joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Andrzej Duda

Is dlíodóir agus polaiteoir Polannach é Andrzej Sebastian Duda, atá ina uachtarán ar an bPolainn ón 6 Lúnasa 2015. Sular tháinig sé chun bheith ina uachtarán, bhí sé ina bhall de Theach Íochtarach na Polainne (Sejm) ó 2011 go 2014 agus i bParlaimint na hEorpa ó 2014 go 2015.

Beatha 
Rugadh Duda ar 16 Bealtaine 1972 i Kraków, chuig Janina Milewska agus Jan Tadeusz Duda, Ollúna in Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica (Gaeilge:  Ollscoil Eolaíochta agus Teicneolaíochta AGH). 

Throid a sheanathair sa chogadh a fearadh idir na Polainne agus an tAontas Cóivéadach, agus ina dhiaidh sin bhí sé ina bhall den Armia Krajowa, AK (Gaeilge: Arm Baile) le linn an Dara Cogadh Domhanda.

Idir 1987 agus 1991 d’fhreastail Duda ar an II Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie  (Gaeilge: Meánscoil Jan III Sobieski, Kraków)  áit gur éirigh thar cionn leis sé sna Daonnachtaí. Rinne sé staidéar ar an dlí ina dhiaidh sin san Uniwersytet Jagielloński (Gaeilge: Ollscoil Jagielloniach). 

I mí Dheireadh Fómhair 2001, agus céim Mháistir Dlí aige, ceapadh é mar chúntóir taighde sa Roinn Dlí Riaracháin i nDámh an Dlí agus Riaracháin san Ollscoil. I mí Eanáir 2005, ghnóthaigh Duda céim Dochtúireachta Dlí (LL.D.) san Ollscoil. 

Mar gheall ar a shlí bheatha pholaitiúil, bhí sé ar shaoire gan phá den ollscoil den chuid is mó. 

Ó Mheán Fómhair 2006, seachas eatramh 13 mhí ag tosú i Meán Fómhair 2010, nuair a d’fhill sé ar an ollscoil. Ina theannta sin d’oibrigh Duda mar léachtóir i gColáiste Oideachais agus Riaracháin Mieszko I, Poznań.

Polaiteoir 
Ba é Andrzej Duda iarrthóir uachtaránachta an pháirtí Prawo i Sprawiedliwość (PiS) (Gaeilge: Dlí agus Cirt), le linn toghchán uachtaránachta 2015 i mBealtaine 2015. 

Sa chéad bhabhta vótála, fuair Andrzej Duda 5,179,092 vóta - 34.76% de na vótaí bailí. Sa dara babhta vótála, fuair Andrzej Duda 51.55% den vóta, ag bualadh an uachtaráin an bhí ann Bronisław Komorowski, a fuair 48.45% den vóta. 

Ar 26 Bealtaine 2015, d’éirigh Andrzej Duda as a bhallraíocht pháirtí mar uachtarán tofa. An 24 Deireadh Fómhair 2019 fuair sé an tacaíocht oifigiúil ó PiS roimh a fheachtas atoghcháin in 2020. 

Atoghadh é i dtoghchán uachtaránachta 2020 le farasbarr beag.

 Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na Polainne 2015
 Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na Polainne 2020
 alumni Ollscoil Jagiellonian
 Baill den Pháirtí Dlí agus Cirt
 Daoine beo
 Feisirí Eorpacha na Polainne 2009–2014
 FPEanna don Pholainn 2014–2019
 Daoine as Kraków
 Dlíodóirí Polannacha
 Caitlicigh Rómhánacha na Polainne
 Uachtaráin na Polainne
 Baill den Sejm 2011–2015
Polaiteoirí na  Polainne
Daoine as Kraków
Daoine a rugadh i 1972
Daoine beo
Uachtaráin na Polainne
Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Gealóg Bhuchanan

Is éan í an ghealóg Bhuchanan Is baill d'fhine na Emberizidae iad. 

Éin
Gealóg gharraí

Is éan í an ghealóg gharraí Is baill d'fhine na Emberizidae iad. 

Éin
Pápa Gréagóir XV

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Gréagóir XV. 

Daoine a rugadh i 1554
Básanna i 1623
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Ken McArthur

Iar-luthchleasaí as Éireann ab ea Kennedy Kane "Ken" McArthur ( 10 Feabhra 1881 – 13 Meitheamh 1960). Rugadh agus tógadh McArthur i nDearbhóg, i gContae Aontroma, agus chuaigh sé ar imirce go dtí an Afraic Theas nuair a bhí sé 20 bliain d'aois.

Agus McArthur curtha faoi ina thír nua, chuaigh sé isteach sna póilíní in Johannesburg sa bhliain 1906. Thosaigh sé ag traenáil mar reathaí timpeall an ama seo. Bhuaigh McArthur an maratón agus an bonn óir ar son na hAfraice Theas ag na Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 1912, in Stockholm , in 2 uair 38n  (beagnach 2h00 inniu). Ach bhí an rás dhá chiliméadar níos giorra ag an am.

Fuair McArthur bás in Potchefstroom san Afraic Theas ar 13 Meitheamh 1960.

Tagairtí 

Lúthchleasaithe Éireannacha
Daoine a rugadh i 1881
Básanna i 1960
Buaiteoirí boinn sna Cluichí Oilimpeacha
Daoine as Contae Aontroma
Daoine ón Afraic Theas
Gealóg Chretzschmar

Is éan í an ghealóg Chretzschmar Is baill d'fhine na Emberizidae iad. 

Éin
Gealóg cheanndubh

Is éan í an ghealóg cheanndubh Is baill d'fhine na Emberizidae iad. 

Éin
Pápa Urban VIII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Urban VIII. 

Daoine a rugadh i 1568
Básanna i 1644
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
San Suitín

Easpag Winchester ab ea San Suitín (Saint Swithin nó Swithun), a d'éag sa bhliain 863.

Ceilúrtar a lá féile ar an 15 Iúil, Lá San Suitín, nó Lá Fheile Abhóige (nó Lá Leabhóige). De réir an tseanchais, cíbe aimsir a bhíonn ann ar an 15 Iúil, tá sé tuartha go mairfidh an aimsir chéanna go ceann daichead lá eile.

Easpag a bhí ann agus d'fhág sé le huacht é a chur amuigh sa reilig nuair a gheobhadh sé bás. Rinneadh iarracht a chorp a thabhairt isteach sa tséipéal agus níor stad an bháisteach go cionn 40 lá gur fágadh amuigh é arís.

"á mbeadh sé ag fearthainn an lá san ní stadfadh sé go cionn dathad lá ach má bheadh sé go breá an lá san do bheadh sé go breá tirim."

Tagairtí 

Básanna i 863
Naoimh Sasanacha
Easpaig
Meitéareolaithe
Féilte Críostaí
Rósghlasán scarlóideach

Is éan é an rósghlasán scarlóideach Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Rósghlasán rubicilla

Is éan é an rósghlasán rubicilla Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Pápa Innocentius X

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Innocentius X.

Nuinteas an Phápa in Éirinn 
Sa bhliain 1645, bhí Ardeaspag Fermo, Giovanni Battista Rinuccini mar Nuinteas an Phápa in Éirinn. Chuir an Pápa Innocent X é chun cabhrú le Caitlicigh na Comhdhála in Éirinn ina gcomhraic i gcoinne riail na bProtastúnach Sasanach agus 'chun saoirse a bhaint amach don chreideamh Caitliceach', mar a chreid sé.  Mar chomrádaí taistil, bhí Rinuccini i gcomhluadar Déan Fermo, Dionisio Massari.  Choimeád Massari dialann dá chuid taistil.

Féach freisin

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1574
Básanna i 1655
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Etta James

Amhránaí Meiriceánach ab ea Etta James a rugadh Jamesetta Hawkins ar an 25 Eanáir, 1938 agus fuair bás ar an 20 Eanáir, 2012. 

