joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Haemaifilia

Is neamhord fola í an haemaifilia, galar géiniteach a tharlaíonn i bhfireannaigh den chuid is mó, ina moillítear téachtadh na fola as cuimse. Ní bhíonn Fachtóir VIII i láthair i ndaoine a mbíonn haemaifilia clasaiceach orthu, agus ní bhíonn a bhfuil siúd in ann téachtadh. Déantar iad a chóireáil le hinstealladh infhéitheach d'fhachtóir VIII, a scaradh ó fhuil úr.

Ceiliúrtar Lá Domhanda Haemaifilia ar an 17 Aibreán gach bliain ó 1989 i leith. Tá sé mar aidhm leis feasacht agus tuiscint an phobail i gcoitinne a mhéadú agus a aird a dhíriú ar na saincheisteanna a bhaineann le haemaifilia agus neamhoird fuilithe eile.

Tréithe 
I ngnáthduine, nuair a tharlaíonn créacht, tosaíonn eagar imoibrithe ceimiceacha sa bhfuil a dhéanann gréasán den phróitéin ar a dtugtar fibrin, agus cabhraíonn an téachtán fola seo le bac a chur le cailleadh na fola agus an chréacht a chneasú. 

I nduine le haemaifilia, bíonn ceimiceán arnháin is gá do na himoibrithe seo as láthair, Fachtóir VIII, agus moillítear an téachtadh nó stoptar ar fad é. 

Is féidir go gcuirfidh an haemaifiliach a chuid fola go bás, as créacht cuibheasach beag, fiú. 

Is é an chóir leighis ar haemaifilia ná Fachtóir VIII a fháil trí fhuilaistriú. Tá haemifilia eile ann a tharlaíonn go hannamh ina mbíonn fachtóir eile as láthair, fachtóir IX, agus déantar cóireáil air cosúil le hinstealladh fachtóir IX.

Haemaifilia A 
Is í Haemaifilia A an cineál haemaifilia is coitianta i measc an phobail.  Bíonn fadhbanna níos minice i bhfir, do dhuine amháin as gach 5,000 go gach 10,000 fear.

Haemaifilia B

Haemaifilia C

Cúram in Éirinn 
Meastar, a dúirt an tAire Sláinte sa bhliain 2019, "go bhfuil na seirbhísí a sholáthraítear in Ionaid Chúraim Chuimsithigh i measc na seirbhísí is fearr ar domhan. Is iad na hionaid sin an tIonad Náisiúnta Téachta in Ospidéal San Séamas, Baile Átha Cliath; an tIonad Téachta in Ospidéal Ollscoile Chorcaí; agus Ospidéal Mhuire na Leanaí, Cromghlinn."

Seans go leigheasfar haemaifiliaigh le géinteiripe amach anseo, ionas gur féidir lena gcolainneacha a bhfachtóir VIII féin a dhéanamh. 

Sa bhliain 2014, bhí cumann Haemaifilia na hÉireann ag éileamh go gcuirfí cógas leighis nua ar fáil go luath do 350 duine a bhfuil an víreas Heipitíteas C orthu agus atá go dona tinn dá bharr.

Féach freisin 

 Fachtóir VII 
 Fachtóir X
 Táirgí fola
Banc fola
 Fuilaistriú
 Heipitíteas C
 Haemaiteolaíocht

Naisc sheachtracha 

 Cumann Haemaifilia na hÉireann (Irish Haemophilia Society)

Tagairtí 

Neamhoird fola
Friedrich Kekulé

Ceimiceoir orgánach ón Ghearmáin ab ea Friedrich August Kekulé von Stradonitz (7 Meán Fómhair 1829 – 13 Iúil 1896). Rinne sé amach struchtúr cioglach beinséine, agus obair bhunúsach eile ar theoiric na strúchtúr maidir le ceimic orgánach.

Rugadh i nDarmstadt sa Ghearmáin é. Bhí sé ina ollamh i nGent (1858–1865) agus i mBonn. Rinne sé taighde ar struchtúr na móilíní beinséine agus thuig sé roimh aon duine eile go raibh an bheinséin cuarchruthach (cosúil le fáinne).	

Sa bhliain 1857 tháinig sé ar an tátal go raibh an carbón ceathairfhiúsach.

Tagairtí

Ceimiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1829
Básanna i 1896
Éadan Doire, Co. Uíbh Fhailí

Baile is ea Éadan Doire atá suite i gContae Uíbh Fhailí thuaidh. Tá sé gar do theorainneacha Chontae Chill Dara, Chontae na Mí, agus Chontae na hIarmhí.

Stair 
Sa 16ú haois, ba é Coolestown ainm an bhaile. Sa bhliain 1911, bhí daonra an bhaile méadaithe go 2204 duine. Rinneadh an chéad charr in Éirinn, an Alesbury in Éadan Doire.

Daoine Cáiliúla as Éadan Doire 
 Neil Delamere, fuirseoir.

Íomhánna 

Eadan Doire
Albert Calmette

Dochtúir leighis, micribhitheolaí agus imdhíoneolaí ón bhFrainc ab ea Léon Charles Albert Calmette (12 Iúil 1863 – 29 Deireadh Fómhair 1933) a bhíodh ina oifigeach tábhachtach den Institiúid Phasteur. 

In éineacht lena chúntóir, Camille Guérin, d'fhionn Calmette an baictéar Bacillus Calmette-Guérin, foirm thanaithe baictéir a úsáidtear sa vacsaín BCG, a thugann cosaint i gcoinne na heitinne. 

Baineadh triall as an vacsaín ar dhaoine don chéad uair sa bhliain 1921.

Féach freisin 

 Imdhíoneolaíocht
 Imdhíonadh

Tagairtí 

Calmette, Albert
Calmette, Albert
Lianna Francacha
Imdhíoneolaíocht
An eitinn

Galar is ea an eitinn arb é an baictéar úd Mycobacterium tuberculosis is cúis leis. Ar na scamhóga is minicí a ghoilleann an eitinn, ach is féidir léi dul i bhfeidhm ar bhaill eile den chorp, ar na cnámha nó ar an inchinn mar shampla.

Téarmaíocht 

Níl trácht ar an eitinn inniu. Ach tubarculóis" nó leagan éigin áitiúil den fhocal chéanna a tugadh ar an eitinn sna teangacha coimhthíocha fadó. Créachta a tugadh ar an eitinn i nGaeilge Uladh.

Vacsaíniú i gcoinne na hEitinne 

BCG a thugtar ar an vacsaín a thugann díonadh (imdhíonacht) don duine ar an eitinn. Seasann na litreacha sin do Bacillus Calmette-Guérin. Is é atá i gceist leis an BCG ná tréithchineál lagaithe den bhaictéar Mycobacterium bovis, is é sin, baictéar eitinne na mbó. B'iad Albert Calmette agus Camille Guérin, beirt bhaictéareolaithe a bhí ag obair in Institiúid Pasteur i Lille a d'fhorbair an vacsaín i rith bhlianta an Chéad Chogadh Domhanda. Tháinig an vacsaín in úsáid sa chéad uair sa bhliain 1921, ach níor éirigh sí coitianta ach i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda.

Tionchar an ghalair 

Bhí an eitinn forleathan go leor in Éirinn i dtús na fichiú haoise, rud atá le léamh ar litríocht Gaeilge na linne chomh maith. Inniu, áfach, is fánach duine a tholgann an eitinn. Is iad na príomhchúiseanna leis ná:

(a) go bhfuil caighdeán maith maireachtála sa tír don chuid is mó,
(b) gur féidir linn cóir leighis a thabhairt do dhaoine a bhfuil an aicíd orthu, agus
(c) go bhfuil leibhéal ard imdhíonachta ann.

Is léir freisin go bhfuil tuiscint na ngnáthdhaoine do chúrsaí an tsláinteachais i bhfad níos fearr inniu ná mar a bhíodh. 

Sa Tríú Domhan tá líon na ndaoine a tholgann an eitinn agus a fhaigheann bás léi i bhfad níos airde, agus é ag dul i méadaíocht go gasta i gcuid mhór tíortha.

Conas a théann an eitinn i bhfeidhm ort?

Is gnách go dtosaíonn an eitinn le láthair bheag athlasta in aon scamhóg amháin.
Téann an láthair athlasta i méid ansin agus mura gcuirtear bac leis an athlasadh in am leathnóidh sé amach chuig an scamhóg eile sa deireadh. Ní féidir na scamhóga athlasta a thabhairt ar ais, agus mar sin tá sé ardtábhachtach an t-othar a chur ar bhealach a bhisithe in am.

