Norveġja

{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Renju tan-Norveġja
|isem_nattiv                 = Kongeriket Norge Kongeriket Noreg Davvisámegiella
|isem_komuni                 = Norveġja
|stampa_bandiera             = Flag of Norway.svg
|stampa_emblema              = Coat of Arms of Norway.svg
|stampa_mappa                = Europe-Norway.svg
|deskrizzjoni_mappa          = 
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tan-Norveġja
|ħolqa_emblema               = Emblema tan-Norveġja
|ħolqa_demografija           = Demografija tan-Norveġja
|mottu_nazzjonali            = "Alt for Norge"Kollox għan-Norveġja
|innu_nazzjonali             =  Ja, vi elsker dette landet (de facto)Iva, aħna nħobbu dan il-pajjiż
|lingwi_uffiċjali            = Norveġiż (Bokmål / Ninorsk)Davvisámegiella
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = Oslo
|latd =59 |latm=54.78 |latNS=N |lonġd=10 |lonġm=44.41 |lonġEW=E
|l-ikbar_belt                = Oslo
|tip_gvern                   = Monarkija kostituzzjonali parlamentari unitarja 
|titlu_kap1                  = Re
|titlu_kap2                  = Prim Ministru
|titlu_kap3                  = President ta' Storting
|titlu_kap4                  = Prim Imħallef
|titlu_kap5                  = Koalizzjoni kurrenti
|isem_kap1                   = Re Harald V
|isem_kap2                   = Jonas Gahr Støre (Ap) (2021–)
|isem_kap3                   = Masud Gharahkhani (Ap) (2021–)
|isem_kap4                   = Toril Marie Øie
|isem_kap5                   = Ap, Sp
|data_sħubija_UE             = 
|żona_kklassifika            = 61
|poż_erja                    = 671 
|erja_km2                    = 385,207
|erja_mi_kw                  = 148,729
|perċentwal_ilma             = 5.72
|sena_stima_popolazzjoni     = 2022
|stima_popolazzjoni          = 5 425 270
|poż_stima_popolazzjoni      = 
|ċensiment_popolazzjoni      = 5,063,709
|sena_ċensiment_popolazzjoni = 2013
|densità_popolazzjoni_km2    = 14.0
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 36 
|poż_densità_popolazzjoni    = 213
|sena_PGD_PSX                = 2017
|PGD_PSX                     = $377.1 biljun
|poż_PGD_PSX                 = 46
|PGD_PSX_per_capita          = $70,665
|poż_PGD_PSX_per_capita      = 4
|sena_IŻU                    = 2015
|IŻU                         =  0.949
|poż_IŻU                     = 1el
|kategorija_IŻU              = għoli ħafna
|tip_sovranità               = Avvenimenti
|avveniment_stabbilit1       = Unifikazzjoni
|data_stabbilit1             = 872
|avveniment_stabbilit2       = Kostituzzjoni
|data_stabbilit2             = 17 ta' Mejju 1814
|avveniment_stabbilit3       = Xoljiment tal-unjoni mal-Iżvezja
|data_stabbilit3             = 7 ta' Ġunju 1905
|avveniment_stabbilit4       = Restawr mill-okkupazzjoni Ġermaniża
|data_stabbilit4             = 8 ta' Mejju 1945
|valuta                      = krone Norveġiż
|kodiċi_valuta               = NOK
|żona_ħin                    = CET
|differenza_ħku              = +1
|żona_ħin_legali             = CEST
|differenza_żona_ħin_legali  = +2
|cctld                       = .no
|kodiċi_telefoniku           = +47
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $483.650 biljun
|poż_PGD_nominali            = 
|PGD_nominali_per_capita     = $97,254
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|nota1                       = Inklużi Svalbard u Jan Mayen. (Mingħajr dawn iż-żewġ oqsma, l-erja tan-Norveġja hija 323,802 km, li tiġi kklasifikata is-67 post fid-dinja.)
|nota2                       = Dan il-perċentwal huwa għall-art ewlenija, Svalbard, u Jan Mayen. Dan il-persentaġġ jgħodd il-glaċieri bħala "art". Huwa kkalkulat bħala 19,940.14/(365,246.17+19,940.14).
}}

