Fenek

Il-Fniek huma mammiferi żgħar tal-familja Leporidae ta' l-ordni Lagomorpha, mifruxa mal-biċċa l-kbira tad-dinja. Hemm 10 ġeneri differenti li jiklassifikaw bħala fniek, għalkemm uħud minn dawn magħrufa bħala liebri bl-ismijiet komuni. 

L-aktar ġeneru ta' suċċess bl-akbar numru ta' speċi huwa Sylvilagus il-fniek ta' denbhom qotni jew kif jissejjħu ukoll denb qotni u denb il-qoton li jiġbor fiħ madwar 16-il speċi. L-aktar speċi komuni hija l-Fenek Ewropew (Oryctolagus cuniculus) u fost l-aktar rari, ristretti ġeografikament u fil-periklu ta' estinzzjoni hemm il-Fenek tax-xmara (Bunolagus monticularis) ta' l-Afrika, l-Fenek tal-vulkan (Romerolagus diazi) tal-Messiku u l-Fenek ta' Amami (Pentalagus furnessi) tal-Ġappun. L-iżgħar speċi hija l-Fenek pigmew (Brachylagus idahoensis) ta' l-Amerika ta' fuq u fost l-isbaħ hemm iż-2 speċi ta' fniek bl-istrixxi tal-ġeneru Nesolagus. Fost il-partikolaritajiet insibu l-Fenek ta' Bunyoro (Poelagus marjorita) fejn il-ġenitali ta' l-irġiel u n-nisa minn barra għandhom l-istess forma u l-5 speċi tal-ġeneri Pronolagus u Caprolagus li għalkemm ħafna drabi jissejħu liebri dawn huma fniek.

Dawn l-ispeċi ta' fniek, flimkien mal-liebri tal-ġeneru Lepus u l-piki, jiffurmaw l-ordni kollu Lagomorpha.

Id-differenza prinċipali bejn il-fniek u l-liebri hija l-mod kif jitwieldu ż-żrameġ. Waqt li ż-żrameġ tal-liebri jitwieldu b'għajnejhom miftuħa, miksijin bil-pil u ferm attivi minn ftit żmien wara li jaraw id-dawl, dawk tal-fniek jitwieldu għomja, mingħajr pil u totalment dippendenti fuq l-omm. Differenzi oħra b' eċċezzjonijiet żgħar minn uħud mill-ispeċi huma li l-fniek normalment huma iċken, għandhom widnejn iqsar, ma għandhomx marki suwed fil-pil (eż. it-truf tal-widnejn u d-denb) u jgħixu f'bejtiet taħt l-art, fejn fil-każ tal-liebri meta jagħmlu l-bejta din tkun vera sempliċi u ssir f'wiċċ l-art, qalb il-ħaxix għoli.

Klassifikazzjoni 
Il-fniek (flimkien mal-liebri) darba kienu jagħmlu parti mill-ordni Rodentia (ir-rodituri jew gerriema) fis-sottordni Duplicidentata dan sal-1912, meta ġew mifruda u wara miġbura flimkien mal-piki fl-ordni Lagomorpha għalihom biss.L-akbar fenka li qatt instabet ija f'malta gewwa il-lokalita tal-maarsa semewa tiziana vassallo

