joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Achtanna an Aontais 1800

Achtanna comhthreomhara de chuid Pharlaimint na Breataine Móire agus Pharlaimint na hÉireann ab ea Achtanna an Aontais 1800 (dá ngairtear in amanna An tAcht Aontais 1801 (uimhir uatha) a d’aontaigh Ríocht na Breataine Móire agus Ríocht na hÉireann (a bhí in aontas pearsanta roimhe seo) le Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann a chruthú. Tháinig na hachtanna i bhfeidhm an 1 Eanáir 1801, agus bhí a chéad chruinniú ag an pharlaimint chumaiscthe 'Parlaimint na Ríochta Aontaithe', ar an Déardaoin 22 Eanáir 1801.

Tá an dá Acht fós i bhfeidhm, le leasuithe, i Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Tuaisceart Éireann, ach aisghaireadh iad in Éirinn. but have been repealed in the Republic of Ireland.

Teideal

Ritheadh dhá acht sa bhliain 1800 leis an teideal fada céanna, An Act for the Union of Great Britain and Ireland. Is é gearrtheideal an achta ná Union with Ireland Act 1800, arna sannadh le  Short Titles Act 1896. Is é teideal gearr acht Pharlaimint na hÉireann ná Acht Aontais (Éire) 1800, arna sannadh le ag an Short Titles Act 1896.
Is é gearrtheideal acht Pharlaimint na hÉireann ná Act of Union (Ireland) 1800, sannta ag acht de chuid Pharlaimint Thuaisceart Éireann i 1951, agus mar sin nach raibh sé éifeachtach i bPoblacht na hÉireann, áit ar tagraíodh dó faoina theideal fada nuair a aisghaireadh é i 1962.

Cúlra
Roimh na hAchtanna seo, bhí Éire in aontas pearsanta le Sasana ó 1541, nuair a rith Parlaimint na hÉireann an Crown of Ireland Act 1542,  ag fógairt go raibh Anraí VIII Shasana ina Rí na hÉireann. Ón 12ú haois i leith, bhí fhorlámhas teicniúil ar Thiarnas na hÉireann ag Rí Shasana, sealúchas pápach. Tháinig ríochtaí na hÉireann agus Shasana araon in aontas pearsanta le hAontas na Corónach (Ghàidhlig:   Aonadh nan Crùintean) sa bhliain 1603.
 
Sa bhliain 1707, aontaíodh Ríocht Shasana agus Ríocht na hAlban ina ríocht aonair: Ríocht na Breataine Móire. Ar an aontas sin, thug gach Teach de Pharlaimint na hÉireann aitheasc comhghairdis don Bhanríon Áine, ag guí, “ "May God put it in your royal heart to add greater strength and lustre to your crown, by a still more comprehensive Union".”.   Bhí Parlaimint na hÉireann ag an am sin faoi réir roinnt srianta a chuir faoi réir Pharlaimint Shasana í (agus tar éis aontas Shasana agus na hAlban, Parlaimint na Breataine Móire); áfach, fuair Éire neamhspleáchas reachtach éifeachtach ón mBreatain Mhór tríd an Constitution of 1782.
Faoin am seo bhí rochtain ar chumhacht institiúideach in Éirinn teoranta do mhionlach beag, na hAngla-Éireannaigh den Chinsealacht Phrotastúnach, agus mar thoradh ar frustrachas faoin easpa athchóirithe i measc thromlach na gCaitliceach, i dteannta le cúiseanna eile, dá bharr d'éirigh éirí amach i 1798, lena raibh ionradh na Fraince ar Éirinn mar pháirt ann agus neamhspleáchas iomlán a lorg ón mBreatain Mhór.

Bratach 
D'athraigh bratach Shasana, Bratach an Aontais nó Jeaic an Aonaigh. Tháinig sailtír Phádraig isteach.

Nasc seachtrach 
 Act of Union - Virtual Library  (as Béarla)

Tagairtí

19ú haois
Aontachas
Dlí na hÉireann
Fuascailt na gCaitliceach
Stair na hÉireann
Stair na Ríochta Aontaithe
Trá Mhór

Baile atá suite cois farraige in oirthear Chontae Port Láirge in Éirinn is ea Trá Mhór. Is é an Trá Mhór an príomhbhaile turasóireachta cois trá i bPort Láirge agus i Réigiún an Oir-Dheiscirt, le bóithre maithe á cheangail ó thuaidh le Cathair Phort Láirge agus an príomhbhóthar náisiúnta, N25 (Ros Láir/Corcaigh, Bóthar Eorpach E30), agus siar go Dún Garbhán. Tá Aerfort Phort Láirge soir ó thuaidh ó Trá Mhór.

Turasóireacht  
Tá Páirc Spraoi ann.

Bailte i gContae Phort Láirge
Conga Fheichín

Baile is ea Conga nó Conga Fheichín (Cong as Béarla) atá i ndeisceart Chontae Mhaigh Eo, idir Loch Measca agus Loch Coiribe. Bhí mainistir tábhachtach ann tráth, a bhain le Naomh Feichín. Tá an ceantar máguaird gnóthach le turasóireacht sa samhradh, le lucht siúlóide agus iascaireachta, mar shampla.

Tagairtí 

Bailte i gContae Mhaigh Eo
S.C.I.E.N.C.E.

Is é S.C.I.E.N.C.E. dlúthdhiosca a bhfuil barr maise curtha air. Bhí sé seolta ag an banna rac-ceol Incubus ar 9 Meán Fómhair. Tá videó air freisin. Is é an chéad uair a bhfuil DJ Lyfe ar seol Incubus.

Clár 
 Redefine (3:20)
 Vitamin (3:13)
 New Skin (3:52)
 Idiot Box (4:07)
 Glass (3:38)
 Magic Medicine (3:03)
 A Certain Shade Of Green (3:11)
 Favorite Things (3:12)
 Summer Romance (Anti-Gravity Love Song) (4:26)
 Nebula (3:50)
 Deep Inside (3:56)
 Calgone (16:04)

Pearsanra 
 Terry Date - Measc
 Stephen Marcussen - Smachtú, athsmachtú
 Charles Waltz - An Veidhlín
 Jim Wirt - Léirtheoir
 Ulrich Wild - Innealtóir
 Chris McCann - Grianghrafadóireacht
 C.J. Eiriksson - Innealtóir
 Don C. Tyler - Eagraíthe Luibhech
 Frank Harkins - Stiúir Ealíona
 Donat Kazarinoff - Innealtóir
 DJ Lyfe - Na casbhoird
 Chris McCann - Grianghrafadóireacht
 Dirk Lance - An dordghiotáir
 Badmammajamma - Drumaí, scéim éadaí
 Paul Pontius - A&R

Tagairtí 

1997 Albaim
Ruslana

Rugadh Ruslana Lyzhychko (Úcráinis: Руслана Лижичко) ar an 24ú Bealtaine, 1973, san Úcráin. Bhuaigh sí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse sa bhliain 2004 leis an amhrán Wild Dances. Chuir sí amhrán i láthair le linn oscailt agus idirlinn an chomórtais sa bhliain 2005.

Dioscliosta

Albaim 
 Myt' Vesny - Dzvinkiy viter (1986, 1998)
 Ostannye rizdvo 90 (1999)
 Naikrashe (2001)
 Dobriy vechir, tobi... (2002)
 Dyki Tantsi (2003)
 Dyki Tantsi + Bonus (2004)
 Wild Dances (2004)
 Wild Dances (New Year Edition) (2005)
 Wild. Club'in (2005)

Scannáin 
 Wild Dances (2004)
 Dance with the wolves (2004)
 The Same Star (2005)
 Dyka Enerhiya (2006)

Naisc 

 Ruslana's

Tagairtí 

Ceoltóirí Úcránacha
Buaiteoirí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Daoine a rugadh i 1974
Daoine beo
Tony Blair

Iar-Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe is ea Anthony Charles Lynton Blair (6 Bealtaine 1953 a rugadh é), ar a dtugtar Tony Blair go forleathan, idir 1997 agus 2007, nuair a tháinig Páirtí an Lucht Oibre chun cinn tar éis 18 mbliana faoin bPáirtí Coimeádach. 

Tá tréimhse níos faide caite aige mar Phríomh-Aire ná mar a chaith duine ar bith eile de cheannairí Pháirtí Lucht Oibre na Ríochta Aontaithe.

Conspóidí 
Abhcóide é chomh maith le polaiteoir agus níorbh údar iontais é gur léirigh sé scileanna an dá ghairme mar chosaint ar chinnidh a rinne sé mar Phríomh-Aire.

Laoch is ea é fós i súile in Éirinn, nó cuid acu ar aon nós, nuair a shínigh Rialtas Blair Comhaontú Aoine an Chéasta a bhliain 1998. Náire shaolta é ag daoine eile a mhaíonn gur chóir é a chúiseamh i ngeall ar chogadh na hIaráice. Mhaígh Blair fiú ag an am go bhféadfadh Saddam Husseim an Ríocht Aontaithe a ionsaí agus airm ceimiceacha aige (bréág a bhí ann). Cúpla bliain íos déanaí, tharraing na meáin áird ar leith ar ráiteas amháin ó Blair, a dúirt i nóta a chuir sé chuig Uachtarán na Stát Aontaithe, George W Bush, go mbeadh sé leis, is gur chuma.

Bhain Blair geit as daoine sa bhliain 2015, ar scor ag an am, nuair a mhaígh sé ag fiosrúchán go dtitfeadh an próiséas síochána Thuaisceart Éireann as a chéile sa bhliain 2007, ar lár d’uireasa na litreacha sóláis a seoladh chuig iarbhaill den IRA Sealadach a bhí ar a dteitheadh.

I mí Dheireadh Fómhair 2021, ainmníodh Blair sna Páipéir Pandora.

Féach freisin 

 Cogadh na hIaráice (2003 ar aghaidh)
 Comhaontú Aoine an Chéasta (1998)

Tagairtí 
 

Daoine a rugadh i 1953
Daoine beo
Alumni Ollscoil Oxford
Críostaithe
Daoine as Dún Éideann
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Ridirí
Scríbhneoirí Albanacha
Alt (anatamaíocht)

Baineann an leathanach seo leis an t-alt anatamaíochta; féach ar alt le haghaidh ciall eile.

San anatamaíocht, is éard atá in alt ná an áit a dhéanann dhá chnámh tadhall le chéile. Is féidir alt a rangú de réir an córais seo:
 snáithíneach - fíochán tacaíochta snáithíneach a nascaíonn na cnámha le chéile.
 loingeánach - loingeán a nascaíonn na cnámha le chéile.
 sionóibhiach - tá bearna ann idir na cnámha (coguas sionóibhiacha).
Ó thaobh na bhfeidhmeanna de, is iad seo na ranganna atá orthu:
 sineartróis - gan aon gluaiseacht.
 aimfíartróis - beagán gluaiseachta.
 díartróis - gluaiseachta éagsúla (m.sh. fleisceadh, aduchtú, cromluí). Níl ach na hailt sionóibhiacha faoi dhíartróis.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 []

Anatamaíocht
Sliabh

Saghas tírghné is ea sliabh atá níos airde ná an tír-raon ina thimpeall i gceantar éigin. Go ginéarálta, tá sliabh i bhad níos airde agus níos géire ná cnoc, ach níl idirdhealú soiléir eatarthu.

Áit lom is ea an sliabh de ghnáth. Ní bhíonn aon fhothain le fáil ann ón ngaoth. Bíonn tréithe ar leith ag baint leis na ainmhithe agus leis na plandaí a mhaireann sa ghnáthóg seo. Cabhraíonn na tréithe sin leo maireachtáil ann. Oiriúnú a thugtar air sin.

Flóra 
Bíonn plandaí sléibhe beag agus íseal chun nach ndéanfaidh an ghaoth láidir aon dochar dóibh.

Féach freisin
 Sléibhte na hÉireann
 Liosta sléibhte in Éirinn
 Liosta sléibhte in Eoraip

Tagairtí

Sliabh
Tíreolaíocht
Log na Coille

Is é Log na Coille an sliabh is airde i gCúige Laighean. Tá sé suite i Sléibhte Chill Mhantáin, i gContae Chill Mhantáin, Éire. Tá sé 926 méadar ar airde. Is é Log na Coille an 13ú sliabh is airde in Éirinn, agus an sliabh is airde i sléibhte Chill Mhantáin.

Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Tíreolaíocht Laighean
Contae Chill Mhantáin
Pól Ó Foighil

Polaiteoir Éireannach ab ea Pól Ó Foighil. Bhásaigh sé ar 21 Márta, 2005, é tar éis tinnis fhada in aois a 77 bliain. Tháinig sé go Cois Fharraige i 1953, agus bhí sé i gcónaí gníomhach ag cuidiú le pobail Ghaeltachta agus chloígh sé go daingean leis an nGaeilge. Bhí baint mhór aige le bunú comharchumann agus lena bhforbairt, go háirithe i gceantair Chonamara agus Árainn. 

Sheas sé mar iarrthóir neamhspleách i bhfothoghchán Ghaillimh Thiar sa bhliain 1975 ach níor éirigh leis. Chuaigh sé isteach i bhFine Gael sa bhliain 1979 agus toghadh é mar bhall den Chomhairle Chontae agus d'Údarás na Gaeltachta níos déanaí sa bhliain chéanna. Sheas sé trí uaire níos mó don Dáil ach níor toghadh é. Chaith sé tréimhse ina sheanadóir ón mbliain 1989 go 1993, agus níor labhair sé ach Gaeilge ar feadh an ama, rud a spreag bunú rannóg cheart aistriúcháin ansin. 

Ar an gCnoc in aice leis an Spidéal a bhí cónaí air lena bhean, Chrissie, a bhásaigh ar an 25ú d'Aibreann 2007. Maireann seisear clainne leis. Chuir mac leis lámh ina bhás féin agus é ina ógfhear.

Polaiteoirí na hÉireann
Básanna in 2005
Daoine a rugadh i 1928
Gort Inse Guaire

Baile i ndeisceart Chontae na Gaillimhe in Éirinn is ea Gort Inse Guaire. Bhí cónaí ar 2,644 duine i nGort Inse Guaire ar lá an daonáireamh 2011. Cé go bhfuil sé ar an mbóthar idir Inis agus Gaillimh, níl mórán dul chun cinn tagtha ar an mbaile le 20 bliain anuas. Bhí monarcha feola ann sna nóchóidí, ina raibh buíon oibreoirí ón mBrasaíl, ach dhún sé cúpla bliain ó shin. Fanann tuairim agus 500 acu seo i gceantair an bhaile. 

Cúpla míle ón mbaile atá an Chúil, áit a raibh an drámadóir Lady Gregory i dtús an 20ú Aois. Ó dheas ón mbaile, tá ceantar na Boirne i gContae an Chláir.

Tá sé suite i gcríocha Uí Fhiachrach Aidhne, ‘Maigh Aidhne’ mar a thugtar air chomh maith. 
Téann an logainm ‘Gort Inse Guaire’ i bhfad siar. ‘Gort’ is ea móinéar, is comhchiallach é ‘inse’ don fhocal ‘oileán’ agus tagann ‘Guaire’ ó Guaire Aidne Mac Colmáin, rí na Connachta agus pátrún ar Naomh Colmán Mac Duagh. Le linn na méanaoiseanna, bhí daingean ag na Seachnasaigh, clann a shíolraigh ó Guaire Aidhneach i nGort, ar shuíomh ina mbeadh beairic marcra níos déanaí. Ag deireadh na 17ú haoise, coigistíodh talamh Ó Seachnasaigh agus bronnadh é ar Sir Thomas Prendergast, an chéad bairnéad den bhaile. B’é John Prendergast Smyth, an chéad bíocunta i nGort, a gharmhac. 
Bhí an áit buailte go dona ag an Gorta Mór faoi lár an naoú haois déag agus tá teach na mbocht ón tráth úd fós le feicéail. Tá an-chuid láithreacha stairiúla suite timpeall na háite. Tá mainistir agus cloigtheach Chill Mhac Dua suite 3 ciliméadar ón mbaile. Tá Caisleán Rahaly suite 4.8 ciliméadar soir ón mbaile. 

Osclaíodh stáisiúin traenach an bhaile ar an 15ú Meán Fómhair sa bhliain 1869 agus dúnadh é ar an 5ú Aibreán sa bhliain 1975. 
Daoine cáiliúla 
Cheannaigh an file WB Yeats túrtheach Normannach i dTúr Bhaile Uí Laí, sráidbhaile 3 ciliméadar ón mbaile, agus chuaigh sé á chónaí ann. Bhí sé an-chairdiúil le Lady Gregory agus thug sé cuairt ar a baile i bPáirc an Chúil atá suite in aice le príomhbhóthar na Gaillimhe, go rialta. 

De réir Dhaonáireamh 2006, níorbh Náisiúnaigh de chuid na tíre seo ab ea 40% de chónaitheoirí an bhaile. B’as an mBrasaíl iad tromlach na ndaoine siúd. Tháinig na daoine se ár dtús ag lorg oibre sna monarchana fheola, áit ina raibh an pá níos airde ná an pá i mBrasaíl. 
Le linn an chúlú eacnamaíochta, chaill an-chuid díobh a bpostanna áfach, agus bhog go leor acu ar ais go dtí an Bhrasaíl. Faoin am an Dhaoináireamh sa bhliain 2011, ní raibh ach 27.5% de chónaitheoirí i nGort ó thíorthaí eile ó dh

Gort Inse Guaire
Casla

Is sráidbhaile Gaeltachta é Casla  (Costello nó Costelloe as Béarla) idir Indreabhán agus an Cheathrú Rua in iarthar Chontae na Gaillimhe, Éire. Tá ceanncheathrú RTÉ Raidió na Gaeltachta suite ansin. Tá an sráidbhaile suite ar bhóthar an R336 ar bhruach Chuan Chladhnach. Ciallaíonn Casla "cuan beag (farraige)". 

Freastalaíonn seirbhís bus 424 Bhus Éireann ó Chathair na Gaillimhe ar Chasla. 

San úrscéal The Wind Changes le Olivia Manning, atá bunaithe ar dhaoine atá ag troid ar son neamhspleáchas na hÉireann in 1921, tá Riordan, an duine deireanach de cheannairí Éirí Amach na Cásca 1916, le teacht i dtír ag céibh Chasla. 

Is teach mór é Lodge Chasla a thóg an t-ailtire Edwin Lutyens in 1925 agus ba í  Gertrude Jekyll a dhear na gairdíní. Tógadh an áit in ionad lóiste iascaireachta a dódh in 1922 le linn Chogadh Cathartha na hÉireann. Ba as Casla J. Bruce Ismay, cathaoirleach an White Star Line. Cáineadh Ismay go géar tar éis dó teacht slán ón Titanic tar éis dó éalú i mbád tarrthála. 
Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Bailte i gContae na Gaillimhe
Cois Fharraige

Is ceantar é Cois Fharraige atá in iarthar Chontae na Gaillimhe agus é ag síneadh siar ó chathair na Gaillimhe go Casla. Is cuid de Chonamara é an ceantar seo freisin (síneann Conamara i bhfad níos faide siar agus ó thuaidh). I measc na mbailte i gCois Fharraige tá Bearna, na Forbacha, an Spidéal, Indreabhán, An Tulaigh agus Ros an Mhíl . Tá ceantar Chois Fharraige ar cheann de na ceantair Ghaeltachta is láidre sa tír. Bíodh sin mar atá, tá an teanga faoi bhrú ón mBéarla sna bailte seo, go háirithe na cinn is gaire den chathair. Tá go leor tógála ar bun sa cheantar agus is minic gur daoine gan Gaeilge ó thaobh amuigh den cheantar a cheannaíonns na tithe. Ach is iad muintir na háite a bhfuil an t-iarann déanta acu á dtógáil! Le blianta beaga anuas tá díospóireacht go leor ar siúl mar gheall ar an gceist seo agus tá alt faoi ráiteas tionchair teanga curtha i bplean an chontae dá bharr.

Cónaíonn formhór phobal Chois Fharraige laistigh de chúpla ciliméadar ó bhruach na mara, mar gur ann atá an bóthar, agus mar go rabhadar go mór ag brath ar an bhfarraige san am a caitheadh. Cé go raibh an ceantar bocht go maith go dtí na 1980í, tá i bhfad níos mó dul chun cinn déanta i gCois Fharraige ná mar atá déanta in go leor ceantar eile in Iarthar na hÉireann. Chuir Údarás na Gaeltachta riar maith fostaíochta ar fáil sa cheantar. Cuidíonn tionscal na gColáistí Gaeilge cuid mhaith le hioncam a chruthú do mhuintir na dtithe lóistín sa cheantar. Chomh maith leis, tá tábhacht leis na Coláistí sa cheantar mar go dtugann siad spreagadh do dhaoine an teanga a labhairt agus a úsáid agus go dtugann siad fostaíocht shéasúrach d'aos óg an cheantair trí Ghaeilge.

Tíreolaíocht Chontae na Gaillimhe
Gaeltacht
Contae na Gaillimhe
Liosta sléibhte san Eoraip



Sliabhraonta na hEorpa 

 Sliabh Alpa
 Sléibhte Pennine

Na sléibhte is airde san Eoraip 

 Mont Blanc (Sliabh Bhán), an Fhrainc/an Iodáil
 Monte Rosa (Sliabh Dhearg), an Iodáil/an Eilvéis
 Dorm, an Eilvéis
 Weisshorn, an Eilvéis
 Matterhorn/Cervino, an Iodáil/an Eilvéis

Sléibhte agus sliabhraonta
Sléibhte san Eoraip

en:List of mountains#Europe
Mainistir na Féile

Baile margaidh stairiúil i gContae Luimnigh in aice leis an teorainn le Contae Chiarraí is ea Mainistir na Féile. Tá an baile in iarthar na hÉireann, 21 km (13 míle) ón Chaisleán Nua Thiar ar an N21, an príomhbhóthar ó Luimneach go dtí Trá Lí.

Stair 
Baile reasúnta mór is ea Mainistir na Féile agus 1,940 duine ina gcónaí ar an mbaile féin, 2,508 sa cheantar ar fad (2006). Tá sé suite ar an dteorainn idir contae Chiarraí agus contae Luimnigh in iarthar na hÉireann. Tá cúlra stairiúil aige – fadó fadó in 1188 bhí mainistir ag na manaigh ar bhruach abha na Féile. Fuair cailín álainn darbh ainm “Fiale” bás san abhainn agus mar sin tugadh an t-ainm ‘Mainistir na Féile’ don bhaile. 
Tá dealbh den Athair Ó Chathasaigh suite sa chearnóg. Sagart paróiste ba an tAthair Ó Chathasaigh in aimsir chogadh na talún. Theastaigh uaidh laghdú a fháil ar íoc a bhí a dhéanamh aige ar son na dtionóin. Bhunaigh sé an Cumann Lúthchleas Gael i Mainistir na Féile agus mar sin tugadh an t-ainm an tAthair Ó Chathasaigh don gclub peile.
Bhí athrú móra i Mainistir na Féile sa bhliain seo. Tháinig na daoine ón baile le chéile chun é a fheabhsú. Tá eagraíochtaí bunaithe – cúpla cheann atá liostaithe thíos.

Bailte slachtmhara 
Cuireadh coiste na mbailte slachtmhara ar bun cúpla mí ó shin. Tá jab iontach á dhéanamh ag an gcoiste seo gan aon agó. Dhá uair in aghaidh na míosa, tagann na cónaitheoirí áitiúla le chéile chun an baile a ghlanadh. Bailíonn siad an bruscar atá caite ar na sráideanna agus ar na bóithre. Chuir siad bláthanna ag fás sa chearnóg agus tá siad go hálainn ar fad. Chlaochlaigh siad an baile agus dar liomsa sin an chúis go stopann níos mó turasoírí ann nuair a bhíonn siad ag dul chuig Cill Airne.

ACDA 
Cosúil le gach baile eile in Éirinn bhí na gnóanna i Mainistir na Feile ag streachailt tar éis an chúlú eacnamaíochta. Mar thoradh bhunaíodh ACDA (‘Abbeyfeale Community Development Association’, Cumann Forbartha Pobail Mhainistir na Féile) chun gnó sa bhaile a fheabhsú. Tá sé soiléir anois go bhfuil níos mó daoine ón gceantar máguaird ag siopadóireacht i Mainistir na Féile seachas bheith ag siopadóireacht i gcathair Luimnigh nó i dTrá Lí. An chúis atá leis an athrú seo ná go bhfuil tairiscintí speisialta ar fáil sna siopaí áitiúla anois. Tá sé iontach gach duine a fheiceáil ag teacht le chéile chun a baile a fheabhsú.

Naisc sheachtracha 
Suíomh oifigiúil an bhaile 

Bailte i gContae Luimnigh
Mainistir Laoise

Is baile i gContae Laoise í Mainistir Laoise, tuairim is 14 km ó Phort Laoise. Tá sí suite ar bhóthar an N77. Tá tuairim is 1500 duine ina gcónaí sa bhaile. Rugadh an dealbhóir Launt Thompson i Mainistir Laoise.

Bailte i gContae Laoise
30 Márta

Is é an 30 Márta an 89ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 90ú lá i mbliain bhisigh. Tá 276 lá fágtha sa bhliain.

Féilte

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1674 — Jethro Tull, ceannródaí Sasanach sa talmhaíocht
 1746 — Francisco de Goya, péintéir agus déantóir priontaí Spáinneach
 1779 — Antaine Raiftearaí, file as Contae Mhaigh Eo
 1793 — Juan Manuel de Rosas, polaiteoir Airgintíneach
 1844 — Paul Verlaine, file Francach
 1853 — Vincent van Gogh, péintéir Ollannach (b.1890)
 1880 — Sean Hales, polaiteoir Éireannach
 1880 — Seán Ó Cathasaigh, drámadóir (b.1964)
 1926 — Ray McAnally, aisteoir Éireannach
 1937 — Warren Beatty, aisteoir Meiriceánach
 1945 — Eric Clapton, amhránaí agus giotáraí 
 1946 — Eoin Hand, peileadóir agus bainisteoir Éireannach
 1959 — Martina Cole, Scríbhneoirí Sasanacha
 1962 — Mark Begich, polaiteoir Meiriceánach
 1964 — Tracy Chapman, ceoltóir Meiriceánach
 1965 — Piers Morgan, iriseoir Sasanach
 1968 — Celine Dion, ceoltóir Ceanadach
 1969 — Keith Holmes, dornálaí Meiriceánach
 1973 — Niall Collins, polaiteoir Éireannach
 1978 — Chris Paterson, imreoir rugbaí
 1984 — Samantha Stosur, imreoir leadóige Astrálach
 1986 — Sergio Ramos, imreoir sacair Spáinneach
 1989 — João Sousa, imreoir leadóige Portaingéalach
 1992 — Gearóid Aighleart, iománaí Éireannach
 2001 — Anastasia Potapova, imreoir leadóige Rúiseach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1944 — Michael Davis, polaiteoir Éireannach
 1946 — William Magennis, polaiteoir Éireannach
 1949 — Friedrich Bergius, ceimicí orgánach (r. 1884)
 1950 — Léon Blum, polaiteoir Francach
 1954 — Fritz London, fisiceoir Meiriceánach
 1986 — James Cagney, aisteoir Meiriceánach (r.1899)
 1995 — John Lighton Synge, fisiceoir Éireannach
 2003 — Banríon Elizabeth An Ríonmháthair (r. 1900)
 2003 — Michael Jeter, aisteoir Meiriceánach
 2006 — John McGahern, úrscéalaí (r.1934)
 2020 — Bill Withers, amhránaí Meiriceánach (r. 1938)
 2021 — Billie Young, scoláire agus gníomhaí pobail Meiriceánach

Tarluithe eile 
 1867 - Cheannaigh na Stáit Aontaithe Alasca ón Rúis ar chostas 7.2 milliún dollar.
 1979 - Maraíodh Rúnaí Stáit Thuaisceart Éireann Airey Neave nuair a phléasc buama cairr agus é ag fágáil Teach na dTeachtaí.
 1981 - Rinneadh iarracht feallmharaithe ar an Uachtarán Reagan i Washington, D.C..

0330
Márta, 30
7 Aibreán

Is é an 7 Aibreán an 97ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 98ú lá i mbliain bhisigh. Tá 268 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (WHO) - Lá Domhanda Sláinte

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1506 — Naomh Proinsias Xavier (b. 1552)
 1515 — Naomh Treasa de Ávila, naomh Caitliceach
 1652 — Pápa Clemeint XII, (b. 1740)
 1770 — William Wordsworth, File Sasanach (b. 1850)
 1865 — William Duffy, polaiteoir Éireannach
 1915 — Billie Holiday, Amhránaí Meiriceánach (b. 1959)
 1920 — Ravi Shankar, seinnteoir siotáir Indiach
 1928 — James Garner, aisteoir Meiriceánach
 1930 — Andrew Sachs, aisteoir Briotanach
 1938 — Jerry Brown, 34ú ague 39ú Gobharnóir ó California
 1939 — Francis Ford Coppola, stiúrthóir
 1944 — Gerhard Schröder, Seachtú Seansailéir na Gearmáine
 1949 — Valentina Matviyenko, polaiteoir Rúiseach
 1954 — Jackie Chan, aisteoir, stiúrthóir, agus ealaíontóir oscartha
 1955 — Michael Harty, polaiteoir Éireannach
 1957 — Anraí Ó Riain, iománaí Éireannach
 1960 — James "Buster" Douglas, dornálaí Meiriceánach
 1963 — Nick Herbert, polaiteoir Briotanach
 1964 — Russell Crowe, aisteoir Astrálach
 1973 — José Antonio Rivera, dornálaí Pórtó Ríceach
 1984 — Bryan Cullen, imreoir peil Ghaelach
 1987 — Séamus Ó Riain, iománaí Éireannach
 1989 — Grace O'Flanagan, imreoir haca Éireannach
 1990 — Sorana Cîrstea, imreoir leadóige Rómánach
 1994 — Kathryn Mullan, imreoir haca Éireannach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1595 — Henry Walpole, naomh Sasanach
 1614 — El Greco, ealaíontóir agus ailtire Gréagach 1541–1614
 1868 — Thomas D'Arcy McGee, polaiteoir Ceanadach
 1882 — Denis Florence MacCarthy, file Éireannach
 1939 — Joseph Lyons, polaiteoir Astrálach agus 10ú Príomh-Aire na hAstráile
 1942 — Thomas Dowdall, polaiteoir Éireannach
 1947 — Henry Ford, bunaitheoir an Ford Motor Company (r.1863)
 1950 — Walter Huston, aisteoir agus amhránaí Ceanadach
 1966 — Seán Ó Gráda, polaiteoir Éireannach
 1968 — Jim Clark, tiománaí Foirmle a hAon (r. 1936)

Tarluithe eile 
 1902 - Bunaíodh an comhlacht Texas Fuel an comhlacht céanna a dtugtar Texaco ar sa lá atá inniu ann.
 1945 - Báthadh an cathloinge Seapánach Yamato le linn cath Okinawa.
 1968 - Bhásaigh an tiománaí Formula 2 i dtimpiste ag Hockenheim.
 1978 - Chuir Uachtarán Mheiriceá Jimmy Carter moill ar thairgíocht an buama neodróin.
 1986 - Díol Clive Sinclair na cearta dá ríomhairí le Amstrad ar €5 milliún.

0407
Aibreán, 07
6 Bealtaine

Is é an 6 Bealtaine an 126ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 127ú lá i mbliain bhisigh. Tá 239 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An tSiria, an Liobáin - Lá na Mairtíreach

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1405 — Skanderbeg, uasal agus ceannaire míleata Albánach
 1501 — Pápa Marcellus II (b. 1555)
 1574 — Pápa Innocentius X (b. 1655)
 1758 — Maximilien Robespierre, dlíodóir, réabhlóidí (b.1794)
 1821 — Robert O'Hara Burke, taiscéalaí Astrálach
 1856 — Robert Edwin Peary, ceannasaí cabhlaigh is taiscéalaí Meiriceánach
 1856 — Sigmund Freud, síciatraí (b.1939)
 1861 — Motilal Nehru, dlíodóir agus polaiteoir Indiach
 1871 — Victor Grignard, ceimiceoir Francach
 1895 — Rudolph Valentino, aisteoir Iodálach
 1904 — Harry Martinson, scríbhneoir Sualannach
 1908 — Celia Lynch, polaiteoir Éireannach
 1915 — Freddie 'Red' Cochrane, dornálaí
 1915 — Orson Welles,  aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach (b. 1985)
 1929 — Paul Christian Lauterbur, ceimiceoir Meiriceánach
 1934 — Richard Shelby, polaiteoir Meiriceánach
 1937 — Rubin Carter, Dornálaí Meiriceánach (b. 2014)
 1938 — Larry Gogan, craoltóir Éireannach
 1945 — Bob Seger, amhránaí
 1953 — Graeme Souness, imreoir sacair Albanach 
 1953 — Tony Blair, Iar-Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe
 1958 — Ivor Mac Alaigh, polaiteoir Éireannach
 1960 — Iran Barkley, dornálaí Meiriceánach
 1961 — George Clooney, aisteoir Meiriceánach
 1967 — John Fitzgibbon, iománaí Éireannach
 1970 — Rónán Mac Aodha Bhuí, craoltóir
 1975 — Fabiola Toupin, amhránaí Ceanadach
 1989 — Dominika Cibulková, imreoir leadóige Slóvacach
 2019 — Archie Mountbatten-Windsor, duine den theaghlach ríoga Sasanach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1862 — Henry David Thoreau, 44, scríbhneoir agus fealsamh (r.1817)
 1877 — Johan Ludvig Runeberg, scríbhneoir Fionlannach (r.1817)
 1882 — Frederick Cavendish, polaiteoir Briotanach
 1910 — Éadbhard VII, rí na Ríochta Aontaithe (r.1841)
 1919 — L. Frank Baum, scríbhneoir Meiriceánach
 1949 — Maurice Maeterlinck, Scríbhneoir, file agus drámadóir Beilgeach (r. 1862)
 1952 — Maria Montessori, lia agus oideolaí Iodálach
 1983 — Micheál Ó Móráin, polaiteoir Éireannach
 1987 — Denis Jones, polaiteoir Éireannach
 1992 — Marlene Dietrich, 90, ban-aisteoir agus amhránaí (r.1901)
 2014 — Jimmy Ellis, dornálaí Meiriceánach
 2015 — Errol Brown, amhránaí agus cumadóir amhrán
 2022 — Seán Garvey, amhránaí sean-nóis

Tarluithe eile 
 1966 - Gearradh príosúin saoil ar Ian Brady agus Myra Hindley as dúnmharaithe na "moors" i Sasana.
 1976 - Maraíodh 60 duine nuair a tharla crith talún (6.5 ar scála Richter) san Iodáil.
 2002 - Maraíodh an polaiteoir Pim Fortuyn.

0506
Bealtaine, 06
7 Deireadh Fómhair

Is é an 7 Deireadh Fómhair an 280ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 281ú lá i mbliain bhisigh. Tá 85 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Lá féile an Phápa Marcus

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1227 — Pápa Nioclás IV, Pápa ó 1288 go 1292 (b. 1292)
 1841 - Rí Nicolás I na Montainéagró (b.1921)
 1885 - Niels Bohr, fisiceoir Danmhairgeach (b.1962)
 1897 — Elijah Muhammad, ceannaire reiligiúnach Meiriceánach (b. 1975)
 1900 - Heinrich Himmler, polaiteoir Naitsíoch (b.1945)
 1917 — June Allyson, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2006)
 1927 - Ronald D. Laing, síciatraí (b.1989) 
 1931 - Desmond Tutu, easpag agus gníomhaíoch (b. 2021)
 1939 — Harold Walter Kroto, ceimiceoir Briotanach (b. 2016)
 1950 — Mickey Brady, polaiteoir Éireannach
 1951 — Natsuo Kirino, scríbhneoir Seapánach
 1952 - Micheál Ó Domhnaill, ceoltóir Éireannach (b.2006)
 1952 - Vladímír Pútín, príomh-aire na Rúise
 1956 — Alain Perrin, imreoir sacair Francach
 1959 — Simon Cowell, léiritheoir ceoil agus pearsa teilifíse Shasanach
 1960 — Kevin Boyle, staraí Meiriceánach
 1969 — Margaret Murphy O'Mahony, polaiteoir Éireannach
 1974 - Charlotte Perrelli, amhránaí Sualannach 
 1976 — Taylor Hicks, ceoltóir Meiriceánach
 1977 — Lapo Elkann, fear gnó Iodálach
 1978 — Alesha Dixon, amhránaí Sasanach
 1982 - Jermain Defoe, imreoir sacair
 1987 — Sam Querrey, imreoir leadóige Meiriceánach
 1996 — Lewis Capaldi, amhránaí Albanach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1368 — Lionel d'Anvers, Diúc Chlarence (r.1338) 
 1792 — George Mason, státaire Meiriceánach (r.1725) 
 1849 — Edgar Allan Poe, scríbhneoir Meiriceánach (r.1809)
 1855 — François Magendie, fiseolaí Francach (r. 1783)
 1919 — Alfred Deakin, polaiteoir Astrálach agus 2ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1856)
 1924 — John Abercromby, an 5ú Barún Abercromby, 5ú barún Abercromby (r. 1841)
 1926 — Emil Kraepelin, síciatraí Gearmánach (r. 1856)
 1935 — George Ramsay, imreoir sacair Albanach (r. 1885)
 1961 — James Murphy, polaiteoir Éireannach (r. 1887)
 1993 — Cyril Cusack, aisteoir Éireannach (r.1910)
 1994 — Niels Kai Jerne, imdhíoneolaí Danmhargach (r. 1911)
 2004 — Miki Matsubara, amhránaí agus cumadóir Seapánach (r. 1959)
 2019 — Ulick O'Connor, drámadóir, scríbhneoir, staraí agus léirmheastóir Éireannach (r. 1928)
 2020 — Mario José Molina, ceimiceoir Meicsiceach (r. 1943)
 2021 — James Brokenshire, polaiteoir coimeádach Sasanach (r. 1968)

Tarluithe eile 
 2006 - Maraíodh Anna Politkovskaya i Moscó

1007
Deireadh Fómhair, 07
An Portán

I gcúrsaí réalteolaíochta agus astralaíochta, tá an Portán ar cheann de réaltbhuíonta an stoidiaca. Is é Cancer, a chiallaíonn portán, an t-ainm Laidine a thugtar air. Is réaltbhuíon bheag dhoiléir é an Portán, agus is beag duine a aithníonn é as an ainmhí ar baisteadh é as. Tá sé suite i measc an Chúpla, atá ar an taobh thiar de, an Leoin ar an taobh thoir de, na Lincse ar an taobh thuaidh de, agus an Mhadra Bhig is na Péiste Uisce ar an taobh theas de.

Príomhghnéithe 
 ζ Cnc: 

 ι Cnc:

Réada suntasacha domhainspéire 
 M44: is mar shuíomh na Coirceoige is fearr atá aithne ar an bPortán i measc réadóirí. Is réaltbhraisle oscailte í siúd dá ngairtear chomh maith Praesepe as Laidin (sin le rá, "mainséar") agus the Beehive Cluster nó the Gate of Men as Béarla. Tá an bhraisle seo ar an gceathrú réad is daichead ar Chatalóg Messier (M44); ε Cnc an réalt is gile istigh inti.

 M67:

Miotaseolaíocht 

Sa mhéid go bhfuil scothchosúlacht portáin ar an réaltbhuíon seo, b'fhéidir go bhfuil baint éigin aici, i dteannta réaltbhuíon na Péiste Uisce, le bunús mhiotas Hiodra Leirné, atá ar ceann de Dhá Shaothar Déag Earcail agus a bhfuil an Portán ceangailte leis.

Astralaíocht 
Baineann comhartha astralaíoch an Phortáin (Meitheamh 21 - Iúil 22) leis an réaltbhuíon atá ar aon ainm leis. De réir cúpla cosmeolaíocht, ceanglaítear an Portán le dúil chlasaiceach an Uisce, agus mar sin de aithnítear mar chomhartha an uisce é (i dteannta na Scairpe agus na nIasc). Tá sé freisin ar ceann de na ceithre chomhartha Chairdineálta (i dteannta na Meá, an Ghabhair, agus an Reithe). Rialaítear ag an nGealach é. Is é an Gabhar is frithchomhartha polach leis.

Baineann gach comhartha astralaíoch le roinn éigin an choirp, agus tuigtear an roinn seo mar ionad a chumhachta. Rialaíonn an Portán na cíocha agus an bolg. Ar ndóigh, is é an tsiombail atá ar an gcomhartha seo ná an portán é féin. I measc tréithe an Phortáin áirítear righneas, tocht láidir anfach, taghdanna tréana, cosantacht fhíochmhar muintire is tíre, cumas láidir ar dhaoine eile a chothú, agus cur in aghaidh athraithe sheachtraigh; ach cuirtear cúpla drochthréith san áireamh freisin, ina measc an-luí le bheith ceangailte go ró-thochtmhar, rachtanna, agus paranóia éadrom.

Daoine cáiliúla ar rugadh faoin gcomhartha seo iad, nó "Clann na Gealaí" mar a thugtar orthu: George W. Bush, Franka Potente, Liv Tyler, Pamela Anderson agus Tom Cruise.

Sna seachtóidí moladh an comhartha astralaíoch seo a athainmniú, ó tharla gur cheap astralaithe éigin gurbh ruaigtheach é an comhcheangal samhlaithe leis an ngalar Ailse, nó "cancer" mar a thugtar as Béarla uirthi. Daoine éigin ar rugadh faoi chomhartha na gréine den Phortáin iad, gaireann siad Clann na Gealaí díobh féin ina ionad, mar baineann an comhartha leis an nGealach de réir astralaíochta.

Réaltaí

Féach fosta

Naisc sheachtracha 

 Yale Bright Star Catalog
 an Portán ar shuíomh Robin Gatter
 Ian Ridpath's Star Tales
 an Portán agus miotaseolaíocht an Domhain 
 an Portán ar shuíomh Richard Dibon-Smith
 Peoria Astronomical Society: an Portán 
 The Deep Photographic Guide to the Constellations: an Portán

Tagairtí 
 

Portan
Portan
Oidheadh Chlainne Lir

Scéal béaloidis de chuid Scéalta Miotaseolaíochta na hÉireann is ea é Oidheadh Chlainne Lir.  Is iad Lear Shí Fionnachaidh, Badhbh Dearg mac an Daghdha, Aobh agus Aoife na príomhcharachtair atá ann.

An Scéal 
Toghadh Badhbh Dearg mar rí ar na Tuatha Dé Danann.  Ní raibh Lear sásta leis sin, ámh, agus chun é a shásamh, thug Badhbh ceann dá chuid iníonacha do Lear mar bhean chéile.  Roghnaigh Lear an ceann is sine dóibh, Aobh.  Rugadh ceathrar páistí d'Aobh: cúpla, Fiachra agus Conn, agus Aodh agus Fionnuala.

Fuair Aobh bás tar éis tamaill agus goilleadh go mór ar Lear agus ar a chlann.  Chun iad a leigheas, thug Badhbh iníon eile do Lear mar bhean chéile, an uair seo, Aoife.

Bhí éad mór ar Aoife mar gheall ar an ngrá a bhí ag Lear agus a pháistí dá chéile.  Shocraigh sí na páistí a mharú.  I rith turais chuig teach Bhodhbh Dheirg, d'ordaigh sí a seirbhísigh na páistí a mharú ach dhiúltaigh siad.  I dtreall, rinne sí féin iarracht iad a mharú ach ní raibh an misneach aici.  Mar sin, d'athraigh sí ina n-ealaí iad.  Ní foláir do na páistí trí chéad bliain a chaitheamh sa loch in aice le teach a n-athar, trí chéad bliain eile i Sruth na Maoile agus trí chéad bliain eile arís in Inis Gluaire.  Nuair a chuala Bodhbh sin, chas sé Aoife ina deamhain aeir go síor mar phionós di.

Tar éis naoi gcéad bliain, thug Mochaomhóg dídean dóibh.  D'ordaigh sé gabha oilte slabhraí airgid a dhéanamh, chun na healaí a choinneáil le chéile go deo.  Ach ba mhian le Deoch, iníon rí na Mumhan agus bean chéile rí Chonnacht, na healaí a bheith aici féin.  D'iarr sí ar a fear chéile an mhainistir a ionsaí, agus san ionsaí briseadh na slabhraí airgid.  Ansin, athraíodh na healaí go seandaoine caite.  Baisteadh iad roimh a mbás agus cuireadh iad le Fionnuala sa lár, Fiachra agus Conn ar a dá thaobh agus Aodh os a comhair.

Naisc sheachtracha 
 Oidheadh chloinne Lir ar CODECS
 Oidhe Chloinne Lir ar Irish Sagas Online
 The Fate of the C[h]ildren of Lir ar Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Béaloideas na hÉireann
Scéalta Miotaseolaíochta
12 Nollaig

Is é an 12 Nollaig an 346ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 347ú lá i mbliain bhisigh. Tá 19 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An Chéinia - Lá na Saoirse (1963)

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1774 — William Henry, ceimicí Sasanach
 1821 — Gustave Flaubert, scríbhneoir Francach
 1863 — Edvard Munch, Péintéir (b. 1944)
 1883 — Peadar Ó Cearnaigh, bailéadoir (b.1942)
 1890 — Martin Corry, polaiteoir Éireannach
 1899 — Robert Davitt, polaiteoir Éireannach
 1912 — Henry Armstrong, dornálaí Meiriceánach
 1915 — Frank Sinatra, amhránaí agus aisteoir (b.1998)
 1920 — Christy Ring, iománaí (b.1979)
 1938 — Dick Dowling, polaiteoir Éireannach
 1940 — Dionne Warwick, amhránaí Meiriceánach
 1949 — Ganesh Shah, polaiteoir agus innealtóir Neipealach
 1956 — William Irwin, polaiteoir Briotanach
 1961 — Daniel O'Donnell, amhránaí Éireannach
 1962 — Tracy Austin, imreoir leadóige Meiriceánach
 1966 — Ian Óg Paisley,  polaiteoir de chuid Thuaisceart na hÉireann
 1967 — Hacine Cherifi, dornálaí Ailgéarach
 1969 — Sophie Kinsella, scríbhneoir Briotanach
 1980 — Nollaig Ó hÍcí, iománaí Éireannach
 1982 — Roderic O’Gorman, polaiteoir Éireannach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1334 — Pápa Seán XXII, Pápa ó 1316 go 1334
 1482 — William Sherwood (easpag), easpag Éireannach
 1547 — Hernán Cortés, conquistador Spáinneach
 1777 — Albrecht von Haller, bitheolaí, anatamaí, luibheolaí Eilvéiseach
 1849 — Marc Isambard Brunel, innealtóir Francach
 1889 — Robert Browning, file agus drámadóir Sasanach
 1894 — John Sparrow David Thompson, 4ú Príomh-aire Cheanada (r.1845)
 1921 — Henrietta Swan Leavitt, réalteolaí Meiriceánach
 1939 — Douglas Fairbanks, aisteoir Meiriceánach
 1968 — Tallulah Bankhead, ban-aisteoir Meiriceánach
 1996 — Seán Ó Súilleabháin, 1903–1996
 1999 — Joseph Heller, scríbhneoir (r.1923)
 2003 — Heydar Aliyev, polaiteoir Asarbaiseánach (r.1923)
 2007 — Ike Turner, ceoltóir Meiriceánach (r.1931)
 2020 — Jack Steinberger, fisiceoir Eilvéiseach

Tarluithe eile 
 1913 - Fuarthas an Mona Lisa a goideadh ón Louvre i bPáras sa bhliain 1911
 1941 - D'fhógair an India cogadh ar an Seapáin
 1963 - D'fhógair an Chéinia neamhspleáchas

1212
Nollaig, 12
13 Aibreán

Is é an 13 Aibreán an 103ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 104ú lá i mbliain bhisigh. Tá 262 lá fágtha sa bhliain.

Féilte

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1570 — Guy Fawkes, míleatach Caitliceach Sasanach (b. 1606)
 1732 — Frederick North, Lord North, Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 1792)
 1743 — Thomas Jefferson, 3ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b.1826)
 1825 — Thomas D'Arcy McGee, polaiteoir Ceanadach
 1866 — Butch Cassidy, robálaí bainc Meiriceánach (b. 1908)
 1879 — Andrew Fogarty, polaiteoir Éireannach
 1889 — Earnán de Blaghd, polaiteoir, réabhlóidí, agus bainisteoir amharclainne (b.1975)
 1889 — James Coburn, polaiteoir Éireannach
 1889 — Patrick Palmer, polaiteoir Éireannach
 1892 — Robert Alexander Watson-Watt, fisiceoir
 1894 — Arthur Fadden, polaiteoir Astrálach agus 13ú Príomh-Aire na hAstráile
 1901 — Jacques Lacan, Síocanailísí agus fealsamh Francach
 1906 — Samuel Beckett, drámadóir, úrscéalaí, file (b.1989)
 1910 — Fintan Coogan, Mór, polaiteoir Éireannach
 1920 — Liam Mac Cosgair, 5ú Taoiseach
 1939 — Seamus Heaney, file Éireannach (b. 2013)
 1940 — Jean-Marie Gustave Le Clézio, scríbhneoir
 1940 — José Nápoles, dornálaí Cúbach-Meicsiceach
 1940 — Max Mosley, uachtarán Fédération Internationale de l'Automobile (b.2021)
 1946 — Al Green, amhránaí Meiriceánach 
 1949 — Christopher Hitchens, údar agus iriseoir Angla-Mheiriceánach (b. 2011)
 1959 — Meg Bateman, scríbhneoir Albanach
 1960 — Bob Casey Jr., polaiteoir Meiriceánach
 1960 — Rudi Völler, imreoir sacair Gearmánach
 1963 — Garry Kasparov, ficheallaí
 1971 — Justin Barrett, gníomhaí Éireannach
 1978 — Carles Puyol, imreoir sacair
 1979 — Síle Seoige, láithreoir teilifíse Éireannach
 1983 — Paul Murphy, polaiteoir Éireannach
 1987 — Brandon Hardesty, aisteoir Meiriceánach
 1988 — Anderson Luís de Abreu Oliveira, imreoir sacair
 1990 — Anastasija Sevastova, imreoir leadóige Laitviach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1199 — Risteard I Shasana, rí Sasanach
 1406 — Roibeard III, Rí na nAlbanach, Rí na hAlban
 1695 — Jean de La Fontaine, fabhalscéalaí Francach (r.1621)
 1853 — Leopold Gmelin, ceimiceoir Gearmánach
 1904 — Saitō Ryokuu, scríbhneoir Seapánach
 1909 — Whitley Stokes, scoláire agus dlíodóir Éireannach
 1918 — Lavr Kornilov, ginearál Rúiseach (r.1870)
 1941 — Annie Jump Cannon, réalteolaí Meiriceánach
 1952 — Daniel Búrc, polaiteoir Éireannach
 1953 — Alice Milligan, file Éireannach
 1955 — Peadar Duignan, polaiteoir Éireannach
 1976 — Noel Lemass, Óg, polaiteoir Éireannach
 1983 — Mercè Rodoreda, scríbhneoir Catalónach
 2015 — Eduardo Galeano, scríbhneoir Uraguach
 2015 — Günter Grass, scríbhneoir (r. 1927)
 2019 — Paul Greengard, néareolaí Meiriceánach

Tarluithe eile 
 1964 - Bronnadh gradam Oscair don Aisteoir is Fearr ar Shydney Poitier, an chéad uair riamh a bronnadh an duais sin ar dhuine gorm.
 1970 - Phléasc tanc ocsaigin ar an Apollo 13 ag cur cosc orthu iarracht a dhéanamh stopadh ar an ngealach.
 1997 - Bhuaigh Tiger Woods an US Masters ag aois 21 bliain.

0413
Aibreán, 13
22 Lúnasa

Is é an 22 Lúnasa an 234ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 235ú lá i mbliain bhisigh. Tá 131 lá fágtha sa bhliain.

Féilte

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1195 — Naomh Antaine, bráthair Proinsiasach sa 13ú haois (b. 1231)
 1760 — Pápa Leo XII, pápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1823 agus 1829 (b. 1829)
 1767 — Jean Joseph Amable Humbert, ginearál Francach (b. 1823)
 1862 — Claude Debussy, cumadóir Francach (b. 1918)
 1889 — Seán Mac an tSaoi, polaiteoir Éireannach agus 5ú Tánaiste (b. 1984)
 1908 — Henri Cartier-Bresson, grianghrafadóir Francach (b. 2004)
 1917 — Martin Finn, polaiteoir Éireannach (b. 1988)
 1925 — Honor Blackman, ban-aisteoir Sasanach (b. 2020)
 1928 — Karlheinz Stockhausen, cumadóir Gearmánach (b. 2007)
 1954 — Séamus de Barra-Ó Murchú, imreoir peil Ghaelach agus iománaí
 1957 — Steve Davis, imreoir snúcair Sasanach
 1964 — Mats Wilander, imreoir leadóige Sualannach
 1967 — Adewale Akinnuoye-Agbaje, aisteoir (Lost/Oz/srl)
 1974 — Cory Gardener, polaiteoir Meiriceánach
 1975 — Diarmuid Ó Murchú, imreoir peil Ghaelach
 1977 — Heiðar Helguson, imreoir sacair Íoslannach
 1986 — Stephen Ireland, imreoir sacair Éireannach
 1987 — Mischa Zverev, imreoir leadóige Gearmánach
 1990 — Marc Mac Aodh, imreoir peil Ghaelach
 1995 — Dua Lipa, amhránaí Sasanach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1485 — Risteard III Shasana (r. 1452)
 1679 — John Kemble, naomh Sasanach (r. 1599
 1903 — Robert Gascoyne-Cecil, polaiteoir Sasanach (r. 1830)
 1922 — Mícheál Ó Coileáin (Michael Collins), ceannaire réabhlóideach (r. 1890)
 1943 — Tōson Shimazaki, scríbhneoir Seapánach (r. 1872)
 1958 — Roger Martin du Gard, scríbhneoir Francach (r. 1881)
 1966 — Al McCoy, dornálaí Meiriceánach (r. 1894)
 1967 — Gregory Goodwin Pincus, bithchemiceoir Meiriceánach (r. 1903)
 1968 — John Flynn, polaiteoir Éireannach (r. 1891)
 2000 — Abülfaz Elçibay, polaiteoir Asarbaiseánach agus iar-easaontóir Sóivéadach (r. 1938)

Tarluithe eile 
 851 - Troideadh Cath Jengland, idir arm Francach Shéarlais Mhaoil agus arm Briotánach Erispoe, Diúc na Briotáine
 1485 - Troideadh Cath Bosworth Field idir airm Risteard III Shasana, Rí Shasana agus éilitheoir eile na ríchathaoireach Sasanaí, Anraí Tudor, Iarla Richmond
 1952 - Bunaíodh Léig na nArabach
 1992 - Bhris foréigean amach le linn léirsiú frithchiníochas sa Ghearmáin i Rostock-Lichtenhagen

0822
Lúnasa, 22
21 Márta

Is é an 21 Márta an 80ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 81ú lá i mbliain bhisigh. Tá 285 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An Namaib - Lá na Saoirse (1990)

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1685 — Johann Sebastian Bach, cumadóir ceoil Gearmánach (b.1750)
 1763 — William James MacNeven, scríbhneoir agus dochtúir Gael-Mheiriceánach
 1884 — Nora Barnacle, céile James Joyce
 1886 — Oscar Traynor, polaiteoir Éireannach
 1933 — Michael Heseltine, Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe
 1946 — Timothy Dalton, aisteoir Breathnach
 1949 — Slavoj Žižek, fealsamh Slóivéanach
 1950 — Sándor Csernus, staraí Ungárach
 1955 — Jair Bolsonaro, uachtarán ar an mBrasaíl
 1957 — Pat Breen, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
 1958 — Gary Oldman, aisteoir Sasanach
 1960 — Ayrton Senna, tiománaithe F1 (b.1994)
 1961 — Leslie Stewart, dornálaí de chuid Oileán na Tríonóide
 1961 — Lothar Matthäus, imreoir sacair Gearmánach
 1962 — Matthew Broderick, aisteoir agus amhránaí Meiriceánach
 1963 — Ronald Koeman, iar-imreoir sacair Ollannach
 1964 — Ieuan Evans, imreoir rugbaí na Breataine Bige
 1975 — Mark Williams, imreoir snúcair gairmiúil Breatnach
 1977 — Patrick O'Donovan, polaiteoir Éireannach
 1980 — Ronaldinho, imreoir sacair
 1983 — Bruno Langley, aisteoir Briotanach
 1990 — Darach Ó hEoghanáin, iománaí Éireannach
 1991 — Antoine Griezmann, imreoir sacair Francach
 1992 — Karolína Plíšková, imreoir leadóige Seiceach
 1992 — Kristýna Plíšková, imreoir leadóige Seiceach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1617 — Pocahontas, bean Meiriceánach Dúchasach
 1656 — James Ussher,  ardeaspag Ard Mhacha (r. 1581)
 1762 — Nicolas Louis de Lacaille, réalteolaí Francach
 1920 — Peadar Ua Laoghaire, scríbhneoir Éireannach
 1971 — Patrick Palmer, polaiteoir Éireannach
 1978 — Cearbhall Ó Dálaigh, cúigiú Uachtarán na hÉireann (r.1911)
 1985 — Michael Redgrave, aisteoir Sasanach
 1999 — Ernie Wise, fuirseoir Sasanach
 2005 — Pól Ó Foighil, polaiteoir (r.1928)
 2012 — Ruaraidh MacThòmais, file Albanach
 2015 — Jørgen Ingmann, ceoltóir Danmhargach
 2015 — Martin McGuinness, polaiteoir Éireannach (r. 1950)

Tarluithe eile 
 1960 - Sléacht Sharpevilleː maraíodh 69 duine agus gortaíodh 169 duine eile nuair a rinne póilíní ionsaí ar lucht agóide san Afraic Theas
 1965 - Chuir Martin Luther King tús le mórshiúl ó Selma go Montgomery, Alabama. 
 2009 - Bhuaigh Éire a dara Grand Slam sa rugbaí i gcoinne An Bhreatain Bheag i gCaerdydd.

0321
Márta, 21
6 Márta

Is é an 6 Márta an 65ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 66ú lá i mbliain bhisigh. Tá 300 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Gána - Lá na Saoirse (1957)
 Oilean Norfolk - Lá na Bunaithe (1788)
 Texas - Lá Alamo

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1475 — Michelangelo, ealaíontóir (b.1564)
 1791 — Seán Mac Héil, easpag Éireannach
 1822 — Harriet Tubman, daonfhuascailteoir Meiriceánach
 1883 — Edmond Carey, polaiteoir Éireannach
 1884 — Robert Williams Parry, file Breatnach
 1900 — Mark Deering, polaiteoir Éireannach
 1920 — Henry Byrne, polaiteoir Éireannach
 1927 — Gabriel García Márquez, scríbhneoir Colómach
 1935 — Ronnie Delany, lúthchleasaí Éireannach
 1939 — Kit Bond, polaiteoir Meiriceánach
 1944 — Kiri Te Kanawa, amhránaí ceoldrámaíochta Nua-Shéalannach
 1946 — David Gilmour, giotáraí Sasanach
 1957 — John Carey, léachtóir Gaeilge
 1958 — James Bannon, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
 1959 — Tommy Sheppard, polaiteoir Albanach
 1968 — Moira Kelly, ban-aisteoir Meiriceánach
 1972 — Shaquille O'Neal, cispheileadóir Meiriceánach
 1979 — Tim Howard, imreoir sacair Meiriceánach 
 1982 — J. J. Ó Dúláinne, imreoir iománaíocht
 1983 — Andranik Teymourian, imreoir sacair Iaránach
 1984 — Daniël de Ridder, imreoir sacair
 1986 — Gordon Lyons, polaiteoir Aontachtach
 1988 — Marina Erakovic, imreoir leadóige Nua-Shéalannach
 1989 — Agnieszka Radwańska, imreoir leadóige Polannach
 1991 — Tyler, the Creator, rapálaí, ceoltóir, agus cumadóir amhrán Meiriceánach
 1993 — Pádraic Ó Mainnín, iománaí Éireannach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1754 — Henry Pelham, Príomh-Aire na Breataine
 1836 — Davy Crockett, Saighdiúir agus polaiteoir Meiriceánach (r. 1786)  i Cath an Alamo
 1888 — Louisa May Alcott, úrscéalaí (r.1832)
 1900 — Gottlieb Daimler, fear gnó Gearmánach
 1918 — Seán Mac Réamainn, polaiteoir Éireannach (r.1856)
 1919 — Pierce McCan, polaiteoir Éireannach
 1942 — Thomas Mooney, gníomhaí ainrialach Meiriceánach agus ceannaire an lucht oibre
 1961 — George Formby, aisteoir Sasanach
 1970 — William Hopper, aisteoir Meiriceánach
 1973 — Pearl S. Buck, scríbhneoir Meiriceánach
 1976 — Maxie Rosenbloom, dornálaí agus aisteoir
 1978 — Micheál Mac Liammhóir, aisteoir Éireannach
 1984 — Henry Wilcoxon, aisteoir
 1986 — Georgia O'Keeffe, ealaíontóir Meiriceánach
 1997 — Michael Manley, polaiteoir Iamácach
 2005 — Hans Albrecht Bethe, fisicí a rugadh i Strasbourg
 2016 — Nancy Reagan, Céadbhean na Stát Aontaithe (r. 1921)
 2022 — Frank O'Farrell, peileadóir agus bainisteoir Éireannach

Tarluithe eile 
 1836 - Cath an Alamo
 1930 - Chuaigh bia reoite de chuid Clarence Birdseye ar díol don chéad uair i Springfield, Massachusetts.
 1964 - D'athraigh an dornálaí Cassius Clay a ainm go Muhammad Ali.
 1988 - Mharaigh SAS na Breataine triúr ball den IRA (Máiréad Farrell, Seán Savage agus Daniel McCann) i nGiobráltar.

0306
Márta, 06