Enrico Berlinguer

Enrico Berlinguer (25 Mayıs 1922, Sassari uluslararası komünist harekette büyük öneme sahip bir rol oynadı. Ulusal düzeyde ise merkez sağın lideri Aldo Moro ile işbirliği yaparak Tarihi Uzlaşı (Il Compromesso Storico) teorisini ortaya attı ve bunu hayata geçirmeye çalıştı. Ayrıca, İtalyan siyasi partilerinin gücü kullanma biçimlerine ilişkin Ahlak Meselesi'ni (Questione Morale) gündeme getirmesiyle de hatırlanır.

Rakipleri tarafından saygı duyulan, kendi dava arkadaşları tarafından ise çok sevilen, popüler bir liderdi. Beklenmedik ve zamansız vefatının yarattığı duygu seliyle, İtalyan Komünist Partisi (PCI), 1984 Avrupa Parlamentosu Seçimleri'nde oy oranında Hristiyan Demokratları (DC) ilk ve son kez geride bıraktı. Onun genel sekreterliği döneminde PCI, 1976 İtalya genel seçimleri'nde DC'nin ardından ikinci parti olarak tarihinin en yüksek oy oranına (%34,4) ulaştı.

Hayatı
Aile kökenleri
Enrico Berlinguer'in babası avukat Mario Berlinguer, Katalan kökenli soylu bir ailenin soyundan geliyordu. Dönemin pek çok laik entelektüeli gibi bir antifaşist ve masonlukla bağlantılı olan Mario Berlinguer, Birinci Dünya Savaşı sırasında subaylık yapmış ve Giovanni Amendola'nın Liberal-Demokrat İttifakı'nda milletvekilliği görevinde bulunmuştu.

Annesi Mariuccia Loriga, İtalya'nın 8. Cumhurbaşkanı Francesco Cossiga'nın annesinin kuzeniydi ve İtalya ile yurt dışında 120 bilimsel yayına imza atmış olan hijyenist doktor Giovanni Loriga'nın kızıydı. Enrico'nun yine soylu kökenlere sahip olan anneannesi Giuseppina Satta Branca ise Sardinya'nın en büyük yerel gazetesi olan La Nuova Sardegnanın kurucusu Pietro Satta Branca'nın kız kardeşiydi. Pietro Satta Branca, Giovanni Giolitti'nin başbakanlık döneminde, Enrico'nun baba tarafından dedesi Enrico Berlinguer'in de encümen üyesi olarak görev yaptığı ilerici bir yönetimle Sassari'nin cumhuriyetçi belediye başkanlığını yürütmüştü.

Enrico Berlinguer'den iki yıl sonra, 1924'te, bilim insanı ve birçok kez milletvekilliği yapmış olan kardeşi Giovanni doğdu; kuzeni Luigi Berlinguer de önemli siyasi roller üstlenecekti. İnançlı biri olmayan Enrico Berlinguer, 26 Eylül 1957'de Campidoglio'da Letizia Laurenti (1928-2017) ile sivil nikahla evlendi. Bu evlilikten dört çocuğu oldu.

Gençliği
Enrico Berlinguer, 25 Mayıs 1922 günü Sassari'de doğdu. Çocukluğu, annesinin hastalığının ilerleyişinden derinden etkilendi; annesi, kendisinde fiziksel deformasyona, sinir sisteminin tahribatına ve zihinsel bulanıklığa yol açan ensefalit letarji (uyku hastalığı) hastalığına yakalanmıştı. Bu hastalık, 10 yıllık bir acının ardından 1936 yılında annesinin ölümüne sebep olacaktı.

Kardeşi Giovanni'nin anlattığına göre Enrico, ergenlik döneminde felsefe kitaplarına büyük bir tutku besliyordu; bu iddia Berlinguer'in kendisi tarafından 1980 yılındaki bir röportajında da doğrulanmıştı: "Eğer bana çocukken yani kendimi siyasete adamadan önce ne yapmak istediğimi sorsaydınız, size 'filozof olmak' derdim."

Haziran 1940'ta, savaşın patlak vermesi nedeniyle hükûmet tarafından sınavların askıya alınması üzerine, sınavlara girmeden Domenico Alberto Azuni Klasik Lisesi'nden mezun oldu. Tarih, felsefe ve sanat tarihi derslerinden parlak notlar alırken diğer disiplinlerde ucu ucuna geçer notlar almıştı. Ayağındaki şekil bozukluğu nedeniyle askerlik hizmetinden muaf tutulmuştu.

