Lingwa Erżjana

Il-lingwa Erżjana (bl-Erżjan: эрзянь кель, bl-ittri Rumani: erzäń këľ, ippronunzjata [ˈerʲzʲanʲ ˈkelʲ]), jew l-Erżjan, hija mitkellma minn madwar 37,000 ruħ fil-partijiet tat-Tramuntana, tal-Lvant u tal-Majjistral tar-Repubblika tal-Mordovja u fir-reġjuni biswit ta’ Nizhny Novgorod, Chuvashia, Penza, Samara, Saratov, Orenburg, Ulyanovsk, it-Tatarstan u l-Baxkortostan fir-Russja. Dijaspora tinstab ukoll fl-Armenja, fl-Estonja kif ukoll fil-Każakstan u fi stati oħra tal-Asja Ċentrali. Attwalment, l-Erżjan jinkiteb bl-alfabett Ċirilliku bl-ebda modifika fil-varjant li jintuża fir-Russu. Fil-Mordovja, l-Erżjan huwa lingwa uffiċjali flimkien mal-Moksha u mar-Russu.

Il-lingwa tappartjeni għall-fergħa Mordvinika tal-lingwi Uraliċi. L-Erżjan huwa lingwa b’rabta sfiqa mal-Moksha iżda għandu fonetika, morfoloġija u vokabularju distinti.

Fonoloġija

Konsonanti 
It-tabella li ġejja telenka l-fonemi tal-konsonanti tal-Erżjan flimkien mal-fonemi tal-konsonanti ekwivalenti tagħhom bl-alfabett Ċirilliku.

Nota dwar it-traskrizzjoni bl-ittri Rumani: fl-istudji tal-lingwi Uraliċi, il-membri tas-serje palatalizzati ġeneralment jinkitbu bħala ń, ť, ď, ċ, ś, ź, ŕ, ľ, filwaqt li l-ħsejjes postalveolari jinkitbu bħala č, š, ž.

Il-pari minimi bejn  u  jinkludu:

  "tul il-mogħdija", fejn l-alveolari  taz-zokk tinżamm qabel il-każ prolattiv li jispiċċa bil-, vs. , il-forma konegattiv tal-verb  "kiser"
  "tajjeb", suġġett jew oġġett li jikkomplementa il- translattiv, vs.  "direzzjoni; żona".

Vokali 
L-Erżjan għandu sistema sempliċi b’ħames vokali.

Il-vokali ta’ quddiem  u  għandhom varjanti ċentralizzati  u  immedjatament wara konsonanti alveolari sempliċi, eż. siń  "huma", seń  "blu".

Armonija fil-vokali 
Bħal f'ħafna lingwi Uraliċi oħra, l-Erżjan għandu armonija fil-vokali. Ħafna għeruq fihom jew vokali ta' quddiem (, ) jew vokali ta' wara (, ). Barra minn hekk, is-suffissi kollha bil-vokali medji għandhom żewġ forom: il-forma li għandha tintuża tiġi ddeterminata mis-sillaba finali taz-zokk. Il-vokali baxxa (), li tinstab fil-każ komparattiv -шка (ška) "id-daqs ta'" u l-prolattiv -ка/-га/-ва (ka/ga/va) "punt spazjali trasversali li jintuża ma' verbi taċ-ċaqliq kif ukoll tal-pożizzjoni" hija vokali ta' wara u mhix soġġetta għall-armonija fil-vokali.

Ir-regoli tal-armonija fil-vokali huma kif ġej:

 Jekk is-sillaba finali tal-kelma zokk ikun fiha vokali ta' quddiem, tintuża l-forma ta' quddiem tas-suffiss: веле (veĺe) "villaġġ", велесэ (veĺese) "f'villaġġ"
 Jekk is-sillaba finali tal-kelma zokk ikun fiha vokali ta’ wara, u tkun segwita minn konsonanti sempliċi (mhux palatalizzati), tintuża l-forma ta’ wara tas-suffiss: кудо (kudo) "dar", кудосо (kudoso) "f'dar"

Madankollu, jekk il-vokali ta' wara tkun segwita minn konsonanti palatalizzata jew glide palatali, l-armonija fil-vokali tinkiser u tintuża l-forma "ta' quddiem" tas-suffiss: кальсэ (kaĺse) "biż-żafżafa", ойсэ (ojse) "bil-butir". Bl-istess mod, jekk zokk ta' vokali ta' quddiem ikun segwit minn suffiss ta' vokali ta' wara baxxa, is-sillabi sussegwenti jkun fihom armonija fil-vokali ta' wara: велеванзо (veĺevanzo) "fil-villaġġi kollha tiegħu"

B’hekk, il-ksur apparenti tal-armonija fil-vokali attestat fiz-zkuk, eż. yзере (uźere) "mannara", суре (suŕe) "ħajta (spaga)", huwa fil-fatt minħabba l-konsonanti palatalizzati  u .

Eċċezzjoni waħda għall-armonija fil-vokali ta' quddiem hija osservata f' palatalizzata mhux finali, eż. aсфальтсо (asfaĺtso) "bl-asfalt".

Morfoloġija 
Bħal fil-lingwi uraliċi l-oħra kollha, l-Erżjan huwa lingwa agglutinattiva li tesprimi relazzjonijiet grammatikali permezz ta’ suffissi .