In-Norveġja (; Norveġiż:  (Bokmål) jew  (Ninorsk), uffiċjalment ir-Renju tan-Norveġja, hija monarkija kostituzzjonali unitarja Skandinava li t-territorju tagħha fih il-parti tal-Punent tal-Peniżola Skandinava, Jan Mayen, u l-arċipelagi Artiċi ta' Svalbard u l-Gżira Bouvet. In-Norveġja għandha erja totali ta' 385,207 kilometru kwadru (148,729 mi kw) u popolazzjoni ta' madwar 5 miljun ruħ.

Għandha t-tieni l-inqas densità ta' popolazzjoni fl-Ewropa. Il-pajjiż għandu fruntiera fit-tul mal-Iżvezja (1,619 km, jew 1,006 mi) li hija l-itwal fruntiera mingħajr interruzzjoni fl-Ewropa u fiż-Żona Schengen. In-Norveġja hija mdawra wkoll mill-Finlandja u r-Russja fil-Grigal. Taqsam fruntieri marittimi mar-Russja matul il-Baħar Barents; Greenland, il-Gżejjer Faroe u l-Iżlanda matul il-Baħar Norveġiż; u l-Iżvezja, id-Danimarka u r-Renju Unit matul il-Baħar tat-Tramuntana. Il-belt kapitali u l-belt bl-ogħla popolazzjoni, kważi ta' miljun resident, hija Oslo.

 Etimoloġija 
In-Norveġja għandha żewġ ismijiet uffiċjali, li huma: Norġa f'Bokmål u Noreġ f'Nynorsk. L-isem Ingliż "Norway" ġej mill-kelma Antiko-Ingliża "Norþweg" u ilha mlaqqma hekk mis-sena 880, jiġifieri il-mogħdija tat-Tramuntana jew in-naħa li twassal għat-Tramuntana. Dan huwa l-mod kif l-Anglo-Sassoni rreferew għall-kosta tan-Norveġja Atlantika. L-Anglo-Sassoni tal-Brittanja kienu jirreferu għar-renju tan-Norveġja fis-sena 880 bħala l-art Norðmanna wkoll. 

Hemm xi nuqqas ta' qbil dwar jekk l-isem nattiv tan-Norveġja kellux tassew l-istess etimoloġija oriġinali bħal dik tal-forma Ingliża. Skont l-opinjoni inkontestata u tradizzjonali, l-ewwel komponent kien oriġinarjament "norðr", imlaqqam Tramuntana, allura l-isem sħiħ kien "Norðr vegr", jiġifieri "l-mogħdija tat-Tramuntana", referenza għar-rotta tal-baħar tul il-kosta Norveġiża. Dan kien jikkuntrasta ma' "suðrvegar", jiġifieri "l-mogħdija tan-Nofsinhar" (min-Norveġiż "antik suðr"), għall-Ġermanja, u "austrvegr", jiġifieri "l-mogħdija tal-Punent" (minn austr) għall-Baltiku.

Skont teorija oħra, l-ewwel komponent kienet il-kelma nour, li tfisser "dejjaq", b'referenza għar-rotta tan-navigazzjoni ta' ġewwa l-arċipelagu mill-art ("il-mogħdija d-dejqa"). L-interpretazzjoni bħala "tat-Tramuntana", kif riflessa fil-forma Ingliża u Latina tal-isem, kienet dovuta għal etimoloġija folkloristika li ġiet aktar 'il quddiem. Din l-aħħar idea oriġinat mill-filologu Niels Halvorsen Trønnes fl-1847; mill-2016 'l hawn kien wkoll irrakkomandat mill-istudent tal-lingwa u attivist Klaus Johan Myrvoll, u ġie adottat mill-professur tal-filoloġija Michael Schulte. Il-forma Nore għadha tintuża f'lokalitajiet bħall-villaġġ ta' Nore u l-lag Norefjorden fil-kontea ta' Buskerud, u milli jidher għad għandha l-istess tifsira. 

