joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
William M. McKechnie (breitheamh)

Is breitheamh as Corcaigh é Liam McKechnie, nó William M. McKechnie (a rugadh i mí Aibreáin 1951), ina bhall den Chúirt Uachtarach (Márta 2010 - Aibreán 2021) agus ar scor inniu.

Saol 
Rugadh McKechnie i Corcaigh i 1951 agus cuireadh oideachas air ag Coláiste Bhráithre na Toirbhearta, an Coláiste na hOllscoile, Corcaigh, ónar bhain sé a chéim amach i 1971, sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath agus in Óstaí an Rí, Baile Átha Cliath. Bhí aige Céim Mháistreachta i nDlí na hEorpa.

Gairm dlí 
Rinneadh é a ghairm chuig an mBarra i 1972 agus glacadh leis chuig Barra na Sinsear i 1987. Mar abhcóide, chleachtaigh sé i limistéar na tráchtála, na seansaireachta agus an dlí údaráis áitiúil, agus bhí suim ar leith aige i bhfaillí míochaine.

Bhí roinnt poist shinsearacha aige i gComhairle Bharra na hÉireann ar feadh roinnt blianta agus toghadh é ina Chathaoirleach i 1999 agus atoghadh in 2000 é.

Ceapadh é mar Bhreitheamh den Ard-Chúirt in 2000 agus ghlac sé ceannas ar an liosta iomaíochta in 2004. Agus é ag feidhmiú amhlaidh, bhí sé i gceannas ar gach cás iomaíochta sibhialta agus coiriúil araon. Rinne sé an chéad Dearbhú Neamhluí faoi Acht an Choinbhinsiúin Eorpaigh um Chearta an Duine, 2003, i gcás Trasinscne Foy –v- an tArd-Chláraitheoir. 

Bhí McKechnie ina Chathaoirleach den Bhinse Luachála idir 1995 agus 2000 agus ó 2002 i leith bhí sé mar Chathaoirleach an Bhoird Eagarthóireachta d’Irisleabhar na hInstitiúide um Staidéar Breithiúnach. Bhí sé ina bhall de Bhord na Seirbhíse Cúirteanna agus freisin den Choiste Déanta Rialacha.

Ceapadh é chuig an gCúirt Uachtarach i Meitheamh 2010.

In 2010, toghadh é mar Uachtarán an Chumainn Bhreithiúna Eorpacha Dlí Iomaíochta, a dhéanann ionadaíocht do gach ceann de na 27 Ballstát den Aontas Eorpach, mar aon le Breithiúna ón gCúirt Bhreithiúnais agus ó Chúirt Ghinearálta an Aontais Eorpaigh agus ón gCúirt EFTA. Ba ea é an tríú hUachtarán den Chumann, i ndiaidh Sir Christopher Bellamy agus an Dr Joachim Bornkamm.

Bhí roinnt páipéar scríofa aige, ghlac sé páirt ar chomhdhálacha iomadúla, mar aon le bheith i gceannas orthu agus thug sé an 4ú Léacht Bhliantúil den CCJHR ag COC an 4 Márta 2010. 

Is Binseoir é de Chumann Onórach Óstaí an Rí.

Féach freisin 

 Breithiúna Éireannacha

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1951
Breithiúna Éireannacha
Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Falcóg mhór

Is éard atá i gceist leis an bhfalcóg mhór ná speiceas éin a chuaigh in éag faoi lár na naoú haoise déag. Is é an t-ainm eolaíoch atá air ná Pinguinus impennis. Cé go bhfuil an fhalcóg mhór cosúil leis na piongainí, níl sí gaolmhar leo - fuair siad a n-ainm uaithi, áfach, nó is é pen gwyn ainm Breatnaise na falcóige móire, agus chuaigh sé in úsáid i dteangacha eile fosta. Ceann de na hAlcidae í an fhalcóg mhór, is é sin, bhí dlúthghaol aici leis an bhforacha (an t-éan aille) Uria aalge agus leis an gcrosán Alca torda. Bhí an fhalcóg mhór 75-85 ceintiméadair ar airde agus timpeall ar chúig cileagraim ar meáchan.

Ní chuireadh an fhalcóg mhór ach aon ubh amháin in aghaidh aon séasúr goir amháin, rud a chiallaigh go raibh líon na n-éanacha seo sách mall ag dul i méadaíocht fiú faoi na himthosca ab fhabhraí. Ní raibh siad in ann eitilt ar bith a dhéanamh, agus nuair a thagadh na foghlaeirí, bhíodh na falcóga móra sách mall ag teitheadh uathu. Bhí an-mheas ag na mairneálaigh ar fheoil na bhfalcóg mór, agus fuarthas a cuid cleití úsáideach chomh maith. Mar sin, ní ábhar iontais é i ndiaidh an iomláin an dóigh a ndeachaigh an t-éan seo in éag.

Roimh dhíothú an speicis bhí an fhalcóg mhór le feiceáil ar feadh an Atlantaigh Thuaidh san Oileán Úr agus san Eoraip araon, agus í ag marú iasc. Dealraíonn sé áfach nach raibh ach fiche áit ag an bhfalcóg mhór ar fud an domhain le neadacha a thógáil agus an ubh aonair a ghoradh. Bhí aillte arda agus fargáin ag teastáil ón bhfalcóg mhór le haghaidh na neide, agus ní raibh an timpeallacht oiriúnach ar fáil di ach i mbeagán áiteanna.

An lánúin dheireanach a bhí ag goradh uibhe, maraíodh í in Eldey, oileán beag in aice leis an Íoslainn, sa bhliain 1844. Cuireadh sonrú san éan deireanach den speiceas i dTalamh an Éisc sa bhliain 1852.

