Beloveja Mutabakatı

Bağımsız Devletler Topluluğu'nun kurulmasına ilişkin anlaşma (resmi olarak) veya gayri resmi olarak Minsk Anlaşması ve en çok Beloveja Anlaşmaları olarak bilinen, Sovyetler Birliği'nin fiilen varlığını sona erdirdiğini ve onun yerine aynı Birlik Cumhuriyetleri tarafından oluşturulan bir örgüt olarak Bağımsız Devletler Topluluğu'nun kurulduğunu beyan eden anlaşmadır. Belgeler, 8 Aralık 1991'de Belarus'un Belovezhskaya Pushcha kentindeki Viskuli yakınlarındaki devlet daçasında, 1922 SSCB'nin Kuruluşuna İlişkin Anlaşma'yı imzalayan dört cumhuriyetten üçünün (feshedilmiş Transkafkasya SFSR hariç) liderleri tarafından imzalandı.

Belovezh Anlaşmaları metni bir giriş ve 14 maddeden oluşmaktadır. Estonya, Letonya ve Litvanya hariç tüm eski Sovyet cumhuriyetleri tarafından onaylanan Anlaşmanın taraflarının temel yükümlülükleri şunları içermektedir:

SSCB'nin varlığının, "devlet egemenliğinin karşılıklı tanınması ve saygı gösterilmesi temelinde, yasal olarak kurulmuş demokratik... bağımsız devletlerin kurulması" ile sona ermesi.

Anlaşmanın 8 Aralık 1991'de imzalanmasının hemen ardından Rusya Devlet Başkanı Yeltsin, ABD Başkanı George H.W. Bush'u arayarak Anlaşmanın 6. Maddesini özellikle okudu. "Öncelikle, SSCB Savunma Bakanı Şapoşnikov ile görüştüm. Anlaşmanın 6. Maddesini okumak istiyorum. Nitekim Şapoşnikov da görüşümüzü tamamen kabul etti ve destekledi. Şu anda 6. Maddeyi okuyorum." ... "Sayın Başkan, lütfen bir sonraki paragrafı dikkatlice okuyun (ve tercümanın bunu doğru bir şekilde çevirmesini rica ediyorum)." ... "Sevgili George, bitirdim. Bu son derece, son derece önemli. Aramızdaki gelenek gereği, sizi aramak için on dakika bile bekleyemedim."

Belgenin giriş bölümünde, "uluslararası hukukun bir öznesi ve jeopolitik bir gerçeklik olarak SSCB'nin varlığı sona ermektedir" ifadesi yer alıyordu. Ayrıca, diğer cumhuriyetleri de üç kurucu üyeye katılmaya davet ediyordu. 12 cumhuriyetten üçünün liderlerinin tüm Birliği feshetme yetkisi konusunda bazı anlaşmazlıklar yaşansa da, 1977 Sovyet Anayasası'nın 72. maddesi uyarınca, her bir birlik cumhuriyeti Birlikten serbestçe ayrılma hakkına sahipti. 1990'dan beri, cumhuriyetlerin Birlikten ayrılma prosedürü özel bir yasayla düzenleniyordu.

Beloveja Anlaşmaları'nın, yalnızca üç cumhuriyetin onayıyla Sovyetler Birliği'ni feshetmek için tek başına yeterli olup olmadığı sorusu, 21 Aralık 1991'de, kalan 12 Sovyet cumhuriyetinden 11'inin (Gürcistan hariç) temsilcilerinin, hem Sovyetler Birliği'nin sonunu hem de BDT'nin kuruluşunu yineleyen Alma-Ata Protokolü'nü imzalamasıyla çözüldü. Cumhuriyetlerden 11'inin Sovyetler Birliği'nin artık var olmadığı konusunda hemfikir olduğu göz önüne alındığında, federal bir devlet olarak etkin bir şekilde devam etmesi için gereken üye cumhuriyetlerin çoğunluğu artık mevcut değildi. Alma-Ata'yı imzalayanlar ayrıca Gorbaçov'un Sovyetler Birliği başkanlığından istifasını geçici olarak kabul etmiş ve Birliğin yok olmasıyla sonuçlanacak diğer bazı pratik önlemler üzerinde anlaşmaya varmışlardır. Gorbaçov, BDT'nin gerçek olduğunu öğrenir öğrenmez istifa edeceğini belirtti. Üç gün sonra Yeltsin ile yaptığı gizli bir toplantıda Sovyetler Birliği'nin dağılması emrivakisini kabul etti.

