DDT

DDT (diklorodifeniltrikloroetan), renksiz, tatsız ve neredeyse kokusuz kristallerdir. Başlangıçta bir böcek ilacı olarak geliştirildi, çevresel etkileri nedeniyle ünlü oldu. DDT ilk olarak 1874 yılında Avusturyalı kimyager Othmar Zeidler tarafından sentezlendi. DDT'nin böcek öldürücü etkisi, 1939'da İsviçreli kimyager Paul Hermann Müller tarafından keşfedildi. DDT, II. Dünya Savaşı'nın ikinci yarısında böceklerden kaynaklanan hastalıklar olan sıtma ve tifüsün siviller ve askerler arasında yayılmasını sınırlamak için kullanıldı. Müller, 1948'de "DDT'nin birkaç eklembacaklıya karşı bir temas zehiri olarak yüksek etkinliğini keşfettiği için" Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'ne layık görüldü.

Kolayca vücut dokusundaki yağlarda çözülür ve gıda zincirinde birikmeye başlar. 1939 yılında keşfedilen DDT, dünyada en yaygın biçimde kullanılan böcek ilacıydı. Balıklar ve kuşlar için çok öldürücü olduğu anlaşıldı. Kuşların yumurtalarının kabuklarını zayıflattığı ve üremelerini sonuçsuz bıraktığı için az kalan birçok türün soyunun tükenmesine yol açacaktı. 1970'li yıllarda ABD ve Avrupa'da yasaklandı. DDT'nin zararlı olduğu Rachel Carson tarafından bulunmuştur. Ayrıca Türkiye'de de yasaklanmıştır.

Üretimi
DDT doğal olarak oluşmaz. DDT, Kloral ve iki eşdeğer Klorobenzen arasındaki asidik bir katalizör varlığında ardışık Friedel-Crafts reaksiyonları ile sentezlenir.
Tarihi
DDT ilk kez 1874 yılında Adolf von Baeyer'in gözetiminde Othmar Zeidler tarafından sentezlendi. Zeidler bileşiğe dimonochlorphenyltrichloräthan (dimonoklorofeniltrilkloroetan) adını verdi.

Daha ayrıntılı olarak 1929'da W. Bausch'un bir tezinde ve 1930'da sonraki iki yazısında anlatılmıştır.

"En az bir triklorometil grubuna sahip çoklu klorlu alifatik veya yağ-aromatik alkollerin" böcek öldürücü özellikleri, 1934 yılında Wolfgang von Leuthold tarafından bir patentte açıklanmıştır. Ancak DDT'nin böcek öldürücü özellikleri, çabaları nedeniyle 1948 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'ne layık görülen İsviçreli bilim adamı Paul Hermann Müller tarafından 1939 yılına kadar keşfedilmemişti.

DDT, 1940'lı ve 1950'li yıllarda kullanılan klor içeren pestisitlerin en iyi bilinenidir. Bu süre zarfında DDT kullanımı, Amerikan askerlerinin tropik bölgelerdeki hastalıklardan korunmasına yönelikti. Hem İngiliz hem de Amerikalı bilim insanları, özellikle piretrumun çoğunlukla Japonya'dan gelmesi nedeniyle erişimin daha zor olduğunu göz önünde bulundurarak, denizaşırı askerler arasında sıtma, tifüs, dizanteri ve tifo ateşinin yayılmasını kontrol etmek için onu kullanmayı umuyorlardı. DDT'nin gücünden dolayı, Amerikan Savaş Üretim Kurulunun onu 1942 ve 1943'teki askerî tedarik listelerine yerleştirmesi ve yurtdışında kullanım için üretimini teşvik etmesi çok uzun sürmedi. DDT heyecanı, Amerikan hükûmetinin, Amerikalıları Mihver güçleriyle ve böceklerle savaşırken tasvir eden posterler içeren reklam kampanyaları ve DDT'nin askerî kullanımlarını öven medya yayınları aracılığıyla açıkça ortaya çıktı.

