text:
κάποια δυσαναλογία. Ο Tushnetαναγνωρίζει ότι υπάρχουν συστήματα ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων που σχεδιάστηκαν ως ασθενούς τύπου, αλλά ενδέχεται να καταλήξουν σε σύστημα ελέγχου ισχυρού τύπου[44] (ή, αντιθέτως, να επιστρέψουν σε σύστημα κυριαρχίας του κοινοβουλίου). Δεν αποκλείει, τουλάχιστον θεωρητικά, το ενδεχόμενο, ένα σύστημα ελέγχου που έχει σχεδιαστεί ως ισχυρού τύπου να καταλήξει σε σύστημα ελέγχου ασθενούς τύπου[45]. Αποδέχεται επίσης το ενδεχόμενο, συστήματα ελέγχου που σχεδιάστηκαν είτε ως ισχυρού είτε ως ασθενούς τύπου να καταλήξουν σε κάποια μικτή μορφή που θα συνδυάζει στοιχεία και των δύο προτύπων. Υπάρχει όμως ένα ακόμη ενδεχόμενο που φαίνεται να απουσιάζει από τις παραπάνω εναλλακτικές: το ενδεχόμενο, ένα σύστημα να έχει εξαρχής σχεδιαστεί ως μικτό σύστημα που συνδυάζει στοιχεία ελέγχου ισχυρού και ασθενούς τύπου.
 Βεβαίως, η απουσία αυτή μοιάζει δικαιολογημένη. Ο Tushnetβασίζει το πρότυπο του ελέγχου ασθενούς τύπου στα συστήματα εκείνων των χωρών (Η.Β., Καναδάς, Νέα Ζηλανδία) που χαρακτηρίζονταν από την κυριαρχία του κοινοβουλίου, αλλά σε κάποια φάση απέκτησαν καταλόγους δικαιωμάτων και δικαστήρια που ασκούν κάποιου είδους έλεγχο της συμβατότητας των νόμων με τα δικαιώματα αυτά. Από την άλλη, γνωρίζει καλά το σύστημα διάχυτου ελέγχου των ΗΠΑ και τού είναι σαφές ότι αυτή η εκδοχή του αμερικανικού προτύπου κατατάσσεται, μαζί με το ευρωπαϊκό πρότυπο του συγκεντρωτικού ελέγχου, στα συστήματα ελέγχου ισχυρού τύπου.
 Αν υπάρχει κάποιο κενό στο σχήμα του Tushnet, αυτό θα πρέπει να το αναζητήσουμε σε ένα σύστημα διάχυτου ελέγχου που να διαφέρει από εκείνο των ΗΠΑ, ιδίως ένα σύστημα όπου απουσιάζει ένα ισχυρό ανώτατο δικαστήριο του οποίου οι αποφάσεις να θεωρείται ότι «οριστικοποιούν» τη συνταγματική ερμηνεία. Το ερώτημα, επομένως, είναι αν υπάρχει ένα τέτοιο σύστημα και, σε περίπτωση που υπάρχει, αν μπορεί να καταταγεί στα συστήματα ελέγχου ασθενούς τύπου. Νομίζω ότι το ελληνικό σύστημα ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα συστήματος διάχυτου ελέγχου που όμως διαφοροποιείται από το σύστημα των ΗΠΑ κατά το ότι δεν διαθέτει ένα ισχυρό ανώτατο δικαστήριο[46].
 1. Ο ελληνικός συνταγματισμός στη διάκριση μεταξύ ελέγχου ασθενούς και ισχυρού τύπου
 Κατά την παραδοσιακή διάκριση το ελληνικό σύστημα θεωρείται ότι ανήκει καταρχήν στο αμερικανικό πρότυπο του διάχυτου ελέγχου, εμπλουτισμένο με ορισμένα στοιχεία συγκέντρωσης του ελέγχου που τελικά καθιστούν το σύστημα μικτό[47]. Ο ισχυρός συσχετισμός του ελληνικού με το σύστημα των ΗΠΑ οφείλεται ως ένα βαθμό στις εντυπωσιακές ιστορικές αναλογίες που παρουσιάζουν. Όπως στις ΗΠΑ, έτσι και στην Ελλάδα ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων δεν προβλεπόταν ρητά στα συνταγματικά κείμενα και καθιερώθηκε με πρωτοβουλία των ίδιων των δικαστηρίων, στις αρχές και στα τέλη του 19ου αιώνα αντιστοίχως[48]. Οι ιστορικές αναλογίες δεν θα πρέπει ωστόσο να επισκιάζουν τις ουσιώδεις διαφορές των δύο συστημάτων.
 (α) Διαφορές του ελληνικού συστήματος από το σύστημα των ΗΠΑ
 Καταρχάς, μια προφανής διαφοροποίηση του ελληνικού συστήματος είναι ότι σε κάποια φάση της εξέλιξής του ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων τυποποιήθηκε συνταγματικά. Το άρθρο 93 παρ. 4 του ισχύοντος Συντάγματος του 1975 ορίζει ότι τα δικαστήρια (στον πληθυντικό, επομένως κάθε ελληνικό δικαστήριο) υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμο που το περιεχόμενό του είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα[49]. Αυτό συνιστά μια πανηγυρική επιβεβαίωση της υιοθέτησης του προτύπου του διάχυτου


text:
ελέγχου. Ωστόσο, η τυποποίηση έφερε μαζί της τη συνταγματική ρύθμιση, η οποία με τη σειρά της εμπλούτισε, όπως θα δούμε στη συνέχεια, το βασικό πρότυπο με την εισαγωγή θεσμών συγκέντρωσης του ελέγχου. Μια δεύτερη διαφοροποίηση είναι ότι, ενώ αρχικά η Ελλάδα είχε ένα μόνο ανώτατο δικαστήριο, τον Άρειο Πάγο, στη συνέχεια εισήχθη σύστημα διάκρισης των δικαιοδοσιών. Τα ανώτατα δικαστήρια διπλασιάστηκαν το 1929, όταν άρχισε να λειτουργεί το Συμβούλιο της Επικρατείας ως το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο, με τον Άρειο Πάγο να παραμένει το ανώτατο δικαστήριο για τις αστικές και ποινικές υποθέσεις, και τριπλασιάστηκαν με το Σύνταγμα του 1975, όταν το Ελεγκτικό Συνέδριο αναβαθμίστηκε σε ανώτατο δικαστήριο για τις δημοσιονομικές υποθέσεις[50].
 Μια τρίτη –και μάλλον η σημαντικότερη– διαφορά που εξαρχής υπήρχε μεταξύ των δύο συστημάτων είναι ότι η νομική και πολιτική θέση των ελληνικών ανώτατων δικαστηρίων ουδέποτε, ούτε όσο ο Άρειος Πάγος ήταν το μόνο ανώτατο δικαστήριο της χώρας, υπήρξε συγκρίσιμη με εκείνη του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ. Η ελληνική έννομη τάξη συγκαταλέγεται στα συστήματα αστικού δικαίου (civillawsystems), κάτι που έχει κρίσιμες νομικές και πολιτικές συνέπειες. Νομικά, οι αποφάσεις των ελληνικών ανώτατων δικαστηρίων δεν είναι δεσμευτικές με τον τρόπο που είναι στο σύστημα του κοινοδικαίου (commonlaw), όπου ισχύει ο θεσμός του precedent. Πολιτικά, τα ελληνικά ανώτατα δικαστήρια εμφανίζονται σε μεγάλο βαθμό να λειτουργούν σε ένα χώρο στεγανό έναντι της πολιτικής εξουσίας. Σε αντίθεση με ό,τι ισχύει στις ΗΠΑ, τα ελληνικά ανώτατα δικαστήρια δεν επιλέγουν τις υποθέσεις που θα εκδικάσουν[51], αλλά η δικαιοδοσία τους οριοθετείται βάσει αυστηρά καθορισμένων νομικών και συνταγματικών κανόνων. Επίσης, οι δικαστές που τα συγκροτούν δεν επιλέγονται από την πολιτική εξουσία, αλλά είναι επαγγελματίες δικαστές καριέρας που εξελίσσονται στο πλαίσιο της εσωτερικής ιεραρχίας του δικαστικού συστήματος[52]. Με άλλα λόγια, η μεγάλη και κρίσιμη διαφορά του ελληνικού συστήματος σε σχέση με εκείνο των ΗΠΑ είναι ότι στην Ελλάδα δεν υπάρχει ένα ισχυρό ανώτατο δικαστήριο συγκρίσιμο με το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. Παραδόξως, αυτό σημαίνει ότι το ελληνικό σύστημα είναι περισσότερο πιστό στο αμερικανικό πρότυπο του διάχυτου ελέγχου απ’ όσο είναι το σύστημα των ΗΠΑ[53]. Το ελληνικό σύστημα είναι στην πραγματικότητα περισσότερο διάχυτο, αφού από αυτό απουσιάζει ένας ισχυρός θεσμός συγκέντρωσης του ελέγχου του τύπου του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ.
 (β) Μηχανισμοί συγκέντρωσης του ελέγχου στο ελληνικό σύστημα
 Από την άλλη, το ελληνικό σύστημα εμφανίζεται θεσμικά λιγότερο διάχυτο από το σύστημα των ΗΠΑ, δεδομένου ότι το ελληνικό Σύνταγμα προβλέπει ένα θεσμό συγκέντρωσης του ελέγχου, το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο (ΑΕΔ), που, έστω στο περιορισμένο πεδίο δικαιοδοσίας του, προσομοιάζει αρκετά με συνταγματικό δικαστήριο[54]. Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο του άρθρου 100 Συντ. συγκροτείται από τους προέδρους των τριών ανώτατων δικαστηρίων της χώρας (Συμβούλιο της Επικρατείας, Άρειος Πάγος και Ελεγκτικό Συνέδριο), τέσσερις Συμβούλους της Επικρατείας και τέσσερις Αρεοπαγίτες, έχει δηλαδή έντεκα μέλη που είναι τακτικοί ανώτατοι δικαστές, στα οποία, όταν εκδικάζει υποθέσεις συνταγματικότητας, προστίθενται δύο ακόμη μέλη (συνολικά, επομένως, δεκατρία) που είναι καθηγητές νομικής. Μεταξύ των άλλων αρμοδιοτήτων που έχει[55], το ΑΕΔ είναι αρμόδιο για την «άρση της αμφισβήτησης» για την ουσιαστική αντισυνταγματικότητα νόμου, σε περίπτωση που υπάρξουν αντίθετες αποφάσεις ανώτατων δικαστηρίων[56]. Αυτό σημαίνει ότι μια

type: other


text:
υπόθεση συνταγματικότητας τότε μόνο μπορεί να εισαχθεί στο ΑΕΔ, όταν ένα από τα ανώτατα δικαστήρια κρίνει σε κάποια υπόθεση ότι ορισμένος νόμος είναι αντισυνταγματικός, ενώ ένα άλλο ανώτατο δικαστήριο σε άλλη υπόθεση έκρινε ότι ο ίδιος νόμος (για την ακρίβεια, πρέπει να πρόκειται για την ίδια ακριβώς διάταξη) δεν είναι αντίθετος στο Σύνταγμα. Βεβαίως, ενόψει και της κατανομής των υποθέσεων στις διαφορετικές δικαιοδοσίες, οι πιθανότητες να φτάσει μια υπόθεση στο ΑΕΔ είναι μάλλον περιορισμένες[57] και το ίδιο το ΑΕΔ φροντίζει να οριοθετεί πολύ στενά τη δικαιοδοσία του. Από τη στιγμή πάντως που το ζήτημα συνταγματικότητας εισαχθεί στο ΑΕΔ, αυτό ενεργεί ως οιονεί συνταγματικό δικαστήριο. Οι αποφάσεις του είναι δεσμευτικές για όλους, κάτι που σημαίνει ότι, εάν κρίνει αντισυνταγματικό το νόμο, τότε αυτός καθίσταται ανίσχυρος[58], δηλαδή ακυρώνεται. Γι’ αυτό το λόγο, σε αντίθεση με τις αποφάσεις των λοιπών δικαστηρίων, οι αποφάσεις του ΑΕΔ δημοσιεύονται στην επίσημη Εφημερίδα της Κυβερνήσεως[59], όπως και οι νόμοι. Η απόφαση του ΑΕΔ που κηρύσσει αντισυνταγματικότητα είναι μια κλασική «κελσενιανή» απόφαση αρνητικής (καταργητικής) νομοθέτησης. Παρόλα αυτά, η πράγματι συμβολή του ΑΕΔ στη διαμόρφωση της συνταγματικής νομολογίας υπήρξε μάλλον φτωχή. Ο αριθμός των υποθέσεων συνταγματικότητας που έχει εξετάσει είναι πολύ μικρός και ακόμη μικρότερος είναι ο αριθμός των νομοθετικών διατάξεων τις οποίες έκρινε αντισυνταγματικές[60]. Άλλωστε, φιλοδοξία των θεσμικών σχεδιαστών του ΑΕΔ δεν ήταν να ιδρύσουν ένα οιονεί συνταγματικό δικαστήριο, αλλά απλώς ένα μηχανισμό για την αντιμετώπιση αυτού που θεωρήθηκε ως το σημαντικότερο μειονέκτημα του συστήματος διάχυτου ελέγχου: του ενδεχόμενου έκδοσης αντιφατικών αποφάσεων για τη συνταγματικότητα του ίδιου νόμου από δικαστήρια διαφορετικών κλάδων –για τα οποία δεν υφίσταται ο μηχανισμός εναρμόνισης που προσφέρει εντός του κάθε κλάδου η άσκηση ένδικων μέσων. Συνολικά, με το ΑΕΔ εισάγεται στο ελληνικό σύστημα ένα στοιχείο συγκέντρωσης εξαιρετικά μεγάλης έντασης (αφού το ΑΕΔ έχει την εξουσία να ακυρώνει νόμους), αλλά ταυτόχρονα εξαιρετικά μικρού εύρους (αφού είναι πολύ λίγες οι περιπτώσεις που θεμελιώνεται δικαιοδοσία του ΑΕΔ). Πρόκειται, επομένως, για ένα μηχανισμό με αρκετά περιορισμένη αποτελεσματικότητα.
 Υπάρχουν όμως και άλλοι, πέραν του ΑΕΔ, μηχανισμοί συγκέντρωσης του ελέγχου στο ελληνικό σύστημα, ενδεχομένως περισσότερο αποτελεσματικοί. Αυτονόητο στοιχείο συγκέντρωσης του ελέγχου αποτελεί η ιεραρχική δομή της δικαιοσύνης και ιδίως η δικαιοδοσία των ανώτατων δικαστηρίων, τα οποία μπορούν να αναιρούν αποφάσεις των δικαστηρίων της ουσίας, μεταξύ άλλων σε ζητήματα συνταγματικότητας, εναρμονίζοντας με τον τρόπο αυτό τη συνταγματική νομολογία. Αν και τυπικά δεν είναι δεσμευτικές για υποθέσεις πέρα από τις κάθε φορά κρινόμενες, οι αποφάσεις των ανώτατων δικαστηρίων ασκούν πάντως μια σημαντική καθοδηγητική λειτουργία. Βεβαίως, η αποτελεσματικότητα και αυτού του μηχανισμού περιορίζεται, όπως είδαμε, από το γεγονός ότι τα ανώτατα δικαστήρια είναι τρία και όχι ένα. Ένας ειδικότερος μηχανισμός συγκέντρωσης του ελέγχου, στο πλαίσιο αυτό, έχει να κάνει με την κατανομή της εργασίας στα ελληνικά ανώτατα δικαστήρια. Οι υποθέσεις που καθένα από τα δικαστήρια αυτά εκδικάζει κάθε χρόνο ανέρχονται σε κάποιες χιλιάδες, ενώ δύο από αυτά, το Συμβούλιο της Επικρατείας και το Ελεγκτικό Συνέδριο, δεν έχουν μόνον αναιρετική, αλλά και –αρκετά ευρεία– πρωτότυπη δικαιοδοσία. Οι υποθέσεις κατανέμονται καταρχήν μεταξύ των περισσότερων ολιγομελών τμημάτων του κάθε ανώτατου δικαστηρίου, ενώ οι ολομέλειες εκδικάζουν


