1997 Karapınar trafik kazası

1997 Karapınar trafik kazası, 1997'de bir tankerin ve bir yolcu otobüsünün kafa kafaya çarpışması sonucu 49 kişinin öldüğü kara yolu kazasıdır. 24 Ekim 1997'de, Karapınar-Ereğli arasındaki D 330 karayolunda ilerleyen MAN marka petrol tankerinin şoförü, direksiyon başında uyuyunca sürdüğü araç karşı şeride geçip kendi şeridinde ilerleyen Mercedes-Benz O403 otobüs ile kafa kafaya çarpışmıştır. Kaza sonucu iki aracın alev alması sonucu 49 kişi ölmüş, 4 kişi yaralanmıştır.

Kazayla ilgili olarak Karapınar Cumhuriyet Başsavcılığınca, kazaya karışan otobüsün şoförlerinden direksiyon başında olan hakkında tedbirsizlik veya dikkatsizlik sonucu bir kimsenin ölümüne sebebiyet vermek iddiasıyla açılan kamu davasının ilk duruşması 1998'de görülmüştür. Bu ceza davasında kazaya karışan tarafların kusur oranlarının belirlenmesi adına bilirkişi raporu istenmiştir ve kazaya ilişkin davalarda toplam altı adet bilirkişi raporu hazırlanmıştır. Bunların dördü ceza davasında, ikisi ise tazminat davasında oluşturulmuştur. Ceza davasında oluşturulan bütün raporlar ve tazminat davasındaki bir rapor otobüsün üretiminde kusur olup olmadığını araştıran bir rapordur. Altıncı ve son rapor ise yine tazminat davaları sırasında hazırlanan ve tarafların kusurlarını belirlemeyi amaçlayan hukuk bilirkişi raporudur. İlk bilirkişi raporu Orta Doğu Teknik Üniversitesi tarafından hazırlanmıştır. Rapor, otobüsün üreticisi Mercedes-Benz Türk'ten sorumlu kurumlara kadar herkese kusur yüklemiştir. Otobüsün, ilgili yasa ve yönetmeliklere uygun olduğu ancak anılan yönetmeliklerin ülke şartlarına ve standartlarına uygun olmadığı iddia edilmiştir. Söz konusu otobüslerde yolcu ve tüketici güvenliğini ihlal eden tasarım ve üretim hataları belirtilmiştir. Mercedes-Benz Türk, raporda belirtilen tasarım kusuruna itiraz etmiştir. Bunun üzerine biri bizzat kendisi tarafından üçü de mahkeme tarafından hazırlatılan dört bilirkişi raporu daha dava dosyasına eklenmiştir.

Ceza davasının 1 Aralık 2000 tarihli duruşmasında otobüs şoförü beraat etti. 18 Nisan 2001'de Mercedes-Benz Türk yönetim kurulu başkanı ile sekiz yöneticisi hakkında gıyabi tutuklama kararı çıkarılınca TÜSİAD ve Otomotiv Sanayii Derneği, dönemin başbakanına mektup yazdı. 27 Nisan'da bu karar bozuldu. 22 Nisan 2001'de Tüketici Hakları Derneği tarafından otobüslerin toplatılması yönünde açılan davaya 10 Mayıs 2001'de takipsizlik kararı verildi. 26 Kasım 2001'de davanın hâkimi kazaya karışan otobüs modelinin toplanıp Orta Doğu Teknik Üniversitesi raporunda belirtilen noktaların düzeltilmesi ve geri gönderilmesi yönünde hüküm verdi. Bu hüküm, Mercedes-Benz Türk'ün itirazıyla Yargıtay'a taşındı ve 30 Nisan 2002'de Yargıtay 2. Ceza Dairesi, toplatma kararını oy birliği ile bozdu. 4 Ekim 2002'de Karapınar Ağır Ceza Mahkemesinin otobüslerin müsadere edilemeyeceğine hükmedişiyle ceza davası kesin olarak kapandı. Ceza davasına ilişkin 16 Aralık 2002'de bir grup milletvekili otobüste teknik kusur olup olmadığının araştırılmasına dair bir meclis araştırması önergesi verdi. 19 Aralık 2002'de ise bir grup milletvekili, bu gerekçenin üzerine kaza sonrasında nüfuz suistimali yaşandığına dair iddiaların araştırılması isteğini de ekleyerek ayrı bir önerge sundu. Bu iki önerge uyarınca bir araştırma komisyonu kurulması, 4 Mart 2003'te açılan oylamada reddedildi.

