Linji ta' Nazca

Il-Linji ta' Nazca (pronunzjata: /ˈnæzkɑː/) huma grupp ta' ġeoglifiċi magħmula fil-ħamrija tad-Deżert ta' Nazca fin-Nofsinhar tal-Perù. Inħolqu bejn il-500 Q.K. u l-500 W.K. permezz ta' tħaffir fil-baxx jew tħażżiż fid-deżert, u bit-tneħħija tal-ġebel żgħir biex il-ħamrija b'kulur differenti tiġi esposta. Hemm żewġ fażijiet ewlenin tal-Linji ta' Nazca, il-fażi ta' Paracas, mill-400 sal-200 Q.K., u l-fażi ta' Nazca, mill-200 Q.K. sal-500 W.K. Fis-snin ta' qabel l-2020, instabu bejn 80 u 100 figura ġdida bl-użu tad-droni, u l-arkeologi jemmnu li għad fadal iktar x'jinstabu.

Il-biċċa l-kbira tal-linji huma linji dritti tul il-pajsaġġ, iżda hemm ukoll disinni figurattivi ta' annimali u ta' pjanti. Id-disinni ġeoglifiċi figurattivi individwali huma kbar bejn 400 u 1,100 metru. It-tul ikkombinat tal-linji kollha huwa iktar minn 1,300 kilometru (800 mil), u l-grupp ta' linji jkopri erja ta' madwar 50 km2 (19-il mil kwadru). Il-linji tipikament huma fondi 10 ċentimetri sa 15-il ċentimetru (4–6 pulzieri). Dawn saru bit-tneħħija tas-saff ta' fuq ta' ġebel żgħir kannella fl-aħmar miksi bl-ossidu tal-ħadid u taħthom ġie espost saff griż fl-isfar. Il-wisa' tal-linji jvarja b'mod konsiderevoli, iżda iktar minn nofshom huma wesgħin kemxejn iktar minn 33 ċentimetru (13-il pulzier). F'xi postijiet jaf ikunu wesgħin xi 30 ċentimetru biss, u f'oħrajn ilaħħqu wisa' ta' 1.8 metru (6 piedi).

Uħud mil-Linji ta' Nazca jiffurmaw għamliet li l-aħjar li tarahom mill-ajru (f'għoli ta' madwar 500 metru [1,600 pied]), għalkemm huma viżibbli wkoll mill-għoljiet tal-madwar u minn postijiet għoljin oħra. L-għamliet normalment ikunu ffurmati minn linja kontinwa waħda. L-ikbar ġeoglifiċi huma twal madwar 370 metru. Minħabba li jinsabu f'promontorju iżolat, niexef, bla riħ u bi klima stabbli, il-linji fil-biċċa l-kbira tagħhom ġew ippreservati b'mod naturali. Bidliet estremament rari fit-temp jaf jalteraw temporanjament id-disinni ġenerali. Mill-2012, jingħad li l-linji bdew jiddeterjoraw minħabba influss ta' nies li bdew jokkupaw l-artijiet tal-madwar.

Il-kumplessità tal-figuri tvarja. Mijiet minnhom huma linji sempliċi u għamliet ġeometriċi; iżjed minn 70 disinn żoomorfiku, inkluż kolibrì, brimba, ħuta, kondor, agrett, xadina, gremxula, kelb, qattus, u bniedem. Għamliet oħra jinkludu siġar u fjuri. L-istudjużi ma jaqblux fl-interpretazzjoni tal-iskop tad-disinni, iżda inġenerali, jehmżulhom tifsira reliġjuża. Fl-1994 ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.

