joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta



Swar 
Qabel mal-Kavallieri ġew Malta fl-1530, kienu diġa konxji li Malta kienet fqira fejn hi ikkonċernata d-difiża. Apparti minn ftit swar, dawk ta' Sant'Anġlu, tal-Imdina u taċ-Ċitadella, jew kif kien magħruf, il-Kastell, kienu jeżistu ftit fortizzi żgħar, magħruf bħala l-maħras. Fost dawn, l-aktar importanti biss ta' resistenza minima kien il-Forti Sant'Iermu li kien jagħti ftit li xejn ilqugħ minn attakk jew inżul tal-għadu mill-ponta ta' Sciberras.

Forti Sant’Anġlu 
Hekk appena wasal Malta fl-1530, l-Ordni ta' San Ġwann kien beżgħan li dawn is-swar ma kinux ser jirreżistu l-attakki la tal-furbani kif ukoll tal-għadu Ottoman jekk dan kien idaħħala f'rasu li għandu jattakka lill-gżejjer Maltin għal xi raġuni jew oħrra. L-Ordni ikkonsulta ma' bosta inġiniera militari biex jaraw kif jistgħu itejbu s-sitwazzjoni, fosthom l-inġinier Taljan Ferromolinio u l-Ispanjol Pardo. Sant’Anġlu ġie rrinfurzat kif setgħu skont il-mezzi finanzjarji baxxi li kellhom biex almenu mhux biss iqawwu d-difiża tagħhom ġewwa s-swar iżda anki biex ikun hemm ilqugħ għal-abitanti tal-Birgu u tal-madwar. Barra minn hekk Ferromolino ħaffer foss li jifred il-Forti Sant' Anġlu mill-bqija tal-Birgu. Dan il-foss sewa ta' ġid kbir u serħan  il-moħħ f'diversi okkażjonijiet li l-għadu sbarka fuq ix-xtut Maltin, iżda l-aktar waqt l-Assedju l-Kbir. Apparti minn hekk, Pardo iddisinja Fortizza żgħira, dik ta' San Mikiel li kienet tagħti fuq in-naħa tan-Nofsinhar tal-Isla, qabel ma din kienet bdiet tinbena bħala rħajjel żgħir fi żmien il-Gran Mastru Claude de la Sengle.  

Fuq suġġeriment ta' Pardo, Sant’iermu flok forti żgħir issa nbena bħala fortizza żgħira li kellha l-qawwa li mhux biss tgħasses iżda anki tiddenfendi ż-żewġ daħliet taż-żewġ portijiet, jiġifieri dak Marsamxett u tal-Port il-Kbir.  Wara l-Assedju l-Kbir iż-żewġ portijiet bdew jiġu indukrati mhux biss minn fortizzi żgħar iżda minn belt iffortifikata, il-Belt Valletta. 

Kienu bosta il-fortizzi u s-sistemi ta' difiża li l-Ordni ta' San Ġwann bena sakemm ġie biex ħalla l-Malta. Fost dawn insibu: 

Bliet jew żoni Militari ffortifikati:

 Valletta 1566- 1571
 Mdina 1724 & 1746   
 Il-Kastell, Għawdex 1551 - 1500 - 1622
 Senglea  - 1553
 Forti Manoel (1723 - 1733)
 Birgu estensjonijiet tas-swar kontinwi 
 Furjana
 Forti Ricasoli (1670 - 1698)
 Santa Margarita Linji ta' difiża 1638 baqgħu ma spiċċaw qatt
 Cottonera - Linji ta' difiża   1670 qatt ma spiċċaw
 Forti Chambray   1749 - 1760

Torrijiet Kbar mal-kosta

Forti Sant'Iermu 1552 and later extensions

Santa Marija  - Kemuna

Saint Lucian’s - Marsaxlokk

Saint Thomas -, Marsascala 

Torrijiet żgħar mal-kosta

Garzes, Mġarr Għawdex 1605 twaqqa' fl-1848.

Tigne 1793 & 1795.

Wignacourt, San Pawl il-Baħar

Sant’Agata, Mellieħa

Dwejra 1650

Xlendi 1652

Lascaris  (x10) bejn 1637 - 1652

De Redin  (14) bejn1658 - 1659
Lingwi Rumanzi

Il-lingwi Rumanzi huma l-lingwi moderni li evolvew mill-Latin Vulgari bejn it-tielet u t-tmien sekli u li jiffurmaw sottogrupp tal-lingwi Italiċi fi ħdan il-familja tal-lingwi Indoewropej.
Metru

Il-Metru hu l-kejl bażiku fis-Sistema Metrika u fis-sistema SI (Sistema Internazzjonali) biex jitkejjel it-tul. Hu bejn wieħed u ieħor l-istess daqs ta' 3.28 piedi. 
Metru hu meqjus bħala d-distanza li d-dawl jimxi, ġo spazju mingħajr ebda arja (vacuum) f'1/299,792,458 ta' sekonda.
Is-simbolu ta' metru hu m.
Ġie maħsub fl-antik biex isarraf (u kważi hekk hu) f'1/10,000,000 tad-distanza mill-ekwatur san-north pole

Kejl
Korea t'Isfel

Il-Korea t'Isfel, uffiċjalment magħrufha bħala r-Repubblika tal-Korea, huwa stat sovran fl-Asja tal-Lvant li jokkupa n-naħa tan-Nofsinhar tal-Peniżola Koreana. Tikkonfina fit-Tramuntana mal-Korea ta' Fuq, fil-Punent mal-Baħar l-Isfar (imbagħad iċ-Ċina), fin-Nofinshar mal-Istrett tal-Korea u fil-Lvant mal-Baħar tal-Ġappun. Il-belt kapitali hi Seoul, fejn b'iktar minn 20 miljun ruħ hi fost l-iktar bliet popolati fid-dinja. Il-pajsaġġ huwa wieħed muntanjuż; madanakollu, il-Korea t'Isfel bil-popolazzjoni ta' 50 miljun ruħ hija l-għoxrin pajjiż bl-iktar b'densità għolja (it-tielet, wara l-Bangladexx u t-Tajwan jekk ma jiġu kkunsidrati l-mikrostati).

Ħoloq esterni 

 Sit uffiċjali
Katowice

Katowice (pronunċja: katɔˈvʲitsɛ), (Ċek: Katovice, Ġermaniż: Kattowitz) hija belt tar-reġjun storiku tas-Silesja ta' Fuq fil-Polonja t'isfel u tinsab fuq ix-xmajjar Kłodnica u Rawa.

Katowice hija l-belt kapitali tar-reġjun amministrativ u lokali, imsejjaħ Vojvodja Silesjana minn 1999, li qabel kienet il-belt kapitali tal-Vojvodja ta' Katowice. Katowice hija il-belt ewlenija tar-reġjun industrijali tas-Siliesja ta' Fuq. Il-popolazzjoni tagħha tammonta għal 321,163 ruħ, u bl-agglomerazzjoni urbana tgħodd madwar 3,487,000 ruħ (2004).

Koordinati: 

Bliet tal-Polonja
Vojvodja

Vojvodja, (Rumen: voievodat, Pollakk: województwo, Serb: vojvodina (војводина), vojvodstvo (војводство) jew vojvodovina (војводовина), Ungariż: vajdaság) kienet forma ta' stat fewdali fir-Rumanija, Ungarija, Polonja, Russja u fis-Serbja tal-Medjuevu. Il-vojvodija kienet tiġi maħkuma mill-Vojvod, (traduzzjoni kelma b'kelma: "dak li jmexxi il-gwerrieri"). Oriġinarjament kien kmandant militari li jmexxi flimkien ma' mexxej ieħor. Il-kelma vojvodja għadha tiġi użata għall-Vojvodji tal-Polonja, li huma sittax -il reġjun amministrativi f'dan il-pajjiż. Vojvodina li titnissel mill-istess kelma hija wkoll l-isem tal-provinċja awtonoma fin-nofsinhar tas-Serbja.

Serbja
Skanderbeg

George Kastrioti Skanderbeg (bl-Albaniż: Gjergj Kastrioti Skënderbeu; Krujë, 1403 – Lezhe, 17 ta' Jannar 1468) kien sinjur Albaniż tas-seklu 15, ikkunsidrat bħala eroj nazzjonali għar-reżistenza tiegħu għal iktar minn żewġ deċennji kontra l-Imperu Ottoman.

Missieru Gjon Kastrioti kien sinjur tal-Albanija li kien jagħmilha ta' vassal mal-Ottomani. Gjergj Kastrioti, wara karriera militari b'servizz lejn l-Imperu Ottoman, irrifjuta l-Iżlam u rritorna għall-fidi Nisranija. Hu rnexxielu jqajjem rewwixta kontra l-Ottomani, fejn ippreżenta lilu nnifsu bħala difensur tal-Kristjaneżmu fil-Balkani.