Aithnítear an aicíd ar na hairíonna seo:
 tá an t-othar ag casachtach ar feadh seachtainí;
 tá fiabhras air;
 bíonn sé ag bárcadh allais gan chúis shoiléir, go háirithe istoíche;
 tá sé ag cailliúint meáchain;
 bíonn tuirse air gan chúis shoiléir;
 bíonn slaoda fola sa ramallae a chaitheann sé le linn na dtaomanna casachtaí.

Féach freisin 

Tástáil Mantoux

Tagairtí 

Galair Bhaictéaracha
Thallophyta

Phylum Thallophyta - Is iad seo na plandaí nach mbionn duillí, gas, fréamh ná bláth orthu.
 Algaí
 Fungais
 Baictéir
 Léicin

Eocaróit
Ríocht na nAinmhithe

Is féidir Riocht na nAinmhithe a roinnt mar seo a leanas;

Rangú na nAinmhithe 
(a) Na hInveirteabraigh (ainmhí gan dromlach)

 Phylum Porifera
 Phylum Coelenterata
 Phylum Platyhelminthes
 Phylum Nematoda
 Phylum Annelida
 Phylum Arthropoda
 Phylum Mollusca
 Phylum Echinodermata''

(b) Na Veirteabraigh (ainmhí le dromlaigh)

 Phylum Chordata
Arthur Eichengrün

Ba cheimiceoir Gearmánach é Arthur Eichengrün (13 Lúnasa 1867 - 23 Nollaig 1949) a rugadh in Aachen. Ba Ghiúdach a athair a bhí ina mhangaire agus déantúsóir éadaí. Rinne sé staidéar ar an gcheimic in Ollscoil Aachen agus Ollscoil Bheirlín sular bhain sé dochtúireacht amach sa bhliain 1890 in Erlangen.

Eichengrün, Arthur
Eichengrün, Arthur
Eichengrün, Arthur
Ardchoimisinéir na Náisiún Aontaithe um Dhídeanaithe

Cosnaíonn agus tacaíonn an Oifig an Ardchoimisinéra na Náisiún Aontaithe um Dhídeanaithe (UNHCR) (14 Nollaig, 1950 a cruthaíodh é) dídeanaí arna iarraidh sin ag Rialtas nó na Náisiúin Aontaithe. agus cabhraíonn sé le a bhfilleadh nó athlonnú. Tháinig sé in áit an Eagraíocht Idirnáisiúnta na nDídeanaí.

Ardchoimisinéirí 
 António Guterres, 2005 - 2009 (an Phortaingéil)
 Ruud Lubbers, 2001 - 2005 (an Ísiltír)
 Sadako Ogata, 1990 - 2000 (An tSeapáin)
 Thorvald Stoltenberg, Eanáir - Samhain 1990 (an Iorua)
 Jean-Pierre Hocké, 1986 - 1989 (an Eilvéis)
 Poul Hartling, 1978 - 1985 (an Danmhairg)
 Prince Sadruddin Aga Khan, 1965 - 1977 (An Iaráin)
 Félix Schnyder, 1960 - 1965 (an Eilvéis)
 Auguste R. Lindt, 1956 - 1960 (an Eilvéis)
 Gerrit Jan van Heuven Goedhart, 1951 - 1956 (an Ísiltír)

Tagairtí 

Náisiúin Aontaithe
Inimirce
1913



Tarluithe 
 31 Eanáir – Bunaíodh an UVF.
 14 Deireadh Fómhair – Tanchwa Senghennydd (Pléascadh Senghennydd) i ndeisceart na Breataine Bige. Fuair 439 fear bás.
 25 Samhain – Bunaíodh Óglaigh na hÉireann.
 Frithdhúnadh Mór Bhaile Átha Cliath

Breitheanna 
 6 Eanáir — Loretta Young, ban-aisteoir Meiriceánach
 9 Eanáir — Richard Nixon, 37ú huachtarán na Stát Aontaithe (b. 1994)
 2 Feabhra — Fred Apostoli, dornálaí Meiriceánach
 9 Feabhra — Seán Ó hEochaidh, béaloideasaí Éireannach
 27 Feabhra — Paul Ricoeur, fealsamh Francach
 29 Márta — Maureen O'Carroll, polaiteoir Éireannach
 3 Aibreán — Per Borten, polaiteoir Ioruach
 10 Aibreán — Stefan Heym, scríbhneoir Gearmánach Giúdach (b. 2001)
 14 Aibreán — John Howard, aisteoir Meiriceánach
 8 Bealtaine — Fritzie Zivic, dornálaí Meiriceánach
 8 Bealtaine — Sid James, aisteoir ón Afraic Theas
 15 Bealtaine — Bernard Commons, polaiteoir Éireannach
 19 Bealtaine — Seán Moore, polaiteoir Éireannach
 29 Bealtaine — Tony Zale, dornálaí Meiriceánach
 14 Iúil — Gerald R. Ford, 38ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. 2006)
 23 Iúil — Michael Foot, polaiteoir Briotanach
 31 Lúnasa — Bernard Lovell, fisiceoir agus réalteolaí raidió Sasanach
 2 Meán Fómhair — Bill Shankly, imreoir sacair agus bainisteoir Albanach
 3 Meán Fómhair — Alan Ladd, aisteoir
 4 Meán Fómhair — Stanford Moore, bithcheimicí Meiriceánach
 7 Meán Fómhair — Henry Kenny, polaiteoir Éireannach
 12 Meán Fómhair — Jesse Owens, lúthchleasaí Meiriceánach
 19 Meán Fómhair — Frances Farmer, ban-aisteoir Meiriceánach
 3 Deireadh Fómhair — Dan Desmond, polaiteoir Éireannach
 10 Deireadh Fómhair — Claude Simon, scríbhneoir Francach
 22 Deireadh Fómhair — Robert Capa, grianghrafadóir Meiriceánach
 2 Samhain — Burt Lancaster, aisteoir scannán Meiriceánach
 5 Samhain — Johnny Geoghegan, polaiteoir Éireannach
 5 Samhain — Vivien Leigh, ban-aisteoir Briotanach
 7 Samhain — Albert Camus, fealsamh agus scríbhneoir Francach (b. 1960)
 22 Samhain — Benjamin Britten, cumadóir Sasanach
 22 Samhain — Cecilia Muñoz-Palma, breitheamh Filipíneach
 13 Nollaig — Archie Moore, dornálaí Meiriceánach
 17 Nollaig — Mary Kenneth Keller, bean rialta Chaitliceach Rómhánach Meiriceánach
 18 Nollaig — Lynn Bari, ban-aisteoir Meiriceánach
 26 Nollaig — Stephen Barrett, polaiteoir Éireannach

Básanna 
 22 Feabhra — Ferdinand de Saussure, teangeolaí Eilvéiseach (r. 1857)
 10 Márta — Harriet Tubman, daonuasclóir Meiriceánach (r. t. 1822)
 1 Lúnasa — Lesya Ukrainka, file agus scríbhneoir Úcránach
 29 Meán Fómhair — Rudolf Diesel, aireagóir Gearmánach (r. 1838)
 7 Samhain — Alfred Russel Wallace, nádúraí Breatnach (r. 1823)
 15 Nollaig — Moltke Moe, béaloideasaí Ioruach

Duaiseanna Nobel 
 Síocháin - Henri La Fontaine 
 Fisic - Heike Kamerlingh-Onnes
 Ceimic - Alfred Werner
 Leigheas – Charles Robert Richet
 Litríocht – Rabindranath Tagore

Blianta
1909



Tarluithe

Breitheanna 
 22 Eanáir — Ann Sothern, ban-aisteoir Meiriceánach
 7 Feabhra — John Moher, polaiteoir Éireannach
 11 Feabhra — Max Baer, dornálaí Meiriceánach
 10 Márta — James Kennedy, polaiteoir Éireannach a rugadh in 1909
 26 Márta — Chips Rafferty, aisteoir Astrálach (b. 1971)
 28 Márta — Solly Krieger, dornálaí Meiriceánach
 12 Aibreán — Jean Trémoulet, tiománaí carr rásaíochta Francach
 22 Aibreán — Rita Levi-Montalcini, néaraifhiseolaí Iodálach (b. 2012)
 29 Aibreán — Tom Ewell, aisteoir Meiriceánach
 15 Bealtaine — James Mason, aisteoir Sasanach
 16 Bealtaine — Margaret Sullavan, ban-aisteoir
 18 Bealtaine — Fred Perry, Iar-imreoir leadóige Sasana
 19 Bealtaine – An Ridire Nicholas Winton, daonchara Briotanach (b. 2015) 
 23 Bealtaine — John Timoney, polaiteoir Éireannach
 24 Bealtaine – Máire Ní Scolaí, amhránaí Éireannach (b. 1985)
 7 Meitheamh — Jessica Tandy, ban-aisteoir Briotanach-Meiriceánach
 10 Meitheamh — Langley George Hancock, fear gnó Astrálach
 20 Meitheamh – Errol Flynn, aisteoir Meiriceánach (b. 1959)
 1 Iúil — Madge Evans, ban-aisteoir
 11 Iúil — Irene Hervey, ban-aisteoir
 15 Iúil — Hendrik Casimir, fisiceoir Ísiltíreach
 25 Lúnasa — Michael Rennie, aisteoir Sasanach
 15 Meán Fómhair – Jean Batten, eitleoir ón An Nua-Shéalainn (b. 1982)
 21 Meán Fómhair – Kwame Nkrumah, polaiteoir Gánach (b. 1972)
 18 Deireadh Fómhair — Norberto Bobbio, dlí-eolaí Iodálach
 1 Samhain – Kenneth H. Jackson, scoláire Ceiltise Sasanach (b. 1991)
 12 Samhain — Laxmi Prasad Devkota, file Neipealach
 9 Nollaig — Douglas Fairbanks, aisteoir Meiriceánach

