Duruma bağlı bellek

Duruma bağlı bellek veya duruma bağlı öğrenme, insanların fiziksel veya zihinsel durumlarının kodlama ve hatırlama zamanında aynı olması durumunda daha fazla bilgiyi hatırlamasıdır. Duruma bağlı bellek, hem sentetik bilinç durumları (psikoaktif ilaçların etkileri altında olduğu gibi) hem de ruh hali gibi organik bilinç durumlarında kullanımı açısından yoğun bir şekilde araştırılmaktadır. Duruma bağlı bellek, bağlama bağımlı belleğe oldukça benzer görünse de bağlama bağlı bellek, bireyin dış ortamını ve koşullarını (çalışma ve sınava girmek için kullanılan oda gibi) içerirken; duruma bağlı bellek, bireyin içsel belleği ve koşulları (madde kullanımı veya ruh hali gibi) için geçerlidir.

Araştırmanın tarihi
1784 yılında, Marquis de Puységur adlı bir Fransız aristokrat, insanların hipnotik duruma getirilip uyandıklarında, kendilerine söylenenleri hatırlamadıklarını fark etti. Ancak, hipnoza geri döndüklerinde hipnoz durumundayken olan her şeyi hatırlayabileceklerdi.

1910'da Morton Prince uyandığımızda rüyalarımızı hatırlamakta güçlük çekmemizin sebebinin rüyaları hatırlayamamamız değil, rüyaların gerçek dünyadan farklı olmasından kaynaklandığını öne sürdü. Bu sonuç, köpeklerin tepkileri hatırlama yeteneklerinin bilinç durumlarıyla bağlantılı olduğunu gösterdi. Girden ve Culler'in araştırması, bir organizmanın hafızayı kodlama yeteneği üzerindeki bilinç durumunun etkilerinin daha fazla araştırılması için kapıyı açtı.

Bu keşfin ardından diğer araştırmacılar, farklı koşulların yanıtları veya bilgileri öğrenme ve hatırlama yeteneği üzerindeki etkisini incelediler. 1964'te Donald Overton, Girden ve Culler'in 1937 deneyine doğrudan yanıt olarak bir çalışma yaptı. Çalışma, sodyum pentobarbitalin sıçanların öğretilen tepkileri öğrenme ve hatırlama yetenekleri üzerindeki etkilerini test etti. Bu sıçanlar madde verilen ve madde verilmeyen (kontrol grubu) olmak üzere rastgele iki gruba ayrıldı ve daha sonra basit bir labirent içine yerleştirilerek elektrik çarpmasından kaçmaları öğretildi Overton, 25 mg sodyum pentobarbital uygulanan farelerin sonrasında ilaç verilmeden labirente yerleştirildiğinde uygun kaçış yanıtını hatırlayamadıklarını keşfetti. Bununla birlikte, aynı sıçanlar bir kez daha sodyum pentobarbital uygulanarak labirentin içine yerleştirildiğinde kendilerine öğretilen kaçış tepkisini hatırladılar. Benzer şekilde, Overton bir sıçana kontrol koşulu altında (sodyum pentobarbital uygulanmadığında) kaçış tepkisini öğrettiğinde ve sonrasında sıçanın ilaç verilerek öğrendiği tepkiyi uygulaması istendiğinde bu davranışı hatırlayamadığı gözlemlendi. Sonuçlar sıçanların hem sodyum pentobarbital maddesinin var olduğu durumda hem de kontrol durumunda, ilk öğrendikleri koşulla tepki koşulu aynı olduğunda cevapları daha etkili biçimde uyguladıklarını gösterdi. Bu fikirle ilgili olarak, çalışma "belirli bir ilacın etkisi altında öğrenilen bir tepki, daha sonra ancak o ilaç durumu eski haline getirildiğinde maksimum güçle yeniden ortaya çıkacaktır" dedi.

1969'da Hoine, Bremer ve Stern iki ana bölümden oluşan bir test yaptılar. Katılımcılara çalışmaları için zaman verildi ve testten hemen önce 10 ons (295.74 ml) Votka tüketmeleri istendi. Ertesi gün aynı şeyi yaptılar, ancak bazıları alkol etkisindeyken diğerleri ise ayık kaldı. Sonuçlar, öğrencilerin alkol etkisinde olup olmamalarının sonuçları etkilemediğini, sonucu etkileyen etkenin çalıştıkları ve test edildiklerinde içinde bulundukları durumun aynı olup olmaması olduğunu ortaya koydu. Başka bir deyişle, okurken alkol etkisinde olan katılımcılar aynı durumda teste girmeleri durumunda daha yüksek sonuçlar elde ettiler. Çalıştıklarında ayık oldukları durumda ise, o zaman en iyi sonuçlarını ayıkken aldılar. Bu fenomen otuz yıldan fazla bir süre sonra incelenmeye devam etti. 2004 yılında Mohammad-Reza Zarrindast ve Ameneh Rezayof, hafızanın ve öğrenmenin morfinden nasıl etkilendiğini görmek için fareler üzerinde çalıştı. Farelerin morfinin etkisi altında bir tepki öğrendiğinde, daha sonra bunu en verimli şekilde morfinin etkisi altında gerçekleştirdiklerini buldular. Fareler tepkiyi morfin olmadan öğrendiği zaman ise aynı şekilde ayıkken en iyi şekilde hatırladılar. Bununla birlikte, morfinin etkisi altında tepkinin öğretildiği fareler için ilaç bir kez etkisini yitirdikten sonra amnestik etkilere maruz kaldılar yani öğrenilen yanıtı artık hatırlayamıyorlardı.

Bu çalışmaların her birinin sonuçları, duruma bağlı bir bellek olgusunun varlığına işaret etmektedir. Duruma bağlı belleğin veya duruma bağlı belleğin gerçekleşebileceği diğer durumların sonuçlarının daha fazla keşfedilmesi için konuyla ilgili araştırmalar günümüzde de yapılmaya devam ediyor.

1979'da Reus, Post ve Weingartner, bir kişi depresyondayken geçmişte mutlu oldukları bir zamanı düşünmenin neredeyse imkansız olduğunu buldular. Ne kadar uzun süre depresyonda kalırlarsa, görev o kadar imkansız hale gelmekteydi. Bunu, kişinin nasıl hissettiğini kontrol altına alan zihne bağladılar. Depresyondayken kişi sefaletten başka bir şey hissedemezdi, bu nedenle, depresyondan önceki ve sonraki yaşamları böyle olmalı.

Biyolojik fonksiyonlar ve açıklayıcı mekanizmalar
Duruma bağlı bellek, temel olarak beyindeki belirli bir sinaptik yolun güçlendirilmesinin ürünüdür. Nöral sinaps, kimyasal sinyallerin bir nörondan diğerine geçmesine izin veren beyin hücreleri veya nöronlar arasındaki boşluktur. Nörotransmitter adı verilen kimyasallar bir hücreden ayrılır, sinaps boyunca hareket eder ve bir sonraki nöron tarafından bir nörotransmitter reseptörü aracılığıyla alınır. Bu, iki nöron arasında sinir yolu adı verilen bir bağlantı oluşturur. Bellek, bir nöronu diğeriyle ilişkilendiren bu nöral yolların güçlendirilmesine dayanır. Bir şey öğrendiğimizde, beyindeki nöronlar arasında kimyasal sinyaller aracılığıyla iletişim kuran yeni yollar oluşur. Bu hücreler, beyindeki belirli kimyasal koşullar altında belirli sinyaller gönderme geçmişine sahipse, benzer koşullar altında en etkili şekilde çalışmak üzere hazırlanırlar.

Maddeler
Araştırmalar, duruma bağlı bellekte çok sayıda maddenin rol oynadığına dair kanıtlar göstermiştir. Örneğin, Ritalin gibi uyarıcılar, hiperaktif bozukluğu olan çocuklarda duruma bağlı bellek etkisi meydana getirebilir. İlaveten, morfin, kafein ve alkol gibi diğer maddelerle ilgili olarak da duruma bağlı bellek etkileri bulunmuştur.

Alkolün etkileri üzerine önemli miktarda araştırma yapılmıştır. Araştırmalar, bireylerin yeniden ayık olduklarında sarhoş olduklarında öğrendikleri bilgileri hatırlama olasılıklarının daha düşük olduğunu gösteriyor. Bununla birlikte, sarhoşken öğrenilen bilgiler veya oluşturulan anılar, kişi benzer bir sarhoşluk durumundayken en etkili şekilde geri çağrılır.

