Palazz ta’ Djoklezjanu

Il-Palazz ta’ Djoklezjanu (bil-Kroat: Dioklecijanova palača, ippronunzjat [diɔklɛt͡sijǎːnɔʋa pǎlat͡ʃa]) huwa palazz antik li kien inbena għall-Imperatur Ruman Djoklezjanu fil-bidu tar-raba’ seklu W.K., li llum jirrappreżenta madwar nofs iċ-ċentru storiku ta’ Split, il-Kroazja. Filwaqt li huwa msemmi bħala “palazz” minħabba l-użu maħsub tiegħu bħala r-residenza għall-irtirar ta’ Djoklezjanu, it-terminu jista' jqarraq b’dak li jkun peress li l-istruttura hija tassew enormi u tixbaħ iktar xi fortizza kbira. Madwar nofs il-palazz kien allokat għall-użu personali ta’ Djoklezjanu, filwaqt li l-bqija kienet tintuża għall-gwarniġjon militari.

Il-kumpless inbena fuq peniżola sitt kilometri fil-Lbiċ minn Salona, il-kapitali tad-Dalmazja (provinċja Rumana), waħda mill-ikbar bliet tal-Imperu Ruman b’60,000 ruħ u art twelid Djoklezjanu. L-art madwar Salona jxaqleb kemxejn lejn il-baħar u hija art karstika, b’kontenut tal-ġebla tal-ġir tipika mil-Lvant għall-Punent bi xquq tal-marl. Illum il-ġurnata, il-fdalijiet tal-palazz huma parti mill-qalba storika ta’ Split, li fl-1979 tniżżlet fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

Storja 

Djoklezjanu kien ordna l-kostruzzjoni tal-istabbiliment iffortifikat sew qrib il-belt ta’ Spalatum fejn twieled bi tħejjija għall-irtirar tiegħu fl-1 ta’ Mejju tas-sena 305 W.K. Is-sit magħżul kien ħdejn Salona, iċ-ċentru amministrattiv provinċjali tad-Dalmazja, fuq in-naħa tan-Nofsinhar ta’ peniżola qasira. Abbażi tat-tagħrif ta’ mappa Rumana (permezz tal-parċmina Medjevali Tabula Peutingeriana), diġà kien hemm insedjament imsejjaħ Spalatum f’dik il-bajja, iżda l-fdalijiet u d-daqs tiegħu għadhom ma nstabux u ma ġewx stabbiliti.

Id-data tal-bidu tal-kostruzzjoni tal-Palazz ta’ Djoklezjanu għadu ma ġiex stabbilit bi preċiżjoni. Huwa preżunt li l-kostruzzjoni nbdiet madwar is-sena 295, wara l-introduzzjoni tat-Tetrarkija. Iżda għaxar snin wara dik id-deċiżjoni, meta Djoklezjanu abdika fis-sena 305, il-palazz jidher li kien għadu ma tlestix, u hemm indikazzjonijiet li xi xogħlijiet kienu għadhom qed iseħħu waqt li l-imperatur kien qed jirresjedi fil-Palazz. Mhux magħruf skont liema ideat arkitettoniċi nbena l-palazz u min kienu l-bennejja tiegħu. Il-kumpless ġie mmudellat fuq il-fortizzi Rumani tat-tielet seklu. Wieħed jista’ jara xi eżempji tagħhom jistgħu tul il-Limes (il-fruntiera ffortifikata Rumana tul il-Ġermanja), bħall-forti bil-pont ta’ Divitia tul ix-xmara Rhein minn Köln.

Madankollu, l-ismijiet Griegi mnaqqxa ta’ Zotikos u Filotas, kif ukoll ta’ bosta persuni Griegi, jindikaw li għadd ta’ bennejja kienu oriġinarjament mill-parti tal-Lvant tal-imperu, jiġifieri Djoklezjanu x’aktarx li kien ġab miegħu bennejja mil-Lvant. Minkejja dan, huwa probabbli ħafna li parti kbira tal-forza tax-xogħol kienet ta’ oriġini lokali. Il-materjali bażiċi ġew minn barriera fil-qrib. Il-ġebla tal-ġir bajda ġiet minn Brač u wħud minn Seget ħdejn Trogir; it-tufa ġie estratt minn qigħan tax-xmajjar fil-qrib u l-brikks kienu jsiru fi Spalatum u f’impjanti oħra fil-qrib.

F’Carnuntum, in-nies talbu lil Djoklezjanu biex jirritorna fuq it-tron sabiex isolvi l-kunflitti li kienu feġġew minħabba t-tlugħ fil-poter ta’ Kostantinu u l-użurpazzjoni ta’ Massenzju. Huwa magħruf li Djoklezjanu wieġeb: “Li kieku tistgħu turu l-kaboċċa li żrajt b’idejja stess lill-imperatur tagħkom, bla dubju li kieku ma jazzardax jissuġġerixxi li nissostitwixxi l-paċi u l-hena ta’ dan il-post bit-tempesti li jinqalgħu mir-rgħiba li qatt ma tista’ tiġi ssodisfata”.

Din kienet referenza għall-imperatur Djoklezjanu li rtira fil-palazz tiegħu biex ikabbar il-kaboċċi.

Djoklezjanu għex għal erba’ snin oħra, u qatta’ l-ġranet tiegħu fil-ġonna tal-palazz tiegħu. Huwa ra s-sistema tetrarkika tiegħu tfalli u tisfaxxa minħabba l-ambizzjonijiet egoisti tas-suċċessuri tiegħu. Huwa sema’ bit-tielet darba li Massimjan kiseb it-tron tal-poter, is-suwiċidju sfurzat tiegħu, u d-damnatio memoriae tiegħu. Fil-palazz tiegħu, l-istatwi u r-ritratti ta’ sieħbu l-eks imperatur twaqqgħu u nqerdu. Mifni bid-disprament u bil-mard, Djoklezjanu jaf ikkommetta suwiċidju wkoll. Huwa miet fit-3 ta’ Diċembru 312.

Wara mewt Djoklezjanu, il-palazz baqa’ fil-pussess imperjali tar-Rumani, u ta kenn lill-membri mkeċċija tal-familja tal-Imperatur. Fis-sena 480, l-Imperatur Julius Nepos ġie maqtul minn wieħed mis-suldati tiegħu stess, allegatament maqtul b’daqqiet ta’ sikkina fil-villa tiegħu ħdejn Salona. Peress li l-Palazz ta’ Djoklezjanu kien fiż-żona, jaf kien l-istess bini.

Meta Salona ġiet meqruda kważi għalkollox fl-invażjonijiet tal-Avari u tas-Slavi fis-seklu 7, għalkemm is-sena eżatta tal-qerda għadha dibattitu miftuħ bejn l-arkeoloġi. Parti mill-popolazzjoni mkeċċija, li sfaw refuġjati, sabu kenn ġewwa l-ħitan b’saħħithom tal-palazz u bihom bdiet ħajja ġdida organizzata fil-belt. Minn dak iż-żmien, il-palazz baqa’ jintuża kontinwament, u r-residenti għamlu d-djar u n-negozji tagħhom taħt il-palazz u direttament fil-ħitan tiegħu. Il-Knisja ta’ San Martin hija eżempju ta’ din ix-xejra. Illum bosta ristoranti u ħwienet, u xi djar għadhom jistgħu jinstabu fil-ħitan.

Fil-perjodu tal-komun Medjevali ħieles, bejn is-sekli 12 u 14, kien hemm żvilupp arkitettoniku ikbar, meta bosta djar Medjevali melew mhux biss il-binjiet Rumani iżda wkoll parti kbira mill-ispazji vojt tat-toroq u tal-baċiri tal-port. F’dan il-perjodu wkoll, tlestiet il-kostruzzjoni tat-torri tal-kampnar Rumanesk tal-Katidral ta’ San Domnius, li jinsab fil-binja li oriġinarjament kienet inbniet bħala t-Tempju ta’ Ġove u mbagħad intużat bħala l-Mawżolew ta’ Djoklezjanu.

Wara l-Medjuevu, il-palazz kien prattikament intesa’ mill-bqija tal-Ewropa, sakemm l-arkitett Skoċċiż Robert Adam wettaq stħarriġ tal-fdalijiet. Imbagħad, bl-għajnuna tal-artist u tal-antikwarju Franċiż Charles-Louis Clérisseau u diversi disinjaturi tekniċi, Adam ippubblika Ruins of the Palace of the Emperor Diocletian at Spalatro in Dalmatia (Londra, 1764).

Il-Palazz ta’ Djoklezjanu kien ispirazzjoni għall-istil ġdid ta’ Adam ta’ arkitettura Neo-Klassika u l-pubblikazzjoni ta’ tpinġijiet bil-kejl wasslet biex jissemma fil-vokabularju tad-disinn tal-arkitettura Ewropea għall-ewwel darba. Ftit għexieren ta’ snin wara, fl-1782, il-pittur Franċiż Louis-François Cassas għamel tpinġijiet tal-palazz, ippubblikati minn Joseph Lavallée fl-1802 fil-kroniki tal-vjaġġi tiegħu.

Illum il-ġurnata, il-palazz huwa ppreservat sew flimkien mal-iktar binjiet storiċi importanti, fiċ-ċentru tal-belt ta’ Split, it-tieni l-ikbar belt tal-Kroazja moderna. Il-Palazz ta’ Djoklezjanu jmur lil hinn mill-importanza lokali biss minħabba l-livell ta’ preservazzjoni tiegħu. Il-palazz huwa wieħed mill-iktar binjiet karatteristiċi arkitettoniċi u kulturali famużi u kompluti tul il-kosta Kroata tal-Adrijatiku. Il-palazz huwa rinomat fil-Mediterran, fl-Ewropa u fid-dinja kollha għaliex jirrappreżenta l-iktar fdalijiet kompluti ta’ palazz Ruman fid-dinja.

Wirt kulturali 

F’Novembru 1979 l-UNESCO, f’konformità mal-Konvenzjoni Internazzjonali dwar il-Wirt Kulturali u Naturali, adottat proposta li l-belt storika ta’ Split mibnija madwar il-Palazz ta’ Djoklezjanu għandha tkun inkluża fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

F’Novembru 2006, il-Kunsill tal-Belt iddeċieda li joħroġ permessi għal 20 binja ġdida fi ħdan il-palazz (inkluż kumpless tal-ħwienet u garaxx taħt l-art), minkejja li l-palazz kien ġie ddikjarat bħala Sit ta’ Wirt Dinji. Jingħad li din id-deċiżjoni kienet motivata politikament u ttieħdet l-iktar minħabba l-pressjoni mill-iżviluppaturi lokali tal-proprjetà. Ladarba l-pubbliku sar jaf bil-proġett fl-2007, tħejjiet petizzjoni kontra d-deċiżjoni u l-proġett qatt ma twettaqhuma għamlu petizzjoni kontra d-deċiżjoni u rebħu. Ma nbnew l-ebda bini ġdid, ċentru tax-xiri jew il-garaxx taħt l-art.

Il-Fondi Dinji għall-Monumenti ilu jaħdem fuq proġett ta’ konservazzjoni fil-palazz, li jinkludi stħarriġ tal-integrità strutturali u t-tindif u t-restawr tal-ġebla u tax-xogħol bil-ġibs.

Il-palazz jidher fuq in-naħa ta’ wara tal-karta tal-flus Kroata ta’ 500 kuna, maħruġa fl-1993.

Arkitettura 

Il-pjanta tal-palazz għandha għamla rettangolari irregolari twila 214.97 metru fil-Lvant, 174.74 metru fit-Tramuntana, 181.65 metru fin-Nofsinhar (b’aġġustament minħabba l-art), u b’sittax-il torri mill-faċċati tal-Punent, tat-Tramuntana u tal-Lvant li jħarsu lejn l-art kontinentali u erba’ torrijiet fil-kantunieri tal-pjazza ċentrali. Il-pjanta tal-palazz tixbaħ lil dik tal-fortijiet leġjonarji Rumani simili għal dawk tad-Danubju.

Tnejn mis-sitt torrijiet ottagonali tal-palazz kienu kkonfinati bi tliet daħliet. Tliet torrijiet tal-kantunieri baqgħu ppreservati sa żminijietna, ħlief dak tal-Lbiċ, filwaqt li kulma fadal mit-torrijiet ottagonali u rettangolari l-oħra huwa fdalijiet biss. Tliet daħliet ippreservati tajjeb ġew frammentati arkitettonikament, speċjalment id-daħla tat-Tramuntana li kienet tagħti l-aċċess ewlieni minn Salona. In-Id-daħla tan-Nofsinhar qrib il-baħar hija żgħira, sempliċi u ppreservata tajjeb. Il-ħitan tal-faċċata tal-palazz huma kbar u l-partijiet t’isfel tagħhom huma b’saħħithom sew, mingħajr fetħiet, filwaqt li fil-parti ta’ fuq huma esposti b’arkati kbar fil-faċċati tal-Punent, tat-Tramuntana u tal-Lvant. Porzjonijiet taħt l-art tal-palazz fihom xogħol tal-ġebel b’volta f’għamla ta’ bittija.

Ħitan ta’ barra 
Il-faċċata tan-Nofsinhar biss, qrib ħafna tal-baħar, ma kinitx iffortifikata. Il-kompożizzjoni arkitettonika elaborata tal-gallerija bl-arkati fis-sular ta’ fuq tagħha hija differenti mit-tliet faċċati tax-xatt. Bieb monumentali f’nofs kull wieħed minn dawn il-ħitan kien jagħti għal bitħa interna. Il-Bieb tan-Nofsinhar (Porta Meridionalis), qrib il-baħar, kellu għamla u dimensjonijiet iktar sempliċi mit-tliet daħliet l-oħra, u x’aktarx li oriġinarjament kien maħsub bħala l-aċċess privat tal-imperatur għall-baħar jew bħala daħla tas-servizz għall-provvisti.

Il-Bieb tat-Tramuntana 

Il-Bieb tat-Tramuntana (Porta septemtrionalis), magħruf ukoll bħala l-Bieb tad-Deheb (Porta Aurea), huwa wieħed mill-erba’ bibien Rumani prinċipali tal-Palazz ta’ Djoklezjanu. Oriġinarjament kien il-bieb prinċipali li minnu l-Imperatur kien jidħol fil-kumpless, u t-triq minnu lejn it-Tramuntana kienet twassal lejn Salona, il-kapitali tal-provinċja Rumana tad-Dalmazja u l-post fejn twieled Djoklezjanu. X’aktarx huwa l-bieb li daħal minnu l-Imperatur wara l-abdikazzjoni tiegħu mit-tron imperjali fl-1 ta’ Mejju 305. Illum il-ġurnata hemm il-Knisja ta’ San Martin tas-7 seklu ’l fuq mill-bieb, li hija miftuħa għall-pubbliku.

Il-Bieb tal-Lvant 

Il-Bieb tal-Lvant (Porta Orientalis), magħruf ukoll bħala l-Bieb tal-Fidda (Porta Argentea), huwa wieħed mill-erba’ bibien Rumani ewlenin tal-palazz. Oriġinarjament, il-bieb kien bieb sekondarju, li jħares lejn il-Lvant lejn il-belt Rumana ta’ Epetia, li llum il-ġurnata hija msejħa Stobreč. Probabbilment għall-ħabta tas-seklu 6, ’il fuq mill-bieb fil-kuritur tas-suldati tal-għassa, inbniet knisja żgħira ddedikata lil Sant’Apollinare. Dan inzerta fl-istess żmien meta l-kumpless kellu influss ta’ refuġjati minn komunitajiet periferiċi, u knejjes simili kienu nbnew fuq it-tliet bibien l-oħra tal-palazz. L-istruttura ta’ din il-parti tal-ħitan u l-bieb innifsu ġew inkorporati iktar tard f’diversi binjiet fis-sekli ta’ wara, bħall-Knisja ta’ Dušica, li nqerdet fit-Tieni Gwerra Dinjija.

