Erikson'un psikososyal gelişim basamakları

Erik ve Joan Erikson tarafından geliştirilen psikososyal gelişim kuramı, bireylerin yaşamları boyunca geçirdiği sekiz temel evreyi açıklar. Bu evreler, kişinin doğumdan yaşlılığa dek psikolojik ve sosyal açıdan nasıl olgunlaştığını anlatır.

Erikson'un kuramına göre, bireyin her gelişim evresinde yaşadığı olumlu ya da olumsuz deneyimler, sonraki evrelerin seyrini doğrudan etkiler. Bu yaklaşımını detaylandırdığı Childhood and Society adlı kitabı 1950 yılında yayımlandı ve psikososyal gelişimin sekiz evresi üzerine yaptığı araştırmaları içeriyordu. Erikson, kuramını oluştururken başlangıçta Freud’un psikoseksüel gelişim aşamalarından etkilenmişti. Önce Freud’un görüşleriyle çalıştı; fakat zamanla biyopsikososyal gelişim konusuna ve çevresel etkenlerin insan gelişimindeki rolüne odaklanarak Freud’un ötesine geçti ve kendi kuramını geliştirdi. Ona göre, bu sürecin her aşaması bir çatışma barındırır; birey, psikolojik gereksinimleriyle sosyal çevresinin etkileri arasında bir denge kurmak zorunda kalır.

Erikson’un kuramına göre, bir bireyin yaşamın sekiz evresinde ilerleyişi, biyolojik yapısıyla içinde bulunduğu kültürel çevre arasındaki dengeyi kurabilmesine bağlıdır. Her evre, bu iki etken arasında yaşanan özgün bir psikososyal çatışmayla tanımlanır. Kişi bu çatışmayı başarılı şekilde çözerse —özellikle krizde ilk belirtilen olumlu niteliği geliştirirse— o evreden bir erdemle çıkar. Örneğin, bir bebek ilk evrede "güven" duygusunu geliştirmişse, ikinci evre olan "özerklik ile utanç ve kuşku" dönemine bu güvenle girer ve böylece "umut" erdemini sonraki yaşantısına taşır. Eğer bir evre sağlıklı biçimde tamamlanamazsa, bu evreyle ilgili sorunlar ileriki dönemlerde yeniden ortaya çıkabilir. Yine de, bir evreyi tamamen başarıyla geçmek, bir sonraki evreye geçiş için şart değildir. Nitekim bazı araştırmalar, yapılandırılmış sosyal etkinliklerin bireylerde önemli gelişmeler sağladığını göstermiştir.

Basamaklar
İnsanın gelişim aşamalarının psikolojik dönemlendirilmesi
Umut: güven vs. güvensizlik (ağız-duyusal, bebeklik, 0-1 yaş)
Varoluşsal Soru: Dünyaya Güvenebilir miyim? Bebek, ilgi ve isteklerini belirtmek için işaret etme gibi basit yollarla iletişim kurar. Çocuğun dünyayı nasıl algılayacağı, büyük ölçüde bu erken dönemdeki etkileşimlerle belirlenir. Sevgi, güvenlik ve ilgi gören bir çocuk, çevresine güven duyar ve bu süreçten “umut” erdemiyle çıkar.

Erikson'a göre, bebeklik dönemindeki en önemli gelişimsel görev, başkalarının —özellikle bakım verenin— temel ihtiyaçları düzenli biçimde karşılayıp karşılamadığını anlamaktır. Eğer çocuk, bakım verenin tutarlı biçimde yiyecek, ilgi ve şefkat sunduğunu görürse, başkalarının güvenilir olduğuna dair bir inanç geliştirir. Ancak ilgi görmez ya da istismar edilirse, çevresini tehlikeli ve güvenilmez olarak algılamaya başlar. Yine de, sınırlı düzeyde güvensizlik yaşanması, bireyin gelecekte tehlikeli durumları fark edebilmesi açısından yararlı olabilir. Fakat bu güvensizlik durumu sürekli hale gelirse, çocuk ilerleyen yaşamında dünyaya aşırı temkinli ve kaygılı bir bakışla yaklaşır. Bu da uyum sorunlarına neden olabilir. Bu evrede çocuğun en temel ihtiyacı, güvenli, huzurlu ve özenli bir bakım görmesidir. Bu bağlanma biçimi, ileride kuracağı duygusal ilişkiler üzerinde kalıcı etkiler bırakabilir. Bebek, karnı acıktığında doyuruluyor mu, altı kirlendiğinde temizleniyor mu, üzgün olduğunda sakinleştiriliyor mu gibi sorulara deneyimleriyle cevap bulur. Bu cevaplar, onun zihninde dünyanın güvenilir bir yer olup olmadığına dair bir temel oluşturur. Bebekler, tanıdıkları ve güvendikleri bir yetişkinden koruma ve ilgi görmek zorundadır; aksi hâlde hayatta kalmaları bile riske girebilir. Erikson'ın bu konudaki görüşleri, Bowlby ve Ainsworth'un bağlanma kuramıyla örtüşür ve bu alanda yapılan çalışmaları tamamlar.

