Ahmet Davutoğlu'nun başbakanlıktan istifa süreci

Ahmet Davutoğlu'nun başbakanlıktan istifa süreci, Ahmet Davutoğlu ve Recep Tayyip Erdoğan arasında yaşanan gerginlik sonucunda Davutoğlu'nun başbakanlık ve Adalet ve Kalkınma Partisi genel başkanlığı görevlerini bırakması ile sonuçlanmış süreçtir. Bu süreç, arka planını sunduğunu iddia eden Pelikan adlı bir grubun blog sitesinin adı ile özdeşleştirilip Pelikan Dosyası olarak da adlandırılmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kez bir başbakan; askerî darbe, gensoru ve seçim mağlubiyeti gibi sebepler dışında bir sebepten ötürü partisinin genel başkanlığını ve başbakanlığı bırakma kararı almıştır. Süreç, bazı yorumcular tarafından Saray Darbesi şeklinde de ifade edilmiştir.

Davutoğlu'nun başbakanlıktan istifa edeceğine dair çıkan söylentileri, genel başkanı olduğu AK Partinin Merkez Karar Yönetim Kurulunun (MKYK) kendisinin elinden il ve ilçe başkanı atama yetkisini alması takip etti.

4 Mayıs 2016 günü, Recep Tayyip Erdoğan ve Ahmet Davutoğlu arasında, Cumhurbaşkanlığı kaynakları tarafından "haftalık olağan görüşme" olarak açıklansa da rutin görüşme gününden bir gün önce Cumhurbaşkanlığı Sarayı'nda ikili bir toplantı yapıldı. Bu toplantıda bir süredir devam eden ikili arasındaki gerilimin sonucu olarak, Davutoğlu'nun doğrudan istifa etmesi yerine AK Partiyi kongreye götürmesi ve yeniden genel başkan adayı olmaması kararlaştırıldı.

Davutoğlu'nun başbakanlığı bırakmasından sonra Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın "güçlü başkan ve zayıf başbakan" modelini uygulayacak bir kişiyi başbakan olarak işaret edeceği belirtildi. 24 Mayıs 2016'da Binali Yıldırım, 65. Türkiye Hükûmetini kurarak başbakanlık görevine başladı.

Arka plan
AK Parti kurucusu ve eski genel başkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın, 2014 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimi sonucunda 12. cumhurbaşkanı seçilmesi ile birlikte Erdoğan'dan sonra Başbakanlığı ve parti genel başkanlığını kimin devralacağı sorusu gündeme geldi. 27 Ağustos 2014 tarihinde gerçekleştirilen, Adalet ve Kalkınma Partisi 1. Olağanüstü Büyük Kongresi'nde süreç sonuçlandı; kamuoyunda Abdullah Gül ve Binali Yıldırım gibi isimler konuşulurken o dönem Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı olarak görev yapan Ahmet Davutoğlu, AK Parti genel başkanlığına seçildi. Bu süreçte Recep Tayyip Erdoğan'ın özellikle "emanetçi değil, güçlü başbakan istiyorum" sözleri ön plana çıkartılmış ve Erdoğan sonrasına dair düşük profilli başbakan eleştirilerinin de önüne geçilmek istenmiştir.

Bazı yorumcular Davutoğlu'nun, Erdoğan'ın cumhurbaşkanı sıfatıyla devam eden ve başkanlık sistemini getirmeyi de içeren siyasi gündemine itaatkâr bir yaklaşım içinde olacağını iddia etti. Ancak, 20 aylık bir zaman diliminde, genel başkanlık ve Başbakanlık koltuğunda olan Ahmet Davutoğlu ile görevi devraldığı Cumhurbaşkanı Erdoğan arasında bir dizi görüş ayrılığı yaşanmış ve süreç Başbakan Ahmet Davutoğlu'nun, 5 Mayıs 2016 tarihinde aldığı olağanüstü büyük kongre kararı ile sonuçlanmıştır.

Erdoğan'ın Bakanlar Kurulunu toplaması
Erdoğan Bakanlar Kurulunu Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nde ilk defa Ocak 2015'te kendi başkanlığında toplamış ve bu toplantı öncesi verilen fotoğrafta Davutoğlu asık bir suratla fotoğraf vermişti. Anayasal olarak cumhurbaşkanının Bakanlar Kurulunu toplama yetkisi olsa da olağandışı durumlar hariç bu yetki hiç kullanılmamıştı. Erdoğan'ın Bakanlar Kurulunu toplaması Davutoğlu üzerindeki etkisini yitirmesi sonucu Davutoğlu'na bir mesaj verme amacı olduğu iddia edildi.