Pożizzjoni 
Il-promontorju għoli u niexef jestendi għal iktar minn 80 kilometru (50 mil) bejn l-irħula ta' Nazca u Palpa fuq il-Pampas de Jumana, madwar 400 kilometru (250 mil) fin-Nofsinhar ta' Lima. It-triq prinċipali PE-1S Panamericana Sur tgħaddi b'mod parallel mal-promontorju. Il-konċentrazzjoni ewlenija tad-disinni qegħdin f'rettangolu ta' 10 km b'4 km (6 mil b'2 mili), fin-Nofsinhar tal-villaġġ ta' San Miguel de la Pascana. F'din iż-żona hemm l-iżjed ġeoglifiċi notevoli.

Skoperta mill-ġdid 

L-ewwel darba li ssemmew il-Linji ta' Nazca f'pubblikazzjoni kien fl-1553 fil-ktieb ta' Pedro Cieza de León, u ddeskrivihom bħala markaturi tal-mogħdijiet.

Fl-1569, Luis Monzón irrapporta li kien ra toroq antiki f'Perù, inkluż il-fdalijiet ta' "toroq".

Għalkemm il-linji kienu parzjalment viżibbli mill-għoljiet fil-qrib, l-ewwel li rrapportawhom fis-seklu 20 kienu l-militar tal-Perù u l-bdoti ċivili. Fl-1927 l-arkeologu Peruvjan Toribio Mejía Xesspe lemaħhom meta kien qed jimxi fl-għoljiet tal-madwar. Huwa ddiskutihom f'konferenza f'Lima fl-1939.

Paul Kosok, storiku Amerikan mil-Long Island University fi New York, ġie akkreditat bħala l-ewwel studjuż li studja l-Linja ta' Nazca fid-dettall. Meta kien fil-Perù fl-1940-1941 biex jistudja sistemi antiki tat-tisqija, huwa tar fuq il-linji u rrealizza li waħda minnhom kellha l-għamla ta' għasfur. Osservazzjoni oħra b'ċikka għenitu jara kif kien ikun hemm konverġenza bejn il-linji u x-xefaq fis-solstizju tax-xitwa fl-Emisferu tan-Nofsinhar. Huwa beda jistudja kif il-linji setgħu nħolqu, u pprova wkoll jiddetermina l-iskop tagħhom. Miegħu ngħaqdu l-arkeologu Richard P. Schaedel mill-Istati Uniti, u Maria Reiche, matematika u arkeologa Ġermaniża minn Lima, biex jippruvaw jiddeterminaw l-iskop tal-Linji ta' Nazca. Huma pproponew li l-figuri ġew iddisinjati bħala markaturi astronomiċi fuq ix-xefaq biex juru fejn ix-xemx u korpi ċelesti oħra kienu jidhru f'dati sinifikanti. L-arkeologi, l-istoriċi u l-matematiċi lkoll ippruvaw jiddeterminaw l-iskop tal-linji.

Li jiġi stabbilit kif saru kien eħfef milli li jiġi stabbilit għaliex saru. L-istudjużi ħarġu bit-teorija li n-nies ta' Nazca setgħu użaw għodod sempliċi u tagħmir tal-istħarriġ biex joħolqu l-linji. Permezz ta' stħarriġiet arkeoloġiċi nstabu biċċiet tal-injam fl-art fi tmiem uħud mil-linji, li jappoġġaw din it-teorija. Biċċa injam minnhom saritilha d-datazzjoni tal-karbonju u kienet il-bażi biex tiġi stabbilita l-età tal-kumpless ta' disinni.

Joe Nickell, investigatur Amerikan tal-affarijiet paranormali, tal-artefatti reliġjużi u tal-misteri folkloristiċi, irriproduċa l-figuri fil-bidu tas-seklu 21 billi uża l-istess għodod u l-istess teknoloġija li kienet disponibbli għan-nies ta' Nazca. B'hekk, irrifjuta l-ipoteżi tal-1969 ta' Erich von Däniken, li kienet tissuġġerixxi li "astronawti tal-qedem" kienu ħolqu dawn il-linji. Scientific American ikkaratterizzat ix-xogħol ta' Nickell bħala "notevoli fir-reqqa tiegħu" meta mqabbel mal-linji eżistenti. Permezz ta' ppjanar bir-reqqa u teknoloġiji sempliċi, Nickell wera li tim żgħir ta' nies setgħu jerġgħu joħolqu anke l-ikbar figuri fi żmien jiem, mingħajr l-ebda assistenza mill-ajru.