Básanna 
 17 Feabhra — Geronimo, ceannaire Meiriceánach Dúchasach (r. 1829)
 26 Feabhra — Hermann Ebbinghaus, síceolaí Gearmánach (r. 1850)
 24 Márta — John Millington Synge, drámadóir, file, scríbhneoir (r. 1871)
 13 Aibreán — Whitley Stokes, dlíodóir agus scoláire sa léann Ceilteach (r. 1830)
 13 Lúnasa — Eibhlín Nic Niocaill, gníomhaí ar son na Gaeilge

Duaiseanna Nobel 
 Síocháin – Auguste Marie Francois Beernaert agus Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant 
 Fisic – Guglielmo Marconi, Karl Ferdinand Braun
 Ceimic – Wilhelm Ostwald
 Leigheas – Emil Theodor Kocher
 Litríocht – Selma Lagerlöf

Blianta
1898



Tarluithe

Breitheanna 
 23 Eanáir — Randolph Scott, aisteoir Meiriceánach
 31 Eanáir — Mary Ryan, polaiteoir Éireannach
 3 Feabhra — Alvar Aalto, ailtire Fionlannach (b. 1976) 
 10 Feabhra —  Bertold Brecht, scríbhneoir Gearmánach (b. 1956)
 10 Feabhra —  Curzio Malaparte, scríbhneoir Iodáil (b. 1957)
 11 Feabhra — Leo Szilard, fisicí Ungárach
 13 Feabhra — Proinsias Mac Aogáin, polaiteoir Éireannach (b. 1983)
 14 Feabhra — Fritz Zwicky, réalteolaí Eilvéiseach
 19 Feabhra — Iain Eairdsidh MacAsgaill, file Gàidhlig agus píobaire
 20 Feabhra — Enzo Ferrari, dearthóir gluaisteáin rása Iodálach
 28 Feabhra — Hugh O'Flaherty, sagart Éireannach
 4 Márta — Emmet Daltún, ginearál Éireannach (b. 1978)
 5 Márta — Zhou Enlai, ceann polaitíochta Síneach (b. 1976)
 25 Aibreán — Stefania Turkewich, cumadóir, pianódóir agus ceoleolaí Úcránach
 26 Aibreán — Vicente Aleixandre, file Spáinneach
 3 Bealtaine — Golda Meir, polaiteoir agus taidhleoir Iosraelach (b. 1978)
 4 Meitheamh — Bing Crosby, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach
 5 Meitheamh — Federico García Lorca, file Spáinneach (b. 1936)
 9 Meitheamh — Curzio Malaparte, scríbhneoir Iodálach (b. 1957)
 10 Meitheamh — Philip Brady, polaiteoir Éireannach
 12 Meitheamh — Gerald Bartley, polaiteoir Éireannach
 17 Meitheamh — M. C. Escher, ealaíontóir grafach Ollannach (b. 1972)
 22 Meitheamh — Erich Maria Remarque, úrscéalaí Gearmánach
 26 Iúil — Peadar Duignan, polaiteoir Éireannach
 30 Iúil — Henry Spencer Moore, dealbhóir Sasanach
 30 Lúnasa — Shirley Booth, ban-aisteoir Meiriceánach
 10 Meán Fómhair — Bessie Love, ban-aisteoir Meiriceánach
 10 Meán Fómhair — John Finan, polaiteoir Éireannach
 24 Meán Fómhair — Howard Walter Florey, paiteolaí Astrálach
 26 Meán Fómhair — George Gershwin, cumadóir ceoil agus pianódóir Meiriceánach
 18 Deireadh Fómhair — Charles Ulm, eitleoir Astrálach (b. 1934)
 16 Samhain — Patrick Ryan, polaiteoir Éireannach
 21 Samhain — René Magritte, péintéir Beilgeach (b. 1967)
 26 Samhain — Karl Ziegler, ceimicí Gearmánach (b. 1973)
 29 Samhain — C. S. Lewis, scríbhneoir ó Thuaisceart na hÉireann (b. 1963)
 20 Nollaig — Irene Dunne, ban-aisteoir Meiriceánach
 27 Nollaig — John Gill, polaiteoir agus ceardchumannaí Éireannach

Básanna 
 14 Eanáir — Lewis Carroll, scríbhneoir Sasanach (r. 1832)
 16 Feabhra — Thomas Bracken, file Gael-Nua-Shéalannach (r. 1843)
 15 Márta — Henry Bessemer, innealtóir agus ceapadóir Sasanach (r. 1813)
 16 Márta — Aubrey Vincent Beardsley, maisitheoir leabhar Sasanach (r. 1872)
 20 Márta — Ivan Shishkin, péintéir Rúiseach (r. 1832)
 19 Bealtaine — William Ewart Gladstone, polaiteoir Briotanach (r. 1809)
 19 Bealtaine — William Ewart Gladstone, polaiteoir Sasanach
 3 Meitheamh — Samuel Plimsoll, leasaitheoir sóisialta Sasanach (r. 1824)        
 24 Iúil — Eòghann MacColla, file nó bard Gaelach
 30 Iúil — Otto von Bismarck, státaire Gearmánach (r. 1815)
 8 Lúnasa — Adolph Sutro, fear gnó Gearmánach-Mheiriceánach (r. 1830)
 16 Lúnasa — Robert Wilhelm Bunsen, ceimiceoir Gearmánach
 9 Meán Fómhair — Stéphane Mallarmé, file Francach
 20 Meán Fómhair — Theodor Fontane, úrscéalaí agus file Gearmánach

Blianta
1897



Tarluithe 
 22 Meitheamh – Ceiliúradh Iubhaile trí fhichead bliain Bhanríon Victoria
 18 Bealtaine – Foilsíodh Dracula le Bram Stoker. Tá sé i gcló ó shin.

Breitheanna 
 12 Eanáir — Eugene O'Brien, polaiteoir Éireannach
 10 Feabhra — John Franklin Enders, taighdeoir leighis Meiriceánach
 1 Márta — Michael Kennedy, polaiteoir Éireannach
 23 Márta — John Lighton Synge, fisiceoir Éireannach
 3 Aibreán — Frank Carty, polaiteoir Éireannach
 3 Aibreán — Rudolf Hertz, polaiteoir Gearmánach
 19 Aibreán — Liam Ó Flaithearta, scríbhneoir Éireannach
 23 Aibreán — Lester Pearson, príomh-aire Ceanadach (b. 1972) a fuair Duais Nobel na Síochána
 7 Bealtaine — Gene Tunney, dornálaí Meiriceánach (b. 1978)
 8 Bealtaine — José María Pemán, scríbhneoir Spáinneach (b. 1981)
 27 Bealtaine — John Douglas Cockroft, fisiceoir Briotanach
 12 Meitheamh — Anthony Eden, príomh-aire Briotanach (b. 1977)
 13 Meitheamh — Joseph Sweeney, polaiteoir Éireannach
 13 Meitheamh — Paavo Nurmi, lúthchleasaí Fionlannach
 19 Meitheamh — Cyril Norman Hinshelwood, ceimiceoir Sasanach (b. 1967)
 19 Meitheamh — Moe Howard, aisteoir coiméadach Meiriceánach (b. 1975)
 24 Iúil — Amelia Earhart, eitleoir Meiriceánach (b. 1937)
 27 Iúil — Daniel Vaughan, polaiteoir Éireannach
 4 Lúnasa — Joseph Calleia, aisteoir
 11 Lúnasa — Enid Blyton, scríbhneoir Sasanach do pháistí (b. 1968)
 31 Lúnasa — Fredric March, aisteoir Meiriceánach
 10 Meán Fómhair — Georges Bataille, fealsamh Francach
 12 Meán Fómhair — Irène Joliot-Curie, fisiceoir Francach (b. 1956)
 16 Meán Fómhair — Amadou M’barick Fall, dornálaí Seineagálach
 25 Meán Fómhair — William Faulkner, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1962)
 26 Meán Fómhair — Pápa Pól VI (b. 1978)
 1 Deireadh Fómhair — Philip Mahony, polaiteoir Éireannach
 7 Deireadh Fómhair — Elijah Muhammad, ceannaire reiligiúnach Meiriceánach
 29 Deireadh Fómhair — Joseph Goebbels, aire bolscaireachta na Naitsíoch (b. 1945)
 2 Samhain — Jakob Bjerknes, eolaí Ioruach-Mheiriceánach (b. 1975)
 9 Samhain — Ronald George Wreyford Norrish, ceimiceoir Briotanach
 15 Samhain — Aneurin Bevan, polaiteoir Breatnach
 17 Samhain — Donnchadh Ó Briain, polaiteoir Éireannach
 18 Samhain — Patrick Maynard Stuart Blackett, fisiceoir Briotanach
 24 Samhain — Lucky Luciano, coirpeach Meiriceánach (b. 1962)
 26 Samhain — Tomás Ó Deirg, polaiteoir Éireannach
 3 Nollaig — Cáit Ní Bhriain, úrscéalaí (b. 1974)

