1961 Suriye askerî darbesi

1961 Suriye askerî darbesi, Suriye Ordusu subaylarının 28 Eylül 1961'de Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin dağılması ve bağımsız bir Suriye Cumhuriyeti'nin restorasyonu ile sonuçlanan bir ayaklanmasıydı.

Ordu tüm güce sahipken ülkeyi doğrudan yönetmemeyi seçti ve bunun yerine ayrılıkçı bir hükûmeti kurmak için ülkeyi eski Suriye Cumhuriyeti'nin geleneksel siyasi partilerinden politikacılara emanet etti. Restore edilen ülke, Suriye Cumhuriyeti'nin devamıydı, ancak Nasırcıların ve Arap milliyetçilerinin etkisiyle yeni bir isim aldı ve adı Suriye Arap Cumhuriyeti oldu. Ordu içi mücadeleler hükûmet politikasını etkilediğinden, restore edilen rejim kırılgan ve kaotikti. Gelenekçi muhafazakar politikacılar, 8 Mart 1963 Darbesi'yle eski düzeni ortadan kaldıran radikalleşmiş orduyla giderek daha fazla temas halindeydiler.

BAC ile Suriye memnuniyetsizliği
Mısır ile birleşmeye yönelik acele ve açıkça coşkulu kararın ardından Suriyeliler, Suriye'nin geleneksel siyasetini ve ekonomisini giderek daha fazla tahrip eden çok merkezi, otokratik bir askeri diktatörlüğe katıldıklarının farkına vardılar. Aslında bu dönemde Suriye yoktu. Suriye, BAC'nin Kuzey Bölgesi idi.

Siyasi partiler feshedildi. İlk tasfiye edilenler komünistler oldu. Baas Partisi, birliğin savunucusu ve Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır'ın en doğal siyasi müttefiki olmasına rağmen 1959-1960 döneminde nüfuz pozisyonlarından uzaklaştırıldı. Suriyeli subaylar, daha önceki güvenli konumlarında kendilerini tehdit altında hissettiler. Yüzlerce Suriyeli subay ya uzak Mısır'da görevlendirildi ya da emekliliğe gönderildi. Yerlerine Mısırlı yöneticiler ve subaylar getirildi. Suriye, Abdülhamid es-Serrac'ın gizli polisi tarafından yönetiliyordu.

Ekonomi
1961'in ilk aylarında Suriye ekonomisi üzerindeki devlet kontrolü büyük ölçüde artırıldı. Suriye Merkez Bankası başkanı Ocak ayı sonunda istifa etti ve millileştirmenin ve planlanan para biriminin birleştirilmesinin tehlikeleri konusunda uyarıda bulundu (Mısır ve Suriye'nin hâlâ kendi para birimleri vardı). 5 Şubat'ta döviz kontrolü getirildi, tüm döviz mevduatları donduruldu ve Suriye'den 100 Suriye kuruşunun üzerinde döviz ihracatı yasaklandı. Resmi amaç, döviz rezervlerini artırmak ve sermaye kaçışını önlemekti, gerçekte ise sermaye ülkeden kaçmaya başlayınca tam tersi gerçekleşti. 10 Şubat'ta mevcut ithalat lisansları iptal edildi ve ithalatçılar yenileri için yeniden başvurmak zorunda kaldılar. 4 Mart'ta tüm bankaların BAC Arap vatandaşlarına ait anonim şirketler haline gelmesi gerekiyordu. O sıralar Suriye'de faaliyet gösteren 16 bankanın 6'sı BAC-Araplara, 6'sı BAC dışı Araplara ve 7'si Arap olmayanlara aitti.

20 Şubat'tan 8 Mart 1961'e kadar Nasır - Suriye'ye beşinci ve son ziyareti - liberal ekonomiyi kınayan ve daha sosyalist, devlet kontrollü bir modeli teşvik eden konuşmalar yaptı. Ayrıca, hâlâ büyük ölçüde tarım yapılan ülkede daha fazla fabrika ve endüstriyel altyapının geliştirileceğine söz verdi.

