Dostlar

Dostlar, Edip Akbayram ve Vecdi Ören tarafından 1973'te İstanbul'da kurulan bir rock müziği grubu. Şarkılarında siyasi ve sosyal konularda eleştirilere yer vermiştir. Mahzuni Şerif türkülerini rock elementleriyle harmanlayarak topluma yeniden kazandırmıştır.

Dostlar, grubun vokali Edip Akbayram ve bas gitaristi Vecdi Ören tarafından kuruldu. Türkiye'de rock müziğinin öncülerinden olan grup, zaman zaman politik ve sosyal engellemelerle karşılaştı. Şarkılarında siyasi mesajlar veren grup, 1980'lerde Türkiye'nin tek medya kuruluşu olan TRT'ye çıkma yasağıyla karşı karşıya kaldı. Sosyalist görüşte olduğundan dolayı konserleri engellendi ve geçim sıkıntıları çekti. Ancak tüm bu zorluklara rağmen grup, müzik kariyerinde ilerleme kaydetti.

Halk ozanlarının türkülerini psikedelik ve progresif rock çizgisinde yorumlayarak bu ezgileri şehirli kitlelere tanıtma fırsatını elde etti. Rock, Türkiye'ye ilk kez 70'li yılların başında gelmişti. Bu kadar yeni bir türü kabullenmesi, grubu Türkçe rock tarihinin önemli temsilcilerinden biri haline getirdi. Fakat 1988 yılından sonra Akbayram'ın, Dostlar ismini albümlerinden kaldırıp kendi solo kariyerine yönelmesiyle grup sona erdi.

1970'li yıllar
1973: Kuruluş
Çok fakir bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen ve dokuz aylıkken çocuk felci hastalığına yakalanan Edip Akbayram için o yıllar oldukça zor geçti. Bu acılarla mücadele eden Akbayram, müziğin bir kaçış yolu olduğunu fark edince kendini tamamen müziğe adadı. Diş hekimliği fakültesini kazanmış olsa da ben sevdiğim işi yapmalıyım diyerek müziği devam ettirdi. Katıldığı Altın Mikrofon yarışmasında açık ara farkla birinci olarak adını tüm Türkiye'ye duyuran Akbayram, bu galibiyetin ardından kariyerine giriş yaptı ve peş peşe 45'likler yayınladı.

Sahip olduğu bir grubu olmadığı için bir dönem, konserlerde ve plak kayıtlarında eşlikçi orkestralarla çalışmak zorunda kaldı. Folk rock, deneysel bir müzik türü olup grup çalışması gerektirir. Bu nedenle eşlikçi orkestralarla bu tarzı icra etmek oldukça zordur. Akbayram, kendisine eşlik eden gruplardan biri olan Dönüşüm’de bas gitar çalan Vecdi Ören ile birlikte, kendi grubunu kurma kararı aldı ve böylece dostluklarının temelleri atıldı. Akbayram, kuruluş yıllarıyla ilgili olarak bir röportajında şöyle söylüyordu: "Dönüşüm'den sevgili basçı Vecdi Ören, benim ses rengimi çok beğeniyordu. Bir gün geldi, 'Edip abi. Gel güzel bir grup kuralım.' dedi. Ben de kuralım dedim."

Akbayram ve Ören, kadro için eleman seçimine başladı. Birlikte, yeni mezun olmuş ve alanında uzman olan kişler aramaya başladılar. Sonrasında gruba Plevne Lisesi'nden elektro gitarist Galip Kayıhan, piyasanın en çok dikkat çeken bateristlerinden Koral Sarıtaş ve cura ile bağlamayı aynı teknede ve aynı anda çalabilen Cudi Koyuncu katıldı. Gruba, sevgi ve kardeşlik anlamına geldiği düşünülerek Dostlar adı verildi.

Yeniden kuruluş
Sessiz sedasız dağılan grup, Ayzer Danga'nın Akbayram'la buluşmasıyla mayıs ayında yeniden kuruldu. Kadronun tek sabit elemanı ise Ayzer idi. Yeni kadro için bağlamaya Mete Akkuş, elektro gitara İlhan İşerli ve bas gitara ise Cengiz Öztunç alındı. Mete, öncesinde Tülay Özer'in grubunda çalışmıştı ve Pendik Halkevi kökenliydi. Cengiz, ABC Koleji ve İstanbul Transit orkestralarında çalışmıştı. İlhan ise mayıs ayında tamamen dağılmış olan Erol Büyükburç ve grubunun bir elemanıydı.