Il-Bieb tal-Punent 

Il-Bieb tal-Punent (Porta Occidentalis), magħruf ukoll bħala l-Bieb tal-Ħadid (Porta Ferrea), huwa wieħed mill-erba’ bibien Rumani ewlenin tal-palazz. Oriġinarjament, il-bieb kien bien militari, li minnu t-truppi setgħu jidħlu fil-kumpless. Dan il-bieb huwa l-uniku wieħed li baqa’ jintuża kontinwament sa żminijietna. Matul il-persegwitazzjonijiet taħt Teodosju I, skultura ta’ Nika, l-alla Rumana tal-vitorja (li kienet fuq il-ħaġra ċentrali ta’ fuq il-bieb), tneħħiet mill-bieb iktar tard fis-seklu 5. Il-Kristjani naqqxu salib minflokha. Fis-seklu 6, ’il fuq mill-bieb, inbniet knisja żgħira ddedikata lil Santa Teodora. Dan inzerta fl-istess żmien meta l-kumpless kellu influss ta’ refuġjati minn komunitajiet periferiċi, u knejjes simili kienu nbnew fuq it-tliet bibien l-oħra tal-palazz.

Il-Bieb tan-Nofsinhar 

Il-Bieb tan-Nofsinhar (Porta Meridionalis), magħruf ukoll bħala l-Bieb tal-Bronż, huwa l-iżgħar mill-erba’ bibien Rumani prinċipali tal-palazz. Oriġinarjament, kien bieb mal-baħar li minnu l-Imperatur kien jidħol fil-kumpless bid-dgħajsa, mill-kmamar tas-sular t’isfel tal-palazz imperjali.

Tqassim intern 
Id-disinn oriġina mid-disinni tal-villa Rumana u l-castrum, u dan huwa joħroġ fid-dieher fl-arranġament tal-ispazji fuq ġewwa. It-triq trasversali (decumanus) li tgħaqqad il-Bieb tal-Lvant mal-Bieb tal-Punent kienet taqsam il-kumpless f’żewġ partijiet.

Parti tan-Nofsinhar 
Fil-parti tan-Nofsinhar kien hemm strutturi iktar lussużi mill-parti tat-Tramuntana; dawn kienu jinkludu kemm binjiet pubbliċi, privati u reliġjużi, kif ukoll l-appartamenti tal-Imperatur.

Appartamenti tal-Imperatur 

L-appartamenti tal-Imperatur kienu jiffurmaw blokka waħda tul ix-xatt ta’ mal-baħar, bi pjanta esterna kwadra u bi pjanta tal-art fuq ġewwa ċirkolari, imsaqqfa b’koppla. Minn hemm, wieħed kien jasal fejn l-appartament tal-Imperatur, li kien fond 40 metru, tul il-faċċata kollha tan-Nofsinhar. Is-sular ta’ fuq tiegħu huwa parzjalment ippreservat biss, iżda s-sular t’isfel u s-sottostrutturi kollha tiegħu li jirfduh huma ppreservati kważi għalkollox. Għalhekk wieħed xorta jista’ josserva t-tqassim u d-dehra kumplessiva tal-ispazji ta’ fuq abbażi ta’ dawk t’isfel ladarba l-pjanta tas-sulari ta’ fuq u t’isfel kienet prattikament l-istess. Fuq in-naħa tal-Punent tas-sular ta’ fuq ġew ippreservati l-fdalijiet ta’ sala b’koppla u ta’ żewġ swali bl-apsidi, u fuq in-naħa tal-Lvant hemm partijiet minn kamra tal-ikel ottagonali (triclinium) bi tliet swali bi pjanta b’għamla ta’ salib. Il-ħajt tas-Sala tal-Punent b’għamla ta’ salib ġie ppreservat fl-għoli kollu tiegħu. L-appartament ta’ Djoklezjanu kien interkonness ma’ kamra twila tul il-faċċata tan-Nofsinhar (cryptoporticus), li minnha kien hemm veduta tal-baħar minn 42 tieqa u tliet gallariji. Dan l-aħħar instabu żewġ banjijiet fit-Tramuntana tal-appartament tal-Imperatur, waħda maġenb is-sala tal-Punent u l-oħra maġenb is-sala tal-Lvant. Għalkemm għal ħafna sekli s-sottostruttura tal-palazz kienet kważi mimlija għalkollox bl-iskart, il-biċċa l-kbira tagħha ġiet ippreservata sew u tindika l-għamla u t-tqassim oriġinali tal-kmamar tas-sular ta’ fuq.

