Astrahan Seferi

Astrahan Seferi ve Don-Volga Kanal Projesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun 1569 yılında Orta Asya ve Türkistan ile olan hac ve ticaret yollarını açmak, İran seferlerinin lojistiğini kolaylaştırmak, Karadeniz ile Hazar Denizi arasında doğrudan bir su bağlantısı kurmak ve Rusya Çarlığı'nın bölgedeki yayılmasını sınırlandırmak amacıyla başlatmış olduğu askerî ve mühendislik odaklı bir girişimdir. Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa'nın öncülüğünde planlanan bu teşebbüsün merkezinde, Don Nehri ve Volga Nehri arasında bir kanal açılması ve bu güzergâh üzerinden stratejik bir ulaşım koridoru oluşturulması fikri yer almıştır.

Plan doğrultusunda Osmanlı kuvvetlerinin Azak'tan Don Nehri boyunca ilerlemesi, Don ile Volga arasında bir kanal inşa ettikten sonra Volga üzerinden Astrahan'a ulaşıp şehri kontrol altına alması hedeflenmişti. Ancak bölgenin coğrafi koşulları nedeniyle kanal projesi hayata geçirilememiştir. Bunun üzerine Osmanlı ordusu karadan Astrahan'a ilerlemiş; ancak kale Volga Nehri üzerindeki bir adada bulunduğu ve deniz gücünden yoksun olunduğu için kaleye ulaşılamamıştır. Kırım Hanlığı'nın sefere karşı isteksiz tavrı, ikmal yetersizliği ve kış mevsiminin yaklaşması gibi sebeplerle kayda değer bir çatışma yaşanmadan geri çekilme kararı alınmıştır. Zorlu coğrafi şartlar altında gerçekleşen dönüş yolculuğu, ciddi kayıplarla sonuçlanmıştır. Harekât, askerî hedeflerine ulaşamayarak başarısız bir kuşatma girişimiyle sonuçlanmıştır; ancak Osmanlı İmparatorluğu, diplomatik alanda bazı temel taleplerini kabul ettirmeyi başarmıştır.

Arka Plan
Seferin Nedenleri
16. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı İmparatorluğu'nun kuzey politikası, Karadeniz'in kuzeyinde kendi hâkimiyetini tehdit edecek güçlü bir devletin doğmasını önlemek ve bölgedeki küçük devletlerin arasındaki dengeyi korumaktan ibaretti. Bu denge çerçevesinde Osmanlı, Kırım Hanlığı'nın Rusya Çarlığı ile ittifak kurmasına bile zaman zaman göz yummuştu.

Ancak 1552'de Kazan'ın, 1556'da ise Astrahan'ın IV. İvan tarafından fethedilmesi bu dengeyi kökünden sarsmıştır. Volga Nehri Havzası'nın tamamına hâkim olan Rusya Çarlığı, hem Kafkasya'ya hem de Orta Asya'daki Türkistan hanlıklarına doğru genişlemeye başlamıştır. Bu durum, Osmanlı'nın Sünni müttefikleri olan Türkistan hanlıklarını da tehdit eder hâle getirmiştir. Aşağı Volga ve Hazar Denizi'nin kuzeyinden geçen tarihî hac ve ticaret yolu (Türkistan–Astrahan–Kırım–İstanbul–Halep hattı) Rusların eline geçince, Maveraünnehir'den hacca gidenler büyük sıkıntı çekmeye başlamıştır.

Harezm Hanı Hacı Mehmed Han, II. Selim'e gönderdiği mektupta Ruslar'ın hacı ve tüccarlara geçiş izni vermediğini bildirerek Astrahan'ın geri alınmasını talep etmiş, bu durumda Çerkesler, Nogaylar, Astrahan ve Kazan Tatarlarının da Osmanlı'ya yardım edeceğini vaat etmiştir. Benzer şikâyetler Buhara ve Semerkand'dan da gelmiştir. Ayrıca 1567'de Rusların Terek Nehri üzerine top donanımlı bir kale inşa etmesi, Azak'ın Derbent ile bağlantısını tehdit ederek Osmanlı-Safevi dengesini Kafkaslarda bozma riski taşıdığından İstanbul'da büyük kaygı yaratmıştır.