Haziran 2015 genel seçimleri
2015 genel seçimleri öncesinde Davutoğlu'nun kendisinin ve Bülent Arınç, Abdullah Gül gibi bazı eski AK Parti ileri gelenlerinin istekleri doğrultusunda bazı adayları milletvekili listesine koyması üzerine Erdoğan'ın Davutoğlu'na sert bir şekilde müdahale ettiği iddia edilmişti. Bülent Arınç, Çözüm Süreci noktasında Erdoğan'ı hükûmete müdahale etmekle suçlamış ve Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Melih Gökçek ile de polemik yaşamıştı.

Hakan Fidan krizi
Millî İstihbarat Teşkilatı müsteşarı Hakan Fidan'ın, Başbakan Ahmet Davutoğlu ile istişare ederek Haziran 2015 Türkiye genel seçimleri için milletvekilliğine aday olmasına Cumhurbaşkanı Erdoğan "Kırgınım" diyerek karşı çıktı. Erdoğan: "Ben bunu da açık sözlü olarak değerlendirmek isterim. Ben adaylığına olumlu bakmıyorum. Bunu Sayın Başbakan'a da söyledim. Adaylığını kabul etmek veya onu aday olarak göstermek, o Sayın Başbakan'ın takdiridir, ona da benim karışma yetkim yok, böyle bir hakkım da yok." dedi. Erdoğan'ın bu açıklamaları üzerine Millî İstihbarat Teşkilatı Müsteşarı Hakan Fidan adaylığını geri çekip, müsteşarlık görevine devam etmiştir.

Koalisyon Hükûmeti
Ahmet Davutoğlu'nun genel başkanlığı sırasında Haziran 2015 seçimleri ile AK Parti tek başına iktidarı kaybetti. Koalisyon kurulması için diğer partilerle görüşmelerin başladığı bu süreçte Ahmet Davutoğlu koalisyon kurulmasından yana bir tavır sergiledi ve Cumhuriyet Halk Partisi başta olmak üzere, diğer muhalefet partileri ile de koalisyon görüşmeleri gerçekleştirdi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise koalisyon ile ilgili, "Koalisyon olup olmayacağı görülecek. Ama son 20-30 yıla bakınca en uzun süreli koalisyon üç buçuk sene sürmüş. Ondan önce 16 ay süren koalisyon bile var. Bunlardan ülkemiz için fayda bekliyorsak boşuna bekliyoruz." sözleri ile koalisyon hükûmetine sıcak bakmadığının sinyallerini verdi.

Barış İçin Akademisyenler
Türkiye'nin güneydoğu illerinde devam eden çatışmalar ve operasyonlar sonucu ilân edilen sokağa çıkma yasaklarının ve şiddetin son bulmasının temenni edildiği, Barış İçin Akademisyenler bildirisine imza atan akademisyenlerin tutuklanması ile ilgili olarak Başbakan Ahmet Davutoğlu:

"Ben prensip olarak hüküm verilene kadar eğer herhangi bir hukuki zorunluluk yoksa, insanların tutuklu yargılanmalarına karşıyım. Sonunda beraat olursa, özgürlüklerin kısıtlanması geri ödenemeyecek bir haktır. Bana en büyük cezayı versinler, ama konuşma, yürüme özgürlüğümü elimden almasınlar. 28 Şubat'ta baskılar yaşamış bir akademisyen olarak söylüyorum: Düşüncenin hiçbir türüne sınır getirilmesini kabul edemem. Boğaziçi Üniversitesindeki o akademisyen (Esra Mungan) geçmişte başörtü yasağına da karşı çıkan bir isim. Onunla ilgili olumsuz kanaatim yok. Aksine özgürlükçü tutumunu duymuş olduğum bir isim. O parçalanmış bedenleri gördükten sonra hâlâ bir akademisyen o bildiriyi PKK'yı eleştirmeden okuyorsa, ben onunla ayrı bir düzlemde tartışır, mücadelemi veririm. Hukuki konu ayrıdır." diyerek karşı çıkmıştır.