1945 yılında DDT, tarımsal bir böcek ilacı olarak çiftçilerin kullanımına sunuldu ve Avrupa ve Kuzey Amerika'da sıtmanın ortadan kaldırılmasında rol oynadı. Bilim topluluklarındaki endişelere ve araştırma eksikliğine rağmen FDA, gıdada milyonda 7 parçaya kadar güvenli olduğunu belirtti. Hastalıkları kontrol altına almak ve gıda üretimini artırmak için DDT'yi piyasaya sürüp çiftçilere, hükûmetlere ve bireylere satmaya yönelik büyük bir ekonomik teşvik vardı. Program, Kuzey Amerika, Avrupa, eski Sovyetler Birliği ve Tayvan, Karayipler'in çoğu, Balkanlar, Kuzey Afrika'nın bazı kısımları, Avustralya'nın kuzey bölgesi ve Avustralya'nın büyük bir kısmında" hastalığı ortadan kaldırdı. Güney Pasifik ve Sri Lanka ve Hindistan'daki ölüm oranlarını önemli ölçüde azalttı.
ABD'de yasaklanışı
Ekim 1945'e gelindiğinde, DDT, Amerika Birleşik Devletleri'nde halka açık satışa sunuldu ve hem tarımsal pestisit hem de ev tipi böcek ilacı olarak kullanıldı. Kullanımı hükûmet ve tarım endüstrisi tarafından desteklense de, FDA farmakoloğu Herbert O. Calvery gibi ABD'li bilim adamları, 1944 gibi erken bir tarihte DDT ile ilişkili olası tehlikelere ilişkin endişelerini dile getirdiler.

Üretimi ve kullanımı arttıkça halkın tepkisi karışık oldu. DDT'nin "yarının dünyası"nın bir parçası olarak kabul edilmesiyle aynı zamanda, onun zararsız ve faydalı böcekleri (özellikle polen taşıyıcıları), kuşları, balıkları ve nihayetinde insanları öldürme potansiyeline ilişkin endişeler dile getirildi. Kısmen DDT'nin etkilerinin türden türe değişmesi ve kısmen de art arda maruz kalmanın birikerek büyük dozlarla karşılaştırılabilir hasara neden olabilmesi nedeniyle toksisite sorunu karmaşıktı. Bazı eyaletler DDT üzerine düzenlemeler getirmeye çalıştı. 1950'lerde federal hükûmet, kullanımıyla ilgili düzenlemeleri sıkılaştırmaya başladı.

1957'de The New York Times, New York'ta DDT kullanımını kısıtlamaya yönelik başarısız bir mücadeleyi bildirdi ve bu konu, popüler doğa bilimci-yazar Rachel Carson'un dikkatini çekti. The New Yorkerın editörü William Shawn, onu konu hakkında bir yazı yazmaya teşvik etti ve bu makale 1962'de Silent Spring adlı kitabına dönüştü. Kitapta, DDT de dâhil olmak üzere pestisitlerin hem yaban hayatını hem de çevreyi zehirlediği ve insan sağlığını tehlikeye attığı öne sürüldü. Silent Spring, en çok satanlardandı ve halkın buna tepkisi Amerika Birleşik Devletleri'nde modern çevrecilik hareketini başlattı. Ortaya çıktıktan bir yıl sonra, Başkan John F. Kennedy, Bilim Danışma Komitesine Carson'un iddialarını araştırmasını emretti.

1965 yılında ABD ordusu, vücut bitlerinin DDT'ye karşı kısmî direnç geliştirmesi nedeniyle DDT'yi askerî tedarik sisteminden çıkardı; onun yerini lindan aldı.

DDT, büyüyen kimyasal ve pestisit karşıtı hareketlerin ana hedefi hâline geldi ve 1967'de bir grup bilim adamı ve avukat, DDT'yi yasaklamak gibi özel bir hedefle "Çevre Savunması Fonu"nu (Environmental Defense Fund, EDF) kurdu. EDF, kimyasala karşı yürüttüğü kampanyada hükûmete yasaklama için dilekçe verdi ve dava açtı. Bu sıralarda toksikolog David Peakall alaca şahinlerin ve Kaliforniya akbabalarının yumurtalarındaki DDE düzeylerini ölçüyor ve artan düzeylerin daha ince yumurta kabuklarına sebep olduğunu buluyordu.

