Uí Laoghaire

Meastar gur tháinig tiarnaí Uí Laoghaire ó dhúchas as ceantar Ros Ó gCairbre, ach inniu gaolta le paróiste Uibh Laoghaire i gContae Chorcaí

Stair 
Rianaíonn a chlann a ginealach siar go dtí Lugaid mac Con, rí ársa na Teamhrach agus Ardrí na hÉireann, agus shroicheadar Dháire Doimthí.  Feictear i Leabhar Mór Leacáin (A.D. 1397-A.D. 1418) iad mar thaoisigh dhúchasacha  Chorca Laidhe i dtuath Rois, le teaghlaigh ann:
 Tuath Ruis .i. Tuath in Dolaich, o Loch in Bricin co Faid Ruis, o Thraig Long co Sid na Fear (i) Find. O Leagaire a taisach duchusa. Is iad so an oclaid duchusa .i. O Ruaidri, O Lonan, O Laidid, O Torpa, O hUrmoltaich, O Mirin, O Meic Dairic, O Tuaraide, O Trena, O hUainidi, O Cerdin

Insítear i nAnnála Inis Faithlinn as Áth Cliath gur éag Naomh Fachtna sa bhliain 600 in: Corca Laidhe-I-Laeghaire Ruis".

Sa 12ú haois, bhí Uí Laoghaire ina maoir ó oidhreacht ar mhainistir Fachtna agus ar an scoil ard-léinn, Scoil Rois.  Ó shin i leith, cuireadh an ruaig ar an gclann ó thuaidh, agus lonnaigh siad raibh ó dheas de  thart ar Inse Geimhleach ar An Laoi, darb ainm anois Uibh Laoghaire.

An lá inniu 
Níl ach fíor bheagán ar an eolas fúithi le roinnt haoiseanna go dtí an 16ú haois, nuair thángadar ar an bhfód sách saibhir, cé faoi ghéillsine Mhic Cárthaigh Mhúscraí, a bhronn Slat na ríghe orthu. Ní raibh an i dTiarna Mhúscraí ach iad féin agus Mhic Mhathúna mar ruílsigh. Thóg siad roinnt caisleán, ach níl ach fós ach Caisleán .

Sheas Amhlaoibh Ó Laoghaire ó thús báire le hAodh Ó Néill, 2a hIarla Thír Eoghain i gCogadh na Naoi mBliana (Éire), i dteannta le William Bourke (Clanricarde) agus eile others.  Eisreachtaíodh tiarnaí Uí Laoghaire agus briseadh a gcuid críoch suas, ach níor tharla tada i ngeall ar scoite na dtailte, agus d'fhanadar slán ann go dtí coigistiú Cromwell na cianta níos deireanaí.  Rinne Donnchadh Mac Cárthaigh, 1d Iarla Chlann Chárthaigh a dhícheall tacú a thabhairt don chlann trí léasú.  Le linn , scaipeadh an chlann níos mó.

Mar chomhartha a gcuid saibhris agus cumhachta i lár na 16ú haoise, deirtear go raibh Ó Laoghaire éigin as Carraig na Cora  ina athair altrama Dhomhnaill na gCraicne, sinsear Uí Dhonnabháin Uí Dhonnabháin Chlann Cathaill.  Phós a iníon Ellen le Domhnall, agus bhí mac acu, Domhnall II.

Bhí Domhnall mac Airt Ó Laoghaire (1575–1657) ina thiarna deireanach Uí Laoghaire den ord Gaelach.

De shliocht ghéag na clainne as Carraig na Cora ba ea an scríbhneoir Gaeilge mór le rá Peadar Ua Laoghaire.

Uí Laoghaire Eile 
Feictear an t-ainm fosta i ngéag na nEoghanacht, Cineál Laoghaire.  Is deacair é ginealaigh an dá chlann Uí Laoghaire, idir Corca Laidhe in iarthuaisceart Chorcaí agus Eoghanacht ar na gaobhair i gCiarraí, a rianú.

Níl cuan , gar de Bhaile Átha Cliath, gaolta le hUíbh Laoghaire, ach ina ionad sin ainmnithe as Laoghaire mac Néill, Ardrí de chuid na 5ú haoise.

Daoine

Míleata 
 Art Ó Laoghaire (bás 1773), oifigeach airm Ostra-Ungárach
 Chum a bhean chéile, Eibhlín Dubh Ní Chonaill, "Caoineadh Airt Uí Laoghaire"
 Daniel Florencio O'Leary (1802–1854), ginearál faoi Simon Bolivar
 Michael John O'Leary (1890–1961), saighdiúir Ceanadach ar a bhronnadh Victoria Cross
 William O'Leary (British Army officer), arm na Breataine

Reiligiúin 
 Arthur O'Leary (1729–1802), Proinsiasach Éireannach agus scríbhneoir conspóideach
 Francis O'Leary MBE (1931–2000), sagart agus misinéir a bhunaigh Ospís Naomh Seosamh
 Henry Joseph O'Leary (1879–1938), easpag Ceanadach
 Louis James O'Leary (1877–1930), easpag Meiriceánach

Litríocht 
 John O'Leary (Fínín) (1830–1907), file Éireannach, curtha i ngéibheann le linn na naoú haoise déag
 Máire Bhuí Ní Laoghaire (1774–1849), file Éireannach 
 Peadar Ua Laoghaire (1839–1920), sagart agus scríbhneoir Gaeilge, ina bhunaitheoir litríocht Ghaeilge an lae inniu, a mheastar