Ekonomik ve stratejik kaygıların yanında, halifelik sıfatıyla hac yollarının koruyuculuğu makamında olan padişahın dinî bir sorumluluğu da bu kararda etkili olmuştur.

Hazırlıklar
Don-Volga Kanal Projesi düşüncesi ilk olarak 1563 yılında, Sadrazam Semiz Ali Paşa döneminde dile getirilmiş, fakat o dönemde Kırım Hanlığı Hanı Devlet Giray'ın isteksizliği ve saraydaki bazı çevrelerin Rusya Çarlığı ile sürmekte olan kürk ticaretini bozmama kaygısı nedeniyle ertelenmiştir.

Projenin mimarı konusunda kaynaklar arasında farklılıklar bulunmaktadır; bazıları fikrin Kefe Sancakbeyi Çerkes Kasım Bey’e ait olduğunu ileri sürerken, diğerleri projenin temellerinin Semiz Ali Paşa döneminde atıldığını belirtmektedir.

Hazırlıklar kapsamında Kefe sancak beyliğine, bölgeyi iyi tanıyan Çerkes asıllı Kasım Paşa atanmış; Paşa, yaptırdığı ölçümler sonucunda kazılması planlanan kanalın mesafesini altı deniz mili (yaklaşık 7–8 km) olarak belirlemiştir. Azak Kalesi'ne mühimmat sevkiyatı yapılmış, Kefe’ye zahire ile birlikte gemi inşasında kullanılacak ustalar gönderilmiştir. Kırım Hanı Devlet Giray'a ise Tatar kuvvetlerini kalgay komutasında sefere sevk etmesi, kendisinin ise Kırım’ın savunmasında kalması bildirilmiştir. Bununla birlikte Devlet Giray, hanlığın Osmanlı'ya bağlı bir eyalete dönüşeceği endişesiyle sefer planına başından itibaren mesafeli durmuş ve padişahı bu girişimden vazgeçirmeye çalışmıştır.

Sefer
Asker Gücü
Sefer ordusunun toplam mevcudu konusunda kaynaklar farklı rakamlar vermektedir, fakat ortak nokta ordunun iki ana bileşenden oluştuğudur: doğrudan İstanbul'dan sevk edilen Osmanlı kuvveti ile buna eşlik eden Kırım Tatar ve Nogay birlikleri.

Brian Davies'e göre Kasım Paşa komutasındaki çekirdek Osmanlı kuvveti 3.000 yeniçeri, 7.000 diğer asker ve 5.000 işçiden (kazıcı/lağımcı) oluşmaktaydı, ki bu da toplamda 15.000 kişiye tekabül eder. Akdes Nimet Kurat ise Osmanlı-Türk askerinin sayısını 10.000-15.000 olarak verir; ona göre bu kuvvete, sayıları 30.000 ila 50.000 arasında değişen Kırımlı Tatar ve Nogaylı atlı birlikleri eşlik etmekteydi.

Donanma tarafında çapa, kürek ve külünk gibi kazı aletleri ile büyük kuşatma topları Kefe'ye sevk edilmiştir. Önceden planlanan 5.000 işçi ise, Kefe, Tatili, Balıklava, Mangup ve Taman bölgelerinden toplanan ücretli amelelerden oluşmakta; ayrıca Boğdan ve Eflak'tan da askerî ve iş gücü takviyesi sağlanmıştır. Çerkes beylerine ve Terek hâkimine de kuvvetleriyle birlikte Kasım Paşa'nın komutası altına girmeleri yönünde ayrı fermanlar gönderilmiştir.

Birinci Evre: Kanal Projesi
Ordu, Mayıs ayında donanma ile Kefe sahillerine çıkarıldı; burada Kırım Hanlığı Hanı Devlet Giray kendi kuvvetiyle orduya katıldı ve birlikte harekete geçildi. Toplar, 500 kişilik bir muhafız kuvvetinin korumasında gemilerle Azak'tan Don Nehri'ni takip ederek ilerletildi; askerin erzak ve mühimmatı önceden Azak'ta depolanmış ve sefere çıkan birliklere kırk günlük erzak verilmişti. Don Irmağı kıyısında pusuya yatkın arazi bulunduğundan, Kazak ve Rus kuvvetlerinin saldırısı her an beklenmekteydi; ancak ordu, kayda değer bir şaşkınlıkla, hiçbir saldırıya uğramadan ilerlemeyi sürdürdü.

