Bildiriş (gazete)

Bildiriş gazetesi, 1930-1931 yıllarında Türkiye'de yaşayan Azerbaycanlı göçmenler tarafından çıkarılan ilk haftalık siyasi ve sosyal gazetedir.

7 Ağustos 1930'da çıkan gazetenin ilk sayısı A. Kazımzade'ye ait olup, yöneticisi Kemal'di. Ancak gazetenin 45. sayısından itibaren sorumlu müdürü B.Süleyman, 56. sayısından itibaren ise genel yayın ve yazı işleri müdürü Mirze Bala Mammadzade olmuştur. “Orhaniyye” matbaasında basılan gazete 37. sayıdan itibaren “Öztürk” matbaasında basılmaya başlanmıştır. Gazete haftada bir kez Perşembe günleri yayınlanıyordu ve 4 sayfadan oluşuyordu. Gazetenin son sayısı 10 Eylül 1931 tarihlidir.

Tarihi
Azerbaycan'ın Ruslar tarafından işgal edilmesinin ardından ülkelerini terk etmek zorunda kalan Azerbaycanlı aydınlar, bağımsızlıklarını yeniden kazanmak için milli mücadelelerini Azerbaycan dışında sürdürdüler. Kendilerine seçtikleri yerlerde milli mücadeleyi sürdürmeye çalıştılar. Bu merkezlerin en önemlilerinden biri de İstanbul'du. Azerbaycan milli hareketini canlı tutmak ve Rusya'da yaşayan halkın sorunlarını dünya kamuoyuna aktarmak için 1922 yılında İstanbul'da “Yeni Kavkaz” adlı bir dergi yayınlandı. Dergi, Buhara Cumhuriyeti'nin eski cumhurbaşkanı Osman Hoca'nın adıyla yayımlandı. İki ayda bir yayımlanan derginin 94 sayısı 1927 yılına kadar yayımlanmıştır. Muhaceret döneminde yayımlanan birçok gazete, dergi ve kitabın editörlüğünü yapan Mirza Bala Memmedzade, Yeni Kavkaz için “Sadece Azerbaycanlıların değil, Rusya'nın esareti altındaki bütün Türklerin ilk dergisi” ifadesini kullanmıştır. Dergide Azerbaycan'ın yanı sıra Dağıstan, Gürcistan, Polonya, Rusya, İran ve Türkiye ile ilgili haberlere de sık sık yer verilmiştir. Sovyetler Birliği'nin yoğun baskıları sonucunda Yeni Kavkaz dergisi 1 Eylül 1927'de kapatıldı.

Göçmenler bu baskıya yabancı değildi ve “Azeri Türk”, “Yeşil Yaprak” ve “Odlu Yurd” dergilerini yayınladılar. Bu dergilerin programı Yeni Kavkaz'ınkiyle aynıydı. Sovyetler Birliği'nin baskısı arttıkça mültecilerin durumu daha da zorlaştı. Sonuç olarak bu dergiler de kapatıldı.

Türkiye'de Azerbaycanlı göçmenler tarafından çıkarılan ilk haftalık siyasi ve sosyal gazete bir bildiridir. Mirze Bala Memmedzade'nin öncülüğünde çıkarılan gazetenin ilk sayısı 7 Ağustos 1930 Perşembe günü yayımlanmıştır.

Bildiriş'in amacı
Gazetenin ilk sayısının ilk sayfasında yayınlanan ve Rusya'da yaşanan olayları dünya kamuoyuna aktarmak üzere tasarlanan sunumda gazetenin amacı ve içeriğine ilişkin aşağıdaki önerilere yer verilmiştir:



Dört sayfalık gazetenin ilk sayfasında “Bildiriş” başlığı altında yayınlanan manşetin yanı sıra Azerbaycan'la ilgili haberlerin önemi de dahil olmak üzere Rusya'daki diğer gelişmeler ele alınırken, ikinci sayfada diğer ülkelerle ilgili haberlere devam edildi. Alt kısımda yabancı ülkelerle ilgili olaylara yer verilirken, zaman zaman bir dizi yazı yayımlandı. Üçüncü sayfanın bir bölümü Türkiye'ye ayrılırken, bir anı kitabı yayınlama girişiminde de bulunulmuştur. Dördüncü sayfada Türk dünyasından haberler ve birinci sayfadan devam eden haberler yer almıştır.

