joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Smólach ordúil

Articles with 'species' microformats
Tá an smólach ordúil (Turdus eunomus)  ina bhall den fhine Turdidae a phóraíonn soir ó lár na Sibéire go dtí Kamchatka, ag geimhreadh go dtí an tSeapáin, an tSín Theas agus Maenmar. Tá dlúthbhaint aige leis an smólach Naumann (T. Naumanni) a phóraíonn níos faide  ó  dheas; pórú níos faide ó dheas;  is minic a measadh gur bhall den speiceas céanna.iad beirt. Tagann an t-ainm eolaíoch ón Laidin Turdus, "smólach" agus eunomos ón  Sean-Ghréigis, eunomos, "ordúil".  

Bíonn an speiceas seo ag pórú i gceantair choillearnaí oscailte, ach murab ionann agus ansmólach Naumann, tá an smólach ordúil níos fulangaí sna gnáthóga sléibhtiúla agus ar imeall an tundra. Tá an speiceas seo imirceach go láidir, ag geimhreadh ó dheas go dtí oirdheisceart na hÁise, go príomha sa tSín agus i dtíortha comharsanacha. Is fánaí neamhchoitianta é in iarthar na hEorpa.  I mí na Nollag 2016 nuair a chonaic duine i Derbyshire sa Ríocht Aontaithe  ceann acu, tháinig na céadta éanbhreathnóiríamach  chun é a fheiceáil .    

Neadaíonn sé i gcrainn, ag breith 3-5 ubh i nead míshlachtmhar ach líneáilte go néata. Is minic a chruthaíonn éin imirceacha agus éin gheimhridh tréada beaga. Is uiliteoir  é ag ithe réimse leathan feithidí, go háirithe muiscítí, péisteanna talún agus caora. 

Tá an smólach meánmhéide ach téagartha, mheabhródh a chruth sacán beag duit. Tá an fho-eite deargdhonn, agus tá mála meathbhán aige .  

Tá cúl agus tóin an smólaigh ordúil dúdhonn;  aghaidh, brollach, agus cliath dubh agus tá an bolg agus an t-éadan bán. I gcomparáid leis, tá  cúl agus ceann níos donn-éadromaí  ag an smólach Naumann; tá an t-aghaidh, an brollach, na spotaí cliathánach agus an tóin níos dearg, agus tá an bolg agus an t-éadan bán. na spotaí cliathánacha agus an tóin níos scothdheirge, agus tá an bolg agus an fo-eireaball bán. 

Tá an baineannach cosúil go leor leis an bhfireannach, ach tá patrún níos laige ag na neamhaibí. . 

Tá ceiliúr simplí fliúite nó feadaúil ag an smólach fireann seo, cosúil leis an deargán sneachta . Tá moltaí ann go bhfuil difríochtaí idir ceiliúr  an smólaigh ordúil agus céiliúir an smólaigh Neumann.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Smólach an tsléibhe

Is éan í an smólach an tsléibhe (M. solitarius). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Cuilire bán

Is éan é an cuilire bán (F. albicollis). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Cuilire leathmhuinceach

Is éan é an cuilire leathmhuinceach (F. semitorquata). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Cuilire beag

Is éan í an cuilire beag (	F. parva). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Smólach Sibéarach

Articles with 'species' microformats

Ball den fhine Turdidae is ea an smólach Sibéarach (Geokichla sibirica). Tagann ainm an ghéineas Geokichla ón tSean-Ghréigis  geo-, "talamh" agus kikhle, "smólach". Tagann an t-ainm speiceasach sibirica ón Laidin agus ciallaíonn sé Sibéir .  

Póraíonn sé sa taiga sa tSibéir. Tá sé imirceach go láidir, agus formhór na n-éan ag bogadh go dtí oirdheisceart na hÁise i rith an gheimhridh. Is faighne an-annamh é in iarthar na hEorpa. Is fánaí An neamhchoitianta  an-rúnda.Is faighne an-annamh é in iarthar na hEorpa. Tá sé an-rúnda. 

Tá an smólach Sibéarach cosúil i méid leis an smólach ceoil . Is ainmhí uiliteach  é, ag ithe réimse leathan feithidí, péisteanna talún agus caora. 

Tá an smólach fireann Siberian gorm-liath dorcha ar bharr agus ar an mbun, le stríoch bhán os cionn na súl. Tá an bolg íochtarach agus na cliatháin bán. Tán an t-éan baineann i bhfad níos doinne, le stríoch dhonnbhuí os cionn na súl. 

Gné aitheantais shuntasach den dá ghnéas agus iad ar eitilt is ea an banda dubh ar na fo-eití bána, gné a roinntear leis an smólach White .

Tagairtí 

 Smólach Sibéarach
 Éin na hÁise Thuaidh
 Smólach Sibéarach
Smólach White

Articles with 'species' microformats

Ball den fhine Turdidae is ea an smólach White ( Zoothera aurea ), a ainmníodh as an nádúraí Sasanach Gilbert White.. Tagann ainm an ghéinis Zoothera ón tSean-Ghréigis zoon, "ainmhí" agus theras, "sealgaire". Tagann ainm an speicis aurea ón Laidin aureus, "órga".  .

Dáileadh agus gnáthóg 
Póraíonn sé i bhforaoisí  buaircíneacha fliucha (taiga), go príomha san chuid thoir den Phailéartach go dtí an Mhanchúir, an Chóiré agus an tSeapáin. Tá pórtha an tuaiscirt imirceach go láidir, agus formhór na n-éan ag bogadh go dtí oirdheisceart na hÁise i rith an gheimhridh. Is fáiní an- ghann é in iarthar na hEorpa .

Cur síos 
Tá an dá ghnéas cosúil, 27–31   cm ar fhad, le scálú dubh ar chúlra atá níos báine nó ní ba bhuí. Agus é ag eitilt, is í an ghné aitheantais is suntasaí atá aige ná an banda dubh ar na fo-eití bána, gné atá roinnte leis an smólach Sibéarach . Bíonn ceiliúr  na n-éan fireann a bhíonn glórach, ina fheadóg mheicniúil ard, agus a scaipeann i gcéin, le sosanna 5–10 soicind idir gach dara gíog fhada... tuuu .... tuuu .... tuuu . 

Measadh roimhe seo gur fospeiceas den smólach  White é .

Tagairtí 

 smólach White
 Éin na hÁise Thuaidh
 Éin na Manchúire
 Éin na Cóiré
 Éin na Seapáine
 smólach White
V. V. Giri

Ba é V. V. Giri  (10 Lúnasa 1894 -24 Meitheamh 1980) ceathrú uachtarán na hIndia.  Bhí sé ina neach léinn i i mBaile Átha Cliath ó 1913  go dtí 1916, tráth ar tháinig sé faoi thionchar an Chonghailigh agus Thomáis Mhic Dhonncha.

Saol 
Teileagúigh agus tuathánaigh ab ea muintir Giri a tháinig as Andhra Pradesh.  Den ardcheast ba ea an teaghlach.

Éire 
Bhí teagmhálacha éagsúla idir an India agus Éire ag tús an 20ú haaois.  Sa bhliain 1913, tháinig Giri go dtí an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath chun staidéar a dhéanamh ar an dlí. Bhí sé i measc cúpla dosaen neacha léinn dlí Indiacha ag UCD agus Cumann Onórach Óstaí an Rí idir 1913 agus 1916.   

