Beyaz Devrim

Beyaz Devrim ya da İnkılâb-ı Sefid (Farsça: انقلاب سفید), İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi tarafından 26 Ocak 1963’te başlatılan ve 1979’a kadar süren kapsamlı bir reform hareketidir. Reformlar, barışçıl ve kansız bir devrim olarak tanımlanarak "Beyaz Devrim" adını aldı. Reformların temel amacı, İran’ı modernleştirerek feodal yapıları yıkmak ve ülkenin toplumsal, ekonomik ve politik yapısını yeniden şekillendirmekti. Bu süreç, İran’ın işçi sınıfına yönelik büyük bir servet yeniden dağıtımı ve geleneksel tarıma dayalı toplumsal yapının dönüşümünü hedefleyen geniş kapsamlı politikalar içeriyordu.

Beyaz Devrim’in ilk aşaması, Şah’ın Tahran’daki Ulusal Çiftçiler Kongresi’nde çiftçilere ve kamuoyuna sunduğu altı ana ilkeden oluşuyordu. Bu ilkeler, toprak reformu, devlet fabrikalarının satışı, ulaşım altyapısının geliştirilmesi, kırsal bölgelerde okuryazarlık ve sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması, kadınlara oy hakkı verilmesi ve sanayiye yönelik teşvik politikalarını kapsıyordu. Reformların uygulanmasıyla, İran’da hızlı bir kentleşme, yüksek ekonomik büyüme oranları ve altyapı yatırımları gerçekleşti. Kişi başına düşen gelirdeki artış ve eğitim seviyesindeki yükselme, İran’ın Orta Doğu’da bölgesel bir güç haline gelmesinin önünü açtı. Bu süreçte, İran halkının yaşam koşullarında gözle görülür iyileşmeler meydana gelirken, aynı zamanda feodal düzenin kalıntıları ortadan kaldırılmaya çalışıldı.

Ekonomik reformlar, büyük ölçüde tarım ve sanayiye odaklanmıştı. Toprak reformu kapsamında, aristokrat toprak sahiplerinin ellerindeki geniş araziler satın alındı ve işçi sınıfına yeniden dağıtıldı. Bununla köylülerin desteklenmesi ve şehirdeki aristokrasi ile bağların zayıflatılması hedeflenmiştir. Devletin sahip olduğu bazı fabrikalar satılarak elde edilen gelir, bu reformların finansmanında kullanıldı. Ayrıca genişletilmiş karayolu, demiryolu ve hava ulaşım ağları ile ülkenin altyapısı modernize edildi. Sağlık alanında da önemli adımlar atılarak sıtma gibi hastalıklar ortadan kaldırıldı. Sanayinin gelişimi için teşvikler sağlanırken, endüstride çalışan işçiler için kâr paylaşım planları oluşturuldu.

Beyaz Devrim’in bir diğer önemli unsuru da eğitim alanında yapılan reformlardı. Bu süreçte İran Okuryazarlık Birliği kurulmuş ve ülkenin okuryazarlık oranı iki katına çıkarılmıştır. Reformların amacı, tüm İran vatandaşlarının eğitimli ve refah içinde bir yaşam sürmelerini sağlamaktı. Özellikle kırsal alanlarda eğitim ve sağlık hizmetleri yaygınlaştırılarak sosyal adaletin sağlanmasına çalışıldı. Reformların sosyal boyutları, büyük ölçüde işçi sınıfına ve köylülere yönelikti; bu gruplara sağlanan toprak hibeleri ve ekonomik teşvikler, reformların merkezinde yer aldı.

Beyaz Devrim, İran’ın dış politikasını da etkiledi. Şah, bu dönemde daha bağımsız bir dış politika izlemeye çalışarak Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülkeleriyle ekonomik ilişkiler geliştirdi. Artan petrol gelirleri, İran’ın sanayi projelerine yatırım yapmasını kolaylaştırdı ve ülkenin ekonomik kalkınmasını hızlandırdı. Petrol gelirlerinin artmasıyla birlikte devletin sanayi ve altyapı projelerine ayırdığı fonlar da büyük ölçüde arttı. Bu, İran’ın hem ekonomik hem de stratejik açıdan güçlenmesine katkı sağladı.