Kazada ölenlerin aileleri, kaza sonrasında 42 adet tazminat davası açtı. Bunlardan on üç tanesi ilerleyen duruşmalarda davacıların duruşmalara katılmaması nedeniyle düştü. Usul ekonomisi ve yargıda birlik ilkeleri gereğince sadece Karapınar Asliye Hukuk Mahkemesinde görülen davada bilirkişi raporu alınmasına karar verildi. Mahkeme heyeti otobüs üretiminde hata olup olmadığına dair bilirkişi raporu hazırlattı ve bu rapor 2005'te mahkemeye sunuldu. Raporda çarpışmanın enerjisiyle yakıt deposundan dışarıya enerji çıkmamasının mümkün olamayacağı kaydedildi. Tarafların hukukî sorumluluğunu belirleyen ikinci rapor da 2009'da mahkemeye sunuldu. Burada trafik kazasındaki kusurun %90'ının ve yaşanan ölümlerin sorumluluğun %75'inin tanker sürücüsünde olduğu kaydedildi. Davanın ilerleyen duruşmalarında 2013'te ve 2014'te çeşitli miktarlarda tazminat ödenmesine karar verildi. Dosya, 31 Ocak 2016'da yaşam hakkının ve adil yargılama hakkının ihlal edildiğini öne sürerek başvurucuların bir kısmı tarafından Anayasa Mahkemesi'ne taşındı. Mahkeme, 2016'da hatalı üretim nedeniyle üretici firmanın sorumluluğunun tespiti gerekirken davaların reddedildiğini ileri sürdü. Yaşam hakkının usul yükümlülüğünün ihlal edildiğine ve başvuruculara otuzar bin lira manevi tazminat ödenmesine karar verdi.

Kazaya karışan tanker kaza mahallinde bırakıldı ve kazada ölen herkesin adına birer fidanın dikildiği Trafik Kurbanları Anıtı yapıldı.

Kaza
Yol durumu
Kaza, 24 Ekim 1997'de Karapınar-Ereğli arasındaki D 330 numaralı kara yolunun 21. kilometresinde gerçekleşti. Bu yolun da içinde bulunduğu Konya-Adana yolunun Ulukışla kavşağına kadar olan 170 kilometrelik bölümünde 1997'de yaşanan 147 kazada toplam 132 kişi ölmüş ve 440 kişi de yaralanmıştı. Yol, 19 Kasım 1997'de Türkiye Büyük Millet Meclisinde, "Güneydoğuyu, Orta Anadolu, İzmir ve İstanbul'a bağlayan yük ve akaryakıt taşımacılığı ağırlıklı" bir yol olarak tanımlanmıştı.

Kazanın gerçekleştiği kısmı 7 m genişliğindeki yamalı, kuru ve temiz asfalt döşeliydi. Düz bir ovada 1,20 m yükseklikte olup iki şeritli ve iki yönlüydü. Kenarlarında birer metre genişliğinde stabilize banketleri vardı. Düşey ve yatay dönemeçler olmayıp geceleyin bulutlar dışında görüşü engelleyen herhangi bir fiziksel engel yoktu ve görüş, far ışığı ile sağlanmaktaydı. Yolun şerit çizgileri ve kedigözleri mevcuttu. Olay günü hava sıcaklığı 14 C°'ydi.

Kaza anı
Kayseri İpek Turizm'e ait 34 YON 34 plakalı Mercedes-Benz O403 model otobüs, 24 Ekim 1997, saat 18.00'de Kayseri'den Kuşadası'na gitmek üzere 14 yolcu, iki şoför ve iki hizmet görevlisiyle yola çıktı. Otobüsün iki şoföründen olay anında aracı süren ve kaza günü 39 yaşında olan Muammer Çiçekyurt, E sınıfı ehliyetini 1976'da almıştı ve ceza puanı yoktu. İkinci şoför Seyit Baykal'ın 4 kez aşırı hız nedeniyle aldığı toplam 30 ceza puanı vardı. Tanker şoförü Mehmet Ceylan, maddi hasarlı birkaç kaza yaşamıştı.

