikler üzerindeki çıkarları Doğu Hindistan Şirketi’nden devralmış olan Britanya Hindistanı yönetiminden alınarak Britanya Dışişleri Ofisi’ne devredildi. İdarî bakımdan Protektora, Mukalla’da (1937’den ’ye kadar) bir Britanyalı danışman sıfatıyla görev yapan kendi siyasî memuruna sahip olan Doğu Aden Protektorası ile, Lahic’te 1 Nisan 1937’den 1967’ye kadar görev yapan kendi siyasî memuruna sahip olan Batı Aden Protektorası olarak ikiye ayrıldı.

1928’de Britanya, Protektora’nın güvenliğini sağlamak için Kraliyet Hava Kuvvetleri’ne bağlı Aden Komutanlığı’nı kurdu. Bu yapı 1936’da Britanya Aden Kuvvetleri adını aldı; daha sonra Britanya Arabistan Yarımadası Kuvvetleri ve Ortadoğu Komutanlığı (Aden) olarak bilindi.

Siyasî Birimler
Siyasî birimler arasındaki sınırlar ve hatta sayıları zamanla değişkenlik göstermiştir. Mahra Sultanlığı gibi bazıları ise işleyen bir idarî yapıya neredeyse sahip değildi.

Protektora’ya dâhil edilmeyenler arasında Aden Kolonisi ile onun tarafından yönetilen Perim, Kamaran ve Huriya Muria gibi ada bölgeleri bulunmaktaydı.

Doğu Protektorası
Doğu Protektorası (yaklaşık 230.000 km2), çoğunlukla Hadramut bölgesinde yer alan şu siyasî birimleri kapsıyordu:

Kathiri
Mahra
Kuvayti (Qu'aiti)
Vahidi Balhaf
Vahidi Bir Ali
Vahidi Haban

Batı Protektorası
Batı Protektorası (yaklaşık 55.000 km2) ise şunları kapsıyordu:

Alavi
Aqrabi
Audhali
Beyhan
Dathina
Dali
Qutaibi (Dali’ye tâbi)
Fadli
Haushabi
Lahic
Aşağı Auleki
Aşağı Yafa
Shaib
Yukarı Auleki Şeyhliği
Yukarı Auleki Sultanlığı
Yukarı Yafa Sultanlığı ve ona bağlı beş Yukarı Yafa şeyhliği:
Al-Busi
Al-Dhubi
Hadrami
Maflahi
Mawsata

Müşavirlik Antlaşmaları
1938’de Britanya, Kuvayti (Qu'aiti) sultanı ile bir danışma antlaşması imzaladı ve 1940’lar ile 1950’ler boyunca benzer antlaşmaları on iki başka protektora devletiyle yaptı. Danışma antlaşmalarına taraf olan devletler şunlardı:

Doğu Protektorası Devletleri

Kathiri
Mahra
Kuvayti (Qu'aiti)
Vahidi Balhaf

Batı Protektorası Devletleri

Audhali
Beyhan
Dali
Haushabi
Fadli
Lahic
Aşağı Auleki
Aşağı Yafa
Yukarı Auleki Şeyhliği

Bu anlaşmalar, imzacı devletlerde bir Britanyalı Yerleşik Danışman bulundurulmasına imkân tanıyor ve Britanya’ya iç işlerinde daha geniş bir denetim sağlıyordu. Bu durum hükümdarların statülerini ve veraset kanunlarını rasyonelleştiriyor ve istikrara kavuşturuyordu; ancak aynı zamanda resmî yolsuzluğun teşvik edilmesi sonucunu doğuruyordu. Britanya’nın müttefiklerine itaati sağlamak için zaman zaman yoldan çıkan kabilelere karşı havadan bombardıman ve toplu cezalandırma yöntemleri uygulanıyordu. Britanya himayesi, özellikle Arap milliyetçiliği savunucuları nezdinde, ilerlemenin önünde bir engel olarak görülmeye başlanmıştı. Bu düşünce, dış dünyadan gelen haberlerin yeni kullanılmaya başlayan transistörlü radyolarla bölgeye ulaşmasıyla daha da güçlenmişti.

Mevcut düzene meydan okumalar
Britanya’nın hâkimiyeti, kuzeydeki Yemen Krallığı’nın Kralı Ahmed bin Yahya tarafından da sorgulanıyordu. Ahmed bin Yahya, Güney Arabistan’da Britanya hâkimiyetini tanımıyor ve birleşik bir Büyük Yemen oluşturma hayalleri kuruyordu. 1940’ların sonları ile 1950’lerin başlarında Yemen, Menekşe Hattı boyunca bir dizi sınır çatışmasına girdi; bu hat, 1913 İngiliz-Osmanlı Sınır Antlaşması ile Yemen’i Aden Protektorası’ndan ayıran çizgiydi.

1950’de Batı Protektorası danışmanı Kennedy Trevaskis, protektora devletlerinin iki yarıya karşılık gelecek şekilde iki federasyon oluşturmasını öngören bir plan geliştirdi. Plan fazla ilerleme kaydetmese de, Ahmed bin Yahya tarafından bir kışkırtma olarak değerlendirildi. Kral sıfatının yanı sıra, aynı zamanda Zeydi Şii mezhebinin imamı olan Ahmed, Şafiî Sünni protektoralarının başarılı bir federasyon oluşturmasının, Yemen’in kıyı bölgelerinde yaşayan huzursuz Şafiîlerin cesaretini artıracağından korkuyordu. Bu tehdide karşı koymak için Ahmed, Britanya denetimini azaltma çabalarını yoğunlaştırdı ve 1950’lerin ortalarında Yemen, protektora devletlerine karşı hoşnutsuz kabilelerin başlattığı bir dizi isyana destek verdi. Yemen’in cazibesi başlangıçta protektorada sınırlı kalsa da, Yemen ile Mısır’ın halkçı Arap milliyetçisi cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır arasındaki yakınlaşma ve Birleşik Arap Devletleri’nin kurulmasıyla bu cazibe giderek arttı.