Il-biċċa l-kbira tal-linji ġew iffurmati mal-art permezz ta' trunċiera baxxa, b'fond ta' 10-15-il ċentimetri/u (4-6 pulzieri). Trunċieri simili kienu jsiru bit-tneħħija għal parti mid-disinn, tal-ġebel żgħir kannella fl-aħmar miksi bl-ossidu tal-ħadid f'wiċċ id-Deżert ta' Nazca. Meta dan iż-żrar jitneħħa, taħtu l-kulur tal-art f'qiegħ it-trunċiera jkun kannella ċar kulur it-tafal u dan joħloq kuntrast qawwi bħala kulur u tonalità mas-superfiċe tal-art tal-madwar, u b'hekk jiġu prodotti linji viżibbli. Dan is-sottosaff fih ammonti kbar ta' ossidu tal-kalċju. Bl-indewwa tan-nida ta' filgħodu, dan jibbies u jifforma saff protettiv li jipproteġi l-linji mir-riħ, u b'hekk jevita l-erożjoni.

In-nies ta' Nazca użaw din it-teknika biex "ipinġu" diversi mijiet ta' figuri kurvilineari sempliċi, iżda enormi, ta' annimali u ta' bnedmin. B'kollox, il-proġett fuq l-art huwa wieħed enormi u kumpless: l-erja fejn hemm il-linji hija kważi 450 km2 (170 mil kwadru), u l-ikbar figuri fihom tul ta' kważi 370 metru (1,200 pied). Uħud mill-figuri ġew imkejla: il-kolibrì twil 93 metru (305 pied), il-kondor twil 134 metru (440 pied), ix-xadina hija 93 metru bi 58 metru (305 piedi b'190 pied), u l-brimba twila 47 metru (154 pied). Il-klima niexfa ħafna, bla riħ, u kostanti tar-reġjun ta' Nazca ppreservat il-linji sew. Dan id-deżert huwa wieħed mill-iżjed nexfin fid-Dinja u jkollu temperatura ta' kważi 25 °C (77 °F) matul is-sena kollha. In-nuqqas ta' riħ għen biex il-linji ma jitgħattewx u jibqgħu viżibbli.

L-iskoperta ta' żewġ figuri żgħar oħra tħabbret fil-bidu tal-2011 minn tim Ġappuniż mill-Università ta' Yamagata. Waħda minnhom tixbah ras ta' bniedem u tmur lura għall-perjodu bikri tal-kultura ta' Nazca jew qabel. Oħra, mhux datata, hija ta' annimal. It-tim ilu jwettaq xogħol fil-post hemmhekk mill-2006, u sal-2012 sab madwar 100 ġeoglifiċi ġodda. F'Marzu 2012, l-università ħabbret li kienet se tiftaħ ċentru ġdid tar-riċerka fis-sit f'Settembru 2012, b'rabta mal-proġett fit-tul biex iż-żona tiġi studjata fuq medda tal-15-il sena ta' wara.

Artiklu ta' Ġunju 2019 fir-rivista Smithsonian iddeskriva x-xogħol reċenti ta' tim multidixxiplinari ta' riċerkaturi Ġappuniżi li identifikaw/identifikaw mill-ġdid uħud mil-linji ta' għasafar. Huma jinnutaw li l-għasafar huma l-iżjed annimali rikorrenti fil-ġeoglifiċi ta' Nazca. It-tim jemmen li wħud mill-figuri tal-għasafar li riċerkaturi preċedenti assumew li kienu speċijiet indiġeni, jixbhu iktar lil għasafar eżotiċi li jgħixu f'ħabitats mhux ta' deżert. Huma spekulaw li "r-raġuni li saru ġeoglifiċi ta' għasafar eżotiċi minflok ta' għasafar indiġeni hija marbuta mill-qrib mal-iskop tal-proċess ta' inċiżjoni/tħażżiż mal-art".