text:
μόνον υποθέσεις μείζονος σημασίας, είτε απευθείας είτε μετά από παραπομπή κάποιου τμήματος. Με τη συνταγματική αναθεώρηση του 2001 προβλέφθηκε ότι, όταν τμήμα ανώτατου δικαστηρίου πρόκειται να κρίνει αντισυνταγματικό ένα νόμο, τότε παραπέμπει υποχρεωτικά το ζήτημα της συνταγματικότητας στην ολομέλεια του δικαστηρίου[61]. Με τον τρόπο αυτό ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο, και μάλιστα συνταγματικά, το στοιχείο συγκέντρωσης του ελέγχου που συνεπάγεται η δικαιοδοσία των ανώτατων δικαστηρίων.
 Ένα λιγότερο προφανές, αλλά ταυτόχρονα ενδεχομένως το πιο αποτελεσματικό, στοιχείο συγκέντρωσης του ελέγχου αποτελεί η δικαιοδοσία του Συμβουλίου της Επικρατείας. Το Συμβούλιο της Επικρατείας, εκτός από την αναιρετική του δικαιοδοσία, όπου ελέγχει τις αποφάσεις των διοικητικών δικαστηρίων της ουσίας, έχει και πρωτότυπη ακυρωτική δικαιοδοσία, όπου ελέγχει τη νομιμότητα ορισμένων κατηγοριών διοικητικών πράξεων[62]. Στο σύστημά μας οι διοικητικές πράξεις εκδίδονται πάντα βάσει κάποιου νόμου. Με τον έλεγχο νομιμότητας ελέγχεται καταρχάς αν ορισμένη διοικητική πράξη είναι σύμφωνη με το νόμο βάσει του οποίου εκδόθηκε –αν όχι, ακυρώνεται ως παράνομη, με την έννοια ότι αντίκειται στο νόμο. Ελέγχεται όμως και κάτι ακόμη: αν ο νόμος βάσει του οποίου εκδόθηκε η διοικητική πράξη είναι σύμφωνος με το Σύνταγμα. Εάν η διοικητική πράξη είναι μεν σύμφωνη με το νόμο, αλλά ο νόμος αυτός αντίκειται στο Σύνταγμα, τότε η διοικητική πράξη ακυρώνεται επίσης ως παράνομη, με την έννοια αυτή τη φορά ότι ερείδεται σε αντισυνταγματικό νόμο. Οι διοικητικές πράξεις διακρίνονται σε ατομικές, όταν με αυτές ορισμένος νόμος εφαρμόζεται σε συγκεκριμένη ατομική περίπτωση, και σε κανονιστικές, οι οποίες εξειδικεύουν το νόμο –και δεν συνιστούν ατομική εφαρμογή του. Οι κανονιστικές πράξεις είναι, όπως λέμε, ουσιαστικοί νόμοι (σε αντιδιαστολή προς τους τυπικούς, δηλαδή κοινοβουλευτικούς, νόμους) και εφαρμόζονται στο σύνολο των περιπτώσεων όπου εφαρμόζεται και ο νόμος τον οποίον εξειδικεύουν. Η νομιμότητα των ατομικών διοικητικών πράξεων ελέγχεται, ανάλογα με την περίπτωση, από τα διοικητικά δικαστήρια ή το Συμβούλιο της Επικρατείας. Όμως τις κανονιστικές πράξεις τις ελέγχει κατ’ αποκλειστικότητα το Συμβούλιο της Επικρατείας. Όταν το Συμβούλιο της Επικρατείας ακυρώνει κανονιστική πράξη για το λόγο ότι ο νόμος βάσει του οποίου αυτή εκδόθηκε είναι αντισυνταγματικός, στην πραγματικότητα καθιστά το νόμο ανενεργό. Ο νόμος αυτός δεν θα μπορεί εφεξής να εφαρμοστεί, κάτι που κατ’ αποτέλεσμα δεν διαφέρει πολύ από την ακύρωσή του[63]. Αυτό συνιστά μια σημαντική εξουσία του Συμβουλίου της Επικρατείας, δεδομένου ότι οι περισσότεροι νόμοι, προκειμένου να εφαρμοστούν, εξειδικεύονται προηγουμένως με κανονιστικές πράξεις. Η εξουσία αυτή έχει, νομίζω, οδηγήσει στο ότι τόσο το ίδιο το δικαστήριο όσο και οι πολίτες προσδίδουν έναν ιδιαίτερο ρόλο στο Συμβούλιο της Επικρατείας, το αντιλαμβάνονται ως το κατεξοχήν δικαστήριο της συνταγματικότητας στην Ελλάδα. Πράγματι, η συνταγματική νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας είναι ασύγκριτα πλουσιότερη από οποιουδήποτε άλλου δικαστηρίου. Η θέση αυτή του Συμβουλίου της Επικρατείας ως ενός άτυπου δικαστηρίου συνταγματικότητας –αλλά, βεβαίως, όχι συνταγματικού δικαστηρίου– σε ένα σύστημα, κατά τα λοιπά, διάχυτου ελέγχου ενισχύθηκε προσφάτως με μία μείζονα νομοθετική μεταρρύθμιση. Με το νόμο 3900/2010 προβλέφθηκε ο θεσμός της πρότυπης ή, αλλιώς, πιλοτικής δίκης ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας[64]. Σύμφωνα με αυτόν, οποιαδήποτε υπόθεση από οποιοδήποτε διοικητικό δικαστήριο της χώρας μπορεί να παραπεμφθεί στο Συμβούλιο της Επικρατείας, όταν στην υπόθεση αυτή τίθεται «ζήτημα γενικότερου ενδιαφέροντος


text:
που έχει συνέπειες για ευρύ κύκλο προσώπων», προκειμένου το Συμβούλιο να επιλύσει το ζήτημα αυτό. Είναι μάλλον προφανέςότι, αρκετά συχνά, τέτοιο ζήτημα γενικότερου ενδιαφέροντος θα αφορά τη συνταγματικότητα του νόμου βάσει του οποίου εκδόθηκε ορισμένη διοικητική πράξη[65].
 (γ) Ο παρεμπίπτων και συγκεκριμένος χαρακτήρας του ελέγχου στο ελληνικό σύστημα
 Ενόψει όλων αυτών, το ερώτημα είναι πώς κατατάσσεται το ελληνικό σύστημα ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων στο σχήμα του Tushnet, δηλαδή στη διάκριση μεταξύ συστημάτων ελέγχου ισχυρού και ασθενούς τύπου. Στην παραδοσιακή διάκριση είναι μάλλον σαφές ότι το ελληνικό σύστημα ανήκει κυρίως στο πρότυπο του διάχυτου ελέγχου, συνδυασμένο με ορισμένα στοιχεία συγκέντρωσης του ελέγχου, που καθιστούν τελικά το σύστημα μικτό[66]. Σε σχέση με τη δεσμευτικότητα των αποτελεσμάτων του ελέγχου, που, όπως είδαμε, αποτελεί το κριτήριο για τη διάκριση σε έλεγχο ισχυρού και ασθενούς τύπου[67], το κρίσιμο στοιχείο στο ελληνικό σύστημα είναι ο παρεμπίπτων και συγκεκριμένος χαρακτήρας του ελέγχου[68]. Κάθε δικαστήριο μπορεί να ελέγξει παρεμπιπτόντως, στο πλαίσιο της εκδίκασης ορισμένης υπόθεσης, τη συνταγματικότητα του νόμου που καλείται να εφαρμόσει στη συγκεκριμένη αυτή υπόθεση. Αυτό όμως σημαίνει ότι δεν ελέγχεται ο νόμος καθαυτόν, δηλαδή η νομοθετική διάταξη με όλα τα πιθανά κανονιστικά νοήματά της, ο αφηρημένος νομοθετικός κανόνας. Αυτό που ελέγχεται είναι η εφαρμογή του νόμου σε συγκεκριμένη κάθε φορά υπόθεση, δηλαδή ο συγκεκριμένος νομοθετικός κανόνας που προκύπτει από την εφαρμογή της διάταξης σε ορισμένη περίπτωση. Επομένως, ακόμη κι αν ένα δικαστήριο κρίνει αντισυνταγματικό ένα νόμο ενόψει των περιστάσεων της εφαρμογής του σε ορισμένη υπόθεση, ο νόμος παραμένει σε ισχύ και εξακολουθεί να εφαρμόζεται. Σε άλλες υποθέσεις, εάν οι περιστάσεις της εφαρμογής του είναι διαφορετικές, ένα άλλο ή και το ίδιο δικαστήριο μπορεί να κρίνει τον ίδιο νόμο συνταγματικό.
 Κατά το μέτρο που συμβαίνει αυτό, το ελληνικό σύστημα είναι πράγματι σύστημα ασθενούς τύπου. Σε ένα σύστημα ισχυρού τύπου η κρίση ότι ένας νόμος είναι αντισυνταγματικός συνιστά κατ’ ουσίαν μία πρόγνωση: ότι καμία πιθανή εφαρμογή του νόμου αυτού δεν συμβιβάζεται με το Σύνταγμα. Αντιθέτως, στο σύστημα ασθενούς τύπου ο νόμος διασώζεται, αφού η κρίση ότι ορισμένη εφαρμογή του είναι αντισυνταγματική δεν αποκλείει το ενδεχόμενο, άλλες εφαρμογές του νόμου να είναι συνταγματικά ανεκτές. Ένας τέτοιος έλεγχος ευνοεί περισσότερο την ανάπτυξη ενός συνταγματικού διαλόγου, αφού επιτρέπει τη διαφοροποίηση της συνταγματικής ερμηνείας ανάλογα με το εκάστοτε συγκείμενό της, τις συνθήκες της συγκεκριμένης υπόθεσης. Παρεισάγει έτσι μια μεταβλητή στη συνταγματική ερμηνεία, την occasio interpretationis. Γι’ αυτό και ο έλεγχος ασθενούς τύπου είναι περισσότερο συμβατός με το σύστημα διάχυτου ελέγχου, μπορεί δηλαδή πιο εύκολα να διαχέεται στα κοινά δικαστήρια.
 Ωστόσο, όπως είδαμε, το ελληνικό σύστημα δεν περιορίζεται στο αμιγές πρότυπο του διάχυτου ελέγχου, αλλά γνωρίζει και ορισμένα στοιχεία συγκέντρωσης του ελέγχου. Η εξουσία του Ανώτατου Ειδικού Δικαστηρίου να ακυρώνει αντισυνταγματικούς νόμους προσομοιάζει με την εξουσία των κλασικού τύπου συνταγματικών δικαστηρίων και, από την άποψη αυτή, συνιστά εμφανώς έλεγχο ισχυρού τύπου. Ο έλεγχος, άλλωστε, που το ΑΕΔ ασκεί είναι κύριος και αφηρημένος –όχι πια παρεμπίπτων και συγκεκριμένος–, αφού το ίδιο το ζήτημα της συνταγματικότητας αποτελεί την «υπόθεση» ενώπιον του ΑΕΔ (κύριος) και ελέγχεται ο νόμος καθαυτόν, ανεξαρτήτως του συγκειμένου της υπόθεσης,


text:
έτσι ώστε να μπορεί να ακυρωθεί έναντι όλων (αφηρημένος). Παρόλα αυτά, είναι τόσο περιορισμένες οι ευκαιρίες του ΑΕΔ να ασκήσει την εξουσία του και τόσο λίγες οι περιπτώσεις όπου πράγματι την άσκησε, ώστε μπορούμε προς στιγμήν, χάριν του επιχειρήματος, να παραβλέψουμε αυτό το στοιχείο συγκέντρωσης. Αρκετά πιο σύνθετη, και πολύ πιο ενδιαφέρουσα, είναι η θέση του Συμβουλίου της Επικρατείας. Το δικαστήριο αυτό τυπικά εντάσσεται στο σύστημα του διάχυτου ελέγχου όπως και οποιοδήποτε άλλο ελληνικό δικαστήριο. Ουσιαστικά όμως διαφοροποιείται από τα λοιπά δικαστήρια και μάλιστα και το ίδιο φαίνεται να αντιλαμβάνεται το ρόλο του ως διακριτό[69]. Ιδίως όταν το Συμβούλιο της Επικρατείας ακυρώνει κανονιστική διοικητική πράξη για το λόγο ότι ερείδεται σε αντισυνταγματικό νόμο, με την παρεμπίπτουσα αυτή κρίση του κατ’ ουσίαν ελέγχει το νόμο καθαυτόν και όχι πλέον τη συγκεκριμένη εφαρμογή του, αφού άλλωστε εδώ δεν έχουμε μια ατομική υπόθεση με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, αλλά αφηρημένο έλεγχο ενός κανόνα (της κανονιστικής πράξης) που εξειδικεύει το νομοθετικό κανόνα. Στις περιπτώσεις αυτές, οι αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας θεωρούνται ότι επιλύουν οριστικά το ζήτημα της συνταγματικότητας και ότι, κατ’ αποτέλεσμα, δεσμεύουν τους πάντες. Κατά το μέρος αυτό, επομένως, ασκείται έλεγχος ισχυρού τύπου.
 Η απάντηση στο ερώτημα πώς κατατάσσεται το ελληνικό σύστημα στο σχήμα του Tushnet είναι ότι πρόκειται για ένα σύστημα ελέγχου καταρχήν ασθενούς τύπου, συνδυασμένο με ορισμένα στοιχεία ελέγχου ισχυρού τύπου, που καθιστούν τελικά το σύστημα μικτό. Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα σύστημα που, υπό το πρίσμα αυτής της διάκρισης, φαίνεται να σχεδιάστηκε ως μικτό. Αυτή η κατηγορία νομίζω ότι απουσιάζει από την ταξινόμηση του Tushnet, στον οποίο θα μπορούσε ενδεχομένως, από την άποψη αυτή, να φανεί ενδιαφέρον το ελληνικό σύστημα.
 Ο Tushnetμάς έδειξε ότι τα συστήματα ελέγχου ασθενούς τύπου είναι εγγενώς ασταθή. Το ίδιο μάλλον ισχύει και για τα μικτά συστήματα. Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να δούμε αν η εγγενής αστάθεια του ελληνικού συστήματος σημαίνει πως αυτό εξελίσσεται προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση.
 2. Τί μπορεί ο ελληνικός συνταγματισμός να διδαχθεί από τον MarkTushnet
 Για πολλούς, το σημαντικότερο μειονέκτημα του ελληνικού συστήματος είναι η πολυφωνία του. Ελλείψει μιας ισχυρής φωνής, όπως θα ήταν ένα συνταγματικό δικαστήριο, παρατηρούμε συχνά διαφορετικές κρίσεις από διαφορετικά δικαστήρια σχετικά με τη συνταγματικότητα του ίδιου νόμου. Αυτό, λένε οι επικριτές του συστήματος, οδηγεί σε ανασφάλεια δικαίου, αφού οι πολίτες δεν γνωρίζουν τελικά, ενόψει αντιφατικών αποφάσεων των δικαστηρίων, αν ένας νόμος είναι ή δεν είναι αντισυνταγματικός. Ο θεσμός που σχεδιάστηκε για να αντιμετωπίσει αυτό το πρόβλημα, το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο, είδαμε ότι έχει πολύ περιορισμένη αποτελεσματικότητα. Στα μέσα της δεκαετίας του 2000, με αφορμή τη διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος που ήταν τότε σε εξέλιξη, είχε βρει αρκετή απήχηση η πρόταση να ιδρυθεί κάποιου είδους συνταγματικό δικαστήριο στην Ελλάδα, δηλαδή να εγκαταλειφθεί το αμερικανικό πρότυπο του διάχυτου ελέγχου και να υιοθετηθεί κάποια εκδοχή του ευρωπαϊκού προτύπου του συγκεντρωτικού ελέγχου[70]. Η πρόταση αυτή τελικά δεν ευδοκίμησε, όχι γιατί δεν είχε ευρεία στήριξη, αλλά για λόγους που έχουν να κάνουν με την πολιτική συγκυρία της συνταγματικής αναθεώρησης του 2008. Η συζήτηση για την ίδρυση συνταγματικού δικαστηρίου φαίνεται πως επανέρχεται


text:
στις μέρες μας, καθώς αρκετοί προσάπτουν «ατολμία» στα ελληνικά δικαστήρια, ιδίως το Συμβούλιο της Επικρατείας, κατά τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων που υλοποιούν επώδυνα για τους πολίτες μέτρα του προγράμματος δημοσιονομικής και οικονομικής εξυγίανσης της χώρας.
 (α) Συμβούλιο της Επικρατείας: ένα δικαστήριο ισχυρού τύπου με πολιτική νομιμοποίηση ασθενούς τύπου
 Ο Tushnet μάς διδάσκει ότι το αν έχουμε σύστημα ελέγχου ισχυρού τύπου ή ασθενούς τύπου δεν έχει να κάνει με το πόσο εντατικά ή επιφυλακτικά ασκείται στην πράξη ο έλεγχος της συνταγματικότητας. Ο έλεγχος ισχυρού τύπου δεν είναι αυτός στον οποίο τα δικαστήρια συχνά διαπιστώνουν αντισυνταγματικότητα νόμων ούτε, αντιστρόφως, το ότι τα δικαστήρια αποφεύγουν τέτοιες κρίσεις καθιστά τον έλεγχο ασθενούς τύπου. Το κριτήριο της διάκρισης είναι η «οριστικότητα» (finality) των σχετικών κρίσεων[71]. Αν οι σχετικές δικαστικές αποφάσεις θεωρείται ότι επιλύουν οριστικά το ζήτημα της συνταγματικότητας και ότι είναι δεσμευτικές για τα πολιτικά όργανα του κράτους και για τους πολίτες, τότε έχουμε σύστημα ελέγχου ισχυρού τύπου, ανεξαρτήτως του αν τα δικαστήρια τείνουν να ασκούν εντατικά την εξουσία τους, δηλαδή αν κρίνουν συχνά νόμους αντισυνταγματικούς ή αν αντιθέτως τείνουν να αυτοπεριορίζονται. Μπορούμε μάλιστα να υποθέσουμε ότι, όσο πιο ισχυρού τύπου είναι το σύστημα ελέγχου, τόσο περισσότερο θα τείνει να αυτοπεριορίζεται το όργανο που ασκεί τον έλεγχο, ακριβώς διότι θα αισθάνεται αυξημένο το βάρος της ευθύνης ότι σε αυτό εναπόκειται να «κλείσει» οριστικά και δεσμευτικά μια συνταγματική αντιπαράθεση –η οποία κατά κανόνα αποδίδει και μια πολιτική αντιπαράθεση[72]. Από την άλλη, μπορούμε εξίσου να υποθέσουμε ότι το όργανο θα τείνει να ασκεί περισσότερο εντατικά τον έλεγχο, εάν έχει ισχυρή πολιτική νομιμοποίηση, κάτι που έχει να κάνει πρωτίστως, αν και όχι μόνο, με τον τρόπο επιλογής των μελών του. Μάλλον δεν είναι τυχαίο ότι ισχυρά όργανα συνταγματικής δικαιοσύνης είναι ιδίως εκείνα, όπως το γερμανικό Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο ή το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, τα μέλη των οποίων επιλέγονται από την πολιτική εξουσία.
 Αυτό μάς δίνει μια διαφορετική προοπτική για να προσεγγίσουμε το ζήτημα του ελέγχου της συνταγματικότητας στην Ελλάδα. Είδαμε ότι η δικαιοδοσία του Συμβουλίου της Επικρατείας συνιστά ένα σημαντικό στοιχείο συγκέντρωσης του ελέγχου. Στην πράξη, το Συμβούλιο της Επικρατείας τείνει να μετεξελιχθεί σε ένα ειδικό δικαστήριο συνταγματικότητας, αφού, ιδίως στις περιπτώσεις που ακυρώνει κανονιστική πράξη λόγω αντισυνταγματικότητας του νόμου στον οποίον ερείδεται, κατ’ αποτέλεσμα είναι σαν να ακυρώνει τον ίδιο το νόμο. Τουλάχιστον στις περιπτώσεις αυτές, αλλά επίσης, όπως μπορούμε να προβλέψουμε, και στις περιπτώσεις του νέου θεσμού της πρότυπης δίκης, οι αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας εκλαμβάνονται ως οριστικές και δεσμευτικές για όλους. Κατά το μέρος αυτό, το ελληνικό σύστημα συνιστά σύστημα ελέγχου ισχυρού τύπου. Παρόλα αυτά, το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν έχει την πολιτική νομιμοποίηση που συνήθως έχουν τα δικαστήρια σε συστήματα ελέγχου ισχυρού τύπου. Αυτό φαίνεται να εξηγεί και την επιφυλακτικότητά του κατά την άσκηση του ελέγχου. Πράγματι, διαχρονικά το Συμβούλιο της Επικρατείας τείνει να διασώζει τη συνταγματικότητα σχεδόν όλων των μεγάλων πολιτικών επιλογών της εκάστοτε κυβέρνησης[73], με ελάχιστες εξαιρέσεις που μοιάζει απλώς να επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Κάπως σχηματικά, θα λέγαμε ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας είναι δικαστήριο ισχυρού τύπου με


