joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Turtar blaoscbhog

Fine de thurtair bhlaoscbhoga is ea na Trionychidae. Tá roinnt speiceas díobh ann, iad dúchasach d'oirthear na Stát Aontaithe, an Afraic is deisceart na hÁise. An bhlaosc bheag clúdaithe le craiceann leathrúil (gan phlátaí adharcacha), na polláirí ar cheann starrtha caol, 3 ionga ar gach cos. Áitríonn sé uisce úr (ach uaireanta inbhir).

Turtair
Turtar boscach

Is tiripín ó Mheiriceá Thuaidh nach gcaitheann mórán ama san uisce é an turtar boscach. Tá sé speiceas de ann sa ghéineas Terrepine. Itheann sé inveirteabraigh is torthaí. Tá insí ar fhoircinn an dromchla íochtaraigh, ionas gur féidir an dromchla seo a dhúnadh i gcoinne na blaoisce uachtaraí nuair a aistarraingítear na géaga is an ceann (chun bosca iata a dhéanamh). Tá sampla eile sa Mhalaeisia. 

Toirtís
Turtar droimleathair

Turtar farraige atá scaipthe ar fud an Domhain sna farraigí teo. An turtar is mó, suas le 1.5 m ar fhad. 

Níl aon bhlaosc air, ach sa turtar fásta tá plátaí beaga cnámhacha leabaithe i gcraiceann leathrúil. 7 n-iomaire ar feadh an droma, na cosa tosaigh fada (os cionn 2.5 m ar fhad) gan ingne. 

A chorráin lag. Itheann sé smugairle róin.

Tagairtí 

Reiptílí
Turtar fadmhuineálach

Turtar le muineál ar leataobh, dúchasach do Mheiriceá Theas is an Astraláise. An muineál an-fhada caol. Áitríonn sé uisce úr nó taobh leis. Feoiliteach de ghnáth.
Turtar frithghobach

Turtar mara atá dúchasach do na haigéin thrópaiceacha. 

An ceann caol le gob crúcach, an droim le himlíne shábhfhiaclach mar gheall ar phlátaí na blaoisce a bheith ag luí thar chiumhais a chéile. 

Táirgeann sé an bhlaosc toirtíse den chaighdeán is airde. 

I mbaol de bharr rósheilge.

Tagairtí 

Reiptílí
Turtar sclamhach

Ainmhí atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir. An ceann mór, nach féidir a tharraingt ar ais sa bhlaosc. Na gialla láidir cam, an t-eireaball fada. Áitríonn sé uisce úr, agus itheann ainmhithe a mhaireann san uisce nó a théann ann. Tá dhá chineál ann: an turtar scleamhach, agus an turtar scleamhach ailigéadair.
Tuscánach

An ceann is simplí den 5 phríomhord ailtireachta clasaicí. Is dócha gur díorthaíodh é ó na teampaill Éatruscacha. An-chosúil leis an ord Dorach, bunanna, stoic is taibhléadain uile simplí.
Túsphointe an Reithe

An pointe nialais sa chóras neamhaí comhordanáidí, a shainmhínítear mar phointe trasnaithe an mheánchiorcail neamhaí is an éicliptigh, nó an cónocht earrachúil. Nuair a bhain an réalteolaí Gréagach Hipparchos feidhm as an gcoincheap in allód bhí an pointe seo i mbraisle an Reithe sa spéir thuaidh, ach le luainíocht na gcónocht idir sin is an lá inniu, tá sé i mbraisle na nIasc in aice láimhe anois.
John Tyndall

Fisicí a saolaíodh i Leithghlinn an Droichid, Contae Cheatharlach, ab ea John Tyndall (2 Lúnasa 1820 - 4 Nollaig 1893). Ball den tSeirbhís Ordanáis in Éirinn (1839) agus Sasana (1842), ina innealtóir iarnróid (1844-1847). Ceapadh ina Chomhalta den Chumann Ríoga é i 1852, ina ollamh san Institiúid Ríoga i 1853. Ba chomhghleacaí ansin le Michael Faraday é, agus tháinig sé i gcomharbacht air mar stiúrthóir (1867). Rinne sé taighde suntasach ar an iliomad ábhar tábhachtach, ina measc iompar criostal i réimse maighnéadach is faoi bhrú, radaíocht teasa, teocht is radaíocht na gréine, na himoibrithe idir solas na gréine agus na gáis san atmaisféar, agus scaipeadh solais le páirteagail san atmaisféar. Mhínigh sé cén fáth go bhfuil an spéir gorm, agus an iarmhairt cheaptha teasa (iarmhairt an teach gloine) san atmaisféar de thoradh an dé-ocsaíd charbóin ann. Thaispeáin sé go bhfuil páirteagail deannaigh is páirteagail bheo san aer, agus thug isteach iarmhairt Tyndall is scaipeadh Tyndall. Chabhraigh sé le bunú an iris cháiliúil eolaíochta Nature (An Dúlra) i 1869. Ceannródaí sa scríbhneoireacht eolaíochta do ghnáthdaoine. Scríobh sé beathaisnéis Faraday, Faraday as a Discoverer (Faraday mar Fhionnachtaí, 1868), Glaciers of the Alps (Oighearshruthanna na nAlp, 1860) agus Fragments of Science for Unscientific People (Blúirí Eolaíochta do Dhaoine gan Eolaíocht, 1871).

Fisiceoirí Éireannacha
Daoine as Contae Cheatharlach
Daoine a rugadh i 1820
Básanna i 1893
Tyrannosaurus rex

An t-ainmhí feoiliteach tíre is mó riamh ar Domhan, dineasár a bhí i mbarr a réime sa tréimhse Chailceach, 140-65 milliún bliain ó shin. Timpeall 12 m ar fhad, blaosc ollmhór air, le gialla doimhne is fiacla cosúil le miodóga. A eireaball matánach trom. Mionghéaga tosaigh air, gan ach dhá mhéar orthu araon. Ghluaiseadh sé go mall, 4 km u-1 ar a mhéid. Meastar gur chartóir é seachas sealgaire gníomhach.

Dineasáir
Uaigheanna sloic

Dhá ghrúpa tuamaí ríoga a fuarthas ag ceann thiar dhaingean na cathrach i Mícéiné na Gréige, na príomhshamplaí fionnta i 1876 ag Heinrich Schliemann (1822-1890). 6 sheomra dronuilleogach, timpeall 4.5 m × 6.4 m, gearrtha as an gcarraig, le díonta adhmaid. Gach ceann acu le 2-5 adhlacadh mórthaibhseach ón 16ú céad RC, le maisc bháis óir, seodra, soithigh óil is airm. Cheap Schliemann gurbh iad uaigheanna Agaimeimneoin is Chlítiméastra as Íliad is Odaisé Hóiméir iad, ach níl aon bhunús leis sin.
Uainíocht barr

Córas feirmeoireachta ina bhfástar barra in uainíocht. Is iad na haidhmeanna atá léi ná lotnaidí is fiailí a smachtú agus torthúlacht na talún a chaomhnú. Mar shampla, san 18ú céad i Norfolk Shasana, bhíodh uainíocht dhocht 4 bliana á cleachtadh: glasra fréimhe, eorna, seamair, cruithneacht, glasra fréimhe arís, agus mar sin ar aghaidh. Le spraeanna nua-aoiseacha is leasuithe ceimiceacha, is féidir feirmeoireacht rathúil a dhéanamh gan uainíocht, ach is féidir go ndéanfar damáiste do struchtúr na hithreach. Baineann an chuid is mó d'fheirmeoirí feidhm as roinnt uainíochta.
Uasadh

Sa tsíciatracht, an próiseas síceolaíoch ina dtreoraítear fuinneamh is iompar do-ghlactha isteach i bpatrúin inghlactha iompair. Bíonn sochar leis seo, seachaint neamhchomhfhiosach na himní a bhaineann le hiompar do-ghlactha is inghlactha. Sampla is ea fear óg le fuinneamh foghach a thógann páirt rathúil i spórt iomaíoch: bíonn glacadh leathan sóisialta lena éachtaí spóirt, agus seachnaíonn sé gníomhartha foghacha do-ghlactha.
Uathalú

