1929 Filistin Olayları

1929 Filistin Olayları, "5689 Yılı Olayları" (İbranice: מאורעות תרפ"ט, Meora'ot Tarpat, - "5689 Yılı Olayları”) ya da Burak Ayaklanması" (Arapça: ثورة البراق, Ṯawrat al-Burāq) olarak da bilinir.

Kudüs'teki Ağlama Duvarı'na erişim konusunda Filistinli Araplar ile Yahudiler arasındaki uzun süredir devam eden anlaşmazlığın şiddete dönüşmesiyle, Ağustos 1929'un sonlarında gerçekleşen bir dizi gösteri ve ayaklanmadan oluşmuştur Bu olaylara Britanya yetkilileri de müdahil olmuştur.

Tarihçilere göre olayların sebebi, Kudüs müftüsü Hacı Emin El-Hüseyni'nin kendi konumunu güçlendirmek amacıyla Yahudilerin Tapınak Tepesi'ni ele geçireceği yönünde korkuları körüklemesiydi. Akademisyenler ayrıca Yahudi Ulusal Fonu'na yapılan toprak transferlerinin, toprak satışları ve göç konusundaki artan kaygılarla birlikte sosyoekonomik endişelere katkıda bulunduğunu ve bunun da olayların patlak vermesine zemin hazırladığını belirtmişlerdir.

Olaylar, büyük ölçüde, Arapların Yahudilere yönelik saldırıları ve Yahudi mülklerinin tahrip edilmesi şeklinde gerçekleşti. 23–29 Ağustos tarihleri arasındaki bir haftalık ayaklanmalar sırasında 133 Yahudi Araplar tarafından öldürüldü ve çoğu silahsız olan 339 Yahudi yaralandı. İngiliz Manda polisinin olaylara müdahale etmesiyle 116 Arap öldürüldü, en az 232 Arap yaralandı. Yaklaşık 20 Arap, Yahudi saldırganlar ve ayrım gözetmeyen Britanya ateşi sonucu öldü.

Olayların ardından 174 Arap ve 109 Yahudi cinayet veya cinayete teşebbüsle suçlandı. Bunların yaklaşık %40'ı Araplar, %3'ü ise Yahudiler olmak üzere hüküm giydi. Ayaklanmalar sırasında 17 Yahudi yerleşimi tahliye edildi.

Britanya tarafından atanan Shaw Komisyonu, şiddetin temel nedeninin Arapların siyasi ve ulusal beklentilerinin boşa çıkması ile ekonomik geleceklerine yönelik korkuları sonucunda Yahudilere karşı besledikleri düşmanlık ve husumet duygusu olduğunu tespit etti. Komisyon ayrıca Arapların Yahudi göçmenleri “yalnızca geçim kaynaklarına yönelik bir tehdit olarak değil, gelecekte muhtemel bir hâkim güç olarak” gördüklerini belirtti.

Arka Plan
Dinsel Önem
Ağlama Duvarı (Batı Duvarı), Kudüs'te M.S 70 yılında yıkılan antik İkinci Tapınak kompleksinin bir kalıntısı olması nedeniyle Yahudilik'in en kutsal mekanlarından biridir. Yahudiler, yüzyıllar boyunca süregelen uygulamalar yoluyla, ibadetlerini yerine getirmek amacıyla Ağlama Duvarı'na erişim hakkını fiilen tesis etmişlerdi. Tapınak Dağı'nın bir parçası olan Ağlama Duvarı, Müslümanlar tarafından idare edilen adı "Vakıf" olan bir mercinin kontrolü altındaydı. Müslümanlar bu duvarı, İslam'ın üçüncü kutsal mekanı olan Mescid-i Aksa'nın bir parçası sayarlar. İslam geleneğine göre burası, Muhammed'in göğe yükselişinden önce bineği Burak'ı bağladığı yerdir.

1925 Kararı

Eylül 1925'te meydana gelen bir olay sonucunda, Yahudilerin ibadet amacıyla yaşlı ve bakıma muhtaç kişiler için getirdikleri sandalyeleri ve sıraları Ağlama Duvarı'na getirmeleri yasaklayan bir karar alınmıştır.

Daha önce de mekanda geçici paravanlar kurulmuş, bazı yasaklar zaman zaman göz ardı edilmiş veya gevşetilmiş olsa da, 1928'deki son paravan üzerinden yaşanan şiddetli çatışma, ileride daha fazla şiddete zemin hazırladı. Her iki tarafın iç siyaseti de aşırı tutumları benimsemeye ve dini sembolleri halk desteğini artırmak için kullanmaya hazırdı.

