joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto

Il-Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto huma Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-Italja, magħmul minn diversi binjiet tal-arkitett Andrea Palladio. B'kollox hemm 47 binja tal-arkitett Palladio li huma parti minn dan is-Sit ta' Wirt Dinji fil-Veneto.

Hemm grupp importanti ieħor ta' binjiet urbani ta' Palladio f'Venezja, li wkoll hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fiha nnifisha. Venezja għandha eżempji notevoli ta' arkitettura ekkleżjastika tal-arkitett Palladio, bħal pereżempju l-Knisja ta' San Giorgio Maggiore.

Sit ta' Wirt Dinji 
Il-Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994, inizjalment bit-titlu ta' “Vicenza, il-Belt ta' Palladio” u bl-inklużjoni tal-binjiet fi ħdan il-belt. Sentejn wara, fl-1996, is-sit ġie estiż biex jiġu inklużi wkoll uħud mill-vilel ewlenin ta' Palladio fil-Veneto.

Il-valur universali straordinarju tagħhom ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji: il-kriterju (i) “Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, ladarba Vicenza tirrappreżenta kisba artistika unika permezz tad-diversi kontributi arkitettoniċi ta' Andrea Palladio, li huma integrati fin-nisġa storika li tagħti l-karattru lill-belt ta' Vicenza u l-varjazzjonijiet fil-vilel huma evidenza tal-isperimentazzjoni kostanti ta' Palladio permezz ta' bażi arkitettonika klassika; u l-kriterju (ii) “Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba x-xogħlijiet ta' Palladio fil-belt ta' Vicenza u fil-Veneto kellhom influwenza eċċezzjonali fuq id-disinn arkitettoniku u urban fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej u madwar id-dinja, u wasslu biex jinħoloq il-moviment magħruf bħala Palladjaniżmu li dam għal tliet sekli sħaħ.

Lista tas-siti fiċ-ċentru ta' Vicenza 
Dawn is-siti ġew iddeżinjati bħala s-Sit ta' Wirt Dinji inizjali fl-1994: 23 monument ta' Palladio fiċ-ċentru storiku ta' Vicenza fi ħdan il-ħitan Medjevali antiki tal-belt.

Lista tal-vilel 
Fl-1996, dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO ġie estiż bl-inklużjoni ta' 24 villa ddisinjati minn Palladio fil-Veneto. L-iktar waħda magħrufa, La Rotunda, jingħad li ntużat bħala mudell ta' ispirazzjoni għad-Dar il-Bajda (White House) f'Washington, l-Istati Uniti.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Italja
Xatt it-Tiben

Xatt it-Tiben (bl-Ingliż: Hay Wharf jew Haywharf) huwa bażi navali fil-Port ta’ Marsamxett, fis-subborg tal-Furjana, Malta. Ix-xatt ilu l-bażi ewlenija tal-Iskwadra Marittima tal-Forzi Armati ta’ Malta mill-1977, u fl-2015-2016 inbniet faċilità ġdida.

Storja 
Xatt it-Tiben jinsab tul is-Swar tal-Furjana tan-naħa tal-Port ta’ Marsamxett. Ix-xatt jinsab bejn is-Sur tal-Imsida u s-Sur tal-Vittorja, u huwa ssorveljat mill-għoli mill-ħajt diviżorju tal-Polverista, li huwa ħajt diviżorju twil fis-swar li tlesta fl-1722.

Isem Xatt it-Tiben x’aktarx oriġina mill-fatt li fis-seklu 19 kien jintuża biex jinħażen l-għalf. Ġie propost ukoll li x-xatt issemma għal Lord John Hay, li kien il-Kmandant fit-Tmun tal-Flotta Mediterranja bbażat f’Malta bejn l-1883 u l-1887. L-istabbiliment tal-Klabb Irjali tal-Jottijiet ta’ Malta (Royal Malta Yacht Club House) kien jinsab f’Xatt it-Tiben sal-1970.

L-Ewwel Batterija (Marittima) tal-Forzi Armati ta’ Malta ġiet imċaqilqa mill-Isla għal Xatt it-Tiben f’Ottubru 1977. Il-Batterija saret l-Iskwadra Marittima tal-Forzi Armati ta’ Malta fl-1980, u żammet l-istess bażi. Xatt it-Tiben huwa wkoll il-bażi prinċipali tat-tiftix u s-salvataġġ ta’ Malta, u l-immigranti illegali kollha li jiġu salvati f’nofs ta’ baħar jittellgħu l-art hemmhekk.

Id-dgħajsa tal-għassa P23 tal-klassi Swift ittellgħet l-art f’Xatt it-Tiben minn mindu tqieset mhux tajba iktar għat-tbaħħir fl-2010. Id-dgħajsa tal-għassa nżammet bħala mafkar għas-seba’ suldati u pulizija li mietu meta splodiet fl-1984.

F’Novembru 2014, ġie mħabbar li l-bażi se tiġi mmodernizzata permezz ta’ proġett ta’ €5.5 miljun. L-immodernizzar kien jinkludi l-bini ta’ kamra tal-kontroll tal-fruntieri, faċilità ta’ varar għall-iskjerament rapidu, faċilitajiet tat-taħriġ, u akkomodazzjoni aħjar għall-persunal. Il-kostruzzjoni tal-bażi l-ġdida nbdiet f’nofs l-2015, u l-istrutturi l-ġodda kienu pjuttost kontroversjali peress li ġew ikkritikati minn uħud għaliex jgħattu s-swar ta’ warajhom. Il-bażi l-ġdida ġiet inawgurata f’Jannar 2016.

Referenzi 

Portijiet ta' Malta
Malta
Nisa f’Malta

Il-kunċett tan-Nisa f’Malta jirreferi, fost affarijiet oħra, għall-istatus soċjali tan-nisa fis-soċjetà Maltija f’kuntesti differenti tal-imgħoddi u tal-preżent fl-istorja ta’ Malta.

Edukazzjoni 
Il-Knisja Kattolika Rumana f’Malta ma tantx ippromwoviet wisq ir-rwol tan-nisa fis-soċjetà, minn tal-inqas sas-seklu 20, għaliex kienet tal-fehma li r-rwol tan-nisa f’ħajjithom kien li jiżżewġu, ikollhom it-tfal u jieħdu ħsieb ix-xogħol tad-dar.

L-edukazzjoni tal-bniet u tan-nisa f’Malta tindika: “...evidenza ta’ impenn notevoli għall-iżvilupp sħiħ tal-bniet u tan-nisa f’soċjetá globali”.

Politika u suffraġju 
Mill-għoti tas-suffraġju universali f’Malta fl-1947 ġew ikkontestati ħmistax-il elezzjoni ġenerali. 73 mara biss ikkontestaw f’dawn l-elezzjonijiet. Min-naħa l-oħra, l-għadd ta’ rġiel li kkontestaw f’dawn l-elezzjonijiet qabżu l-1,000. Madankollu, f’dawn l-aħħar snin, l-għadd ta’ nisa li kkontestaw fl-elezzjonijiet ġenerali żdied. Fil-fatt, 24 kandidat mara ikkuntestaw fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1998, l-ogħla numru fl-istorja, u sitta minnhom ġew eletti. B’hekk kien hemm rata ta’ suċċess għan-nisa ta’ 25 %.

Fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1947 kien hemm l-iżgħar għadd ta’ kandidati nisa, fejn ikkontestaw żewġ nisa biss. Madankollu, ir-riżultat wassal għal rata ta’ suċċess ta’ 50 %, ladarba Agatha Barbara ġiet eletta. L-elezzjonijiet ġenerali tal-1955 kellhom l-iktar rata baxxa ta’ suċċess ta’ 14.3 % għall-kandidati nisa, fejn ġiet eletta biss kandidata mara waħda minn seba’. Fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ wara, ir-rata ta’ suċċess żdiedet bil-mod, sakemm fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1976 kien hemm rata ta’ suċċess ta’ 42.3 % għall-kandidati nisa, fejn ġew eletti tliet kandidati nisa minn seba’. Dawn kienu Agatha Barbara u Evelyn Bonaci għall-Partit Laburista u Anne Agius Ferrante għall-Partit Nazzjonalista li kisbet siġġu wara elezzjoni suppletiva.

