2025 Suriye Geçici Anayasası

2025 Suriye Geçici Anayasası, resmi adıyla Suriye Arap Cumhuriyeti Anayasal Beyannamesi ( ), Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara tarafından onaylanan geçici bir anayasadır. Beş yıllık bir geçiş dönemi için temel yasayı oluşturmaktadır.

Bu olay, kısmen İslamcı bir isyancı örgüt olan Hey'etu Tahrîri'ş-Şâm tarafından yürütülen ve Suriye Milli Ordusundaki Türkiye destekli müttefik gruplar tarafından desteklenen askeri saldırılar sonucunda Beşşar Esad diktatörlüğünün 8 Aralık 2024 tarihinde yıkılmasını takip etti. Böylece Hafız Esad'ın 1970'te bir darbeyle Baas Partisi altında iktidarı ele geçirmesiyle başlayan Esad ailesinin elli yılı aşkın iktidarı sona ermiş oldu.

Esad rejiminin düşmesinin ardından Askeri Operasyonlar Komutanlığı sözcüsü Hasan Abdülgani, 2012 tarihli Baasçı Suriye Anayasası'nın yürürlükten kaldırıldığını duyurdu. Eş-Şara daha sonra yeni bir anayasa oluşturulana kadar yasal bir çerçeve olarak bir "anayasal bildiri" yayınlayacağını ilan etti. 2 Mart 2025'te ülkenin geçiş sürecini denetlemek üzere yeni bir anayasal bildiri hazırlamak üzere bir komite kurdu ve 13 Mart'ta beş yıl boyunca geçerli olacak geçici anayasayı imzaladı.

Anayasa reformu, Esad yanlısı kalıntılar, Dürzi milisler ve İsrail askeri işgalinden kaynaklanan bölgesel parçalanma tehditleri; Alevilerin yaşadığı bölgelerdeki mezhepsel gerilimler ve katliamlar ve Suriye İç Savaşı'ndan kaynaklanan uluslararası yaptırımlar da dahil olmak üzere devam eden istikrarsızlık ortamında gerçekleşti.

Arka plan
Kod adı "Saldırganlığın Caydırılması" olan 2024 Suriyeli muhaliflerin taarruzu Hey'etu Tahrîri'ş-Şâm (HTŞ) tarafından yönetilmiş ve Suriye Milli Ordusu içindeki Türkiye destekli müttefik gruplar tarafından desteklenmiştir. Bu saldırılar Beşşar Esad hükümetinin hızla düşmesiyle sonuçlandı ve Hafız Esad'ın 1970'te bir darbenin ardından Baas Partisi altında iktidara gelmesiyle başlayan elli yıllık Esad ailesi yönetimi sona erdi. İsyancı koalisyon Şam'a yaklaşırken, Beşşar Esad'ın başkentten uçakla Rusya'ya kaçtığı, sürgündeki ailesinin yanına gittiği ve Rus hükümeti tarafından kendisine siyasi sığınma hakkı verildiği bildirildi. Esad'ın ayrılmasının ardından muhalif güçler devlet televizyonundan zaferlerini ilan etti. Aynı zamanda Rusya Dışişleri Bakanlığı da Esad'ın istifasını ve Suriye'den ayrıldığını doğruladı.

29 Aralık 2024 tarihinde Syria TV 1200 temsilcinin katılacağı ve tarihi henüz belirlenmemiş olan Ulusal Konferans için hazırlıkların sürdüğünü bildirdi. Syria TV, Ulusal Konferans sırasında anayasa taslak komitesinin açıklanacağını ve konferans sırasında Suriye Halk Meclisi ile HTŞ dahil tüm silahlı grupların feshedileceğini ve yeni bir ulusal ordunun yeniden yapılandırılacağını söyledi. Günün ilerleyen saatlerinde Suriye'nin fiili lideri Ahmed eş-Şara seçimlerin düzenlenmesinin 4 yıl sürebileceğini ve öncesinde bir nüfus sayımı yapılması gerektiğini belirtti.

Anayasal değişiklikler
Rejim değişikliğinden sonra eş-Şara, 29 Ocak 2025 tarihinde Şam'da düzenlenen Suriye Devrimi Zafer Konferansı sırasında Suriye Genel Komutanlığı tarafından geçiş dönemi için resmen Suriye cumhurbaşkanı olarak atandı. Bundan önce, Esad rejiminin düşmesinin ardından fiili lider olarak görev yapmıştı. Eş-Şara, cumhurbaşkanı olarak atandıktan sonra 31 Ocak 2025 tarihinde yaptığı ilk konuşmada, yeni bir anayasa oluşturulana kadar "yasal referans" olarak hizmet edecek bir "anayasal bildiri" yayınlayacağını belirtti.

Esad rejimine karşı saldırıya katılan silahlı grupların bir araya gelmesinin ardından, bu gruplar eş zamanlı olarak Baasçı Suriye'nin 2012 anayasasının feshedilmesi ve yerine yeni bir belgenin hazırlanmasına başlanması konusunda anlaştı. Esad rejiminin düşüşü birçok Suriyeli tarafından kutlanırken, ardından İslamcı liderliğin kurulması ülkenin etnik ve dini azınlıkları arasında belirsizlik yarattı ve birçok topluluk Şam'ın kendi bölgelerindeki otoritesini kabul etmekte isteksiz olduklarını ifade etti. Suriye Devrimi Zafer Konferansı sırasında Askeri Operasyonlar Komutanlığı sözcüsü Hasan Abdülgani 2012 Suriye Anayasası'nın yürürlükten kaldırıldığını açıkladı.

