1716–1717 Hive Seferi

1716-1717 Hive Seferi (bazı kaynaklarda 1717-1718 olarak geçer), Rus Çarı I. Petro döneminde Rusya’nın Orta Asya’ya doğru gerçekleştirdiği ilk büyük askerî girişimidir. Seferin amacı Hive Hanlığı üzerinde nüfuz kurmak, Amu Derya’nın eski yatağını araştırmak ve Orta Asya üzerinden Hindistan’a ulaşabilecek ticaret yollarını keşfetmekti. Bu plan, Rusya’nın Avrupa ile Asya arasındaki ticarette önemli bir rol üstlenmesini hedefleyen daha geniş bir stratejinin parçasıydı. Ancak sefer beklenen başarıyı elde edemedi. Hive Hanı Şirgazi Han ile yapılan görüşmeler sırasında Rus kuvvetleri bölündü ve ardından Hive kuvvetleri tarafından saldırıya uğradı.

Arkaplan
17. ve 18. yüzyıllarda Rusya’nın dış politikasında Hindistan ile doğrudan ticaret kurma düşüncesi önemli bir yer tutuyordu. Rus hükûmeti, Avrupa ile Hindistan arasındaki ticaret yollarına katılmayı ve bu ticaretten ekonomik kazanç elde etmeyi amaçlıyordu. Rusya, Hindistan hakkında önemli bilgileri Orta Asya ve İran üzerinden gelen ticaret ağları sayesinde elde ediyordu. Özellikle Astrahan’daki Hint tüccar topluluğu, Rus yöneticilerine Hindistan ve Orta Asya hakkında düzenli bilgiler sağlıyordu. I. Petro döneminde Rusya’nın dış politikası yalnızca Baltık ve Karadeniz bölgelerine odaklanmakla kalmadı; aynı zamanda Hazar Denizi ve Orta Asya’ya doğru genişlemeye başladı. Bu yeni politika, Hindistan ile doğrudan ticaret kurma girişimleriyle de bağlantılıydı. Bu dönemde Rus yöneticiler, Orta Asya’daki nehirler ve ticaret yolları hakkında çeşitli bilgiler toplamaya başladı. Özellikle Amu Derya Nehri’nin eski yatağı ve bölgede altın bulunduğuna dair söylentiler Rusya’nın ilgisini çekti. Bundan evvel 1715 yılında Yarkand çevresinde çok zengin altın madeni bulunduğunu haber alan Petro, askeri bir harekât düzenlediyse de bu harekât başarısız olmuştu.

Bu bilgiler, Rusya’nın Orta Asya’ya yönelik askerî ve keşif seferleri düzenleme planlarını güçlendirdi. I. Petro, bölgedeki hanlıklarla ilişki kurarak ve nehir yollarını araştırarak Rusya’nın Asya içlerine doğru genişleyebileceğini düşünüyordu. Bu gelişmeler, 1716 yılında Prens Aleksandr Bekoviç Çerkasskiy komutasında düzenlenen Hive Seferi’nin hazırlık sürecini oluşturdu.

Sefer hazırlıkları
Rus hükûmeti sefer için önemli miktarda asker ve mali kaynak ayırdı. Çerkasskiy’e verilen ilk kuvvet yaklaşık 1.600 askerden oluşuyordu ve yanında topçular, mühendisler ve denizciler bulunuyordu. İlk keşif seferinden elde edilen bilgiler doğrultusunda Rus hükûmeti daha büyük bir askerî harekât hazırlamaya başladı. Bu yeni seferde amaç yalnızca keşif yapmak değil, aynı zamanda Hive Hanlığı üzerinde siyasi baskı kurmak ve bölgede kaleler inşa ederek Rus varlığını kalıcı hale getirmekti. 1716 yılında hazırlanan ikinci sefer çok daha büyük bir kuvvetten oluşuyordu. Hazar Denizi üzerinden Orta Asya’ya gönderilen bu kuvvet yaklaşık dört bin askerden oluşuyor ve içinde piyade birlikleri, Kazak süvarileri, topçular, mühendisler ve çeşitli görevliler bulunuyordu.

Mikhail Terentyev’e göre ise Bekoviç’in ordusu şu unsurlardan oluşuyordu: 3.727 piyade, 617 süvari, 2.000 Kazak, 22 topa sahip 26 topçu, 232 deniz piyadesi, 2 yardımcılı 1 mühendis, 4 sağlık görevlisi, 21 soylu, 2 tercüman, 15 kâtip ve yazman ile 8 devlet görevlisi; toplam 6.655 kişi.