Meiriceánaigh Afracacha
Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1938
Básanna in 2012
Seirín ceanndubh

Is éan é an seirín ceanndubh Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Glasán cródheargach

Is éan é an glasán cródheargach Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Pápa Alaisdir VII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Alaisdir VII.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1599
Básanna i 1667
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Curtis Mayfield

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea Curtis Lee Mayfield a rugadh i Chicago, Illinois ar an 3 Meitheamh, 1942 i agus fuair bás ar an 26 Nollaig, 1999.

Tagairtí 

Meiriceánaigh Afracacha
Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1942
Básanna i 1999
Tyler, the Creator

Is rapálaí, ceoltóir, agus cumadóir amhrán Meiriceánach é Tyler Gregory Okonma nó Tyler, the Creator, a rugadh ar 6 Márta 1991 in Ladera Heights, California. Bhain sé clú agus cáil amach sna 2010dí mar comhbhunaitheoir an ghrúpa hip hop malartach Odd Future, agus d’obair sé ar beagnach gach rud atá eisithe ag an ghrúpa sin. Tá cloistéip amháin agus cúig albam eisithe aige mar cheoltóir aonarach. 

B’é Bastard an chéad cloistéip aonarach a chur Tyler amach i 2009. Tar éis a chéad albam stiúideo Goblin a chur amach i 2011, shínigh sé margadh comhfhiontair le RED Distribution agus le Sony Music Entertainment dó féin agus do lipéad ceoil s’aige, Odd Future Records. 

Cáineadh é mar gheall ar na liricí homafóbach agus frithbhanda a bhí in úsáid aige ina shaothair luatha. Tar éis seo, chuir sé an dá albam Wolf agus Cherry Bomb amach i 2013 agus 2015 faoi seach. 

I 2015, coisceadh air dul isteach sa Ríocht Aontaithe ar feadh idir trí agus cúig bliana, agus bhí air turas ceoil a chur ar ceall. D’éirigh go mór le a cheathrú albam Flower Boy i 2017. Bhí an albam seo i gcontrárthacht le saothair eile s’aige, toisc gur chuireadh níos mo béim ar séis an cheoil agus toisc go raibh fuaim an tsnagcheoil le cloisteáil ann. 

D’éirigh le cúigiú albam s’aige, Igor, an chéad áit a bhaint amach ar an Billboard 200 sna Stáit Aontaithe. Tugadh duais an Albam Rap is Fearr do Tyler ag na Grammys i 2020.

Gradaim 
Tá Gradam Grammy, Gradam Brit, Gradam Fiseáin Ceoil MTV agus Gradam Wall Street Journal buaite ag Tyler. Chruthaigh sé ealaíon clúdaigh do gach saothar atá eisithe ag Odd Future, agus dhear sé éadaí an ghrúpa chomh maith le earraí eile.

Gnó 
Bhunaigh Tyler an comhlacht éadaigh Golf Wang i 2011. I 2012, chuir sé tús le féile ceoil bliaintiúil darbh ainm Camp Flog Gnaw Carnival. Chruthaigh sé seirbhís sruthaithe darbh ainm Golf Media a bhí ar siúl idir 2015 agus 2018. Bhí sraith teilifíse a bhí scríofa ag Tyler, chomh maith le beoshruthú de achan Camp Flog Gnaw Carnival, ar fáil ar an seirbhís sruthaithe seo.

Féach freisin

Tagairtí 

Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1991
Daoine beo
Naomh Macdara

Naomh den 6ú haois ba ea é Mac Dara, ina phátrún ag pobal Mhaírois agus ag na hiascairí áitiúla i gConamara Theas. Tugtar Mac Dara fós mar ainm ar go leor páistí sa bparóiste mar gheall ar an naomh.

Thóg Mac Dara teampall ar oileán amach ón Más (Carna), inniu Oileán Mhic Dara i bparóiste Mhaírois – anois paróiste Charna. Bhí séipéal beag ann, a raibh ceann cloch air, agus thóg na haingil é in aon oíche amháin, deirtear. Ceaptar go bhfuil an Naomh curtha san oileán. Tá fothraigh an teampaill sin ina seasamh fós agus tá tobar beannaithe an Naoimh san oileán freisin.

Tá an-mhuinín ag na daoine as an naomh i gcónaí, go mór mór lucht farraige.  Is iomaí scéal ata ann faoin gcaoi ar shábháil Mac Dara iascairí a bhí i mbaol ar farraige.

Lá Mhic Dara 
Ceiliúrtar Lá Fhéile Mhic Dara (nó Lá Mhic Dara) ar an 16 Iúil.  Is nós le bádóirí an cheantair na seoltaí a ísliú trí huaire agus iad ag dul thar Oileán Mhic Dara in ómós don naomh. Go traidisiúnta, téann na céadta isteach ar an oileán ar an lá seo gach bliain don aifreann, agus ansin níos deireanaí bíonn rásaí báid ann, agus craic agus ceiliúradh ar an mórthír.

Féach freisin 

 Oileán Mhic Dara

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Conamara
Féilte Críostaí
Earl Sweatshirt

Is rapálaí, cumadóir amhrán agus léiritheoir ceirnín Meiriceánach é Thebe Neruda Kgositsile nó Earl Sweatshirt, atá mar ainm stáitse aige. Rugadh é ar 24 Feabhra 1994, i Siceagó i Stáit Aontaithe Mheiriceá. 

Bhí aithne air mar Sly Tendencies sular thug Tyler, the Creator cuireadh dó chun a bheith páirteach sa ghrúpa hip-hop malartach Odd Future i 2009.

Saol 
I Márta 2010, nuair nach raibh sé ach sé bhliain déag d’aois, chuir sé a chéad mixtape Earl amach a bhí molta go mór ag criticeoirí agus an phobal araon. Gan mhoill ina dhiaidh sin, chuir a mháthair go scoil chónaithe fa choinne déagóirí atá i mbaol i Samó Mheiriceá, áit a d’fhan sé ar feadh bliain go leith. 

Ní raibh sé ábalta ceol ar bith a thaifead ann, agus tháinig sé ar ais go Los Angeles i mí Feabhra 2012, díreach sular shroich sé a ochtú mbreithlá déag. Chuaigh sé ar ais isteach in Odd Future agus thosaigh sé ag cumadh ceoil nua. Chuir sé amach a chéad albam stiúideo Doris i mí Lúnasa 2013.

Tháinig a chéad albam eile, I Don’t Like Shit, I Don’t Go Outside, amach i Márta 2015. Lean a tríú halbam, Some Rap Songs, i ndiaidh sin i Samhain 2018. 

Tá ardmholadh faighte ag achan tionscadal atá déanta aige. Faoi láthair, is leis an lipéad neamhspleách Tan Cressida atá sé sínithe, a bhí eisithe ag Columbia Records tráth. Ar 1 Samhain, 2019, chuir Kgositsile EP amach darbh ainm Feet of Clay.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1994
Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine beo
Rapcheoltóirí
Maurice Ravel

Ba chumadóir, pianódóir agus stiúrthóir ceolfhoirneach Francach é Joseph Maurice Ravel (7 Márta 1875 – 28 Nollaig 1937).  

Cuirtear síos air mar chumadóir impriseanaíoch go minic, cosúil leis an chumadóir eile Francach Claude Debussy, ach níor thaitin an téarma seo le ceachtar acu.  

Sna 1920idí agus na 1930idí bhí cáil air mar an cumadóir Francach ab fhearr a bhí beo.

Saol 

Bhí an ceol go mór ina theaghlach nuair a rugadh é, agus d’fhreastal sé ar Ardscoil Cheoil Pháras, a bhí mar an phríomh-choláiste ceoil sa Fhrainc. Ní raibh ardmheas ag an bunaíocht coimeádach dó, agus tharlaigh scannal mar gheall ar an drochíde a thug siad dó.  

