joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Eurylaimidae

Fine d’éin phasaireacha iad na Eurylaimidae atá comhdhéanta de dhá ghéineas déag agus fiche speiceas.

Cur síos
Is éin chrannacha iad de mhéid beag go meánach (11.5-28.5 cm), le ceann ollmhór agus gob mór comhréidh ionas go bhfuil cuma thriantánach air nuair a bhreathnaítear air agus tú díreach lastuas de. Clúdaíonn an mandabal uachtarach atá beagán cuartha, an mandible íochtarach go hiomlán cuartha. Bogann siad go mall de ghnáth, agus bíonn cluimhreach dhaite gheal ar go leor acu. .

Gnáthóga agus dáileadh
Clúdaíonn limistéar dáilte na hEurylaimidae an crios Afratrópaiceach agus an crios Ind-Mhalaech. Bíonn cónaí orthu i machairí agus foraoisí sléibhe ach, freisin coillte oscailte agus ceantair saothraithe go háitiúil agus timpeallachtaí oscailte eile.

Sanasaíocht
Tagann an t-ainm Eurylaimidae ón ghéineas Eurylaimus atá comhdhéanta de na focail Ghréagacha "Eury", leathan agus "Laimos", scornach, mar gheall ar a cheann mór agus ar an bhfíric go bhfuil an cúigiú veirteabra ceirbheacsach sa bhreis aige.

Struchtúr neide

Tógann na héin neadacha galánta, ar crochadh de ghnáth ó chraobh os cionn sruth uisce. Cuimsíonn an tógáil phiorrachruthach taobh-bhealach isteach agus tá bíonn sí déanta as ábhair éagsúla: duilleoga, lanna féir, mionfhréamhacha ... In a lán cásanna, bíonn an taobh amuigh clúdaithe le stiallacha caonach a chrochtar faoin nead uaireanta, gan amhras chun duaithníocht a dhéanamh uirthi agus í a chosaint ó na creachadóirí a mbíonn sna na dufairí.

De ghnáth bíonn 2 nó 3 ubh sa nead

Liosta aibítreach na ngéineas 
 Calyptomena (3 speiceas)
 Corydon (1 espèce)
 Cymbirhynchus (1 speiceas)
 Eurylaimus (2 speiceas)
 Neodrepanis (2 speiceas)
 Philepitta (2 speiceas)
 Psarisomus (1 speicease)
 Pseudocalyptomena (1 speiceas)
 Sapayoa (1 speiceas)
 Sarcophanops (2 speiceas)
 Serilophus (1 speiceas)
 Smithornis (3 speiceas)

Tacsanomaíocht agus córasaíochtí 
Cuimsíonn an fhine naoi speiceas agus cuirtear cúig cinn díobh ina ngenera monatipicúla féin:

Tagairtí
 
 Tyranni
 Finte na néan
Robert Hutchings Goddard

Fisicí is ceannródaí i bhforbairt roicéad, a rugadh i Worcester, Massachusetts ab ea Robert Hutchings Goddard (5 Deireadh Fómhair 1882 - 10 Lúnasa 1945). Shaothraigh sé teoiric na roicéad, agus thóg an chéad roicéad rathúil leachtbhreosla i 1926.

Fisiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1882
Básanna i 1945
Cruthú Gödel

Chruthaigh an matamaiticeoir Meiriceánach Kurt Gödel (1906-1978) i 1931 go mbíonn tairiscintí i gcónaí taobh istigh de bhrainse ar bith matamataice nach féidir a chruthú ná a bhréagnú le bunrialacha an bhrainse sin. Thaispeáin sé gur gá dul taobh amuigh den bhrainse ina leithéid de chás agus rialacha nua a leagan amach. Meastar uaidh sin nach féidir ríomhaire a dhéanamh chomh hintleachtach le daoine, de bhrí go mbionn an ríomhaire teoranta d'oiread ar leith rialacha a leagann an dearthóir amach dó, ach gur féidir le daoine coincheapanna is fírinní gan choinne a fháil amach i gcónaí.
Maria Goeppert-Mayer

Fisicí a rugadh i gKatowice na Polainne ab ea Maria Goeppert-Mayer (28 Meitheamh 1906 - 20 Feabhra 1972). I 1948 d'fhionn sí uimhreacha draíochta na gcáithníní fonúicléacha, agus ó 1950 leag amach teoiric iomlán na sceall i struchtúr an núicléis. Roinn sí Duais Nobel na Fisice i 1963 le Hans Jensen is Eugene Wigner.

Fisiceoirí Gearmánacha
Fisiceoirí Polannacha
Fisiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1906
Básanna i 1972
Gófar póca

Is creimire, cosúil le madra crainn é an gófar póca, atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir. Is baill de fhine na nGeomyidae iad, timpeall is 35 speiceas sa iomlán. An ceann mór le gialla láidre cosúil le francach. Na leicne infhillte ina b‘pócaí’, líneáilte le fionnadh. Tochlaíonn sé poill lena chlárfhiacla. Áitríonn sé talamh oscailte.

Tagairtí 

Creimirí
Lotnaidí
Mamaigh
Goirme na spéire

Bíonn na dathanna uile sa raon infheicthe de radaíocht na Gréine. Forleathann na tonnfhaid fhada (dearg, buí, glas) gan bhac trí na gáis is na páirteagail san atmaisféar isteach chugainn. Ach bíonn na tonnfhaid ghearra (gorm) inchurtha le toisí na bpáirteagal san aer, ionas go scaipeann na páirteagail seo an dath gorm go háirithe sa ghrianradaíocht. Eiseamláir de scaipeadh Rayleigh é seo. I ndáiríre, frithchaitheann na páirteagail na tonnfhaid ghorma arís is arís eile, agus i rith an lae bíonn cuid den fhuinneamh gorm seo ag teacht anuas chugainn ón spéir an t-am ar fad. Mar sin, bíonn an spéir gorm.
Goirmín

Planda bliantúil nó ilbhliantúil ar saghas sailchuaiche é is ea goirmín. Tá siad sa ghéineas Viola. Flúirse de bhláthanna buí croschruthacha agus cochaill scothchorcra leathfhada leacaithe crochta. Saothraithe leis na cianta le raon leathan dathanna, ach anois is fiaile fhánach é. D'úsáideadh na sean-Bhriotanaigh é le lí ghorm a dhéanamh trí dhuilleoga leath-thriomaithe brúite a nochtadh don aer.

Bláthanna
Meatuairim Goldbach

Meatuairim mhatamaiticiúil gur féidir gach slánuimhir os cionn 2 a scríobh mar shuim dhá uimhir phríomha (mar shampla, 14 = 3 + 11). Christian Goldbach (1690-1764) a chuir chun tosaigh í i litir chuig Euler i 1742.
Coirpín Golgi

Córas sac scannánach leata (saicíní nó cisteirní), leagtha amach i gcruacha comhthreomhara timpeall 20 mm amach óna chéile, timpeallaithe le han-chuid saicíní is lú fós. Faightear roinnt díobh i ngach ceall eocarótach (cill le núicléas taobh istigh de scannán núicléasach, sa chill), beagnach. Is dócha go bhfeidhmíonn coirpíní Golgi chun táirgí mheitibileacht na cille a phacáil.
Gónadatróifin

Ábhar le hiarmhairt spreagthach ar na gónaid. I veirteabraigh, cuimsíonn sé hormóin phiotútacha ar leith (an hormón falacailspreagthach, an hormón lúitéinitheach), agus i mamaigh, hormón placainte (gónadatróifin chóiríneach). Bíonn gónadatróifiní freagrach as táirgeadh na ngnéashormón agus tús na haibíochta gnéasaí. Bíonn iarmhairt acu ar thimthriallta póraithe freisin trí aibiú na n-ubhán sna hubhagáin, agus na speirmeacha sna huiríocha a chur chun cinn. I ndaoine, braitheann diagnóisiú an toirchis ar bhrath gónadatróifine cóiríní sa bhfual nó plasma na fola.
Gonairith

Is é is gonairith ann ionfhabhtú géar na conaire giniúnaí ag an mbaictéar Neisseria gonorrhoeae, a fhaightear trí chomhriachtain le duine ionfhabhtaithe. Fulaingíonn an fireannach sileadh ón bpéineas, agus pian le linn fual a dhéanamh. Uaireanta, tarlaíonn caolú an úiréadra mar gheall ar choilm ón neamhord. Is féidir go bhfulaingeoidh an baineannach sileadh ón bhfaighin, ach uaireanta, ní bhíonn siomptóim uirthi. Is féidir go dtarlóidh athlasadh is coilm sna feadáin útaracha, áfach. Is féidir an t-ionfhabhtú a tharchur do leanbh ag a bhreith, agus cuireann sé sin tús le toinníteas dian sa naíonán nuabheirthe. Is féidir é a sheachaint trí úsáid coiscín le linn comhriachtana. Déantar í a chóireáil le dáileog amháin peiniciline.

Tagairtí 

Galair
Gonduanalainn

An fhorilchríoch theas a scar ón aon bhunilchríoch amháin, Pangaea, timpeall 200 milliún bliain ó shin, tuairiscítear. Chuimsigh sí na fairsingí a dhéanfadh an Astráil, an Afraic, an India, an tAntartach agus Meiriceá Theas. Labhráise a thugtar ar an bhforilchríoch thuaidh a d'fhág Gonduanalainn an t-am sin.
John Goodricke

Réalteolaí a rugadh i nGroningen na hOllainne, agus a d'oibrigh i Sasana ab ea John Goodricke (17 Meán Fómhair 1764 -20 Aibreán 1786). I 1782 bhraith sé go raibh gile réalta darb ainm Algol ag athrú, agus gurbh athrú tréimhsiúil é seo. Thomhais sé an tréimhse, agus mhaigh gur urú ag réad dorcha coimhdeachta ba chúis leis. Cruthaíodh an teoiric seo níos déanaí, agus fuarthas rang réaltaí a dtugtar athróga uraithe orthu. Tugadh an deamhanréalta ar Algol. 

Réalteolaithe Ollannacha
Daoine a rugadh i 1764
Básanna i 1786
Goradán

Seomra beag inghluaiste a úsáidtear i gcomhair leanaí nuabheirthe atá beag, anabaí nó meath-thinn. Timpeallacht steirilithe le teocht thairiseach a bhíonn ann. Bíonn rochtain éasca istigh ann le cúram míochaine a thabhairt agus ionstraimí cóireála a úsáid, cosúil le haerálóir i gcás siondróm éigeandáil riospráide.
Gormaistriú

Iarmhairt réalteolaíochta mar gheall ar iarmhairt Doppler i gcás solais ó rinn spéire atá ag druidim i dtreo an Domhain, rud a mhéadaíonn minicíocht (agus a laghdaíonn tonnfhad) an tsolais a shroicheann an Domhan. Maidir leis an solas infheicthe ón rinn, aistríonn sé seo a speictream don taobh gorm. Is annamh a fheictear a leithéid, de bhrí go bhfuil na réaltraí uile, beagnach, ag forleathnú amach uainn, agus mar sin ag léiriú deargaistrithe dúinn.
Gormán

Planda bliantúil géagach a fhásann 80 cm ar airde, dúchasach d'iardheisceart na hEorpa. Na duilleoga caol lansa-chruthach le ribí liatha cadásacha, na cinn íochtaracha maothánach. Na bláthchinn 1.5-3 cm ar leithead, aonarach fadghasach. Na bláthóga seachtracha geal gorm spréite, níos mó ná na bláthóga inmheánacha dearga/corcra. Tugtar an lus gormáin air freisin, agus coirce gorm. Thugtaí isteach go minic é tráth mar fhiaile i ngoirt arbhair, ach is annamh anois é mar thoradh ar fheabhsuithe i nglanadh síol gráin. Bhaintí úsáid as na peitil chun lí ghorm a tháirgeadh do phéintéirí.
Poa

Is géineas féar ilbhliantúil é Poa.  Tugtar cuise air i nGaeilge, agus gormfhéar freisin, go háirithe ar na cineálacha a fhásann sna Stáit Aontaithe. Tá gais fhréamhaithe dreaptha aige a fhoirmíonn dois réasúnta docht. Athraitheach, dáilte go forleathan ar fud na réigiún measartha sa leathsféar thuaidh. Tábhachtach mar fhéar innilte.

Is foirm scothghorm cuise é gormfhéar Kentucky na Stát Aontaithe.
Gormfhéar (ceol)

Ceol tuaithe sna Stáit Aontaithe a bhaineann feidhm as maindilíní, bainseónna, giotáir, giotáir le hathshonadóirí miotalacha, agus canadh ard in armóin. D'fhás sé ó cheol tuaithe na hEorpa agus ceol an chine ghoirm. Thosaigh sé i réigiún na sléibhte Apaláiseacha, agus ba iad rímháistrí an cheoil seo an t-amhránaí is seinnteoir maindilín Bill Monroe (1911-1996), an seinnteoir bainseó Earl Scruggs (1924-), an seinnteoir giotáir Lester Flatt (1914-1979), agus Jimmy Martin (1927-2005).
Gormóg

Smólach atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir. Clúmh geal gorm ar dhroim an fhireannaigh. Áitríonn sí talamh oscailte, réitigh i gcoillte, agus talamh shaothraithe. Itheann sí torthaí is feithidí, agus neadaíonn i bpoll i gcrainn.
Gormshúileach

Planda ilbhliantúil le boladh milis cumhra a fhásann 90 cm ar airde. Dúchasach d'iarthar na hÁise. Na duilleoga éilipseach mionfhiaclach, na bláthchinn iomadúla i gcrobhaingí barrleata, na bláthóga spréite seachtracha bán, agus na teascbhláthóga inmheánacha buí. D'úsáidtí an duilliúr cumhra chun leannta a bhlaistiú tráth.
Gorta

Tréimhse ghanntanas bia is ea gorta, ina dtarlaíonn míchothú forleathan, ocras dian, agus bás dá bharr.

Cúiseanna 
Ní bhíonn aon chúis amháin leis, ach cuireann cúiseanna nádúrtha leis, cosúil le teip an bhairr i ndiaidh báistí nó triomaigh, chomh maith le cúinsí polaitiúla nó eacnamaíochta, nó cogadh.  

Tarlaíonn sé fiú nuair nach mbíonn ganntanas bia ann ach nach mbíonn an bia ar fáil ag cuid den phobal. Mar seo a bhí an gorta i gcúige Welo san Aetóip i 1972-1974: bhí bia sna margaí, ach ar phraghas a bhí ró-ard do mhuintir an cheantair.

Tagairtí 
 

 
Daonra
Bochtanas
Gortuithe spóirt

Damáiste a fhulaingíonn an cholainn le linn gníomhaíochta fisiciúla is lúthchleasaíochta: ballbhrú, briseadh, leonadh is gortú de thoradh athstraidhneála. Féadfaidh siad tarlú mar thoradh ar thráma nó forúsáid. Is féidir gorthuithe éadroma a chóireáil le scíth, oighear, comhbhrú is/nó ardú. I gcás gortuithe níos troime, bíonn gá le cúram míochaine go minic. Is féidir cuid díobh a sheachaint ach áiseanna cuí cosanta a chaitheamh le linn na lúthchleasaíochta: mar shampla, loirgneáin sa pheil, sciath drandail sa dornálaíocht, clogaid san iomáint.

Gortuithe spóirt
Jean Goujon

Dealbhóir ceannasach na Fraince sa 16ú céad, a rugadh sa Normainn, meastar ab ea Jean Goujon (c 1510-c 1568). Is é an tsraith rilífí ar an bhFontaine des Innocents (Fuarán na Neamhchiontach, 1547-1549) a shárshaothar.
Charles François Gounod

Cumadóir ceoil a rugadh i bPáras ab ea Charles François Gounod (17 Meitheamh 1818 - 18 Deireadh Fómhair 1893). I measc a shaothar tá Le médecin malgré lui (An Dochtúir ina Ainneoin Féin, 1858) agus a shárshaothar amach is amach, Faust (1859). 

Cumadóirí Francacha
Daoine as Páras
Daoine a rugadh i 1818
Básanna i 1893
Grádán

Tomhas ar chlaonadh líne dírí i leith líne dírí fosaithe eile. I bhfoirm mhatamaiticiúil, is é grádán líne dírí i gcóras comhordanáidí dronuilleogacha tangant na huillinne idir an líne dhíreach is an x-ais. Is é grádán cuair ag pointe P ná grádán an tadhlaí leis an gcuar ag P.
Grae

Sa radaighníomhaíocht, aonad dáileoige asúite an SI, is é sin an fuinneamh a taisceadh i réad ag an radaíocht, roinnte ar mhais an réada. Úsáidtear an tsiombail Gy dó, agus is ionann 1 Gy is 1 J kg-1.

Radaighníomhaíocht
Graf

Léaráid a léiríonn an gaol idir dhá thacar uimhreacha, cosúil leis an ngaol idir airde planda (i cm) agus an t-am ón nginidiú (i laethanta). Féadfaidh an tacar uimhreacha a bheith ailgéabrach amháin, cosúil leis an ngaol atá cuimsithe sa chothromóid y = x + 2. Bíonn na scálaí ar na haiseanna tairiseach de ghnáth, ach ní gá sin: mar shampla, tá grafpháipéar logartamach ar fáil, agus nuair a bhíonn gaol logartamach á léiriú air, faightear graf líneach. Bíonn cuid mhaith saghsanna eile grafpháipéir ar fáil freisin.
Grafaic rastair

Modh cruthaithe íomhá le ríomhaire, ina dtiomáineann an ríomhaire monatóir teilifíse chun íomhá de 625 líne nó níos mó a dhéanamh. Athnuaitear an pictiúr go rialta, gach 0.04 (1/25) soicind ar a laghad. Úsáidtear teicníocht den saghas céanna chun íomhánna a chlárú ar phrintéir picteilínbhunaithe, cosúil le printéir léasair nó dúchscairde.
Grafán dubh

Planda ilbhliantúil a bhfuil dhá chineál de, dúchasach don Eoraip, an Áise agus tuaisceart na hAfraice, iad araon gaolmhar le mismín. Na gais cearnach, na duilleoga rocach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna déliopach i bhfáinní. Is planda bréan le bláthanna corcra is cochall orthu an grafán dubh féin. Planda bánbhosach is ea an cineál eile, an t-orafunt, le bláthanna bána agus liopa uachtarach scoilte ina lár, a úsáidtear mar luibh leighis don chasacht.

Plandaí
Grafán na gcloch

Ball de chineál mór plandaí súmhara, ilbhliantúil den chuid is mó, atá dúchasach do réigiúin mheasartha ó thuaidh. Na duilleoga idir an-chaol agus ciorclach, ach méith i gcónaí. Na bláthanna cúigpheitealeach réaltach, bán de ghnáth, ach buí nó dearg freisin.

Plandaí
Thomas Graham

Ceimicí is fisicí a rugadh i nGlaschú, duine de bhunaitheoirí na ceimice fisiciúla ab ea Thomas Graham (20 Nollaig 1805 – 16 Meán Fómhair 1869). Cheap sé an dlí tábhachtach go bhfuil ráta idirleata gach gáis i gcomhréir inbhéartach le fréamh chearnach dhlús an gháis (dlí Graham). Rinne sé taighde bunúsach ar airíonna collóideach, agus cheap gaireas chun collóidigh a scaradh ó chriostalóidigh.

Daoine a rugadh i 1805
Básanna i 1869
Ceimiceoirí Albanacha
Fisiceoirí Albanacha
Graibheatón

An bunaonad nó an candam hipitéiseach a iompraíonn an fórsa imtharraingthe, díreach mar a iompraíonn an fótón an leictreamaighnéadas, an glúón an fórsa núicléach láidir, agus an bósón veicteora an fórsa núicléach lag. Cuireann teoiric chandamach na himtharraingthe graibheatóin i gcás, ach níor braitheadh graibheatón riamh fós. Mais 0, guairne 2, agus lucht 0 atá aige. Ní hionann is fótóin, idirghníomhóidh graibheatóin le chéile, rud a fhágann gur deacair imtharraingt chandamach a fhoirmliú. 

Fisic
Graifít

Foirm mhianrach carbóin a fhaightear i gcarraigeacha meiteamorfacha. Dubh bog, gréisceach le mothú. Seoltóir maith leictreachais, agus bealadh tirim maith.
Gráinne (grianghrafadóireacht)

Sa ghrianghrafadóireacht, teannadh le chéile na bpáirteagail dhubha airgid mhiotalaigh a dhéanann an íomhá réalaithe fhótagrafach. Is féidir a méid is a ndáileadh a thomhas le micreadhlúsmhéadar, agus a scríobh mar fhachtóir uimhriúil a dtugtar an ghráinneacht air.
Ruaimniú Gram

Próiseas tábhachtach ruaimnithe a úsáidtear chun baictéir ar mhias Petri a ionannú. Ruaimnítear na baictéir le líocha bunata, cosúil le vialait chriostalta, agus ansin nochtar iad do thuaslagóir orgánach. Cailleann cuid de na baictéir (baictéir ghramdhiúltacha) a ndath go héasca leis an nochtadh don tuaslagóir orgánach, ach coinníonn cuid eile (baictéir ghramdheimhneacha) é. Ainmníodh an próiseas as an mbaictéareolaí Danmhargach Hans Christian Joachim Gram (1853-1938).
Gramafón

Gaireas chun fuaim a atáirgeadh ó dhiosca, ar ar taifeadadh an fhuaim i bhfoirm claiseanna bíseacha, gearrtha ar dhromchla leata an diosca. Castar an diosca ar chaschlár chun na claiseanna a cheistiú de réir a chéile le stíleas glacaire. Thaispeáin an ceapadóir Meiriceánach Emile Berliner (1851-1929) an gaireas seo den chéad uair i 1888. De réir a chéile, tháinig sé in ionad an fhónagraif, le fuaim taifeadta ar shorcóirí céarach. Bhí na dioscaí i bhfad níos éasca le déanamh is le taifeadadh orthu ná na sorcóirí, agus b'fhéidir i bhfad níos mó a thaifeadadh orthu.
Grán arcáin

Saghas ilbhliantúil fearbáin atá coiteann i gcoillte taise agus móinéir ar fud na hEorpa is iarthar na hÁise. Na duilleoga croíchruthach lonrach dúghlas. 8-12 peiteal buí ar na bláthanna, a éiríonn bán de réir mar a mheathann siad.

Plandaí
Gránáid

Arm, soitheach pacáilte le hábhar pléascach de ghnáth, le fáinne a tharraingítear chun an fiús simplí a adhnadh. Ceapadh í le haghaidh garchomhraic, agus is féidir í a chaitheamh le lámh nó teilgeoir. Bhí gránáidí á gcaitheamh le catafailt sa tSín faoi 1042, de réir na lámhscríbhinní. I measc na gcineálacha nua-aoiseacha tá gránáidí deataigh, gránáidí fosfair bháin, gránáidí srapnail, gránáidí le fiús moillithe, agus gránáidí a fhágann an namhaid gan aithne.
Gránbharr

Féir a iompraíonn gráinní a sholáthraíonn príomhbhianna don chuid is mó de phobal an Domhain. Is mó go mór na gráinní uathu ná ó na speicis eile féir, sinsir fhiáine na ngránbharr ina measc, agus cuimsíonn siad a lán próitéiní is carbaihiodráití. 8 bpríomhghránbharr atá ann: rís, cruithneacht, coirce, eorna, seagal, sorgum, muiléad, agus arbhar Indiach. Tá roinnt eile a fhástar faoi chúinsí nach mbíonn fabhrach do na príomhchineálacha. Díorthaíodh iad uile ó speicis fhiáine, agus ba chéim chinniúnach i stair an duine a gceansú, rud a rinneadh timpeall 10,000 bliain ó shin i gcás na ríse is na cruithneachta. Tháinig slite beatha níos socaire chun cinn ná mar a bhíodh nuair ba ghá na gráinní fiáine a bhailiú. Thosaigh feirmeoireacht, sochaithe, agus sibhialtachtaí a bhí bunaithe ar ghránbharra. Saothraíodh is feabhsaíodh póir na ngránbharr freisin, ionas gur fíorchasta a bhforbairt anois, le póir ar leith d'aeráidí éagsúla, agus póir le friotaíocht láidir i gcoinne galar.

Bia
Damba an Grand Coulee

Damba mór ar Abhainn Columbia i Washington na Stát Aontaithe is ea Damba an Grand Coulee. Tógadh i 1933-1942 é, 168 m ar airde agus 1272 m ar fhad. Tugtar Loch Franklin D. Roosevelt ar an loch a cruthaíodh os a chionn. Is féidir leis 6,180 MW de chumhacht leictreach a ghiniúint.

Dambaí
Gránphlúr

Plúr shíol an arbhair Indiaigh is ea gránphlúr, a úsáideann cócairí go forleathan mar oibreán tiubhaithe in anraithí is anlanna. Meiltear é go comhsheasmhacht mhín, garbh nó idir eaturthu, ach bíonn sé i gcónaí níos gairbhe ná cruithneacht. Is saghas gránphlúir é polenta.

Bia
Graptailít

Ainmhí mara atá imithe i léig (heimeacordach ab ea é) a mhaireadh i gcoilíneachtaí planctón dromchlach den chuid is mó. Is eol go raibh sí ann sa tréimhse Chaimbriach agus an tréimhse Charbónmhar. Mhaireadh polaipí aonaracha den choilíneacht i bhfeadáin chitineacha, leagtha amach i línte aonaracha nó dúbailte ar feadh na príomhaise.
Asa Gray

Luibheolaí a rugadh i Sauquoit, Nua-Eabhrac ab ea Asa Gray (18 Samhain 1810 – 30 Eanáir 1888). Ba iad a phríomhshaothair scríofa Flora of North America (Fásra Mheiriceá Thuaidh, 1838–1842) a thiomsaigh sé le John Torrey, agus Manual of the Botany of the Northern United States (Lámhleabhar Luibheolaíochta na Stát Aontaithe Thuaidh, 1848) a dtugtar Lámhleabhar Gray air. I mbliain a bháis in Cambridge, Massachusetts, foilsíodh Darwiniana, ina rinne sé a argóint nach raibh coimhlint idir an éabhlóid agus creideamh.

Luibheolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1810
Básanna i 1888
Gréabhaca

Saghas eisíon gaineamhchloiche, le gráinní géara i maitrís cré. Deasctar é i réimsí le sreabh tapa sreabhán, i sruthanna moirtiúlachta go háirithe, a chruthaítear i réigiúin ina bhfuil gníomhaíocht theicteonach is sléibhte a dtógáil.
Féilire Ghréagóra

Féilire na gréine is ea an féilire Ghréagóra, a chuir an Pápa Gréagóir XIII ar bun i 1582.  Tá sé in úsáid ar fud an domhain, nach mór

Stair 
Bhí an bhliain 11 nóiméad níos faide ná an bhliain thrópaiceach de réir seanfhéilire Iúil. Faoin 15ú céad bhí 21 Márta, cónocht an fhéilire, ag titim 10 lá níos déanaí ná fíorchónocht an earraigh. Ba ghá 10 lá a bhaint den bhliain, agus léimeadh ó 4 Meán Fómhair go dtí 15 Meán Fómhair chun féilire nua Ghréagóra a thabhairt isteach agus an féilire is na séasúir a chur i gcomhfhreagairt dá chéile.  

D’úsáid daoine an féilire seo den chéad uair i 1582 ach ní raibh gach tír (Sasana san áireamh) sásta é a úsáid. Ach chuir na difríochtaí mearbhall ar dhaoine. Faoi dheireadh, shocraigh formhór na dtíortha an féilire Ghréagóra a úsáid.  

Cinneadh go ndéanfaí leasú eile ar an bhféilire chun nach n-éireodh an earráid chéanna arís: nach bliain bhisigh a bheadh i mbliain an chéid múna mbeadh sí inroinnte ar 400.  

Mar sin, ba bhlianta bisigh 1600 is 2000, ach níor bhlianta bisigh 1700, 1800 ná 1900, agus ní bliain bhisigh a bheidh i 2100. Nuair a ríomhtar meánfhad na bliana thar 400 bliain, is é 365.2425 lá a fhaightear, luach atá an-ghar don fhíorluach, 365.2422 lá.

In Éirinn 

Ós rud é gurb é an Pápa a thug an féilire nua isteach, ghlac na tíortha Caitliceacha go fonnmhar leis, ach níor ghlac an Bhreatain ná na coilíneachtaí Meiriceánacha leis go dtí 1752, agus bhí gá le leasú 11 lá nuair a rinne siadsan an t-athrú. Sa bhliain 1752, léimeadh ó 2 Meán Fómhair go dtí 13 Meán Fómhair chun féilire nua Ghréagóra a thabhairt isteach in Éirinn.

Féach freisin 
 Féilire na nEabhrach 

 Féilire na gealaí

 Féilire Aidbhinte 
Bliain bhisigh

Tagairtí 
 

Féilire Ghréagóra
Greamachán

Is ábhar é an greamachán a ghreamaíonn dromchlaí le chéile. As polaiméirí — macramhóilíní i bhfoirm slabhraí — an-chuid greamachán. Bíonn na slabhraí fite fuaite le chéile, agus greamaíonn siad le dromchla a dtagann siad i dteagmháil leis. I ngnáthghreamachán bíonn na macramhóilíní tuaslagtha i leacht éigin, agus galaíonn an leacht nuair a leatar an greamachán ar dhromchla, triomaíonn is soladaíonn sé tar éis greamú leis an dromchla. Is maith an greamú é nuair is polach an dromchla, is é sin go bhfuil luchtanna dearfacha is diúltacha scaipthe ar fud an dromchla. Is polach an macramhóilín freisin, agus is féidir le slabhraí de gach macramhóilín luí ar an dromchla, ionas go bhfuil cuid dá luchtanna greamaithe go leictreastatach leis na luchtanna sa dromchla (is é sin, lucht dearfach sa mhacramhóilín greamaithe le lucht diúltach sa dromchla, is a mhalairt). Muna polach an dromchla, dromchla polaitéine mar shampla, ní fiú le rá an greamú a tharlaíonn.
Greanadh líne

Is éard is greanadh líne ann ná modh clódóireachta inghearrtha, ina ngearrtar an pláta miotail le hionstraim a dtugtar bior greanta uirthi. Tosaíodh sa Ghearmáin sa 15ú céad é, agus ba é Martin Schongauer an máistir luath ba cháiliúla air.
Greanadóireacht adhmaid

An bealach is simplí seanda i gcomhair priontáil rilífe. Gúistítear an patrún i ndromchla mín bloc adhmaid, agus rolltar dúch greamaitheach anuas air sin. Priontáiltear na codanna atá gearrtha amach mar phaistí bána, agus an chuid eile soladach dubh. Is breá é seo nuair is patrún garbh simplí le contrárthachtaí géara atá le priontáil.
Paul Greengard

Bithcheimicí a saolaíodh ar an 11 Nollaig 1925 i Nua-Eabhrac is ea Paul Greengard. Sa bhliain 2000 roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Arvid Carlsson is Eric Kandel as a thaighde ar thrasduchtú comharthaí sa néarchóras chun gurbh fhéidir drugaí nua a fhorbairt. I ndiaidh dó dochtúireacht a bhaint amach in Ollscoil Johns Hopkins sa bhliain 1953, thug sé aghaidh ar an taobh eile den Atlantach. D'oibrigh sé ag ollscoileanna Londan, Cambridge agus Amstardam. Tá sé ina ollamh taighde le blianta fada anois ag Ollscoil Rockefeller i Nua-Eabhrac. Tá sé pósta le Ursula von Rydingsvard, ealaíontóir.

Naisc sheachtracha
 Beathaisnéis Paul Greengard ag suíomh Nobel

Daoine a rugadh i 1925
Daoine beo
Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Daoine as Nua-Eabhrac
Grian-am

Nuair a thomhaistear am i dtaca leis na réaltaí i bhfad i gcéin, seachas an Ghrian mar a dhéantar i ngnáth-am, is am réaltach é sin. Nuair a rothlaíonn an Domhan uair amháin i dtaca leis an nGrian mar phointe tagartha, sin gnáthghrianlá. Nuair a rothlaíonn an Domhan i dtaca leis na réaltaí, bíonn sé tar éis gluaiseacht chun tosaigh trí 1/365 dá fhithis thart ar an nGrian, agus ní mór dó rothlú rud beag eile chun go mbeidh an Ghrian ag an mbunionad sa spéir arís. Thar bhliain iomlán ní mór don Domhan rothlú trí 1/365 de lá Gréine, nó timpeall 4 nóiméad breise gach lá. Is faide de 4 nóiméad lá réaltach ná gnáthlá Gréine, mar sin. Is ionann am réaltach is am Gréine ag cónacht an fhómhair, timpeall 21 Meán Fómhair. Ina dhiaidh sin éiríonn an t-am réaltach níos luaithe ná am na Gréine, ionas go mbíonn sé 12 uair níos luaithe ag cónocht an earraigh, timpeall 22 Márta. Baineann na réalteolaithe feidhm as am réaltach chun a rá go héasca cathain a nochtófar réaltaí is réaltraí sa spéir istoíche, de bhrí go n-éiríonn gach réalta ag an am réaltach céanna gach oíche.
Grian an mheán oíche

Feiniméan i lár an tsamhraidh san Artach is an tAntartach, nuair a fhanann an Ghrian os cionn bun na spéire an t-am ar fad. Mar an gcéanna i lár an gheimhridh, bíonn tréimhse chomhfhreagrach nuair a fhanann an Ghrian faoi bhun na spéire an t-am ar fad.
Grianchill

Feiste chun solas a athrú go díreach go dtí cumhacht leictreach, atá bunaithe ar an iarmhairt fhótaileictreach i gcomhchumair idir ábhair leathsheoltacha. I sileacan aonchriostalta, faightear éifeacht timpeall 14% (den ghrianchumhacht go dtí cumhacht leictreach), ach is costasach an t-ábhar seo. In ábhair eile, cosúil le hairsníd gearmáiniam agus sileacan dímhorfach, is lú an éifeacht ach is lú an bunchostas freisin. I gcill chiorclach sileacain, 10 cm ar trastomhas, gintear voltas aschuir 0.6 V agus cumhacht aschuir 0.4 W. Is féidir na cealla a cheangal i sraithcheangail is comhcheangail chun an voltas agus an chumhacht is mian a tháirgeadh. Tá grianchealla an-áisiúil chun cumhacht a sholáthar in áiteanna iargúlta: baoithe ar an bhfarraige agus satailítí amuigh sa spás, mar shampla.
Grianchumhacht

Cumhacht a radaítear ó dhromchla na Gréine, a mbaintear sochar aisti ar Domhan ar bhealaí éagsúla chun téamh is cumhacht leictreach a ghiniúint. Is féidir painéil gréine (asúire miotalach dubh) a úsáid chun teas a bhaint as radaíocht na Gréine agus uisce nó aer i bpíobáin taobh thiar de a théamh is a dháileadh ar fud an tí. I réigiúin thirime, is féidir an teas seo a úsáid chun sáile a ghalú agus uisce úr a fháil trí chomhdhlúthú na gaile. Má dhéantar an ghrianradaíocht a fhócasú, is féidir uisce a ghalú agus an ghal a théamh go dtí teocht ard le dineamó gaile a thiomáint chun leictreachas a ghiniúint. Is féidir leictreachas a ghiniúint go díreach ón ngrianchumhacht le grianchealla fótavoltacha. Teorainn le héifeacht is áisiúlacht na grianchumhachta is ea nach mbíonn sí ar fáil ach nuair a bhíonn an Ghrian ag taitneamh. Mar sin féin, in an-chuid tíortha teo ní mór an teorannú é seo, agus is mór an acmhainn insaothraithe an ghrianchumhacht.
Grianghrafadóireacht dhigiteach

Tá córais ar fáil anois chun íomhá dhaite a ionchur i ríomhaire agus an iliomad feidhmeanna is próiseas a chur i gcrích uirthi trí bhíthin bogearraí. Tiontaítear gach fo-ghné den phictiúr (picteilín) ina uimhir dhigiteach, agus an uimhir sin is a hionad nó a sheoladh sa phictiúir coimeádta sa chuimhne. Ina dhiaidh sin is féidir pictiúir a athcheapadh, pictiúir éagsúla a chumascadh (mar shampla, duine a shuíomh in aon chúlra is mian), seanphictiúir a cheartú is a fheabhsú, na dathanna a athrú, agus a lán eile ach cnaipí a bhualadh nó, ar a mhéid, bogearraí cuí a scríobh. Níl de theorainn leis na féidearthachtaí ach samhlaíocht an úsáideora. Is féidir torthaí na bpróiseas seo a thaispeáint ar mhonatóir daite, agus tá printéirí daite le fáil freisin chun na torthaí a sholáthar ar páipéar.

{{DEFAULTSORT:Grianghrafadoireacht dhigiteach
Grianghrafadóireacht dhigiteach
Grianghrafadóireacht iar-aga

Sraith grianghrafanna a thógtar le tréimhse rialta ama eatarthu, iad go léir ón ionad céanna, chun forbairt ábhair a thaifeadadh, cosúil le fás planda, cruthú scamaill, creimeadh miotail, nó sreabhadh tráchta. Nuair a theilgtear na frámaí leanúnacha i ndiaidh a chéile ar luas níos tapa ná ráta na grianghrafadóireachta, faightear léiriú deifrithe den phróiseas nádúrtha. Ar an dóigh seo a fheidhmíonn físcheamara.
Grianghrafadóireacht infridhearg

Íomháú fótagrafach a úsáideann tonnfhaid níos faide ná solas infheicthe. Baineann saighdiúirí feidhm as chun duaithníocht a bhrath, de bhrí go bhfrithchaitheann an chlóraifill i nduilliúr beo an solas infridhearg i bhfad níos láidre ná ábhair datha atá oiriúnaithe leis an duilliúr. Tá scannán ann le heibleacht ilchisealach agus ciseal atá íogair don infridhearg, a thugann dath bréagach (dearg nó maigeanta) don duilliúr. Úsáidtear an scannán seo in aerghrianghrafadóireacht freisin.
Grianghrafadóireacht leictreonach

Nochtadh pictiúir i gceamara a dhéanann taifead ar chuimhne soladstaide. Bíonn an chuimhne in ann níos mó ná 100 pictiúr a stóráil, agus an pictiúr le feiceáil ar fhís-scáileán ar an toirt, ionas gur féidir cinneadh a dhéanamh é a stóráil nó a bhaint. Is féidir pictiúir a aistriú ón gcuimhne sa cheamara go dtí ríomhairí is a phróiseáil a thuilleadh ansin, agus a sheachadadh thar an Idirlíon mar ríomhphost freisin.
Grianghrafadóireacht Schlieren

Bealach chun íomhá fhótagrafach a dhéanamh d'athruithe dlúis i leacht thrédhearcach. Braitheann sí ar athraonta an tsolais ionsaithigh de bharr na ndifríochtaí dlúis sa leacht. Baintear feidhm as, mar shampla, in anailísiú turgnamh tolláin gaoithe chun na patrúin sreibhe is brú a léiriú timpeall an réada sa tollán.
Grianghrafadóireacht steiréascópach

Scannáin thríthoiseacha (3-D), taifeadadh is taispeáint díseanna íomhánna chun dealramh soladachta is doimhneachta san íomhá a thabhairt don fhéachadóir. Sa bhunchóras a saothraíodh den chéad uair i 1845, déantar grianghraf den radharc le dhá cheamara agus na lionsaí 65 mm ó chéile (an gnáthfhad idir súile duine), agus breathnaítear ar na híomhánna trí ghaireas nach ligeann do gach leathshúil ach féachaint ar an taifead ón gceamara cuí. Táirgeann ceamara délionsach péire tréshoilseán daite, agus is féidir iad a thaispeáint do lucht féachana le dhá theilgeoir, scagaire polarúcháin ag gach ceann is iad suite ag dronuillinn óna chéile. Forshuitear an dá íomhá ar a chéile ar scáileán miotalaithe, agus caitheann an lucht féachana spéaclaí le lionsaí polarúcháin den déanamh céanna, ionas go bhfeiceann gach leathshúil an íomhá chuí. Mar an gcéanna a fheidhmíonn an chineamatagrafaíocht 3-D, ach gur íomhánna reatha a bhíonn i gceist. Tá modhanna atá bunaithe ar holagrafaíocht á saothrú chun íomhánna fosaithe is reatha a thaifeadadh, agus is tábhachtach iad i bhfeidhmeanna eolaíochta is teicniúla.
Grianscagaire

Úsáid bac-ungtha chun treá gathanna ultraivialaite don chraiceann a laghdú. Bíonn ábhair éagsúla in úsáid chuige: aigéad paraimínibeansóch agus sinc, mar shampla.
Grianstad

An uair den bhliain is faide an lá is ea grianstad an tsamhraidh, nó is faide an oíche (grianstad an gheimhridh).

An dá lá den bhliain a soilsíonn an ghrian 

 níos faide (grianstad samhraidh sa leathsféar thuaidh, timpeall 21 Meitheamh) nó 
 níos giorra (grianstad geimhridh sa leathsféar thuaidh, timpeall 22 Nollaig), 

ná aon lá eile i rith na bliana. 

Ar an dá lá, bíonn an ghrian ag foircinn thuaidh is theas a haistir dhealraithigh sa spéir. De bhrí go bhfuil ais an domhain claonta le plána a fhithise timpeall na gréine a tharlaíonn na grianstadanna. 

Sa leathsféar theas, is ar 21 Meitheamh a bhíonn an grianstad samhraidh agus an grianstad  geimhridh ar 22 Nollaig.

Ag grianstad an tsamhraidh, bíonn an ghrian díreach os cionn na trópaice thuaidh, ag dul isteach faoi chornhartha stoidiacach an Phortáin (mar an gcéanna, maidir leis an trópaic theas, ag grianstad an tsamhraidh ó dheas, agus an gheimhridh ó thuaidh).

Tagairtí
Griantairiseach

Meánchumhacht radaíocht na Gréine nuair a shroicheann sí barr atmaisféar an Domhain. Athraíonn an chumhacht ón nGrian ó am go chéile de bharr grianspotaí is grianbhladhmanna, ach ar an meán titeann 1.35 cileavata (kW) ar gach méadar cearnach de bharr an atmaisféar ar an taobh soilsithe den Domhan.
Gribéal

Crústach beag a thochlaíonn in adhmad, i gcabhlacha bád is adhmad eile faoin uisce, ag déanamh an-damáiste.
Edvard Hagerup Grieg

Cumadóir ceoil a rugadh i mBergen na hIorua ab ea Edvard Hagerup Grieg (14 Meitheamh 1843 – 4 Meán Fómhair 1907). Náisiúnaíoch láidir, cuimsíonn a phríomhshaothair ceol teagmhasach do Peer Gynt de chuid Ibsen (1876), agus coinseartó pianó in A beag. 

Cumadóirí Ioruacha
Ceoltóirí Ioruacha
Daoine a rugadh i 1843
Básanna i 1907
Richard Griffith

Geolaí is innealtóir sibhialta a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Richard Griffith (20 Meán Fómhair 1784 - 22 Meán Fómhair 1878). Freagrach as Luacháil Griffith an tsealúchas inchánaithe ar fud na tíre (1830-1868). Rinne sé suirbhéireacht ar na láithreacha guail in Éirinn (1814-1824). Le Patrick Ganly, d'ullmhaigh sé léarscáil gheolaíoch na tíre: d'fhoilsigh an chéad eagrán i 1839 agus eagráin fheabhsaithe i 1853 is 1855. 

Geolaithe Éireannacha
Innealtóirí Éireannacha
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1784
Básanna i 1878
Victor Grignard

Ceimicí orgánach a rugadh i Cherbourg na Fraince ab ea François Auguste Victor Grignard (1871-1935). Thug sé isteach úsáid na gcomhdhúl orgánamhaignéisiam (imoibrithe Grignard), bunús leis an rang fíorluachmhar imoibriúchán orgánacha sintéisithe. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1912 as. 

Ceimiceoirí Francacha
Daoine Francacha
Daoine a rugadh i 1871
Básanna i 1935
Grisaille

Péintéireacht a dhéantar go hiomlán i ndoimhneachtaí éagsúla leith. Uaireanta déantar é chun cuma na dealbhóireachta a chur uirthi mar chuid de scéim maisiúcháin. Dhéantaí cóip bheag grisaille de phictiúr mór go minic chun gurbh fhéidir leis an ngreanadóir oibriú dá réir. Ag am na hAthbheochana thosaíodh péintéirí le grisaille mar fho-phéintéireacht. Sa Mheánaois dhéantaí fuinneoga gloine, a bhíodh ildaite de ghnáth, i ngrisaille mar chomhartha déine uaireanta (mar a rinne na Cistéirsigh).
Walter Adolph Gropius

Ailtire a rugadh i mBeirlín ab ea Walter Adolph Gropius (18 Bealtaine 1883 - 5 Iúil 1969). Ceapadh ina stiúrthóir ar scoileanna ealaíne i Weimar é, agus d'atheagraigh sé iad chun an Bauhaus a chruthú, é mar aidhm aige dearcadh nua feidhmiúil ar na healaíona feidhmeacha a chothú. D'fhág sé an Ghearmáin nuair a tháinig Hitler i réim, agus tar éis tréimhse ghearr sa Bhreatain, chaith a shaol i ndiaidh 1937 in Ollscoil Harvard sna Stáit Aontaithe. 

Ailtirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1883
Básanna i 1969]]
William Robert Grove

Dlíodóir is fisicí a rugadh in Abertawe na Breataine Bige ab ea William Robert Grove (11 Iúil 1811 - 1 Lúnasa 1896). Ina shaolré mar fhisicí, rinne sé saothar suntasach sa leictricheimic, thóg an chéad chillbhreosla a ghin sruth leictreach ó imoibriú ceimiceach idir gáis (1842), agus rinne an chéad lampa filiméid (1845).

Fisiceoirí Breatnacha
Daoine a rugadh i 1811
Básanna i 1896
Robert Grubbs

Ceimicí orgánach a rugadh i gCalvert City, Kentucky ab ea Robert Howard Grubbs (rugadh 27 Feabhra 1942 - 19 Nollaig 2021). Roinn sé Duais Nobel na Ceimice i 2005 le Yves Chauvin is Richard Schrock as a shaothar sna 1970idí ar an modh meititéise i gcomhair na sintéise orgánaí.

Daoine a rugadh i 1942
Básanna in 2021
Ceimiceoirí Meiriceánacha
Grúdaireacht

Ealaín agus teicneolaíocht a bhaineann le deoch alcólach (den chuid is mó, saghas beorach) a dhéanamh ó ghránbharr. Cuirtear an gráinne ar bogadh in uisce, agus ligtear dó ginidiú. Stoptar an ginidiú trí théamh (braicheadh), meiltear an gráinne chun a lucht a nochtadh, agus déantar brúitín de trí é a láisteadh le huisce te chun tuaslagán carbaihiodráití inchoipthe (an bhraichlis) a tháirgeadh. Is féidir siúcra a chur leis seo. Fiuchtar an bhraichlis i ndamhach le leannlusanna chun blaiseadh is boladh a thabhairt di. Agus í fionnuar, cuirtear giosta léi. Coiptear gnáthbheoir ag barr an tsoithigh. Le giosta eile, coiptear ag bun an tsoithigh í chun lágar a tháirgeadh.
Grúpa (matamaitic)

Sa mhatamaitic, tacar eilimintí S faoin oibríocht *, má tá S iata faoi *; má tá an oibríocht * comhthiomsaitheach thar S, is é sin a*(b*c) = (a*b)*c do gach a, b, c i S; má tá eilimint céannachta e i S ionas gur a*e = e*a = a do gach a i S; agus má tá inbhéarta ag gach a i S, a-1, ionas gur a*a-1 = a-1*a = e. Má tá an oibríocht * cómhalartach freisin, is grúpa aibéalach an grúpa. Sampla amháin de ghrúpa is ea na slánuimhreacha faoi shuimiú. Sampla eile is ea 1, i, -1, -i faoi iolrú. Sampla eile fós is ea na rothluithe thart ar chomhphointe, nuair is é * rothlú amháin ar dtús is ansin rothlú eile. Déantar staidéar ar airíonna grúpaí le grúptheoiric.
Grúpa cóimheasa

Grúpa daoine i dturgnamh atá cosúil ar gach bealach ábhartha leis an ngrúpa turgnamhach, a fhulaingíonn na cúinsí is na hathruithe céanna, ach amháin an chóireáil atá á tástáil. Déantar measúnú ar iarmhairt na cóireála turgnamhaí trí na difríochtaí, roimh an gcóireáil is ina diaidh, idir an grúpa tástála a fuair í agus an grúpa cóimheasa nach bhfuair.

Staitistic
Modh eolaíoch
Turgnaimh
Feidhmghrúpa

Sa cheimic orgánach, is éard is feidhmghrúpa ann ná páirt nó malartaí laistigh de mhóilín a mbíonn imoibrithe sainiúla aige. Mar shampla, bíonn an hiodrocsailghrúpa ( -OH) sainiúil do na halcóil, agus an t-aimíneaghrúpa (-NH2) sainiúil do na haimíní. Rachaidh an feidhmghrúpa céanna faoin imoibriú ceimiceach céanna nó a mhacasamhail, beag beann ar mhéid an mhóilín ar cuid de.Ligeann sé seo tuartha córasach ar imoibrithe ceimiceacha agus iompar comhdhúile ceimiceacha agus dearadh sintéisí ceimiceacha. Ina theannta sin, is féidir le feidhmghrúpaí eile imoibríocht feidhmghrúpa a hathrú. I sintéis cheimiceach, tá idirthiontú feidhmghrúpa ar cheann de na cineálacha bunúsacha claochlaithe.

Hidreacarbóin 
Is féidir le hadaimh charbóin naisc chomhfhiúsacha láidre a fhoirmiú le hadaimh eile carbóin, rud a chruthaíonn slabhraí agus fáinní adamh carbóin ar a dtugtar an cnámharlach carbóin. Is féidir leis an charbón naisc shingile, naisc dhúbailte agus naisc threasacha a fhoirmiú leis féin. Bíonn hidrigin nasctha le hadaimh charbóin fosta sa chnámharlach seo agus tugtar hidreacarbón ar an chomhdhúil a dhéantar, rud a chiallaíonn nach bhfuil ann ach carbón agus hidrigin.
Is aicme de mhóilín iad hidreacarbóin a shainmhíníonn grúpaí feidhmiúla ar a dtugtar hidreacarbyl nach bhfuil iontu ach carbón agus hidrigin, ach a athraíonn ó thaobh líon agus ord na mbannaí dúbailte. Tá cineál (agus scóip) imoibríochta difriúil ag gach ceann acu.). Na comhdhúile
a bhíonn ann dá thoradh seo, is gnách leo bheith níos imoibríche ná an hidreacarbón bunúsach. Tugtar feidhmghrúpaí ar ghrúpaí dá leithéid agus
is iad na grúpaí seo a chinneann imoibriúcháin cheimiceacha an mhóilín. Lena rá ar dhóigh eile, tá an cheimic a bhaineann le comhdhúil orgánach
á cinneadh ag a feidhmghrúpa agus is é an feidhmghrúpa an grúpa imoibríoch taobh istigh de chomhdhúil.

Tagirtí 

 
Ceimic orgánach
Grúpaí réaltaí

Rangaítear na réaltaí go garbh de réir a n-aoiseanna is a suíomh taobh istigh de réaltra. I nGrúpa I, réaltaí óga (suas le roinnt mílte milliún bliain) a fhaightear i ngéaga bíseacha an réaltra a bhíonn i gceist. I nGrúpa II, seanréaltaí a bhíonn i gceist agus iad dáilte ar fud an réaltra, ach sa bhfáinne is an bhoilsc lárnach go háirithe. Is féidir an dá ghrúpa a idirdhealú ar bhonn simplí eile: na forfhathaigh ghorma gheala i nGrúpa I den chuid is mó, agus na fathaigh dhearga is na habhacréaltaí i nGrúpa II den chuid is mó. Mar thoradh ar éabhlóid cheimiceach na réaltaí, bíonn Grúpa I níos saibhre i ndúile troma ina bpléasca réaltacha ná na réaltaí i nGrúpa II, a cruthaíodh nuair nach raibh na dúile troma flúirseach. 

Réalteolaíocht
Grúptheiripe

Idirghníomhú cuid mhaith daoine ag leibhéal mothúchánach is cognaíoch mar chuid de chlár teiripe. Cuimsíonn sí scaradh le cleachtaí pearsanta is mothúcháin chun féintuiscint a mhéadú agus fadhbanna síceolaíocha a réiteach. An lia Meiriceánach Joseph Hershey Pratt (1872-1942) a chuir tús leis an teiripe seo, agus baineadh feidhm as go forleathan i ndiaidh an dara cogadh domhanda le hiarshaighdúirí cathshuaite.

Síciteiripe
Síceolaíocht
Guagadh

Mírialtacht bheag i ngluaiseacht na Gealaí ionas go mbíonn an chuma uirthi go bhfuil sí ag ascalú. Is áisiúil é seo do bhreathnadóirí ar Domhan, mar ligeann sé dóibh feiceáil thar chiumhais nó imeall seachtrach na Gealaí de réir mar a théann sí chun tosaigh nó chun deiridh maidir lena fithis. Mar thoradh air seo, bíonn 59% de dhromchla na Gealaí infheicthe ón Domhan thar am.
Guainín

C5H5N5O, ceann de na bunanna púirín (G) sa DNA, a bhíonn nasctha de ghnáth le cíotóisín (C).
Guais (péint)

Saghas péinte teimhní uiscedatha, a dtugtar dath tathagach nó póstaerdhath uirthi freisin. D'úsáidtí í san Éigipt ársa agus i rith na Meánaoise, go háirithe chun lámhscríbhinní a mhaisiú. Le linn na hAthbheochana, bhain Dürer úsáid as guais ina sceitsí de radhairc tíre is ainmhithe. Is féidir í a úsáid le peann luaidhe, uiscedhathanna, nó peann is dúch.
Gualach

Foirm eisíon charbóin a dhéantar trí ábhair ainmhíocha nó phlandúla (adhmad den chuid is mó) a théamh gan aer a bheith i láthair chun na comhábhair sho-ghalaithe a ruaigeadh. Ábhar póiriúil is féidir a úsáid mar ionsúiteán agus scagaire. Dónn sé gan lasair gan deatach. Is cineál gualaigh é cóc, a ullmhaítear ó ghual. Tugtar dubh cnámh ar ghualach ainmhíoch.
Gualach gníomhachtaithe

Admhad, carbónaithe le haer teoranta, agus aigéad oibrithe air. Is féidir leis toirt an-mhór gáis nó ábhar polaiméireach a ionsú. Úsáidtear é i ngásphúicíní, húdaí sorn, teicneolaíocht folúsachta, agus chun tuaslagáin a dhídhathú.
An Gualmhála

Scamall teimhlithe deannaigh 180 parsoic amach sa spás, i réaltbhuíon Chros an Deiscirt. Dealramh air go bhfuil poll béaloscailte i mBealach na Bó Finne.
Guanó

Carnadh bualtrach ainmhithe, ó éin den chuid is mó, ach mamaigh freisin, cosúil le hialtóga. Carnann na deascáin guanó faoi bhun coilíneachtaí póraithe, agus is foinse luachmhar fosfáití is níotráití iad. Is minic a úsáidtear iad mar leasú talún.
Guaraná

Liana adhmadach le teannóga cornaithe, duilleoga cosúil le raithneacha, agus bláthanna beaga cúigpheitealacha i gcrobhaingí. Dúchasach do Mheiriceá trópaiceach, agus saothraítear é sa Bhrasaíl. Cuid mhaith caiféine sna síolta, agus baintear úsáid as, cosúil le síolta cócó, chun deoch a dtugtar guaraná uirthi a dhéanamh.
Guido d'Arezzo

Manach Beinidicteach is teoiricí ceoil a rugadh in Arezzo na hIodáile, meastar ab ea Guido d'Arezzo (c 990-c 1050). D'fhionn sé an chliath ceoil, agus thug isteach an córas ina n-ainmnítear is a scríobhtar nótaí an scála mar shiollaí. 

Ceoltóirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 992
Básanna i 1050
Guma arabach

Roisín a úscann as géaga cuid mhaith cineálacha acaicia, acaicia na Seineagáile go háirithe, tom nó crann beag atá dúchasach do limistéir thirime na hAfraice ón tSeineagáil go dtí an Nigéir. Táirge suntasach trádálach. Bailítear é le linn an tséasúir thirim, agus úsáidtear é mar ghreamachán is i ndéanamh dúigh is milseogra.
Guma camhraí

Roisín atá suntasach sa trádáil a fhaightear ón gcrann camhraí. Úsáidtear é i bpéinteanna agus déanamh lionóile den chuid is mó. Cópal an t-ainm ar an nguma caraí iontaisithe a bhfaightear a lán de ag láithreacha ársa foraoise, agus meastar gur fearr é ná an guma úr.
Guma coganta

Earra blasta siúcraithe, déanta as súlach tiubhaithe laitéis an chrann sapodilla. Cognaítear ach ní shlogtar siar é.
Guma peirc

Ábhar liathdhubh é guma peirc, cosúil le rubar ach nach leaisteach é, a fhaightear ó laitéis chineál ar leith crainn thrópaicigh, palaquinium. Úsáideadh go forleathan é i dtátháin fiacla, mar inslitheoir leictreach, agus i liathróidí gailf.

Gumaí
Gunna frithaerárthaí

Gunna a scaoileann sliogán ar ardluas ag uillinn ard chun áerárthach a leagan. Faoi dheireadh an dara cogadh domhanda, bhí diúracáin á gcur ina n-ionad. Faoi seo, bíonn ról lárnach ag diúracáin stiúrtha le radar chun cosaint a thabhairt i gcoinne aerárthaí, héileacaptar is diúracán naimhdeach ag leibhéil ísle gar don áit chosanta.
Gunna géine

Gaireas chun sféir mhicreascópacha óir atá clúdaithe le DNA—na piléir — a theilgean isteach i núicléis na gceall de chuid orgánaigh. Taobh istigh de núicléis na gceall, feidhmíonn an DNA nua seo chun na cealla a riaradh ar bhealach nua. I bprionsabal, is féidir na piléir a dhíriú ar chealla ar leith, agus mar sin beidh an gléas seo áisiúil chun galair ghéiniteacha a chóireáil, b'fhéidir. Beidh sé ar chumas dochtúirí othair le galair cosúil le galar Parkinson, SEIF, fiú ailse a chóireáil mar seo amach anseo. Uirlis san innealtóireacht ghéiniteach.
Gunna gráin

Arm le cró beag a scaoileann cartús a bhíonn lán de phiollairí luaidhe nó cruach (grán) a spréann san eitilt chun an damáiste a dhéanann siad a leathnú amach. Úsáideann feirmeoirí is lucht spóirt é. Feidhmeanna míleata ag an ngunna gráin aonbhairille pumpála iolroise i gcomhair cosanta sa neasraon.
Gunnamhiotal

Is foirm cré-umha é an gunnamhiotal a bhí an-fhabhrach tráth chun gunnaí a dhéanamh. Sa ghunnamhiotal nua-aoiseach, bíonn timpeall 88% copair, 10% stain, agus beagán since. Tá airíonna maithe frithchreimneacha aige faoi na cúinsí a fhaightear i gcomhlaí agus gairis gaile eile a bhíonn i ngunnaí.

Miotail
Gunnaí
Gurd

Tugtar gurd ar chuid mhaith ball d'fhine na Cucurbitaceae, go háirithe sna géinis Cucurbita agus Lagenaria ach uaireanta i ngéinis eile chomh maith. Bíonn na torthaí crua is an craiceann adhmadach, ar chruthanna is dathanna éagsúla. Is féithleoga reatha nó dreaptha le teannóga iad uile, le duilleoga maothánacha bosacha, bláthanna tonnadóirchruthacha, agus torthaí cruinne, piorra-chruthacha nó buidéalchruthacha. Ina measc tá guird mhaisithe le bláthanna buí, atá dúchasach do Mheiriceá, agus an buidéalghurd nó calbás.

Torthaí
Guthlorg

Samhlú infheicthe d'airíonna guth duine, anailís speictreagrafach de ghnáth. Saothraíodh sna 1960idí é, ar chosúlacht le méarlorg agus an smaoineamh go mbeadh sé uathúil do dhuine. Baineadh feidhm as i gcúiseanna dlí sna Stáit Aontaithe, ach níor cruthaíodh a uathúlacht go cuimsitheach ar chor ar bith. Tá forbairtí ar siúl an t-am ar fad, le cabhair ríomhairí is mionmhicreafón feabhsaithe go háirithe, agus tá muinín lucht dlí as ag fás.
Habhatsar

Píosa airtléire lena dteilgtear sliogán ar rian ag uillinn ard, ar luas íseal béil de réir cineáil, chun go dtitfidh sé ar an targaid mar urchar díreach anuas uirthi.
Robert Abbott Hadfield

Miotalóir Sasanach ab ea Robert Abbott Hadfield (28 Samhain 1858 - 30 Meán Fómhair 1940). D'fhionn sé cruach mangainéise agus cuid mhaith cóimhiotal eile. I measc a scríbhinní tá Faraday and his Metallurgical Researches (Faraday agus a Thaighde Miotalóireachta, 1931).

Miotalóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1858
Básanna i 1940
Haemascagdhealú

Modh saorga is ea haemascagdhealú, chun fuíollábhair (cosúil le húiré is farasbarr salann) a bhaint as an bhfuil agus cealla na fola is na próitéiní a fhágáil inti. De ghnáth déanann na duáin an obair seo, agus mar sin is próiseas é a úsáidtear i gcás duine le duáin loite nó aicídeacha.  

Ar dtús, meaisíní móra casta a bhíodh i gceist nach raibh le fáil ach san ospidéal faoi threoir dochtúra.  

Ach tá siad i bhfad níos lú anois, ionas gur féidir iad a shuiteáil i mbaile othair.  

Is é an próiseas haemascagdhealaithe ná fuil a tharraingt go leanúnach ó fhéith an othair, a chaidéalú trí scannán de cheallafán ar leith, agus ansin a chur ar ais i bhféith an othair.  

Idirleathann na móilíní beaga fuílligh trí phóireanna micreascópacha an cheallafáin sa mheaisín, agus fanann móilíní móra is cealla na fola ar an gcéad taobh. Ar an mbealach seo, dealaítear na fuíollábhair ón bhfuil.  

Ní mór an próiseas a rith ar feadh 3-4 uair, suas go dtí 3 bhabhta gach seachtain, chun othar a choimeád slán. Uaireanta, cuireann an próiseas seo tús le hanaemacht, agus is gá í seo a chóireáil le heiritreapóitin.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Fuilaistriú
Duán