Pariġi

Pariġi (bil-Franċiż: ) hija l-belt kapitali ta' Franza. Il-belt tinsab fuq ix-xmara Seine, fit-Tamuntana tal-pajjiż, kif ukoll tinsab fir-reġjun Île-de-France, li hu magħruf ukoll bħala région parisienne (reġjun Pariġin). Il-belt ta' Pariġi għanda żona ta' 105 km² u popolazzjoni ta' 2,241,346 ruħ (stima tal-2014) ġewwa l-fruntieri amministrattivi tagħha li huma essenzjalment kif kienu fl-1860. Mis-seklu 19, iż-żona mibnija ta' Pariġi kibret aktar lilhinn mill-fruntieri amministrattivi tagħha: flimkien mas-subborgi tagħha, iż-żona metropolitana ta' Pariġi għandha popolazzjoni ta' 12,341,418 ruħ (ċensiment tal-2012), jew 18.9% tal-popolazzjoni ta' Franza. Ir-reġjun amministrattiv ta' Pariġi jkopri 12,012 km² (4,638 mi²), bil-kunsill reġjonali tiegħu stess u l-president.

Pariġi twaqqfet fis-seklu 3 QK minn xi nies ċeltiċi imsejħa il-Parisii, li taw l-isem lil belt. Mis-seklu 12, Pariġi kienet l-akbar belt fl-dinja tal-Punent, b'ċentru kummerċjali prosperu, u d-domiċilju tal-Università ta' Pariġi, waħda mill-ewwel fl-Ewropa. Fis-seklu 18, kienet l-istadju taċ-ċentru għar-Rivoluzzjoni Franċiża, u saret ċentru importanti ta' finanzi, kummerċ, moda, xjenza, u arti, pożizzjoni li xorta baqgħat sal-llum.

Ir-Reġjun ta' Pariġi għandu PDG ta' €624 biljun fl-2012, li jammonta għal 30 fil-mija tal-PDG ta' Franza, u jiġi klassifikat bħala wieħed mill-ħames reġjuni għonja fl-Ewropa; huwa l-bankarju u ċ-ċentru finanzjarju ta' Franza, u fih l-kwartieri ġenerali ta' 29 minn 31 kumpanija fi Franza kklassifikati fil-Fortune Global 500 tal-2015.

Pariġi hija l-belt tal-mużew tal-arti li hija l-aktar viżitata fid-dinja , il-Louvre, kif ukoll il-Musée d'Orsay, innotat għall-ġbir ta' arti impressjonisti Franċiżi, u l-Musée National d'Art Moderne, mużew ta' arti moderni u kontemporanji. Il-postijiet familjari arkitettorali notevoli ta' Pariġi jinkludu Katidral Notre Dame (seklu 12); is-Sainte-Chapelle (seklu 13); it-Torri Eiffel (1889); il-Bażilika tas-Sacré-Cœur ġewwa Montmartre (1914). Fl-2014 Pariġi rċeviet 22.4 miljun viżitatur, biex b'hekk il-belt hija waħda mill-awqa destinazzjoni turistika fid-dinja. Pariġi hija wkoll magħrufa għall-moda tagħha. Ħafna mill-universitajiet ewlenin ta' Franza u l-grandes écoles jinsabu f'Pariġi, hekk kif il-gazzetti ewlenin ta' Franza, li jinkludu Le Monde, Le Figaro u Libération.

Pariġi hija post tal-klabb tal-futbol Paris Saint-Germain u l-klabb tar-ragbi Stade Français. L-istadium li jesa' 80,000, Stade de France, li kien inbena ghat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-1998, huwa allokat fit-tramuntana ta' Pariġi fil-komun ta' Saint-Denis. Pariġi ospitat kampjonat annwali tat-tennis French Open fuq it-tafal aħmar ta' Roland Garros. Pariġi ospitat ukoll l-Olimpjadi tas-Sajf tal-1900 u kif ukoll tal-1924, żewġ edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-1938 u tal-1998, u t-Tazza Tad-Dinja tar-Ragbi tal-2007.

Pariġi hija moqdija b'żewġ ajruporti internazzjonali li huma Paris-Charles de Gaulle u Paris-Orly. Infetħet fl-1900, is-sistema sotterranja tal-belt, il-Paris Métro, iservi 4.5 miljun passiġġier kuljum. Pariġi hija ċ-ċentru tan-netwerk nazzjonali tat-toroq, u hija mdawra minn tliet toroq orbitali: il-Périphérique, l-awtostrada tal-A86, u l-awtostrada Francilienne fis-subborgi ta' barra.

Storja

Etimoloġija

L-isem Paris huwa derivat minn abitanti bikrin, mit-tribù ċeltiċi Parisii.

Pariġi hija spiss imsejħa bħala "La Ville Lumière", (Il-Belt tad-Dawl), kemm minħabba r-rwol ewlieni tagħha matul iż-Żmien tal-Illuminiżmu, u aktar letteralment għaliex Pariġi kienet waħda mill-ewwel bliet Ewropej li adottataw id-dwal tal-gass fit-toroq. Fiż-żminijet tal-1860, il-boulevards u t-toroq ta' Pariġi kienu mdawwlin minn 56,000 bozza tal-gass. Sa mis-seklu 19, Pariġi kienet magħrufa wkoll bħala Panam(e) bis-slang Franċiż.

L-abitanti huma magħrufa bil-Malti bħala "Pariġini", bl-Ingliż bħala Parisians u bil-Franċiż bħala Parisiens (), kienu magħrufa wkoll bħala Parigots ().

