joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Adrian Grima

Adrian Grima twieled fl-1968 u huwa attivist, kittieb, poeta kif ukoll għalliem tal-letteratura Maltija fl-Università ta' Malta. Speċjalizza fil-metafora u l-preżenza tal-Mediterran fil-letteratura Maltija, żewġ suġġetti li jgħallem fil-Fakultà ta' l-Arti. Kiseb id-Dottorat, taħt is-superviżjoni tal-Professur Joseph A. Buttigieg u l-Professur Oliver Friggieri, b'teżi dwar ħames metafori li sawru l-immaġinarju nazzjonali fil-letteratura Maltija.

F'Mejju ta' l-2005, Dr. Grima nħatar Kap tal-Kumitat Tekniku għal-Letteratura mill-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti u ħa ħsieb l-organizzazzjoni ta' l-ewwel Festival Internazzjonali tan-Novella li sar f'Diċembru. F'Novembru ta' l-istess sena, mexxa simposju Ewropew dwar il-promozzjoni internazzjonali tal-letteratura li sar f'Malta organizzat minn Inizjamed u Literature Across Frontiers. Adrian Grima huwa l-koordinatur ta' l-inizjattiva kulturali Mediterranja Inizjamed, organizzazzjoni li waqqaf flimkien ma' oħrajn fl-1998.

Fl-1999 ippubblika l-ewwel ktieb tiegħu It-Trumbettier, ġabra ta' poeziji bil-Malti, flimkien mat-traduzzjonijiet tagħhom bl-Ingliż. B'an il-ktieb Grima rnexxielu jasal fit-tieni post fil-Premio Tivoli Europa Giovani għal kotba ta' poeżija ppubblikati fl-Ewropa fl-1999. F'Diċembru ta' l-2005 ippubblika The Tragedy of the Elephant, ġabra ta' poeżiji tradotti għall-Ingliż, fis-sensiela Contemporary Maltese Literature in Translation. It-tieni ktieb ta' Dr. Grima ħareġ f'Mejju, 2006 u jismu Rakkmu, isem imnebbaħ minn poeżija li tinsab fil-kollezzjoni stess. Dan il-ktieb huwa kollezzjoni ta' poeżiji miktuba bejn l-1995 u l-2005.

Uħud mill-poeżiji tiegħu dehru f'pubblikazzjonijiet fl-Italja, Franza, Ċipru, l-Iżrael, l-Olanda, l-Awstrija, il-Ġermanja, u Korsika, u qara x-xogħlijiet tiegħu f'Malta, Belfast, Ċipru, Delfi, Katanja, Ruma u l-Ħag.

Dr. Grima huwa l-editur ta' bosta kotba ta' letteratura kontemporanja bil-Malti. Ipproduċa u ppreżenta wkoll għadd ta' programmi fuq ir-radju.

Bibljografija 
 It-Trumbettier, 1999
 Gżejjer - Letteratra mill-Periferiji, 2001 (editur)
 Gżejjer ta' Diversità Kulturali/Islands of Culutra Identity (flimkien ma' Kevin MacNeil), 2001
 Bliet (u Miti), 2002 (editur)
 F'Kull Belt Hemm Kantuniera, 2003 (editur)
 "Dgħajjes Qodma u Maħmuġin" - Dun Karm, id-Dielja u l-Barranin, 2004
 Ktieb għall-Ħruq, 2005 (editur)
 It-Trankwillità Qarrieqa tat-Test, 2005 (editur)
 The Tragedy of the Elephant, 2005
 Rakkmu, 2006

Ħoloq esterni 

 Is-sit uffiċjali tal-kittieb
 Is-sit tal-Kumitat Tekniku tal-Letteratura Maltija
 Is-sit ta' l-għaqda kulturali Inizjamed
 Babelmed: Is-sit dwar il-kultura fil-Mediterran, ta' liema Dr. Grima huwa wkoll il-korrispondent Malti

Twieldu fl-1968
Poeti Maltin
Kittieba Maltin
Edituri Maltin
Letteratura Kontemporanja Maltija
Maria Grech Ganado

Maria Grech Ganado  (twieldet fl-1943) hija poetessa bilingwi Maltija.

Hija bint Dr Walter Ganado u għalhekk neputija ta' Dr Herbert Ganado, l-awtur ta' Rajt Malta Tinbidel. Biex titħabbar it-twelid ta' Maria lil Dr Herbert Ganado li kien internat inġustament fl-Uganda, peress li ma setgħux jibagħtulu telegrammi, minflok bagħtulu lira f'isem Maria u fehem li kienet twieldet l-ewwel neputija tiegħu. 

Studjat fl-universitajiet ta' Malta, Cambridge u Heidelberg. Kienet l-ewwel mara Maltija li nħatret full-time lecturer fl-Università ta' Malta fl-1971. Iżżewġet fl-1972 lil Louis Grech u għandha tlett itfal, fosthom Xandru Grech. Fl-1995, wara waqfa ta' iżjed minn 20 sena, reġgħet bdiet tgħallem sakemm irtirat fi Frar tal-2003. 

Maria hija poetessa bilingwi; tikteb kemm bl-Ingliż u bil-Malti. Il-poeżiji Ingliżi tagħha ġew ippubblikati f'rivisti prestiġjużi fl-Ingilterra u l-Awstralja. Ħarġet erbgħa ġabriet ta' poeżiji bil-Malti, Iżda Mhux Biss (1999), li rebaħ il-Premju Letterarju fis-sena 2000, Skond Eva (2001) u Fil-Ħofra Bejn Spallejha (2005) u Taħt il-Kpiepel t'Għajnejja (2014). Uħud mill-poeżiji tagħha jidhru wkoll f'antoloġiji Maltin kif ukoll Taljani, Franċiżi, Spanjoli, Litwani, Ceki u oħrajn . Fis-sena 2000 ingħatat il-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika. Grech Ganado kitbet ukoll poeżija ferm populari li jisimha Jum San Valentin. Din il-poeżija hija ddedikata lill-maħbub tagħha li ttradiha u hi kellha ssofri ċerti konsegwenzi minħabba dan it-tradiment. Jum San Valentin hija poeżija li bħalissa hawn ħafna studenti li qegħdin jitgħallmuha fl-iskejjel sekondarji. Monografija tal-poeżiji tagħha hi studjata wkoll għal-Livell Avvanzat tal-Matsec.

Biblijografija 
 Iżda Mhux Biss, 1999
 Skond Eva, 2001
 Ribcage, 2001
 Fil-Ħofra Bejn Spallejha, 2005
 Cracked Canvas, 2005 
 Memory Rap, 2005 
 Taħt il-Kpiepel t'Għajnejja, 2014
 Framed, 2018

Twieldu fl-1943
Kittieba Maltin
Tradutturi Maltin
Poeti Maltin
Letteratura Kontemporanja Maltija
Simone Inguanez

Simone  Inguanez (Bormla, 3 ta' Diċembru 1971) hija kittieba u poetessa Maltija. L-ikbar minn tliet aħwa, wara li qattgħet l-ewwel snin ta' ħajjitha tgħix Bormla, aktar tard marret tgħix flimkien ma' familtha f'Santa Luċija. Illum Simone tgħix il-Kalkara.
 
Iggradwat mill-Università ta' Malta fil-liġi, forensika u psikoloġija.

Fl-2005 ippubblikat il-ktieb tagħha, Ftit Mara, Ftit Tifla. Simone tifforma parti minn għadd ta' gruppi u għaqdiet letterarji u hija isem magħruf sew fil-qasam letterarju.

Xogħlijiet 
 Water, Earth, Fire and I, 2005
 Ftit Mara, Ftit Tifla, 2005

Nies ħajjin
Twieldu fl-1971
Poeti Maltin
Kittieba Maltin bil-Malti
Kittieba Maltin bl-Ingliż
Norbert Buġeja

Norbert Bugeja twieled is-Siġġiewi fl-1980. Huwa għallem il-letteratura Ingliża u l-kritika letterarja fil-Kulleġġ Ġan Franġisk Abela ta' l-Università ta' Malta u ħadem bħala ġurnalist. Kiteb il-lirika għal diversi kanzunetti tal-grupp Etnika u kien attiv fl-organizzazzjoni kulturali Inizjamed sa mill-bidunett taghha. Għal ħames snin kien l-editur letterarju tal-gazzetta IL-GENSillum.