Le linn na tréimhse sin bhí tionchar ar leith ar Giri ag beirt cheannairí de chuid Éirí Amach na Cásca — an Conghaileach mar réabhlóidí agus ceannaire ceardchumainn, a spreag Giri go mór le dul i mbun gnímh sna réimsí seo ar ais in India agus Mac Donnchadha mar léachtóir tarraingteach i UCD, a fhorleathnaigh samhlaíocht na neacha léinn.   

Faoi dheireadh, díbríodh Giri as an tír de bharr an cheangail a bhí aige le ceannairí an éirí amach. 

Ach le linn an Chéad Chogadh Domhanda, chas Giri le Mahatma Gandhi chomh maith agus chuaigh a chuid smaointe go mór i bhfeidhm ar Giri.

Uachtarán ar India 
Sa bhliain 1969, toghadh Giri ina Uachtarán ar India. Fuair V. V. Giri an ceann is fearr ar Neelam Sanjiva Reddy, cé go raibh Giri ina iarrthóir neamhspleách don uachtaránacht. 

Fuair Giri tacaíocht ó Indira Gandh, ina príomh-aire ar India ag an am, ós rud é go raibh eagla uirthi go gcuirfeadh an ruaig uirthi dá mbeadh an lá ag Reddy.

Tagairtí 

Polaiteoirí na hIndia
Daoine a rugadh i 1894
Básanna i 1980
Dlíodóirí Indiacha
Pápa Pius IV

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Pius IV. 

Daoine a rugadh i 1499
Básanna i 1565
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Filiméala smólaigh

Is éan é an filiméala smólaigh (Luscinia luscinia). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Dál Cormaic

Dream i néirinn na meánaoise ba Dál Chormaic (nó Clann Chormaic, Uí Chormaic Laigean, Moccu Corbmaic), suite i ndeisceart Chill Dara.
Criomhthann mac Éanna

Rí na Laigean de chlann Uí Chinnsealaigh  ba ea Criomhthann mac Éanna (Meán-Ghaeilge Crimthann mac Énnai) (bás 483).  Mac Éanna Chinnsealaigh, sinsear na clainne, ba ea é.

Beatha
Ní fios cathain ar tháinig sé i gcoróin, ach insítear agus i the nAnnála Uladh agus Chronicum Scotorum gur ceannaire arm na Laigean é Criomhthann i gCath Átha Dara (ag An mBearú i Mag Ailbe, deisceart Chontae Chill Dara) sa bhliain 458.  Chloígh na Laigin an tArd-Rí Laoghaire mac Néill (bás 462) agus ghabh siad é.  They released him tar éis dó a gheallúint nach ngearrfadh sé an bhóramha ar na Laighin arís.

Bhaist Naomh Pádraig Criomhthann ag Ráth Bhile, Contae Cheatharlach.

Maítear i nAnnála na gCeithre Máistrí go raibh Criomhthann i láthair ag Cath Ocha sa bhliain 482 nuair a maraíodh an tArd-Rí Ailill Molt, ach ní dhearbhaítear seo sna hannála eile.

Insítear sna hannála gur goineadh go marfach sa bhliain 483 é, agus luaitear go sonrach sa  Chronicum Scotorum gurbh Eochaidh Guineach Uí Bhairrche agus fir Arad Cliach ba chiontaí leis.Chronicum Scotorum, 484  

De réir Céitinne, Congain ba ea ainm a bhean chéile.  Bhí iníon acu darbh ainm Eithne Uathach (bás 490), a cuireadh ar altramas go dtí na Déise í agus a phós Aonghas mac Nadh Fhraoigh (bás 490), chéad rí Críostaí na Mumhan.  Maraíodh í agus a fear chéile ag Cenn Losnada ar Mag Fea (gar de Leithghlinn, Contae Cheatharlach) sa bhliain 490, ag Uí Dhúnlainge agus an Eochaid Guinech Uí Bhairrche céanna a mharaigh a hathair.Annála Tiarnaigh, AT 489.2

Bhí ar a laghad mac amháin aige, Nath Í mac Criomhthainn, rí Uí Chinnsealaigh..  Ba iad a leanas mic Natha Í:
 Eoghan Caoch (Éogan Cáech), rí Uí Chinnsealaigh, sinsear Síol Faolcháin, Síol Maoluír, Síol Éalaigh agus Síol Mealla (Síol Fáelchán, Síol Máeluidir, Síol nÉladaig agus Síol Mella)
 Cormac, sinsear Síol Chormaic
 Ailill, seanathair an Ard-Rí, Áed mac Ainmuirech.

Leaganacha eile
De réir Annála na gCeithre Máistrí, mac a iníne ba ea Eochaid Guinech.  Sna hannála úd, tugtar dáta níos luaite dá bhás, don bhliain 465.

I nginealaigh Uí Chinnsealaigh agus eile, ba í Mel chéad bhean chéile Chriomhthainn agus máthair Natha Í. 

De réir Tairired na nDéisi (ina bhfuil dáta ar mhalairt ann), phós Criomhthann beirt dheirfiúracha Mhealla, bean ar bhean.  Máthair Ingren ba ea dara deirfiúr, agus ba mháthair Eochaid Guinech Uí Bhairrche í Ingen.  Ba mháthair Eithne Uathaí í deirfiúr eile fós.

Féach freisin
 Ríthe na Laighean
 Stair na hÉireann

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála na gCeithre Máistrí 
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Chronicum Scotorum
 Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Mac Niocaill, Gearoid (1972), Ireland before the Vikings, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
 Ó Cróinín, Dáibhí (2005), A New History of Ireland, Volume One, Oxford: Oxford University Press
 McCarthy's synchronisms, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí

Ríthe na Laighean
Ríthe Uí Chinnsealaigh
Pápa Pius V

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Pius V a rugadh mar Antonio Ghislieri.

Tagairtí 

Doiminicigh
Daoine a rugadh i 1504
Básanna i 1572
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Spideog cheiliúrach

Is éan í an spideog cheiliúrach (Irania gutturalis). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Torspideog ruadhonn

Is éan í an torspideog ruadhonn (Cercotrichas galactotes). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad.

Ainmneacha i dteangacha Ceilteacha eile:

An teaghlach "Turdidae"

Éin
Druid choiteann

Is éan pasaireach meánmhéide san fhine  Sturnidae é an druid choiteann (Sturnus vulgaris). Tá sé thart ar 20 cm fada agus tá cluimhreach dhorcha le loinnir mhiotalach aici, a bhíonn breac le dath bán ag amanna áirithe den bhliain. Tá na cosa bándearg agus tá an gob dubh sa gheimhreadh agus buí sa samhradh; bíonn cluimhreach níos doinne ag éin óga ná ag na hainmhithe fásta. Is éan fuaimiúil é, go háirithe i bhfaraí comhroinnte agus i gcásanna tréadúla eile, le hamhrán neamh-cheolmhar  ach éagsúil. Tá a bua na haithrise tugtha faoi deara sa litríocht lena n-áirítear na Mabinogion agus saothair Phlinias Mhóir agus William Shakespeare.

Naisc sheachtracha

Very noisy Starling flocks in Scotland
Ageing and sexing (PDF; 4.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze
Feathers of common starling (Sturnus vulgaris) 
Kalmbach, E R; Gabrielson, I N  (1921) "Economic value of the starling in the United States" USDA Bulletin 868
(European) Common starling - Species text in The Atlas of Southern African Birds.
 Species Profile - European Starling (Sturnus vulgaris), National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library.