L-iskoperta ta' 143 ġeoglifiku ġdid fil-Pampa ta' Nazca u fl-inħawi tal-madwar tħabbret fl-2019 mill-Università ta' Yamagata mill-IBM Ġappun. Wieħed minnhom instab bl-użu ta' metodi bil-makkinarji bbażati fuq l-apprendiment.

Fl-2020 ġew skoperti linji fuq għolja li jiffurmaw l-għamla ta' qattus. Il-figura tinsab fuq xaqliba wieqfa esposta għall-erożjoni, u dan jispjega għaliex qabel ma kinitix ġiet skoperta sa meta l-arkeologi ma studjawx l-immaġni bir-reqqa. Bis-saħħa tad-droni qed jiġu żvelati siti oħra għal riċerka ulterjuri.

Skop 

L-antropologi, l-etnologi, u l-arkeologi studjaw il-kultura antika ta' Nazca biex jippruvaw jiddeterminaw l-iskop tal-linji u tal-figuri. Ipoteżi minnhom issostni li n-nies ta' Nazca ħolquhom biex ikunu jistgħu jarawhom l-allat fis-sema.

Paul Kosok u Maria Reiche sostnew li hemm skop marbut mal-astronomija u mal-kożmoloġija, xi ħaġa komuni f'monumenti ta' kulturi oħra tal-qedem: il-linji kienu maħsuba bħala xi tip ta' osservatorju, biex jindikaw postijiet fuq ix-xefaq 'il bogħod fejn kienu jidhru x-xemx u korpi ċelesti oħra jew stabbiliti fejn ikun hemm is-solstizji. Bosta kulturi indiġeni preistoriċi fl-Amerki u f'inħawi oħra ħolqu dawn l-opri fuq l-art li kienu jikkollegaw l-osservazzjonijiet astronomiċi mal-kożmoloġija reliġjuża tagħhom, kif għamlet il-kultura ta' Mississippi f'Cahokia u f'siti oħra fl-Istati Uniti. Eżempju ieħor huwa Stonehenge fl-Ingilterra. F'Newgrange, l-Irlanda, hemm oqbra orjentati b'tali mod li d-dawl jidħol fis-solstizju tax-xitwa.

Gerald Hawkins u Anthony Aveni, esperti fl-arkeoastronomija, ikkonkludew fl-1990 li l-evidenza ma kinitx biżżejjed biex tappoġġa spjegazzjoni astronomika simili.

Maria Reiche sostniet li wħud mill-figuri jew kollha kemm huma kienu jirrappreżentaw kostellazzjonijiet. Sal-1998, Phyllis B. Pitluga, kollega ta' Reiche u astronomu mlaħħqa fil-Planetarju ta' Adler f'Chicago, ikkonkludiet li l-figuri tal-annimali kienu "rappreżentazzjonijiet ta' għamliet tas-smewwiet". Skont The New York Times, Pitluga "ssostni li mhumiex għamliet ta' kostellazzjonijiet, iżda ta' kontrokostellazzjonijiet, jiġifieri l-irqajja' skuri b'għamliet irregolari fi ħdan il-kobor tat-Triq ta' Sant'Anna". Anthony Aveni kkritika x-xogħol tagħha peress li ma indirizzatx id-dettalji kollha.

Alberto Rossell Castro (1977) ippropona interpretazzjoni multifunzjonali tal-ġeoglifiċi. Huwa kklassifikahom fi tliet gruppi: l-ewwel huma qishom mogħdijiet li jikkollegaw il-mod kif kienu jitqassmu l-għelieqi u kif kienet tiġi organizzata t-tisqija, it-tieni huma qishom mnanar ikkollegati b'tumbati tat-tajn u taż-żrar, u t-tielet huma kkollegati ma' interpretazzjonijiet astronomiċi.

