Cymdeithas yr Iaith Gymraeg

Is brúghrúpa gnímh dhírigh sa Bhreatain Bheag é Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (Gaeilge: Cumann na Breatnaise) teideal a ghiorraítear go minic go Chumann yr Iaith nó fiú Cymdeithas, a théann i mbun feachtais le haghaidh leasa a bhaint amach don Bhreatnais  i ngach gné dá saol. Is í Mabli Siriol cathaoirleach reatha Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Stair agus cúlra 

Bhí an Cumann in ainm a bheith bunaithe an 4 Lúnasa 1962 ag Pontarddulais i nDeisceart na Breataine Bige, ach ní raibh bunreacht aige go dtí an 18 Bealtaine 1963. Bhí an foirmiú spreagtha go páirteach ar a laghad ag an léacht bliantúil raidió ar BBC Wales a thug Saunders Lewis an 13 Feabhra 1962 agus dar teideal Tynged yr teanga (Cinniúint na teanga). 

Tharla an chéad agóid phoiblí ag an gCumann i mí Feabhra 1963 i lár bhaile Aberystwyth inar ghreamaigh baill póstaeir ar oifig an phoist chun a bheith gafa, agus ionas go gcuirfear ar triail iad.  Nuair a tháinig sé chun solais nach ngabhfaí iad le haghaidh na bpóstaeir, bhog siad ansin go Pont Trefechan in Aberystwyth, áit a raibh timpeall is seachtó ball agus lucht tacaíochta i mbun 'suí isteach' ag blocáil tráchta ar bhóithre ar feadh leathuaire. 

Bhí na chéad fheachtais ann le haghaidh stádas oifigiúil don teanga, le glao ar thuairisceáin cánach ioncaim Breatnaise, scoileanna, foirmeacha toghcháin, comharthaí oifig an phoist, teastais bhreithe agus mar sin de. Rinneadh é seo trí ‘chealla’ a fhoirmiú, an chéad cheann a chuaigh i mbun gnímh i mBangor i mí Aibreáin 1963 le Owain Owain a bhunaigh agus a chuir in eagar an t-aon fhoilseachán amháin a bhí ag an Chumainn, Tafod y Ddraig (‘Teanga an Dragain’) agus a dhear an lógó.

Creideann Cymdeithas yr Iaith Gymraeg i ngníomh díreach, agus le linn a fheachtais tá os cionn míle duine tar éis teacht os comhair na gcúirteanna as a bpáirt i bhfeachtais éagsúla, go leor acu ag fáil pianbhreitheanna príosúin, rud a fhágann gurb é an grúpa agóide is mó sa Bhreatain ó an  sufraigéidí - i dtéarmaí fíneálacha agus na huimhreacha a cuireadh chun príosúin.   I measc na ngnáthghníomhartha tá slogáin a phéinteáil ar fhoirgnimh ar le gnóthais iad, agus mion-damáiste coiriúil eile.    Ag tús na 1970idí thosaigh  Cymdeithas ag feachtasaíocht ar son seirbhís raidió agus teilifíse sa Bhreatainis. Bunaíodh Radio Cymru i 1977, ach i 1979 d’fhógair an rialtas Coimeádach faoi Margaret Thatcher nach gcoinneodh sé a gheallúint toghcháin cainéal teilifíse Breatnaise ar leithligh a bhunú. Dhiúltaigh roinnt agóideoirí ceadúnais teilifíse a cheannach agus dhreap daoine eile crainn teilifíse agus thug siad ionradh ar stiúideonna teilifíse.  D'aisiompaigh an rialtas a seasamh agus seoladh cainéal teilifíse Breatnaise S4C i 1982.

Ar an 24 Iúil 2004 (cúig seachtaine tar éis a lainseála), thug aon ghníomhaí déag ó Cymdeithas yr Iaith Gymraeg faoi ionradh ar stiúideonna Radio Carmarthenshire in Arberth. Bhí siad ag agóidíocht i gcoinne chinneadh Radio Carmarthenshire méid na gclár Breatnaise a theorannú. Rinne siad ruathar ar na hoifigí agus na stiúideonna le linn craolta beo, ag cur  Radio Carmarthenshire and Pembrokeshire den aer ar feadh cúig nóiméad déag. Dar le Keri Jones (a chur síos ar bhaill an ghrúpa ina dhiaidh sin mar “ sceimhlitheoirí ”), gortaíodh a cheannasaí díolacháin, agus bhí cóireáil ospidéil de dhíth air le haghaidh láimhe briste a fuarthas le linn an ghráscair a lean. Gabhadh póilíní aon ghníomhaí déag, agus scaoil siad saor iad ar feitheamh fiosrúcháin bhreise. Fuarthas cathaoirleach na gluaiseachta Steffan Cravos neamhchiontach ina dhiaidh sin as díobháil choirp thromchúiseach a dhéanamh. 

Mhaígh Cymdeithas  go labhraíonn 50% den daonra i Sir Gaerfyrddin an Bhreatnais mar chéad teanga, ach go raibh níos lú ná 5% d’aschur Radio Carmarthenshire sa Bhreatnais. Mar thoradh ar ghearáin agus brú ón gcumann agus ó dhaoine aonair, d’eisigh Ofcom rabhadh ‘cárta buí’ do Radio Carmarthenshire go déanach i 2004; mar thoradh ar aon éilimh bhreise nach gcomhlíonfadh an stáisiún a chomhaontú ceadúnais, dhéanfadh Ofcom an stáisiún a iomardú go mór. 

In 2015 thosaigh Cymdeithas ag éileamh go leathnófaí meánoideachas trí mheán na Breatainise  chuig gach dalta scoile sa Bhreatain Bheag, chun ‘an cumas cumarsáid agus obair sa teanga a thabhairt dóibh' .Thacaigh an teangeolaí David Crystal agus an t-acadóir  Christine James leis an nglao seo.

Oibrithe Deonacha agus Foirne 
Gluaiseacht dheonach den chuid is mó atá i gCymdeithas a fhostaíonn cúigear ball foirne lánaimseartha freisin, duine ag a cheannoifig in Aberystwyth, Ceredigion, duine amháin ina oifig Caernarfon, beirt ina oifig i gCaerdydd agus duine eile in oifig Llanfihangel-ar-Arth .

Feachtais 
De réir shuíomh Gréasáin an ghrúpa teanga , chuidigh a fheachtais leis na hathruithe beartais seo a leanas a dhaingniú don teanga:

 1960idí - Comharthaí bóthair dátheangacha
 1970idí - Feachtas cainéal teilifíse Breatnaise
 1982 - Bunaíodh S4C, an t-aon chainéal teilifíse Breatnaise ar domhan
 1980í - Feachtas ar son an Achta Maoine chun cabhrú le pobail ina labhraítear an Bhreatain Bheag a chothú
 1993 - achtaíodh Acht na Breataine Bige 1993, á cheangal ar chomhlachtaí poiblí seirbhísí teoranta Breatnaise a thairiscint
 2000idí - Feachtas ar son Acht nua na Breataine Bige; Feachtas a dhéanamh chun scoileanna áitiúla a choinneáil
 2010 - Stádas oifigiúil don teanga faoi Bheart na Breataine Bige (An Bhreatain Bheag) 2011
 2011 - Coláiste ardoideachais sa Bhreatain Bheag,  , bunaithe

Is féidir na príomhfheachtais a roinnt ina cheithre mhórréimse:

(Cearta don Bhreatnais) 
Ag tús an 21ú haois chuir Cymdeithas yr Iaith Gymraeg tús le feachtas ar son Acht nua na Breatnaise. Dhearbhaigh Acht na Breatnaise 1993 gur chóir caitheamh leis an mBreatnais ar bhonn comhionann leis an mBéarla, ach d'áitigh  níor shroich sé an marc agus go raibh níos mó ag teastáil.

Sa bhliain 2007, d’fhoilsigh Cymdeithas an cháipéis fhéin Maniffesto Byw  (Beart Breatnaise) , dréachtreachtaíocht a bhunódh stádas oifigiúil i measc rudaí eile don Bhreatnais agus cearta chun í a úsáid, agus oifig Choimisinéir na Breataine Bige a bhunú.

In 2011, bunaithe den chuid is mó ar mholtaí Cymdeithas rith Tionól Náisiúnta na Breataine Bige Beart na Breataine Bige (an Bhreatain Bheag) 2011, a bhunaigh an Bhreatnais mar theanga oifigiúil na Breataine Bige, agus a thug isteach Coimisinéir na Breatainise .

(Pobail Inbhuanaithe) 
Tá an grúpa seo i gceannas ar roinnt nithe, lena n-áirítear beartas tithíochta agus pleanála. Ó na 1980idí i leith tá an grúpa tar éis Acht Réadmhaoine a éileamh chun líon na bpobal a mhéadú ina bhfuil an Bhreatnais mar phríomhtheanga an cheantair, chomh maith le dul i ngleic le neamhionannas ioncaim agus fadhbanna comhshaoil.

An 11 Márta 2014, d’fhoilsigh an grúpa a dhréacht féin “Bille Réadmhaoine agus Pleanála chun leasa ár bpobail (an Bhreatain Bheag) 2014” a chuimseodh na sé phríomhphrionsabal dá thogra le haghaidh Acht Réadmhaoine  chomh maith leis an mBreatnais a bhunú mar ghné reachtúil ábhartha  sa chóras pleanála.

(Todhchaí Digiteach) 
Téann an grúpa seo i mbun feachtais ar son cearta na teanga, an ceart go n-éistfí agus go bhfeicfía í. Cuimsíonn sé seo feachtais le haghaidh infheistíochta i Radio Cymru agus S4C, chomh maith le láithreacht na Breatnaise ar líne.

(Grúpa Oideachais) 
Tá meánoideachas Breatnaise ar fáil i bhformhór na gceantar sa Bhreatain Bheag i gcéimeanna bunscoile agus meánscoile an oideachais scoile. Tá GCSEanna dara teanga na Breataine Bige éigeantach in oideachas an Bhéarla. Éilíonn an grúpa seo feabhsú agus leathnú ollmhór freisin i mbreisoideachas (coláiste) agus ardoideachas (ollscoil). Cuimsíonn sé seo den chuid is mó coláiste cónaidhme Breatnaise, a bheadh ​​ina choláiste ilshuímh a sholáthraíonn cúrsaí agus acmhainní tré mheán na Breatainise.

Ag freagairt do thorthaí Dhaonáireamh 2011

Tar éis torthaí Dhaonáireamh 2011, reáchtáil an grúpa sraith slógaí ar fud na Breataine Bige. Sa chéad slóga i Caernarfon i mí na Nollag 2012, d’fhoilsigh an grúpa a Maniffesto Byw (Forógra Beo) a thug breac-chuntas ar go leor beartas atá deartha chun na teanga a neartú. Sheol an Cymdeithas  an mana “Dwichan beo yn Gymraeg” (ba mhaith liom bheith beo sa Bhreatnais) ag an slóga céanna.

An 6 Feabhra 2013 agus an 4 Iúil 2013, bhuail teachtaí Cymdeithas  leis an bPríomh-Aire Carwyn Jones chun athruithe práinneacha beartais a lorg i bhfianaise thorthaí an Daonáirimh.

Foilsíodh leagan athbhreithnithe den Maniffesto Byw i mí Iúil 2013, tar éis comhairliúcháin phoiblí agus cruinniú ginearálta urghnách nuair a glacadh le roinnt leasuithe ar an bhforógra.

I mí Lúnasa 2013, scríobh an grúpa chuig an bPríomh-Aire Carwyn Jones, ag tabhairt sé mhí dó a rún chun sé athrú beartais a sheachadadh ar mhaithe leis an teanga a lua: 

  (Welsh-medium Education for All)
  (Financial Fairness for the Welsh language)
   (Internal Government in Welsh)
  (Language Standards to Create Clear Rights)
  (A Planning System for the benefit of our Communities)
  (Welsh as central to Sustainable Development)

Ní raibh aon ráiteas intinne den sórt sin déanta ag Carwyn Jones faoin 1 Feabhra 2014, agus chuir an grúpa tús le feachtas gníomhaíochta dírí agus reáchtáil siad sraith agóidí ar fud na tíre.

 Liosta cathaoirligh

Féach freisin 

 Barn (Welsh magazine)
 , feachtas coibhéiseach in Albain, a bunaíodh i 1981
 Golwg
 Records of the Welsh Language Society ag Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Cymdeithas yr Iaith website  
 Cymdeithas yr Iaith website 
 Documents on the founding of the Society 

An Bhreatnais