Tar éis dó an ardscoil cheoil a fhágáil, rinne sé a bhealach féin mar cumadóir. D’fhorbair sé stíl a bhí soiléireacht mhór ag baint leis, agus tá gnéithe nua-aoiseachais, bharócaí agus nuachlasaicis le fáil ann, chomh maith le gnéithe snagcheoil ina dhiaidh sin. Thaitníodh sé leis triail a bhaint as struchtúir nua ceoil, atá feiceálach ina shaothar is cáiliúla, Bolero (1928), ina nglacann athsheinm áit na forbartha.  

Rinne sé cuid cóiriúcháin ceolfhoirneach ar ceol cumadóirí eile, agus is é an leagan de Pictures at an Exhibition le Mussorgsky, a chóirigh Ravel i 1922, a chóiriúchán is cáiliúla. 

Chum Ravel níos lú saothair ná a chomhaoisigh, toisc go raibh sé ina oibrí mall agus cúramach.

Saothar 

I measc a shaothair, tá ceol don phianó, ceol aragail, dhá choinséartó pianó, ceol bailé, dhá cheoldráma agus ocht gciogal amhrán; níor scríobh sé aon siansa ná ceol eaglaise. Tá dhá leagan ann de chuid mhór dá shaothair: leagan phianó ar dtús, agus ceolfhoirniú níos moille. 

Tá cuid dá cheol phianó, a leithéid Gaspard de la nuit (1908), rídheacair a sheinm, agus tá cothromaíocht sciliúil de dhíth chun a shaothair ceolfhoirne chasta, ar nós Daphnis et Chloé, a chur i láthair.

Taifeadadh 
Bhí Ravel ar dhuine de na cumadóirí is luaithe a d’aithin go raibh cumas ag taifeadtaí dul i gcion ar phobal níos leithne lena gcuid ceoil. Ó na 1920dí ar aghaidh, in ainneoin an teicníc teoranta a bhí aige mar phianódóir agus mar stiúrthóir ceolfhoirneach, ghlac sé páirt i dtaifeadadh ar roinnt dá shaothair; rinneadh cuid taifeadadh eile faoina mhaoirseacht.

Tagairtí 

Daoine Francacha
Cumadóirí Francacha
Daoine a rugadh i 1875
Básanna i 1937
Tiarnas Angla-Normannach

Comhfhreagraíonn an Tiarnas Angla-Normannach ("Baronnage" i bhFraincis) go príomha d'uaisle Dhiúcacht na Normainne a fuair talamh i Sasana ó aimsir  Liam Concar tar éis Chath Hastings i mí Dheireadh Fómhair 1066. Cosúil leis na Várangaigh i Rúis na Chív sa naoú go dtí an t-aonú haois déag, is uaisle de bhunadh eachtrach iad le taobh  an daonra dhúchasaigh gur tromlach den chuid is mó iad na hAngla-Shacsanaigh agus na Danair go háirithe maidir le Sasana. 

Go príomha, tionóntaí ceannasacha phrionsacht na Normannach iad, agus go minic Normannaigh Dhiúcacht Rolló (Na Rollónaigh), ach freisin uaisle ó ghallóglaigh eachtrannacha. Déanta na fírinne, i dteannta na Normannach, ghlac go leor gallóglach a tháinig ó réigiúin agus fiú ó thíortha éagsúla páirt i gconcas na Normannach ar Shasana: Briotánaigh, Pléimeannaigh, Piocardaigh, Ainsivínigh , Mainigh, Poitouigh, agus Burgúnaigh,  agus amhais  eile chomh fada i gcéin leis an Ghearmán agus Normannaigh as deisceart na hIodáile, a mheal saint, a bhí ag lorg creachadóireachta agus, agus fiú,  fanacht ar feadh tréimhse éiginntech i dtír a bhí curtha faoi chois. 

Tugann an Liber de Wintonia sa bhliain 1086 (Leabhar an Bhreithiúnais Dheireanaigh) an  deis dúinn na críocha gafa nó faoi smacht na n-uaisle nua seo a aimsiú go beacht i Sasana, a thóg daingne, doinsiúin agus caisleáin go tapa (tógálacha nach raibh ann i measc na nAngla-Shacsanach go dtí seo) chun a sábháilteacht a ráthú agus thar aon rud eile chun a n-údarás a thaispeáint i leith an an daonra dhúchasaigh. Ach, mar sin féin, ba ghnách go raibh claonadh ag an aicme rialaithe nua seo a bheith níos ceannairceach agus níos neamhspleáiche i leith na cumhachta ríoga.

Príomhtheaghlaigh Angla-Normannacha

Is minic go gcaithfidh na teaghlaigh chumhachtacha seo den Mheánaois Angla-Normannacha, i measc go leor eile, de bharr a gcomhshealúchais idir an mhór-roinn agus Sasana, roghanna a dhéanamh le linn na coimhlintí iomadúla idir oidhrí an Choncaire.

Tagarmharcanna croineolaíocha

 1066: Concas na Normannach ar Shasana; Cath Hastings;
 1086: Scríobhadh an  Liber de Wintonia  a rinneadh ar spreagadha Liam I Shasana;
 28 Meán Fómhair 1106: Cath Tinchebray i gcoinne beirt de mhic an Choncaire: Robert Courteheuse, Diúc na Normainne agus a dheartháir níos óige  Henri Beauclerc, Rí Shasana;
 25 Samhain 1120: longbhriseadh an Blanche-Nef  leis an iliomad uaisle Angla-Normannach ar bord. Fuair ​​an t-aon mhac leis an rí  Henri Beauclerc bás ansin, agus dá bhrí sin d'eascair  fadhbanna an chomharbais;
 1135 - 1154: Cogadh Cathartha Shasana (1135-1154) idir lucht tacaíochta Étienne de Blois agus lucht tacaíochta an Bhanimpire Mathilda, iníon le Beauclerc.
 1204: ionchorprú  diúcacht na Normainne le Ríocht na Fraince.

Tagairtí 

 Teaghlach Angla-Normannach
  Grúpaí eitneacha meánaoiseacha na hEorpa
 Normannaigh
Stair na hÉireann
Glasán Mongólach

Is éan é an glasán Mongólach (Bucanetes mongolicus). Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Glasán cogalach

Is éan é an glasán cogalach (Bucanetes githagineus). Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Pápa Clemeint IX

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Clemeint IX. 

Daoine a rugadh i 1600
Básanna i 1699
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Tiobraid Tíreach

Rí seanscéalach na nUlad de réir Annála na gCeithre Máistrí ba ea Tiobraid Tíreach (Sean-Ghaeilge Tipraite Tírech) (136 — 187).  Deirtear furasta sna hanála gur bunaitheoir an Dáil Araí ba ea é.  Mal mac Rochride na rá a athair, Ard-Rí na hÉireann agus de shliocht laoch na Rúraíochta, Conall Cearnach. 

I Leabhar Gabhála na hÉireann, deirtear gur mharaigh Tiobraid Conn Céadchathach, Ard-Rí le cúig bhliain is tríocha, ag Cath Thuath Amrois.  Deir Seathrún Céitinn gur chuir Tiobraid caoga gaiscíoch gléasta ar nós bhán ó Eamhain Mhacha go Teamhraigh chun é a mharú.

Féach freisin
 Uí Thiobraide

Tagairtí

Legendary Irish kings
Gealbhan Easpáinneach

Is éan é an gealbhan Easpáinneach. Is baill d'fhine na Passeridae iad. 

Éin
Gealbhan petronia

Is éan é an gealbhan petronia. Is baill d'fhine na Passeridae iad. 

Éin
Pápa Clemeint X

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Clemeint X.

