Astronomija

Astronomija (Grieg: αστρονομία = άστρον + νόμος, astronomia = astron + nomos, letteralment, ("liġi tal-istilel") hija x-xjenza ta' l-osservazzjoni u l-ispjegazzjoni ta' x'jiġri lil hinn mill-Art (Dinja) u barra l-atmosfera. Din ix-xjenza tistudja l-oriġini, l-evoluzzjoni, fiżika u kimika ta' l-oġġetti li jistgħu jiġu osservati fis-sema (u li huma barra mill-atmosfera). Fi ftit kliem, l-Astronomija hija l-investigazzjoni ta' dak kollu li jiġri 'l barra mid-Dinja. Hija waħda mill-eqdem xjenzi għax nibtet malli n-nies bdew jiktbu dwar dak li jaraw fis-sema u wkoll hija waħda mill-ftit xjenzi fejn id-dilettanti għadhom jistgħu jieħdu sehem, speċjalment fl-iskoperti u l-monitoraġġ ta’ fenomeni transitorji. L-Astronomija m’għandhiex tiġi mħallta ma' l-Astroloġija, li tassumi li d-destin tal-bnedmin huwa marbut mal-pożizzjoni apparenti ta' l-oġġetti fis-sema. Għalkemm iż-żewġ oqsma jgawdu oriġini komuni, huma totalment differenti għax waqt li f'l-astronomija jintuża metodi xjentifiċi, l-astroloġija m'għandhiex bażi xjentifika.

Storja 

Fil-bidu ta' l-istorja tagħha, l-astronomija ħadet biss ħsieb l-osservazzjoni u l-previżjoni tal-mixi tal-oġġetti ċelesti (tas-sema) li setgħu jiġu osservati mingħajr l-użu ta' apparat partikolari ħlief l-għajn għera. L-ewwel astronomi kienu qassisin ta' ċertu kult reliġjuż, li kienu kapaċi jaqdu lis-socjetà bil-ħolqien ta' l-ewwel kalendarji, indispensabbli għall-organizzazzjoni tal-ħajja soċjali u agrikola.

Il-Griegi kienu l-iktar nies li taw kontribut lill-astronomija, speċjalment Ipparku u Ewdossju; li laħqu l-milja tagħhom bix-xogħol ta' Klawdju Tolemew (Klaudios Ptolemaios ċa. 85-ċa. 165). Fiż-Żminijiet tan-Nofs, id-dinja tal-Punent rat staġnar fl-iżvilupp ta' dix-xjenza, imma li xi astronomi Għarab komplew bl-istudju tal-korpi ċelesti.

Matul ir-Rinaxximent, Nikola Koperniku ħadem ħafna biex jippromwovi l-idea tiegħu ta' "sistema eljoċentrika" (għalkemm ta' min jgħid li ma kienx l-ewwel wieħed li ħareġ bl-ipoteżi ta' sistema bix-Xemx fin-nofs, imma żgur l-ewwel wieħed li argumenta b'mod xjentifiku it-teorija tiegħu). Ħidmietu serviet ta' bażi soda għax-xogħol ta' Galileo Galilei u Kepler. Dan ta' l-aħħar kien l-ewwel astronomu li kiteb liġijiet li jispjegaw korretament id-dettalji kollha taċ-ċaqliq tal-pjaneti madwar ix-Xemx. Iżda hu ma tax raġunijiet fiżiċi għas-sejbiet tieghu; dan kellu jkun ix-xogħol ta' Isaac Newton li elabora l-prinċipji tal-mekkaniżmu ċelesti u l-liġi tal-gravità universali.

Suddiviżjonijiet 
L-astronomija hija maqsuma f'ħafna sezzjonijiet, dan minħabba l-għadd kbir ta' kategoriji li jaqgħu taħtha.

Metodi użati biex tinġabar l-informazjoni 

Fl-astronomija, il metodu ewlieni biex tinkiseb informazjoni tirrikjedi ir-rilevazjoni u l-analiżi ta' Radjazzjoni elettromanjetika. Tradizzjonalment l-astronomija tinqasam f'd-diviżjonijiet li jikkorrespondu mar-reġjuni differenti ta' l- ispettru elettromanjetiku osservati:
 Astronomija ottika - tirriferi għat-tekiċi użati għal rilevar u analiżar ta' dawl li jista'jkun perċepit mill-għajn tal-bniedem (minn 400 - 800 nm ċirka). L-istrument l-iktar użat f'din id-diviżjoni huwa t-teleskopju.
 Astronomija ta' l-infra-aħmar - tibbaża fuq r-rilevament tar-radjazzjoni infra-ħamra. L-istrument l-iktar użat f'din id-diviżjoni huwa t-teleskopju ottimiżat għal dawn l-iskopijiet. It-teleskopji mqegħda fl-orbita huma użati biex jiġi evitat il-"ħoss" tal- interferenzi elettromanjetiċi ikkawżati mill-atmosfera.
 Radjuastronomija - tuża strumenti kompletament differenti biex taqbgħad ir-radjazzjonijiet b'tul ta' mewġa bejn xi millimetru u ċentimetru. Ir-riċevituri jixbħu ħafna l-istrumenti wżati għat-trasmissjoni ta' sinjali televiżivi u radjufoniċi.