Yahudi milliyetçiler, duvar üzerinde denetim taleplerinde bulunmaya başladılar. Bazıları açıkça Süleyman Mabedi'nin yeniden inşasını savunmaya kadar vardı. Bu gibi talepler Müslümanların milliyetçi Yahudilerin niyetlerine dair endişelerini artırdı. 1929 baharında, sağcı lider Ze'ev Jabotinsky tarafından yönetilen revizyonist gazete, duvar ve çevresindeki döşeme üzerindeki Yahudi haklarını savunan uzun bir kampanya yürüttü. Bu kampanya çerçevesindeki siyasi tutum “itaatsizlik ve şiddet” çağrısına dahi bulundu. Gazete, Yahudilerden duvar kendilerine verilene dek protesto ve gösterilere ara vermemelerini isteyen yazılar yayımladı.

6 Ağustos'ta, Filistin'deki Britanya polis gücü duvarın yanında bir polis karakolu kurdu. 14 Ağustos'ta ise Tel Aviv'de, Haganah ve Brit Trumpeldor tarafından düzenlenen ve 6.000 kişinin katıldığı bir toplantı yapılarak, 1928 Komisyonu'nun Ağlama Duvarı'nın Müslüman mülkü olduğu yönündeki çıkarımına itiraz edildi.

14-15 Ağustos: Ağlama Duvarı'na Yürüyüş ve Karşı Gösteriler
Ağlama Duvarı Yanlıları Komitesi'ni kuran Joseph Klausner, 14 Ağustos 1929'dan başlayarak çeşitli gösterilerin örgütlenmesine yardımcı oldu; bu tarihte 6.000 genç, Kudüs'ün eski şehir surları etrafında yürüdü.

Arap basınında, düzensizliği körüklemeye yönelik kışkırtıcı yazılar çıkmaya başladı. “Filistin'deki Kutsal Savaşçılar Komitesi” imzalı bir broşür, ‘savaş, cihad ve isyan' sloganıyla Yahudilere karşı ayağa kalkılması çağrısında bulundular.”

Tırmanış
19 Ağustos tarihinde Kudüs'te kişisel bir nitelikte vuku bulun bir olay ulusal ölçekte şiddet olaylarının ateşlenmesinde etki yaratacaktı. 17 yaşındaki Sefarad Yahudisi Abraham Mizrahi, Kudüs'ün Mea Şearim ve Buharim mahallesi yakınlarındaki Makkabi sahasında arkadaşlarıyla futbol oynamaya gitmişti. Söz konusu saha aynı zamanda Lifta adında bir Arap köyünün arazisinin kenarında yer almaktaydı. Mizrahi arkadaşlarıyla birlikte futbol oynarken topları Lifta köyünden bir Arap'a ait domates tarlasına yuvarlandı. Kaybolan futbol topunu bulan bir Arap kızdan geri almaya çalışmalarıyla başlayan tartışmanın ardından Mizrahi olay yerinde bir Arap tarafından bıçaklandı.

Olay yerine gelerek saldırgan Arap'ı tutuklamak isteyen İngiliz manda polisi Yahudi bir kalabalık tarafından saldırıya uğradı ve ağır yaralandı. Şiddet olayları bununla sınırlı kalmadı. Kalabalık Lifta sakinleri tarafından kurulmuş komşu Arap çadır ve barakalarına saldırıp buraları ateşe verdiler ve içindekileri yaraladılar.

Ayaklanmalar
Kudüs Ayaklanmaları, 23 Ağustos
Ağustos 1929'daki Kudüs olayları, 23 Ağustos Cuma günü binlerce Arap köylünün Mescid-i Aksa'da toplanmasının ardından, Yahudi milliyetçilerin Tapınak Tepesi'ni ele geçireceğine dair söylentilerle alevlendi. Sabah saatlerinden itibaren gerginlik artmış, öğleye doğru çatışmalar koyu dindar Yahudilerin mahallesi Mea Şearim'e sıçramıştır. Amerikan Konsolosluğu'nun ayrıntılı raporlarına göre 12.00–12.30 arasında ölümler gerçekleşmiştir.

Shaw Raporu, olayların önceden planlanmadığını, Kudüs'ten taşraya günler içinde yayıldığını ve 23 Ağustos'taki ilk saldırının Araplarca başlatıldığını vurgular. Britanya makamları söylentileri başlangıçta yalanladıysa da, 27 Ağustos'a gelindiğinde özel Yahudi muhafızları dağıtmak ve silahsızlandırmak zorunda kaldı. Bu saldırıdan saklanarak hayatta kalmış çocuklardan biri olan Mordechai Maklef daha sonra İsrail Savunma Kuvvetleri'nin üçüncü genelkurmay başkanı olmuştur.