Temmuz 2015 itibarıyla PKK, DHKP-C ve IŞİD faaliyetlerinin tüm ülkede tırmanması ve karşı operasyonların başlaması sonucu Başbakan Ahmet Davutoğlu "Halkın çözüm sürecinden beklediği şey, silahların tümüyle terk edilmesi. Böyle bir şey olursa, 2013 Mayıs'ına dönülürse, o zamanki gibi PKK tüm silahlı unsurları Türkiye dışına çıkarıp ülke içinde tek bir silahlı unsur kalmazsa, her şey konuşulabilir" dedi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise terör ile mücadele konusunda: "Ortada müzakere edecek de görüşecek de bir konu yoktur. Artık geçti, duramayız. Şimdi işi bitireceğiz, her şeyi bağlayacağız. Ortada müzakere edecek de görüşecek de bir konu yoktur. Artık 3. bir yol kalmamıştır. Neyi deneyeceğiz daha." diyerek Başbakan Ahmet Davutoğlu ile görüş ayrılığını ortaya koymuştur.

Pelikan Dosyası
1 Mayıs 2016'da "Pelikan Dosyası" adı altında yayınlanan anonim bir blogda Davutoğlu'nun Erdoğan'a ihanet ettiği ve istifa etmesi gerektiği savunuldu. Blog'da Davutoğlu ile Erdoğan arasındaki 27 gerilim noktası listelendi. Davutoğlu, Meclisteki son grup toplantısında Pelikan Dosyası'na isim vermeden değinerek "Gerekirse makamı ayağımın altına alırım; sanal şarlatanların oyunlarına izin vermem." sözlerini söyledi. Cumhuriyet, bu konuşmayı Davutoğlu'ndan istifa sinyali olarak yorumladı.