Tagairtí
Druid choiteann
 Éin a thuairiscítear i 1758
 Éin Lár na hÁise
 Éin na hEorpa
 Éin Mheiriceá Thuaidh
 Éin na Pacastáine
 Speicis i mbaol in Éirinn agus sa Bhreatain Mhór
 Éin imirceacha (Leathsféar an Oirthir)
 Éin a labhraíonn
Snag coiteann

Articles with 'species' microformats
Is éan beag pasaireach é an snag coiteann (Certhia familiaris)  ar a dtugtar freisin in Éirinn an beangán nó an snag, áit arb é an t-aon bhall beo dá ghéineas é. Tá sé cosúil le snaganna eile, agus tá gob cuartha aige, patrún  donn ar a chuid uachtaracha, patrún bán ar a chuid  íochtaracha, agus  cleití eireabaill fada righin a chuidíonn leis stoic chrainn a dhreapadh. Is furasta é a idirdhealú ón snag ladharghearr atá cosúil leis, a roinneann cuid mhaith dá raon Eorpach, lena ceiliúr éagsúil.

Tá naoi  nó níos mó bhfospeiceas ag an snag coiteann a phóraíonn i gcodanna éagsúla dá raon sa Phailéartach. Tá an speiceas seo le fáil i gcoillearnacha de gach cineál, ach sa chás go mbíonn crios forluí acu leis an snag ladharghear in iarthar na hEorpa is dóichí go mbeidh sé le fáil i bhforaoisí buaircíneacha nó ag áiteanna níos airde. Neadaíonn sé i scoilteanna crainn nó taobh thiar de calóga coirt, agus is fearr leis mórghiúiseanna dúdacha mar shuíomhanna neadacha nuair a bhíonn siad ar fáil. Is iondúil go mbeireann an baineann cúig nó sé ubh bhán bhándearg bhreac san nead líneáilte, ach bíonn na uibheacha agus sicíní i mbaol ionsaí ó chnagairí agus mamaigh, lena n-áirítear ioraí.

Tá an snag coiteann ina fheithiditeach agus dhreapann sé suas stoic chrainn ar aon dul le luch, chun feithidí a chuardach a phiocann sé ó scáintí sa choirt lena ghob mhínchuartha. Ansin eitlíonn sé go bun crainn eile le heitilt shainiúil chorr. Tá an t-éan seo aonarach sa gheimhreadh, ach d’fhéadfadh sé faraí comhchoiteanna a chruthú in aimsir fhuar.

Tacsanomaíocht

Tagairtí

 Certhia
 snag
 Éin a thuairiscítear i 1758
Earrdheargán báneiteach

Is éan é an t-earrdheargán báneiteach  (Phoenicurus erythrogastrus) . Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Caislín Sibéarach

Is éan é an caislín Sibéarach. Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Pápa Gréagóir XIII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Gréagóir XIII.

Páistí
Giacomo Boncompagni

Daoine a rugadh i 1502
Básanna i 1585
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Féilire Ghréagóra
Caislín driseoige

Is éan é an caislín driseoige. Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Pápa Sixtus V

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Sixtus V. 

Daoine a rugadh i 1421
Básanna i 1590
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Proinsiasaigh
Clochrán coiteann

Is éan é an clochrán coiteann. Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

Éin
Clochrán Finsch

Is éan é an clochrán Finsch (Oenanthe finschii). Is ball d'fhine na Muscicapidae é. Maireann siad in iarthar na hÁise. Itheann siad feithidí.

Éin
Clochrán alabhreac

Is éan é an clochrán alabhreac. Is ball d'fhine na Muscicapidae é. 

Éin
Clochrán Easpáinneach

Is éan é an clochrán Easpáinneach. Is ball d'fhine na Muscicapidae é. 

Éin
Clochrán Coirdíneach

Is éan é an clochrán Coirdíneach. Is ball d'fhine na Muscicapidae é. 

Éin
Pápa Urban VII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Urban VII. 

Daoine a rugadh i 1521
Básanna i 1590
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Clochrán earr-rua

Is éan é an clochrán earr-rua. Is ball d'fhine na Muscicapidae é. 

Éin
Ivano Dionigi

Is léachtóir agus reachtaire Iodálach é Ivano Dionigi (rugadh 20 Feabhra, 1948 i Pesaro ).   

Is Ollamh le litríocht na Laidine é, bhí sé ina Reachtaire den Alma Mater - Ollscoil Bologna ó 2009 go 2015; tá sé ina bhall d’ Acadamh na hEolaíochtaí Bhologna . Ar an 10 Samhain 2012 d'ainmnigh Benedict XVI é mar uachtarán ar an Acadamh Pontaifiúil nuabhunaithe don Laidin .

Gairme acadúil 
Nuair a chríochnaigh sé a chuid staidéir ag an ardscoil ‘Terenzio Mamiani’ i Pesaro, bhain sé céim amach sa litríocht chlasaiceach in Ollscoil Bologna . San Ollscoil chéanna fuair sé oiliúint mar thaighdeoir agus mar léachtóir sa bhliain 1990. I 1999 bhí sé ina bhunaitheoir agus ina stiúrthóir ar Ionad Staidéir La Permanenza del Classico. 

Ar an 27 Bealtaine 2009 toghadh é mar Reachtaire ar Ollscoil Bologna, le 1282 rogha.  Thar na blianta dhírigh a chuid staidéir go príomha ar Lucretius agus Seneca, ar an gcaidreamh idir Críostaithe agus Págánaigh . Tá os cionn céad foilseachán déanta aige freisin. Is Ball de Pháirtí Cumannach na hIodáile é, bhí sé mar chuid de Chomhairle Cathrach Bologna.

Foilseacháin 

 Mar gheall ar translatetazioni unilaterali di Lucrezio, i "Studi Urbinati", 1973. 
 L. Anneo Seneca, De otio . Testo e apparato critico con Introductionzione, Versione e Commento a cura di I. Dionigi, Brescia 1983 
 Lucrezio. Le parúl e le cose , Bologna 1988 
 Commento a T. Lucrezio Caro, La natura delle cose, Milano 1990. 
 Verba et res, morfosintassi e lessico del latino (con E. Riganti e L. Morisi), Bari 1997. 
 Necessità dei classici in AA. VV., Di fronte ai classici, Milano 2002.

Tagairtí 

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1948
Clochrán fásaigh

Is éan é an clochrán fásaigh. Is ball d'fhine na Muscicapidae é. 

Éin
Clochrán Isabel

Is éan é an clochrán Isabel. Is ball d'fhine na Muscicapidae é. 

Éin
Pápa Gréagóir XIV

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Gréagóir XIV. 

Daoine a rugadh i 1535
Básanna i 1591
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Uí Fhailí

Dream ársa lonnaithe sa Laighin ba ea Uí Fhailí (Sean-Ghaeilge Uí Failgi).  Ainmnithe as an rí seanscéalach Failge Berraide (fl. AD 507–514) atá siad, agus tugtar Uíbh Fhailí ar a gcríocha. 

Ó lár na haonú aoise déag, ghlac a rítheaghlach an sloinne Ó Conchúir Fhailí (Ua Conchobhair Failghi).  Bhí a gceanncheathrú suite i Ráth Iomgháin ó dhúchas, ach bogadh é go Daingean le teacht na Normannach.

I ndiaidh bhás an rí dheiridh, Brían mac Chathaoir Uí Chonchúir Fhailí, c. 1556, rinneadh contaetha nua d'Uíbh Fhailí le linn plandáil Éireann de chuid Máire I Shasana.

Luann Céitinn na géaga a leanas de bhall Uí Fhailí: Uí Chaomhánaigh, Uí Thuathalaigh, Uí Bhranaigh, Mhic Giolla Phádraig, Uí Dhuinn, Uí Dhíomasaigh, Uí Dhuibhir agus Muintir Riain

Ríocht Uíbh Fhailí

Is dóigh go raibh Uíbh Fhailí an mar ríocht ó thús na ré stairiúla.  D'éirigh leo cúnguithe Uí Néill, na nEoghanacht agus na Normannach a a chur díobh, cé gur chaill siad tailte:
"[sa] choimhlint sa chúigiú haois idir Uí Néill agus Laigin i mBreá agus Mí ...  is cinnte é gurbh iad Uí Failgi a ndearnadh an dochair is mó dóibh, agus tailte i nUíbh Fhailí agus san Iarmhí caillte acu.

I rith phlandáil Mháire, roinneadh an ríocht idir Queen's County agus King's County, agus tugadh cuid de i gContae Chill Dara isteach.  Le teacht neamhspleáchas na hÉireann, ath-ainmníodh 'King's County' go Contae Uíbh Fhailí, i gcomórtas Uí Fhailí.

Déanann O'Donovan cur síos ar sheanchríocha Uíbh Fhailí sna hOrdnance Survey Letters dá chuid, leis na barúntachtaí a leanas:
 Géisill, An Daingean Íochtarach agus Uachtarach, Baile an Bhairínigh, agus Baile an Chúlaígh, in King's County
 Uíbh Fhailí Thoir/Thiar i gContae Chill Dara
 Port na hInse agus Tigh na hInse in Queen's County.

Luann O'Donovan O'Heerin go raibh Uíbh Fhailí roinnte ar dtús ina seacht dtríocha céad:
 Tuath Géisille
 Uí Regan (Tigh na hInse)
 Clann Maoilughra (An Daingean agus Port na hInse)
 Clár Cholgáin
 Tuath Maighe  (Baile an Chúlaígh agus Baile an Bhairínigh)
 Magh Aoife, nó Fearann Uí Mhurcháin, (tuaisceart Uíbh Fhailí)
 Tuath Leighe (deisceart Uíbh Fhailí).

Más fíor, tá cruth go garbh triantánach ag an ríocht, le cúinne iardheiscirt ag Sliabh Bladhma, cúinne oirdheiscirt ag Dún Ailinne, agus An Bhóinn agus a craobh-aibhneacha (Abhainn Bhaile an Mhuilinn, An Abhainn Bhuí) ó thuaidh.

Féach freisin
 Ríthe Uí Fhailí
 Loígis

Foinsí
 Francis John Byrne "Irish kings and High Kings", Baile Átha Cliath: Four Courts, 2001, 2a heagrán
 Nollaig Ó Muraíle, Uí Fhailghe, Uíbh Fhailí, etc.; The Name of Offaly, in Offaly Heritage:Journal of the Offaly Archaeological and Historical Society, imleabhar 1, 2003, ll. 9–11
 Alfred P. Smyth, Hui Failgi relations with the Hui Neill in the century after the loss of the plain of Mide, Études Celtiques'', 1975, ll. 501–523.

Tagairtí

Laigin
Meantán gruama

Is éan é an meantán gruama. Is ball d'fhine na 	Paridae é. 

Éin
Meantán Hyrcaniach

Is éan é an meantán Hyrcaniach. Is ball d'fhine na Paridae é. 

Éin
Neognathae

Is éin iad na Neognathae (ón tSean-Ghréigis neo- "nua" + gnáthos "giall) laistigh d'fho-aicme Neornithes den rang Aves . Cuimsíonn na Neognathae beagnach gach éan beo; eisceachtaí is ea a ndeirfiúr thacsón ( Palaeognathae ), ina bhfuil na tinamiformes agus na ess ratites nach bhfuil in ann eitilt . Tá beagnach 10,000 speiceas de na neognathae ann.

Tagairtí
Thomas Francis Meagher

Náisiúnach Éireannach ba ea Thomas Francis Meagher (3 Lúnasa 1823 – 1 Iúil 1867). Bhí sé ina cheannaire ar na hÉireannaigh Óga agus i gceannas éirí amach na bliana 1848.

Saol 
Ba phoblachtaigh iad na hÉireannaigh Óga agus theastaigh suaitheantas ar leith uathu a chuirfeadh a gcuid poblachtachais in iúl go soiléir. Bhronn Meagher bratach trí dhathach, Bratach na hÉireann inniu, ar chruinniú i mB.Á.C. I bPort Láirge, D'ardaigh Meagher an bhratach thrídhathach den chéad uair ar an 7 Márta 1848. 
 
Bhunaigh sé féin agus William Smith O’Brien an Chónaidhm Éireannach i Mí Eanáir 1847. I Mí Mhárta 1848 d’fhógair sé go raibh gá le Garda Náisiúnta agus thug faoi éirí amach a chur ar bun.  Ciontaíodh é as tréas ar 15 Bealtaine 1848 ach níor daoradh é.  

Cuireadh ar long go dtí Van Diemen’s Land é (an Tasmáin inniu).  Phós sé ann Catherine Bennett i 1851. D’éalaigh sé as Van Diemen’s Land an bhliain dár gcionn. 

Throid Meagher i gCogadh Cathartha Mheiriceá. 

Bádh Meagher in abhainn an Missouri, is cosúil 1 Iúil 1867 (níl muid ró-chinnte céard a tharla),

Tagairtí 

Náisiúnaithe Éireannacha
Daoine a rugadh i 1823
Básanna i 1867
Failge Berraide

Rí agus sinsear eapainmneach Uí Fhailí ba ea Failghe Bearraí (Sean-Ghaeilge Failge Berraide) (fl. 507-514).

Ní fios go cruinn cérbh é.  D'fhéadfadh gurbh é Rus Failge, mac an Ard-Rí, Cathair Mór, a mhair a mheastar sa 2a haois de réir na nginealach, ach ní féidir seo ó thaobh chroineolaíochta de.  Sa Leabhar Laighneach, feictear sna ríliostaí luathrí darbh ainm Failge Rot mac Cathair.

Is amhlaidh go raibh Uí Fhailí i gceannas i measc luathfhinte na Laighean.  Tugtar é seo le fios le fianaise an dáin Timna Cathaír Máir (Tiomna Chathrach Mhóir), ina dtagann Rus Failge i gcomharbacht ar a athair.  

Céile comhraic Fhiacha mhic Néill, bunaitheoir Chineál Fiachach, ba ea Failge.  Sa bhliain 507, cloígh sé Fiacha i gCath Fhréamhainn (gar den Mhuileann gCearr, Contae na hIarmhí).   Bhí bréagthairngreacht tugtha d'Fhiacha go mbuafadh sé an cath, agus bhí fonn díoltais air.  Sa bhliain 514, bhain sé a chúiteamh amach, agus Failge clóite aige i gCath Droma Dheirg.  Mar thoradh an chliste seo, chaill na Laigin a gcuid críoch ar mhaigh na Mí, agus tháinig Fiacha i gceannas i dtailte ó Bhiorra go hUisneach, san Iarmhí an lae inniu.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 McCarthy's synchronisms, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí
Strigiformes

Go traidisiúnta, cuimsíonn an t-ord Strigiformes na creachadóirí oíche go léir agus tá sé comhdhéanta de dhá fhine ina bhfuil 250 speiceas ann.
Agus iad ag cur fúthu i nideoga éiceolaíocha éagsúla, is iondúil go roinneann na héin aonaracha seo, (seachas an t-ulchabhán tochailte), gur ainmhithe oíche iad den chuid is mó, tréithe coitianta i dtéarmaí anatamaíocha agus iompraíochta. Is gnách go mbíonn nósanna laethúla ag an ulchabhán seabhaic (Surnia ulula), an ulchabhán mór liath (Strix nebulosa), an ulchabhán sneachtúil (Bubo scandiacus) agus ag an ulchabhán réisc (Asio flammeus).