Alkolizm, duruma bağlı belleği de geliştirebilir. Araştırmacılar, hem alkolik hem de alkolik olmayan denekler üzerinde alkolün duruma bağlı bellek etkilerini karşılaştıran bir çalışmada, alkolik deneklerin hatırlama ve serbest çağrışım görevlerinde duruma bağlı bellek için daha büyük etkiler gösterdiğini buldular . Bunun nedeni, alkolün daha iyi çağrışımlar oluşturması değil, alkolizmi olan kişinin yaşamının daha büyük bir bölümünü alkolün etkisi altında yaşamasıdır.

Esrarın etkileri, bireyin kodlama ve/veya hatırlama sırasında içinde bulunduğu durumdan bağımsız olarak bilgiyi hatırlama bilişsel yeteneği ile ilgili net olmayan sonuçlar göstermiştir. Bir çalışmada, farklı seviyelerde THC maruziyeti olan çok sayıda süjeye bu bileşiğin bir dozu verildi ve hafıza işleviyle ilgili görevleri yerine getirmeleri istendi. Nihai sonuçlar, esrar ve duruma bağlı hafıza hakkında güçlü bir tartışma yapmak için yeterli kanıt üretemedi.

Ruh hali
Yıllar boyunca, sarhoş insanların, sarhoş olduklarında ne yaptıklarını hatırlamadıkları, çünkü bir öfori halinde oldukları varsayılmıştır. Oysa günlük yaşamda ortalama bir insan o kadar mutlu değildir. Tekrar sarhoş olana ve o yüksek ruh haline ulaşana kadar, birkaç gece önce yaptıklarını bir araya getirmeye başlayamazlar.

Ruh halinden etkilenen duruma bağlı bellek, psikolojik alanda bazı tartışmaların konusu olmuştur. Araştırmalar, bellekte duygudurum bağımlılığının varlığına dair kanıtlar gösteriyor gibi görünse de, daha sonra araştırmacılar, sonuçların aslında kişinin durumuyla ilgili daha fazla bilgiyi hatırladığı bir fenomen olan duygudurum uyumlu belleğin sonucu olduğunu öne sürdüklerinde bu soru gündeme geldi. Örneğin, nezle olduğu sırada bir kelime listesi öğrenmesi istenen bir kişi, daha sonra öğrendiği kelimeleri hatırlaması istendiğinde, hastalığıyla ilgili "doku" veya "tıkanıklık" gibi daha fazla kelime hatırlayabilir. Araştırmacılar o zamandan beri ruh haline bağlı bellek hakkındaki gerçeği ortaya çıkarmak için deneyler yapıyorlar, ancak bu tür çalışmalarda güvenilmezliği tamamen ortadan kaldırmak zor.

Bazı araştırmalar, özellikle de depresyon ve mani olmak üzere, zaman içinde genellikle duygudurum uç noktaları arasında bocalayan bipolar bozukluğu olan bireylerde, duyguduruma bağlı belleğin varlığını araştırmıştır. 1977'de, bipolar bozukluğu olan bireylerin, sözel çağrışımlar öğrenildiğindeki durumlarına benzer bir ruh hali içinde olduklarında, sözel çağrışım testinde daha iyi performans gösterdikleri bulunmuştur. 2011'deki daha yakın tarihli bir çalışma, benzer şekilde bipolar bozukluğu olan bir grup bireyi inceledi ve görsel bir görevde (mürekkep lekelerinin tanınması) duyguduruma bağlı hafıza için kanıt buldu. Deneklerin, bu mürekkep lekelerini ilk gördükleri zamanki ruh hali durumunda olduklarında, bu mürekkep lekelerini daha iyi hatırladıkları gözlemlendi. Ancak, araştırmacılar sözel görevler için benzer bir etki bulamadılar. İki çalışma, sözel hatırlama görevleriyle ilgili olarak ruh halinin etkileri konusunda hemfikir olmadığından, hem sözel hem de görsel hatırlama görevlerinde duyguduruma bağlı belleğin varlığını açıklığa kavuşturmak için ve diğer duygudurum bozukluklarından muzdarip olanlarda veya herhangi bir duygudurum bozukluğu olmayan kişilerde duyguduruma bağlı belleği anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.