L-isem Skanderberg huwa laqam ta' nisel Tork; l-Ottomani kienu jsejħulu Iskender bey li tfisser "Sinjur Alessandru", bħala referenza għall-abbiltajiet bħala kmandant militari li kien jirrifletti lil Alessandru l-Kbir.

Referenzi

Ħoloq esterni 

  Analiżi tal-letteratura fuq Skanderbeg

Twieldu fl-1405
Mietu fl-1468
Monarki Albaniżi
Patrijotti Albaniżi
Storja tal-Albanija
Triq ta' Sant'Anna

Triq ta' Sant'Anna  hija galassja li s-sistema solari (u l-Art) tappartjeni għaliha. Din hija galassja spirali li tinkludi fiha bejn 100 u 400 biljun stilla u madwar 50 biljun pjaneta.

 
Galassji spirali
Madonna tal-Karmnu

Madonna tal-Karmnu huwa t-titlu lill-Verġni Marija b'rabta mal-patrijiet Karmelitani. Il-patrijiet Karmelitani bdew jgħixu bħala eremiti ħdejn l-Għajn ta' Sant'Elija, fuq l-għoljiet tal-Karmel fl-Art Imqaddsa lejn l-aħħar tas-seklu 12. L-għolja tal-Karmel hija l-għolja tal-Profeta Elija, għax hemm għammar il-Profeta madwar 800 sena qabel Kristu. Bejn is-snin 1206 u 1214, il-Patrijarka ta' Ġerusalemm San Albert kitbilhom Għamla ta' Ħajja, li aktar tard saret Regula. L-istess Patrijarka ġabar f'komunità lill-aħwa ta' fuq il-Karmelu. Ir-rabta tal-Karmelitani mal-Verġni Marija bdiet sewwa sew bid-dedikazzjoni tal-kappella li l-aħwa karmelitani kellhom fuq il-Karmel, liema kappella ddedikawha lill-Verġni Omm Alla, għax fiha raw id-dixxiplu perfett tal-Mulej li jista' jgħinhom fil-mixja tagħhom lejn il-Mulej Ġesù. Huwa minn hawn li l-Karmelitani jissejħu 'l-Aħwa tal-Imqaddsa Verġni Marija tal-Għolja tal-Karmel'. Titli lill-Verġni Marija għal qalb il-karmelitani huma 'Verġni l-Aktar Safja', 'Omm il-Karmelitani' u 'Patruna tal-Karmelu'.

Ħoloq esterni 
 L-Ordni Karmelitana f'Malta

Karmnu
Anastasju Cuschieri

Anastasju Cuschieri (Valletta 27 ta' Jannar 1876 - 25 ta' Lulju 1962) kien patri, senatur, professur tal-filosofija u awtur.

Patri Karmelitan
Huwa ħa l-voti reliġjużi bħala Patri Karmelitan nhar it-28 ta' Awwissu 1891. Patri Anastasju wara l-istudji tiegħu f'Malta kiseb Dottorat fil-Filosofija fl-Universita Gregorjana ta' Ruma. Fl-1902 sar Professur tal-Filosofija. Kitbiet tiegħu dehru fir-Rivista di Filosofia Neo-Scolastica ta’ Milan. Lura Malta, Patri Anastasju sar membru tal-Kunsill tal-Università, fejn ippresieda fuq il-Fakultà tax-Xjenza u kien eżaminatur tal-istudenti fit-Taljan. Huwa kien kien elett darbtejn bħala Pirjol Provinċjali tal-Ordni Karmelitan f'Malta.

Politiku
Anastasju Cuschieri kien ukoll Senatur f'isem il-gradwati tal-Università fl-ewwel żewġ legislaturi ta' Gvern Malti, dawk tal-1921 u tal-1932. Kien membru tal-Partit Nazzjonalista, u matul it-Tieni Gwerra Dinjija l-Gvern Kolonjali Ingliż kien żamm għajnejh fuqu minħabba t-twemmin politiku tiegħu.

Poeta

Huwa magħruf bħala l-Poeta tal-Madonna, għall-ħafna poeżiji tiegħu fuq il-Madonna, li huma fost l-aqwa fil-letteratura Maltija. Huwa poeta Romantiku (fil-kontenut) u klassiku (fil-metrika).

Il-Kelma Maltija hija waħda mill-isbaħ poeżiji tiegħu:

Din biss, ħabib ta’ qalbi,għandi; din Alla tani,dil-kelma li bi ġmielhanitgħaxxaq ser tarani.

Min qal li tqila u timxibħas-sriep tkaxkar fuq żaqqha?Ħares kemm hi ħafifa,kif titla’ u togħla f’daqqa...

Bħalma l-ħaddied fil-forġal-ewwel jikwi l-ħadida,imbagħad ftit ftit jaħdimhasa tiġi kif iridha...

Hekk jien il-kelma mn’idimhux malli dak nitlaqha,bħal min iwaddab ġeblama jafx fejn sejra taqa’

‘mma qabel inrattabhafi ħsiebi bħal għaġina,imbagħad koċċ koċċ bis-sabarnagħtiha sura u żina.

U nibqa’ nħares lejha,nara jekk qiegħda sewwa,jekk rieqda jew mifluġa,jekk nieqsa minn xi ħlewwa:

U meta ħajja tferfernilmaħha tgħodd għal ħbiebihemmhekk, għax nistħi ngħidu,nitgħaxxaq dlonk bi ħsiebi,

u bil-kelma li titla’minn qalbi għal fuq fommi,safja, ħelwa, sabiħa,kif għallmithieli ommi,

kif dari l-Belt, kif għadekfl-irħula llum tismagħha,bla xniexel fuq sidirha,fqajra, ’mma kollox tagħha.

Din biss, ħabib ta’ qalbi,għandi; din Alla tani,dil-kelma li bi ġmielhanitgħaxxaq qed tarani.”

Mewt
Wara marda kiefra li damet tliet snin u kważi pparalizzatu, Anastasju Cuschieri miet nhar il-25 ta' Lulju 1962, jum qabel il-mewt ta' San Ġorġ Preca.

Ħoloq esterni
L-Akkademja tal-Malti
allmalta.com
Patri Anastasju Cuschieri
Patri Anastasju Cuschieri

Poeti Maltin
Twieldu fl-1876
Mietu fl-1962
Kittieba Maltin bit-Taljan
Kittieba Maltin bil-Malti
 Filosofija f'Malta
Saint-Dié-des-Vosges

Saint-Dié-des-Vosges hija belt ta'Franza.

Ġeografija 
Hija tinsab fid-dipartiment tal-Vosges, fir-reġjun tal-Grand Est. Għandu altitudni medja ta' 343 metru.

Storja 

Fil-25 ta’ April 1507 f’Saint-Dié ġiet ippubblikata l-Cosmographiae Introductio mill-kartografi Martin Waldseemüller u Matthias Ringmann, li hija meqjusa bħala l-ewwel atlas modern u fejn l-isem Amerika jidher għall-ewwel darba.

Attrazzjonijiet turistiċi 
 Katedral
 Knisja Santu Martin
 Kappella Santu Rokku
 Mużew Pierre-Noël
 Fabbrika Claude u Duval (perit Le Corbusier)

Edukazzjoni 
Institut universitaire de technologie (Università) :
 Elettronica
 Informatika
 Komunikazzjoni

Ħoloq esternii 

  Sit uffiċjali
  Institut universitaire de technologie 

Bliet ta' Franza
Lingwa Pollakka

Pollakk (Pollakk: język polski, [ˈjɛ̃zɨk ˈpɔlskʲi], polszczyzna [pɔlˈʂt͡ʂɨzna] jew sempliċiment polski, [ˈpɔlskʲi]) hija lingwa Slava tal-Punent tal-grupp Lekitiku, miktuba. Huwa mitkellem primarjament fil-Polonja u jservi bħala l-lingwa nattiva tal-Pollakki. Minbarra li hija l-lingwa uffiċjali tal-Polonja, tintuża wkoll mid-dijaspora Pollakka. Hemm aktar minn 50 miljun kelliem Pollakk madwar id-dinja. Hija tinsab fis-sitt post fost il-lingwi tal-Unjoni Ewropea. Il-Pollakk huwa suddiviż f'djaletti reġjonali u jżomm pronomi ta' distinzjoni T–V stretti, onoriċi u diversi forom ta' formalitajiet meta jindirizza individwi.

