Mikiel Gonzi

Monsinjur Mikiel Gonzi (Birgu, 13 ta' Mejju 1885 – 22 ta' Jannar 1984) kien Isqof ta' Għawdex, u aktar tard, il-ħmistax u l-aħħar Isqof ta' Malta, u l-ewwel Arċisqof tal-Arċidjoċesi ta' Malta.

Tfulija 

Mikiel Gonzi twieled il-Birgu fi Triq ta' Biswit il-Kwartier. Bin Ġużè u Margerita mwielda Tonna, hu ġie mgħammed fil-Knisja Kolleġġjata ta' San Lawrenz. Meta kellu ħames snin il-familja marret tgħix il-Kalkara. Hu attenda l-Iskola Primarja tal-Birgu.

Saċerdozju 

Wara li studja fis-Seminarju ta' Malta huwa ġie ordnat saċerdot nhar id-19 ta' Diċembru 1908. Mill-Università ta' Malta ġab il-Baċellerat fil-Letteratura u d-Dottorat fit-Teoloġija. Fl-1909, Gonzi mar jistudja fl-Università Gregorjana ta' Ruma, mnejn ġab id-Dottorat fil-Liġi Kanonika. Attenda wkoll l-Istitut Bibbliku. Meta fl-1912 ġie lura Malta, beda jgħallem l-Iskrittura fis-Seminarju u iktar tard il-Liġi Kanonika. Fl-1922 beda jgħallem l-Ebrajk u l-Iskrittura fl-Università ta' Malta. Bħala saċerdot żagħżugħ, Dun Mikiel Gonzi ħadem fil-parroċċa tal-Kalkara. Kien ukoll Rettur tal-Iskola ta' San Pawl, il-Belt Valletta, u Direttur Spiritwali għall-Iskejjel tal-Gvern.

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija kien Kappillan Militari fl-Isptar tal-Imtarfa. Fl-1919 sar Defensor Vinculi, avukat fil-kawżi ta' żwiġijiet.

Senatur 

Fi żmien meta s-saċerdoti kienu mħajra jieħdu sehem attiv fix-xena politika, Dun Mikiel Gonzi daħal membru tal-Partit Laburista li kien għadu kif twaqqaf fil-15 ta' Mejju 1921, u kien jissejjaħ La Camera del Lavoro. Mal-Partit Nazzjonalista kien hemm Mons. Dandria u Mons. Panzavecchia. Probabbilment kienu ħajruh is-Sur Fons u l-Kurunell Willie Savona. Wara li mar ħa parir mingħand l-Isqof Mawru Caruana, dan qallu:

 

Huwa attenda l-Kumitat Ġenerali tal-Partit Laburista għall-ewwel darba fis-7 ta' Ottubru 1921 u ħareġ kandidat għas-Senat fl-Elezzjonijiet Ġenerali tal-1921. Kien hemm kandidat ieħor għamillu kawża għax qal li Gonzi ma kellux età biżżejjed biex joħroġ għas-Senat imma tilifha għax Gonzi kellu 35 sena. "Imbagħad ġiet l-elezzjoni," jgħid Gonzi, "ifforma ruħu l-partit tal-Labour sewwa, kellhom nies jagħmlu unur lill-Partit, tant mill-punt di viżta politiku u wkoll reliġjuż." Il-Partit Laburista tella' 7 deputati fil-Kamra Leġislattiva u 2 senaturi, fosthom Alfons Maria Galea fuq l-Ewwel Distrett u Mikiel Gonzi fuq it-Tieni Distrett. Gonzi daħal fis-Senat fl-1 ta' Novembru u għamel biss nofs il-leġislatura: tliet snin mis-sitta li seta' jagħmel (għax fl-1924 sar Isqof t'Għawdex). L-ewwel liġi li għaddew kien The Religion of Malta Declaration Act. Gonzi jgħid li fiż-żmien li kien fis-Senat inkoraġixxa l-istudju tal-ilsien Malti, xi ħaġa li kienet fil-Programm Elettorali tal-Partit Laburista.

Isqof t'Għawdex 

Fl-1922, l-Isqof Mawru Caruana ħatru segretarju privat tiegħu. Lejn nofs is-sena 1924 irriżenja mis-Senat u sar il-ħames Isqof t'Għawdex. Dam dsatax-il sena f'din il-kariga sakemm fl-1943 inħatar Isqof ko-adjatur ta' Malta. Fl-eqqel tat-Tieni Gwerra Dinjija, l-Isqof Gonzi għen ħafna biex tittaffa l-problema tal-ġuħ minħabba n-nuqqas ta' qamħ f'Malta, li seta' jwassal biex Malta ċċedi. F'laqgħa sigrieta nhar il-5 ta’ Lulju 1942, li sejjaħ il-Gvernatur Lord Gort kien hemm preżenti l-Isqof Gonzi, li fuq din il-laqgħa jikteb hekk:

L-għajnuna ta' Mons. Gonzi li ħeġġeġ lill-bdiewa Għawdxin jiġbru l-qamħ biex jintbagħat lejn Malta ingħatat rikonoxximent meta l-Gvernatur Lord Gort laqqa' lil Gonzi mar-Re Ġorġ VI fi żjara qasira li dan għamel f'Malta fl-20 ta’ Ġunju 1943. Meta l-Isqof Caruana xjaħ ħafna, għall-ewwel l-Ingliżi kienu kontra li Mikiel Gonzi jinħatar isqof ko-adjutur ta' Malta għax kienu jqisuh filo-Taljan. Imma fil-kwistjoni tal-qamħ, l-Ingliżi raw fih att leali lejhom u għalhekk ma baqgħux jopponu.

Isqof u l-ewwel Arċisqof ta' Malta 

Tliet xhur wara li nħatar Isqof ko-adjatur, miet l-Isqof Mawru Caruana, u nhar is-17 ta' Diċembru Mons. Mikiel Gonzi sar Isqof ta' Malta. Fl-1944, id-Djoċesi ta' Malta kienet elevata għal Arċidjoċesi u hekk Gonzi sar l-ewwel Arċisqof ta' Malta. Fi żmienu saru l-Kungress Marjan (1949) u ċ-Ċelebrazzjonijiet Ċentinarji ta' San Pawl (1960). Wara li ħa sehem fil-Konċilju Vatikan II, huwa ma qagħadx lura milli jimplimenta r-riformi konċiljari fl-Arċidjoċesi ta' Malta.

Parroċċi ġodda 
Fiż-żmien li Mons. Gonzi għamel Arċisqof ta' Malta, twaqqfu 14-il parroċċa ġdida f'Malta:

 Wied il-Għajn (1949)
 Fgura (1965)
 San Ġwann (1965)
 Marija Reġina, Marsa (1967)
 Kunċizzjoni, Ħamrun (1967)
 Santu Wistin, il-Belt (1968)
 Ta' Xbiex (1969)
 Santa Luċija (1969)
 Burmarrad (1971)
 San Ġużepp Ħaddiem (1973)
 Nazzarenu, Sliema (1973)
 Balluta (1974)
 Fleur-de-Lys (1974)
 Ta' Lourdes, Raħal Ġdid (1974)

Kwistjoni Politiko-Reliġjuża 

Fis-snin ħamsin, il-Partit Laburista taħt it-tmexxija ta' Dom Mintoff, ħareġ bil-proposta tal-Integration. Dan kien pjan biex Malta tingħaqad mal-Ingilterra fuq bażi ta' ugwaljanza politika, soċjali u ekonomika bl-iskop li jissolvew il-problemi tal-qgħad, ta' nuqqas ta' servizzi soċjali, u ta' nuqqas ta' leġislazzjoni biex id-drittijiet tal-bniedem, kif kienu gawduti mill-Ingliżi dak iż-żmien, jitgawdew ukoll mill-Maltin. L-Arċisqof Gonzi beża' li Mintoff kien sejjer idaħħal il-Komuniżmu, u l-Integration kienet l-ewwel pass biex jeqred ir-reliġjon minn Malta.

L-Interdett 
Nhar il-21 ta' Frar 1960, l-Arċisqof Gonzi u l-Isqof Pace ta' Għawdex, ħarġu l-Pastorali tar-Randan u fiha qalu li 
 

L-Isqfijiet ħeġġew biex 
 

Qalu wkoll li 
 

F'The Struggle, organu tal-Għaqda Żgħażagħ Laburisti ta' Marzu 1960, f'artiklu bl-isem Kummenti dwar il-Pastorali tar-Randan, kien hemm miktub li l-Pastorali tar-Randan ma kinitx tittratta ż-żmien tar-Randan iżda kienet attakk fuq iż-żgħażagħ Laburisti u fuq il-Partit Laburista, b'bosta ineżattezzi u tagħwiġ tat-twemmin soċjalista. Ftit jiem wara, lill-Editur Lorry Sant il-Kurja ordnatlu jippubblika dikjarazzjoni ta' apoloġija fil-ħarġa li jmiss ta' The Struggle. Nhar id-9 ta' April, Lorry Sant irċieva digriet mingħand l-Arċisqof Gonzi bil-piena tal-interdett personali fuq artiklu li skont il-Kurja kasbar u naqqas mir-rispett lejn l-awtorità tal-Isqfijiet. Minbarra l-kundanna personali, kull min jistampa The Struggle, jikteb fih, ibigħu jew jaqrah, jkun qed jagħmel dnub mejjet.

