joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Iseatrópach

Téarma a chuireann in iúl go bhfuil airíonna ábhair mar an gcéanna i ngach aon treo tríd. Mar shampla, bíonn miotail iseatrópach de bhrí go mbíonn airíonna mar sheoltacht leictreach is theirmeach, modal Young, agus neart inteannta mar an gcéanna i dtreo ar bith ar fud aon phíosa den mhiotal. I gcontrárthacht leis seo, tá ábhair eile ainiseatrópach, ionas nach mbíonn a n-airíonna mar an gcéanna i ngach treo. Sampla coiteann is ea adhmad a bhíonn níos láidre i dtreo na snáithí ná trasna na snáithí. Bíonn ainiseatrópacht i gcriostail thréshoilseacha áirithe, ionas go léiríonn siad dé-athraontas.
Isileictreonach

Leis an líon céanna leictreon. Samplaí d'adaimh agus iain isileictreonacha is ea O2-, F-, Ne, Na+ is Mg2+, a bhfuil 10 leictreon i ngach ceann acu. Is móilíní isileictreonacha iad CO2 is N2O, 22 leictreon i ngach ceann acu.
Isilíne

Is é rud is isilíne ann ná líne ar léarscáil a cheanglaíonn pointí leis an luach céanna d'airí ar leith. Mar shampla, an isiteirm do phointí den teocht chéanna, is an t-iseabar do phointí leis an mbrú céanna.
Isipréin

C5H8, leacht a fhiuchann ag 34 °C. Is polaiméir suimiúcháin di an rubar nádúrtha. An bunaonad struchtúrtha sa mhóilín teirpéine freisin.
Isiteirm

Sa mheitéareolaíocht, líne ar léarscáil na haimsire a cheanglaíonn pointí (áiteanna) ag an teocht chéanna. Sa teirmidinimic, líne teochta tairisí, mar shampla, ar ghraf a léiríonn an gaol idir brú is toirt.
Damba Itaipú

Damba mór, déanta as ithir is carraigeacha, trasna abhainn Paraná ar an teorainn idir an Bhrasaíl is Paragua is ea Damba Itaipú a osclaíodh i 1991. 189 m in airde. Is féidir leis suas le 12,600 MW cumhachta hidrileictrí a ghiniúint, an t-aschur is mó ó aon choimpléacs hidrileictreach gur osclaíodh na stáisiúin ginte ar Dhamba Mór na dTrí Mhám sa tSín.

Dambaí
Iugarnáit

Dia Hiondúch a dtugtar Visniú air freisin, a bhfuil teampall ina onóir i bPuri na hIndia. Dhá chiall ghaolmhara a bhíonn leis an bhfocal in iarthar an Domhain: fórsa ollmhór dochoiscthe, agus feithicil ollmhór tarracóra/leantóra. Meastar go dtagann sé seo ó ghnás lucht leanta an dé iad féin a chaitheamh faoi rotha na cairte a iompraíonn íomhá an dé i mórshiúl a fhéile. 

Hiondúchas
Féilire Iúil

Féilire a bhunaigh Iúil Caesar i 46 RC de bhrí go raibh an féilire a bhí in úsáid ó 153 RC suas le 3 mhí as alt leis na séasúir. Chuir sé 67 lá breise sa bhliain 43 RC, agus chinntigh go mbeadh 365 lá sa bhliain is lá breise gach 4 bhliain (bliain bhisigh), ar dtús trí dhá 24 Feabhra a bheith ann. Modhnaíodh in 8 AD é nuair a ceartaíodh feidhmiú na mblianta bisigh. In úsáid sa chuid is mó den Eoraip go dtí 1582 nuair a chuireadh féilire Ghréagóra i bhfeidhm.

Féilirí
Iúnó

An 3ú astaróideach a fionnadh ag na réalteolaithe, i 1804. Trastomhas 248 m aige. Faoi seo, áfach, tá níos mó ná 1600 astaróideach (nó dreige) ar eolas, an chuid is mó díobh sa bhearna idir Mars is Iúpatar, réigiún ar a dtugtar crios na n-astaróideach. Reanna spéire is ea na hastaróidigh, le trastomhais idir ciliméadar is na céadta ciliméadar, atá róbheag le bheith ina bpláinéid. Meastar gurb é imtharraingt láidir Iúpatair ollmhóir is bun le bailiú na n-astaróideach i gcrios na n-astaróideach.

Astaróidigh
Iúr

Is crann beag nó sceach shíorghlas é an t-iúr (nó an eo). Dúchasach d'iarthar an leathsféir thuaidh. Duilleoga tanaí leacaithe, ag leathadh in dhá líne chomhthreomhara. Na síolta cumhdaithe le hairil scarlóideach mhéith. An duilliúr is na síolta fíornimhiúil, ach an airil inite.

Plandaí
Crainn
An Tréimhse Iúrasach

Tréimhse gheolaíoch sa ré Mhéiseasóch ab ea an Tréimhse Iúrasach, 195-140 milliún bliain ó shin. Na forbairtí is sainiúla sa tréimhse ab ea na reiptílí móra a bhí i gceannas ar tír, ar muir, is san aer. Bhí na farraigí réasúnta éadomhain agus lán de bheatha (mar shampla, na hamóinítí). Tháinig éin chun cinn den chéad uair, ach bhí mamaigh an-chéadrata.

Tréimhsí geolaíocha
Eaglaisí Ivanovo

Is iad Eaglaisí Ivanovo sraith ceall, séipéal is eaglaisí atá gearrtha amach as éadan na carraige ar bhruacha abhainn Rusenski Lom gar do bhaile beag Ivanovo in oirthuaisceart na Bulgáire. Thóg manaigh iad sa 13ú–14ú céad. Láthair oidhreachta domhanda anois.

An Bhulgáir
Ceartchreidmheachas
Eaglaisí
Arne Jacobsen

Ailtire is dearthóir a rugadh i gCóbanhávan, mínitheoir mór an nua-aoiseachais ab ea Arne Emil Jacobsen (11 Feabhra 1902– 24 Márta 1971). Is iad ilstórach SAS i gCóbanhávan (1955) agus Coláiste Chaitríona in Oxford (1964) a phríomhfhoirgnimh phoiblí. Dhear sé gréithe boird, teicstílí is troscán clasaiceach freisin, ina measc cathaoireacha Uibhe is cathaoireacha Eala don Óstán Ríoga i gCóbanhávan.

Gailearaí 

Daoine a rugadh i 1902
Básanna i 1871
Ailtirí Danmhargacha
Jacopo della Quercia

Dealbhóir a saolaíodh i Siena na hIodáile ab ea Jacopo della Quercia (c 1374-1438). Is iad a shaothair is cáiliúla Fonte Gaia (Fuarán Croíúil) na cathrach sin, a rinne sé i 1414-1419, agus an rilíf ar dhoras ornáideach San Petronia i mBologna.

Daoine a rugadh i 1374
Básanna i 1438
Joseph Marie Jacquard

Fíodóir síoda a rugadh i Lyon na Fraince ab ea Joseph Marie Jacquard (1752-1834). D'fhionn sé seol Jacquard (1801-1808) a rinne éascaíocht do ghnáthoibrí patrúin an-chasta fíodóireachta a tháirgeadh.