Gazete ilk sayısından itibaren vaatlerine ve içeriğine sadık kalmaya çalıştı. İlk sayıda; “Sovyet Rusya'sında”, “Amerika'da GPU”, “Kafkasya'da Siyasi Durum”, “Son Haberler”, “Yeni Bir Rus Çin Çatışması mı?”, “İki Ayda 18.000 İş” başlıklı yazılar ve bir ilan yer alıyordu. İlanda, “Solovki'de gördüklerim .... Solovki'ye ilgi duyan genç bir Azerbaycanlı bağımsızlık aktivistinin ilginç anısını gelecek sayımızda okuyun!” Öneriler arasında şunlar da vardı.

Editör kadrosu
Diğer göçmen yayınları gibi gazete de Rusların baskısına maruz kaldı. Bu nedenle gazete yayınlandığında bazı makaleler anonim olarak yayınlanmış, bazı yazarlar ise kısaltma veya takma ad kullanmak zorunda kalmıştır. Bu nedenle gazetenin yayıncıları ve yazarları hakkında farklı kaynaklarda farklı bilgiler bulunmaktadır. Ancak birçok kaynak, yayıncı ve yazarların; Mehmed Emin Resulzade, Mirze Bala Memmedzade, Cafer Seydahmet Kırımer, Abdülkadir İnan (Fatılgadir Süleymanov) isimleri üzerinde hemfikirdir.

İlk sayısı 7 Ağustos 1930'da yayınlanan gazetenin sahibi A. Kazımzade, yöneticisi ise Kemal'dir. Ancak gazetenin 45. sayısından itibaren sorumlu müdürü B.Süleyman, 56. sayısından itibaren ise genel yayın ve yazı işleri müdürü M.B.Memmedzade olmuştur.

Haleddin İbrahimli'nin yazdıklarına göre, B.Süleymanov ve Mirze Bala Memmedzade aynı kişidir. Ancak Ali Hüseyinoğlu bu bilgiyi yalanlamış ve B.Süleymanov'un Mirze Bala değil, Abdülkadir İnan olduğunu yazmıştır.

Bildiriş kısa süreli bir yayın olmasına rağmen Azerbaycan'ın bağımsızlık mücadelesinin önemli bir ayağını temsil ediyordu. Çünkü yazarlar, zengin bir hayat yaşamış, siyasi bir geçmişe sahip ve büyük bir hayat tecrübesi olan zeki insanlardı. Azerbaycan halkı, bildiri etrafında toplanan bu şahsiyetlerin fikir ve görüşlerine büyük önem vermiştir. Bu şahsiyetlerin başında Rusya'nın Azerbaycan'daki politikasına karşı mücadele eden ve yorulmadan mücadelesini sürdüren Mehmed Emin Resulzade gelmektedir.

Mirze Bala Memmedzade Bildiriş'in sorumlu müdürüydü ve gazete onun önderliğinde yayın hayatına başlamıştı. Mirza Bala Bildiriş'te “Mirza Bala”, “MB” gibi kısaltmalar ve imzalar kullanmıştır. Yazdığı ve 13 sayı yayınlanan “Azerbaycan'da Köylü Hareketleri” makaleleri Komünist Parti'nin uygulamaya çalıştığı yöntemlerin yanlışlığına dikkat çekiyordu.

“Bildiriş” gazetesinin 10 Eylül 1931 tarihli 58. sayısından sonra kapatılmasıyla M.B.Memmedzade, M.A.Resulzade ve diğerleri Türkiye'yi terk etmek zorunda kaldılar.