Oriġini
Il-Pariżi (bil-Latin Parisii), it-tribujiet ċeltiċi, abitaw iż-żona ta' Pariġi minn madwar nofs is-seklu 3 QK. Waħda mir-rotot maġġuri taż-żona għall-kummerċ bejn it-tramuntana u n-nofsinhar kienet taqsam is-Seine fuq l-île de la Cité; dal-post fejn kienu jiltaqgħu ir-rotot tal-kummerċ bl-art u bl-ilma, ftit ftit sar belt u ċentru kummerċjali importanti. Il-Pariżi kienu jinnegozjaw ma' ħafna bliet li kienu ħdejn xmara, ħafna 'l bogħod sal-Peniżola Iberika, u għal dan l-għan kienu jistampaw il-muniti tagħhom.

Ir-Rumani ħakmu l-baċin ta' Pariġi fis-sena 52 QK u wara għamlu l-belt kamp ta' gwarniġġjon, kif ukoll bdew jestendu l-kolonja tagħhom b'mod aktar permanenti għax-Xatt tax-Xellug ta' Pariġi. Il-belt tal-Gallo-Rumani kienet oriġinarjament imsejħa Lutetia (aktar fid-dettal, Lutetia Parisiorum, Lutetia tal-Parisii). Hija saret belt prospera b'forum, banjijiet, tempji, teatri, u anfiteatru.

Sal-aħħar tal-Imperu Ruman tal-Punent, il-belt kienet magħrufa sempliċement bħala Parisius bil-Latin u Paris bil-Franċiż. Il-Kristjaneżmu ġie ntrodott fin-nofs tas-seklu 3 AD. Skond it-tradizzjoni, l-ewwel Isqof ta' Pariġi kien San Dijoniżju (Saint Denis bil-Franċiż). Meta huwa rrifjuta li jirrinunzja l-fidi tiegħu, kien miet martri wara li ħanxrulu rasu fuq l-għolja li saret magħrufa bħala l-Muntanja tal-Martri (Mons Martyrum), u aktar tard Montmartre. Il-post fejn indifen kien santwarju reliġjuż importanti; il-Bażilika ta' Saint-Denis inbniet hemmhekk u saret il-post tfejn jindifnu r-Rejiet Franċiżi.

Clovis il-Frank, l-ewwel re tad-dinastija Merovinġjana, għamel il-belt il-belt kapitali tiegħu mill-508.
Il-fortifikazzjoni ta' Île-de-France ma kinitx sodda biżżejjed biex twaqqaf is-sakkeġġ mill-Vikingi fis-sena 845, iżda l-importanza strateġika ta' Pariġi bil-pontijiet li jwaqqfu l-mogħdija tal-vapuri għaddiet u ġiet stabbilita bid-difiża li rexxiet fl-Assedju ta' Pariġi (885–86). Fid-987 Hugh Capet, il-Konti ta' Pariġi (comte de Paris), id-Duka tal-Franki (duc des Francs) kien elett ir-Re tal-Franki (roi des Franks). Taħt ir-regola tar-Rejiet Kapetingi, Pariġi ftit ftit saret l-akbar u l-aktar belt għanja fi Franza.

Medjuevu sa Lwiġi XIV

Sal-aħħar tas-seklu 12, Pariġi kienet saret il-belt kapitali politika, ekonomika, reliġjuża u kulturali ta' Franza. L-Île de la Cité kienet is-sit tal-palazz irjali. Fl-1163, matul ir-renju ta' Louis VII, Maurice de Sully, l-Isqof ta' Pariġi, wettaq il-kostruzzjoni tal-Katidral Notre Dame fl-estremità tal-lvant tagħha. Ix-Xatt Xellugi kien is-sit tal-Università ta' Pariġi, korporazzjoni ta' studenti u għalliema ffurmati matul is-seklu 12 li jħarreġ l-ewwel skulari fit-teoloġija, u aktar tard fil-liġi kanonika, fil-mediċina u fl-arti. Ix-Xatt Lemini sar iċ-ċentru tal-kummerċ u l-finanzi. In-negozjanti li kkontrollaw il-kummerċ fuq ix-xmara ffurmaw lega u din malajr saret forza qawwija. Bejn l-1190 u l-1202, Philip Augustus bena l-fortizza enormi tal-Louvre, kompla l-bini tan-Notre Dame, bena żewġ pontijiet, beda l-pavimentar tat-toroq ewlenin imdawlin ta' Pariġi u l-kostruzzjoni tal-ħajt iffortifikat madwar il-belt.

Matul il-Gwerra ta' Mitt Sena, l-armata tad-Duka ta' Borgonja u l-forza ta' madwar mitejn suldat Ingliżi okkupaw Pariġi minn Mejju tal-1420 sal-1436. Huma mbuttaw lura t-tentattiv minn Joan tal-Arka sabiex teħles il-belt fl-1429. Seklu wara, matul il-Gwerer Franċiżi tar-Reliġjon, Pariġi kienet fortizza tal-Lega Kattolika. Fl-24 ta' Awwissu 1572, Pariġi kienet sit tal-Massakru tal-Jum San Bartilmew, meta eluf ta' Protestanti Franċiżi ġew maqtula. L-aħħar fost dawn il-gwerer, it-tmien waħda, spiċċat fl-1594, wara li Neriku IV ikkonverta għall-Kattoliċiżmu u seta' fl-aħħar jidħol Pariġi meta jgħidu li stqarr Paris vaut bien une messe (Pariġi tiswiha quddiesa). Il-belt kienet ġiet traskurata għal deċennji; sal-assassinju tiegħu fl-1610, Neriku IV kien bena il-Pont Neuf, l-ewwel pont f'Pariġi bil-bankini u mhux bill-bini fil-ġnub, għaqqad b'bini ġdid il-Louvre mal-Palazz tat-Tuileries, u ħoloq l-ewwel pjazza residenzjali f'Pariġi, il-Place Royale, illum magħruf bħala l-Place des Vosges.

Fis-seklu 17, il-Kardinal Richelieu, kap ministru ta' Louis XIII, kien determinat li jagħmel Pariġi l-isbaħ belt fl-Ewropa. Huwa bena ħames pontijiet ġodda, kappella ġdida għall-Kulleġġ tas-Sorbonne, u palazz għalih innifsu, il-Palais Cardinal, li wara ħalliħ lil LwiġiLouis XIII. Wara il-mewt tiegħu fl-1642, il-palazz sar magħruf bħala l-Palais-Royal.