Otobüs, saat 22.30 civarlarında Karapınar-Ereğli kara yolunun 21. kilometresinde 90 km/sa hızda ilerlerken şerit ihlali yaparak üzerine gelen 63 DR 995 plakalı yüksüz akaryakıt tankeriyle karşılaştı. Tanker, Irak'tan aldığı mazotu İzmit'te boşaltmış ve oradan geçtiği İzmir'den geliyordu. Şoför, 24 saatten beri direksiyon başındaydı. Çiçekyurt, kaza sonrasında bu karşılaşmayı şöyle anlatacaktı: "Karşıdan gelen araç ile aramızda 100 metre kadar mesafe kaldığında, bizim şeritte olduğunu fark ettim. Selektör yaparak uyarmak istedim. Tüm uyarılarıma rağmen üzerimize gelmeye devam etti. Yolu terk etmeyi, şarampole girmeyi düşündüm ancak otobüs doluydu, yolculara bir şey olur diye vazgeçtim. Karşıdan gelen araçla aynı şeritte olduğumuz için bana göre sol şerit boştu. Sol şeride geçtim. Ancak bu kez de aramızda 10-15 metre kala tankerin sürücüsü uyandı ve o da kendi şeridine geçmek isteyince, otobüsün sağ kapı tarafından çarpıştık." Kazadan yaralı kurtulan Fethullah Kiriş ise kaza anını şöyle anlatacaktı: "Araç bizim şeritteydi. Şoförümüz, tankeri selektörle, kornayla uyarmaya çalıştı. Şoförün bir an 'Karşı şeride geçersem ancak kurtarırım' diye sesli düşündüğünü duydum. Geçer geçmez, tanker bizim sağımızdan vurdu. Daha sonra art arda patlamalar oldu. Her şey alevler içindeydi."

Çarpışma anında otobüsün ön camı fırladı ve tanker, ön tekerin üstündeki yakıt deposunu ezdi. Deponun biri sağ dış yanda, diğeri üstünde yaklaşık 30 cm boyutunda iki büyük yarık oluştu. Yakıt tankıyla yolcu bölmesini ayıran ahşap kapak parçalandı ve tankın içerisindeki yakıt, yolcu kabinine -özellikle 2., 3. ve 4. sıralardaki yolcuların üstüne- doğru püskürdü. Sıcak bir yüzey, kıvılcım veya ezilen bir elektrik kablosu dağılmış mazotu tutuşturdu. Alevler, iki araç ayrılmadan tanker sürücüsünün şoför mahallini ve peşi sıra iki araçtaki bütün malzemeyi tutuşturdu, otobüsün arkasına ulaştığında takım dolabındaki piknik tüpünü patlattı. Çarpmayı takip eden ilk 1-10 saniye arasında alevler bütün otobüse yayıldı ve ilk 30-60 saniye içerisinde otobüsün de tankerin de her yeri yanmaya başladı. Yolcular sağ kalmak için dışarı çıkmaları gereken çarpmadan sonraki kısa süre içinde camları kırıp çıkamadılar ve otobüsü saran alevler, kesif duman ve biten oksijen nedeniyle boğularak öldüler. Konya Emniyet Müdürlüğünün hazırladığı kaza tespit tutanağında Ceylan şerit ihlali yapmaktan 1. derece, Çiçekyurt da yorgun ve dalgın hâlde araç kullanmaktan 2. derece kusurlu bulundu. Mercedes-Benz Türk ise bu söylemi yalanladı ve Yıldız Teknik Üniversitesi'nin hazırlattığı bilirkişi raporunda çift sekurit camların kırma çekiciyle kolayca dağılmadan kırılabildiğini ve çift katlı camın diğer on üretici firma tarafından da kullanıldığını söyledi. Ayrıca bir diğer sebep olarak da otobüsün elektrik sisteminde meydana gelen arıza olduğu da söylendi.