Básanna 
 19 Márta — Antoine Thomson d'Abbadie, tíreolaí Éireannach (r. 1810)
 3 Aibreán — Johannes Brahms, cumadóir ceoil Gearmánach (r. 1833)
 8 Bealtaine — Jacob Burckhardt, staraí Eilvéiseach (r. 1818)
 11 Meitheamh — Carl Remigius Fresenius, ceimiceoir Gearmánach
 19 Meitheamh — Charles Boycott, aibhéardaí Sasanach (r. 1832)
 30 Meán Fómhair — Naomh Thérèse de Lisieux na Fraince (r. 1873)

Blianta
1894



Tarluithe

Breitheanna 
 3 Eanáir — ZaSu Pitts, ban-aisteoir
 8 Eanáir — Maximilian Kolbe, bráthair Proinsiasach
 12 Eanáir — Georges Carpentier, dornálaí Francach
 1 Feabhra — John Ford, stiúrthóir scannán Meiriceánach (b. 1973)
 10 Feabhra — Harold Macmillan, polaiteoir Príomh-Aire na Breataine
 14 Feabhra — Jack Benny, aisteoir Meiriceánach
 3 Márta — Seán Ó Cuirrín, múinteoir agus aistritheoir Gaeilge
 17 Aibreán — Nicíte Cruistsiof, ceannaire Rúiseach (b. 1971)
 21 Aibreán — Arthur Fadden, polaiteoir Astrálach (b. 1973)
 26 Aibreán — Rudolf Hess, naitsí (b. 1987)
 30 Aibreán — H. V. Evatt, scríbhneoir agus polaiteoir Astrálach (b. 1965)
 1 Bealtaine — James Everett, polaiteoir Éireannach
 26 Bealtaine — Paul Lukas, aisteoir Ungárach-Meiriceánach
 27 Bealtaine — Louis-Ferdinand Céline, scríbhneoir Francach (b. 1961)
 31 Bealtaine — Fred Allen, fuirseoir Meiriceánach
 5 Meitheamh — Donal O'Donoghue, polaiteoir Éireannach
 6 Meitheamh — Harry Greb, dornálaí Meiriceánach
 23 Meitheamh — Alfred Charles Kinsey, bitheolaí Meiriceánach (b. 1956)
 8 Iúil — Pyotr Leonidovich Kapitsa, fisiceoir Sóivéadach
 13 Iúil — Isaak Babel, scríbhneoir Giúdach Rúiseach (b. 1940)
 17 Iúil — George Edouard Lemaître, réalteolaí Beilgeach
 25 Iúil — Walter Brennan, aisteoir Meiriceánach
 26 Iúil — Aldous Huxley, Scríbhneoir Sasanach
 11 Lúnasa — Dónall Ó Braoin, trodaí saoirse agus polaiteoir Éireannach  (b. 1969)
 20 Lúnasa — Samuel O'Flaherty, polaiteoir Éireannach
 1 Meán Fómhair — John O'Leary, polaiteoir Éireannach
 15 Meán Fómhair — Jean Renoir, stiúrthóir scannán agus scríbhneoir scripte Francach
 24 Meán Fómhair — Billy Bletcher, aisteoir
 25 Meán Fómhair — Robert Briscoe, polaiteoir Éireannach
 30 Meán Fómhair — Hugh Colohan, polaiteoir Éireannach
 30 Meán Fómhair — Michael Tierney, polaiteoir agus scoláire Éireannach
 6 Deireadh Fómhair — Cecil Lavery, polaiteoir agus breitheamh Éireannach
 14 Deireadh Fómhair — E. E. Cummings, file Meiriceánach
 23 Deireadh Fómhair — Al McCoy, dornálaí Meiriceánach
 27 Deireadh Fómhair — John Lennard-Jones, eolaí Briotanach
 26 Samhain — Norbert Wiener, matamaiticeoir Meiriceánach
 20 Nollaig — Robert Menzies, dóú Príomh-Aire déag na hAstráile (b. 1978)

Básanna 
 1 Eanáir — Heinrich Rudolf Hertz, fisiceoir Gearmánach (r. 1857)
 26 Eanáir — Arthur Cayley, matamaiticeoir Sasanach (r. 1821)
 4 Feabhra — Adolphe Sax, ceapadóir Beilgeach an tsacsafóin (r. 1814)
 6 Feabhra — Maria Deraismes, feimin Francach (r. 1928)
 11 Feabhra — Pasqual Juan Emilio Arrieta y Corera, cumadóir
 5 Bealtaine — Leonardo Canal González, polaiteoir Colómach (r. 1822)
 8 Meán Fómhair — Hermann von Helmholtz, eolaí Gearmánach (r. 1821) 
 24 Deireadh Fómhair – Sár Alastair III na Rúise (r. 1845)
 20 Samhain – Anton Rubinstein, pianódóir agus cumadóir Rúiseach (r. 1829)
 3 Nollaig – Robert Louis Stevenson, údar Albanach (r. 1850)
 7 Nollaig — Ferdinand Marie Lesseps, innealtóir Francach
 12 Nollaig – John Sparrow David Thompson, Príomh-Aire Cheanada (r. 1845)

Blianta
1892



Tarluithe 
 1 Eanáir – Osclaíodh stáisiún ar an oileán Ellis i gCuan Nua-Eabhrac do himircigh agus iad ag teacht i dtír sna Stáit Aontaithe. 
 15 Eanáir – Rinne James Naismith rialacha na cispheile a fhoilsiú. Imríodh an chéad chluiche oifigiúil ar an 20 Eanáir ag an YMCA in Springfield, Massachusetts.

Breitheanna 
 3 Eanáir — J. R. R. Tolkien, scoláire, scríbhneoir Sasanach (b. 1973)
 20 Eanáir — Laurence Brady, polaiteoir Éireannach
 20 Eanáir — Seán Carroll, polaiteoir Éireannach
 6 Feabhra — William Parry Murphy, eolaí Meiriceánach
 12 Feabhra — William Murphy, polaiteoir Éireannach
 17 Feabhra — Patrick Crowe, polaiteoir Éireannach
 1 Márta — Ryūnosuke Akutagawa, scríbhneoir Seapánach
 5 Márta — Tom Hales, polaiteoir Éireannach
 13 Márta — Richard O'Connell, polaiteoir Éireannach
 28 Márta — Corneille Heymans, fiseolaí Beilgeach (b. 1968)
 28 Márta — Tomás Mag Uidhir, poblachtánach agus polaiteoir Éireannach
 1 Aibreán — Conor Hogan, polaiteoir Éireannach
 13 Aibreán — Robert Alexander Watson-Watt, fisiceoir
 16 Aibreán — Thomas Powell, polaiteoir Éireannach
 20 Aibreán — John Beirne, Óg, polaiteoir Éireannach
 3 Bealtaine — George Paget Thomson, fisiceoir Sasanach
 7 Bealtaine — Josip Broz Tito, ceannaire Iúgslavach (b. 1980)
 25 Bealtaine — Liam Ó Maoilíosa, polaiteoir Éireannach
 7 Meitheamh — Caoimhín Ó hUiginn, polaiteoir Éireannach
 13 Meitheamh — Basil Rathbone, aisteoir Briotanach
 28 Meitheamh — Pearl S. Buck, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1973)
 3 Iúil — Patrick Kinane, polaiteoir Éireannach
 12 Iúil — Bruno Schulz, scríbhneoir agus ealaíontóir Polannach
 12 Iúil — Bruno Shulz, scríbhneoir agus ealaíontóir Polannach Giúdach (b. 1942)
 23 Iúil — Haile Selassie, Impire na hAetóipe
 29 Iúil — William Powell, aisteoir Meiriceánach
 15 Lúnasa — Louis de Broglie, fisiceoir Francach
 6 Meán Fómhair — Edward Victor Appleton, fisiceoir Sasanach
 10 Meán Fómhair — Arthur Holly Compton, fisiceoir Mericeánach (b. 1962)
 11 Meán Fómhair — Pinto Colvig, aisteoir
 1 Deireadh Fómhair — Eugene Gilbride, polaiteoir Éireannach
 4 Deireadh Fómhair — Engelbert Dollfuss, ceannaire polaitiúil Ostarach (b. 1934)
 9 Deireadh Fómhair — Ivo Andrić, scríbhneoir Iúgslavach (b. 1975)
 20 Deireadh Fómhair — Eoin Ó Dubhthaigh, polaiteoir agus saighdiúir Éireannach
 5 Samhain — John William Alcock, eitleoir Sasanach (b. 1919)
 26 Samhain — Mike McTigue, dornálaí Meiriceánach
 4 Nollaig — Francisco Franco, deachtóir Spáinneach (b. 1975)