De réir an aicmithe chlasaicigh, déantar idirdhealú idir an t-ord seo agus na Falconiformes agus na hAccipitriformes a ngrúpálann na héin chreiche laethúla.

Tagairtí
 
 Éin iltíreacha
Tytonidae

Articles with 'species' microformats
Ceann den dá  fhine de na Strigiformes is ea na Tytonidae, na Strigidaean is ea an ceann eile. Is éin mheánacha go mhóra iad le cinn mhóra agus aghaidheanna   sainiúla  croíchruthacha. Tá cosa fada láidre acu le gríobha cumhachtacha. Tá siad difriúil freisin ó na Strigidae i mionsonraí struchtúracha a bhaineann go háirithe leis an steirneam  agus na cosa.  

Is fine fhairsing iad na Tytonidae, cé go bhfuil siad as láthair ó thuaisceart Mheiriceá Thuaidh, ón Afraic Shahárach, agus ó cheantair mhóra san Áise. Tá cónaí orthu i raon leathan gnáthóg ó fhásach go foraoisí, agus ó chriosanna measartha go trópaicí . Is beag eolas atá againn ar fhormhór na speiceas beo. Is ar éigean a chonacthas nó a ndearnadh staidéar ar chuid acu, cosúil leis an ulchabhán dearg, ó fuarthas iad, i gcodarsnacht leis an scréachóg reilige choitianta, atá ar cheann de na speicis ulchabháin is cáiliúla ar domhan.  

Mar sin féin, b’fhéidir gur speicis ar leithligh iad roinnt fo-speicis den scréachóg reilige, ach is beag  atá ar eolas againn fúthu.

Tá cúig speiceas den  scréachóg reilige faoi bhagairt, agus tá roinnt speiceas oileáin díofa le linn  

na Tréimhse Holaicéiní nó níos luaithe (m.sh. Tyto pollens, ar eolas ó thaifead iontaise ón Oileán Andros sna Bahámaí, agus b’fhéidir bunús an Chickcharnie miotasach  ). Den chuid is mó is éin oíche na scréachóga reilige, agus neamhimirceach den chuid is mó, ina gcónaí i mbeirteanna nó ina n-aonar.

 Tacsanomaíocht agus córasaíochtaí 
Tá dhá fho-fhine ar marthain sna scréachóga reilige: na Tytoninae (lena n-áirítear an  scréachóg reilige) agus na Phodilinae. Aontaíonn tacsanomaíocht Sibley-Ahlquist na Caprimulgiformes le hord na n-ulchabhán; anseo, is fo-fhine iad na Tytoninae. Ní thacaíonn taighde níos déanaí leis seo (féach Cypselomorphae ), ach tá caidrimh na n-ulchabhán i gcoitinne fós gan réiteach. 

 Géinte atá ar marthain 
Aithnítear dhá ghéineas atá ar marthain:  

 An géineas Tyto - fíor-scréachóga reilige, ulchabháin  fheirceacha agus ulchabháin mhasctha (17 speiceas)
 Géineas Phodilus - ulchabháin chuain (3 speiceas) 

 Géinis mharbha 
Téann taifead iontaise na scréachóg reilige ar ais go dtí an Eoicéineach, agus sa deireadh ag snámh in aghaidh easa in aghaidh  na  Strigidae''' tar éis radaithe na gcreimirí agus na n-ulchabhán le linn an sealaid Neoiginigh . Níl ach dhá fho-fhine ar eolas againn ón taifead iontaise: na Necrobyinae agus na Selenornithinae. Tá cur síos déanta  ar cheithre ghéineas díofa de scréachóga reilige ar a laghad: 

 Géineas Nocturnavis  
 Cuimsíonn Géineas Necrobyas- Bubo arvernensis agus Paratyto 
 Géineas Selenornis - áirítear Asio henrici 
 Géineas Prosybris''

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Scréachóga reiligel ar an Internet Bird Collection
Strix (géineas)

Is géineas d'ulchabháin é Strix i bhfine na Strigidae, ceann den dá fhine bheo a nglactar leo go ginearálta, agus is é an ceann eile na Tytonidae. Uaireanta cuirtear éin nuathrópaiceacha sa ghéineas Ciccaba san áireamh i Strix . 

Is ulchabháin mheánmhéide go mhóra iad, tógtha go breá láidir agus cumhachtach. Níl coirníní cluaise acu agus is éin choillearnaí an- oíche iad a bhformhór. Itheann an chuid is mó díobh mamaigh bheaga, éin agus reiptílí . 

Guthaíonn an chuid is mó de na hulchabháin sa ghéineas Strix trí scréacha a ligint agus níl cluasa infheicthe acu - seo an chaoi a ndéantar idirdhealú orthu ó ghéinte eile ulchabhán. 

Thagair an t-ainm ghéineas Laidineach Strix d'ollphéist fhinscéalaíoch, vaimpíreach  a chreidtear a tarraingíonn fuil na naíonán.  Cé gur bhunaigh Linnaeus an ghéineas Strix do na h-ulchabháin gan chluas sa bhliain 1758, go dtí deireadh an 19ú haois, chuir go leor údar é i bhfeidhm ar ulchabháin eile - eadhon ulchabháin Tyto .

Speicis in ord tacsanomaíoch 

 S. seloputo 
 S. ocellata 
 S. leptogrammica 
 S. (leptogrammica) bartelsi 
 S. (leptogrammica) newarensis 
 S. aluco 
 S. mauritanica 
 S. nivicolum 
 S. butleri  
 S. hadorami   

 S. occidentalis 
 S. o. caurina 
  S. o. occidentalis 
 S. o. lucida 
 S. varia 
 S. sartorii 
 S. fulvescens 
 S. hylophila 
 S. rufipes 
 S. chacoensis 
 S. uralensis 
 S. davidi 
 S. nebulosa 
 S. woodfordii 

Uaireanta cuirtear an méid seo a leanas san áireamh sa ghéineas Ciccaba . 

 Strix virgata 
  Strix nigrolineata 
 Strix huhula 
  Strix albitarsis

Speicis iontaise 
Tá ionadaíocht mhaith ag an ghéineas Strix sa taifead iontaise .  Toisc gur cineál ulchubhán measartha cineálacha iad, is dócha gurbh iad na chéad Strigidae fíor-nua-aimseartha a tháinig chun cinn . Mar sin féin, níl sé cinnte an mbaineann cuid de na speicis a chuirtear sa ghéineas seo anseo ceart. 