Nhar it-8 ta' April 1961, l-interdett ingħata lill-Eżekuttiv Laburista, inkluż il-Kap tal-Oppożizzjoni Dom Mintoff. Dan wara li fil-15 ta' Marzu l-Partit Laburista kien ħareġ stqarrija li fiha kkundanna l-aġir tal-Arċisqof Gonzi bħala persuna privata minħabba li bl-imġieba tiegħu kien qed joħloq ħsara lill-pajjiż u xkiel lejn il-ksieb tal-Indipendenza. Il-Kurja wieġbet li jekk l-Eżekuttiv nazzjonali tal-Partit Laburista ma kienx se jagħmel apoloġija pubblika, kienet se tagħmel użu tal-pieni tal-interdett. Fit-8 ta' April, il-Kurja għarrfet lill-aġent Segretarju tal-Partit Laburista, li wara li l-Eżekuttiv sejjaħ Konferenza Ġenerali minflok li rtira l-istqarrija tal-politika tal-Partit, l-Isqfijiet taw l-interdett personali lill-membri kollha li ħadu sehem fil-laqgħa tal-Eżekuttiv tal-Partit Laburista ta' nhar il-15 ta' Marzu. 

F'Settembru 1961 tħabbret il-mewt ta' Ġużè Ellul Mercer, Deputat Mexxej tal-Partit Laburista, u awtur tar-rumanz Leli ta' Ħaż-Żgħir. Billi kien taħt il-pieni tal-interdett, indifen fil-parti taċ-ċimiterju tal-Addolorata mhux ikkonsagrata, magħrufa bħala l-Miżbla.

Fl-istess sena, il-Partit Laburista daħal fl-A.A.P.S.O (Afro-Asian Peoples' Solidarity Organization) li skont il-Moviment Azzjoni Soċjali kienet "għaqda reġjonali li taħt pretesti jew skopijiet tajba bħall-ġlieda għal-libertà tal-poplu qed isservi għall-penetrazzjoni tal-Komuniżmu fl-Asja u fl-Afrika."

Nhar l-24 ta' Mejju 1961, l-Arċisqof ħareġ din id-direttiva lill-Kleru:

L-Elezzjonijiet tal-1962 
Nhar l-4 ta' Frar 1962, l-Arċisqof Gonzi xandar ittra pastorali dwar l-elezzjonijiet li kienu fil-qrib. Hu wissa lill-votanti li kellhom id-dmir u l-obbligu li jużaw il-voti biex jgħinu lil dawk il-partiti li kienu jappoġġjaw lill-Knisja. Minkejja dan, fl-Elezzjonijiet Ġenerali tal-1962, kważi 51,000 Malti (34% tal-elettorat) ivvutaw lill-Partit Laburista, li beda jsejħilhom "suldati tal-azzar". 

Wara l-Elezzjonijiet, nhar is-7 ta' Marzu 1962, l-Arċisqof Gonzi ħareġ struzzjonijiet bil-Latin biex jitqassmu biss bl-idejn:

Fl-1966, il-Partit Laburista, li kien għadu sanzjonat mill-Knisja ġab 43% tal-voti - żieda ta' 11,000 vot.

Ftehim bejn il-MLP u l-Knisja 
Nhar l-4 ta’ April 1969, tħabbar il-Ftehim bejn il-MLP u l-Knisja, f'dokument li kien jgħid:

Mintoff u Gonzi 

Wara li Dom Mintoff tela' fil-Gvern fl-1971, ir-relazzjoni bejnu u l-Arċisqof Gonzi tjiebet ħafna. Gonzi kien anki ta' għajnuna għall-Gvern Laburista tas-sebgħinijiet. Meta fid-19 ta' Ġunju 1998, Mintoff fil-Parlament qal hekk:

 (Dibattitu fil-Parlament, 19 ta' Ġunju 1998)

Sorsi 
 Storja 78 (ed. Henry Frendo, 1978), L-Arċisqof Gonzi intervistat minn Prof Andrew Vella, pp 121-133
 Bonnici, Alexander, Malta tas-Seklu Għoxrin.
 Bonnici, Arthur (1975), History of the Church in Malta, Vol III, Veritas Press.
 Fenech, D. (1976), The making of archbishop Gonzi, Union Press. 
 Galea, M. & Tonna, E. (1984), L-arċisqof Gonzi, Valletta: Associated News.
 Grech, Sergio (2004), Patri Feliċjan Bilocca.

Ħoloq esterni 

 Mons. Mikiel Gonzi fuq Catholic-Hierarchy
 Sit uffiċjali tal-Arċidjoċesi Maltija

Twieldu fl-1885
Mietu fl-1984
Arċisqfijiet Maltin
Arċisqfijiet Kattoliċi Rumani tas-Seklu XX
Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)
Politiċi Maltin
Isqfijiet ta' Għawdex
Isqfijiet Maltin
Isqfijiet Kattoliċi Rumani tas-Seklu XX
Arċisqfijiet ta' Malta