Beş haftalık yorucu bir yürüyüşün ardından, 25 Ağustos 1569'da bütün işçi grupları ve kazı aletleriyle birlikte önceden belirlenen Perevolok mevkiine ulaşıldı ve hemen kanalın kazılmasına başlandı. Bu sırada İstanbul'un en büyük kaygısı, Moskova ile İran'ın birleşip ortak bir harekete girişmesiydi; bu ihtimale karşı Osmanlı, Van bölgesine 24 sancak beyi ve 4.000 yeniçeri sevk ederek İran'ı geriden tehdit altında tutmaya çalıştı. Rusya Çarlığı ise bu harekâtı düşmanca buluyordu ancak Osmanlı İmparatorluğu ile açık bir savaşa girmekten çekiniyordu.

Ancak Don Nehri ile Volga Nehri arasındaki gerçek mesafenin yaklaşık 60–70 kilometre olduğu ve arazinin oldukça engebeli ve zorlayıcı olduğu anlaşılınca projenin uygulanmasının son derece güç olduğu ortaya çıktı. Dönemin teknik imkânlarıyla bu girişimin tamamlanması neredeyse imkânsızdı. Kasım Paşa, danışmanlarıyla görüştükten sonra filosunu karadan taşımaya karar verdi. Devlet Giray geri dönülmesini tavsiye etti ve Tatar askerleri bu bölgede kışın barınılamayacağı yönünde söylentiler yaymaya başladı. Buna rağmen binlerce asker 15 gün boyunca araziyi düzleyip ağaç kütüklerinden yol yaparak gemileri özel kızaklarla hareket ettirmeye çalıştı. Ancak birkaç gemi taşınsa da sistem kısa mesafede çöktü ve bu yöntem de kanal kazmak kadar imkânsız olduğu anlaşıldı.19. yüzyıl bazı anlatılarında kanalın üçte birinin kazıldığı iddia edilse de, gerçekte kazı kısa sürede başarısız oldu ve çalışmalar hızla durdu. Ordu Perevoloka bölgesinde yalnızca yaklaşık iki hafta kaldı.

İkinci Evre: Astrahan'a Yürüme
Perevolok'taki kanal/sürükleme girişimi başarısız olunca Kasım Paşa zor bir durumda kaldı. En uygun mevsimin iki ayını bu ilk aşamaya harcamıştı ve şimdi steplerde erzak teminini sürdürmek giderek imkânsız hâle geliyordu. İkinci aşamaya, yani Astrahan'a yürüme ve kaleyi ele geçirme aşamasına geçebilmek için ağır mühimmatı ve gemilerin tamamını Azak'a geri göndermeye, kuvvetini hafif silahlarla donatılmış hâlde bırakarak güneydoğuya doğru yürümeye karar verdi; bununla birlikte kanal kazısı için ayrılmış işçi ve kadırga kölelerinin büyük bölümünden de vazgeçti, ki bu da kuşatma için gerekli malzemenin önemli bir kısmının elden çıkması anlamına geliyordu.

Kasım Paşa, Astrahan'a bir öncü kuvvet gönderdi, bu kuvvetin görünmesi Rusya Çarlığı'na bağlı Nogay Ordusu'ndan bazı grupları da Türklerin tarafına çekti. Nogaylar Osmanlı kuvvetlerine erzak ve su taşıyıp ileri yürümeleri için teşvik etti; ancak pratikte bu yerel destek, vaat edilenin ya da beklenenin altında kaldı. 16 Eylül'de ana kuvvet, Volga Nehri'nin kuzey kıyısını takip ederek öncü birliğe ulaştı; bu birlik, yıllar önce Ruslar tarafından yakılıp harabeye çevrilmiş olan eski Astrahan (Hacıtarhan) şehrinin kalıntıları çevresinde konuşlanmıştı. Osmanlı öncüleri bazı yıkık evleri onararak askerler ve subaylar için kışlık barınaklar inşa etti. Kasım Paşa, kendisinden çok daha kalabalık bir ordu gören Rusların çabucak teslim olacağını umuyordu; fakat Astrahan garnizonu, Kazan muhafızlarının başı Serebryanıy-Obolenski'nin 12 Eylül'de getirdiği takviyelerle güçlenmişti, bu yüzden iyi bir savunma konumunda olan Ruslar teslim olmaya hiç yanaşmadı.

