Beykoz Kundura

Beykoz Kundura, İstanbul'un Beykoz ilçesinde 1810 yılında Osmanlı ordusuna deri malzemeler üretmek üzere kurulan, 1933-1999 arasında ise Sümerbank bünyesinde halkın kundura ihtiyacını karşılayan sanayi tesisinin ve günümüzde bir film platosu ve sanat merkezi olarak kullanılan mekânın adıdır.

İstanbul'un en eski fabrikalarından birisi olan Beykoz Kundura, Cumhuriyet döneminde ülkenin sanayileşme tarihinin en önemli tesislerinden biri olmanın yanı sıra işçileri için lojman, sağlık ocağı, kreş, sinema, lokal, kütüphane gibi birimleri de içeren, nüfusu üç bini bulan bir yerleşim alanı olmuştur.

1999'ta faaliyetleri duran fabrika, 2004'te özelleştirildi ve tesis, 2005'te televizyon ve sinema yapımları için film platosu olarak faaliyet göstermeye başladı. 2015'te sözlü tarih çalışmaları ile başlayan Kundura Hafıza adlı proje ile birlikte mekân bir sanat merkezi işlevi kazandı.

Tarihçe
Osmanlı dönemi
Beykoz'daki ilk sanayi tesisi, 1804'te Beykoz Hünkar İskelesi'nde padişah III. Selim'in girişimiyle kurulan Beykoz Kağıt Fabrikası idi. Kağıt Fabrikası'nın kullandığı değirmenin yanındaki debbağhane, 1810'da II. Mahmut'un emriyle satın alındı. Dabakhane-i Klevehane-i Amire adı verilen tesis, ordunun ihtiyaç duyduğu koşum, palaska, çizme gibi deri malzemeleri üretti. Kâğıt fabrikası da bir yandan faaliyetine devam etti.

1826'da Yeniçeri Ocağı'nı lağveden II. Mahmut'un, fabrikaya yeni bölümler ilave ettirmesinden sona fabrikada keçi derisinden yeni tip askeri kundura yapılmaya başladı. Sultan Abdülmecid döneminde fabrika daha da genişledi, buharlı makinelerle üretim başladı. 1877'de Osmanlı-Rus Savaşları sırasında çalışmaya devam eden fabrika, üretimini geliştirdi ve o yılki Viyana Fuarı'na ürünlerini gönderip altın madalya kazandı.

1908'de ismi Beykoz Teçhizat-ı Askeriye Fabrikası şeklinde değiştirilen fabrikada üretim gittikçe modernleşti. Sadrazam Mahmud Şevket Paşa'nın girişimiyle 1912'de fabrikanın üretim gücü artırıldı ve halk için de kundura üretilmeye başladı. Fabrikadaki günlük kundura imalatı 1000 çifte ulaştı.

1933'te, Beykoz Deri Fabrikası, o günlerde henüz yeni kurulmuş olan Sümerbank'a devredildi ve Sümerbank Deri ve Kundura Sanayi Müessesesi adını aldı. Sümerbank kurulduğunda sahip olduğu dört fabrikadan birisi Beykoz Kundura idi (Diğerleri Hereke Dokuma Fabrikası, Feshane Dokuma Fabrikası, Bakırköy Dokuma Fabrikası'dır). Ülkedeki tüm memur ve askerlere 1943'te devlet eliyle Beykoz Kundura'nın ürünleri dağıtılmaya başladı. Fabrika işçilerinin barınma sorununu çözmek üzere 1950'lerde Beykoz Kundura İşçi Evleri Kooperatifi kuruldu ve işçiler bu sayede ev sahibi oldu.

1947'de fabrikanın ihtiyaçlarını tespit için bir grup mühendisin Çekoslovakya'daki Bat'a Ayakkabı Fabrikası'na gitmesinin ardından, 1950'lerde Çekoslovakya'dan gelen bir mühendis ve mimar ekibi ile birlikte üretimde verimliliği artıracak Yeni Kundura Binası inşa edildi.

1962'de Çeklerle yapılan bir anlaşma ile kundura işletmesi kökten bir modernizasyon gördü. Bat'a'dan gelen memurlar ve mühendislerin eşliğinde fabrikada bant sisteminin kuruldu ve 1964'te lastik taban üretimi için fabrikaya lastik işletmesi eklendi. 1967'de PVC tabanlı ucuz yazlık kundura üretimi, 1968'de ise taban astarı olarak kullanılmak üzere suni deri üretimi başladı.

