Ali Rikabi

Ali Rıza Paşa Rikabi ( , 1864 - 25 Mayıs 1943), modern Suriye'nin ilk başbakanı ve aynı zamanda Ürdün başbakanıydı.

Özet
Orta Doğu'da Osmanlı yönetiminin son aşamasında, Rikabi önemli mevkilere geldi. Osmanlı Türklerinin 1918'de Arap topraklarından ayrılmasından sonra, Mekke Emiri Şerif Hüseyin'in üçüncü oğlu Şehzade Faysal'ın yönetiminde Suriye tarihindeki ilk kabineyi kurdu. Daha sonra Ürdün'de başbakan olarak görev yaptığı iki dönem (1922 ve 1924-1926) sırasında Rikabi, Ürdün'ün idari ve mali sistemini kurdu. Ürdün başbakanı iken Fransız mandasına karşı 1925 Suriye İsyanı'nı destekledi.

Osmanlı dönemi
Ali Rıza Paşa er-Rikabi, ataları 17. yüzyılda Güney Irak'taki Rifai'den göç etmiş olan Şamlı bir aileden geliyordu. İlköğrenimini Rüşdiye Askeri Mektebinde tamamlayan Rikabi, ortaokulu Şam'da tamamladı. Okuldaki olağanüstü performansı, kendisine askeri mühendislik okuduğu ve sınıfının en genç üyesi olarak kurmay binbaşı rütbesiyle mezun olduğu İstanbul'daki Kara Harp Okuluna gönderilmek üzere tavsiyelerde bulundu. Daha sonra Osmanlı Ordusunun askeri komutanlığına ve Kudüs'e vali yardımcılığına getirildi. 1908'de Osmanlı Meşrutiyeti ilan edilince İstanbul'da özel şube başkanı olarak atandı. Oradan Medine-i Münevvere'ye nakledildi ve burada tümgeneralliğe terfi ettikten sonra vali ve askeri komutan olarak atandı. Daha sonra Bağdat askeri komutanı ve Basra valisi olarak Irak'a geçti.

Birinci Dünya Savaşı arifesinde Osmanlı Hükûmeti, diğer ordu komutanlarının yanı sıra Osmanlı'nın Alman müttefiki yanında savaşa katılması konusundaki görüşü hakkında ona danıştı. Rikabi, Osmanlı Ordusunun kötü durumunun, eski silahların, yetersiz mühimmatın ve zayıf eğitimin farkında olduğu için Osmanlı Hükûmeti'ne bu Avrupa ihtilafında tarafsız kalmasını tavsiye etti. Bu tavsiye, Jön Türklerin liderleri olan iktidardaki üçlü liderliğin (Enver, Talat ve Cemal) Rikabi'yi bir bozguncu olarak görmesine yol açtı; bu yüzden Rikabi ordudan emekliye ayrıldı. Jön Türklerin diğer subayları ve üyeleri, dostları ve müttefikleri olan Almanya'nın yanında savaşa girmek için hevesliydiler. Rikabi, görevden alındıktan sonra Şam'a döndüğünde Cemal Paşa, bilgi ve tecrübesini kullanmak ve yakın gözetim altında tutmak için onu Şam belediye başkanı ve savunma şefi olarak atadı. Rikabi, Osmanlı yönetimi altında Arap milliyetçiliğinin tohumlarını eken ilk iki gizli örgütün, yani "Genç Arap Cemiyeti" ve "Cemaat Cemiyeti"nin kurucularından biri olduğu için, şüpheleri savuşturmak için bu iki pozisyonu kabul etti.

Arap İsyanı (1916) ve Osmanlı'nın İngiliz ordusuna yenilmesinden sonra, müttefikler 1 Ekim 1918'de Kral Faysal ile Şam'a girdi ve Şam'da Suriye Arap Krallığı kuruldu. 3 Ekim 1918'de Ali Rikabi, Mekke Şerifi Hüseyin'in oğlu Kral Faysal'ın altında Suriye Arap Krallığı'nın askeri valisi ve Suriye Yönetim Kurulu başkanı (yani başbakan) olarak atandı.

İlk Suriye kabinesi
8 Mart 1920'de Birinci Suriye Konferansı (temsili organ) Suriye'nin bağımsızlığını ilan etti ve Faysal'ı kral ilan etti. Rikabi, Suriye'nin ilk başbakanı oldu. General Gouraud komutasındaki Fransız Ordusu, Lübnan'daki bir üsten Maysalun'da toplanan küçük bir Suriyeli gönüllü kuvvete saldırdı, onları yendi, Şam'a girdi, Suriye ve Lübnan üzerinde Fransız mandasını ilan etti ve Kral Faysal'ı derhal Suriye'den ayrılmaya zorladı.