Beyaz Devrim’in meşruiyetini sağlamak ve halk desteğini almak amacıyla 1963 yılında bir ulusal referandum düzenlendi. Bu referandumda 5.598.711 kişi reformları desteklerken yalnızca 4.115 kişi karşı oy kullandı. Ancak reform karşıtı muhalefet, referandumu boykot etti. Her ne kadar Şah, bu referandum ile halk desteğini göstermeye çalışsa da muhalefetin tepkileri Beyaz Devrim’in ilerleyen yıllarda karşılaşacağı zorlukların işaretiydi.

Sonuç olarak, Beyaz Devrim, İran’da geniş çaplı ekonomik ve sosyal dönüşümler sağlayarak modernleşme sürecinde önemli bir rol oynadı. Şah, bu reformlarla ülkenin gelişmesini hedeflerken aynı zamanda iktidarını güçlendirmeyi amaçladı. Ancak reformların yol açtığı sosyal ve politik gerilimler, uzun vadede toplumsal çelişkileri derinleştirdi. 1979 yılında gerçekleşen İran Devrimi, bu reformların ve Şah rejiminin yarattığı huzursuzlukların bir sonucu olarak ortaya çıktı. Beyaz Devrim, İran’ın tarihinde modernleşme çabalarını ve bu süreçteki toplumsal etkileri yansıtan bir dönem olarak değerlendirilmektedir.

Reformlar
Muhammed Rıza Şah Pehlevi'nin başlattığı Beyaz Devrim, İran toplumunu köklü bir şekilde dönüştürmeyi amaçlayan ekonomik ve sosyal reformlardan oluşuyordu. Bu reformların temel amacı, İran'ı şiddetsiz bir devrimle modernleştirerek uzun vadede küresel bir ekonomik ve endüstriyel güç haline getirmekti. Beyaz Devrim'in 16 yıllık sürecinde 19 ana unsur öne çıkmıştır. Her bir reform, İran’ın sosyal ve ekonomik yapısını yeniden şekillendirme çabasının bir parçası olarak uygulanmıştır:

