Apateizm

Apateizm ( ve kelimelerinin birleşimi) ya da tanrıumursamazlık, tanrının veya tanrıların varlığı veya yokluğu konusunda ilgisiz, kayıtsız kalma durumudur. Bir apateist, tanrının veya tanrıların var olduğu veya olmadığı yönündeki iddiaları kabul etmek veya reddetmekle ilgilenmez. Bir inanç, iddia veya bir inanç sisteminden ziyade bir tutum olarak nitelendirilir.

Tarihsel süreçte, apati (ilgisizlik) kavramının ifade ettiği anlama en yakın düşünce Diderot'un Voltaire'e yazdığı mektupta görülür: "Baldıran otunu maydanozla karıştırmamak çok önemlidir ama Tanrı'ya inanıp inanmamak hiç de öyle değil." Ancak her ne olursa olsun, bugünkü yaygın şekliyle apateist bir düşünceye rastlamak nadirdir.

Felsefeci Trevor Hedberg, apateizmi "din felsefesinde keşfedilmemiş bölge" olarak nitelendirdi.

Trevor Hedberg ve Jordan Huzarevich, pratik apateizm ve entelektüel apateizm olmak üzere apateizmi ikiye ayırır. Pratik apateizm, Tanrı'ya, metafizik, doğaüstü veya aşkın bir varlığa inanca karşı kayıtsızlığı, ilgisizliği ifade eder; bu soruların cevaplarının pratik önem taşımadığına inanır. Entelektüel apateizmde ise bu sorulara kafa yormak için kayda değer entelektüel nedenlerin olmadığına inanılır. Bu bakımdan, düşünce tarihinde Tanrı'nın varlığının kabul edildiği teizm, reddedildiği ateizm ve Tanrı'nın varlığının bilinemeyeceğini ifade eden agnostisizm kavramlarından farklıdır. Eski Yunanca théos sözcüğü "tanrı" anlamına gelir. Théos sözcüğünün "-ism" eklenerek türetilmesiyle ("tanrıcılık" veya "müesses dinlerden bağımsız tanrı inancı"), sözcüğü ortaya çıkmıştır. Apateizm kelimesi, apati (İng. apathy) ve teizm (İng. theism) sözcüklerinin birleştirilmesiyle ortaya çıkmıştır. Stoacılar, bu terimi bireylerin olaylara ve kendi kontrolü dışındaki şeylere kayıtsızlık durumunu ifade etmek için kullanmış olsalar da, günümüzdeki anlamıyla yaygın olarak 16. yüzyılın sonlarına doğru kullanılmaya başlanmıştır. Epikür, yakın anlamlı (sükûnet, dinginlik) terimiy­le, en üstün mutluluğu dile getirmiştir. Bu, bilge kişinin kendini eğitme idealine yönelik bir çaba olarak ortaya çıkar, duygulanımlardan bağımsızlık, usa uygun olmayan duygular karşısında özgür olma ve böylece sarsılmaz bir içsel dinginliğe ulaşma arzusunu temsil eder, duyumsamazlık ideal durum kabul edilir. Tanrı'ya karşı entelektüel bir çıkarım veya felsefi öncüllere dayalı bir redden ziyade duygusal ve psikolojik açıdan kayıtsız kalma, ilgilenmeme durumudur. Rauch, "Çoğu agnostik apateisttir, ancak birçok apateist agnostik değildir. Apateistlerin inançlı olmaları tamamen mümkündür." Bu bağlamda, teist, ateist ve agnostik bireylerin ortak kaygısı, Tanrı'nın var olup olmadığı gibi varoluşsal sorulardır. Apateist ise, bu konularla hiç ilgilenmez. Tüm bu sorulara karşı kayıtsızlığı ifade eder. Bu yönüyle apateizm, pratik ateizmle yakından ilişkilidir. Ancak apateizm, Tanrı sorununu önemsiz görürken, pratik ateizm böyle bir kayıtsızlık sergilemez. Pratik ateizm Tanrı iddiasını ele almadığı için bir kişi hem teist hem de pratik ateist olabilir. Ancak, pratikte bir apateistin teist olması tartışma konusudur. Lamennais, Voltaire'e ve Aydınlanma felsefesine, özellikle de Voltaire'e mektup yazan Diderot'un gösterdiği kayıtsızlığa yönelik sert bir eleştiriye girişti. Diderot, Voltaire'e şöyle yazmıştı:Baldıran otunu maydanozla karıştırmamak çok önemlidir ama Tanrı'ya inanıp inanmamak hiç de öyle değil: "Dünya, dedi Montaigne, filozofların oynaması için bırakılmış küçük bir toptur", ben de aynısını Tanrı için söylüyorum. 21. yüzyılda apateizme daha olumlu bakılmaya başlandı. Gazeteci Jonathan Rauch, bu konuda şöyle yazmaktadır:İnanıyorum ki, apateizmin artışının büyük bir medeni atılımdan aşağı kalır yanı yoktur. Din, 11 Eylül saldırılarından da acı bir şekilde hatırlanacağı üzere, toplumsal güçlerin en bölücüsü ve istikrarsızı olma vasfındadır. Dinî çoşkunun pençesinde olmak insan türünün, ya da pek çok insanın, doğal hâlidir; insanların bir çoğu buna meyilli görünüyor. Bu yüzdendir ki, apateizm, tıpkı uzun bir günün ardından yumuşak bir koltuğa uzanıvermem gibi, tembelce yatmak olarak anlaşılmamalıdır. Tam aksine, dinî zihniyeti terbiye etmek amacıyla istikrarlı bir kültürel çabanın mahsulü olmasının yanında, aynı zamanda, manevi tutuklulara gem vurmak amacıyla istikrarlı bir kişisel çabadır. Bu bir sapma değildir. Bu bir başarıdır. Yüksek düzeyde varoluşsal güvenliğe sahip, güçlü ve istikrarlı toplumlarda, genellikle kamusal alanda radikal dindarlık gösterilerine nadiren rastlanır. Çünkü varoluşsal güvenlikteki artışlar, dinî törenlere katılma motivasyonlarını azaltmış ve sonuç olarak dinî inançlarda daha fazla azalmaya neden olmuştur. Bir toplum kendini ne kadar güvende ve öngörülebilir bir yaşama sahip olduğunu hissederse, tanrıya, doğaüstü veya metafizik bir varlığa inanç azalmaktadır. Apateizmi savunanlar açısından, bu düşünceyi ortaya çıkaran nedenlerden biri ise Fransız Devrimi ile başlayıp günümüze kadar devam eden insan hakları ve demokratik gelişmelerdir.