L-alfabett 
Aa Ąą Bb Cc Ćć Dd Ee Ęę Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn Ńń Oo Óó Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ww Yy Zz Źź Żż

Eżempji tal-Lingwa Pollakka 
Il-Ġranet tal-Ġimgħa

It-Tnejn: poniedziałek

It-Tlieta: wtorek

L-Erbgħa: środa

Il-Ħamis: czwartek

Il-Ġimgħa: piątek

Is-Sibt: sobota

Il-Ħadd: niedziela

Ix-Xhur tas-Sena

Jannar: styczeń

Frar: luty

Marzu: marzec

April: kwiecień

Mejju: maj

Ġunju: czerwiec

Lulju: lipiec

Awwissu: sierpień

Settembru: wrzesień

Ottubru: październik

Novembru: listopad

Diċembru: grudzień

In-Numri 

Wieħed: jeden

Tnejn: dwa

Tlieta: trzy

Erbgħa: cztery

Ħamsa: pięć

Sitta: sześć

Sebgħa: siedem

Tmienja: osiem

Disgħa: dziewięć

Għaxra: dziesięć
Francesco Buhagiar

Francesco Buhagiar (Qrendi, 7 ta' Settembru 1876 – Rabat, 27 ta' Ġunju 1934), iben Michele Buhagiar u Filomena mwielda Mifsud, kien it-tieni Prim Ministru ta' Malta fejn serva bejn l-1923 u l-1924. Buhagiar ħa l-lawrja ta' Avukat mill-Università Rjali ta' Malta fl-1901. Kien membru tal-Unione Politica Maltese (Partit ta' Panzavecchia) u ġie elett fl-Ewwel u t-Tieni Leġislatura: 1921 u 1924. Kien Ministru tal-Ġustizzja bejn Ottubru 1922 u Settembru 1924, Ministru tal-Finanzi, Dwana u Portijiet bejn Ottubru 1923 u Awwissu 1924. Kien it-tieni Prim Ministru fil-Gvern Awtonomu Malti bejn Ottubru 1923 u Settembru 1924. Wara li rriżenja minn Prim Ministru sar Imħallef. Iċ-ċajta fis-snin għoxrin kienet li dan ħares fil-mera u lix-xbiha ta’ quddiemu qalilha “minn għada, int Imħallef”!  Miet ir-Rabat fis-27 ta’ Ġunju 1934.

Referenzi

Twieldu fl-1877
Mietu fl-1934
Politiċi Maltin
Prim Ministri ta' Malta
Ġudikatura Maltija
Joseph Howard

Joseph Howard (twieled fl-4 ta' Diċembru 1862 – miet fl-20 ta' Mejju 1925) kien l-ewwel Prim Ministru ta' Malta.

Ħa l-edukazzjoni tiegħu fil-Liċeo u wara siefer biex ikompli jistudja bħala uffiċjal fl-Akkademja Militari Franċiża. Industrjalista u f'Malta żviluppa l-industrja tat-tabakk. Kien maħtur f'diversi kumitati u kummissjonijiet tal-Gvern imwaqqfin għall-iżvilupp tal-Kummerċ u l-Industrja. Għal diversi snin kien President tas-Soċjetà tal-Arti, Manifattura u Kummerċ. Kien ukoll għal xi żmien Konslu ta' Malta għall-Ġappun. Fl-1912 kien elett bħala membru tal-Kunsill tal-Gvern wara li kien nominat mill-Comitato Patriottico. Fl-1921 issieħeb mal-Unione Politica Maltese u fl-istess sena kien elett Senatur fl-ewwel Parlament Malti. Peress li Mons. Injazju Panzavecchia, li kien il-mexxej tal-UPM, ma kienx aċċetta li jkun il-Prim Ministru, il-Gvernatur Plumer offra l-kariga ta' Prim Ministru lil Joseph Howard. Fil-fatt dan mexxa l-ewwel Gvern Malti bejn is-26 ta' Ottubru, 1921, u t-13 ta' Ottubru, 1923.

Howard baqa' magħruf għas-sens ta' tolleranza u esperjenza amministrattiva li kellu. Kien għal xi żmien ukoll President tal-Banda Filarmonika La Valette u fil-Kumitat tal-Konservatorju Vincenzo Bugeja. Kien onorat uffiċjalment bit-titlu ta' O.B.E., mir-Re tal-Ingilterra. Huwa miet fl-20 ta' Mejju, 1925.

Mart Joseph Howard kienet kuġina ma' omm San Ġorġ Preca.

Ħoloq esterni 

 Bijografija fuq is-sit uffiċjali tal-Gvern ta' Malta

Twieldu fl-1862
Mietu fl-1925
Prim Ministri ta' Malta
Politiċi Maltin
Gerald Strickland

Sir Gerald Strickland (Valletta, 24 ta' Mejju 1861 – Ħ'Attard, 22 ta' Awwissu 1940) kien il-mexxej tal-Partit Kostituzzjonali u r-raba' Prim Ministru ta' Malta. Imwieled il-Belt Valletta minn Walter Strickland u Louisa Bonici Mompalao, huwa għamel l-istudji tiegħu f'Malta, l-Italja u l-Ingilterra. Ħadem fis-Servizz Pubbliku tal-Imperu Brittaniku taħt il-Prim Ministru, Joseph Chamberlain.

Fl-1887 kien elett fil-Kunsill tal-Gvern u fis-sena ta' wara kien nominat Chief Secretary. Huwa baqa' jokkupa din il-kariga sa l-1902 meta kien nominat Gvernatur ta' Leeward Islands u anki Gvernatur tat-Tażmanja, fl-Awstralja tal-Punent u New South Wales. Fl-1917 reġa' lura Malta u waqqaf l-Anglo-Maltese Party li ftit wara ngħaqad mal-Maltese Constitutional Party u sar il-Partit Kostituzzjonali taħt it-tmexxija tiegħu. Huwa kien Kap tal-Oppożizzjoni bejn l-1921 u l-1927 – tliet leġislaturi. Wara l-elezzjonijiet tal-1927 il-Partit tiegħu flimkien mal-Partit Laburista kellhom il-maġġoranza, sar il-ftehim tal-Compact u Strickland inħatar Prim Ministru bejn Awwissu 1927 u Ġunju 1930. Tul din il-leġislatura Strickland kellu l-inkwiet mal-membri tas-Senat u aktar tard qamet ukoll il-kwistjoni politiko-reliġjuża. Dawn wasslu għas-sospensjoni tal-Kostituzzjoni fl-1930.

Ħeles minn attentat fuq ħajtu meta persuna ppruvat tassassinah minn ftit passi 'l bogħod minnu, iżda ma laqtitux. Sir Gerald Strickland kien ukoll Ministru tal-Ġustizzja bejn April 1929 u Ġunju 1932 u Novembru 1933, Kap tal-Oppożizzjoni. Wara l-għoti mill-ġdid tal-Kostituzzjoni fl-1939, Strickland kien il-mexxej tal-maġġoranza fil-Kunsill tal-Gvern. Huwa miet fid-dar tiegħu f'Ħ'Attard, fit-22 ta' Awwissu, 1940.

Twieldu fl-1861
Mietu fl-1940
Politiċi Maltin
Prim Ministri ta' Malta
Qlugħ

Il-Qlugħ u bażikament biċċa drapp jew materjal ħafif u artab ieħor li jintrama ma' xi arblu ta' dgħajsa, xini jew għamar ieħor sabiex ir-riħ jaħbat miegħu u jimbotta d-dgħajsa fid-direzzjoni tar-riħ. Qabel l-invenzjoni tal-magni, id-dgħajjes kienu jaħdmu biss jew bl-imqadef jew bil-qlugħ.

Il-Qlugħ tad-dgħajjes (frejgatini) tal-Latini 

Sa ftit ta' żmien ilu, hawn Malta kien għad hawn min juża l-qlugħ latin fuq il-frejgatini. Kien hawn ukoll min kien itellaq bihom u dawn kienu dehra komuni madwar ħamsin sena ilu, jew aktar (illum 2006) fil-bajjiet ta' Birżebbuġa, l-Isla u il-Gżira. Milli jidher u minn ritratti li jeżistu, kienu jkunu avvenimenti akkaniti, u l-frejgatini kienu jinbnew għal tal-apposta, aktar mislutin u mhux ċanelli, b'antenna twila ukoll sa xi 27 pied.

Żgur kienu joffru xena majestuża, dawk il-frejgatini kollha, fir-riħ qawwi u bil-qlugħ miftuħin.

Il-qlugħ x'aktarx kien magħmul minn tajjar Eġizzjan (Egyptian Cotton)li kien jinħadem fi strixxi twal minn fuq għal isfel tal-qlugħ.

Illum rari tara frejgatina bil-qlugħ tal-latin, jekk mhux ta' xi ħadd, bħal f'Birżebbuġa akkanit għalihom. Ta' min jerġa' jqajjem dan id-delizzju li jorbot mat-tradizzjoni Maltija ta' l-ibbordjar, jekk mhux f'sens agonistiku, f'sens kulturali.