Básanna 
 16 Feabhra — Henry Walter Bates, nádúraí Sasanach (r. 1825)
 21 Feabhra — John Couch Adams, réalteolaí ó Chorn na Breataine (r. 1819)
 26 Márta — Walt Whitman, file Meiriceánach (r. 1819)
 3 Iúil — Angeline Stickney, réalteolaí agus sufraigí Meiriceánach (r. 1830)
 12 Iúil — Cyrus West Field, airgeadaí agus fiontraí Meiriceánach (r. 1819)
 18 Iúil — Thomas Cook, taistealaí agus fionraí gnó Sasanach (r. 1808)
 6 Deireadh Fómhair — Alfred, Lord Tennyson, file Sasanach (r. 1809)
 18 Nollaig — Richard Owen, nádúraí Sasanach (r. 1804)

Blianta
1890



Tarluithe 
 20 Márta - Briseadh Bismarck as a phost mar sheansailéir na hImpireachta Gearmánaigh.
 Fuair Lucsamburg a neamhspleáchas ón Ísiltír.

Breitheanna 
 3 Eanáir — James Colbert, polaiteoir Éireannach
 6 Eanáir — Séamus Mac Róibín, polaiteoir Éireannach
 9 Eanáir — Karel Čapek, scríbhneoir Seiceach
 12 Feabhra — Conn Ward, polaiteoir Éireannach
 18 Feabhra — Adolphe Menjou, aisteoir Meiriceánach
 24 Feabhra — Marjorie Main, ban-aisteoir
 26 Feabhra — Chance Milton Vought, dearthóir eitleán Meiriceánach (b. 1930)
 8 Aibreán — Thomas F. O'Higgins, polaiteoir agus dochtúir Éireannach
 1 Bealtaine — Tadhg Crowley, polaiteoir Éireannach
 19 Bealtaine — Ho Chi Minh, uachtarán Vítneam (b. 1969) 
 28 Bealtaine — Seán Brady, polaiteoir Éireannach
 29 Bealtaine — Seán French, polaiteoir Éireannach
 1 Meitheamh — Frank Morgan, aisteoir
 7 Meitheamh — Karl Spencer Lashley, síceolaí Meiriceánach
 16 Meitheamh — Stan Laurel, aisteoir Sasanach (b. 1965). 
 18 Iúil — Frank Forde, polaiteoir Astrálach agus 15ú Príomh-Aire na hAstráile
 2 Lúnasa — Edward Moane, polaiteoir Éireannach
 7 Lúnasa — Elizabeth Gurley Flynn, polaiteoir Meiriceánach
 20 Lúnasa — H. P. Lovecraft, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1937). 
 9 Meán Fómhair — Colonel Sanders, fear gnó Meiriceánach
 15 Meán Fómhair — Agatha Christie, úrscéalaí, a chruthaigh Hercule Poirot agus Miss Marple (b. 1976). 
 1 Deireadh Fómhair — Stanley Holloway, aisteoir Briotanach
 2 Deireadh Fómhair — Groucho Marx, fuirseoir Meiriceánach
 14 Deireadh Fómhair — Dwight D. Eisenhower, uachtarán SAM (b. 1969).
 16 Deireadh Fómhair — Maria Goretti, naomh Iodálach
 16 Deireadh Fómhair — Micheál Ó Coileáin, ceannaire réabhlóideach Éireannach 
 16 Deireadh Fómhair — Mícheál Ó Coileáin, réabhlóidí Éireannach
 7 Samhain — Martin McGowan, polaiteoir Éireannach
 22 Samhain — Charles de Gaulle, ginearál agus uachtarán na Fraince (b. 1970).
 5 Nollaig — Patrick Finucane, polaiteoir Éireannach
 8 Nollaig — Con Meaney, polaiteoir Éireannach
 12 Nollaig — Martin Corry, polaiteoir Éireannach
 18 Nollaig — Mike Glover, lúthchleasaí Meiriceánach

Básanna 
 3 Feabhra — Christoph Hendrick Diederick Buys Ballot, fisiceoir Ísiltíreach
 16 Feabhra — Robert Kane, ceimiceoir Éireannach
 17 Feabhra — Christopher Latham Sholes, polaiteoir Meiriceánach
 29 Iúil — Vincent van Gogh, péintéir Ollaineach (r. 1853) 
 10 Lúnasa — John Boyle O'Reilly, file, úrscéalaí, agus gníomhaí ar son na hÉireann
 11 Lúnasa — John Henry Newman, Cairdinéal Sasanach san Eaglais Chaitliceach Rómhánach (r. 1801) 
 18 Meán Fómhair — Dion Boucicault, aisteoir agus drámadóir Éireannach
 19 Meán Fómhair — Paddy Duffy, dornálaí Gael-Mheiriceánach
 29 Meán Fómhair — Jean-Baptiste Alphonse Karr, iriseoir, úrscéalaí agus drámadóir Francach
 20 Deireadh Fómhair — Richard Francis Burton, taiscéalaí, scríbhneoir, agus saighdiúir Briotanach (r. 1821)
 26 Deireadh Fómhair — Carlo Collodi, scríbhneoir Iodálach (r. 1826)
 15 Nollaig — Tarbh Suite, taoiseach agus fear naofa de chuid na Sioux, i Meiriceá (r. 1831) 

Blianta
Móilín

Is éard is móilín ann ná an chuid is lú de dhúil nó de chomhdhúil ar féidir a bheith ann go neamhspleách.

Tugtar ceimic mhóilíneach nó fisic mhóilíneach ar na heolaíochtaí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais.

Ceimic
Damhna
Corn Sacair an Domhain

Féach ar Corn FIFA an Domhain 2022 don chomórtas reatha.

Comórtas sacair idirnáisiúnta is ea Corn Sacair an Domhain (nó Corn FIFA an Domhain). Eagraíonn FIFA an comórtas gach ceithre bhliain agus bíonn seans ag gach foireann sacair idirnáisiúnta a bheith páirteach. Bhuaigh an Fhrainc Corn an Domhain sa bhliain 2018, agus beidh an chéad cheann eile ar siúl i gCatar sa bhliain 2022.

Tosaíonn an corn leis an gcomórtas cáiliúcháin, ina imríonn na foirne i gcoinne a chéile agus téann na buaiteoirí isteach sna chluichí ceannais. Ní bhíonn ach dhá fhoireann is tríocha sna chluichí ceannais, agus mar sin is luachmhar an duais é. Téann an fhoireann óstach agus na curaidh go díreach isteach sna chluichí ceannais. Cuirtear na foirne eile isteach i ngrúpaí beaga, agus leanann an dhá fhoireann is fearr ar aghaidh. Ansin, is iomaíocht díbeartha í go dtí an cluiche ceannais.

As an ocht gcomórtas déag a imríodh go dtí seo, tá an corn buaite ag seacht náisiún. Tá cúig bhua ag an Bhrasaíl, níos mó ná aon fhoireann eile, agus is iad an fhoireann amháin chun páirt a ghlacadh i ngach comórtas. Tá ceithre chorn buaite ag an Iodáil, agus is iad curaidh an domhain faoi láthair. Tá an corn buaite ag an Ghearmáin faoi thrí. Tá dhá bhua ag Uragua, an Airgintín agus an Fhrainc, agus tá ceann amháin ag Sasana agus An Spáinn.