Daoine a rugadh i 1752
Básanna i 1834
Fíodóirí
William James

Síceolaí is fealsamh a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea William James (11 Eanáir 1842 - 26 Lúnasa 1910). Deartháir leis an úrscéalaí cáiliúil Henry James. Shaothraigh sé teoiric eolais ar thug sé pragmatachas uirthi. I measc a leabhar tá The Principles of Psychology (Prionsabail na Síceolaíochta, 1890), The Varieties of Religious Experience (1902, Cineálacha Éagsúla na Taithí Reiligiúnda), agus Pragmatism (Pragmatachas, 1907).
Ba é an chéad oideachasóir a chur chúrsa síceolaíochta ar fáil ar  sna Stáit Aontaithe. Bhí James ar cheann de na príomhsmaointeoirí agdeireadh am naoú haois déag agus creidtear go raibh sé ar cheann de na fealsúna is mó tionchar a raibh riamh sna Stát Aontaithe, agus thug daoine eile an lipéada "Athair na síceolaíochta Meiriceánach" air. Chomh maith le Charles Sanders Peirce agus John Dewey, meastar é a bheith ar cheann de na figiúirí is mó a bhain leis an scoil fealsúnachta a dtugtar pragmatachas uirthi, agus luadh é freisin mar cheann de bhunaitheoirí na síceolaíochta feidhme. D'fhorbair sé freisin an dearcadh fealsúnachta ar a dtugtar an t-eimpíreachas radacach. Chuaigh a chuid oibre i bhfeidhm ar ar intleachtóirí eile ar nós Émile Durkheim, W. E. B. Du Bois, Edmund Husserl, Bertrand Russell, Ludwig Wittgenstein, Hilary Putnam, agus Richard Rorty, agus bhí tionchar aige ar fiú Uachtaráin, ar nós Jimmy Carter.

Tagairtí 

Fealsúna Meiriceánacha
Síceolaithe Meiriceánacha
Básanna i 1910
Daoine a rugadh i 1842
Karl Guthe Jansky

Innealtóir raidió a rugadh i Norman, Oklahoma ab ea Karl Guthe Jansky (22 Deireadh Fómhair 1905 - 14 Feabhra 1950). I 1932 rinne sé fionnachtain bhunúsach, go raibh tonnta raidió ag teacht ón spás. D'éascaigh sí seo forbairt na radairéalteolaíochta sna 1950idí. Le fada anois, tugtar an radaíocht chosmach ar na tonnta raidió seo.

Innealtóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1905
Básanna i 1950
Janus

An 10ú gealach ag Satarn, a fionnadh i 1966. Timpeall 200 km ar trastomhas, timpeall 151,000 km amach ó Shatarn.
James Hopwood Jeans

Réaltfhisicí a rugadh in Ormskirk Shasana ab ea James Hopwood Jeans (11 Meán Fómhair 1877 – 16 Meán Fómhair 1946). Rinne sé taighde suntasach ar theoiric na ngás, an teoiric chandamach, agus éabhlóid na réaltaí. Chuir sé eolaíocht is réalteolaíocht os comhair an phobail go rathúil freisin le leabhair mar The Universe Around Us (An Chruinne Mórthimpeall Orainn, 1929), Through Space and Time (Trí Spás is Am, 1934), Science and Music (An Eolaíocht is an Ceol, 1937) agus Physics and Philosophy (An Fhisic is an Fhealsúnacht, 1942). 

Básanna i 1946
Daoine a rugadh i 1877
Fisiceoirí Sasanacha
John Jeffries

Balúnaí is lia a rugadh i mBostún, Massachusetts, ab ea John Jeffries (5 Feabhra 1745 – 16 Meán Fómhair 1819). Lia ginearálta na bhfórsaí Briotanacha le linn Réabhlóid Mheiriceá ab ea é. Chuir sé faoi i Sasana agus i 1785 rinne an chéad trasnú balúin thar Mhuir nIocht le Jean-Pierre Blanchard (1753–1809). Sa bhliain 1790 d'fhill sé ar Mheiriceá. Shíothlaigh sé i mBostún sa bhliain 1819. 

Lianna Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1744
Básanna i 1819
Edward Jenner

Lia a saolaíodh i mBerkeley Shasana ab ea Edward Jenner (17 Bealtaine 1749 - 26 Eanáir 1823). I 1796 d'ionaclaigh sé páiste le bolgach bó, agus dhá mhí níos déanaí le bolgach Dé. Níor tholg an páiste an galar marfach seo. Ina dhiaidh sin tháinig vacsaíniú le bheith an-choiteann mar chosaint i gcoinne galar éagsúil. 

Lianna Sasanacha
Bitheolaithe Sasanacha
Bolgach
Daoine a rugadh i 1749
Básanna i 1823
Willis Linn Jepson

Luibheolaí a saolaíodh gar do Vacaville, California ab ea Willis Linn Jepson (19 Lúnasa 1867 - 7 Samhain 1946). I measc a scríbhinní tá an saothar clasaiceach A Manual of the Flowering Plants of California (Lámhleabhar Plandaí Blátha California, 1925). Bhunaigh sé Cumann Luibheolaíochta California i 1913, agus Conradh Cosanta na gCrónghiúisí i 1918. 

Luibheolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1867
Básanna i 1946
Niels Kaj Jerne

Imdhíoneolaí Danmhargach a rugadh i Londain ab ea Niels Kaj Jerne (23 Nollaig 1911 – 7 Deireadh Fómhair 1994). Ina thaighde ar an gcóras imdhíonach, rinne sé staidéar ar chruthú na n-antashubstaintí, mhínigh forbairt na T-limficítí, agus shaothraigh teoiric an chórais imdhíonaigh ina samhlaítear é mar líonra limficítí is antashubstaintí ag idirghníomhú le chéile. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1984 le César Milstein is Georges Köhler as an obair sin.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1911
Básanna i 1994
Imdhíoneolaithe Danmhargacha
Wilhelm Ludvig Johannsen

Luibheolaí is géineolaí a rugadh i gCóbanhávan na Danmhairge ab ea Wilhelm Ludvig Johannsen (3 Feabhra 1857 – Samhain 1927). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar ghéinitic pónairí, agus chuir tús le géinitic chainníochtúil. Is é a chum na téarmaí géin, feinitíopa, is géinitíopa.

Daoine a rugadh i 1857
Básanna i 1927
Luibheolaithe Danmhargacha
Géineolaithe Danmhargacha
Daoine Danmhargacha
Donald Johanson

Pailé-antrapeolaí a rugadh i Chicago is ea Donald Carl Johanson (r. 28 Meitheamh 1943). Agus é i mbun tochailtí antraipeolaíocha in Afar san Aetóip i 1972-1977, tháinig sé ar iontaisí homainidí, 3-4 mhilliún bliain d'aois, atá fíorthábhachtach do réamhstair an chine dhaonna. Ina measc bhí Lucy, sampla baineann atá leathiomlán, agus fuílligh de ghrúpa 13 indibhid eile. 

Antraipeolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1943
Daoine beo
Amy Johnson

Eitleoir a saolaíodh i Hull Shasana ab ea Amy Johnson (1 Iúil 1903-5 Eanáir 1941). D'eitil sí ina haonar ó Shasana go dtí an Astráil i 1930, go dtí an tSeapáin bealach na Sibéire i 1931, agus go Cape Town san Afraic Theas i 1932. I ngach cás, d'éirigh léi curiarracht ama a bhaint amach.

Eitleoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1903
Básanna i 1941
Irène Joliot-Curie

Fisicí a rugadh i bPáras ab ea Irène Joliot-Curie (12 Meán Fómhair 1897 – 17 Márta 1956). Iníon le Pierre is Marie Curie, pósta le Frédéric Joliot-Curie. Rinne sí comhthaighde leis ar radaighníomhaíocht. D'éirigh leo dúile nua a chruthú, obair a bhí bunúsach d'fhionnadh an neodróin ag James Chadwick. I 1935 roinn an bheirt Duais Nobel sa cheimic as dúile radaighníomhacha nua a shintéisiú. Leoicéime ba thrúig bháis di.

Fisiceoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1897
Básanna i 1956
Jean Frédéric Joliot-Curie

Ceimicí fisiciúil a rugadh i bPáras ab ea Jean Frédéric Joliot-Curie (1900-1958). Pósta le Irène Joliot-Curie. Rinne sé taighde i gcomhar léi ar radaighníomhaíocht agus airíonna polóiniam, ag roinnt Duais Nobel léi. Ailse ba thrúig bháis dó, toradh ar a nochtadh do radaíocht thar na blianta, is dócha.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Básanna i 1958
Ceimiceoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1900
Inigo Jones

Ailtire a rugadh i Londain, an chéad ailtire Sasanach a bhain cáil mhór amach ab ea Inigo Jones (15 Iúil 1573 – 21 Meitheamh 1652). Rinne sé staidéar ar dhearadh san Iodáil, agus thug an stíl Phallaidiach isteach i Sasana. I measc a dhearthaí Pallaidiacha bhí Teach na Banríona i nGreenwich (1635) agus an Fleiteach i Whitehall (1622).