Teknoloġija
Jum l-Indipendenza (Stati Uniti)

Jum l-Indipendenza (Independence Day) hija festa pubblika fl-Istati Uniti li tiġi ċċelebrata kull nhar l-4 ta' Lulju. Dakinhar fl-1776, seħħet l-adozzjoni tad-Dikjarazzjoni ta' l-Indipendenza, meta t-tlettax -il kolonja ddikjarat l-Indipendenza tagħha mill-Ingilterra.

Stati Uniti
Festi pubbliċi fl-Istati Uniti
Artiklu (grammatika)

l-artiklu hija kelma li titqiegħed biswit Nom biex t'indika it-tip ta' referenza li n-nom ikun qiegħed jirrealizza f'ċerta frażi.

L-artiklu fil-lingwa Maltija 

 Fil-Malti l-artiklu huwa irrealizzat bl-ittra (l) li tiġi mehmużha b'sing (-) mal-kelma ta' warajha. 

Eż. l-alfabett; l-għodwa; l-istatwa.

 L-artiklu iservi biex jiddetermina in-nom. Fil-Malti insibu biss l-Artiklu definit (l-). Dana jitqiegħed quddiem kelma li tibda b'vokali, għ jew h 

Eż.l-ors, l-għar, l-hena.

Il-forma ta' l-Artiklu tista tvarja skond l-ewwel vokali jew konsonanti fil-kelma li tinsab quddiemha jew warajha:

 Quddiem kelma li tibda b'żewġ konsonanti fejn l-ewwel waħda tkun: m, n, r, s, x, in-nom jieħu quddiemu l-vokali tal-leħen.

Eż. l-imħadda, l-inbid, l-irdum, l-ispaga, l-ixkupa

 L-Artiklu jieħu vokali ewfonika (i) quddiem konsonanti qamrin. 

Eż. l-baħar --> il-baħar, l-qattus --> il-qattus.

 Quddiem nomi li jibdew b'konsonanti xemxin, il-vokali ewfonika jingħaqad ma' l-ewwel konsonanti biex jifforma l-artiklu.

Eż. l-naħal --> in-naħal, l-xemx --> ix-xemx. 

 Billi fil-Malti m'għandniex l-artiklu indefinit, ir-referenza indefinita tista' tiġi imfissra bl-għajnuna ta' wieħed jew waħda. 

Eż. Kien hemm wieħed raġel kellu qattus iswed faħam. 

 Biex il-kwalità tal-oġġett jiġi iddeterminat, l-Artiklu jinthemeż mal-Aġġettiv.

Eż. il-kikkra l-kbira

 L'artiklu jista jingħaqad ma' xi partiċelli.

'''mal-, ġol-, għal[l]-, sal-, fil-, tal-, bħal[l]-, lil[l]-, mil[l]-,

Grammatika Maltija
Lingwistika
Stat kostrutt

L-istat kostrutt hu għamla partikolari ta' żewg nomi li flimkien jesprimu stat ta' rabta bejniethom. L-ewwel nom, li ġeneralment jiġi ddeterminat jew speċifikat b'artiklu, hawn jinkiteb mingħajr artiklu biswit nom ieħor. It-tieni nom jiddetermina l-ewwel wieħed u jesprimi relazzjoni ġenitiva, jiġifieri relazzjoni jew pussess tat-tieni nom fuq l-ewwel wieħed. B'hekk, dan l'istat huwa wiehed mill-possibilitajiet kif il-ġenitiv jista jiġi rrealizzat. 
L-istat Kostrutt iseħħ f'ilsna semitiċi bħall-Għarbi, l-Ebrew, u l-Eġizzjan antik.

il-ġenitiv f'għamla ta' stat kostrutt 

Il-ġenitiv jesprimi rabta ta' possessjoni, jew relazzjoni dejqa bejn suġġett u oġġett. Fil-Malti din ir-relazzjoni tista tieħu tlett għamliet differenti:

 Fi-Frażi b'partiċella (ta'), waħedha:

eż il-qattus ta' Pawlu

jew b'partiċella mehmuża ma' suffiss pronominali

eż il-qattus tiegħu 

 F'kelma b'pronom mehmuż

sufu, xagħarhom, qalbha, 

 Fl-għamla ta' l-istat kostrutt:

denb il-qattus, tarf il-ġnien

Fl-istat kostrutt ir-rabta hija bejn żewġ nomi, fejn l-ewwel nom, imsejjaħ in-nom reġġent, jiġi ddeterminat jew speċifikat aktar preċiżament mit-tieni nom (imsejjaħ komplement). In-nom reġġent huwa dejjem mingħar artiklu u it-tieni nom ma jeħtieġx il-partiċella ta'

Żewġ nomi wara xulxin ikunu fl-istat kostrutt biss meta it-tieni nom jiddetermina l-ewwel wieħed

Eż: dahar is-siġġu (stat kostrutt) vs. tazza nbid

Użu 
Il-ġenitiv jesprimi rabta ta' possessjoni, jew relazzjoni dejqa bejn suġġett u oġġett.

Eżempju : Il-mistidnin ġew f'dar Francesca, dakinhar filgħaxija.

L-istat konstrutt huwa "f'dar Francesca"

F'dar = suġġett

Francesca = oġġett

Referenzi 

Grammatika Maltija
Lingwistika
Krakovja

Krakovja (Pollakk: Kraków) hija belt fil-Polonja u tinsab fil-provinċja ta' Małopolskie.

Bliet tal-Polonja
Gramma

Gramma hi kejl fis-Sistema Metrika u fis-sistema SI (Sistema Internazzjonali) biex jitkejjel il-piż. 

Is-simbolu ta' gramma hu g.
Kilogramm

Kilogramma hi l-kejl bażiku fis-Sistema Metrika u fis-sistema SI (Sistema Internazzjonali) biex titkejjel il-massa. 

Is-simbolu ta' gramma hu kg.

Dan il-kejl hu l-unika wieħed li jieħu l-prefiss k, li jfisser kilo u li jindika li kilogramma magħmulha minn 1000 gramma. Ir-raġuni għalfejn dan hu minnu għandha għeruq storiċi.

Il-Kilogramma hi l-unika unità bażika SI li għadha definita billi tiġi mqabblha ma' oġġett minflok definita b'xi propjetà fundamentali tal-fiżika.

Kejl
Tumas Dingli

Tumas Dingli (twieled fit-22 ta' Diċembru 1591 – miet fit-22 ta' Jannar 1666) kien bennej tal-knejjes u skultur fil-ġebla Maltija. Fiż-żewġ oqsma għamel isem kbir għalih u għal pajjiżu għaliex minn taħt l-idejn imħarrġa tiegħu ħarġet skultura qisha bizzilla li żżejjen il-knisja l-qadima ta' Birkirkara u dik ta' Ħ'Attard.

Bijografija u Xogħlijiet

Tumas Dingli mexa tista' tgħid fuq il-passi ta' missieru Ġakbu Dingli, kif ukoll iz-ziju, Andrea Dingli. Dingli studja il-matematika u wara ħa s-sengħa ta' arkitett minn Matteo Coglitura. Dingli kien ġej minn familja ta' skalpellini jew naġġara, jiġifieri skulturi fil-ġebla. Ismu huwa ġeneralment marbut ma' tipoloġija ta' knisja fi stil li nistgħu nsejħulu, b'ċerta riżerva, bħala Rinaxximentali. Karatteristiċi ewlenija huma l-proporzjonijiet armonjużi, l-użu tal-pilastri ġganteski bil-panewijiet, l-użu tan-niċċa biex tagħti artikolazzjoni aktar rikka lill-faċċata u lit-tambur tal-koppla, u fuq kollox, l-iskultura fina fil-ġebel, speċjalment fil-prospettivi tal-artali u madwar il-bibien. 

Is-sengħa tiegħu fit-tfassil tal-knejjes għandha xhieda ħajja fl-irħula ta' Ħ'Attard, in-Naxxar, Ħal Għargħur, il-Gudja, Ħaż-Żabbar u Birkirkara. Kien ukoll imdaħħal fil-bini tal-Akkwedott, il-Palazz tal-Isqof u Porta Reale fil-Belt Valletta.

Influwenzi 

Bħala bennej ta' knejjes jidher li mexa fuq il-passi ta' Vittorio Cassar, it-tifel ta' Ġlormu Cassar. Tgħallem ukoll minn Giovanni Attard, li kiseb fama bħala bennej tal-akkwedott.