Temmuz ayı başında hükûmet, Suriye'yi üç yıldır etkisi altına alan şiddetli kuraklığın yol açtığı gıda ve et sıkıntısını gidermek amacıyla depolardaki tahıla el koydu ve büyükbaş hayvan ithalatını arttırdığını açıkladı.

Temmuz 1961'de Nasır, endüstrilerin çoğunu kamulaştıran, tarım reformunu sertleştiren, çalışanların yönetime katılımını ve kar paylaşımı haklarını getiren bir dizi yasayı teşvik ederek ikinci (sosyal) devrimini ilan etti. Nasır için her zamanki gibi bu yasalar önceden tartışılmadı. Suriyeli elitler her şeylerini kaybetmek üzere olduklarının farkına varmışlardı. Bu durum ordu subayları arasında artan memnuniyetsizlikle birleşti.

Bölgesel hükûmetin kaldırılması
16 Ağustos'ta, 1958'den beri Suriye'nin bölgesel hükûmeti olan Kuzey Yürütme Konseyi lağvedildi ve tüm yürütme gücü Kahire'de toplandı. Suriyeli yöneticiler Kahire'ye nakledildi ve birleşik hükûmette görevler verildi. 30 Ağustos'ta Kuzey Bölgesi, Nasır tarafından atanan ve içişleri bakanına karşı sorumlu valilerle birlikte 11 valiliğe bölündü. Suriye sadece başka bir Mısır vilayeti haline gelmişti.

Serrac krizi
Abdülhamid es-Serrac, Suriye'de gerçek güce sahip son Suriyeli idi. Kuzey Yürütme Konseyi başkanı, iktidardaki Ulusal Birlik'in yerel şubesinin genel sekreteri, Suriye içişleri bakanı ve uzun süredir gizli polis başkanıydı.

Haziran 1961'de Nasır, Serrac'a yerel yönetimi tasfiye etme planını anlatmıştı. Onu iktidardan uzaklaştırmanın bir yolu olarak, 17 Ağustos 1961'de Serrac, BAC'nin içişlerinden sorumlu başkan yardımcılarından biri yapıldı ve Kahire'ye taşındı. 13 Ağustos'ta Nasır, sırdaşı Abdülhakim Amir'i (genel müfettiş rolünde) Şam'da kontrolü ele geçirmesi için gönderdi. 26 Ağustos'ta Amir ve Serrac, hükûmet toplantısı için Kahire'ye gittiler. 15 Eylül'de Serrac Şam'a döndü ve 16 Eylül'de Kuzey bölgesinin Ulusal Birlik Yürütme Komitesi toplantısını düzenledi. O gün, darbenin planlanmasında yer almayan bir Dürzi olan Tümgeneral Abdülkerim Zahreddin ordunun başkomutanlığına atandı. Kendisi uzlaşmacı biriydi ve 8 Mart 1963 Darbesi'ne kadar görevde kaldı. Restore edilen cumhuriyet, eski Suriye Cumhuriyeti'nin bayrağını ve marşını korudu, ancak adını Suriye Arap Cumhuriyeti olarak değiştirdi (Arap milliyetçi davasına bağlılığını göstermek için).

Nasır, 5 Ekim'de yaptığı konuşmada Suriye'nin ayrıldığı gerçeğini kabul etti ve Suriye'nin 29 Ekim'de yeniden katıldığı BM ve Arap Birliği'ne yenilenen üyeliğini engellemeyeceğini söyledi. Ancak bu, Nasır'ın yeni rejime karşı dostça davranacağı anlamına gelmiyordu. Mısır-Suriye propaganda savaşları ekim ayında Mısır'ın Suriyeli politikacıları “kapitalist, gerici ve feodalist” olarak adlandırmasıyla başladı. Suriyeliler, BAC polis devletinin diktatörce doğası hakkında konuşmak yerine Arap birliğine karşı gerici, batılı ajanlar ve hain olmadıklarını sürekli olarak ifade etmek zorunda kaldılar.

SKYADK'nin Zehir el-Din'i atamasının ardından onun adı altında yeni tebliğler yayınlandı. Ordu komutanları, cumhurbaşkanı ve hükûmeti denetleyen beş kilit bakandan oluşan yeni bir Milli Güvenlik Kurulu kuruldu. Bu sistem, ayrılıkçı rejimin istikrarsızlığının kaynağıydı. Parlamento ve hükûmet büyük ölçüde geleneksel, sağ merkez politikacılardan oluşurken; ordu, yoksulların koşullarını iyileştirmeyi ve devlet kontrollü bir ekonomi yaratmayı amaçlayan BAC dönemi sosyalist reformlarının ve kazanımlarının çoğunu elinde tutmak ve uygulamak istedi. Ordu demokrat değildi, daha ziyade BAC tarzı tek parti askeri yönetiminin yerel versiyonunu uygulamak istedi.

Abdülkerim en-Nehlevi, sivil hükûmet üzerinde sürekli ordu kontrolü için bir araç olarak hizmet eden bir Ulusal Güvenlik Konseyi kurdu. BAC dönemi siyasi ve bireysel özgürlükler üzerindeki kısıtlamalar korunmuştur. Siyasi partiler hala yasaktı ve medya üzerindeki kontrol korundu. BAC rejimi altında görevlerinden alınanlar, görevlerine iade edilmedi. Geleneksel iç çatışma ve istikrarsızlık yeniden başladı. Bu, ana darbe liderlerinin farklı siyasi eğilimleri ve ayrıca (geniş aileleri aracılığıyla) ticari çıkarları olması gerçeğiyle desteklendi. El-Kuzbari zaten Kasım 1961'de ve el-Hüseyni Ocak 1962'de tutuklandı.

Geleneksel partiler restore edilen Suriye'yi tamamen desteklerken, Baas partisi bu konuda bölündü. Ekrem el-Havrani ve sosyalistleri BAC'ye karşıyken, hem kurucular Mişel Eflak hem de Selahaddin el-Bitar kafa karıştırıcı sinyaller gönderdi. Eflak, ayrılmayı desteklemeyi reddetti, el-Bitar ise başlangıçta bunu destekledi, ancak partinin baskısı altında desteğini geri çekti. İllerdeki birçok parti üyesi, BAC döneminde partiyi ayakta tutmuştu ve parti üyelerine danışmadan Baas partisinin feshedildiğini ilan eden Eflak'a karşıydı. Bu karışıklık dönemi, Baas Askeri Komitesi'nin hedeflerine ulaşma kararlılığını artırdı.

Yeni anayasa hazırlanırken ve henüz onaylanmazken 1950 Anayasası yürürlükteydi. 17 Ekim'de Suriye, ekonominin büyük sektörlerini kamulaştıran temmuz yasalarını kaldırdı.

Aralık seçimlerinin ardından Halk Partisi liderleri Maaruf el-Davalibi ve Nazım al-Kudsi sırasıyla başbakan ve cumhurbaşkanı oldular. Me'mun el-Kuzbari meclis başkanlığına seçildi.

Darbeden sonraki ilk aylarda hükûmet, önde gelen ordu pozisyonlarındaki darbe destekçilerinin sayısını azaltmayı ve aynı zamanda BAC sosyalist yasalarını ve düzenlemelerini azaltmayı başardı. Mısır'ın müttefiki SSCB ile güçlü ilişkiler sürdürmek yerine Batı Almanya ve Irak ile daha iyi ilişkiler kuruldu. 16 Mart 1962'de Cumhurbaşkanı Nazım el-Kudsi, Irak Başbakanı Abdülkerim Kasım ile görüştü.