FL-1985, l-arkeologu Johan Reinhard ippubblika d-data arkeoloġika, etnografika u storika li turi li l-qima tal-muntanji u ta' sorsi oħra tal-ilma kienet u għadha predominanti fir-reliġjon u fl-ekonomija tan-nies ta' Nazca fil-qedem u fiż-żminijiet reċenti. Huwa ħareġ bit-teorija li l-linji u l-figuri kienu parti minn prattiki reliġjużi li kienu jinvolvu l-qima ta' allat assoċjati mad-disponibbiltà tal-ilma, li kienet relatata direttament mas-suċċess u mal-produttività tal-għelejjel. Huwa interpreta l-linji bħala mogħdijiet sagri li jwasslu għal postijiet fejn dawn l-allat setgħu jiġu meqjuma. Il-figuri kienu simboli li jirrappreżentaw annimali u oġġetti li kienu maħsuba biex jinvokaw l-għajnuna tal-allat fil-provvista tal-ilma. It-tifsiriet preċiżi ta' bosta mill-ġeoglifiċi individwali għadhom mhux magħrufa.

Henri Stierlin, storiku tal-arti Żvizzeru li jispeċjalizza fl-Eġittu u fil-Lvant Nofsani, ippubblika ktieb fl-1983 fejn ikkollega l-Linji ta' Nazca mal-produzzjoni ta' tessuti antiki li l-arkeologi sabu għat-tgeżwir tal-mumji tal-kultura ta' Paracas. Huwa sostna li n-nies setgħu użaw il-linji bħala magni tal-insiġ primittivi kbar biex joħolqu ħjut estremament twal u biċċiet wesgħin ta' tessuti tipiċi taż-żona. Skont it-teorija tiegħu, il-mudelli figurattivi (iżgħar u inqas komuni) kienu maħsuba biss għal skopijiet ta' ritwali. Din it-teorija mhix aċċettata b'mod wiesa', għalkemm l-istudjużi nnotaw mudelli simili fit-tessuti u fil-Linji ta' Nazca. Jinterpretaw li dawn is-similarijiet nibtu minn kultura komuni.

L-ewwel studju sistematiku fil-post tal-ġeoglifiċi sar minn Markus Reindel u Johny Cuadrado Island. Mill-1996 huma ddokumentaw u skavaw iktar minn 650 sit. Huma qabblu l-ikonografija tal-linji mal-bċejjeċ taċ-ċeramika tal-kulturi. Bħala arkeologi, huma tal-fehma li l-motivi figurattivi tal-ġeoglifiċi saru bejn is-600 u l-200 Q.K.

Abbażi tar-riżultati tal-investigazzjonijiet ġeofiżiċi u l-osservazzjoni tal-konfigurazzjoni ġeoloġika, David Johnson argumenta li xi ġeoglifiċi kienu jsegwu l-mogħdijiet ta' akwifers li minnhom kien hemm akkwedotti (jew puquios) li kienu jiġbru l-ilma.

Nicola Masini u Giuseppe Orefici wettqu riċerka f'Pampa de Atarco, madwar 10 kilometri (6 mili) fin-Nofsinhar ta' Pampa de Nasca, li huma jemmnu li tiżvela rabta spazjali, funzjonali u reliġjuża bejn dawn il-ġeoglifiċi u t-tempji ta' Cahuachi. B'mod partikolari, bl-użu ta' tekniki ta' sensuri remoti (satellitari jew abbażi tad-droni), huma investigaw u sabu "ħames gruppi ta' ġeoglifiċi, kull wieħed ikkaratterizzat minn motiv speċifiku u għamla speċifika, u assoċjat ma' funzjoni distinta". Huma identifikaw wieħed ċerimonjali, ikkaratterizzat minn motivi jduru. Ieħor huwa relatat ma' skop ta' kalendarju, kif intwera bil-preżenza ta' ċentri radjali allinjati rul id-direzzjonijiet tas-solstizju tax-xitwa u l-ekwinozju ta' nżul ix-xemx. Bħal studjużi oħra qabilhom, iż-żewġ Taljani kienu jemmnu li l-ġeoglifiċi kienu postijiet fejn kienu jsiru avvenimenti marbuta mal-kalendarju agrikolu. Dawn servew ukoll għat-tisħiħ tal-koeżjoni soċjali fost diversi gruppi ta' pellegrini li kellhom missirijiet u twemminn reliġjuż komuni.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Linji u l-Ġeoglifiċi ta' Nazca u ta' Palpa ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".