Mayıs ayında klavyeci Turhan Yükseler ile birlikte stüdyoya giren grup, Aldırma Gönül Aldırma 45'liğini kaydetti. Bu plağın yayınlanması temmuzun son günlerini beklemek gerekse de yayınlanmasıyla birlikte satış rekorları kırması ve onlarca ödül kazandırması bu bekleyişi tamamen haklı çıkardı. Ardından, grubun 22-30 Ekim arasında Kıymayın Efendiler 45'liği için stüdyoya gireceği yazılsa da bu plak için 1978 yılını beklemek gerekti.

1978 - 1979: Danga’nın Ayrılışı ve Altın Plak
Büyük provaların ardından şubat ayında stüdyoya giren grup, Kıymayın Efendileri ve Ahmet Arif'ten besteledikleri Adiloş Bebe ile tam anlamıyla büyük bir aşama kaydetti. Ardından uzun soluklu bir Anadolu turnesine çıktı. Turneden iki gün önce İlhan'ın yerine Mustafa Sarışın gruba dahil oldu. Bu turne, Reyhanlı'daMehmet Emmiyi çalarken sağ cenahtan komando diye tabir edilen kişilerin saldırısına uğraması haricinde olumlu geçti.

Turnenin ardından kayıtları tamamlanan Kıymayın Efendiler 45'liği piyasaya sürüldü. Mart ayında yayınlanan bu plağın kayıtlarında, aslen elektro gitarı İlhan'ın çalmasına rağmen plağın arkasında Mustafa'nın ismi yazmaktadır. Çünkü İlhan, zorunlu eğitimden dolayı plak piyasaya çıkmadan önce gruptan ayrılmak zorunda kalmıştır.

Son zamanlarda Ayzer, konserle alkol kullanarak sarhoş şekilde çıkmaya başladı. Konserlerde utanç verici hareketler yaptığı ve grubun itibarını zedelediği düşünüldüğünden usta baterist, mayıs ayında gruptan çıkarıldı ve yerine Nur Moray alındı. 19 Kasım'da turneye çıkan grupta, bu kez Mustafa ayrıldı ve yerine Ahmet Yıldızalp alındı. Değişikliklerin hemen ardından bol provayla Çocuklar şarkısı kaydedildi ve Demar tarafından yayınlanan Çocuklarımıza uzunçalarında yer aldı.

Bu dönemde Akbayram'ın niyeti, Boşu Boşuna adlı ilk solo kaydını Boşu Boşuna 79 adıyla yeniden plak yapmaktı. Plağın diğer yüzünde ise Eşkiya Dünyaya Hükümdar Olmaz şarkısı yer alacaktı. Bu plağın kayıtlarına 3 aylık turnenin ortasında başlandı. Biten turne sonrasında Cengiz evlenip Almanya'ya gittiğinden ve Nur da müziği bıraktığından gruptan ayrıldı. Bunun üzerine Mustafa, bu kez bas gitarda gruba geri döndü ve bateriye de Saygun Arpalı geçti.

Grup, stüdyoya girerek adlı Nazım Hikmet'ten besteledikleri Gidenlerin Türküsü'nü ve daha önce kaydetmeyi düşündükleri Eşkiya Dünyaya Hükümdar Olmaz'ı plağa doldurdu. Kayıtlar esnasında Uğur Dikmen klavyesiyle, Mehmet Pervez de flütü ile gruba destek oldu. Bu 45'lik Nisan 1979'da yayınlandı.

1980'li yıllar
1980 - 1983: Darbenin Etkileri
Şubat 1980'de Mustafa'nın ülkeden ayrılması üzerine gruba Gündüz Ersoy geldi. Grup, yeni uzunçalar için çalışmalara başlayacağını söylese de turne ve sahne çalışmalarından dolayı hedeflenen kayıtlara bir türlü başlanamadı. Bir sürü konsere çıkan grup, turnelere çıkıp tüm ülkeyi dolaşarak konser rekoru kırdılar. Temmuz ayında yeni uzunçalarlarında Bitlis'te Beş Minare şarkısının bulunacağını söyleyen grup, 1982 yılında yayınlanacak Nice Yıllara Gülüm albümü için tek bir kayıt yapamadılar.

12 Eylül 1980 Darbesi'nden sonra İzmir Fuarı'nda çalışan grubun işine son verildi. Darbe sonrası Akbayram, iş bulmada ciddi zorluklar çekmesine rağmen Dostlar'la olan birlikteliğini zor da olsa korumaya çalıştı. Kasım ayında yeni bir şekil alan grubun tek farkı Saygun'un yerine önceden grupta çalışmış olan Nadir Uygun'un geri dönmüş olmasıydı. Ekip, yeni uzunçalar için kollarını sıvadı fakat bu uzunçalar için kayıt gerçekleştirilemedi. Bunun yerine 45'lik olarak çıkartılan Bu Yıl Benim Yeşil Bağım Kurudu - Bugün Bizde Bayram Varı plağa doldurdu.

