Bedreddin Aynî

Ebu Muhammed Mahmud bin Ahmed ibn Musa Bedreddin Aynī kısa ismiyle Bedreddin Ayni ( ;30 Temmuz 1360 - 1453) , Türk asıllı Hanefi hukukçu, tarihçi, hadis ve dil âlimidir. Kısa ismi olan "Ayni" mahlasını doğduğu yer olan Anadolu'daki Ayntāb'a atıfla almıştır. Zamanının en etkili Hanefi hukukçularından ve hadis alimlerinden biri olarak kabul edilen seçkin bir alimdi.
Hayatı
30 Temmuz 1360'da Anadolu'daki Ayntab'ta ilim sahibi bir ailede dünyaya geldi. Tarih, Arap edebiyatı ve İslami din ilimleri tahsil etti. İleride Memlük sarayında kendisine büyük faydası olacak anadili olan Türkçe ile ilgili ilimlerin yanında Farsça da öğrendi. 1386'da Kudüs'e gitti ve orada Kahire'de yeni kurulan Zahiriye Medresesi'nin başmüderrisi olan Hanefi şeyhi Seyrami ile tanıştı. Sayrami, Ayni'yi Kahire'deki evine kendisiyle birlikte gelmeye davet etti ve burada Zahiriye müderrisi oldu. Ayni için buradaki müderrisliği bir alim için yüksek bir derecedir, Zahiriye dönemin yönetici seçkinlerinin en çok itibar ettiği eğitim kurumuydu.

Ayni, Zahiriye Medresesi'nde verdiği derslerle büyük bir üne kavuştu ve saygı kazandı. Ancak, hocası Seyrāmī'nin 1388 yılındaki ölümünden sonra, kendisinden hoşlanmayan ve onu Kahire'den çıkartmaya çalışan emir Cerkes Halili ile kişisel bir mücadeleye girdi. Hocalarından biri olan Siraceddin Bulkini tarafından görevinden uzaklaştırılmaktan kurtulsa da Kahire'den ayrılmayı tercih etti. Kahire'den Şam'a gitti ve oranın emiri tarafından muhtesib (çarşı gözetmeni) olarak atandı. 1398 yılından bir süre önce Kahire'ye geri döndü.

Kahire'ye döndükten sonra birkaç emirle ilişki kurarak sosyal ve siyasi konumunu güçlendirdi ve Emir Tamarbugā el-Maştūb ile hac yaptı. Ayrıca, Sultan Berkuk'un katibi Emir Cehm'in himayesine girdi. Sultan Berkuk'un ölümünden sonra alim Makrizi'nin yerini alarak Kahire'nin muhtesibi oldu. Makrizî'ye göre, Ayni bu görevi Emir Cehm sayesinde elde etti ancak tarihçi İbn Tegribîrdî, bunun Emir Jakm ve diğer iki emir, Kalamti Osmanî ve Tegribîrdî Kurdamî'nin ortak çabası olduğunu belirtir. Her halükarda, bu iki âlim arasında ömür boyu sürecek bir husumet başladı.

Ayni ve Makrīzī, sonraki birkaç yıl içinde Kahire muhtesibi olarak birbirlerinin yerini birkaç kez aldılar. Bu muhtemelen Cehm ile Makrīzī'nin hamisi Emir Yaşbak Şabānī arasındaki güç mücadelesinin bir yansımasıydı. İkisi de bu görevi uzun süre sürdüremedi. Ayni, Berkuk'un oğlu ve halefi Nasir Ferec'in saltanatında saygın bir görev olan dinî vakıfların gözetmeni olarak atandı. Bu görevden birkaç kez azledilip tekrar atandı ve sonunda Sultan Müeyyed'in saltanatında bu görevi kalıcı olarak elde ederek doksan bir yaşına kadar sürdürdü.

Ayni'nin itibarı yaşı ilerledikçe arttı. Sultan Müeyyed onu 1420 yılında Karamanoğulları Beyliği'ne elçi olarak atadı. Hayatının ilerleyen dönemlerinde Sultan'ın huzurunda ilim konularında ders vermeye çağrılırdı. Bazen tarih ilmini Arapça olarak yüksek sesle okur ve Sultan için Türkçe olarak açıklardı. Sultan Barsbay'ın "İslam ancak onun aracılığıyla bilinir" ve "Eğer Ayntabi olmasaydı dinimizde şüpheli şeyler olurdu" dediği rivayet edilir. Barsbay, birkaç dil bildiği için bazen Ayni'yi yabancı devlet adamlarını karşılamak için temsilcisi olarak gönderirdi.

Barsbay, hukuk konularda sık sık Ayni'den tavsiye alırdı ve onu 1426 yılında Hanefi başkadısı olarak atadı. Üç yıl sonra bu görevden alındı. Kendi ifadesine göre, şehrin Şafiî kadısı İbn Hacer Askalani ile sürekli çekişmeleri yüzünden ikisi de görevden alınmıştı. Daha sonra kadılık görevine geri döndü.

Barsbay'ın halefi Aziz Yakmak'ın hükümdarlığı döneminde Ayni, Hanefi kadılığı görevinden tekrar azledildi. Saraydan çekilerek ilimsel çalışmalarına yoğunlaştı. 1449 yılında muhtemelen hafıza kaybı nedeniyle Nazır Ahbas tarafından görevinden azledildi. 1451 yılında doksan üç yaşında, tüm çocuklarından daha uzun yaşayarak vefat etti. Cenaze namazını Yahya Munâvi Ezher'de kıldırdı. Kendinin yaptırdığı Medresetu'l-Ayniyye'ye defnedildi.

Künyesi Ebu's-Senâ ve Ebû Muhammed,
lakabı Bedruddîn'dir. Kendisi kısa boylu, uzun sakallı, zeki, hataları hemen düzelten, dinin keskin kılıcı, sarf ve nahivde söz sahibi, hadis ve tarih hafızı, fıkıh ve hadis de müçtehit, hızlı ve güzel yazan, sultanlara ilim öğreten ve onları ikâz eden bir şahsiyettir. Bir gecede Kuduri'nin Muhtasar'ını tercüme edebilecek kabiliyette bir alimdir. Kendisine taassub ve intihâl iftiraları atılmıştır. Fıkhen Hanefi, itikaden Maturidi'dir. Bursalı Tahir Efendi tarafından Osmanlı Devleti'nin hudutları içinde yaşamamasına rağmen Osmanlı alimi sayılmıştır.

Şeyh Zunnûn, Hayruddin Kasir, Siracuddin Ömer, Şeyh Mikail, Haydaru'r-Rûmi, Şemsuddin Rai, Celâluddin Siri, Muiz el-Hanefi, İbn Zeyn Arabi, Takiyyuddin Dicvi, Kutbuddin Halebi, Heysemi, Siracuddin Bulkini, Ahmed Ayntâbi,Kazvini, Bihisni, Kahtavi, Ebu'l-Feth Askalani ve Keşşafi vb.

Tefsir ve Tecvid
Keşşâf, Ebi'l-Leys, Medârik, Nûniyye ve Şatibiyye

Sarf,Nahiv ve Belağat
İzzi, Hârûniyye ve Şerhi, Merah, Şadiye ve şerhi Caraberdi, Misbâh, Cümel(Cürcaniyye), Davu'l-Misbâh, Muğni, Teshil, Kafiye, Mufassal, Elfiyye, Şerhu'l-Mutavassit, Telhis, Tibyân-i Tîbî, Şerhu'l-Halhâli, Miftâh, Mutavvel ve Şeyhi Seyrâmi

Kaynaklar