Hukuk ile ilgili konulara meraklı olan Berlinguer, savaş devam ederken, 5 Kasım 1940'ta Sassari Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne kaydoldu. 17 Haziran 1941'de ilk sınavı olan "Roma Hukuku Kurumları"na girdi ve bu sınavı 30 üzerinden 30 alarak geçti. "Hukuk Felsefesi: Hegel'den Croce ve Gentile'ye" başlıklı bir tezle mezun olmayı planlamıştı ancak üniversite eğitimini tamamlayamadı.

Bu sırada Berlinguer, antifaşist esnaf ve işçilerin toplandığı mekânlara gitmeye başlamıştı. Orada kentsel halk tabakasına mensup kişilerle temas kurdu ve yapılan siyasi tartışmaları büyük bir ilgiyle dinledi. Daha sonra bir ahırda düzenlenen komünist üyeler toplantısına davet edildi ve nihayetinde, Ağustos 1943'te, kuzeni Sergio Siglienti ile birlikte bisikletle gittikleri Sassari'nin hemen dışındaki Pistoialı militan Renato Bianchi'nin serasında İtalyan Komünist Partisi'ne üye oldu. Aynı dönemde, Sassari Komünist Gençlik kolunu kurdu ve üyelerden birinin babasına ait bir fırında kurulan bu geçici merkezi sekreter olarak yönetti.


Ertesi kış Sardinya'da, özellikle halk tabakası için çok sert geçti. Ada; müttefikler tarafından özgürleştirilen Güney İtalya'dan da, Alman işgali altındaki İtalya'dan da kopuk durumdaydı; ticaret durmuştu ve hiçbir ikmal yapılamıyordu.

12 Ocak 1944 akşamı Enrico, yaklaşık 20 genç komünist yoldaşıyla birlikte Sassari'de ekmek, makarna ve şeker talebiyle bir gösteri düzenledi. Ertesi gün, yaklaşık 500 kişiden oluşan başka bir gösterici grubu hükûmet konağı önünde atlı jandarmalarla karşı karşıya geldi ancak protesto hızla dağıtıldı. Takip eden 14 Ocak Cuma günü ise çoğunluğu kadınlardan oluşan yaklaşık 2.000 kişilik bir kalabalık; fırınlara, tahıl, un ve makarna depolarına ve yağhanelere saldırarak buraları yağmaladı. 43 kişiyi tutukladı. Enrico, 17 Ocak sabahı kelepçelenerek önce atası Gerolamo Berlinguer'in adını taşıyan kışlaya, ardından da San Sebastiano Hapishanesi'ne götürüldü.

Mart 1949'un sonunda Merkez Komite, İtalyan Komünist Gençlik Federasyonu'nu (FGCI) yeniden kurmaya karar verdi. Sekreterlik görevi, Enrico Berlinguer'e verildi.

Parti kariyeri
1956 yılının sonunda İtalyan Komünist Partisi (PCI); Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin (SBKP) 20. Kongresi, destalinizasyon süreci ve Kızıl Ordu'nun Macaristan'ı işgalinin yansımalarıyla yüzleşmek zorunda kaldı. İtalyan Komünist Partisi'nin VIII. Kongresi'nde Berlinguer, geri planda ve düşük profilli bir pozisyon almayı seçti; SSCB'ye atıfta bulunmaktan kaçınarak, İtalyan komünistlerin savaş sonrası izlediği politikanın kararlı bir savunmasına odaklandı.


1956 Macar Devrimi'nin Kızıl Ordu tarafından şiddetle bastırılması, partinin asıl tabanını oluşturan genç kesimde büyük tepki uyandırdı. Enrico Berlinguer'in bizzat yönettiği FGCI'nin (İtalyan Komünist Gençlik Federasyonu) üye sayısında yaklaşık 70.000 kişilik bir düşüş yaşaması, gençlik örgütünün başına Renzo Trivelli'nin geçmesine neden oldu. Berlinguer'in siyasi kalibresine dair yaygın takdire rağmen, o aylarda yıldızı sönmekteydi ve Berlinguer ikincil bir göreve kaydırılarak, 1957'de partinin kadro okulu olan Frattocchie Enstitüsü'nün sorumlusu oldu.