text:
πολιτική νομιμοποίηση ασθενούς τύπου.
 Αυτό φαίνεται να συνιστά μια ανισορροπία στο σύστημα. Οι πολίτες έχουν υψηλές προσδοκίες από το Συμβούλιο της Επικρατείας για τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων, οι προσδοκίες τους όμως αυτές τείνουν να διαψεύδονται, αφού το Συμβούλιο με πολύ φειδώ κρίνει νόμους αντισυνταγματικούς. Πράγματι, επομένως, το μικτό σύστημά μας εμφανίζει στοιχεία αστάθειας από την άποψη αυτή. Η αστάθεια αυτή μπορεί να περιοριστεί με τη μετακίνηση του συστήματος προς τη μία ή προς την άλλη κατεύθυνση, δηλαδή προς τη διεύρυνση είτε των στοιχείων ελέγχου ισχυρού τύπου είτε των στοιχείων ελέγχου ασθενούς τύπου. Την πρώτη λύση προτιμούν όσοι προτείνουν την ίδρυση συνταγματικού δικαστηρίου, δηλαδή τη μετάβαση σε ένα πιο καθαρό σύστημα ελέγχου ισχυρού τύπου. Μοιραία, μια τέτοια πρόταση θα πρέπει να εξοπλίζει το όργανο αυτό με πολιτική νομιμοποίηση, δηλαδή θα πρέπει να προβλέπει κάποιου είδους επιλογή των μελών του από την πολιτική εξουσία –διαφορετικά το πρόβλημα της «ατολμίας» κατά την άσκηση του ελέγχου θα παραμείνει. Η ίδρυση συνταγματικού δικαστηρίου θα επέφερε έτσι μια μείζονα τομή στο πολιτικό σύστημα, καθώς θα ενέπλεκε ευθέως έναν ακόμη παίκτη στο πολιτικό παίγνιο[74], θα αποτελούσε με άλλα λόγια μια ριζική μεταρρύθμιση, με απρόβλεπτες και αστάθμητες συνέπειες. Η γνώμη μου είναι ότι αυτό δεν είναι σκόπιμο, διότι θα προσέθετε αστάθεια σε ένα ήδη ασταθές πολιτικό σύστημα. Για να το διατυπώσω πιο άμεσα: τί είδους πολιτική νομιμοποίηση θα μπορούσε άραγε να δώσει σήμερα σε ένα εντελώς νέο –και, άρα, ιδιαιτέρως ευαίσθητο κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του και μέχρι να εδραιωθεί– όργανο συνταγματικής δικαιοσύνης το σοβαρά απονομιμοποιημένο και ήδη παραπαίον ελληνικό πολιτικό σύστημα;
 (β) Ένα (φαινομενικό) παράδοξο: Ενίσχυση του ελέγχου συνταγματικότητας με διεύρυνση του ελέγχου ασθενούς τύπου
 Θεωρώ, για το λόγο αυτό, προτιμότερη και σκοπιμότερη μια δεύτερη λύση, την οποία υποδεικνύουν οι αναλύσεις του Tushnet. Υπό την οπτική αυτή, η πολυφωνία στο σύστημά μας ίσως δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα που οφείλουμε να εξαλείψουμε, αλλά αντιθέτως ως πλεονέκτημα. Αν «απελευθερώσουμε» τα δικαστήριά μας, και ιδίως το Συμβούλιο της Επικρατείας, από το βάρος της ευθύνης της «τελικότητας» των συνταγματικών κρίσεών τους, θα μπορέσουν να ασκούν πιο δημιουργικά το ρόλο τους κατά τον έλεγχο της συνταγματικότητας. Αν τα δικαστήριά μας, και ιδίως το Συμβούλιο της Επικρατείας, γνωρίζουν ότι οι μείζονες συνταγματικές αντιπαραθέσεις για ορισμένους νόμους, δηλαδή κατ’ αποτέλεσμα οι μείζονες πολιτικές αντιπαραθέσεις για τις πολιτικές που οι νόμοι αυτοί υλοποιούν, δεν επιλύονται οριστικά με τη δικαστική κρίση και, επομένως, κανείς δεν θα μπορεί να καταλογίσει στα δικαστήρια ότι «μπλοκάρουν» σημαντικές δημόσιες πολιτικές, τότε μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε ότι αυτά δεν θα είναι τόσο διστακτικά στη διαπίστωση αντισυνταγματικότητας.
 Αυτό μπορούμε ήδη να το διαπιστώσουμε με εντυπωσιακό τρόπο στην εντελώς πρόσφατη νομολογιακή παραγωγή για τη συνταγματικότητα νομοθετικών μέτρων που υλοποιούν μνημονιακές πολιτικές. Ενώ δηλαδή εκδίδονται πολλές αποφάσεις δικαστηρίων της ουσίας, και μάλιστα πρωτοδικείων, που κρίνουν αντισυνταγματικές διάφορες νομοθετικές διατάξεις, τα ανώτατα δικαστήρια είναι αντιθέτως πολύ πιο επιφυλακτικά και τείνουν να διασώζουν τη συνταγματικότητα των ίδιων διατάξεων[75]. Νομίζω ότι αυτό εξηγείται, διότι τα δικαστήρια της ουσίας δεν έχουν, όπως τα ανώτατα δικαστήρια, το βάρος της ευθύνης για την «τελική» κρίση


text:
του συνταγματικού ζητήματος, καθώς γνωρίζουν ότι οι αποφάσεις τους, επομένως και οι συνταγματικές κρίσεις που περιέχονται σε αυτές, μπορούν είτε να ανατραπούν στα εφετεία είτε να αναιρεθούν στα ανώτατα δικαστήρια. «Απελευθερωμένα» από το βάρος αυτό, τα δικαστήρια της ουσίας ασκούν πράγματι με πιο δημιουργικό τρόπο τον έλεγχο της συνταγματικότητας. Αντιθέτως, τα ανώτατα δικαστήρια και ιδίως το Συμβούλιο της Επικρατείας είναι, ευλόγως, πιο συγκρατημένα, διότι γνωρίζουν ότι, ως «τελικές», οι συνταγματικές κρίσεις τους θα δημιουργήσουν πολιτικά δεδομένα, για τα οποία ενδεχομένως αισθάνονται ότι δεν διαθέτουν επαρκή πολιτική νομιμοποίηση.
 Η δεύτερη λύση, επομένως, στο πρόβλημα της συνταγματικής «ατολμίας» θα ήταν στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση από την πρώτη, που θέλει, με την ίδρυση συνταγματικού δικαστηρίου, διεύρυνση του ελέγχου ισχυρού τύπου. Η λύση αυτή θα ήταν προς την κατεύθυνση της διεύρυνσης του ελέγχου ασθενούς τύπου. Περισσότερη –και όχι λιγότερη– πολυφωνία στο σύστημα ελέγχου της συνταγματικότητας θα επέτρεπε στο Συμβούλιο της Επικρατείας να απαλλαγεί ή, πάντως, να περιορίσει το βάρος της ευθύνης που συνεπάγεται η καθολική αντιμετώπισή του ως του άτυπου δικαστηρίου της συνταγματικότητας, στο οποίο όλοι προσφεύγουν και όλοι επαφίενται για να «επιλύσει» το ζήτημα της συνταγματικότητας σημαντικών δημόσιων πολιτικών. Μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε ότι, απαλλαγμένο από το βάρος αυτό, το Συμβούλιο της Επικρατείας θα αποδειχθεί πολύ πιο δημιουργικό στον έλεγχό του και πολύ λιγότερο διστακτικό στη διαπίστωση αντισυνταγματικότητας, εφόσον θα γνωρίζει ότι έτσι «απλώς» εισφέρει στο συνταγματικό διάλογο μιαν υψηλής περιωπής και αυξημένου κύρους, αλλά όχι καταλυτική της πολιτικής διαδικασίας, συνταγματική ερμηνεία. Θεωρώ ότι αυτή η δεύτερη λύση όχι μόνον εναρμονίζεται καλύτερα με τον, παραδοσιακά, κυρίως διάχυτο χαρακτήρα του συστήματος μας –και, επομένως, αποφεύγει τα ρίσκα που κάθε μείζων θεσμική ανατροπή εμπεριέχει–, αλλά επίσης θα συμβάλλει στη βελτίωση του συστήματος, καθώς φαίνεται να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά ένα από τα προβλήματα που αυτό πράγματι εμφανίζει.
 Οι προτάσεις συγκεκριμένων διευθετήσεων και ρυθμίσεων που θα επιτρέψουν τη μετάβαση σε ένα σύστημα περισσότερο ασθενούς ελέγχου δεν είναι βεβαίως του παρόντος. Ιδέες προς αυτή την κατεύθυνση μάς δίνει το συγκριτικό συνταγματικό δίκαιο που έχει ερευνήσει ο MarkTushnet, ιδίως μέσα από την εμπειρία στον Καναδά και το Ηνωμένο Βασίλειο[76]. Η κεντρική ιδέα είναι η ανάπτυξη μιας διαλογικής αντίληψης για το συνταγματικό δίκαιο. Και ο στόχος είναι να φέρουμε το σύνταγμα πιο κοντά στην πολιτική διαδικασία και τους πολίτες, να το βγάλουμε δηλαδή και «έξω από τα δικαστήρια»[77]. Κάποιες τέτοιες ιδέες, που έχουν το πλεονέκτημα ότι δεν διαταράσσουν την ισορροπία του υφιστάμενου συστήματος, θα μπορούσαν, τελείως σχηματικά και ενδεικτικά, να είναι: η ενίσχυση του κοινοβουλευτικού ελέγχου της συνταγματικότητας, ενδεχομένως και ως δικαίωμα της μειοψηφίας· ενδεχομένως η πρόβλεψη ενός μηχανισμού παραπομπής του ζητήματος συνταγματικότητας συζητούμενου νομοσχεδίου, παρόμοιο με τον (όπως φαίνεται, επιτυχημένο) θεσμό της πρότυπης δίκης· πιθανώς η θέσπιση ρητρών παρέκκλισης ή αναστολής, με αιτιολογημένη συνταγματική κρίση των πολιτικών οργάνων του κράτους, δικαστικών αποφάσεων που κρίνουν αντισυνταγματικότητα κ.ά. Γιατί η ευθύνη για την τήρηση του Συντάγματος δεν ανήκει μόνο, ίσως ούτε καν πρωτίστως, στα δικαστήρια, αλλά τουλάχιστον εξίσου και στα πολιτικά όργανα του κράτους, τις πολιτικές δυνάμεις, τελικά όλους και τον καθένα μας ως πολίτες.
 V. Σύνθεση και αποτίμηση
 Στο άρθρο αυτό


text:
προσπάθησα να παρουσιάσω την κεντρική ιδέα της διάκρισης μεταξύ συστημάτων ελέγχου της συνταγματικότητας ισχυρού τύπου και ασθενούς τύπου που έχει προτείνει ο MarkTushnetκαι να εφαρμόσω τη διάκριση στο ελληνικό σύστημα, δηλαδή να εξετάσω πώς κατατάσσεται το ελληνικό σύστημα στο σχήμα αυτό. Κατέληξα σε δύο συμπεράσματα.
 Το πρώτο συμπέρασμα είναι περισσότερο θεωρητικό και αφορά αυτή την ίδια τη διάκριση. Νομίζω ότι το ελληνικό σύστημα ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων προσφέρει ένα πρωτότυπο παράδειγμα μιας εκδοχής μικτού συστήματος που συνδυάζει στοιχεία ελέγχου ισχυρού τύπου και ασθενούς τύπου. Ο διάχυτος, παρεμπίπτων και συγκεκριμένος χαρακτήρας του ελέγχου, που αποτελεί τη βάση του ελληνικού συστήματος, συνιστά στοιχεία ελέγχου ασθενούς τύπου. Όταν ένα δικαστήριο κρίνει παρεμπιπτόντως στο πλαίσιο ορισμένης υπόθεσης ότι ο νόμος που καλείται να εφαρμόσει στην υπόθεση αυτή είναι αντισυνταγματικός, δεν εμποδίζει, τουλάχιστον όχι καταρχήν, τη συνέχιση της εφαρμογής του νόμου σε άλλες υποθέσεις. Από την άλλη, η εξουσία που τυπικά και ουσιαστικά έχει, αν και σε πολύ περιορισμένο εύρος, το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο να ακυρώνει νόμους και η αντίστοιχη, αλλά πολύ ευρύτερη, εξουσία που –όχι τυπικά, αλλά– κατ’ αποτέλεσμα διαθέτει σε ορισμένες κατηγορίες υποθέσεων το Συμβούλιο της Επικρατείας συνιστούν στοιχεία ελέγχου ισχυρού τύπου. Με αυτό εννοείται ότι οι σχετικές δικαστικές αποφάσεις είναι ή αντιμετωπίζονται ως δεσμευτικές για την πολιτική εξουσία και τους πολίτες και θεωρείται ότι επιλύουν «οριστικά» το συνταγματικό ζήτημα. Φαινομενικά παραδόξως –αλλά κατά τρόπο μάλλον ευεξήγητο, αφού στερούνται αντίστοιχης πολιτικής νομιμοποίησης– τα δικαστήρια αυτά που διαθέτουν ισχυρού τύπου εξουσία ελέγχου τείνουν γενικά να είναι πιο διστακτικά στην άσκησή του.
 Το δεύτερο συμπέρασμα είναι περισσότερο πολιτικό και αφορά μια πρόταση συνταγματικής πολιτικής. Αφετηρία είναι η διαπίστωση μιας ανισορροπίας στο ελληνικό σύστημα ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων. Ενώ δηλαδή οι πολίτες αντιμετωπίζουν το Συμβούλιο της Επικρατείας ως το κατεξοχήν δικαστήριο της συνταγματικότητας (κάτι που δεν ισχύει για το, ελάχιστα γνωστό στους πολίτες, Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο) και έχουν υψηλές προσδοκίες από αυτό για τον έλεγχο νόμων που θεωρούν ότι θίγουν δικαιώματά τους, οι προσδοκίες τους αυτές πολύ συχνά διαψεύδονται, λόγω αυτού που, κάπως άκομψα, θα μπορούσε να αποκληθεί ως το πρόβλημα της συνταγματικής «ατολμίας» του Συμβουλίου. Η προσέγγιση του Tushnetμάς υποδεικνύει έναν φαινομενικά παράδοξο τρόπο για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος. Αντί για τη διεύρυνση του ελέγχου ισχυρού τύπου, δηλαδή πρακτικά τη μετάβαση σε κάποια εκδοχή συστήματος συνταγματικού δικαστηρίου –με άδηλες ωστόσο τις παρενέργειες μιας τόσο ριζικής θεσμικής μεταβολής–, νομίζω ότι θα ήταν αποτελεσματικότερο να κινηθούμε προς την ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση: να διευρύνουμε τον έλεγχο ασθενούς τύπου, δηλαδή το διάχυτο, παρεμπίπτοντα και συγκεκριμένο χαρακτήρα του ελέγχου, ώστε να «απελευθερώσουμε» τα δικαστήρια, και ιδίως το Συμβούλιο της Επικρατείας, από το βάρος της ευθύνης ότι οι συνταγματικές κρίσεις τους είναι «τελικές» και επιλύουν οριστικά μείζονα ζητήματα πολιτικής. Μπορούμε έτσι να προσδοκούμε ότι, απαλλαγμένα από το βάρος αυτό, θα ασκούν πιο δημιουργικά τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων.
 [1] Μαζί με την καθηγήτρια Vicky Jackson έχει επιμεληθεί ένα από τα βασικά εγχειρίδια συγκριτικού συνταγματικού δικαίου. Βλ. Mark Tushnet & Vicki Jackson, Comparative Constitutional Law, New York, Foundation Press, 2η έκδ., 2006.
 [2] Για μια από τις πιο