 Ordni Lagomorpha 
 Familja Ochotonidae 
 Ġeneru Ochotona
 Sottoġeneru Pika: Piki tat-Tramuntana
 Pika Alpina, Ochotona alpina
 Pika tal-fidda, Ochotona argentata
 Pika tal-kullar, Ochotona collaris
 Pika ta' Hoffmann, Ochotona hoffmanni
 Pika tat-Tramuntana jew Pika tas-Siberja, Ochotona hyperborea
 Pika ta' Pallas, Ochotona pallasi
 Pika Amerikana, Ochotona princeps
 Pika ta' Turuchan, Ochotona turuchanensis
 Sottoġeneru Ochotona: Piki tal-isteppe
 Pika ta' Gansu jew Pika Griża, Ochotona cansus
 Pika tax-xofftejn suwed, Ochotona curzoniae
 Pika ta' Daurian, Ochotona dauurica
 Pika ta' Tsing-ling, Ochotona huangensis
 Pika ta' Nubra, Ochotona nubrica
 Pika ta' l-isteppa, Ochotona pusilla
 Pika tal-Afganistan, Ochotona rufescens
 Pika ta' Moupin, Ochotona thibetana
 Pika ta' Thomas, Ochotona thomasi
 Sottoġeneru Conothoa: Piki tal-muntanji
 Pika ħamra taċ-Ċina, Ochotona erythrotis
 Pika ta' Forrest, Ochotona forresti
 Pika ta' Gaoligong, Ochotona gaoligongensis
 Pika ta' Glover, Ochotona gloveri
 Pika tal-Ħimalaja, Ochotona himalayana
 Pika ta' Ili, Ochotona iliensis
 Pika ta' Kozlov, Ochotona koslowi
 Pika ta' Ladak, Ochotona ladacensis
 Pika tal-widnejn kbar, Ochotona macrotis
 Pika ta' Muli, Ochotona muliensis
 Pika sewda, Ochotona nigritia
 Pika ta' Royle, Ochotona roylei
 Pika ħamra tat-Turkestan, Ochotona rutila 
 Familja Prolagidae (maħsuba estinta)
 Ġeneru Prolagus (maħsub estint) 
 Prolagus sardus (maħsuba estinta)
 Familja Leporidae 
 Sottofamilja Caprolaginae
 Ġeneru Bunolagus
 Fenek tax-xmara, Bunolagus monticularis 
 Ġeneru Caprolagus
 Fenek ta' Assam jew Liebru ispidu, Caprolagus hispidus 
 Ġeneru Pentalagus
 Fenek ta' Amami jew Fenek ta' Ryukyu, Pentalagus furnessi 
 Ġeneru Pronolagus
 Liebru l-ġebel aħmar ta' Natal, Pronolagus crassicaudatus
 Liebru l-ġebel aħmar ta' Jameson, Pronolagus randensis
 Liebru l-ġebel aħmar ta' Smith, Pronolagus rupestris 
 Liebru l-ġebel aħmar ta' Hewitt, Pronolagus saundersiae 
 Sottofamilja Leporinae
 Tribù Romerolagini
 Ġeneru Brachylagus
 Fenek pigmew, Brachylagus idahoensis
 Ġeneru Romerolagus
 Fenek tal-vulkan jew Teporingo, Romerolagus diazi
 Tribù Leporini
 Ġeneru Lepus
 Sottoġeneru incertae sedis
 Liebru Ġappuniż, Lepus brachyurus
 Liebru Abissinjan, Lepus habessinicus
 Sottoġeneru Macrotolagus
 Liebru antilop jew Fenek ħmar antilop, Lepus alleni
 Sottoġeneru Poecilolagus
 Liebru taż-żarbuna tas-silġ, Lepus americanus
 Sottoġeneru Lepus
 Liebru tal-Artiku, Lepus arcticus
 Liebru tal-Alaska, Lepus othus
 Liebru tal-muntanji, Lepus timidus
 Sottoġeneru Proeulagus
 Liebru ta' denbu iswed jew Fenek ħmar ta' denbu iswed, Lepus californicus
 Liebru tal-ġnub bojod jew Fenek ħmar tal-ġnub bojod, Lepus callotis
 Liebru ta' Kap, Lepus capensis
 Liebru ta' Tehuantepec jew Fenek ħmar ta' Tehuantepec, Lepus flavigularis
 Liebru iswed jew Fenek ħmar iswed, Lepus insularis
 Liebru tax-xgħari, Lepus saxatilis
 Liebru tad-deżert jew Liebru tar-ramel, Lepus tibetanus
 Liebru ta' Tolai, Lepus tolai
 Sottoġeneru Eulagos
 Liebru xkupa, Lepus castroviejoi
 Liebru ta' Yunnan, Lepus comus
 Liebru Korean, Lepus coreanus
 Liebru Taljan jew Liebru Korsikan, Lepus corsicanus
 Liebru Ewropew, Lepus europaeus
 Liebru ta' Granada, Lepus granatensis
 Liebru Manċurjan, Lepus mandshuricus
 Liebru sufi, Lepus oiostolus
 Liebru tal-altipjan ta' l-Etjopja, Lepus starcki
 Liebru ta' denbu abjad jew Fenek ħmar ta' denbu abjad, Lepus townsendii
 Sottoġeneru Sabanalagus
 Liebru Etjopjan, Lepus fagani
 Liebru tas-savana Afrikana, Lepus microtis
 Sottoġeneru Indolagus
 Liebru ta' Hainan, Lepus hainanus
 Liebru Indjan, Lepus nigricollis
 Liebru ta' Burma, Lepus peguensis
 Sottoġeneru Sinolagus
 Liebru Ċiniż, Lepus sinensis
 Sottoġeneru Tarimolagus
 Liebru ta' Yarkand, Lepus yarkandensis
 Ġeneru Nesolagus
 Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra, Nesolagus netscheri
 Fenek tal-istrixxi ta' Annam, Nesolagus timminsi 
 Ġeneru Oryctolagus
 Fenek Ewropew, Oryctolagus cuniculus
 Ġeneru Poelagus
 Fenek ta' Bunyoro, Poelagus marjorita 
 Ġeneru Sylvilagus
 Sottoġeneru Tapeti
 Fenek tal-art mistgħadra, Sylvilagus aquaticus
 Fenek ta' denbu qotni tal-foresta jew Tapeti, Sylvilagus brasiliensis
 Fenek ta' denbu qotni ta' Dice, Sylvilagus dicei
 Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, Sylvilagus insonus
 Fenek tal-bassasa, Sylvilagus palustris
 Fenek ta' denbu qotni tal-artijiet baxxi tal-Veneżwela, Sylvilagus varynaensis
 Sottoġeneru Sylvilagus
 Fenek ta' denbu qotni tad-deżert, Sylvilagus audubonii
 Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji ta' Manzano, Sylvilagus cognatus
 Fenek ta' denbu qotni tal-Messiku, Sylvilagus cunicularis
 Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant, Sylvilagus floridanus
 Fenek tat-Tres Marias, Sylvilagus graysoni
 Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji, Sylvilagus nuttallii
 Fenek ta' denbu qotni tal-muntanji ta' Appalach, Sylvilagus obscurus
 Fenek ta' denbu qotni ta' l-Ingilterra l-Ġdida, Sylvilagus transitionalis 
 Fenek robust, Sylvilagus robustus
 Sottoġeneru Microlagus
 Fenek xkupilja, Sylvilagus bachmani
 Fenek xkupilja ta' San Jose, Sylvilagus mansuetus

Referenzi 
 Hoffmann, Robert S., Andrew T. Smith (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 185-211. ISBN 0-8018-8221-4.

Ħoloq esterni 
 http://www.rabbit.org/ House Rabbit Society: An international nonprofit organization that rescues rabbits and educates the public on rabbit care and behavior.
 http://www.muridae.com/rabbits/rabbittalk.html The Language of Lagomorphs
 http://www.bunniwerks.org/symbols.htm Rabbits as Cultural Symbols in Narrative
 http://www.bunniwerks.org/lore.htm Rabbits as Archetypal Symbols in Literature

Lagomorpha