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1590
Básanna i 1676
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Comhdhúil ianach

Sa cheimic, is comhdhúil cheimiceach í comhdhúil ianach atá comhdhéanta d'iain atá á gcoinneáil le chéile ag fórsaí leictreastatacha ar a dtugtar nascadh ianach. Tá an comhdhúil neodrach ar an iomlán, ach tá sí comhdhéanta d'iain luchtaithe go dearfach ar a dtugtar caitiain agus iain luchtaithe go diúltach ar a dtugtar ainiain. Is féidir iad seo a bheith ina hiain shimplí mar an sóidiam (Na +) agus clóiríd (Cl−) i gclóiríd sóidiam, nó ina speiceas iladamhach mar na hiain amóiniam (NH +
4) agus carbónáit (CO2−
3) i gcarbónáit amóiniam. De ghnáth bíonn iliomad comharsana is gaire ag iain aonair laistigh de chomhdhúil ianach, mar sin ní mheastar gur cuid de mhóilíní iad, ach ina ionad sin is cuid iad de líonra leanúnach tríthoiseach, de ghnáth i struchtúr criostalach.     

Aicmítear comhdhúile ianacha ina bhfuil iain bhunúsacha hiodrocsaíd (OH−) nó ocsaíd (O2−) mar bhoinn. Tugtar salainn ar chomhdhúile ianacha gan na hiain seo freisin agus is féidir iad a fhoirmiú trí imoibrithe aigéad-bun. Is féidir comhdhúile ianacha a tháirgeadh freisin óna chomhiain trí a dtuaslagóirí a ghalú , a dheascadh, a reo, trí itrí imoibriúcháin sholadstaide, nó imoibriúcháin aistrithe leictreon idir mhiotail imoibríocha le neamh-mhiotail imoibríocha, amhail gáis halaigine. 

De ghnáth bíonn leáphointe agus fiuchphointe ard ag comhdhúile ianacha, agus bíonn siad crua agus sobhriste. Mar sholaid, beagnach i gcónaí, bíonn siad inslithe go leictreach, ach nuair a leáítear nó a tuaslagfar iad bíonn siad an-seoltach, toisc go bhfuil na hiain soghluaiste.

Stair na fionnachtana 
Tagann an focal ian ón Ghréigis  , ian, "ag dul". Thug an fisiceoir agus poitigéir Sasanach Michael Faraday an téarma seo isteach sa bhliain 1834 do na speicis nach raibh ar eolas an uair sin a théann ó leictreoid amháin go ceann eile trí mheán uiscí.

Tagairtí
Comhdhúile ceimiceacha
Iain
Gealbhan ladharghearr

Is éan é an gealbhan ladharghearr. Is baill d'fhine na Passeridae iad. 

Éin
Glasán gléigeal

Is éan é an glasán gléigeal (Montifringilla nivalis). Is baill d'fhine na Passeridae iad. 

Éin
Pápa Innocentius XI

Ba phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Innocentius XI.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Daoine a rugadh i 1611
Básanna i 1689
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Liana

Is éard is liana ann ná dreapaire  fadghasach adhmadach atá fréamhaithe san ithir ag leibhéal na talún agus a úsáideann crainn, chomh maith le modhanna eile tacaíochta ingearacha, chun dreapadh suas go dtí an ceannbhrat chun rochtain a fháil ar cheantair dea-soilsithe den fhoraois.   Is saintréith de chuid na bhforaoisí duillsilteacha taise trópaiceacha (go háirithe foraoisí séasúracha), ach tá siad le fáil i bhforaoisí báistí measartha agus i bhforaoisí duillsilteacha measartha. Bíonn lianaí measartha ann freisin, mar shampla baill na ngéine Cleiméatas nó Vitis (fíonchaor fhiáin). Is féidir le lianaí droichid a fhoirmiú i measc ceannbhrat na foraoise, ag soláthar cosáin ar fud na foraoise d’ainmhithe crannacha. Féadann na droichid seo crainn níos laige a chosaint ar ghaoth láidir. Bíonn Lianaí san iomaíocht le crainn fhoraoiseacha le haghaidh solas na gréine, uisce agus cothaithigh ón ithir..  Táirgeann foraoisí gan lianaí 150% níos mó torthaí; bíonn dóchúlacht faoi dhó  ag na crainn a bhfuil lianaí acu bás a fháil..  
Moirfeolaíocht phlandaí

Tagairtí
 Moirfeolaíocht phlandaí
 Téarmaíocht bhitheolaíocht
 Beathachruth plandaí
 Plandaí de réir na gnáthóige
Séamus Mac Seáin

Is gníomhaí teanga, scríbhneoir agus iar-fhear tacsaí ó Bhéal Feirste é Séamus Mac Seáin. Rugadh sa bhliain 1937 é. 

D'fhoghlaim sé an Ghaeilge ag ranganna Chonradh na Gaeilge i ndiaidh dó an scoil a fhágáil ag 15. Chláraigh sé le Cumann Chluain Ard nuair a bhí sé 18 mbliana d'aois. D'oibrigh sé mar mheicneoir ag córas bus Bhéal Feirste. 

Bhí sé ar feadh tamaill ina oibrí forbartha Gaeilge, ina fhear tacsaí agus ar feadh 20 bliain, ba é stiúrthóir airgeadais an Andersonstown News i mBéal Feirste é. 

Bhí baint aige le bunú Ghaeltacht Bhóthar Seoighe in 1969, le hatógáil Shráid Bombay in 1970, le bunú Bhunscoil Phobal Feirste sa bhliain 1971, le bunú na chéad Mheánscoile Gaeilge sa chathair in 1978, Chlub Leabhar Choiscéim agus Chumann Staire Uí Fhiaich in 1990 agus le bunú Choláiste Feirste agus Cultúrlann McAdam O Fiaich in 1991. Ba é an chéad Chathaoirleach ar lontaobhas na Gaelscolaíochta, a bunaíodh in 2001. 

Ceapadh é ina Chathaoirleach ar Taca, an charthanacht a bhailíonn airgead don Ghaelscolaíocht sna sé chontae.

Phós sé féin agus Brighid Ní Chonghaile 50 bliain ó shin agus tá ceathrar páistí acu, deichniúr garpháisti agus fionnó amháin.

Saothair dá chuid

D’imigh sin agus Tháinig seo, Scéal oibrí fir i mBéal Feirste a linne. Coiscéim, 2010 296 lth. Dírbheatháisnéis ar shaol agus saothar duine de laochra na Gaeilge i mBéal Feirste.

Tagairtí 

Gaeilgeoirí
Daoine a rugadh i 1937
Daoine as Béal Feirste
Gníomhaithe Teanga
Linaria (éan)

Is géineas d’éin bheaga phasaireacha san fhine Fringillidae (Glasáin) é Linaria. 

Roimhe seo bhí na speicis san áireamh sa ghéineas Carduelis . Fuair staidéar móilíneach fíliginiteach, ag baint úsáide as seichimh d'aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN) miteacoindreach agus núicléacha, a foilsíodh sa bhliain 2012, go raibh an géineas polaifíléiteach.  Dá bhrí sin roinneadh é ingenera monaifíléiteacha agus bhog an ghleoiseach sléibhe ( Béarla:  twite)  agus na gleoiseacha eile go dtí an géineas athbheoite Linaria .  Thug an nádúraí Gearmánach Johann Matthäus Bechstein an t-ainm isteach ar dtús sa bhliain 1802.

Speicis

Tagairtí 

 
Genera na n-éan
Pápa Alaisdir VIII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Alaisdir VIII.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1610
Básanna i 1691
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
CMAT

Is ceoltóir Éireannach í CMAT (Ciara Mary-Alice Thompson). Is as Contae na Mí í.

Gairm ceoil 
Ba bhall den bhanna ceoil Bad Sea í, roimh a thosaigh sí ag obair mar cheoltóir aonair.

Chuir sí dhá shingil amach le linn dianghlasáile COVID-19: 'Another Day (KFC)' agus 'Rodney'.

Dioscliosta 

 If My Wife New I'd Be Dead (2022)

Tagairtí 

Daoine beo
Amhránaithe Éireannacha
Pápa Innocentius XII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Innocentius XII. 