Toprak Reformları ve “Feodalizm”in Kaldırılması: İran'da uygulanan toprak reformu, feodal toprak sahiplerinden arazilerin satın alınıp köylülere piyasa değerinin altında satılmasıyla 1,5 milyon köylü ailesine toprak sahibi olma imkânı sundu. Bu reform, İran nüfusunun %40'ını etkileyerek 9 milyon kişinin ekonomik bağımsızlık kazanmasına katkı sağladı. Tarım arazileri, büyük mülkiyetlerden küçük çiftçilere devredildi. Ayrıca, her köyde kooperatifler kurularak çiftçilere su, tohum ve gübre gibi ihtiyaçlar sağlandı. Tarımda modern yöntemlerin yayılması için yurtdışına eğitim programları düzenlendi. Bu reform, tarımsal verimliliğin artırılmasını amaçlamaktaydı.
Ormanların ve Meraların Millileştirilmesi: Ulusal kaynakların korunması ve sürdürülebilir kalkınma kapsamında, şehirlerin çevresinde ve büyük otoyolların sınırlarında 9 milyondan fazla ağaç dikilerek toplam 70.000 dönüm (280 km2) “yeşil kuşak” oluşturuldu.
Devlete Ait İşletmelerin Özelleştirilmesi: Devlete ait fabrikalar ve üretim tesisleri özelleştirilerek hisseleri halka ve eski feodal toprak sahiplerine satıldı. Bu adım ülkenin sanayileşme sürecine katkıda bulunabilecek yeni bir sanayici sınıfının ortaya çıkmasına neden oldu.
İşçiler için Kar Paylaşımı: İşçilerin fabrikaların kârından pay alabilmesi amacıyla, işçi ve işverenler sanayi birimlerinin net kârını sendikalar aracılığıyla, toplu sözleşmelere dayanarak devlet müdahalesi olmaksızın paylaşıyorlardı. 1977'de özel ve kamu sektöründeki 530.000 işçi, toplamda 12 milyar Riyal kâr elde edebiliyor, bu da işçilere 1-2 aylık ekstra maaş olarak yansıyordu. İranlı işçiler, fabrikaların kârının %20’sini paylaşıyordu. Ayrıca İşçi Sosyal Yardım Bankası, %4 faizli kredi sağlayarak işçilere kooperatif kurma desteği veriyordu. Bu politikaların, işçilerin işyerlerine sahiplenme duygusunu arttırma ve üretkenliği teşvik etme amacı taşıdığı belirtilmiştir.
Kadınlara Seçme ve Seçilme Hakkı Verilmesi: İranlı kadınların siyasi hayata katılımını sağlamak amacıyla yürürlüğe kondu. Kadınların oy hakkı kazanması, bazı din adamları tarafından tarafından eleştirildi.
Okuryazarlık Birliğinin Kurulması: Lise mezunlarının zorunlu askerlik hizmetlerini köylerde okuma yazma öğretmenliği yaparak yerine getirmesine olanak tanıdı. 1963'te nüfusun yaklaşık 2/3'ü okuma yazma bilmiyordu ve bilenlerin 1/3'ü çoğunlukla başkent Tahran'da bulunuyordu.
Sağlık Teşkilatının Kurulması: Kırsal bölgelerdeki kamu sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi amaçlandı. 3 yılda yaklaşık 4.500 sağlık grubu eğitildi ve 10 milyon insanın tedavi edilmesine yardımcı oldu.
Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Birliğinin Kurulması: Köylülere modern tarım yöntemlerinin öğretilmesi, hayvancılığın geliştirilmesi ve tarımsal üretimin artırılması amacıyla kurulan teşkilat, aynı zamanda kırsal sanayinin genişletilmesi ve köylerin kalkındırılması için de önemli bir rehberlik sağlamıştır. Bu çabalar, köylerin modernleşmesine yönelik adımlar atılmasına zemin hazırlarken 1964 ile 1970 yılları arasında tarımsal üretimde tonaj bazında %80, değer bazında ise %67 oranında kayda değer bir artış elde edilmiştir.
Adalet Evleri’nin Kurulması: Köylerdeki küçük anlaşmazlıkların çözümünü sağlamak amacıyla oluşturulan yapı, köylüler tarafından seçilen ihtiyar heyetleri aracılığıyla adaletin yerel düzeyde uygulanmasını kolaylaştırdı. Bu sayede, köylülerin adalet sistemine erişimi kolaylaştı. 1977 yılına gelindiğinde, 10 milyondan fazla kişiye hizmet veren 10.358 Adalet Evi vardı.