Yıllık üretim 1968'de 2 milyon çift kunduraya çıktı. Aynı yıl, fabrikada çalışan işçi sayısı 3 bine ulaştı. İşçilerin 200'ü kadın idi. , bir diğer kolu 1983'te Erzincan'da (Sümerbank Tercan Kundura Fabrikası) açıldı.

Fabrikanın kapanması
Beykoz Kundura Fabrikası'na son işçi alımı 1984'te gerçekleştirildi.1986 yılında fabrika zarar etmeye başladı. 1987 yılında, Bakanlar Kurulu kararı ile işletme özelleştirildi ve hisselerinin tamamı bedelsiz olarak Başbakanlık Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığına devredildi. 1989 yılında ise "Sümerbank Holding A.Ş." ne bağlı bir işletme haline dönüştürülen işletmenin adı "Beykoz Deri ve Kundura Sanayii İşletmesi" olarak değiştirildi.

1993'te Çevre Bakanlığı, çevreyi kirletmesi nedeniyle fabrikanın deri bölümünün kapanması için talimat verdi ve fabrikanın kapatılma süreci 1999'da Bakanlar Kurulu kararıyla başladı.

Film platosu ve sanat merkezi olması
Sümerbank’ın özelleştirilmesiyle 2003 yılında kamu mülkiyetinden çıkan Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası, bugün özel bir kuruluş olarak varlığını sürdürmektedir. Çanakkale Sentetik Fabrikası ve Sümerbank Tercan Kundura Fabrikası da 2004'te satıldı. Beykoz'daki fabrika kompleksi 2005 yılında Beykoz Kundura adıyla sinema ve televizyon yapımlarına ev sahipliği yapmaya başladı. Beykoz Kundura'da ilk sokak dekoru 2010'da, Öyle Bir Geçer Zaman ki dizisi için kuruldu. 2013'te YouTube Türkiyenin lansmanı, Beykoz Kundura'nın ev sahipliği yaptığı ilk uluslararası etkinlik oldu.

2015'te başlayan Kundura Hafızası projesi kapsamında Beykoz Kundura'nın bazı yapıları sinema ve performans alanı olarak yeniden işlevlendirildi.

Kundura Hafıza Projesi
Beykoz Kundura’da kültürel miras odaklı çalışmaların temeli, 2015 yılında Beykoz Kundura ve Tarih Vakfı işbirliğiyle başlatılan Kundura Hafıza projesine dayanmaktadır. Proje kapsamında fabrikanın yaklaşık 200 eski çalışanı ve aileleriyle sözlü tarih görüşmeleri gerçekleştirilmiş; fabrikanın üretim kültürü, iş yaşamı ve gündelik hafızasına ilişkin anlatılar kayıt altına alınmıştır. Sözlü tarih çalışmalarından elde edilen anlatılar doğrultusunda, fabrikanın geçmişinde önemli bir sosyal alan olan açık hava sineması 2017 yılında yeniden canlandırılmış ve film gösterimleri her yaz “Bir Yaz Gecesi Sineması” başlığı altında sürdürülmüştür.

2018 yılında fabrikanın eski kazan dairesinin fırın bölümü restore edilerek Kundura Sinema olarak yeniden işlevlendirilmiş, ardından performans sanatlarına odaklanan Kundura Sahne açılmıştır.

2015 yılında başlayan kültürel miras çalışmalarının bir sivil toplum kuruluşu çatısı altında sürdürülmesi amacıyla 2021 yılında Kundura Hafıza Kültürel Mirası Koruma Derneği kurulmuştur.[1] Dernek bünyesinde, çalışanların ve ailelerinin anılarının korunmasına yönelik dijital bir arşiv oluşturulmuş; aynı yıl fabrikanın geçmişte ahşap ayakkabı kalıplarının üretildiği marangozhane bölümünde açılan “Kundura’nın Hafızası: Bir Fabrikaya Sığan Dünya” sergisiyle sözlü tarih anlatıları ve arşiv materyalleri ziyaretçilere sunulmaya başlanmıştır.[2] Fabrika döneminde kullanılan el aletleri ve makinelerden oluşan koleksiyon ise Sac Ambarı’nda korunmaktadır.