Gailearaí 

Daoine a rugadh i 1573
Básanna i 1652
Ailtirí Sasanacha
Daoine as Londain
Ernst Pascual Jordan

Fisicí a rugadh i Hannover na Gearmáine ab ea Ernst Pascual Jordan (18 Deireadh Fómhair 1902 - 31 Iúil 1980). Sna 1920idí chabhraigh sé le bunú na meicnice candamaí is na leictridinimice candamaí. Cheap sé rang d'ailgéabair neamhchomhthiomsaitheacha a dtugtar ailgéabair Jordan orthu.

Fisiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1902
Básanna i 1980
Marie-Ennemond Camille Jordan

Matamaiticeoir a saolaíodh i Lyon na Fraince ab ea Marie-Ennemond Camille Jordan (1838-1922). Ceannródaí i dteoiric na ngrúpaí. Chuir sé chun cinn teoiric na gcothromóidí difreálacha is teoiric na bhfeidhmeanna, a chuir sé i bhfeidhm ar an gcuar a ainmníodh as. Léirigh sé tábhacht shaothar Evariste Galois (1811-1832).

Matamaiticeoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1838
Básanna i 1922
Brian David Josephson

Fisicí a rugadh i gCaerdydd ar 4 Eanáir 1940 is ea Brian David Josephson. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic le Leo Esaki is Ivar Giaever i 1973 as a réamhinsintí teoiriciúla maidir le forshruthanna ag déanamh tolláin trasna cumair idir dhá leathsheoltóir (cumar Josephson). Tugtar iarmhairtí Josephson ar na feiniméin seo, atá bunúsach don mhodh caighdeánach chun voltas a thomhas ó 1990 anall.

Daoine a rugadh i 1940
Daoine beo
Cumar Josephson

Ciseal an-tanaí ábhar inslithe ocsaíde idir dhá leictreoid fhorsheoltacha, a úsáidtear den chuid is mó i dtomhas réimsí maighnéadacha. Ceaptha ag Brian Josephson. Nuair a laghdaítear an teocht a dhóthain, treánn leictreondíseanna tríd an gciseal inslithe trí thollánú candamach. Má chuirtear réimse maighnéadach i bhfeidhm ar an gcumar, athraíonn sé seo an sruth tríd an inslitheoir, rud a ligeann don chumar feidhmiú mar lasc ardluais a fhéadfaidh a bheith an-áisiúil i ríomhairí amach anseo.
Kakiemon

Poirceallán Seapánach a dhéantar in Arita ó lár na 17ú haoise is ea kakiemon (Seapáinis: 柿右衛門). Ainmnithe as an gclann a thosaigh a tháirgeadh. Corp leachtbhán a bhíonn ann le maisiúcháin ghanna, go minic leagtha amach go neamhshiméadrach, de phlandaí, ainmhithe, is uaireanta daoine, péintáilte le glónrú de chruan gorm, glas, flannbhuí/dearg, bánbhuí nó dubh. Uaireanta d'úsáidtí órú mar mhaisiúchán feabhsaithe. Easportáileadh don Eoraip é, agus san 18ú céad, rinne monarchana Meißen, Chantilly, Chelsea is Worcester aithris ar an stíl.
Teoiric Kaluza-Klein

Teoiric chúigthoiseach, athraitheach ar an gcoibhneasacht ghinearálta, a dhéanann iarracht imtharraingt is leictreamaighnéadas a chomhaontú. Ainmnithe as an bhfisiceoir Polannach Theodor Kaluza is an fisicí Sualannach Oskar Klein a chuir an teoiric le chéile (i 1921 is 1926 faoi seach). Cuireadh fuinneamh sa teoiric arís sna 1980idí nuair a cuireadh toisí breise léi chun na himoibrithe núicléacha a chlúdach. Níl aon tacaíocht thrialach fós léi.
Heike Kammerlingh Onnes

Fisicí a rugadh i nGroningen na hOllainne ab ea Heike Kammerlingh Onnes (21 Meán Fómhair 1853 - 21 Feabhra 1926). An chéad duine a d'ullmhaigh héiliam leachtaithe agus a rinne taighde ar a airíonna. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1913 as. D'fhionn sé forsheoltacht leictreach freisin. 

Fisiceoirí Ollannacha
Daoine a rugadh i 1853
Básanna i 1926
Kanban

Córas déantúsaíochta a d'fhorbair comhlacht Toyota i ndiaidh an dara cogadh domhanda. Ciallaíonn an focal ‘clár eolais’, agus tugtar an córas díreach in am air freisin. Is í a aidhm ná déantúsaíocht chomh héifeachtach agus is féidir a bhaint amach gan stóir mhóra comhpháirteanna. Déanann fotháirgeoirí páirteanna ar leith, á soláthar don líne táirgthe díreach in am. Bíonn bosca páirteanna gar don chuid oiriúnach den líne táirgthe agus clár eolais air chun cur in iúl do na fotháirgeoirí gur gá páirteanna breise a sholáthar. D'éirigh go maith leis, agus leath sé ar fud an iarthair freisin.

Déantúsaíocht
Eric Richard Kandel

Néarfhiseolaí a saolaíodh i Vín na hOstaire, agus a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe is ea Eric Richard Kandel (a rugadh ar 7 Samhain 1929). Sa bhliain 2000 roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Arvid Carlsson is Paul Greengard as a thaighde ar thrasduchtú comharthaí sa néarchóras chun gurbh fhéidir drugaí nua a fhorbairt amach anseo mar chóireáil ar ghalair néareolaíocha is shíciatracha. D'fhoilsigh sé a dhírbheathaisnéis In Search of Memory (Ar Lorg na Cuimhne, 2006). 

Daoine a rugadh i 1929
Daoine beo
Néarfhiseolaithe
Robert Kane

Ceimicí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Robert Kane (24 Meán Fómhair 1809 - 16 Feabhra 1890). An chéad duine a thairg an eitil fhréamhaí, atá an-tábhachtach sa cheimic orgánach. Rinne sé amach modh chun alcól meitile a íonghlanadh. Rinne sé an chéad sintéisiú sa cheimic orgánach nuair a d'ullmhaigh an chomhdhúil chiorclach meiseitiléin ón gcomhdhúil líneach aicéatón. D'fhoilsigh sé an tuarascáil cháiliúil The Industrial Resources of Ireland (Acmhainní Tionsclaíochta na hÉireann, 1844), saothar ceannródaíoch chun maoin na tíre a chur chun cinn trí thionsclaíocht is fostaíocht a chothú. Scríobh sé Elements of Chemistry (Uraiceacht na Ceimice, 1840-1841), a raibh cáil is rath idirnáisiúnta air. Ceapadh é i 1845 ina stiúrthóir ar Mhúsaem nua Thionsclaíocht na hÉireann, a ndearnadh Coláiste Ríoga na hEolaíochta de i 1867 (agus Roinn an Taoisigh i 1990).

Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Daoine as Baile Átha Cliath
Ceimiceoirí Éireannacha
Crith talún Kantō

Tharla an crith talún i gKantō, an tSeapáin (関東大震災 Kantō daishinsai) in iarthar na tíre ar an 1 Meán Fómhair 1923. Ba é an an crith talún is mheasa sa tSeapáin leis na céadta (7.9 ar Scála Richter) .  

Bhí an iliomad dóiteán ann, a scaipeadh ag na gaotha láidre, agus scriosadh sean-Tóiceó is Yokohama.   

Maraíodh níos mo ná 105,000 -143,000, duine trí leagadh foirgneamh nó na dóiteáin a lean é.

Tagairtí 
 

Creathanna talún
An tSeapáin
Tubaistí nádúrtha
Sarcóma Kaposi

Is é rud is Sarcóma Kaposi ann ná sceachaill urchóideach ailse atá timpeall 20,000 uair níos dóchúla i ndaoine le SEIF ná daoine eile. Ní fios cad a spreagann é, ach de bhrí go dtarlaíonn sé níos minice i ndaoine a fuair SEIF ar mhodh gnéasach ná ar aon mhodh eile, meastar go bhfuil gníomhaí tarchurtha trí ghnéas i gceist.
Karnag

Leithinis ar chósta theas na Briotáine mar a bhfuil ailínithe cloch, ciorcail cloch is tuamaí seomracha ón ré Neoiliteach. Tá timpeall 3,000 cloch mhór ag síneadh thar thimpeall 5 km ann.
John Kay

Ceapadóir a saolaíodh gar do Bury Shasana ab ea John Kay (16 Iúil 1704 -  1779). Agus é i bhfeighil muileann cadáis a athar, d'fheabhsaigh sé an t-innealra, agus i 1733 fuair paitinn ar an spól eitilte, an fhionnachtain is tábhachtaí i stair an innealra fíodóireachta, b'fhéidir. Ghlac na fíodóirí leis an bhforbairt go fonnmhar, ach ní raibh fonn orthu dleachtaí an cheapadóra a íoc. D'ionsaigh slua fíodóirí a theach, mar gheall ar an mbagairt dá slí bheatha óna fhionnachtain. Theith sé don Fhrainc, áit a bhfuair bás ina bhochtán.

Ceapadóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1704
Básanna i 1779
Teileascóp Keck

Teileascóp a thóg rialtas Mheiriceá ar bharr shliabh Mauna Kea in Haváí, a bhfuil príomhscáthán de thrastomhas 10 m aige. Tá an scáthán seo déanta as 36 leacán heicseagánach. Nuair a tháinig sé i bhfeidhm i 1992, bhí sé ar an teileascóp optach ba mhó ar Domhan. In úsáid go comhuaineach le spásteileascóp Hubble chun pictiúir i bhfad níos fearr ná riamh a fháil den chruinne agus réaltaí is réaltraí an-fhada amach uainn a íomháú.

Féach freisin 
 Teileascóp Ollmhór
John Cowdery Kendrew

Bithcheimicí a rugadh in Oxford Shasana ab ea John Cowdery Kendrew (24 Márta 1917 - 23 Lúnasa 1997). Rinne sé amach struchtúr tríthoiseach míoglóibín, an phróitéin a iompraíonn ocsaigin i matáin, an chéad uair a rinneadh amach struchtúr móilín chomh casta sin. I 1962 bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic le Max Perutz as an saothar seo.

Bithcheimiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1917
Básanna i 1997
John Kerr

Fisicí a saolaíodh in Aird Rosain na hAlban ab ea John Kerr (17 Nollaig 1824 - 15 Lúnasa 1907). Léirigh sé airíonna suntasacha an tsolais pholaraithe i réimsí maighnéadacha is leictreacha. In iarmhairt Kerr, a ainmníodh as, frithchaitear solas ionsaitheach atá polaraithe go plánach ag leictreamaighnéad, agus braitear go bhfuil an solas frithchaite polaraithe go héilipseach. 

Fisiceoirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1824
Básanna i 1907
Charles F. Kettering

Innealtóir is ceapadóir a saolaíodh i Loudonville, Ohio ab ea Charles Franklin Kettering (29 Lúnasa 1876 - 25 Samhain 1958). D'fhionn sé an mótar dúisithe i gcomhair gluaisteán. Mhínigh sé an chúis le cnagadh in innill gluaisteán. D'fhionn sé an t-ábhar cuisnithe Freon, ceann de na clórafluaracarbóin.

Ceapadóirí Meiriceánacha
Innealtóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1876
Básanna i 1958
Wolfgang Ketterle

Fisicí a saolaíodh i Heidelberg na Gearmáine is ea Wolfgang Ketterle (21 Deireadh Fómhair 1957). D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe an chuid is mó dá shaolré. I 2001 bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic, le Carl Wieman is Eric Cornell, as a thaighde ar chomhdhlúthú Bose-Einstein gás caol de mhiotail alcaile—staid nua damhna — agus airíonna na gcomhdhlúthuithe céanna.

Fisiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1957
Daoine beo
Jack St Clair Kilby

Innealtóir leictreach a rugadh i Jefferson City, Missouri ab ea Jack St Clair Kilby (1923-2005). D'oibrigh sé i gcomhlacht Texas Instruments, agus d'fhionn an chéad áiritheoir láimhe is an ciorcad iomlánaithe. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 2000 le Zhores Alferov is Herbert Kroemer as forbairt an chiorcaid iomlánaithe, atá bunúsach do theicneolaíocht faisnéise is teileachumarsáide.

Innealtóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1923
Básanna in 2005
Alfred Charles Kinsey

Míoleolaí is eolaí sóisialta a saolaíodh in Hoboken, New Jersey ab ea Alfred Charles Kinsey (23 Meitheamh 1894 – 25 Bealtaine 1956). D'fhoilsigh sé dhá leabhar chonspóideacha, Sexual Behavior in the Human Male (Iompar Gnéasach an Fhireannaigh Dhaonna, 1948) agus Sexual Behaviour in the Human Female (Iompar Gnéasach an Bhaineannaigh Dhaonna, 1953).

Daoine a rugadh i 1894
Básanna i 1956
Bitheolaithe Meiriceánacha
Dlíthe Kirchhoff

I gciorcaid leictreacha, maidir le haon chumar a bhfuil 3 shreang nó níos mó ceangailte leis, bíonn suim na sruthanna isteach sa chumar cothrom le nialas, agus i lúb iata ciorcaid, bíonn suim na ndifríochtaí poitéinsil timpeall na lúibe cothrom le nialas. Díorthaítear iad ó imchoimeád an fhuinnimh is imchoimeád an luchta sa chiorcad. An-áisiúil in anailísiú ciorcad.
Gustav Kirchhoff

Fisicí a rugadh i gKaliningrad na Rúise (Königsberg na Prúise ag an am) ab ea Gustav Robert Kirchhoff (12 Márta 1824 – 17 Deireadh Fómhair 1887). Rinne sé taighde ar chiorcaid leictreacha (ag forbairt dlíthe Kirchhoff), teas, agus speictriméadracht solais. Le Wilhelm Bunsen, d'aimsigh sé na dúile caeisiam is rubaidiam don chéad uair.

Daoine a rugadh i 1824
Básanna i 1887
Fisiceoirí Gearmánacha
Grianghrafadóireacht Kirlian

Is féidir réimse dhian leictreach a chruthú le foinse ardvoltais (30-50 kV) agus í a thaifeadadh ar phláta fótagrafach mar thrasnaíocht leictreach. Má chuirtear ábhair sheoltacha sa réimse, taifeadtear íomhá de dhromchla an ábhair. I gcás inslitheora, taifeadtar íomhá den taobh istigh den ábhar. Má chuirtear rud beo sa réimse, faightear íomhá shainiúil de. D'fhionn na hinnealtóirí Rúiseacha Semyon is Valentina Kirlian an feiniméan seo sna 1950idí, féiniméan atá ina ábhar taighde i láthair na huaire.
Melanie Klein

Sícainilísí páistí ón Ostair ab ea Melanie Klein (30 Márta 1882 – 22 Meán Fómhair 1960). Rinne sí staidéar le Sigmund Freud. Rinne sí saothar ceannródaíoch ar úsáid a bhaint as ábhar is stíl imeartha na bpáistí chun léargas a fháil ar a bpróisis mheabhracha.

Daoine a rugadh i 1882
Básanna i 1960
Tairiseach von Klitzing

Tairiseach a bhfuil an modh caighdeánach idirnáisiúnta chun friotaíocht leictreach a thomhas bunaithe air. Is í a shiombail ná RK, agus is é an sainmhíníu air ná h/e2 mar arb é h tairiseach Planck agus e lucht an leictreoin. Dhíorthaigh Klaus von Klitzing é seo ó iarmhairt chandamach Hall. Tomhaistear RK go turgnamhach. Socraíodh ar luach RK-90 = 25,812.807 Ω i 1990 mar bhunús leis an gcaighdeán idirnáisiúnta i dtomhas na friotaíochta.

Leictreonaic
William Standish Knowles

Ceimicí a rugadh i dTaunton, Massachusetts is ea William Standish Knowles (1 Meitheamh 1917 – 13 Meitheamh 2012). Chaith sé a shaolré le comhlacht Monsanto. Rinne sé taighde ar chatalú ciriúil ar chomhdhúile orgánacha a rothlaíonn plána solais atá polaraithe i bplána. Mar shampla, déanann tuaslagán siúcra é seo. Rothlaíonn comhdhúile ar leith an plána polaraithe ar deiseal, agus comhdhúile eile ar tuathal. Tá cuid mhaith comhdhúl mar seo, drugaí, feithidicídí, is leasuithe talún ina measc, a tharlaíonn in dhá struchtúr, gach ceann ina íomhá scáthánach ar a chéile, ag rothlú plána polaraithe sa treo eile ón gceann eile. Fuair Knowles amach nárbh ionann éifeacht an dá struchtúr ina bhfeidhmeanna mar dhrugaí is eile, agus uaidh sin bhí sé in ann an struchtúr is éifeachtaí a roghnú is éifeacht na gcomhdhúl a fheabhsú go mór. Le Barry Sharpless is Ryoji Noyori, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 2001 as an saothar seo. 

Ceimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1917
Básanna in 2012
Robin Knox-Johnston

Luamhaire Briotanach is ea William Robert Patrick (Robin) Knox-Johnston (r. 17 Márta 1939). An chéad duine a sheol timpeall an Domhain ina aonar gan stad (1968-1969). Rinne sé curiarracht seolta trasna an Atlantaigh i 1986 (timpeall 10½ lá). Captaen ar an luamh Enza a sheol timpeall an Domhain i 1994 níos tapa ná éinne eile roimhe (níos lú ná 75 lá). 

Mairnéalaigh
Daoine a rugadh i 1939
Daoine beo
Emil Kocher

Máinlia Eilvéiseach a rinne taighde ceannródaíoch ar fhiseolaíocht, paiteolaíocht agus máinliacht na faireoige tíoróidí ab ea Emil Theodor Kocher (25 Lúnasa 1841-27 Iúil 1917). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1909 as.

Eolaithe Eilvéiseacha
Daoine a rugadh i 1841
Básanna i 1917
Kurt Koffka

Síceolaí Gearmánach a rugadh i mBeirlín ab ea Kurt Koffka (18 Márta 1886-22 Samhain 1941). Chuidigh sé le Wolfgang Köhler i dturgnaimh ar aireachtáil dhaonna, agus mar thoradh orthu bunaíodh scoil Gestalt na síceolaíochta.

Síceolaithe Gearmánacha
Daoine as Beirlín
Daoine a rugadh i 1886
Básanna i 1941
Georges J. F. Köhler

Imdhíoneolaí a rugadh i München na Gearmáine ab ea Georges Jean Franz Köhler (22 Aibreán 1946 – 1 Márta 1995). Lena chomhghleacaí César Milstein, rinne sé amach conas hibrideóma a tháirgeadh. 

Is cill a ghineann antashubstaintí, nasctha le cill ailse, an chill hibrideach fhadsaolach seo, agus is féidir hibrideóma a chruthú a ghineann antashubstaint ar leith amháin a chealaíonn antaigin (ábhar coimhthíoch) ar leith. 

Léirigh sé struchtúir antashubstaintí, agus rinne amach struchtúir is feidhmeanna na nglóbailíní imdhíonachta. Úsáidtear a theicnící chun ábhair a aithint, i dtástáil toirchis, diagnóisiú agus cóireáil ailse is galar eile. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1984 le César Milstein is Niels Jerne as an saothar seo.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1946
Básanna i 1995
Imdhíoneolaithe Gearmánacha
Wolfgang Köhler

Síceolaí a rugadh i dTaillinn an hEastóine (na Gearmáine Gerag an am) ab ea Wolfgang Köhler (21 Eanáir 1887– 11 Meitheamh 1967). Chuidigh sé le Kurt Koffka i dturgnaimh ar aireachtáil dhaonna, agus mar thoradh orthu bunaíodh scoil Gestalt na síceolaíochta.

Gearmánaigh ab iad a mhuintir agus bhog a thuismitheoirí go dtí an Ghearmáin nuair a bhí sé ina leanbh. Sa bhliain 1935 d'imigh sé ón tír mar gheall ar fadhbanna leis na Naitsithe agus thug sé aghaidh ar na Stáit Aontaithe.

Daoine a rugadh i 1887
Síceolaithe Gearmánacha
Básanna i 1967
Daoine as Tallinn
Walter Kohn

Fisicí teoiriciúil a rugadh i Vín na hOstaire ar an 9 Márta 1923, a d'oibrigh i gCalifornia ab ea Walter Kohn. Cuireadh chun Sasana é sa Kindertransport sa bhliain 1933, agus ansin ar aghaidh go Ceanada mar a bhfuair sé a chuid oideachais go dtí 1948, bliain a thug sé faoi chlár dochtúireachta in Ollscoil Harvard. Bhí saoránacht Cheanadach aige ach d'éirigh sé aisti nuair a bhain sé saoránacht Mheiriceánach  amach sa bhliain 1957. Giúdaigh a mhuintir agus cuireadh a thuismitheoirí chun báis san Uileloscadh.

Bhain an taighde is suntasaí a rinne sé le forbairt theoiric na dlúsfheidhme chun cur síos ar airíonna móilíní is a bpróiseas imoibrithe, agus ról na dóchúlachta sna cúrsaí sin. Le John Pople, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1998 as an saothar. 

Fuair Kohn bás ar an 19 Aibreán 2016.

Naisc sheachtracha 
Beathaisnéis Kohn ag suíomh oifigiúil Dhuais Nobel, arna rochtain ar 24 Aibreán 2014
Leathanach Kohn ag Suíomh Dhámh na hOllscoile University of California-Santa Barbara. Arna rochtain ar 24 Aibreán 2014.

Daoine a rugadh i 1923
Básanna in 2016
Fisiceoirí Meiriceánacha
Andrey Kolmogorov

Matamaiticeoir a rugadh i dTambov na Rúise ab ea Andrey Nikolayevich Kolmogorov (25 Aibreán 1903 – 20 Deireadh Fómhair 1987). Rinne sé taighde bunúsach i réimsí éagsúla: feidhmeanna athróige réadaí, anailís feidhmeanna, loighic mhatamaiticiúil, toipeolaíocht, teoiric na suaiteachta, teoiric an eolais, agus cibirnitic. Cáil air as teoiric aicsímeach na dóchúlachta, a leabhar Grundbegriffe der Wahrscheinlichkeitsrechnung (Uraiceacht na Dóchúlachta, 1933), agus a shaothar le Alexander Khinchin (1894-1959) ar phróisis Markov. 

Matamaiticeoirí Rúiseacha
Daoine a rugadh i 1903
Básanna i 1987
Kon-Tiki

Rafta balsa, 13.7 m ar fhad, a thóg Thor Heyerdahl i 1947. Le cúigear eile, sheol sé 6,000 km ó Mheiriceá Theas go dtí an Pholainéis chun coincheap a bhí aige a léiriú, gurbh féidir le luathdhaonnaí imirce fhíorfhada a dhéanamh. Caomhnaithe anois in iarsmalann in Osló.
Sergey Korolyov

Ceannródaí roicéad is innealtóir aeraspáis a rugadh i Zhitomir na hÚcráine ab ea Sergey Pavlovich Korolyov (12 Eanáir 1907 – 30 Nollaig 1966). D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idirilchríochach Sóivéadach. Níos déanaí, bhí ina cheannaire ar an gclár spáis Sóivéadach.

Luathshaol 
Chaith Korolyov 6 bliana i ngéibhinn ag tosnú sa bhliain 1938 as bac a chur ar dul chun cinn chlár roicéad an Aontais Shóivéadaigh agus cúbláil a dhéanamh ar chiste na heagraíochta poiblí ina raibh sé ag obair. Ach déanta na fírinne, chaith sé an t-airgead ar thástáil roicéad gan aon rath.   

Sa bhliain 1952 rinneadh ball den Pháirtí Cumannach de. Agus ar 19 Aibreán 1957 d'aithin an stát nach raibh aon bhunús riamh leis na coireanna a cuireadh ina leith le linn feachtas polaitiúil na 1930idí.

Dearthóir roicéad 
Tugadh a chlú ar ais dó sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda de réir mar a aithníodh a shárchumas mar dhearthóir roicéad.  D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idirilchríochach Sóivéadach.   

Faoin na 1960idí ní raibh aon duine níos tábhachtaí ná é i gcóras aeraspáis na Sóivéadach agus iad i gcomórtas leis na Stát Aontaithe, "Rás an Spáis" mar a thugadh air. "An Príomhdhearthóir" a thugtaí ar Korolyov ar eagla go mbeadh a fhios ag rialtas Mheiriceá cérbh é agus go maróidís é.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1907
Básanna i 1966
Teicneolaíocht spáis
Diúracáin
Innealtóirí Rúiseacha
Emil Kraepelin

Síciatraí a rugadh i Neustrelitz na Gearmáine ab ea Emil Kraepelin (15 Feabhra 1856 – 7 Deireadh Fómhair 1926). Rinne sé staidéar síceolaíoch ar néaróisí, agus rangaigh iad idir néaróisí máindúlagracha is scitsifréine. Thiomsaigh sé Compendium der Psychiatrie (Coimre na Síciatrachta, 1883) a bhí an-suntasach ag an am. Fuair sé bás in Muenchen.

Síciatraithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1856
Básanna i 1926
Richard Freiherr von Krafft-Ebing

Síciatraí a rugadh i Mannheim na Gearmáine ab ea Richard Freiherr von Krafft-Ebing (14 Lúnasa 1840 - 22 Nollaig 1902). Saineolaí ar mhí-oird néarógacha, a rinne taighde luath ar mhí-oird ghnéasacha.

Síciatraithe Gearmánacha
Daoine as Mannheim
Daoine a rugadh i 1840
Básanna i 1902
Hans Adolf Krebs

Fiseolaí a saolaíodh i Hildesheim na Gearmáine ab ea Sir Hans Adolf Krebs (25 Lúnasa 1900 – 11 Samhain 1981). Rinne sé taighde chun na próisis meitibileachta i gcórais bhitheolaíocha a léiriú. Ainmnítear timthriall Krebs as, sraith imoibrithe bithcheimiceacha i gcórais bhitheolaíocha a fhuasclaíonn cuid mhaith fuinnimh trí ocsaídiú na gcarbaihiodráití, na saille is na bpróitéiní sa chothú. Tugtar timthriall an aigéid chitrigh air seo freisin.

Daoine a rugadh i 1900
Básanna i 1981
Fiseolaithe Gearmánacha
Herbert Kroemer

Fisicí a saolaíodh sa Ghearmáin is ea Herbert Kroemer (25 Lúnasa 1928-). D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe ar struchtúir ilchineálacha leathsheoltóra. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 2000 le Zhores Ivanovitch Alferov is Jack Kilby as an obair seo, atá bunúsach don teicneolaíocht faisnéise is an teileachumarsáid.

Fisiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1928
Daoine beo
Harold Kroto

Ceimicí a rugadh ar 7 Deireadh Fómhair 1939 i Wisbech Shasana ab ea an Ridire Harold (Harry) Walter Kroto nó Harold Walter Krotoschiner mar a rugadh é. Ag obair lena chomhghleacaithe Richard Smalley is Robert Curl ar ábhair leathsheoltacha, tháinig sé ar ábhar nua trí thimpiste. Ag eisídiú adaimh carbóin as dromchla le léas léasair, á bhfuarú is á sú isteach i bhfolús, móilíní le 60 adamh carbóin iontu, 70 adamh uaireanta, a fuair siad mar thoradh den chuid is mó. Ba é seo 3ú allatróp an charbóin, C60. Is iad graifít, a bhfuil cruth leatháin uirthi, is diamant, a bhfuil cruth teitrihéidreach air, an dá cheann eile. Chinn siad gur cruth cáis sféaraigh a bhí ar an allatróp nua, cosúil leis an gcruinneachán geodasach a dhear Buckminster Fuller, cosúil le liathróid sacair agus adamh carbóin ag gach cúinne. Tús ab ea na fullairéiní nó millíní bucaí seo i 1985 le réimse torthúil lán-nua ceimice. Bronnadh Duais Nobel na Ceimice ar an triúr sa bhliain 1996 as.

Fuair Kroto bás ar an 30 Aibreán 2016.

Daoine a rugadh i 1939
Básanna in 2016
Ceimiceoirí Sasanacha
Gustav Krupp

Tionsclaí a rugadh sa Háig ab ea Gustav Krupp (Gustav von Bohlen und Halbach, 1870-1950). Phós sé Bertha Krupp (1886-1957) agus ghlac a sloinne. Rinne comhlacht Krupp an gunna ollmhór fadraoin (ar tugadh Bertha Mhór mar leasainm air) d'arm na Gearmáine le Páras a phlancadh sa chéad chogadh domhanda. Thug sé airgead do Hitler, agus chabhraigh le hatharmáil rúnda na Gearmáine roimh an dara cogadh domhanda. I ndiaidh an chogaidh, bhris na Comhghuaillithe ollchomhlacht Krupp ina codanna.

Lucht gnó na Gearmáine
Daoine a rugadh i 1870
Básanna i 1950
Díobhaí K-T

Tugtar teorainn K-T ar an idirlinn idir an tréimhse Chailceach is an tréimhse Threasach, timpeall 65 milliún bliain ó shin nuair a díothaíodh na dineasáir agus mórán gach neach beo eile ar Domhan. Seasann an T do ‘Treasach’ is an K do ‘Cailceach’ (Kreidezeit i nGearmáinis). Is ródhócha gur imbhualadh le hastaróideach ollmhór i Muir Chairib, seachas brúchtaí bolcán nó athruithe malla san aeráid, a chuir tús le hathruithe cinniúnacha aeráide ba chúis leis na díobhaí seo.
Thomas Samuel Kuhn

is staraí eolaíochta a saolaíodh i Cincinnati, Ohio, ab ea Thomas Samuel Kuhn (18 Iúil 1922 – 17 Meitheamh 1996). Ina leabhar The Structure of Scientific Revolutions (Struchtúr Réabhlóidí Eolaíochta, 1962) cheistigh sé an coincheap coiteann gur próiseas breisitheach aontreoch í forbairt na heolaíochta. Thug sé isteach coincheap na bparaidímí, grúpa coincheapanna gaolmhara a bhíonn in iomaíocht le chéile ag am athraithe thapa san eolaíocht. In Cambridge, Massachusetts, a fuair sé bás ag an ailse.

Daoine a rugadh i 1922
Básanna i 1996
Staraithe Meiriceánacha
Fealsúna Meiriceánacha
Igor Vasilevich Kurchatov

Fisicí a rugadh i Sim na Rúise ab ea Igor Vasilevich Kurchatov (8 Eanáir 1903  - 7 Feabhra 1960). Duine tábhachtach den fhoireann a thóg an chéad bhuama adamhach (1949) agus an chéad H-bhuama (1953) san Aontas Sóivéadach.

Fisiceoirí Rúiseacha
Daoine a rugadh i 1903
Básanna i 1960
Raymond Kurzweil

Ríomheolaí is ceannródaí i dteicneolaíocht léimh a rugadh i Nua-Eabhrac is ea Raymond C. Kurzweil (r. 12 Feabhra 1940). Ó na 1970idí bhí príomhról aige i bhforbairt gach ceann de na teicneolaíochtaí seo: aithint optúil carachtar, sintéisiú urlabhra ó théacs, saothrú an scannóir réleapa, saothrú an tsintéiseoir ceol foirne, aithint uathoibríoch urlabhra le foclóir mór. Bhunaigh is dhíol sé cuid mhaith comhlachtaí rathúla bunaithe ar a fhionnachtana.

