Dil ve toplumsal cinsiyet

Dil ve toplumsal cinsiyet çalışmaları, dil kullanımının cinsiyet performansı üzerindeki etkisine veya farklı cinsel kimliklere sahip bireylerin dil kullanımlarındaki farklarına anlam getirmeyi hedefleyen bir sosyal bilim alanıdır. Bu alanın, kavramsal olarak dilbilim, dilbilimsel antropoloji, eleştirel söylem çözümlemesi, etkileşimsel toplumdilbilim, feminist dil reformu, feminist medya çalışmaları, feminist psikoloji, konuşma çözümlemesi, kültürel çalışmalar, medya çalışmaları, medyalı stilistik, toplumdilbilim, toplumsal cinsiyet çalışmaları ve uygulamalı dilbilim disiplinlerin kapsamına giren çalışmaları içerir.

Metodolojik açıdan bu alana hakim tek bir yaklaşım bulunmamaktadır. Dil ve toplumsal cinsiyet üzerine yapılan çalışmalarda söylemsel, postyapısalcı, etnometodolojik, etnografik, fenomenolojik, pozitivist ve deneysel yaklaşımların hepsi iş başında görülebilir; bu yaklaşımlar, söylem, ideoloji ve toplumsal cinsiyet kimliğinin nasıl kavranması ve anlaşılması gerektiğine dair farklı ve çoğu zaman birbiriyle çelişen teorik ve politik varsayımlar üretir.

Sonuç olarak, bu alandaki araştırmalar belki de en yararlı şekilde iki ana çalışma alanına ayrılabilir. Birincisi, belirli bir cinsiyetle ilişkilendirilen konuşma biçimlerine yönelik geniş ve süregelen, cinsiyetli dil kullanımını (yeniden) üreten sosyal norm ve gelenekleri (bazen “cinsiyet lehçesi” olarak adlandırılan, belirli bir cinsiyetle ilişkilendirilen bir konuşma biçimi veya grup dili) belgeleyip açıklamaya yönelik çalışmalar. İkincisi, dilin cinsiyetçiliği ve cinsiyet önyargısını nasıl üretebileceğine ve sürdürebileceğine odaklanan çalışmalar ile cinsiyetin bağlamsal olarak spesifik ve yerel olarak konumlandırılmış şekillerde nasıl inşa edildiğine ve işlevselleştirildiğine odaklanan çalışmalar vardır. Bu anlamda, araştırmacılar dilin toplumdaki cinsiyet ikiliğini nasıl etkilediğini anlamaya çalışmaktadırlar.

Tarihine bakacak olursak, sosyodilbilim ve toplumsal cinsiyet çalışmalarında cinsiyet ve dil üzerine yapılan araştırmaların, Robin Lakoff’un 1975 tarihli Language and Woman’s Place adlı kitabı ve Lakoff’un daha önceki bazı çalışmalarıyla başladığı sıklıkla belirtilir. Dil ve cinsiyet üzerine yapılan araştırmalar, 1970’lerden bu yana büyük ölçüde gelişmiştir. Öne çıkan akademisyenler arasında Deborah Tannen, Penelope Eckert, Janet Holmes, Mary Bucholtz, Kira Hall, Deborah Cameron, Jane Sunderland ve diğerleri bulunmaktadır. Bu alandaki önemli eserler arasında, 1995 yılında yayınlanan Gender Articulated: Language and the Socially Constructed Self adlı derleme, dil ve toplumsal cinsiyet için merkezi bir çalışma olarak anılır.

Alanın tarihçesi
Dil ve cinsiyet kavramı üzerine yapılan ilk çalışmalar, dilbilim, feminist teori ve siyasi uygulama alanlarında bir araya getirilmiştir. İkinci dalga feminizm, dil ve cinsiyet arasındaki ilişkiyi araştırmaya başlamıştır. Bu araştırmalar kadın kurtuluş hareketiyle bağlantılıydı ve amaçları dil kullanımı ile cinsiyet eşitsizlikleri arasındaki bağı ortaya çıkarmaktı. O zamandan beri feministler, dildeki ataerkinin ve cinsiyetçiliğin nasıl sürdürüldüğü üzerine çalışmalar yürütmektedir. Lakoff, kadınların kendilerine atfedilen ikincil rolü yansıtan ve pekiştiren dil biçimlerini kullanma eğiliminde olduklarını öne sürdü. Bunlar arasında, diğerlerinin yanı sıra, eklenti soruları, soru ezgisi ve “zayıf” buyrumluklar yer almaktadır. Bu araştırma, yalnızca erkeklerin dil pratiklerini inceleyen dil araştırmalarını sorgulamada ve dildeki cinsiyet farklılıklarının varlığını kabul etmede etkili olmuştur. Ancak, Language and Woman's Place kitabının yayınlanmasından kısa bir süre sonra, diğer akademisyenler hem Lakoff'un argümanlarına itiraz eden hem de dil ve cinsiyet çalışmaları alanını genişleten araştırmalar yapmaya başladı. Kadınların konuşmasının eksik olarak tanımlanması, aslında Otto Jespersen’in 1922 tarihli adlı kitabındaki “The Woman” başlıklı bölüme kadar uzanmaktadır.

Ayrılık kuramı (1980'ler ve 90'lar)
Ayrılık kuramı (ya da ikili kültür kuramı), erkekleri ve kadınları çocukluktan itibaren bu şekilde sosyalleştirildikleri için farklı alt kültürlere ait olarak gören bir eşitlik yaklaşımıdır. Bu durum, erkeklerin ve kadınların farklı iletişim tarzlarına yol açmaktadır. Deborah Tannen, bu görüşün önde gelen savunucularından biridir. Tannen, dildeki cinsiyet farklılıklarını kültürel farklılıklarla karşılaştırmaktadır. Konuşma amaçlarını karşılaştırarak, erkeklerin gerçek bilgileri iletmeyi amaçlayan bir “raporlama stili” kullanma eğiliminde olduklarını, kadınların ise daha çok ilişkileri kurma ve sürdürmeye odaklanan bir “uyum stili” kullandıklarını savunur. ilkokul çocuklarının yazılı kompozisyonları, e-postalar ve hatta tuvalet yazıları dahil olmak üzere tüm iletişim ortamlarında yaygın olduğunu savunurlar.

Baskınlık kuramı (1980'ler ve 90'lar)
Baskınlık kuramı, kadınların erkek üstünlüğünden ve muhtemelen ataerkilliğin bir sonucu olarak ortaya çıkan konuşma tarzındaki farklılıkları nedeniyle ikincil bir grup olarak görüldüğü bir yaklaşımdır. Bu durum, esasen erkek merkezli bir dile yol açmaktadır. Dale Spender, Don Zimmerman ve Candace West gibi akademisyenler bu görüşü benimsemektedir. Bu çalışmalardaki en öne çıkan kavramlardan biri de güç kavramıdır. Araştırmacılar, dilin toplumdaki güç dengesizliğini nasıl yansıtabileceğini göstermek için dil kalıplarını anlamaya çalışmaktadır. Bazıları, erkeklerin dil kullanımında görülebilen sosyal avantajlara sahip olduklarına inanmaktadır. Ayrıca, bazıları da toplumda kadınların dezavantajları olduğunu ve bunların dile yansıdığını düşünmektedir. Örneğin, “müdür” kelimesi norm olarak alınır ancak kadın bir muhataptan bahsederken “müdire” denir ve mevzubahis kelime “belirtili" bir biçim alır. Cameron ayrıca farklılık yaklaşımının dilin farklı kullanım veya anlama biçimleri olarak nitelendirdiği şeylerin aslında farklı güç göstergeleri olduğunu savunur.

