Feda (satranç)

Feda, bir oyuncunun taktik veya stratejik avantaj sağlamak amacıyla satranç taşlarından birini kasıtlı olarak rakibine vermesi anlamına gelir. Genellikle satrançta feda hamlesi, oyuncunun rakibini zor bir duruma düşürme ya da pozisyonel üstünlük elde etme amacını gerçekleştirmek adına yapılır. Bu hamle, genelde bir avantaj sağlamak için kullanılır.

Satrançta şah haricindeki her taş feda edilebilir. Oyuncular genellikle taş kaybından kaçanırken, taş fedası genellikle beklenmedik hamleler yaratabilir ve bu da rakibi şaşırtabilir. Oyuncu, taş feda etmeye karar vermeden önce bu takasın doğruluğunu hesaplamaya çalışırken zaman kaybedebilir; aynı şekilde rakip de bu hamleyi karşılamaya çalışırken süre baskısı altına girebilir. Özellikle vezir gibi değerli taşların veya birden fazla taşın bilinçli bir şekilde verilmesi oyuna beklenmedik bir boyut katabilir. Bu tür yaratıcı ve etkili hamleler içeren oyunlar, satranç dünyasında "güzel oyun" kategorisinde değerlendirilmektedir.

Feda tipleri
Gerçek feda ve Sahte feda
Rudolf Spielmann, fedaları gerçek ve sahte fedalar olarak ikiye ayırmıştır.

Gerçek feda, fedayı yapan oyuncunun uzun bir süre oyuna daha az taşla veya puanla devam ettiği durumu ifade eder. Bu durumda oyuncu, fedanın karşılığında dinamik, konumsal ya da maddi olmayan avantajlar elde etmeye çalışır. Ancak bu tür fedalar, taş eksikliği nedeniyle oyunu kaybetme riskini de beraberinde getirir. Bu riskli durumlar nedeniyle bu tür fedalar "spekülatif fedalar" olarak da adlandırılır.

Sahte feda ise oyuncunun kısa süre içinde verdiği taşa eşdeğer veya daha değerli bir taş kazandığı ya da rakibini mat ettiği durumu ifade eder. Matla sonuçlanan sahte fedalar, sözde feda olarakta bilinmektedir. Sahte fedada, oyuncu kısa sürede kaybettiği taşın karşılığını alırken, gerçek fedada bu kazanım hemenaların ğörülmeyebilir.

Gerçek fedaların amaçları
Şaha saldırmak
Oyuncu, rakip şah üzerinde saldırı başlatmak amacıyla bir piyon veya taş feda edebilir. Bunun nedenleri şunlar olabilir:
Rakip şahın etrafında açık hatlar oluşturmak.
Şah kanadında alan avantajı elde etmek.
Rakip şahı koruyan piyonları ortadan kaldırmak.
Rakip şahı kıstırmaya çalışmak.

Rakip oyuncu bu saldırıdan kurtulamazsa, genellikle oyunu kaybeder. Bu duruma örnek olarak Yunan hediyesi fedası gösterilebilir.

Gelişimi Hızlandırmak
Oyuncu, taşlarını daha hızlı geliştirmek amacıyla açılışta bir piyonu feda edebilir. Bu stratejiye Gambit denir. Rakip oyuncu, elde ettiği materyal avantajını genellikle, fedayı yapan taraf şah kanadında konumsal üstünlük kurmadan önce iade eder.

Stratejik / Durumsal Avantaj Kazanmak
Gerçek fedanın amacı, durumsal ya da stratejik bir avantaj elde etmektir. Bu fedalar, açık bir hattı veya çaprazı ele geçirmek, rakibin piyon yapısında zayıflık yaratmak ya da bir abluka veya pozisyon olarak üstünlük elde etmek amacıyla yapılabilir. Bu tür fedalar derin bir stratejik anlayış gerektirir ve genellikle gerçekleştirilmesi zor hamlelerdir.

Sahte fedanın amaçları:
1.Mat etmek

Fedanın en önemli faydalarından biri rakibi mat etme fırsatı vermesidir. Satrançtaki en önemli amaç mat etmek olduğu için, başarılı bir mat atağında maddi kaybı göze almak hiç önemli değildir. Matla sonuçlanan eler ar ve sıklıkla şah çekmeler rakibi mecburi hamleler yapmaya zorlar.

2.Kayıptan korunmak

Diğer amaç oyunu kaybetmekten kurtulmaktır. Feda aşağıdaki nedenlerden dolayı da yapılabilir:

Oyunun pat veya sürekli şahla bitmesine mecbur bırakmak,

veya bütün taşların birbirini koruduğu, hiçbir taşın alınamadığı pozisyonu oluşturmak

veya oyunun berabere bitmesini sağlamak

veya daha fazla maddi kaybı önlemek.

3.Maddi kazanç elde etmek

Feda maddi kazanç elde etmeyle sonuçlanacak bir kombinezonu başlatabilir. Piyon terfisi ile sonuçlanan feda bu duruma örnek teşkil etmektedir.

4.Oyunu sadeleştirmek

Feda, kısa vadede maddi kayıpla sonuçlansa bile fedayı yapan zaten öndeyse, taitleştirerek o pozisyonu basitleştirerek bu durumdan avantaj sağlamaktadır. Maddi açıdan önde olan oyuncu böylece rakibin etkili taşından kurtulmayı başarır.