Na Comórtais 

Eochair
 ab — tar éis am breise
 pion. — ciceanna pionóis

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil an Choirn ar FIFA.com 
 Coirn domhanda thar na mblianta 

Spórt
Sacar
Ilchomórtais sacair
Dámhachtainí spóirt
John Dalton

Ceimiceoir agus fisiceoir Sasanach ab ea John Dalton (6 Meán Fómhair 1766 – 27 Iúil 1844). Rugadh in Eaglesfield é, in aice le Cockermouth i gCumberland. Cinntíodh ó thurgnaimh a rinne Dalton go raibh damhnaí rialaithe ag dlíthe áirithe.

Taighde

Sna blianta 1808-1810 chuir Dalton a theoiric adamhach le chéile, agus rinne eolaíocht chainníochtúil sa cheimic. Thóg sé clár meáchan adarnhach. 

Rinne sé taighde ar mheascáin gás go príomha, fórsa gaile, leaisteachas gaile agus forbairt theirmeach gás. 

D'fhionn sé dlí ("dlí Dalton" inniuˈ) ar pháirtbhrúnna, go bhfeidhmíonn gach gás ar leith, i meascán gás i soitheach, an brú céanna is a d'fheidhmeodh sé dá mbeadh sé ina aonar sa toirt sin, agus mar sin go bhfeidhmíonn páirtbhrú i gcomhréir le codán an gháis sin sa mheascán. 

Feidhmíonn na gáis uile nearnhspleách ar a chéile. Mar shampla, cuimsíonn an t-atmaisféar 80% nítrigine, a bheag nó a mhór, agus mar sin feidhmíonn an nítrigin 80% de bhrú an atmaisféir.

Tionchar
Le hobair John Dalton ar an teoiric adamhach timpeall 1810, tháinig an cheimic chun tosaigh ina heolaíocht chainníochtúil agus d'fhorbair go tapa sa 19ú céad.

Féach freisin 

 Dlí Dalton

Tagairtí

Dalton, John
Dalton, John
Dalton, John
Dalton, John
Oasis

Rac-bhanna Sasanach ba ea Oasis, a cuireadh ar bun i Manchain sa bhliain 1991. D'fhás Oasis amach ó ghrúpa a bhí ann níos luaithe, The Rain, bhí Lia Gallagher (fonnadóireacht, tambóirín agus maracai), Paul "Bonehead" Arthurs (giotár), Paul "Guigsy" McGuigan (dordghiotar) agus Tony McCarroll (drumaí agus cnagadh) sa bhanna ón tús.   

Chuaigh deartháir níos sinne Liam, Noel Gallagher (giotár luaidhe agus príomhchumadóir amhrán) mar an chúigiú ball, agus bhí sin mar foireann an mbanna go dtí Aibreán 1995.  

Sínigh Oasis leis an lipéad ceol neamhspleách, Creation Records i 1993 agus scaoil siad a chéad albam, Definitely Maybe, a sháraigh curiarrachtaí i 1994.  

Tá inspioráid tógtha ag Oasis ó a lán de na bannaí Sasanacha a bhain cáil amach sna 1960idí, mar shampla The Beatles, The Who, The Kinks agus The Rolling Stones. Chomh maith le sin, bhí tionchar mór ag bannaí eile as Manchain orthu freisin, mar shampla The Smiths agus The Stone Roses. 

Bhí Oasis ar cheann de na bannaí is mó ar ar dtugtaí Britpop i lár na 1990idí, in éineacht le Blur, Pulp, Elastica, Cast agus roinnt bannaí eile. Bhí coimhlint cháiliúil sna meáin agus sna cairteacha idir iadsan agus Blur, na bannaí ba mhó ag an am.

I mí Lúnasa 2009, dúirt Noel Gallagher go raibh sé ag éirí as an banna de bharr coimhlintí le Liam, agus bhunaigh sé Noel Gallagher's High Flying Birds. Tá tri albam agus E.P. eisithe acu.

Athainmnigh Liam, agus baill eile as Oasis, an banna mar "Beady Eye". Díscaoileadh Beady Eye sa bhliain 2014, tar éis dhá albam.

Dioscliosta

Albaim stiúideo 

 Definitely Maybe (1994)
 (What's The Story) Morning Glory? (1995)
 Be Here Now (1997)
 Standing On The Shoulder Of Giants (2000)
 Heathen Chemistry (2002)
 Don't Believe The Truth (2005)
 Dig Out Your Soul (2008)

Albam Beo 
Familiar to Millions (2000)

I.B 
Stop the Clocks (2006)

Albaim díolama 
1. Definitely Maybe: The Singles (1996)

2. (What's the Story) Morning Glory?: The Singles (1996)

3. The Masterplan (Diolaim taobh-B) (1998)

4.  Stop the Clocks (2006)

5. Time Flies... 1994-2009  (2010)

Tagairtí 

Racghrúpaí Sasanacha
Daoine as Manchain
Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1991
Baile na nGabhar

Baile na nGabhar suite i ndeisceart chontae Bhaile Átha Cliath. Is bruachbhaile é agus ta sé suite gar do Dhún Droma agus Stigh Lorgan. Tá seachtó míle duine ina gcónaí sa cheantar.

Is é an crosbhóthar, ar a bhfuil an teach tábhairne The Goat agus siopa éadaí cáiliúil Mr Big suite, lárionad an bhruachbhaile. 
Tá neart scoileanna meanleibhéal thart timpeall. Coláiste Benildus, Mount Anville, Our Lady's Grove, agus Coláiste Eoin san áireamh.

Tagann Charlie Bird (Iriseoir le RTE), Pól Ó Tuama (Ceannaire na gCabáistí) agus Frank Casey (Bainisteoir Bhord Rugbaí Éireann) ón cheantar seo. 
Tá neart crann os cionn 200 bliain d'aois sa limistéar. Sníonn sruthán anuas ó shléibhte Bhaile Átha Cliath tríd an bhruachbhaile seo agus críochnaíonn sí i nDún Laoghaire. Tá neart iasc ar fáil inti, scadáin rua san áireamh. 

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Dordghiotár

Is téaduirlis é an dordghiotár. Tá sé cosúil le giotár, ach tá an gléas agus a chuid téide níos mó, le fuaim níos ísle. Sa phop-cheol agus rac-cheol ó na 1950idí ar aghaidh, is é an dord an leath eile den lucht rithime - ag obair go cóngarach leis na drumaí - a chuireann bunús amhrán le chéile do na ceoltóirí eile.

Is minic atá 4 shreang ar an dord, atá tiúnta i gceathrú cosúil leis na chéad cheithre shreang ar an ngnáth-ghiotár ach sa chéad ochtach níos ísle. Is iad ainmneacha na sreanga seo E A D agus G. Ach úsáidtear uimhreacha difriúla sreanga ag dordghiotáraí nuair a bhíonn réimse níos mó nó fuaim éagsúil ag teastáil.

Stair an Dordghiotáir 

Sa 1950idí, d'úsáidtí an dord dúbailte chun droichead a dhéanamh ó na drumaí go dtí na huirlisí eile i mbanna ceoil. Ach bhí fadhbanna leis an uirlis seo. Ar dtús, bhí sé mór. Tá timpeall sé troigh ar an dord dúbailte. Rinne sé seo deacair é a bhogadh ó áit go háit. Freisin, bhí sé deacair a sheinm. Gan stiallóga cosúil le giotár, bhí ar an seinnteoir a lán cleachta a dhéanamh chun nótaí a sheinm i dtiúin. Freisin, chuir sé strus mór ar lámha lena sreanga tiubha i bhfad ón méarbhord. 

Is é an dordghiotár leath den ghrúpa. Dordghiotáraí a tugtar ar dhuine a sheinneann an uirlis seo. I measc na ndordghiotáraithe cáiliúla, tá Paul McCartney ó The Beatles, Sting ó The Police, Phil Lynott ó Thin Lizzy, Adam Clayton ó U2, Flea ó Red Hot Chili Peppers, John Entwistle ó The Who, Lemmy Kilmister ó Motörhead, agus Dee Dee Ramone ó Ramones.

Tagairtí 

Téaduirlisí
1884



Tarluithe 
 1 Samhain - Bunaíodh Cumann Lúthchleas Gael in Óstán Uí hAodha, Dúrlas, Contae Thiobraid Árann.
 Fuair Antoni Gaudí an tionscnamh chun eaglais an Sagrada Família a dhreachtú i mBarcelona.