Lwiġi XIV ma kienx jafda l-Pariġini u mexxa il-qorti tiegħu għal Versailles fl-1682, imma renju tiegħu ra wkoll twarrid liema bħalu tal-arti u x-xjenzi f'Pariġi. Twaqqfu l-Comédie-Française, l-Akkademja tal-Pittura, u l-Akkademja tax-Xjenzi Franċiża u għamlu l-kwartieri ġenerali tagħhom fil-belt. Biexjiuri li l-belt kienet sigura kontra l-attakki, waqgħa l-ħitan tal-belt, biex minflok bena l-Grands Boulevards. Biex iħalli l-monumenti lir-renju tiegħu, huwa bena l-Collège des Quatre-Nations, il-Place Vendôme, il-Place des Victoires u l-Les Invalides.

Seklu 18 u d-19

Bejn l-1640 u l-1789, Pariġi kibret fil-popolazzjoni minn 400,000 għal 600,000. il-Boulevard ġdida, Champs-Élysées, estendiet il-belt fil-punent għall-Étoile, filwaqt li l-klassi tal-ħaddiema tal-inħawi ta' Faubourg Saint-Antoine fil-lvant tal-belt, kibret u b'hekk żdiedu immigranti foqra mir-reġjuni l-oħra ta' Franza.

Pariġi kienet iċ-ċentru ta' splużjoni ta' attività filosofiska u xjentifika magħrufa bħala ż-Żmien tal-Illuminiżmu. Diderot u d'Alembert ippubblikaw l-Encyclopédie tagħhom fis-snin 1751-52, u l-Aħwa Montgolfier tajru l-ewwel mongolfiera ekwipaġġata fil-21 ta' Novembru 1783, mill-ġonna ta' Château de la Muette. Pariġi kienet il-kapital finanzjarja tal-Ewropa kontinentali, iċ-ċentru primarju Ewropej tal-pubblikazzjoni tal-kotba, moda, u l-manifattura tal-għamara fina u oġġetti ta' lussu.

Fis-sajf tal-1789, Pariġi sfat bħala ċ-ċentru tar-Rivoluzzjoni Franċiża. Fl-14 ta' Lulju, folla ħadu l-armerija tal-Invalides, b'hekk akkwistaw eluf ta' armi tan-nar, u attakkaw il-Bastilja, simbolu ta' awtorità rjali. L-ewwel Komun ta' Pariġi indipendenti, jew kunsill tal-belt, iltaqgħa fil-Hôtel de Ville u fil-15 ta' Lulju, l-astronomu Jean Sylvain Bailly ġie elett bħala sindku.

Lwiġi XVI u l-familja rjali nġabu Pariġi bħala priġunieri fil-Palazz Tuileries. Matul ir-Renju tat-Terrur fl-1793, ir-rivoluzzjoni saret aktar u aktar radikali, ir-re, r-reġina, u s-sindku ġew maqtula bil-giljottina, flimkien ma' 16,000 ruħ ooħra (ma' Franza kollha). Il-proprjetà tal-aristokrazija u l-knisja ġiet nazzjonalizzata, u l-knejjes tal-belt ingħalqu, inbigħu jew twaqqgħu. Sensiela ta' fazzjonijiet rivoluzzjonarji mexxew Pariġi sad-9 ta' Novembru 1799 (coup d'état du 18 brumaire), meta Napuljun Bonaparti ħa l-poter f'idejh bħala l-Ewwel Konslu.

Il-popolazzjoni ta' Pariġi niżlet b'100,000 ruħ matul ir-Rivoluzzjoni, imma bejn l-1799 u l-1815, reġgħet għoliet b'160,000 resident ġdid, u b'kollox laħqet is-660,000. Bonaparti issostitwixxa l-gvern elett ta' Pariġi b'prefett jirrapporta għandu biss. Beda jibni monumenti lil glorja militari, inkluż l-Arc de Triomphe, u tejjeb l-infrastruttura traskurata tal-belt b'funtani ġodda, il-Canal de l'Ourcq, il-Ċimiterju Père Lachaise u l-ewwel pont tal-ħadud tal-belt, il-Pont des Arts.

Matul ir-Restawrazzjoni, il-pontijiet u l-pjazez ta' Pariġi reġgħu ingħataw l-ismijiet li kellhom qabel ir-rivoluzzjoni, imma r-Rivoluzzjoni ta' Lulju fl-1830 f'Pariġi, (ikkommemorata mill-Kolonna ta' Lulju fil-Place de la Bastille), waqqfet monarkija kostituzzjonali b' Louis Philippe I bħala re. L-ewwel linja tal-ferrovija lejn Pariġi fetħet fl-1837, dan kien bidu ta' perjodu ġdid ta' migrazzjoni massiva mill-provinċji għall-belt kapitali.

Fl-1848 Louis-Philippe tneħħa mit-tron minn rewwixta popolari fit-toroq ta' Pariġi fl-1848. Is-suċċessur tiegħu, Napuljun III u l- prefett tas-Seine li nħatar, Georges-Eugène Haussmann, nidew proġett ġgantesk ta' xogħlijiet pubbliċi biex jinbnew boulevards wiesgħin ġodda, teatru tal-opra ġdid, suq ċentrali, akwadotti ġodda, sistema tad-dranaġġ u l-parkijiet, fosthom il-Bois de Boulogne u l-Bois de Vincennes. Fl-1860, Napuljun III annessa wkoll il-bliet tal-madwar u ħoloq tmien arrondissements ġodda, biex b'hekk Pariġi espandiet għal-limiti li għandha llum.