1957 yılında, Letizia Laurenti ile evlendikten sonra eşiyle birlikte Cagliari'ye taşındı; nitekim komünistlerin adada yapılan bölgesel seçimlerde aldığı (partinin oylarının %22'den %17'ye düştüğü) feci sonuçtan sonra, İtalyan Komünist Partisi Sardinya bölge genel sekreter yardımcısı olarak seçildi. Sardinya'da kaldığı birkaç ay içinde, PCI örgütlenmesini büyüttü ve l'Unità gazetesinin ada baskısıyla ilgilendi.

1958 yazında Berlinguer, Togliatti ve Genel Sekreter Yardımcısı Luigi Longo tarafından, Sekreterlik Ofisi yönetiminde çalışmak üzere çağrılarak eşi Letizia ile birlikte Roma'ya döndü. Partinin 30 Ocak-4 Şubat 1960 tarihleri arasında Roma'da gerçekleştirilen IX. Kongresi ile Berlinguer, Genel Merkez Yönetimi'ne (Direzione) tam yetkiyle girdi ve örgütlenme sorumluluğunu üstlendi. konuşmayı gerçekleştirdi.

Enrico Berlinguer, konuşmasında diğer şeylerin yanı sıra şunları söyledi: "Tüm durumlar için geçerli olan tek bir sosyalist toplum modeli olabileceği kavramını reddediyoruz. Gerçekte, toplumun genel gelişim yasaları hiçbir zaman saf halleriyle var olmazlar; her zaman ve sadece tarihsel olarak belirlenmiş ve tekrarlanamaz olan özel gerçeklikler içinde var olurlar. Bu iki yönü karşı karşıya getirmek şematik ve dogmatiktir; bu durum Marksizmin özünü reddetmek anlamına gelir".


13 Mart 1972 Pazartesi günü Milano'da İtalyan Komünist Partisi'nin (PCI) XIII. Kongresi açıldı. Berlinguer, 1.521.028 üyeyi temsil eden 1.043 delegeye açılış raporunu okudu. Kongrenin sonunda partinin genel sekreterliğine seçildi; iki ay sonra yapılan genel seçimlerde ise 230 bin oy alarak yeniden milletvekili seçildi.

1973 Ekim ayının başında Berlinguer, Bulgaristan Devlet Başkanı Todor Jivkov ile görüşmek üzere Sofya'ya gitti. Görüşmeler, Berlinguer'in mevcut sosyalist yönetimlere yönelik eleştirel yaklaşımı ve Sovyet etkisinden bağımsız, demokratik bir sosyalizm tercihi yüzünden pek de iyi gitmiyordu, öyle ki İtalyan heyeti kalış süresini kısaltmaya karar verdi. 3 Ekim Çarşamba günü, önünde bir polis eskortu ve arkasında genel sekretere eşlik eden PCI yöneticilerini taşıyan üçüncü bir aracın bulunduğu bir GAZ-13 Çayka ile Sofya Havalimanı'na doğru hareket etti. Birdenbire, Berlinguer ve beraberindekilerin içinde bulunduğu araca askeri bir kamyon çarptı. Kaza, kendisinin de hafif yaralanmasına, tercümanının ölümüne ve Berlinguer ile birlikte seyahat eden Bulgaristan Komünist Partisi'nin iki yöneticisinin ağır yaralanmasına yol açtı.

1991 yılında, Solun Demokratik Partisi senatörü ve eski komünist yönetici Emanuele Macaluso, haftalık Panorama dergisine bir röportaj verdi. Macaluso, PCI genel sekreteri Berlinguer'in parti genel merkezine döner dönmez kendisine, Sovyetler Birliği lideri Brejnev ile sert ideolojik sürtüşmeler yaşayan bu "rahatsız edici" İtalyan müttefiki ortadan kaldırmak için KGB ve Bulgar gizli servisi tarafından ustaca tezgahlanmış bir "sahte kaza" süsüyle bir suikast girişimine hedef olduğu şüphesini aktardığını belirtti.

Tarihi Uzlaşı ve Eurokomünizm
Berlinguer; 28 Eylül, 5 Ekim ve 12 Ekim 1973 tarihlerinde Rinascita dergisi için, "Tarihi Uzlaşı" (Compromesso Storico) önerisinin taslağını oluşturan üç ünlü makale yazdı (Şili'deki Olayların Işığında Emperyalizm ve Bir Arada Yaşama, Demokratik Yol ve Gerici Şiddet, Sosyal İttifaklar ve Siyasi Hizalanmalar). Nitekim bu makalelerin birkaç hafta öncesinde, 11 Eylül'de Şili'de, General Augusto Pinochet tarafından Salvador Allende'nin sol hükûmetinin devrilmesine yol açan darbe gerçekleşmişti.