Ríomheolaithe Meiriceánacha
Daoine as Nua-Eabhrac
Daoine a rugadh i 1940
Daoine beo
Prótacal Kyoto, 1997

Conradh idirnáisiúnta is ea an Prótacal Kyoto, 1997 a leag amach spriocanna do na príomhthíortha tionsclaíocha maidir le leibhéil astaithe gáis cheaptha teasa a bhain siad amach faoi 2012.

Cúlra 
Tar éis na socruithe mar gheall ar an athrú aeráide is an forthéamh domhanda a glacadh ag an gcruinniú mullaigh i Rio de Janeiro i 1992, glacadh le dréachtchonradh don tréimhse 2005-12 ag cruinniú mullaigh i gcathair Kyoto na Seapáine sa bhliain 1997.

Conradh 

Tháinig an conradh aeráide i bhfeidhm sa bhliain 2005 chun gearradh siar 5.2% a dhéanamh ar astaíochtaí gás ceaptha teasa (dé-ocsaíd charbóin is eile) i gcomparáid le leibhéal 1990.

Iarmhairtí 
Faoi 2008 bhí tiúchan na ngás méadaithe 6% ar fud an Domhain ná i 1990, agus bhí na Stáit Aontaithe amháin ag astú 10% níos mó fós ná i 1990. Níor éirigh ach leis an nGearmáin, an Rúis is an Bhreatain aon laghduithe a dhéanamh ar a sceitheadh. Anuas air sin, bhí na tíortha i mbéal forbartha, an tSín is an India go príomha, ag cur go mór lena sceitheadh.

Conspóidí 
D'aistharraing na Stáit Aontaithe ó chóras Kyoto i 2001. Níos measa fós, de bhrí gur tháinig siad le bheith ina dtíortha tionsclaíocha go déanach, níor tugadh tíortha móra atá ag forbairt —an tSín, an India, an Bhrasaíl, an Indinéis, is eile — isteach in aon chor. 

Bhí dréachtchonradh nua á ullmhú le síniú i gCobanhávan i 2009, ach theip ar an gcruinniú mullaigh sin aon socrú a dhéanamh.

Éire 
Bhí Éire i dtrioblóid le Coimisiún na hEorpa as a bheith ag sárú spriocanna Phrótacal Kyoto.

Ba ea í gníomhsprioc na hÉireann don bhliain 2012 faoin gconradh, taobh istigh de sprioc an Aontais Eorpaigh, astaíocht a bheidh 13% ar a méid os cionn ár leibhéil i 1990.

Féach freisin 

 Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro
 Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009 i gCobanhávan
 Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2021 (COP26), Glaschú

Tagairtí 

1997
Athrú aeráide
Téamh domhanda
Kyoto
Conartha
Comhdhálacha na Náisiún Aontaithe
An Labhráise

Ainm a thugtar ar an ollilchríoch ó thuaidh, a chuimsíonn Meiriceá Thuaidh, Eoraip is Áise an lae inniu (gan an India san áireamh), a thosaigh ag scaradh ón aon mhais amháin talún Pangaea timpeall 200 milliún bliain ó shin. Tugtar Gonduanalainn ar an ollilchríoch a bhí fágtha.
Labhras

Tom nó crann síorghlas a fhásann 20 m ar airde, dúchasach don Mheánmhuir is ea Labhras (Laurus nobilis). Na duilleoga leathrúil sleá-chruthach le himeall tonnach. Na bláthanna fireanna is baineanna buí nó bán ceathairliopach. Na caora dubh. Labhras na bhfilí is na mbuaiteoirí san aimsir chlasaiceach. Anois is luibh choitianta pota é.
Labhras silíní

Tom nó crann beag síorghlas, dúchasach do na Balcáin ach a saothraíodh go forleathan ón 16ú céad ar aghaidh, ionas go bhfuil sé nádúraithe in an-chuid tíortha. Na duilleoga ubhchruthach leathrúil. Na bláthanna bán cumhra, suas le 30 cinn ar spíce. Na caora dearg nó glas, ag éirí dubh nuair a bhíonn siad aibí, nimhiúil. 

Plandaí
Crainn
Labradóirít

Cineál iathchloiche a fhéadfaidh a bheith liath, donn nó glas. Úsáidtear í i gcomhair maisiúcháin.
Labradór

Is cineál madra foghlaeireachta é an Aimseadóir Labradóir nó díreach Labradór. Tá siad ar ceann de na pór madraí is mó a bhfuil tóir air sa Ríocht Aontaithe agus sna Stáit Aontaithe. 

Is pór cúnamh múchumais i cuid mhór tíortha. Traenáiltear iad chun cúnamh a thabhairt go daoine atá dall, cunamh a thabhairt go iadsan le uathachas, a bheith mar mhadra teiripe agus obair braite a dhéanamh i gcomhair gníomhaireachtaí um fheidhmiú an dlí agus gníomhaireachtaí oifigiúila eile. Tá siad luachmhar mar gadhair fiaigh agus lúthchleas chomh maith. 

Bhí roinnt de na coinéil a shíolraigh a shinsir, an uisceadóir Naomh Sheáin, i Sasana. Ag an am céanna, tosaíodh meascán de factóirí bás an uisceadóir Nomh Sheáin, cuireadh polasaí um chosaint caora i dTalamh an Éisc agus coraintín confaidh sa Ríocht Aontaithe, agus lean é seo go bás an uisceadóir Naomh Sheáin i gCeanada.  

Sna 1830idí, iomportáil an 10ú Iarla Home agus a bheirt nia an 5ú Diúc Buccleuch agus an Tiarna John Scott sinsir an pór ó Thalamh an Éisc go dtí an Eoraip chun iad a úsáid mar mhadraí foghlaeireachta. Duine eile a bhí mar thacadóir luath go na madraí Thalamh an Éisc, nó Aimseadóir Labradóir mar atá aithne againn orthu, ná an 2ú Iarla Malmesbury a shíolraigh iad de bharr a shaineolas ar seilg a dhéanamh ar éanlaith uisce. 

I rith na 1880idí, chomhoibrigh an 3ú Iarla Malmesbury, an 6ú Diúc Buccleuch agus an 12u Iarla Home chun an nua-pór Labradór a fhorbairt agus a bhunú. Thug Buccleuch dhá mhadraí go Malmesbury, Buccleuch Avon agus Buccleuch Ned. Chúpláil na madraí seo le madraí baineann a bhí ag iompar fuil ó na madraí a iomportáil an 5ú Diúc agus an 10ú Iarla Home. Tógtar na sliocht mar shinsir an Labradór nua-aimseartha.

Tuairiscí Luath 
Tá roinnt cur síos luath den uisceadóir Naomh Sheáin le fáil. I 1822, thrasnaigh an taiscealaí W.E Cormack an oileán Talamh an Éisc ar cos. In a dhialann scríobh sé                 "Tá na madraí traenáilite go han-mhaith mar aimseadóirí i bhfoghlaeireacht agus tá siad úsáideach i slíthe eile chomh maith.... Tá an madraí le gruaigh mín nó gearr níos fearr mar nuair a thagann aimsir sheaca cuireann an sioc isteach ar na madraí le gruaig fada agus iad ag teacht amach as an uisce"

Rinne an Coirnéal Walker cur síos luath ar an madra, dúirt sé gurbh iad "an madra is fearr i comhair foghlaeireacht d'aon saghas. Tá sé dubh go ginearálta agus níl sé níos mó ná Phointéir, cosaí an-tanaí, le gruaig gearr agus mín agus níl eireaball catach aige; tá sé an tapaí; ag rith, ag snámh agus ag troid... agus tá srón ghéar aige"

Deirtear gur thógtar an chéad madra Naomh Sheáin ó Shasana timpeall ar 1820, ach bhí clu agus cáil ar an madra i Sasana cheana féin; tá scéal ann a deireann gur chonaic an 2ú Iarla Malmesbury madra Naomh Sheáin ar bád iascaireachta agus rinne sé socruithe láithreach le trádalaí cúpla de na madraí seo a iomportáil go Shasana. Chuaigh na madraí seo i bhfeidhm chomh mór sin ar an Iarla lena chuid cumas agus ábaltacht aon rud a aimsiú in uisce agus ar an tír go thug sé a choinéal ar fad dóibh len iad a fhorbairt agus a cobhsú.   