Ix-xogħlijiet letterarji tiegħu kisbu popolarità fost il-ġenerazzjoni żagħżugħa ta' qarrejja Maltin u dehru f'għadd ta' antoloġiji, ġabriet, ġurnali letterarji (fosthom 'Cadences', ġurnal letterarju ta' l-Università ta' Ċipru) u programmi tar-radju u t-televiżjoni. Qara x-xogħlijiet tiegħu f'għadd ta' festivals letterarji.

Il-Poeżija 
Il-poeżija ta' Norbert Buġeja taħfen l-aspetti varji ta' l-urbanità kontemporanja u tagħmel dan b'idjoma għal kollox friska fil-letteratura ta' Malta. Buġeja kontinwament ifittex is-sbuħija fl-ambjenti li ħoqna b'idejna: l-ibliet li fihom tinħma ħjjitna ta' kuljum. L-ibliet li nafu jew ma nafux bihom, it-toroq imdella li nibżgħu minnhom, il-pjazez li niskartaw jew li nfittxu biex nagħmlu frattarija, il-ħwienet fejn ninnegozjaw magħna nfusna, il-bars fejn nidħlu nsegwu lil ħajjitna tixjieħ u tintelaq minn grokk għal grokk. 

Buġeja jfittex metafora ġdida għal-letteratura Maltija, miktuba fi xbihat oriġinali u b'reqqa kbira fit-teknika letterarja, fil-metrika, r-ritmu u l-prosodija. Jinsisti fuq il-modi differenti kif il-poeżija 'tasal' ghand l-udjenza meta tinqara, u ghaldaqstant ifittex li janima l-qari ta' xogħlijietu b'mod li jinvolvi lil min ikun qiegħed isegwi l-poeżija f'intimità akbar max-xogħol.

Norbert Bugeja iggradwa b'summa cum laude fil-Baċellerat u b'Distinction fil-Masters fil-letteratura Ingliża mill-Università ta' Malta. Bħalissa qiegħed iħejji d-dottorat fil-letteratura Ingliża u l-postkolonjaliżmu fl-Ingilterra. L-ewwel ġabra ta' xogħlijiet tiegħu kienet Stay, Fairy Tale, Stay - memoirs of a City Cast Adrift (Midsea Books, 2005. Trad. Maria Grech Ganado). 

Ippubblika għadd ta kitbiet kritiċi u qara diversi papers f'konferenzi akkademiċi, fosthom fl-Istitut Mediterranju u fid-Dipartiment ta' l-Ingliż fl-Universita ta Malta. Fl-2005 qara x-xogħol tiegħu fil-Konferenza EACLALS (European Association for Commonwealth Language and Literature Studies). Il-ġabra l-ġdida ta' poeżiji tiegħu bil-Malti (kitbiet li pproduċa fil-perjodu 1999-2006) mistennija tkun ippubblikata dalwaqt.

F'kumment tieghu dwar il-poeżija ta' Buġeja, Albert Marshall iddeskrivih bħala poeta ewlieni li qed jgħaqqad il-pont tal-poezija Maltija mas-seklu wiehed u ghoxrin.

Bibljografija 
 Stay, Fairy Tale, Stay! Memoirs of a City Cast Adrift, 2005

Referenzi

Ħoloq esterni 

Twieldu fl-1980
Poeti Maltin
Letteratura Kontemporanja Maltija
Clare Azzopardi

Clare Azzopardi (5 ta' Lulju, 1977) hija awtriċi Maltija.

Ħajja 
Hija temmet l-istudji tagħha fl-Edukazzjoni fl-Università ta' Malta fl-1999.  Fl-2002 bdiet l-istudji tagħha tal-Masters mal-Università ta' Sheffield, l-Ingilterra. Hija l-Kap tad-Dipartiment tal-Malti fil-Kulleġġ Ġ.F. Abela.

Xogħlijiet 
Il-poeżiji u l-istejjer qosra tagħha dehru f'diversi antoloġiji. Il-kitba tagħha nqalbet għall-Ingliż u dehret f'In Focus, Transcript, Words without Borders, West 47, Lettre International (Ungerija) and Kulturas Forms. Fl-2005, Azzopardi ippubblikat Others, Across, żewġ stejjer qosra li nqalbu għall-Ingliż u fl-2006 ippubblikat ġabra ta' novelli, Il-Linja l-Ħadra ("The Green Line"). Kitbet ukoll, fost testi oħrajn, In-Nisa Jafu Kif, Pretty Lisa u L-Interdett Taħt is-Sodda li nqaleb għall-Franċiż (Éditions Théatrales) u għall-Għarbi (I-ACT).

Ħadet sehem f'diversi festivals letterarji fosthom il-Jaipur Literature Festival, l-Indja u l-Vrisak Festival ġewwa Rijeka, il-Kroazja.

Biblijografija

Kitba għat-tfal 
 Meta l-Milied ma Ġiex
 Ġużeppina
 Hemm dal-post telqulu l-kuluri
 Mingu
 Il-Qtates ta' max-xatt
 Is-Sinjura Klaws
 Senduq Kuluri/Buffuri
 Senduq Riżorsi għall-Għalliema
 Esperimenti tax-xjenza (100 attivita)
 Kalejdoskopju 3-6
 1.MT, 2.MT, 3.MT, 4.MT
 Terramaxka
 Tikka Malti 1a,1b, 2a, 2b, 3a, 3b, 4a, 4b
 Tikka Qari (series)

Proża u poeżija għall-adulti 
 Others, across
 Il-Linja l-Ħadra
 Din Mhix Tazza
 Klijenti Antipatici u Kapuccini Kesħin
 Għaraq Xort'Oħra
 Kulħadd ħalla isem warajh
 L-Art tal-Kliem
 Castillo

Traduzzjonijiet mill-Franċiż 
 Le Loup Qui Voulait Changer de Couleur
 Le Loup Qui ne Voulait Plus Marcher
 Berlingot est un Superhéros
 Zafo Le Petit Pirate
 Séraphin, Le Prince Des Dauphins
 Rosetta Banana N'est Pas Craca
 Crocky Le Crocodile A Mal Aux Dents
 Camille Veut Une Nouvelle Famille
 Les Bêtises de Manon
 Manon est Malade
 Le Dent de Manon
 L'Anniversaire de Manon
 Manon s'Habille Toute Seule
 La Grande Fabrique Des Mots
 Le Loup qui Avait Peur De Son Ombre
 Le Loup Qui S'amait Beaucoup Trop
 Le Loup Qui Decouvrait Le Pays Des Contes
 Le Loup Qui Encûetait au Musée
 P'tit loup va sur le pot
 P'tit loup n'aime que les pâtes

Teatru 
 L-Esperimenti ta' Fiona
 L-Interdett taħt is-Sodda
 In-Nisa Maltin Jafu Kif
 Pretty Lisa

Twieldu fl-1977
Kittieba Maltin bil-Malti
Letteratura Kontemporanja Maltija
Clare
Tradutturi mill-Franċiż għall-Malti
Tradutturi mill-Ingliż għall-Malti
It-Trumbettier

It-Trumbettier huwa ktieb ta' poeżiji bil-Malti u traduzzjonijiet bl-Ingliż ta' Adrian Grima li ħareġ fl-1999.

Premjijiet 
Dal-ktieb rebah it-tieni premju fil-Premio Tivoli Europa Giovani għall-kotba ta' poeżija ppubblikati fl-Ewropa fl-1999. 

Trumbettier
Bernard Cauchi

Bernard Cauchi (Awwissu 1976) huwa storiku, kittieb u għalliem Malti. Ippubblika l-ewwel kitbiet tiegħu fi Frekwenzi ta' Spirti fis-Sakra (1997), ktieb ta' poeżiji bix-xogħlijiet ta' erba' awturi. Minn dak iż-żmien, involva ruħu fil-qasam politiku, ambjentali kif ukoll letterarju fi ħdan il-moviment kulturali Inizjamed, u fi gruppi xellugin. Ikollabora wkoll fil-ġabra ta' kitbiet "Knisja tat-Triq" (2006). Hu huwa ghalliem tal-iskola ta' San Albert u jaghlem diversi suggetti bhal History u anke Mediteranean Experience.
Sors - Student ta San Albert.

Referenzi

Ħoloq esterni 

Twieldu fl-1976
Nies ħajjin
Kittieba Maltin bil-Malti
Renault Samsung Motors

Renault Samsung Motors, hija kumpanija li timmanifattura l-vetturi tas-sewqan fil-Korea t'Isfel.

Kumpaniji
Kumpaniji li jimmanifatturaw vetturi fil-Korea t'Isfel
-onimija

Kliem fil-Malti bis-suffiss -onimu (mill-Grieg onoma li tfisser "isem") jirreferi għal kliem bi proprjetajiet partikolari.

