Ahmet Baytursun

Ahmet Baytursun (Kazak Türkçesi: Ахмет Байтұрсынұлы, احمەت بايتۇرسىنۇلى; Rusça: Ахмет Байтурсынов) (28 Ocak 1872, Turgay Oblastı, Rus İmparatorluğu - 8 Aralık 1937, Almatı, Kazakistan SSC), Kazak eğitimci, dilbilimci, yazar, şair, siyasetçi.

20. yüzyılın başında Kazak Türk düşünce hayatında önemli bir yere sahip bir kişiliktir. Çalışmalarını eğitim alanında yoğunlaştıran Baytursun, Kazak eğitim sistemini yeniden yapılandırılması için önemli kararların alınmasında etkili olmuştur.

Kazakçanın bir yazı dili olması için çalışan Baytursun, gerek okula yeni başlayanlara gerekse okuma yazma bilmeyen yetişkinler için alfabe çalışmaları yapmış; pek çok ders kitabı hazırlamış; dil öğretimi ve imlayla ilgili yazılar yayımlamıştır. Kırk Masal ve Masa adlı iki şiir kitabı vardır.

Hayatı
1873'te Kazakistan'ın Turgay eyaletinin Sarıtübek kasabasının Tosın köyünde dünyaya geldi. Babası, Kazak Türklerinin önde gelen bir ailesine mensup Baytursun Şosakulı idi. İlk eğitimini köyünde okuma yazma bilen kişilerden ve Buhara'da eğitim almış bir mollanın ders verdiği köy mektebinden aldı. 1886'da Ruz-Kazak okuluna yazıldı. 13 yaşına geldiğinde babası Rusya hükûmetine göre sakıncalı adam olarak görüldüğü için Sibirya'ya sürüldü. Babasının haksız yere sürülmesi Baytursun'u derinden etkiledi. Babasının sürülmesinden sonra amcası Ergazi'nin himayesinde büyüdü.

Turgay'daki okulu bitirdikten sonra Orenburg’daki öğretmen okuluna kaydoldu (1891); bu okuldan mezun olup öğretmenliğe başladı. Önce Aktöbe ve Kostanay’daki köy okullarında daha sonra Kazak-Rus okulunda öğretmenlik yaptı. Akmola ve Semey bölgesindeki okulları yöneten misyoner Alekterov ile 1896 yılında yaptığı görüşmeler onu çok etkiledi. Bu görüşmeler sayesinde Rusya hükümetinin Kazaklara yönelik sömürge ve asimilasyon politikasını fark etmiş ve Kazakların Rus asimilasyonundan eğitim yoluyla korunacağına ikna olmuştu. Çiftin çocuğu olmadı; Baytursun’un yeğenini evlat edindiler.

Ahmet Baytursun, 1896-1907 arasında Karkaralı şehrinde öğretmenlik yaptı; bu yıllarda siyasetle ilgilenmeye başladı. Çarlık hükümetinin sömürge siyasetine karşı protesto mahiyetindeki şikayet dilekçesinin yazılmasında da görev aldı. Dilekçenin yazılmasında ve yayınlanmasında görev aldığı için 1907 yılında Karkaralı hapishanesinde bir müddet hapis yattı. Bu dönemde edebi faaliyetlere yöneldi. 1909 yılında Rus şair Ivan Krılov’un fabl türündeki manzumelerini Kazakça’ya çevirerek aynı türden kendi yazdığı manzumelerle birlikte “Kırk Masal” adıyla yayımladı.

1909 yılında Çarlık Hükümeti siyasetine karşı çıktığı iddiasıyla tekrar tutuklanan Baytursun, 1910’da iki yıl sürgün cezasına çarptırılarak Orenburg’a gönderildi, 1917 yılı sonuna kadar orada çalıştı.

1911 yılında şiirlerinden oluşan “Masa (Sivrisinek)” adındaki şiir kitabını yayınladı. Bu kitapta da kendi şiirleri yanında Krilov, Puşkin ve yazanı belirtilmeyen Rus şairlerinden tercümeler yer almaktaydı. Kazak halkının bağımsızlık yolunda vereceği mücadelenin edebi manifestosu niteliğindeki eser, 20.yüzyılın başında Kazak gençleri arasında slogan haline dönüştü. Hatta Kazak
Türkçesinde yer alan özellikle Rusça kelimelere karşılık olarak sunduğu terimlere dilciler araştırmalarında yer vererek onun mirasını yaşatmaya başlamışlardır.

Galeri
Kaynakça