EPA, 1971-1972'de yedi ay boyunca bilim adamlarının DDT lehinde ve aleyhinde kanıtlar sunduğu duruşmalar düzenledi. 1972 yazında, DDT'nin çoğu kullanımının iptal edildiğini ve bazı koşullar altında halk sağlığı kullanımlarının muaf tutulduğunu duyuruldu.

1970'lerin sonlarında Amerika Birleşik Devletleri Çevre Koruma Ajansı, kimyasal olarak DDT'ye benzeyen pestisitler olan organoklorürleri de yasaklamaya başladı. Bunlar arasında aldrin, dieldrin, klordan, heptaklor, teksafen ve mireks yer alıyordu.

DDT'nin bazı kullanımları halk sağlığı muafiyeti kapsamında devam etti. Örneğin, Haziran 1979'da Kaliforniya Sağlık Hizmetleri Bakanlığı'na, hıyarcıklı vebanın pire vektörlerini baskılamak için DDT kullanmasına izin verildi. DDT, 300 tonun üzerinde ihracat yapılan 1985 yılına kadar Amerika Birleşik Devletleri'nde dış pazarlar için üretilmeye devam etti.

Uluslararası kısıtlamalar
1970'lerde ve 1980'lerde, 1968'de Macaristan'dan başlayarak çoğu gelişmiş ülkede tarımsal kullanım yasaklandı - ancak pratikte 1970 yılına kadar kullanılmaya devam etti. Bunu 1970'te Norveç ve İsveç, 1972'de Batı Almanya ve Amerika Birleşik Devletleri izledi, ancak 1984'e kadar Birleşik Krallık, DDT'yi yasaklamadı.

Batı Almanya'nın aksine, Alman Demokratik Cumhuriyeti'nde 1988 yılına kadar DDT kullanıldı. Özellikle 1982-1984 yılları arasında ormancılıkta büyük ölçekli uygulamalar önemliydi. Sonuç olarak, doğu Almanya orman topraklarındaki DDT konsantrasyonları, eski Batı Almanya eyaletlerindeki topraklarla karşılaştırıldığında hâlâ önemli ölçüde yüksektir.

1991 yılına gelindiğinde en az 26 ülkede hastalık kontrolü de dâhil olmak üzere toplam yasaklar uygulanıyordu; örneğin 1970'te Küba, 1980'lerde ABD, 1984'te Singapur, 1985'te Şili ve 1986'da Kore Cumhuriyeti.

2004 yılında yürürlüğe giren Kalıcı Organik Kirleticilere İlişkin Stockholm Sözleşmesi, çeşitli kalıcı organik kirleticilere küresel bir yasak getirmiş ve vektör kontrolü için DDT kullanımını kısıtlamıştır. Sözleşme 170'ten fazla ülke tarafından onaylandı. Sıtmaya yatkın pek çok ülkede, uygun maliyetli/etkili alternatiflerin bulunmaması nedeniyle tamamen ortadan kaldırılmasının şu anda mümkün olmadığını kabul eden sözleşme, Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) yönergeleri kapsamında halk sağlığı kullanımını yasaktan muaf tutuyor. Dünya Sağlık Asamblesi'nin 60.18 sayılı Kararı, DSÖ'nün Stockholm Sözleşmesi'nin DDT'yi azaltma ve nihai olarak ortadan kaldırma amacına bağlılığını taahhüt etmektedir.

Dünya çapındaki yasağa rağmen Hindistan'da, Kuzey Kore'de ve muhtemelen başka yerlerde de tarımsal kullanım devam etti. 2013 yılı itibarıyla, hastalık vektörlerinin kontrolü için tahminen 3.000 ila 4.000 ton DDT üretildi; bunların 2.786 tonu Hindistan'daydı.