Damma ta' kliem li jispiċċa -onimu
akronimu: sigla komposta mill-ewwel ittri ta' titlu, isem, eċċ.
antroponimu: isem ta' bniedem
antonimu: kelma li turi oppost

grammatika
Suffiss

Fil-lingwistika suffiss hu affiss li jista' jinhemeż ma' morfema. Huwa suffiss dak l-affiss li jinhemeż mal-morfema fuq il-lemin jew fuq wara tagħha.

Eżempju: organizza (verb) + -azzjoni (suffiss) —> organizzazzjoni (nom).

Lingwistika

fr:Affixe#Place des affixes
nn:Affiks#Suffiks
Affiss

L-Affiss hu morfema li tinhemeż ma' morfema biex tiġi ffurmata kelma. Hemm affissi derivattivi, bħal dawk tal-Malti -ità (veru - verità) jew diż- (onest - diżonest), jew inflettivi, bħal dawk tal-plural fil-Malti -ijiet (bank - bankijiet) jew tal-ewwel (jew tat-tieni) persuna singular fil-perfett -t (kiteb - ktibt).

Grammatika
Ideoloġija

Il-kelma ideoloġija wettqet l-introduzzjoni tagħha fil-lingwa Maltija permezz tal-influss ta' vokabolarju Taljan fl-istess lingwa. Di fatti però l-kelma ideoloġija mhix oriġinarjament Taljana iżda ġiet introdotta mill-filosofu Franċiż Antoine Destutt de Tracy (1754-1836) li uża l-kelma idéologie, li jerġa' hija komposta minn verżjoni Franċiża tal-Grieg idea u s-suffiss Grieg logia. B'hekk ikollna l-kelma effettivament Griega ideologia li hawnhekk hija miktuba bi skritt Latin.

Ġeneralment ideoloġija tirreferi għal sistema konċettwali ta' ideat, suppost internament koerenti, li jispjegaw fost l-oħrajn il-prinċipji u l-pedamenti fil-kuntest ta' ideat u jwasslu għall-miri definiti jekk applikati korrettament. L-ideoloġija, in teorija, tispeċifika l-miri u tispira l-mezzi. Tagħti wkoll limiti ta' azzjoni b'mod ġenerali u għal kwistjonijiet partikolari, u bażikament isservi biex tiggwida l-operat ta' min iħaddanha.

Spiss, ideoloġija u ideoloġija politika huma ikkunsidrati sinonimi, iżda anke jekk bħala drawwa meta ngħidu ideoloġija nassoċjawha direttament mal-politika, jista' ikun hemm ideoloġiji mhux politiċi u anke ideoloġiji li mhux komplessi.

L-ideoloġija hija għodda teoretika utli sabiex wieħed jagħraf jikklassifika ħsieb minn ieħor u speċjalment gruppi ta' ideat assoċjati ma' xulxin f'ideoloġija. Għaldaqstant, l-ideoloġija hija għodda klassifikatorja f'sens passiv iżda kapaċi tkun mezz ta' kif jittrawmu ideat ġodda u ideoloġiji ġodda.

Spiss min jgħid li jħaddan ideoloġija, ma jagħmilx dan b'mod ortodoss u puritan u dan joħloq kunflitti meta mhux biss wieħed iħaddan ideoloġija iżda meta jabbina magħha tikketta li kapaċi ma tapplikax għal ċertu ideat imħaddnin.

Ħafna wkoll iħaddnu ideoloġija u lanqas ikunu jafu biha għax ma jkunux ħasbu b'mod strutturali, xjentifiku u għaldaqstant klassifikatorju fil-konfront tal-ħsieb tagħhom.

L-ideoloġiji huma rifless u anke fonti tal-ħsieb ta' kull wieħed minnha, anke dawk li m'għandhomx jew ma jridux ideoloġija.

Politika
Immanuel Kant

Immanuel Kant (22 t'April, 1724 - 12 ta' Frar, 1804) kien filosfu Ġermaniż. Huwa twieled u miet fi Königsberg, il-Prussja. Kant studja l-filosofija fl-Università tal-post u iktar 'l quddiem laħaq professur tal-filosofija.

Kant twieled f'familja Luterana u għaldaqstant fi tfulitu attenda skola Luterana. Fl-1740 daħal fl-Università ta' Königsberg u hemmhekk studja dwar il-filosofija ta' Gottfried Leibniz u Christian Wolff. Kant kellu interess partikolari ħafna fit-teoriji ġodda tal-fiżika li ħareġ bihom Isaac Newton.

Kant kien influwenza kbira fuq il-ġenerezzjoni żagħżugħa ta' żmienu, bħal ngħidu aħna, il-ħassieba Ġermaniżi Fichte, Schelling, Hegel u l-kittieba Helder, Schiller, u Goethe. 

Kant, Immanuel
Kant, Immanuel
Kant, Immanuel
Kant, Immanuel
Il-Ktieb tar-Riħ u l-Fjuri

Il-Ktieb tar-Riħ u l-Fjuri huwa ktieb ta' poeżiji bil-Malti ta' Immanuel Mifsud li ħareġ fl-2001. Dan il-ktieb huwa ġabra ta' sittin poeżija miktuba bejn l-1989 u l-2001. Id-diżillużjoni bl-imħabba titħallat ma' l-imħabba tas-sabiħ, iċċelebrata l-aktar fil-versi erotiċi.

Anki hawn jinstab il-vjaġġ bħala tema ċentrali, bil-kittieb li jsir il-pellegrin fi tfittxija għal xi ħaġa mhijex magħrufa.

Minkejja l-kulur u l-ġmiel, xi poeżiji joħorġu fid-deher aspetti aktar negattivi tal-ħajja tal-kittieb. 

Xi wħud minn dawn il-poeżiji kienu tradotti għall-Ingliż minn Maria Grech Ganado, u nqalbu wkoll għall-Katalan, għas-Slovakk u s-Sloven, fejn inqraw f'festivals tal-poeżiji f'dawn il-pajjiżi.

Premjijiet 
Il-Ktieb tar-Riħ u l-Fjuri ta' Immanuel Mifsud ġie fit-tieni post għall-Premju Letterarju tal-2002. Dakinhar, l-ewwel premju ma ngħatax.

Poeżija bil-Malti
Letteratura bil-Malti
Michel Foucault

Michel Foucault (twieled fil-15 ta' Ottubru 1926 – miet fil-25 ta' Ġunju 1984) kien filosfu Franċiż li kien jokkupa siġġu fil-Collège de France, li huwa stess intitola "L-Istorja tas-Sistemi tal-Ħsieb". Il-kitbiet tiegħu kellhom impatt enormi fuq xogħlijiet oħra: l-influwenza ta' Foucault kienet testendi mill-umanitajiet u x-xjenzi soċjali, sa oqsma ta' studju applikat u professjonali.

Foucault huwa magħruf l-aktar għall-kritiċi tiegħu ta' bosta istituzzjonijiet soċjali, l-iktar il-psikjatrija, mediċina, u s-sistema tal-ħabs, kif ukoll għat-teoriji tiegħu dwar l-istorja tas-sesswalità. It-teoriji ġenerali tiegħu li jirrigwardaw il-poter u r-relazzjoni bejn il-poter u l-għerf, kif ukoll l-ideat tieghu riward id-"diskors" b'relazzjoni ma' l-istorja tal-ħsieb tal-Punent, ġew diskussi u applikati estensivament. Foucault kien ukoll kritiku ta' l-identitajiet implikati mis-soċjetà, mill-identità ta' raġel/mara u l-omosesswalità sa dik kriminali u ta' attivisti politiċi. It-teoriji ta' Foucault dwar l-identità huma spjegati bl-osservazjoni tiegħu illi l-identità omosesswali uriet progress matul is-snin minn att implikat sa identità implikata.

Twieldu fl-1926
Mietu fl-1984
Filosfi tas-seklu 20
Filosfi Franċiżi
Storiċi Franċiżi
Filosfi politiċi
Filosfi LGBT
Kittieba omosesswali
Filosofija tas-sesswalità
Teorija Postmoderna
Poststrutturaliżmu
Teorija psikoanalitika
Skulari tal-Marksiżmu
Filosofija soċjlia
Strutturaliżmu
Retoriċi
Abjad

L-Abjad hu kulur. Minnu nnifsu magħmul mill-kuluri kollha l-oħra. Infatti, jekk tgħaddi faxx ta' dawl abjad minn go priżma, il-faxx jinqasam fil-kuluri kollha.

