Bir-ül Abd Muharebesi

Bir-ül Abd Muharebesi yahut Abd Kuyusu (9 Ağustos 1916), Britanya İmparatorluğu kuvvetleriyle Osmanlı İmparatorluğu arasında, I. Dünya Savaşı’nın Sina ve Filistin Cephesi dâhilinde vuku bulmuştur.

Bu muharebe, Romani Muharebesi’nde (3–5 Ağustos) Britanya zaferinin ardından Sina Çölü’nde cereyan etti. Osmanlı’nın İkinci Kanal Harekâtı sonrasında, İngilizlerin Mısır’daki kuvvetlerinin icra ettiği bir karşı taarruz mahiyetini taşımaktaydı. Britanya İmparatorluğu’nun ANZAC Süvari Tümeni, kendi kumandası altındaki 5. Süvari Tugayı ile birlikte, ricat eden bir Osmanlı ordusunu takip etmekle görevlendirildi. Britanya devriyeleri 8 Ağustos’ta Osmanlı kuvvetlerini keşfetti ve ertesi gün ANZAC Süvari Tümeni’nin kalan kısmı taarruz mevzisine intikal etti. 9 Ağustos sabahı hücum başlatıldı; gün boyu taarruz ve mukabele ile çarpışmalar sürdü. Nihayet akşamüstüne doğru, ANZAC Süvari Tümeni Kumandanı Chauvel, birliklerine ricat emri verdi; böylelikle Osmanlı kuvvetleri muharebe meydanının hâkimiyetini muhafaza etti.

Muharebe
Temas için İlerleme
Romani Muharebesi’ndeki zafer, ANZAC Süvari Tümenini yormuştu; en ağır muharebeye giren iki birlik, 1. Hafif Süvari Tugayı ile 2. Hafif Süvari Tugayı, istirahat için Romani ve Etmaler’e gönderildi. Bu esnada tümenin kalan kısmı, kumandası altındaki 5. Süvari Tugayı ile birlikte, ricat eden Osmanlı kuvvetlerini takip etmekle emrolundu. Sina Çölü’nü aşarak ilerlediklerinde, Osmanlı kuvvetleri kuvvetli müdafaa mevkileri inşa etmişti. Geri çekilirken şimdi bu mevzilerden istifadeye başladılar; doğuya, Mısır–Osmanlı hududuna doğru çekiliyorlardı.

7 Ağustos’ta, Osmanlı kuvvetlerinin takibinde tümenin önünde ilerleyen Yeni Zelanda Süvari Tümeni, artçı birliklerini Oğratina’da buldu. Sol kanadını çevirmeye teşebbüs ettiklerinde mukavemetin pek şiddetli olduğu görülerek geri çekildiler. O gece, tümen karargâhı ile 5. Süvari Tugayı ve Yeni Zelanda Tugayı Oğratina’da konakladı. 1. ve 2. Tugayların kendilerine katılmasını bekliyorlardı. Ancak her iki tugay da insan gücü bakımından noksandı; bu sebeple iki birlikten mürekkep bir “karma tugay” teşkil edilmek zorunda kalındı. Osmanlı kuvvetleri buraya vardıklarından beri vakti iyi kullanmışlardı; evvelki günlerdeki mağlubiyetlerinden toparlanarak iaşelerini tazelemiş ve takviye almışlardı. Bu suretle Türk kuvvetlerinin mevcudu şimdi yaklaşık 6.000 kişiye ulaşmıştı ki, bu rakam Chauvel’in elindeki kuvvetin iki misli idi. Ayrıca dağ topçusu ve obüsler tarafından da kuvvetli surette desteklenmekteydiler. Makineli tüfekler Alman askerlerince, topçular ise Avusturyalılarca kullanılmaktaydı.



Yeni Zelanda Tugayı’nın ilerleyişi saat 04.00’te başladı; aynı zamanda 3. Tugay da kadar cenubda bir redife yöneldi. Karma Tugay ise bir saat sonra harekete geçti; fakat kuyu ile Bardavil Gölü arasında uzanan bir siper hattını keşfettiler. ANZAC Süvari Tümeni, Osmanlı topçu ve makineli tüfek ateşi altında ilerledi; ateş o denli şiddetlendi ki, atlarının selameti tehlikeye girdi. Bunun üzerine atlarından inerek piyade düzeninde devam ettiler. Ancak tek hat halinde bir ilerleme söz konusu değildi; Yeni Zelandalılarla zayıflamış Karma Tugay arasında yaklaşık , 3. Tugay ile Yeni Zelandalılar arasında ise kadar bir boşluk vardı. Saat 05.00’e gelindiğinde Yeni Zelanda Tugayı, kuyu ve Türk mevziini gözetleyen yüksek bir noktaya ulaşmıştı. Bir saat sonra Osmanlı askerleri süngülerini takarak siperlerinden çıktılar ve iki koldan Yeni Zelanda Tugayı’na karşı taarruza geçtiler. Yeni Zelanda Tugayı tekrar ileri atıldı; bir ara iki alaylarının Türk mevziine yarma yapacak gibi göründüğü anlar oldu. Fakat şimal ve cenub kanatlarda diğer tugaylar durdurulmuştu. Osmanlı topçu ateşi şiddetini artırdı; saat 10.30’da Chauvel, Türk bataryalarının yerlerini tespit için hava desteği talep etti. Zira topçuların kalibresi Britanya toplarından büyüktü ve menzilleri daha uzundu. Aynı zamanda yedekteki alaylarından biri olan Warwickshire Yeomanri, Karma Tugay’ı takviye için sevk edildi. Kuzeyde Karma Tugay saat 14.00’e doğru geriye çekilmeye zorlandı ve onları destekleyen Ayrshire Bataryası’nın topçuları sarılma tehlikesine düştü. Chauvel, buradaki mevziyi tutmak için son ihtiyatlarını sürdü ve toplar geri çekilebildi. Artık ANZAC hattı boyunca herkes ricata başlamıştı. Saat 16.30’da kuzeyde 2.000–3.000 asker, Karma Tugay’a taarruz etti; ANZAC Tümeni hatlarına “birkaç yüz yard” mesafeye kadar sokuldular. Sağ kanatta ise, Yeni Zelanda Tugayı artık açıkta kalmıştı; zira yanındaki iki tugay daha geriye çekilmişti ve mevzileri iki taraftan altına giriyordu. Ardından saat 17.00’de Osmanlı kuvvetleri topyekûn karşı taarruza geçtiler ve ANZAC Süvari Tümeni ricata mecbur kaldı. 9. Hafif Süvari Alayı (Avustralya)’ndan bir bölük, yaralılarını kurtarmaya çalışırken, düşmanla aralarındaki mesafe ’ye ininceye kadar bekledi; üç yaralılarını ise geride bırakmak zorunda kaldılar. Türklerin bu muharebedeki kayıpları bilinmemekle beraber, Sina içlerine ilerleyişleri sırasında 18.000 kişilik kuvvetlerinin yarısından fazlasını kaybettikleri malûmdur. Plan, ANZAC Süvari Tümeni’nin o gece civarda konaklaması ve ertesi gün Osmanlı kuvvetleri ricat ederse onları gölge gibi takip etmesiydi. Ancak Chauvel, tümeni geriye, yalnızca bazı gözetleme karakolları bırakarak, Oğratina’ya kadar çekti.

Kaynakça
Dipnotlar


Alıntılar