Ali Şahbaz Efendi

Ali Şahbaz Efendi (18 Aralık 1843, Kayseri – 22 Aralık 1898, İstanbul), Osmanlı Devleti'nin son döneminde hukuk, diplomasi ve akademi alanlarında iz bırakmış devlet adamı, hukukçu ve mütercim.

Hayatı
Erken Dönem
Ermeni asıllı olan Şahbaz Efendi, 18 Aralık 1843 tarihinde Kayseri'de dünyaya gelmiştir. Henüz yedi yaşındayken ailesiyle birlikte İstanbul'a gelmiş ve ilköğrenimine burada başlamıştır. 1856-1862 yılları arasında eğitim amacıyla Paris'e gönderilmiş ve eğitimine burada devam etmiştir. Batı hukukunu ve Fransız kültürünü yakından tanıdığı bu dönem, onun entelektüel birikiminin temelini oluşturmuştur.

Çalışma Hayatı
Eğitimini tamamladıktan sonra İstanbul'a dönen Şahbaz Efendi, sırasıyla Adana ve Halep'e gitmiş; bu süreçte Halep'te bulunan Fransız Konsolosluğu'nda yaklaşık 3 yıl baştercümanlık yapmıştır. Burada, dönemin Halep Valisi olan Ahmed Cevdet Paşa ile yakın bir dostluk kurmuş ve onun teşvikiyle tercümanlık görevinden ayrılarak İstanbul'a gelmiştir.

Şahbaz Efendi, 2 Ekim 1869 tarihinde Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye'de birinci sınıf zabıt kâtibi olarak devlet hizmetine girmiştir. Kısa sürede yükselerek 26 Kasım 1871 tarihinde Ticaret Mahkemesi üyeliğine seçilmiş; ardından Rusçuk'ta oluşturulan bir komisyonda geçici bir teftiş görevi üstlenmiştir. İstanbul'a dönüşünde, 26 Ağustos 1872 tarihinde Ticaret Mahkemesi Birinci Meclis Başkanlığı'na getirilmiş ve bu görevini 28 Kasım 1875 tarihine kadar devam ettirmiştir. Daha sonra İstinaf Mahkemesi ikinci başkanlığına, ardından 7 Kasım 1876 tarihinde Mahkeme-i Temyiz azalığına atanmıştır.

10 Mayıs 1879 tarihinde Mahkeme-i Temyiz ikinci başkanlığına denk bir yetki ve maaşla Ticaret Mahkemesi Birinci Meclis Başkanlığı görevine getirilen Şahbaz Efendi, bu makamda 4 yılı aşkın süre hizmet verdikten sonra 3 Temmuz 1883'te yeniden Mahkeme-i Temyiz azalığına dönmüştür.

Yargı görevlerinin yanı sıra akademik alanda da önemli katkılar sunan Şahbaz Efendi, Mekteb-i Hukuk-ı Şahane'nin açıldığı yıl olan 1880'den vefat ettiği 1898 yılına kadar 18 sene boyunca ceza muhakemeleri usulü ve hukuk muhakemeleri usulü; Mekteb-i Mülkiye-i Şahane'de ise 14 yıl boyunca devletler hukuku ve ticaret hukuku dersi vermiştir. Ders notlarının bir bölümü daha sonra kitaplaştırılarak yayımlanmıştır.

Şahbaz Efendi, gençlik yıllarında Fransız basınında çeşitli yazılar kaleme almış, ayrıca Ahmed Cevdet Paşa'nın meşhur eseri Târîh-i Cevdet'e Avrupa'daki siyasi gelişmeleri derleyerek katkı sağlamıştır. Yaklaşık 14 yıl boyunca sorumluluğunu üstlendiği Ceride-i Mehâkim dergisinde, Osmanlı hukukuna ilişkin önemli makaleler yayımlamıştır.

1886 yılında ihtida ederek Müslümanlığı seçmiş ve "Ali" adını almıştır.

11 Nisan 1888'de Osmanlı Devleti'nde vezirlikten sonra en yüksek sivil rütbe olan bâlâ rütbesine terfi etmiştir.

25 Kasım 1893 tarihinde yapmış olduğu çalışmalardan ötürü Altın Liyakat Madalyası ile taltif edilmiştir.

Vefatı
Çok dilli eğitimi, Batı ve Osmanlı hukukunu birleştiren yaklaşımı ve uzun yıllara yayılan devlet hizmetiyle, Osmanlı'nın modernleşme sürecinde öne çıkan aydın hukukçular arasında yer alan Ali Şahbaz Efendi, 22 Aralık 1898 tarihinde İstanbul'da vefat etmiş ve Rumelihisarı Mezarlığı'na defnedilmiştir.

Eserleri
Nazariyyât-ı Usûl-i Muhâkemât-ı Cezâiyye, İstanbul, 1890
Usûl-i Cezâiyye, İstanbul, 1892
Hukûk-ı Ticâret, İstanbul, 1896
Kânûnnâme-i Ticâret, İstanbul
Mufassal Hukûk-ı Düvel (birinci cilt), İstanbul, 1906; (ikinci cilt), İstanbul, 1907
Usûl-i Cezâiyye Nazariyyâtı, İstanbul, 1913

Kaynakça
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). İ.TAL. (Taltifat İradeleri) No:38/35
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). ŞD. (Şura-yı Devlet) No:974/73
Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). DH.TMIK.M. (Dahiliye Nezareti Muamelat Evrakı) No:123/38
Bursalı Mehmed Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri. C. II. İstanbul
M. Asım, “Ali Şahbaz Efendi Hazretleri”, Servet-i Fünun, 14/350, 26 Kasım 1897, s.186
İstanbul Ansiklopedisi: Ali Şahbaz Efendi
Ali Şehbâz Efendi, Kayserili - Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü