Djalett

It-terminu djalett (mil-Latin dialectus, dialectos, mill-Grieg Antik διάλεκτος, diálektos jiġifieri "diskors", minn διά, diá "permezz (ta' dan)" u λέγω, légō "jiena nitkellem") jista' jirreferi għal wieħed minn żewġ fenomeni lingwistiċi distinti:

 varjetà ta' lingwa li tkun karatteristika ta' grupp partikolari ta' kelliema ta' lingwa. Skont din id-definizzjoni, id-djaletti jew il-varjetajiet ta' lingwa partikolari jkollhom rabta sfiqa u sikwit ikunu intelliġibbli reċiprokament, speċjalment jekk ikunu qrib xulxin fuq continuum ta' djaletti;
 użu kollokjali f'żoni ġeografiċi speċifiċi, is-soltu fi ħdan reġjun jew stat.

Karatteristiċi li jiddistingwu d-djaletti minn xulxin jistgħu jinstabu fil-lessiku (vokabularju) u fil-grammatika, kif ukoll fil-pronunzja (il-fonoloġija, inkluż il-prosodija). Fejn id-distinzjonijiet ewlenin ikunu biss jew l-iktar fil-pronunzja, it-terminu iktar speċifiku aċċent jista' jintuża minflok djalett. Id-differenzi li jkunu kkonċentrati l-iktar fil-lessiku jistgħu jissejħu lingwi kreole. Meta d-differenzi lessikali jkunu kkonċentrati l-iktar fil-vokabularju speċjalizzat ta' professjoni jew ta' organizzazzjoni oħra, dawn ikunu lingwaġġi tekniċi; filwaqt li d-differenzi fil-vokabularju li jiddaħħlu apposta biex jiġu esklużi terzi jew bħala drawwiet biex ikun hemm distinzjoni minn klassi għal oħra ta' nies huma magħrufa bħala kriptoletti u jinkludu pereżempju s-slang. Ix-xejriet partikolari fit-taħdit li jintużaw minn individwu jitqiesu bħala l-idjolett ta' dik il-persuna.

Sabiex jiġu kklassifikati sottosettijiet ta' lingwa bħala djaletti, il-lingwisti jqisu d-distanza lingwistika. Id-djaletti ta' lingwa b'sistema ta' kitba joperaw fuq livelli differenti ta' distanza mill-forma tal-kitba standardizzata. Xi djaletti ta' lingwa mhumiex intelliġibbli reċiprokament fil-forma mitkellma, u dan iwassal għal dibattitu dwar jekk dawn humiex reġjoletti jew lingwi separati.

Djaletti standard u mhux standard 
Djalett standard, magħruf ukoll bħala "lingwa standardizzata", ikun appoġġat mill-istituzzjonijiet. Tali appoġġ istituzzjonali jista' jinkludi kwalunkwe entità minn dawn li ġejjin jew kollha kemm huma: rikonoxximent jew deżinjazzjoni mill-gvern; preżentazzjoni formali fit-tagħlim bħala l-forma "korretta" ta' lingwa; monitoraġġ informali tal-użu ta' kuljum; grammatiki ppubblikati, dizzjunarji, u kotba akkademiċi li jistabbilixxu forma normattiva mitkellma u bil-miktub; kif ukoll letteratura formali estensiva (eż. proża, poeżija, fizzjoni, eċċ.) li tużaha. Eżempju ta' lingwa standardizzata hija l-lingwa Franċiża li hija appoġġata mill-istituzzjoni Académie Française.

Djalett mhux standard ikollu grammatika u vokabularju kompleti, iżda s-soltu ma jkollux appoġġ istituzzjonali.

Djalett bħala varjetà lingwistika ta' lingwa 
It-terminu jiġi applikat l-iktar għal xejriet ta' taħdit reġjonali, iżda djalett jista' jiġi definit ukoll minn fatturi oħra, bħall-klassi soċjali jew l-etniċità. Djalett li jiġi assoċjat ma' klassi soċjali partikolari jista' jissejjaħ soċjolett. Djalett li jiġi assoċjat ma' grupp etniku partikolari jista' jissejjaħ etnolett.

Djalett ġeografiku/reġjonali jista' jissejjaħ reġjolett (jeżistu termini alternattivi, fosthom "reġjonalett", "ġeolett", u "topolett"). Skont din id-definizzjoni, kwalunkwe varjietà ta' lingwa partikolari tista' tiġi kklassifikata bħala "djalett", inkluż kwalunkwe varjetà standardizzata. F'dan il-każ, id-distinzjoni bejn il-"lingwa standard" (jiġifieri d-djalett "standard" ta' lingwa partikolari) u d-djaletti "mhux standard" (vernakolari) tal-istess lingwa spiss tkun arbitrarja u bbażata fuq kunsiderazzjonijiet soċjali, politiċi, kulturali jew storiċi jew fuq il-prevalenza u l-prominenza. B'mod simili, id-definizzjonijiet tat-termini "lingwa" u "djalett" jistgħu jitrikkbu u sikwit ikunu soġġetti għal dibattitu. Spiss id-differenzjazzjoni bejn iż-żewġ klassifikazzjonijiet tkun imsejsa fuq motivi arbitrarji jew soċjopolitiċi. Madankollu, it-terminu "djalett" xi kultant ikun ristrett biex ifisser "varjetà mhux standard", partikolarment f'ambjenti mhux speċjalizzati u fi tradizzjonijiet lingwistiċi mhux ibbażati fuq l-Ingliż.

Djalett jew lingwa 
Ma hemm l-ebda kriterju aċċettat universalment sabiex issir distinzjoni bejn żewġ lingwi differenti minn żewġ djaletti (jiġifieri varjetajiet) tal-istess lingwa. Jeżistu għadd ta' miżuri approssimattivi, li xi kultant iwasslu għal riżultati kontradittorji. Għaldaqstant, id-distinzjoni (dikotomija) bejn djalett u lingwa hija soġġettiva (arbitrarja) u tiddependi fuq il-qafas ippreferut ta' referenza tal-utent. Pereżempju, kien hemm diskussjoni dwar jekk l-Ingliż Kreole ta' Limón għandux jiġi kkunsidrat bħala "xorta" ta' Ingliż jew lingwa differenti. Din il-lingwa kreole hija mitkellma fil-kosta tal-Karibew ta' Costa Rica fl-Amerka Ċentrali minn dixxendenti Ġamajkani. Il-pożizzjoni li jappoġġaw il-lingwisti ta' Costa Rica tiddependi skont liema università jirrappreżentaw. Eżempju ieħor huwa l-Iskanjan, li saħansitra għal xi żmien kellu l-kodiċi ISO tiegħu.

Distanza lingwistika 
Kriterju importanti għall-kategorizzazzjoni tal-varjetajiet ta' lingwa huwa d-distanza lingwistika. Sabiex varjietà titqies bħala djalett, id-distanza lingwistika bejn iż-żewġ varjetajiet trid tkun żgħira. Id-distanza lingwistika bejn forom mitkellma jew bil-miktub ta' lingwa tiżdied meta jiġu kkaratterizzati d-differenzi bejn il-forom. Pereżempju, żewġ lingwi bi strutturi sintattiċi differenti għalkollox ikollhom distanza lingwistika kbira, filwaqt li lingwa bi ftit differenzi minn oħra tista' titqies bħala djalett jew relatata mill-qrib ma' dik il-lingwa. Id-distanza lingwistika tista' tintuża biex jiġu ddeterminati l-familji lingwistiċi u r-relazzjonijiet lingwistiċi. Pereżempju, lingwi b'distanza lingwistika żgħira, bħall-Olandiż u l-Ġermaniż, jitqiesu bħala relatati lingwistikament. L-Olandiż u l-Ġermaniż huma relatati lingwistikament fil-grupp ta' lingwi Ġermaniċi tal-Punent. Xi lingwi relatati ma' xulxin ikunu eqreb ta' xulxin f'termini ta' distanza lingwistika minn lingwi relatati ma' xulxin oħra. Il-Franċiż u l-Ispanjol, li huma lingwi relatati ma' xulxin fil-fergħa Rumanza tal-grupp ta' lingwi Indo-Ewropej, huma eqreb ta' xulxin milli huma fir-rigward ta' kwalunkwe lingwa mill-grupp Ġermaniku tal-Punent. Meta l-lingwi jkunu qrib xulxin f'termini ta' distanza lingwistika, ikunu jixxiebħu, u huwa għalhekk li d-djaletti ma jiġux ikkunsidrati bħala distanti lingwistikament mill-lingwa li nibtu minnha.