Breitheanna 
 1 Eanáir — George Nicolls, Polaiteoir Éireannach
 15 Eanáir — William "Honey" Mellody, dornálaí Meiriceánach
 28 Eanáir — Auguste Antoine Piccard, fisiceoir Eilvéiseach
 6 Márta — Robert Williams Parry, file Breatnach
 20 Márta — Tomás Mac Curtain, poblachtánach Éireannach
 21 Márta — Nora Barnacle, céile James Joyce
 4 Aibreán — Isoroku Yamamoto, Aimiréil Marshal na Seapáine
 6 Aibreán — Walter Huston, aisteoir agus amhránaí Ceanadach
 8 Bealtaine — Harry S Truman, 33ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. 1972)
 8 Bealtaine — Harry S. Truman, 33ú huachtarán na Stát Aontaithe, ó 1945 go 1953
 24 Bealtaine — Clark Leonard Hull, síceolaí Meiriceánach (b. 1952)
 14 Meitheamh — John McCormack, teanór (b. 1945)
 17 Meitheamh — Bryan Cooper, polaiteoir Éireannach
 17 Meitheamh — Patrick Little, polaiteoir agus iriseoir Éireannach
 7 Iúil — Lion Feuchtwanger, scríbhneoir Gearmánach
 23 Iúil — Emil Jannings, aisteoir Gearmánach
 28 Iúil — Aida de Acosta, eitleoir Meiriceánach
 6 Lúnasa — Nicholas Wall, polaiteoir Éireannach
 7 Lúnasa — Billie Burke, ban-aisteoir Meiriceánach
 30 Lúnasa — Theodor Svedberg, ceimiceoir Sualannach (b. 1971)
 14 Meán Fómhair — Michael Kilroy, polaiteoir Éireannach
 1 Deireadh Fómhair — Alfred O'Rahilly, scoláire agus polaiteoir Éireannach
 11 Deireadh Fómhair — Eleanor Roosevelt, Céad-Bhean na Stát Aontaithe (b. 1962)
 11 Deireadh Fómhair — Friedrich Bergius, ceimiceoir Gearmánach
 22 Deireadh Fómhair — Eibhlín Nic Niocaill, gníomhaí ar son na Gaeilge
 2 Samhain — Philip Cosgrave, polaiteoir Éireannach
 8 Samhain — Hermann Rorschach, síciatraí is néareolaí Eilvéiseach
 3 Nollaig — Rajendra Prasad, ceannaí polaitíochta Indiach
 30 Nollaig — Hideki Tojo, polaiteoir agus saighdiúir Seapánach

Básanna 
 6 Eanáir — Gregor Mendel, eolaí Ostarach (r. 1822)
 8 Bealtaine — José Eusebio Otalora, polaiteoir Colómach
 12 Bealtaine — Bedřich Smetana, cumadóir Seiceach
 13 Bealtaine — Cyrus Hall McCormick, ceapadóir agus fear gnó Meiriceánach
 25 Samhain — Hermann Kolbe, ceimiceoir Gearmánach

Blianta
1883



Tarluithe 
 27 Lúnasa - Phléasc an bolcán Krakatau san Indinéis. Seo an pléascadh ba mhó riamh, b'fhéidir, ó bhí scríobh ag an chine dhaonna.

Breitheanna 
 3 Eanáir — Clement Attlee, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe ó 1945 go 1951
 20 Feabhra — Seán Ó Ruadháin, scríbhneoir Éireannach
 28 Feabhra — Seán Mac Diarmada, réabhlóidí Éireannach
 6 Márta — Edmond Carey, polaiteoir Éireannach
 10 Márta — Pádraig Ó Siochfhradha, scríbhneoir Éireannach
 15 Aibreán — Stanley Bruce, polaiteoir Astrálach agus 8ú Príomh-Aire na hAstráile
 8 Bealtaine — Máire Nic Shiubhlaigh, aisteoir agus gníomhaí Éireannach (b. 1958) 
 9 Bealtaine — Tadhg Ó Scanaill, aisteoir agus scríbhneoir Éireannach (b. 1967)
 18 Bealtaine — Joseph MacDonagh, polaiteoir Éireannach
 18 Bealtaine — Walter Adolph Gropius, ailtire Gearmánach
 23 Bealtaine — Douglas Fairbanks, aisteoir Meiriceánach
 31 Bealtaine — Seán Gibbons, polaiteoir Éireannach
 5 Meitheamh — John Maynard Keynes, eacnamaí Sasanach (b. 1946)
 3 Iúil — Franz Kafka, scríbhneoir Gearmáinise (b. 1924)
 29 Iúil — Benito Mussolini, deachtóir Faisiceach Iodálach (b. 1945)
 29 Iúil — Porfirio Barba-Jacob, file agus scríbhneoir Colómach
 1 Lúnasa — Laurence Walsh, polaiteoir Éireannach
 19 Lúnasa — Coco Chanel, dearthóir faisin Francach
 2 Meán Fómhair — Alexander Haslett, polaiteoir Éireannach
 20 Meán Fómhair — Daniel Corkery, polaiteoir Éireannach
 6 Deireadh Fómhair — Edward Kelly, polaiteoir Éireannach
 8 Deireadh Fómhair — Otto Heinrich Warburg, fiseolaí Gearmánach (b. 1970)
 28 Samhain — Ruairí Ó Conchúir, poblachtánach Éireannach
 12 Nollaig — Peadar Ó Cearnaigh, cumadóir agus náisiúnaí Éireannach
 26 Nollaig — Maurice Utrillo, péintéir Francach (b. 1955)

Básanna 
 13 Feabhra — Richard Wagner, cumadóir agus stiúrthóir Gearmánach
 14 Márta — Karl Marx, athair an chumannachais (r. 1818).
 30 Aibreán — Edouard Manet, péintéir Francach
 18 Bealtaine — Seán Ó Seachnasaigh, polaiteoir Astrálach
 26 Meitheamh — Edward Sabine, eolaí agus taiscéalaí annach (r. 1788)
 18 Iúil — Julián Trujillo Largacha, Uachtarán na Colóime
 26 Samhain — Sojourner Truth, daonuasclóir Meiriceánach agus gníomhaí ar son cearta na mban (r. t. 1797)
 17 Nollaig — Pádraig Ó Domhnaill, poblachtach as Gaoth Dobhair

Blianta
1880



Tarluithe 
 15 Deireadh Fómhair – Cuireadh deireadh le Ardeaglais Köln sa Ghearmáin, 600 bliain i ndiaidh tús a chur lena tógáil.

Breitheanna 
 3 Eanáir — Francis Browne, grianghrafadóir Éireannach
 10 Eanáir — Manuel Azaña, polaiteoir Spáinneach
 12 Eanáir — Proinsias Ó Fathaigh, polaiteoir Éireannach
 26 Eanáir — Douglas MacArthur, ginearál Meiriceánach
 29 Eanáir — W. C. Fields, fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach
 3 Feabhra — Nancy Price, aisteoir Sasanach (b. 1970)
 9 Feabhra — Tom Kettle, polaiteoir Éireannach
 20 Feabhra — James Walsh, polaiteoir Éireannach
 1 Márta — Matthew O'Reilly, polaiteoir Éireannach
 11 Márta — Joseph Mongan, polaiteoir Éireannach
 30 Márta — Sean Hales, polaiteoir Éireannach
 30 Márta — Seán Ó Cathasaigh, scríbhneoir Éireannach
 22 Bealtaine — Ernest Oppenheimer, fear gnó as an Afraic Theas
 6 Meitheamh — Liam Tomás Mac Cosgair, polaiteoir Éireannach
 2 Iúil — Mary Elizabeth Byrne, teangeolaí Éireannach
 7 Lúnasa — Thomas Falvey, polaiteoir Éireannach
 8 Lúnasa — Earle Page, polaiteoir Astrálach agus 11ú Príomh-Aire na hAstráile
 23 Deireadh Fómhair — Una O'Connor, ban-aisteoir
 10 Samhain — Áine Ní Fhoghludha, scríbhneoir
 9 Nollaig — Alfred Wegener, taiscéalaí is geolaí Gearmánach (b. 1930)
 Gan dáta ar eolas – Seán Mac Giollarnáth, scríbhneoir agus béaloideachasóir Éireannach (b. 1970)

Básanna 
 8 Bealtaine — Gustave Flaubert, scríbhneoir Francach (r. 1821).
 18 Meitheamh — John Sutter, téisclimí Eilvéiseach a rugadh sa Ghearmáin
 22 Nollaig — George Eliot, scríbhneoir Sasanach (r. 1819).
 26 Nollaig — Manuel Murillo Toro, polaiteoir Colómach

Blianta
1887



Tarluithe 
 5 Feabhra – An chéad léiriú den opera Otello le Giuseppe Verdi in La Scala i Milano na hIodáile.
 28 Meán Fómhair – Tuile san Abhainn Bhuí sa tSín. Fuair ar an laghad 900,000 duine bás.
 6 Samhain – Bunaíodh Celtic Football Club ag an mbráthair Walfrid i nGlaschú, Alba, ar a dtugtar na Ceiltigh as Gaeilge.
 13 Samhain – Domhnach na Fola - Agóidí agus frithbhualadh i Londain de bharr príosúnacht William O'Brien.