2000'li yılların başından itibaren, modern hayatın baş döndürücü gelişmeleri, varoluşsal güvenlik kaygılarının azalması, demokratik düşüncenin gelişmesi, sekülerleşme ve konforlu yaşam gibi birçok etken, bir neslin Tanrı ve din düşüncesine mesafe koymasına neden oldu. Bu dönemde, Z veya Y kuşağı olarak adlandırılan, dinle ilgilenmeyen, Tanrı'nın var olup olmadığını temel bir soru olarak görmeyen bir nesil ortaya çıktı. Kant'a göre bu görüş, herhangi bir felsefi pozisyonu kabul etmenin mantıksızlığını savunan kuşkuculuğun uç bir noktasıdır. Katolik Kilisesi'ne göre ise bu gibi bir mutlak kayıtsızlık, herhangi bir görüşü kabullenme isteği ile sonuçlanır. Bu genelde ahlak göreliliği ile ilişkilendirilir.

Catholic Encyclopedia kayıtsızlığı, tıpkı Rousseau'nun benimsediği gibi, bütün ateistik, materyalistik, panteistik ve agnostik felsefelerle ve dinî çoğulculuk felsefesine atfetmiştir.

Filozof Daniel Dennett, yaygın inançlara mensup insanların çoğunun sadece sosyal katılım gösterdiği ve felsefi açıdan apateistik olduklarını varsaymaktadır.

Kanıt yokluğu
Daha bilimsel bir açıdan bakan ve koşulsuz inançlılığı eleştiren bu argüman, her şeye gücü yeten tanrı(lar)ın, gerçekten insanların kendisine inanmasını istiyor olsalardı, insanların yorumlamasına bırakmayacağı işaretler göndererek insanlık hakkındaki planlarını (veya planlarının olmadığını) açıklayabileceklerini öne sürer. Onlar insanların kendilerine inanıp inanmamaları umurunda değil gibi göründükleri için, apateistler de iyi bir sebep bulmadıkları -ve muhtemelen öyle bir olay gerçekleşmediği sürece- onlara inanıp inanmamayı umursamayacaklarını söylemektedirler.

Ayrıca bakınız
Budizm'de yaratıcı
Nonteizm
Post-teizm
Ateizm
Agnostisizm
Teizm

Kaynakça
Dış bağlantılar
Apatheism, Allognosticism, and the American Religious Landscape
Apatheism defined on Atheism.about.com
ABC New Radio: wordwatch, Apatheism
Apathetic Agnostics