2025 Belarus devlet başkanlığı seçimi

Belarus'ta devlet başkanlığı seçimleri 26 Ocak 2025 tarihinde yapıldı. Cumhurbaşkanı, beş yıllık bir görev süresi için doğrudan seçilir.

Görevdeki devlet başkanı Aleksandr Lukaşenko, 1994'ten bu yana düzenlenen tüm başkanlık seçimlerini kazandı; ancak ilk seçim haricindeki tüm seçimler uluslararası gözlemciler tarafından özgür ve adil olarak değerlendirilmedi. Lukaşenko'nun yanı sıra oy pusulasında dört aday daha yer aldı. Bu adaylardan üçü iktidar yanlısı partileri temsil etmekteydi. Dördüncü aday olan Hanna Kanapatskaya ise resmi olarak bağımsız bir aday olarak gösterildi; ancak muhalefet temsilcileri kendisini iktidarın desteklediği bir aday olmakla suçladı, bu iddialar Kanapatskaya'nın destekçileri tarafından reddedildi. Oy pusulasındaki diğer adaylardan ciddi bir meydan okuma ile karşılaşmayan Lukaşenko, oyların %87'sinden fazlasını aldı.
Arka plan
Görevdeki devlet başkanı Aleksandr Lukaşenko’nun 2020 başkanlık seçimlerini kazandığının ilan edilmesinin ardından, seçimlerde yaygın usulsüzlükler yapıldığı iddiasıyla kitlesel protestolar patlak verdi. Lukaşenko, 1994'ten bu yana yapılan tüm başkanlık seçimlerini kazandı; ancak ilki dışında tüm seçimler uluslararası gözlemciler tarafından özgür ve adil olarak değerlendirilmedi. Seçimde zafer kazandığını öne süren muhalif lider Svyatlana Tsihanouskaya sürgüne gitmek zorunda kaldı. Tsihanouskaya, uluslararası denetim altında erken seçimler düzenlemek üzere bir geçiş hükûmetini yönetmeye hazır olduğunu açıkladı. Lukaşenko, yeni bir anayasanın kabul edilmesi halinde görevinden ayrılacağını ifade etti.

23 Ekim 2024'te Belarus Merkez Seçim Komisyonu (CEC), başkanlık seçimlerinin 26 Ocak 2025'te yapılacağını, olası ikinci turun ise 12 Şubat'ta gerçekleştirileceğini duyurdu.

6 Kasım 2024'te Viasna İnsan Hakları Merkezi, Belarus makamlarının yeni bir tutuklama dalgası başlattığını ve bir hafta içinde yüzün üzerinde kişinin gözaltına alındığını bildirdi. Bu kişilerin çoğunun çevrimiçi sohbetlerle bağlantılı olduğu belirtilirken, Belarus'taki hapishanelerin halihazırda kapasitesinin üzerinde dolu olduğu ifade edildi.
Tanınmama
23 Ekim 2024'te, Belarus Merkez Seçim Komisyonu (CEC) seçim tarihini duyurduğu gün, Svyatlana Tsihanouskaya Birleşik Geçiş Kabinesi ve Koordinasyon Konseyi, tüm siyasi mahkûmların serbest bırakılmaması, tüm Belarus vatandaşlarının ikamet durumuna bakılmaksızın seçimlere katılımının sağlanmaması ve toplantı özgürlüğü ile medyaya eşit erişim gibi koşulların yerine getirilmemesi halinde seçimleri geçersiz sayacaklarını açıkladı. Tikhanovskaya daha sonra seçimleri "bir maskaralık" olarak nitelendirerek boykot çağrısı yaptı, ancak "gerçek bir fırsat anına" kadar protesto düzenlenmemesi gerektiğini belirtti. 9 Ocak 2025'te Polonya Senatosu Başkanı Małgorzata Kidawa-Błońska, senatonun seçimleri tanımayacağını duyurdu. 22 Ocak'ta Avrupa Parlamentosu, Avrupa Birliği’nin (AB) ve AB üye devletlerinin seçim sonrası Lukaşenko'yu devlet başkanı olarak tanımamasını talep etti.

