Ahmet Ağaoğlu (siyasetçi)

Ahmet Akif Ağaoğlu ( ; Aralık 1869, Şuşa - 19 Mayıs 1939, İstanbul), Azerbaycan asıllı Türk siyasetçi, hukukçu, yazar ve gazeteci. Liberal Kemalizmin kurucusuydu.


1930 yılında Türkiye'nin ilk çok partili hayata geçiş denemesinde Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın teorisyeni olarak üstlendiği rol ile Türk siyasetine damgasını vurmuş liberal ve Türkçü bir siyasetçidir. Siyasetçiliğin yanı sıra profesyonel gazetecilik, akademisyenlik gibi alanlarda da faaliyet gösteren Ağaoğlu, 1930 öncesinde de Türk düşünce ve siyasi hayatında etkin olmuş bir isimdir.

Hayatının Bakü'de geçen on yıllık döneminde Azerbaycan Türkleri arasında milliyetçilik ve Türkçülük bilincinin gelişmesi için çalışmıştır.

1930'daki Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın içindeki ağırlığı, görüşleri ve faaliyetleri ile partinin kurucusu Fethi Bey'in yanındaki en önemli isimdir. Parti kapandıktan sonra aktif siyasetten çekilen Ahmet Ağaoğlu, ölümüne kadar yazılarıyla milliyetçiliği ve liberal düşünceyi savunmaya devam etmiştir.

Türkiye'nin ilk kadın avukatı Süreyya Ağaoğlu'nun, eğitimci ve milletvekili Tezer Taşkıran'ın, elektrik yüksek mühendisi ve iş insanı Abdurrahman Ağaoğlu'nun; siyasetçi, edebiyatçı ve hukukçu Samet Ağaoğlu'nun ve tıp doktoru Gültekin Ağaoğlu'nun babasıdır.

Yaşamı
1869 yılında Azerbaycan'ın Karabağ bölgesindeki Şuşa kentinde doğdu. Doğum adı Ahmet Ağayev'dir. Babası Hasan Ağayev (Mirze Hesen); annesi Sarıca Ali adlı göçebe bir kavimden Taze Hanım'dır. Aile fertleri Şuşa asilzadelerindendi ve ulema sınıfına mensuplardı.

Babası onun bir İslam bilgini olarak yetişmesini istiyordu ama o babasından habersiz bir Rus okuluna yazıldı.

1905'te “Hayat” adlı günlük gazeteyi çıkarmaya başladı. Bu gazete, Azeri Türklerinde milliyetçilik düşüncesinin yeşertilmesinde önemli rol oynadı. Ahmet Bey'in gayreti, Azerbaycan halkına Türk olduklarını telkin etme yönündeydi. 1906'da Hayat'ın kapanmasının ardından Bakü'de ilk Türkçe gazete olan "İrşad"'ı, daha sonra "Terakki" gazetelerini çıkardı. İttihat ve Terakki'nin yayın organı olan Şurayı Ümmet'e yazılar yazdı.

1905'te patlak veren Türk –Ermeni çatışması üzerine “Fedai” adlı bir gizli örgüt kuran Ahmet Bey, Ermenilere ve bazı Rus memurlara karşı silahlı gruplar kurdu. Birkaç kere Petersburg'a giderek Rus İmparatoru ve bakanlarla görüştü. Üzerindeki baskılar yoğunlaşınca, 1909'da ailesiyle birlikte İstanbul'a göç etti.

İstanbul'a gelişi ve II. Meşrutiyet dönemi
Türkiye'ye geldikten sonra memlekette kullandığı "Ağayev" soyadı yerine "Ağaoğlu" adını kullanmaya başladı ve bu isimle tanındı. İstanbul'a geldiğinde, II. Meşrutiyet ilan edilmiş, Paris yıllarından tanıdığı arkadaşları hükûmette önemli görevler almışlardı. Maarif Nezaretinde İlköğretim Müfettişliği görevine getirildi ve Süleymaniye İttihat ve Terakki Kulübü'nün başkanı oldu. Bu kulüp, dönemin önemli bir kültür merkezi idi. Ağaoğlu Ahmet, bir yandan da “Sırat-ı Müstakim", "Sebilürreşad", "Hikmet", "Ateş'" gibi yayınlarda yazılar yayınlamaya devam etti. Bir süre “Tercüman-ı Hakikat” gazetesinin başyazarlığını üstlendi.

1912'de Türk Yurdu ve Türk Ocağı cemiyetlerinin kurucuları sırasında yer aldı. Cemiyet yayın organı olan Türk Yurdu dergisinde yayımladığı "Türk Alemi", "Osmanlı İnkılabının Şarktaki Tesiratı", "İslam'da Davayı Milliyet" gibi yazı dizileri ilgi uyandırdı. Babanzâde Ahmet Nâim ve Süleyman Nazif Bey gibi, İslamcı ve Osmanlı yazarlarla giriştiği tartışmada Türkçülükle İslamcılığın çelişmediğini kanıtlamaya çalıştı.

1912’den itibaren Darülfünun’da Rusça ve Türk tarihi dersleri vermeye başladı. Türk Medeniyet Tarihi kürsüsü başkanı oldu.

Meclis-i Mebusan üyeliği
1914 yılında Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na Afyon milletvekili seçildi. 1915 yılında İttihat ve Terakki’nin genel merkez üyesi oldu.

Ağaoğlu, Meclis-i Mebusan’da sık sık söz alıp görüşlerini bildiren, konuşmacılardan izahat isteyen bir milletvekili idi.

İlk olarak Kars’ta çıkarılması düşünülen bir gazetenin başına gönderilmişti ancak Kütahya-Eskişehir Muharebeleri’ndeki olumsuz gelişmeler nedeniyle mücadelenin durumu hakkında halk aydınlatmak ve moralleri yükseltmek için “İrşad Heyetleri” kurulması gündeme gelince Ağaoğlu daha Kars'a varmadan önce bir irşad heyetine başkan seçildi. Doğu Anadolu'yu ve Karadeniz sahillerini dolaşarak çok başarılı bir şeklide milliyetçilik propagandası yaptı.

1923 yılında II. dönem Kars milletvekili olarak TBMM'de yer aldı. Aynı yıl Matbuat Umum Müdürlüğü’nden ayrılarak ve bir şirket halinde yeniden kurulan Anadolu Ajansı’nın İdare Meclisi Reisi olan Ağaoğlu, bir yandan yazarlığa devam etti diğer yandan Ankara Hukuk Mektebi'nin kuruluşunda görev aldı ve bu kurumda anayasa dersleri verdi.

Cumhuriyet dönemi
Cumhuriyetin ilanından sonra Ağaoğlu'nun bilgi ve birikimlerinden yeni devletin kuruluşunda yararlanıldı. Fırkanın teşkilat yapısını ve siyasi faaliyetlerinin esasını belirleyen fırka tüzüğünü hazırladı.

Partinin 17 Kasım 1930’da kendisini feshetmesinden sonra tekrar eski partisi CHP’ye dönmedi ve liberal görüşlerini yazılarıyla savunmaya devam etti.

Son yılları
Siyasetten çekildikten sonra İstanbul’a dönen Ağaoğlu Ahmet, Darülfünun Hukuk Fakültesi’nde hukuk tarihi müderrisi oldu.

1932’den sonra her Pazartesi evinde devrin tanınmış düşünürlerinin katıldığı büyük toplantılar düzenledi. Nâzım Hikmet’ten Peyami Sefa’ya kadar pek çok tanınmış kişinin katıldığı bu toplantıları ölümüne kadar sürdürdü.

1933'te hükümete karşı muhalefeti ile tanınan “Akın ” gazetesini çıkarmaya başladı. Gazete, hükümetin devletçilik ve ekonomi politikasını eleştiriyordu. Akın, 119 sayı yayınlandıktan sonra kapatıldı.

Ağaoğlu, gazetenin kapatılmasından kısa süre sonra gerçekleşen üniversite reformu sırasında İstanbul Üniversitesi'ndeki görevinden emekliye sevk edildi. O sırada ağır hasta olan eşi Sitare Hanım, bu olay üzerine daha da ağırlaşarak 16 Kasım 1933'te hayatını kaybetti.

Liberal Kemalizm
Liberal Atatürkçülük veya liberal Kemalizm, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu ideolojisi olan Atatürkçülük ile özgürlük üzerine kurulu olan liberalizmin bileştirilmiş halidir.

Liberal Kemalizm, Türkiye'de cumhuriyetin henüz ilk dönemlerinde, Kemalist düşünceyi liberal bir açıdan Ahmet Ağaoğlu tarafından yorumlanması sonucu ortaya çıkmıştır. Ağaoğlu kendisini bir yandan "İnkılapçı ve Kemalist" olarak tanımlarken diğer yandan bir "Liberal Kemalizm" düşüncesi geliştirmeye çalıştı.

Hakkında Yazılanlar
Vefatının ardından Burhan Cahid, Ağaoğlu'nu “Yerini dolduramadığımız kuvvetli alimlerden biri idi.”, Ahmet İhsan “Yarım asır boyunca en verimli başmuharrirlerden biri idi.” cümleleriyle övmüştür. Nurullah Ataç, “Onun ölümü ile Türk basını en iyi başmakale muharrirlerinden birini kaybetti.” diye yazmış en şiddetli tartışmalarda bulunduğu Şevket Süreyya onu “Bir üstün adam” olarak nitelendirmiş ve “herkesin kaale almak zorunda olduğu millî meseleler aydını” şeklinde vasıflandırmıştır

Ağaoğlu, "İslâm’ın kilidi bizim ülkemizin ellerindedir" sözüyle Türkiye'de Sebilürreşad dergisi Mayıs 2020 sayısının kapağında yer aldı.