Su Kaynaklarının Millileştirilmesi: İran’ın su kaynaklarını korumak ve daha verimli kullanmak amacıyla bazı proje ve politikaların açıklandı. Sulama altyapısının geliştirilmesiyle sulanan arazi miktarı büyük ölçüde artırıldı ve barajlar inşa edildi.
Kentsel ve Kırsal Modernizasyon: Kamu altyapısını güçlendiren bu reform, köylere su ve elektrik götürülmesini, okullar ve kütüphaneler inşa edilmesini sağladı. Böylece kırsal kesimlerde yaşam standartları yükseltildi.
Eğitim Reformları: Eğitim kalitesini artırmak için müfredat yeniden yapılandırıldı. Modern dünyanın ihtiyaçlarına uyum sağlayacak bir eğitim sistemini amaçlandı.
İşçilerin Hisse Sahipliği Hakkı: Beş yılı aşkın geçmişe sahip endüstriyel birimlerin kamu şirketlerine dönüştürülmesiyle birlikte, işçilere bu endüstriyel komplekslerde hisse sahibi olma hakkı tanındı. Bu düzenlemeye göre, devlet işletmelerindeki hisselerin %99'u ve özel şirketlerdeki hisselerin %49'u öncelikli olarak işletme çalışanlarına, ardından halka satışa sunuldu. Bu düzenlemeyle işçilere çalıştıkları kurumlarda belirli düzeyde katılım sağlama imkânı tanındı ve ekonomik katılımın artırılması amaçlandı.
Fiyat İstikrarı ve Tüketici Lehine Politikalar: Fabrika ve büyük zincir mağaza sahiplerine ağır para cezaları verildi, bazıları hapis cezasına çarptırıldı ve bazılarının lisansları iptal edildi. Aynı zamanda, çok uluslu yabancı şirketlere yaptırımlar uygulandı. Spekülatif amaçlarla stoklanan tonlarca mal müsadere edilerek tüketicilere sabit fiyatlarla sunuldu.
Ücretsiz ve Zorunlu Eğitim: 14 yaşına kadar olan tüm çocuklara ücretsiz eğitim ve günlük yemek sağlandı. Ayrıca, daha önce ilkokul bulunmayan yüzlerce köyde yeni ilkokullar inşa edildi. 1978 yılı itibarıyla İranlıların %25’i sadece devlet okullarına kayıtlıydı. Aynı yıl, İran üniversitelerinde 185.000 öğrenci eğitim alıyordu. Bunun yanı sıra, yurtdışında eğitim gören 100.000'den fazla İranlı öğrenci bulunmaktaydı; bunların 50.000'i Amerika Birleşik Devletleri'ndeki kolej ve üniversitelere kayıtlıydı.
Muhtaç Annelere ve İki Yaşına Kadar Olan Bebeklere Ücretsiz Gıda Desteği: Okullarda küçük çocuklar ve anneleriyle birlikte iki yaşına kadar olan bebeklere ücretsiz beslenme imkânı sunuldu. Bu kapsamda sabah derslerinde kalori içeriği özenle hesaplanmış süt, bisküvi ve meyve içeren günlük yemeklerden 6 milyondan fazla öğrenci faydalandı.
Tüm İranlılar için Sosyal Güvenlik ve Ulusal Sigortanın Getirilmesi: İran'da sosyal güvenlik ve emeklilik sistemi kapsamlı şekilde genişletilmiştir. Sosyal sigorta, vatandaşların yaşam boyu güvencede olmasını sağlarken emeklilik maaşları son maaşın %100'üne kadar çıkabilmektedir. Sağlık sigortası, sınırsız tedavi ve protez hizmetlerini kapsar ve yurt dışında tedavi masraflarını karşılar. 1975 yılı itibarıyla sağlık sigortasından 600.000 köylü yararlanmış, sosyal sigorta kapsamındaki sigortalı sayısı %521 artmış ve iş yerlerinin sayısı %2195 artmıştır.
Konut ve Arazi Spekülasyonuna Karşı İstikrarlı ve Makul Fiyat Politikası: Arazi spekülasyonlarına karşı önlemler alındı ve konut fiyatları üzerinde kontrol sağlandı. Bu reform, halkın uygun maliyetli konutlara erişimini artırmayı hedefledi.
Yolsuzlukla Mücadele: Bürokrasi içerisindeki yolsuzlukları önlemek amacıyla İmparatorluk Teftiş Komisyonu kuruldu ve devlet dairelerinde şeffaflık sağlanmaya çalışıldı.