Daoine a rugadh i 1615
Básanna i 1700
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Buamáil Óstáin Rí Daithí

Ionsaí sceimhlitheoireachta ab ea Buamáil Óstáin Rí Daithí (King David Hotel Bombing) ar an 22 Iúil 1946, ceanncheathrú an rialtais Bhriotanaigh in Iarúsailéim ag an am. Maraíodh 93 san ionsaí ar an óstán.

Cúlra 

Sna 1940idí, rinne an Irgun, mílíste Síónach de chuid Menachem Begin (príomh-aire Iosrael níos déanaí) feachtas sceimhlitheoireachta i gcoinne na bPalaistíneach agus na mBriotanach, 

De thoradh gníomhaíochtaí mar seo, bunaíodh an stát Giúdach sa bhliain 1948, bunús na coimhlinte idir Arabaigh agus Iosraelaigh níos déanaí.

Féach freisin 

 Irgun
 an Ghluaiseacht Frithbheartaíochta na nGiúdach

Tagairtí 

Eachtraí sceimhlitheoireachta
Stair Iosrael
1946
An Phalaistín
Mionlacha iascán

Is éan í mhionlacha iascán (Aythya affinis). Is baill d'fhine na Anatidae é. .

Tagairtí 

Éin
Pápa Clemeint XI

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Clemeint XI.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1649
Básanna i 1721
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Neifirtítí

Banríon Éigipteach agus an bhean chéile ríoga an Acnatan, ab ea Neifirtítí (c. 1370 r. Chr.– c. 1330 r. Chr.). 

Daoine Éigipteacha
Farónna
Camóg (féileacán)

Is feithid é an camóg. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. Tógann sé a ainm ón camóg bán ar an bhfo-eite.

Féileacáin
Pápa Clemeint VII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Clemeint VII.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1478
Básanna i 1534
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Donnóg an bhalla

Is feithid é donnóg an bhalla. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. 

Féileacáin
Speiceas i mbaol (Stádas AICD)

Tugtar speiceas i mbaol ar speiceas atá curtha i gcatagóir mar speiceas ar dóigh go n-éireoidh sé díofa go luath amach anseo, ag an Aontas Idirnáisiúnta um Chaomhnú an Dúlra (AICD). Ar Liosta Dearg an Aontais, ciallaíonn an t-aicme 'i mbaol'  (IM) an dara stádas caomhantais is déine do líon na n-ainmhithe fiáine i scéimre an AICD, i ndiaidh a bheith i mbaol go criticiúil.(BC). Sa bhliain 2012, bhí 3,079 speiceas ainmhithe agus 2,655 speiceas plandaí i mbaol ar fud an domhain ar Liosta Dearg an AICD. .  Ba iad na figiúirí do 1998 ná 1,102 agus 1,197 faoi seach.

Liosta Dearg an AICD 

Cé go bhfuil sé lipéadaithe mar liosta, is córas é Liosta Dearg an AICD chun stádas caomhantais domhanda na speiceas a mheas, a chuimsíonn speicis “sonraí uireasacha ” (SU) - speicis a bhfuil gá le níos mó sonraí agus measúnaithe ina leith sula bhféadtar a staid a chinneadh - chomh maith le speicis a rinneadh measúnú cuimsitheach orthu ag próiseas measúnaithe speiceas an AICD. Na speicis sin a bhfuil stádas gar do bheith faoi bhagairt (GB) agus is lú imní (LI) a mheas agus fuarthas go bhfuil líon réasúnta láidir agus sláintiúla iontu, cé go bhféadfadh siad seo a bheith ag dul i laghad. Murab ionann agus a n-úsáid níos ginearálta in áiteanna eile, úsáideann an Liosta na téarmaí "speiceas i mbaol" agus "speiceas atá faoi bhagairt" le bríonna ar leith: tá na speicis "i mbaol" (IB) idir speicis "leochaileach" (Lo) agus "i mbaol criticiúil" (BC), cé gurb iad na speicis "gar do bheith faoi bhagairt" (GB) ná na speicis sin a socraíodh a bheith "leochaileach", "i baol" nó "i mbaol criticiúil".

Tagairtí
 
 Bithra de réir stádas caomhantais
 Liosta Dearg an AICD
 Caomhnú an chomhshaoil
 Gnáthóg
 Liosta Dearg an AICD
Órshúileach ceannsceadach

Is éan é órshúileach ceannsceadach. Is baill d'fhine na Anatidae é. .

Tagairtí 

Éin
Pápa Aidrian VI

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Aidrian VI.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1468
Básanna i 1549
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Páirtí Náisiúnach (Málta)

Is páirtí polaitiúil   coimeádach Dhaonlathaithe Críostaí i Málta é an Páirtí Náisiúnach (Máltais: Partit Nazzjonalista, PN). Tá sé ar cheann de dhá mhórpháirtí polaitiúla comhaimseartha i Málta, in éineacht le Páirtí an Lucht Oibre a rialaíonn faoi láthair. Páirtí an Fhreasúra is ea an Páirtí Náisiúnach sa Pharlaimint i Málta.

Idé-eolaíocht 
Is é Páirtí Náisiúnach Mhálta comharba an Pháirtí Frith-Athchóirithe a bhunaigh Fortunato Mizzi isa bhliain 1883, ag cur i gcoinne cánachais a d’ ordaigh údaráis choilíneacha na Breataine agus bearta chun na córais oideachais agus a ghalldú le linn na tréimhse “ceist na teanga"”.

Tagairtí
 
 Páirtithe polaitiúla Caitliceacha
 Páirtithe daonlathacha Críostaí san Eoraip
 Páirtithe polaitiúla i Málta
 Páirtithe polaitiúla a bunaíodh i 1880
 Ballpháirtithe Aontas na nDaonlathaithe Idirnáisiúnta
 Bunaíochtaí 1880 i Málta
 Ballpháirtithe Pháirtí an Phobail Eorpaigh
 Náisiúnachas Mháltach
 Páirtithe coimeádacha san Eoraip
Ollscoil Mhálta

Is institiúid ardoideachais é Ollscoil Mhálta (Máltais: L-Università ta' Malta, UM). Tairgeann sé fochéimeanna baitsiléara, iarchéimeanna máistreachta agus iarchéime dochtúireachta . Tá sé ina bhall de Chumann Ollscoileanna na hEorpa, Líonra Rochtana na hEorpa, Cumann Ollscoileanna an Chomhlathais, Líonra Utrecht, Líonra Santander, Grúpa Compostela, Cumann Eorpach um Fhoghlaim Ollscoile ar Feadh an tSaoil (EUCEN) agus an Clár Idirnáisiúnta um Malartú Mac Léinn (ISEP ).

Tagairtí 

Ollscoileanna
Coláiste Naomh Aloysius (Málta)

Coláiste Caitliceach a ghearrann táillí agus a ritheann na hÍosánaigh i Birkirkara, Málta is ea Coláiste Naomh Aloysius (Béarla: St Aloysius College ). Bunaíodh é sa bhliain 1907 chun na cliarscoileanna agus na hinstitiúidí treasach a bhí ann cheana ar an oileán a chomhlánú. Is bunscoil agus meánscoil do bhuachaillí é inniu, le scéim  comhoideachais i bhfeidhm don séú rang. Tá séipéal paróiste i gcompún an Choláiste freisin a úsáideann an scoil agus a osclaítear don phobal.

Stair 
Ar 8 Deireadh Fómhair 1907 bhunaigh na hÍosánaigh, ar iarratas ón bPápa Pius X, an scoil le 139 buachaill.

Féach freisin

Naisc sheachtracha

Tagairtí
Mórchuach bhreac

Is éan í mórchuach bhreac. Is baill d'fhine na Cuculiformes é. .

Tagairtí 

Éin
Pápa Iúil II

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an Pápa Iúil II.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1443
Básanna i 1513
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Pápa Innocentius XIII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Innocentius XIII.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1655
Básanna i 1724
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Billie Holiday

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea Billie Holiday  a rugadh Eleanora Fagan ar 7 Aibreán, 1915 i bhPhiladelphia Pennsylvania agus fuair bás ar an 17 Iúil, 1959. 