12 Ekim 1973 tarihinde yayımlanan son makalede şu ifadeler yer almaktadır:



Böylece Berlinguer'in genel sekreterlik döneminin belirleyici özellikleri şekillenmeye başladı: Bir tarafta, PCI (İtalyan Komünist Partisi) liderinin vazgeçilmez gördüğü sosyal ve ekonomik reformları hayata geçirme hedefiyle Hristiyan Demokrasi (DC) ile işbirliği yapma girişimi; diğer tarafta ise SSCB'den bağımsız, daha sonra Eurokomünizm olarak adlandırılacak yeni bir komünizmi temsil etme iradesi vardı. Bu terimle; İtalyan, Fransız ve İspanyol komünist partilerinin 1975'ten itibaren Sovyet sisteminden uzaklaşmak ve Moskova karşısında daha fazla özerklik talep etmek amacıyla aralarında geliştirecekleri ilişki kastediliyordu.

Tarihi Uzlaşı (Compromesso Storico) siyasi önerisi, Togliatti'nin direniş ve savaş sonrası dönemde olgunlaştırdığı, büyük halk güçleri (DC, PCI ve PSI) arasında istikrarlı bir hükûmet ittifakı kurmayı amaçlayan geleneksel çizgisini geliştiriyordu; ancak beraberinde bazı yenilikler de getiriyordu: Bir yanda, Şili'deki kanlı askeri darbeye yönelik Amerikan desteğine yol açan dramatik uluslararası gerilime tepki gösterme arzusu; diğer yanda ise ekolojik sorunun baş göstermesine bir yanıt olarak, tüketimde "kemer sıkma" (austerità) gibi uzlaşı programına dahil edilecek yeni unsurların ilk kez aranması.

1976 yılı boyunca Berlinguer, iki önemli mülakatta kendi düşüncelerine açıklık getirdi: Carlo Casalegno tarafından bazı önemli Avrupa gazeteleri (La Stampa, Die Welt, Le Monde, Times) için hazırlanan ilk mülakatta, İtalyan Komünist Partisi (PCI) genel sekreteri, demokratik seçimi ve İtalyan Komünist Partisi'nin siyasi özerkliğini yineledi; Giampaolo Pansa imzasıyla 15 Haziran tarihli Corriere della Sera'da yayımlanan ikinci mülakatta ise Berlinguer, İtalya ile NATO arasındaki ilişki ve komünistlerin bu konudaki tutumu üzerinde durdu. Bu ikinci mülakat kapsamında Berlinguer, İtalya'nın Varşova Paktı'nın dışında olmasının, İtalyan komünistlerine "sosyalizme giden İtalyan yolunda hiçbir engelleme olmadan ilerleyebilme" konusunda "mutlak bir güvence" sağladığını kabul etti ancak şunları ekledi:



Mülakatı yapan kişinin "Atlantik Paktı, sosyalizmi özgürlük içinde inşa etmek için faydalı bir kalkan da olabilir" şeklindeki gözlemine, PCI genel sekreteri olumlu yanıt verdi:



Berlinguer'in "Eurokomünizm" (eurocomunismo) ifadesini ilk kez telaffuz etmesi ise, Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin (SBKP) 25. Kongresi'nin hemen ardından, 3 Haziran 1976'da Fransız Komünist Partisi (FCP) genel sekreteri Georges Marchais ile yaptığı bir görüşmede gerçekleşti.

İtalyan Komünist Partisi'nin yükselişi
Enrico Berlinguer'in yönetimindeki İtalyan Komünist Partisi'nin yükselişi, 1975 yerel ve 1976 genel seçimlerinde en üst noktasına ulaştı.

15-16 Haziran 1975 tarihinde, İtalya'da siyasi açıdan büyük önem taşıyan bölgesel ve yerel seçimler yapıldı: 6.345 belediyenin, 86 ilin ve olağan statülü 15 bölgenin meclislerini yenilemek üzere yaklaşık 40 milyon İtalyan sandık başına çağrıldı; ayrıca ilk kez 18 yaşındaki seçmenler de oy kullandı. Sonuçlar sol partilerin, özellikle de komünistlerin önemli bir zaferini gösterdi: İtalyan Komünist Partisi (PCI) ülke genelinde ortalama %33,4 oy alırken, Hristiyan Demokrasi (DC) %35,4 ve İtalyan Sosyalist Partisi (PSI) %12 oy aldı.

