Aden Vilayeti

Aden Başkomiserliği Vilayeti, eski Aden Yerleşiminin (1839–1932) 1932’den 1937’ye kadar yerleştirildiği idarî statüydü. Bu idarî statü, Hindistan Genel Valisi tarafından Aden üzerinde doğrudan idare ediliyordu. Aden Protektorası bu idarî statüden ayrı idi.

Arka plan
1839’da Doğu Hindistan Şirketi kuvvetleri tarafından Aden limanının ele geçirilmesinin ardından neredeyse bir asır boyunca doğrudan Britanya idaresi altında bulunan kasaba ve çevresi, Aden Yerleşimi adıyla, uzaklardaki Bombay Başkanlığı’na bağlı bir tâbi eyalet konumundaydı. Yerleşimin, Arap yarımadasının güneybatı ucundaki belirsiz konumu zorluklara yol açmaya mahkûmdu ve tarihçi R. J. Gavin, “1839’dan bu yana Aden’in bütün tarihinin idarî karmaşa ve müşkülâtla damgalandığını” belirtir. Aden’deki en yüksek Britanyalı yetkili olan “Resident”, harekete geçmeden önce çoğu kez Bombay Hükûmeti’nden, Britanya Hindistanı yönetiminden (başında Genel Vali bulunuyordu) ve Londra’daki Sömürge Ofisi’ndan üç ayrı merciden onay almak zorundaydı.


Meseleler I. Dünya Savaşı sırasında kritik bir noktaya geldi ve 1917’de Hindistan Hükûmeti, Aden’i işgal eden Türk kuvvetlerine karşı savunacak yeterli askerî güç sağlayamayacağını fark ederek, Yerleşim’in askerî denetimini Savaş Bakanlığı’na, Aden Protektorası’nın işlerini ise Dışişleri Bakanlığı’na devretti. Devir tamamlanmamıştı; zira Hindistan Yerleşim’in iç işlerinde denetimi elinde tutmaya devam ediyordu. Bu durum Londra’da giderek bir anakronizm olarak görülmeye başlamıştı, zira Aden bariz biçimde Ortadoğu ve Arap dünyasına aitti. Buna rağmen işler sürüncemede kaldı ve sonraki yirmi yıl boyunca Aden’in idaresi, Bombay Başkanlığı, Hindistan Hükûmeti, Hindistan Bakanlığı, Sömürge Bakanlığı ve Savaş Bakanlığı arasındaki bitmek bilmeyen bürokratik çekişmelere sahne oldu. Bu tartışmalar zaman zaman gazetelerin sütunlarına ve Avam Kamarası kürsüsüne ve Hindistan’daki temsilci meclislere de yansıdı. Esas anlaşmazlık, özellikle Aden’in yüksek savunma maliyetleriyle ilgili olarak, masrafların Hindistan ile Londra arasında nasıl paylaşılacağı konusundaydı. Aden’in Londra’ya tam devrinin önündeki bir başka önemli engel, Aden’deki güçlü ve yerleşmiş Hindistanlı ticaret topluluğu arasında Sömürge Bakanlığı’nın popüler olmamasıydı. Bu topluluk, Doğu Afrika’daki Britanya idaresinde Hindistanlılara yönelik ayrımcılığın farkındaydı ve Aden Sömürge Bakanlığı’nın denetimine verilirse aynı durumun başlarına geleceğinden korkuyordu.

Başkomiserlik İdaresinin Kuruluşu
1920’lerin sonunda Hindistan’da anayasal reformlar üzerine tartışmalar başladığında konu aciliyet kazandı. Arap çoğunluğa sahip ve Hindistan’dan çok uzakta bulunan Aden, yetkileri artmış Bombay yasama meclisinin denetiminde kalacak yeni bir federal Hindistan’a uydurulamazdı. Bu nedenle, Aden’in nihai statüsü belirlenene kadar Bombay’ın idarî kontrolünden çıkarılması ve Genel Vali’nin doğrudan denetimine girecek bir Başkomiserlik İdaresi hâline getirilmesine karar verildi. 1 Nisan 1932’de yürürlüğe giren bu statünün kısa ömürlü olması bekleniyordu ve 1935 Hindistan Yönetim Yasasının bir hükmü “Aden Britanya Hindistanı’nın bir parçası olmaktan çıkacaktır” diyordu. 1936 tarihli Aden Kolonisi Kararnamesi uyarınca, Aden 1 Nisan 1937’den itibaren Taç Koloni olarak, Sömürge Bakanlığı’nın tam sorumluluğu altına girdi. O dönemde Britanya hükûmeti, böylesine hayati bir imparatorluk üssünü veya ona dair herhangi bir meseleyi bağımsız bir Hindistan yönetimiyle paylaşmaya istekli olmadığını açıkça belirtmişti. Ancak hâlâ devre karşı çıkan Hindistan topluluğunu yatıştırmak için Hindistan ile bağlar tamamen koparılmadı. Aden’in Bölge ve Ceza Mahkemesi yeni Koloni’nin Yüksek Mahkemesi olurken, mülkiyet ve bazı medeni hak davaları ile ceza davalarında Bombay Yüksek Mahkemesi’ne temyiz hakkı tanındı. Hindistan rupisi resmî para birimi statüsünü korudu.

1931’de Aden’de “Resident” olarak atanmış olan Sir Bernard Rawdon Reilly, 1932’de Başkomiser oldu ve ardından Aden Kolonisi’nin ilk valisi olarak görevlendirildi.

Başkomiserler
Önceki Britanyalı idareciler için bkz. Aden’deki Britanya temsilcileri listesi
Sir Bernard Rawdon Reilly, önce 1931’de “resident” olarak, ardından Başkomiser olarak görev yaptı.

Aden’den Görünümler
Ayrıca bakınız
Aden Protektorası

Kaynakça
Dipnot