Buhara Devrimi

Buhara Devrimi, 1917–1925 yılları arasındaki olayları kapsar; bu süreç 1920'de Buhara Emirliği'nin ortadan kaldırılmasına, Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti'nin kurulmasına, Kızıl Ordu müdahalesine, halkın kitlesel silahlı direnişine (bkz. Basmacı Hareketi) ve bu direnişin bastırılmasına yol açmıştır. Süreç, cumhuriyetin 27 Ekim 1924'te ayrı bir bilidşik cumhuriyet olarak Sovyetler Birliği'ne katılmasıyla devam etmiş; nihayetinde 1924 yılında Millî Sınırlandırma neticesinde yeni kurulan cumhuriyetin tasfiyesiyle Özbekistan SSC, Türkmenistan SSC ve Tacikistan ÖSSC'nin (1929'dan itibaren Tacikistan SSC) teşekkülü ile sonuçlanmıştır.

NEP Döneminde Buhara
1917 Devrimi Sırasında Buhara
Buhara ve Rus Geçici Hükûmeti
Rusya'da otokrasinin devrilmesi, Buhara Emirliği'nin toplumsal hayatında ani bir canlanmaya sebebiyet verdi. Buharalı muhalifler, Emir rejiminin liberalleşmesi hususunda yeni Rusya'nın yardımına bel bağladılar. Buna karşılık Emir Seyyid Alim Han, reform vadeden bir manifesto yayımladı. Lakin Feyzullah Hocayev, Geçici Hükûmet mukiminin ve yakın çevresinin otokrasi dönemine kıyasla değişmediğine işaret ederek, gerici girişimlerinde Emir'e büyük destek sağladıklarını belirtmiştir. Lakin 16–19 Ağustos tarihlerinde Çarcu'da toplanan BKP IV. Kongresi'ndeki müzakereler sırasında her iki partinin taktikleri üzerinde mutabakat sağlanmış ve Turkbüro ile BKP'nin birleşmesi kararı ileri bir tarihe tehir edilmiştir. Emir'in ikametgâhı olan Buhara Arkı'na yönelik taarruz esnasında, 4 metre kalınlığındaki kerpiç surlar Kızıl Ordu sahra topçusu tarafından yoğun ateş altına alınmış ancak bir netice alınamamıştır. Bunun üzerine uçaklar devreye sokulmuş ve sarayın yukarıdan ateşe verilmesiyle kalenin teslim olması sağlanmıştır.

BSHC'nin Teşkili
Buhara'nın Kızıl Ordu ve Buharalı devrimci kıtalar tarafından zapt edilmesinin ardından, Buhara Komünist Partisi ve ona iltihak eden Genç Buharalılar iktidarı ele almışlardır. Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti (BHSC), Harekât, Basmacı Hareketi'nin genel galibiyetiyle neticelenmiş; Enver Paşa, Doğu Buhara'nın büyük bir kısmı ile Batı Buhara'nın mühim bölgelerini zapt etmeyi başarmıştır. Bu ilerleyiş bölgedeki Sovyet kontrolünü muvakkaten sarsmış ve Bolşevik karşıtı mukavemeti tahkim etmiş olsa da, çatışmalar yılın ilerleyen dönemlerinde yenilenen Sovyet taarruzlarıyla devam edecektir.

Duşanbe ve Balcuvan'da Kızıl Ordu Taarruzu
Selim Paşa ve Basmacı Direniş Teşebbüsleri
Matça'nın Kızıl Ordu Tarafından İşgali ve Karategin ile Darvaz'a Tedrici İlerleyiş
Basmacıların Tasfiyesi
Sovyet İktidarının Tahkimi ve Buhara Cumhuriyeti'nin Tasfiyesi
Sovyet askerî zaferlerine rağmen Basmacılar tamamen imha edilememişti. Bu sebeple Buhara Cumhuriyeti, Şark'ta milli uzlaşı politikasının tatbik edildiği ilk memleket oldu. Bu politika; Basmacılar yüzünden kaçmak mecburiyetinde kalan halka yönelik genel af ilanı, Basmacılarla münasebetlerde silahlı mücadele ve kan dökülmesinden sarfınazar edilmesi ve en mühimi, İslam dinine hürmet gösterilmesi şeklinde tezahür etti. Bu hamleler somut neticeler verdi; Şubat 1923 itibarıyla 300 militan ve 17 elebaşı mukavemeti bırakarak silahlarını teslim etti. Lakin elde edilen başarılara rağmen Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti'nin ömrü kısa oldu. Eylül 1924'te, BHSC Şûra'sının "V. Tüm Buhara Kurultayı" şu kararı aldı:

"Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti, Buhara Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak ilan edilmiştir. Buhara halklarının iradesini tecelli ettirerek; Türkistan ve Harezm Özbekleri ile birlikte Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni teşkil etme hususunda muvafakatimizi beyan ederiz... Kurultay, Özbekistan'ın... SSCB'ye katılma zaruretini kati surette tesis eder."

Böylelikle Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti nihayete ermiş ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne ilhak edilmiştir; bu durum de facto (fiilî) olarak Buhara Devrimi'nin Bolşevik hiziplerin zaferiyle neticelendiğini tescil etmiştir.

Kaynakça