1979'da Jonah adında Çoklu Kişilik Bozukluğu olan bir adam üzerinde bir araştırma yapıldı. Çeşitli konularda bir dizi soru sorulmasına rağmen, kişisel ve duygusal sorular sorulana kadar alternatif kişilikleri ortaya çıkmadı. Her "kişilik" bir diğerinden tamamen farklı görünüyordu. Çalışma bittiğinde ve Jonah'a önceki gün ne hatırladığı sorulduğunda, alternatif kişilikleri ortaya çıkmadan ve duygusal olarak doymuş sorular sorulmadan yalnızca kendisine sorulan soruları hatırlayabiliyordu. Çoklu kişilik bozukluğu, basit duruma bağlı bellek dışında çok karmaşık bir konu olsa da, her bir kişiliğin deneyimlediği değişen bellek düzeylerinin duyguduruma bağlı bellekle bir ilişkisi olması olasıdır.

Ağrı
Bir deneyde, deneklerden bir kelime listesini ezberlemeleri istendi (bazı kelimeler ağrıyla ilgiliyken diğerleri değildi), sonra ellerini ya ılık ya da buz gibi soğuk suya batırdılar. Listeyi ezberledikten sonra ellerini buzlu suya sokmanın acısını yaşayan denekler, ağrı ile ilgili kelimeleri ılık sudaki deneklere göre daha iyi hatırladıklarını gösterdiler (ancak ılık su grubunun listeden daha fazla kelime hatırladığını belirtmekte fayda var). Bu, ağrı durumuna maruz kalan deneklerin böyle bir durumla ilgili ezberlenmiş kelimeleri daha iyi hatırlayabildikleri için duruma bağlı öğrenme ve belleğin nasıl gözlemlendiğinin bir örneğidir.

Ağrı ve travma ile örtüşen duruma bağlı belleğin, dissosiyatif amnezi veya normalde unutulmayacak kişisel bilgileri hatırlayamama gibi olumsuz bilişsel sonuçlara yol açabileceği varsayılmaktadır. Ağrılı bir anın yanlış yorumlanması veya zaman geçtikçe ayrılmasına izin verilmemesi durumunda bu bozukluğun ortaya çıktığı düşünülmektedir. Ayrıca, bu bellek yetersizliği seviyesinin, normal bilinçli deneyimlerin kodlanmasının yanı sıra travma giderme mekanizmalarının yeterli entegrasyonunu engelleyen aşırı strese atfedildiği de teorize edilmiştir. Ayrıca, böyle bir travmatik anıyı tam olarak hatırlayamamak, ancak yine de travmadan tam olarak etkilenmek, bireylerin bilişsel otobiyografik bellekte büyük boşluklar yaşamasına yol açan yoğun bellek başarısızlığına neden olabilecek bir tür bilişsel kötüleme yaşamalarına neden olur. Dissosiyatif amnezi ve duruma bağlı bellek ile ilgili diğer olumsuz sonuçlar şunları içerir: kaygı, depresyon, sosyal işlev bozukluğu ve psikoz. Evi yanan altmış yaşındaki bir adam üzerinde yapılan bir araştırma bu etkileri gösterdi. Bir dizi tedavi edici seanstan sonra, hasta ev yangınını ima eden geri getirme ipuçları verildiğinde epilepsi atakları yaşadı ve sıkıntılı duygularını iletti.

Dahili durumu yeniden oluşturma
Araştırmalar, kodlama esnasında sahip olduğunuz aynı içsel durumu basitçe yaratmanın, bir geri alma ipucu olarak hizmet etmek için yeterli olduğunu göstermiştir. Bu nedenle, kendinizi kodlama sırasında bulunduğunuz zihniyete sokmak, aynı durumda olmanın hatırlamaya yardımcı olması gibi hatırlamaya yardımcı olacaktır. Bağlamın eski haline getirilmesi olarak adlandırılan bu etki, Fisher ve Craik (1977) tarafından, geri alma ipuçlarını bilginin belleğe alınma şekliyle eşleştirdiklerinde gösterildi.

Etkileri
Duruma bağlı belleğin, günlük hayatımızda rol oynayabilecek yaygın etkileri vardır. Bu çalışmalar, hiperaktif bozukluğu olan bireyler için uyarıcı ilaç tedavisini meşru ve geçerli kılmaktadır. Sonuçlar, bu ilaçların kullanımı ile değişen ve üretilen bilinç durumunun, ilaçlar düzenli bir şekilde kullanıldığında hiperaktif bozukluğu olan kişilerde bilişsel odaklanmayı geliştirdiğini göstermektedir.

Ayrıca bakınız
İşarete bağlı unutma
İki dillilik için bilişsel avantajlar
Alkolün hafıza üzerindeki etkileri ,

Kaynakça