Olay sonrasında dönemin bürokratları ve siyasilerinden çeşitli açıklamalar geldi. Konya Valisi Namık Günel, "Hatalı sollama olduğu muhakkak, ama hangisinin yaptığını bilmiyoruz. Şoför, kusur tankerde diyor, ama inandırıcı bulmuyorum. Niye sen kendi şeridinden sola geçiyorsun? Tanker otobüsün yakıt deposuna çarpmış ve mazot alev almış" dedi. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, kazayı "feci" olarak niteledi ve ekledi: "Hemen her olaydan bir suçlu çıkarmaya çalışmayın. Çünkü her olayın şartları ayrı."

Yanan otobüsten Candan Erçetin'in "Yalan" şarkısının sözlerinin yazılmış bir kâğıt parçası yanmaktan kurtulmuş ve Erçetin konuyla ilgili, "Klibimin böyle korkunç bir olaydan sonra gündeme gelmesini hiç ama hiç istemezdim. Benim için çok kötü bir anı olacak. İnanın, hâlâ o kazanın görüntüleri gözümün önünden gitmiyor" dedi.
Kaza alanı
Kazaya karışan tanker kaza mevkiinde korundu ve Niğde Üniversitesi tarafından Trafik Kurbanları Anıtı yaptırıldı. 24 Ekim 1999'da 49 kişinin her birinin ismini taşıyan çam fidanları dikildi.
Kazanın Meclise taşınması
16 Aralık 2002'de Musa Uzunkaya ve 42 milletvekili otobüslerin teknik kusurunun olup olmadığına yönelik meclis araştırması önergesi verdi. 19 Aralık 2002'de Atilla Kart ve 57 milletvekili, otobüs üretiminin kusurlu olduğu ve kaza sonrasında nüfuz suistimali yaşandığına dair iddiaların araştırılması için meclis araştırması önergesi verdi. Bu iki önerge uyarınca bir araştırma komisyonu kurulması 4 Mart 2003'te oylamaya açıldı ve reddedildi.

Dava süreci
Ceza davaları
31 Ekim 1997'de Karapınar Cumhuriyet Başsavcılığınca, Çiçekyurt hakkında "tedbirsizlik veya dikkatsizlik sonucu bir kimsenin ölümüne sebebiyet vermek" iddiasıyla kamu davası açıldı. Bu dava kapsamında 28 Kasım 1997 ilâ 16 Ocak 1998 tarihleri arasında yapılan duruşmalarda sanık, mağdur ve diğer tanıkların ifadelerine başvuruldu. 12 Ocak 2000 ile 19 Temmuz 2000 tarihinde ayrıca iki iddianame daha düzenlendi ve Mercedes-Benz Türk'ün sorumluları, İpek Turizm ve Mercedes-Benz'in Almanya'daki yöneticileri aleyhinde ceza davaları açıldı. Dava, sanıklar hakkında kesin hükme bağlanmaması ve 26 Kasım 2001'de otobüslerin gerekli teknik kusurlarının giderilmesi sonucuyla bitti. Karapınar Ağır Ceza Mahkemesi, Yargıtayın otobüslerin toplatılması yönündeki kararı bozmasına uyarak 4 Ekim 2002 tarihli kararıyla otobüslerin müsadere edilemeyeceğine hükmetti ve ceza davası kesin olarak kapandı.

Bilirkişi raporları
Ceza davasında, mahkemeye dört adet bilirkişi raporu sunuldu. İlk rapor, mahkemenin isteğiyle Orta Doğu Teknik Üniversitesi öğretim görevlilerince hazırlandı. Mercedes-Benz Türk AŞ bu rapora itiraz edince ikinci bir rapor Adli Tıp Kurumu Trafik İhtisas Dairesince hazırlandı. Bu raporun mahkemeye sunulmasının ardından mahkeme Karadeniz Teknik Üniversitesi'ne uzlaşma raporu olarak üçüncü bir rapor hazırlattı.