Intelliġibbiltà reċiproka 
Kriterju li sikwit jitqies li huwa purament lingwistiku huwa dak tal-intelliġibbiltà reċiproka: jingħad li żewġ varjetajiet ikunu djaletti tal-istess lingwa jekk kelliem ta' varjetà jikkonferixxi biżżejjed għarfien sabiex jifhem u jiġi mifhum minn kelliem ta' varjetà oħra; inkella, jingħad li jkunu lingwi differenti. Madankollu, din id-definizzjoni ma tistax tiddelimita b'mod konsistenti l-lingwi fil-każ ta' continuum ta' djaletti (jew katina ta' djaletti), li jkun fiha sekwenza ta' varjetajiet, fejn kull varjetà tkun intelliġibbli reċiprokament mill-varjetà sussegwenti, iżda fejn varjetajiet 'il bogħod minn xulxin ma jistgħux ikunu intelliġibbli reċiprokament. Problemi oħra marbuta ma' dan il-kriterju huma li l-intelliġibbiltà reċiproka sseħħ f'livelli li jvarjaw, u huwa diffiċli li ssir distinzjoni meta jkun hemm il-familjarità preċedenti ma' varjetà oħra. L-intelliġibbiltà reċiproka rrapportata tista' tiġi affettwata wkoll mill-attitudnijiet tal-kelliema fil-konfront tal-komunità l-oħra ta' kelliema.

Ir-rekwiżit għar-reċiproċità ġie abbandunat mil-Language Survey Reference Guide (Gwida ta' Referenza għal Stħarriġ Lingwistiku) ta' SIL International, il-pubblikaturi tal-Ethnologue u l-awtorità ta' reġistrazzjoni tal-istandard ISO 639-3 għall-kodiċijiet tal-lingwi. Huma jiddefinixxu "raggruppament ta' djaletti" bħala varjetà ċentrali flimkien ma' dawk il-varjetajiet kollha li l-kelliema tagħhom jifhmu l-varjetà ċentrali fuq livell limitu speċifikat jew ogħla. Jekk il-livell limitu jkun għoli, is-soltu bejn 70 % u 85 %, ir-raggruppament jiġi ddeżinjat bħala lingwa.

Definizzjonijiet soċjolingwistiċi 
Kriterju ieħor li jintuża xi drabi biex issir distinzjoni bejn djaletti u lingwi hija n-nozzjoni soċjolingwistika ta' awtorità lingwistika. Skont din id-definizzjoni, żewġ varjetajiet jitqiesu djaletti tal-istess lingwa jekk (f'mill-inqas f'xi ċirkostanzi) jirreferu għall-istess awtorità rigward xi mistoqsijiet dwar il-lingwa tagħhom. Pereżempju, biex wieħed jitgħallem l-isem ta' invenzjoni ġdida, jew xi speċi rari barranija ta' pjanta, il-kelliema tal-Ġermaniż ta' Westfalia u tal-Lvant ta' Franken jistgħu jikkonsultaw dizzjunarju Ġermaniż jew jistaqsu espert li jitkellem il-Ġermaniż dwar is-suġġett. B'hekk, dawn il-varjetajiet jingħad li jkunu dipendenti jew eteronomi fir-rigward tal-Ġermaniż Standard, li jingħad li jkun awtonomu.

F'kuntrast ma' dan, il-kelliema fin-Netherlands ta' varjetajiet tas-Sassonja t'Isfel li jkunu simili għal dawk ta Westfalia, minflok jikkonsultaw dizzjunarju tal-Olandiż Standard. B'mod simili, għalkemm il-Yiddish huwa kklassifikat mil-lingwisti bħala lingwa fil-grupp Ġermaniż Għoli Nofsani ta' lingwi u għandu xi livell ta' intelliġibbiltà reċiproka mal-Ġermaniż, kelliem tal-Yiddish jikkonsulta dizzjunarju tal-Yiddish iktar milli dizzjunarju tal-Ġermaniż f'każ bħal dan.

Fi ħdan dan il-qafas, W. A. Stewart iddefinixxa lingwa bħala varjetà awtonoma flimkien mal-varjetajiet kollha li huma eteronomi fir-rigward tagħha, u nnota li definizzjoni ekwivalenti essenzjali kienet ġiet iddikjarata minn Charles A. Ferguson u John J. Gumperz fl-1960. Varjetà eteronoma tista' titqies djalett ta' lingwa definita b'dan il-mod. F'dawn it-termini, id-Daniż u n-Norveġiż, għalkemm sa ċertu punt huma intelliġibbli reċiprokament, jitqiesu bħala lingwi separati. Fil-qafas ta' Heinz Kloss, dawn jiġu deskritti bħala lingwi permezz ta' ausbau (żvilupp) iktar milli permezz ta' abstand (separazzjoni).

