Deprem yönetmeliği

Deprem yönetmeliği ya da sismik yönetmelik, deprem durumunda binalardaki mülkiyeti ve canı korumak için tasarlanmış bina yönetmelikleridir. Bu tür yönetmeliklere olan ihtiyaç, "Depremler öldürmez, binalar öldürür" ya da daha geniş biçimiyle “Depremler insanları yaralamaz veya öldürmez. Kötü inşa edilmiş insan yapımı yapılar insanları yaralar ve öldürür.” sözüne yansımıştır.

Sismik yönetmelikler, yoğun nüfuslu bölgelerde ağır yıkıma neden olan büyük depremlere önlem olarak oluşturulmuş ve geliştirilmiştir. Genellikle, son depremlerden ve araştırma bulgularından elde edilen bilgilere dayanarak revize edilir ve bu nedenle sürekli olarak güncellenirler. Dünya çapında kullanılan birçok sismik yönetmelik vardır. Çoğu yönetmelik, binaların deprem etkilerine göre nasıl tasarlanacağına ilişkin temel yaklaşımları paylaşır, ancak teknik gereksinimlerinde farklılık gösterir ve yerel jeolojik koşulları, yaygın inşaat türlerini, tarihi konuları vb. ele alan bir kapsama sahip olur.

Ülkelere göre
Uluslararası Standartlar Teşkilatı
Uluslararası Standartlar Teşkilatı (ISO) tarafından ISO 3010 Yapıların Tasarımı için Temeller - Yapılar Üzerindeki Sismik Etki (Bases for Design of Structures -Seismic Action on Structures) isimli standartın ilk versiyonu 1988 yılında yayınlanmıştır. Daha sonra 2001 yılında 2.versiyon ve Mart 2017'de 3.versiyonu yayınlanmıştır. Standardın temel amacı ülkelerin kendi startdartlarını oluştururken veya revize ederken kılavuz olmasıdır.

Amerika Birleşik Devletleri
Amerika birleşik devletlerinde yapıların deprem yükleri altındaki tasarımını yapmak için kullanılan baz ve yapı türüne göre (çelik, betonarme vb.) özelleştirilmiş yönetmelikler bulunmaktadır.

Amerikan Ulusal Standartlar Enstitüsü (ANSI: The American National Standards Institute) tarafından yayınlanan ve içeriği Amerikan İnşaat Mühendisleri Derneği (ASCE: American Society of Civil Engineers) tarafından sağlanan ASCE/SEI 7-22 Bina ve Diğer Yapılar İçin Asgari Tasarım Yükleri (Minimum Design Loads for Buildings and Other Structures) yönetmeliği bulunmaktadır.

Amerika Çelik Yapılar Enstitüsü (AISC: The American Institute of Steel Construction) tarafından geliştirilen ANSI/AISC 341-22 Yapısal Çelik Binalar İçin Sismik Hükümler (orj: Seismic Provisions for Structural Steel Buildings) yönetmeliği bulunmaktadır.

Avrupa Birliği
Avrupa Birliği üyesi ülkeleri için Euro Kodları (Eurocode) yönetmelikleri bulunmaktadır. Bu yönetmeliklerdeki bazı katsayılar üye ülkeler için farklılar bulunabilir. Bu durumda yayınlanan ulusal ekler (Eurocode 8: Depreme dayanıklı yapı tasarımı) yürürlüğe girmiştir.

Çin
Çin'de kabul edilen ilk deprem tasarım yönetmeliği 1959 yılında hazırlanmıştır ve tüm yapıları kapsamıştır. Eski Sovyetler Birliği temel alınarak hazırlanmıştır. 1964'te revizyona uğramıştır. Revizyon ile birlikte 1964 yönetmeliği tüm yapılar yerine bina türü yapıları kapsamıştır. 1964 yönetmeliğinin tamamlanması "Kültürel Devrim" den önce olduğu için resmi olarak onaylanmadı, taslak kanun olarak kaldı, ancak sonraki yönetmelikler bu yönetmeliğin ilkeleri üzerine kurgulandı.

İlk resmi yönetmelik 1974 yılında TJ11-74 (Sivil ve Endüstriyel Binaların Tasarımına İlişkin Yönetmelik) ismiyle kabul edildi. 1978 yılında revizyon yapılarak TJ11-78 ismiyle yeniden yayınlandı. 2008 yılında güncelleme yapıldı ancak isim değişikliği uygulanmadı. 31 Mayıs 2010'da yürürlüğe GB50011-2010 ismiyle yeni bir yönetmelik yürürlüğe girdi.

Japonya
1891 yılında meydana gelen Nobi depreminden (M=7.9, 7,273 ölüm) sonra 1892 yılında Deprem Araştırma Komitesi kuruldu. 1925 yılında bu komite Deprem Araştırma Enstitüsü olarak genişletilip Tokyo Üniversitesi'ne bağlandı.

1919 yılında Japonya, yangın güvenliği, sismik güvenlik, kamu hijyeni, doluluk/işlev kontrolü, bina yüksekliği, site sınırlarından geri çekilme ve benzeri konuları kapsayan kapsamlı bir bina kanunu (Kentsel Bina Kanunu) yürürlüğe koydu.

1923 yılında meydana gelen Büyük Kanto Depremi (M=7.9 105,000 ölüm veya kayıp) sonrasında 1924 yılında yönetmelik güncellenmiştir. En önemli değişiklik yatay sismik yük katsayısının en az 0.1 olarak alınarak deprem tasarım hesaplarının yapılması olmuştur.

Türkiye
Aktif ve tehlikeli fay hatlarına sahip Türkiye'de yürürlüğe giren deprem yönetmelikleri aşağıda verilmiştir.

1939 yılında meydana gelen Erzincan depremi sonrasında o zamanki adıyla Nafia Bakanlığı (Bayındırlık Bakanlığı) tarafından İtalyan yönetmeliğinin Türkçeye çevrilmesiyle değişiklik yapılmadan 1940 yılında "Zelzele Mıntıkalarında Yapılacak İnşaata Ait İtalyan Yapı Talimatnamesi" yürürlüğe girmiştir. Türkiye bu yönetmeliğe göre iki deprem bölgesine ayrılmıştır. Yayın yılı değişmeden halen güncelleme almaktadır. Amerikan yönetmelikleri temel alınarak hazırlanmıştır. Ancak yapılan karşılaştırma çalışmalarına göre Türk yönetmeliğinin Amerikan yönetmeliğine göre daha ihtiyatlı olduğu sonuçları çıkarılmıştır. 1998 yılından sonra yayınlanan en kapsamlı yönetmelik olmuştur. Önceki yönetmeliklerden en önemli özelliği farklı yapıların birden fazla performans hedeflerine göre tasarıma izin vermesidir. Deprem tehlike haritasında ise önceki haritalardan farklı olarak bölgeler kaldırılmış ve yapı koordinatlarına göre deprem tehlikesi ivmesel değerler olarak interaktif harita üzerinden sunulmuştur. Ayrıca sadece yatay deprem tasarımı değil düşey deprem tasarım da bu yönetmelik ile yayınlanmıştır. Bazı Türk mühendisler, imar affı ile şehirlerin "mezarlık" olabileceği konusunda daha önce uyarılarda bulunmuştu.

Ayrıca bakınız
2023 Gaziantep-Kahramanmaraş depremlerinde Türkiye hükûmetine yapılan eleştiriler

Kaynakça