Aralık 1949 Suriye askerî darbesi

Aynı zamanda Albaylar Hareketi ( ) olarak da bilinen 1949 Aralık Suriye askerî darbesi, 19 Aralık 1949 tarihinde gerçekleşti ve o yıl Suriye'de yaşanan üçüncü ve son askeri darbe oldu. Hareket, Ağustos ayında gerçekleşen bir önceki darbeyle iktidara gelen Sami el-Hınnavi'nin 4 aylık iktidarını sona erdiren Albay Edib Çiçekli tarafından yönetildi.

Arka plan
1949 Ağustos askerî darbesinin ardından, yeni lider Sami el-Hınnavi, Haşim el-Etâsî'yi başbakan olarak atadı. 1949 parlamento seçimlerinde, Hınnavi'nin "Bereketli Hilal Planı"nı hayata geçirme çabalarını destekleyen Irak yanlısı Halk Partisi çoğunluğu elde etti.

Ancak, Suriye milliyetçiliğinin pek çok destekçisi bu öneriye karşı çıktı. CIA, Ekim 1949 gibi erken bir tarihte bile Irak veya Ürdün ile daha yakın ilişkiler kurma çabalarına karşı artan bir muhalefet olduğunu bildirmişti. Müslüman Kardeşler, Baas Partisi, Suriye Komünist Partisi ve ulemalar gibi örgütler, bu çabaların Suriye’nin bağımsızlığına tehdit oluşturduğunu iddia ediyordu. Bazı subaylar da geçici hükûmetin bu tür taahhütlerde bulunma hakkı olmadığını savunuyordu.

Darbeden önce Edib Çiçekli, Halid el-Azm hükûmetinde savunma bakanı olan Ekrem el-Havrani'nin desteğine sahipti. Ayrıca el-Havrani, 1948 Arap-İsrail Savaşı döneminden kalma Çiçekli'nin kişisel dostu ve meslektaşıydı. Çiçekli'nin darbe planı, Şam yakınlarındaki el-Kabun'da bu konuyu görüştüğü Teğmen Fadullah Ebu Mansur'dan da destek gördü.

Süreç
Birinci Tugayın komutasındaki Edib Çiçekli, 19 Aralık'ta Sami el-Hınnavi'nin fraksiyonunu ortadan kaldırmayı amaçlayan Irak karşıtı harekâtını başlattı. Darbe, Hınnavi'nin yerel zırhlı taburun yeni komutanı olarak Binbaşı Subhi İbara'yı atama kararıyla tetiklendi. Bu önlem, önceki komutan Emin Ebu Assaf'ın, Çiçekli'nin hareketinin bir destekçisi olması nedeniyle komplocular tarafından bir hakaret olarak görüldü. Kısa bir çatışmanın ardından Çiçekli'nin güçleri, Hınnavi'yi ve rejimle bağlantılı birkaç subayı gözaltına almayı başardı. Darbe güçleri, Hınnavi ile bağlantılı diğer önemli isimleri de tutuklama hedefine aldı. Bunlar arasında Hınnavi'nin kayınbiraderi Muhammed Esad Talas, İkinci Büro müdürü Mahmud er-Rifa'i ve askeri polis şefi Muhammed Maruf da vardı. Ancak Irak ile müzakerelerde kilit rol oynayan Esad Talas, bir Irak bakanının yardımıyla ülkeden kaçmayı başardı.

Yakalandıktan sonra Sami el-Hınnavi, Mezzeh Hapishanesine nakledildi ve burada Eylül 1950'ye kadar kaldı; bu tarihte serbest bırakıldı ve Lübnan'a sürgüne gönderildi. Kısa bir süre sonra, Ağustos ayında gerçekleştirdiği askeri darbe sırasında Hınnavi tarafından idam edilen Başbakan Muhsin el-Barazi'nin akrabası Herşo el-Barazi tarafından suikasta kurban gitti.