Idjoma 
Abjad karti jew Abjad silġ - Dawn iż-żewġ idjomi jintużaw biex juru li xi oġġett hu abjad ħafna, bħas-silġ. Jintuża ħafna drabi wkoll meta persuna tkun ma tiflaħx u l-lewn tal-ġilda tagħha jkun bajdani.

Kuluri
Raġel

Raġel hu uman adult tas-sess maskili. Nużaw il-kelma "raġel" (pl. irġiel) f'kuntest ta' sesswalità bijoloġika. Raġel hu l-kontraparti tal-mara; is-sess femminili.

Bniedem
Ikħal

L-ikħal jew blu hu l-lewn assoċjat mal-baħar u s-sema.

Kuluri
Isfar

L-Isfar hu l-lewn assoċjat max-xemx.

Idjoma 
 Isfar lellux - Il-lellux huma fjuri slavaġ sofor u din l-espressjoni tinuża biex turi li xi ħaġa hi safra ħafna.

Kuluri
Iswed

L-Iswed hu l-lewn assoċjat mad-dlam. Fil-verità dal-kulur ifisser in-nuqqas ta' kuluri oħra, l-oppost tal-abjad li hu magħmul mill-kuluri kollha.

Idjoma 
 Iswed faħma - Din l-idjoma tintuża biex turi li xi oġġett hu iswed ħafna, daqs il-faħam.

Kuluri
Aħmar

L-Aħmar hu wieħed mill-kuluri tal-ispettru li hu perċepit mill-għajn uman. Għandu frekwenza minuri u, konsegwentament, għandu tul tal-mewġa ikbar mill-kuluri l-oħra viżibbli (bejn 630 u 760 nanometri).

Hu wieħed mit-tliet kuluri primarji li miegħu jiżdiedu l-kuluri, fejn il-kulur komplementarju hu l-aħdar. Fil-passat kien ikkunsidrat ukoll bħala kulur primarju sottrattiv, waqt li l-kulur użat fl-istampar modern hu l-maġenta.

Fil-psikoloġija tal-kulur umana, l-aħmar hu assoċċjat mas-sħana, l-enerġija u d-demm, u emozzjonijiet li jaġitaw lid-demm, fosthom ir-rabja, il-passjoni, u l-imħabba.

Użu, simboliżmu u espressjoni verbali 

 Bil-bidu tar-Rivoluzzjonijiet ta' l-1848, l-aħmar tas-"soċjalisti" kien użat fl-Ewropa mir-rivoluzzjonarji, ħafna drabi taħt forma ta' bandiera ħamra. Dan il-kulur kien użat ukoll bħala l-kulur tal-flokkijiet ta' l-armata ta' Giuseppe Garibaldi fi żmien ir-Risorgimento. Il-bandiera ħamra u sewda tissimbolizza l-anarkija.
 L-aħmar hu l-kulur li jindika s-sħana, per eżempju fil-mapep meteoroloġiċi.
 L-aħmar jattira l-ettenzjoni, u b'hekk jintuża' fis-sinjali ta' perikulu u biex juri l-emerġenzi
 Dan hu l-kulur tan-nar.

Idjomi Maltin 
 Aħmar nar – oġġett hu aħmar ħafna, jixbah lin-nar.
 'Ħammartli wiċċi - ġegħiltni nistħi.

Kuluri
Aħdar

L-Aħdar hu l-lewn assoċjat mal-pjanti u n-natura. L-ikbar parti tal-pjanti huma ħodor minħabba il-klorofilla, kimika li tgħin lill-pjanti jiffurmaw z-zokkor mid-dawl tax-xemx, l-arja u l-ilma.

Kuluri
Gwerra Anglo-Żanżibarjana

Il-Gwerra Anglo-Żanżibarjana kienet miġġielda bejn ir-renju Unit u Żanżibar fis-27 t'Awwissu 1896. B'ħin kumplessiv ta' 45 minuta biss, din il-gwerra għandha r-rikordju tal-iqsar gwerra fl-istorja.

Il-gwerra faqqgħet wara li s-Sultan Hamad bin Thuwaini, li bil-qalb kollha kien qiegħed jikkoopera mal-amministrazzjoni kolonjali tal-Brittanja, miet fil-25 t'Awwissu, u n-neptui tiegħu, Khalid bin Bargash, ħataf il-poter b'kolp ta' stat. Il-Britanniċi kienu jappoġġjaw kandidat ieħor, Hamud bin Muhammed, għax kienu jemmnu li setgħu jaħdmu u jmorru tajjeb miegħu, u b'hekk taw ultimatum lil Bargash biex jabdika. Bargash irrifjuta u minflok għaqqad armata ta' madwar 2,800 ruħ flimkien mal-jott armat tas-Sultan, l-H.H.S. Glasgow li kien ankrat fil-port. Filwaqt li t-truppo ta' Bargash bdew jiffortifikaw il-palazz, il-Marina Rjali ġabret ħames vapuri tal-gwerra fil-port qudddiem il-palazz (tliet krużers moderni, l-Edgar class krużer armat HMS St George, il-Pearl class krużer protett HMS Philomel, l-Archer class cruiser HMS Racoon, u żewġ gunboats HMS Thrush; HMS Sparrow). Il-Britanniċi wkoll kellhom gruppi ta' Marini Rjali biex jagħtu s-support lill-armata regolari "lealista" ta' Żanżibar, li kienet tammonta għal 900 ruħ f' żewġ battaljuni mmexxija mill-Ġeneral Lloyd Mathews, li għamel żmien bħala logutenen tal-Marina Rjali.

Allavolja s-Sultan fl-aħħar, iddeċieda li jinneggoza l-paċi permezz tar-rappreżentant tal-Istati Uniti li kien hemm fuq il-gżira, il-vapuri tal-Marina Rjali fetħu n-nar fuq il-palazz fid-9 ta' filgħodu tas-27 t'Awwissu, hekk kif għalaq l-ultimatum. Il-Glasgow ġie mgħarraq fi ftit ħin, u l-palazz waqa'. Kif ra hekk, Bargash irtira malajr lejn il-konsulat Ġermaniż fejn ingħata asylum. Il-bumbardament waqaf wara 45 minuta.

Il-Britanniċi ordnaw lill-Ġemaniżi biex jagħtuhom jeħilsu lis-sultan tagħhom, iżda dan irnexxielu jaħrab bil-baħar fit-2 t'Ottubru. Huwa baqa' jgħix f'eżilju f'Dar es Salaam sakemm inqabad mill-Britanniċi fl-1916. Wara ngħata l-permess biex jgħix f'Mombasa, fejn eventwalment miet fl-1925.

Ara wkoll 
 Il-Gwerra tat-Tliet Mija u Ħamsa u Tletin Sena: probabbilment l-itwal gwerra fl-istorja.

Ħoloq esterni 
 Artiklu tal-Global Frontiers dwar il-gwerra
 L-entrata fil-Guinness Book of Records

Żanżibar
Gwerer tar-Renju Unit
Gwerer tal-Afrika
Mikhail Gorbachev

Mikhail Sergeyevich Gorbachev (bir-Russu: Михаи́л Серге́евич Горбачёв; twieled fit-2 ta' Marzu 1931 – miet fit-30 ta' Awwissu 2022) kien politiku Russu. Hu serva bħala t-tmien u l-aħħar mexxej tal-Unjoni Sovjetika bejn l-1985 u l-1991. It-tentattivi tiegħu għar-riformi wasslu għat-tmiem tal-Gwerra l-Bierda, kif ukoll ikkawżaw tmiem is-supremazija politika tal-Partit Komunista tal-Unjoni Sovjetika (PKUS) u x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika. Fl-1990 ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi.

Gorbachyov u t-tmiem tat-tmexxija Komunista 
Mikhail Gorbachyov, li tela' fil-poter f'Marzu ta' l-1985, fl-età ta' 54 sena, kien l-aktar mexxej b'talent u dinamiku li r-Russja kienet rat għall-ħafna snin. Kien determinat li jbiddel u jerġa' jagħti l-ħajja lil pajjiż wara s-snin sterili wara l-waqgħa ta' Krushchev. Hu kellu f'moħħu li jagħmel dan billi jimmodernizza lil Partit Komunista bl-ideat ġodda ta' glasnost (ftuħ) u perestroika (ristrutturar - ekonomiku u soċjali).

Dan il-ħsieb ġdid mal-ewwel ħalla impatt fuq il-politika barranija, b'inizjattivi ġodda għal dètente, relazzjonijiet maċ-Ċina, tluq mill-Afganistan u fl-aħħar it-tmiem tal-Gwerra Bierda lejn l-aħħar ta' l-1990.