Strix a nglactar leis go ginearálta: 

 S. dakota  
 Strix sp. (Miocene Déanach Nebraska, SAM) 
 Strix sp. (Piocene Déanach de Rębielice Królewski, an Pholainn) cosúil leis an ulchabhán mór liath  
 Féadfaidh Strix intermedia (Pleistocene Luath - Meán-CE na hEorpa) - a bheith ina paleosubspecies de S. aluco 
 Strix brea (Pleistocene Déanach i Meiriceá Thuaidh) 
 Strix sp. (Pleistocene Déanach na mBan, SAM)
Ulchabhán mínlíneach

Faightear an t-ulchabhán mínlíneach ( Strix leptogrammica ) san India, sa Bhanglaidéis, i Srí Lanca, san Indinéis, sa Téaváin agus i ndeisceart na Síne . Is póraitheoir cónaitheach é an t-ulchabhán mínlíneach ndeisceart na hÁise . Is cuid den fhine Strigidae iad, ina bhfuil an chuid is mó de na speicis ulchabhán. Baineann sé leis an ghéineas Strix .
Fiachna mac Deamáin

Rí na nUladh den Dál Fiatach ba ea Fiachna mac Deamáin (Sean-Ghaeilge Fiachnae mac Demmáin) (bás 627), aitheanta scaití faoin ainm Fiachnae Dubtuinne,  Demmán mac Cairill (bás 572), rí Ulad ba ea a athair, Baotán mac Cairill (bás 581) a uncail.  Tháinig sé i gcomharbacht ar a uncail mar rí Dhál Fiatach sa bhliain 581.  Bhí sé i gcoróin mar rí na nUlad ó 626 go 627.

Bhíodh comhrac idir an dá Dhál, Fiatach agus Araí, le haghaidh ríogacht na nUlad.  Feictear Fiachna don chéad uair sna hannála ag Cath Chúl Caoil (Cill Chaoil, Contae an Dúin, b'fhéidir) sa bhliain 601, áit a chloígh Fíachnae mac Báetáin den Dál nAraidi é.  Is amhlaidh go raibh Fiachna mac Baotáin an ionsaitheoir sa chás seo.  Sa bhliain 626, troideadh Cath Leithit Midind (Cnoc Leithid, Contae Aontroma an lae inniu) eatarthu, inár bhuaigh Fiachna mac Deamáin agus maraíodh Fiachna mac Baotáin.  

Rinneadh rí Ulad d'Fhiachna ansin, ach cloíodh é féin agus maraíodh é ag rí Dhál Riada, Connadh Cearr, ag Cath Ard Corainn sa bhliain 627.  Insítear i nAnnála Chluain Mhic Nóis go rinneadh seo as mar dhíoltas ar dhúnmharú Fhiachna mac Baotáin.

Ba iad a leanas a mhná céile:
 Cumne Dub, iníon Furudráin mhic Bhéicce Uí Tuirtri.  Máthair Dhúnchadha mhic Fhiachna (bás c. 644), rí Ulad ba ea i; agus iníne darbh ainm Dubh Lacha, a phós Mongán mac Fiachna mhic Bhaotáin (bás 625).
 Cumne Find, iníon Bhaotáin Chaoch de  Dál nAraide agus deirfiúr Fhiachna mhic Bhaotáin.  Máthair Mhaoil Chobha mhic Fhiachna (bás 647), a king of Ulaid, ba ea i; agus mic darbh ainm Suibhne.

Sinsear gach rí Dhál Fiatach a tháinig ina dhiaidh ba ea Fiachna.

Féach freisin
 Ríthe na nUladh

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, G100001A
 Annála Tiarnaigh, G100002
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,  
 Gearoid Mac Niocaill (1972), Ireland before the Vikings, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
 Dáibhí Ó Cróinín (2005), A New History of Ireland, imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

Tagairtí

Ríthe na nUladh
Dúnchadh mac Fiachna

Rí na nUladh den Dál Fiatach ba ea Dúnchadh mac Fiachna (Sean-Ghaeilge Dúnchad mac Fiachnai) (bás c. 644)<ref>I nAnnála na gCeithre Máistrí, AM 643</ref> Iar-rí na nUlad ba ea a athair Fiachna mac Deamáin (na 627).Charles-Edwards, aguisín XXI  Bhí ríogacht na nUlad bainte ar ais ag an Dál Fiatach i ndiaidh Cath Mhagh Roth in 637, agus choinnigh siar í go dtí 674.  Bhí Dúnchadh i gcoróin ó 637 – c.644.

Bhíodh imreas clainne i measc an Dáil san aimsir sin.  Bhí máthair Dhúnchadha, Cumne Dub ingen Furudráin de mhuintir Uí Thoirtre as Oirialla, pósta tráth lena sheánuncail, Báetán mac Cairill (bás 581), agus bhí clann aici leis.  Mharaigh deartháir Dhúnchadha, Maol Dúin mac Fiachna, an chlann seo, sa bhliain 605.Annála Tiarnaigh, AT 604.3  Cuireadh, bac ar Mhaol Dúin, ámh, óir go deimhin gur mharaigh Dúnchadh féin é, i nÓenach Deiscirt Maige (is dóigh i ndeisceart Mhuirtheimhne, i Contae Lú an lae inniu). 

Rí Ulad freisin ba ea a mhac, Congal (bás 674).

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, G100001A
 Annála Tiarnaigh, G100002
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,  
 Gearoid Mac Niocaill (1972), Ireland before the Vikings, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
 Dáibhí Ó Cróinín (2005), A New History of Ireland'', Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

Tagairtí 

Ríthe na nUladh
Ógra Fhianna Fáil

Is gluaiseacht pholaitíochta don óige é Ógra Fhianna Fáil.   
Bhunaigh iarcheannaire an pháirtí Seán Ó Loingsigh RIP an eagraíocht sa bhliain 1975 faoi threoir rúnaí ginearálta an pháirtí, Séamus Ó Braonáin (Séamus Brennan). Tá sé gníomhach ar bhonn uile-Éireann,  le craobhacha (ar a dtugtar cumainn ) in institiúidí móra tríú leibhéal agus i dtoghcheantair pharlaiminteacha i bPoblacht na hÉireann . I dTuaisceart Éireann. Eagraítear é ar bhonn contae agus cathrach, in éineacht le craobhacha tríú leibhéal in Ollscoil Uladh agus Ollscoil na Banríona, Béal Feirste .  I mí Dheireadh Fómhair 2014 d'éirigh Ógra le bheith ina bhall iomlán den eagraíocht European Liberal Youth ag a gcomhdháil bhliantúil i mBeirlín.

Ballraíocht 
Tá ballraíocht d’Ógra Fhianna Fáil oscailte d’aon duine idir sé bliana déag agus tríocha bliain d’aois a thacaíonn le haidhmeanna agus idéil na heagraíochta agus iad siúd an pháirtí ghinearálta féin.

Uachtarán 
Ó bunaíodh an eagraíocht go dtí 2011 bhí an Teachta Dála is óige d' Fhianna Fáil ina chathaoirleach air. Ó 2011 tá Ógra tar éis uachtarán na heagraíochta a thoghadh. Ba é Eamon Quinlan an chéad Uachtarán ar Ógra a toghadh ina dhiaidh sin, sa bhliain 2015 ina mhéara ar Chomhairle Phort Láirge.

Oifigeach Gaeilge agus Cultúrtha d’Ógra Fhianna Fáil
Tá Caoimhe NicGabhann ag feidhmiú mar Oifigeach Gaeilge agus Oifigeach Cultúrtha d’Ógra Fhianna Fáil. Ghlac sí páirt in Ógra don chéad uair sa bhliain 2017 agus anois is  rúnaí do Chumann Caoimhín de Barra i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath í.

Tagairtí

Fianna Fáil
 Eagraíochtaí óige a bunaíodh i 1975
 bunaíochtaí 1975 in Éirinn
 Eagraíochtaí Uile-Éireann
Moninne Chill Shléibhe

Bhí Moninne  Chill Shléibhe ar dhuine de chéad ban-naoimh na hÉireann (timpeall 435 - 517 AD). Thug "sagart teagasc" di faoi bhunphrionsabail na beatha chrábhaidh. D’éirigh léi comhthionól rialta a bhunú ag Sliabh gCuilinn i gContae Ard Mhacha (inniu Cill Shléibhe nó Killevy nó Killeavy), a raibh ochtar maighdean, agus baintreach lena naíonán ina mbaill de. 