Fikir dünyası
Ahmet Ağaoğlu'nun fikir dünyası Cemaleddin Efgani, Abdürreşid İbrahim ve İsmail Gaspıralı'nın görüşleri ile şekillendirmiştir. Avrupa'ya tahsile giden ilk Azerbaycanlılardan olan Ağaoğlu Rusya Müslümanları kongresinin ilk fikir sahiplerindendir.
Eserleri
1901: İslamiyette ve İslam Aleminde Kadın (Rusça: Женщина по исламу и в исламе), M. Martirosyants Matbaası, Tiflis. Türkçesi: 1959'da İslamlıkta ve İslam Aleminde Kadın, Nebioğlu Yayınevi, İstanbul; 1985'te İslamiyette ve İslam Aleminde Kadın, Birey ve Toplum Yayıncılık, Ankara ; 2022'de İslamiyette Kadın, Dorlion Yayınları, İstanbul
1902: İslam, Ahund ve Hâtifu'l-Gayb, Evelinci Şirket Matbaası, Bakü
1925: Türk Teşkilat-ı Esasiyesi Şerhi, Ankara
1926-1927: Hukuk-ı Esasiye Ders Notları, Ankara. 2012'de Ahmet Ağaoğlu ve Hukuk-ı Esasiye Ders Notları (1926-1927), Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul
1927: Üç Medeniyet, Türk Ocakları Merkez Heyeti Matbaası, İstanbul. 1945'te Üç Medeniyet, Semih Lütfi Kitabevi, İstanbul; 1972'de Üç Medeniyet, Millî Eğitim Yayınları, İstanbul; 2013'te ve 2020'de Üç Medeniyet, Doğu Kitabevi, İstanbul; 2021'de Üç Medeniyet, Nestor Yayınları, İstanbul; 2024'te Üç Medeniyet, Kapra Yayıncılık, İstanbul
1929: İngiltere ve Hindistan, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul. 2023'te İngiltere ve Hindistan, Dorlion Yayınları, İstanbul
1930: Serbest İnsanlar Ülkesinde, Sanayii Nefise Matbaası, İstanbul; 2014'te ve 2016'da Serbest İnsanlar Ülkesinde, Gram Yayınları, İstanbul; 2020'de Serbest İnsanlar Ülkesinde, Mavi Gök Yayınları, İstanbul
1931-1932: Hukuk Tarihi (Hukuk Fak. Müderrislerinden Ağaoğlu Ahmet Beyefendinin takrirleridir), Hukuk Talebesi Cemiyeti Neşriyatı, İstanbul
1932: Etrüsk medeniyeti ve bunların Roma medeniyeti üzerine tesiri, Türk Tarih Kurumu, Başvekâlet Müdevvenat Matbaası, Ankara
1933: Devlet ve Fert, Sanayii Nefise Matbaası, İstanbul; 2021'de Bilgesu Yayıncılık, İstanbul
1934: 1500 ile 1900 arasında İran, Başvekâlet Matbaası, Ankara
1939: Ben Neyim, Ağaoğlu Külliyatı, İstanbul; 2020'de Can Yayınları, İstanbul
1941: İran ve İnkılâbı, Ağaoğlu Külliyatı, Ankara; 2025'te İran İnkilâbı 1500-1900, Dorlion Yayınları, İstanbul
1941: Gönülsüz Olmaz, Zerbamat Basımevi, Ankara; 2020'de Can Yayınları, İstanbul
1942: İhtilâl mi İnkılâp mı, Alaeddin Kıral Basımevi, Ankara; 2022'de Mavi Gök Yayınları, İstanbul
1949: Serbest Fırka Hatıraları, Nebioğlu Yayınevi, İstanbul; 1969'da Baha Matbaası, İstanbul; 1994'te, 2000'de, 2011'de, 2018'de ve 2021'de Serbest Fırka Hatıraları, İletişim Yayınları, İstanbul; 2022'de Serbest Fırka Hatıraları, Nestor Yayınları, İstanbul
2007: Ümmetten Millete, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul
2010: Mütareke ve Sürgün Hatıraları, Doğu Kitabevi, İstanbul; 2013'te Mütareke ve Sürgün Hatıraları, Doğu Kitabevi, İstanbul
2019: Şuşa, Peterburg ve Paris Hatıraları, Çapar Yayınları, Bakü
2021: Malta Sürgünlüğünden - Gözümün Nurlarına Mektuplar, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul
2022: Türk Âlemi, Doğu Kitabevi, İstanbul

Kaynakça