Osmanlı kuvvetleri Astrahan civarına ulaştığında asıl güçlükler ortaya çıktı. Kale, Volga Nehri üzerindeki bir ada üzerinde bulunduğundan, Osmanlı ordusu deniz gücünden yoksun olması sebebiyle adaya geçiş sağlayamadı ve kaleye doğrudan yaklaşamadı. Ayrıca ağır kuşatma toplarının bulunmaması, surların tahrip edilmesini imkânsız hâle getirdi. Bu nedenle düzenli bir kuşatma başlatılamadı, kaleye yönelik doğrudan bir hücum da gerçekleştirilemedi. Aynı dönemde erzak sıkıntısı baş gösterdi, kışın yaklaşmasıyla birlikte ordunun bölgede uzun süreli bir harekâta hazır olmadığı da ortaya çıktı.

Kasım Paşa bir noktada Hacıtarhan'da kışı geçirip kuşatmaya gelecek baharda devam etmeyi düşünmüş olmalı, zira orada nispeten düzgün barınaklar kurmaya vakti olmuştu. Fakat bölgenin iklimini daha iyi bilen Kırım Hanı ve Nogaylar buna şiddetle karşı çıktı, çünkü buradaki kışlar çok ağır geçiyordu; üstelik düşmanın başka yerlerden takviye alacağı yönünde söylentiler de yayılmıştı. Büyük bir Rus ordusunun Volga boyunca ilerlediği, hatta İran Şahı'nın Astrahan savunucularına yardım için kendi birliklerine yürüme emri verdiği rivayet ediliyordu. Bu söylentilerin gerçek bir temeli olmasa da, ordu üzerinde caydırıcı bir etkisi olmuş olabilir. 27 Eylül 1569 sonunda Kasım Paşa birliklere geri çekilme emri verdi; ordu Azak'a doğru dönüş yürüyüşüne başlarken, Hacıtarhan'da inşa ettikleri kışlık barınakları da ardlarında yakarak geride bıraktı.

Bir yanlış fakat görece yaygın bilgi, bazı Rus ve eski İngiliz tarih anlatılarında Prens Serebryanyi–Obolensky komutasındaki 30.000 kişilik Rus garnizonunun kaleden çıkarak kanal kazı alanına saldırdığı ve hem mühendisleri hem de onları koruyan yeniçerileri bozkıra çekilmeye zorladığı iddiasıdır. Oysa gerçekte bölgede yakın Rus birlikleri bulunmuyordu ve bölgedeki Kazaklar, Türk–Tatar ordusuna yol açmak için önceden geri çekilmişlerdi. Don Kazakları, Osmanlı ordusunun faaliyetlerini yakından takip ettiler; ancak Perelovka’daki büyük orduya müdahale etmediler. Serebryanyi–Obolensky komutasındaki Kazan garnizonuna bağlı askerler ise Eylül ayına kadar Astrahan'a ulaşamadı; bu sırada Türk kuvvetleri çoktan Astrahan kalesine yaklaşmıştı. Zaten hem Rus elçisi İvan Novosiltye hem de sefere tanıklık eden Rus esiri Semyon Maltsev böyle veya herhangi bir saldırıdan bahsetmezler.

Geri Dönüş
Kasım Paşa, Astrahan'dan henüz 60 kilometre kadar uzaklaşmışken İstanbul'dan bir ferman aldı; bu fermanda padişah, Astrahan önünde kışlanmasını, ilkbaharda kendisine kuvvetli bir yardımcı ordu gönderileceğini bildiriyordu, ancak ordu o sırada zaten geri çekilmeyi sürdürmekteydi.

