Fazl bin Rebî

Fazl bin Rebî ( (757/8–823/4), Harun Reşid ( ) ve Emîn'in ( ) saltanatlarında saray nazırı ve başbakan olarak hizmet etmiş Abbasi Halifeliği'nin en etkili yetkililerinden birisidir. Emîn'in yanında üvey kardeşi Memûn'a ( ) karşı durarak Harun Reşid'in ölümünden sonra patlak veren iç savaşın baş kışkırtıcısı olarak önemli bir rol oynamıştır. Memûn'un zaferinden sonra saklanmış, ancak sonunda yeni halife ile barışmıştır.

Hayatı
Harun Reşid dönemindeki kariyeri
Hicri 138 yılında (757/8 CE) doğan Fazl, Rebî bin Yunus'un oğludur. Rebî , halife Mansûr ( ) Mehdi ( ) saltanatlarında etkili bir makam olan saray nazırı (hâcib) görevine yükselmiş eski bir köleydi. Rebî'nin gücü, dışarıdan gelenlerin Halife'ye erişimini kontrol etmesine ve aynı zamanda Halife'nin çok sayıda ve etkili Mevâlî (hizmetkarları, azatlıları) fiili liderliğine dayanıyordu. Fazl, babasının saraydaki konumunu fiilen miras aldı ve Harun Reşid'in kendisine duyduğu büyük saygıdan faydalandı: Halife tahta çıktığında Fazl'ı kişisel mührünün başına getirdi ve 789/90 yılında divan el-Nafaka ("Harcama Bürosu") başına atandı. 795/6 yılında, rivayete göre, Hâdî ( ) döneminde sürgünde bulunan şair İbn Cami'yi bulmayı başardıktan sonra, babasının eski hâcib görevine atandı.

Efendisine son derece sadık olan Fazl, Harun Reşid'un güvenilir ajanı olarak görev yaptı. Hugh N. Kennedy'nin sözleriyle, "Eğer Harun Reşid birini gizlice kendisine getirtmek veya sadakatsizlikten şüphelendiği biri için bir test düzenlemek isteseydi, Fazl'ın bunu gerçekleştireceğine güvenilebilirdi." Bermekî ailesinin kurucusu Yahyâ bin Hâlid ile görünüşte iyi kişisel ilişkilerine rağmen, anlatılanlar Fazl'ı sarayda Bermekîlerin baş rakibi olarak tasvir eder. Bermekî ailesinin iktidardan düşmesinin ardından Fazl, Yahya'nın yerine vezir olarak geçti ve fiilen Halife'nin baş veziri ve danışmanı oldu. Fazl'ın tecrübesine ihtiyacı olan Emîn, ona başkente dönmesi ve Harun'un yanına aldığı hazineyi ve isyanı bastırmak için toplanan tüm sefer ordusunu da getirmesi için ısrar eden mektuplar gönderdi. Harun'un Horasan'ın yönetiminden sorumlu olan ikinci varisi Memûn, ordunun tamamının geri çekilmesini bir ihanet olarak gördü ve Fazl'ı bu hareketten vazgeçirmeye boşuna çalıştı.

Emîn dönemindeki kariyeri ve iç savaştaki rolü
Bağdat'a döndüğünde Fazl, Emîn'in önde gelen danışmanı olarak kaldı, ancak devletin yönetimindeki rolü sınırlı gibi görünüyor. Bununla birlikte, Abbasi yönetimi içinde Emîn'i babasının veraset planlarını tersine çevirmeye, Memûn'u veraset sırasından çıkarıp yerine oğlu Musa'yı getirmeye ve ayrıca onu Horasan valiliğine atamaya zorlayanların başında o geliyordu. Bu politika, Abbasi elitleri arasında zaten var olan kutuplaşmayı iki prens arasında daha da artırdı; Memûn'un veziri Fazl bin Sehl önderliğindeki Horasan soyluları, Bağdat'taki merkezi hükümete karşı çıkarlarının savunucusu olarak gördükleri Memûn'a akın etti. İki taraf arasındaki ayrılık, Emîn'in Memûn'un adını Cuma namazından çıkarmasıyla Kasım 810'da tamamlandı. Bu durum, iki kardeş arasında açık bir iç savaşın (" Dördüncü Fitne ") patlak vermesine yol açan bir dizi karşılıklı eyleme neden oldu. Memûn'un kuvvetlerinin Ray Muharebesi'nde halifelik ordusuna karşı beklenmedik bir zafer kazanmasının ardından, Bağdat'ta durum kritik bir hal aldı ve birçok kişi Emîn'i tembellik ve kayıtsızlıkla, Fazl'ı ise yetersiz liderlikle suçlamaya başladı. Memûn'un generali Tâhir bin Hüseyin İran'da ilerlerken, Fazl, Bağdat birliklerini (abna al-dawla) Suriye ve Cezire'deki Arap kabilelerinden topladığı askerlerle takviye etmeye çalıştı, ancak kısa süre sonra maaş ve ayrıcalıklarını kıskanan abna'larla araları bozuldu ve bu proje sonuçsuz kaldı. Amin'in davasının kaybedildiğini gören ve Memûn'un birliklerinin başkente yaklaştığını fark eden Fazl saklandı.

Bağdat, bir yıl süren acımasız kuşatmanın ardından Eylül 813'te Memûn'un güçlerinin eline geçti ve Emîn idam edildi. Ancak Memûn Horasan'da kaldı ve Bağdat'a gelmek için hiçbir girişimde bulunmadı; halifeliğin yönetimini Fazl bin Sehl ve Horasanlı dostlarına emanet etti. Bu durum Irak'ta büyük bir hoşnutsuzluğa yol açtı ve Memûn, Alioğlu soyundan Ali er-Rızâ'yı veliahtı olarak seçtiğinde, Bağdat'ın eski Abbasi elitleri 817'de ayaklanarak İbrâhim bin Mehdî'yi Memûn'un yerine halife olarak atadı. Ancak Memûn nihayet Bağdat'a doğru ilerlemeye başlayınca İbrahim'in desteği çöktü. Fazl, bu dönemde İbrahim'i desteklemek için kısa bir süreliğine saklandığı yerden yeniden ortaya çıktı, ancak Memûn 819'da başkente girdiğinde affını sağladı. Son yıllarında Fazl, uzun yıllara dayanan tecrübesi ve Abbasi hanedanına olan sadakati sayesinde halifenin gözüne yeniden girmeyi başardı. 823 veya 824 yılının baharında Bağdat'ta öldü. Böylece Dominique Sourdel onu, Emîn'in zayıf karakterini kendi çıkarı için kullanmaya çalışan "vasat kişilikli ve sınırlı yetenekli bir entrikacı" olarak nitelendiriyor

Kaynakça
Özel


Genel