Polaitíocht agus dlí 
 Brendan O'Leary, eolaí polaitíochta Éireannach 
 Clement O'Leary,  Feisire Ceanadach
 Cornelius O'Leary, staraí Éireannach 
 Denis O'Leary (1863–1943), polaiteoir Nua Eabhraic 
 Donnchadh Ó Laoghaire (rugadh 1989) Teachta Dála le Sinn Féin
 Grattan O'Leary (1888–1976), iriseoir agus Seanadóir Ceanadach
 Hazel R. O'Leary (rugadh 1937), United States Secretary of Energy
 Henry O'Leary, fear gnó Éireannach, pearsa polaitiúil in New Brunswick
 Humphrey O'Leary (1886–1953), 7ú Ard Ollamh Nua Séalainne
 James A. O'Leary, Feisire Nua Eabhraic 
 Jean O'Leary, iar-bhean rialta agus gníomhaí cheart LADTA
 John O'Leary (ambassador) (1947–2005), maor Portland, Maine, agus ambasadóir SAM chun na Sile
 John O'Leary (Ciarraí) (born 1933), teachta dála le Fianna Fáil as Ciarraí
 John O'Leary (Loch Garman) (1894–1959), teachta dála le Páirtí an Lucht Oibre as Loch Garman
 Joseph V. O'Leary, polaiteoir Nua Eabhraic 
 Kevin O'Leary (breitheamh) (rugadh 1920), 2a hArd-Ollamh san Northern Territory, Ceanada
 Micheál Ó Laoire (1936–2006), iar cheannaire Pháirtí an Lucht Oibre
 Seán O'Leary (polaiteoir) (rugadh 1941), Seanadóir Éireannach 
 William O'Leary (polaiteoir) (bás 1955), teachta dála le Fianna Fáil as Ciarraí

Iriseoireacht agus gníomhaíochas
 Émile-Dostaler O'Leary (1908–1965), iriseoir Ceanadach
 Grattan O'Leary (1888–1976), iriseoir Ceanadach agus seanadóir
 Jeremiah O'Leary, iriseoir Meiriceánach
 John O'Leary (iriseoir), eagarthóir ar an Times Higher Education Supplement
 Olivia O'Leary, iriseoir Éireannach
 Walter-Patrice O'Leary (1910–1989), iriseoir agus ceardchumannaí Ceanadach

Ealaín 
 Arthur O'Leary (1834–1919), cumadóir agus pianadóir Éireannach
 Dermot O'Leary (born 1973), láithreoir teilifíse agus raidió Sasanach
 Fletcher O'Leary, Astrálach páiste-aisteoir
 Jane O'Leary (rugadh 1946), cumadóir avantgarde Meiriceánach
 Karen O'Leary, aisteoir Nua Séalainne 
 Mary O'Leary, léiritheoir teilifíse Meiriceánach
 Matt O'Leary, aisteoir Meiriceánach
 Michael O'Leary (aisteoir) (rugadh 1958), aisteoir Meiriceánach 
 Patrick O'Leary (scríbhneoir) (born 1952), scríbhneoir fhicsean eolaíochta Meiriceánach
 Ursula O'Leary, aisteoir Sasanach
 William O'Leary (actor), aisteoir Meiriceánach

Spórt 
 Amanda O'Leary, bainisteoir lacrosse Meiriceánach
 Bob O'Leary, imreoir sacair Meiriceánach
 Charley O'Leary (1882–1941), imreoir daorchluiche Meiriceánach
 Clare O'Leary, chéad bhean Éireannach a dreapaigh Sliabh Everest
 Clare O'Leary (imreoirí cruicéid)
 Dan O'Leary, imreoir daorchluiche Meiriceánach
 Daren O'Leary, imreoir rugbaí Sasanach
 David O'Leary, imreoir agus bainisteoir sacair 
 George O'Leary (rugadh 1946), American college football coach
 John O'Leary (peileadóir)
 Kieran O'Leary, peileadóir
 Kristian O'Leary, imreoir sacair Breathnach
 Mike O'Leary, curlálaí Meiriceánach
 Noel O'Leary, peileadóir
 Peter O'Leary, réiteoir sacair Nua Séalainne
 Pierce O'Leary, peileadóir
 Ryan O'Leary, imreoir sacair Albanach
 Seánie O'Leary (rugadh 1954), iománaí
 Stephen O'Leary, imreoir sacair Éireannach
 Tomás O'Leary (rugadh 1983), imreoir rugbaí Éireannach
 Troy O'Leary (rugadh 1969), imreoir daorchluiche Meiriceánach

Eile 
 Brian O'Leary, eolaí agus spásaire Meiriceánach
 Catherine O'Leary (1827–1895), owner of the property in which it was alleged the Great Chicago Fire started
 Ciarán O'Leary, imreoir pócair
 Daniel O'Leary (drongadóir)
 James Patrick O'Leary (c. 1860–1926), drongadóir
 Kevin O'Leary (fiontraí), caipitlí fiontair Ceanadach
 Michael O'Leary, Ryanair

Áiteanna 
 Dún Laoghaire, Baile Átha Cliath 
 O'Leary, Oileán Phrionsa Éadbhard
 Plaza O’Leary – cearnóg mhór in Caracas, Veiniséala, ainmnithe as Daniel Florencio O'Leary

Tagairtí 

Clíodhna