Eise Eisinga

Eise Jeltes Eisinga (twieled fil-21 ta' Frar 1744 – miet fis-27 ta' Awwissu 1828) kien astronomu dilettant li bena l-Planetarju ta' Eise Eisinga f'daru fi Franeker, Friesland, in-Netherlands. Il-planetarju għadu jeżisti u huwa l-eqdem planetarju li għadu jaħdem fid-dinja.

Bijografija 
Eise Jeltes Eisinga twieled fil-21 ta' Frar 1744 f'Dronryp fin-Netherlands. Huwa kien iben Jelte Eises minn Easterlittens, maxxat tas-suf, u Hitje Steffens minn Winsum.

Għalkemm Eisinga kien bniedem tassew intelliġenti, huwa ma tħalliex imur l-iskola. Meta kellu 17-il sena, huwa kiteb ktieb dwar il-matematika. Barra minn hekk, meta kellu 17-il sena kiteb ktieb ieħor dwar il-prinċipji tal-astronomija. Iktar 'il quddiem huwa kiteb kotba oħrajn dwar suġġetti speċjalizzati fi ħdan il-qasam tal-astronomija. Eisinga sar maxxat tas-suf fi Franeker, in-Netherlands. Bħala awtodidatta, tgħallem il-matematika u l-astronomija, li mbagħad studja wkoll fl-Università ta' Franeker. Meta kellu 24 sena żżewweġ lil Pietje Jacobs (? – 24 ta' Lulju 1788) u kellhom tlett itfal flimkien, tifla u żewġ subien:

 Trijntje (April 1773 – 26 ta' April 1773)
 Jelte (29 ta' Mejju 1774 – 31 ta' Marzu 1809)
 Jacobus (17 ta' Marzu 1784 – 24 ta' Marzu 1858).

Minħabba kriżi politika fl-1787, Eisinga kellu jitlaq minn Friesland u mar jgħix il-Ġermanja. Iktar 'il quddiem mar jgħix f'Visvliet fejn ħadem bħala maxxat tas-suf. Huwa tkeċċa minn Friesland għal ħames snin u għalhekk għex matul dawk is-snin għex f'Visvliet, eżatt mal-fruntiera fi Groningen. Sadanittant, martu mietet, u fis-27 ta' Mejju 1792, huwa żżewweġ lil Trijntje Eelkes Sikkema (21 ta' Frar 1764) f'Visvliet. Flimkien kellhom iben wieħed u żewġt ibniet:

 Eelke (14 ta' Ottubru 1793 – 28 ta' Mejju 1795)
 Hittje (16 ta' Frar 1796 – 8 ta' Mejju 1843)
 Minke (4 ta' Ġunju 1798 – 17 ta' Lulju 1870).

Fl-1795 huwa rritorna lejn Franeker.

Eisinga baqa' jaħdem bħala maxxat tas-suf għal ħajtu kollha, filwaqt li baqa' jħaddem il-planetarju tiegħu bl-għajnuna tal-appoġġ pubbliku, u xi kultant billi kien jagħti xi lekċer bħala mistieden fl-Università ta' Franeker, li Napuljun ordna li tingħalaq fl-1811.

Eisinga miet fis-27 ta' Awwissu 1828, meta kellu 84 sena, fi Franeker.

Planetarju 
Fit-8 ta' Mejju 1774, ġie mbassar li l-qamar u l-pjaneti Merkurju, Venere, Marte, u Ġove kienu se jidhru f'linja qishom qrib xulxin. Ir-Reverendu Eelco Alta minn Boazum, in-Netherlands, ippubblika ktieb fejn interpreta dan il-fenomenu bħala ritorn għall-istat tal-pjaneti f'jum il-ħolqien u li x'aktarx kien se jkun jum il-Ħaqq. Alta bassar li l-pjaneti u l-qamar kienu se jaħbtu ma' xulxin, u b'hekk id-dinja tispiċċa toħroġ mill-orbita tagħha u tinħaraq mix-xemx. Minħabba dan it-tbassir inħoloq paniku kbir fi Friesland dak iż-żmien.

Jingħad li Eisinga ddeċieda jibni planetarju fis-salott tad-dar tiegħu biex juri li ma kienx hemm għalfejn wieħed jikkonfondi. Huwa ried ilestih fi żmien sitt xhur, iżda eventwalment lestih seba' snin wara fl-1781. Matul l-istess sena, ġiet skoperta l-pjaneta Uranu, iżda ma kienx hemm spazju għal din il-pjaneta fuq is-saqaf tas-salott tiegħu, fejn kien jinsab il-planetarju tiegħu (kienu kien ikun hemm bżonn spazju ta' madwar sitt darbiet iktar mid-daqs attwali). Madankollu, riċerka reċenti tindika li din il-kumbinazzjoni rrakkontata matul is-snin hija kemxejn dubjuża, anke għaliex milli jidher Eisinga kien beda jibni l-planetarju qabel il-pubblikazzjoni ta' Alta. Madankollu, bil-kostruzzjoni tal-planetarju Eisinga ffranka ħafna ħin, peress li ma kellux għalfejn jibqa' jikkalkula l-pożizzjonijiet rispettivi tal-pjaneti manwalment.

Fit-30 ta' Ġunju 1818, ir-Re Wilhelm I tan-Netherlands u l-Prinċep Frederik żaru l-planetarju. Ir-Re Wilhelm I xtara l-planetarju għall-istat. Fl-1859, il-planetarju ngħata b'donazzjoni mill-istat lill-belt ta' Franeker.

Rikonoxximent 
Eisinga ġie ppremjat billi sar ċittadin onorarju ta' Franeker. It-triq fejn hemm il-planetarju tiegħu ngħatat l-isem ta' "Eise Eisingastraat". Fil-5 ta' Mejju 1994 inħarġet bolla ta' 80 ċenteżmu mill-uffiċċju postali biex jiġi ċċelebrat jum il-250 sena minn għeluq sninu. Fl-2006, il-planetarju ngħata l-permess li juża t-titlu ta' "rjali". Fl-istess sena, Eise Eisinga ġie inkluż fil-Kanoni tal-Istorja tan-Netherlands li tiġi mgħallma fl-iskejjel tal-pajjiż.

Iktar qari 

 Havinga, E.; van Wijk, W. E.; d'Aumerie, J. F. M. G. (1928). Planetarium-boek: Eise Eisinga (bl-Olandiż). Arnhem: Van Loghum Slaterus.
 Terpstra, Pieter (1994). Wolken en stjerren; roman oer Eise Eisinga (bil-Frisjan tal-Punent). ISBN 90-330-0237-X.
 Dijkstra, Arjen (2021). De Hemelbouwer; (bl-Olandiż). ISBN 978-90-5615-789-0.

Referenzi 

Astronomi
Twieldu fl-1744
Mietu fl-1828