Türkiye'deki durumu ve yasaklanma süreci
Türkiye'de DDT kullanımı, tarımsal zararlılarla mücadele ve sıtma gibi vektör kaynaklı hastalıkların yok edilmesi amacıyla 1950'li yıllardan itibaren yaygınlaştı. İlacın doğada bozunmaması, besin zincirinde birikmesi (biyoakümülasyon) ve insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerinin tespit edilmesi üzerine dünya geneline paralel olarak Türkiye'de de kısıtlama yoluna gidildi.

DDT'nin tarım alanlarında kullanımı, Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı tarafından aşamalı olarak durduruldu. 1980 yılında ilacın kullanımına kısıtlamalar getirildi; 1985 yılında ise tarımsal amaçlı kullanımı, üretimi, ithalatı ve satışı tamamen yasaklandı.

Türkiye, Kalıcı Organik Kirleticilere (KOK) ilişkin küresel bir antlaşma olan Stockholm Sözleşmesi'ni 2001 yılında imzaladı ve 2009 yılında onaylayarak taraf oldu. Bu sözleşme kapsamında DDT'nin ithalatı ve her türlü kullanımı uluslararası hukuki bağlayıcılıkla sonlandırıldı.

Resmi yasaklara rağmen, sonraki yıllarda yapılan saha çalışmalarında, yasadışı yollarla temin edilen veya eski stoklardan kalan DDT'nin kırsal kesimlerde kullanılmaya devam edildiği tespit edildi. Bu durum, kalıcı organik kirleticilerin ve özellikle ana molekülden daha zehirli olan DDE metabolitinin toprak ve su kaynaklarındaki varlığını uzun süre korumasına neden oldu.

Çevresel etkileri
DDT, organizmaları etkileyen uzun vadeli maruziyet kaynağı olarak hareket edebilen, toprak ve çökeltilere kolayca emilen kalıcı bir organik kirleticidir. Çevre koşullarına bağlı olarak toprağın yarı ömrü 22 günden 30 yıla kadar değişebilir. Kayıp ve bozunma yolları arasında akış, buharlaşma, fotoliz ve aerobik ve anaerobik biyolojik bozunma yer alır. Hidrofobik özellikleri nedeniyle, su ekosistemlerinde DDT ve metabolitleri suda yaşayan organizmalar tarafından emilir ve asılı parçacıklar üzerinde emilir, suda çok az çözünmüş DDT kalır. Parçalanma ürünleri ve metabolitleri olan DDE ve DDD de kalıcıdır ve benzer kimyasal ve fiziksel özelliklere sahiptir.

1974 yılında tıp araştırmacıları, New Brunswick'te yaşayan anneler ile Nova Scotia'da yaşayan anneler arasında insan sütündeki DDT varlığı açısından ölçülebilir ve anlamlı bir fark buldular; bunun nedeni "muhtemelen geçmişte böcek ilacı spreylerinin daha yaygın kullanılmasıydı".

Lipofilik özelliklerinden dolayı DDT, özellikle yırtıcı kuşlarda biyolojik olarak birikebilir. DDT, kerevit, su piresi, deniz karidesi ve birçok balık türü gibi deniz hayvanları da dâhil olmak üzere çok çeşitli canlı organizmalar için toksiktir. DDT, DDE ve DDD, yırtıcı kuşlar gibi zirvedeki yırtıcı hayvanların aynı çevredeki diğer hayvanlara göre daha fazla kimyasal yoğunlaşma ile besin zinciri boyunca büyür. Esas olarak vücut yağında depolanırlar. DDT ve DDE metabolizmaya dirençlidir; insanlarda yarı ömürleri sırasıyla 6 ve 10 yıla kadardır. Amerika Birleşik Devletleri'nde, 2005 yılında Hastalık Kontrol Merkezleri tarafından test edilen neredeyse tüm insan kan örneklerinde bu bileşikler tespit edildi, ancak çoğu kullanımın yasaklanmasından bu yana seviyeleri keskin bir şekilde düştü.

Uzun yıllardır yasak olmasına rağmen 2018 yılında yapılan araştırmalar DDT kalıntılarının Avrupa topraklarında ve İspanya nehirlerinde hâlâ mevcut olduğunu gösterdi.

Kaynakça