Meiriceánaigh Afracacha
Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1915
Básanna i 1959
Mná déghnéasacha‎
Gary Zukav



Tús a shaoil 

Rugadh Gary Zukav in Port Arthur, Texas ar an 17 Deireadh Fómhair 1942.

Fuair sé céim ollscoile ó Ollscoil Harvard i 1965. Liostaigh sé in  Airm na Stáit Aontaithe sa bhliain chéanna. Ghlac sé páirt i  gCogadh Vítneam le linn a bhlianta san airm agus d'fhág sé an airm  i 1968.

A chéad leabhar i 1979 

Tháinig Zukav ar ais go dtí na Stáit Aontaithe i 1970 agus tar éis roinnt blianta trioblóideacha nuair a bhí baint nó ró-bhaint aige le drugaí, gnéas agus cúpla rud eile scríobh  sé agus d'fhoilsigh sé an leabhar Dancing Wu Li Masters faoi  fhisic chandamach i 1979.

Leabhair spioradáltachta agus teagaisc 

Ag tosú leis The Seat of the Soul a tháinig amach i 1989, tá naoi leabhar faoin ábhar spioradáltachta scríofa ag Zukav. Tá 6 mhilliún cóip de leabhair a scríobh sé i gcló agus tá a chuid leabhar aistrithe go dtí 24 teangacha éagsúla.

Ó 1998 i leith, bhi sé ina aoi ar an chlár teilifíse The Oprah Winfrey Show breis is 30 uaire, rud a chruthaigh deiseanna dó an-chuid poiblíochta a fháil dá chuid leabhar agus dá chreidimh spioradáltachta. Bhunaigh sé Seat of the Soul Institute lena pairtnéir Linda Francis an bhliain chéanna. Bíonn Zukav le feiceáil ar chlár Super Soul Sunday le Oprah Winfrey ar líonra Winfrey OWN go fóill in amanna.

Leabhair san iomláin 

 Spiritual Partnership (2010).
 Soul to Soul (2007).
 Self-Empowerment Journal: A Companion to The Mind of the Soul: Responsible Choice (2003), le Linda Francis.
 The Mind of the Soul: Responsible Choice (2003), med Linda Francis.
 Thoughts from the Heart of the Soul: Meditations for Emotional Awareness (2002), le Linda Francis.
 The Heart of the Soul: Emotional Awareness (2002), le Linda Francis.
 Thoughts from the Seat of the Soul (2001).
 Soul Stories (2000).
 The Seat of the Soul (1989).
 The Dancing Wu Li Masters: An Overview of the New Physics (1979).

Naisc Sheachtracha 

 Seat of the Soul Insititute- suíomh gréasáin
 Gary Zukav- Facebook
 Gary Zukav- Twitter
 Gary Zukav- Youtube

Daoine beo
Scríbhneoirí as California
Daoine a rugadh i 1942
Scríbhneoirí Meiriceánacha
Geiteo Vitebsk

Ní rófhada a mhair an geiteo i mbaile Vitebsk atá suite sa lá atá inniu ann sa Bhealarúis. Cruthaíodh é go gairid tar éis ionradh na Gearmáine ar an Aontas Sóivéadach ; díreach tar éis do na Naitsithe smacht a fháil ar an mbaile an 11 Iúil 1941. 

Bhí timpeall 16,000 Giúdach ina gcónaí sa gheiteo.  I mí Dheireadh Fómhair, dhearbhaigh riarthóirí na Naitsithe gur chruthaigh na droch-choinníollacha sa gheiteo guais sláinte d’áitritheoirí áitiúla agus go raibh eipidéim tosaithe sa gheiteo; i ndáiríre, ba ar chúis bhréige an dearbhú seo chun na  nGiúdach a bhogadh agus a mharú. Níos lú ná trí mhí ina dhiaidh sin, an 8 Deireadh Fómhair 1941, chuir na Naitsithe tús le sléachtna nGiúdach i Vitebsk, a chríochnaigh ar 11 Deireadh Fómhair le básanna fhormhór áitritheoirí an gheiteo (athraíonn na foinsí maidir leis an líon cruinn).  Diúscraíodh go leor corp san abhainn Vitba in aice láimhe.

Féach freisin 

 An Uileloscadh sa Bhealarúis

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 8 Deireadh Fómhair: Vitebsk Ghetto leachtaithe; maraíodh níos mó ná 16,000 Giúdach , trí Yad Vashem 
 VITEBSK AGUS AN HOLOCAUST 
 Vitsyebsk, Belarus
Féarthalamh

Is féarthailte nó féaraigh iad na limistéir ina mbíonn na féara (Poaceae) an ghné is suntasaí san fhásra. Mar sin féin, is féidir cíb ( Cyperaceae ) agus luachair  (Juncaceae) a fháil chomh maith le roinnt mhaith léagúm, amhail  seamair, agus luibheanna eile. Tá féaraigh le fáil go nádúrtha ar gach mór-roinn seachas Antartaice agus tá siad le fáil i bhformhór na Réigiún éiceolaíoch ar an domhan. Ina theannta sin, tá féarthailte ar cheann de na bithóim is mó ar domhan agus tá tionchar an-mhór acu ar an tírdhreach ar fud an domhain. Clúdaíonn siad 31-43% de dhromchla an domhain. Thairis sin, tá siad ar cheann de na tírdhreacha is táirgiúla ar ár bpláinéad. Tá cineálacha éagsúla féarthailte ann: féarthailte nádúrtha, féarthailte leathnádúrtha, agus féarthailte talmhaíochta.

Tagairtí

Sainmhínithe 
Tá sainmhínithe éagsúla ann: 

Féara
 
 *
 Poaceae
 Réigiúin éiceolaíocha
 Talamh talmhaíochta
 Machairí
Anasimyia

Is géineas de na beacha gabhair bogaigh, le larbhaí uisceacha é Anasimyia .    Is minic a mheastar an ghéineas mar fhoghéineas de na Lejops den chineál céanna.

Speicis 

 A. annulipes ( Macquart, 1850) 
 A. billinearis ( Williston, 1887) 
 A. borealis (Cole, 1921) 
 A. chrysostoma ( Wiedemann, 1830) 
 A. contracta Claussen & Torp, 1980  
 A. neilltuus ( Williston, 1887) 
 A. femorata Simic, 1987 
 A. interpuncta ( Harris, 1776) 
 A. inundatus (Violovitsh, 1979)  
 A. japonica (Shiraki, 1930)  
 A. lineata ( Fabricius, 1787) 
 A. lunulata ( Meigen, 1822) 
 A. perfidiosus (Hunter, 1897) 
 A. smirnovi ( Stackelberg, 1924)  
 A. subtransfugus ( Stackelberg, 1963)  
 A. transfuga ( Linnaeus, 1758 ) 
Tá an liosta seo neamhiomlán; is féidir leat cabhrú trí iarracht a dhéanamh é a leathnú amach.

Gailearaí

Tagairtí
Pápa Pius III

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Pius III. 

Daoine a rugadh i 1439
Básanna i 1503
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Robert Francis Ruttledge

Éaneolaí Éireannach ab ea Robert (Robin) Francis Ruttledge MC (1899-2002), ar a dtugtar "an Maor" freisin, a bhfuil cuimhne níos fearr air as a chuid oibre i dtaifeadadh agus caomhnú córasach na n-éan Éireannach thar thréimhse seasca bliain.

Saol 
Rugadh Robert Francis Ruttledge i gCnoc an Bhrúnaigh, Contae Cheatharlach ar 11 Meán Fómhair 1899.  Ba é an mac ba shine é le Thomas Henry Bruen Ruttledge agus Mary Caroline (née Browne-Clayton).  D’fhás Ruttledge suas i gContae Mhaigh Eo, i dteach teaghlaigh Bloomfield House .   D’fhreastail sé ar Marlborough College  agus ina dhiaidh sin ar choláiste daltaí Quetta, an India.  Phós Ruttledge Mabel Rose (née Burke) i 1928, agus bhí beirt iníon aige.

