Bir Endülüs Köpeği

Bir Endülüs Köpeği, Fransızca orijinal ismi Un Chien Andalou olan (İngilizce: An Andalusian Dog) 16 dakikalık sürrealist bir kısa metrajlı filmdir. Deneysel sinemanın ilk örneği olarak kabul edilmektedir.

İspanyol ressam Salvador Dali ve İspanyol yazar ve film yönetmeni Luis Buñuel'in, gördükleri bazı rüyaları birbirlerine anlatmaları, bu kısa filme esin kaynağı olmuştur. 1928 yılında Fransa'da Luis Buñuel ve Salvador Dali tarafından hazırlanmış ve 1929 yılında Paris'te çekilmiştir.

1920'lerde başlayan deneysel filmlerin en bilinen örneklerinden biridir. Filmin başrollerinde Simone Mareuil, Antonin Artaud ve Pierre Batcheff rol almaktadır.

Filmde sürrealist ve sembolik unsurlar belirgin bir şekilde yer almaktadır. Ustura ile bir kadının gözünün kesilmesi sahnesi, Ay'ı kesen bir bulut görüntüsü ile ilişkilendirilmiş olup bu durum sembolik anlatıma örnek teşkil etmiştir. Benzer şekilde, avuç içinde dolaşan karıncaların betimlendiği “Adam” karakteri de sürrealist öğeler arasında değerlendirilmiştir. Yapıt, rüya olduğu açıkça anlaşılan sahnelerin yanı sıra, gerçeklik içerisinde konumlanan ancak mantıksal bir açıklamaya dayandırılamayan sahneler de içermektedir.

Konusu
Filmin iki temel karakteri isimsiz bir erkek (Adam) ile bir kadındır (Genç Kız). Yapıt, bu iki figür arasındaki etkileşime odaklanmaktadır. Olay örgüsü kronolojik bir süreklilik göstermemekle birlikte, parçalı bir anlatı yapısına sahiptir. Açılış sahnesinde usturasını bileyen bir erkek karakter görülmektedir. Devamında, Adam'ın ustura ile Genç Kız'ın gözünü kesmesi sahnesi yer almakta; bu görsel, bulutların arasından beliren Ay imgesiyle üst üste bindirilerek edilerek sunulmaktadır. Usturalı Adam'ı Buñuel kendisi oynamıştır. İlerleyen sahnelerde Adam'ın elinde karınca imgesi görünmektedir. Adam, Genç Kız'ı okşamak istemekte, ancak genç Kız ona direnmektedir. Adam bir piyano ile çürümüş, ölü bir eşek sürüklemektedir.

Filmin sonunda, Genç Kız apartmandan çıkmakta ve plajda başka bir adamla buluşmaktadır. Bu adamı ise Salvador Dalí oynamıştır. Onların mutlu görüntüleri vardır. Ancak final sahnesinde kumlara gömülü, ölmüş ve sinekler üşüşmüş sahnesi bütçe azlığı nedeniyle tam çekilememiştir. Bu ise Buñuel'in orijinal el yazısı metinlerinden anlaşılmaktadır.

Kısa filmin ana katmanı psikolojik, ikincil katmanı ise sosyolojik boyut olarak değerlendirilmektedir. Filmdeki sembolik anlatım, uzman görüşüne göre, bireyin kendi dünya görüşünü oluşturma yetisinin elinden alınması ve kendisine dayatılan bir dünya görüşüne mahkûm edilmesi üzerinden özgürlük ile tutsaklık arasındaki gerilimi işlemektedir. Bu bağlamda, “Genç Kız”ın yarılan gözü bireyin özgün bir dünya görüşüne sahip olma ihtimalinin kaybını, bulutlarla örtülen Ay imgesi ise karakterin içine sürüklendiği belirsizlik ve karmaşayı simgelemektedir. Karınca imgesi, filmin sosyolojik katmanıyla ilişkilendirilmekte; yeni bir dünya görüşünün beraberinde getirdiği yeni toplum yapısını ve sosyal düzeni temsil etmektedir.

Bazı film analistleri, Salvador Dalí ve Luis Buñuel'in geleneksel sanata yönelik düşüncelerine atıfla, sürüklenen çürümüş eşek (kararlılık ve devamlılık simgesi) ile piyano imgesini, geleneksel sanatın bireye sürekli olarak dayatılan bir dünya görüşünün aracı ve bu dayatmanın hastalıklı bir niteliğe sahip olduğu yönünde yorumlamaktadır. Filmin finali, bireyin çağdaş sanat aracılığıyla özgürleşebileceğine dair bir umut tasviri olarak görülmekte; ancak son sahnede merkezî figürün ölü olarak betimlenmesi, bu umudun gerçekleşemezliğini simgelediği şeklinde değerlendirilmektedir.

Yapıtın lineer olmayan ve döngüsel nitelik taşıyan kurgusu, toplumun birey üzerindeki hâkimiyetinin kaçınılmazlığını vurgulayan bir özellik olarak kabul edilmektedir. Karakterlerin isimsiz bırakılması ise, deneyimlerine anonimlik kazandırarak evrensellik boyutunu öne çıkarmaktadır.

Film müziği
Richard Wagner'in Liebestod'undan alıntı olan Tristan ve İsolde operasının final bölümü ve iki Arjantin tangosu filmde başrol oynamaktadır. Bu müzikler 1960 yılında filme eklenmiştir. 1929 yılında, filmin orijinal gösteriminde Buñuel müzikleri bir gramafondan çalmıştır. Filmdeki müzik kullanımının, filmin çekilmekte olduğu dönemde yükselmekte olan Alman milliyetçiliğini eleştirel nitelikte olduğu düşünülmektedir.

Kaynakça
Konuyla ilgili yayınlar
Dış bağlantılar
Download or watch Un chien andalou at UbuWeb
Roger Ebert's review
filmsdefrance.com