Pelikan dosyasının iddia ettiği 27 anlaşmazlık konusu aşağıdaki gibidir:
Erdoğan, Davutoğlu'nun başbakan olduktan kısa süre sonra uygulamak istediği "şeffaflık yasası"na karşı çıktı ve tasarının yasallaşmasını durdurdu.
Davutoğlu'nun 17-25 Aralık yolsuzluk ve rüşvet operasyonlarında adı geçen dört eski AK Parti'li bakan Egemen Bağış, Zafer Çağlayan, Muammer Güler ve Erdoğan Bayraktar'ın Yüce Divan'a gönderilmesi taraftarı oldu. Sonradan AK Parti milletvekillerinin karşı oylarıyla dört eski bakanın Yüce Divan'a gitmesi engellendi.
Davutoğlu, Millî İstihbarat Teşkilatı (MİT) Müsteşarı Hakan Fidan'ın Haziran 2015 genel seçimleri için milletvekili adayı olmasından sorumluydu ancak Erdoğan, Fidan'ın milletvekilliğini istemeyince Fidan adaylıktan çekilerek tekrar MİT müsteşarlığı görevine döndü.
Davutoğlu, Çözüm süreci sırasındaki müzakerelerin sonucu olan Dolmabahçe Mutabakatı'nın halka açıklanmasına izin verdi. Erdoğan tarafından bildirinin 'İzleme Komitesi' kısmına eleştiriler yapıldı ve çok uzun süre geçmeden çözüm süreci tamamen sona erdirildi.
Davutoğlu, Erdoğan'ın Dolmabahçe Mutabakatı'na müdahale etmesini eleştiren Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç'ı destekledi.
İlişkiler Davutoğlu'nun, Erdoğan'a yaptıkları eleştirilerle bilinen medya ve haber kaynaklarına basın açıklaması yapması ve röportaj vermesi yüzünden soğuklaştı.
İki siyasetçi arasındaki gerginlik, Davutoğlu'nun Haziran 2015 seçiminden sonra halkın başkanlık sistemini getirmek için kendilerine yetki vermediğini söylemesiyle arttı.
Davutoğlu, koalisyon hükûmeti sonucu çıkan Haziran 2015 seçiminden sonra AK Parti'ye koalisyon için Erdoğan'ın ailesinin (özellikle oğlu Bilal Erdoğan'ın yolsuzluk iddialarıyla ilgili olarak) yargılanması koşulunu getiren Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) Genel Başkanı Devlet Bahçeli'yi destekledi.
Davutoğlu ile Erdoğan arasında Haziran 2015 seçimi sonrasında AK Parti'nin koalisyon hükûmeti kurup kurmamasına ya da erken seçime gidilmesine dair çıkan genel anlaşmazlık da dosyaya dahil edildi.
Davutoğlu, kendisini destekleyen gazeteleri de içeren bir medya ağı kurmakla suçlandı.
Davutoğlu ayrıca bazı Erdoğan yanlısı basın unsurlarını sansürlemekle suçlandı.
Davutoğlu yanlısı haber kuruluşlarının kurulmasının, ulusal bütçeden Başbakanlık Ofisine doğrudan ödenen ve miktarı açıklanmayan bir ödenekle finanse edileceği ortaya çıktı.
Davutoğlu ve Erdoğan'ın, Eylül 2015'te düzenlenen AK Partinin 5. Olağan Kongresi'nde AKP Merkez Karar ve Yürütme Kurulu (MKYK) seçimlerinde kimin aday olacağı konusunda tartıştıkları iddia edildi. Erdoğan'ın destekçisi Binali Yıldırım, Davutoğlu Erdoğan'ın taleplerine boyun eğene kadar olası bir liderlik adaylığı için imza topluyordu.
Davutoğlu'nun siyasi dokunulmazlıkların kaldırılmasına yönelik girişimleri ve bu konudaki önerilerle ilgili Halkların Demokratik Partisi (HDP) ile istişare kararı, Erdoğan ile arasındaki gerginliği daha da artırdı.
Erdoğan'ın, Davutoğlu'nun PKK 2013'teki duruma geri dönerse hükûmetinin çözüm sürecini yeniden başlatabileceğini iddia etmesine şiddetle itiraz ettiği iddia edildi.
Ayrıca Davutoğlu, "Paralel devlet (Gülen Hareketi) fabrika değerlerine dönerse her şey yoluna girecek" diyen bir AKP milletvekiline karşı çıkmadığı için eleştirildi.
Davutoğlu'nun, Erdoğan'ın kendisini eleştiren bir Alman videosunun sansürlenmesini talep etmesine yanıt olarak Avrupa Parlamentosu Başkanı Martin Schulz'un Erdoğan'ı "otoriter" olarak nitelendirmesine karşı eleştiri getirmediği iddia edildi.
Benzer şekilde Erdoğan, Schulz'un Davutoğlu'nun başbakan olarak Avrupa Birliği ile müzakerelerde Türk hükûmetinin resmi temsilcisi olarak tanınacağını iddia etmesi üzerine Davutoğlu'nu cumhurbaşkanlığını savunmadığı için suçladı.
Cumhurbaşkanlığı, Avrupa sığınmacı krizi sırasında Türk vatandaşlarının Avrupa Birliği'ne vizesiz girişine ilişkin müzakerelerde Davutoğlu tarafından danışılmadığını iddia etti. Davutoğlu, Erdoğan'a şüpheyle yaklaşan Avrupa medya kuruluşlarını eleştirmediği için de suçlandı.
Davutoğlu ile Erdoğan arasında, ABD'nin resmi ziyaretinde ABD Başkanı Barack Obama ile kim görüşecek konusunda rekabet olduğu bildirildi.
Davutoğlu'nun, Erdoğan'a karşı kendisini desteklemeleri için AK Partinin en ünlü sosyal medya trollerinden bazılarını (AKtroller olarak bilinir) işe almaya çalıştığı iddia edildi.
Davutoğlu'na yakın danışmanlar ve gazeteciler, PKK ile müzakerelerin yeniden başlamasını desteklemekle suçlandı.
Davutoğlu ve Erdoğan'ın, tutuklanan gazeteciler Can Dündar ve Erdem Gül'ün gözaltında yargılanıp yargılanmaması konusunda anlaşamadıkları iddia edildi.
Davutoğlu, Haziran 2015 seçimlerinden kısa bir süre önce Arınç'ı Manisa'da düzenlenen "halka açık açılış" mitingine davet etti.
Davutoğlu'nun Erdoğan ile ilişkileri, Erdoğan'a karşı eleştirel tavırlarıyla bilinen Taraf gazetesini ziyaret etmesinin ardından daha da kötüleşti.
Erdoğan'ın Davutoğlu'nun yüksek bürokratik pozisyonlara atamak istediği bazı isimleri engellediği iddia edildi.
Davutoğlu, Türkiye'nin güneydoğusunda barış çağrısı yapan bir bildiriyi imzaladıkları için tutuklanan 1.100 akademisyenin gözaltına alınmaması gerektiğini söylediği için Erdoğan'ı kızdırdığı iddia edildi.

Sonuç
Davutoğlu'nun yetkilerinin AK Parti MKYK'da alınması
29 Nisan 2016 tarihinde yapılan AK Parti MKYK'sında alınan kararla, genel başkanın "il ve ilçe başkanı atama yetkisi" MKYK'ya verildi. Bu toplantıda alınan kararın toplantıdan önce Erdoğan'a yakın üyeler tarafından alındığı ve toplantı sırasında Davutoğlu'na imzalatıldığı iddia edildi.

