Abdülhalik Cenneti

Abdülhalik Kafarzade, aynı zamanda Abdülhalik Cenneti olarak da bilinen (1855–1931), klasik şiir ile gerçekçi ve romantik akımlar arasında köprü kuran figürlerden biri olarak kabul edilen Azerbaycanlı bir şair ve eğitimciydi. Ayrıca, şiirsel Turanizm ideolojisinin ilk savunucuları arasındaydı.

Bakü merkezli "Majma'ush-Shu'ara" edebiyat topluluğunun aktif bir üyesi ve "Fuyuzat" dergisiyle ilişkili aydınlanmacı Azerbaycanlı entelektüellerden biriydi. Kafarzade, hem klasik Azerbaycan dilinde hem de Farsça tarzda şiir ve gazeller yazdı. Ayrıca, "Kız Kulesi" ve "Kılıç ve Kalem" adlı anlatı şiirlerinin de yazarıdır.

Biyografi
Abdulkhaliq Jannati Qafarzade, 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında klasik Azerbaycan şiirinin devamcılarından biri olarak kabul edilir. 1855 yılında Bakü'de doğmuştur. Hayatı hakkında detaylı ve sürekli bilgi sınırlı olsa da, mevcut kaynaklar kişiliği ve edebi faaliyetleri hakkında genel bir anlayışa olanak tanır.

Aile geçmişi çeşitli sosyal tabakaları yansıtıyordu: anne tarafından dedesi Bakü Hanı'nın baş avcısı olarak görev yaparken, babası bir taş ocağında işçi olarak çalışıyordu.

Cannati, dokuz yaşında eğitimine başladı, önce bir dini okulda (mollakhana) okudu ve daha sonra özel dersler aldı. Ekonomik zorluklar nedeniyle, on iki yaşından itibaren çalışmaya başladı ve çeşitli zanaatkarların yanında çıraklık yaptı.

Edebiyat ve şiire olan ilgisi, edebi tartışmaları onu önemli ölçüde etkileyen bir şiir meraklısı ile tanıştıktan sonra gelişti. Jannati'den ilham alarak şiir yazmaya başladı. On sekiz yaşından itibaren, iş hayatını ve edebi toplantılara katılımını dengeleyerek aktif olarak şiirle uğraştı.

Jannati'nin kişisel hayatı, sağlığını etkileyen çocuklarının zamansız kaybı da dahil olmak üzere zorluklarla doluydu.

1931 yılında memleketi Bakü'de vefat etti.

Eserleri
Abdulkhaliq Jannati genç yaşta şiir yazmaya başladı. Kariyerinin ilk döneminde klasik tarzda aşk gazelleri ve mersiyeler yazdı. Klasik Doğu şiirine hakim olan Jannati, Ferdowsi, Nizami, Rumi, Cami, Saadi, Hayyam ve Fuzuli gibi şairlerin eserlerini inceledi. Bu eserleri okuyarak Farsça da öğrendi. Jannati, "Majma‘ush-Shu‘ara" edebiyat topluluğunun aktif bir üyesiydi ve zamanının genç şairleriyle düzenli olarak şiir toplantılarına katılarak tanınmışlık kazandı. Kariyeri boyunca "Vasif," "Attar," "Hajjarzade" ve "Dashkesanoglu" gibi çeşitli takma adlar kullandı, ancak eserlerinin olgunluk döneminde en çok "Cennet" takma adıyla tanındı.

El yazması koleksiyonunu inceleyen araştırmacılara göre, Cennet, dini ve etik konular üzerine çeşitli eserler kaleme aldı; bunlar arasında didaktik bir eser olan "Muhassanat al-Shariat" risalesi, "Yanbui al-Hikmat" ve "Tahvil al-Awzan" gibi edebi teori kitapları, üç ciltlik bir etik eseri, yaklaşık altı bin beyit içeren bir divan ve "As-Safar fil-Hazar" adlı bir roman bulunmaktadır.