Ardından Mete'nin askere gitmesiyle gruba, geçici olarak Ersen ve Dadaşlar'dan bağlamacı Rafet Yıldırım ve baterist Mehmet Gözüpek geldi. Mete'nin askeri bitirmesiyle geçici gelen Rafet ve Mehmet gruptan ayrıldılar. Baterist koltuğu boş kalan gruba Moğollar'da çalışmış Tufan Altan gelse de kısa süre grupta çalışıp ayrıldı.

Zamanla toparlanan ve kısmen maddi sorunları atlatan Akbayram, bu kez alabildiğine genç bir grup oluşturdu. Bu yeni formatta gitar, saz, bas, davul formülü terk edildi ve Murat Ses'ten sonra ilk defa gruba sürekli bir klavyeci dahil oldu. Elektro ve akustik gitarda Adnan Ergil, basta ve elektrikli kemanda Metin Özülkü, bateride eski eleman Saygun Arpalı ve klavyede ise Mehmet Oylumlu yer alıyordu. Darbenin etkisinde kalan grup, bu dönemde stüdyoya girmekte çok zorlandı. Birçok yasağa ve engellemeye maruz kalan grup, siyasi yasakların ardından zor da olsa dönüş albümü sayılan Nice Yıllara Gülüm albümüne imza attı.

Yaptıkları siyasal ve protest şarkılardan dolayı yasaklı sanatçılar arasındaydılar. Türkiye'nin o dönemdeki tek medya kuruluşu olan TRT'de yasaklanan grup, uzun süre boyunca susturulmaya ve konserleri sabote edilmeye çalışıldı. Zaman zaman konserlerinde enstrümanları ateşe verildi ve elektrikleri kesildi. Bunca zorluğu rağmen konsere devam ettiklerinden saldırılara maruz kaldılar. Hatta bir keresinde Akbayram, yasaklı şair Nazım Hikmet'ten şiir seslendirdiğinden hastanelik edilmişti.

Tüm yasaklara rağmen zoru başararak 1982’de albümün kayıtlarını yapmak için stüdyoya girdiler. Grup, beste çalışmaları için Murat Kalaycıoğlu ile anlaştı. Çeşitli Anadolu türküleri ve Kalaycıoğlu'yla beraber yapılan besteler progresif bir havayla okunup seslendirildi. Albüme son olarak, Akbayram’la birlikte 1970 yılında ilk grubu olan Siyah Örümcekler’de çalışmış olan Fuat Kanalan’ın bestesi Cana Kurban eklendi. Eş zamanlı olarak Türküola tarafından Türkiye ve yurt dışı basımı yapılan albüm satış rekorları kırdı ve grubun en bilindik albümleri arasına girdi.

Albüme ismini veren şarkı, Nazım Hikmet'in sevgilisi Münevver için yazdığı, Münevver'in Doğum Günü adlı şiirine aittir. Bu siyasi havanın yoğun olduğu dönemde Nazım Hikmet yasaklı şairler arasındaydı. Halkın ismini anmaktan bile çekindiği dönemde grup, albümlerine yasaklı şairden şiir koymaya hiç tereddüt etmedi. Hatta bir konserlerinde Nazım Hikmet’ten şiir okudukları için sahnede saldırıya uğradılar ve canlarını zor kurtardılar. Art arda gelen tehdit mesajlarına rağmen grup çizgisinden hiçbir zaman taviz vermeyeceğine ant içmişti.

Mehmet’in gruptan ayrılmasıyla Kasım 1982'de klavyeye, grup içinde Zeytin diye de hitap edilen Fırat Baydar dahil oldu. Metin de solo projelerine yoğunlaşınca Adnan'la birlikte gruptan ayrıldı. Tekrardan dağılmış olan gruba, elektro gitara İlkin Deniz ve bas gitara Nezih Öget geldi. Ardından yeni ekip, on beş günlük hazırlıktan sonra kırk günlük bir turneye çıktı.