Matul il-Gwerra Franko-Prussjana (1870–1871), Pariġi kien assedjata mill-armata Prussjana. Wara xhur ta' imblokk, ġuħ, u mbagħad bumbardament mill-Prussi, il-belt iġġielgħet iċċedi fit-28 ta' Jannar 1871. Fit-28 ta' Marzu, gvern rivoluzzjonarju msejjaħ il-Komun ta' Pariġi ħataf il-poter f'Pariġi. Il-Komun żamm il-poter għal xahrejn, sakemm kien soppress bl-aħrax mill-armata Franċiża matul il-"Ġimgħa tad-Dmija" fl-aħħar ta' Mejju tal-1871.

Tard fis-seklu 19, Pariġi organizzat żewġ espożizzjonijiet internazzjonali ewlenin: l-Ekspożizzjoni Universali tal-1889, li saret biex tfakkar iċ-ċentinarju tar-Rivoluzzjoni Franċiża u għal din l-okkażjoni nbena t-Torri Eiffel; u l-Espożizzjoni Universali tal-1900, li tat lill-Pariġi il-Pont Alexandre III, il-Grand Palais, il-Petit Palais u l-ewwel linja tal-Métro. Pariġi saret il-laboratorju tan-naturaliżmu (Émile Zola) u tas-simboliżmu (Charles Baudelaire u Paul Verlaine), u tal-impressjoniżmu fl-arti (Courbet, Manet, Monet, Renoir.)

Seklu 20 u 21

Sal-1901, il-popolazzjoni ta' Pariġi kienet kibret sa 2,715,000 ruħ. Fil-bidu tas-seklu, artisti minn madwar id-dinja, inklużi Picasso, Modigliani u Matisse marru jgħixu Pariġi; Hemm twieldu wkoll il-Fauviżmu, il-Kubiżmu u l-arti astratta, u awturi bħal Marcel Proust li kien jesplora approċċi ġodda għall-letteratura.

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, kultant Pariġi sabet ruħha fuq il-front; bejn 600 u 1,000 taksi ta' Pariġi kellhom rwol żgħir iżda importanti u simboliku ferm billi ttrasportaw 6,000 suldat għall-front. Fl-Ewwel Battalja tal-Marne. Il-belt kienet ukoll ibbumbardjata miż-Żeppellini u ntlaqtet ukoll minn armi tan-nar Ġermaniżi. Fis-snin ta' wara l-gwerra, magħrufa bħala Les Années Folles, Parġi kompliet tkun mekka għall-kittieba, mużiċisti u artisti minn madwar id-dinja, inklużi Ernest Hemingway, Igor Stravinsky, James Joyce, Josephine Baker, Sidney Bechet u Salvador Dalí.

Fis-snin wara l-konferenza tal-paċi, fil-belt ġew joqgħodu numru kbir ta' studenti u attivisti mill-kolonji Franċiżi u minn pajjiżi Asjatiċi u Afrikani oħra, li aktar tard saru l-mexxejja tal-pajjiżi tagħhom stess, bħal Ho Chi Minh, Zhou Enlai u Léopold Sédar Senghor.

Fl-14 ta' Ġunju 1940, l-armata Ġermaniża daħlet bil-forza Pariġi, li kienet ġiet iddikjarata "belt miftuħa". Fis-16 u s-17 ta' Lulju 1942, bl-ordni tal-Ġermaniżi, il-pulizija Franċiża u l-ġendarmi arrestaw 12,884 lhudi, inklużi 4,115-il tifel u tifla, u għalquhom għal ħamest ijiem fil-Vel d'Hiv (Vélodrome d'Hiver), minn fejn ġew trasportati bil-ferrovija għall-kamp ta' sterminazzjoni f'Auschwitz, l-ebda wieħed mit-tfal ma' ġie lura. Fil-25 ta' Awwissu 1944, il-belt inħelset mit-Tieni Diviżjoni Armata Franċiża u mir-Raba' Diviżjoni tal-Infanterija tal-Armata tal-Istati Uniti. Il-Ġeneral Charles de Gaulle mexxa folla enormi u emozzjonali mill-Champs Élysées lejn in-Notre Dame de Paris, u għamel diskors stimolanti mill-Hôtel de Ville.

Fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, Pariġi inqabdet fil-Gwerra Alġerina għall-indipendenza; f'Awwissu 1961, xi nies tal-Front Liberali Nazzjonali li kien favur l-ndipendenza u qatlu 11-il pulizija pariġin u dan wassal għall-impożizzjoni ta' curfew fuq Musulmani tal-Alġerija (li f'dak iż-żmien kienu ċittadini Franċiżi). Fis-17 ta' Ottubru 1961, protesta paċifika iżda mhux awtorizzata mill-Alġerini kontra l-curfew, waslet għal konfrontazzjonijiet vjolenti bejn il-pulizija u d-dimostranti u mietu mill-inqas 40 ruħ, xi wħud mitfuha fis-Seine. Min-naħa l-oħra l-Organisation de l'armée secrète (OAS), li kienu kontra l-indipendeza għamlu sensiela ta' bombi f'Pariġi bejn l-1961 u l-1962.

F'Mejju tal-1968, l-istudenti li kienu qed jieħdu sehem fil-protesti okkupaw is-Sorbonne u għamlu barrikati fil-Kwartier latin. Eluf ta' ħaddiema manwali Pariġini ssieħbu mal-istudenti, u l-moviment kiber fi strajk ġenerali ta' ġimgħatejn. Il-partiti tal-gvern rebħu l-elezzjonijiet ta' Ġunju b'maġġoranza kbira. Dawn il-protesti ta' Mejju tal-1968 irriżultaw fil-qsim tal-Università ta' Pariġi fi 13-il kampus indipendenti.