Nomi 
In-nomi jinflettu għall-każ, in-numru, id-definizzjoni u l-pussessur. L-Erżjan jiddistingwi tnax-il każ (hawnhekk murija bin-nom мода moda "art, ħamrija"). In-numru jiġi sistematikament distint biss bin-nomi definiti; għan-nomi indefiniti u għan-nomi b'suffiss possessiv, il-każ nominattiv biss għandu plural distint.

Il-pussessuri plurali jsegwu l-mudell tal-pussessuri tat-tieni persuna singular.

Verbi 
Il-verbi tal-Erżjan jinflettu għat-temp u l-burdata, u jiġu kkonjugati iktar għal persuna tas-suġġett u l-oġġett. Tradizzjonalment, hemm tliet tipi ta' zkuk: zkuk a-, zkuk o- u zkuk e-. Iz-zkuk a- dejjem iżommu z-zokk tal-vokali a fil-forom tat-temp tal-preżent mhux tat-tielet persuna, u fl-ewwel forom tal-passat tat-tielet persuna (eż. Pal a -ś "bies"). B'ħafna zkuk o- u zkuk e-, iz-zokk tal-vokali jitwaqqa' f'dawn il-forom (eż. iz-zokk o- van-ś "ħares", iz-zokk e- ńiľ-ś "bela'), imma hemm ukoll iz-zokk o- u l-verbi taz-zokk e- li jżommu l-vokali (udo-ś "raqad", piďe-ś "sajjar"). Rueter (2010) għalhekk jaqsam iz-zkuk tal-verbi fi zkuk li jżommu l-vokali u fi zkuk li jwaqqgħu l-vokali.

Fil-burdata indikattiva, it-tliet tempi jiġu distinti: preżent/futur, l-ewwel passat, it-tieni (=abitwali) passat.

Il-forma tat-tielet persuna singular fil-preżent tintuża wkoll bħala participi preżenti. It-tieni passat huwa ffurmat billi żżid il-kopula tal-passat --ľ mal-partiċipju preżenti.

Il-kategoriji l-oħra tal-burdata huma:

 kondizzjonali ( -ińďeŕa + suffissi tal-preżent)
 konġuntiv (-v (o) ľ + suffissi tal-passat)
 kondizzjonali-konġuntiv (-ińďeŕa-v (o) ľ + suffissi tal-passat)
 desiderattiv (-ikseľ + suffissi tal-passat)
 ivarja (zo + suffissi tal-preżent)
 imperattiv (-k/-do)

Kitba

Alfabett Ċirilliku 
L-alfabett Erżjan modern huwa l-istess bħal tar-Russu:

L-ittri ф, х, щ u ъ jintużaw biss fil-kelmiet mislufa mir-Russu. Il-verżjoni ta’ qabel l-1929 tal-alfabett Erżjan kienet tinkludi l-ittra addizzjonali b’legatura tal-alfabett Ċirilliku En Ge (Ҥ ҥ) f’xi pubblikazzjonijiet.

Flimkien mal-konsonanti alveolari т, д, ц, с, з, н, л, u р, il-vokali jintużaw biex issir distinzjoni bejn artikolazzjonijiet sempliċi u palatalizzati b’mod simili għar-Russu: а, э, ы, о, у jiġu wara l-alveolari sempliċi, filwaqt li я, е, и, ё, ю jiġu wara l-alveolari palatalizzati, eż. та /ta/, тє /te/, ты /ti/, то /to/, ту /tu/ vs. тя /tʲa/, те /tʲe/, ти /tʲi/, тё /tʲo/, тю /tʲu/. Jekk wara ma jkunx hemm vokali, il-palatalizzazzjoni tiġi indikata b’ь, eż. ть /tʲ/. Wara l-konsonanti mhux alveolari, ikun hemm а, е, и, о, у biss, eż. па /pa/, пе /pe/, пи /pi/, по /po/, пу /pu/.

Alfabett Latin 
L-alfabett Latin ġie approvat uffiċjalment mill-gvern ta' Nizhne-Volzhskiy Kray fl-1932, iżda qatt ma ntuża:
 a в c ç d ә efgyijklmnoprs ş tuvxz ƶ ь
Il-verżjoni l-oħra tal-alfabett Latin teżisti:

a ä bc č ć d ď e ë fghijkl ľ mn ń o ö pr ŕ s š ś t ť u ü vyz ž ź

Bibljografija 

 A.I. Bryzhinskiy, O.V. Pashutina, Ye.I. Chernov.  Биобиблиографический справочник. Saransk: Mordovskoye Knizhnoye Izdatelystvo, 2001. ISBN 5-7595-1386-9.
 Vasilij D'omin.  Эрзянь писательде ёвтнемат. Saransk, 2005. ISBN 5-7595-1665-5.
 Ksenija Djordjevic & Jean-Leo Leonard. . Paris: L'Harmattan, 2006, ISBN 2-296-00147-5.
 Makar E. Evsev'ev.  С приложением образцов мокшанских склонений и спряжений. Москва: Центральное издательство народов СССР, 1928.
 Jack Rueter. . Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia 261. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 2010, ISBN 978-952-5667-23-3 [print], ISBN 978-952-5667-24-0 [online].
 D.V. Tsygankin.: Словарь географических названий республики Мордовия. Saransk, 2005. ISBN 5-7493-0780-8.

Referenzi 

Erżjana