Bildiriş gazetesinin sahibi olan Abbaskulu Kazımzade, 1905 yılında Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi'ne üye olmuş ve 1911 yılında Müsavat Partisi'nin kurulmasına öncülük etmiştir. Kazımzade, 1918 yılında kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Parlamentosu'nda da görev yapmıştır. Abbaskulu Kazımzade, Azerbaycan'ın Ruslar tarafından işgalinden sonra M.Emin Resulzade ile birlikte Azerbaycan'ı terk edenlerden biridir. “Bildiriş ‘ten önce ’Odlu Yurd” dergisinde baş editör Resulzade'nin yönetiminde çalışmıştır.

Abdülkadir İnan (Fethalkadir Süleymanov)
Abdülkadir İnan (Fathalkadir Süleymanov) Sovyetler Birliği'nin tüm bölgelerinde haber üreten ve yazı yazan aydın ve yazarların varlığı Bildiriş gazetesinin geniş konuları ele almasında büyük rol oynamıştır. Bu yazarlardan biri de Bildiriş gazetesinde “B.Süleyman” imzasıyla çalışan Abdülkadir İnan'dır. Gerçek adı Fethalkadir Süleymanov'dur. Azerbaycanlı göçmenlerin gazete ve dergilerinde makaleler yayınlamış, “Odlu Yurd” ve “Vizir” gazetelerinde çalışmıştır. Gazetenin ilk sayısında “Asıl sahibi: A. Kazımzade, sorumlu müdür: Kamal” yazmasına rağmen, 11 Haziran - 13 Ağustos 1931 tarihleri arasında yayınlanan 13. sayıda “Asıl sahibi: A. Kazımzade, sorumlu müdür” : B. “Süleyman” yazısını buluyoruz. Ayrıca M.A. Odlu Yurd dergisi Resulzade'nin editörlüğünde, A. Kazımzade'nin yönetiminde ve Kamal ile B. Süleyman'ın sorumlu müdürlüğünde yayınlanmıştır. “Bildiriş” gazetesinin 4 Haziran 1931 tarihli 44. sayısından 25 Haziran 1931 tarihli 47. sayısına kadar “Başkurdistan sorunu ve Başkurt operasyonu” başlığı altında “Yazar: Başkurt Abdülkadir ” imzası bulunmaktadır. Buradan da anlaşılacağı üzere bu makalenin yazarı Abdulgadir İnan'dır. Öğretmen, üniversite profesörü ve gazeteci olarak çalışan Abdulgadir İnan, Türk halklarının etnografyası, folkloru, edebiyatı ve dili üzerine 350 bilimsel makale yayınlamıştır.

Cafer Seydahmet Kırımer
Cafer Seydahmet Kırımer Resulzade ve Mirze Bala Memmedzade'nin önemli dostlarından biri de Sovyet karşıtı faaliyetleriyle tanınan büyük Türkçü İsmail Gaspıralı'nın ekolünü devam ettiren Cafer Seydahmet'dir. Cafer Seydahmet 1 Eylül 1889'da Kırım'ın Yafta bölgesindeki Kızıltay köyünde doğdu. 1930-1931 yıllarında Azerbaycan göçmenlerinin yayınlarına yardımcı olmaya çalışan Cafer Seydahmet, “Bildiriş” gazetesinin sayfalarında Kırım Tatar halkının tarihi, edebiyatı ve medeniyeti hakkında makaleler yayınladı. “Bülten ‘de yayınlanan ’Kırım İstiklal Harbinin Sebepleri ve Temelleri” ve “Sovyet Rusya'nın Son Hali” adlı makaleleri SSCB topraklarında yaşayan Rus olmayan halkların hayatı hakkında bilgi verdi.
Bildiriş'in ana konuları
Gazetenin Azerbaycan, Sovyet Rusya, Türkiye, Kırım, Kuzey Kafkasya, Ural-İdil bölgesi, Başkurdistan, Kazak-Kırgız bölgesi, Türkistan, İran ve Ukrayna'dan haberlere düzenli olarak katkıda bulunan yazarları vardır. Gazete, Sovyetler Birliği'nde ve Sovyetler Birliği, Türkistan, Kazakistan-Kırgızistan gibi yabancı ülkelerde yayınlanan gazete ve dergilere kaynaklık ediyor, bölgelerden gelen muhabirlerin hazırladığı haberleri kullanıyordu.