Fl-1975, l-Assemblea Nazzjonali bidlet l-istatus ta' Pariġi għal dak tal-bliet l-oħra Franċiżi u, fil-25 ta' Marzu 1977, Jacques Chirac kien l-ewwel sindku elett ta' Pariġi mill-1793. It-Torri Maine Montparnasse, l-itwal bini fil-belt b'57 sular u 210 metru għoli, inbena bejn l-1969 u l-1973. It-torri kien kontroversjali ħafna, u baqgħa l-uniku bini fiċ-ċentru tal-belt għoli aktar minn 32 sular.

Il-popolazzjoni ta' Pariġi niżlet minn 2,850,000 fl-1954 għal 2,152,000 fl-1990, minħabba li l-familji tal-klassi tan-nofsi marru jgħixu lejn il-subborgi. In-netwerk ferrovjarju suburban, ir-RER (Réseau Express Régional), inbena biex jikkumplimenta l-Métro, u l-Périphérique, dan il-proġett tlesta fl-1973.

Ħafna mill-preżidenti ta' wara l-gwerra tal-Ħames Repubblika riedu jħallu l-monumenti tagħhom f'Pariġi; il-President Georges Pompidou beda ċ-Ċentru Georges Pompidou (1977), Valéry Giscard d'Estaing beda l-Musée d'Orsay (1986); il-President François Mitterrand li kien fil-poter għal 14-il sena, bena l-Opéra Bastille (1985-1989), il-Bibliothèque nationale de France (1996), l-Arche de la Défense (1985-1989), u l-Piramida tal-Louvre b'bitħa taħt l-art tagħha (1983-1989); Jacques Chirac (2006), il-Musée du quai Branly.

Kmieni fis-seklu 21, il-popolazzjoni ta' Pariġi bdiet tiżdied bilmod mill-ġdid, billi aktar żgħażagħ marru jgħixu fil-belt. Laħqet 2.25 miljuni ruħ fl-2011. F'Marzu 2001, Bertrand Delanoë sar l-ewwel sindku soċjalista ta' Pariġi. Fl-2007, bl-għan li jitnaqqas it-traffiku tal-karozzi fil-belt, introduċa l-Vélib', sistema għall-kiri tar-roti għall-użu mir-reżidenti lokali u l-viżitaturi. Bertrand Delanoë trasforma wkoll sezzjoni tal-awtostrada tul ix-xatt tax-xellug tas-Seine fi promenade urbana u park, il-Promenade des Berges de la Seine, li nnawgura f'Ġunju 2013.

Fl-2007, il-President Nicolas Sarkozy fetaħ il-proġett Grand Paris, biex jintegra l-Pariġi aktar mill-qrib mal-bliet fir-reġjun tal-madwar. Wara ħafna modifiki, iż-żona l-ġdida, imsemmija l-Metropoli ta' Grand Paris, b'popolazzjoni ta' 6.7 miljuni ruħ, hija skedata għall-ħolqien fl-1 ta' Jannar 2016.

Fl-2011, il-Belt ta' Pariġi u l-gvern nazzjonali approvaw il-pjanijiet għall-Grand Paris Express, b'total ta' 205 kilometri ta' linji tal-metro awtomatizzati li jikkonnetjaw lil-Pariġi, il-ġewwanett tat-tliet dipartimenti madwar Pariġi, l-ajruporti u l-istazzjon tal-veloċità qawwija TGV, jistmaw li dawn b'kollox ħa jqumu €35 biljun. Is-sistema hija skedata li titlesta sal-2030.

Fil-5 ta' April 2014, is-soċjalista Anne Hidalgo, ġiet eletta l-ewwel sindku mara ta' Pariġi.

Fis-7 ta' Jannar 2015, żewġ estremisti Musulmani Franċiżi attakkaw il-kwartieri ġenerali ta' Charlie Hebdo f'Pariġi, u qatlu tlettax-il ruħ, fid-9 ta' Jannar, it-tielet terrorist qatel erba' ostaġġi waqt attakk f'ħanut tal-merċa Lhudi ġewwa l-Porte de Vincennes. Fil-11 ta' Jannar kien stmat li 1.5 miljun ruħ immarċjaw flimkien mal-politiċi mexxejja internazzjonali biex juru solidarjetà kontra t-terroriżmu u d-difiża tal-libertà tal-kelma.
Għaxar xhur wara, fit-13 ta' Novembru 2015, waslu serje ta' attakki kkordinati terroristiċi f'Parġi u Saint-Denis allegati mill-organizzazzjoni tal-'Istat Iżlamiku', ISIL ('Dagħex', ISIS); 130 persuna nqatlu minn sparaturi u bombi, u ndarbu aktar minn 350. Sebgħa mill-attakkanti qatlu lilhom infushom u oħrajn splodew lilhom infushom. Fl-għodwa tat-18 ta' Novembru, tliet terroristi suspettati, inkluż l-allegat mill-pjan tal-attakki Abdelhamid Abaaoud, inqatlu minn sparaturi tal-pulizija fis-subborg ta' Pariġi, Saint-Denis. Il-Preżident Hollande iddikjara stat ta' emerġenza għal tlett xhur fi Franza.

Ġeografija

Pariġi tinsab fit-tramuntana ċentrali ta' Franza. Il-belt hija 450 kilometru 'l bogħod mix-xlokk ta' Londra, 287 kilometru min-nofsinhar ta' Calais, 305 kilometri mil-lbiċ ta' Brussell, 774 kilometru mit-tramuntana ta' Marsilja, 385 kilometru mill-grigal ta' Nantes u 135 kilometru mix-xlokk ta' Rouen. Pariġi tinsab fl-ark tat-tramuntana tax-xmara Seine u tinkludi żewġ gżejjer, l-Île Saint-Louis u l-Île de la Cité, l-akbar waħda, kif ukoll parti qadima tal-belt. Il-bokka tax-xmara fuq il-Kanal Ingliż (La Manche), stabbilit xi 8000 sena QK, huwa madwar 375 km l-isfel mill-belt. Il-belt hija mifruxa fil-wisa' fuq iż-żewġ xtut tax-xmara. Jekk inħarsu lejha kollha, il-belt hija relattivament ċatta, u l-aktar żona baxxa hija 35 m 'l fuq mil-livell baħar. Pariġi għandha diversi għoljiet prominenti, l-ogħla waħda hija l-Montmartre li hi għolja 130 metru. Montmartre kisbet isimha mill-martirju ta' San Dijoniżju, l-ewwel isqof ta' Pariġi, fuq il-Mons Martyrum, "l-Għolja tal-Martri", fil-250.