Cameron, erkek ve kadın rollerindeki sosyal farklılıkların dil kullanımına açıkça yansımadığını savunur. Bir başka örnek ise, Birleşik Krallık'taki çağrı merkezi operatörleri üzerine yaptığı bir çalışmadır. Bu operatörler, ne söyleyecekleri konusunda senaryolara göre eğitilirler ve arayan müşteriler için gerekli duygusal emeği (gülümseme, ifade dolu tonlama, uyum/empati gösterme ve minimal yanıtlar verme) sergilemek üzere eğitilirler. Bu duygusal emek genellikle kadınsılıkla ilişkilendirilir ve çağrı merkezi çalışanları da genelde kadınlardır. Ancak, bu çağrı merkezinde çalışan erkekler, bu duygusal emeği yerine getirmekle görevlendirildiklerinde, örtük cinsiyet anlamlarına adapte olmazlar. Bu durumun, “kadın dili” kavramının yeniden değer kazandığı anlamına gelmediği gibi, mutlaka feminist bir kutlama gerektirdiği de söylenemez; ancak Cameron, zamanla bu sektörde daha fazla erkeğin çalışmaya başlamasının mümkün olduğunu ve bunun da bu dil stilinin daha sonra “cinsiyetsizleşmesinin” mümkünatını vurguluyor.

Dinamik veya sosyal inşacı kuram (2000'ler ve günümüz)
Dinamik veya sosyal inşacı kuram, dil ve cinsiyet konusundaki en güncel yaklaşımdır. Bu yaklaşım konuşmayı doğal bir cinsiyet kategorisine sokmak yerine, etkileşimin dinamik yapısının ve ilgili çok sayıda faktörün, sosyal açıdan uygun bir cinsiyet yapısını oluşturduğunu savunur. Bu bağlamda Candace West ve Don Zimmerman, konuşmanın kendisinin belirli bir kategoriye sınıflandırılmak yerine, bu yapıları “cinsiyetin icrası” olarak tanımlamaktadır. Bu görüş, sosyal yapıların belirli cinsiyetlerle ilişkili olduğunu kabul etmekle birlikte, konuşmacılar tarafından uygun gördükleri şekilde kullanılabileceği anlamına gelir.

İletişim stilleri her zaman bağlamın bir ürünüdür ve bu nedenle, cinsiyet farklılıkları tek cinsiyetli gruplarda en belirgin olma eğilimindedir. Bunun bir açıklaması, insanların dilini etkileşimde bulundukları kişinin stiline göre uyarlamalarıdır. Dolayısıyla, karma cinsiyetli bir grupta cinsiyet farklılıkları daha az belirgin olma eğilimindedir. Benzer şekilde önemli bir gözlem de, bu uyumun genellikle kişinin cinsiyetine değil, dil stiline yönelik olduğudur. Yani, kibar ve empatik bir erkeğe, erkek olması nedeniyle değil, kibar ve empatik olması nedeniyle uyum sağlanma eğilimi gösterilir.

Bununla birlikte Elinor Ochs, cinsiyetin hem doğrudan hem de dolaylı olarak işaretlenebileceğini savunur. Doğrudan işaretlilik, dilbilimsel kaynaklar (sözlükçe, morfoloji, sözdizimi, fonoloji, lehçe ve dil gibi) ile cinsiyet arasındaki temel ilişkidir. Örneğin, İngilizce'deki “he” ve “she” zamirleri doğrudan erkek ve kadını işaret eder. Fakat, dilbilimsel kaynaklar ile cinsiyet arasında ikincil bir ilişki de olabilir; bu durumda dilbilimsel kaynaklar belirli eylemleri, faaliyetleri veya tutumları işaret edebilir ve bunlar da dolaylı olarak cinsiyeti işaret eder. Başka bir deyişle, bu dilbilimsel kaynaklar cinsiyetin oluşmasına yardımcı olur. Buna Japonca'daki “wa” ve “ze” parçacıkları sayılabilir. İlki, hassas yeğinliği doğrudan işaret eder ve bu da dolaylı olarak kadın sesini işaret eder. İkincisi ise kaba yeğinliği doğrudan işaret eder ve bu da dolaylı olarak erkek “sesini” işaret eder.

Ayrıca bakınız
Toplumdilbilim
LGBTQ Dilbilimi

Kaynakça