Gorbachyov wera biċ-ċar x'kien ħażin fl-Unjoni Sovjetika, f'diskors li għamel waqt Konferenza tal-Partit fl-1988. Hu qal li s-sistema kienet wisq ċentralizzata u għalhekk ma ħallietx spazju għall-inizzjattiva individwali lokali. Kienet ibbażata kompletament fuq kontroll u tmexxija mill-istat u indirizzata wisq lejn id-difiża u industriji kbar u b'hekk kien hemm nuqqas ta' ġid lejn il-konsumatur.

Gorbachyov ma riedx itemm il-Komuniżmu; ried ibiddel is-sistema preżenti, li kienet għada wisq Stalinista, ma waħda soċjalista li kienet umana u demokratika.

Ħoloq esterni 

  Il-Fondazzjoni Gorbachev

Twieldu fl-1931
Mietu fl-2022
Presidenti tar-Russja
Politiċi Russi
Premju Nobel għall-Paċi
The Beatles

The Beatles kienet band popolari tas-sittinijiet. Il-membri tal-band kienu John Lennon, Paul McCartney, George Harrison, u Ringo Starr. L-oriġini tal-band kienu f'Liverpool, l-Ingilterra. 

Il-band eventwalment saret popolari mad-dinja kollha, u jitqiesu bħala waħda mill-iktar bands influwenti fl-istorja tal-mużika. Għall-bidu Alan Williams kien il-maniġer tagħhom, u iktar 'il quddiem postu ħadu Brian Epstein. George Martin kien il-produttur ta' bosta mill-albums tagħhom.

Kellhom 13-il album u numru ta' films. Biegħu il-fuq minn biljun (1,000,000,000) rekord, inklużi albums u singles.

Fl-1970, l-istress u l-fama għamlu tagħhom u The Beatles sfaxxaw u ma baqgħux idoqqu iktar flimkien. L-erbgħa li huma iżda, bdew karrieri ta' solisti. John Lennon ġie assassinat fl-1980, imma t-tliet Beatles l-oħra ingħaqdu fis-snin 1990 u ħarġu żewġ rekords oħra. Dawn kienu "Free As A Bird" u "Real Love". Il-vuċi ta' John intużat f'dawn id-diski, għaliex il-Beatles l-oħra żiedu l-mużika fuq xi wħud mit-tejpijiet antiki tiegħu.

Diskografija 
 Please Please Me (1963)
 With the Beatles (1963)
 A Hard Day's Night (1964)
 Beatles for Sale (1964)
 Help! (1965)
 Rubber Soul (1965)
 Revolver (1966)
 Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (1967)
 Magical Mystery Tour (1967) (Double EP)
 The Beatles (White Album) (1968)
 Yellow Submarine (1969)
 Abbey Road (1969)
 Let It Be (1970)

Diski

Xi diski popolari tal-Beatles huma:

 She Loves You
 I Wanna Hold Your Hand
 A Hard Day's Night
 Help!
 Yesterday
 Paperback Writer
 Yellow Submarine
 All You Need is Love
 Hey Jude
 Back in the U.S.S.R.
 Let it Be
 The Long and Winding Road

Films 
 A Hard Day's Night (1964), dirett minn Richard Lester, co-starred Wilfrid Brambell, Norman Rossington, John Junkin, Lionel Blair, Victor Spinetti, u Derek Nimmo
 Help! (1965), dirett minn Lester, co-starred Leo McKern, Eleanor Bron, Victor Spinetti u Roy Kinnear
 Magical Mystery Tour (1967), TV special ta' siegħa
 Yellow Submarine, (1968) kartun
 Let it Be (1970), film-dokumentarju dwar il-produzzjoni ta' l-album li jġib l-istess isem

Links esterni 
 Awdjo u vidjo ma ' The Beatles għall-użu ħieles taħt liċenzja Creative Commons

Beatles, The
Demm

Id-demm huwa tessut likwidu li jiċċirkola fil-ġisem tal-annimali u li għandu rwol prinċipali għall-għixien tal-ġisem. Id-demm huwa kompost minn għadd ta' ċelluli (iċ-ċelluli ħomor, iċ-ċelluli bojod u l-pjastrini) jgħumu f'likwidu magħruf bħala plażma

Termini mediċi relatati mad-demm ħafna drabi jkunu jibdew bil-prefiss "emo-" li hija koruzzjoni tal-kelma Griega "haima" li tfisser "demm", jew inkella jispiċċaw bis-suffiss "-emja" jew "-emija". B'hekk pereżempju naraw kliem bħal emoraġija (telf ta' demm mill-ġisem), anemija u viremija.

Il-funzjoni prinċipali tad-demm hija li jwassal u jissupplixxi nutrienti (primarjament l-ossiġnu u l-glukosju) kif ukoll elementi oħra lit-tessuti, u fl-istess ħin ineħħi l-isktart metaboliku tal-ġisem (diossidu tal-karbonju u aċtu lattiku). Id-demm ukoll iservi ta' sistema ta' trasport kemm għaċ-ċelloli (lukoċiti, ċellolari abnormali minn xi tumur) kif ukoll għall-sustanzi differenti (amino aċidi, lipidi, ormoni) bejn it-tessuti u l-organi tal-ġisem. Problemi bil-kompożizzjoni jew biċ-ċirkolazzjoni tad-demm, jistgħu iwasslu għall-problemi fil-funzjoni normali tat-tessuti (jew aħjar disfunzjoni).

Id-demm jiċċirkola madwar il-pulmun u l-ġisem kollu minħabba t-taħbit tal-qalb.

Kompożizzjoni 
Bniedem adult iġorr madwar 5 litri ta' demm. Id-demm magħmul minn 55% plażma u l-bqija jinqasam f'madwar 96% ċelluli ħomor, 3% ċelluli bojod u 1% tromboċiti (bl-Ingliż: platelets). 

Għal kull 600 ċellula ħamra hemm 40 tromboċita u ċellula bajda waħda. Iċ-ċelluli l-bojod huma ħafna ikbar miċ-ċelluli l-ħomor filwaqt li t-tromboċiti huma iżgħar.

Ix-xogħol tad-demm huwa li jġorr is-sustanzi li għandu bżonn il-ġisem għall-għixien tiegħu u fl-istess ħin iġorr ukoll l-affarijiet li l-ġisem irid jeħles minnhom. Iċ-ċelluli l-ħomor jieħdu ħsieb li jġorru l-ossiġnu (O2) lejn iċ-ċelluli l-oħra tal-ġisem. Il-plażma iġġorr il-glukosju u s-sustanzi l-oħra kollha li jitimgħu ċ-ċelluli filwaqt li jġorr ukoll id-CO2 sabiex jintrema 'l barra mill-pulmun.

Qalb 
Sabiex l-ossiġnu u s-sustanzi ta' ġod-demm jilħqu ċ-ċelluli tal-ġisem kollu, hemm bżonn li d-demm idur mal-ġisem. Għal dan il-għan hemm il-qalb li taħdem bħala pompa u ddawwar id-demm minn ġol-vini u l-arterji. Id-demm minn ġol-qalb jiġi ppumpjat l-ewwel ġol-pulmun u jimtela bl-ossiġnu filwaqt li l-plasma jarmi l-arja l-ħażina. Minn hemm jerġa' jidħol fil-qalb u jerġa' jiġi ppumpjat fil-bqija tal-ġisem. Hekk kif id-demm jgħaddi minn madwar l-istonku u l-imsaren jiġbor fih ukoll is-sustanzi tal-ikel.

 Tipi ta' Demm 
Jeżistu 4 gruppi ta' demm, l-A, il-B, l-AB u l-O. Kull wieħed minn dawn jista' jkollu karatteristika oħra, l-Rh'. Jekk id-demm ikollu dil-karatteristika u hu tal-grupp 'A', jissejjah 'A+' filwaqt li jekk ma jkollux jissejjaħ, 'A-'. Dat-tipi ma jaqblux kollha bejniethom u meta persuna tingħata d-demm jingħatalha biss minn dak li jaqbel magħha. Jekk ma jsirx hekk, il-ġisem jista' jaħseb li hemm xi ħaġa ħażina u jipprova joqtol id-demm il-ġdid billi jagħmel reazzjoni miegħu.