Mamaigh
Póir mhadraí
La Brea

Is limistéar i Los Angeles é La Brea. Tá poill tarra ann ina bhfuarthas cnámha dineasár agus iarsmaí réamhstairiúla eile.

Los Angeles
Nicolas-Louis de Lacaille

Réalteolaí ó Rumigny na Fraince ab ea Nicolas Louis de Lacaille (1713-1762). D'ullmhaigh sé an chéad chatalóg iontaofa d'ionaid na réaltaí sa leathsféar theas. D'ainmnigh sé 14 réaltra.
Lacha Bombay

Iasc caolcholainne le gialla móra agus fiacla cosúil le sprochaillí. An-choiteann san Aigéan Indiach trópaiceach, i mBá Bheangáil go príomha. Suas le 40 cm ar fhad. An fheoil bog tréshoilseach. Iasc suntasach bia, a ghabhtar in eangacha in uiscí goirt agus a thriomaítear faoin nGrian.
Lacha mhandrach

Lacha fara, dúchasach d'oirthear na hÁise ach a tugadh isteach i dtuaisceart na hEorpa. An fireannach ildaite le ceann scáinte is cleití cosúil le seolta ar na sciatháin. Áitríonn sí uisce úr i measc crann, agus itheann síolta, éisc bheaga is feithidí. Neadaíonn sí i bpoll i gcrann.

Dáileadh
Bhíodh an speiceas le fáil go forleathan san Áise Thoir, ach tá laghdú tagtha ar an líon díobh atá anois ann mar thoradh ar méid díobh a cuireadh chuig tíortha eile agus scriosadh na gcoillte arb iad gnáthóg na lachan. Ceaptar anois nach bhfuil ach 1,000 péire díobh in oirthear na Rúise agus 1,000 péire eile sa tSín. Is dócha go bhfuil 5,000 péire sa tSeapáin, áfach. Imircigh iad na pobail Áiseacha agus iad ag caitheamh an gheimhridh sna hísleáin in oirthear na Síne agus i ndeisceart na Seapáine.

Éalaíonn siad go minic as bailiúcháin díobh i dtíortha eile, agus sa 20ú haois tháinig pobal mór fiáin de lachain mhandracha ar an saol i Sasana. Le blianta beaga anuas tá siad le fáil in Éirinn freisin, i gCaisleán an Easpaigh sa tuaisceart ach go mór mhór i bpáirceanna Bhaile Átha Cliath. Tá timpeall is 7,000 lacha mhandrach sa Ríocht Aontaithe. Tá grúpaí díobh ar Mhór-roinn na hEorpa freisin. Is i mBeirlín atá an grúpa is mó ann. Tá na lachain mhandracha le fáil anseo is ansiúd sna Stáit Aontaithe freisin, mar shampla in Black Mountain, Carolina Thuaidh agus i gContae Sonoma, California.

Gnáthaíonn an lacha mhandrach na coillte dlútha ar chiúmhaiseanna lochanna agus aibhneacha. Feictear iad in ísleáin sa chuid is mó ach uaireanta freisin i ngleannta suas go 1,500m in airde. Sa gheimhreadh, bíonn siad le feiceáil i riascanna agus ar aibhneacha chomh maith. Gí gur fearr léi fionnuisce feictear iad in inbhir agus múrlaigh ar na cóstaí freisin. San Eoraip, maireann siad i dtimpeallacht níos oscailte ná an ghnáthóg is dúchasach dóibh san Áise.

Tagairtí

Lachain
Lacha shrúmála

Lacha is ea an lacha shrúmála, a fhaigheann bia ar dhromchla an uisce, nó a iompaíonn eireaball in airde chun an fásra ar ghrinneall locha nó abhann tanaí a ithe. Ó speiceas amháin di, an mallard, a thagann cuid mhaith de na foirmeacha baile. Tá ar an laghad 50 speiceas den lacha shrúmála ann.

Éin
Lacha thumthach

Lacha a fhaigheann bia trí thumadh faoi dhromchla an uisce. Dhá chineál ann: gnáthaíonn an cineál intíre locha tanaí, ag ithe fásra, agus tumann an cineál mara níos doimhne, ag ithe iasc beag is inveirteabrach. 

Éin
Lachtadh

Tabhairt na cíche don naíonán nuabheirthe is ea lachtadh. Le linn an toirchis, prólaiféaraíonn faireoga bainne sna cíocha. Ag an mbreith spreagann hormóin ón bhfaireog phiotútach tál an bhainne, agus méadaíonn sé seo nuair a bhíonn an naíonán ag diúl na cíche.

Bainne
Fiseolaíocht ainmhithe
Lachtón

Comhdhúil fáinne a chruthaítear trí fhoirmiú inmheánach eastair chun comhdhúil le feidhm aigéid is feidhm alcóil a fhoirmiú.
Ládanam

Ullmhóid óipiam a thug Paraiceilseas isteach go luath sa 16ú céad. Go dtí luath sa 19ú céad bhí andúil ann réasúnta inghlactha sa saol, ach nuair a fionnadh an steallaire fodheirmeach is an tsnáthaid agus a tháinig siad in úsáid le hóipiam a instealladh, d'éirigh andúil thámhshuanach i bhfad níos baolaí.
Ladrann

Fireannach an tseangáin, na beiche, is na foiche, nach mbíonn de ghnó aige ach cúpláil le baineannaigh thorthúla. Ní dhéanann sé obair ar bith i gcothú an áil.
René Laennec

Lia a rugadh i Quimper na Briotáine ab ea René-Théophile-Hyacinthe Laennec (Laenneg I mBriotáinis; 17 Feabhra 1781 - 13 Lúnasa 1826). Dochtúir san arm ar dtús, ina dhiaidh sin in Otharlann Necker, áit ar fhionn sé an steiteascóp i 1816. Rinne sé taighde ar scamhóga othar agus fuaimeanna a gcroíthe. D'fhoilsigh sé leabhar cáiliúil, De l'auscultation mèdiate ou traité du diagnostic des maladies des poumons et du coeur (Ar Chliabhéisteacht Dhiagnóiseach nó Tráchtas ar Dhiagnóisiú Galair na Scamhóg is an Chroí, 1819), agus tugtar athair na míochaine tóracsaí air. 

Lianna Briotánacha
Daoine a rugadh i 1781
Básanna i 1826
Laetoli

Ionad iontaisí sa Tansáin, timpeall 50 km ó dheas ó Mhám Olduvai. I 1978 tháinig Mary Leakey ar 3 chosán de loirg coise homainidí iontaisithe i luaith bholcánach, a léirigh go raibh ár sinsir ag siúl díreach in airde chomh fada siar is 3.6 milliún bliain ó shin.
Laetrile

Trádainm ar an druga almóinn shearbh, a fhaightear ó chlocha torthaí áirithe, an aibreog, mar shampla. Thugtaí vitimín B17 uirthi tráth agus, gan aon chruthú cliniciúil go raibh éifeacht léi, moladh mar chóireáil ar ailse is mar phróifileacsas ina coinne í. Léiríodh de réir a chéile nach raibh éifeacht dá leithéid aici, agus ós rud é go n-imoibríonn sí sa cholainn chun ciainíd nimhiúil a dhéanamh, chuir na húdaráis i gcuid mhaith tíortha cosc iomlán uirthi mar dhruga.
Laghairt eitilte

Séard is laghairt eitilte ann ná laghairt ó oirdheisceart na hÁise atá in ann dul ar foluain ó chrann go crann, ag baint úsáid as dhá scannán leathchiorclacha, tacaithe le heasnacha inghluaiste, ar dhá thaobh na colainne (géineas Draco). Is féidir na scannáin eitilte seo a fhilleadh ar ais nuair nach bhfuil siad in úsáid. Tugtar dragún eitilte uirthi freisin.

Laghairtí