Bu reformlar, İran’ın sosyal ve ekonomik yapısında önemli değişikliklere yol açmış ve halkın yaşam standartlarını iyileştirmeyi amaçlamıştır. Ancak bu reformlar toplumsal ve siyasal alanda da karmaşık tepkiler doğurmuş, özellikle Şah rejimine karşı büyüyen muhalefetin zeminini oluşturmuştur.

Sonuçları
Bu reform dönemi, İran'da sanayi alanında önemli gelişmelerin yaşandığı bir dönem olmuştur. Liman altyapıları güçlendirilmiş, Trans-İran Demiryolu genişletilmiş ve Tahran'ı eyalet başkentlerine bağlayan ana yollar asfaltlanmıştır. Giyim, gıda işleme, çimento, fayans, kağıt ve ev aletleri gibi çeşitli alanlarda uzmanlaşmış küçük fabrikalar kurulmuş; tekstil, makine üretimi ve otomobil montajı için daha büyük sanayi tesisleri faaliyete geçirilmiştir. Beyaz Devrim'in başlamasıyla eğitim alanında da genişlemeler yaşanmıştır. Anaokulundan üniversiteye kadar olan tüm kademelerde öğrenci sayısı önemli ölçüde artmış, yeni okullar açılmıştır. Bu genişleme, din adamlarının eğitim üzerindeki etkisini azaltmaya yönelik politikaların devreye alınmasıyla desteklenmiş, Okuryazarlık Birliğinin katkılarıyla okuryazarlık oranı %26’dan %42’ye yükselmiştir.

Beyaz Devrim’in dikkat çeken unsurlarından biri de kadın haklarında gerçekleştirilen reformlardır. Kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmiş, avukatlık ve yargıçlık gibi mesleklerde çalışma imkânı tanınmıştır. Ayrıca kadınlar için evlenme yaşı da on beşe çıkarılmıştır.

Ekonomik alanda İran, yıllık ortalama %9,8'lik bir büyüme oranı ile hızlı bir genişleme yaşamıştır. Bu büyüme, orta sınıfın sayısında artışa yol açmış; bir milyondan fazla aile küçük işletme sahibi olurken yaklaşık 700.000 kişi maaşlı çalışan statüsüne kavuşmuştur. Ekonomik gelişme, İran’ın dış politikada jeopolitik konumunu güçlendirmiş ve aynı zamanda Şah’ın artan askeri harcamalarını finanse etmesine olanak sağlamıştır.

Bu reformlar, İran halkının sosyal ve ekonomik yapısında değişiklikler yaratmıştır. Eğitim, okuryazarlık ve sağlık alanında yapılan iyileştirmelerle birlikte Beyaz Devrim; kırsal bölgelerde önemli sosyal reformlar getirmiştir. Toprakların yaklaşık 2,5 milyon aileye yeniden dağıtılması kırsal kesimdeki ekonomik bağımsızlığı artırmıştır. Ekonomik kalkınma, gelirlerdeki hızlı artışla desteklenmiş ve devasa sanayi projelerinin devlet fonlarıyla hayata geçirilmesini mümkün kılmıştır. Küçük toprak sahiplerinin sayısında hızlı bir artış yaşanmış olsa da köylülerin tamamı toprak sahibi olamamıştır. Kırsal nüfusun yalnızca yarısı toprak edinme şansı bulmuş ancak bu topraklar geçimlerini sağlamaya yeterli olmamıştır. Bu süreç sonunda kırsal toplum üç ana gruba ayrılmıştır: müreffeh çiftçiler, küçük toprak sahipleri ve köy işçileri. Reformlardan en fazla yararlanan grup; eski köy muhtarları, icra memurları ve bazı eski toprak ağalarından oluşan müreffeh çiftçiler olmuştur. Küçük toprak sahipleri, 10 hektardan daha az toprak edinmiş ve genellikle topraklarını devlet kooperatiflerindeki hisselerle takas etmiştir. Üçüncü grup ise hiç toprak alamamış; çoğu çiftlik işçisi, işçi ya da çoban olarak yaşamını sürdürmeye çalışmış ve birçoğu iş bulmak için kent merkezlerine göç etmek zorunda kalmıştır.