Ħoloq esterni 
 Ċentru Nazzjonali għat-Trasfużjoni tad-Demm

 
Ermatoloġija
Tessuti
Alkoħoliżmu

L-Alkoħoliżmu huwa l-konsum kompulsiv ta' l-alkoħol. Hemm xi teoriji li jsostnu li l-alkoħoliżmu huwa marda bioloġika. In-natura u l-kawża ta' l-alkoħoliżmu huwa suġġett diskuss bejn il-komunitajiet mediċi u xjentifiċi, u d-definizzjoni stess ta' alkoħolużmu hija parti kruċjali minn dan id-dibattitu. Ħafna drabi l-alkoħoliżmu huwa suġġett kontroversjali u l-ipoteżi tal-marda hija punt kruċjali mid-dibattitu.

Abbuż t'alkoħol
Stigma soċjali
Kolera

Kolera (magħrufa wkoll bħala Kolera Ażjatika) hija marda ikkawżata mill-batterju Vibrio cholerae, li normalment jispiċċa fil-ġisem wara li persuna tixrob ilma kontaminat, jew inkella tiekol ħut jew frott tal-baħar li ma jkunx imsajjar tajjeb. Din il-marda ġiet deskritta għall-ewwel darba b'mod xjentifiku minn tabib Portugiż Garcia de Orta fis-Seklu XVI.

Sintomi 
Is-sintomi jinkludu dawk is-sintomi ta' infezzjoni tat-tratt GI: dijarea akuta (eż. 1 L feċi/siegħa), uġiegħ fiż-żaqq, deni, nawżja u rremetar. Apparti dawn, hemm sintomi oħra relatati mad-diżidratazzjoni, kawża tat-telf kbir ta' likwidi mill-ġisem: għatx, bukgħawwieġ fil-muskoli, għajja u nuqqas ta' saħħa, tikmix tal-ġilda, metabolic acidosis severa flimkien ma' potassium depletion, anurja, circulatory collapse u cyanosis. Dawn kollha jwasslu għall-xokk ipovolemiku (telf massiv ta' fluwidi u electrolytes mill-ġisem), li jista' jwassal għall-mewt fi ftit sigħat.

Riċerka 
Ix-xjenzjati li taw l-akbar kontribuzzjonijiet fil-ġlieda kontra l-kolera kienu John Snow, li skopra l-ħolqa bejn il-marda tal-kolera u x-xorb ta' l-ilma fl-1854, u Robert Koch, li identifika l-V. cholerae bħala l-baċillu li jikkawża l-marda. Il-batterju kien ġie iżolat xi 30 sena qabel mill-anatomiku Taljan Filippo Pacini, iżda r-riżultati tiegħu ma kienux wisq magħrufa madwar id-dinja.

L-Istorja tal-Kolera f'Malta 

Din Il-marda nfirxet għall-ewwel darba lejn il-Mediterran fis-seklu dsatax, l-aktar bejn l-1816 u l-1826, x’aktarx meta kaxkruha magħhom mill-Indja l-baħrin u s-suldati Ingliżi. Il-fejqan minn din il-marda kien diffiċli, u l-unika rimedju għaliha kienet xarba b’taħlita ta’ ħxejjex mediċinali, biex ittaffi l-uġigħ, iżda li ma tfejjaqx. F’Malta, il-kolera infexxet f’epidemija f’dawn id-dati:

fl-1837  (kienu mietu f’Malta 809, u f’Għawdex 366)

fl-1854 (kienu  mietu total ta’ 348 ruħ)

fl-1865 (kienu mietu 1,873 ruħ)

fl-1867 (kienu mietu 400 ruħ)

fl-1877 (kienu mietu 440 ruħ)  

fl-1887. 

Sorsi Esterni

Cholera Outbreaks in Asia and South East Asia,  2003 - 2012. https://www.researchgate.net/publication/262610383_Cholera_Outbreaks_in_South_and_Southeast_Asia_Descriptive_Analysis_2003-2012

'1824 - 1827 Cholera Pandemic',   https://en.wikipedia.org/wiki/1817%E2%80%931824_cholera_pandemic

'Doctors during the 1837 Cholera Epidemic in Malta - Unearthing the Truth', Joseph Galea,   https://www.mmsjournals.org/index.php/mmj/article/view/114

'The Eipdemiological Factors of Cholera in Gozo, Malta - 1837', Joseph Galea & Liberato Camilleri,  https://www.mmsjournals.org/index.php/MDHG/article/view/310

'Epidemiji fl-Istorja ta' Malta', Martin Morana    https://kliemustorja.com/2020/03/14/epidemiji-fl-istorja-ta-malta/
Mard trażmess mill-ikel
Mard trażmess mix-xorb
Mard ikkawżat minn batteri
Pandemiji
Qalb

Il-qalb hija organu li tinsab fit-toraċe/sider u hija magħmula esklussivament minn tessut muskolari strijat, li huwa miżmum minn struttura fibruża msejħa perikardju.
It-terminu 'kardijaku' (bħal f'kardjoloġija) ifisser "relatat mal-qalb" u ġej mill-kelma Griega καρδια, kardia, li tfisser "qalb".

Il-qalb hija l-organu ċentrali tas-sistema ċirkulatorja u taħdem bħal pompa li kapaċi tipproduċi pressjoni li tippermeti ċ-ċirkolazzjoni tad-demm b'mod effiċjenti.

Sistema kardjovaskulari
Toraċe
Organi
Mediċina

Il-mediċina hija l-fergħa tax-xjenza li tirrigwarda s-saħħa tal-bniedem u li tieħu ħsieb iż-żamma jew il-fejqan tagħha mill-mard. Hija xjenza li tinkludi l-għarfien tas-sistemi tal-ġisem, tal-mard li jaħkmuh u tat-trattament tagħhom kif ukoll il-prattika applikata ta' dan l-għarfien.

Il-prattika tal-mediċina mhix biss xjenza, iżda arti fiha nnifisha.

Ħoloq esterni 

 medecine education in Senegal
Psikoloġija

Il-Psikoloġija (Grieg antik: psyche = "ruħ" jew "moħħ", logos/-oloġija = "studju ta") hija xjenza akkademika u applikata li tinvolvi l-istudju tal-menti, tal-moħħ u tal-imġiba, kemm dik umana u le. Il-psikoloġija tapplika dan l-għerf f'bosta oqsma tal-ħajja tal-bniedem, bħal ngħidu aħna, fil-problemi li jiltaqa' magħhom fil-ħajja ta' kuljum u fit-trattament ta' mard mentali.   

Il-psikoloġija hija differenti mis-soċjoloġija, antropoloġija, ekonomija u x-xjenzi politiċi għax tinvolvi l-istudju tal-proċessi mentali u l-imġiba ta' individwi (kemm waħidhom kif ukoll fi gruppi) minflok l-imġiba tal-gruppi innifishom. Il-psikoloġija hija differenti wkoll mill-bijoloġija u n-newroxjenza għax hija konċernata primarjament ma' l-interazzjoni bejn proċessi mentali, l-imġiba u l-proċessi tas-sistema, mhux sempliċiment il-proċessi bijoloġiċi jew newroloġiċi innifishom (avolja il-fergħa newropsikoloġija tgħaqqad l-istudju tal-proċessi newroloġiċi ma' l-istudju ta' l-effetti mentali li dawna joħolqu).

Ħoloq esterni 
 AmoebaWeb Psychology Resources
 A Century of Psychology (APA)
 Classics in the History of Psychology
 Clinically Psyched Clinical Psychology News and Forum
 Current Events and News: Psychology.net
 Dictionary of Psychology
 Encyclopedia of Psychology
 Holah OCR Psychology
 In-Mind, Quarterly Magazine for Social Psychology
 Learn Psychology Glossary
 Psychology Conferences
 Psychology Congresses (mostly European)
 Ansia Psychology University of Rome Research (it)
 ScienceDaily Mind and Brain news
 PsychCentral
 Psychology wiki
 Psychoworld.sk - human psychology news

 
Imġiba tal-bniedem
Xjenzi soċjali
Xjenzi tal-imġiba
Xjenzi soċjali

Ix-xjenzi soċjali huma grupp ta' dixxiplini akkademiċi li jistudjaw l-aspetti umani tad-dinja. Dawn huma differenti mill-arti u l-umanitajiet għax jemfasizzaw l-użu tal-metodu xjentifiku kif ukoll standards rigorużi fejn jidħlu provi fl-istudju ta' l-umanità, inkluż il-metodu kwantitattiv u l-metodu kwalitattiv.