text:
πρόσφατες βλ. Mark Tushnet, Thomas Fleiner & Cheryl Saunders (eds.), Routledge Handbook of Constitutional Law, London & New York, Routledge, 2012.
 [3] Ιδίως με το έργο Mark Tushnet, Red, White, and Blue: A Critical Analysis of Constitutional Law, Cambridge, Mass., Harvard University Press, 1988.
 [4] Βλ. Louis Michael Seidman, Critical Constitutionalism Now, Fordham L. Rev. 75 (2006), σ. 575 επ.
 [5] Το έργο Mark Tushnetείναι μια εύληπτη και περιεκτική εισαγωγή στο συνταγματικό δίκαιο των ΗΠΑ υπό το πρίσμα αυτό. Βλ. επίσης Louis Michael Seidman, Acontextual Judicial Review, Cardozo L. Rev. 32 (2011), σ. 1143 επ. , The Constitution of the United States of America: A Contextual Analysis, Oxford & Portland, Hart Publishing, 2009,
 [6] Τη διάκριση αυτή την έχει επεξεργαστεί συστηματικά στο έργο Mark Tushnet, Weak Courts, Strong Rights: Judicial Review and Social Welfare Rights in Comparative Constitutional Law, Princeton & Oxford, Princeton University Press, 2008.
 [7] Δύο από τα πιο γνωστά έργα του στη συνταγματική ιστορία και την ιστορία του συνταγματικού δικαίου είναι, αντιστοίχως, Mark Tushnet, NAACP’s Legal Strategy Against Segregated Education, 1925-1950, Chapel Hill, University of North Carolina Press, 2η έκδ., 2005, και το δίτομο Mark Tushnetτουίδιου, Making Constitutional Law: Thurgood Marshall and the Supreme Court, 1961-1991, New York, Oxford University Press, 1997. , Making Civil Rights Law: Thurgood Marshall and the Supreme Court, 1936-1961, New York, Oxford University Press, 1994,
 [8] Για μια σύνοψη των απόψεών του βλ. Tushnet, Weak Courts, Strong Rights, ό.π. (υποσημ. 6), κεφ. 1.
 [9] Η θεμελιώδης συμβολή του εδώ είναι το έργο Mark Tushnet, Taking the Constitution Away from the Courts, Princeton, Princeton University Press, 1999.
 [10] Ποιος, για παράδειγμα, δεν έχει τουλάχιστον ακουστά τη θεωρία του «συνταγματικών στιγμών» του Bruce Ackerman; Για μια πρόσφατη αναδιατύπωση της θεωρίας του βλ. Bruce Ackerman, The Living Constitution, Harv. L. Rev. 120 (2007), σ. 1737 επ.
 [11] Βλ., αντί πολλών, το κλασικό άρθρο του Robert Dahlσ. 279 επ. Μεταφράζω τον όρο political system ως «πολιτικό σύστημα», αναφερόμενος εξίσου στο πολιτικό σύστημα ως έννοια της πολιτικής επιστήμης και το πολίτευμα ως έννοια του συνταγματικής επιστήμης. Για τις εννοιολογικές διαφοροποιήσεις και εκλεπτύνσεις βλ. Αντ. Μανιτάκη, Τί είναι πολίτευμα, Εκδ. Σαββάλας, 2009, σ. 22 επ. Στις ΗΠΑ δεν υπάρχει αντίστοιχη διαφοροποίηση της αγγλικής γλώσσας. Νομίζω ότι αυτό οφείλεται πρωτίστως στο ότι στις ΗΠΑ το σύνταγμα αποτελεί αντικείμενο μελέτης εξίσου του συνταγματικού δικαίου όσο και της πολιτικής επιστήμης, με αποτέλεσμα τα στεγανά μεταξύ των δύο κλάδων να είναι πολύ λιγότερα και, αντιστοίχως, να εναρμονίζεται η ορολογία. , Decision-Making in a Democracy: The Supreme Court as a National Policy-Maker, J. Pub. L. 6 (1957),
 [12] Βλ. χαρακτηριστικά Mark Tushnetσ. 991 επ. , Popular Constitutionalism as Political Law, Chicago-Kent L. Rev. 81 (2006),
 [13] Βλ. Tushnet, The Constitution of the USA, ό.π. (υποσημ. 5), σ. 1 και passim.
 [14] Διευκρινίζω ότι ο ίδιος ο Tushnet αποφεύγει να χρησιμοποιεί κατ’ αντιδιαστολή αυτούς τους όρους. Ωστόσο, η αντιδιαστολή μεταξύ «νομικού» και «πολιτικού» συντάγματος έχει ορισμένη απήχηση στη βρετανική θεωρία. Βλ., ενδεικτικά,Graham Gee & Gregoire Webber, What Is a Political Constitution?, Oxf. J. Leg.


text:
Stud. 30 (2010), σ. 273 επ., Tom Hickman, In Defence of the Legal Constitution, Univ. Toronto L. J. 55 (2005), σ. 981 επ., και, ιδίως, Richard Bellamy, Political Constitutionalism. A Republican Defence of the Constitutionality of Democracy, Oxford, Oxford University Press, 2007. Παρότι δεν υπάρχουν εμφανείς επιρροές μεταξύ τους, θεωρώ ότι αυτό το, ακόμη αρκετά χαλαρό, κυρίως βρετανικό, ρεύμα του «πολιτικού συνταγματισμού» (political constitutionalism) έχει ορισμένες αναλογίες με την, κυρίως αμερικανική, αντίληψη περί «λαϊκού συνταγματισμού» (popular constitutionalism), για την οποία βλ. την αμέσως επόμενη υποσημείωση.
 [15] Βλ., ενδεικτικά,Robert Post & Reva Siegel, Popular Constitutionalism, Departmentalism, and Judicial Supremacy, Calif. L. Rev. 92 (2004), σ. 1027 επ., και, ιδίως, Larry Kramer, The People Themselves: Popular Constitutionalism and Judicial Review, New York, Oxford University Press, 2004.
 [16] Ο Tushnet είχε αρχικά προτείνει τον όρο populist constitutionalism, που θα μπορούσαμε –με αρκετές επιφυλάξεις– να μεταφράσουμε ως «λαϊκιστικό συνταγματισμό». Βλ. Tushnet, Taking the Constitution, ό.π. (υποσημ. 9), κεφ. 8, σ. 177 επ. Σύντομα ωστόσο τον εγκατέλειψε και υιοθέτησε και αυτός τον όρο popular constitutionalism, που είχε εντωμεταξύ διαδοθεί περισσότερο. Βλ., ενδεικτικά, Tushnet, Popular Constitutionalism, ό.π. (υποσημ. 12).
 [17] Tushnetό.π. (υποσημ. 6). , Weak Courts, Strong Rights,
 [18] Ό.π., Μέρος Ι, Δικαστικός έλεγχος ισχυρού τύπου και ασθενούς τύπου. Βλ. στη συνέχεια του παρόντος άρθρου, υπό ΙΙΙ.2.
 [19] Ό.π., Μέρος ΙΙ, Ευθύνη του νομοθέτη για την εφαρμογή του συντάγματος.
 [20] Ό.π., Μέρος ΙΙΙ, Δικαστική εφαρμογή των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων.
 [21] Για τη διάκριση αυτή βλ., αντί πολλών, Κώστα Μαυριά, Συνταγματικό δίκαιο, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, 4η έκδ., 2005, σ. 184 επ., VictorFerreresComella, Constitutional Courts and Democratic Values, New Haven & London, Yale University Press, 2009.
 [22] Βλ. Wojciech Sadurski, Rights before Courts: A Study of Constitutional Courts in Postcommunist States of Central and Eastern Europe, Dordrecht, Springer, 2005.
 [23] Βλ. Tom Ginsburg, Judicial Review in New Democracies: Constitutional Courts in Asian Cases, New York, Cambridge University Press, 2003.
 [24] Βλ. Michel Rosenfeld, Constitutional Adjudication in Europe and the United States: Paradoxes and Contrasts, Int’l J. Const. L. 2 (2004), σ. 633 επ., Wojciech Sadurski, Constitutional Review in Europe and in the United States: Influences, Paradoxes, and Convergence, Sydney Law School, Legal Studies Research Paper No. 11/15, 2011, Alec Stone Sweet, Why Europe Rejected American Judicial Review – and Why It May Not Matter, Mich. L. Rev. 101 (2003), σ. 2744επ.
 [25] Βλ. Ralf Rogowski & Thomas Gawron (eds), Constitutional Courts in Comparison. The U.S. Supreme Court and the German Federal Constitutional Court, New York & Oxford, Berghahn Books, 2002.
 [26] Πρβλ. Lech Garlickiσ. 44 επ. , Constitutional Courts versus Supreme Courts, Int’l J. Const. L. 5 (2007),
 [27] Βλ. Κωνσταντίνο Γιαννακόπουλο, Ο διάχυτος και παρεμπίπτων δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων στην Ελλάδα υπό το πρίσμα του ευρωπαϊκού κοινοτικού δικαίου, ΕφημΔΔ 2009, σ. 825 επ., VictorFerreresComella, The European Model of Constitutional Review of Legislation. Towards Decentralization?, Int’l J. Const. L. 2 (2004), 461 επ. Ο λόγος που τα συνταγματικά δικαστήρια δεν μπορούν να ελέγχουν τη συμβατότητα του νόμου με το ευρωπαϊκό δίκαιο είναι ότι το


text:
ευρωπαϊκό δίκαιο ερμηνεύεται δεσμευτικά από τα αντίστοιχα (ανώτατα) δικαιοδοτικά όργανά του, δηλαδή το δίκαιο της ΕΕ από το Δικαστήριο του Λουξεμβούργου και η ΕΣΔΑ από το Δικαστήριο του Στρασβούργου. Είναι, για το λόγο αυτό, ευκολότερο για τα κράτη με σύστημα διάχυτου ελέγχου, όπως η Ελλάδα, να ενσωματώσουν τον έλεγχο της συμβατότητας του νόμου με το ευρωπαϊκό δίκαιο, απλώς διευρύνοντας και ως προς αυτό την εξουσία που κάθε δικαστήριο έχει να ελέγχει τη συνταγματικότητα του νόμου. Βλ. Αντώνη Μανιτάκη, Η διαπλοκή του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας με τον έλεγχο της συμβατικότητας των νόμων ενόψει της ΕΣΔΑ στο παράδειγμα των ενοχικών απαιτήσεων, ΝοΒ 2008, σ. 2541 επ.
 [28] Για παράδειγμα, το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο του άρθρου 100 Συντ. αποτελεί έναν –όχι τον μοναδικό– μηχανισμό συγκέντρωσης του, κατά τα λοιπά, διάχυτου ελληνικού συστήματος, το οποίο θα μπορούσε, για το λόγο αυτό, να χαρακτηριστεί ως μικτό. Βλ. Prodromos Dagtoglou, Die Verfassungsgerichtsbarkeit in Griechenland, in: Christian Starck & Albrecht Weber (Hrsg.), Verfassungsgerichtsbarkeit in Westeuropa, Teilband I: Berichte, Baden-Baden, Nomos Verlagsgesellschaft, 1986, σ. 363 επ., και αναλυτικότερα παρακάτω, υπό IV.1.(β).
 [29] Βλ. N. W. Barber, The Afterlife of Parliamentary Sovereignty, Int’l J. Const. L. 9 (2011), σ. 144 επ., Pavlos Eleftheriadis, Parliamentary Sovereignty and the Constitution, Can. J. L. & Jurispr. 22 (2009), σ. 267 επ., πρβλ. Jeffrey Goldsworthy, Legislative Sovereignty and the Rule of Law, in: Tom Campbell, Keith Ewing & Adam Tomkins (eds), Sceptical Essays in Human Rights, Oxford, Oxford University Press, 2001, σ. 61 επ.
 [30] Βλ. Alison L. Young, Parliamentary Sovereignty and the Human Rights Act, Oxford & Portland, Hart Publishing, 2009.
 [31] Βλ. Stephen Gardbaum, The New Commonwealth Model of Constitutionalism, Am. J. Comp. L. 49 (2001), σ. 707 επ., και τουίδιου,Reassessing the New Commonwealth Model of Constitutionalism, Int’l J. Const. L. 8 (2010), σ. 167 επ. Πρβλ. επίσης Jeffrey Goldsworthy. 23 (2003), σ. 483 επ. , Homogenizing Constitutions, Oxf. J. Leg. Stud
 [32] Αυτό εξηγεί εν μέρει και την αντιμετώπιση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ ως συνταγματικού δικαστηρίου, βλ. παραπάνω, υποσημ. 25. Το ζήτημα στις ΗΠΑ είναι κάπως πιο σύνθετο, ενόψει της καθιερωμένης, αν και κάπως ασαφούς, διάκρισης μεταξύ των λεγόμενων “facial challenges” και “as-applied challenges”, με τις οποίες ελέγχεται η συνταγματικότητα ορισμένου νόμου καθαυτόν και αφηρημένα ή, αντιστοίχως, ορισμένης εφαρμογής του νόμου. Βλ., από την πρόσφατη βιβλιογραφία, Richard H. Fallon Jr, Fact and Fiction About Facial Challenges, Calif. L. Rev. 99 (2011), σ. 915 επ.
 [33] Αυτό ισχύει σίγουρα για τις αποφάσεις του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ, όπως μόλις προαναφέρθηκε. Ως ένα βαθμό ισχύει επίσης για τις αποφάσεις του ελληνικού Συμβουλίου της Επικρατείας, ιδίως όταν ακυρώνει ως αντισυνταγματικές κανονιστικές πράξεις που είναι αναγκαίες για την εκτέλεση ορισμένου νόμου. Από την άποψη αυτή, η ακυρωτική αρμοδιότητα του Συμβουλίου της Επικρατείας κατά το άρθρο 95 Συντ. αποτελεί ένα δεύτερο –πλάι στο Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο, βλ. παραπάνω, υποσημ. 28– μηχανισμό συγκέντρωσης του διάχυτου ελληνικού συστήματος και, άρα, ένα ακόμη στοιχείο του μικτού χαρακτήρα του. Βλ. Ευάγγελο Βενιζέλο, Η θέση του ΣτΕ στο σύστημα δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων, Δίκαιο & Πολιτική


text:
6/1983, σ. 9 επ.
 [34] Αναλυτικά παρουσιάζονται οι σχετικές τεχνικές δικαστικού ελέγχου από τον Tushnet, Weak Courts, Strong Rights, ό.π. (υποσημ. 6), κεφ. 2.
 [35] Η δυνατότητα αυτή μάλλον υπονοεί κάτι περισσότερο από αυτό που στην Ευρώπη γνωρίζουμε ως «σύμφωνη με το σύνταγμα» ερμηνεία του νόμου, καθότι φαίνεται να δίνει μεγαλύτερη διαπλαστική εξουσία στο δικαστή, ενδεχομένως καθ’ υπέρβαση των ορίων που θέτουν οι παραδοσιακές ερμηνευτικές μέθοδοι. Βεβαίως, τα όρια μεταξύ ερμηνείας του νόμου και «κατασκευής» του νοήματός του είναι εξαιρετικά θολά. Για μια πρόσφατη οριοθέτηση του προβλήματος βλ. LawrenceB. Solum, The Interpretation – Construction Distinction, Const. Comment. 27 (2010), σ. 95 επ.
 [36] Υπάρχει, νομίζω, ένας σημαντικός λόγος που ο Tushnet προτιμά να χαρακτηρίζει τα πρότυπά του ως έλεγχο ισχυρού και ασθενούς τύπου, αντιστοίχως, και όχι απλώς ως ισχυρό και ασθενή έλεγχο. Η διάκριση του ισχυρού από τον ασθενή έλεγχο υποδηλώνει την ένταση του ασκούμενου στην πράξη δικαστικού ελέγχου, δηλαδή έχει να κάνει με το πόσο εντατικά ή οριακά ελέγχουν τα δικαστήρια ορισμένου συστήματος τη συνταγματικότητα των νόμων. Αντιθέτως, η διάκριση του ελέγχου ισχυρού τύπου από τον έλεγχο ασθενούς τύπου αναφέρεται στη θεσμική διαρρύθμιση του ελέγχου συνταγματικότητας σε ορισμένο σύστημα, δηλαδή στις δυνατότητες αντίδρασης που το ίδιο το σύστημα παρέχει στο νομοθέτη και την κυβέρνηση έναντι των δικαστικών ερμηνειών του συντάγματος. Βεβαίως, όπως θα δούμε (παρακάτω, στο κείμενο πάνω από τις υποσημ. 42-45), η πραγματική ένταση της εφαρμογής του ελέγχου δεν είναι άσχετη με την κατάταξη τον συστημάτων στο πρότυπο του ελέγχου ισχυρού ή ασθενούς τύπου.
 [37] Για μια κατατοπιστική παρουσίαση της συζήτησης για τη διαλογική πρόσληψη του συντάγματος βλ. Christine Bateup, The Dialogic Promise. Assessing the Normative Potential of Theories of Constitutional Dialogue, Brooklyn L. Rev. 71 (2006), σ. 1109 επ. Βεβαίως, και στα συστήματα ελέγχου ισχυρού τύπου η πολιτική εξουσία μπορεί να αντιδράσει στην κρίση του δικαστηρίου και είτε να αρνηθεί να εφαρμόσει ορισμένη απόφαση είτε, συνηθέστερα, να προσπαθήσει να την παρακάμψει, π.χ. επανεκδίδοντας ένα νόμο ουσιωδώς όμοιο με το νόμο που ακυρώθηκε ως αντισυνταγματικός. Η διαφορά είναι ότι τέτοιου είδους αντιδράσεις γίνονται μάλλον αντιληπτές ως θεσμικές παρεκκλίσεις από την υποχρέωση της πολιτικής εξουσίας να εφαρμόζει τις συνταγματικές αποφάσεις των δικαστηρίων και, ως εκ τούτου, δεν αποτελούν μορφή ενός θεσμοποιημένου διαλόγου.
 [38] Βλ. Jeremy Waldron, Law and disagreement, New York, Oxford University Press, 1999.
 [39] Αυτό είναι μια βασική θέση που διατρέχει το έργο του Mark Tushnet.
 [40] Βλ. Tushnet, Weak Courts, Strong Rights, ό.π. (υποσημ. 6), κεφ. 2.
 [41] Βλ., για την αφετηρία της σχετικής συζήτησης στον Καναδά, PeterW. Hogg & AllisonA. Bushell, The Charter Dialogue Between Courts and Legislatures (Or Perhaps the Charter of Rights Isn’t Such a Bad Thing After All), Osgoode Hall L.J. 35 (1997), σ. 75 επ., και επίσης, ιδίως, KentRoach, Dialogic Judicial Review and its Critics, S.C.L.R. (2d) 23 (2004), σ. 49 επ. Για μιαν ανάλογη συζήτηση στη Βρετανία βλ. Tom Hickman, Constitutional Dialogue, Constitutional Theories and the Human Rights Act 1998, Public Law 2005, σ. 306 επ., καθώς και το διάλογο μεταξύ των Danny Nicolσ. 722 επ., και Tom Hickmanσ. 84