12 Şubat 2025'te geçiş hükümeti, o tarihte yapılacak olan Suriye Ulusal Diyalog Konferansı için yedi üyeden oluşan bir hazırlık komitesi kurulduğunu açıkladı: Hasan el-Dagim, Mahir Alluş, Mohammed Mastit, Yusuf el-Hicr, Mustafa el-Musa, Hind Kabavat ve Huda Etasi. Konferans, Suriye'nin farklı topluluklarının ve sivil örgütlerinin yeterince temsil edilmemesi nedeniyle eleştirilere maruz kaldı. 13 Mart 2025 tarihinde Cumhurbaşkanı eş-Şara, beş yıl süreyle geçerli olacak geçici anayasayı onayladı.

Genel bakış
Anayasa, yürütme gücünün başbakanlık makamı olmaksızın bakanları atayan cumhurbaşkanının elinde olduğu bir başkanlık sistemi öngörmektedir. Bu anayasa, düşünce ve ifade özgürlüklerini korurken İslam hukukunu temel içtihat kaynağı olarak kabul etmektedir. Halk Meclisi, beş yıllık geçiş sürecinde geçici parlamento olarak görev yapmak ve yeni bir kalıcı anayasanın hazırlanmasını denetlemek üzere kurulmuştur.

Anayasa, cumhurbaşkanının dininin İslam olması ve İslam hukukunun temel yasama dayanağı olarak hizmet etmesi şartı da dahil olmak üzere selefinden bazı unsurları muhafaza etmektedir. Anayasa, demografik ve dini geçmişlerine bakılmaksızın tüm vatandaşlar için eşitlik vaat ediyordu. Mevcut Suriye Silahlı Kuvvetleri profesyonel bir ulusal kurum olarak belirlendi ve yetkisiz silahlı grupların bölgesel olarak var olması yasaklandı. Eski Esad rejimine yönelik kamuoyu desteği suç sayıldı.

Anayasa, orijinal 1:2 bağımsızlık bayrağını birincil bayrak olarak belirlemiştir; ancak nihai metinde 2:3 oranı korunmuştur.

Tepkiler
Birleşmiş Milletler Suriye Özel Temsilcisi Geir Otto Pedersen bildiriye nitelikli destek sunarak hukukun üstünlüğünün yeniden tesis edilmesine katkıda bulunmasını ve kapsamlı bir geçiş sürecini kolaylaştırmasını umduğunu ifade etti. Pedersen ayrıca son dönemde yaşanan mezhepsel şiddet olayları ve Alevi sivillere yönelik saldırıların bağımsız bir şekilde soruşturulması çağrısında bulundu ve Suriye'nin geçici yönetimini bu konularda BM yetkilileriyle işbirliği yapmaya davet etti.

Suriyeli gazeteci Saba Madour, Esad'ın işlediği suçların inkâr edilmesine karşı getirilen konuşma kısıtlamalarını tarihi hakikati ilerletmek ve rejim mağdurları için adaleti desteklemek olarak nitelendirirken, tam hesap verebilirlik için Esad'a sempati duyan taraflara karşı ek tedbirler alınması gerektiğini belirtti. Özellikle yönetimde şeriat hukukunun vurgulanmasının ülke genelinde yeni bir istikrarsızlığa yol açabileceği uyarısında bulundular. Kürt Kuzey ve Doğu Suriye Demokratik Özerk Yönetimi yetkilileri deklarasyonu Suriye'nin farklı etnik yapısını kabul etmediği gerekçesiyle reddetti. Eleştiriler, belgenin Baas politikalarını farklı araçlarla sürdürdüğü ve ülkenin farklı demografik bileşenlerini yeterince tanımadığı yönündeki algıya odaklandı.

Dürzi ruhani lider Hikmet el-Hicri geçiş hükümetini "aşırılık yanlısı" olarak nitelendirdi ve uzlaşı olasılıklarını kategorik olarak reddetti. El-Hicri hükümetin meşruiyetini sorguladı ve anayasanın onaylanmasıyla eş zamanlı olarak Alevi sivillere yönelik katliamların ardından uluslararası yargı süreciyle karşı karşıya kalabileceğini öne sürdü.

Protestocular ayrıca anayasanın Kürtler, Aleviler, Hristiyanlar ve Dürzi toplulukları da dahil olmak üzere Suriye'nin azınlık gruplarını açıkça tanımamasını da kınadılar ve bu durumun, bildirgenin Sünni ağırlıklı bir devlet lehine tüm vatandaşlar için inanç özgürlüğü ve yasal eşitlik güvencesiyle çeliştiğini düşündüler. Göstericiler, Cumhurbaşkanı eş-Şara'nın iç savaş sırasındaki takma adını kullanarak "El-Colani'nin devrilmesi" için sloganlar attılar. Amuda'da protestolar düzenlendi ve göstericiler Kürt devletinin özerkliğine izin verecek "demokratik ve federal" bir yönetim sistemini savundular.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Suriye Arap Cumhuriyeti Anayasal Beyannamesi
Suriye Arap Cumhuriyeti Anayasal Beyannamesi