Başkale, Şavşat

Başkale (Gürcüce: წეფთა Tzepta), tarihsel Şavşeti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Günümüzde Başkale adıyla Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı Eskikale (eski adı Ustamisi) köyünün bir mahallesidir.

Tarihçe
Tzepta (წეფთა), bir tür sarmaşık olan Lazca “tzepa” (წეფა) kelimesinden türemiş olabilir. Bu durumda Tzepta, "sarmaşıklar" veya "sarmaşık tepe" anlamına gelir.

Tzepta’nın bulunduğu Şavşeti, tarihsel Gürcistan’ı oluşturan bölgelerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Osmanlı dönemi öncesinde Tzepta'nın köklü bir tarihi olduğu kaynaklardan anlaşılmaktadır. 8-11. yüzyılda geçen olayların anlatıldığı anonim Gürcü tarihi Moktsevai Kartlisa, Gürcü tarihçi ve coğrafyacı Vahuşti’nin Gürcistan Krallığı’nın Tarihi gibi yapıtlarda Tzepta Kalesi’den söz edilmiştir. 998 yılında III. Davit Kurapalati’ye yenilen III. Bagrat’ın (975-1014) babası Gurgen bu kaleye sığınmıştır. 1028’de Gürcü aznaurlar Kral IV. Bagrat’a (1027-1072) ihanet edip Tzepta Kalesi’ni Bizans’a teslim etmiştir. Tzepta Kalesi ve Kale Kilisesi Gürcü Krallığı döneminden kalmıştır.

Tzepta, Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi tahsil etme amacıyla 1835 yılında sadece erkek nüfusunu tespit ettiği sırada Çıldır Eyaleti’ne bağlı Satlel (Şavşat) sancağının köylerinden biriydi. Küçük bir yerleşim olan köyde bu sırada 4 hanede 14 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Tzepta köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 28 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Söz konusu nüfus defterinde Tzepta Osmanlı idaresince “Zebta” adıyla kaydedilmiştir.

Tzepta, 93 Harbi’nin (1877-1878) ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından savaş tazminatı kapsamında Rusya’ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 tarihli nüfus sayımında “Tsepta” (Цепта) olarak kaydettiği yerleşim, Artvin sancağının Şavşet-İmerhevi kazasında (uçastok) yer alıyordu. Bu kazaya bağlı Çihori nahiyesinin beş köyünden biriydi. Tzepta köyünde, 31’i erkek ve 29’u kadın olmak üzere, 5 hanede 60 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu.

Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, 1893 yılında “Tzeptisdziri” (წეფთის ძირი) olarak söz ettiği yerleşim yerinden Rus idaresi sırasında 15 hanenin Osmanlı ülkesine göç ettiğini yazmıştır. Aynı dönemde bir başka kaynakta “Tzeptisbari” (წეფთის ბარი) olarak söz ettiği köyde 20 hanenin yaşadığını ve köyde Gürcüce konuşulduğunu belirtmiştir. Çiçinadze Hozabari ve Tzepta köylerini karıştırmış olmalıdır. Nitekim 1904 yılında Şavşeti ve Klarceti bölgelerini gezen Nikolay Marr da Tzeptibari ile Hozabari / Hozabavri yer adlarını karıştırmıştır.

Tzepta köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Bu durum, 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya tarafından da kabul edildi. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında, 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca Tzepta Türkiye'ye bırakıldı.

Tzepta, 1922 nüfus cetvelinde ayrı bir köy olarak geçmemektedir. Bununla birlikte 1925 yılında ayrı bir köy olarak Zebta (زبطە) adıyla geçen bu yerleşimin adı Baş Kale olarak değiştirilmiştir. Ertesi yıl köyde 13 hanede 116 kişi tespit edilmiştir. Baş Kale (باش قلعە) köyü 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetinin Şavşat kazasına bağı İmerhevi nahiyesinin köylerinden biriydi. Daha sonra ayrı köy olarak kayıtlarda geçmeyen Başkale’nin bu tarihten bir süre sonra Eskikale köyüne bir mahalle olarak bağlandığı anlaşılmaktadır.

Başkale’de içinde tek nefli kilisenin bulunduğu Tzepta Kalesi Gürcü Krallığı döneminden kalmış, köyde ayrıca 2004 yılında “Hevğele” (ხევღელე) olarak adlandırılan yerde eski bir manastırın varlığı tespit edilmiştir.

Kaynakça