Folik asit

Folik asit (Folat-polisin, C19H19N7O6) B grubundan bir vitamindir (B9). Yeşil yapraklarda yaygın olarak bulunduğundan bu ad verilmiştir. Çünkü Latincede folium yaprak manasındadır. Herschel K. Mitchell ve arkadaşları bu vitamini, 1941 yılında ıspanak yapraklarında keşfettiler.

Özellikleri
Kimyaca adı pteroil glutamik asit (PGA)tır. Çünkü "pteridin", "PABA" ve "glutamik asit" bileşiminden oluşmuştur. Bc faktörü de denir. Bu madde suda mızrak şeklinde kristallenen portakal sarısı renginde bir katıdır ısıtılmakla erimez, fakat 250 °C'de esmerleşerek bozunur. Serbest asit halinde az, fakat sodyum tuzu halinde suda çok çözünür. Bazik ve nötr çözeltilerinde ısıya pek dayanıklı değildir.

Eksikliği
Eksikliği sonucu megaloblastik anemi meydana getirir. Tropikal bölgelerde çok rastlanır. Bu eksikliğin başlıca sebebi protein-kalori eksikliğine dayanmaktadır. Normal beslenen insanlarda ancak sindirim bozukluğunda ve gebelikte görülebilir. Sarada kullanılan ilaçlar verilirken de bu vitaminin verilmesi gerekir. Bazı antibiyotikler (mesela Trimetoprim + Sulfamid kombinasyonları) bu vitamini yok edebilmektedir. Bira, şarap, rakı vs. fazla içen kimselerde bu vitamin eksikliği oldukça sık görülmektedir.



Sindirimi
Bu vitamin, ince bağırsak epitelinde bulunan bir karbonksipeptidaz enziminin yardımıyla, besinlerde bulunan poliglutamil şeklindeki folatlar parçalanarak serbest folat şeklinde ince bağırsakların üst kısımlarından emilir. Bu arada bazı değişikliğe uğrayarak kanda metil tetrahidrofolat şeklinde bulunur. Karaciğerde de bu şekilde depo edilir. Bu depo 5 mg kadardır. Bağırsakta da ayrıca bir miktar üretilir. Bir karbon atomlu köklerin, moleküller arasındaki geçişlerinde önemli rol oynar. Bazı amino asitlerden aldığı köklerin pürin ve pirimidin sentezinde kullanılır. DNA'nın sentezinde vazife alır. Bu vazifeyi yapabilmesi için bu vitaminin 5,10- metiltetrahidrofolat halinde olması gerekir. Bu geçiş ise B12 yokluğunda mümkün olmaz. Buna göre megaloblastik kansızlığa, B12'nin, dolaylı olarak tesiri vardır.

Folik asit, megaloblastik kansızlığın tedavisinde günde 5–10 mg vererek kullanılır. Tedaviye demir de katmak gereklidir. Çocuklara koruyucu olarak 0,5 mg bu vitaminden verenler vardır. Keçi sütü bu vitamin bakımından fakirdir. Bu sütle beslenen çocuklara bu vitamin de ilave edilmelidir. Sara hastalarına bu vitaminin B12 ile birlikte gerektiği zaman verilmesi uygun olur.

Günlük ihtiyaç ve kaynakları
Bu vitaminden günlük olarak serbest folat üzerinden 200, toplam folat üzerinden ise 300 mikrograma ihtiyaç vardır. Günde 100 mikrogram olanlarda bile eksiklik görülmemektedir. Gebelikte ihtiyaç % 50 kadar artar. Bu vitamin nebati ve hayvani gıdaların birçoğunda bulunur.

Folat metabolizması
Folat ve onun türevlerinin hücre içinde tek karbon (C1) birimlerinin taşınması, dönüştürülmesi ve yeniden kullanılması süreçlerini kapsar. Bu metabolik yolak, DNA sentezi, metiyonin üretimi, metilasyon tepkimeleri ve hücre bölünmesi gibi yaşamsal süreçlerde kritik rol oynar.

Folat, vücutta aktif formu olan 5-metiltetrahidrofolata (5-MTHF) dönüştürülür. Bu form, homosistein’in metiyonine dönüşümünde metil donörü olarak görev yapar.
Ayrıca timidin ve purin sentezinde rol alarak DNA sentezi için gereklidir.

Folat metabolizması, birbirine bağlı birkaç döngüden oluşur:

Folat döngüsü – Folatın dihidrofolat (DHF) ve tetrahidrofolat (THF) arasında dönüşümünü içerir.

Metiyonin döngüsü – Homosistein’in metiyonine dönüştüğü ve S-adenozilmetiyonin (SAM) üretiminin gerçekleştiği döngüdür.

Transsülfürasyon yolu – Homosistein’in sisteine dönüştüğü alternatif metabolik yoldur.

Bu döngüler, özellikle MTHFR (metilentetrahidrofolat redüktaz) enzimi aracılığıyla birbirine bağlanır.

Folat metabolizmasındaki bozukluklar, hem genetik mutasyonlardan hem de yetersiz folat alımından kaynaklanabilir.
Başlıca sonuçlar:

Hiperhomosisteinemi

Megaloblastik anemi

Nöral tüp defekti

Serebral folat eksikliği

Depresyon ve bilişsel bozukluklar

Klinik önemi
Folat metabolizması, B12 vitamini ve B6 vitamini ile yakın ilişkilidir. Bu vitaminlerin eksikliği, folat döngüsünün bozulmasına ve metilasyon süreçlerinin aksamasına neden olur.

Kaynakça
Dış bağlantılar
Health Canada article about folic acid
US Public Health Service information page on folic acid
The primary prevention of birth defects: Multivitamins or folic acid?

Biyokimya linkleri
Folate biosynthesis (early stages)
Folate biosynthesis (later stages)
Folate coenzymes
C1 metabolism with folate
Formylation, hydroxymethylation and methylation using folate
IUPAC nomenclature of folate related compounds