20 Haziran 1976 tarihinde yapılan genel seçimlerde İtalyan Komünist Partisi tarihinin en yüksek oy oranına (yüzde 34,4) ulaştı. Komünistler, dört yıl öncesine göre oylarını tam 3.545.000 artırdı.

Ölümü
7 Haziran 1984'te, yaklaşan Avrupa seçimleri öncesinde Berlinguer, Padova'daki Piazza della Frutta'da bir miting düzenledi. Konuşması sırasında, «Yoldaşlar, hepiniz çalışın; ev ev, sokak sokak, iş yeri iş yeri!» cümlesini söylemeye hazırlanırken bir inme geçirdi ve duraksamak zorunda kaldı. Rahatsızlığı nedeniyle gözle görülür derecede bitkin düşmesine rağmen Berlinguer, kalabalığın destek tezahüratlarının ardından «Yeter artık, Enrico!» diye bağırmasına rağmen konuşmasını sonuna kadar sürdürdü.

Film ve belgeseller
1977: Berlinguer Ti Voglio Bene, Giuseppe Bertolucci
1984: L'Addio a Enrico Berlinguer, Bernardo Bertolucci
2004: Berlinguer. La Sua Stagione, Ansano Giannarelli
2009: Berlinguer, Gianni Minoli
2013: La Voce di Berlinguer, Mario Sesti ve Teho Teardo
2014: Berlinguer: Quando C'era La Politica, Mario Sesti
2014: Quando C'era Berlinguer, Walter Veltroni
2024: Arrivederci Berlinguer!, Michele Mellara ve Alessandro Rossi
2024: Prima Della Fine. Gli Ultimi Giorni di Enrico Berlinguer, Samuele Rossi
2024: Berlinguer. La Grande Ambizione, Andrea Segre
2025: Berlinguer. A Love Story, Pierpaolo Farina

Biyografiler
2001: Enrico Berlinguer: La Lezione di Un Leader, Enrico Landolfi (Edizioni dell'Oleandro)
2001: L'Impegno e La Memoria – Anni con Enrico Berlinguer, Renzo Trivelli (Rubbettino Editore)
2003: Caro Berlinguer - Note e Appunti Riservati, Antonio Tatò (Gli Struzzi Einaudi)
2003: L'Officina Comunista: Enrico Berlinguer e L'Educazione Dell'Uomo, Alessandro Sanzo (Aracne Editore)
2004: A Mosca L'Ultima Volta - Enrico Berlinguer e Il 1984, Massimo D'Alema (Saggine Donzelli)
2004: Incontrando Berlinguer, Emiliano Sbaraglia (Nonluoghi libere Edizioni)
2004: Berlinguer: L'Eredità Difficile, Chiara Valentini (Editori Riuniti)
2005: Sofia 1973: Berlinguer Deve Morire, Giovanni Fasanella ve Corrado Incerti (Fazi Editore)
2006: Berlinguer e La Fine del Comunismo, Silvio Pons (Einaudi)
2006: L'Ombra di Tatò su Berlinguer e Craxi, Biagio Marzo (Icaro)
2006: Enrico Berlinguer, Francesco Barbagallo (Carocci Editore)
2006: Il Decennio Moro-Berlinguer, Giorgio Galli (Saggi Dalai Editore)
2007: In Cammino Verso Occidente: Berlinguer, Il PCI e La Comunità Europea Negli Anni 70, Paolo Ferrari (Editore Clueb)
2009: La Solitudine di Berlinguer, Adriano Guerra (Ediesse)
2010: Il Sogno di Un'Altra Italia, Lorenzo Capitani (Vittoria Maselli Editore)
2013: Casa per Casa - Strada per Strada, Pierpaolo Farina, Eugenio Scalfari'nin önsözüyle (Melampo Editore)
2014: Enrico Berlinguer, Chiara Valentini (Feltrinelli Editore)
2014: Berlinguer Rivoluzionario, Luigi Liguori (Carocci Editore)

Dış bağlantılar
Associazione Berlinguer Qualcosa di Sinistra APS, Enrico Berlinguer sitesi

Kaynakça