text:
επ. Για τις ΗΠΑ πρβλ. ήδη τη συμβολή του Barry Friedmanσ. 577 επ. , Dialogue and Judicial Review, Mich. L. Rev. 91 (1993), , The Courts and Politics after the Human Rights Act: A Comment, Public Law 2008, , Law and Politics after the Human Rights Act, Public Law 2006,
 [42] Βλ. Tushnet, Weak Courts, Strong Rights, ό.π. (υποσημ. 6), κεφ. 3.
 [43] Βλ. ιδίως Rosalind DixonWeak-Form Judicial Review and American Exceptionalism, Oxf. J. Leg. Stud. 32 (2012), σ. 487 επ., επίσης τηςίδιας, Creating Dialogue about Socioeconomic Rights: Strong-form versus Weak-form Judicial Review Revisited, Int. J. Const. L. 5 (2007), σ. 391 επ.,
 [44] Βλ. Tushnet, Weak Courts, Strong Rights, ό.π. (υποσημ. 6), κεφ. 3.
 [45] Στην πραγματικότητα σ’ αυτό κατ’ ουσίαν συνίσταται η πρόταση που είχε διατυπώσει στο πιο «στρατευμένο» από τα έργα του, όπου επιχειρηματολογούσε για «το σύνταγμα έξω από τα δικαστήρια». Βλ. Tushnet, Taking the Constitution, ό.π. (υποσημ. 9), passim και, πιο χαρακτηριστικά, τα κεφ. 1 (Against Judicial Supremacy) και 7 (Against Judicial Review).
 [46] Με τον κίνδυνο να έχω παραβλέψει κάτι σημαντικό, δεν έχω εντοπίσει στο έργο του Tushnet κάποια αναφορά που να δείχνει ότι έχει μελετήσει ή, έστω, ότι έχει σε γενικές γραμμές υπόψη του το ελληνικό σύστημα ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων. Βεβαίως, αυτό κάθε άλλο παρά παράξενο είναι, ενόψει της πολύ περιορισμένης διεθνούς βιβλιογραφίας για το ελληνικό σύστημα και της, ακόμη πιο περιορισμένης, συμβολής των μελετητών του ελληνικού συστήματος στη θεωρία του ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων.
 [47] Για τα επόμενα βλ. Μαυριά, Συνταγματικό Δίκαιο, ό.π. (υποσημ. 21), σ. 313 επ., Dagtoglou, Die Verfassungsgerichtsbarkeit, ό.π. (υποσημ. 28), επίσης ΑντώνηΜανιτάκη, Ιστορικά γνωρίσματα και λογικά προαπαιτούμενα του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων στην Ελλάδα, ΤοΣ 2003, σ. 13 επ., ΒασίλειοΣκουρή & ΕυάγγελοΒενιζέλο, Ο δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, 1985, Epaminondas Spiliotopoulos, Judicial Review of Legislative Acts in Greece, Temp. L.Q. 56 (1983), σ. 463 επ., Wassilios Skouris, Constitutional Disputes and Judicial Review in Greece, in: Christine Landfried (ed.), Constitutional Review and Legislation, Baden-Baden, Nomos Verlagsgesellschaft, 1989, σ. 177 επ.
 [48] Ιστορική αφετηρία του δικαστικού ελέγχου στις ΗΠΑ θεωρείται η –παγκοσμίως γνωστή, καθότι συνιστά ταυτόχρονα και την αφετηρία του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων γενικώς– απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ Marbury v. Madison, U.S. 5 (1803, Συλλογή Cranch 1), σ. 137 επ. Ιστορική αφετηρία του δικαστικού ελέγχου στην Ελλάδα θεωρείται η απόφαση του Αρείου Πάγου, του μόνου τότε ελληνικού ανώτατου δικαστηρίου, ΑΠ 23/1897, Θέμις Η ́ (1898), σ. 329. Και στις δύο περιπτώσεις είχαν προηγηθεί και άλλες αποφάσεις που προετοίμασαν το έδαφος, ωστόσο στις δύο αυτές αποφάσεις αποτυπώνεται στην κλασική της μορφή –και με εντυπωσιακή ομοιότητα στην επιχειρηματολογία– η συνταγματική θεμελίωση του θεσμού του δικαστικού ελέγχου.
 [49] Είχε προηγηθεί η συνταγματική τυποποίηση του δικαστικού ελέγχου στο βραχύβιο Σύνταγμα του 1927, το οποίο ίσχυσε μόλις μέχρι το 1935.
 [50] Βλ. τα άρθρα 95 και 98 Συντ., για τη δικαιοδοσία του Συμβουλίου της Επικρατείας και του Ελεγκτικού Συνεδρίου, αντιστοίχως.
 [51] Μια μικρή, αλλά σημαντική εξαίρεση, που –όχι τυχαία– ισχύει μόνο


text:
για το Συμβούλιο της Επικρατείας, συνιστά η διαδικασία της πρότυπης δίκης, για την οποία βλ. παρακάτω, υποσημ. 64.
 [52] Η μόνη θεσμική παρέμβαση του πολιτικού συστήματος είναι ότι, σύμφωνα με το άρθρο 90 παρ. 5 Συντ., η κυβέρνηση επιλέγει τους δικαστές που θα προαχθούν σε θέση προέδρου και αντιπροέδρων των τριών ανώτατων δικαστηρίων. Και εδώ όμως η κυβέρνηση δεν επιλέγει ελεύθερα, αλλά μεταξύ των ήδη υπηρετούντων σε κάθε δικαστήριο ανώτατων δικαστών. Επίσης, η θητεία των προέδρων και αντιπροέδρων δεν μπορεί να είναι μεγαλύτερη της τετραετίας, μετά το πέρας της οποίας αποχωρούν από την υπηρεσία.
 [53] Αναφέρομαι στο «αμερικανικό πρότυπο» για να περιγράψω τον ιδεότυπο του συστήματος διάχυτου ελέγχου, σε αντιδιαστολή προς το ευρωπαϊκό πρότυπο του συγκεντρωτικού ελέγχου. Αντιθέτως, αναφέρομαι στο «σύστημα των ΗΠΑ» για να περιγράψω τη συγκεκριμένη εκδοχή του προτύπου αυτού που έχει θεσμοποιηθεί στις ΗΠΑ. Η συγκεκριμένη αυτή εκδοχή διαφοροποιείται σε σχέση με τον ιδεότυπο του συστήματος διάχυτου ελέγχου κατά το ότι περιλαμβάνει ένα ισχυρό στοιχείο συγκέντρωσης του ελέγχου, το Ανώτατο Δικαστήριο.
 [54] Η πρόταση αυτή δεν αντιφάσκει με την αμέσως προηγούμενη. Πράγματι, το ελληνικό σύστημα εμφανίζεται θεσμικά περισσότερο συγκεντρωτικό από το σύστημα των ΗΠΑ, κατά το ότι διαθέτει, παράλληλα με το σύστημα διάχυτου ελέγχου, ένα ειδικό όργανο συνταγματικής δικαιοσύνης, το ΑΕΔ. Παρόλα αυτά, κατ’ αποτέλεσμα, δηλαδή πραγματικά, το ελληνικό σύστημα είναι λιγότερο συγκεντρωτικό από εκείνο των ΗΠΑ, δεδομένου ότι, όπως θα αναφερθεί στη συνέχεια, η λειτουργία του ΑΕΔ επιφέρει μικρή μόνο συγκέντρωση, ασύγκριτη μικρότερη από τη συγκέντρωση που συνεπάγεται για το σύστημα των ΗΠΑ η λειτουργία του Ανώτατου Δικαστηρίου.
 [55] Μια σημαντική αρμοδιότητα του ΑΕΔ, που δεν έχει σχέση με τον έλεγχο της συνταγματικότητας, είναι ότι λειτουργεί ως εκλογοδικείο, δηλαδή ελέγχει το κύρος των (εθνικών) βουλευτικών εκλογών και δημοψηφισμάτων και τα προσόντα και ασυμβίβαστα των βουλευτών. Βλ. άρθρο 100 παρ. 1 περ. α ́, β ́ και γ ́ Συντ.
 [56] Άρθρο 100 παρ. 1 περ. ε ́ Συντ.
 [57] Συνήθως στο ΑΕΔ φτάνουν υποθέσεις όπου διάδικος είναι το Δημόσιο, διότι, ανάλογα με το αν το Δημόσιο ενεργεί κατ’ ενάσκηση δημόσιας εξουσίας ή ως ιδιώτης, δημιουργείται διοικητική ή ιδιωτική διαφορά που ανήκει στη δικαιοδοσία των διοικητικών ή πολιτικών δικαστηρίων αντιστοίχως. Έτσι, οι ίδιες νομοθετικές διατάξεις που αφορούν το Δημόσιο μπορεί να εφαρμοστούν από ανώτατα δικαστήρια διαφορετικών κλάδων. Αντιλαμβάνεται κανείς ότι μεγάλο μέρος της νομοθεσίας είναι πρακτικά πολύ δύσκολο ή απίθανο να φτάσει στο ΑΕΔ, εάν εφαρμόζεται κυρίως ή αποκλειστικά από δικαστήρια ενός μόνο κλάδου. Για παράδειγμα, οι διαφορές οικογενειακού δικαίου, που εκδικάζονται από τα πολιτικά δικαστήρια, είναι μάλλον απίθανο να προκαλέσουν δίκη συνταγματικότητας ενώπιον του ΑΕΔ.
 [58] Άρθρο 100 παρ. 4 Συντ.
 [59] Άρθρο 5 παρ. 2 περ. ι ́ του ν. 3469/2006 «Εθνικό Τυπογραφείο, Εφημερίς της Κυβερνήσεως και λοιπές διατάξεις».
 [60] Από την ίδρυσή του το 1976 μέχρι το 2012 το ΑΕΔ εξέδωσε μόλις είκοσι μία αποφάσεις με τις οποίες ήρε αμφισβήτηση για την αντισυνταγματικότητα ορισμένης διάταξης νόμου και μόνο στις δέκα από αυτές έκρινε τη διάταξη αντισυνταγματική. Αναλυτικά στατιστικά στοιχεία βλ. σε Ευθυμία Παπαδοπούλου & Μαγδαληνή Σελβεσάκη, Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο ως μηχανισμός συγκέντρωσης του


text:
ελέγχου της συνταγματικότητας, Μεταπτυχιακή εργασία, Τμήμα Νομικής Α.Π.Θ., 2012.
 [61] Άρθρο 100 παρ. 5 Συντ. Βλ. Μιχάλη Πικραμένο, Ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων υπό το άρθρο 100 παρ. 5 του Συντάγματος και το πρόβλημα του Συνταγματικού Δικαστηρίου, σε: Ξενοφώντα Κοντιάδη (επιμ.), Πέντε χρόνια μετά τη συνταγματική αναθεώρηση του 2001, Εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, 2006, σ. 775 επ., Κατερίνα Σακελλαροπούλου, Ο έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων και το άρθρο 100 παρ. 5 του Συντάγματος. Δικονομική οργάνωση ή περιορισμός του διάχυτου ελέγχου;, ΤοΣ 2007, σ. 789 επ.
 [62] Άρθρο 95 παρ. 1 περ. α ́ και β ́ Συντ., για την ακυρωτική και αναιρετική, αντιστοίχως, αρμοδιότητα του Συμβουλίου της Επικρατείας.
 [63] Βλ. και παραπάνω, υποσημ. 33.
 [64] Άρθρο 1 του ν. 3900/2010 «Εξορθολογισμός διαδικασιών και επιτάχυνση της διοικητικής δίκης και άλλες διατάξεις». Βλ. Φίλη Αρναούτογλου, Η «πρότυπη» ή «πιλοτική» δίκη ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, Νομική Βιβλιοθήκη, 2012. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο του νέου αυτού θεσμού είναι ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει ορισμένη διακριτική ευχέρεια, δηλαδή τη δυνατότητα, έστω οριοθετημένη, να επιλέγει τις υποθέσεις που θα εκδικάσει σε πρότυπη δίκη.
 [65] Στην πραγματικότητα και στις οκτώ πρότυπες δίκες στο Συμβούλιο της Επικρατείας που έχω υπόψη μου τέθηκε ζήτημα συνταγματικότητας ορισμένης νομοθετικής διάταξης (αποφάσεις 690/2013 του Δ ́ Τμήματος, 601/2012, 1619/2012 και 1971/2012 της Ολομέλειας, 2164/2012 του ΣΤ ́ Τμήματος, 3020/2012 του Β ́ Τμήματος και 35/2013 και 496/2011 της Επιτροπής Αναστολών της Ολομέλειας). Έχει ίσως ενδιαφέρον ότι σε καμία από τις αποφάσεις αυτές το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν διαπίστωσε αντισυνταγματικότητα. Στις επτά από αυτές ρητά έκρινε ότι ο νόμος δεν είναι αντισυνταγματικός, ενώ σε μία (απόφαση 1971/2012) επέλυσε το ζήτημα με ερμηνεία του νόμου και χωρίς να χρειαστεί να πάρει θέση για τη συνταγματικότητά του.
 [66] Ο μικτός χαρακτήρας του συστήματος δεν θα πρέπει πάντως να υπερεκτιμάται. Με την ίδια λογική, άλλωστε, μικτό είναι και το σύστημα των ΗΠΑ, δεδομένου ότι και εκείνο είναι κυρίως ένα σύστημα διάχυτου ελέγχου, συνδυασμένο με ένα στοιχείο συγκέντρωσης, που είναι το ισχυρό Ανώτατο Δικαστήριο. Μάλιστα, το σύστημα των ΗΠΑ είναι σαφώς περισσότερο συγκεντρωτικό από το ελληνικό, δεδομένου ότι το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ είναι τόσο ισχυρό, ώστε να είναι συγκρίσιμο με ένα κλασικό συνταγματικό δικαστήριο όπως το γερμανικό (βλ. παραπάνω, υποσημ. 25). Αντιθέτως, κανένα ελληνικό δικαστήριο δεν μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά συγκρίσιμο με συνταγματικό δικαστήριο.
 [67] Βλ. παραπάνω, στο κείμενο πάνω από την υποσημ. 36.
 [68] Βλ. Αντώνη Μανιτάκη, Ελληνικό συνταγματικό δίκαιο Ι, Εκδ. Σάκκουλα, 2004, σ. 465-466.
 [69] Δεν είναι τυχαίο ότι ο νόμος για την πρότυπη δίκη ξεκίνησε από πρωτοβουλία του ίδιου του Συμβουλίου της Επικρατείας, το οποίο μάλιστα υπέδειξε και σχέδιο διατάξεων που στο μεγαλύτερο μέρος τους υιοθετήθηκαν αυτούσιες από τον κοινοβουλευτικό νομοθέτη. Βλ. Αρναούτογλου, Η «πρότυπη» ή «πιλοτική» δίκη, ό.π. (υποσημ. 64), σ. 7 επ., 235 επ.
 [70] Από την ευρύτατη συζήτηση που είχε γίνει τότε πρβλ., τελείως ενδεικτικά, από τη μια, υπέρ της πρότασης μετάβασης σε ένα περισσότερο συγκεντρωτικό σύστημα, Ευάγγελο Βενιζέλο & Κώστα Χρυσόγονο, Το πρόβλημα της συνταγματικής δικαιοσύνης στην Ελλάδα, Εκδ. Σάκκουλα, 2006, και, από την άλλη, υπέρ


