Boşlukların tanrısı

"Boşlukların tanrısı", 19. yüzyılda ortaya çıkan ve bilimsel anlayıştaki boşlukların Tanrı'nın varlığının göstergeleri olarak kabul edildiği fikrine dayanan teolojik bir kavramdır. Bu teolojik görüş, Tanrı'nın bilimsel bilginin bıraktığı boşlukları doldurduğunu ve bu boşlukların ilahi müdahale anlarını temsil ettiğini öne sürer.

Kavram, Tanrı'nın varlığına dair argüman üretmek için insan anlayışındaki boşluklara ve cehalete dayanması nedeniyle çeşitli çevrelerce eleştirilmiştir. Bilimsel bilgi ilerledikçe bu boşluklar daralma eğilimi gösterir ve bu da argümanı zayıflatır. Teologlar ve bilim insanları, inancı bilimsel bilgisizlik üzerine inşa etmenin özünde kusurlu bir onaylama önyargısı olduğunu ve ilahi eylemlerin doğal süreçlerin dışında değil, bizzat içinde aranması gerektiğini öne sürmüşlerdir.

Terimin kökeni
1880'lerden itibaren, Friedrich Nietzsche'nin Böyle Buyurdu Zerdüşt eserinde (İkinci Bölüm, "Rahipler Üzerine") "her boşluğa kendi sanrılarını, Tanrı adını verdikleri o boşluk doldurucuyu koydular" denmektedir. Kavram, tam olarak aynı kelimelerle olmasa da, 19. yüzyıl evanjelist yazarı Henry Drummond'un 1893 tarihli İnsanın Yükselişi (The Ascent of Man) adlı eserine kadar uzanır. Drummond, bilimin açıklayamadığı şeyleri Tanrı ile doldurulacak boşluklar olarak görenleri eleştirmiş ve tüm doğayı "içkin bir Tanrı'nın" eseri olarak benimsemeye çağırmıştır.

Bu kavram, 20. yüzyılda bilimsel ilerlemeler karşısında Tanrı'nın alanının daralmasını eleştiren teologlar tarafından sıkça dile getirilmiştir. Örneğin 1933'te Birmingham Piskoposu Ernest Barnes ve 1955'te matematik profesörü Charles Coulson, bilimin açıklayamadığı yerlerde devreye giren bir "boşlukların tanrısı" fikrinin, bilim ilerledikçe yok olmaya mahkûm olduğunu savunmuşlardır.

II. Dünya Savaşı sırasında, Alman teolog ve şehit Dietrich Bonhoeffer de bir Nazi hapishanesinde yazdığı mektuplarda bu duruma şu sözlerle dikkat çekmiştir:


Bir argüman türü olarak kullanımı
Boşlukların tanrısı safsatası terimi, bilinmeyen bir olguyu açıklamak için Tanrı'nın bir eyleminin varsayıldığı ve temelde argumentum ad ignorantiam safsatasının bir varyantı olan pozisyonları tanımlamak için kullanılır. Bu akıl yürütme bazen şu forma indirgenir:
Doğal dünyanın bir yönünün anlaşılmasında bir boşluk vardır.
Bu nedenle, bunun nedeni doğaüstü olmalıdır.

Örneğin, "Mevcut bilim hayatın tam olarak nasıl başladığını çözemediğine göre, buna Tanrı neden olmuş olmalıdır" şeklindeki bir argüman biyolojik bilimlerdeki boşlukların tanrısına örnek gösterilir. Akıllı tasarım yaratılışçılığının eleştirmenleri, savunucuları genellikle bu temel argüman türünü kullanmakla suçlamışlardır.

Eleştiriler
Bu ifade genel olarak aşağılayıcıdır ve bilimin (en azından şu an için) tatmin edici bir açıklama getirmediği olayları açıklamak için Tanrı'nın eylemlerini varsayma eğilimine yönelik doğrudan bir eleştiridir. Geleneksel olarak akademisyen Hristiyanlar tarafından öne sürüldüğü şekliyle "boşlukların tanrısı" argümanı, teizme veya Tanrı inancına karşı bir ifade olarak değil, zayıf veya temelsiz inanca karşı bir eleştiri olarak tasarlanmıştı.

Bununla birlikte, Tanrı inancını bilimsel bilgideki boşluklara dayandırmak hem teologlar hem de bilim insanları tarafından mantıksal bir safsata olarak görülerek eleştirilmiştir. Ateist olan Richard Dawkins, Tanrı Yanılgısı adlı kitabında yaratılışçıların bilgisizlik üzerinden boşluk arayışını şu sözlerle eleştirir:


Ayrıca bakınız
Deizm
Deus ex machina

Kaynakça