Mewt

Tumas Dingli miet ta' 75 sena, fit-22 ta' Jannar 1666 u jinsab midfun fil-knisja ta' Ħ'Attard taħt l-artal tad-Duluri. Sfortunatament iż-żmien ħassar u qered lapida li kienet tfakkar il-post fejn jinsab jistrieħ fil-knisja ta' Ħ'Attard iżda fortunatament għandna traskrizzjoni tagħha.

Referenzi 

Twieldu fl-1591
Mietu fl-1663
Arkitetti Maltin
L-Aħħar Ċena (Leonardo)

L-Aħħar Ċena hija pittura tas-Seklu Ħmistax li tinstab f'Milan, pittura ta' Leonardo da Vinci għall-patrun tiegħu Duka Lodovico Sforza. Din il-pittura tirrapreżenta ix-xena ta` meta Kristu flimkien ma' l-Appostli għamlu l-aħħar ċena.
Mošovce

Mošovce (popolazzjoni: 1380) huwa raħal importanti fis-Slovakkja Ċentrali. Fih ħafna monumenti storiċi u huwa ukoll il-post fejn twieled il-poeta Slovakk, Ján Kollár.

Ħoloq esterni 

 www.mosovce.sk
 Broshura
 Informazzjoni
 Drienok
 Slovakia accommodation

Gallerija 

Bliet tas-Slovakkja
Skerma

L-Iskerma huwa sport li jintlagħab bl-użu tax-xwabel li ma jkunux jaqtgħu u jkunu mingħajr ponta.

Ix-Xwabel 

Fl-isport jintużaw tliet tipi ta' xwabel u dawn huma il-Foil, l-Èpeè, u s-Sabre. Hawn Malta il Foil u l-Epee ilhom jintlagħbu izda l-aħħar kategorija bdiet tintlagħab biss fl 2007. 

Il-Foil - Il-Foil hija xabla li tuża t-tarf biex tolqot u takkwista l-punti u tippreżenta l-itqal 'target' għal min ikun qed jiġġieled, dan għaliex it-'target' huwa mill-qadd 'il fuq, mingħajr l-idejn u r-ras. Bħala arma hija vera ħafifa u tiġi bażikament f'żewġ mudelli; dik Franċiża li hija l-klassika u oħra fejn il-manku għandu għamla ta' pistola - pistol grip li hija dik moderna u preferuta fil-kompetizzjonijiet.

L-Èpeè - L-èpeè hija itqal mill-Foil bħala xabla, biss għandha l-istess użanza, għax biex takkwista l-punti trid tolqot bil-ponta, biss li għandha differenti huwa li biha tista' tolqot kull parti tal-ġisem, allura ma tkunx daqshekk ristrett fejn għandek tolqot. Bħall-Foil, din tiġi f'żewġ mudelli, dik Franċiża u pistol grip.

Is-Sabre - Is-Sabre hi l-aktar xabla li tirrekjedi stamina u ħeffa, bħaż-żewġ xwabel l-oħra tuża il-ponta biex tolqot l-avversarju tiegħek, biss bis-sabre tista' wkoll tuża l-ġenb biex qisek 'taqta' '. Bħala target għandek mill-qadd 'il fuq, bl-idejn u r-ras inklużi. Din it-tip ta' xabla kienet tintuża mis-suldati li kienu jkunu qegħdin jattakaw fuq iż-żwiemel biex ikunu jistgħu jiddekapitaw. Filfatt ix-xabla propja għandha għamla mgħawġa biex tkun tista' taqta' aħjar.

Protezzjoni 

L-Iskerma huwa wieħed mill-aktar sports li l-aktar tkun protett, peress li dan jinkludi ħafna affarjiet biex inaqsulek mill-periklu u aktar ma jiżviluppa l-isport aktar isiru avvanzi fuq l-affarjiet li jintużaw.

Il-Plastron - Din hija nofs ġakketta jew protezzjoni tal-plastik fil-każ tan-nisa li tintlibes taħt il-ġakketta propja biex tipproteġik mid-daqqiet, din tintlibes fuq in-naħa li int tuża, lemin jew xellug.

Il-Ġaketta - Din tintuża biex tipproteġilek sidrek, l-istonku, idejk u dahrek mid-daqqiet. Il-ġakketta trid tkun ta' kwalita' biex tintuża fil-kompetizzjonijiet. 

Il-Breeches - Dan huwa qalziet li huwa magħmul mill-istess materjal tal-ġakketta u jipproteġilek saqajk mid-daqqiet. Dan jasal sa taħt l-irkoppa u miegħu jintlibsu kalzetti li jaslu sa taħt l-irkoppa. 

Il-Maskla - Din tintlibes biex ovjament tipproteġilek rasek u wiċċek. 

L-Ingwanta - Din tintlibes fuq liema id tkun ser tuża jekk hux lemin jew xellug.

Apparat Ieħor 

Il-Lamè - Din hija bħal ġaketta ħafifa li tkun magħmula minn materjal qisu tal-metal ħalli meta jkun hemm 'contact' jiġifieri jiġi skurjat punt, din tirreġistra fuq il-magna. Din tintuża biss għall-Foil u s-Sabre.
 
Il-Wire - Dan jintuża biex jgħaqqad iċ-ċirkwit u dan jeħel max-xabla, mal-lamè u ma' apparat apposta. 

Is-Slipper - Dan huwa żarbun apposta li jgħinek fil-bilanċ u l-ġiri. Dan it-tip ta' slipper ma huwiex mill-apparat rikjest għall-isport imma huwa rrakmandat.

Sport
Kompożitur

Kompożitur ġeneralment huwa bniedem li jikteb il-mużika. Ħafna kompożituri kbar bħal Mozart, Bach, Wagner u ħafna oħrajn għamlu suċċess fil-ħajja tagħhom.

Kompożituri

Ara wkoll 
 Lista ta' kompożituri tal-mużika klassika

Professjonijiet
Mużika
Napuljun III

Napuljun III kien in-neputi ta' Napuljun I ta' Franza, magħruf ukoll bħala Napuljun il-Kbir (Napoleon the Great). Huwa twieled fil-belt ta' Pariġi, fl-1808 u miet f'Chislehurst (Kent), fl-Ingilterra, fl-1873.
Napuljun III
Napuljun III
Storja ta' Franza
Kanċillier tal-Ġermanja

Il-Kanċillier tal-Ġermanja huwa l-kap tal-gvern tal-Ġermanja. Fil-politika Ġermaniża l-kanċillier (bil-Ġermaniż: Kanzler) huwa ekwivalenti għall-Prim Ministru ta' pajjiżi oħra. L-ekwivalenti dirett ta' Prim Ministru fil-Ġermanja, Ministerpräsident, huwa wżat esklussivament għall-kapijiet tal-gvern ta' dawk l-istati Ġermaniżi (imsejjħa Länder bil-Ġermaniż li mhumiex belt-stat (bħal Berlin, Amburgu u Brema).

 
Politika tal-Ġermanja
Finlandja

Il-Finlandja (; Żvediż: Finland), uffiċjalment ir-Repubblika tal-Finlandja, huwa pajjiż Nordiku li jinsab fir-reġjun tal-Fennoskandja tal-Ewropa ta' Fuq. Il-pajjiż huwa mdawwar mill-Iżvezja fil-Punent, in-Norveġja fit-Tramuntana u r-Russja fil-Lvant, filwaqt li l-Estonja tinsab fin-Nofsinhar, in-naħa l-oħra tal-Golf tal-Finlandja.

Huwa stmat li 5.4 miljun persuna jgħixu fil-Finlandja, bil-maġġoranza kkonċentrata fir-reġjuni tan-Nofsinhar. Hi t-tmien l-akbar pajjiż fl-Ewropa skont l-erja u l-pajjiż b'densità ta' popolazzjoni l-iżjed baxxa fl-Unjoni Ewropea. Politikament, il-pajjiż huwa repubblika parlamentari bi gvern ċentrali bbażat fil-belt kapitali Ħelsinki, gvernijiet lokali fi 336 muniċipju u reġjun awtonomu, il-Gżejjer Åland.

Referenzi 

 
Repubbliki
Pajjiżi stabbiliti fl-1917
Pajjiżi tal-Ewropa
Kim Il-sung

Kim Il-Sung (twieled fil-15 ta' April 1912 – miet fit-8 ta' Lulju 1994) kien il-moħħ wara l-introduzzjoni tal-Komuniżmu fil-Korea ta' Fuq. Huwa kien ilu jmexxi 'l pajjiżu sa mill-1948. Illum il-ġurnata, il-Korea ta' Fuq hija mmexxija minn ibnu Kim Jong-il.