1962 baharında, tam demokratik özgürlüklerin restorasyonu için parlamentodaki baskı arttı. Meclis, el-Davalibi'nin istifasını, tüm özgürlüklerin iade edilmesini ve Ulusal Birlik Hükûmeti'nin kurulmasını istedi. El-Davalibi 27 Mart'ta istifa etti.

28 Mart ile 2 Nisan 1962 arasında Suriye, darbeler ve karşı darbelerle sarsıldı. İlk girişim, güçleri artık Baasçıları ve Nasırcıları içeren Abdülkerim en-Nehlevi tarafından yapıldı. Orduda ve hükûmette kaybettiği nüfuzunu yeniden kazanmak istiyordu. En-Nehlevi'nin güçleri hükûmet üyelerini tutukladı ve parlamentoyu feshetti, ardından Cumhurbaşkanı el-Kudsi protesto için istifa etti.

1 Nisan 1962'de ordu komutanı Abdülkerim Zahreddin, Humus'ta tüm ordu grupları arasında gizli bir uzlaşmaya varılan görüşmelerde bulundu:

Hem Nehlevi, hem Elvan hem de önde gelen destekçileri sürgüne gönderildi.
Başkan el-Kudsi ve sivil hükûmet göreve iade edildi.
Yakın zamanda yeni seçimler ve Mısır'la birlik konusunda referandum yapılacaktı.
Ordu safları, Nasırcıların paylarına düşen mevkileri alabilmeleri için yeniden düzenlenecekti.
BAC'nin toprak reformu ve kamulaştırma politikaları yeniden uygulanacak.
Casim'in Halep garnizonunun bu anlaşmalara uyması sağlanacaktı.

Suriye Ordusu siyasi, bölgesel ve dini hatlar boyunca bölünmüştü, ancak hükûmet üzerindeki kontrolü elinde tutmak, tam bir demokrasiye dönüşü engellemek ve daha sosyalist bir gelişme seyrine devam etmek arzusunda birleşti.

3 Nisan'da bir grup isyancı subay İsviçre'ye sürüldü. 4 Nisan'da Abdülkerim Zahreddin saflarda yeni atamalar yaptı. 13 Nisan'da Başkan el-Kudsi görevine yeniden başladı. 16 Nisan'da Dr. Beşir el-Azma liderliğindeki yeni bir teknokrat hükûmeti göreve başladı. Abdülkerim Zahreddin yeni savunma bakanı oldu. Bu hükûmet, büyük işletmelerin, bankaların kamulaştırılmasını ve toprak reformunu yeniden başlattı.

Bu arada Nasırcılar ve Baasçılar, Mısır'ın desteğiyle, 28 Temmuz 1962'de gerçekleşecek olan, ancak hükûmet tarafından keşfedilip bastırılan BAC'nin restorasyonu için başka bir darbe planladılar. Suriye, Arap Birliği'nin konuyu incelemesini talep etti ve bir toplantıda Mısır'ı Suriye'yi ilhak etmeyi istemekle suçladı. Mısır heyeti toplantıdan ayrıldı ve Suriye'nin Arap Birliği'ne katılımını bir yıl süreyle askıya aldı.

17 Eylül'de Halid el-Azm liderliğindeki yeni bir Ulusal Birlik Hükûmeti göreve başladı ve parlamento feshedildi. Yeni hükûmet, sosyalist politikaları uygulamaya ve tam demokratik özgürlükleri yeniden tesis etmeye başladı. Olağanüstü hal 22 Aralık 1962'de kaldırıldı. Yeni özgürlüklerden yararlanan Abdülkerim el-Hahlavi, Suriye'ye döndü ve orduya iade edilmesini istedi. Ordudaki entrikalar ve komplolar devam etti ve sonunda Baas Askeri Komitesinden genç subaylar tarafından düzenlenen 8 Mart 1963 Darbesi'ne yol açtı.

Kaynakça