Federasyon ve Protektoranın Sonu
Britanya için Aden, önce Britanya Hindistanı’na bir bağlantı noktası olarak, 1945’ten sonra Britanya’nın sömürgelerinin çoğunu kaybetmesinin ardından ve 1956’daki felaketle sonuçlanan Süveyş Krizi sonrasında ise Orta Doğu’nun hayati önemdeki petrol kaynaklarına erişim sağlayan değerli bir liman olarak önem taşıyordu. Ayrıca Ortadoğu Komutanlığı’nın yeni merkezi olarak da seçilmişti.

Milliyetçi baskılar, Aden Protektorası devletlerinin tehdit altındaki yöneticilerini bir federasyon kurma çabalarını canlandırmaya zorladı ve 11 Şubat 1959’da altı devlet Güney Arap Emirlikleri Federasyonunu kuran bir anlaşma imzaladı. Sonraki üç yıl içinde dokuz devlet daha federasyona katıldı ve 18 Ocak 1963’te Aden Kolonisi, federasyon ile birleştirilerek yeni Güney Arabistan Federasyonunu oluşturdu. Aynı zamanda, federasyona katılmamış olan (çoğunlukla doğudaki) devletler Güney Arabistan Protektorasına dönüştürüldü ve böylece Aden Protektorası’nın varlığı sona erdi.

Aden Krizi
10 Aralık 1963’te, eski protektorada ve yeni oluşturulan Aden Devletinde bir olağanüstü hâl ilan edildi.

Olağanüstü hâlin başlıca nedeni, Arap milliyetçiliğinin Arap Yarımadası’na yayılmasıydı; özellikle de Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnâsır’ın sosyalist ve pansiyoncu Arapçı doktrinleriyle teşvik edilmişti. 1956’da Nasırcıların Süveyş Kanalını millîleştirme girişiminin ardından Mısır’ı işgal eden Britanya, Fransa ve İsrail’in oluşturduğu kuvvetler, hem Amerika Birleşik Devletleri hem de SSCB’nin müdahalesiyle geri çekilmek zorunda kalmıştı.

Nasır, pan-Arabist doktrinlerini Arap dünyasına yayma konusunda yalnızca sınırlı bir başarı elde etti. 1958’de Mısır ile Suriye’yi Birleşik Arap Cumhuriyeti adıyla birleştirme girişimi, yalnızca üç yıl sonra başarısızlığa uğradı. 1963’te Aden’de başlayan sömürge karşıtı ayaklanma, onun fikirleri için yeni bir fırsat sundu; ancak Aden’deki Arapların isyanının, Yemenli gerilla grupların Nasır’ın pan-Arabist fikirlerinden ilham almasıyla mı yoksa kendi başlarına mı geliştiği kesin değildi.

1963’ten itibaren ve sonraki yıllarda, farklı siyasî hedeflere sahip Britanya karşıtı gerilla grupları iki büyük rakip örgüt etrafında birleşmeye başladı: Mısır destekli Ulusal Kurtuluş Cephesi (NLF) ve ardından Güney Yemen'i İşgalden Kurtarma Cephesi (FLOSY). Bu iki örgüt hem birbirine hem de Britanya’ya saldırılar düzenledi.

1965’e gelindiğinde RAF üssü (RAF Khormaksar) dokuz filo ile faaliyetteydi. Bunlar arasında helikopterlerle donatılmış nakliye birimleri ve birkaç Hawker Hunter taarruz uçağı bulunuyordu. Ordu tarafından çağrıldıklarında, "60 lb" yüksek patlayıcı roketler ve 30 mm Aden toplarıyla hedeflere saldırı düzenliyorlardı.

Krater Muharebesi, Yarbay Colin Campbell Mitchell’i (“Çılgın Mitch”) öne çıkardı. 20 Haziran 1967’de Güney Arabistan Federasyonu Ordusu’nda bir isyan çıktı ve polis teşkilatına da yayıldı. Düzen, esasen Yarbay Mitchell komutasındaki 1. Tabur Argyll ve Sutherland Highlanders’ın çabaları sayesinde Britanyalılarca yeniden sağlandı.

Buna rağmen, özellikle NLF tarafından yürütülen ölümcül gerilla saldırıları kısa süre içinde yeniden başladı. Britanya kuvvetleri, Başbakan Harold Wilson’ın öngördüğünden daha erken, 1967 Kasım ayı sonunda Aden’den çekildi. Çekilme, Britanya ile ardıl yönetim arasında herhangi bir anlaşma yapılmadan gerçekleşti. Sonrasında iktidarı NLF ele geçirdi.

Kaynakça
Dipnot
Alıntı
Paul Dresch. A History of Modern Yemen.Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2000.
R. J. Gavin. Aden Under British Rule: 1839–1967. London: C. Hurst & Company, 1975.
Tom Little. South Arabia: Arena of Conflict. London: Pall Mall Press, 1968.

Dış bağlantılar
Official website of the Al-Quaiti Royal Family of Hadhramaut
Map of Arabia (1905–1923) including the states of Aden Protectorate
British-Yemeni Society
Aden Veterans Association
Historical Flags of Yemen
WorldStatesmen – Yemen-States of the Aden Protectorates