Bu haliyle de kalıcı olamayan kadroya 1983'te, Türkiye'nin en iyi bas gitaristlerinden biri olarak kabul edilen İsmail Soyberk dahil oldu. Ayrıca önceden çalışmış olan Adnan, gruba geri döndü. İsmail'in grubun sürekli basçısı olduğunu söylemek güçtür. Dostlar'ın 80'li yıllarda Nice Yıllara Gülüm hariç tüm albümlerinde aranjörlük ve bas gitaristlik yapmasına rağmen, İstanbul harici konserlere katılmamaktadır. Bu nedenle gruba Anadolu konserlerinde çoğunlukla geçici müzisyenler eşlik etti. Bu süreç kısa süreliğine Murat Töz'ün gruba katılması ile çözümlenmiş olsa da, söz konusu istikrarsızlık sona ermedi.

1984 - 1987: Son günler
Yenilenmiş kadro, çıkış yılının ismin vermiş olduğu 1984 albümünü kaydetti. Albümün baskılarının arka yüzünde kadro bilgileri yanlış yazılmıştı. İsmail bas gitar çalmasına rağmen elektro gitar, Adnan elektro gitar çalmasına rağmen klavye, Fırat ise klavye çalmasına rağmen bas gitar çalmış gibi gösterilmiştir. Saygun Arpalı'nın bateride olduğu ise doğru şekilde yazılmıştır. 1984'ün ilkbaharında başlayan kayıtlar ise yaz ayında bitirildi.

Bu dönemlerde halk müziği enstrümanlarından büyük çoğunlukla desteği kesmiş olan grup, albümde çeşitli halk müziği ve yaylı çalgı orkestralarıyla anlaştı. Grup, yine çıkış yılının ismini verdiği 1985 albümünde de benzer çizgisini sürdürdü. Ardından grup için elektro gitara Berç Yenal, klavyeye Erkan Alpay ve flüte de Levent Altındağ dahil oldu.

Bu kadro, 1986'da Yeni Gelen Güne Türkü albümünde bulunda da plak ve konser kadroları arasında farklar görülmektedir. Albüm kayıtlarında klavyede Erkan bulunsa da konserlerde Fırat icra etti. Kasım ayında Hey Dergisi’ne verdiği röportajda Akbayram, grubunun geçim şartlarını şu şekilde dile getirdi: "Klavyecim (Fırat Baydar) dışında ekstraya giden yok. Kışın benden borç alıyorlar, yazın ödüyorlar olup bitiyor. Son zamanlarda stüdyo eşlik çalışmaları da oldu."

Kadro, 1987 yılında ise elektro gitara Onur Koğacıoğlu, bateriye Engin Gürkey, kemana ve tuşlu çalgılara Mertol Şalt ve bas gitara Mehmet Mustafa Bahpar gelecek şekilde şekillendi.

1988: Sona eriş
Albümde ve konserlerde çalan kadro farklılık göstermeye devam ediyordu. Basta İsmail, elektro gitarda Onur, klavyede yeni gelen Ayçan Tezel, kemanda Mertol Şalt ve bateride yeni gelen Cezmi Başeğmez, stüdyoya girerek Özgürlük albümünü kaydetti. Albüme pop müziği sanatçısı Banu Kırbağ konuk oldu ve Akbayram’la vokal yaptı.

Bu albüm, Akbayram'ın Dostlar ismini albümlerinden çıkardığı ilk çalışma oldu. Grubun adı artık albüm kapaklarında yer almasa da stüdyo kayıtlarında ve konserlerde ekibiyle devam etti. Bu ekibi Dostlar ismi altına topladı. Grubun son zamanlarındaki sürekli olarak devam eden üyeler arasındaki transferler ve değişiklikler grubun sonunun geldiğine bir işaretti. Bireysel müziğin yaygınlaştığı bu dönemde Akbayram, benzer sanatçılar gibi grup ekibine böylece son verdi. Bu albümden itibaren Dostlar ismini albümlerinden çekerek, çalışmalarını kendi adıyla yayınladı ve solo kariyerine devam etti.

Diskografi
Stüdyo albümleri
Edip Akbayram (1974)
Nedir Ne Değildir? (1977)
Nice Yıllara Gülüm (1982)
1984 (1984)
1985 (1985)
Yeni Gelen Güne Türkü (1986)

Teklileri
Değmen Benim Gamlı Yaslı Gönlüme (1973)
İnce İnce Bir Kar Yağar (1974)
Garip (1974)
Kolum Nerden Aldın Zinciri (1975)
Mehmet Emmi (1976)
Zalim (1976)
Aldırma Gönül Aldırma (1977)
Kıymayın Efendiler (1978)
Gidenlerin Türküsü (1979)
Bugün Bizde Bayram Var (1981)

Kaynakça
Dış bağlantılar