Fost argumenti oħra favur din it-teorija, huwa rrilevat li l-kelma għandha vokali twal fil-poeżija Skaldic u mhijiex ċċertifikata b'xi testi Norse jew iskrizzjonijiet (l-ewwel attestazzjonijiet runiċi għandhom l-ortografija nuruiak u nuriki). L-irxoxtata teorija ntefgħet lura minn skulari oħra għal diversi raġunijiet, eż. il-preżenza mhux kontroversjali tal-element "norðr" fl-etnonimu "norðrmaðr", jiġifieri "persuna Norveġiża" (bin-Norveġiż modern), u l-aġġettiv "norrǿnn", jiġifieri "Tramuntana, Norse, Norveġiż", kif ukoll ħabba l-attestazzjonijiet bikrin ħafna tal-forom Latini u Angliċi.

F'manuskritt Latin miktub fis-sena 849, jissemma l-isem Northwaga, waqt li kronika Franċiża tal-ħabta tas-sena 900 tuża l-ismijiet Northwegia u Norveġja. Meta Ohthere ta' Hålogaland żar lir-Re Alfred il-Kbir fl-Ingilterra fi tmiem is-seklu dsatax, l-art kienet imsejħa Norðwegr (mixgħula "Northway") u norðmanna (lit. "Art l-irġiel tat-Tramuntana"). L-aġġettiv Norveġiż, irreġistrat mill-1600, ġej mill-Latinizzazzjoni tal-isem tan-Norveġja; fl-aġġettiv Norveġiż, bl-ortografija tal-Ingliż Antik '-weg' baqa' ħaj.

In-Norveġiż Norðmaðr qadim kien Latinizzat bħala Nortmannus fis-seklu disa' li jfisser "Norseman" u wkoll "Viking", li wassal għall-isem tan-Normani. Wara li n-Norveġja kienet saret Kristjana, Noregr u Noregi kienu saru l-aktar forom komuni, iżda matul is-seklu 15, il-forom ġodda Noreg(h) u Norg(h)e, li nstabu f'manuskritti Iżlandiżi Medjevali, ħadulhom posthom u baqgħu ħajjin sal-lum.

 Saħħa 
In-Norveġja ngħatat l-ewwel post skont l-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) tan-NU għall-2013. Il-faqar u l-mard li jittieħed iddominaw fin-Norveġja flimkien mal-ġuħ u l-epidemiji fl-1800. Mill-1900 'l hawn sar titjib fis-saħħa pubblika bħala riżultat tal-iżvilupp f'diversi oqsma bħall-kundizzjonijiet soċjali u tal-għajxien, bidliet fil-mard u tifqigħat tal-mard, twaqqif tas-sistema tal-kura tas-saħħa u enfasi fuq kwistjonijiet ta' saħħa pubblika. It-tilqim u ż-żieda fl-opportunitajiet ta' trattament bl-antibijotiċi wasslu għal titjib kbir fil-popolazzjoni Norveġiża. Iġjene mtejba u nutrizzjoni aħjar kienu fatturi li kkontribwew għal saħħa aħjar.

Il-mudell tal-mard fin-Norveġja nbidel minn mard li jittieħed għal mard li ma jitteħidx u mard kroniku bħall-mard kardjovaskulari. L-inugwaljanzi u d-differenzi soċjali għadhom preżenti fis-saħħa pubblika fin-Norveġja llum.