F'sitwazzjonijiet oħra, grupp relatat mill-qrib ta' varjetajiet ikollu intelliġibbiltà reċiproka konsiderevoli (għalkemm mhux kompleta), iżda l-ebda grupp ma jiddomina fuq l-oħrajn. Sabiex jiddeskrivu din is-sitwazzjoni, l-edituri tal-Handbook of African Languages (Manwal tal-Lingwi Afrikani) introduċew it-terminu raggruppament ta' djaletti bħala unità ta' klassifikazzjoni fl-istess livell ta' lingwa. Sitwazzjoni simili, iżda b'livell ikbar ta' nuqqas ta' intelliġibbiltà reċiproka, ġiet imsejħa raggruppament ta' lingwi.

Fatturi politiċi 
Madankollu, f'bosta soċjetajiet, djalett partikolari, spiss soċjolett ta' klassi tal-elit, tiġi identifikata bħala l-verżjoni "standard" jew "proprja" ta' lingwa minn dawk li jkunu jridu jagħmlu distinzjoni soċjali f'kuntrast ma' varjetajiet oħra. B'riżultat ta' dan, f'xi kuntesti, it-terminu "djalett" jirreferi speċifikament għal varjetajiet bi status soċjali baxx. F'dan is-sens sekondardju ta' "djalett", il-varjetajiet ta' lingwa spiss jissejħu djaletti minflok lingwi:

 jekk ma jkollhom l-ebda forma standard jew kodifikata;
 jekk qajla jew qatt ma jintużaw bil-miktub (għajr taħdit irrapportat);
 jekk il-kelliema ta' lingwa partikolari ma jkollhomx stat tagħhom stess;
 jekk ma jkollhomx prestiġju meta mqabbla ma' xi varjetà li spiss tkun standardizzata.

L-istatus ta' "lingwa" ma jiġix unikament iddeterminat minn kriterji lingwistiċi, iżda huwa wkoll ir-riżultat ta' żvilupp storiku u politiku. Ir-Romansh bħala lingwa beda jiġi miktub, u għalhekk huwa rikonoxxut bħala lingwa, anke jekk huma qrib ħafna ta' djaletti Alpini tal-Lombardia u l-Latin klassiku. Eżempju oppost huwa ċ-Ċiniż, li l-varjazzjonijiet tiegħu bħall-Mandarin u l-Kantoniż spiss jissejħu djaletti u mhux lingwi fiċ-Ċina, minkejja n-nuqqas ta' intelliġibbiltà reċiproka tagħhom.

Il-konfini nazzjonali xi kultant iwasslu biex id-distinzjoni bejn "lingwa" u "djalett" tkun kwistjoni ta' importanza politika. Grupp li jitkellem "lingwa" separata jista' jitqies bħala li għandu iktar jedd biex jiddikjara li huwa "poplu" separat, u għalhekk li jistħoqqlu iktar li jkollu stat indipendenti tiegħu, filwaqt li grupp li jitkellem "djalett" jista' jitqies bħala sottogrupp, jiġifieri parti minn poplu ikbar, li jkollu jikkuntenta bl-awtonomija reġjonali.

Il-lingwist tal-Yiddish Max Weinreich ippubblika l-espressjoni A shprakh iz a dialekt mit an armey un flot ("אַ שפּראַך איז אַ דיאַלעקט מיט אַן אַרמײ און פֿלאָט"‎, li tfisser "Lingwa hija djalett b'armata u bi flotta navali") f'YIVO Bleter (25.1, 1945, p. 13). L-importanza tal-fatturi politiċi fi kwalunkwe tentattiv biex wieħed iwieġeb il-mistoqsija "x'inhi lingwa?" hija kbira biżżejjed biex tixħet dubju dwar jekk huwiex possibbli li jkun hemm definizzjoni strettament lingwistika, mingħajr approċċ soċjokulturali. Dan jintwera bil-frekwenza li biha l-aforiżma armata-flotta navali tiġi kkwotata.

Djalett u aċċent 
John Lyons isostni li "Bosta lingwisti [...] iqisu d-differenzi fl-aċċent bħala differenzi fid-djalett". Inġenerali, l-aċċent jirreferi għall-varjazzjonijiet fil-pronunzja, filwaqt li d-djalett jinkorpora wkoll varjazzjonijiet speċifiċi fil-grammatika u fil-vokabularju.

Referenzi

Ħoloq esterni 

Lingwistika
Lingwa