Gazetenin amacı esas olarak yukarıda belirtilen coğrafya ile ilgili haber ve makaleler yayınlamaktı. Ancak Tebliğ'in asıl amacı, Bolşevik işgalinden sonra Sovyet yönetiminin Azerbaycan'da uygulamaya çalıştığı politikaya (milli bilincin öldürülmesi) karşı halkı uyarmak, Azerbaycan milli mücadele ruhunu korumak ve Bolşeviklerin dünya kamuoyuna karşı baskıcı tutumunu aktarmaktı. Bu amaçla haberler ve makaleler de yayınlanmıştır.

Sovyet hükümetinin yönetim politikalarına karşı çıkan haber ve makaleler
Bildiriş gazetesinde Azerbaycan Türklerinin Sovyet yönetiminden memnuniyetsizliğini ve bunun bazı durumlarda nasıl şiddetlendiğini vurgulayan haberler yer almaktadır. Bu raporlar Azerbaycan Türklerinin sesini hem Sovyet makamlarına hem de uluslararası kamuoyuna duyurmayı amaçlamış, Sovyetlerin Moskova'da yerel halklara karşı uyguladığı politikaların halklara verdiği ekonomik zarara dikkat çekmiştir. Örneğin bildirinin hazırlanmasında Bakinskiy Raboçiy'in 18 Haziran 1930 tarihli nüshasında yer alan “Kafkasya'da Siyasi Durum” başlıklı makaleden, özellikle de “Azerbaycan'da Durum Kötüleşiyor mu?” başlıklı bölümden yararlanılmıştır. Bakinski Rabochi'nin raporuna göre, Gürcistan ve Ermenistan'da durum ciddidir ve köylüler ayaklanmalar çıkarmaktadır. Azerbaycan'da durum daha da kötü. Nahçivan, Zakatala ve Şeki vilayetlerinde genel köy ayaklanmaları meydana geliyor ve hükûmet yetkilileri ile köylüler arasındaki anlaşmazlıklar neredeyse savaşa dönüşüyor. Yine de Azerbaycan Sovyet ekonomisinde büyük bir öneme sahiptir. Pamuk ve petrol gibi kaynaklar Sovyet ekonomisi için büyük önem taşımaktadır, ancak Komünist Parti bu bölgeye kayıtsız kalmaktadır. Bildiri, söz konusu gazeteden bu makaleyi alıntılayarak, Azerbaycan'ın Bolşevikler tarafından neden işgal edildiğini uluslararası toplumun dikkatine sunmayı amaçlamıştır.

Rusya Komünist Partisine karşı haber ve makaleler
Rusya'da kontrolü elinde tutan Komünist Partisi'nin uygulamalarının birçoğu başarısız olsa da, bu deneyler halkın muhalefetine rağmen devam etti. Örneğin “gıda toplama” uygulaması Rusya'nın neredeyse tüm bölgelerinde planlandığı gibi uygulanmadı. Bununla birlikte 5 yıllık kalkınma planı uygulanamamış ve 5 yıllık plan 10 yıllık plana dönüştürülmüştür. Bu ve diğer başarısız deneyler, programların uygulanmasındaki ısrar nedeniyle sık sık protestolarla sonuçlanan halk direnişiyle karşılaştı. Bu protestolar Rus olmayan halklar, özellikle de Türk kökenli halklar üzerinde artan baskı ve zulüm üzerinde birleşti. Bildiri, Rusya'da yaşayan Rus olmayan topluluklar ve uluslararası kamuoyu üzerindeki bu baskı ve zulme dikkat çekmeyi, politikayı ve uygulayıcısı olan Komünist Partisi'ni reddetmeyi amaçlıyordu. Bu nedenle gazete, Komünist Partisi'nin eylemlerini sık sık gündeme getirmiş ve her zaman gündemde tutmaya çalışmıştır.