Ürdün'de Rikabi
Rikabi artık Fransız mandası altında Suriye siyasetine katılamayacağını hissettiğinde, ailesini terk edip Şam'dan Mısır'a gitti ve Hicaz Kralı Hüseyin ile görüşmek için Mekke'ye gitti. İkincisi, Ürdün'e ilerlemesini ve ikinci oğlu Prens Abdullah'a, İngiliz mandası altında yeni kurulan Mavera-i Ürdün Prensliği'nin yönetiminde yardımcı olmasını istedi.

Amman'da Prens Abdullah, Mart 1922'de ilk Ürdün kabinesini kurması için Rikabi'yi görevlendirdi. Böylece - özellikle idari ve mali yönetimde - yeni devlet için uygun yasa ve yönetmelikleri belirleme görevini üstlendi. Aynı yılın ekim ayında, İngiltere ile Ürdün arasında bir anlaşmanın yürütülmesi ve orada Arap işleri ile ilgili görüşmelerin yapılması için Prens Abdullah'a Londra'ya kadar eşlik etti.

Prens Abdullah ayrıldıktan sonra Rikabi, Ürdün Hükûmeti'nin formülasyonu konusunda İngiliz yetkililerle bir anlaşmaya varmak için Londra'da kaldı. Rikabi, Britanya'nın devletin parlamenter bağımsızlığı için onayını almayı ve Ürdün'ü (İngiltere'nin Filistin'de bir Yahudi devleti kurmayı vadettiği) Balfour Deklarasyonu'ndan çıkarmayı başardı. Rikabi Ürdün'e döndükten sonra, Prens Abdullah bu anlaşmanın bazı şartlarına itiraz ederek Rikabi'yi istifaya zorladı.

1924'ün başlarında, Prens Abdullah, Ali Rikabi'yi yeni bir Ürdün kabinesi kurmaya davet etti, bu sefer Abdullah'ın kısa bir süre Suriye'de hüküm süren küçük kardeşi Irak Kralı Faysal'ın tavsiyesi üzerine yapıldı. Rikabi, kabinesinin tüm vatandaşlar arasında adaleti, ekonomik reformu, yetkin memurları istihdam etmeyi, yolsuzluğu ortadan kaldırmayı ve güvenliği sağlamayı amaçlayan programını açıkladı. Böyle bir program günümüzde ilkel gibi görünse de Osmanlı baskısı altında geçen ve ancak I. Dünya Savaşı'ndan sonra sona eren dört yüzyılın ardından yeni Arap devletlerinin kurulmasının ardından bir yenilikti.

Rikabi, Ürdün başbakanı olarak ikinci döneminde Fransız yönetimine karşı Suriye İsyanı'nı gizlice destekledi. Bu, Irak Kralı Faysal tarafından güçlü bir şekilde desteklendi. Faysal'ın ağabeyi Prens Abdullah; Suriye İsyanı için taktik planlar yapan, Ürdün'e Suriyelileri kabul eden ve Irak'ın Suriyeli savaşçılara yardımını kanalize eden başbakanı Rikabi'yi politikalarıyla ilgili konularda geçersiz kıldı.

Suriye İsyanı'nın Fransızlar tarafından bastırılmasından sonra Rikabi, Ürdün başbakanlığından istifa etti çünkü Prens Abdullah ile çalışması bir kez daha imkansız hale gelmişti.

Son yıllar
Rikabi 1926'da Ürdün'den ayrıldığında, Fransızlar Şam'a dönmeden önce birkaç yıl boyunca Suriye'ye girişini yasakladığı için Kudüs ve Hayfa'da birkaç yıl özel bir vatandaş olarak yaşadı. 1932'de Irak Kralı Faysal ile çabaları koordine etti, Kraliyet Partisi'ni kurdu ve Suriye devlet başkanlığına adaylığını koydu. Fransızlar rakibini ağır bir şekilde destekledi ve Rikabi seçimleri kaybetti.

Hayatının son on yılını evde, Fransızlar ve ajanlarının sürekli tacizi altında inzivada geçirdi. Sağlığı kısa sürede bozulmaya başladı ve Mayıs 1943'te yoksul bir adam olarak öldü.

Ayrıca bakınız
Ürdün başbakanları listesi

Dış bağlantılar
Suriye başbakanlığı internet sitesi
Ürdün başbakanlığı internet sitesi

Kaynakça