Şam Radyosu'nda yayınlanan bir açıklamada Çiçekli, Genelkurmay Başkanı Sami el-Hınnavi ve yardımcısı Esad Talas'ın manevralarını kınayarak, onları "Suriye'nin cumhuriyet sistemine karşı komplo kurmakla" suçladı. Çiçekli, Irak ile birleşmeyi önlemek ve Suriye'nin bağımsızlığını korumak için harekete geçtiğini duyurdu. Çiçekli, cumhurbaşkanı ve başbakanı iktidarda tutan Suriye sivil hükûmetini görevden almadı. Etasi'nin cumhurbaşkanlığına karşı bir denge unsuru olarak Çiçekli, azınlık subaylardan oluşan ve kendisine yönetim üzerinde etki sağlama imkânı veren "Albaylar Konseyi"ni (daha sonra Yüksek Askeri Konsey ile değiştirildi) kurdu.

ABD'nin rolü
Mart 1949'daki önceki darbenin aksine, bu darbe muhtemelen CIA'in müdahalesi olmaksızın gerçekleştirildi. Bununla birlikte, Suriye'deki bu tür bir iktidar değişikliği Amerikan çıkarlarına uygundu; zira Suriye ile Irak arasındaki bağların güçlenmesi, Birleşik Krallık'ın bölgesel ağırlığını artıracaktı. Ayrıca Irak'taki İngiliz petrol şirketleri de bölgesel petrol boru hatları üzerinde daha güçlü bir kontrol sağlayacaktı. Son olarak, Hınnavi Trans Arabistan petrol boru hattı ile pek ilgilenmiyordu ve daha sol görüşlü biri olarak kabul ediliyordu.

Sonrası
Dış siyaset
Darbeden sonra Çiçekli, Suriye ile Irak arasında kurulabilecek bir birleşmeyi engellemek için derhal harekete geçti. Ayrıca Irak ile ilişkilerini soğuturken, Suriye'nin Suudi Arabistan ve Mısır ile bağlarını güçlendirdi.

Başta ABD, Fransa ve Birleşik Krallık olmak üzere hiçbir Batılı güç, Suriye'nin 1948 Arap-İsrail Savaşı sırasında İsrail'e karşı savaşan rolünden dolayı yeni Suriye hükûmetiyle anlaşma yapmak istemedi. Bunun yerine ABD, Türkiye ile Suudi Arabistan arasında; Birleşik Krallık, Irak ve Ürdün arasında; Fransa ise Lübnan ile ilişkileri yakınlaştırdı.

İç siyaset
Aralık 1949'daki darbe, Suriye'de Haşim el-Etasi hükûmeti ile Edib Çiçekli liderliğindeki askeri konseyin ülke üzerindeki iktidarı paylaştığı bir "ikili yönetim" döneminin başlangıcını oluşturdu.

Anayasal düzeni yeniden tesis etmeye yönelik açıklamalara ve girişimlere rağmen, Çiçekli yönetiminin 5 yılı siyasi istikrarsızlıkla geçti. 1950 ile 1951 yılları arasında Suriye parlamentosu, Ulusal Parti ile rakibi Halk Partisinin liderliğindeki koalisyonlar arasında dönüşümlü olarak 7 hükûmet koalisyonu kurdu.

Kasım 1951'de Cumhurbaşkanı Haşim el-Etasi, Maaruf el-Devalibi'den bir hükûmet kurmasını istedi. Daha önceleri Edib Çiçekli, ordunun etkisini sürdürmek amacıyla hükûmetlerin savunma bakanı olarak bir subay atadığı gayriresmi bir yönetim uyguluyordu. Ancak Devalibi, subayların yönetimine karşı çıkıyordu ve ülkenin içinde bulunduğu durumdan sık sık onları sorumlu tutuyordu. Bu göreve bir sivil atadıktan sonra, Çiçekli 1951 askerî darbesini gerçekleştirdi; bu darbe sırasında Başbakan Devalibi'yi tutukladı ve tüm hükûmeti istifaya zorladı.

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar