Anadoluculuk

Anadoluculuk, Anadolu'yu Türk kimliğinin, tarihinin ve siyasi aidiyetinin merkezine yerleştiren Türk düşünce, kültür ve milliyetçilik akımıdır. Geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinde, Osmanlı imparatorluk coğrafyasının dağılmasına ve Osmanlıcılık, İslamcılık, Panislamizm, Türkçülük ve Turancılık gibi rakip ideolojilere bir yanıt olarak gelişmiştir.

Anadoluculuğun temel iddiası, modern Türk milletinin hanedan merkezli Osmanlı kimliği, dinî evrenselcilik ya da Orta Asya'da tahayyül edilen Pantürkçü bir yurt yerine öncelikle Anadolu'nun toprağı, tarihi ve kültürü üzerinden anlaşılması gerektiğidir. Hareket, daha katı milliyetçi biçimlerinde Anadolu'yu 1071'deki Malazgirt Meydan Muharebesi'nden sonra Türk milletinin "gerçek vatanı" olarak görmüştür. Hümanist ve Mavi Anadolucu yorumlarda ise Anadolu; Türk öncesi, Yunan, Roma, Bizans, Selçuklu, Osmanlı ve modern Türk katmanlarını içeren derin bir medeniyet sentezi olarak ele alınmıştır.

Anadoluculuk tek bir parti ideolojisi değildi. Edebiyat, tarih, sosyoloji, coğrafya, siyaset teorisi ve felsefe alanlarında gevşek bir düşünce okulu olarak ortaya çıktı. Temsilcileri din, etnisite, eski Anadolu mirası, Batı medeniyeti ve Türklüğün anlamı konusunda sert biçimde ayrıştı. Bu nedenle araştırmacılar genellikle kültürel Anadoluculuk, milliyetçi Anadoluculuk, İslamcı Anadoluculuk ve hümanist ya da Mavi Anadoluculuk dâhil olmak üzere Anadoluculuğun çeşitli türlerinden söz eder. Hareketin ilk büyük kurumsal ifadesi, 1924 ile 1925 yılları arasında İstanbul'da yayımlanan Anadolu Mecmuası oldu. Dergi, Hilmi Ziya Ülken ve Mükrimin Halil Yinanç tarafından çıkarıldı ve Anadolu folkloru, tarihi, felsefesi, coğrafyası ve kültürü üzerine yazılar için bir platform işlevi gördü. Derginin yazarları, Türkiye Cumhuriyeti'nin ulusal tarihini yalnızca hanedanların, ırkların ya da dinî cemaatlerin hikâyesi olarak değil, Anadolu'nun tarihi olarak anlaması gerektiğini savundu.

Başlıca milliyetçi Anadoluculardan biri olan Remzi Oğuz Arık, Türk kimliğini Anadolu'nun tarihsel ve kültürel zenginliği üzerinden yorumladı. Yazıları Türk milliyetçiliğini arkeoloji, köy hayatı, halk kültürü ve Anadolu coğrafyasının millî mekâna dönüşümüyle ilişkilendirdi.

Bu coğrafi yaklaşım edebiyatı da etkiledi. Anadolucu yazarlar köyleri, halk kültürünü, yerel hafızayı ve taşra manzaralarını Türk kültürel yenilenmesinin merkezine yerleştirdi. Bu bakımdan Anadoluculuk, Türk aydın ilgisinin imparatorluk İstanbul'undan Anadolu içlerine yönelmesine katkıda bulundu.

Türleri
Araştırmacılar Anadoluculuğu çoğu zaman birbiriyle örtüşen birkaç türe ayırır. Bu kategoriler katı değildir; bazı düşünürler bunlar arasında geçiş yapmış, birçoğu da vatan, millet ve tarih konularında ortak kaygılar paylaşmıştır.

Mavi Anadolucular, Anadolu ve Ege'nin Batı medeniyetinin çevresinde değil, kaynakları arasında olduğunu savundu. Antik İyonya'yı, Yunan mitolojisini, Homeros coğrafyasını, Yunan öncesi Anadolu uygarlıklarını, Ege kıyısını ve Akdeniz dünyasını öne çıkardılar. Yaklaşımları Anadolu'yu salt Türk-Müslüman tarihsel bir mekân olarak değil, kültürel bir sentez olarak ele aldı.

Bodrum, Mavi Anadolucu hafızada özel bir yere sahipti. Cevat Şakir Kabaağaçlı'nın Bodrum'a sürgünü ve ardından Ege ile Akdeniz kıyıları boyunca yaptığı "Mavi Yolculuklar", bölgenin hareketin sembolik merkezlerinden birine dönüşmesine katkı sağladı.

Modern alımlanışı ve DNA testleri
Yirmi birinci yüzyılda Anadolucu temalar Türk kimliği, soy ve tarihsel süreklilik üzerine çevrimiçi tartışmalarda yeniden belirmiştir. Bu ilgi, doğrudan tüketiciye sunulan genetik testlerle güçlenmiştir; ancak araştırmacılar ticari DNA kategorilerinin referans veri tabanlarına bağlı olduğu ve sabit etnik kimliğin doğrudan kanıtı gibi görülmemesi gerektiği konusunda uyarır.

Son genetik çalışmalar, modern Türk nüfusunu Anadolu, Balkan, Kafkas, Orta Doğu ve Orta Asya nüfuslarıyla yakınlıklar taşıyan ve yüksek düzeyde karışım gösteren bir nüfus olarak tanımlar. Antik DNA araştırmaları da günümüz Türklerinde hem uzun süreli Anadolu nüfuslarından hem de daha sonra gelen Türkçe konuşan Orta Asya gruplarından gelen genetik katkılar bulunduğunu göstermiştir; bir çalışmada Orta Asya Türk katkısı yaklaşık %9–22 olarak tahmin edilmiştir.

Y kromozomu çalışmaları, Türkiye'deki yaygın baba hatları arasında J2'yi ve özellikle J2a'yı tespit etmiştir. Kars ve arkadaşları, Türk örneklemlerinde J2a'yı en sık görülen Y kromozomu haplogrubu olarak bildirmiş; Anadolu Y kromozomu çeşitliliği üzerine daha erken bir çalışma ise Türkiye'deki baba hatlarının çoğunun komşu Avrupa, Kafkas ve Yakın Doğu nüfuslarıyla paylaşıldığını bulmuştur. Bu bulgular zaman zaman popüler Anadolucu tartışmalarda alıntılanmıştır; ancak bunlar Anadoluculuğu siyasi bir ideoloji olarak doğrulamaz, yalnızca Anadolu'nun uzun ve katmanlı bir nüfus tarihine sahip olduğunu gösterir.

Türk milliyetçiliğiyle ilişkisi
Anadoluculuk genellikle Türk milliyetçiliğinin tam karşıtı olarak değil, onun bir kolu, eleştirisi ya da yeniden yorumu olarak ele alınır. Millî kimliğe duyulan ihtiyacı kabul etti; ancak bu kimliğin yerini ve anlamını tartıştı. Pantürkçüler Anadolu'nun ötesine, bütün Türk halklarına bakarken; Anadolucular modern Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulduğu yarımadaya yöneldi. Bayrı'nın folklor ve halk edebiyatı alanındaki çalışmaları, Anadolu'yu Türk kültürü ve medeniyetinin ana kaynağı olarak gören Anadoluculuğun kültürel tarafı açısından onu önemli kıldı.

Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu
Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu, erken Anadolucu hareketle ilişkilendirilen bir sosyolog, iktisatçı ve aydındı. Anadolu Mecmuası çevresinin önde gelen isimleri arasındaydı ve milliyetçilik, toplum ve Anadolu kültürü konularında yazdı.

İsmail Hakkı Baltacıoğlu
İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Dergâh etrafındaki daha geniş Anadolucu çevreyle ilişkilendirilen bir eğitimci, sosyolog ve yazardı. Hareket üzerine yapılan çalışmalar Baltacıoğlu'nu, Mustafa Şekip Tunç ve Mehmet Emin Erişirgil ile birlikte, bu çevreye katılan aydınlar arasında sayar. Millî eğitim, kültür ve toplumsal reforma ilgisi onu Anadoluculuğun kültürel ve pedagojik boyutlarına bağladı.

Mehmet Emin Erişirgil
Mehmet Emin Erişirgil, erken Anadolucu entelektüel çevreyle bağlantılı bir filozof, eğitimci ve siyasetçiydi. Anadolu Mecmuasına Anadolu'da eğitim üzerine yazılar da dâhil olmak üzere katkıda bulundu ve hareketin Dergâh çevresiyle ilişkili isimleri arasında da sayılır.

Şevket Raşit Hatipoğlu
Şevket Raşit Hatipoğlu, özellikle Dönüm dergisiyle ilişkilendirilen bir tarım iktisatçısı, siyasetçi ve daha sonraki dönem Anadolucu figürdü. Onun Anadoluculuğu köyü, tarımı, kırsal kalkınmayı ve millî hayatın ekonomik temellerini vurguladı. Metin Çınar, Hatipoğlu'nu Remzi Oğuz Arık ve Nurettin Topçu ile birlikte, yazıları ve görüşleri sonraki Anadolucu dergiler için merkezî olan düşünce önderlerinden biri olarak tanımlar.

Mehmet Kaplan
Mehmet Kaplan, daha sonra Türk milliyetçiliğine dair Anadolucu bir anlayışı savunan bir edebiyat tarihçisi ve eleştirmendi. Anadolu'yu Türk millî kimliğinin somut coğrafi ve tarihsel temeli olarak ele aldı; Oğuzların Anadolu'ya yerleşmesinden sonra dil, din, gelenek, edebiyat ve mimari yoluyla ayrı bir Anadolu Türk kültürünün oluşumunu vurguladı.

Eleştiriler
Anadoluculuk çeşitli yönlerden eleştirilmiştir. Pantürkçüler ve daha geniş kapsamlı Türk milliyetçileri, millî tahayyülü daha geniş Türk dünyası yerine Anadolu'yla sınırladığı için onu fazla dar buldu. Bazı muhafazakârlar, Mavi Anadoluculuğun seküler ve İslam öncesi vurgusuna itiraz etti. Bazı tarihçiler ise hümanist Anadolucuların Türk-İslam Anadolu tarihini Anadolu'nun daha eski halklarıyla fazla güçlü biçimde ilişkilendirmesini eleştirdi.

Mavi Anadoluculuk elitist olmakla da eleştirilmiştir. Mitoloji, arkeoloji, klasik antikite ve Akdeniz hümanizmi dili esas olarak yazarlar, sanatçılar, çevirmenler ve akademisyenler arasında dolaşıma girdi. Türk edebiyatını, turizmi, kültürel hafızayı ve millî kimlik tartışmalarını etkilemesine rağmen kitlesel bir siyasi hareket hâline gelmedi.

Bir başka eleştiri tarihsel seçicilikle ilgilidir. Anadolucu yazarlar tarihi çoğu zaman modern kimlik sorularına yanıt vermek için kullandı. Sonuç olarak bazen Anadolu'nun belirli katmanlarını vurgularken diğerlerini geri planda bıraktılar. Milliyetçi türler Türk-Müslüman dönemi; hümanist türler ise antik Anadolu, Ege ve Akdeniz sürekliliklerini önceledi. Her iki yaklaşım da karmaşık tarihi kullanılabilir bir millî anlatıya dönüştürebilirdi.

Tarihçi Eliézer Rafael, Anadoluculukta toprağın kültürün kökeni olarak çerçevelenmesinin Türkiye'ye Yunan, Ermeni ve Kürt halklarının katkılarını dışarıda bıraktığını belirtir.

Miras
Anadoluculuk; Türk milliyetçiliği, vatan, coğrafya, folklor, köy kültürü, arkeoloji, edebiyat ve medeniyet kimliği tartışmalarını etkilemiştir. Anadolu'nun yalnızca İstanbul ya da Orta Asya ile ilişkilendirilmeyen, Türk millî tahayyülünün merkezî sahnesi olarak görülmesine katkıda bulunmuştur.

1950'lere gelindiğinde bazı Anadolucu temalar, özellikle Türk-İslam sentezi aracılığıyla muhafazakâr ve milliyetçi düşünceye girdi. Diğer temalar ise Mavi Anadoluculuk, Mavi Yolculuk geleneği, antik Anadolu'ya ilgi ve Anadolu'nun bir medeniyet buluşma noktası olduğu fikri üzerinden seküler edebî ve kültürel çevrelerde yaşamaya devam etti.

Anadoluculuk hiçbir zaman tek bir kitlesel ideolojiye dönüşmemiş olsa da modern Türk düşünce tarihinde önemli bir akım olmayı sürdürür. Bunun nedeni, Türk kimliğinin imparatorluk, din, ırk, dil, toprak, kültür ya da Anadolu'nun birikmiş tarihi üzerinden mi tanımlanması gerektiği sorusuna farklı yanıtlar sunmasıdır.

Ayrıca bakınız
Anadolu
Türk Tarih Tezi

Kaynakça
Ek okuma
Dış bağlantılar