Twieldu fl-1912
Mietu fl-1994
Ħakkiema Komunisti
Kapijiet tal-istat tal-Korea ta' Fuq
Prim Ministri tal-Korea ta' Fuq
Politiċi Nord-Koreani
Kristofru Kolombu

Kristofru Kolombu (c. 1451 – 20 ta' Mejju 1506) kien esploratur Taljan li qasam l-Oċean Atlantiku u li skopra l-Amerki fit-12 ta' Ottubru 1492.

Kristofru Kolombu kien żagħżugħ qalbieni li dejjem ħabb l-avventura. Hu xtaq li jsib triq ġdida lejn il-Lvant billi jbaħħar fl-Oċean Atlantiku li dwaru ftit li xejn kien magħruf. It-twettiq ta' din il-ħolma kellha tbiddel il-mappa tad-dinja. Aktarx li twieled f'Genova fl-1451 u beda jbaħħar minn meta kien għadu tfajjel. Kien iħobb jaqra ħafna, l-aktar dwar il-vjaġġi. Il-vjaġġi ta' Marco Polo qanqlu lil Kolumbu biex imur ifittex hu wkoll.

L-ewwel vjaġġ 

Meta r-Re tal-Portugall ma laqax it-talba tiegħu għall-għajnuna biex jaqsam l-Atlantiku, telaq lejn Spanja. L-għorrief Spanjoli bdew jisimgħuh iżda ftit tawh widen. Fl-1492, wara seba' snin ta' taħbit, Kristofru Kolombu ngħata permess biex ibaħħar taħt il-bandiera Spanjola. Fil-bidu ta' Awwissu tal-istess sena, tliet karavelli tħejjew għall-vjaġġ. L-ekwipaġġ kien imħallat. Kien hemm nies ta' qattagħni, ħabsin, u oħrajn li ħsiebhom kien li jistagħnew fi żmien qasir. Maż-żerniq tal-Ġimgħa, it-3 ta' Awwissu, il-ġifen Santa Marija (bastiment) baħħar mill-port ta' Palos, fi Spanja, flimkien man-"Niña" u mal-"Pinta". Reħewlha lejn il-Gżejjer Kanarji u l-ewwel vjaġġ beda fis-6 ta' Settembru.

Is-Santa Marija kienet tiżen biss madwar mitt tunnellata u kellha ekwipaġġ ta' erbgħin baħri biss. Iżda il-fidi qawwija ta' bniedem bħal Kolombu ma naqset qatt. Il-qlubija tiegħu ħeġġet lin-nies jagħmlu sforzi kbar.

Wara bosta jiem ta' tbaħħir, bdew jidhru xi friegħi u ħaxix tal-baħar frisk jgħumu f'wiċċ l-ilma, u xi għasafar tal-passa għaddew mill-qrib ukoll. Kienu sinjali ċari li xi art kienet fil-qrib. Fit-12 ta' Ottubru, sebgħin jum wara li kienu telqu minn Spanja, imstemgħet għajta minn baħri "l-art...l-art". Kienu lemħu art ġdida. Wara tħasseb ftit. Hu ħaseb li kien wasal l-Asja, għalkemm effettivament Kolombu kien wasal l-Amerka u mhux l-Asja.

Twieldu fl-1451
Mietu fl-1506
Esploraturi
Navigaturi
Nies Taljani
Macroscelididae

Macroscelididae hija familja li tiġbor fiha 'l hekk imsejħa senġijiet. Dawn it-tmintax-il speċi ta' mammiferi żgħar qegħdin miġburin f'erba' ġeneri. Din il-familja, flimkien mal-familja estinta Microhyidae, jiffurmaw l-ordni sħiħa tal-Macroscelidea.

Id-daqs tagħhom ijvarja bejn 100 millimetru u 300 millimetru (mingħajr id-denb) u l-piż minn 25 gramma sa aktar minn 500 gramma.

Tassonomija 

 Familja Macroscelididae				
 Sottofamilja Herodotiinae (estinta)				
 Ġeneru Nementchatherium
 Nementchatherium senarhense (estinta)
 Ġeneru Chambius
 Chambius kasserinensis (estinta)
 Ġeneru Herodotius
 Herodotius pattersoni (estinta)
 Sottofamilja Mylomygalinae (estinta)
 Ġeneru Mylomygale
 Mylomygale spiersi (estinta)
 Sottofamilja Metoldobotinae (estinta)
 Ġeneru Metoldobotes
 Metoldobotes stromeri (estinta)
 Sottofamilja Myohyracinae (estinta)				
 Ġeneru Myohyrax
 Myohyrax oswaldi (estinta)
 Ġeneru Protypotheroides
 Protypotheroides beetzi (estinta)
 Sottofamilja Macroscelidinae				
 Ġeneru Elephantulus
 Elephantulus antiquus (estinta)
 Elephantulus brachyrhynchus
 Elephantulus broomi (estinta)
 Elephantulus edwardii
 Elephantulus fuscipes
 Elephantulus fuscus
 Elephantulus intufi
 Elephantulus myurus
 Elephantulus pilicaudus
 Elephantulus revoili
 Elephantulus rozeti
 Elephantulus rufescens		
 Elephantulus rupestris	
 Ġeneru Hiwegicyon
 Hiwegicyon juvenalis
 Ġeneru Macroscelides
 Macroscelides flavicaudatus
 Macroscelides proboscideus
 Ġeneru Palaeothentoides
 Palaeothentoides africanus (estinta)
 Ġeneru Petrodromus
 Petrodromus tetradactylus
 Ġeneru Pronasilio
 Pronasilio ternanensis (estinta)
 Sottofamilja Rhynchocyoninae				
 Ġeneru Rhynchocyon
 Rhynchocyon chrysopygus
 Rhynchocyon cirnei
 Rhynchocyon clarkei (fossilu)
 Rhynchocyon petersi
 Rhynchocyon pliocaenicus (fossilu)
 Rhynchocyon rusingae (fossilu)
 Rhynchocyon udzungwensis

Referenzi 
 
 Id-Databażi Palebijoloġika
 Tassonomija tal-Mammiferi

Ħoloq esterni 
  Elephant Shrew: Wildlife summary from the African Wildlife & Reptiles Foundation

Macroscelididae
Tupaja

Tupaji huma mammiferi omnivori ta' daqs żgħir mifruxa mal-foresti tropikali fix-Xlokk tal-Asja. It-tupaji jiffurmaw żewġt familji Tupaiidae u Ptilocercidae u l-ordni kollu Scandentia. Hemm 20 speċi mifruxa ma' 5 ġeneri. It-tupaji għandhom l-għola rata ta' massa ċelebrali meta imqabbla ma' dik ta' ġisimhom, saħansitra akbar minn dik tal-bniedem.

Għalkemm imsejħa ġrieden tas-siġar, dawn m'humiex ġrieden ta' veru (għalkemm darba kienu klassifikati magħhom fl-ordni Insectivora) u mhux kollha jqattgħu ħajjithom fis-siġar. Fost affarijiet oħra t-tupaji huma uħud mill-ftit annimali li jieklu l-frotta tar-Rafflesia.

Klassifikazjoni 

 Ordni Scandentia
 Familja Tupaiidae
 Ġeneru Anathana
 Tupaja ta' Madras, Anathana ellioti
 Ġeneru Dendrogale
 Tupaja ta' denbu lixx ta' Bornejo, Dendrogale melanura
 Tupaja ta' denbu lixx tat-Tramuntana, Dendrogale murina
 Ġeneru Tupaia
 Sottoġeneru Tupaia
 Tupaja tat-Tramuntana, Tupaia belangeri
 Tupaja ta' żaqqu dehebi, Tupaia chrysogaster
 Tupaja strixxat, Tupaia dorsalis
 Tupaja komuni, Tupaia glis]]
 Tupaja rqiq, Tupaia gracilis
 Tupaja ta' Horsfield, Tupaia javanica
 Tupaja ta' saqajh twal, Tupaia longipes
 Tupaja ta' Nikobar, Tupaia nicobarica
 Tupaja mpitter, Tupaia picta
 Tupaja ħamrani, Tupaia splendidula
 Sottoġeneru Lyonogale
 Tupaja ż-żgħir, Tupaia minor
 Tupaja Kalamjan, Tupaia moellendorffi
 Tupaja tal-muntanji, Tupaia montana
 Tupaja ta' Palaw, Tupaia palawanensis
 Tupaja l-kbir, Tupaia tana
 Ġeneru Urogale
 Tupaja tal-Filippini, Urogale everetti
 Familja Ptilocercidae
 Ġeneru Ptilocercus
 Tupaja ta' denbu pinna, Ptilocercus lowii

It-tupaji darba kienu jagħmlu parti mal-ordni Insectivora u wara, minħabba ċertu similaritajiet interni, mal-ordni Primates, ma' dan tal-aħħar kienu klassifikati bħala proxximji primittivi. Madanakollu, l-aħħar studji tal-filoġenija molekulari wrew li t-tupaja għandhom jiġu klassifikati f'ordni għalihom Scandentia u flimkien mal-ordnijiet Primates u Dermoptera, jiffurmaw il-klad Euarchonta. Il-klad Euarchonta tiġi oħt il-klad Glires u din hi ffurmata mill-ordnijiet Lagomorpha u Rodentia, u ż-żewġ gruppi jiffurmaw l-Euarchontoglires.