Għall-oġġetti ta' studju 

L-astronomi jistudjaw oġġetti bħal pjaneti, kwiekeb, novi, galassji, nebulosi, eċċ. imma l-ebda astronomu ma josserva kull tip ta' oġġett. Suddivisione differenti tista' tkun magħmula għal regjuni tal-ispazju u tematiċi relatati:
 Astronomija galattika
 Astronomija ekstragalattika
 Formazzjoni u evoluzjoni tal-galassji
 Formazzjoni stellari
 Evoluzzjoni stellari
 Astronomija stellari
 Astrometrija: l-istudju tal-pożizzjoni tal-oġġetti fuq l-isfera ċelesti u taċ-ċaqliq tagħhom. L-astrometrija tieħu ħsieb ukoll tad-definizzjoni tas-sistema ta' riferiment u taċ-ċinematika tal-oġġetti appartenenti lil galassja tagħna.
 kosmoloġija: l-istudio tal-Univers kollu kemm hu, mit-tweliedsal-evoluzzjoni.
 Esobioloġija jewAstrobioloġija: l-istudju tal-formazzjoni ta' ħajja bioloġika lil hinn mill-pjaneta tagħna.
 Planetoloġija: l-istudju tal-pjaneti tas-Sistema Solari u l-ipotesijiet fuq il-pjaneti ekstrasolari.

Kunċetti bażiċi 

 Sfera ċelesti
 Koordinati ċelesti
 Preċessjoni
 Eklittika
 Orbita
 Orbita retrograda
 Rotazzjoni
 Fażi
 Afelio
 Perielio
 Eklissi
 Punti ta' Lagrange
 Stilla
 Kostellazzjoni jew Imħalla
 Pjaneta
 Asterojde
 Galassja
 Parallasse
 Manjitudni
 Rivoluzzjoni orbitali
 Eċċentriċità
 Unità astronomica
 Kometa
 Diagramma H-R
 Klassifikazzjoni stellari
 Supernova
 Toqba sewda
 Sena dawl
 Tniġġis tad-dawl
 Triq ta' Sant' Anna

Links esterni 

 Astronomy News - Daily Astronomy tipprovdi aħbarjiet kurrenti u informazzjoni relatata ma' kull taqsima ta' l-astronomija.

Organizzazzjonijiet 
 American Association of Variable Star Observers
 American Astronomical Society
 Astronomical Society of the Pacific
 socjeta astronomika maltija
 Astronomical Society of Southern Africa
 Astronomical Society of Southern New England
 Cassini Imaging Laboratory - Ritratti tal-pjaneti li jgħaġbuk bi ġmielhom meħudha mill-vettura spazjali Cassini.
 Czech Astronomical Society
 Durham Region Astronomical Association
 European Southern Observatory
 Hawaiian Astronomical Society
 Herzberg Institute of Astrophysics
 Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics
 National Optical Astronomy Observatories
 North York Astronomical Association
 Open Encyclopedia Project - sezzjoni Astronomija.
 Royal Astronomical Society of Canada
 Royal Astronomical Society (UK)
 Royal Astronomical Society of New Zealand
 Saint Louis Astronomical Society
 Scientia Astrophysical Organization
 Society for Popular Astronomy (UK)
 International Astronomy Youth Camp (IAYC)

Referenzi: formulu u kostanti 
 Astronomy Formulas
 Astronomical Constants Index
 Zombeck's Handbook of Space Astronomy and Astrophysics

Oħrajn 
 Deep Sky Astronomy
 Astronomy facts and information
 Astrometry and Celestial Mechanics
 Astronomy sites for educators
 Astronomy news (ger.)
 Los Alamos Astrophysics e-Print Database
 Astronomy Picture of the Day
 Bruce Medalists (annual astronomical award since 1898)
 Islamic and Arab Astronomy
 University of Ottawa's Astronomy Knowledge Base
 Space.com Sit popolari dwar l-astronpmija
 About northern lights
 Universe Today Aħbarijiet dwar l-astronomija u l-ispazju
 Virtual Sky Ritratti tas-sema fil-għaxija
 NightSky Live NSL Project Home
 About stars and planets