Ancak 1717'deki asıl harekât başladığında, kuvvetlerin bir kısmı Hazar kıyısında inşa edilen kalelerde garnizon olarak bırakıldığı için Hive'ye yürüyen ana ordu yaklaşık 3.500 (veya 3,650) kişiye düşmüştür. Ayrıca bu süreçte çıkan salgın hastalıklar sonucu 500'den fazla asker, (ordunun 1/4'ü) 1717’nin Mayıs ayında Tyub-Karagansk’ta Hive'ye ulaşamadan hayatını kaybetmiştir.

Sefer
Eylül 1716’da Rus ordusu Guriyev’den hareket ederek Hive yönünde ilerledi. Sefer zorlu coğrafi şartlar altında gerçekleştirildi; birlikler uzun mesafeleri çöl ve yarı çöl bölgelerinden geçerek kat etti. Ordunun ilerleyişi sırasında su ve otlak sıkıntısı önemli bir sorun haline geldi ve askerler sık sık kuyu kazmak zorunda kaldı. Buna rağmen Rus kuvvetleri yaklaşık 1.300 kilometrelik mesafeyi yaklaşık iki ay içinde geçerek Hive Hanlığı topraklarına ulaştı. Sefer sırasında Çerkasskiy, Tyub-Karagansk, Aleksandrbay ve Krasnovodsk adlı üç kale kurdurmuştur.

9 Ekim’de Çerkasskiy’in emriyle gemiler Tyub-Karagansk Körfezi’nde demirlemiş ve burada Hoca Nefes ile küçük bir grupla buluşulmuştur. Çerkasskiy’in kararları ve kalelerin konumu nedeniyle Teğmen Kojin ile aralarında anlaşmazlık yaşanmıştır. Kojin, bölgenin yerleşim için uygun olmadığını; orman, temiz su ve kaynak bulunmadığını, mevcut suların ise tuzlu olduğunu belirterek burada kalınmasına karşı çıkmış ve hastalık ile ölümlerden endişe etmiştir. Buna rağmen Çerkasskiy, eski Hive yolunun buradan geçtiğini savunarak bölgede kalma kararında ısrar etmiştir.

Ağustos 1717'de Rus ordusu Hive'ye yaklaşık 100-150 kilometre mesafedeki Amuderya nehrine ulaştı. Çerkasskiy, barışçıl amaçlarını bildirmek üzere Kazak birliğiyle hanlığa mektup gönderdi ancak Hive kuvvetleri Rusların yolunu Sudochie Gölü yakınlarında kesti. Rus birlikleri, gölü doğal bir bariyer olarak kullanarak savaş arabalarından bir kale kurdu ve çevresine hendekler kazdı. Hive kuvvetlerinin sayıca üstünlüğüne (yaklaşık 16 ila 24 bin kişi) rağmen, Ruslar sahip oldukları yedi top ve askeri disiplinleri sayesinde saldırıları püskürtmeyi başardı; çatışmalarda Hiveliler büyük kayıplar verirken Rus ordusu sadece on askerini kaybetti. Üç gün süren kuşatma sırasında Rusların güçlü direnişi hem kuşatmaya katılan askerleri hem de hanlık halkını tedirgin etmiştir. Hîve tarihçilerinden Muhammed Mûnis Mîrâb ile Babacan b. Hudayberdi Mangıt bu hadiseyi ülke tarihinde görülmeyen bir kahramanlık olarak kaydetmişlerdir.

Müzakereler
Ağustos muharebesinin ardından Şir Gazi Han, saldırının bilgisi dışında gerçekleştiğini iddia ederek müzakereleri başlattı. 22 Ağustos'ta Çerkasskiy, hanın daveti üzerine yanına 500 kişilik bir birlik ve çeşitli hediyeler alarak bizzat görüşmeye gitti. Görüşmeler sırasında han, Rus ordusunun tamamını tek bir şehirde besleyemeyeceğini öne sürerek, kuvvetlerin beş farklı kasabaya bölünmesini teklif etti. Çerkasskiy'nin bu stratejik hatayı kabul etmesi ve Frankenberg gibi komutanların itirazlarına rağmen ordunun bölünmesi emrini vermesi, seferin trajik sonunu hazırladı. Coğrafi bilgi eksikliği, lojistik sorunlar ve bölgenin siyasi yapısının yeterince anlaşılmaması nedeniyle bu plan felaketle sonuçlandı.

Kaynakça