Referenzi 
 Helgen, Kristofer M. (November 16, 2005). in Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds): Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 104-109. ISBN 0-8018-8221-4..
 Corbet, G.B. and J.E. Hill, 1992, The Mammals of the Indomalayan Region: a systematic review. Nat. Hist. Mus. Publ. and Oxford Univ. Press. 
 Payne, J., C.M. Francis, K. Phillipps, dan S.N. Kartikasari. 2000. Panduan Lapangan Mamalia di Kalimantan, Sabah, Sarawak & Brunei Darussalam. The Sabah Society, Wildlife Conservation Society-Indonesia Programme dan WWF Malaysia. ISBN 979-95964-0-8

Links Esterni 
 http://mbgnet.mobot.org/sets/rforest/animals/shrew.htm
 http://nationalzoo.si.edu/Animals/SmallMammals/fact-lessertreeshrew.cfm
 http://www.hoglezoo.org/animals/view.php?id=183
Kolugo

Il-kolugi, imsejħa bħala kobegi jew lemuri li jtiru (għalkemm, dawn la huma lemuri u l-anqas itiru), huma mammiferi erbivori notturni ta' daqs żgħir mifruxin mal-foresti tropikali fin-naħa tax-Xlokk tal-Asja. Jeżistu biss żewġ speċi f'żewġ ġeneri, li jiffurmaw il-familja Cynocephalidae u l-ordni Dermoptera. Għalkemm huma l-aktar mammiferi kapaċi mill-mammiferi li jipplanaw, dawn xorta ma jistgħux itiru ta' vera.

Il-kolugi, għalkemm ta' daqs żgħir, huma pjuttost kbar bħala mammiferi tas-siġar: b'daqs ta' bejn 35 u 40 ċentimetru fit-tul u minn 1 sa 2 kilogrammi fil-piż. Is-saqajn u l-idejn huma rqaq, ta' tul moderat bl-istess qies, denb ta' daqs medju u korporatura ħafifa. Ir-ras hi ċkejkna, b'par għajnejn kbar iħarsu 'l quddiem b'viżjoni binokulari u b'par widnejn żgħar u tondi.

Dawn il-mammiferi għandhom membrana ta' ġilda mifruxa bejn il-vojt tal-appendiċi kollha li fl-ebda mammiferu ieħor ma laħqet din il-firxa. Din il-membrana, jew pataġjum, hi mifruxa wkoll bejn is-swaba' tal-idejn u tas-saqajn, bejn id-denb u s-saqajn u saħansitra bejn l-idejn u l-għonq. Ġeometrikament, din il-membrana mhijiex possibli tkun akbar jew aktar mifruxa minn hekk.

Klassifikazzjoni 

 Ordni Dermoptera
 Familja Cynocephalidae
 Ġeneru Cynocephalus
 Kolugo tal-Filippini, Cynocephalus volans
 Ġeneru Galeopterus
 Kolugo ta' Sunda, Galeopterus variegatus

Il-Mixodectidae jidher li hu fossilu tal-ordni Dermoptera. Madanakollu, għalkemm hemm mammiferi oħra tal-Paleogene li ġew interpretati bħala relatati mad-dermopteri, l-evidenza turi li hemm inċertezzi u ħafna minn dawn il-fossili m'għadhomx interpretati aktar bħala mammiferi planarji.

Il-kolugi darba kienu jagħmlu parti mal-ordni Insectivora, madanakollu, l-aħħar studji tal-filoġenija molekulari wrew li l-kolugi għandhom jiġu kklassifikati f'ordni għalihom — id-Dermoptera — u flimkien mal-ordnijiet Primates u Scandentia jiffurmaw il-klad Euarchonta. Il-klad Euarchonta jiġi ħu l-klad Glires li huwa ffurmat mill-ordnijiet Lagomorpha u Rodentia, u ż-żewġ kladi flimkien jiffurmaw is-superordni Euarchontoglires.

Referenzi

Ħoloq esterni 
 Kolugo fuq Colugos.com

Dermoptera
Cynocephalidae

Cynocephalidae hija klassi ta' mammiferi plaċentati, eżattament il-kolugi, tal-kontinent tal-Asja mifruxin fin-naħa tax-Xlokk u fuq bosta gżejjer.

Din il-familja qiegħda klassifikata fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fis-superordni Euarchontoglires u fl-ordni Dermoptera ma' tliet familji oħra (għalkemm sa ftit żmien ilu ma' dawn kien hemm il-familja Paramomyidae ukoll, li llum il-ġurnata hija kkunsidrata bħala familja tal-ordni Plesiadapiformes), li huma Mixodectidae, Plagiomenidae u Thylacaeluridae). 

Il-familja Cynocephalidae hija l-unika familja tal-ordni Dermoptera li għandha rappreżentanti ħajjin. F'din il-familja hemm tliet ġeneri li huma, Dermotherium li huwa estint u Cynocephalus u Galeopterus li huma estanti. Kull wieħed minn dawn talaħħar huwa rappreżentat bi speċi waħda biss ħajja.

Lista tal-ispeċi tal-familja Cynocephalidae

Familja Cynocephalidae						
Ġeneru Cynocephalus (Boddaert,1768)
Cynocephalus volans (Linnaeus, 1758)
Ġeneru Dermotherium (Ducrocq et al., 1992) (estint)
Dermotherium chimaera (Marivaux et al., 2006) (estinta)
Dermotherium major (Ducrocq et al., 1992) (estinta)
Ġeneru Galeopterus (Thomas,1 908)
Galeopterus variegatus (Audebert, 1799)

Referenzi
Stafford, Brian J. (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press.
Ronald M. Nowak: Walker’s Mammals of the World. 2. Auflage. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, S. 250–252, ISBN 0-8018-5789-9.

Ħoloq Esterni
Informazzjoni dwar il-kolugi
Tassonomija tal-Mammiferi

Dermoptera
Tupaia

Tupaia huwa ġeneru ta' mammiferi fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fl-ordni Scandentia, fil-familja Tupaiidae ma' tliet ġeneri oħra bi 15-il speċi. Fil-fatt, dan il-ġeneru huwa l-iktar wieħed ta' suċċess fl-ordni Scandentia bl-akbar numru tà speċi.

Tupaia huwa sottoġeneru wkoll, fil-ġeneru Tupaia stess u hemm 10 speċi ta' tupaji li jikklassifikaw rwieħhom taħt dan is-sottoġeneru.

Lista tal-ispeċi tal-ġeneru Tupaia

Ġeneru Tupaia
Sottoġeneru Tupaia
Tupaja tat-Tramuntana, Tupaia belangeri
Tupaja ta' żaqqu dehebi, Tupaia chrysogaster
Tupaja strixxat, Tupaia dorsalis
Tupaja komuni, Tupaia glis
Tupaja rqiq, Tupaia gracilis
Tupaja ta' Horsfield, Tupaia javanica
Tupaja ta' saqajh twal, Tupaia longipes
Tupaja ta' Nikobar, Tupaia nicobarica
Tupaja mpitter, Tupaia picta
Tupaja ħamrani, Tupaia splendidula
Sottoġeneru Lyonogale
Tupaja ż-żgħir, Tupaia minor
Tupaja Kalamjan, Tupaia moellendorffi
Tupaja tal-muntanji, Tupaia montana
Tupaja ta' Palaw, Tupaia palawanensis
Tupaja l-kbir, Tupaia tana

Tupaiidae
Dendrogale

Tupaiidae
Dendrogale huwa ġeneru ta' mammiferi (it-tupaji), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Scandentia, fil-familja Tupaiidae ma' 3 ġeneri oħra (Anathana, Tupaia u Urogale), b'2 speċi. Dan il-ġeneru jiġi it-2 l'akbar ta' suċċess fin-numru ta' speċi fl-ordni Scandetia.

(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Tupaja)

Lista ta' l-ispeċi tal-ġeneru Dendrogale

 Ġeneru Dendrogale
Tupaja ta' denbu lixx ta' Borneo, Dendrogale melanura
Tupaja ta' denbu lixx tat-Tramuntana, Dendrogale murina
Cynocephalus volans

Il-Kolugo tal-Filippini (Cynocephalus volans) huwa wieħed minn żewġ speċi ta' mammiferi plaċentati tal-familja Cynocephalidae, il-kolugi, li jiffurmaw l-ordni Dermoptera.