Gairm mhíleata 
Rinne Ruttledge  sí seirbhís in Arm na hIndia leis an 34ú  Prince Albert Victor's Own Poona Horse ó 1918 go 1921, agus tar éis an reisimint sin a chónascadh leis an 33ú Queen Victoria's Own Light Cavalry chun an 17úPoona Horse a chruthú, leo ó 1921 go 1939. Thug sé seirbhís  le linn an fheachtais IWaziristan 1919,  agus bronnadh an Chrois Mhíleata air . Ba é a ardlua:   

Lt. Robert Francis Ruttledge; 34th Poona Horse, attd. 21st Cav., F.F. For gallantry and devotion on 21 November 1919, between Jatta and Murtaza Posts, when, after a brisk engagement, the troops under the command of Captain Byrne were ordered to retire. Lieutenant Ruttledge, observing that three dismounted men were in difficulty getting a wounded man away, and realising that the retirement would be delayed, galloped back in face of heavy fire, took the wounded man on his horse, and carried him to a place of safety.   
Daoine as Contae Cheatharlach
Básanna in 2002
Daoine a rugadh i 1899
An Ráth

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Ráth air:
 An Ráth, Contae an Chláir: paróiste dlí, baile fearainn, agus toghroinn i gContae an Chláir
 An Ráth, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
 An Ráth, Contae Bhaile Átha Cliath (An Chrois Íochtarach): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
 An Ráth, Contae Bhaile Átha Cliath (Baile an Ridire Thoir): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
 An Ráth, Contae Chiarraí (Dún Ciaráin Theas): baile fearainn i gContae Chiarraí
 An Ráth, Contae Chiarraí (Gleann Ó Ruachta): baile fearainn i gContae Chiarraí
 An Ráth, Contae Chill Mhantáin (Síol Éalaigh): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
 An Ráth, Contae Chill Mhantáin (toghroinn): toghroinn i gContae Chill Mhantáin
 An Ráth, Contae Chorcaí: baile fearainn, toghroinn, agus baile i gContae Chorcaí
 An Ráth, Contae Dhún na nGall: mionghné i gContae Dhún na nGall
 An Ráth, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
 An Ráth, Contae Loch Garman (Síol Bhroin): baile fearainn i gContae Loch Garman
 An Ráth, Contae Loch Garman (Uí Bhairrche): baile fearainn i gContae Loch Garman
 An Ráth, Contae Lú (Dún Dealgan Íochtarach): baile fearainn i gContae Lú
 An Ráth, Contae Lú (Dún Dealgan Uachtarach): baile fearainn i gContae Lú
 An Ráth, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
 An Ráth, Contae Mhuineacháin (Críoch Mhúrn): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
 An Ráth, Contae Mhuineacháin (Dartraí): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
 An Ráth, Contae Mhuineacháin (Muineachán): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
 An Ráth, Contae na Mí (Damhliag Uachtarach): baile fearainn i gContae na Mí
 An Ráth, Contae na Mí (Ráth Tó): baile fearainn i gContae na Mí
 An Ráth, Contae Phort Láirge (Na Déise): baile fearainn i gContae Phort Láirge
 An Ráth, Contae Phort Láirge (Uachtar Tíre): baile fearainn i gContae Phort Láirge
 An Ráth, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
 An Ráth, Contae Uíbh Fhailí: baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí

Féach Freisin 
 An Ráith

Tagairtí 

Tíreolaíocht na hÉireann
Idirdhealáin
Eddie Futch

Traenálaí dornálaithe agus fear cúinne Meiriceánach ab ea Eddie Futch a rugadh ar an 9 Lúnasa, 1911  i Hillsboro, Mississippi agus fuair bás ar an 10 Deireadh Fómhair, 2001.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1911
Básanna in 2001
Dornálaíocht
Emanuel Steward

Traenálaí dornálaithe agus fear cúinne Meiriceánach ab ea Emanuel "Manny" Steward a rugadh ar an 7 Iúil, 1944  i mBottom Creek, Virginia Thiar agus fuair bás ar an 25 Deireadh Fómhair, 2012.

Daoine a rugadh in 1944
Básanna in 2012
Dornálaíocht
Teddy Pendergrass

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea Theodore DeReese Pendergrass  a rugadh ar 26 Márta, 1950 i gKingstree Carolina Theas agus fuair bás ar an 13 Eanáir, 2010.

Tagairtí 

Meiriceánaigh Afracacha
Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1950
Básanna in 2010
Kenneth Erskine

Sraithmharfóir Briotanach é Kenneth Erskine, nó mar is fearr aithne an Stockwell Strangler, a rugadh ar an 1 Iúil 1963 i Hammersmith, Londain.

Tagairtí 

Daoine Briotanacha gorma
Sraithmharfóirí
Daoine a rugadh i 1963
Cus D'Amato

Traenálaí dornálaithe agus fear cúinne Meiriceánach ab ea Cus D'Amato a rugadh ar an 17 Eanáir, 1908  i Nua-Eabhrac agus fuair bás ar an 4 Samhain, 1985.

Daoine a rugadh i 1908
Básanna i 1985
Dornálaíocht
Bliain an Phrionsa

Thug na Gaeil Bliain an Phrionsa nó Bliain  Shéarlais ar éirí amach na Seacaibíteach 1745-1746, faoin bPrionsa Séarlas Éadbhard Stiúbhart, an t-éilitheoir Seacaibíteach deireanach

Bhí Gaeil ar gach taobh, ach rinne siad suas mórchuid d'arm na Seacaibíteach; agus idir 1/3 go 2/3 d’arm na nDílseoirí freisin. Buaileadh ar na Seacaibítigh cé gur throid siad go cróga agus ba chúis leis seo drochíde ar na nGaeil, ar fud Ghaeltacht na hAlban. (nó Gàidhealtachd na h-Alba) 

Nuair a tháinig Séarlas  Stiúbhar go hÈirisgeigh,  d'inis tiarnaí na Gaeltachta leis nach raibh seans ar bith ann bua a bhaint amach gan cabhair ó na Francaigh. Theip ar éirí amach i 1688-1690, 1715 (Bliain Shéamais), agus 1719. 

Mar sin féin, bhí go leor Gaeil fós ann a bhí ag iarraidh rialtas na Seacaibíteach. Duine acu ab ea Raghnall Dòmhnallach, deartháir le tiarna  Chinn Loch Mhùideart agus  iarghaiscíoch de chuid Éirí Amach na Seacaibíteach.

Naisc sheachtracha
 Àrainneachd Eachdraidheil Alba: Ar-a-mach nan Seumasach: Fiosrachadh do thidsearan  (.pdf)
 BBC Naidheachdan 2016-01-07: Na Caimbeulaich agus an 45 (aithris bhideo 2:48 air leabhar ùr le Raghnall MacIlleDhuibh)
 BBC Naidheachdan 2016-12-20: Peilear ga lorg aig an Drochaid Bhàin (2km siar air Drochaid an Aonachain)
 Chruinneachadh mòran bàrdachd agus sgeulachdan mu dheidhinn an aramach ann an Tobar an Dualchais.  
 Litir do Luchd-ionnsachaidh mu dheidhinn Iain Spàinntich
 Litir do Luchd-ionnsachaidh mu dheidhinn Bhlàir Chùil Lodair
 Bàrdachd Sheumasach le mac Mhaighstir Alasdair ann an Uicitobar.

Tagairtí

 
 1745 sa Bhreatain Mhór
 1746 sa Bhreatain Mhór
 Ionraí ar Shasana
Mairtíreach

Mairtíreach is ea duine a fhaigheann bás ar son a chreideamh. I stair na Críostaíochta, déantar comóradh ar chuid mhaith de na daoine a athneofar mar mhairtírigh mar naoimh.  Mar shampla rinneadh mairtírigh de Naomh Seoirse agus Naomh Aindriú.  Níor rinneadh mairtíreach de Naomh Pádraig.