Davutoğlu'nun görevi bırakma kararı
4 Mayıs 2016 günü, Recep Tayyip Erdoğan ve Ahmet Davutoğlu arasında Cumhurbaşkanlığı Saray'da Cumhurbaşkanlığından yapılan açıklamaya göre "olağan" ikili bir toplantı yapıldı. Ancak toplantı olağan görüşmeden bir gün önce yapılmıştı ve 1 saat 40 dakika sürdü. Bu toplantıda Davutoğlu'nun doğrudan istifa etmesi yerine AK Parti'yi kongreye götürmesi ve yeniden genel başkan adayı olmaması kararlaştırıldı.

5 Mayıs 2016 günü 1 Kasım seçiminden sonra sadece 6 ay görev yapmasını nazara vererek "4 yıllık sürenin daha kısa sürmesi benim tercihim değildir. Zarurettir" şeklinde bir açıklama yaptı ve AK Partiyi 22 Mayıs'ta yeni Genel Başkan seçimi yapması için 2. Olağanüstü Büyük Kongre'ye çağırdı.

Ahmet Davutoğlu'nun Recep Tayyip Erdoğan ile arasındaki gerginliğin sonucunda istifa karar alması bazıları tarafından Saray Darbesi şeklinde ifade edilmiştir.

2. AK Parti Olağanüstü Kongresi
Uluslararası medya yorumcuları Davutoğlu'nun istifasını Erdoğan'ın Türkiye'yi başkanlık sistemine çevirmekteki en küçük fikir ayrılıklarına dahi tahammülünün olmadığı şeklinde yorumladı.

Yerel ve uluslararası yorumcular, 2. AK Parti Olağanüstü Kongresi'nde genel başkan seçilmesi için Erdoğan'ın yeni işaret edeceği başbakan adayının kendi düşüncesi ile tamamen uyumlu ve onun ajandasını yerine getirecek bir kişi olacağını iddia ettiler. Bu adaylar arasında Erdoğan'ın damadı Berat Albayrak veya kendine yakın isimlerden Binali Yıldırım, Mustafa Şentop, Mehmet Müezzinoğlu, Efkan Âlâ ve Bekir Bozdağ'ın isimleri geçmektedir. Yorumcular, bunlara ek olarak Davutoğlu'nun istifasıyla Erdoğan'ın başkanlık sistemini "De facto" olarak uygulamaya koyduğunu, bundan sonra gelecek başbakanın Erdoğan'ın emirlerinin uygulamaya koymaktan başka bir işlevinin olmayacağını iddia ettiler.

Tepkiler
İstifa kararının hemen sonrasında Türk lirası, Amerikan doları karşısında sert bir düşüş yaşayarak USD/TL döviz kuru 2.97'ye kadar çıktı. Kredi derecelendirme kuruluşu Moody's Davutoğlu'nun istifası ve olağan siyasi belirsizliklerin Türkiye'nin kredi notuna negatif etki edebileceği açıklaması yaptı.

Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, Başbakan Ahmet Davutoğlu'nun kongre kararı alması ile ilgili olarak:

"Başarılı sonuçlar almıştır. Meşruluğu tartışılmamıştır. Davutoğlu'nu başbakanlık koltuğuna millî irade getirmiştir. Ancak bir kişinin iradesiyle koltuğundan ayrılmak zorunda kalmıştır. o bir kişi 4 Mayıs Saray darbesinin gerçekleştiren kişidir. Davutoğlu darbeye boyun eğerek dikta yönetimine zemin hazırlamıştır. Yapması gereken direnmeliydi. Demokrasi adına Davutoğlu'nu savunmak bize düştü. AK Parti'nin bütün kadrolarının darbeyi kabullenmiş olması acı verici tablodur. Demokrasilerde darbeler desteklenmez direnilir. Davutoğlu maalesef bunu yerine getirememiştir. 4 Mayıs darbesi AK Parti iç sorunu değildir. Hükümete karşı yapılmıştır. Darbeyi yapanlar şunu unutmasınlar CHP olduğu sürece amaçlarına ulaşamayacaklar. Darbecileri yeneceğiz." dedi.

Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkan yardımcısı Sezgin Tanrıkulu ise Davutoğlu dönemini Türkiye'nin en kanlı 21 ayı olarak ifade etmiştir.

Amerika Birleşik Devletleri adına konuşan Beyaz Saray sözcüsü Josh Earnest, Ahmet Davutoğlu'nun kararını değerlendirirken:

"Başbakan ABD'nin iyi bir ortağıydı ve onun liderliğini takdir ettik. Açıkçası o ve başkan yardımcısı, ülkelerimiz için önemli olan çeşitli konularla ilgili sürekli olarak iletişim içindeydi." dedi.

Kaynakça