Fergħat maġġuri 

Fost il-fergħat maġġuri tax-xjenzi soċjali insibu:

 Antropoloġija
 Komunikazzjoni
 Studji Kulturali
 Ekonomija 
 Edukazzjoni
 Ġeografija
 Storja
 Lingwistika
 Liġi
 Xjenza Politika
 Psikoloġija
 Politika Soċjali
 Soċjoloġija

Mhux l-istituzzjonijiet kollha jagħrfu dawn il-fergħat bħala xjenzi soċjali.
Djalett Grieg-Kalabriż

Id-djalett Grieg-Kalabriż jew Grieg-Boveżjan huwa l-verżjoni ta' Grieg Taljanizzat użat fir-reġjun Taljan tal-Kalabrija, kuntrarju tal-idjoma Italo-Griega mitkellma fil-Greċja Salentina. Dawn iż-żewġ lingwi huma ħafna drabi magħquda flimkien bħala Italjot Grieg (Katoitaliótika) jew Greċjaniku jew ukoll Griko, imma huma żewġ verżjonijiet differenti li żviluppaw b'mod differenti tul l-istorja.

Il-Grieg-Kalabriż huma mniżżel fil-Ktieb l-Aħmar (Red Book) ta' l-UNESCO bħala lingwa li qiegħda fil-periklu li tintilef , flimkien mal-Greċjaniku. Barra minn hekk, l-Euromosaic isostni  li din hija lingwa minoritarja ta' l-Unjoni Ewropea li qiegħda f'periklu.

Dan id-djalett huwa msemmi wkoll mill-Ethnologue bħala djalett tal-Grieg Modern . Il-konklużjoni li ħareġ biha l-Ethnologue hija pjuttost dubjuża għaliex din il-lingwa kellha żvilupp separat u paralleli mill-Grieg Biżantin (jew saħħansitra mill-Grieg antik) sal-Grieg Modern, u għaldaqstant dan id-djalett jista' jitqies ħu l-Grieg modern iktar milli ferħ dirett.

Jekk wieħed iżomm dawn il-punti f'moħħu, ikun iktar korrett li jħares lejn il-Grieg-Kalabriż bħala verżjoni djalettali tal-Grieg-Biżantin Medjevali iktar milli djalett tal-Grieg Modern.

Però, din il-verżjoni tal-lingwa Griega qatt ma wriet żvilupp estensiv tul l-istorja tagħha, u kienet tintuża biss għall-komunikazzjoni u d-diskors ta' kuljum mingħajr qatt ma kellha rwol sinjifikanti fl-oqsma amministrattivi, letterarji jew ekkleżjastiċi.

Ħoloq esterni
 Grecìa Calabra
 Scheda Euromosaic
 Biografija ta' Leonzio Pilato

Lingwi Elleniċi u djaletti
Magna Grecia
Lingwi tal-Italja
Tuberkulożi

It-tuberkulożi (magħrufa u mqassra bħala TB) hija marda ikkawżata minn infezzjoni tal-batterju Mycobacterium tuberculosis, li komunement taffettwa l-pulmun iżda tista' wkoll taffettwa s-sistema nervuża ċentrali (meninġitè), is-sistema limfatika, is-sistema ċirkulatorja, is-sistema ġenito-urinarja, l-għadam u l-ġogi.

It-tuberkulożi hija waħda mill-iktar mardiet infettivi komuni u qattiela li nsibu llum il-ġurnata u tinfetta madwar żewġ biljun ruħ, jew terz (WHO TB) tal-popolazzjoni tad-dinja. Kull sena, jkun hawn madwar 9 miljun każ ġdid li jirriżultaw fil-mewt ta' kważi żewġ miljun ruħ (ħafna minnhom f'pajjiżi li qed jiżviluppaw). Però, pajjiżi żviluppati m'humiex eżenti mill-piż ta' dil-marda. Hemm numru dejjem jikber ta' nies fil-pajjiżi żviluppati li jinħakmu minn dil-marda minħabba li jkollhom is-sistema immunitarja kompromessa, tipikament minħabba drogi immunosopressivi jew HIV/AIDS. Dawn huma l-iktar nies f'riskju li jkunu infettati u jimirdu bit-TB.

Daqs 90% ta' dawk infettati għandhom infezzjoni latitanti asimptomatika (LTBI; latent TB infection). Hemm ċans ta' 10% li l-LTBI tipprogressa lejn TB li, jekk ma tiġix ikkurata, toqtol iktar minn 50% ta' dawk infettati. It-TB hija waħda mit-tliet mardiet infettivi l-aktar qerrieda fid-dijna: it-TB toqtol maż-2 miljun ruħ u l-malarja toqtol madwar miljun ruħ.  

In-nuqqas ta' programmi ta' kontroll tat-TB, HIV/AIDS u immigrazzjoni ikkawżaw qawmien tat-tuberkulożi. Qed ikun hawn ħafna varjanti tal-batterju tat-TB li huma reżistenti għall-bosta mediċini (MDTB; Multiple drug resistant strains of TB) u (XDR-TB; Extreme Drug-Resistance in Tuberculosis). Fl-1993, il-World Health Organization iddikjarat it-TB bħala emerġenza globali għas-saħħa u l-iStop TB Partnership ipproponiet Pjan Globali biex Titwaqqaf it-Tuberkulożi li huwa mmirat sabiex isalva 14-il miljun ruħ bejn l-2006 u l-2015.

Mard ikkawżat minn batteri
Tuberkulożi
Malarja

Malarja, li hija korruzzjoni ta' male aria (li tfisser "arja ħażina" bit-Taljan), hija marda infettiva li tolqot madwar 350-500 miljun ruħ u tikkawża bejn 1.3-3 miljun mewt fis-sena , partikolarment fit-tropiċi. 85-90% ta' dawn l-imwiet iseħħu fl-Afrika Sub-Saħarjana.  Ir-rata ta' mwiet hija mistennija li tirdoppja fl-għoxrin sena li jmiss.  L-istatistiċi eżatti m'humiex magħrufa sew għaliex ħafna drabi dawn il-każijiet iseħħu f'inħawi rurali fejn in-nies ma jkollhomx aċċess għal sptarijiet u/jew il-mezzi neċessarji sabiex jirċievu l-kura medika. Konsegwentement, ħafna każijiet jispiċċaw biex jiġu ttrattati fid-djarijiet tal-pazzjenti u għaldaqstant ma jiġux dokumentati.

Il-malarja hija kkawżata minn parassita protozoiku tal-genus Plasmodium (phylum Apicomplexa), u l-vettur li jitrażmetti l-parassita hija n-nemusa Anopheles mara. Il-P. falciparum huwa varjetà ta' dal-parassita li jikkawża daqs 80% tal-każijiet u 90% ta' l-imwiet. Tfal taħt il-ħames snin u nisa tqal huma l-iktar vulnerabbli għad-diversi forom ta' malarja.

Referenzi 

Mard ikkawżat minn parassiti
Mard tropikali
Malarja
Kilwa

Il-kliewi huma organi f'forma ta' fażola fil-vertebrati. Il-kliewi jiffurmaw parti mis-sistema urinarja, u jiffiltraw id-demm mill-iskart (l-iktar l-urea) u jitfgħuh 'l barra flimkien mal-ilma, bħala awrina. Dik il-parti tal-mediċina li tittratta l-kliewi u l-mard tagħhom hija magħrufa bħala nefroloġija, li ġejja mill-kelma Griega għall-kilwa; l-aġġettiv li jfisser "għandu x'jaqsam mal-kliewi" huwa renali, mill-Latin.

Organi
Abdome
Sistema endokrinoloġika
Kilwa
Fwied

Il-fwied huwa organu li jinsab fil-vertebrati. Għandu rwol importanti ħafna fil-metaboliżmu u għandu bosta funzjonijiet oħra relatati mad-ditossifikazjoni ta' drogi, mal-ħażna ta' glikoġenu (en: glycogen) u s-sintesi tal-proteini li jinsabu fid-demm u l-plażma. Il-fwied jipproduċi wkoll il-bili (en: bile), li għandu importanza kbira fid-diġestjoni, partikolarment taż-żjut u xaħmijiet oħra. It-termini mediċi relatati mal-fwied bosta drabi jibdew bil-prefiss epato- jew epatiku, li ġejja mill-kelma Griega hepar li tfisser fwied.

Organi
Abdome
Sistema diġestiva
Inkwiżizzjoni Spanjola

L-Inkwiżizzjoni Spanjola kienet qorti kostitwita legalment taħt Fernandu u Iżabella ta' Kastillja fl-1478 biex twaqqaf l-ereżiji fi ħdan il-Knisja Kattolika.  Wara sfrozi biex il-Lhud u l-Musulmani jikkonvertu għall-Kristjaneżmu - b'pressjonijiet soċjali u ekonomiċi, kif ukoll b'eventi speċjali bħal Disputation at Tortosa fl-1413 - il-monarkija Spanjola indunat illi ħafna minn dawk "konvertiti" baqgħu fidili lejn it-tradizzjonijiet u l-prattiċi oriġinali tagħhom. L-Inkwiżizzjoni ġiet formulata, taħt il-kontroll tal-monarkija Spanjola, bħala mezz biex jiġu identifikati u puniti dawn il-konvertiti.

