Ebussuud Efendi

Mehmed Ebussuud Efendi (d. 30 Aralık 1490 - ö. 23 Ağustos 1574) veya Hoca Çelebi, Hanefi Mâtürîdî Osmanlı hukukçusu ve Kur'an müfessiridir. 1533'ten 1537'ye kadar İstanbul Kadısı, 1537'den 1545'e kadar Rumeli Kazaskeri ve 1545'ten 1574'e kadar Osmanlı Şeyhülislamı olarak görev yaptı. Ailesinin İskilip yakınlarındaki İmâd köyünden gelmesi nedeniyle "El-İmâdî" olarak da anılmaktadır.

Ebussuud, İskilipli Şeyh Muhiddin Muhammed Efendi'nin oğludur. Şeyh Yavsî'nin oğludur ve anne tarafından da Ali Kuşçu'nun torunudur.

1533'te İstanbul kadılığı görevine atandı; sonra Bursa kadılığına geçti ve 1537'de Rumeli kazaskerliği görevi verildi. Sultan I. Süleyman devrinde 1545 tarihinde Şeyhülislamlığa getirildi. Başarılı olduğu için Sultan I. Süleyman'in ölümünden sonra, II. Selim devrinde de görevini sürdürdü.

Bu sultanlarla birlikte çalışarak verdiği fetvalarla I. Süleyman'ın Yezidilere karşı hareketlerini ve II. Selim'in Kıbrıs seferini destekleyen fetvalar verdi. Verdiği fetvaların arasında enteresan olarak Karagöz oyunları gösterileri ve o zaman yeni olarak Osmanlı ülkesine girmekte olan kahve içilmesi konuları bulunmaktadır. Aynı zamanda Ebussuud Efendi'nin bazı şairlere düşmanlığı da bilinmektedir.O dönem verdiği fetva ile şair Yunus Emre'yi kafir ilan etti ve Yunus Emre'nin şiirlerini okuyanların öldürülmesi gerektiğini savundu. Ebussuud Efendi'ye göre Yunus Emre'nin 'Cennet cennet dedikleri, bir ev ile birkaç huri / İsteyene ver sen onu, bana seni gerek seni.'şathiyesini okumak idam edilmeyi göze almak demekti. Aynı dönem çokça okunan Sadi Şirazi'nin de şiirlerini eleştirmiştir.

Ebusuud Efendi 23 Ağustos 1574'te öldü.



Eserleri
Bilinen 22 adet eseri ile çeşitli risaleleri vardır. "İrşadü’l-Aklu’s-Selim Mezaye’l-Kitabü’l-Kerim" adlı tefsiri alanında en önemli eserlerden kabul edilir. Bazı eserleri aşağıdaki gibidir:

Tefsir
İrşadü’l-Aklu’s-Selim Mezaye’l-Kitabü’l-Kerim (Arapça tefsir)
Maâk'dü t-tarrâffi evveli sureti'l-Feth minel-Keşşâf
Tefsirü sureti'I-Furtan
Tef sini sureti'I Müminin
Risale fi bahsi imâni'l-Firavn

Hukuk
Fetavayı Ebussuud Efendi
Kanunname-i Ali Osmani (Fatih devrine adını veren kanun)
Maruzaat (çeşitli fıkhî ve ameli hükümler)
Arâzî-yi Harâcıyye ve Oşriy-ye Hacında Kanun ve Fetvalar
Risale fi vakfı'I-men kül ve'n-nufçûd
Bidâ’atü’l-Kâdî li-İhtiyâcihî fil-Müstakbel ve’l-Mâzî
Fetâvâ Kâtiblerine Tenbih
el-Fetva’l-Müteallika bi-Beyâni’l-Vakti’l-Mutebere li’l-Hasâd ve İstihkâki’l-Gallât
Gamezâtü’l-Melîh fî Evveli Mebâhisi Kasri’l-âmm mine’t-Telvîh
Sevâkibu’l-Enzâr fî Evâili Menâri’l-Envâr
Hasmü’l-Hilâf fi’l-Mesh ale’l-Hifâf
Risale fî Vakfi’l-Arâzî ve Ba’zi Ahkami’l-Vakf
Risale fî Tescîli’l-Evkâf
Risale fî Vakfi’t-Tâvahîn ale’l-Arzi’l-Mevkûfe li’l-Gayr
Öşür Hakkında Risale

Dil ve edebiyat
Calatüt-ı Ebussuud (Gala-tât-ı Avam)
el-Kasîdetü'l-mîmiyye
el-Kasâidü'l-Arabiyye
Kasîde fi Risâi’s-Sultân Süleymân
Münşeat-ı Ebussuud
Galatat (yanlış kullanılan kelimeler)
Kaside-i Mimiyye (Arapça şiir)
Sevâkibü’l-Enzâr fi Evâili’l-Menâr
Ğamazâtu’l-Melih
Sevâkibü’l-Enzâr fi Evâili Menâri’l-Envâr fi’l-Usûl

Akaid
Risale fi beyanı'I -kaza ve'l-kader

Çeşitli
Risale li-ecli'ttaûn
Duânâme-ı Ebussuûd (Duaname yalın bir dil ile yazılmış dualar ve hadisler)
Risale fi ediyeti'l-me'sûre
Risale-i Mergûbe
Mecmua-ı Deavât

Popüler kültürdeki yeri
2011 yapımı Muhteşem Yüzyıl adlı dizide Tuncel Kurtiz tarafından (ölümüne kadar) canlandırıldı.

Kaynakça
İbrahim Peçevî (Haz. Bekir Sıtkı Baykal), (1981) Peçevi Tarihi, Cilt:1, Ankara:T.C. Kültür Bakanlığı, say. 2.,
İsmail Hâmi Danişmend, (1971) Osmanlı Devlet Erkânı, İstanbul: Türkiye Yayınevi, say. 114. ISBN

Dış bağlantılar
Ebussuud'un fetvaları