Kundura Hafıza, Beykoz Kundura’nın endüstriyel geçmişine ilişkin araştırma, arşiv ve koruma çalışmalarını sürdürmektedir. Bu kapsamda Beykoz Kundura arşivinin geliştirilmesi, sanatçı ve araştırmacıların arşivi yaratıcı yöntemlerle ele almalarını destekleyen programların yürütülmesi ve çocuklar ile gençlere yönelik kültürel miras odaklı atölyelerin düzenlenmesi gibi çalışmalar gerçekleştirilmektedir.

Bu çalışmaların bir sonucu olarak, Kundura Hafıza Arşiv ve Araştırma Merkezi 25 Ekim 2025 tarihinde araştırmacıların kullanımına açılmıştır. Dernek faaliyetlerinin de yürütüldüğü merkez; arşiv, kütüphane ve çalışma alanlarını bir araya getirerek Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminden Cumhuriyet’in erken yıllarına uzanan sanayi, emek ve üretim kültürüne ilişkin kaynaklara erişim sağlamaktadır.

Merkezin arşiv koleksiyonu, başta Sümerbank bünyesindeki Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası olmak üzere Etibank ve diğer sanayi kuruluşlarına ilişkin farklı alt koleksiyonlardan oluşmaktadır. Koleksiyon kapsamında endüstri tarihi, üretim süreçleri, iş yaşamı ve kurumsal hafızaya dair çok sayıda belge korunmaktadır. Kundura Hafıza Kütüphanesi ise fabrikanın tarihsel mirasından hareketle bir ihtisas kütüphanesi olarak yapılandırılmıştır. Koleksiyonun temelini Sümerbank ve Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası tarihine ilişkin nadir eserler ile toplu iş sözleşmeleri, teknik raporlar, işletme talimatnameleri ve mali belgeler dâhil olmak üzere yaklaşık beş bin kaynak oluşturmaktadır. Kütüphane bünyesinde ayrıca Prof. Dr. Arzu Öztürkmen’in sözlü tarih, folklor, performans çalışmaları ve medya araştırmalarına odaklanan kişisel kitaplığı da yer almaktadır.

Kundura Hafıza, araştırma ve koruma faaliyetlerinin yanı sıra kültürel miras odaklı öğrenme programları da yürütmektedir. Çocuklar, gençler, yetişkinler, öğretmenler ve kültür profesyonellerine yönelik düzenlenen programlar kapsamında atölye, yürüyüş, drama, hikâye anlatımı ve uygulamalı öğrenme etkinlikleri gerçekleştirilmektedir. Program kapsamında doğal ve kültürel miras, robotik kodlama, kâğıt üretimi, deri işçiliği ve cam boncuk gibi farklı alanlarda atölyeler düzenlenmektedir. Ayrıca Kültürel Miras Yaz Okulu ve Öğretmenlere Yönelik Kültürel Miras Eğitim Programı aracılığıyla mimarlık, arşivcilik, yaratıcı yazarlık, müze pedagojisi ve alternatif öğrenme yöntemlerine odaklanan eğitimler sunulmaktadır. Sözlü tarih atölyeleri, sergi temelli etkinlikler ve 2022 yılında başlatılan Vardiya programı ile katılımcıların endüstriyel ve kültürel mirasla araştırma ve üretim yoluyla ilişki kurmaları amaçlanmaktadır.

Kundura Hafıza Kültürel Mirası Koruma Derneği
Beykoz Kundura'da "Kundura Hafıza" adıyla 2015 yılında başlayan proje kapsamındaki çalışmalara bir sivil toplum kuruluşu çatısı altında devam etmek üzere 2021'de "Kundura Hafıza Kültürel Mirası Koruma Derneği" adlı dernek kurulmuştur. Derneğin amacı, Beykoz Kundura'nın geçmişini görünür kılmak yoluyla İstanbul'un endüstriyel tarihini görünür kılmaktır.

Beykoz Kundura arşivini büyütmek, sanatçıları ve araştırmacılar arşiv yaratıcı yöntemlerle ele almaları için desteklemek, çocuk ve gençler için kültür mirasını koruma odaklı atölyeler gerçekleştirmek derneğin başlıca faaliyetlerindendir.

Kaynakça
Dış Bağlantılar
Beykız Kundura
Kundura Hafıza