20. yüzyılın başlarından itibaren sosyal ve politik Gerçekler Jannati'nin şiirini giderek daha fazla etkiledi ve eserleri kamusal ve sosyal temaları içermeye başladı. Şiirsel üretiminin önemli bir kısmı özgürlük ve hürriyet fikirlerinin tanıtımına adanmıştır. Vatan ve ulus temalarını klasik şiir çerçevesinde ele alan ilk şairler arasındadır; bu, o dönem için alışılmadık bir durumdur, çünkü bu tür temalar klasik edebi biçimlerde nadiren dile getirilirdi.

Sovyet edebiyat eleştirisi onu genellikle gerici romantikler arasında sınıflandırsa da, Jannati'nin birkaç şiiri yaşamı boyunca yayımlandı. Özellikle, "Demir" ("Demir") adlı şiiri Nisan 1924'te Maarif ve Medeniyet ("Eğitim ve Kültür") dergisinde yayımlandı. Bu şiir, şiirsel tarzına bağlılığını gösterir ve dönemin devrimci ve ideolojik baskılarına karşı kararlı bir duruşu yansıtır. Şiirin retorik soruları düşünmeye davet ediyor ve felsefi derinliğini artırıyor.

Abdulkhalig Jannati'nin bir diğer önemli şiirsel örneği ise, 7 Ağustos 1907'de "Fuyuzat" dergisinin 24. sayısında "Abdulkhalig Qafarzadeh" takma adıyla yayımlanan "Fakhriyya" şiiridir. Bu şiir, edebiyat camiasında önemli bir yankı uyandırdı ve çeşitli yazarlar tarafından bir dizi taklitçi yanıt ("nazira" ve "takmis") ilham kaynağı oldu. "Fakhriyya"nın "Fuyuzat"ta yayımlanması, Azerbaycan edebiyatı tarihinde tesadüfi bir olay olarak değerlendirilemez.

Dr. Şamil Valiyev'in "Fuyuzat Edebiyat Okulu" adlı monografisinde belirttiği gibi, Turan fikri Azerbaycan entelektüel çevrelerinde daha önce öncelikle soyut bir etik ve estetik değer olarak algılanıyordu. Ancak "Fuyuzat" hareketi, bu kavramı siyasi-felsefi boyutlar ve teorik temellerle zenginleştirerek dönüştürdü. Valiyev, "Fuyuzat" yazarlarının Turan'ı efsanevi bir ülke veya süper devlet olarak değil, gerçek tarihsel coğrafyaya dayanan Türk halklarının ideal bir kültürel ve manevi birliği olarak gördüklerini vurgulamaktadır. Bu yorum, Jannati'nin "Fakhriyya"sının ideolojik önemini anlamak için kritik bir bağlam sağlar.

Bununla birlikte, "Fuyuzat"ta böyle bir temaya sahip bir şiirin aniden ortaya çıkması biraz şaşırtıcıydı. Bundan önce, Turan kavramının açık ve net şiirsel ifadeleri Azerbaycan edebiyatında nadirdi. Ali bey Hüseyinzadeh 1890'larda bu konuda önemli bir dörtlük yazmış olsa da, bu yayınlanmamıştı. Bu nedenle, Jannati'nin bu şiirden doğrudan etkilenmiş olması olası değildir. Ayrıca, "Fuyuzat" veya diğer çağdaş yayınlarda benzer ideolojik şiirsel eserlere dair somut bir kanıt bulunmamakta olup, bu durum "Fakhriyya"yı bu açıdan özgün ve öncü bir örnek haline getirmektedir. Jannati'nin "Fakhriyya"sı, Azerbaycan şiirinde Turanist düşüncenin pekişmesinde önemli bir rol oynamıştır. Özellikle Mirza Ali-Akbar Sabir'e ilham vermiş ve o da sadece 22 gün sonra "Fakhriyya" adlı kendi hiciv şiirini yazmıştır. Molla Nasreddin dergisinde yayımlanan Sabir'in hicvi, romantik dünya görüşlerini eleştirel bir şekilde incelemiş ve Türk tarihini farklı bir bakış açısıyla sunmuştur. Sabir'in şiiri sadece Jannati'nin eserini popülerleştirmekle kalmadı, aynı zamanda Turanist ideolojinin alternatif sanatsal ve estetik yorumlarını da ortaya koydu.

Jannati ve Sabir'in şiirlerinin Türk edebiyatı üzerindeki etkisi belirsiz olsa da, Türkiye'de Ziya Gökalp'in "Turan" şiirinin ardından geldiği bilinmektedir.