Görev süresi sona ermekte olan ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken, "sansürün yaygın olduğu ve bağımsız medya kuruluşlarının artık var olmadığı bir ortamda" seçimlerin özgür ve adil olamayacağını ifade etti. The European Commission also called the vote "a total sham". Seçimlerin meşruiyetini reddeden ortak bir AB bildirisi, Macaristan tarafından engellendi.
Adaylar
25 Şubat 2024'te, parlamento seçimlerinin yapıldığı gün, Aleksandr Lukaşenko 2025'te yedinci dönem için aday olma niyetini açıkladı. Adaylığı bir inisiyatif grubu tarafından sunuldu ve 29 Ekim'de Belarus Merkez Seçim Komisyonu (CEC) tarafından kabul edildi. Aynı gün CEC, Özgürlük İçin Hareketi lideri Yuri Gubarevich'in adaylığını "belgelerin sunulma prosedürünün ihlali" gerekçesiyle reddetti. Aynı şekilde Aliaxandar Drazdou'nun adaylığı da kabul edilmedi.

4 Kasım'da iki aday daha, Diana Kovaleva ve Viktor Kulesh, reddedilirken, üç adayın ise destek için imza toplamaya başlamasına izin verildi. Böylece bu statüye sahip aday sayısı yediye yükseldi. Bu adaylar arasında Belarus Komünist Partisi'nden Sergey Syrankov, Liberal Demokrat Parti'den Oleg Gaidukevich ve eski İçişleri Bakanlığı sözcüsü Olga Çemodanova yer aldı.

12 Kasım'da Çemodanova ve Siarhei Bobrykau adaylıktan çekilerek Lukaşenko'yu desteklediklerini açıkladılar. Aralık ayı başındaki 100.000 imza toplama süresinin dolmasının ardından CEC, beş adayın seçime katılmaya hak kazandığını duyurdu.


Seçim kampanyaları
Sergey Syrankov, Belarus'ta Josef Stalin anıtlarının yeniden inşa edilmesini ve LGBT faaliyetlerinin suç sayılmasını destekledi. Seçim kampanyasının sloganı "Lukaşenko’nun yerine değil, onunla birlikte!" oldu. BBC’ye verdiği bir röportajda, "Ülkemizin lideri olarak Aleksandr Lukaşenko’nun alternatifi yok" ifadelerini kullanan Syrankov, ayrıca "biz bu seçimlere başkanın ekibiyle birlikte katılıyoruz" dedi. Lukaşenko'yu Belarus'taki "başkomünist" olarak nitelendirdi.

Benzer şekilde, Oleg Gaidukevich, "Lukaşenko’nun kazanacağı açık" diyerek diğer adaylara, "Lukaşenko’nun düşmanlarını mide bulandırıcı hale getirmelerini" tavsiye etti. Aleksandr Hijnyak, 2020 başkanlık seçimlerindeki "karışıklıkların tekrarlanmasını" önleme sözü verirken, Hanna Kanapatskaya kendisini Lukaşenko'ya karşı "tek demokratik alternatif" olarak sundu. Kanapatskaya, siyasi mahkûmların serbest bırakılması çağrısında bulunurken, destekçilerini "aşırı girişimlerden" kaçınmaları konusunda uyardı. Ayrıca, "Polis memurlarıyla çatışmam çünkü bu bir suçtur. Ancak bu, ülkenin mevcut yönetiminin politikalarını desteklediğim anlamına gelmez" ifadelerini kullandı.
Sonuçlar
Devlet televizyonunda yayımlanan bir çıkış anketine göre, Aleksandr Lukaşenko %88 oy oranıyla seçimi kazandı; seçimlere katılım oranı ise %82 olarak açıklandı. AB Dış Politika Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, seçimleri "demokrasiye yönelik açık bir hakaret" olarak nitelendirdi. Sürgündeki Belaruslu muhalif lider Svyatlana Tsihanouskaya ise seçimleri "anlamsız bir maskaralık, bir Lukaşenko ritüeli" olarak değerlendirdi.


Kaynakça