text:
της διατήρησης του συστήματος διάχυτου ελέγχου, Αντώνη Μανιτάκη, Το Συνταγματικό Δικαστήριο σε ένα σύστημα παρεμπίπτοντος ελέγχου της συνταγματικότητας των νόμων, Εκδ. Σάκκουλα, 2008.
 [71] Βλ. και Nicos Alivizatosσε: www.constitutionalism.gr (ανάρτηση 4.10.2011). , Who decides in last resort? Elected officials and judges,
 [72] Αυτός, νομίζω, είναι και ο λόγος που μεγάλη συζήτηση για τον λεγόμενο δικαστικό αυτοπεριορισμό κατά τον έλεγχο της συνταγματικότητας των νόμων έχει γίνει ιδίως σε συστήματα με ισχυρά δικαστήρια, όπως είναι Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο στη Γερμανία ή το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ. Πρβλ., τελείως ενδεικτικά για μια τεράστια συζήτηση, Νίκο Αλιβιζάτο, Μεταξύ ακτιβισμού και αυτοσυγκράτησης. Ο πολιτικός ρόλος των δικαστών στη Δυτική Ευρώπη, ΔτΑ 2003, σ. 697 επ.
 [73] Βλ. ενδεικτικά Ακρίτα Καϊδατζή, ‘Μεγάλη πολιτική’ και ασθενής δικαστικός έλεγχος. Συνταγματικά ζητήματα και ζητήματα συνταγματικότητας στο ‘Μνημόνιο’, ΤοΣ 2012, σ. 259 επ., του ίδιου, Δικαστικός έλεγχος των μέτρων οικονομικής πολιτικής. Νομολογιακές τάσεις και προσαρμογές στο μεταβαλλόμενο οικονομικο-πολιτικό περιβάλλον, ΤοΣ 2010, σ. 499 επ.
 [74] Πρβλ. Nicos Alivizatos, Judges as Veto Players, in: Herbet Döring (ed.), Parliaments and Majority Rule in Western Europe, Frankfurt a.M., Campus Verlag, 1995, σ. 566 επ.
 [75] Η σχετική νομολογία είναι πλέον τόσο πλούσια και διαφοροποιημένη που δεν μπορεί να αναφερθεί ούτε καν ενδεικτικά εδώ –βλ. πάντως ειδικά για το Συμβούλιο της Επικρατείας, τελείως ενδεικτικά, παραπάνω υποσημ. 65. Για μιαν αρκετά κατατοπιστική συλλογή της σχετικής νομολογίας βλ. το ιστολόγιο «Δικαστικός έλεγχος Μνημονίων» (http://mnimonia.blogspot.gr). Για το θέμα βλ. επίσης προσεχώς Ακρίτα Καϊδατζή & Δημήτρη Νικηφόρο, Τάσεις της συνταγματικής νομολογίας στην εποχή του ‘Μνημονίου’ (υπό δημοσίευση, 2013).
 [76] Βλ. Tushnet, Weak Courts, Strong Rights, ό.π. (υποσημ. 6).
 [77] Βλ. Tushnet, Taking the Constitution, ό.π. (υποσημ. 9).


text:
ΑΡΧΙΚΗ - ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΕΝΩΣΗ ΑΠΟΣΤΡΑΤΩΝ ΕΝΟΠΛΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ
 ΑΡΧΙΚΗΗ ΕΝΩΣΗΙΔΡΥΤΙΚΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣΔΕΛΤΙΑ ΤΥΠΟΥΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣΑΡΘΡΑEUROMILΒΙΝΤΕΟΣΤΗΛΗ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΡΑΤΟΥΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ ΤΡΙΤΩΝΠΡΟΣΦΟΡΕΣΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΒΟΛΗΑΡΧΕΙΟ ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ Breaking News
 Η ΑΝΕΑΕΔ συζητά και προβληματίζεται - Τετάρτη, 04 Dec 2013 12:15 Πολυτεχνείο 40 χρόνια μετά - Σάββατο, 16 Nov 2013 21:02 Απάντηση του ΥΦΕΘΑ σε αναφορά του Βουλευτού Ν. Νικολόπουλου σχετικά με τα Μετοχικά Ταμεία - Παρασκευή, 08 Nov 2013 15:39 ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΜΑΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ - Παρασκευή, 08 Nov 2013 15:06 Εκτέλεση συνταγών για εν ενεργεία στελέχη των ΕΔ ΑΛΣ - Τρίτη, 15 Oct 2013 09:45 0123456 Άρθρα Μελών Οι Στρατιωτικοί στο σταυρό του μαρτυρίου Και οι στρατιωτικοί στο Σταυρό του μαρτυρίου Ποιοί εμποδίζουν την επαναλειτουργία των Ε.Α.Σ. Τέλος Επικουρικού Ταμείου Στρατιωτικών στην Πορτογαλία Κουνώντας το δάχτυλο στους συναδέλφους; Οι ΕΑΑ (ΝΠΔΔ) βρήκαν τον εχθρό τους ή έχασαν τον προσανατολισμό τους; Η ΤΡΟΙΚΑ ΑΦΟΠΛΙΖΕΙ ΤΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΝΟΠΛΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ Η Πολιτική στους πολίτες Τα ανθρώπινα δικαιώματα στις Ένοπλες Δυνάμεις Written bySuper User in
 Euromil Η ΑΝΕΑΕΔ συζητά και προβληματίζεται Written bySuper User in
 Δραστηριότητες Ο προϋπολογισμός στην Πορτογαλία πέρασε, οι στρατιωτικοί δεν συναινούν και συνεχίζουν τον αγώνα τους Written bySuper User in
 ΣΤΗΛΗ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΡΑΤΟΥ Ο ρόλος των Στρατιωτικών Επαγγελματικών Ενώσεων Written bySuper User in
 Euromil Πολυτεχνείο 40 χρόνια μετά Written bySuper User in
 Δραστηριότητες Συνάντηση αντιπροσωπείας ΑΝΕΑΕΔ με ΥΦΕΘΑ Written byANEAED in
 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ Σχέδιο επιστολής συναδέλφου σχετικά με τις κρατήσεις του ΜΤΝ Written bySuper User in
 ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ ΤΡΙΤΩΝ Απάντηση του ΥΦΕΘΑ σε αναφορά του Βουλευτού Ν. Νικολόπουλου σχετικά με τα Μετοχικά Ταμεία Written bySuper User in
 Δραστηριότητες ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΕΜΙΚΗ ΜΑΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ Written bySuper User in
 Δραστηριότητες Στην Ελλάδα η συνεδρίαση του εαρινού Presidium Meeting του Euromil του 2016 Written bySuper User in
 Euromil Δια χειρός... Αντώνη Κακαρά Written bySuper User in
 ΣΤΗΛΗ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΡΑΤΟΥ 108η Συνεδρίαση του Προεδρείου του Euromil Written byANEAED in
 Euromil Εκτέλεση συνταγών για εν ενεργεία στελέχη των ΕΔ & ΑΛΣ Written byANEAED in
 Επαγγελματικη Προβολη Οι “ανακρίβειες” του κ. ΥΦΕΘΑ Written byANEAED in
 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ Διαχωρίζω την θέση μου απο αυτή των ΕΑΑ (ΝΠΔΔ) Written byANEAED in
 ΣΤΗΛΗ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΡΑΤΟΥ Πρακτικό διακλαδικής Επιτροπής για την διάσωση των Μετοχικών Ταμείων Written byANEAED in
 Δραστηριότητες Γιατί κρύβετε το πρακτικό; Written byANEAED in
 Δραστηριότητες Οι Στρατιωτικοί στο σταυρό του μαρτυρίου Written byANEAED in
 ΘΥΜΙΟΣ ΓΚΙΤΕΡΣΟΣ Όλα καλά... μην ανησυχείτε, ο Υπουργός φροντίζει για μας! Written byANEAED in
 Δραστηριότητες Οι υπεύθυνοι θα λογοδοτήσουν! Written byANEAED in
 Δραστηριότητες Έκδοση τροποποιητικών συνταξιοδοτικών πράξεων με αφαίρεση μισθολογικού βαθμού Written byANEAED in
 Δραστηριότητες Και οι στρατιωτικοί στο Σταυρό του μαρτυρίου Written byANEAED in
 ΘΥΜΙΟΣ ΓΚΙΤΕΡΣΟΣ Ποιοί εμποδίζουν την επαναλειτουργία των Ε.Α.Σ. Written byANEAED in
 ΑΡΘΡΑ ΜΕΛΩΝ Συνάντηση του Συντονιστικού των Ενώσεων Αποστράτων με τον ΥΕΘΑ Written byANEAED in
 Δραστηριότητες Τέλος Επικουρικού Ταμείου Στρατιωτικών στην Πορτογαλία Written byANEAED in
 ΘΥΜΙΟΣ ΓΚΙΤΕΡΣΟΣ Πόσο σοφότερους μας έκανε η «απολογιστική έκθεση» του πρώην Προέδρου του ΜΤΣ; Written byANEAED in
 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ Η Θέσεις του ΓΕΝ στη διερεύνηση δυνατότητας "ενοποίησης" των ΜΤ Written byANEAED in
 Δραστηριότητες Απάντηση του Συνηγόρου του Πολίτη σχετικά με την Ε.Α.Σ. Written byANEAED in
 Δραστηριότητες Μήπως τώρα που σας αναδόμησαν... έχετε αλλάξει άποψη; Written byANEAED


text:
in
 Δραστηριότητες Η προεκλογική νάρκωση των στρατιωτικών Written byANEAED in
 ΣΤΗΛΗ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΡΑΤΟΥ «
 Τελευταίες Αναρτήσεις Συνάντηση αντιπροσωπείας ΑΝΕΑΕΔ με ΥΦΕΘΑ Written byANEAED in
 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ Την Τετάρτη 13 Νοεμβρίου 2013 πραγματοποιήθηκε συνάντηση αντιπροσωπείας της ΑΝΕΑΕΔ με τον ΥΦΕΘΑ κ. Α. ΔΑΒΑΚΗ στο γραφείο του στο ΥΠΕΘΑ.
 Η σχετική ανακοίνωση της ΑΝΕΑΕΔ. (images/pdf/DT%208_13.pdf)
 Κατά την συνάντηση... Οι “ανακρίβειες” του κ. ΥΦΕΘΑ Written byANEAED in
 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ Την Παρασκευή 11 Οκτωβρίου 2013, κατά την διάρκεια της εκπομπής «Με ανοιχτά τα αυτιά» του τηλεοπτικού σταθμού Έψιλον, ο ΥΦΕΘΑ κ. Δαβάκης, διέψευσε κατηγορηματικά ότι το ΥΠΕΘΑ αρνείται να διαθέσει... Πόσο σοφότερους μας έκανε η «απολογιστική έκθεση» του πρώην Προέδρου του ΜΤΣ; Written byANEAED in
 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ Το τελευταίο χρονικό διάστημα, ταυτόχρονα με την έκδοση του απολογισμού του αποχωρήσαντος Προέδρου του ΜΤΣ, κ. Χ. Σωτηρόπουλου, έχουν εμφανισθεί κάποιοι συνάδελφοι οι οποίοι διακινούν, μέσω της ηλ. οδού όπως... Λειτουργία γραφείων ΑΝΕΑΕΔ τον Αύγουστο 2013 Written byANEAED in
 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ Λόγω της μειωμένης παρουσίας των συναδέλφων στην Αθήνα, το ΔΣ αποφάσισε τα γραφεία της ΑΝΕΑΕΔ να παραμείνουν κλειστά από 1 έως 31 Αυγούστου 2013. Σε περίπτωση ανάγκης μπορείτε να αποστείλετε... «
 Πίνακας Ανακοινώσεων Δραστηριότητες Η ΑΝΕΑΕΔ συζητά και προβληματίζεται Την Τρίτη 3 Δεκεμβρίου 2013, η ΑΝΕΑΕΔ οργάνωσε συγκέντρωση - συζήτηση των μελών της... Read More...
 Πολυτεχνείο 40 χρόνια μετά
 Απάντηση του ΥΦΕΘΑ σε...
 ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΕΜΙΚΗ...
 Πρακτικό διακλαδικής Επιτροπής για...
 Όλα καλά... μην ανησυχείτε,...
 Έκδοση τροποποιητικών συνταξιοδοτικών πράξεων...
 Euromil Τα ανθρώπινα δικαιώματα στις Ένοπλες Δυνάμεις Ο ρόλος των Στρατιωτικών Επαγγελματικών Ενώσεων Στην Ελλάδα η συνεδρίαση του εαρινού Presidium Meeting του Euromil του 2016 108η Συνεδρίαση του Προεδρείου του Euromil Η μεγάλη πορεία των Κολομβιανών Στρατιωτικών και Αστυνομικών EUROMIL NEWS Στην Κύπρο το 107ο Συνέδριο του EUROMIL Οι Ευρωπαίοι Στρατιωτικοί διαδηλώνουν μαζί μας στη Θεσσαλονίκη Δημοσιεύσεις Τρίτων Σχέδιο επιστολής συναδέλφου σχετικά με τις κρατήσεις του ΜΤΝ MORE
 Την επιστολή την υπέγραψα...
 Τέρμα τα ψέμματα με...
 Eπιστολή στον Σόιμπλε, με...
 Ενδιαφέρον άρθρο εν όψει...
 Πως είδε ο τύπος...
 Αντιδράσεις φορέων αποστράτων για...
 Ερώτηση του Βουλευτή του...
 ΜΤΣ, ΥΕΘΑ, ΕΑΑΣ (Όλα...
 Σύνοπτικά Euromil
 Τα ανθρώπινα δικαιώματα στις Ένοπλες Δυνάμεις Ο ρόλος των Στρατιωτικών Επαγγελματικών Ενώσεων Στην Ελλάδα η συνεδρίαση του εαρινού Presidium Meeting του Euromil του 2016 108η Συνεδρίαση του Προεδρείου του Euromil Η μεγάλη πορεία των Κολομβιανών Στρατιωτικών και Αστυνομικών EUROMIL NEWS Στην Κύπρο το 107ο Συνέδριο του EUROMIL Οι Ευρωπαίοι Στρατιωτικοί διαδηλώνουν μαζί μας στη Θεσσαλονίκη Άρθρα Μελών
 Οι Στρατιωτικοί στο σταυρό του μαρτυρίου Και οι στρατιωτικοί στο Σταυρό του μαρτυρίου Ποιοί εμποδίζουν την επαναλειτουργία των Ε.Α.Σ. Τέλος Επικουρικού Ταμείου Στρατιωτικών στην Πορτογαλία Κουνώντας το δάχτυλο στους συναδέλφους; Οι ΕΑΑ (ΝΠΔΔ) βρήκαν τον εχθρό τους ή έχασαν τον προσανατολισμό τους; Η ΤΡΟΙΚΑ ΑΦΟΠΛΙΖΕΙ ΤΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΝΟΠΛΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ Η Πολιτική στους πολίτες Δημοσιεύσεις Τρίτων
 Σχέδιο επιστολής συναδέλφου σχετικά με τις κρατήσεις του ΜΤΝ MORE
 Η ΑΝΕΑΕΔ συζητά και προβληματίζεται Την Τρίτη 3 Δεκεμβρίου 2013, η ΑΝΕΑΕΔ οργάνωσε συγκέντρωση - συζήτηση των μελών της... Read More...
 Media, Βίντεο «
 Εκτέλεση ... Από το Φαρμακείο του Γ. Βουλγαράκη (υιού συναδέλφου Αποστράτου Αξκου του ΠΝ), λάβαμε και δημοσιεύουμε... Κάρτα ελε... Ο Όμιλος της ELG


text:
Energy and Life Group προσφέρει στα μέλη της ΑΝΕΑΕΔ την κάρτα... «
 Αξίζει να το δεις! «
 Επισκέψεις 1465516
 ΣήμεραΧθεςΑυτή τη βδομάδαΠερασμένη ΒδομάδαΑυτό το μήναΠερασμένο μήναΣυνολικά 335251114710142770614710641751465516 Το IP σας είναι: 67.202.12.153
 Server Time: 2013-12-06 02:47:50
 Κάνετε Like Ακολουθήστε μας
 Το βίντεο της ημέρας Δημοφιλή Σχόλια
 Πραγματικά τέτοιες πρωτοβουλίες κάνουν τη...
 Written by Υφαντής Κώστας
 Μα είναι δυνατόν να υπάρχουν...
 Written by Σαρτζετάκης Εμμανουήλ
 Καλόν θα είναι οι διάφοροι...
 Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι οτι...
 Από την πρώτη στιγμή οι...
 Τα ανθρώπινα δικαιώματα στις Ένοπλες Δυνάμεις 05 Dec 2013 Η ΑΝΕΑΕΔ συζητά και προβληματίζεται 04 Dec 2013 Ο ρόλος των Στρατιωτικών Επαγγελματικών Ενώσεων 21 Nov 2013 Πολυτεχνείο 40 χρόνια μετά 16 Nov 2013 Who's Online Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 53 επισκέπτες και κανένα μέλος ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Ανεξάρτητη Ένωση Αποστράτων Ενόπλων Δυνάμεων
 Ακαδημίας 87
 +30 211 0135611
 +30 211 0135612
 http://www.aneaed.gr
 Λογαριασμός Ομίλου Τράπεζας Πειραιώς (Πειραιώς-Γενική - Αγροτική-Κύπρου κλπ)
 ΙΒΑΝ : GR20 0171 0400 0060 4004 0031 131
 Ενημερώστε μας για τυχόν προβλήματα που προκύπτουν από την πλοήγησή σας.
 Copyright © 2012 ΑΝΕΑΕΔ - Sinis Group. All Rights Reserved.


