Filadelfia (antik kent)

Philadelphia ( ) veya Filadelfiya, Antik Lidya bölgesinin sınırları içerisinde, Batı Anadolu'nun iç kısımlarında yer alan ve aynı zamanda Antik Katakekaumene bölgesinde bulunan 10 kentin oluşturduğu dekapolisin şehirlerinden biridir. Tarihsel süreçte stratejik ve kültürel bir kavşak noktası olan yerleşim, Tmolos (Bozdağlar) silsilesinin eteklerinde, Kogamis (Alaşehir Çayı) nehrinin güneyinde konumlanan kent; Sardis ile Kolossai arasındaki ana ticaret güzergâhı üzerinde tesis edilmiştir.

Günümüzde ise bu kadim kentin üzerinde Manisa ilinin Alaşehir ilçesi bulunmaktadır.

Kuruluş ve etimoloji
Kent, M.Ö. 2. yüzyılda Bergama (Pergamon) Kralı II. Attalos Philadelphos tarafından kurulmuştur. Şehrin ismi olan "Philadelphia" (Kardeş Sevgisi), II. Attalos'un ağabeyi II. Eumenis'e duyduğu sarsılmaz sadakat ve sevgiden mülhem olarak verilmiştir. Bölgenin sismik açıdan hareketli yapısı nedeniyle şehir tarih boyunca pek çok kez yıkıcı depremlere maruz kalmıştır. Ünlü coğrafyacı Strabon (M.Ö. 63 - M.S. 23), kendi döneminde şehrin neredeyse tamamen harabe halinde olduğunu kaydetmişse de, şehir her seferinde küllerinden yeniden doğmasını bilmiştir.

Attalos hanedanlığının son hükümdarı olan III. Attalos, varisi olmadığı için vasiyeti üzerine krallığını M.Ö. 133 yılında Roma Cumhuriyeti'ne bırakmıştır. Roma, M.Ö. 129 yılında İyonya ve Pergamon topraklarını birleştirerek Asia Eyaleti’ni kurduğunda, Philadelphia bu eyaletin önemli bir merkezi haline gelmiştir. Kent, bu dönemde bünyesinde barındırdığı ve varlıkları arkeolojik olarak tespit edilen sinagoglarla, Helenistik Yahudi toplumu için de mühim bir yerleşim yeri olmuştur.

İmparator Tiberius döneminde yaşanan büyük yıkımın ardından Roma yardımlarıyla yeniden inşa edilen kente minnet göstergesi olarak Neocaesarea (Yeni Caesarea) adı verilmiştir. Daha sonra İmparator Vespasianus döneminde Flavia olarak anılsa da, kentin Hıristiyanlaşma süreciyle birlikte Bizans medeniyetindeki köklerine dönülmüş ve orijinal ismi olan Philadelphia yeniden kullanılmaya başlanmıştır. Nitekim tarihçi Zosimos, 6. yüzyıl başlarındaki Historia Nova adlı eserinde kentten bu isimle bahseder.

Şehir aynı zamanda Bizans İmparatorluğu'nun kaderinde rol oynayan Angelos (Angelos Hanedanı) ailesinin de köken aldığı yerdir.

Erken Hıristiyanlık dönemi ve "Yedi Kilise"
M.S. 1. yüzyıldan itibaren Philadelphia, erken dönem Hıristiyanlığın önemli merkezlerinden biri haline gelmiştir. Yuhanna'nın Vahiy kitabında bahsedilen "Asya'nın Yedi Kilisesi"nden (Yedi Mektup’un gönderildiği topluluklar) biri olan Philadelphia cemaati, Hıristiyan zulümleri karşısında gösterdiği sebat ve inanç bağlılığıyla övülmüştür (Vahiy 3:7–13).

Bizans ve Osmanlı geçiş süreci
Philadelphia, Bizans İmparatorluğu'nun Küçük Asya'daki son direnç noktası olma özelliğini taşır. Çevresindeki toprakların onlarca yıl önce Türk beylikleri tarafından fethedilmesine rağmen şehir, 1390 yılına kadar özerk yapısını korumuştur. Kağıt üzerinde Konstantinopolis'teki Basileus'un (İmparator) otoritesini tanısa da, şehir valisi bünyesindeki Katalan paralı askerlerin desteğiyle aslında bağımsız ve tarafsız bir siyaset gütmüştür. Germiyanoğulları ve Aydınoğulları'na vergi ödemek zorunda kalsalar da, Türk kuvvetlerini sur dışında tutmayı başarmışlardır.

Kentin nihai fethi, Osmanlı Sultanı I. Bayezid (Yıldırım) tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu kuşatma sırasında Bizans İmparatoru II. Manuil'in, Osmanlı ordusuna refakat etmek zorunda kalması tarihin ironik bir detayıdır. Ankara Savaşı (1402) sonrası yaşanan Fetret Devri ve Timur’un istilasıyla sarsılan kent, ancak II. Murad döneminde kesin olarak Osmanlı hakimiyetine girmiştir. Osmanlı idaresi altında "Alaşehir" ismini alan kentte Müslüman nüfus çoğunluk haline gelmiştir.

Gıyabi Metropolitlik ve Ortodoks Diasporası
1577 yılında, Venedik'teki San Giorgio dei Greci Kilisesi rahibi Gabriel Severos, Rum Ortodoks patriği II. Jeremias Tranos tarafından Philadelphia Metropoliti olarak atanmıştır. Ancak Severos, on iki yıl boyunca görev bölgesine gidemediği için Patrik tarafından Veneto ve Dalmaçya'daki Ortodoks Rumların Eksarh'ı (patriklik temsilcisi) ilan edilmiştir. Bu durum, Philadelphia Metropolitlerinin kendi diosezlerinde (görev alanı) ikamet etme zorunluluğundan muaf tutulması geleneğini başlatmıştır.

Kültürel miras ve modern izler
Timur'un Anadolu'daki pek çok Hristiyan cemaati yok etmesine karşın Philadelphiadaki topluluk, mucizevi bir şekilde varlığını sürdürmüştür. 20. yüzyılın başlarına kadar şehirde bir Hristiyan cemaatinin yaşadığı belgelenmiştir. 1923 yılındaki nüfus mübadelesi neticesinde Alaşehir'den ayrılan Rumlar, Atina'nın kuzeyinde kentin ismini yaşatmak amacıyla Nea Filadelfia mahallesini kurmuşlardır.

Galeri
Bibliyografya
Theodora Stillwell MacKay: . In: Richard Stillwell u. a. (Hrsg.): . Princeton University Press, Princeton NJ 1976, (İngilizce, perseus.tufts.edu).

Peter Schreiner: Zur Geschichte Philadelphias im 14. Jahrhundert (1293–1390). In: Orientalia Christiana periodica. Band 35, 1969, S. 375–431.
Georg Petzl: Tituli Asiae Minoris. Band 5: Tituli Lydiae linguis Graeca et Latina conscripti. Fasc. 3. Philadelpheia et ager Philadelphenus. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 2007, ISBN 978-3-7001-3736-8.
Orçun Erdoğan: Lydia’daki Philadelphia’da Geç Antik ve Doğu Roma Dönemi Kalıntıları ve Bu Kalıntıların Kent İçindeki Yayılımları: Yeni Yorumlar 5, 2, 2015, S. 251–274 (Dijital kopya).
Marko Suica: The Serbs in the Siege of Philadelphia in 1390 (serbisch). In: Byzantine Themes. 2012, S. 385–396 (Dijital kopya).

Kaynakça