Taktiksel sahte fedalar fedanın yapıldığı mekanizmaya göre sınıflandırılabilir. Bazı fedalar birden fazla sınıfa dahil olabilir.

Saptırma fedaları, amacı rakip taşı görevlendaktıriği kareden uzaklaştırmaktır.
Yıkıcı fedalar, taktik olarak önemli ama daha düşük değerde bir taşı saf dışı bırakmak amacıyla yapılmaktadır. Böylece feda yapan taraf aldığı taşın kontrol ettiği karelerin kontrolünü ele geçirmektedir.
Mıknatıs fedası yıkıcı fedaya benzemektedir, fakat burada amaç rakip taşı önemli kareden uzaklaştırmaktan çok, o taşı taktik açıdan zayıf bir kareye yönlendirmektir.
Tasfiye fedası. Fedayı yapanın amacı feda edilen taşın bulunduğu kareyi boşaltmaktır. Böylece kendi taşları için bir açık hat yaratmış olmakta veya daha faydalı bir başka taşı söz konusu kareye yerleştirmektedir.
Tempo fedası. Fedayı yapan taraf rakibinin taş kazanmasını engellemek için zaman kaybetmekten kaçınmayı amaçlamaktadır. Böylece buradan tasarruf edilen zaman rakip Şaha saldırı veya geçer piyonu destekleme gibi daha faydalı hamleler için kullanılabilmektedir.
İntihar fedası (saldırısı) .Fedayı yapan taraf geride kalan taşlarından kurtulmak için bu fedayı yapmaktadır. Böylece bulunduğu kötü pozisyondan pat yoluyla kurtulmayı amaçlamaktadır.

Diğer feda tipleri
Zorunlu feda - zorunlu olmayan feda
Fedaları sınıflandırmanın bir diğer yolu zorunlu ve zorunlu olmayanlardır. Zorunlu olan feda, rakibe fedayı kabul etmekten başka seçenek bırakmayan fedadır. Zorunlu olmayan fedalar ise rakibe tercih etme hakkı vermektedir. Yaygın yapılan hata zarar görmeden güvenli bir şekilde fedayı kabul etmemektir.

Örnekler
Saptırma fedası
Aronian - Svidler, 2006
Diyagramda GM (Büyükusta) Levon Aronian hatalı bir şekilde 24.exd4?? oynadı ve Siyah'ın kalesine e hattını açtı. Svidler 24. ... Ke1+! oynadı. Aronian terk etti çünkü Siyah'ın hamlesi, Beyaz'ı 25.Kxe1 (veya 25.Vf1 Vxf1# ) oynamaya mecbur bırakıyordu. Bu hamleden sonra Beyaz savunmasız kalan vezirini kaybetti.

Bu tip feda İngilizcede "Hook and Ladder Trick" (Kancalı merdiven hilesi) olarak da isimlendirilebilir: Beyaz vezir tehlikeli bir yerde (benzetmede merdivenin tepesinde) iken kale onu desteklemek için arkasındadır.

İntihar fedası
Evans - Reshevsky, 1963

Siyah 1. ... Vxg3? oynadı ve 2. Vg8+! hamlesi ile Beyaz beraberliği sağladı. 2.Vg8+ Şxg8 (Siyah başka bir hamle yaparsa mat olur) 3.Kxg7+! ile Beyaz 7. sırada sürekli şah çekmeyi amaçlamaktaydı. Siyah kaleyi alsaydı oyun pat olacaktı.

Evans'ın bu kurtuluşu "Yüzyılın Hilesi" olarak bilinmektedir. Beyaz kale bu durumda olarak isimlendirilmiştir.

Zorlayıcı olmayan feda
Najdorf - Reshevsky, 1952

Bu durumda Reshevsky fedaya maruz kalmıştı. Beyaz h4 oynamıştı. Eğer Siyah, atı alsaydı h7 deki mat tehdidini önleyen f6 karesindeki atını kaybedecekti. Bu nedenle yemi reddedip, Beyaz atı almadan oyuna devam etti.

Durumsal feda
Spassky - Tal, 1971

Bu oyunda Siyah 14.... d4! 15. Axd4 Ad5 oynadı. Piyon fedası karşılığında, Siyah bir yarı-açık hat, bir diyagonal, d5 de bir ileri karakol (kuvvetli kare) ve Beyaza sorun yaratacak geri kamış bir d3 piyonu elde etti. Oyun neticede berabere bitti.

Mat amaçlı feda
Bu örnek Beyaz tarafından yapılan fil fedasını göstermektedir. Beyaz 2 hamlede mata zorlamaktadır.

1.Fg6+ hxg6 2.Vxg6#

Vezir fedası ile boğmaca matı
McConnell - Morphy, 1849

Bu pozisyonda, Siyah 22...Vg1+ hamlesi ile Beyazı 23.Kxg1 oynayarak kalesi ile Siyah veziri almaya zorlamaktadır. Şah, h3' deki at koruduğu için, veziri alamaz. Kale f hattını koruma görevinden uzaklaştırılarak şahı hareketsiz bırakacak bir konuma gitmeye zorlanmaktadır. Sonraki hamlede at boğmaca matını yapar.

23... Af2#

Ayrıca bakınız
Vezir fedası