Chaith siad saol díthreabhach a bhí bunaithe ar shampla Éilias agus Eoin Bhaiste.  

D’éag sí sa bhliain 517/518. Ceiliúrtar a lá féile ar 6 Iúil.

Tagairtí 

x
Naoimh Éireannacha
Clochair
Thomas Hobbes

Ba fhealsamh Sasanach é Thomas Hobbes, a rugadh ar an 5 Aibreán 1588 i Wiltshire agus fuair bás ar an 4 Nollaig 1679.

Fealsúnacht 
Tuairim gur chóir do dhuine gníomhú i gcónaí chun a leas féin a chur ar aghaidh is ea féinspéiseachas, is gurb é féinleas tuisceanach bunús na gnáthmhoráltacha. Moltóir cáiliúil na tuairime seo ab ea Thomas Hobbes.

Tagairtí 

Daoine Sasanacha
Daoine a rugadh i 1588
Básanna i 1679
Fealsúna Sasanacha
Gé Hutchins

Is éan í an ghé Hutchins (Branta hutchinsii), a thagann as Meiriceá Thuaidh den ghéineas Branta, gur (ghéanna dubha iad  a chuimsíonn  an ghé Hutchins. Bíonn cluimhreach dhubh orthu den chuid is mó, a dhealaíonn iad ón speiceas liath Anser.

Cur síos 
Déanann an ceann dubh agus an phíb dhubh le "smigiall" bhán idirdhealú idir an ghé seo agus na géanna eile go léir ach amháin an ghé Cheanadach ( Branta canadensis ) ní ba mhó agus  an ghé ghiúrainn  ( B. leucopsis ) den mhéid chéanna. Tá suas le 5 fhospeiceas de ghé Hutchins ann, de mhéideanna éagsúla agus sonraí na gclúmh. Breathnaíonn an baineannach beagnach mar an gcéanna ach tá sí beagán níos éadroime agus tá guth difriúil aici. Tá sé deacair idirdhealú a dhéanamh ar chuid acu ón ghé Cheanadach, ar glacadh leis le fada gur speiceas amháin é agus an ghé Hutchins, thugtaí an ghé Cheanadach bheag ar an ghé Hutchins chomh maith leis an fhospeiseas an ghé Cheanadach a bhíonn níos lú.    

Bíonn na géanna Hutchins is lú  1.4 kg (B. h. Minima) i bhfad níos lú ná aon ghé Cheanadach, ach fásann na fospeicis B. h. Hutchinsii, ag suas le 3 kg, ar an méid céanna le roinnt géanna Ceanadacha.  Is ábhar conspóide é sainiúlacht na ndaonraí atá díofa sna hOileáin Komandorski agus Kuril B. h. Asiatica.

Raon

Beathú

Stádas

Systematics

Tuilleadh léitheoireachta 

 Stackhouse, Marcas. An Gé Nua . 
 Angus, Wilson. Sainaithint agus raon na bhfo-speicis laistigh de Choimpléasc Gé Ceanada agus Cackling ( Branta canadensis & B. hutchinsii ) . 
 Moser, Timothy J., Craven, Scott R. agus Miller, Brian K. géanna Ceanada sa Mississippi Flyway: A Guide for Goose Hunters and Goose Watchers . 
 Martin Garner Fócas ar: géanna ‘bán-cheeked’ .

Tagairtí
Sint Maarten

Tír bheag in oirthear Mhuir Chairib is ea Sint Maarten. Tá Sint Maarten suite ar an 40% den oileán Saint Martin is faide ó dheas. (Is cuid den Fhrainc é an 60% den oileán ó thuaidh.) Go hoifigiúil tá Sint Maarten ar na ceithre chomhthír de chuid ríocht na hÍsiltíre (is é sin, an Ísiltír féin, Arúba, Curaçao agus Sint Maarten. Tá 34 ciliméadar cearnacha (13.4 míle cearnacha) d'achar ann, agus tá 41,486 duine ina gcónaí ann de réir meastachán a rinneadh sa bhliain 2019. Is é Philipsburg an príomhbhaile. 

Tá Ollainnis agus Béarla ina dteangacha oifigiúla in Sint Maarten. Is é Béarla an chéad teanga ag 67.5% de phobal na tíre agus Ollainnis an chéad teanga ag 4.2% de. Is í an Spáinnis an dara teanga agus í á labhairt ag 12.9% de phobal na tíre. Ar na teangacha eile san áit tá Criól (8.2%), Fraincis (6.6%) agus Papiamento (timpeall is 1.5%).

An Ísiltír
Cnóshnag Neumayer

Is éan é an Cnóshnag Neumayer (Sitta neumayer). Is ball d'fhine na Sittidae é. Tá sé dúchasach i réigiún a shíneann ón gCróit soir go dtí an Iaráin. Itheann sé feithidí agus damháin alla, chomh maith le síolta sa gheimhreadh.

Éin
Cnóshnag luaithdhathach

Is éan é an cnóshnag luaithdhathach. Is ball d'fhine na Sittidae é. 

Éin
Pápa Innocentius IX

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Innocentius IX.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1519
Básanna i 1591
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Reathaí ladharghearr

Is éan é an reathaí ladharghearr. Is ball d'fhine na Sittidae é. 

Éin
Meantán crochta

Is éan é an meantán crochta. Is ball d'fhine na Remizidae é. 

Éin
Pápa Clemeint VIII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Clemeint VIII.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1536
Básanna i 1605)
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Scréachán isibéalach

Is éan é an scréachán isibéalach Is baill d'fhine na Laniidae iad. 

Éin
Edward William Lane

Ba fhoclóirí, aistritheoir agus scríbhneoir Sasanach é Edward William Lane, a rugadh ar an 17 Meán Fómhair 1801 i Hereford, Herefordshire agus fuair bás ar an 10 Lúnasa 1876. Saineolaí ar an Meánoirthear agus an Araibis a bhí ann.

Scríbhneoirí Sasanacha
Daoine Sasanacha
Daoine a rugadh i 1801
Básanna i 1876
Mionscréachán liath

Is éan é an mionscréachán liath Is baill d'fhine na Laniidae iad. 

Éin
Scréachán coille

Is éan é an scréachán coille Is baill d'fhine na Laniidae iad. 

Éin
Pápa Leon XI

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Leon XI. 

Daoine a rugadh i 1535
Básanna i 1605
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Míona coiteann

Is éan é an míona coiteann Is baill d'fhine na 	Sturnidae iad. 

Éin
Sléacht Srebrenica

Tharla Sléacht Srebrenica, nó cinedhíothú ar Mhoslamaigh in oirthear Bhosnia (Boisniach: Masakr u Srebrenici; Genocid u Srebrenici) sa Bhoisnia-Heirseagaivéin) idir 11–22 Iúil 1995, an sléacht ba mheasa san Eoraip ó aimsir an Dara Cogadh Domhanda..  Dúnmharaíodh timpeall 8,370 duine, fir is buachaillí Moslamacha sa chuid is mó, ach páistí, mná agus fir aosta san áireamh. Tháinig ar bhreis is 7,000 corpán níos déanaí.

Cúlra 
Dhíbir Seirbiaigh Bosnia na mílte Moslamach amach as an tír idir 1992-1995. Cogadh fíochmhar, fuilteach, a bhí ann, a d’fhág os cionn 100,000 marbh. Moslamaigh, Crótaigh, Seirbiaigh. Na Moslamaigh ba mhó a d’fhulaing.