Madankollu, ir-rati ta’ suċċess tal-ewwel u tat-tielet elezzjonijiet mirbuħa minn kandidati nisa qatt ma ntlaħqu sa issa (fl-1947 kienet 50 % filwaqt li fl-1951 kienet 57.1 %). Ir-rata bil-mod il-mod telgħet għal 42.9 % fl-1976, iżda dan l-andament pożittiv intilef u r-rata ta’ suċċess niżlet għal 20 % fl-1981. Fl-2003 reġgħet telgħet għal 28.6 %, bl-istess riżultat li kien inkiseb fl-1998, b’sitt membri parlamentari nisa, tlieta f’wieħed miż-żewġ partiti politiċi ewlenin f’Malta.

Liġijiet dwar il-ħtif u ż-żwieġ 
Fl-2015, Malta ġiet ikkritikata minn Equality Now (“Ugwaljanza Issa”), għal liġi li, f’ċerti ċirkostanzi, tista’ tippreskrivi l-piena ta’ raġel li jaħtaf mara, jekk wara li jaħtafha, ir-raġel u l-mara jiżżewġu (l-Artikolu 199 u l-Artikolu 200 tal-Kodiċi Kriminali ta’ Malta). L-artikolu fl-aħħar mill-aħħar ġie abolit permezz tal-Artikolu 24 tal-Att XIII tal-2018.

Referenzi 

Malta
Nisa
Seba' Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja

Is-Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja huma seba’ kapulavuri arkitettoniċi dinjin li ntgħażlu f’kampanja li bdiet fis-sena 2000 biex jintgħażlu seba’ għeġubijiet ġodda tad-Dinja minn għażla ta’ 200 monument eżistenti. L-istħarriġ tal-popolarità b’votazzjoni ħielsa fuq l-internet u bit-telefonati, ġie mmexxi mill-Kanadiż-Żvizzeru Bernard Weber u ġie organizzat mill-Fondazzjoni New7Wonders (N7W) ibbażata fi Zurich, l-Iżvizzera. Ir-rebbieħa ġew imħabbra fis-7 ta’ Lulju 2007 fl-Estádio da Luz, f’Liżbona. L-istħarriġ ġie meqjus li ma kienx xjentifiku, parzjalment minħabba li kien possibbli li dak li jkun jivvota iktar minn darba. Skont John Zogby, il-fundatur u l-President attwali tal-organizzazzjoni tal-istħarriġ ibbażata fi New York Zogby International, il-Fondazzjoni New7Wonders wettqet “l-ikbar stħarriġ li qatt sar fid-dinja”.

L-istħarriġ qanqal firxa wiesgħa ta’ reazzjonijiet uffiċjali. Xi pajjiżi ppromwovew is-sit kandidat tagħhom u għamlu ħilithom biex iħajru lin-nies jivvutaw, filwaqt li oħrajn ma tantx ikkalkulawh jew ikkritikawh. Wara li appoġġat il-Fondazzjoni New7Wonders fil-bidu tal-kampanja billi pprovdiet pariri dwar l-għażla tal-kandidati nnominati, l-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO), peress li skont il-mandat tagħha trid tagħti l-istess status indaqs lis-Siti ta’ Wirt Dinji kollha, iddistanzjat ruħha mill-kampanja fl-2001 u mill-ġdid fl-2007.

Is-seba’ rebbieħa ntgħażlu minn 21 kandidat, li kienu tniżżlu minn 77 kandidat permezz ta’ panel fl-2006.

Il-Fondazzjoni New7Wonders, stabbilita fl-2001, kienet tiddependi fuq donazzjonijiet privati u l-bejgħ ta’ drittijiet tax-xandir u ma rċeviet l-ebda finanzjament pubbliku. Wara t-tħabbira finali, il-Fondazzjoni New7Wonders sostniet li ma qalgħet xejn mill-istħarriġ u bil-kemm irkuprat l-investiment li għamlet.

Minkejja li l-N7W tiddeskrivi lilha nnifisha bħala organizzazzjoni mingħajr skop ta’ qligħ, il-kumpanija warajha—New Open World Corporation (NOWC)—hija negozju kummerjali. Il-flus kollha mil-liċenzjar u mill-isponsors jitħallsu lill-NOWC.

Il-fondazzjoni wettqet żewġ kampanji sussegwenti oħra ta’ stħarriġ: is-Seba’ Għeġubijiet Ġodda tan-Natura, fejn il-votazzjoni baqgħet għaddejja sal-2011, u l-Bliet ta’ New7Wonders, li ntemmet fl-2014.

Rebbieħa 
Il-Piramida l-Kbira ta’ Giza, l-ikbar waħda mit-tliet piramidi Eġizzjani u l-iktar waħda antika fin-Nekropoli ta’ Giza fl-Eġittu, u l-unika wieħed mis-Seba Għeġubijiet tad-Dinja tal-Qedem, ingħatat status onorarju.

Referenzi 

Monumenti
Id-Dinja
Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent

L-Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent huwa d-deżinjazzjoni uffiċjali tas-Sit ta’ Wirt Dinji transnazzjonali tal-UNESCO. Din id-deżinjazzjoni tirreferi għal sitt opri tad-difiża li nbnew mir-Repubblika ta’ Venezja fid-dominji tagħha fuq l-art (Stato da Terra) u fid-dominji tagħha fuq il-baħar (Stato da Mar).

Sit ta’ Wirt Dinji 
L-Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent ġew iddiżinjati bħala Sit ta’ Wirt Dinji transnazzjonali fl-2017.

Il-valur universali straordinarju tagħhom ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba l-opri Venezjani tad-Difiża jipprovdu xhieda eċċezzjonali tal-kultura militari alla moderna, li evolviet fi ħdan ir-Repubblika ta’ Venezja fis-sekli 15 sa 17; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”, ladarba l-Opri Venezjani tad-difiża huma eżempju straordinarju ta’ arkitettura militari li kienet essenzjali għall-espansjoni u għall-awtorità tas-Serenissima, u li kellha influwenza fuq l-arkitettura militari madwar l-Ewropa kollha.

Sitt Opri Venezjani tad-Difiża

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Ewropa tal-Lvant
Ewropa tan-Nofsinhar
Italja
Kroazja
Montenegro
Fortizzi
Park Nazzjonali ta' Fertő-Hanság

Il-Park Nazzjonali ta' Fertő-Hanság (bl-Ungeriż: Fertő-Hanság Nemzeti Park) huwa park nazzjonali fil-Majjistral tal-Ungerija fil-kontea ta' Győr-Moson-Sopron. Inħoloq fl-1991 u nfetaħ uffiċjalment flimkien mal-Park Nazzjonali Awstrijaku ta' Neusiedler See fl-istess sena. Iż-żewġ parks nazzjonali huma kkollegati flimkien permezz tal-Lag Fertő/Neusiedl). Il-Park Nazzjonali ta' Fertő-Hanság ikopri 235.88 km² u huwa magħmul minn żewġ żoni kbar.

Lag Fertő 

Il-Lag Fertő (imsejjaħ Lag Neusiedl fl-Awstrija) huwa t-tielet l-ikbar lag fl-Ewropa Ċentrali, u huwa l-iktar lag kontinentali kbir tal-ilma mielaħ fil-Punent tal-kontinent Ewrasjatiku. 80 % tal-lag jinsab fit-territorju tal-Awstrija, filwaqt li 20 % tal-lag jinsab fit-territorju tal-Ungerija, fi ħdan iż-żona tal-madwar magħrufa bħala Hanság.