Spjegazzjonijiet alternattivi 

Teoriji oħra kienu li l-linji ġeometriċi setgħu jindikaw il-fluss tal-ilma jew l-iskemi tat-tisqija, jew inkella kienu parti minn ritwali biex "isejħu" għall-ilma. Il-brimb, l-għasafar u l-pjanti jaf huma simboli tal-fertilità. Teorija oħra hija li l-linji setgħu jintużaw bħala kalendarju astronomiku.

Phyllis Pitluga, astronomu mlaħħqa fil-Planetarju ta' Adler u kollega ta' Reiche, wettqet studji bl-għajnuna tal-kompjuter tal-allinjamenti tal-istilel. Hija kienet tal-fehma li l-figura tal-brimba l-kbira hija dijagramma anamorfika tal-kostellazzjoni ta' Orion. Barra minn hekk issuġġeriet li tlieta mil-linji dritti li jwasslu sal-figura kienu jintużaw biex jiġu kkalkulati d-deklinazzjonijiet dejjem jinbidlu tat-tliet stilel taċ-Ċintorin ta' Orion. F'kritika tal-analiżi tagħha, Dr. Anthony F. Aveni nnota li ma kinitx qieset it-12-il linja l-oħra tal-figura.

Huwa kkummenta b'mod ġenerali fuq il-konklużjonijiet tagħha u qal:Verament kienet diffiċli għalija li nsib evidenza tajba li tappoġġa dak li sostniet. Pitluga qatt ma spjegat il-kriterji għall-għażla tal-linji li għażlet li tkejjel, u lanqas ma tat wisq kas lid-data arkeoloġika li Clarkson u Silverman kienu żvelaw. Ix-xogħol tagħha ma tantx ta kas informazzjoni oħra dwar il-kulturi kostali, għajr għall-applikazzjoni, b'kontorsjonijiet sottili, tar-rappreżentazzjonijiet tal-kostellazzjonijiet ta' Urton minn art iktar għolja. Kif setgħet staqsiet l-istoriku Jacquetta Hawkes: kienet qed tikseb il-"pampa" li riedet?