Imeachtaí 
Rinne Misean na Náisiún Aontaithe sa Bhoisnia-Heirseagaivéin  faic chun an sléacht a stopadh.  

D'ordaigh ceannasaí na bhfórsaí Seirbiacha sa Bhoisnia, Ratko Mladic, go marófaí suas le 8,000 fear agus buachaill Moslamach i Srebrenica.   

Chuidigh an Ginearál Seirbiach Bosniach, Zdravko Tolimir, leis an cheannasaí míleata Ratko Mladich mórshléacht Srebrenica a eagrú.

Iarmhairtí 
Tugadh chun trialach Slobodan Milošević, Ratko Mladich, Zdravko Tolimir, Radovan Karadžić agus go leor eile  sa Háig ar feadh na mblianta maidir le coireanna cogaidh.

Iidir 1998 agus 1999, bhris cogadh amach idir arm na hIúgslaive agus Arm Saoirse na Cosaive (Moslamach) agus rinne ECAT buamáil ar Seirbia. Fógraíodh neamhspleáchas na Cosaive sa pharlaimint ar an 17 Feabhra 2008.

Féach freisin 

 Léigear Shairéavó
 Ratko Mladich
 Zdravko Tolimir
 Radovan Karadžić
 Slobodan Milošević
 An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv
 Ciontuithe

Tagairtí 

Cinedhíothú
An tSeirbia
Coireanna cogaidh
Cogadh Boisniach
1995
Cág buíghobach

Is éan é an cág buíghobach (Pyrrhocorax graculus). Is baill d'fhine na Corvidae é. Tá sé dúchasach i ndeisceart na hEorpa, i Maracó agus in áiteanna i lár na hÁise, san India agus i Neipeal. Maireann sé sna sléibhte arda.

Éin
An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv

Ba bhinse idirnáisiúnta um ionchúiseamh a dhéanamh ar dhaoine atá freagrach i sáruithe tromchúiseacha ar an dlí daonchairdiúil idirnáisiúnta arna ndéanamh i gCríoch na hIar-Iúgslaive é An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv (BCII nó i mBéarla ICTY). Bunaíodh an BCII chun freagairt d'imthosca áirithe na hIar-Iúgslaive mar bheart 'ad hoc' chun cur le hathchóiriú agus cothú na síochána.

Dúnadh an BCII ar 31 Nollaig 2017.

Stair 
Sa bhliain 1993, bhunaigh Rún 827 de chuid Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe  An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don Iar-Iúgslaiv (BCII) mar fhreagra ar shárú tromchúiseach ar an dlí daonnachta idirnáisiúnta a rinneadh i gcríoch na hIar-Iúgslaive ó 1991, agus an bhagairt ar shíocháin agus ar shlándáil idirnáisiúnta a bhain leo.

Bhí an t-údarás ag an BCII ceithre catagóirí cionta a ionchúiseamh, a rinneadh i gcríoch na hIar-Iúgslaive ó 1991:

 sárú tromchúiseach ar Choinbhinsiúin na Ginéive 1951,
 sárú ar dhlíthe nó custaim chogaidh,
 cinedhíothú agus
 coireanna in aghaidh na daonnachta.

D’fhreastail dlíodóir Éireannach, Maureen Harding Clark, mar bhreitheamh "ad litem' ar an mBinse Fiosrúcháin.

Dúnadh an BCII ar 31 Nollaig 2017. Chinn Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe, le réiteach 1966 (2010) a glacadh an 22 Nollaig 2010, BCII a athsholáthair le Meicníocht Iarmharach a thógfaidh ceannas ar roinnt feidhmeanna den ICTY;  Meicníocht na Náisiún Aontaithe do na Binsí Coiriúla Idirnáisiúnta (MICT i mBéarla) ainm na meicníochta. Bhí roinnt d’fheidhmeanna an Bhinse Coiriúil Idirnáisiúnta do Ruanda tógtha ar lámh acu cheana féin.

Féach freisin  
Sléacht Srebrenica
Ratko Mladic
Zdravko Tolimir
Radovan Karadžić
Slobodan Milošević
 Ciontuithe
Coinbhinsiún i dtaobh Stádas Dídeanaithe (1951)

Tagairtí 

Cinedhíothú
An Bhoisnia-Heirseagaivéin
An tSeirbia
An Chróit
Náisiúin Aontaithe
Coireanna cogaidh
Druid rósach

Is éan í an druid rósach Is baill d'fhine na Sturnidae iad. 

Éin
Gealóg charraige

Is éan í an ghealóg charraige (Emberiza cia). Is baill d'fhine na Emberizidae iad. 

Éin
Pápa Pól V

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Pól V. 

Daoine a rugadh i 1550
Básanna i 1621
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Buntús Cainte

Sraith teilifíse, sraith leabhar agus sraith ceirnín is ea Buntús Cainte () a cuireadh amach sna 1960idí i bPoblacht na hÉireann le cabhair a thabhairt do dhaoine Gaeilge labhartha a fhoghlaim. Deirtear go bhfuil Buntús Cainte ar an gcúrsa Gaeilge is mó cáil riamh agus éileamh leanúnach ar an tsraith leabhar i gcónaí.

An tsraith teilifíse 

Ba é sagart Proinsiasach, Colmán Ó hUallacháin, a rinne na pleannana don tsraith teilifíse. Bhí an tsraith dírithe go speisialta ar dhaoine gan Ghaeilge agus ar dhaoine le cúpla focal. 

Craoladh an chéad clár ar RTÉ ar an 25ú Meán Fómhair 1967, agus craoladh clár nua go laethúil as sin amach, ó 1967 go 1969. Mar aon le sin, craoladh clár achoimre gach Domhnach freisin. 

Labhair na láithreoirí Béarla agus Gaeilge don lucht féachana. Múineadh frásaí simplí trí pictiúirí ghrinn le fotheidil Ghaeilge a thaispeáint, agus bíodh comhrá i nGaeilge ag na láithreoirí ag deireadh gach cláir. Bhí gach clár 5 nóiméad ar fhad.

Láithreoirí 

 Máire O’Neill
 Aileen Geoghegan
 Seamus Óg Ó Tuama
 Ruth Buchanan
 Donal Cox
 Bernadette Ní Ghallchóir

An tsraith leabhar 

D'fhoilsigh an Roinn Oideachais ábhair na gceachtanna i leabhar chun breis tacaíochta a thabhairt do lucht féachana na sraithe teilifíse. Chuir Gael Linn taifead agus téipeanna fuaime ar fáil freisin. 

Bhí an-éileamh ar an gcéad leabhar, agus faoi mhí na Samhna 1967, bhí 218,000 cóip díolta. San iomlán, foilsíodh trí leabhair le ceachtanna ón gclár (an chéad agus an dara leabhar i 1967, agus an tríú leabhar i 1968). Tugtar an ainm Buntús Cainte ar an sraith leabhar seo freisin. 

Ba é Tomás Ó Domhnalláin a scríobh agus a rinne na pleananna do na trí leabhair, agus ba é William Bolger a mhaisigh iad le pictiúir. 

Tá athchló déanta ar na leabhair uilig ar a laghad seacht n-uaire go dtí seo. Ar dtús, ba le Rialtais na hÉireann an cóipcheart, ach anois is le Foras na Gaeilge é. 

Tá na trí leabhair ar fáil fós agus dlúthdhioscaí fuaime ar fáil leo anois freisin.

Tagairtí 

Cláir RTÉ
Foghlaim na Gaeilge
Leabhair na Gaeilge