Minħabba l-livell baxx tal-ilma u r-riħ prevalenti, id-daqs u l-għamla tal-lag jinbidlu sikwit ħafna. Iż-żona tal-lag hija l-ħabitat ideali għal diversi speċijiet ta' għasafar, fosthom ir-russett abjad, ir-russett aħmar, il-paletta, il-wiżża griża, il-wiżża tal-maskra bajda u ċ-ċikonja bajda. Matul l-istaġun tal-passa, jitfaċċaw ukoll speċijiet ta' għasafar tal-kosta tal-familja Scolopacidae, fosthom il-pispisella. Fost l-ispeċijiet ta' għasafar rari nsibu l-wiżża ħamra, l-ajkla tad-denb abjad u l-bugħadam abjad prim. 

Fil-lag jgħixu wkoll diversi speċijiet ta' ħut tal-ilma ħelu fosthom il-Misgurnus fossilis, il-lizz tat-Tramuntana u z-ziege. Fil-mergħat fil-Punent tal-lag, jikbru speċijiet ta' veġetazzjoni u ta' pjanti rari bħall-orkidej Cypripedium calceolus u Ophrys insectifera, il-fjurdelis Ungeriża u l-Iris pumila. Barra minn hekk, jgħixu wkoll diversi speċijiet ta' friefet, filwaqt li t-territorju fil-Lvant magħruf bħala puszta huwa miksi kollu veġetazzjoni partikolari tal-lag, fosthom Puccinellia peisonis, Aster tripolium, A. pannonicum u Suaeda maritima.

Sit ta' Wirt Dinji 
Dan il-park nazzjonali tal-Ungerija, flimkien mal-park nazzjonali ta' Neusiedl fl-Awstrija, jiffurmaw il-pajsaġġ kulturali li ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.

Il-valur universali straordinarju ta' dan is-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli", ladarba l-pajsaġġ kulturali ta' Fertő/Neusiedlersee ilu post fejn jiltaqgħu kulturi differenti għal tmien millenji, u dan joħroġ fid-dieher mill-pajsaġġ varjat tiegħu, li huwa riżultat ta' proċess evoluzzjonarju u simbjotiku bejn l-interazzjoni umana mal-ambjent fiżiku.

Referenzi 

Ungerija
Siti ta' Wirt Dinji
Lagi
Parks Nazzjonali
Ewropa Ċentrali
Madonna (kantanta)

Madonna Louise Ciccone (twieldet 16 ta' Awwissu 1958) magħrufa bħala Madonna, hija kantanta Amerikana.

Kantanti Amerikani
Twieldu fl-1958
Giuseppe Balzano

Giuseppe Balzano jew Balsano (Valletta, 9 ta' Settembru 1616 - Minervino Murge, 23 ta' Frar 1700) kien kompożitur Malti. 

Wara li ġie ordnat saċerdot f'Katanja fl-1640, huwa nħatar kap tal-kor tal-Katidral tal-Imdina fl-1661. Huwa żamm din il-pożizzjoni sal-1699, bl-eċċezzjoni tal-perjodi 1665-9 u 1673-4, li matulhom mar Napli biex jitħarreġ aktar fil-mużika.  

Minkejja l-bosta xogħlijiet (inventarjati fl-1707) miktuba minnu jsegwu l-istil tipiku polifoniku tas-seklu 16, ftit biss minnhom juru livell għoli ta' kompetenza teknika.

L-eqdem manuskritt eżistenti ta' kompożitur Malti huwa wieħed ta' Balzano mill-1652 u dan jinstab fl-arkivji tal-Katidral tal-Imdina.

Referenzi 

Kompożituri Maltin
Kompożituri Barokki
Twieldu fl-1616
Mietu fl-1700
Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi

Is-Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi huma sensiela ta’ insedjamenti preistoriċi (jew djar) bil-puntali fl-Alpi jew madwar iż-żona tal-Alpi li nbnew bejn il-5000 u l-500 Q.K. fix-xtut tal-lagi u tax-xmajjar jew fl-artijiet mistagħdra. Fl-2011, 111-il sit li jinsabu mifruxin fl-Iżvizzera (56), fl-Italja (19), fil-Ġermanja (18), fi Franza (11), fl-Awstrija (5), u fis-Slovenja (2) tniżżlu fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Fis-Slovenja, iż-żewġ siti preistoriċi kienu l-ewwel Sit ta’ Wirt Dinji kulturali.

Mill-iskavi li twettqu f’uħud mis-siti nstabet evidenza rigward il-ħajja preistorika u l-mod kif il-komunitajiet tal-qedem kienu jinteraġixxu mal-ambjent tagħhom fiż-Żmien Neolitiku u fi Żmien il-Bronż fl-Ewropa Alpina. Dawn l-insedjamenti huma grupp uniku ta’ siti arkeoloġiċi kulturali li huma ppreservati pjuttost tajjeb, li jikkostitwixxu wieħed mill-iktar sorsi importanti għall-istudju tas-soċjetajiet agrarji bikrin fir-reġjun.

Kuntrarjament għat-twemmin komuni, l-insedjamenti bil-puntali ma kinux mibnija fuq l-ilma iżda fuq l-art bassasa fil-qrib. Kienu mibnija fuq il-puntali biex ikunu protetti kontra l-għargħar okkażjonali. Minħabba li l-lagi kibru fid-daqs tagħhom tul is-snin, ħafna mill-puntali oriġinali issa jinsabu taħt l-ilma, li spiss iwasslu biex l-osservaturi moderni jkollhom l-impressjoni żbaljata li minn dejjem kienu hekk.

Siti

Sit ta’ Wirt Dinji 

Il-111-il sit preistoriku bil-puntali madwar l-Alpi ġew iddeżinjati bħala Sit ta’ Wirt Dinji transkonfinali (sitt pajjiżi) tal-UNESCO fl-2011.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”; u l-kriterju (v) “Eżempju straordinarju ta’ insedjament uman tradizzjonali, ta’ użu tal-art jew ta’ użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta’ bidla irreversibbli”.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Preistorja
Muntanji
Awstrija
Slovenja
Żvizzera
Italja
Franza
Ġermanja
Timijiet nazzjonali champions tad-dinja (futbol)

Dan l-artiklu jiġbor it-timijiet nazzjonali tal-futbol li huma champions tad-dinja tal-FIFA (Fédération Internationale de Football Association). Iż-żewġ kompetizzjonijiet li jwasslu għat-titlu ta' champions tad-dinja huma ż-żewġ Tornej Olimpiċi tal-1924 u l-1928 (organizzati mill-Kumitat Olimpiku flimkien il-FIFA) u t-Tazza tad-Dinja attwali tal-FIFA, mill-1930.

Storja 
L-Urugwaj fil-livell internazzjonali rebaħ żewġ Tazzi tad-Dinja (l-ewwel edizzjoni tal-1930 u l-edizzjoni tal-1950) u rebaħ żewġ Midalji tad-Deheb fil-Logħob Olimpiku (fl-1924 u fl-1928), l-uniċi żewġ edizzjonijiet rikonoxxuti mill-FIFA bħala kampjonati tad-dinja. Id-deċiżjoni ttieħdet fl-1924. Għalkemm il-FIFA ma tippromwovix l-unifikazzjoni statistika tat-tornew, il-leġittimità tat-titli hija kkonfermata wkoll mill-fatt li l-federazzjoni mad-dinja kollha tippermetti lit-tim nazzjonali tal-futbol tal-Urugwaj juri 4 stilel fuq il-ger.  Skont ir-regolamenti tal-FIFA, kull stilla hija ekwivalenti għal rebħa tat-tornew dinji. Konferma oħra ġejja minn ktieb approvat mill-FIFA u li fih sezzjoni li tiċċertifika, b'dokumenti uffiċjali vintage, il-pożizzjoni tal-Urugwaj bħala erba' darbiet "Champions tad-Dinja tal-FIFA".

Lista tar-rebbieħa 

 * Tornew Olimpiku (isem uffiċjali: Tornew tal-Futbol Olimpiku tal-Irġiel) rikonoxxut uffiċjalment mill-FIFA bħala titlu dinji.

Ara wkoll 

 Klabbs ċampjins tad-dinja (futbol)

Referenzi 

Kompetizzjonijiet tal-futbol
FIFA
Kastell ta’ Litomyšl

Il-Kastell ta’ Litomyšl (biċ-Ċek: Zámek Litomyšl) huwa wieħed mill-ikbar kastelli Rinaxximentali fir-Repubblika Ċeka. Huwa proprjetà tal-istat Ċek u jinsab fir-raħal ta’ Litomyšl. Il-kastell tniżżel fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999. Il-Kastell ta’ Litomyšl huwa eżempju straordinarju ta’ kastell bl-arkati, li huwa tip ta’ kastell li ġie żviluppat għall-ewwel darba fl-Italja u li ġie mmodifikat fir-Repubblika Ċeka sabiex tinħoloq forma evoluta ta’ kwalità arkitettonika speċjali. Fis-seklu 18 ġew miżjuda karatteristiċi Barokki.

Storja 

Il-Kastell ta’ Litomyšl jinsab fis-sit fejn diġà kien hemm il-kastell tal-isqof tas-seklu 14 f’pożizzjoni elevata meta mqabbel mal-kumplament tar-raħal. Il-kastell inbena għal Vratislav tal-familja Pernštejn fl-1568-1581 mill-arkitetti Taljani Giovanni Battista u Ulrico Aostalli bħala residenza monumentali rappreżentattiva, b’ispirazzjoni mill-palazzi tal-Italja. 

Il-kastell huwa kumpless kumpatt bi tliet btieħi jew ġonna fil-beraħ. Il-kontorn ewlieni tal-kastell huwa diviż bi fruntuni mżerżqin u bi ċmieni. Il-karatteristika tal-kastell li tispikka l-iktar hija d-dekorazzjoni tal-faċċati bi sgraffito rikk ħafna, b’motivi f’għamla ta’ envelop u xbihat iddominati minn żewġ xeni ta’ battalji kbar, li wkoll huma frott ix-xogħol taż-żewġ arkitetti Taljani. It-tliet sulari ta’ arkati tal-bitħa ewlenija fil-beraħ huma pjuttost uniċi wkoll li jservu ta’ sfond illużiv b’veduti mill-isbaħ.

Fil-kastell fuq ġewwa ġie ppreservat teatru antik tas-seklu 18, inkluż sett ta’ xenarji u dekorazzjonijiet miżbugħa ta’ Jozef Platzer. Il-binja prinċipali hija mdawra b’ġonna esterni, filwaqt li l-kumpless huwa kkonfinat mill-binja antika fejn kienu jinżammu l-karozzini, mill-istalel, mill-iskola tal-irkib taż-żwiemel, u l-birrerija Rinaxximentali oriġinali, li reġgħet inbniet bi stil Barokk fl-ewwel nofs tas-seklu 18 minn František Maxmilián Kaňka.

L-għolja fejn jinsab il-kastell hija magħrufa bħala l-“Għolja tal-Kastell”, u apparti l-kastell hemm konċentrazzjoni sħiħa ta’ binjiet storiċi tar-raħal, fosthom il-Knisja tas-Salib Imqaddes flimkien mal-Kulleġġ tal-Pjaristi (magħrufa wkoll bħala l-Ordni tal-Qassisin Regolari ta’ Marija Omm Alla tal-Iskejjel tal-Ħniena; bil-Latin: Ordo Clericorum Regularium Pauperum Matris Dei Scholarum Piarum), il-ġnien tal-monasteru, u mużew li jinsab fl-eks skola Pjarista.

Sit ta’ Wirt Dinji 

Il-Kastell ta’ Litomyšl ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.

Referenzi 

Siti ta' Wirt Dinji
Ċekja
Kastelli
Ortografija Litwana

L-ortografija Litwana għandha alfabett Latin bi 32 ittra. Żewġ ittri jirrappreżentaw ħsejjes li mhumiex nattivi għal-Litwan. Barra minn hekk, l-ortografija Litwana għandha wkoll ħames digrafi.

Alfabett 
Illum il-ġurnata, l-alfabett Litwan huwa magħmul minn 32 ittra. Għandu ordni ta’ kollazzjoni mhux tas-soltu peress li l-ittra “Y” tiġi bejn l-I nosinė (“Į”) u l-“J”.

L-aċċenti akuti, gravi, u makron/tilde jistgħu jimmarkaw l-istress u t-tul tal-vokali. Madankollu, dawn ġeneralment ma jintużawx, għajr fid-dizzjunarji u fejn ikunu meħtieġa għal ċarezza. Barra minn hekk, l-ortografija Litwana tuża ħames digrafi (Ch Dz Dž Ie Uo); dawn jiffunzjonaw bħala sekwenzi ta’ żewġ ittri għal skopijiet ta’ kollazzjoni. Id-digrafu “Ch” jirrappreżenta frikattiv velari mhux imlissna, filwaqt li d-digrafi l-oħrajn huma kompożizzjonijiet sempliċi tal-ittri komponenti tagħhom. L-ittri “F” u “H”, kif ukoll id-digrafu “Ch”, jindikaw ħsejjes li jidhru biss fil-vokabularju misluf.

Korrispondenzi bejn l-ortografija u l-ħsejjes 

L-“o” hija qasira biss fil-vokabularju misluf. L-“a” u l-“e” huma dejjem qosra mingħajr aċċent u bl-aċċent meta jinzertaw fl-aħħar, eż. -a, -e, -es, fil-komparattiv, fil-pronomi u fil-vokabularju misluf, u barra minn hekk normalment ikunu twal.

Il-konsonanti jiġu dejjem palatalizzati qabel “e, ę, ė, i, į, y”, filwaqt li qabel “a, ą, o, u, ų, ū”, il-palatalizzazzjoni tiġi indikata billi tiddaħħal “i”  bejn il-konsonanti u l-vokali.

Unicode 
Il-maġġoranza tal-alfabett Litwan juża l-blokka Unicode tal-kontrolli C0 u tal-Latin bażiku (simboli mingħajr aċċent), u l-bqija tal-alfabett Litwan ((ą Ą č Č ę Ę ė Ė į Į š Š ų Ų ū Ū ž Ž) juża l-Latin Estiż-A.

Referenzi 
 
Ortografija
Prinċep Philip, Duka ta' Edinburgu

Il-Prinċep Philip, Duka ta' Edinburgu (imwieled il-Prinċep Philip tal-Greċja u d-Danimarka, 10 ta' Ġunju 1921 - 9 ta' April 2021) kien membru tal-familja rjali Brittanika bħala r-raġel tar-Reġina Eliżabetta II.

Philip twieled fil-familji rjali tal-Greċja u d-Danimarka. Huwa twieled il-Greċja, iżda l-familja tiegħu ġiet eżiljata mill-pajjiż meta kellu tmintax-il xahar. Wara li rċieva edukazzjoni formali fi Franza, il-Ġermanja, u r-Renju Unit, ingħaqad man-Navata Rjali Brittanika fl-1939, ta’ 18-il sena. Minn Lulju 1939, beda jikkorrispondi mal-Prinċipessa Eliżabetta, li kellha tlettax-il sena, wara li ltaqa’ magħha għall-ewwel darba fl-1934. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, spikka fis-servizz tiegħu fil-Flotot tal-Mediterran u tal-Paċifiku. Wara l-gwerra, Philip ingħata permess mir-Re George VI biex jiżżewweġ lill-Eliżabetta. Qabel it-tħabbira uffiċjali tal-għerusija tagħhom f'Lulju 1947, huwa abbanduna t-titli u l-istili Griegi u Daniżi tiegħu, sar ċittadin Brittaniku naturalizzat, u adotta l-kunjom Mountbatten min-nanniet materni tiegħu. Huwa żżewweġ lill-Eliżabetta fl-20 ta' Novembru 1947. Eżatt qabel it-tieġ, ingħata l-istil l-Altezza Rjali Tiegħu u t-titli ta' Duka ta' Edinburgu, Earl ta' Merioneth, u Baruni ta' Greenwich mir-Re George VI. Philip telaq mis-servizz militari attiv meta Eliżabetta saret reġina fl-1952, wara li kien laħaq il-grad ta' kmandant, u sar prinċep Brittaniku fl-1957.

Philip kellu erbat itfal ma' Eliżabetta: Charles, Prinċep ta' Wales; Anne, Princess Royal; Il-Prinċep Andrew, Duka ta’ York; u l-Prinċep Edward, Earl ta' Wessex. Permezz ta' Ordni Brittanika fil-Kunsill maħruġa fl-1960, id-dixxendenti tal-koppja li ma jkollhomx stili u titli rjali jistgħu jużaw il-kunjom Mountbatten-Windsor, li ntuża wkoll minn xi membri tal-familja rjali li għandhom titoli, bħal Anne, Andrew, u Edward.

Bħala dilettant kbir tal-isport, Philip għen fl-iżvilupp tal-avveniment ekwestri tas-sewqan tal-karozzini. Huwa kien patrun, president, jew membru ta' aktar minn 780 organizzazzjoni, u serva bħala president ta' The Duke of Edinburgh's Award, skema ta' awtotitjib għal żgħażagħ bejn l-14 u l-24 sena. Huwa kien l-iktar konsorti li dam iservi bħala monarka Brittaniku renjanti u l-iktar membru maskili li għex fit-tul fil-familja rjali Brittanika. Huwa rtira mid-dmirijiet rjali tiegħu fit-2 ta' Awwissu 2017, ta’ 96 sena, wara li kien wettaq 22,219-il impenn waħdu mill-1952. Philip miet fid-9 ta' April 2021, fl-età ta' 99 sena, xahrejn qabel għeluq il-100 sena tiegħu.

Referenzi 
Mietu fl-2021
Twieldu fl-1921
Monarkija Brittanika
Võros

Il-Võros (bil-Võro: võrokõsõq, ippronunzjata [vɤrokɤsəʔ], bl-Estonjan: võrukesed, bil-Finlandiż: võrolaiset) huma abitanti tar-reġjun storiku ta’ Võromaa (Vana Võromaa) fix-Xlokk tal-Estonja, fil-Kontej ta’ Võru u ta’ Põlva b’partijiet estiżi anke fil-Kontej ta’ Valga u ta’ Tartu. It-terminu jintuża partikolarment minn dawk li jisħqu li dawn l-abitanti għandhom identità reġjonali distinta.

B’kollox jgħixu madwar 70,000 ruħ fir-reġjun storiku ta’ Võromaa, u ferm iktar jidentifikaw lilhom infushom bħala Võros, minkejja li forsi jgħixu ’l barra mit-territorju tar-reġjun, l-iktar f’Tartu u f’Tallinn.

Referenzi 

Gruppi etniċi
Yeni-Kale

Yeni-Kale (bl-Ukren: Єні-Кале; bir-Russu: Еникале; bit-Tork: Yenikale; bit-Tatar tal-Krimea: Yeñi Qale, spelluta wkoll Yenikale, Eni-Kale, Yeni-Kaleh jew Yéni-Kaleb) hija fortizza max-xatt tal-Istrett ta’ Kerch fil-belt ta’ Kerch fil-Krimea.

Storja 

Yeni-Kale nbniet mill-Imperu Ottoman bejn l-1699 u l-1706 fuq il-peniżola ta’ Kerch li kienet parti mill-Khanat ta’ Krimea. L-isem Yenikale jfisser “fortizza ġdida” bit-Tork (yeni - ġdida, kale - fortizza). Il-fortizza nbniet skont il-gwida ta’ Goloppo, Taljan li kien ikkonverta għall-Iżlam. Barra minn hekk, diversi inġiniera Franċiżi ħadu sehem fil-kostruzzjoni.

Yeni-Kale kienet armata b’kanuni b’saħħithom u kienet tokkupa post strateġiku importanti tul il-kosta tal-Istrett ta’ Kerch. Il-fortizza kienet tokkupa erja ta’ 25,000 m² u kellha żewġ imħażen għall-porvli, arsenal, ġibjun għall-ilma, djar abitabbli, struttura bil-banjijiet u moskea. Madwar 800 suldat Tork u 300 suldat Tatar tal-Krimea kienu stazzjonati bħala gwarniġjon f’Yeni-Kale. Il-punt dgħajjef tal-fortizza kien in-nuqqas ta’ ilma tajjeb għax-xorb fiż-żona. Għalhekk, tqiegħed pajp tal-ilma taħt l-art biex iwassal l-ilma minn għajn li kienet tinsab kilometri bogħod mill-fortizza. Yeni-Kale ntużat wkoll bħala residenza tal-paxà.

Matul il-gwerra bejn ir-Russja u t-Turkija ta’ bejn l-1768 u l-1774, l-Armata Russa invadiet il-Krimea fis-sajf tal-1771. Minkejja li r-rinforzi mill-Imperu Ottoman kienu waslu minn qabel, it-Torok ħadu d-deċiżjoni li jabbandunaw il-fortizza ta’ Yeni-Kale. L-unitajiet Russi taħt il-kmand tal-Ġeneral Nikolay Borzov daħlu fil-fortizza fil-21 ta’ Ġunju 1771. Abaza Muhammad Pasha, li kien il-kmandant ta’ Yeni-Kale ħarab lejn Sinop, it-Turkija, u s-sultan taħt is-sentenza tal-mewt minħabba l-għadd ta’ fallimenti militari.

Wara t-Trattat ta’ Küçük Kaynarca fl-1774, Kerch u l-fortizza ta’ Yeni-Kale ġew ċeduti lir-Russja. Il-fortizza saret parti mill-muniċipalità tal-belt ta’ Kerch-Yenikale tal-Governorat ta’ Taurida.

Fis-seklu 19, il-fortizza ntużat mir-Russi bħala sptar militari. Madankollu, mis-snin 80 tas-seklu 19, Yeni-Kale ġiet abbandunata għalkollox.

Illum il-ġurnata, il-fdalijiet ta’ Yeni-Kale saru attrazzjoni turistika. Id-distett ta’ Kerch fil-qrib jissejjaħ Yeni-Kale wkoll.

Referenzi 

Fortizzi
Krimea
Russja
Ukrajna
Louis Meznarie

Louis Meznarie (14 ta' Jannar 1930, Saintry-sur-Seine – 5 ta' Awwissu 2020 Coudray-Montceaux) kien inġinier tal-muturi u karozzi tat-tlielaq, u sid ta' tim li kkompeta fl-24 Siegħa ta' Le Mans.

Mill-1971 sal-1983, huwa kien trainer uffiċjali tal-Porsche 911, b'serje ta' rebħiet fil-kategorija tagħhom fl-24 Siegħa ta' Le Mans, il-Kampjonat Franċiż tar-Rally u l-Kampjonat Ewropew tar-Rally. Fl-24 Siegħa ta' Le Mans fl-1972, kien assistit minn Jürgen Barth, Sylvain Garant, u Mike Keizer. Bil-Porsche 911 b’ċilindrata ta' 2.5 litri, bin-numru 41 u rreġistrata taħt il-bandiera tat-tim ta’ Louis Meznarie, spiċċa fit-13-il post ġenerali u rebaħ l-kategorija tiegħu.

Fis-Salon Moto Légende 2017, f’Pariġi, Meznarie, kien biegħ maġni ta' erbgħa mill-karozzi storiċi li ħadem fuqhom, mid-dar tal-irkant Osenat.

Huwa miet f'Awwissu 2020.

Referenzi 

Sport fi Franza
Twieldu fl-1930
Mietu fl-2020
Nies Franċiżi
Jum il-Lingwa Erżjana

Jum il-Lingwa Erżjana (bl-Erżjan: Erzjan Kelen Chi, Эрзянь келень чи) ilu jiġi ċċelebrat kull 16 ta’ April mill-1993, l-iktar fil-Mordovja mill-poplu Erżjan, iżda anke f’żoni oħra tar-Russja u f’inħawi oħra fid-dinja bħal pereżempju l-Estonja.

Fl-1993, il-Fondazzjoni tal-Lingwa Erżjana ssuġġeriet li darba fis-sena, f’jum partikolari, għandha tiġi ċċelebrata l-lingwa Erżjana, bħala sforz ta’ promozzjoni biex il-lingwa tiġi ppreservata. Is-16 ta’ April, jum twelid Anatoli Ryabov, li ħoloq l-alfabett Latin tal-lingwa Erżjana, intgħażlet bħala l-jum taċ-ċelebrazzjoni annwali.

Iċ-ċelebrazzjonijiet ta’ Jum il-Lingwa Erżjana sikwit jinvolvu spettakli artistiċi, wirjiet, laqgħat, kunċerti mużikali tradizzjonali, avvenimenti fejn wieħed jista’ jduq xi ikliet nazzjonali, fieri, eċċ.

Referenzi 

Osservanzi
Repubblika Sovjetika ta’ Don

Ir-Repubblika Sovjetika ta’ Don (bir-Russu: Донская советская республика, b’ittri Rumani: Donskaya Sovetskaya Respublika) kienet repubblika Sovjetika għal ftit xhur tar-Repubblika Soċjalista Federattiva Sovjetika Russa li eżistiet minn Marzu sa Mejju 1918.

Ir-repubblika ġiet ipproklamata f’Marzu 1918 wara li l-Armata l-Bajda rtirat miż-żona. It-territorju tar-Repubblika Sovjetika ta’ Don kien dak tal-Oblast tal-Armata ta’ Don. F’Mejju, wara l-irvell tal-Armata ta’ Don u l-avvanzar tal-Ġermaniżi fir-reġjun bħala riżultat tat-Trattat ta’ Brest-Litovsk, ir-repubblika nħakmet u l-mexxejja tagħha ħarbu. Imbagħad, minflok ir-Repubblika Sovjetika ta’ Don, it-territorju beda jissejjaħ ir-Repubblika tal-Armata ta’ Don.

Storja 

Ir-Repubblika Sovjetika ta’ Don ġiet ipproklamata fit-23 ta’ Marzu 1918 u l-belt kapitali tagħha kienet Rostov-na-Donu. It-territorju tar-repubblika kien jinkludi l-Oblast tal-Armata ta’ Don u parti mill-Governorat ta’ Yekaterinoslav, wara li l-Armata tal-Voluntiera u l-forzi tal-Armata ta’ Don ta’ Alexey Kaledin irtiraw miż-żona. Bejn id-9 u l-14 ta’ April, kungress reġjonali ta’ Sovjetiċi eleġġa Kumitat Eżekuttiv Ċentrali (KEĊ) ta’ 26 Bolxevik u 24 Rivoluzzjonarju Soċjalist tax-Xellug għar-repubblika. Il-KEĊ, min-naħa tiegħu, sawwar Kunsill ta’ Kummissarji tal-Poplu (Sovnarkom), li kien immexxi minn Fyodor Podtyolkov tal-Armata l-Ħamra. Persunal Straordinarju mmexxi minn Sergo Ordzhonikidze ġie stabbilit ukoll biex jorganizza d-difiża tar-repubblika.

Ir-Repubblika Sovjetika ta’ Don bdiet titlef is-sostenn bħala riżultat tar-rekwiżizzjonijiet tal-ikel u l-ġustizzjar ta’ “kontrorivoluzzjonarji” ssuspettati. F’April, kien hemm irvell ġenerali tal-Armata ta’ Don, u mill-1 ta’ Mejju t-truppi Ġermaniżi wkoll daħlu fit-territorju tar-repubblika, bħala riżultat tat-Trattat ta’ Brest-Litovsk. Fis-6 ta’ Mejju, l-Armata ta’ Don immexxija minn Pyotr Krasnov ħakmet il-belt kapitali Rostov-na-Donu, li kienet okkupata mit-truppi Ġermaniżi. Il-mexxejja tar-Repubblika Sovjetika ta’ Don ħarbu lejn Tsaritsyn, iżda Podtyolkov inqabad u ġie ġustizzjat mill-Armata ta’ Don. Ir-Repubblika ta’ Don imbagħad ħadet il-kontroll tat-territorju tar-Repubblika Sovjetika ta’ Don. Madankollu, ir-Repubblika Sovjetika ta’ Don ġiet abolita uffiċjalment mill-gvern Sovjetiku f’Settembru peress li l-mexxejja kienu baqgħu f’Tsaritsyn.

Referenzi
Esperantoloġija

L-Esperantoloġija (jew l-istudji tal-Esperanto) hija studju tal-lingwistika speċjali tal-Esperanto li tistudja l-kostruzzjoni tal-kliem, l-assemblaġġ tal-kliem, l-introduzzjoni tal-kliem fil-lingwa u t-traskrizzjoni ta’ termini “umbrella” u ismijiet proprji. Il-prinċipji tal-Esperantoloġija tal-kostruzzjoni tal-kliem huma eżemplari tal-prinċipji tal-ħtieġa u tas-suffiċjenza li għandhom l-għan li joħolqu bilanċ bejn kemm kelma tkun konċiża u kemm tkun tinftiehem b’mod ċar. Fir-rigward tal-għerq tal-kliem, l-Esperantoloġija tistabbilixxi dawn il-prinċipji:

 il-prinċipju tal-internazzjonalità;
 il-prinċipju tal-analoġija ma’ elementi lingwistiċi oħra;
 il-prinċipju li l-vokabolarju jkun ekonomiku;
 il-prinċipju tal-ewfonija.

Kif wieħed jista’ jobsor, dawn il-prinċipji kollha mhux dejjem jaqblu bejniethom; pereżempju l-prinċipju tal-internazzjonalità jitlob li tintuża l-kelma internacionala filwaqt li l-prinċipji tal-analoġija u li l-vokabolarju jkun ekonomiku jitolbu li tintuża l-kelma internacia. Fl-Esperanto, it-tieni u t-tielet prinċipji huma iktar b’saħħithom mill-ewwel prinċipju.

Barra minn hekk, il-validità assoluta tal-prinċipji msemmijin hawn fuq ixxekkel ukoll l-użu tal-lingwa peress li m’hemmx mod kif forom li ma jkunux wisq ċari jiġu ċċarati jew korretti.

Referenzi 

Esperanto
Lingwistika
Katina Muntanjuża ta’ Meskheti

Il-Katina Muntanjuża ta’ Meskheti (bil-Georgjan: მესხეთის ქედი), magħrufa wkoll bħala l-Katina Muntanjuża Meskh/Meskhet/Meskhetjana, il-Katina Muntanjuża ta’ Adzhar-Imereti, il-Katina Muntanjuża ta’ Achara-Imereti, il-Katina Muntanjuża ta’ Adzhar-Akhaltsikh kif ukoll il-Muntanji Moschjani), hija parti mill-katina muntanjuża tal-Kawkasi ż-Żgħar fir-reġjun ta’ Meskheti fil-Lbiċ tal-Georgia.

Ġeografija 
Il-katina muntanjuża hija twila 150 km u l-ogħla punt hija l-muntanja Mepistskharo b’elevazzjoni ta’ 2,850 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Il-Katina Muntanjuża ta’ Meskheti hija kkaratterizzata minn ammont kbir ta’ preċipitazzjoni (eż. xita, silġ, borra, eċċ.). It-territorju madwar il-muntanja Mtirala (is-sezzjoni Aġarjana tal-katina muntanjuża) kellu l-iktar ammont ta’ preċipitazzjoni fi ħdan l-Unjoni Sovjetika u huwa l-iktar żona umduża tal-Kawkasu, bi preċipitazzjoni annwali ta’ madwar 4500 mm fis-sena. Bosta xmajjar inixxu mill-Katina Muntanjuża ta’ Meskheti — fosthom Supsa, Acharis-Tsqali u Natanebi.

Flora u fawna 
Fit-territorju tal-Katina Muntanjuża ta’ Meskheti jgħixu bosta speċijiet endemiċi u rari. It-territorju huwa mimli foresti b’siġar li jwaqqgħu l-weraq (siġar tal-ballut, tal-qastan, tal-aġġru, tal-karpin, tal-fagu) f’elevazzjoni ta’ inqas minn 1,200 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar, kif ukoll foresti b’siġar koniferi (tal-abit, taż-żnuber u f’xi każijiet tal-arżnu) f’elevazzjoni ta’ bejn 1,200 u 1,800 metru. L-ogħla reġjuni tal-katina muntanjuża fihom mergħat sub-Alpini u Alpini.

14 % tat-territorju tal-Katina Muntanjuża ta’ Meskheti huwa inkluż fi tliet parks nazzjonali tal-Georgia — il-parks nazzjonali ta’ Borjomi-Kharagauli, ta’ Kintrishi u ta’ Mtirala.

Referenzi
Domowina

Domowina (bis-Sorbjan: "Dar") hija lega indipendenti politika tas-Sorbi u organizzazzjoni li tħaddan fiha s-soċjetajiet Sorbi fil-Lusazja t’Isfel (bil-Ġermaniż: Niederlausitz) u fil-Lusazja ta’ Fuq (bil-Ġermaniż: Oberlausitz), il-Ġermanja. Din il-lega tirrappreżenta l-interessi tas-Sorbi u hija s-suċċessur tal-Lega ta’ Domowina tas-Sorbi tal-Lusazja t’Isfel u ta’ Fuq (bil-Ġermaniż: Domowina Bund Lausitzer Sorben, bis-Sorbjan: Zwjazk Łužiskich Serbow, bis-Sorbjan tal-Lusazja t’Isfel: Zwězk Łužyskich Serbow).

Storja 

L-istituzzjoni ta’ Domowina, stabbilita f’Hoyerswerda fl-1912, tinsab f’Bautzen (Budyšin) fis-Sassonja flimkien ma’ istituzzjonijiet kulturali oħra tas-Sorbi.

L-istituzzjoni ta’ Domowina ngħalqet mill-awtoritajiet Nażisti fl-1937 u reġgħet infetħet fl-10 ta’ Mejju 1945, eżatt wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u reġgħet kisbet status uffiċjali fir-Repubblika Demokratika Ġermaniża.

Taħt it-tmexxija tal-Ġermanja tal-Lvant, Domowina kienet organizzazzjoni tal-massa inkluża fil-Front Nazzjonali, u kienet ikkontrollata b’mod effettiv mill-Partit Unitarju Soċjalista tal-Ġermanja (bil-Ġermaniż: Sozialistische Einheitspartei Deutschlands jew SED). Minkejja li l-gvern kien jirrikonoxxi s-Sorbi bħala komunità lingwistika fi ħdan ir-Repubblika Demokratika Ġermaniża, dawn ma kinux rikonoxxuti bħala minoranza, u dan kien imur kontra t-talbiet tal-lega. Mal-waqgħa tal-Komuniżmu fil-Ġermanja tal-Lvant u r-riunifikazzjoni Ġermaniża, Domowina reġgħet iffurmat mill-ġdid, u din id-darba bħala organizzazzjoni indipendenti.

Presidenti

Referenzi 

Sorbi
Ġermanja
Politika
Minoranzi
Guillermo Lasso

Guillermo Lasso Mendoza (twieled fis-16 ta' Novembru 1955) huwa politiku Ekwadorjan li attwalment qiegħed iservi bħala s-47 President tal-Ekwador mill-24 ta’ Mejju 2021.

Ħoloq esterni 
 

Politiċi
Ekwador
Twieldu fl-1955
Presidenti tal-Ekwador
Les jardins de Marqueyssac

Il-ġonna Marqueyssac jinsabu fil-belt ta’ Vézac, fid-dipartiment Franċiż ta’ Dordogne, fir-reġjun ta’ Nouvelle-Aquitaine. Huma fuq il-lista ta' ġonna notevoli fi Franza.

Dsatax-il ettaru jiffurmaw sit ikklassifikat għall-"interess pittoresk u storiku" tiegħu mid-digriet ministerjali tas-16 ta' Diċembru 1969.

Imqiegħed fuq qagħda tal-blat 130 metru 'l fuq mix-xmara, il-park joffri veduta tal-wied, kastelli u rħula ġirien, inklużi Beynac-et-Cazenac, Fayrac, Castelnaud, La Roque-Gageac u Domme.

Referenżi 

Franza
Ġonna
Jardins du manoir d'Eyrignac

Il-ġonna tal-manor ta’ Eyrignac jinsabu f’Salignac-Eyvigues, f’Dordogne, fil-Périgord noir (ir-reġjun ta’ Nouvelle-Aquitaine). Huma rċevew it-tikketta tal-Ġnien Notevoli fl-2005 u ġew inklużi fil-lista supplimentari ta' Monumenti Storiċi tas-sekli 17 u 18 mill-1986. Huma jinsabu mhux' il bogħod mill-Għerien ta' Lascaux u Sarlat-la-Canéda.

Referenżi 

Franza
Ġonna
Kiton

Kiton twaqqfet fl-1968, hija t-trejdmark ta 'Ciro Paone SpA, kumpanija mwaqqfa fl-1956.

Storja
Il-marka Kiton twaqqfet minn Ciro Paone f'Arzano, fil-provinċja ta 'Napli, fl-1968 u l-isem Kiton ġej minn "chiton", it-tunika ċerimonjali li jintlibsu mill-Griegi tal-qedem biex jitolbu lill-allat tal-Olimpu. Grazzi għall-kwalità għolja ħafna u produzzjoni limitata, il-marka hija mlaqqma wkoll "il- Ferrari tal-ħwejjeġ".

Produzzjoni 
Kiton għandhom ħames fabbriki: 

 Arzano
 Collecchio
 Fidenza
 Marcianise
 Biella

Rabtiet esterni 
 https://it.kiton.com/ (Sit Uffiċjali)

Referenzi 
Kumpaniji Taljani
Wisława Szymborska

Maria Wisława Anna Szymborska-Włodek (imwielda Brin (ħdejn Poznań) fil-2 ta' Lulju 1923 – Krakovja, 1 ta' Frar 2012), magħrufa ukoll bl-isem ta' Wisława Szymborska (bil-Pollakk: ), kienet poeta, kittieb u traduttur Polakka. Il-Kumitat Nobel Żvediż ippremja l-Premju Nobel għall-letteratura għall-1996 lil Wisława Szymborska.

Xogħlijiet 
 1952 – Dlatego zyjemy
 1954 – Pytania zadawane sobie
 1957 – Wolanie do Yeti
 1962 – Sól
 1966 – 101 wierszy
 1967 – Sto pociech
 1967 – Poezje wybrane
 1972 – Wszelki wypadek
 1976 – Wielka liczba
 1986 – Ludzie na moscie
 1993 – Koniec i poczatek
 1997 – Sto wierszy - sto pociech
 2002 – Chwila

Noti 
 1.Skond id-dokument tal-magħmudija.

Referenzi

Ħoloq esterni 

 Wisława Szymborska – NobelPrize.org 
 Wisława Szymborska – Encyclopædia Britannica 
 Poeżiji – poetseers.com 

Twieldu fl-1923
Mietu fl-2012
Poeti Pollakki‎
Nies rebbieħa tal-Premju Nobel
Poeti bil-Pollakk
Kastell Vastseliina

Il-Kastell Vastseliina (Estonjan: Vastseliina piiskopilinnus, Ġermaniż: Neuhausen, Russu: 'Novgorodok') kien kastell tal-Ordni Livonjan, Veskovat ta' Dorpat. Inbena sal-1342 mill-Landmeister Burkhard von Dreileben bħala parti mill-fortifikazzjonijiet tal-fruntiera ta' Livonja l-Qadima kontra Novgorod, Pskov u iktar tard Moska. 

Illum il-ġurnata l-fdalijiet tal-kastell jinsabu ħdejn Vastseliina (fil-villaġġ ta' Vana-Vastseliina), il-Parroċċa ta' Võru, il-Kontea ta' Võru, l-Estonja.

Ara ukoll 

 L-Istorja tal-Estonja
 Lista ta' kastelli fl-Estonja

Referenzi

Ħoloq Oħra 

 Il-Kastell Vastseliina
 L-Assoċjazzjoni tal-Kastelli u l-Mużewijiet madwar il-Baħar Baltiku

Kastelli
Estonja
Jennifer Lopez

Jennifer Lopez hija kantanta u attriċi Amerikana.

Kantanti Amerikani
Atturi Amerikani
Twieldu fl-1969
Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan

Il-Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan (bl-Ażerbajġani: Lökbatan palçıq vulkanı), magħruf ukoll bħala l-Kon tat-Tajn ta’ Lok-Batan, huwa vulkan tat-tajn li jinsab fil-Peniżola ta’ Absheron ħdejn l-insedjament ta’ Lökbatan fir-raion ta’ Qaradağ ta’ Baku, l-Ażerbajġan. Il-vulkan tat-tajn żbroffa fl-1977 u mill-ġdid fl-10 ta’ Ottubru 2001, meta pproduċa fjammi kbar għoljin ħafna għexieren ta’ metri. Mill-1998 ’l hawn, iż-żona tressqet fil-lista tas-siti indikattivi tas-Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

Referenzi 

Vulkani
Ażerbajġan
Siti ta' Wirt Dinji
Femminiżmu tar-Rom

Il-Femminiżmu tar-Rom huwa xejra femminista li tippromwovi l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel, il-ġlieda kontra l-inugwaljanzi soċjali u d-difiża tal-integrazzjoni tan-nisa f’movimenti differenti fis-soċjetà, sabiex dawn il-proċessi jkunu kompatibbli mal-preservazzjoni tal-kultura u tal-valuri tal-poplu Rom.

Tul l-istorja, il-grupp etniku tar-Rom ġie mżeblaħ u ppersegwitat minn soċjetajiet differenti minħabba l-partikolaritajiet tiegħu. Minkejja dan, huwa wieħed mill-ikbar minoranzi fid-dinja. Ħafna gruppi għadhom jippreservaw kultura karatteristika, bil-lingwa, bit-tradizzjonijiet jew bid-drawwiet tagħhom stess, fejn il-familja u s-solidarjetà fost il-membri tagħha huma ta’ importanza kbira.

Il-femminiżmu tar-Rom huwa kkaratterizzat mill-ġlieda biex jingħelbu l-preġudizzji u d-diskriminazzjoni fir-rigward tas-soċjetà tar-Rom u fir-rigward tan-nisa, kif ukoll l-istigma assoċjata mal-faqar.

Fi Spanja 

Il-bidu tal-moviment femminista tar-Rom fi Spanja beda fl-1990, meta tfaċċat l-ewwel assoċjazzjoni tan-nisa femministi Rom fi Granada, l-Asociación de Mujeres Gitanas ROMI. Minn dak iż-żmien ’l hawn, inħolqu ħafna assoċjazzjonijiet oħra mal-pajjiż kollu.

Waħda mill-ikbar sfidi għall-komunità tar-Rom hija ż-żamma tat-tradizzjonijiet u tal-identità tar-Rom filwaqt li jiġu rrispettati d-deċiżjonijiet u l-libertà tan-nisa. Din ix-xejra femminista tfittex li tikseb l-ugwaljanza billi tesiġi d-dritt li persuna tkun differenti.

Fost l-aspetti li din l-assoċjazzjoni tiddefendi l-iktar hemm l-aċċess għall-abitazzjonijiet, l-edukazzjoni u l-viżibbiltà tan-nisa. Madankollu, kien hemm ukoll ħafna oħrajn, bħan-normalizzazzjoni tad-diversità sesswali.

Referenzi 

Femminiżmu
Minoranzi
Rom
Peniżola

Peniżola (bil-Latin: paeninsula minn paene li tfisser “kważi” u insula li tfisser “gżira”) hija biċċa art imdawra bl-ilma fuq il-biċċa l-kbira tal-fruntiera tagħha filwaqt li tkun kollegata ma’ art kontinentali li testendi minnha. L-ilma tal-madwar ġeneralment jinftiehem li huwa kontinwu, għalkemm mhux neċessarjament jissemma bħala korp wieħed tal-ilma.

Il-peniżoli mhux dejjem jissejħu peniżoli; ġieli jissejħu wkoll promontorju, kap, promontorju ta’ gżira, biċċa art ’il barra jew istmu. Promontorju ġeneralment jitqies bħala biċċa art dejqa li tibqa’ dieħla ġol-baħar li tkun inqas prominenti minn kap. Xmara li tgħaddi minn baċir dejjaq ħafna xi kultant jingħad ukoll li tifforma “peniżola” imdawra kważi għalkollox bl-ilma. Bil-Malti, il-plural ta’ peniżola huwa peniżoli, filwaqt li qajla l-plural jinkiteb bil-Latin peninsulae f’dokumenti tekniċi.

Karatteristiċi 
Karatteristika partikolari ta’ peniżola hija l-promontorju flimkien mal-istmu partikolarment dejjaq li joħroġ minn wiċċ l-ilma. Jekk peniżola tkun tinsab f’korp tal-ilma intern (eż. lag jew xmara) din tissejjaħ ukoll “peniżola interna”.

Referenzi 

Ġeografija
Fenno-Skandinavja

Fenno-Skandinavja (bil-Finlandiż, bl-Iżvediż u bil-Norveġiż: Fennoskandia; bir-Russu: Фенноскандия, b’ittri Rumani: Fennoskandiya) jew il-Peniżola Fenno-Skandinava hija l-peniżola ġeografika li tinkludi l-Peniżola Skandinava u Kola, l-art kontinentali tal-Finlandja, u l-Karelja. Amministrattivament din tinkludi bejn wieħed u ieħor l-art kontinentali tal-Finlandja, in-Norveġja u l-Iżvezja, kif ukoll l-Oblast ta’ Murmansk, il-biċċa l-kbira tar-Repubblika tal-Karelja, u partijiet mit-Tramuntana tal-Oblast ta’ Leningrad fir-Russja.

L-isem joriġina mill-kliem bil-Latin Fennia (il-Finlandja) u Scandia (Skandinavja). It-terminu ntuża għall-ewwel darba mill-ġeologu Finlandiż Wilhelm Ramsay fl-1898.

Ġeoloġikament, iż-żona hija distinta minħabba li l-art tagħha hija magħmula mill-granit Arkean u mill-blat metamorfiku gneiss bi ftit ġebla tal-ġir, b’kuntrast ma’ żoni li jmissu magħha fl-Ewropa.

It-terminu simili Fennoskandja xi kultant jintuża bħala sinonimu ta’ Fenno-Skandinavja. Iż-żewġ termini xi kultant jintużaw biex jirreferu għal raggruppament kulturali jew politiku tal-Finlandja mad-Danimarka, l-Iżvezja, u n-Norveġja (l-Iskandinavja), li huwa subsett tal-pajjiżi Nordiċi.

Iktar qari 

 Ramsay, W., 1898. Über die Geologische Entwicklung der Halbinsel Kola in der Quartärzeit. Fennia 16 (1), p. 151.

Referenzi 

Finlandja
Ewropa tat-Tramuntana
Skandinavja