Jannati, sonraki şiirlerinde Türkçülüğü, vatanseverliği, İslamcılığı ve geçmişin idealize edilmiş temsilini vurgulamaya devam etti. "Fakhriya"da Turanizm merkezde yer alırken, "Vatan Marşı", "Kalem", "Karşılaştırılamaz" ve "Dileklerim" gibi şiirler ulusal bilincin ve duygunun devamını yansıtmaktadır. Bu eserlerinde Jannati, Türk kimliğine ve milli değerlere olan bağlılığını şiirsel bir dille teyit eder ve halkının kaderine ve geleceğine olan adanmışlığını ifade eder. "Sevgili Dostum Bay Muznib'e" adlı şiirinde, "Millet için bir iksir olmaya hazırım" dizesiyle millete hizmet etmeyi asil ve kutsal bir dava olarak yüceltir.

20. yüzyılın başları, Jannati'nin şiirsel mirasında özgürlük ve hürriyet temalarının merkezde yer aldığı yeni bir aşamayı işaret eder. Bu, özellikle halkı zulme boyun eğmemeye ve hakları için mücadele etmeye çağırdığı erken dönem şiiri "Hürriyyət" ("Özgürlük")'te açıkça görülmektedir. Dönemin sosyo-politik ve devrimci olayları, onun dünya görüşünü ve sanatsal üretimini açıkça etkilemiştir.

Cennet'in özgürlüğe ve halkın kurtuluşuna adanmış sayısız şiiri, sadece ideali romantize etmekle kalmaz; özgürlüğün olgunlaştığına ve halk için ulaşılabilir bir gerçeklik haline geldiğine dair bir inancı da iletir. Bu temalar, Tekamul ve Iqbal gibi çeşitli dergilerde yayımlanan "Özgürlük", "Mütevazı Halkın Marşı", "Özgürlüğe Sesleniş", "Uyanış" ve "Toprak" gibi şiirlerinde açıkça görülmektedir. Bu eserlerde, halkın özgürlük özlemi şairin felsefesiyle uyum içindedir ve özgürlüğün sadece sanatsal bir ideal değil, kaçınılmaz bir sosyo-politik gerçeklik olduğuna dair inancını doğrulamaktadır.

Şiirsel eserleri ve el yazmaları, Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi bünyesindeki Muhammed Fuzuli adına kurulmuş El Yazmaları Enstitüsü'nde muhafaza edilmektedir. Koleksiyon, zengin şiirsel hayal gücünü ve halk arasında geniş yankı bulan temalarla olan etkileşimini yansıtan yedi klasörden oluşmaktadır.

Zamanının acil sosyal sorunlarıyla ilgilenen Jannati, kadın hakları ve özgürleşmesine de değinmiş, kadınları toplumun ayrılmaz bir parçası olarak görüp eşit haklara layık olduklarını vurgulamıştır. "Soru ve Cevap" adlı şiirinde, kadınları ev içi alanlarla sınırlı görenleri eleştirerek, kadınların sosyal ve emek süreçlerine aktif katılımını savunmaktadır.

Ayrıca, dörtlükleri ve atasözleri de kadın haklarını ve eğitimini vurgulayarak, kadınların toplumsal statüsünün yükseltilmesinin gerekliliğini ve cehaletin ve gerici geleneklerin yol açtığı zararları eleştirmektedir.

Cennet, neredeyse tüm klasik şiir biçimlerini kullandı. Ağırlıklı olarak aruz (niceliksel) ölçüde yazsa da, hece ölçüsünde de şiirler yazdı. Özellikle bayatileri, aşk, ayrılık ve acı gibi geleneksel temalardan uzaklaşarak bilim, eğitim ve kadın hakları gibi sosyal ve eğitimsel konuları ele almaları açısından ilgi çekicidir. Aşk şiirlerinde zaman zaman Farsça ve Arapça kelimeler kullanırken, bayatileri sade bir yerel üslup ve özgün ifadeyle karakterize edilir.

Halk düşüncesinden etkilenen Cennet, edebi ethosunu yansıtan çok sayıda atasözü ve özdeyiş de yazdı.

Kaynakça
Kaynaklar