Barra l-parkijiet periferiċi ta' Bois de Boulogne u l-Bois de Vincennes, Pariġi tkopri erja ovali ta' madwar 87 km², imdawra bil-Boulevard Périphérique, triq ta' 35 km li tagħmel ċirku madwar il-belt. Fl-1860, l-aħħar annessjoni importanti tat-territorji ta' madwar, mhux biss tatha il-forma li għandha iżda ħolqot ukoll spiral li jdur skont l-arloġġ magħmul minn 20 arrondissements. Fl-1860 kellha żona ta' 78 km², u fl-1920 il-limiti tal-belt tkabbru bi ftit għal 86.9 km². Fl-1929, il-parkijiet forestiċi, il-Bois de Boulogne u l-Bois de Vincennes ġew uffiċjalment annessi mal-belt, biex b'hekk iż-żona kibret għal 105 km². Iż-żona metropolitana tal-belt hija 2,300 km² (890 mi kw).

Klima

Pariġi għandha klima oċeanika Ewropea tal-Punent tipika li hija affettwata mill-Kurrent Atlantiku tat-Tramuntana. Il-klima ġenerali matul is-sena hi moderata bix-xita spissa. Il-ġranet tas-sajf huma normalment sħan u pjaċevoli b'temperaturi medji bejn 15 u 25 °C (59 u 77 °F) u ammont sewwa ta' xemx. Kull sena, hemm ftit jiem fejn it-temperatura togħla 'l fuq minn 32 °C (90 °F). Saħansitra f'ċertu snin kien hemm perjodi twal ta' temp b'sajf aħrax, bħall-mewġa ta' sħana tal-2003 meta t-temperaturi qabżu it-30 °C (86 °F) għal ġimgħat twal, kif ukoll l-40 °C (104 °F) f'ċertu jiem. Aktar reċentement, it-temperatura medja għal Lulju-2011 kienet 17.6 °C (63.7 °F), b'temperatura medja minima ta' 12.9 °C (55.2 °F) u b'temperatura medja massima ta' 23.7 °C (74.7 °F).

Bħala medja, ir-rebbiegħa u l-ħarifa jkollhom jiem moderati u ljieli friski, imma variabbli u mhux stabbli. Ħaġa li ma tistennihiex, spiss ikun hemm temp sħun jew frisk, fiż-żewġ staġuni. Fix-xitwa, il-klima nieqsa mix-xemx; il-ġranet kisħin imma ġeneralment ogħla mit-temperatura tal-iffriżar b'temperaturi ta' madwar 7°C (45°F). Madankollu billejl mhux rari li jkun hemm ġlata ħafifa, it-temperatura tinżel iżjed baxx minn 5°C (9°F) taħt iż-0°C (32°F) għal ftit jiem fis-sena. Tagħmel il-borra kull sena, iżda rari li tibqa' fl-art. Fil-belt kultant ikun hemm burraxka ta' borra ħafifa imma din ma tinġabarx.

Pariġi għandha preċipitazzjoni annwali medja ta' 652 mm, u jkollha xita ħafifa mifruxa sewwa mas-sena. Madankollu l-belt hija magħrufa għall-ħalbiet ta' xita qawwija li jkun hemm kultant. L-ogħla temperatura rreġistrata hija ta' 40.4°C (104.7°F) (28 ta' Lulju 1948), u l-anqas hija ta' −23.9°C (−11.0°F) (10 ta' Diċembru 1879).

Amministrazzjoni

Gvern

Matul kważi l-istorja twila kollha tal-belt, ħlief għal xi ftit perjodi qosra, Pariġi kienet iggvernata direttament mir-rappreżentanti tar-reijiet, imperaturi, jew preżidenti ta' Franza. Il-belt ma kinitx moghtija awtonomija muniċipali mill-Assemblea Nazzjonali sal-1974. L-ewwel sindku elett modern ta' Pariġi kien Jacques Chirac, dan ġie elett fl-20 ta' Marzu 1977, u kien l-ewwel sindku tal-belt mill-1793. Bħalissa s-sindku hu Anne Hidalgo, soċjalista li ġiet eletta fil-5 ta' April 2014.

Is-sindku ta' Pariġi huwa elett b'mod indirett mill-votanti Pariġini; il-votanti ta' kull arrondissement jaħtru l-Conseil de Paris (Kunsill ta' Pariġi), magħmul minn 163 membru. Kull arrondissement għandhu numru ta' membri li jiddependi fuq il-popolazzjoni tiegħu, minn 10 membri għal kull wieħed mill-inqas arrondissement popolat (1 sa 9) sas-36 membru għall-aktar arrondissement popolat (il-15). Il-membri tal-kunsill eletti jagħżlu s-sindku. Xi kultant il-kandidat li jirċievi l-aktar voti mill-belt kollha ma jintgħażilx jekk il-kandidat l-ieħor ikun rebaħ l-appoġġ tal-maġġoranza tal-membri tal-kunsill. Is-sindku Bertrand Delanoë (2001-2014) ġie elett minn minoranza ta' votanti tal-belt biss, iżda kellu l-maġġoranza tal-membri tal-kunsill. Wara l-elezzjoni, il-kunsill għandu rwol aktar passiv fil-gvern tal-belt; huwa jiltaqa' biss darba fix-xahar. Il-kunsill attwali huwa maqsum bejn koalizzjoni tax-xellug ta' 91 membri, inklużi s-soċjalisti, komunisti, ħodor, u x-xellug estrem; u 71 membri taċ-ċentru lemini, kif ukoll ftit mill-membri mill-partiti ż-żgħar.