Vestibolu 
Il-vestibolu huwa magħmul minn rotunda li darba kienet l-ewwel sezzjoni tal-kuritur imperjali fil-Palazz ta’ Djoklezjanu li kien jagħti mill-Peristilju għall-appartamenti imperjali tal-palazz.

Kantini tal-Palazz 
Taħt l-appartamenti imperjali hemm il-Kantini tal-Palazz ta’ Djoklezjanu li huma sett ta’ sottostrutturi li jinsabu fin-naħa tan-Nofsinhar tal-Palazz. Dawn jirrappreżentaw wieħed mill-aqwa kumplessi ta’ kantini antiki ppreservati l-aħjar fid-dinja.

Peristilju 
Bitħa monumentali, imsejħa l-Peristilju, kienet tagħti aċċess fit-Tramuntana tal-appartamenti imperjali quddiem il-Vestibolu. Kienet tagħti aċċess ukoll għall-mawżolew ta’ Djoklezjanu fil-Lvant (illum il-Katidral ta’ San Domnius ), u għal tliet tempji fil-Punent (tnejn minnhom intilfu u t-tielet wieħed oriġinarjament kien it-tempju ta’ Ġove, li ġie kkonvertit f’battisterju). Hemm ukoll tempju lejn il-Punent tal-peristilju msejjaħ it-Tempju ta’ Asclepius, li għandu saqaf semiċilindriku mibni minn blokok tal-ġebel, li fis-snin 40 tas-seklu 20 ġew sostitwiti b’saqaf taċ-ċomb. It-tempju dan l-aħħar ġie rrestawrat.

Parti tat-Tramuntana 
Il-parti tat-Tramuntana tal-palazz, li kien maqsum f’żewġ partijiet mit-triq ewlenija mit-Tramuntana għan-Nofsinhar (cardo) mill-Bieb tat-Tramuntana sal-Peristilju, hija inqas ippreservata. Normalment huwa maħsub li din il-parti kienet kumpless residenzjali għas-suldati, għall-qaddejja, u possibilment kien fiha wkoll xi faċilitajiet oħra.

Toroq u binjiet annessi 
Iż-żewġ partijiet tal-palazz milli jidher kienu mdawra bit-toroq, tul il-ħitan tal-perimetru, u b’binjiet rettangolari (possibbilment imħażen).

Materjali tal-bini 
Il-Palazz ta’ Djoklezjanu nbena bil-ġebla tal-ġir u bl-irħam abjad lokali ta’ kwalità għolja, li l-biċċa l-kbira minnu ġie mill-barrieri tal-irħam tal-gżira ta’ Brač, bit-tufa meħuda mill-qigħan tax-xmajjar fil-qrib, u bil-brikks magħmulin fil-fabbriki ta’ Salonitan u f’fabbriki oħrajn. Xi materjal għad-dekorazzjoni ġie importat: kolonni tal-granit Eġizzjan, irħam fin għal xi kisjiet u għal xi kapitelli prodotti f’Proconnesos (illum magħrufa bħala l-gżira ta’ Marmara, it-Turkija).

Sfingijiet Eġizzjani 
Il-Palazz ta’ Djoklezjanu kien imżejjen b’diversi sfinġijiet tal-granit ta’ 3,500 sena ilu, li joriġinaw mis-sit tal-Faragħun Eġizzjan Thutmose III. Fadal biss tlieta minnhom fi Split. Wieħed għadu fil-Peristilju, ieħor jinsab bla ras quddiem it-Tempju ta’ Ġove, u ieħor jinsab fil-mużew tal-belt ta’ Split.

Sit ta’ Wirt Dinji 
Il-Kumpless Storiku ta’ Split bil-Palazz ta’ Djoklezjanu ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; il-kriterju (iii) “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.

Films 
Il-Palazz ta’ Djoklezjanu ntuża bħala post għall-ġbid tar-raba’ staġun tas-sensiela tal-HBO Game of Thrones. Il-palazz ospita wkoll il-ġbid tal-31 staġun tar-reality show tas-CBS The Amazing Race.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Kroazja
Palazzi
Monumenti