Għajdut dwar l-influwenza tal-aljeni 
Il-kittieb Żvizzeru, Erich von Daniken, kien affaxxinat minn Nazca u kien jemmen ferm fiż-żjarat ekstraterrestri. Von Daniken jikteb dwar it-twemmin tiegħu rigward siti arkeoloġiċi bħall-Piramidi Eġizzjani, Stonehenge, u Rapa Nui, u kif huma kkollegati mal-ekstraterrestri. Spiss jispjega l-oriġini tar-reliġjonijiet bħala reazzjonijiet tal-popli tal-qedem kull meta ġew f'kuntatt ma' razza aljena. Von Daniken ippubblika ktieb best-seller li jismu "Chariots of the Gods?" (Karrijiet tal-Allat?) fl-1968. F'dan il-ktieb jiddeskrivi t-teorija tiegħu li dawn il-linji misterjużi effettivament kienu jintużaw bħala siti ta' nżul għall-Oġġetti Mhux Identifikati (UFOs). Huwa ħareġ bit-teorija li l-għamliet u l-linji saru mill-aljeni u nħolqu għall-ikkwartjar u għall-inżul tal-vetturi spazjali tal-aljeni. Von Daniken sostna li l-mudelli f'dan is-sit kienu simili ħafna għal ajruport modern u li l-aljeni kienu jużaw din iż-żona għall-inżul tal-vetturi spazjali tagħhom. Daniken kien tal-fehma li s-sit tal-Linji ta' Nazca kien mimli sinjali ta' żjarat ta' astronawti minn dinjiet oħra, li saru l-ħallieqa taċ-ċivilizzazzjonijiet tal-qedem. Skont Von Daniken, il-letteratura Sanskrita tiddeskrivi ġrajja fejn inġenju tal-ajru niżel fid-Dinja, u n-nies tal-post ħarsu mistagħġba lejn "ħlejqiet qishom bnedmin bil-ġilda tleqq lewn id-deheb" li mexew, ħaffru għall-metalli u mbagħad taru lura fil-vettura spazjali tagħhom. Dawn l-astronawti tal-qedem jingħad li ma damux ma rritornaw fejn bnew il-postijiet tal-inżul u mbagħad telqu għal dejjem. L-Amerikani indiġeni mistagħġba kkunsidraw lil Nazca bħala post ta' pellegrinaġġ u ġenerazzjonijiet sħaħ tal-popli tagħhom ħolqu figuri u linji bħala sinjal biex l-allat jirritornaw, iżda dan qatt ma seħħ. Teorija oħra ta' Erich von Daniken dwar Nazca kienet li l-figuri, li huwa assuma li kienu astronawti, li nstabu fuq il-bċejjeċ tat-tafal tal-kultura ta' Nazca, kienu "allat itiru" li kienu qed iżuru minn dinjiet oħra. Ma tantx jaħsibha darbtejn biex jiskarta u jirrifjuta x-xogħol ta' xjenzati li studjaw il-Linji ta' Nazca; ir-riċerka tagħhom bl-użu ta' testijiet tar-radjokarbonju għad-datazzjoni tal-figuri, l-analiżijiet tagħhom tal-bċejjeċ taċ-ċeramika f'diversi siti, u l-istudji bir-reqqa tagħhom tat-twemmin reliġjuż tal-Amerikani Indiġeni.

Fiż-żmien meta Erich von Daniken ippubblika "Chariots of the Gods?", ix-xjenzati u l-arkeologi bħal Maria Reiche ddikjaraw li l-ideat tiegħu kienu assurdi u li għandhom jiġu skartati. Dawn ix-xjenzati u l-arkeologi rnexxielhom juru wkoll li l-linji setgħu saru bl-użu ta' għodod sempliċi li kienu disponibbli għan-nies ta' Nazca dak iż-żmien. Il-kotba ta' Erich von Daniken "Arrival of the Gods" u "Chariots of the Gods?" tqiesu li ma kellhom l-ebda kredibbiltà intellettwali jew mertu letterarju. Qabel ix-xogħol ta' Von Daniken, awturi oħra kienu ppreżentaw ideat ta' kuntatt ekstraterrestri ma' bnedmin tal-qedem, iżda hu ma semmiex lil dawn l-awturi, lanqas meta għamel stqarrijiet li kienu l-istess, anke bl-użu ta' evidenza identika jew simili. Minkejja dan, il-kotba ta' Von Daniken attiraw lejn is-sit eluf ta' viżitaturi u nies li emmnu l-kontenut tal-kotba.