Ruslaştırma politikasına karşı haber ve makaleler
Komünist Partisi, komünist politikaların uygulanmasında bazı zorluklarla karşılaştı. Bu zorluklar özellikle Rus olmayan halklarla etkileşim sırasında daha da arttı. Bu amaçla Rusya yönetimi, SSCB sınırları içinde yaşayan Rus olmayan halklar arasında bir Ruslaştırma politikası uygulamaya başladı. Bu şekilde, istenilen politikayı kolayca uygulayabilecek ve sözde Rus olmayan halkların bağlılığını kazanabileceklerdi. Bu Ruslaştırma politikası çerçevesinde Sovyet yönetimi ilk olarak Rus olmayan halkların dillerinde, kültürlerinde ve inançlarında değişiklikler planladı ve uyguladı.

Bildiriş, başta SSCB topraklarında yaşayan Türk toplulukları olmak üzere Rus olmayan halkları bu sinsi plan konusunda uyarmayı ve bu eylemlere karşı direnişlerini sağlamayı amaçlıyordu. Bu amaca ulaşmak için gazeteler sayfalarında Ruslaştırma politikasıyla ilgili haber ve makaleler yayınlayarak hedeflenen bireyleri bilgilendirmiş ve onları bu “asimilasyon” politikalarına karşı uyarmış, böylece küresel toplumu bu asimilasyon politikaları hakkında bilgilendirmiştir.

Milli bilinçle ilgili haber ve yazılar
Bildiriş, başta Azerbaycan olmak üzere Rusya'da yaşayan tüm Türk halklarının milli mücadelelerini sürdürmek için önemli çabalar sarf etmiştir. Gazetenin hemen hemen her sayfasında, hatta her bölümünde, gazetenin öncelikli amacı olan milli bilinci ayakta tutma çabasını görmek mümkündür.

Bildiriş, sayfalarında ulusal bilinci korumaya yönelik çok sayıda makale ve habere yer veriyor. Ancak bu yazıların belki de en önemlisi “Solovki'de Gördüklerim” başlıklı bölümde yer alan yazılardır. Bu yazılarda Ruslar tarafından yapılan insanlık dışı muamele ve zulme dikkat çekilmekte, bu olayları yaşayanların tanık oldukları acı ve zulüm kendi ağızlarından okuyuculara aktarılmaktadır.

Komünist Partideki çatışmalarla ilgili haberler ve makaleler
Bolşevikler iktidara geldikten sonra Rusya'da yaşayan halklara verdikleri sözleri unutarak Rus olmayan halkların yaşam koşullarını çok daha zorlaştıran politikalar uygulamaya başladılar. Komünist Parti'nin yanı sıra hükûmetin çoğunluğunun baskıdan ibaret uygulamaları, toplumun hemen hemen tüm katmanlarında memnuniyetsizlik yaratmıştı. Öyle ki bu memnuniyetsizlik Komünist Parti içinde bile kendini göstermişti. Halk tarafından kabul görmeyen bu uygulamaların yanı sıra parti içindeki anlaşmazlıkları da gündeme getirerek, bu yönde haberler yayınlayarak Komünist Parti'yi hem Rusya hem de dünya kamuoyunda itibarsızlaştırmayı hedeflediler.