text:
ΠΕΙΡΑΙΑΣ : Saronicmagazine
 ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΟΡΚΙΔΗΣ | ΕΒΕΠ | Πειραιάς Σε συνέντευξή του σε γερμανικά Μ.Μ.Ε. ο Πρόεδρος του Ε.Β.Ε.Π. Βασίλης Κορκίδης επισημαίνει ότι ο πλούτος του λιμανιού πρέπει να [...]
 Prince Abdulaziz | Πειραιάς Στον Πειραιά βρίσκεται απο το πρωί της Παρασκευής μια απο τις μεγαλύτερες θαλαμηγούς του κόσμου και συγκεκριμένα το Prince Abdulaziz [...]
 Η επισκευή και συντήρηση οδοποιϊας της Αίγινας στο Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής
 Αίγινα | Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής Η Έγκριση σύναψης και όρων προγραμματικής σύμβασης μεταξύ της Περιφέρειας Αττικής και του Δήμου Αίγινας για την εκτέλεση του έργου [...]
 Γεώργιος Καραϊσκάκης | Πειραιάς Ο Δήμαρχος Πειραιά Γιάννης Μώραλης παρευρέθηκε στην επιμνημόσυνη δέηση που εψάλη στο μνημείο του ήρωα της Επανάστασης του 1821 Γεωργίου [...]
 HSW | Ακτοπλοΐα Νέα δεδομένα αναμένεται να φέρει στην ελληνική ακτοπλοΐα, η εκκίνηση της διαδικασίας για πώληση του 40,5% του μετοχικού κεφαλαίου της [...]
 Εκδήλωση του Ελληνικού Νηογνώμονα για την Νομοθεσία των Σκαφών Αναψυχής
 Ελληνικός Νηογνώμων | Πειραιάς Ο Ελληνικός Νηογνώμων διοργανώνει τη Δευτέρα 27 Μαρτίου 2017, στις 18:00 στο Ναυτικό Όμιλο Ελλάδος Καραγιώργη Σερβίας 18, Πειραιάς εκδήλωση [...]
 Πειραιάς: Γνωριμία με πολεμικά πλοία το τριήμερο της 25ης Μαρτίου
 25η Μαρτίου | Πειραιάς | Πολεμικό Ναυτικό Την δυνατότητα να μάθουν και να περιηγηθούν στην ναυτική ιστορία του τόπου θα έχουν οι πολίτες στα πλαίσια του εορτασμούς [...]
 Στο εργοτάξιο του Μετρό στα Μανιάτικα ο Σπίρτζης
 ΜΕΤΡΟ | Πειραιάς Στο εργοτάξιο του Μετρό στα Μανιάτικα του Πειραιά βρέθηκε το μεσημέρι της Τετάρτης ο υπουργός Μεταφορών Χρήστος Σπίρτζης, όπου αφίχθη [...]
 Βραβεία τουρισμού | ΕΟΤ | Υπουργείο τουρισμού Για τέταρτη συνεχή χρονιά, περισσότερα από 700 στελέχη και προσωπικότητες του κλάδου τίμησαν με την παρουσία τους τα βραβεία-θεσμό του [...]
 Απομακρύνθηκε από το λιμάνι του Πειραιά το ημιβυθισμένο “Παναγία Τήνου”
 ΛΙΜΑΝΙ | Παναγία Τήνου | Πειραιάς Το τελευταίο του ταξίδι θα κάνει το οχηματαγωγό πλοίο «Παναγία Τήνου», το οποίο βρισκόταν ημιβυθισμένο μέσα στο λιμάνι του Πειραιά [...]
 Η Ρένα Δούρου στα εγκαίνια του Πάρκου Αγίου Γεωργίου – Τροκαντερό
 Παλαιό Φάληρο | Ρένα Δούρου | Τροκαντερό Τα εγκαίνια του νέου Πάρκου Αγίου Γεωργίου – Τροκαντερό τέλεσαν την Κυριακή 19 Μαρτίου η Περιφερειάρχης Αττικής, Ρένα Δούρου και [...]
 ΚΡΟΥΑΖΙΕΡΑ | Πειραιάς Η Ελλάδα ο 3ος δημοφιλέστερος προορισμός Κρουαζιέρας στην Ευρώπη το 2017 H ανάπτυξη της κρουαζιέρας και του θαλάσσιου τουρισμού αποτελεί [...]
 Μειώθηκε ο ελληνικός εμπορικός στόλος τον Ιανουάριο
 Εμπορική Ναυτιλία | Πειραιάς Μειώθηκε ο ελληνικός εμπορικός στόλος τον Ιανουάριο και αριθμεί πλέον 1.835 πλοία 100 κόρων και άνω. Σύμφωνα με τα στοιχεία [...]
 Συνάντηση Γ.Μώραλη – Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Πειραιά στο επίκεντρο
 Γ. Μώραλης | Κ. Μητσοτάκης | Πειραιάς Ο Δήμαρχος Πειραιά Γιάννης Μώραλης, συναντήθηκε σήμερα με τον Πρόεδρο της Νέας Δημοκρατίας και Αρχηγό της Αξιωματικής Αντιπολίτευσης Κυριάκο Μητσοτάκη, [...]
 Πειραιάς: Συνάντηση Κονιόρδου-Μώραλη-Διαμαντή για το Δημοτικό
 Δημοτικό θέατρο | Πειραιάς Ο Δήμαρχος Πειραιά Γιάννης Μώραλης και ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά Νίκος Διαμαντής, συναντήθηκαν την Τρίτη 14 Μαρτίου [...]
 ΕΒΕΠ | Πειραιάς Μέσα σε κλίμα ιδιαίτερης συγκίνησης, χαράς, αλλά και έμπνευσης για τους νεότερους, έγιναν την Δευτέρα 13 Μαρτίου 2017 τα εγκαίνια [...]
 O


text:
Γ. Σγουρός για το ΣΟΑΠ Πειραιά
 Γιάννης Σγουρός | Πειραιάς | ΣΟΑΠ Σε θετική κατεύθυνση με στόχο την άρση των ανισοτήτων, την βελτίωση του βιοτικού επιπέδου και την ανάδειξη του Πειραιά σε [...]
 Δήμος Κερατσινίου – Δραπετσώνας: Συμπαράσταση στον Δήμο Ν. Φιλαδέλφειας
 ΔΡΑΠΕΤΣΩΝΑ - ΚΕΡΑΤΣΙΝΙ Στο πλευρό του δημάρχου Νέας Φιλαδέλφειας- Νέας Χαλκηδόνας Άρη Βασιλόπουλου και απέναντι στις βίαιες πράξεις που καταλύουν κάθε έννοια δημοκρατίας, [...]
 107 χρόνια «Γ. ΑΒΕΡΩΦ»
 θωρηκτό Αβέρωφ | Πόρος Την Κυριακή 12 Μαρτίου, συμπληρώθηκαν 107 χρόνια από την καθέλκυση του ιστορικού θωρηκτού «ΑΒΕΡΩΦ». Το «Γ. Αβέρωφ» καθελκύστηκε στις 12 [...]
 ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ | Τοπική Αυτοδιοίκηση Αν ο κορμός των θέσεων της Επιτροπής Αναθεώρησης του θεσμικού πλαισίου της Τοπικής Αυτοδιοίκησης γίνει νόμος στα μέσα του χρόνου, [...]
 Δήμος Κερατσινίου- Δραπετσώνας | Πειραιάς Ο Δήμος Κερατσινίου-Δραπετσώνας στο πλαίσιο της κοινωνικής πολιτικής του και αφουγκραζόμενος τις ανάγκες της κοινωνίας, προσφέρει δωρεάν προετοιμασία των υποψηφίων [...]
 ΕΛΠΕ | Πανεπιστήμιο Πειραιά Τα ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΕΤΡΕΛΑΙΑ, ο μεγαλύτερος ενεργειακός Όμιλος στην Ελλάδα και στην ευρύτερη περιοχή, επενδύει με συνέπεια στην εκπαίδευση, έρευνα και [...]
 Στα γραφεία του «κινεζικού» ΟΛΠ ο υπουργός Ναυτιλίας
 ΟΛΠ | Π. Κουρουμπλής Τα θέματα εκτέλεσης του στρατηγικού σχεδιασμού ανάπτυξης του ΟΛΠ και γενικότερα του προγραμματισμού των δεσμευτικών επενδύσεων, όπως προκύπτουν από τη [...]
 Οι ήσυχες μέρες του “Ποσειδώνα”
 Ακτοπλοΐα | Ποσειδώνας Κάθε μαχητής έχει δικαίωμα στην ξεκούραση. Μετά από έναν κοπιαστικό και πολύ απαιτητικό χειμώνα όπου το αγαπημένο πλοίο της γραμμής [...]
 Από του Φακιολά στου Λελούδα
 Γκραβούρα | Πειραιάς Υπάρχει μια παλιά γκραβούρα του 1904 που δείχνει ένα τραμ στη Φρεαττύδα (!) περίπου μπροστά στις βίλες του Σκουλούδη ή [...]
 Κερατσίνι: Μεγάλη συμμετοχή στο σχολικό πρωτάθλημα σκάκι
 ΚΕΡΑΤΣΙΝΙ | Σχολικό πρωτάθλημα σκάκι Ένα από τα μεγαλύτερα σε συμμετοχή σχολικά πρωταθλήματα Σκάκι πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 4 Μαρτίου 2017, στο 3ο Λύκειο Κερατσινίου (Σελεπίτσαρι), [...]
 Δήμος Κερατσινίου- Δραπετσώνας Στον ορισμό και στην ανάθεση αρμοδιοτήτων των νέων αντιδημάρχων στον Δήμο Κερατσινίου- Δραπετσώνας προχώρησε ο δήμαρχος Χρήστος Βρεττάκος. Συγκεκριμένα, ορίζονται [...]
 Επανεκλογή του Προεδρείου στο Δημοτικό Συμβούλιο Πειραιά
 ΔΗΜΑΙΡΕΣΙΕΣ 2017 | Πειραιάς Δημαιρεσίες για την εκλογή Προεδρείου του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιά, των μελών της Οικονομικής Επιτροπής και της Επιτροπής Ποιότητας Ζωής, πραγματοποιήθηκαν [...]
 Δ. Καρύδης: Οχι τμηματική παράδοση του Μετρό
 Δημήτρης Καρύδης | ΜΕΤΡΟ | Πειραιάς Κατά της τμηματικής παράδοσης του Μετρό εμφανίστηκε με δήλωσή του ο πρώην βουλευτής Πειραιά και μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου του [...]
 ΛΙΜΑΝΙ | Πειραιάς Ο Πειραιάς κατέλαβε την όγδοη θέση, ανάμεσα στα μεγαλύτερα εμπορικά λιμάνια της Ευρώπης, για το 2016. Το λιμάνι κατέγραψε ανάπτυξη [...]
 Βράβευση νέων δημιουργών και καλλιτεχνών στο 1ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Πειραιά
 1ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Πειραιά Με την ανάδειξη νέων δημιουργών και την απονομή βραβείων σε καλλιτέχνες, ολοκληρώθηκε το 1ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Πειραιά, στο Δημοτικό Θέατρο [...]
 Σεμινάρια τοπικής ιστορίας από το Δήμο Κερατσινίου- Δραπετσώνας
 Δραπετσώνα- Κερατσίνι | Τοπική ιστορία Ο Δήμος Κερατσίνιου- Δραπετσώνας σε συνεργασία με τη Σχολική Επιτροπή Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος [...]
 Αυξήθηκαν οι Έλληνες ναυτικοί που ναυτολογήθηκαν το 2016
 Έλληνες ναυτικοί | Ναυτιλία | Πειραιάς Αυξήθηκαν κατά 2,8% οι Έλληνες ναυτικοί που


text:
ναυτολογήθηκαν το 2016 σε εμπορικά πλοία με ελληνική και ξένη σημαία άνω των [...]
 Ξεκινά η προετοιμασία για τις «Ημέρες Θάλασσας 2017»
 Ημέρες Θαλασσας 2017 | Πειραιάς Ύστερα από πρόσκληση του Δήμου Πειραιά πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 28 Φεβρουαρίου στη Δημοτική Πινακοθήκη, συνάντηση με εκπροσώπους φορέων του Πειραιά, [...]
 To 6o ατομικό Πρωτάθλημα Σκακιού το Σάββατο στο Κερατσίνι
 ΚΕΡΑΤΣΙΝΙ | Σκάκι Το 6ο ατομικό Σχολικό Πρωτάθλημα Σκακιού διοργανώνει το Σάββατο 4 Μαρτίου 2017, στο 3ο Λύκειο Κερατσινίου (Σελεπίτσαρι), ο Δήμος Κερατσινίου-Δραπετσώνας [...]
 Αντιδράσεις ακτοπλόων στην ενίσχυση της κοινωνικής συμμετοχής στην ακτοπλοΐα
 Ακτοπλοΐα | ΣΕΕΝ | Υπουργείο Ναυτιλίας Λύσεις στην προβληματική ακτοπλοϊκή σύνδεση των νησιών, επιχειρεί να δώσει το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής με την θεσμοθέτηση νομοσχεδίου [...]
 Δημιουργία παιδικής χορωδίας στο Δήμο Κερατσινίου – Δραπετσώνας
 Δραπετσώνα- Κερατσίνι | Παιδική χορωδία Ο Δήμος Κερατσινίου- Δραπετσώνας δημιουργεί την πρώτη του παιδική χορωδία και καλεί αγόρια και κορίτσια ηλικίας 8-12 ετών σε μία [...]
 Ένας Έλληνας λιμενικός στο κόκκινο χαλί!
 βραβεία Οσκαρ | Λιμενικό Σώμα Έγινε γνωστός σαν το πρόσωπο μιας Ελλάδας που επιμένει στην αξία της ανθρώπινης ζωής. Όποια κι αν είναι αυτή. Και [...]
 Οι αποκριάτικες εκδηλώσεις σε Δραπετσώνα & Κερατσίνι το τριήμερο
 Απόκριες 2017 | ΔΡΑΠΕΤΣΩΝΑ - ΚΕΡΑΤΣΙΝΙ Συνεχίζονται το Σαββατοκύριακο οι αποκριάτικες εκδηλώσεις του Δήμου Κερατσινίου- Δραπετσώνας. Συγκεκριμένα το Σάββατο 25 Φεβρουαρίου θα πραγματοποιηθεί το «1ο Κυνήγι [...]
 «Σε εσένα τα χρωστάω όλα...»
 Θανάσης Βέγγος | ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΝΔΟΥΡΟΣ | Φάληρο Σε ηλικία 90 ετών έφυγε από τη ζωή, την Τετάρτη 22 Φεβρουαρίου 2017, ο Νίκος Κούνδουρος, ένας από τους σημαντικότερους [...]
 Φορείς του Θαλάσσιου Τουρισμού ζητούν την απόσυρση Νομοσχεδίου
 θαλάσσιος τουρισμός Στις 21 Φεβρουαρίου 2017, ημέρα Τρίτη και ώρα 18:00 μ.μ, πραγματοποιήθηκε, στα γραφεία του Συνδέσμου Ιδιοκτητών Τουριστικών Επαγγελματικών Σκαφών Άνευ [...]
 Δραπετσώνα | Λιπάσματα | Πειραιάς Σε εξέλιξη βρίσκεται η αξιολόγηση των προτάσεων που κατατέθηκαν στο πλαίσιο του Διαγωνισμού Ιδεών που διοργάνωσε η Περιφέρεια Αττικής για [...]
 Δραπετσώνα | Πειραιάς | Πρόσφυγες Σειρά της Δραπετσώνας ήταν να υποδεχτεί την Παρασκευή 17 Φεβρουαρίου, 31 προσφυγόπουλα στο 2o Γυμνάσιο της. Μετά το 5ο Δημοτικό [...]
 Τα κόκκινα γκολ μακριά από το χορτάρι...
 Ολυμπιακός | Πειραιάς Θετική αίσθηση προκαλούν οι εν πολλοίς λιγότερο γνωστές πρωτοβουλίες της διοίκησης Μαρινάκη στον Ολυμπιακό, οι οποίες αποσκοπούν στην αντιμετώπιση των [...]
 Με κινητοποιήσεις κάθε μορφής προειδοποιεί η ΠΝΟ
 Κινητοποιήσεις | ΠΝΟ Με κινητοποιήσεις «κάθε μορφής» προειδοποιεί η ΠΝΟ εάν δεν υπάρξουν σύντομα θετικές αποφάσεις για τα αιτήματα που απασχολούν τον ναυτεργατικό [...]
 Πειραιάς: Έρχονται μεγάλα έργα και επενδύσεις...
 έργα | Πειραιάς Το 2017 αρχίζει ένα αξιοσημείωτο επενδυτικό μπουμ στον Πειραιά, με την ιστορική ανάπλαση στον «Παπαστράτο», την κατασκευή πολυτελούς ξενοδοχείου στην [...]
 Πειραιάς: “Τα παιδιά ζωγραφίζουν την προσφυγιά”
 ΕΚΘΕΣΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ | Πειραιάς Η προσπάθεια φιλοξενίας, περίθαλψης και σταδιακής ένταξης στον κοινωνικό ιστό των μεγάλων προσφυγικών κυμάτων, που κατέκλυσαν τη χώρα μας από [...]
 ΟΑΕΔ κοινωφελής εργασία: Τα προσωρινά αποτελέσματα για 24.251 προσλήψεις www.dikaiologitika.gr
 Κοινωφελής εργασία | ΟΑΕΔ Τα προσωρινά αποτελέσματα για 24.251 προσλήψεις σε δήμους – Αναρτήθηκαν από χθες Τρίτη 14/2/2017 διαδικτυακή Πύλη του ΟΑΕΔ τα προσωρινά αποτελέσματα [...]
 Η Περιφερειάρχης Αττικής στα παιδικά χωριά