Preservazzjoni u tħassib ambjentali 
Il-konservazzjonisti li qed jagħmlu ħilithom biex jippreservaw il-Linji ta' Nazca huma mħassbin bit-tniġġis u bl-erożjoni kkawżati mid-deforestazzjoni fir-reġjun.Il-Linji nfushom huma superfiċjali, huma fondi bejn 10 u 30 ċentimetri/u (4 sa 12-il pulzier(i)) u jistgħu jinqerdu... f'Nazca qajla tagħmel ix-xita. Iżda dan l-aħħar qed ikun hemm tibdil kbir fit-temp dinji. Il-Linji ma jistgħux jirreżistu xita qliel mingħajr ma ssirilhom il-ħsara. — Viktoria Nikitzki taċ-Ċentru ta' Maria ReicheWara għargħar u ċedimenti tal-art bit-tajn fiż-żona f'nofs Frar 2007, Mario Olaechea Aquije, arkeologu residenti mill-Istitut Nazzjonali għall-Kultura tal-Perù, u tim ta' speċjalisti wettqu stħarriġ taż-żona. Huwa qal, "Iċ-ċedimenti tal-art bit-tajn u x-xita qliel milli jidher ma kkawżawx ħsara sinifikanti lil-Linji ta' Nazca". Huwa nnota li l-Awtostrada Pan-Amerikana tan-Nofsinhar ġarrbet ħsarat, u li "l-ħsara li ġarbbu t-toroq għandha sservi ta' tfakkira ta' kemm huma fraġli dawn il-figuri".

Fl-2012, xi nies okkupaw l-art fiż-żona, u għamlu ħsara lil ċimiterju ta' żmien in-nies ta' Nazca minħabba li ħallew il-ħnieżer tagħhom jaċċessaw l-art.

Fl-2013, makkinarju li jintuża f'barriera tal-ġebla tal-ġir ġie rrapportat li qered sezzjoni żgħira ta' linja, u kkawża l-ħsara f'oħra.

F'Diċembru 2014 inqalgħet kontroversja li involviet l-attività ta' Greenpeace fis-sit, meta attivisti ta' Greenpeace għamlu strixxun fi ħdan il-linji ta' wieħed mill-ġeoglifiċi, u kkawżaw ħsara lis-sit. Greenpeace ħarġet apoloġija wara li seħħ l-inċident, għalkemm wieħed mill-attivisti ġie kkundannat u mmultat għal għemilu.

L-inċident ta' Greenpeace xeħet l-attenzjoni wkoll fuq ħsara li ġarrbu ġeoglifiċi oħra 'l barra miż-żona tas-Sit ta' Wirt Dinji fl-2012 u fl-2013 minn vetturi off-road tar-Rally ta' Dakar, li hija viżibbli permezz tal-immaġnijiet satellitari.

F'Jannar 2018, sewwieq tat-trakkijiet li ħa żball u saq barra l-awtostrada u fuq il-linji ġie arrestat iżda mbagħad inħeles minħabba nuqqas ta' evidenza li tindika intenzjoni oħra għajr sempliċi żball. Huwa għamel ħsara lil tliet ġeoglifiċi billi ħalla marki tat-tajers sinifikanti f'żona ta' madwar 46 metru b'107 metri (150 pied bi 350 pied).

Ġeoglifiċi ta' Palpas 

Il-kultura ta' Paracas titqies minn xi storiċi bħala l-prekursur possibbli li influwenza l-iżvilupp tal-Linji ta' Nazca. Fl-2018, id-droni użati mill-arkeologi żvelaw 25 ġeoglifiċi fil-provinċja ta' Palpa li ġew attribwiti lill-kultura ta' Paracas. Bosta minnhom huma iktar antiki mil-Linji ta' Nazca b'elf sena. Uħud juru differenza sinifikanti fis-suġġetti u fil-pożizzjonijiet, pereżempju wħud minnhom jinsabu mal-ġnub tal-għoljiet. L-arkeologu Peruvjan Luis Jaime Castillo Butters li skoprihom jindika li ħafna minn dawn il-ġeoglifiċi ġodda jirrappreżentaw ġellieda. Il-Paracas huma l-istess grupp li wħud jemmnu li ħolqu l-ġeoglifiku famuż sew li huwa magħruf bħala l-Kandilabru ta' Paracas.

Ġeoglifiċi taċ-Chincha 
Iktar lejn it-Tramuntana mir-reġjun ta' Nazca u Palpas, u tul il-kosta Peruvjana ġew skoperti ġeoglifiċi oħra tal-kultura taċ-Chincha.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Perù