Hebron Katliamı
1929 Hebron (El Halil) katliamı, 24 Ağustos günü Hebron'daki (El-Halil) Yahudi mahallesine yönelik kapsamlı bir saldırı olarak gerçekleşti. 20 Ağustos'ta Haganah, bölgede uzun yıllardır meskun olan yaklaşık 600 Yahudiye savunma sağlama veya tahliye imkanı önerdi. Ancak Hebron'daki cemaat önderleri, şehirdeki Arap kodamanların kendilerini koruyacağına inanarak bu teklifleri reddetti. 24 Ağustos'ta Arap kalabalıkları Yahudi mahallesine saldırarak erkek, kadın ve çocukları öldürüp tecavüz etti. Gerçekleşen şiddet olayları çerçevesinde yağmalama olayları gerçekleşti. Bu saldırılar sonucunda 68 Yahudi öldürülürken, 58 Yahudi ise yaralandı. Bazı kurbanlar işkenceye uğradı veya korkunç biçimde sakatlandı.Şehirdeki sinagoglar ve Araplara da hizmet sunan bir Yahudi hastanesi saldırıya uğradı.

İngiliz Yüksek Komiseri Sir John Chancellor, gördüğü manzarayı “korkunçluğunun kelimelerle ifade edilemeyeceği” şeklinde tanımladı; Sir Walter Shaw da raporunda Hebron'da “tarifsiz vahşetler” işlendiğini belirtti. Shaw Raporu, saldırıyı son derece ağır ifadelerle betimlerken, İngiliz polis memuru Raymond Cafferata'nın olağanüstü çabasının sonucunda “genel bir Yahudi katliamını” önlediğini vurguladı.

Aynı süreçte Hebron Yeşivası (Yahudi din okulu) da hedef alındı. 23 Ağustos'ta kalabalık bir grup binayı taşladı; içeride bulunan bir öğrenci kalabalık tarafından yakalanıp bıçaklanarak öldürüldü, hademe ise bir kuyuya saklanarak kurtuldu. Ertesi gün sopalar ve baltalarla silahlanmış bir grup iki Yahudi genci öldürdü; biri taşlanarak, diğeri bıçaklanarak yaşamını yitirdi. Aralarında Yeşiva öğrencilerinin de bulunduğu 70'ten fazla Yahudi, Hebron hahamının oğlu Eliezer Dan Slonim'in evine sığındı ancak burada da katledildi. Tanık ifadelerine göre evde büyük çaplı bir katliam yaşandı; öğrenciler ağır şekilde sakatlandı veya öldürüldü. Olaylarda toplam 42 öğretmen ve öğrenci yaşamını yitirdi.

Safed Katliamı
29 Ağustos'ta Safed'de yaşanan olaylarda 20 Yahudi öldürülürken, 80 kişi yaralandı. Saldırgan Araplar evleri yağmalayıp ateşe verdi, özellikle şehrin Yahudi kesiminin ana caddesi tamamen tahrip edildi. Soruşturma Komisyonu raportörleri 1 Kasım 1929'da kenti ziyaret etti.

Shaw Raporu, yaklaşık 17:15'te Arap kalabalıkların Yahudi mahallesine saldırdığını, çok sayıda ev ve dükkanın yakıldığını ve Hebron'daki saldırıya benzer şekilde geniş çaplı yıkım yaşandığını bildirdi. Edinilen tanıklıklarda, Safed ve çevre köylerden gelen saldırganların ateşli silahların yanı sıra ve gaz yağı kutularında depolanmış yanıcı gaz kullandıklarını ve bu sayede kurbanların bir kısmının yakıldığını ifade eder.

Safed sakini David HaCohen ile bir İskoç misyonerin anlatımları, saldırının kapsamlı bir pogrom niteliği taşıdığını göstermektedir. HaCohen, evlerde yanmış ve parçalanmış cesetler gördüğünü, öğretmen Aphriat ve ailesi ile avukat Toledano'nun bıçaklanarak öldürüldüğünü, yetimhanelere girilerek çocukların katledildiğini ve tüm pogrom boyunca polisin tek bir el ateş etmediğini kaydeder.

Bölgedeki Araplar, Filistin Arap Kongresi'nin öncülüğünde, olayların ardından Yahudi mülkiyetindeki işletmelere yönelik bir boykot uyguladı.

Yahudi liderler, İngiliz Manda Yönetimi'ni otoriteyi kaybetmekle ve kendilerini koruyamamakla suçladı. Buna karşılık İngiliz yetkililer, huzursuzluğun Yahudi ulusal yurdunun kurulmasına dair politikaların Araplarda yarattığı korkulardan kaynaklandığını öne sürerek Yahudileri sorumlu tutmuştur.

Ayrıca Bakınız
Nebi Musa Ayaklanması
Birleşik Krallık Filistin Mandası

Kaynakça