Gorbaçov, Moskova dışındaki olayları etkileme yeteneğini çoktan kaybetmiş olsa da, Sovyet federal hükümeti dört gün daha varlığını sürdürdü ve Gorbaçov, Kremlin üzerindeki kontrolünü sürdürdü. Bu durum, Gorbaçov'un 25 Aralık 1991'in erken saatlerinde istifa edip Kremlin'in kontrolünü ve makamının kalan yetkilerini Rusya Devlet Başkanı Yeltsin'in makamına devretmesiyle sona erdi. Kısa süre sonra, Sovyetler Birliği bayrağı Kremlin Senatosu'ndan son kez indirildi ve yerine Rusya bayrağı çekildi. Aynı günün ilerleyen saatlerinde, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı George HW Bush, Soğuk Savaş'ın sona ermesini ve Sovyetler Birliği'nin eski devletlerinin bağımsızlığını tanımak amacıyla Amerika Birleşik Devletleri'ndeki ulusal televizyonda kısa bir konuşma yaptı. Ayrıca 25 Aralık 1991'de, artık Sovyetler Birliği'nin olmadığını, kendi başına egemen bir devlet haline gelen Rusya SFSC, adını "Rusya Federasyonu" veya "Rusya" olarak değiştiren bir yasa kabul edildi.

Gorbaçov'un konuşması ve Sovyet bayrağının Rus bayrağıyla değiştirilmesi tüm dünyada yankı buldu ve Sovyetler Birliği'nin fiili sonunu getirdi. Ancak, dağılma sürecindeki son yasal adım, bir gün sonra, SSCB Yüksek Sovyeti'nin üst kanadı olan Milliyetler Sovyeti'nin Birliğin dağıldığını kabul edip hem kendisini hem de Birliği yok saymasıyla geldi. Alt kanat olan Birlik Sovyeti, Rusya'nın her iki meclisteki milletvekillerini geri çağırdığı 12 Aralık'tan bu yana toplanmamıştı.

Alma-Ata Zirvesi, 21 Aralık 1991'de Rusya'nın Birleşmiş Milletler üyeliği açısından Sovyetler Birliği'nin halefi devlet olarak tanınması talebini destekleyen bir bildiri yayınladı. 25 Aralık 1991'de Rusya Devlet Başkanı Yeltsin, BM Genel Sekreteri Javier Pérez de Cuéllar'a Sovyetler Birliği'nin dağıldığını ve halefi devlet olarak Rusya'nın Birleşmiş Milletler üyeliğini sürdüreceğini bildirdi. Belge, Sovyetler Birliği temsilcilerinin Rusya'nın temsilcisi olarak yetkilerini teyit etti ve tüm kayıt ve girdilerde "Sovyetler Birliği" adının "Rusya Federasyonu" olarak değiştirilmesini talep etti. Bu, Rusya'nın Sovyetler Birliği'nin daimi Güvenlik Konseyi koltuğunu korumasına olanak sağlamak için tasarlanmış bir hamleydi. Genel Sekreter talebi iletti ve herhangi bir Üye Devletten itiraz gelmeyince Rusya Federasyonu, Sovyetler Birliği'nin BM koltuğunu aldı. 31 Ocak 1992'de, Rusya Federasyonu Başkanı Yeltsin, Rusya'yı temsilen bir Güvenlik Konseyi toplantısına bizzat katıldı. Bu, Rusya'nın Sovyetler Birliği'ne verilen daimi Güvenlik Konseyi koltuğunu işgal ettiği ilk Güvenlik Konseyi toplantısıydı.

Ayrıca bakınız
Almatı Zirvesi
Sovyetler Birliği Kuruluş Antlaşması

Kaynakça