Fl-istorja ta' l-Inkwiżizzjoni Kattolika, l-Inkwiżizzjoni Spanjola hija probabbilment l-iktar waħda magħrufa, partikolarment l-auto de fe (mt: att ta' fidi), ta' Musulmani, Lhud, u Illuminati konvertiti. L-Inkwiżizzjoni tat ukoll bidu għall-Inkwiżizzjoni Peruvjana u l-Inkwiżizzjoni Messikana, li komplew anke wara li dawn il-pajjiżi nfirdu minn ma' Spanja.

L-Inkwiżizzjoni ġiet xolta taħt Napuljun fl-(1808–1812), imma riinstitwita meta Ferdinandu VII ta' Spanja ħa t-tron. L-Inkwiżizzjoni ġiet uffiċjalment imtemma fil-15 ta' Lulju 1834. Is-Surmast ta' l-iskola Cayetano Ripoli, maqtul f'Valencia fis-26 ta' Lulju 1826 (allegatament għax għallem prinċipji Deisti), kien l-aħħar persuna li ġie maqtul mill-Inkwiżizzjoni Spanjola.

Ħoloq esterni 
— Spain and the Spaniard
— Scholarly studies including Lea's History
Chapter 2 - The Spanish Inquisition
The Myth of the Spanish Inquisition: An Article by Ellen Rice
Jewish Virtual Library on the Spanish Inquisition
Jewish Encyclopedia of 1906 on the Inquisition
A Brief History of the Inquisition
The Secret of the Inquisition Henry Kamen: Review of B. Netenyahu's The Origins of the Inquisition in Fifteenth Century Spain 1996

Anti-Semitiżmu

sv:Inkvisitionen#Inkvisitionen i Spanien
Ħadid

Il-Ħadid hu l-iktar metall komuni fid-Dinja. Jintuża għal bosta affarijiet minħabba li hu materjal b'saħħtu u rħis. Minnu jsir ukoll l-azzar billi jiġi mħallat mal-karbonju waqt li qed jiġi maħdum.

Fil-kimika, il-ħadid hu s-26 element fit-tavla perjodika, bis-simbolu Fe, mil-Latin, Ferrum.

Hemm tliet forom komuni ta' ħadid:
 Ħadid fondut, li fih 2 % – 3.5 % Karbonju u ammonti żgħar ta' Manganiż. Idub meta jilħaq it-temperatura ta' 1,150 °C (1,470 K). Hu b'saħħtu ħafna, iebes u jitfarrak (ma jitgħawwiġx). Jista' faċilment jiġi mdewweb u maħdum f'kull forma mixtieqa. Jintuża għall-għamla ta' tappieri, ċilindri tal-gass u magni tal-karozzi.
 Ħadid maħdum, li għandu anqas minn 0.5 % ta' Karbonju. Jista' faċilment jinħadem u jitgħawweġ meta jkun jikwi (aħmar nar). Jintuża biex jinħadmu puġġamani, nagħal taż-żwiemel, ktajjen, imsiemer, gradi u affarijiet oħra ta' tiżjin u artiġjanat li jiġu maħduma minn xi ħaddied jew artist.
 L-Azzar hu liga ta' ħadid aktar b'saħħitha u li ma tantx issaddad.

Ħoloq esterni 

Metalli
Tifel

Tifel hu uman tas-sess maskili, żgħir fl-età, li għadu ma bediex l-adoloxxenza tiegħu. Il-kontraparti ta' tifel hi tifla, is-sess femminili. Il-plural ta' tifel hu subien filwaqt li l-plural tfal jista' jindika numru ta' tfal taż-żewġ sessi, mhux maskili biss.
Kruċjata

Il-Kruċjati kienu serje ta' bosta kampanji militari—normalment sanzjonati mill-Papat—li seħħew bejn is-Seklu XI u s-Seklu XIII. Oriġinarjament, kienu Gwerrer Sagri Kattoliċi bl-iskop li terġa' tintrebaħ Ġerusalem u l-Art Imqaddsa minn taħt il-ħakma Musulmana, iżda xi wħud kienu indirizzati lejn Ewropew oħra, bħall-Kruċjata Albiġeżjana kontra l-Katari tan-nofsinhar ta' Franza u l-Kruċjati Nordiċi.  Ir-Raba' Kruċjata kienet oriġinarjament intiża li tilħaq l-Art Imqaddsa, iżda ġiet ridiretta mill Venezjani kontra Konstantinopli.

Referenzi u qari addizzjonali 
 Alfred J. Andrea, Encyclopedia of the Crusades. Greenwood Press, 2003.
 Carole Hillenbrand, The Crusades, Islamic Perspectives. New York, 2000.
 P.M. Holt, The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517. New York, 1986.
 Thomas F. Madden, The New Concise History of the Crusades. Lanham, 2005.
 Hans E. Mayer, The Crusades. Oxford, 1965.
 Jonathan Riley-Smith, The First Crusade and the Idea of Crusading. Philadelphia, 1986.
 Jonathan Riley-Smith, The Oxford History of the Crusades. Oxford, 1995.
 Jonathan Riley-Smith, What were the Crusades?. San Francisco, 2002.
 Steven Runciman, A History of the Crusades, 3 vols., Cambridge, 1951-1954.
 Amin Maalouf, The Crusades Through Arab Eyes. 1983

Links esterni 
 Kenneth Setton, ed., A History of the Crusades. Madison, 1969-1989 (e-book online)
 Angeliki E. Laiou, The Crusades from the Perspective of Byzantium and the Muslim World, (e-book online), includes chapter on Historiography of the crusades.
 E.L. Skip Knox, The Crusades, a virtual college course through Boise State University.

Islam u reliġjonijiet oħra
Storja Islamika
Ġerusalem
Lega Anżejatika

Il-Lega Anseatika (bil-Ġermaniż: die Hanse, bl-Olandiż: de Hanze, bil-Pollakk: Hanza, bl-Iżvediż: Hansan) kienet tikkonsisti f'alleanza ta' xirkiet merkantili li kienu jiffurmaw u jżommu monopolju merkantili fuq il-baħar Baltiku u fuq il-parti l-kbira tat-Tramuntana tal-Ewropa għal ċertu żmien bejn tmiem il-Medjuevu u l-bidu tal-perjodu modern, bejn is-seklu tlettax u s-seklu sbatax. 

Lega Anseatika
Medjuevu
Kamra tad-Deputati ta' Malta

Skont il-Kostituzzjoni ta' Malta il-Kamra tad-Deputati, flimkien mal-President tar-Repubblika, tikkostitwixxi il-Parlament, l-organu leġislattiv tal-Istat Malti.

Funzjonijiet 

Skont is-Sezzjoni 65(1) tal-Kostituzzjoni il-Kamra, flimkien mal-President tar-Repubblika, tista' tagħmel "liġijiet għall-paċi, ordni u gvernar tajjeb ta' Malta b'mod konformi mar-rispett sħiħ għad-drittijiet tal-bniedem, il-prinċipji ġeneralment aċċettati tad-dritt internazzjonali u l-obbligi internazzjonali u reġjonali ta' Malta partikolarment assunti bit-trattat ta' adeżjoni mal-Unjoni Ewropea ffirmat f'Ateni fis-16 t'April, 2003".

Kompożizzjoni 
Il-Kamra trid tkun magħmula minn għadd farradi ta' Deputati magħrufa bħala "Membri Parlamentari" elett minn għadd ta' Distretti fejn kull Distrett jeleġġi l-istess għadd ta' Deputati. Minbarra dawn, meta l-iSpeaker jiġi magħżul minn barra l-Kamra dan ukoll jitqies bħala membru tal-Kamra. Fl-X Leġislatura li bdiet fl-2003 l-għadd ta' Deputati kien ta' 65 eletti minn 13-il Distrett li naqsu b'wieħed meta l-iSpeaker, Anton Tabone, ġie appuntat mill-Grupp Parlamentari tal-Partit Nazzjonalista. Din kienet l-ewwel darba mill-Indipendenza 'l hawn li l-iSpeaker ġie maħtur minn fost il-membri tal-Kamra.

Ħoloq esterni 
 Sit uffiċjali tal-Kamra tad-Deputati ta' Malta

Gvern ta' Malta