İrade: özerklik vs. utanç/şüphe (kas kontrolü, bebeklik dönemi, 1½–2 yaş)
Varoluşsal Soru: Ben olmamda bir sakınca var mı?

Yeterlilik: üretkenlik vs. aşağılık duygusu (erken ergenlik, geç çocukluk, 5-11 yaş)
Varoluşsal Soru: Hayatta başarılı olabilir miyim?

Çocuk, yeni beceriler edinme zorunluluğuyla yüzleşir; bunu başaramazsa kendini yetersiz, başarısız ve aşağılık hissetme riski taşır. Bu engeli aştığında ise topluma dahil olarak dünyada iz bırakmaya başlar. Böylece kendi yetenek düzeyini keşfeder ve ne kadar yetkin olduğunu kavrar.

Bu dönemde çocuklar, birey olduklarının daha çok farkına varmaya başlarlar ve sorumluluk sahibi, kurallara uygun ve “doğru” davranma konusunda çaba gösterirler. Paylaşma ve iş birliği gibi sosyal becerilerde daha uyumlu hâle gelirler. Allen ve Marotz'a (2003) göre, bu yaş grubundaki çocuklar, mekân ve zaman gibi kavramları daha mantıklı ve uygulanabilir biçimde kavramaya başlar; neden-sonuç ilişkilerini ve takvim zamanını anlamada gelişim gösterirler. Okuma, yazma ve saat okuma gibi daha karmaşık becerileri öğrenmeye istekli hâle gelirler. Aynı zamanda ahlaki değerler geliştirmeye, bireysel ve kültürel farklılıkları tanımaya başlarlar. Kişisel bakımlarını genellikle büyük ölçüde kendi başlarına yerine getirebilirler. Erikson'a göre kimlik krizi, ergenin ya da genç bireyin bir benlik algısı geliştirdiği kritik bir gelişim evresidir. Bu süreçte birey; fiziksel görünümünü, kişiliğini, olası sosyal rolleri ve mesleki yönelimleri bir bütünlük içinde değerlendirmeye çalışır. Kimlik oluşumu; kültürel değerler, tarihsel bağlam ve toplumsal beklentilerden doğrudan etkilenir. Bu evre, ilerideki gelişim aşamalarının sağlıklı biçimde sürdürülebilmesi açısından zorunlu bir geçiştir. Erikson'un modelinde her gelişim evresinin kendine özgü bir çatışması (krizi) olsa da, bu aşama çocukluktan yetişkinliğe geçişi simgelemesi açısından daha kritik bir rol oynar. Erikson'a göre bebeklik ve çocukluk boyunca birey birçok özdeşleşme geliştirir; ancak gençlikte ortaya çıkan kimlik arayışı, bu önceki özdeşleşmelerle tam anlamıyla tatmin edilemez. Bu dönemde birey, “olduğu kişi” ile “toplumun olmasını beklediği kişi” arasında bir uzlaşma geliştirmeye çalışır. Ortaya çıkan benlik duygusu, geçmiş yaşantıların geleceğe dair beklentilerle bütünleştirilmesiyle şekillenir. Erikson'un sekiz evreli psikososyal gelişim kuramında bu beşinci evre, bireyin gelişiminde önemli bir kavşak noktası olarak tanımlanır.

Aşk: yakınlık vs yabancılaşma (erken yetişkinlik, 18-39 yaş)
Varoluşsal Soru: Başka bir insanla beraber olabilir miyim? Bu evre yalnızca romantik ilişkileri değil, bireyler arası güçlü bağların kurulmasını da kapsar. Öte yandan, birey kendi içsel gereksinimleri ya da çatışmaları nedeniyle bu tür ilişkiler kurmakta zorlanırsa, izolasyon duygusu gelişebilir. Bu durum, bireyde yalnızlık, karamsarlık ve varoluşsal kaygı gibi hislerin ortaya çıkmasına neden olabilir.