Fl-2013, ir-rata ta' mortalità tat-trabi kienet ta' 2.5 għal kull 1,000 twelid ħaj fost it-tfal taħt l-età ta' sena. Għall-bniet kien 2.7 u għas-subien 2.3, li hija l-iktar rata baxxa ta' mortalità tat-trabi għas-subien li qatt ġiet irreġistrata fin-Norveġja.

 Ekonomija 
In-Norveġiżi jgawdu t-tieni l-ogħla PDG per capita fost il-pajjiżi Ewropej (wara l-Lussemburgu), u s-sitt l-ogħla PDG per capita fid-dinja. Illum, in-Norveġja tikklassifika bħala t-tieni pajjiż l-aktar sinjur fid-dinja bħala valur monetarju, bl-akbar riżerva kapitali per capita'' ta' kull nazzjon. Skont is-CPA World Factbook, in-Norveġja hija kreditur estern tad-dejn nett. In-Norveġja żammet l-ewwel post fid-dinja fl-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem (HDI) għal sitt snin konsekuttivi (2001-2006) u mbagħad ħarġet minn din il-pożizzjoni fl-2009. L-istandard tal-għajxien fin-Norveġja huwa fost l-ogħla fid-dinja. Ir-rivista tal-Politika Barranija tikklassifika n-Norveġja fl-Indiċi tal-Istati Mwegħda għall-2009, filwaqt li tiġġudika n-Norveġja bħala l-aktar pajjiż li jiffunzjona tajjeb u stabbli fid-dinja. L-OECD tikklassifika n-Norveġja fir-raba' post fl-Indiċi tal-Ħajja ekwilibrat fl-2013 u t-tielet fl-elastiċità tal-qligħ interġenerazzjonali.

Żoni ekonomiċi esklużivi tan-Norveġja 
L-ekonomija Norveġiża hija eżempju ta' ekonomija mħallta, stat prosperu ta' benesseri kapitalista u pajjiż ta' demokrazija soċjali li jinkludi kombinament ta' attività tas-suq ħieles u sjieda statali kbira f'ċerti setturi ewlenin. Il-kura tas-saħħa pubblika fin-Norveġja hija ħielsa (wara ħlas annwali ta' madwar 2000 kroner għal dawk li għandhom aktar minn 16-il sena), u l-ġenituri għandhom 46 ġimgħa mħallsa liv parentali. Id-dħul tal-istat derivat minn riżorsi naturali jinkludi kontribuzzjoni sinifikanti mill-produzzjoni taż-żejt. In-Norveġja għandha rata ta' qgħad ta' 4.8 %, b'68 % tal-popolazzjoni ta' bejn 15-74 impjegata. In-nies fil-forza tax-xogħol huma impjegati jew qed ifittxu xogħol. 9.5 % tal-popolazzjoni ta' età ta' bejn 18-66 jirċievu pensjoni tad-diżabilità u 30 % tal-forza tax-xogħol huma impjegati mill-gvern, l-ogħla fl-OECD. Il-livelli ta' produttività fis-siegħa, kif ukoll il-pagi medji fis-siegħa fin-Norveġja, huma fost l-ogħla fid-dinja.

Il-valuri ugwalitarji tas-soċjetà Norveġiża żammew id-differenza fil-pagi bejn il-ħaddiem imħallas l-inqas u s-CEO tal-biċċa l-kbira tal-kumpaniji bħala inqas milli f'ekonomiji tal-Punent paragunabbli. Dan huwa evidenti wkoll fil-koeffiċjent baxx tal-GNI fin-Norveġja.