Astrahan–Azak arası yaklaşık 700 kilometrelik bu çekiliş, susuz ve çorak Kuzey Kafkasya bozkırlarından bir ay sürerek gerçekleşti ve büyük zahmetlere yol açtı. Askerlerin arazide buldukları su asitli, kirli ve kurtlarla kirlenmişti. Yağmur yağdığında, susuzluktan ölmekte olan askerler yağmur suyunu biriktirmek için yere çukurlar kazıyorlardı. Bir olayda, başka bir Tatar veya Nogay, beş yüz kişilik bir Türk müfrezesini bir ücret karşılığında tatlı su kaynaklarına götürmeyi vaat etmişti. Türkler ona paralarını verdiklerinde, kılavuz ortadan kaybolmuş ve adamları kendi başlarına bırakmıştı. Müfrezenin kaderini diğerlerine anlatabilmek için sadece dört kişi hayatta kalmıştı. Buz gibi sonbahar yağmurları askerlere su sağlasa da, soğuk hava ve açlık ölümcül bir kombinasyon oluşturmaya devam etti.

Tatar Han'ın kendi ordusu ise geri dönüşte önemli bir kayıp yaşamadı; çünkü Tatarlar gerektiğinde yedek atlarını keserek etini tüketebiliyor ve kısrak sütüyle beslenebiliyordu. Müttefik ordular arasındaki bu deneyim uyuşmazlığı, Devlet Giray hakkında şüpheler doğurmuş olsa da, onun savunması için şu söylenmelidir: bozkır düzlüğü boyunca daha iyi bir rota yoktu. Ayrıca Tatar ordusu Kırım Hanlığı'na Türklerden ayrı, başka bir rotadan geri döndü ve Türklerin içinde bulunduğu zor durum hakkında hiçbir bilgileri yoktu. Yolculuğun büyük bölümünde Türklere kılavuzluk edenlerin Tatarlardan ziyade Nogaylar olması daha muhtemeldir.

Birlikler 27 günlük bir yürüyüşün ardından Azak'a ulaştı, ancak felaket burada bitmedi. Daha önce, Eylül ayının sonunda, Azak Kalesi'nde bir konut binasında çıkan yangın kalenin barut deposuna sıçramıştı. Depo büyük bir güçle infilak etti, orada bulunan adamlardan bir kısmını öldürdü ve kalenin duvarının bir bölümünü yıktı. Bu durum, Kasım'ın tasarladığı başka bir operasyonu gerçekleştirme planını engelledi. Buna ek olarak, yaklaşık bir ay sonra Anadolu'ya geri dönen askerleri taşıyan konvoy Karadeniz'de bir fırtınaya yakalandı. Fırtınanın batırdığı gemiler, bu uğursuz seferin insan ve malzeme kayıplarına son eklemelerini getirdi. A. N. Kurat sayıları belirtmemiş olsa da, ona göre ölenler çoktu fakat çoğunluk değildi. Michael Khodarkovsky'ye göre gidenlerin yalnızca üçte biri sağ olarak geri döndü. Hammer'a göre ise İstanbul'a sadece 7.000 kişi dönmüştü. Sonuç olarak kayıpların tamamı doğal nedenler ve lojistik zorluklar sonucu meydana gelmiştir.

Sokollu Mehmed Paşa başarısızlığın tüm sorumluluğunu üstlenmiş ve padişah tarafından azarlanmıştır. Devlet Giray'ın ise seferin başarısızlığında kasıtlı bir rol oynadığı, ordunun bilerek susuz ve çorak yollardan sevk edildiği yönünde dönemin Osmanlı vakanüvisleri arasında yaygın bir iddia vardır; bu görüşe göre han, Astrahan'ın Osmanlı eline geçmesiyle Kırım Hanlığı'nın da sıradan bir Osmanlı eyaletine dönüşeceğinden korkmaktaydı. Devlet Giray'ın Rusya Çarlığı ile yürüttüğü görüşmelerde bizzat söylediği "Astrahan'ın Türklerin eline geçmesini istemiyordum... Kırım'ı Türklerin eline bırakmak istemedim" sözleri de bu iddiayı destekler niteliktedir. Buna karşılık Akdes Nimet Kurat, bu suçlamaların somut bir temele dayanmadığını öne sürer: Sefer boyunca komutan Kasım Paşa'ydı, geri çekiliş de Devlet Giray'ın gösterdiği yoldan değil, en kestirme ve Nogayların bilinen yollarından yapılmıştı; ayrıca hana gerçek bir kabahat yüklenseydi, kendisinin hemen tahttan uzaklaştırılması gerekirdi, oysa Devlet Giray bu seferden sonra sekiz yıl daha Kırım tahtında kalmıştır.