Erikson'un teorisini sunduğu çalışmalarında, iki birey arasındaki yakınlığın psikososyal önemi vurgulanır. Bu evrede temel çatışma, bireyin kendini bir başkasına adama istekliliğidir. Kişinin korkularını aşarak samimi bir ilişki kurması, bu aşamada kritik bir adım olarak görülür. Erikson, kendi kuramını Freud'un psikoseksüel gelişim teorisiyle karşılaştırarak, Freud'un ağırlıklı olarak cinsel tatmine odaklandığını, oysa yakınlığın yalnızca cinsel doyumdan ibaret olmadığını; sosyal ve duygusal bağların da önemli bir rol oynadığını ileri sürer. Bununla birlikte, Erikson, samimi sosyal ilişkiler içinde cinsel etkileşimin de değerini ve işlevini kabul etmektedir. Erikson'un kuramına göre, yaşlanma ve emekliliğin başlaması, önceki psikososyal evrelerde yaşanan ikili çatışmaların—örneğin üretkenlik ve durgunluk ya da yakınlık ve yabancılaşma—yeniden gündeme gelmesine yol açabilir. Ayrıca, bu dönemde bireyler yaşam doyumlarını yeniden değerlendirme, sosyal ve toplumsal katılımlarını sürdürme ve sağlığın korunmasına yönelik stratejiler geliştirme süreçlerinden geçerler. Olası gelişimsel çatışmalarla karşılaşsalar da, önceki evrelerde kazanılan psikolojik beceri ve erdemler, bu çatışmaların üstesinden gelmelerinde önemli bir dayanak oluşturur.

Yaşlılık döneminde bireyler, önceki ilgi alanlarına ek olarak yeni konulara da yeniden ilgi duymaya başlar. Bu canlanma, fiziksel ve zihinsel işlevlerin zayıflaması karşısında özerkliklerini koruma çabalarından kaynaklanır. Kendi başlarına ayakta durabilme isteği, bağımlı duruma düşmemek için denge arayışını beraberinde getirir.

Erikson'un modeline göre, ileri yetişkinlik döneminin nihai görevi retrospektif değerlendirmedir; bireyler yaşam öykülerine ve elde ettikleri başarılara dönük bir içsel hesaplaşma yaşar. Anlatı terapisi gibi yöntemler, kişilerin geçmiş deneyimlerini yeniden yapılandırarak olumlu anılara ve kazanımlara odaklanmalarını sağlar.

Bu evrede kişi, geçmiş yaşam öyküsüne bakarken hem yaşamının anlamlı yanlarını hem de düzenli bir bütünlük hissini keşfetmeyi amaçlar. Kendi deneyimlerini yeniden yorumlamak ve olumsuz anıları olumlu biçimde çerçevelemek için anlatı terapisi gibi yöntemler kullanılabilir. Bu yaklaşımlar, bireyin benlik bütünlüğüne—yaşamının tutarlı ve anlamlı olduğuna dair inanç—ulaşmasına yardımcı olabilir. Bununla birlikte, ideal olarak, bu döneme erişilmeden önce yaşamın genelinde anlam ve düzen odaklı bir çizgi izlenmiş olması, bütünlüğün sağlanmasını kolaylaştırır.

Erikson, yaşamın son evresini ilk evre olan “güven ve güvensizlik” çatışmasına dayandırır. Webster Sözlüğü’ne göre “güven”, bir kişinin başkasının dürüstlüğüne yönelik kesin bir inanç olarak tanımlanmıştır; bu tanım, bireyin tutkuları ve eylemlerinin çocuklar üzerindeki etkisini vurgular. Eğer yaşlı bir birey ölümü korkutucu bir deneyim olarak görürse, bu tutum çocukların dünya ve yaşam karşısında endişeli olmalarına neden olabilir. Öte yandan, yetişkin ölüm kaygısını aşmayı başarırsa, bu tavır genç kuşaklara cesaret ve yaşamda güven duygusu aşılayabilir. Böylece erdemli bir bütünlük örneği, sonraki kuşakların güven gelişimini destekleyici bir model oluşturur.

Ayrıca bakınız
Çocuk gelişimi
Gelişim psikolojisi

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Erikson, E. (1950). (1st ed.). New York: Norton.
Erikson, Erik H. (1959). Identity and the Life Cycle. New York: International Universities Press.
Erikson, Erik H. (1968). Identity, Youth and Crisis. New York: Norton.
Sheehy, Gail (1976). Passages: Predictable Crises of Adult Life. New York: E. P. Dutton.
Stevens, Richard (1983). Erik Erikson: An Introduction. New York: St. Martin's.