Kull wieħed mill-20 arrondissements ta' Pariġi għandu muniċipju u kunsill elett direttament (conseil d'arrondissement), li mbagħad, itellgħu sindku ta' arrondissement. Il-kunsill ta' kull arrondissement huwa magħmul minn membri tal-Conseil de Paris u membri oħra li jservu biss fuq il-kunsill tal-arrondissement. In-numru ta' sindki deputati f'kull arrondissement ivarja skond il-popolazzjoni tiegħu. B'kollox hemm 20 sindku ta' arrondissement u 120 sindku deputati.

Il-baġit tal-belt għall-2013 kienet €7.6 biljun, li 5.4 biljun minnhom marru għall-amministrazzjoni tal-belt, filwaqt €2.2 biljun l-oħra, marru għall-investiment. L-akbar parti tal-baġit (38 fil-mija) marret għall-akkomodazzjoni pubblika u l-proġetti urbaniċi; 15 fil-mija għat-toroq u t-trasport; 8 fil-mija għall-iskejjel (li huma fil-parti l-kbira finanzjati mill-baġit statali); 5 fil-mija għall-parkijiet u l-ġonna; u 4 fil-mija għall-kultura. Is-sors ewlieni ta' dħul għall-belt hija taxxa diretta (35 fil-mija), supplimentata minn 13 fil-mija tat-taxxa tal-proprjetà immobbli, 19 fil-mija tal-baġit ġejja minn trasferiment mill-gvern nazzjonali.

In-numru tal-impjegati jew aġenti tal-belt, kiber minn 40,000 fl-2000 għal 73,000 fl-2013. Id-dejn tal-belt kiber minn €1.6 biljun fl-2000 għal 3.1 biljuni fl-2012. Minħabba d-dejn kbir u dejjem jikber, il-klassifikazzjoni tal-bond tal-belt niżlet minn AAA għal AA+ fis-snin 2012 u 2013. F'Settembru 2014, is-sindku Hidalgo ħabret li l-belt se jkollha żbilanċ fil-baġit ta' €400 miljun, l-aktar minħabba tnaqqis fl-appoġġ mill-gvern nazzjonali.

Il-Metropoli ta' Grand Paris
Il-Métropole du Grand Paris, jew il-Metropoli ta' Grand Paris, formalment se tibda teżisti fl-1 ta' Jannar, 2016. Dan il-proġett hu struttura amministrattiva għall-kooperazzjoni bejn il-belt ta' Pariġi u s-subborgi qrib tagħha. Dan jinkludi il-Belt ta' Pariġi, il-komuni, u l-bliet tat-tliet dipartimenti tas-subborgi ta' madwar; Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis u Val-de-Marne; kif ukoll seba' komuni fis-subborgi ta' barra, inklużi Argenteuil f'Val d'Oise u Paray-Vieille-Poste f'Essonne, li ġew miżjuda biex jinkludu l-ajruporti ewlenin ta' Pariġi. Il-Metropoli se tkopri 814 kilometru kwadru u se jkollha popolazzjoni ta' 6.945 miljun ruħ. 

L-istruttura l-ġdida se tkun amministrata minn Kunsill Metropolitan ta' 210 membri, mhux eletti b'mod dirett, iżda magħżula mill-kunsilli membri tal-komuni. Finalment, il-kompetenzi bażiċi se jinkludu l-ippjanar urban, l-akkomodazzjoni, u l-protezzjoni tal-ambjent. Il-Grand Paris se jkollha il-kwartieri ġenerali f'rue Leblanc fil-15-il arrondissement ta' Pariġi. L-ewwel president tal-kunsill metropolitan se jkun elett fit-22 ta' Jannar, 2016.

Gvern reġjonali
Ir-Reġjun ta' Île de France, li jinkludi Pariġi u komunitajiet tal-madwar, huwa ggvernat mill-Kunsill Reġjonali. Ir-reġjun għandhu l-kwartieri tiegħu fis-7 arrondissement ta' Pariġi. Huwa magħmul minn 209 membri li jirrappreżentaw il-komuni differenti fi ħdan ir-reġjun. Fil-15 ta' Diċembru, 2015, lista ta' kandidati tal-Unjoni tad-Dritt u koalizzjoni ta' partiti ċentrali u lemini, immexxija minn Valerie Pecresse, rebħu l-elezzjoni reġjonali b'mod restrittiv, billi għelbu l-koalizzjoni tas-soċjalisti u l-ekoloġisti. Is-soċjalisti kienu ggvernaw ir-reġjun għal sbatax-il sena. Fl-2016, il-kunsill reġjonali l-ġdid se jkollhu 121 membru mill-Unjoni tad-Dritt, 66 mill-Unjoni tax-Xellug u 22 mill-Front Nazzjonali estrem lemini.

Gvern nazzjonali

Peress li l-belt hija l-kapitali ta' Franza, Pariġi hija s-sede tal-gvern nazzjonali. Għall-eżekuttiv, iż-żewġ uffiċjali prinċipali għandhom residenza uffiċjali kull wieħed, li jservu wkoll bħala uffiċċji tagħhom. Il-President tar-Repubblika Franċiża jirrisjedi fil-Palazz Élysée fit-8 arrondissement, filwaqt li s-sede tal-Prim Ministru jinsab fil-Hôtel Matignon fis-7 arrondissement. Il-ministeri tal-gvern jinsabu fil-partijiet differenti tal-belt; ħafna minnhom jinsabu fis-7 arrondissement, viċin il-Matignon.