text:
SOS στον Πειραιά
 παιδικά χωριά SOS | Πειραιάς | Ρένα Δούρου Το Κέντρο Στήριξης Παιδιού και Οικογένειας των Παιδικών Χωριών SOS στον Πειραιά, επισκέφθηκε σήμερα η Περιφερειάρχης Αττικής, Ρένα Δούρου. Τη [...]
 Πειραιάς | Τουρκολίμανο Καθώς συμπληρώνονται δυο χρόνια από την ανάληψη της δημοτικής αρχής Μώραλη και σχεδόν τρία από την νίκη του συνδυασμού του [...]
 Γ. Γαβρίλης: Το ΚΕΛ Ψυτάλλειας δουλεύει στα όριά του!
 Γιώργος Γαβρίλης | Πειραιάς | ΨΥΤΤΑΛΕΙΑ Με αφορμή την κατάθεση Ερώτησης στη Βουλή από τον βουλευτή της Νέας Δημοκρατίας Μάκη Βορίδη για τη μεταφορά λυμάτων από [...]
 Απόκριες στο Κερατσίνι και τη Δραπετσώνα
 Απόκριες 2017 | Κερατσίνι - Δραπετσώνα | Πειραιάς Ένα 4ήμερο με κέφι, χαρά και... φαντασία ετοιμάζει ο Δήμος Κερατσινίου – Δραπετσώνας για τις φετινές απόκριες. Ξεκινάμε το Σαββάτο [...]
 Από τον Ιούνιο Πειραιάς-αεροδρόμιο σε 45 λεπτά με ηλεκτροκίνητο τρένο
 Πειραιάς - αεροδρόμιο | συγκοινωνίες | Τρένο Από τις αρχές του καλοκαιριού, τον Ιούνιο του 2017, θα συνδέεται απευθείας ο Πειραιάς με το αεροδρόμιο, σε μόλις 45 [...]
 Oι 12 κλάδοι που πρέπει να εγκαταστήσουν POS μέχρι τις 30 Ιουνίου
 POS | Πλαστικό χρήμα Υπουργική απόφαση, που θα δίνει περιθώριο 140 ημερών σε επιχειρήσεις 12 βασικών κλάδων για να εγκαταστήσουν POS για πληρωμές με πλαστικό [...]
 Εκδήλωση στον Πειραιά για τη νόσο Αλτσχάιμερ
 Εκδήλωση για Αλτσχάιμερ | Πειραιάς Η εμφάνιση της νόσου του Αλτσχάιμερ που κινδυνεύει να γίνει μάστιγα της εποχής οφείλεται σε αίτια κληρονομικά αλλά και σε [...]
 8/2/1981: 36 χρόνια από την τραγωδία της Θύρας 7
 Θύρα 7 | Ολυμπιακός | Πειραιάς 8 Φεβρουαρίου 1981. Ώρα: 16:58. Ο χρόνος σταματά για 21 νέους ανθρώπους. Το κόκκινο του πάθους, το κόκκινο της αγάπης, [...]
 Απαλλαγές από δημοτικά τέλη για τις αδύναμες κοινωνικές ομάδες στον Δήμο Κερατσινίου- Δραπετσώνας
 Δημοτικά τέλη | Κερατσίνι - Δραπετσώνα | Πειραιάς Από τα δημοτικά τέλη απαλλάσσει και το 2017, ο Δήμος Κερατσινίου- Δραπετσώνας, τους μακροχρόνια άνεργους, τους άπορους, τους πολύτεκνους, όλους [...]
 Αλλαγές στο πρόγραμμα αναρτήσεων των δασικών χαρτών στον Πειραιά
 Αγκίστρι | Αίγινα | Δασικοί χάρτες | Μέθανα | Πόρος Μόνο στο νησιωτικό τμήμα αρμοδιότητας των Δασαρχείων Πειραιά και Πόρου θα γίνουν αναρτήσεις δασικών χαρτών την ερχόμενη Παρασκευή, όπως προβλέπει [...]
 Posidonia Sea Tourism Forum | Πειραιάς Η παγκόσμια βιομηχανία της κρουαζιέρας συνεχίζει και το 2017 να παρουσιάζει δυναμική αναπτυξιακή πορεία, ωστόσο οι τρέχουσες γεωπολιτικές εντάσεις έχουν [...]
 Αντίστροφη μέτρηση για το Posidonia Sea Tourism Forum
 Posidonia Sea Tourism Forum | ΚΡΟΥΑΖΙΕΡΑ Σε μια περίοδο που παρατηρείται πτώση της ζήτησης για κρουαζιέρες στην ανατολική Μεσόγειο κυρίως λόγω των τρομοκρατικών επιθέσεων στην Τουρκία [...]
 Σύσκεψη για την προσβασιμότητα στα νησιά
 Προσβασιμότητα στα νησιά | Υπουργείο Ναυτιλίας Tην Παρασκευή 3 Φεβρουαρίο στις 3.30 το μεσημέρι, θα πραγματοποιηθεί στο υπουργείο Ναυτιλίας ευρεία σύσκεψη, που έχει ως στόχο τη [...]
 Δήμος Πειραιά | Δημοτικο Σχολείο | Πειραιάς Ο Δήμος Πειραιά φιλοξένησε τη ΣΤ ́ τάξη Δημοτικού του ιδιωτικού εκπαιδευτηρίου «Διεθνές Σχολείο Πειραιά». Οι 12 μαθητές του σχολείου μαζί [...]
 Θερμή υποδοχή για τα προσφυγόπουλα στο 5ο Δημοτικό Σχολείο Κερατσινίου
 ΔΡΑΠΕΤΣΩΝΑ - ΚΕΡΑΤΣΙΝΙ | Προσφυγόπουλα Με μια ζεστή ανοιχτή αγκαλιά έμοιαζε σήμερα


text:
η υποδοχή που επεφύλαξαν στο 5ο Δημοτικό Σχολείο Κερατσινίου στα προσφυγόπουλα οι μαθητές, [...]
 Παρουσίαση της ποιητικής συλλογής της Κατερίνας Θανοπούλου στον Κορυδαλλό
 Κατερίνα Θανοπούλου | Κορυδαλλός | Παρουσίαση Ο Οργανισμός Άθλησης & Πολιτισμού του Δ. Κορυδαλλού και οι εκδόσεις Άπαρσις σας προσκαλούν, την Τετάρτη 1 Φλεβάρη στις 19.00μ.μ., [...]
 Μητρόπολη Πειραιά: Απονομή Βραβείων Παιδικού Ορθόδοξου Χριστιανικού Βιβλίου
 Μητρόπολη Πειραιά | Πειραιάς Με πρωτοφανή και πέραν κάθε προσδοκίας συμμετοχή κόσμου, πραγματοποιήθηκε, για πρώτη φορά, η απονομή Βραβείων Παιδικού Ορθόδοξου Χριστιανικού Βιβλίου, μετά [...]
 Για τρία ακόμη ακόμη χρόνια ο Α. Στελλιάτος πρόεδρος στην ΕΠΕΣΤ
 Α. Στελλιάτος | ΕΠΕΣΤ | Πειραιάς Κατά τη Γενική Συνέλευση των μελών της Ένωσης Πλοιοκτητών Ελληνικών Σκαφών Τουρισμού, που πραγματοποιήθηκε στις 28 Ιανουαρίου 2017, εκλέχθηκε νέο [...]
 Επέτειος Ιμίων | Παναγιώτης Βλαχάκος | Πειραιάς Την Περιφέρεια Αττικής και την Περιφερειάρχη κ. Ρένα Δούρου, εκπροσώπησε ο Αντιπεριφερειάρχης Νήσων κ. Παναγιώτης Χατζηπέρος στην επιμνημόσυνη δέηση που [...]
 ΟΑΕΔ | Προσλήψεις σε δήμους Δύο ημέρες μετά την έναρξη του προγράμματος και μία μετά την σχετική προαναγγελία της αρμόδιας αναπληρώτριας υπουργού Ράνιας Αντωνοπούλου, ο [...]
 Παραιτήθηκε από Γ.Γ. του Υπουργείου Ναυτιλίας ο Γιάννης Θεοτοκάς
 Γιάννης Θεοτοκάς | Πειραιάς | Υπουργείο Ναυτιλίας Την παραίτησή του από τη θέση του Γενικού Γραμματέα του Υπουργείου Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής ανακοίνωσε την Τετάρτη ο Γιάννης [...]
 HSW | Ακτοπλοΐα Περισσότερες από δύο προσφορές για τη συμμετοχή της Τράπεζας Πειραιώς στο μετοχικό κεφάλαιο της Hellenic Seaways, η οποία ανέρχεται στο [...]
 ΟΑΕΔ: 24.251 θέσεις σε 274 δήμους – Δείτε πόσες θέσεις στους δήμους του Αργοσαρωνικού
 ΟΑΕΔ | Προσλήψεις δημοτικών υπαλλήλων Στη δημιουργία 24.251 θέσεων πλήρους απασχόλησης, μέσω της πρόσληψης προσωπικού σε 274 δημους της χώρας, αφορά η πρώτη Δημόσια Πρόσκληση [...]
 Γενική Συνέλευση και εκλογές στον Ιστορικό Υδραϊκό Σύνδεσμο Πειραιά
 ΥΔΡΑ | Υδραϊκός Σύνδεσμος Πειραιά Το Διοικητικό Συμβούλιο του (Ιστορικού) Υδραϊκού Συνδέσμου Πειραιά σύμφωνα με το καταστατικό του, προσκάλεσε τα μέλη του σε Γενική Συνέλευση [...]
 Γονείς, δάσκαλοι και Δήμος, υποδέχονται τα προσφυγόπουλα στο 5ο Δημοτικό σχολείο Κερατσινίου
 Κερατσίνι - Δραπετσώνα | Πειραιάς | Προσφυγικό | Χ. Βρεττάκος Πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 21 Ιανουαρίου, με μεγάλη συμμετοχή, η Γενική Συνέλευση των γονέων του 5ου Δημοτικού Σχολείου Κερατσινίου. Στην Συνέλευση, [...]
 3ο Ναυτιλιακό Συνέδριο | ΕΒΕΠ | Πειραιάς Με αφορμή τη συμμετοχή του Προέδρου του Ε.Β.Ε.Π., Βασίλη Κορκίδη, στην ενότητα με τίτλο «Το ελληνικό ναυτιλιακό cluster και η [...]
 Η πρόταση για τον αρχαιολογικό περίπατο στη Μαρίνα Ζέας
 Μαρίνα Ζέας | Πειραιάς Ο αρχαιολογικός περίπατος οργανώνεται μέσω μίας σειράς αρχιτεκτονικών στοιχείων τα οποία αποκαθιστούν τη σύνδεση των οδών Ακτής Μουτσοπούλου και Ακτής [...]
 Cosco: Θέλουμε να προσφέρουμε, αλλά...
 COSCO | Πειραιάς Στα «αζήτητα» έχει μείνει η προσφορά της Cosco να συνεισφέρει στη δημιουργία θετικού επενδυτικού κλίματος στην Ελλάδα, ώστε η χώρα [...]
 Πειραιάς | Πέραμα Με σύνθημα «Τα παιδιά των προσφύγων είναι καλοδεχούμενα στα σχολεία μας», γονείς, εκπαιδευτικοί και αντιρατσιστικές οργανώσεις ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα του [...]
 Τι θα συζητηθεί στο Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής την Πέμπτη 26 Γενάρη
 Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής Το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής πρόκειται να συνεδριάσει την Πέμπτη, 26-1-2017 και ώρα 15:30 στο αμφιθέατρο του Υπουργείου


text:
Υποδομών, Μεταφορών και [...]
 Ο Σύλλογος Δασκάλων και Νηπιαγωγών Νησιών Αργοσαρωνικού για τα επεισόδια στο σχολείο στο Πέραμα
 Σύλλογος Δασκάλων και Νηπιαγωγών νησιών Αργοσαρωνικού Με ανακοίνωση του ο Σύλλογος Δασκάλων και Νηπιαγωγών Νησιών Αργοσαρωνικού καταδικάζει απερίφραστα την επίθεση στο Δημοτικό Σχολείο Νέου Ικονίου στο Πέραμα. [...]
 HSW | Ακτοπλοΐα Νέες διαστάσεις λαμβάνει η προσπάθεια εξαγοράς της πλειοψηφίας του μετοχικού κεφαλαίου της Hellenic Seaways από τις Μινωικές Γραμμές, ύστερα από [...]
 Κοπή πίτας | Π.Ε. Νήσων | Περιφερειακή Ενότητα Πειραιά Εχθές, Τετάρτη 18 Ιανουαρίου, σε ιδιαίτερα ζεστό κλίμα και με συναδελφική σύμπνοια οι Περιφερειακές Ενότητες Πειραιώς και Νήσων έκοψαν την πρωτοχρονιάτικη [...]
 COSCO | Πειραιάς Φουντώνουν με το λυκαυγές του 2017, εκ νέου, τα σενάρια για την επανεκκίνηση της ναυπηγικής βιομηχανίας της χώρας. Το υπουργικό [...]
 Η Περιφέρεια Αττικής στη Ferien Messe 2017: Παρουσίαση των εναλλακτικών μορφών τουρισμού στην Αυστρία και την Κεντρική Ευρώπη
 Βιέννη | Έκθεση Τουρισμού Ferien-Messe | Περιφέρεια Αττικής Τις εναλλακτικές μορφές τουρισμού της Αττικής, παρουσιάζει η Περιφέρεια στο ευρύ κοινό και τους τουριστικούς επαγγελματίες, μετέχοντας ως συνεκθέτης του [...]
 Ο Β. Μαρινάκης πληρώνει τους μισθούς των ιερέων του Πειραιά
 Βαγγέλης Μαρινάκης | Ιερείς | Κοινωνική | Πειραιάς Στο Στάδιο Καραϊσκάκης πήγαν οι ιερείς της Μητρόπολης Πειραιά, προκειμένου να εισπράξουν τον μισθό τους για τον μήνα Δεκέμβριο. Όπως [...]
 Σαν σήμερα: Ο φοβερός βομβαρδισμός στο κέντρο του Πειραιά έγινε στα «τυφλά»
 Βομβαρδισμός | Εφημερίδα Συντακτών | Πειραιάς «Η αποστολή της 11ης Ιανουαρίου [1944] ήταν πολύ διαφορετική. Ηταν καταστροφή [disaster, στο πρωτότυπο] για την 301η [Ομάδα Βομβαρδιστικών]». Συντάκτης: [...]
 Ανάδειξη της προσφυγικής κληρονομιάς του Πειραιά
 Πειραιάς | Προσφυγικά Προγραμματική Σύμβαση με αντικείμενο την εκτέλεση του ερευνητικού προγράμματος με τίτλο «Προσφυγικές γειτονιές του Πειραιά – Από την ανάδυση στην [...]
 Χιονίζει στον Σαρωνικό – Κλειστά τα σχολεία την Τρίτη 10 Ιανουαρίου
 Αργοσαρωνικός | Σχολεία | Χιόνια Η έντονη χιονόπτωση που σημειώνεται από το βράδυ της Δευτέρας 9 Ιανουαρίου στο μεγαλύτερο μέρος της Ελληνικής επικράτειας, επηρεάζει και [...]
 Ελληνική Ναυτιλία | Πειραιάς Στην πρώτη θέση σε αξία παραμένει ο ελληνόκτητος και στην αρχή του 2017, αδιαφιλονίκητος ηγέτης της παγκόσμια ναυτιλίας. Σύμφωνα με [...]
 Θεοφάνεια στον Αργοσαρωνικό (εικόνες)
 Αργοσαρωνικός | Θεοφάνεια 2017 Παρά το τσουχτερό κρύο, με λαμπρότητα γιορτάστηκαν την Παρασκευή 6 Ιανουαρίου 2017, τα Θεοφάνεια σε κάθε γωνιά του Αργοσαρωνικού. Στον [...]
 Θεοφάνεια: Πού θα παρευρεθούν οι πολιτικοί αρχηγοί
 Θεοφάνεια 2017 | Πειραιάς | ΣΑΛΑΜΙΝΑ Στη Δεξαμενή του Κολωνακίου, όπως κάθε χρόνο, θα παραστεί, αύριο, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Προκόπης Παυλόπουλος, στην τελετή του Αγιασμού [...]
 Π.Ε. Νήσων | Περιφέρεια Αττικής Την Τετάρτη 4 Ιανουαρίου στην αίθουσα συνεδριάσεων των Π.Ε. Πειραιά και Νήσων, έγινε η προγραμματισμένη συνέντευξη τύπου στους εκπροσώπους των [...]
 Νέο κύμα κακοκαιρίας – Σε ετοιμότητα η Περιφέρεια Αττικής
 Κακοκαιρία | Περιφέρεια Αττικής Ισχυρές βροχές και καταιγίδες, κυρίως στις νησιωτικές περιοχές, κατά τόπους πυκνές χιονοπτώσεις, σημαντική πτώση της θερμοκρασίας και θυελλώδεις άνεμοι θα [...]
 Ο Πειραιάς, κινητήριος μοχλός ανάπτυξης για τον όμιλο Cosco
 COSCO | Πειραιάς Μέχρι το τέλος Νοεμβρίου, το λιμάνι του Πειραιά είχε διαχειριστεί 3,2 εκατ. εμπορευματοκιβώτια, έναντι 2,77 εκατ. εμπορευματοκιβωτίων κατά το αντίστοιχο [...]
 Ξεκίνησαν οι