Distribuzzjoni 
Dan il-mammiferu, kif jgħid ismu, jgħix biss fil-foresti tropikali tal-Filippini, eżattament dan il-mammiferu qiegħed mifrux fil-gżejjer ta' Mindanao, Basilan, Samar, Leyte u Bohol.

Deskrizzjoni 

Dan il-kolugo għalkemm ta' daqs żgħir (viċin dak ta' qattus tad-dar) huwa meqjus kbir għal mammiferu li jgħix fis-siġar. Il-kolugo tal-Filippini huwa ta' daqs iżgħar u b'pil kannella fil-ħamrani aktar skur u anqas imtebba' minn dak tal-kolugo ta' Sunda (Galeopterus variegatus) jew kolugo Malajan (Galeopterus variegatus). Is-saqajn u l-idejn huma irqaq, ta' tul moderat kollha tal-istess qies, denb ta' daqs medju u korporatura ħafifa. Ir-ras ċkejkna, b'par għajnejn kbar iħarsu 'l quddiem b'viżjoni binokulari u b'par widnejn żgħar u tondi.

Dawn il-mammiferi għandhom membrana ta' ġilda mifruxa bejn il-vojt tal-appendiċi kollha, li fl-ebda mammiferu ieħor ma' laħqet din il-firxa. Din il-membrana hi mifruxa wkoll bejn is-swaba tal-idejn u tas-saqajn, bejn id-denb u s-saqajn u saħansitra bejn l-idejn u l-għonq. Ġeometrikament din il-membrana mhux possibli li tkun akbar jew aktar mifruxa minn hekk. Bl-għajnuna ta' din il-membrana il-kolugo tal-Filippini kapaċi jipplana distanza ta' bejn 70 u 100 metru kull darba bejn siġra u oħra mingħajr telf kbir ta' għoli.

Riproduzzjoni 
Wara tqala ta' bejn wieħed u ieħor 60 ġurnata biss, il-kolugo tal-Filippini jġib fid-dinja ferħ 1 biss, rarament tnejn u dan mal-ewwel jaqbad mal-pil taż-żaqq tal-omm.

Klassifikazzjoni 
Ordni Dermoptera
Familja Cynocephalidae
Ġeneru Cynocephalus
Kolugo tal-Filippini, Cynocephalus volans

Gallerija

Referenzi 
 Wilson, D. E.; Reeder, D. M. Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4
 Klassifikazzjoni ta' Cynocephalus volans

Ħoloq esterni 
Informazzjoni dwar il-kolugo
Flying Lemur
Flying Lemur

Dermoptera
Galeopterus variegatus

Il-kolugo ta' Sunda (Galeopterus variegatus), magħruf ukoll bħala l-kolugo Malajan, huwa wieħed minn żewġ speċi ta' kolugi li jiffurmaw l-ordni Dermoptera. 

Dan il-mammiferu plaċentat jgħix fil-foresti tropikali tax-Xlokk tal-Asja u għandu firxa ħafna akbar minn dik tal-kolugo tal-Filippini. Dan jinsab mifrux fl-Indoneżja, it-Tajlandja, il-Malażja, u Singapor.

Għalkemm hemm bosta sottospeċi, fuq bażi ta' studji reċenti ġie propost, li dawn jitnaqqsu għal erbgħa biss u dawn huma G. v. borneanus ta' Borneo, G. v. variegatus ta' Ġava, G. v. temminckii ta' Sumatra u G. v. peninsulae tal-peninżula Malażjana.

Deskrizzjoni 

Dan il-kolugo għalkemm ta' daqs żgħir huwa meqjus kbir għal mammiferu tas-siġar. Il-kolugo ta' Sunda huwa l-akbar miż-żewġ speċi ta' kolugi, għandu l-pil griż fil-kannella u jidher aktar ċar għax huwa ħafna aktar imtebba' mill-Cynocephalus volans. 

Is-saqajn u l-idejn huma irqaq, ta' tul moderat, kollha tal-istess qies, denb ta' daqs medju u korporatura ħafifa. Ir-ras ċkejkna, b'par għajnejn kbar iħarsu 'l quddiem b'viżjoni binokulari u b'par widnejn żgħar u tondi.

Dawn il-mammiferi għandhom membrana ta' ġilda mifruxa bejn il-vojt tal-appendiċi kollha li fl-ebda mammiferu ieħor ma' laħqet din il-firxa. Din il-membrana jew pataġjum mifruxa wkoll bejn is-swaba tal-idejn u tas-saqajn, bejn id-denb u s-saqajn u saħansitra bejn l-idejn u l-għonq.

Klassifikazzjoni 

 Ordni Dermoptera
 Familja Cynocephalidae
 Ġeneru Galeopterus
 Kolugo ta' Sunda jew Kolugo Malajan, Galeopterus variegatus
 Sottospeċi
 Galeopterus variegatus abbotti (Lyon, 1909)
 Galeopterus variegatus aoris (Miller, 1903)
 Galeopterus variegatus chombolis (Lyon, 1909)
 Galeopterus variegatus gracilis (Miller, 1903)
 Galeopterus variegatus lautensis (Lyon, 1909)
 Galeopterus variegatus natunae (Miller, 1903)
 Galeopterus variegatus peninsulae (Thomas, 1909)
 Galeopterus variegatus perhentianus (Chasen & Kloss, 1929)
 Galeopterus variegatus pumilus (Miller, 1903)
 Galeopterus variegatus saturatus (Miller, 1903)
 Galeopterus variegatus taylori (Thomas, 1909)
 Galeopterus variegatus tellonis (Lyon, 1908)
 Galeopterus variegatus temminckii (Waterhouse,1838)
 Galeopterus variegatus terutaus (Chasen & Kloss, 1929)
 Galeopterus variegatus tuancus (Miller, 1903)
 Galeopterus variegatus variegatus (Audebert,1799)

Klassifikazzjoni proposta:

 Ordni Dermoptera
 Familja Cynocephalidae
 Ġeneru Galeopterus
 Kolugo ta' Sunda jew Kolugo Malajan, Galeopterus variegatus
 Sottospeċi
 Kolugo ta' Sunda ta' Borneo, Galeopterus variegatus borneanus
 Kolugo ta' Sunda tal-Malażja, Galeopterus variegatus peninsulae
 Kolugo ta' Sunda ta' Ġava, Galeopterus variegatus variegatus
 Kolugo ta' Sunda ta' Sumatra, Galeopterus variegatus temminckii

Referenzi 
 Wilson, D. E.; Reeder, D. M. Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-8221-4

Ħoloq esterni 
 Kolugo fuq Colugos.com
 Malayan Flying Lemur

Dermoptera
Tupaiidae

Tupaiidae hija familja ta' mammiferi (it-tupaji), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria, fis-superordni Euarchontoglires, fl-ordni Scandentia, b'erba' ġeneri (Anathana, Tupaia,  Dendrogale u Urogale) b'żewġ sottoġeneri (Tupaia u Lyonogale fil-ġeneru Tupaia) u b'dsatax-il speċi ħajja. 

Il-familja Tupaiidae hija l-aktar familja ta' suċċess fin-numru ta' speċi u flimkien mal-familja Ptilocercidae li hija ffurmata minn speċi waħda biss, jiffurmaw l-ordni Scandentia kollu.

Lista tal-ispeċi tal-familja Tupaiidae 

Familja Tupaiidae
Ġeneru Anathana
Tupaja ta' Madras, Anathana ellioti
Ġeneru Dendrogale
Tupaja ta' denbu lixx ta' Bornejo, Dendrogale melanura
Tupaja ta' denbu lixx tat-Tramuntana, Dendrogale murina
Ġeneru Tupaia
Sottoġeneru Tupaia
Tupaja tat-Tramuntana, Tupaia belangeri
Tupaja ta' żaqqu dehebi, Tupaia chrysogaster
Tupaja strixxat, Tupaia dorsalis
Tupaja komuni, Tupaia glis
Tupaja rqiq, Tupaia gracilis
Tupaja ta' Horsfield, Tupaia javanica
Tupaja ta' saqajħ twal, Tupaia longipes
Tupaja ta' Nikobar, Tupaia nicobarica
Tupaja mpitter, Tupaia picta
Tupaja ħamrani, Tupaia splendidula
Sottoġeneru Lyonogale
Tupaja ż-żgħir, Tupaia minor
Tupaja Kalamjan, Tupaia moellendorffi
Tupaja tal-muntanji, Tupaia montana
Tupaja ta' Palaw, Tupaia palawanensis
Tupaja l-kbir, Tupaia tana
Ġeneru Urogale
Tupaja tal-Filippini, Urogale everetti

Referenzi 
 

Tupaiidae