Duşanbe Kuşatması (1922)

Duşanbe Kuşatması, Orta Asya'daki Bolşevik karşıtı bir ayaklanma olan Korbaşı Hareketi sırasında Şubat 1922'de gerçekleşmiştir. Duşanbe kasabası, Korbaşı asileriyle ittifak kuran eski bir Osmanlı Harbiye Nazırı Enver Paşa komutasındaki Korbaşı kuvvetleri tarafından ele geçirilmiştir. Sovyet garnizonu kısa bir kuşatmanın ardından mağlup edilmiş ve Korbaşı kuvvetlerinin kasabada kontrolü sağlaması, isyan sürecinde önemli bir dönüm noktası teşkil etmiştir.

Arka Plan
Duşanbe Kuşatması, 1916'dan 1934'e kadar süren ve Orta Asya'da geniş çaplı bir Bolşevik karşıtı direniş olan Korbaşı Hareketi sırasında vuku bulmuştur. Ayaklanma; Sovyet yönetimine karşı direnç, milliyetçi emeller ve yerel halkın Bolşevik politikalarına duyduğu memnuniyetsizlik gibi faktörlerin birleşimiyle tetiklenmiştir.

O dönemde Sovyet Orta Asyası'nda küçük bir kasaba olan Duşanbe, Tacikistan bölgesindeki konumu nedeniyle stratejik bir ehemmiyete sahipti. Duşanbe'nin kontrolü, hem Korbaşı asileri hem de Sovyet makamları için kritik bir harekât üssü sağlaması ve çevre bölge üzerinde nüfuz imkânı sunması bakımından hayati bir önem arz ediyordu.

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Orta Asya'ya intikal eden eski Harbiye Nazırı Enver Paşa, Korbaşı kuvvetleri arasında öne çıkan bir lider olarak temayüz etmiştir. Paşa'nın bu süreçteki rolü, hem şahsi idealleri hem de bölgedeki Sovyet tahakkümüne direnme gayesiyle şekillenmiştir. Enver Paşa'nın sevk ve idaresindeki askerî liderlik, Sovyet mevzilerine yönelik Korbaşı taarruzunda kilit bir rol oynamıştır.

Duşanbe'nin Korbaşı Kuvvetleri Tarafından Kuşatılması
Şehir, 28 Ocak veya 8 Şubat tarihinde muhasara altına alınmıştır. Ruslar; Taşkent, Buhara ve Semerkant garnizonlarından telsiz mesajlarıyla takviye talebinde bulunmuştur. Bu esnada, Duşanbe'de mahsur kalan Bolşeviklerin imdadına yetişmek üzere Denov’dan sevk edilen bir Rus süvari müfrezesi pusuya düşürülmüş; müfreze askerleri etkisiz hale getirilerek makineli tüfekler, piyade tüfekleri ve mühimmat ganimet olarak ele geçirilmiştir.

31 Ocak günü Sovyet birlikleri Kampçı köyüne bir baskın teşebbüsünde bulunmuş ancak nihayetinde başarısız olmuşlardır. Korbaşılar bir at ele geçirmiş, Ruslara ağır zayiat verdirmiş ve onları Duşanbe içlerine kadar takip etmişlerdir.

Sovyet garnizonu, mukavemet göstermekte kararlı olsa da sınırlı takviye ve ikmal imkânları nedeniyle uzun süreli kuşatmaya karşı koymakta güçlük çekmiştir. Korbaşı asileri ikmal hatlarını kesmeyi ve şehri etkin bir şekilde izole etmeyi başarmıştır. Şiddetli çatışmalar ve asilerin stratejik mevzilenmesi, Sovyet savunmasını kademeli olarak yıpratmıştır.

Tarihçi Cemal Kutay'a göre, Duşanbe'deki Rus komutan Mazarof; Enver Paşa'nın giderek artan bir yerel destekle güçlü bir direniş hareketi organize ettiğini, Rus kuvvetlerine ağır zayiatlar verdirdiğini ve onları şehri terk etmeyi düşünmeye sevk ettiğini rapor etmiştir.

14 Şubat günü, dumanlı ve karlı bir öğle vaktinde kasaba tamamen ele geçirilmiş; Enver Paşa geri çekilen Rus kuvvetlerini Mirtyube istikametine doğru takip etmiştir. Paşa'nın birlikleri 120 piyade tüfeği ile iki makineli tüfek zapt etmiş, Rus garnizonuna yaklaşık 100 zayiat verdirmiş; bu esnada 88 asker ise saf değiştirerek Enver Paşa'nın yanına geçmiştir. Mirtyube'de Enver Paşa'nın kuvvetleri Bolşeviklerle bir kez daha çatışmaya girmiş ve bu çarpışma Enver Paşa'nın birliklerinin kesin zaferiyle neticelenmiştir. 7. Sovyet Alayı'ndan geriye kalan unsurlar ise Baysun'a geri çekilmiştir.

Sonrası
Bu zafer, Enver Paşa'nın liderliğinin etkinliğini ve Korbaşıların bölgedeki Sovyet kontrolüne meydan okuma kabiliyetini göstermesi bakımından büyük ehemmiyet arz etmiştir.

Duşanbe'nin zaptı, Korbaşılar için muvakkat bir başarı teşkil etmiştir. Sovyetler Birliği, bölge üzerindeki kontrolü yeniden tesis etmek maksadıyla askerî gayretlerini tahkim ederek karşılık vermiştir. Şubat ayı içinde Enver Paşa, yaklaşmakta olan bir Rus karşı taarruzu hususunda uyarılmış ve Kafirnihan'a çekilmiştir.

Ayrıca bakınız
Afganistan'a Kızıl Ordu müdahalesi (1929)
Enver Paşa'nın Ayaklanması
Buhara Devrimi
Hive Devrimi

Kaynakça