Rapora göre araç ilgili yasa ve yönetmeliklere uygundu ancak anılan yönetmelikler ülke şartlarına ve standartlarına uygun değildi, söz konusu otobüslerde yolcu ve tüketici güvenliğini ihlal eden tasarım ve üretim hataları vardı: yakıt tanklarıyla yolcu bölümünü ayıran ara bölümde önleyici metal olması gerekirken 2 cm'den itibaren ahşap malzeme kullanılmıştı. Her biri 270 litrelik iki yakıt tankının arasındaki bağlantıyı sağlayan ve yekpare olması gereken malzemeler esnek ve parçalı yapılmıştı. Raporun 131. sayfasının son paragrafında şu tespit yapılmıştı:

Dördüncü rapor, Mercedes-Benz Türk tarafından Yıldız Teknik Üniversitesi öğretim üyelerine hazırlatıldı, mahkemeye, "raporu düzenleyen bilirkişilerin uzmanlık sahalarının doğrudan doğruya otomotiv ana bilim dalı ile ilgili olmadığını, sadece bu nedenle dahi alınan rapora itibar edilemeyeceğini" belirttiği dilekçesi ile birlikte teslim edildi ve 15 Ocak 1999'da mahkemeye sunuldu. Bu rapora göre yakıtın tanktan yolcu bölmesine transferi; tankın iç kısmının on bir ayrı hücreye ayrılmasıyla, üretimde kullanılan üç ayrı malzemeyle ve olası darbelerin sebep olacağı basınç değişikliklerine karşın alınan tedbirlerle engellenmişti. Ayrıca başka firmalar da yakıt deposunu ön kısma koyuyordu.

Otobüslerin toplatılması kararı
1 Haziran 2000'de Mercedes-Benz Türk, Habip Kılınç'ın tarafsız olmadığı gerekçesiyle reddi hakim talep etti ama bu talepleri kabul edilmedi. 9 Ağustos 2000'de Mercedes-Benz Türk AŞ yöneticileri hakkında 4-10 yıl arasında tedbirsizlik ve dikkatsizlik sonucu ölüme sebebiyet vermekten 49 kişiye hapis istemiyle dava açıldı. Aynı duruşmada Atilla Kart, Mercedes-Benz'in yabancı yöneticileri hakkında tekrar tutuklama kararı verilmesini talep etti.

1 Aralık 2000'deki davanın 29. duruşmasında şoför Çiçekyurt ve otobüs sahibi Binboğa 'suçun yasal unsurlarının oluşmaması' gerekçesiyle beraat etti. Mahkeme, 12 Aralık 2000'de yangının araçların çarpışmasıyla çıktığını söyleyerek davanın ağır cezada yargılanmasını reddetti ve dosyayı Yargıtay'a götürdü. TÜSİAD ve Otomotiv Sanayii Derneği, 26 Nisan'da Bülent Ecevit'e mektup yazarak olaya şahsen müdahale etmesini istedi. Yabancı Sermaye Derneği de dönemin Adalet Bakanı Hikmet Sami Türk'e mektup yazarak derneklerine kararın yasallığıyla ilgili çok fazla soru geldiğini ve buna yönelik bir cevap istediklerini ifade etti. Firma, karar sonrasında yaptığı açıklamada Kılınç'ın konu hakkında politik görüşlerini açıkladığını, hakimin olay hakkındaki tarafsızlığını kaybettiğini söyledi ve karara 26 Nisan'da itiraz etti. 27 Nisan'da bir üst mahkeme olan Ereğli Ağır Ceza Mahkemesi, söz konusu kararı yasal dayanağı olmadığı, konunun ceza mahkemesinin yetkisi dışında kaldığının ve kararın alınmasında yanılgıya düşüldüğünü ifade ederek kaldırdı. Firma, Kılınç'ı bakanlığa şikayet etti. Açılan dava hakkında 10 Mayıs'ta Ankara Tüketici Mahkemesince yetkisizlik kararı verildi. Mercedes-Benz Türk, Çakar hakkında 100 milyar TL tazminat davası açtı ve bu dava 27 Aralık 2004'te İstanbul 7. Asliye Mahkemesince reddedildi.

Karapınar Asliye Ceza Mahkemesi, 26 Kasım 2001'de bir karar verdi. Bu karara göre sanıklar hakkında açılan davanın Rahşan Affı uyarınca kesin hükme bağlanması ertelenecekti. Otobüsler, Türk Ceza Kanunu'nun, 36/2. maddesi "Kullanılması, yapılması, taşınması, bulundurulması ve satılması cürüm veya kabahat teşkil eden eşya, bir ceza mahkûmiyeti olmasa ve faile ait bulunmasa bile mutlaka zapt ve müsadere olunur." hükmü uyarınca halen kullanımda olan 2240 adet 1995, 1996, 1997 ve 1998 model O403 Mercedes otobüs belirli bir zaman aralığında geri çağrılacaktı. Temyizin reddedilmesi hâlinde otobüslerini toplatacaklarını Bu süreçte Mercedes-Benz Türk yetkilileri, "İpek Turizm'in sahiplerinin kendilerini arayarak para istediklerini aksi hâlde olayı kapatmayarak firmanın itibarını zedelemekle tehdit ettiğini" söyledi. Derviş Binboğa ise, bu iddiaları, "Asıl onlar beni pes ettirmeye çalıştılar. Araya TÜSİAD'ı soktular, 100 milyarlık dava açtılar. Ama susmayacağım." şeklinde yanıtladı.



