2024 İran cumhurbaşkanlığı seçimi

2024 İran cumhurbaşkanlığı seçimi, 19 Mayıs 2024'te görevdeki İran cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin ölümünün ardından düzenlenen, birinci turu 28 Haziran 2024'te, ikinci turu 5 Temmuz 2024'te yapılan cumhurbaşkanlığı seçimidir.

Dört adayın yarıştığı seçimlerin ilk turunda, Mesud Pezeşkiyan oyların %44'ünü alarak birinci oldu. Said Celili %40 oyla ikinci sırada yer alırken, Muhammed Bakır Galibaf %14 oy aldı ve Mustafa Purmuhammedi %1'in altında kaldı. Pezeşkiyan, oy pusulasındaki tek reformist adaydı. Hiçbir adayın salt çoğunluğu sağlayamaması nedeniyle, 5 Temmuz'da Pezeşkiyan ve Celili arasında ikinci tur seçim yapıldı. Pezeşkiyan, oyların %53,7'sini alarak seçimi kazandı. İçişleri Bakanlığı, 6 Temmuz 2024'te Pezeşkiyan'ın zaferini ilan etti ve Celili kısa süre sonra yenilgiyi kabul etti.

Seçimin ilk turu %39,93'lük katılım oranıyla İran İslam Cumhuriyeti tarihinde bir cumhurbaşkanlığı seçimi için en düşük katılıma sahne oldu. İkinci turda katılım oranı %49,68'e yükseldi. Pezeşkiyan, oy pusulalarının tasdik sürecinin tamamlanmasının ardından cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturdu. 28 Temmuz'da yapılan törenle resmen göreve başladı.

Arka plan
19 Mayıs 2024 tarihinde İran cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, Azerbaycan cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile birlikte Giz Galası Barajının açılışını yapmak üzere İran-Azerbaycan sınırına yaptığı ziyaretten geri dönmek için helikopter kullandı. Yolculuk sırasında, kendisini ve diğer sekiz yolcu ve mürettebatı taşıyan helikopter Doğu Azerbaycan eyaletindeki Verzigan şehri yakınlarında yaklaşık 13:30'da (UTC+03:30) düştü. İran kuvvetleri, kazanın ardından yoğun sis ve rüzgar nedeniyle olay günü 20:39'da kazanın yakınlarına vardı. İlerleyen saatlerde helikopterin enkazı bulundu ve uçaktaki dokuz yolcu ve mürettebatın tamamının öldüğü tespit edildi. Bunun üzerine Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Muhammed Muhbir İran Anayasası'nın 131. Maddesi uyarınca cumhurbaşkanı vekili oldu.

Seçim sistemi
İran cumhurbaşkanı, İran Anayasası'nın 114. Maddesinde belirtildiği üzere, her dört yılda bir "halkın doğrudan oyuyla" seçilir. Cumhurbaşkanı, ülkenin doğrudan seçilen en üst düzey yetkilisi, yürütme organının başıdır ve Yüce liderden sonra en önemli ikinci pozisyonudur. İran'ın siyasi sisteminde Yüce lider, Cumhurbaşkanından çok daha fazla güce sahiptir. En düşük oy kullanma yaşı 18'dir.

İran İslam Cumhuriyeti Anayasası'na göre Şii İslam'a inanan, Anayasa'ya, Velayet-i fakih ideolojisine ve İslam Cumhuriyeti'ne sadık olan her İran vatandaşı cumhurbaşkanlığı seçimlerine aday olarak katılabilir. Anayasa Koruma Konseyi tarafından yönetilen Seçim İzleme Ajansı adlı bir kurum, kayıtlı adayları inceler ve seçime katılacak adayları belirler.

Anayasa Koruma Konseyi belirli adayların reddedilme nedenlerini kamuoyuna açıklamaz, ancak bu nedenler her adaya özel olarak açıklanır. Kadınların aday olması anayasal olarak engellenmemiştir; ancak adaylık kaydı yaptıran tüm kadınlar Anayasa Koruma Konseyi tarafından seçilme hakkından mahrum bırakılmıştır. Anayasayı Koruma Konseyi sözcüsü "Hiçbir kadını kadın olduğu için reddetmedik" diyerek, kadınların seçimlere katılmasının önünde herhangi bir engel bulunmadığını açıklamıştır.

Anayasayı Koruma Konseyi tarafından onaylananlar halk oylamasına sunulur. Oyların salt çoğunluğunu (%50 artı bir) alan aday seçimleri kazanma yeterliliğini sağlar. Hiçbir aday yeterli oyu alamazsa, bir sonraki cuma günü en çok oyu alan iki aday arasında bir seçim daha yapılır. Seçim sırasında oy kullanan İranlılar, nüfus cüzdanlarına bunu gösteren bir damga almaktadır.

Anayasaya göre, sonuç belli olduğunda Yüce lider, seçilen cumhurbaşkanının atanma kararnamesini imzalamakla yükümlüdür. Teorik olarak Yüce liderin imzalamayı reddetmesi halinde seçilen cumhurbaşkanı, cumhurbaşkanlığı görevini üstlenmeyecektir. Şimdiye kadar görev yapan Yücel liderler seçilmiş cumhurbaşkanlarının atanma kararnamesini imzalamışlardır. Seçilen cumhurbaşkanı İslamî Şûra Meclisi'nde düzenlenen oturumunda, Anayasayı Koruma Konseyi üyeleri ve Yüksek Mahkeme başkanının huzurunda bir yemin okumalı ve imzalamalıdır. Seçilen cumhurbaşkanı bu yeminde resmi dini (İslam'ı) koruyacağına, Anayasa'yı ve İslam cumhuriyeti'ni koruyacağına ve kendisini ulusun ve dinin hizmetine adayacağına yemin etmelidir.

Kaynakça