Stati Uniti

L-Istati Uniti tal-Amerika (USA), komunement imsejħa l-Istati Uniti  (US) jew l-Amerika, hija repubblika federali li tikkonsisti ħamsin stat u distrett federali. It-48 stati kontigwi u d-distrett federali ta' Washington, DC huma fiċ-ċentrali tal-Amerika ta' Fuq bejn il-Kanada u l-Messiku. L-istat tal-Alaska huwa fil-punent tal-Kanada u l-lvant tar-Russja fl-Istrett Bering, u l-istat tal-Ħawaj li tinsab fin-nofs tat-tramuntana tal-Paċifiku. Il-pajjiż ukoll għandu ħames territorji popolati u disa mhux popolati fil-Paċifiku u l-Karibew. 

Bi 3.79 miljun mil kwadru (9.83 miljun km2) u madwar ta' 315 miljun ruħ, l-Istati Uniti hija r-raba' l-akbar pajjiż mill-erja totali u t-tielet l-akbar kemm mill-art u mill-popolazzjoni. Hija waħda mill-aktar etnikament diversa fid-dinja u nazzjonijiet multikulturali, il-prodott ta' skala kbira minn immigrazzjoni minn bosta pajjiżi. Il-ġeografija u klima tal-US hija wkoll diversa ħafna, bid-deżerti, pjanuri, foresti, u muntanji li huma wkoll dar għal varjetà wiesgħa ta' annimali selvaġġi.

Il-Paleo-indjani emigraw mill-Asja għal dak li issa hija l-Istati Uniti kontinentali madwar 15,000 sena ilu. Il-kolonizzazzjoni Ewropea bdiet madwar l-1600 u daħlet l-aktar mill-Ingilterra. L-Istati Uniti ħarġet minn tlettax-il kolonji Brittaniċi li jinsabu tul il-kosta tal-Atlantiku. Kwistjonijiet bejn il-Gran Brittanja u l-kolonji Amerikani waslet għar-Rivoluzzjoni Amerikana. Fl-4 ta' Lulju, 1776, delegati mit-tlettax-il kolonji ħarġu b'mod unanimu d-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza, li b'hekk ġiet stabbilixxa l-Istati Uniti tal-Amerika. Il-Gwerra Rivoluzzjonarja tal-Amerika, li ntemmet bir-rikonoxximent tal-indipendenza tal-Istati Uniti mir-Renju tal-Gran Brittanja, kienet l-ewwel gwerra ta' suċċess għall-indipendenza kontra l-imperu kolonjali Ewropew. Il-Kostituzzjoni attwali ġiet adottata fis-17 ta' Settembru, 1787; sadanittant, 27 Emendi ġew miżjuda mal-Kostituzzjoni. L-ewwel għaxar emendi, kollettivament imsemmija l-Abbozz tad-Drittijiet, kienu ratifikati fl-1791 u jiggarantixxu ħafna drittijiet u l-libertajiet ċivili fundamentali.

Immexxija mid-duttrina tad-destin manifest, l-Istati Uniti imbarkat fuq l-espansjoni vigoruża madwar l-Amerika ta' Fuq matul is-seklu dsatax. Dan jinvolvi tribujiet indiġeni spostari, akkwist ta' territorji ġodda, u gradwalment ammissjoni ta' stati ġodda. Il-Gwerra Ċivili Amerikana ntemmet legalizzata skjavitù fl-Istati Uniti. Fl-aħħar tas-seklu dsatax, l-Istati Uniti ġiet estiża fl-Oċean Paċifiku, u l-ekonomija tagħha kienet l-akbar fid-dinja. Il-Gwerra Spanjola–Amerikana u l-Ewwel Gwerra Dinjija ikkonfermat l-istatus tal-pajjiż bħala militari qawwija globali. L-Istati Uniti ħarġet mit-Tieni Gwerra Dinjija bħala superpotenza globali, l-ewwel pajjiż bl-armi nukleari, u membru permanenti tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti. It-tmiem tal-Gwerra Bierda u x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika ħallew l-Istati Uniti bħala l-unika superpotenza.

L-Istati Uniti hija pajjiż żviluppat u għandha l-akbar ekonomija nazzjonali fid-dinja, bi stmat ta' $15.6 triljun PGD u  19% tal-PGD globali fil-parità ta' xiri tal-enerġija, mill-2011. Il-PGD  per capita tal-US kienet is-sitt l-akbar sa mill-2010, għalkemm l-inugwaljanza fid-dħul tal-Amerika kienet ukoll kklassifikata l-ogħla fost il-pajjiżi tal-OECD mill-Bank Dinji. L-ekonomija hija alimentata mill-abbundanza ta' riżorsi naturali, infrastruttura żviluppata sew, u produttività għolja; u filwaqt li l-ekonomija tagħha hija meqjusa post-industrijali li tkompli tkun waħda mill-akbar manifatturi tad-dinja. Il-kontijiet tal-pajjiż jonfqu 39% għall-militari globali, li hija forza ekonomika, politika, u kulturali prominenti fid-dinja, kif ukoll bħala mexxej fir-riċerka xjentifika u l-innovazzjoni teknoloġika.

Referenzi 

Stati Uniti
Repubbliki