30 Nisan 2002'de Yargıtay 2. Ceza Dairesi, toplatma kararını oy birliği ile bozdu. Kararda, söz konusu otobüslerin iki deposu arasındaki bağlantının esnek olduğu, yakıt deposu ile yolcu bölümü arasında ahşap blok bulunduğu, bu nedenle yakıt deposu etrafında ek güvenlik hücresi oluşturulması ve yakıt deposu ile yolcu bölümü arasında güvenli koruma oluşturulmasının gerektiği gerekçesiyle, sahiplerine bakılmaksızın Türkiye'deki bu araçların müsaderesine karar verildiği anımsatıldı. Dosyada "sanıklar hakkında bu yönden açılmış bir dava olmaması, sanıklara atılı tedbirsizlik ve dikkatsizlik sonucu ölüme sebebiyet vermek suçunun taksirli olması nedeniyle, müsadere kararı verilmesinin mümkün bulunmaması, esasen suçta kullanılan aracın değil, imalat hatası olduğu ileri sürülen araçların müsaderesine karar verilmesi karşısında sanıklar hakkında usulen açılmış bir dava olmadığı nazara alınmadan ve hukuki dayanağının bulunmadığı gözetilmeden yazılı şekilde müsadere kararı verilmesi bozmayı gerektirmiştir." denildi. Karar sonrasında Binboğa, hukuki sürecin sona ermediğini, Mercedes hakkında açtığı davaya devam edeceğini söyledi. Karar sonrasında Habip Kılınç'ın Mardin'e tayini çıktı.

Tazminat davaları
Kazadan sonra Mercedes-Benz Türk A.Ş ile İpek Turizm firması aleyhine, Borçlar Kanunu'nun 41 ve 55. maddeleri gereğince toplam 42 tazminat davası açıldı ve dava süresince iki adet bilirkişi raporu hazırlandı. Ölenlerin aileleri maddi ve manevi toplam 1 trilyon 35 milyar lira; İpek Turizm de zarar ettiği gerekçesiyle 2,5 trilyon lira tazminat talep etti. Bu davalardan on üç tanesi, ilerleyen duruşmalarda davacıların duruşmalara katılmaması nedeniyle düştü. Tazminat davaları bağlamında tam sayı anlaşılamamakla birlikte ilk derece yargılaması boyunca elli beşin üzerinde duruşma yapıldı.

22 Kasım 1998'de Tahsin Eker, Menekşe Eker, Yasemin Erkan ve Ali Osman Eker'in açtığı davada 21 Haziran 2013'te; toplam 14.000 TL manevi, 26.076 TL maddi tazminat ödenmesine hükmedildi. Sebahat Dörterler ve Yavuz Dörterler'in aynı günde ve 1 Aralık 1998'de açtıkları ve sonrasında birleştirilen davada, 10 Ocak 2014'te; 10.000 TL manevi, 23.478 TL maddi tazminat ödenmesine hükmedildi. 15 Ekim 2002'de Fatma Şimşek, Ahmet Şimşek ve Kevser Güngör'ün açtıkları davada, 31 Mayıs 2013'te; 19.000 TL manevi, 81.794,82 TL maddi tazminat ödenmesine hükmedildi. 25 Ağustos 2016'da Anayasa Mahkemesi, hatalı üretim nedeniyle üretici firmanın sorumluluğunun tespiti gerekirken davaların reddedildiğini ileri sürdü. Yaşam hakkının usul yükümlülüğünün ihlal edildiğine karar vererek başvuruculara otuzar bin lira manevi tazminat ödenmesine karar verdi.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Menschen und Maerkte WELT (21 Nisan 2001).