Rus olmayan halklara yönelik baskılarla ilgili haber ve makaleler
Rusya'da yaşayan Rus olmayan topluluklar Şubat ve Ekim devrimlerini, bu devrimlerin kendilerine fayda getireceği umuduyla desteklemiştir. Devrimlerin doğası bunu gerektirmese de, bu topluluklara önemli haklar getireceği yönünde bir algı vardı. Bu hakların verileceğine inanan yüz binlerce insan büyük bir hayal kırıklığına uğradı. Bolşevikler çok geçmeden Çarlık döneminden bile daha sert uygulamaları hayata geçirmeye başladı. Bu uygulamaların çoğu köylülerin ve çiftçilerin yaşamlarını olumsuz etkiledi. Söz konusu kesimin kabul etmeyeceği bu deneyimleri hayata geçirmekte ısrarcı olan Sovyet liderliği, direnmeye çalışanları cezalandırarak zorlayıcı bir yaklaşım sergiledi. Bu tutuma karşı muhalif halklar tarafından dile getirilen direniş, “baskı ve suiistimaller” Bildirgelerinde öne çıkarılarak adeta bu halkların sesi haline geldi. Bildiriş'in temel amacı bu haksızlık ve zulümleri dünya kamuoyunun dikkatine sunmaktı.

Türk halkları üzerindeki baskı ve zulme karşı makale ve haberler
Bildiriş, Sovyet yönetiminin Türk halklarına yönelik haksız uygulamalarını sayfalarına taşıyarak hem halkın baskı şeklinde uygulanan bu politikalara tepkisini yansıtmış hem de bu yanlış ve haksız politikayı dünyaya aktarmaya çalışmıştır.

Rus olmayan Slav kökenli halklara yönelik baskılara karşı rapor ve makaleler
Rus baskısı sadece Türk halklarına yönelik değildi. Başta bağımsızlık isteyenler olmak üzere Rusya topraklarında yaşayan tüm halklar Bolşevik baskısına maruz kalmıştır. Rusya'da yaşayan Slav kökenli halklar da bu haksız eylemlere karşı çıkmış ve sonuçta ağır cezalara çarptırılmışlardır. Deklarasyon, bu halklara uygulanan baskının sadece Türk kökenlileri değil, Rusya'da yaşayan çeşitli milletlerden milyonlarca insanı da kapsadığını dünyaya duyurmayı amaçlıyordu.

Bolşevik yönetimi sonrasında Azerbaycan'da durumun ağırlaşmasına ilişkin haber ve makaleler
Azerbaycan, imparatorluk döneminden beri Sovyetler Birliği için büyük bir öneme sahip olmuştur. Azerbaycan'da petrolün bulunması bu toprakların önemini daha da artırmıştır. Bu nedenle Bolşevikler Azerbaycan'ı her zaman ellerinde tutmaya çalışmışlar ve bunun için büyük çaba sarf etmişlerdir. Azerbaycan enerji, ticaret, üretim, tarım ve diğer alanlardaki üstünlüğüyle adeta Sovyet Rusya'nın kalbi konumundaydı. Ancak Sovyet işgalinden sonra Azerbaycan, başta enerji olmak üzere birçok sanayi sektöründe öncü rol oynamasına rağmen adeta talan edildi. Tarımsal faaliyetler düzgün bir şekilde uygulanmadı, sanayi üretimi azaldı ve çoğu sektörde verimlilik düştü. Azerbaycan (özellikle Bakü) eski ihtişamlı günlerinden uzaklaşmıştı. Bildiriş, Azerbaycan'da kötüye giden durumla ilgili haberleri tüm dünyaya, özellikle de bu toprakların asıl sahiplerine duyurdu.

Açıklamada yer alan yazı ve haberler dünya kamuoyu tarafından yakından takip edildi. Sovyet yönetimi bu haberlerden duyduğu endişeyi sık sık dile getirdi. Ruslar, dünya kamuoyuna ulaşan bu haber ve bilgi akışını engellemek için göçmen basını takibe aldı ve kaynaklarını ortadan kaldırmak amacıyla bu kişilerin sınır dışı edilmesi için ilgili devletlere baskı yaptı.

Kaynakça
Kaynak