1978'in sonlarına gelindiğinde İranlı çiftçiler arasında toprak reformlarına dair yaygın bir memnuniyetsizlik vardı. Şah'ın reformları, tarıma kıyasla endüstriye aşırı önem verilmesi nedeniyle çiftçilerde ihmal edildikleri hissine yol açmıştı. Kötü yönetim ve yolsuzluk, tarımsal kalkınmaya ayrılan fonların etkili bir şekilde kullanılmasını engellemişti. Şehirlere yapılan kitlesel göçler, talebin üretimi aştığı bir duruma neden olmuştu. Toprak sahibi olan birçok köylü ise ağır vergi yükleri ve tohum, su ve ekipman satın alma maliyetleri ile karşı karşıya kalmış; geleneksel sistemde toprak sahipleri tarafından sağlanan sağlık ve eğitim hizmetlerinin de ortadan kalkmasıyla zorluklar yaşamışlardı. Ayrıca ABD'den gelen tarımsal ithalat, yerli çiftçilerin pazar payını düşürmüştü.

Beyaz Devrim'e karşı en sert eleştiriler iki ana gruptan geldi: din adamları ve toprak sahipleri. Toprak sahipleri, reformlar sonucunda mülklerinin devlet tarafından kamulaştırılmasına ve daha düşük fiyatlarla halka satılmasına tepki gösterirken Şii din adamları da eğitim ve aile hukuku alanlarındaki geleneksel güçlerinin büyük ölçüde ortadan kaldırılmasına öfkeliydi. Din adamlarının birçoğu; reformlar nedeniyle önemli gelir kaynaklarını kaybetmiş, köylerde toplanan kiralar bu dini kurumlara aktarılmaktan çıkmıştı.

Beyaz Devrim'e ve Şah’a karşı en net muhalefeti ise Ruhullah Humeyni göstermiştir. Şii din adamları genel olarak reformlara tepkili olmalarına rağmen aktif bir direniş sergilemiyordu. Ancak Humeyni, Şah’a ve reformlara karşı doğrudan ve sert bir muhalefet yürütmüştür. 1963'te yaptığı bir konuşma, Şah'a kişisel olarak saldırdığı ilk anlardan biri olmuş ve bu, sürgüne gönderilmesine yol açmıştır. Ancak sürgün, Humeyni'nin İran'daki etkisini zayıflatmamış, aksine ona daha geniş bir destek kazandırmıştır.

Humeyni, ayrıca Müslüman olmayan azınlıkların yerel yönetimlere seçilmesini veya atanmasını sağlayan reformlara da sert bir şekilde karşı çıkmıştır. Bu durumun İslam'ın emirlerine aykırı olduğunu belirterek hükümetin politikalarına açıkça meydan okumuştur. 5 Haziran 1963’te tutuklanması ise ülke genelinde üç gün süren ayaklanmalara neden olmuş, bu olaylar Humeyni’nin halk arasında daha geniş bir destek bulmasına zemin hazırlamıştır.

Sonrası
Beyaz Devrim ve beraberinde getirdiği reformların en dikkat çekici sonuçlarından biri, Ruhullah Humeyni'nin giderek artan popülaritesiydi. Reformların uygulanışı ve hükümetle ilgili yolsuzluk algısının güçlenmesi, Humeyni'yi Şah'a karşı güçlü bir muhalif konuma taşımıştı. Bu dönemde Humeyni'nin siyasi ve dini söylemleri, özellikle reformlara tepki gösteren kesimler arasında geniş bir yankı buldu. Din adamlarının saygın bir üyesi olarak öne çıkan Humeyni, Şah'a karşı açık bir duruş sergileyerek, muhalefetin bir sembolü haline geldi.

Uzun Vadeli Sonuçlar
Beyaz Devrim, İran’ın ekonomik ve teknolojik kalkınmasına katkı sağlamış olsa da toprak reformlarının bazı alanlarda istenilen başarıyı elde edememesi ve demokratik reformların yetersiz kalması, bu kalkınmanın toplumsal tabanda tam anlamıyla kabul görmemesine yol açtı. Din adamları ve toprak sahibi elitlerin devrime karşı güçlü tepkisi, bu reform sürecinin siyasi sonuçlarını derinleştirdi. Tüm bu etkenler, nihayetinde Şah'ın iktidarının zayıflamasına ve 1979 İran Devrimi'ne zemin hazırladı.

Kaynakça
Kaynak Dizini
Dış Bağlantılar