Cliseadh is meath fíochán is ceall de bharr oibriú a n-einsímí féintuaslagtha (uathalaithe). Tarlaíonn sé tar éis d'orgánach bás a fháil, agus uaireanta i riochtaí paiteolaíocha cosúil le paincréitíteas i ndaoine.
Uathchóras na néaróg

Cuid den néarchóras a thugann seirbhís do na faireoga (mar shampla, na faireoga seileacha is allais), matán an chroí, agus an matán mín (mar atá i mballaí na bhfuileadán is an lamhnáin). Cuimsíonn sé grúpaí néarcheall taobh amuigh de lárchóras na néaróg, idir an córas sin is na spriocorgáin. Roinntear an t-uathchóras ina chóras simpiteach (S) atá dáilte ar fud na colainne ach ar na fuileadáin go príomha, agus ina chóras paraisimpiteach (P) atá dáilte ar an gcóras gastraistéigeach, an córas riospráide, an córas úirigéiniteach, is na súile. Nuair a bhíonn an dá fho-chóras seo, S is P, araon ceangailte le córas ar leith, is minic a bhíonn a n-iarmhairtí i gcoinne a chéile chun gur féidir cothromaíocht ilréimnithe a bheith i gceist. Mar shampla, méadaíonn gníomhaíocht S ráta buailte an chroí, ach moillíonn gníomhaíocht P an croí; bolgann S mac imrisc na súile, agus crapann P é. Den chuid is mó, ullmhaíonn fo-chóras S an cholainn i gcomhair gníomhaithe, agus feidhmíonn P chun fuinneamh a chaomhnú is scíth a ligean.
Uathfhócas

Fócasú ceamara go huathoibríoch i réigiún ar leith den radharc chun íomhá ghéar a fháil. Baintear feidhm as teicníochtaí éagsúla chuige seo. Mar shampla, tá córas fuaimraonaithe ann ina dtomhaistear an fad ama a thógann sé ar bhíog ultrafhuaime taisteal amach ón gceamara agus ar ais. I gceamara frithchaithimh aonlionsa, tarchuirtear léas cónach solais ón gceamara le ceann an chóin ar an radharc, agus dhá lionsa bheaga os comhair eagair luchtchúpláilte, gabhtar dhá íomhá cheann an chóin isteach san eagar. Ón difríocht pas idir an dá íomhá seo, tiomáineann mótar beag an príomhlionsa chun an fócasú a cheartú. 

Grianghrafadóireacht
Uathghiniúint

Bealach anaithnid spontáineach a cheaptaí a bheith ann, roimh ré an mhicreascóip is na micribhitheolaíochta, a dtiocfadh larbhaí cuileog ar fheoil lofa nó beacáin is fungais eile chun cinn. Déanach sa 17ú céad thaispeáin Francesco Redi (1626-1694) go dtagann larbhaí cuileog ar an saol as uibheacha, bíodh is gur uibheacha bídeacha iad. Louis Pasteur (1822-1895) a thaispeáin nárbh ann don uathghiniúint maidir leis na fungais is na frídíní galair. Bhain sé feidhm as fleascán le muineál fada is cor i bhfoirm U ag barr an mhuiníl. Chuir sé tuaslagán saothrúcháin, arbh fhéidir fungais a fhás ann, sa bhfleascán seo, agus bhruith é le pé fungais a bhí ann a mharú is an tuaslagán a dhéanamh aimrid. D'fhág sé i leataobh é ansin, agus bealach ag an aer dul isteach sa bhfleascán gan a leithéid a bheith ag spóir fhrídíní na bhfungas, de bharr an choir sa mhuineál. Níor fhás aon fhungas sa tuaslagán. Ach tar éis do Pasteur an fleascán a chur ar a thaobh i dtreo is gur shnigh cuid den tuaslagán isteach sa chor i muineál an fhleascáin, mar a bhféadfadh spóir fungais a bheith, is an fleascán a fhágaint ina sheasamh arís, d'fhás fungais sa tuaslagán. Ní raibh na horgánaigh seo in ann teacht ar an saol ach ó orgánaigh eile, agus chuir sin críoch le coincheap na huathghiniúna.
Uathghireán

Aerárthach nach bhfuil na sciatháin fosaithe air, a fhaigheann ardú ó liáin chothrománacha nach bhfuil cumhacht tiomána acu ach a chuirtear ar siúl ag sá cothrománach chun tosaigh don aerárthach, soláthraithe ag inneall. Coitianta sna 1930idí, ach faoi seo is i gcomhair spóirt is caitheamh aimsire is mó a úsáidtear é.
Uathmheaisín bainc

Ainm oifigiúil ar na scipéid seirbhíse a chuirtear os comhair banc is i gcuid mhaith áiteanna eile chun gur féidir airgead a aistarraingt is seirbhísí bainc eile a fháil de lá is d'oíche. Bíonn sé ceangailte le ríomhaire an bhainc chun gur féidir leis an gcustaiméar a chuntas a mhonatóiriú go díreach lena chárta is a uimhir aitheantais phearsanta (PIN).
Uathoibrí

Is é is uathoibrí ann ná trealamh meicniúil a dhéanann aithris ar ghníomhaíochtaí créatúir bheo, duine nó ainmhí. Tógadh a leithéid sa sean-am agus an Mheánaois. Tháinig feabhas orthu nuair a feabhsaíodh oibrithe cloig go mór sa 17ú céad. Déantar cuid acu mar bhréagáin, cuid eile le haghaidh taighde nó rialú córas, nó chun ábhair bhaolacha a chianláimhseáil.

Féach freisin
Róbaitic

Gléasanna
Uathoibriú

Próiseas teicniúil a rialú gan idirghabháil dhaonna chun cinntí a dhéanamh. Aisfhothaítear eolas ar thoradh oibríochta chun an chéad oibríocht eile a rialú. Córas mar seo is ea an téamh lárnach: is braiteoir an teirmeastat a chuireann eolas ar ais don téitheoir, a mhionathraíonn go huathoibríoch, ag lascadh is ag múchadh de réir mar is gá. Is uirlisí cumasacha uathoibrithe na ríomhairí a dhéanann rialú tapa ar chórais fhorleathana choimpléascacha a bheadh an-deacair am-íditheach do dhaoine. Sampla ríthábhachtach eile is ea an píolóta uathoibríoch ar eitleán, a thugann faoiseamh don phíolóta ar eitiltí idirilchríocha.
Uathradagrafaíocht

Teicníocht chun ionaid adamh radaighníomhach i sampla a thaifeadadh. Cuirtear an sampla ar leathán eibleachta míne fótagrafaí. Cruthaíonn an radaíocht ón sampla íomhá fholaigh d'ionaid na bhfoinsí radaíochta. Léiríonn an eibleacht réalta toilleadh radaighníomhach an tsampla: mar shampla, dáileadh iseatóip radaighníomhaigh i bhfíochán bitheolaíoch.
Uathsóim

Crómasóim nach X-crómasóim ná Y-crómasóim (gnéaschrómasóim) iad. Cumadh an téarma i 1906 nuair nár tuigeadh ról an dá chromasóm seo i gcinneadh gnéas duine. Ach tríd an scaradh seo a dhéanamh, réitíodh an bealach chun raon meicníochtaí a chabhraíonn i gcinneadh gnéas duine a anailísiú agus tuiscint orthu a chur chun cinn go mór.
U-bhád

Gnáthainm ar fhomhuireán Gearmánach, giorrú ar Unterseeboot. Bhí cabhlach cumasach fo-mhuireán ag an nGearmáin sa dá chogadh domhanda, agus is ar éigin nár bhuaigh a gcabhlach.
Ubhán

An chill aibí atáirgthe bhaineann in ainmhithe is plandaí. Sna hardainmhithe, is mó í ná an chill atáirgthe fhireann, an speirm, mar tá sí lán de bhia stóráilte, agus do-ghluaiste. Chun teacht le bheith aibí cilldeighleann an bhunchill, an t-ubhán, trí phróiseas a dtugtar méóis air. Scarann na díseanna crómasóm óna chéile agus cruthaítear dhá fho-chill, dhá ubh aibí, is leath na gcrómasóm i ngach ceann. Nuair a thoirchíonn an speirm an ubh seo, bíonn líon iomlánaithe na gcrómasón san ubh, agus tosaíonn an ubh thoirchithe ag cilldeighilt trí phróiseas a dtugtar miotóis air. Sa chás seo atáirgtear na crómasóim go léir roimh an gcilldeighilt, ionas go mbíonn an líon iomlán díobh sa dá fho-chill. Ar an mbealach seo méadaíonn na cealla ina bhfíocháin. Tarlaíonn próisis den saghas céanna i bplandaí. 

Atáirgeadh
Ubhúlach

An ghnéaschill bhaineann i síolphlandaí a dhéanann an síol tar éis a thoirchithe. I ngimnispeirmeacha, luíonn an t-ubhóirín nochtaithe ar an gcón baineann. I bplandaí bláfara, bíonn sé clúdaithe san ubhagán.
Ubhthoradh

Planda tomach ilbhliantúil le bláthanna tonnadóirchruthacha vialaite agus caora móra inite, dúchasach do na trópaicí sa Domhan Úr. Cruthanna is dathanna éagsúla ar na torthaí, ach ubhchruthach corcra de ghnáth. Saothraítear go forleathan é mar ghlasra bliantúil i réigiúin mheasartha.
Údarás Fuinnimh Inmharthana na hÉireann

Údarás reachtúil náisiúnta fuinnimh atá ag iarraidh struchtúir fuinnimh, teicneolaíochtaí is cleachtaí maidir le fuinneamh a athrú chun a bheith inmharthana. Iarrachtaí ar bun aige úsáid fuinnimh a dhéanamh níos éifeachtaí, ag méadú úsáid foinsí fuinnimh nach bhfuil bunaithe ar charbón, ag spreagadh iarrachtaí cuimsitheacha chun na haidhmeanna seo a bhaint amach, agus ag soláthar deontas cuí ón rialtas is an tAontas Eorpach. 

Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Údarás Náisiúnta Caighdeán na hÉireann

Eagraíocht reachtúil (NSAI i mBéarla) le dualgais maidir le caighdeáin phróiseas, earraí, seirbhísí is eagraíochtaí in Éirinn. Soláthraíonn sé deimhniúcháin chaighdeáin a nglactar leo ar fud an Domhain, meabhrúcháin ar chaighdeáin, buntomhais chaighdeánacha, monatóireacht leanúnach ar chur i bhfeidhm na gcaighdeán, agus traenáil ar na hábhair seo do lucht gnó is tionsclaíochta.
Úilít

Aolchloch ina bhfuil úilití, gráinní cruinne déanta as cisil chomhlárnacha le snáithíní gathacha de charbónáit (cailcít nó aragónaít). Cruthaítear na húilití trí dheascadh is fás na gciseal leanúnach thart ar núicléis de ghráinní gainimh nó blúirí sliogáin agus iad ar ghrinneall te farraige éadoimhne.

Carraigeacha dríodair
Uiliteach

Ainmhí nó duine a mbíonn feoil ainmhithe is ábhair phlandúla ina chothú. Is féidir go mbeidh sainfhiacla aige chun déileáil leis na bianna éagsúla. Tá an téarma seo i gcontrárthacht le feoiliteach don ainmhí (cosúil leis an leon) a itheann feoil amháin, féiriteach don ainmhí (cosúil leis an mbó) a itheann féar amháin, agus planditeach don ainmhí a itheann ábhair phlandúla amháin. Duine nach n-itheann feoil, tugtar feoilséantóir air.
Uillinn (matamaitic)

Sa gheoiméadracht, an figiúr a dhéanann dhá líne dhíreacha a thagann le chéile ag pointe. Tomhaistear uillinneacha i rothluithe (go príomha in aghaidh an nóiméid nó an tsoicind nuair a bhíonn an luas uilleach i gceist), dronuillinneacha, céimeanna (°), raidiain (rad), nó graid. 1 rothlú = 4 dhronuillinn = 360° = 2 π rad = 400 grad.

Matamaitic
Uillinn leadóige

Pian in aghaidh sheachtrach na huillinne mar thoradh ar thráma arís is arís eile, mar a fhéadfaidh tarlú agus duine ag imirt leadóige. Meastar go dtarlaíonn sí tar éis cuid mhaith strócanna beaga i matáin sa réigiún sin den ghéag.
Uimhir aitheantais phearsanta

Uimhir atá uathúil d'úsáideoir córas ríomhaireachta, dáilte air chun gur féidir leis a aitheantas a dhaingniú roimh chead a fháil an córas a úsáid. Is é UAP an gnáthgiorrúchán air i nGaeilge, PIN i mBéarla. Baintear feidhm as a leithéid i gcórais baincéireachta nua-aoiseacha inar féidir le húsáideoir airgead a aistarraingt ó uathmheaisíní bainc nuair a chuireann sé a chárta bainc is a PIN isteach ann.
Candamuimhir

Uimhir shimplí nó veicteoir a shainíonn staid chórais chandamaigh is na luachanna breathnaithe ar an gcóras sin. Bíonn na luachanna scoite de ghnáth. Uimhir chandamach shimplí is ea an lucht. Uimhir chandamach veicteoireach is ea an ghuairne. Rangaítear na cáithníní fo-adamhacha is na staideanna adamhacha de réir a n-uimhreacha candamacha.
Uimhir dhénártha

Is uimhir í an uimhir dhénártha atá bunaithe ar an dá shiombail 0 is 1, a úsáidtear i ríomhairí. I ngnáthuimhir dheachúlach baintear feidhm as 10 siombail—0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9—chun seasamh d'aon uimhir ar leith. I gcórais ríomhaireachta, áfach, baintear feidhm as feistí leictreonacha déstaideacha chun uimhreacha a stóráil is a láimhseáil. Tugtar giotáin (digití dénártha) ar na siombailí seo 0 is 1. Is féidir aon uimhir a scríobh sa bhfoirm seo ach dóthain giotán a úsáid: 0 = 00000000, 1 = 00000001, 2 = 00000010, 3 = 0000011, 4 = 00000100, 5 = 00000101, 6 = 00000110, 7 = 00000111, 8 = 00001000, 9 = 00001001. De ghnáth úsáidtear aonad 8 ngiotán i ríomhairí, agus tugtar beart air. Baintear feidhm as foirm dhénártha chun seasamh do litreacha is chomharthaí eile in ASCII, an cód a úsáidtear go forleathan i ríomhairí.

Matamaitic
Ríomhaireacht
Uimhir fhoirfe

Sa mhatamaitic, is uimhir í an uimhir fhoirfe a bhfuil suim a roinnteoirí cothrom leis an uimhir féin. Mar shampla is iad roinnteoirí 6 ná 1, 2, 3, agus 1 + 2 + 3 = 6. Is iad roinnteoirí 28 ná 1, 2, 4, 7, 14, agus 1 + 2 + 4 + 7 + 14 = 28. Is í 496 an chéad uimhir fhoirfe eile. Thug Eoiclídéas an fhoirmle seo ina Uraiceacht chun uimhreacha foirfe a aimsiú: más uimhir phríomha í 2n - 1, is uimhir fhoirfe 2n-1 (2n - 1). Is ré-uimhreacha iad na huimhreacha foirfe ar fad a aimsíodh do dtí seo, níl a fhios an bhfuil a leithéid de rud agus corruimhir fhoirfe ann.

Uimhreacha
Uimhir ochtáin

Tomhas ar chumas breosla cur in aghaidh cnagadh de bharr adhainte anabaí in inneall dócháin inmheánaigh. Déantar comparáid idir airíonna an bhreosla le tástáil is airíonna meascán d'iosoctán (a chuireann i gcoinne cnagtha) is heaptán (a chnagann go héasca). Cinneann comhdhéanamh an mheascáin sin is congaraí d'iompar an bhreosla an tomhas don bhreosla sin.
Uimhir randamach

Sa mhatamaitic, uimhir a roghnaítear as tacar ar leith uimhreacha ionas go bhfuil an dóchúlacht chéanna ag gach ceann acu a bheith roghnaithe. Más é an tacar uimhreacha ar leith an tacar slánuimhreacha 0-9, bíonn dóchúlacht 0.1 ag gach ceann acu go roghnófar í. Is é is tábla uimhreacha randamacha ann ná tábla digití a roghnaítear go randamach, gach digit le dóchúlacht 0.1 go roghnófar í, agus gach roghnú déanta go neamhspleách ar gach roghnú eile. Chun na huimhreacha i gcomhair duaiseanna i gcrannchur náisiúnta a roghnú go neamhchlaonta, is féidir uimhreacha randamacha a roghnú le ríomhaire.

Uimhreacha
Uimhríocht

Disciplín ina ríomhtar le huimhreacha, mar mhalairt ar uimhirtheoiric. Sainmhínítear 4 oibríocht — suimiú, dealú, iolrú, roinnt — thar thacar na réaduimhreacha uile, agus baintear feidhm astu chun torthaí praiticiúla a fháil.  

Mar shampla, chun costas iomlán dhá earra a dhéanamh amach, ceann amháin ar €23 is an ceann eile ar €56 (suimiú: 23 + 56 = €79), chun an tsóinseáil a gheobhfar as €100 má cheannaítear an dá earra a dhéanamh amach (dealú: 100-79 = €21), chun costas 6 kg d'ábhar a chosnaíonn €8 an kg a ríomh (iolrú: 6 × 8 = €48), nó chun an oiread ábhair ar €15 an kg a fhéadfar a cheannach le €180 (roinnt, 180/15 = 12 kg).

Naisc sheachtracha 
 Eólas ar Áireamh, leis an Athair Peadar Ua Laoghaire, 1900

Uimhreacha
Uimhríocht
Úiréadraíteas

Is é atá i gceist leis an úiréadraíteas ná athlasadh an úiréadra. Is féidir go dtárlóidh sé ar chúiseanna éagsúla, ina measc na galair ghnéasacha gonairith is claimidé. Is iad na siomtóin a bhaineann leis ná mothú dóite nuair a bhíonn duine ag múnadh, agus múnadh níos minice ná is gnách.

Tagairtí 

Galair
Úiréime

Méadú i dtiúchan na húiré sa bhfuil. Ceann de na mínormáltachtaí ceimiceacha is luaithe a bhraitear i gcliseadh na nduán. Déanann sí an craiceann liomóidbhuí. Faoi seo cuimsíonn an téarma na mínormáltachtaí ceimiceacha go léir sa bhfuil le linn cliseadh na nduán. 

Galair
Uirlis feaga

Aon ghaothuirlis ceoil ina ngintear an fhuaim trí shreabh aeir a dhéanamh chun giolcach (déanta as cána, miotal nó plaisteach) a chur ag crith. Is féidir giolcach shingil (mar atá sa chlairnéid) nó dé-ghiolcach (mar atá san óbó) a úsáid. Is féidir í a chrith go saor (mar a tharlaíonn san orgán béil) nó a rialú ag liopaí an tseinnteora (mar a tharlaíonn i ngléasanna uile na ceolfhoirne). Bíonn a tondath oirirc ag gach saghas, agus braitheann sé ar mhéid is cruth na huirlise. Is iad na príomhuirlisí giolcaí sa cheolfhoireann ná an t-óbó, an corn Sasanach, an chlairnéid, an dordchlairnéid, an basún, agus an dordbhasún.

Tagairtí 

Uirlisí ceoil
Uirlis ghléasaistrithe

Gléas ceoil a fhuaimníonn ag airde níos mó nó níos lú ná an airde ag a bhfuil an ceol nodaithe. Bíonn cúiseanna stairiúla is praiticiúla leis seo, ach is í an ceann is mó chun méarú gaothuirlisí a thabhairt chun rialtachta le gur féidir le seinnteoir athrú ó ghléas de mhéid amháin (is airde amháin) chuig gléas eile gan córas méaraithe eile a thoghadh. Sa cheolfhoireann nua-aoiseach, is iad seo na príomhuirlisí gléasaistrithe: an fhliúiteog (ochtach os cionn na hairde scríofa), an corn Sasanach (cúigeach foirfe os a cionn), an clairinéad in A (tréach beag faoina bun), an clairinéad in B maol (déach mór faoina bun), an ceileiste (ochtach os a cionn), an t-olldord (ochtach faoina bun).
Uisceadán

Foirgneamh atá oiriúnaithe chun ainmhithe is plandaí uisciúla a léiriú. Osclaíodh an chéad cheann i 1853 i ngairdín na n-ainmhithe i bPáirc an Leasrí i Londain. Tá uisceadáin faoin spéir ina léirítear deilfeanna coitianta, agus uisceadáin mhóra le tolláin thrédhearcacha faoin uisce ar féidir siúl tríothu chun breathnú níos fearr ar na hainmhithe is plandaí san uisce. Úsáidtear umair bheaga thrédhearcacha le haghaidh uisceadáin baile, agus coinnítear éisc thrópaiceacha iontu.
Uiscedhath

Péinteáil ina n-úsáidtear dathanna atá measctha le meán atá intuaslagtha in uisce, cosúil le guma arabach. D'úsáidtí é sa tsean-Éigipt, an tsean-Sín, agus i léiriú lámhscríbhinní sa Mheánaois. Ní ghlactar le teampara ná guais mar fhíoruiscedhathanna, de bhrí go mbraitheann siad ar leachtdathanna tréshoilseacha ar pháipéir throma speisialta, bíodh siad bán nó bándaite go héadrom. Máistrí uiscedhatha ab ea Thomas Girtin (1775-1802), John Cotman (1782-1842) agus Joseph Turner (1775-1851). 

Péintéireacht
Uiscerian

Cainéal saorga le huisce a iompar. Thóg na Rómhánaigh na mílte ciliméadar d'uiscerianta chun uisce a thabhairt dá mbailte. I bhfoirm droichead atá cuid acu, agus maireann samplaí mórthaibhseacha fós, cosúil leis an bPont du Gard i Nîmes na Fraince.
Uiscí mianraí

Screamhuiscí a tharlaíonn go nádúrtha, a mbíonn tiúchan láidir mianraí iontu, tuaslagtha as na carraigeacha a sreabhann siad tríothu. Creidtear go mbíonn airíonna míochaine acu, agus is féidir iad a ól nó folcadh iontu, ag brath ar a gcomhdhéanamh.
Uiscimir

Foirm eitseála a thugann cuma thonúil, cosúil le líníocht leachtdatha (scáthú le dúch nó uiscedhath caolaithe a chuirtear ar an líníocht le scuab). Clúdaítear pláta copair le ciseal tanaí roisín phúdraithe, a ghreamaítear leis an miotal trí théamh. Nuair a thumtar an pláta in aigéad, polltar gach cuid den dromchla leis an iliomad smál bídeach scaipthe. Is féidir réimniú tondatha ó liath éadrom go dtí dubh trom (nach soladach é) a bhaint amach tríd an am tumtha a rialú. D'fhorbair Jean-Baptiste le Prince (1734-1781) an teicníocht seo sa bhFrainc i 1768, agus ba é Goya sármháistir na teicníochta mar a léiríonn a shaothar Los Caprichos (Na Teidheanna, 1799). Sa 20ú céad thug Picasso, André Masson (1896-1987), agus ealaíontóirí eile an teicníocht ar ais go rathúil.
Uiscíoch

Sraitheanna carraigeacha a iompraíonn uisce, de ghnáth as gaineamhchloch nó cailc a mbíonn póiriúlacht is tréscaoilteacht ard inti. Uathu a fhaightear cuid mhaith de sholáthar uisce inúsáidte an Domhain, trí thobar a thochailt nó an t-uisce a chaidéalú i dtaiscumar. Is suntasach an t-uiscíoch cailce faoi Londain i soláthar uisce don chathair mhór sin, agus an t-uiscíoch ollmhór gaineamhchloiche i nDakota sna Stáit Aontaithe.
Uisciú

Cur uisce le hithir is barra ar bhealach saorga, a rinneadh den chéad uair sa tSín i 560 RC. Tógtar an t-uisce chuige amach as loch, abhainn, sruthán nó tobar. I réigiúin fhásúla is féidir gach riachtanas fliuchrais a sholáthar d'fhás na bplandaí trí uisciú, agus an t-uisce tugtha chuig na goirt trí líonra canálacha is cainéal. In áiteanna eile, úsáidtear uisciú chun fás barréifeachtach a fháil is torthaí den chéad scoth a tháirgeadh, sa ghairneoireacht go háirithe. I réigiúin thirime soláthraítear an t-uisce trí bhá nó cainéil idir na línte. Bealaí eile chun an t-uisce a dháileadh is ea gunnaí báistí, croiteoirí, agus píobáin silte ar leith do gach planda nó crann ar leith. Is féidir an modh uiscithe deireanach seo, atá an-chostasach, a úsáid chun cothuithe is ceimiceáin eile a sholáthar maraon leis an uisce do na plandaí.

Talmhaíocht
Ukiyo-e

Gluaiseacht i bpéintéireacht is clóbhualadh sa tSeapáin, faoi bhláth sa 16ú-19ú céad. Chuir sé béim ar stíl is aeistéitic, agus ba iad na téamaí is mó ná ábhair amharclannacha, aisteoirí, striapaigh is radhairc tire. Chuir Masonobu (1686-1764) dathanna san áireamh is peirspictíocht, faoi thionchar na nOllannach. Tionchar ag radhairc tíre dhaite i ngreanadóireacht adhmaid Hokusai is Hiroshige (1797-1858) ar ealaíontóirí Francacha an 19ú céad. Chónasc Kiyochika (1847-1915) an modh oibre seo le modhanna iartharacha, ag cur solais is scátha san áireamh.
Ulchabhán éisc

Ulchabhán atá oiriúnaithe chun maireachtáil gar don uisce, a fhaightear san Áise (4 speiceas) is an Afraic (3 speiceas). Piocann sé éisc ón uisce lena ingne is é ag eitilt. Itheann sé cráifisceanna, froig, feithidí is mamaigh bheaga. A eitilt níos callánaí ná ulchabháin eile. 

Éin
Ulchabhán scopach

Cineál ulchabháin le 40 speiceas, an-choitianta, dúchasach don Seandomhan. Áitríonn sé coillearnach nó talamh oscailte thirim, agus itheann feithidí is uaireanta éin bheaga. 

Éin
Ulchabhán seabhaic

Gnáthulchabhán atá dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh is ea an t-ulchabhán seabhaic (Surnia ulula). Tugtar ulchabhán seabhaic tuaisceartach ar an speiceas céanna freisin. Na sciatháin gearr biorach, an t-eireaball fada. Cosúil leis an seabhac agus é ag eitilt is ag tuirlingt. Áitríonn sé foraoisí, agus itheann mamaigh is éin. Seilgeann sé le solas an lae.

Éin
Ulchabhán sneachtúil

Gnáthulchabhán atá dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh. An clúmh bán den chuid is mó. Áitríonn sé tundra, riasca is oileáin Artacha. Seilgeann sé i rith an lae, agus itheann mamaigh chomh mór le giorria Artach is éin chomh mór le lacha. Neadaíonn sé ar an talamh.

Éin
Ulchabhán tochailte

Ulchabhán beag atá dúchasach do Mheiriceá ó iardheisceart Cheanada síos go Tierra del Fuego. Áitríonn sé réigiúin leathfhásúla, ag maireachtáil i bpoill a fhágann marmait machaire nó mamaigh eile. Itheann sé feithidí móra is veirteabraigh bheaga.

Éin
Úll custaird

Crann duillsilteach é an t-úll custaird (Annona reticulata). Fásann sé 6 m ar airde, agus tá sé dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga lansa-chruthach, na bláthanna le 6 pheiteal scothghlasa/buí. Na torthaí 10 cm ar leithead, croíchruthach a bheag nó a mhór, scothghlas, cuma blaosc toirtíse orthu is an iliomad síol leabaithe sa bhia milis. Saothraítear go forleathan é ar son an toraidh inite.

Crainn
Torthaí
Charles Ulm

Eitleoir ceannródaíoch a rugadh i Melbourne na hAstráile ab ea Charles Thomas Philippe Ulm (18 Deireadh Fómhair 1898 – 3 Nollaig 1934). Le Charles Kingford Smith (1879–1935), rinne sé aistir thaiscéalaíocha eitleoireachta i 1927–1931. D'iompair sé an chéad aerphost idir an Astráil, an Nua-Shéalainn is an Nua-Ghuine i 1934. An bhliain chéanna agus é ag taiscéaladh eitiltí rialta aerphoist trasna an Aigéin Chiúin le beirt chompánach in eitleán innill chúplaigh, cailleadh é gar do Haváí.

Daoine a rugadh i 1898
Básanna i 1934
Eitleoirí Astrálacha
Ulóg

Meaisín simplí, roth le clais ar feadh na himlíne gur féidir rópa a rith ann. Is féidir treo fórsa a athrú leis agus, mar shampla, ualach trom a ardú trí tharraingt anuas.
Ultrafhuaim

Eolaíocht a bhaineann le hultrafhuaim, fuaim ar mhinicíocht thar an raon inchloiste, is é sin níos mó ná 20,000 heirts (20 kHz). Is féidir le madraí ultrafhuaim suas go dtí timpeall 25 kHz a chloisteáil. Baineann an ialtóg feidhm as minicíochtaí i bhfad níos mó chun treorú san aer istoíche is a creach a aimsiú. Baineann deilfeanna feidhm as ultrafhuaim ar an modh céanna faoin bhfarraige. 

Is féidir ultrafhuaim a ghiniúint go saorga má dhéantar dromchla nó struchtúr a chrith le minicíocht ultrafhuaime. Déantar a leithéid le criostal písileictreach go hiondúil. Léiríonn criostal mar seo an iarmhairt phísileictreach, ionas go n-athchumtar é nuair a chuirtear voltas trasna air is go ngintear voltas trasna air nuair a athchumtar go meicniúil é. Má chuirtear voltas ailtéarnach ar mhinicíocht ultrafhuaime trasna air, critear an criostal ag an minicíocht sin agus gintear ultrafhuaim san aer mórthimpeall. Is féidir ultrafhuaim a bhrath le criostal písileictreach freisin. 

Is féidir léas aontreoch ultrafhuaime a chruthú, agus tá an-chuid d'fheidhmeanna na hultrafhuaime bunaithe ar an airí seo: íomháú sa mhíochaine, tomhas sreabhadh fola sa mhíochaine, tástáil neamh-mhillteach, rabhaidh buirgléara is eile. In íomháú le hultrafhuaim, tarchuirtear léas bíogtha isteach sa cholainn agus frithchaitear cuid bheag den bhíog ag gach teorainn idir fíocháin na colainne. Filleann na bíogmhacallaí go luath ó theorainneacha éadoimhne, níos déanaí de réir doimhneacht na teorann, agus déantar doimhneacht gach teorann a áireamh ón aga ama go bhfilleann an macalla. Déantar na tomhais seo ar feadh gach líne i bplána ar bith, agus uathu sin déantar íomhá den phlána scanaidh sin a thógáil. 

Is maith í an ultrafhuaim chun bogfhíocháin na colainne a íomháú, agus de bhrí nach bhfuil aon bhaol ag baint leis an modh íomháithe seo, úsáidtear é go huilíoch anois chun an féatas sa bhroinn a scrúdú, an croí is a chomhlaí, na horgáin uile sa bholg, an tíoróideach, na súile is a lán eile a iniúchadh ón taobh amuigh. Tá na modhanna chun an sreabhadh fola a thomhas le hultrafhuaim bunaithe ar iarmhairt Doppler a tharlaíonn don ultrafhuaim a imbhuaileann le teorainneacha is fíocháin inghluaiste sa cholainn. 

Sa rabhadh buirgléara, cruthaítear léas aontreoch ultrafhuaime san aer idir gineadóir is brathadóir ultrafhuaime: má théann an buirgléir isteach sa léas, ní bhraitheann an brathadóir aon ultrafhuaim, agus is comhartha é sin chun clog rabhaidh a chur ar siúl. 

Tá feidhmeanna comónta go leor ag ultrafhuaim dhian chomh maith. Is féidir ábhair phlaisteacha a chomhtháthú le chéile le hultrafhuaim dhian. Úsáidtear glantóirí ultrafhuaime chun seodra is trealaimh saotharlainne áirithe a ghlanadh. Tá gléasanna ultrafhuaime a úsáidtear chun plaic sholadach a bhaint d'fhiacla, agus córas ina ndéantar léasanna diana ultrafhuaime a fhócasú ar chlocha sa duán nó mála an domlais chun iad a bhriseadh is a bhaint ina bpúdar sa ghnáthmhodh eisfheartha.

Ultrafhuaim
Umbal

Saghas bláthaithe atá sainiúil do chlann na gcairéad, ina bhfásann gais na mbláthanna go léir as barr an phríomhghais, agus na gais imeallacha níos faide ná na cinn eile chun crobhaing bláthanna i gcruth scáth báistí le barr maol a dhéanamh.
Umbriel

An 3ú satailít is mó de chuid Úránais, a fionnadh i 1851. 1,170 km ar trastomhas, le tréimhse fithise 4.1 lá.
Unach dhubh

Planda dreaptha ilbhliaintúil le tiúbar mór dubh is ea unach dhubh (uranach dhubh nó crotharnach freisin), gaolmhar leis an ionam. Dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Fásann na gais 4 m ar airde go féithleannach. Na duilleoga croíchruthach dúghlas snasta le féitheacha starraiceacha lúbtha, na bláthanna bídeach séliopach buíghlas, fireannaigh is baineannaigh ar phlandaí difriúla. An chaor 12 mm ar leithead, dearg.
Unach gheal

Planda ilbhliaintúil le bun mór bán cosúil le tiúbar is ea an unach gheal nó uranach gheal (Bryonia alba). Dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Na gais fada caol, ag dreapadh le teannóga, na duilleoga trí- nó cúigliopach bosach fiaclach. Na bláthanna glasbhán, le 5 pheiteal, na fireannaigh 12-18 mm ar leithead, na baineannaigh níos lú agus ar phlandaí difriúla. An chaor 5-8 mm ar leithead, agus athraíonn a dath ó ghlas go bán, flannbhuí, is ar deireadh, dearg.

Plandaí
U-oibríoch

An chéad fhístéipthaifeadán caiséid le scanadh héiliciúil, a thug comhlacht Sony isteach i 1970, don mhargadh gairmiúil taobh amuigh den chraoltóireacht ar dtús. Bhí an caiséad mór, le huair amháin athsheanma. In úsáid i dtáirgeadh físeán sa chomhthéacs tionsclaíoch. Le forbairtí i bhformáid is bandaleithead (tugtar BVU nó U-fhormáid SP ar na foirmeacha feabhsaithe), is féidir an caighdeán is gá i gcomhair craoltóireachta a bhaint amach leis.
Úpas

Crann síorghlas atá dúchasach don Mhalaeisia is ea an t-úpas (Antiaris toxicaria). A dhuilleoga ubhchruthach, a bhláthanna bídeach glas i gcinn sféarúla. Tálann sé laitéis lachtach a d'úsáidtí mar nimh chumasach ar rinn saighde. Cheaptaí san 18ú céad go raibh an crann nimhiúil don cheantar máguaird mar gur tháinig an nimh amach ón gcrann chun gach rud beo a mharú. 

Crainn
Harold Clayton Urey

Ceimicí Meiriceánach a saolaíodh i Walkerton, Indiana ab ea Harold Clayton Urey (29 Aibreán 1893 – 5 Eanáir 1981). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1934 as uisce trom is hidrigin throm (deoitéiriam, an t-iseatóp hidrigine le dhá phrótón) a ullmhú. Rinne sé saothar ar an mbuama adamhach, scaradh iseatóip úráiniam óna chéile, agus cruthú na Gealaí is na bpláinéad, obair a bhí mar bhunús le taiscéaladh eolaíochta an Ghrianchórais.

Daoine a rugadh i 1893
Básanna i 1981
Ceimiceoirí Meiriceánacha
Ursain

An múnla ceartingearach ar thaobh dorais, fuinneoige nó oscailte eile, nach bhfuil colún ná piléar balla eile ann. Nuair a bhíonn sí báite sa mballa, mar a bhíonn in ailtireacht Ghotach, tugtar spré nó giall uirthi. Maidir leis an bhfráma Clasaiceach dorais nó fuinneoige a ghobann amach ón mballa, tugtar fordoras air sin uaireanta.
USENET

Ar dtús, téarma ar líonra ríomhairí a bhí ag rith córas oibriúcháin UNIX, ag déanamh cumarsáide lena chéile. Le teacht an Idirlín, is í ciall an téarma anois ná an tsraith dhomhanda nuachtghrúpaí.
Kitagawa Utamaro

Péintéir is máistir an chló dhaite a rugadh i dTóiceo (Edo ag an am) na Seapáine ab ea Kitagawa Utamaro (Kitagawa Nebsuyoshi, 1753-1806). Rinne sé speisialtacht ar phortráidí mhná na cúirte is pictiúir bláthanna, éan is iasc. D'fhorbair sé modh oibre ukiyo-e mar bharrmhaitheas ealaíonta.
Scoil Utrecht

Grúpa péintéirí Ollannacha a chuaigh go Páras sa 17ú céad is a tháinig go mór faoi thionchar Caravaggio. Ina measc bhí Dirck van Baburen (c 1595-1624), Gerrit van Honthorst (1592-1656), is Hendrik Terbrugghen (1588-1629).
Maurice Utrillo

Péintéir torthúil a rugadh i bPáras na Fraince ab ea Maurice Utrillo (26 Nollaig 1883 – 5 Samhain 1955). Tháirg sé an iliomad cárta poist le radharc de shráideanna Pháras, sean-Montmartre go háirithe. A mháthair, Suzanne Valadon, a rinne an phortráid de ar dheis sa bhliain 1925.

Daoine a rugadh i 1883
Básanna i 1955
Péintéirí Francacha
Daoine as Páras
Vergeltungswaffe-2

Diúracán balaistíoch treoraithe a shaothraigh arm na Gearmáine faoi stiúir Wernher von Braun (saineolaí roicéad) i 1937. Thaistil sé go han-tapa ionas nárbh fhéidir teacht roimhe le heitleán ná lámhach gunnaí. Níorbh fhéidir é a stopadh, ach bhí sé an-neamhchruinn. I 1944-1945 thit 1054 díobh ar an mBreatain Mhór.
Vagas

An 10ú néaróg chráiniach, a éiríonn as earr na hinchinne is a dhéanann an chuid is mó d'as-sreabhadh cráiniach paraisimpiteach. Tagann sé síos an muineál, soláthraíonn matáin na larainge is na farainge, téann tríd an tóracs agus isteach sa bholg. Sa tóracs soláthraíonn sé an t-éasafagas, an traicé, na scamhóga, an croí is na fuileadáin mhóra, agus sa bholg soláthraíonn sé an goile, an stéig bheag is cuid den stéig mhór, an paincréas is an t-ae. Déanann sé raon leathan feidhmeanna rialaithe, ina measc laghdú ráta an chroí is spreagadh tál aigéid ghastraigh.
Creasa Van Allen

Dhá fháinne cáithníní luchtaithe mórthimpeall ar an Domhan. Meastar gur tháinig siad ón nGrian agus go gcoimeádann an domhantarraingt ann iad. Sa chrios inmheánach, timpeall 300 km os cionn dromchla an Domhain, tá na cáithníní níos fuinniúla ná sa chrios seachtrach timpeall 16,000 km in airde. Tagann siad san áireamh i dteileachumarsáid agus stiúradh satailítí.
James Van Allen

Fisicí is réalteolaí a saolaíodh i Mount Pleasant, Iowa ab ea James Alfred Van Allen (7 Meán Fómhair 1914 – 9 Lúnasa 2006). Pleanálaí tábhachtach do Bhliain Idirnáisiúnta na Geoifisice (1957–1958), agus d'eagraigh staidéar chuici sin ar shonraí ó shatailítí Explorer I is Pioneer III ar an maighnéadaisféar os cionn an atmaisféir. Fuair sé amach go raibh dhá chrios radaíochta i gceist, agus tugtar creasa Van Allen orthu anois. Ina phríomhthaighdeoir ar 23 taiscéalaí spáis ina dhiaidh sin. 

Fisiceoirí Meiriceánacha
Réalteolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1914
Básanna in 2006
Gineadóir Van de Graaff

Inneall chun ardvoltas a chruthú a d'fhionn Robert Van de Graaff i 1931. Tá beilt rubair ann ag rothlú ar dhá rollán, rollán plaisteach ag an mbarr is rollán miotalach ag an mbun. Luchtaítear an bheilt go diúltach ag an mbarr de bharr cuimilt i gcoinne an rolláin phlaistigh, agus luchtaítear an rollán sin go dearfach. Nuair a thagann an bheilt chun deireadh a taistil, léimeann na leictreoin dhiúltacha ón mbeilt go dtí sraith biorán talmhaithe gar don bheilt, agus díluchtaíonn sé seo an bheilt. Ansin is an bheilt ag imeacht ón rollán miotalach, éiríonn sí dearfach (trí leictreoin a chailliúint don rollán miotalach) de bharr cuimilt leis an rollán sin. Ag an mbarr arís tá sraith biorán ceangailte trí shreang sheoltach le cruinneachán miotalach inslithe, agus léimeann leictreoin ón gcruinneachán trí na bioráin chun an bheilt a dhíluchtú arís. Ach cruinníonn lucht dearfach ar an gcruinneachán, agus mar sin méadaíonn voltas an chruinneacháin i leith na talún. Is féidir voltas de na milliúin volta a ghiniúint leis an inneall seo, a saothraíodh ina luasaire a úsáidtear i dtaighde núicléach.
Simon van der Meer

Fisicí is innealtóir a rugadh sa Hág ab ea Simon van der Meer (24 Samhain 1925 – 4 Márta 2011). Ó 1956, ina innealtóir sinsearach ceannais sa bhfoireann i mbun an imbhuailteoir proton/frithphrótón i CERN sa Ghinéiv. Cheap sé an próiseas a dtugtar fuarú stóchastach air chun déine na léas cáithníní imbhuailte a mhéadú, rud a bhí bunúsach i bhfionnadh na gcáithníní W is Z0, iompróirí an fhórsa núicléach laig. Le Carlo Rubbia, bhuaigh sé Duais Nobel na fisice i 1984 as seo.

Daoine a rugadh i 1925
Básanna in 2011
Fisiceoirí Ollannacha
Innealtóirí Ollannacha
Johannes Diderik van der Waals

Fisicí a saolaíodh i Leyden na hOllainne ab ea Johannes Diderik van der Waals (23 Samhain 1837 – 8 Márta 1923). Leathnaigh sé cothromóid chlasaiceach staid na ngás mar chothromóid staide van der Waals, a chuimsíonn dlíthe Boyle is Charles. D'fhoilsigh sé í i 1873 le cur síos ar staideanna cothromaíochta damhna aonchineálaigh faoi chúinsí ina luaitear an brú, an toirt is an teocht i dtéarmaí tairiseach criticiúil maidir le gach damhna ar leith. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic in 1910 as. Ainmnítear ceann den dá nasc idiradamhacha thánaisteacha laga as (arb é an nasc hidrigine an ceann eile).

Daoine a rugadh i 1837
Básanna i 1923
Fisiceoirí Ollannacha
Fórsa van der Waals

Nasc an-lag idir adaimh neodracha. Tarlaíonn sé nuair a bhíonn luchtanna urchomhaireacha scartha amach óna chéile sna hadaimh, mar shampla i ndéphoil. Mar sin, ar bhonn logánta tarlaíonn fórsaí éartha is aomtha idir na hadaimh seo, agus fórsa glan an-lag eatarthu. Laghdaíonn forsa seo van der Waals go géar in aghaidh an fhaid idir na luchtanna. Bíonn na naisc laga seo freagrach as leachtú héiliam is na dtriathghás eile.
George Vancouver

Loingseoir is taiscéalaí a rugadh i gKing's Lynn Shasana ab ea George Vancouver (22 Meitheamh 1757 – 10 Bealtaine 1798). Bhí sé le James Cook ar a dhara is a 3ú haistear farraige, agus ceapadh ina chaptaen i 1794 é. Rinne sé suirbhéireacht ar an Astráil is an Nua-Shéalainn. Ach cáil níos mó air as cruinneas is fairsinge a shuirbhéireachta ar chósta Mheiriceá Thuaidh leis an Aigéan Ciúin ó San Francisco suas go deisceart Alasca sna blianta 1791-95. Tá roinnt áiteanna in iarthuaisceart Mheiriceá Thuaidh ainmnithe ina dhiaidh, mar shampla, Vancouver sa Cholóim Bhriotanach, Oileán Vancouver, agus Vancouver, Washington.

Daoine a rugadh i 1757
Básanna i 1798
Taiscéalaithe Sasanacha
Cornelius Vanderbilt

Boc mór iarnród Meiriceánach ab ea Cornelius Vanderbilt (27 Bealtaine 1794- 4 Eanáir 1877). Baint aige le loingeas freisin. Thosaigh a ghnó iarnróid le linn Cogadh Chathartha na Stát, agus faoi 1867 bhí Iarnród Láir Nua-Eabhrac faoina smacht. Lean a chlann is clann a chlainne é mar úinéirí iarnród.

Lucht gnó
Daoine a rugadh i 1794
Básanna i 1877
Vatamhéadar

Ionstraim chun cumhacht leictreach a thomhas. Saghsanna éagsúla ann: an ceann leictridinimiciúil, atá bunaithe ar an imoibriú idir dhá réimse mhaighnéadacha, ceann amháin de bharr an tsrutha sa chiorcad is an ceann eile i gcomhréir leis an voltas; agus an ceann teirmeach, atá bunaithe ar iarmhairt téite an tsrutha.
Nikolai Ivanovich Vavilov

Géineolaí plandaí a rugadh i Moscó ab ea Nikolai Ivanovich Vavilov (25 Samhain 1887 –26 Eanáir 1943). Ceapadh ina cheannasaí ar thaighde talmhaíochta san Aontas Sóivéadach é, agus bhunaigh sé 400 institiúid is bhailigh 26,000 saghas cruithneachta. Chruthaigh sé óna chuid staidéir ar an gcruithneacht gur thosaigh an talmhaíocht is an tsibhialtacht san Afganastáin is an Aetóip. Chuir sé i gcoinne teoiric Lysenko ar an dúchas, agus cháin Lysenko é i 1937. Gabhadh é i 1940, agus meastar go bhfuair sé bás i sluachampa géibhinn. Faoi 1956 d'athbhunaigh an rialtas Sóivéadach a cháil agus d'ordaigh go n-athfhoilseofaí a shaothair.

Daoine a rugadh i 1887
Básanna i 1943
Géineolaithe Rúiseacha
Luibheolaithe Rúiseacha
Vearnais

Leacht a thriomaíonn ina scannán crua cosanta trédhearcach maisitheach. Tuaslagán de ghumaí in ola le tanadóir, cosúil le tuirpintín. I vearnaisí alcóil bíonn roisíní, cosúil le seileaic, in alcól meitile (alcól tionsclaíoch). I vearnaisí nua-aoiseacha bíonn polaiméir, cosúil le polúireatáin i dtuaslagóir. Ní bhíodh i seanleacair Shíneacha is Sheapánacha ach úscadh as crainn ar leith, agus líocha curtha leo.
Véibear

Aonad an SI don fhlosc maighnéadach a shamhlaítear a bheith ag rith ó phol thuaidh go dtí pol theas maighnéid. Is ionann véibear (Wb) is an méid floisc, má laghdaítear é go dtí 0 i dtréimhse 1 soicind, a ghineann volta amháin d'fhórsa leictreaghluaisneach i gcorna a ritheann an flosc seo tríd. Ainmnithe as Wilhelm Weber.

Maighnéadas
Veicteoir (míochaine)

Sa mhíochaine, orgánach, artrapód go coitianta, a fheidhmíonn mar ghníomhaí idirmheánach chun miocrorgánach galrach a aistriú ó óstach amháin go hóstach eile. Eiseamláirí is ea an sceartán le tífeas, an corrmhíol maidir le maláire is fiabhras buí, agus an mhíoltóg gainimh le léaismeanáis.
Veirmicilít

Grúpa crémhianraí, déanta trí athrú míocaí. Páirteagail phóiriúla screamhacha atá inti, agus leathnaíonn a dtoirt faoi 20 nuair a théitear iad. Táirgeann sé seo ábhar támh teasdíonach le dlús íseal, a úsáidtear le haghaidh pacála, inslithe is déanamh plástair, agus mar mheán chun plandaí a shaothrú ón síol.
Léaráid Venn

Sa mhatamaitic, léaráid chun na gaolta idir tacair a léiriú, ceaptha ag an loighceoir Briotanach John Venn (1834-1923). Má tá tacar B ina fhothacar de thacar A, cuimsíonn an fhairsinge sa léaráid a sheasann don tacar A an fhairsinge a sheasann don tacar B go hiomlán. Má tá fairsinge ar an léaráid chéanna a sheasann don tacar C is gach eilimint de go hiomlán taobh amuigh den fhairsinge a sheasann don tacar A, is tacair scartha iad tacar A is tacar C.
Feadán Venturi

Fearas chun ráta sreafa sreabháin (an toirt sreafa in aghaidh an tsoicind) i bhfeadán a thomhas. Déantar caolú slim sa bhfeadán, agus tomhaistear an difríocht brú sa bhfeadán idir pointe roimh an gcaolú (thuas an sreabhadh) is pointe an chaolaithe. Is tomhas ar a ráta sreafa an difríocht brú seo, agus is féidir í a chailibriú ina m3 s-1. Ainmnithe as Giovanni Battista Venturi (1746-1822). Baintear feidhm as i gcarbradóir inneall dócháin inmheánaigh agus ar eitleáin chun a luas a thomhas.
Droichead Verrazano-Narrows

Droichead crochta cruach tábhachtach trasna an chaolais ar bhéal inbhear Nua-Eabhrac. Ceanglaíonn sé Oileán Staten agus Brooklyn. Tógadh i 1957-1964 é. Is é 1,298 m fad a phríomhréise. Ainmnithe as an taiscéalaí Iodálach Giovanni de Verrazano (1485-1528).
Edward Wilson Very

Ceapadóir is saineolaí lón cogaidh ó na Stáit Aontaithe ab ea Edward Wilson Very (1847-1910). I 1877 d'fhionn sé bladhmanna ceimiceacha (soilse Very) i gcomhair comharthaíochta istoíche.
VHS

Córas Físeán Baile, trádainm an taifeadán caiséad fístéipe a thug comhlacht JVC/Matsushita isteach don mhargadh baile i 1975. 4 huair athsheanma i gcaiséad. Ghlac cuid mhaith comhlachtaí eile leis mar chaighdeán idirnáisiúnta. Baineadh feidhm as caiséad níos lú i gcomhair ceamthaifeadán (VHS-C). Tá leagan feabhsaithe ann, an sár-VHS, le comharthaí scoite lonrais is crómanais, a bhaineann feidhm as téip le páirteagail mhiotalacha chun géire íomhá is dathanna feabhsaithe a tháirgeadh.
Viciúna

Ball fiáin de chlann na gcamall, dúchasach do thalamh ard féarach sna hAindéis Láir. Cosúil leis an láma, ach níos lú caoile grástúla. Táirgeann sé an olann is breátha ar Domhan. An t-aon chrúbach le dhá mhéar coise atá beo fós, agus na clárfhiacla ag fás an t-am ar fad.

Camelidae
Giambattista Vico

Fealsamh staire a rugadh i Napoli na hIodáile ab ea Giambattista Vico (23 Meitheamh 1668 - 23 Eanáir 1744). Ina leabhar cáiliúil Scienza Nuova (Eolaíocht Nua, 1725) rinne sé iarracht eagar aontaithe a chur ar an léann daonna in aon eolaíocht dhaonna amháin, le teoiric thimthriallach ar fhás is meath sochaithe. 

Fealsúna Iodálacha
Daoine a rugadh i 1668
Básanna i 1744
Vierzehnheiligen

Eaglais na gCeithre Naomh Déag i mBamberg na Gearmáine, sárshaothar rocócó dheisceart na Gearmáine. Balthasar Neumann (1687-1753) a thóg í ó 1743 go dtí 1772. Plean casta inmheánach inti —cruth croise, le 6 ubhchruth ag dul thar a chéile — taobh istigh de thaobh amuigh comhghnásach díreach.
Viking

I 1976 is 1977 a seoladh an dá spásárthach Viking 1 is Viking 2 chun géariniúchadh a dhéanamh ar Mhars, an scéim spáis ab uaillmhianaí go dtí sin. Bhí sé i gceist go rachadh cuid den dá cheann i dtír ar Mhars chun a dhromchla a thástáil go díreach, agus go leanfadh an chuid eile i bhfithis thart ar an bpláinéad, ag glacadh grianghraf de an t-am ar fad. D'éirigh leo dromchla uile Marsa, beagnach, a íomháú, agus thángadar den chéad uair ar bholcáin ollmhóra, cráitéir ollmhóra, dumhcha de shaghas nach bhfacthas roimhe, agus fothair amháin, na mílte ciliméadar ar fhad. Nuair a rinne na hárthaigh seo tástáil ar ithir Marsa, ní bhfuarthas aon rian de rud beo ann.
Vinil

Cnuasach tábhachtach ceimiceán orgánach, CH2=CH-. Éascaíonn an nasc dúbailte an próiseas pólaiméiriúcháin, agus mar sin tá an-chuid saghsanna polaiméire bunaithe air, a struchtúir is a n-airíonna ag brath ar na malartuithe a ghlacann páirt leis.
Vióla

Téaduirlis ceoil a bhoghaítear, cosúil ar gach bealach leis an veidhlín ach rud beag níos mó agus tiúnta cúigeach níos ísle.
Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc

Ailtire is seandálaí a saolaíodh i bPáras ab ea Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc (27 Eanáir 1814 - 17 Meán Fómhair 1879). Freagrach as athchóiriú ardeaglaisí Notre Dame, Amiens is Laon, agus an Château de Pierrefonds. 

Ailtirí Francacha
Daoine a rugadh i 1814
Básanna i 1879
Víoróid

Blúire d'aigéad núicléasach ionfhabhtaíoch atá cosúil le víreas. De réir cineáil, bíonn lúb bheag RNA ann gan aon chumhdach próitéine (caipsid). Oibreán mar seo a chuireann tús le cuid mhaith galair phlandaí, cranda leannlusa mar shampla.
Vioscós

Tuaslagán ceallalóis a dtáirgtear snáithín ceallalóise athghinte (réón) as. Fionnadh i 1892 é, agus is é príomh-mhodh déantúsaíochta an réóin.