Breitheanna 
 13 Eanáir — Hedd Wyn, file Breatnach (b. 1917)
 12 Feabhra — Edelmiro Julián Farrell, iar-Uachtarán na hAirgintíne
 26 Feabhra — William Frawley, aisteoir
 1 Márta — Patrick Reynolds, polaiteoir Éireannach
 22 Márta — Chico Marx, fuirseoir Meiriceánach
 27 Aibreán — Énrí Ó Beóláin, poblachtánach agus polaiteoir Éireannach
 27 Bealtaine — Kazimierz Fajans, ceimiceoir Polannach (b. 1975)
 31 Bealtaine — Saint-John Perse, file Francach
 5 Meitheamh — Ruth Benedict, antraipeolaí Meiriceánach (b. 1948)
 12 Meitheamh — Julius Pokorny, teangeolaí Ostarach
 18 Meitheamh — Blanche Yurka, ban-aisteoir Meiriceánach
 22 Meitheamh — Julian Huxley, bitheolaí Sasanach (b. 1975)
 22 Iúil — Gustav Hertz, fisiceoir Gearmánach
 28 Iúil — Marcel Duchamp, péintéir Francach (b. 1968)
 8 Lúnasa — Shmuel Yosef Agnon, scríbhneoir Giúdach
 12 Lúnasa — Erwin Schrödinger, fisiceoir ón Ostair (b. 1961)
 17 Lúnasa — Marcus Garvey, náisiúnaí gorm (b. 1940)
 19 Lúnasa — Francis Ledwidge, file (b. 1917)
 30 Meán Fómhair — Lil Dagover, ban-aisteoir Gearmánach
 6 Deireadh Fómhair – Charles-Édouard Jeanneret-Gris (Le Corbusier), ailtire Eilbhéiseach/Francach (b. 1965)
 31 Deireadh Fómhair – Chiang Kai-shek, polaiteoir Síneach (b. 1975)
 6 Samhain — Éamonn Mac Giolla Iasachta, ginealeolaí Éireannach
 15 Samhain — Georgia O'Keeffe, ealaíontóir Meiriceánach
 17 Samhain — Bernard Montgomery, oifigeach arm na Breataine
 23 Samhain — Boris Karloff, aisteoir Sasanach
 23 Samhain — Henry Moseley, fisiceoir Sasanach
 22 Nollaig — Srinivasa Ramanujan, matamaiticeoir Indiach
 28 Nollaig — James Murphy, polaiteoir Éireannach
 30 Nollaig — Frank Klaus, dornálaí Meiriceánach

Básanna 
 27 Feabhra — Alexander Borodin, cumadóir ceoil Rúiseach (r. 1833)
 5 Aibreán — Ivan Kramskoi, ealaíontóir Rúiseach
 8 Bealtaine — Alexander Ulyanov, réabhlóidí Rúiseach a cuireadh chun báis (b. 1866)
 23 Lúnasa — Jules Laforgue, file Francach (r. 1860)
 17 Deireadh Fómhair — Gustav Robert Kirchhoff, fisiceoir Gearmánach
 2 Samhain — Jenny Lind, amhránaí ceoldráma Sualannach (r. 1820)
 18 Samhain — Gustav Theodor Fechner, eolaí Gearmánach
 22 Samhain — Uileog de Búrca, scríbhneoir agus scoláire Éireannach

Blianta
1888



Tarluithe 
 13 Eanáir – Cuireadh an Cumann Náisiúnta Geografach ar siúl in Washington, D.C.
 28 Bealtaine - An chéad chluiche peile oifigiúil idir Glaschú Celtic agus Glaschú Rangers, a bhuaigh na Ceiltigh 5-2.
  ar fud na bliana – Na chéad 5 dhúnmharú ban a chuirtear i leith Jack the Ripper agus ar a dtugtar Dúnmharuithe Whitechapel as an gcomharsanacht i Londain Thoir inar mharaigh sé na mná.

Breitheanna 
 4 Eanáir — Walther Kossel, fisiceoir Gearmánach
 18 Eanáir — Thomas Octave Murdoch Sopwith, dearthóir aerárthach Sasanach
 24 Eanáir — Ernst Heinkel, innealtóir eitleán Gearmánach (b. 1958)
 8 Feabhra — Edith Evans, ban-aisteoir Briotanach
 13 Feabhra — Deasún Mac Gearailt, polaiteoir Éireannach (b. 1947)
 14 Feabhra — Chandrashekhar Agashe, Tionsclaí agus fiontraí Indiach
 13 Meitheamh — Fernando Pessoa, file, scríbhneoir, criticeoir liteartha, aistritheoir, foilsitheoir, agus fealsamh Portaingéalach
 17 Meitheamh — Heinz Guderian, ginearál Gearmánach
 20 Meitheamh — Paul Galligan, polaiteoir Éireannach
 16 Iúil — Frits Zernike, fisiceoir Ísiltíreach
 22 Iúil — Selman Waksman, bithcheimiceoir Meiriceánach (b. 1973)
 23 Iúil — Raymond Chandler, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1959)
 14 Lúnasa — John Logie Baird, innealtóir Albanach (b. 1946)
 25 Lúnasa — George Chip, dornálaí Meiriceánach
 28 Lúnasa —  T. E. Lawrence, oifigeach airm agus scríbhneoir Briotanach (b. 1935)
 6 Meán Fómhair — Joseph P. Kennedy, Sr., polaiteoir Meiriceánach (b. 1969)
 12 Meán Fómhair — Herman Dreer, údar Afra-Mheiriceánach
 12 Meán Fómhair — Maurice Chevalier, aisteoir Francach
 16 Meán Fómhair — Frans Eemil Sillanpää, scríbhneoir Fionlannach (b. 1964)
 16 Meán Fómhair — Liam Ó Briain, saineolaí Gaeilge agus gníomhaí Éireannach
 26 Meán Fómhair — T. S. Eliot, file agus drámadóir Meiriceánach/Briotanach (b. 1965)
 16 Deireadh Fómhair — Eugene O'Neill, drámadóir Meiriceánach
 19 Deireadh Fómhair — Conchur Ó Colbaird, réabhlóidí Éirennach (b. 1916)
 24 Deireadh Fómhair — Rafael Trujillo, Uachtarán na Poblachta Doiminicí
 7 Samhain — Chandrasekhara Venkata Raman, fisiceoir Indiach (b. 1970)
 19 Samhain — Seán Moylan, polaiteoir Éireannach
 23 Samhain — Harpo Marx, fuirseoir Meiriceánach
 3 Nollaig — Isaac Herzog, raibí Éireannach-Iosraelach (b. 1959)
 6 Nollaig — Will Hay, aisteoir Sasanach

Básanna 
 30 Eanáir — Asa Gray, luibheolaí Meiriceánach (r. 1810)
 31 Eanáir — Eoin Bosco, naomh Caitliceach Iodálach (r. 1815)
 6 Márta — Louisa May Alcott, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1832)
 18 Iúil — Julián Trujillo Largacha, polaiteoir Colóimeach (r. 1828)

Blianta
Incesticide

Is albam é Incesticide ón bhanna rac-cheoil Nirvana. Is bailiúcháin de sheanamhráin é, amhráin a bhí déanta acu níos luaithe. Ní raibh an banna réidh albam nua a dhéanamh, agus mar sin chuir siad amach an t-albam seo in am don Nollaig. Tá Incesticide i bhfad níos diamhair agus níos trialach ná Nevermind, mar shampla. Rinneadh an t-albam i rith cúpla bhliain, le léiritheorí agus ceolteoirí éagsúla.

Clár 
 Dive 3:55 
 Sliver 2:16
 Stain 2:40
 Been A Son 1:55 
 Turnaround 2:19
 Molly's Lips 1:54
 Son Of A Gun 2:48
 (New Wave) Polly 1:47
 Beeswax 2:50
 Downer 1:43 
 Mexican Seafood 1:55
 Hairspray Queen 4:13
 Aero Zeppelin 4:41 
 Big Long Now 5:03 
 Aneurysm 4:46

Tagairtí 

1992 Albaim