Episteme

Episteme, felsefe tarihindeki genel kullanımıyla, bilgi anlamına gelmektedir. Felsefenin alt disiplerinden biri olan epistemoloji de episteme kavramından gelir.

Platon'da episteme
Episteme sözcüğü her ne kadar "bilgi" anlamına gelse de felsefedeki kullanımı, gündelik yaşamdaki bilgi kavramıyla tam olarak örtüşmez. Özellikle Platon’un felsefesinde "doğru (hakiki) bilgi" anlamını taşır. Platon, bilgi sorununu ele alırken iki farklı bilgi türünden söz eder: Birincisi duyulara dayanan, kesin olmayan ve yanılsamaya açık olan doxa (sanı); ikincisi ise kesin ve doğru bilgi olan episteme'dir.

Buna göre doxa duyu organlarıyla algılanan dünyaya aitken, episteme dünyanın akıl yoluyla kavranmasıdır. Doxalar doğaları gereği iğreti (geçici) bilgiler olarak görülür. Çünkü gözlemlenen dünya (phainomena) tikeldir, sürekli bir akış ve değişkenlik içindedir; bu nedenle gerçek bilginin nesnesi olamaz. Gerçek bilginin, yani epistemenin nesnesi ise değişmeyen, genel ve tümel olandır.

Akıl ve duyu ayrımından yola çıkan Platon, epistemeye ancak akıl ile ulaşılabileceğini belirtir. Görünenlerin ötesindeki sabit gerçekliklere, yani gözlemlenen dünyanın değişkenliğinin ardında yatan değişmez ideaların kesin bilgisine sadece akıl yoluyla varılabilir. Episteme bu noktada iki başlık altında incelenir: bilimsel bilgi ve ussal bilgi. Birincisi bağıntılarla, ikincisi ise doğrudan idealarla ilgilidir. Bu bağlamda felsefe; epistemenin, yani tümellerin bilgisinin temel kaynağı olarak konumlanır.

Foucault'da episteme
Michel Foucault’ya gelene kadar episteme, kabaca genel-geçer bilgi tanımlarına bağlı kalınarak ele alınmış ve değerlendirilmiştir. Ancak Foucault ile birlikte bu kavram, tamamen farklı bir kuramsal statü kazanır. Foucault’nun çalışmalarının önemli bir kısmı bilim, düşünce ve dolayısıyla epistemoloji tarihi üzerinedir. Ne var ki Foucault, bu çalışmalarını yepyeni bir perspektif ve yöntemle ("arkeoloji" ve "soykütüğü") geliştirerek özellikle 17. yüzyıldan itibaren modern düşüncenin ve ussallığın inşa sürecini inceler. Ona göre bu inşa süreci, tek tek düşünürlerin bireysel etkileriyle değil, kolektif bir sistem olarak ortaya çıkmıştır. Foucault felsefesinde epistemenin ilk ve en temel anlamı da tam olarak bu dizge kavramına karşılık gelir.

Buna göre episteme, verili bir tarihsel dönemde tüm kültürel ve düşünsel farklılıkları kendi içinde belirleyen temel düzen ya da ana kod olarak açıklanabilir. Episteme, belirli bir dönemin zihinsel şifrelerinden meydana gelir ve toplumsal yaşantının bütününe yön veren bir kültürel çerçeve sunar. Anonim düşünceler, genel kanılar ve zorunlu inanışlar hep bu kodlar aracılığıyla biçimlenir. Söz konusu şifreler, insanın söylemsel koşullarının sınırlarını çizmesi bakımından Immanuel Kant’ın a priori kavramına benzer; nitekim Foucault bunu "tarihsel a priori" olarak adlandırır. Diğer yandan episteme, Thomas Kuhn’un bilim felsefesindeki "paradigma" kavramıyla da önemli paralellikler taşır.

Foucault bu yaklaşımdan hareketle bilginin arkeolojisini yapar; yani bilimsel söylemi belirleyen, yapılandıran ve mümkün kılan kurallar bütününü deşifre etmeye yönelir. Tarihsel süreç içinde bir episteme, yerini bir başka epistemeye bırakabilir. Bu kopuş ve dönüşüm, önceki dönemin kural ve formüllerinin geçerliliğini yitirmesiyle gerçekleşir. Foucault bu nedenle Kelimeler ve Şeyler adlı yapıtında epistemeden, tarih içinde konumlanan bir "alan" ve "mekân" olarak da söz eder. Özetle, bir dönemin epistemesi o dönemin tüm düşünce yapısını şekillendirir; bu durum bilimsel düşünce için de geçerlidir. Episteme, bilincin ve bilinçdışının belirli bir çağdaki genel sınırlarını ve ortak zeminini kapsar.

Ayrıca bakınız
Michel Foucault
Epistemoloji
Bilgi rejimleri
Paradigma
Doxa

Kaynakça