Barış Görüşmeleri
Bu başarısız seferin ardından İstanbul'da kuzeye yönelik yeni bir askerî harekât isteği azalmış, Osmanlı İmparatorluğu yönetimi ise dikkatini Venedik Cumhuriyeti ile yürütülen savaş ve 1570 Kıbrıs Seferi gibi daha öncelikli cephelere yönlendirmiş ve bu meseleyi büyük ölçüde Tatarların inisiyatifine bırakmıştır. Rusya Çarlığı ise doğrudan bir savaşı göze alamayarak daha barışçıl bir tutum benimsemiştir. IV. İvan, seferin hemen ardından İstanbul’a elçiler göndererek hem II. Selim'in tahta çıkışını tebrik etmiş hem de Kazan ve Astrahan üzerindeki hak iddiasını korumuştur; ayrıca padişahın barış için şart koştuğu birçok talebi kabul etmiştir. Süreç, doğrudan savaşın gelişmemesi nedeniyle, belirli bir gün imzalanan resmî bir barış antlaşmasından ziyade, mektup diplomasisiyle şekillenen bir süreç olarak yürütülmüştür.

Bu çerçevede, 1569 seferi askerî açıdan başarısızlıkla sonuçlansa da Osmanlı İmparatorluğu, Rusya Çarlığı'na Terek Nehri üzerindeki kalenin yıkılması, Kabartay'daki askerî varlığın sona erdirilmesi ve Müslüman hacı ile tüccarların Astrahan üzerinden güvenli geçişinin sağlanması gibi bazı taleplerini diplomatik yollarla kabul ettirmiştir. Don-Volga Kanal Projesi ve doğrudan Astrahan Seferi, Osmanlı tarafından ancak 1587 yılına doğru yeniden gündeme alınmıştır. Bu süreçte Türkistan hanlıklarından gelen yardım talepleri ile artan Rus baskısı etkili olmuştur. Ancak söz konusu girişim, önceki denemelerde olduğu gibi, sonuçta hayata geçirilememiştir.

Sonuç
Seferin ardından Devlet Giray, Osmanlı İmparatorluğu’nun Astrahan’da yerleşmesini engellemiş olmanın avantajıyla kendi siyasetini yürütmeye devam etmiştir. Seferden sonra Moskova ile temas kurarak elçiler göndermiş ve Kazan ile Astrahan’ı kendisi için istemiştir.

1571 yılında Devlet Giray, Moskova’ya karşı düzenlediği büyük seferde şehri ele geçirerek yakmıştır. Oka Nehri üzerindeki Rus savunma ordusunu bozguna uğratarak hızla Moskova üzerine yürümüş, şehri ele geçirerek ateşe vermiş ve IV. İvan büyük bir korku içinde Aleksandrovski'ye kaçmak zorunda kalmıştır. IV. İvan, düşmanlığın sona erdirilmesi için Astrahan'ı devretmeyi kabul edeceğini söylemiştir. Ancak 1572'deki Molodi Muharebesi'nde Kırım ordusu Ruslar karşısında kesin bir yenilgiye uğramış ve bu, Kırım Hanlığı'nın Moskova üzerindeki büyük ölçekli akınlarının sonunu getirmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu’nun ise batıda Avusturya Arşidüklüğü ve doğuda Safevî Devleti ile olan meşguliyetleri, kuzeyde etkili bir siyaset izlemesine uzun süre engel olmuş ve bölgedeki Rus yayılması önlenememiştir. 1569 Astrahan Seferi, Osmanlı İmparatorluğu'nun kuzeydeki etkin siyasetinin sonu ve Rusya Çarlığı'nın bölgede yükselişinin başlangıcı olarak tarihteki yerini almış ve iki imparatorluk arasındaki mücadelenin ilk ciddi gerilimini oluşturmuştur. Bu tarihten itibaren Rusya Çarlığı, Karadeniz'in kuzeyinde ve Kafkaslar'da giderek güçlenmiş, Osmanlı İmparatorluğu ise kuzeydeki meseleleri Kırım Hanlığı ve Kazaklar üzerinden dolaylı yollardan yürütmek zorunda kalmıştır.

Notlar
Kaynakça
Kaynak eserler
Ayrıca bakınız
Volga-Don Kanalı
Don-Volga Kanal Projesi
II. Selim
Sokollu Mehmet Paşa