L-istat għandu pożizzjonijiet kbar ta' sjieda f'setturi industrijali ewlenin, bħas-settur strateġiku tal-petroleum (Statoil), produzzjoni ta' enerġija idroelettrika (Statkraft), produzzjoni tal-aluminju (Norsk Hydro), l-akbar bank Norveġiż (DNB) u fornitur tat-telekomunikazzjoni (Telenor). Permezz ta' dawn il-kumpaniji kbar, il-gvern jikkontrolla madwar 30 % tal-valur tal-istokk fil-Borża ta' Oslo. Meta kumpaniji mhux ikkwotati jiġu inklużi, l-istat għandu sehem akbar fil-pussess (prinċipalment minn pussess dirett ta' liċenzja taż-żejt). In-Norveġja hija nazzjon ewlieni tat-tbaħħir u għandha s-sitt l-akbar flotta merkantili fid-dinja, b'1,412-il bastiment kummerċjali Norveġiż.

Permezz ta' referenda fl-1972 u fl-1994, in-Norveġiżi rrifjutaw proposti biex jissieħbu fl-Unjoni Ewropea (UE). Madankollu, in-Norveġja, flimkien mal-Iżlanda u l-Liechtenstein, tipparteċipa fis-suq uniku tal-Unjoni Ewropea permezz tal-Ftehim taż-Żona Ekonomika Ewropea (ŻEE). It-Trattat taż-ŻEE bejn il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea u l-pajjiżi tal-EFTA - traspost fil-liġi Norveġiża permezz ta' "EØS-loven" - jiddeskrivi l-proċeduri għall-implimentazzjoni tar-regoli tal-Unjoni Ewropea fin-Norveġja u f'pajjiżi oħra tal-EFTA. In-Norveġja hija membru ferm integrat tal-biċċa l-kbira tas-setturi tas-suq intern tal-UE. Xi setturi, bħall-agrikoltura, iż-żejt u l-ħut, mhumiex kompletament koperti mit-Trattat taż-ŻEE. In-Norveġja aderixxiet ukoll għall-Ftehim ta' Schengen u għal diversi ftehimiet intergovernattivi oħra fost l-Istati Membri tal-UE.

Il-pajjiż għandu ħafna riżorsi naturali inkluż petroleum, idroenerġija, ħut, foresti u minerali. Ġew skoperti riżervi kbar ta' petroleum u gass naturali fis-sittinijiet, li wasslu għal tkabbir qawwi fl-ekonomija. In-Norveġja kisbet wieħed mill-ogħla standards ta' għajxien fid-dinja parzjalment billi kellha ammont kbir ta' riżorsi naturali meta mqabbla mad-daqs tal-popolazzjoni. Fl-2011, 28 % tad-dħul mill-istat ġie ġġenerat mill-industrija tal-petroleum.

In-Norveġja hija l-ewwel pajjiż li pprojbixxa qtugħ tas-siġar (deforestazzjoni), sabiex jipprevjenu l-foresti tropikali milli jisparixxu. Il-pajjiż iddikjara l-intenzjoni tiegħu fis-Summit tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Klima fl-2014, flimkien mal-Gran Brittanja u l-Ġermanja. L-għelejjel, li tipikament huma marbuta mal-qerda tal-foresti huma l-injam, is-sojja, iż-żejt tal-palm u ċ-ċanga. Issa n-Norveġja trid issib mod ġdid biex tipprovdi dawn il-prodotti essenzjali mingħajr ma teżerċita influwenza negattiva fuq l-ambjent tagħha.

Riżorsi 
L-agrikoltura hija settur sinifikanti, minkejja l-pajsaġġ muntanjuż (Flakstad).

Il-produzzjoni taż-żejt kienet ċentrali għall-ekonomija Norveġiża sa mis-snin sebgħin tas-seklu 20, bi proprjetà statali dominanti (Statfjord oil field).

Stockfish ġie esportat mill-Gżejjer Lofoten fin-Norveġja għal mill-inqas 1,000 sena.

Id-dħul mill-esportazzjoni miż-żejt u mill-gass żdied għal kważi 50 % tal-esportazzjonijiet totali u jikkostitwixxi aktar minn 20 % tal-PDG. In-Norveġja hija l-ħames l-akbar esportatur taż-żejt u t-tielet l-akbar esportatur tal-gass.

Referenzi 

Norveġja