I ré na nua-staire, nuair a fhaigheann daoine bás ar son cúiseanna polatúla, tugtar "mairtírigh' orthu uaireanta.

Éire 
Baineann an chuid is mó de na mairtírigh in Éirinn leis na bPéindlithe. I ré luath na Críostaíochta, fuair cuid acu bás ar an Mór-roinn agus iad i mbun misnéireachta .

Tagairtí 

Mairtírigh
Reiligiún
Lucht creidimh
Megami Tensei

Is cluiche ríomhaire Seapánach ag Atlus é Megami Tensei (女神転生 "Athionchollú an Bhandé").nó Megaten.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Cluichí ríomhaireachta
Shin Megami Tensei V

Is cluiche rólimirt é Shin Megami Tensei V, SMTV.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Cluichí ríomhaireachta
Ocsatáinis Auvèrnhe

Is canúint de chuid na hOcsatáinise  í an Auvernhat (nó Auvergnat  i bhFraincis). Labhraítear í san Auvergne.

Is beag cainteoir dúchais atá ann

Foinsí 
Teangacha na Fraince
Lá Lúnasa

Is é an 1 Lúnasa Lá Lúnasa (nó Lughnasa) agus an chead lá den  fhómhair,  de réir Fhéilire na nGael.    Tosaíonn féile an fhómhair in Éirinn ar an lá seo agus maireann an ceiliúradh cúpla lá nó cúpla seachtain b'fhéidir.  

Ainmníodh Lúnasa as Lugh, nó Lú, duine de na déithe ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na hEorpa. Mar shampla i Sasana agus tíortha eile, ceiliúrtar Lammas Day, Lammastide nó Loaf Mass Day i mBéarla ag an am céanna.

Béaloideas 
Dúchás.ieː

Féach freisin 

 Lúnasa
 Lú
 Feile na Laoch, Iontaoibheas Fodhla agus físeán.

Tagairtí 

Féilte Éireannacha
Seán Ó Súilleabháin (saighdiúir)

Saighdiúir gairmiúil Éireannach ab ea an Ridire Seán Liam Ó Súilleabháinn (Sir John William O'Sullivan sa Bhéarla). (c.1700 - c.1760). Chaith sé an chuid is mó dá ghairm bheatha i seirbhís na Fraince, ach b’fhéidir go bhfuil aithne níos fearr air mar gheall ar an mbaint a bhí aige le hÉirí Amach na Seacaibíteach sa bhliain 1745, iarracht ar ríchathaoir na Breataine a fháil ar ais do rítheaghlach na Stiúbhartach a bhí ar deoraíocht. Le linn an Éirí Amach ghníomhaigh sé mar aidiúnach ginearálta agus mar mháistir ceathrún ginearálta d'arm na Seacaibíteach agus bhí tionchar mór aige ar an bhfeachtas. Cé go dtugann a lán saothar tánaisteach a shloinne mar "O'Sullivan", d'úsáid sé an fhoirm "Sullivan" ina chomhfhreagras féin.

Gníomhréim luath

Rugadh Ó Súilleabháin timpeall 1700 ag Ceapaigh na Coise in aice leis an  Neidín, Contae Chiarraí, duine de bheirt mhac le Diarmaid Ó Súilleabháin  (Dermot O’Sullivan sa Bhéarla), ar gabhadh a eastát teaghlaigh, sé sin  Caisleán Dún Ciarán faoin Acht an tSocraithe 1652. 
Tá faisnéis maidir lena luathshaol teoranta agus tógtar é as 'The Young Juba', beathaisnéis neamhiontaofa go minic den SéarlasStiúbharta scríobh Aeinéas Mac Dómhnaill (Aeneas MacDonald sa Bhéarla)  i 1748, ag úsáid an ainm bréige Michell. 

Chuir na Péindlíthe teorainn ar deiseanna na n-uasal Caitliceach in Éirinn agus cosúil le go leor de chuid na linne sin, cuireadh oideachas ar  Ó Súilleabháin i bPáras agus sa Róimh, mar ullmhúchán don sagartóireacht b’fhéidir. 
Maíonn Mac Dómhnaill gur tháinig sé chun bheith ina theagascóir ar mhac an Mharcais de Maillebois, agus chuaigh sé in éineacht leis in athghabháil na Corsaice ag an Fhraince agus phoblacht Genova sa bhliain 1739.  Taifeadtar gur fhreastail sé san Iodáil agus ar an Réin le linn Chogadh Chomharbas na hOstaire, cé nach gcuirtear mórán sonraí ar fáil.

Tagairtí

Foinsí
 Bergin, John; O'Sullivan (Sullivan), Sir John William" in Dictionary of Irish Biography. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.
 
 
 Pollard, Tony; Culloden: The History and Archaeology of the Last Clan Battle Pen and Sword, Kindle Edition;
 Reid, Stuart; 1745: A Military History of the Last Jacobite Rising, Spellmount, 1996
 
 
 

Daoine as Contae Chiarraí
Básanna i 1760
Daoine a rugadh i 1700
 Easaoránaigh na hÉireann sa Fhrainc
 Daoine ó Chontae Chiarraí
Seacaibínigh Éireannacha
Persona (Sraith)

Is cluiche rólimirt ag Atlus é Persona (Seapáinis: ペルソナ, Perusona). Tagann sé ó  Megami Tensei.

Cluichí

Príomhshraith 

 Revelations: Persona (PS, Win95 / 98) Meán Fómhair 1996. 
 Persona (PSP) Aibreán 2009. 
 Persona 2: Innocent Sin (PS) Meitheamh 1999. 
 Persona 2: Innocent Sin  (PSP) Aibreán 2011. 
 Persona 2: Eternal Punishment (PS) Meitheamh 2000. 
 Persona 2: Eternal Punishment (PSP) Bealtaine 2012. 
 Shin Megami Tensei: Persona 3 (PS2) Iúil 2006. 
 Persona 3 FES (PS2) Aibreán 2007. 
 Persona 3 Portable (PSP) Samhain 2009. 
 Shin Megami Tensei: Persona 4 (PS2) Iúil 2008. 
 Persona 4 Golden (PS Vita) Meitheamh 2012. 
 Persona 4 Golden (Win) Meitheamh 2020. 
 Persona 5  (PS3, PS4) Meán Fómhair 2016. 
 Persona 5 Royal (PS4) Deireadh Fómhair 2019.

Cluichí eile 

 Persona 4: Arena (PS3, Xbox360) Iúil 2012. 
 Persona Q: Shadow of the Labyrinth (3DS) Meitheamh 2014. 
 Persona 4 Arena Ultimax (PS3) Lúnasa 2014. 
 Persona 4: Dancing All Night (PS Vita) Meitheamh 2015. 
 Persona 3: Dancing Moon Night (PS4, PS Vita) Bealtaine 2018. 
 Persona 5: Dancing Star Night (PS4, PS Vita) Bealtaine 2018. 
 Persona Q2: New Cinema Labyrinth (3DS) Samhain 2018. 
 Persona 5 Scramble the Phantom Strikers (PS4, Switch) Feabhra 2020.

Anime 

 Persona -Trinity Soul- (2008, teilifís) 
 Persona 4: The Animation (2011, teilifís) 
 Persona 4: The Golden Animation (2014, teilifís) 
 Persona 5 The Animation: The Day Breakers (2016, teilifís) 
 Persona 5: The Animation (2018, teilifís) 
 Persona 3: The Movie (Scannáin) 
 Persona 3 The Movie: #1 Spring of Birth (2013) 
 Persona 3 The Movie: #2 Midsummer Knight's Dream (2014) 
 Persona 3 The Movie: #3 Falling Down (2015) 
 Persona 3 The Movie: #4 Winter of Rebirth (2016)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Cluichí ríomhaireachta