Iż-żewġ djar tal-Parlament Franċiż jinsabu fuq ix-Xatt tax-Xellug. Id-dar ta' fuq, is-Senat, jiltaqa fil-Palais du Luxembourg fis-6 arrondissement, filwaqt li d-dar t'isfel, li hija l-aktar importanti, l-Assemblée Nationale, tiltaqa' fil-Palais Bourbon fis-7 arrondissement. Il-President tas-Senat, it-tieni l-ogħla uffiċjal pubbliku fi Franza (wara l-President tar-Repubblika), jirrisjedi fil-"Petit Luxembourg", palazz żgħir anness mal-Palais du Luxembourg.

L-ogħla qrati ta' Franza jinsabu f'Pariġi. Il-Qorti tal-Kassazzjoni, l-ogħla qorti fl-ordni ġudizzjarja, dan jirrevedi kawżi kriminali u ċivili, huwa allokat fil-Palais de Justice fl-Île de la Cité, filwaqt li l-Kunsill tal-Istat, li jipprovdi pariri legali lill-eżekuttiv u jaġixxi bħala l-ogħla qorti fl-ordni amministrattiva, jiġġudika l-litigazzjoni kontra entitajiet pubbliċi, huwa allokat fil-Palais-Royal fl-1 arrondissement. Il-Kunsill Kostituzzjonali, huwa korp konsultattiv b'awtorità dwar il-kostituzzjonalità tal-liġijiet u d-digrieti tal-gvern, huwa jiltaqa wkoll fil-Palais Royal.

Pariġi u r-reġjun tagħha jospitaw l-kwartieri ġenerali ta' diversi organizzazzjonijiet internazzjonali inklużi l-UNESCO, l-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp, il-Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali, il-Klabb ta' Pariġi, l-Aġenzija Spazjali Ewropea, l-Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija, l-Organisation internationale de la Francophonie, l-Istitut Ewropew għall-Istudji tas-Sigurtà, il-Bureau Internazzjonali tal-Piżijiet u l-Kejl, il-Bureau tal-Ekspożizzjonijiet Internazzjonali u l-Federazzjoni Internazzjonali tad-Drittijiet tal-Bniedem.

Skond il-motto "Pariġi biss hija denja ta' Ruma; Ruma biss hija denja ta' Pariġi"; l-unika belt tewmija ta' Pariġi hija Ruma, għalkemm Pariġi għandha ftehim ta' sħubija ma' ħafna bliet oħra madwar id-dinja.

Forza tal-Pulizija

Is-sigurtà ta' Pariġi hija prinċipalment ir-responsabbiltà tal-Prefettura tal-Pulizija ta' Pariġi, sottodiviżjoni tal-Ministeru tal-Intern ta' Franza. Hi tissorvelja l-unitajiet tal-Pulizija Nazzjonali li jgħassu l-belt u t-tliet dipartimenti viċinati. Hija wkoll responsabbli biex tipprovdi servizzi ta' emerġenza. Hemm 30,200 uffiċjal taħt il-prefettura, u flotta ta' aktar minn 6,000 vettura, inklużi l-karozzi tal-pulizija, muturi, trakkijiet tan-nar, dgħajjes u ħelikopters. Minbarra r-responsabbiltajiet tal-pulizija tradizzjonali, il-pulizija lokali timmonitorja l-għadd ta' bejgħ bl-iskont miżmum minn ħwienet kbar u wara jivverifikaw, matul il-vaganzi tas-sajf, talanqas furnar wieħed ikun miftuħ f'kull lokal. Il-pulizija nazzjonali għandha unità speċjali għall-kontroll tal-irvellijiet u kontroll tal-folla u s-sigurtà tal-bini pubbliku, imsejħa Compagnies Républicaines de Sécurité (CRS), unità li ffurmat fl-1944 eżatt wara l-liberazzjoni ta' Franza. Vannijiet tal-aġenti CRS jidhru spiss fiċ-ċentru tal-belt meta jkun hemm dimostrazzjonijiet u avvenimenti pubbliċi.

Il-pulizija huma appoġġjati mill-Gendarmerie nationale, fergħa tal-Forzi Armati ta' Franza, għalkemm issa, l-operazzjonijiet tal-pulizija huma ssorveljati mill-Ministeru tal-Intern. Il-kepis tradizzjonali tal-gendarmes ġew sostitwiti mill-kapep fl-2002, u l-forza immodernizzat, għalkemm il-kepis għadhom jintlibsu f'okkażżjonijiet ċerimonjali.

Il-kriminalità f'Pariġi hija simili ma ħafna bliet kbar. Il-kriminalità vjolenti hija relattivament rari fiċ-ċentru tal-belt. Il-vjolenza politika hija rari, għalkemm dimostrazzjonijiet kbar ħafna jistgħu jseħħu f'Pariġi u fi bliet Franċiżi oħra simultanjament. Dawn id-dimostrazzjonijiet, normalment amministrati minn preżenza qawwija tal-pulizija, jistgħu jduru f'konfrontazzjoni u teskala l-vjolenza.

Bliet imsieħba

Sa mid-9 ta' April 1956, Pariġi hija esklussivament u reċiprokament tewmija biss ma:
  Ruma, Italja
 Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris.
 Solo Parigi è degna di Roma; solo Roma è degna di Parigi.
 Only Paris is worthy of Rome; only Rome is worthy of Paris.
"Pariġi biss hija denja ta' Ruma; Ruma biss hija denja ta' Pariġi"

Pariġi għandha patt ta' ħbiberija u koperazzjoni ma:
  Amsterdam
  Berlin
  São Paulo
  Ġinevra
  Alġier
  Kajr
  Montreal
  Santiago
  Praga
  Tbilisi
  Londra
  Chicago
  San Francisco
  New York City
  Washington, D.C.
  Tehran
  Madrid
  Ateni
  Varsavja
  Riyadh
  Belt tal-Messiku
  Liżbona
  Moska
  San Pietruburgu
  Bejġing
  Tokjo
  Seoul

Referenzi

Ħoloq esterni
  
  Storja ta' Pariġi

Bliet kapitali fl-Ewropa
Bliet ta' Franza