Ar na saolta deireanacha seo táthar ag caint ar athbheochan an speicis trí úsáid a bhaint as pé iarsmaí ADN atá fágtha de sna iarsmalanna staire nádúrtha, go háirithe sna héanacha a ndearnadh seitheadóireacht orthu.

Féach freisin

Colm imirce

Éin
Airgead teimhneach

I bpolaitíocht na Stát Aontaithe, tagraíonn airgead teimhneach (Béarla: Dark money) do chaiteachas polaitiúil eagraíochtaí neamhbhrabúis - mar shampla, 501 (c) (4) (leas sóisialta) 501 (c) (5) (ceardchumainn) agus 501 (c) (6) grúpaí (comhlachas trádála) - nach gceanglaítear orthu a ndeontóirí a nochtadh.   Féadfaidh eagraíochtaí den sórt sin síntiúis neamhtheoranta a fháil ó chorparáidí, daoine aonair agus ceardchumainn. Ar an mbealach seo, is féidir lena ndeontóirí cistí a chaitheamh chun tionchar a imirt ar thoghcháin, gan a fhios ag vótálaithe cá as a tháinig an t-airgead. Chuaigh airgead teimhneach isteach sa pholaitíocht ar dtús le Buckley v. Valeo (1976) nuair a leag Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe Ocht bhFocal Draíochta amach a shainíonn an difríocht idir toghchán agus abhcóideacht.

Naisc sheachtracha 
 Dark Money series site by PBS

Tagairtí
 Feachtas toghcháin
 Airgeadas feachtais sna Stáit Aontaithe
 Rúndacht
Poblacht na Slóvaice

Poblacht na Slóvaice nó Stát na Slóvaice, stát puipéad Gearmánach agus comhghuaillíocht le linn an Dara Cogadh Domhanda. Dhearbhaigh sé neamhspleáchas ón tSeicslóvaic le tacaíocht na Gearmáine. Ba é seo an chéad uair sa stair gur náisiún neamhspleách í an tSlóvaic.

Chuir Stát na Slóvaice trúpaí chun tacú leis an nGearmáin faoi ionradh na Polainne agus an Aontais Shóivéadaigh agus dhíbir sé dhá thrian de Ghiúdais na Slóvaice go dtí an Pholainn faoi fhorghabháil na Gearmáine. Tar éis tacaíocht agus gníomhaíocht Pháirtithe Frith-Naitsíocha a mhéadú, rinne an Ghearmáin ionradh ar an tSlóvaic agus áitiú uirthi, rud a d’fhág go raibh éirí amach mór sa tír, agus go mbeadh an tír á áitiú ag an Aontas Sóivéadach níos déanaí agus tar éis an chogaidh, a dhíothú agus a chomhtháthú san tSeicslóvaic Cumannach nua.

Tagairtí 
{Reflist}}

An Dara Cogadh Domhanda
An tSlóvaic
Schönhausen (Elbe)

Is baile beag i gcroílár na Gearmáine é Shönhausen. Bhunaigh an tEaspag von Havelberg an baile sa 13ú haois agus cláraíodh é den chéad uair sa bhliain 1212. Tá sé suite ag 33 m os cionn leibhéal na farraige,  in aice le Stendal, idir Abhainn na hElbe agus teorainn Brandenburg, i gcontae Stendal (Gearmáinis : Landkreis ) Stendal, san stát (Gearmáinis: Land ) Sacsain-Anhalt . Tá an baile 93km ar shiúl ón phríomhchathair Beirlín, 53km ó Mhagdeburg, príomhchathair an Stáit, 469km ó Stuttgart 200km ó Dresden agus 144km ó Leipzig .  Ina theannta sin, tá daonra 2,314 ina gcónaí ann.

Daoine Cáiliúla 

 Otto von Bismarck ( 1815 - 1898 ) Státóir .

Bilte nasctha leis 

 Kirchlinteln

Naisc sheachtracha 

 Rialtas Saxony-Anhalt
 Rialtas áitiúil
 Músaem Bismarck

Tagairtí 

Bailte sa Ghearmáin
Comhairle Baile Obar Dheathain

Déanann Comhairle Cathrach Obar Dheathain ionadaíocht ar limistéar na comhairle in Albain,  a dhéileálann le hObar Dheathain.

Naisc sheachtracha 

 Léarscáil le roinnt logainmneacha Gaelacha timpeall Aberdeen 
 Plean Teanga Ghaelach 2021-2026. Comhairle Baile Obar Dheathain

Tagairtí 

 Polaitíocht Obar Dheathain
 Údaráis áitiúla na hAlban
 Eagraíochtaí atá lonnaithe in Obar Dheathain
Midreasch

Tugann an téarma midreasach (Eabhrais: מִדְרָשׁ midra; iol. מִדְרָשִׁים midrashim)  dhá rud le fios:
 modh heirméineotaic don eisigéis Bhíobalta a fheidhmím, go príomha trí chomparáid a dhéanamh idir sleachta éagsúla sa Bhíobla;
 de réir na meatonaime, an litríocht a bhailíonn na tráchtanna seo.

Léiríonn sé an tríú ceann de na ceithre mhodh léirmhínithe raibíneacha ar an mBíobla Eabhraise, agus tá sé foroinnte ina mhidreasach halacha ((Eabhrais: מדרש הלכה) a bhfuil sé ar intinn aige dlíthe a dhíorthú ón téacs, agus an midreasach aggádá, chun críocha homaileacha go ginearálta.

De réir dealraimh, bhí an midreasach laghdaithe le fada, mar gheall ar a ghné bhéaloidis agus shaonta, ach spreag scoláirí bíoblóireachta athbheochan suime ar an mhidreasach nuair a d’aimsigh siad, taobh thiar dá éisegéisís dealraitheacha iomarcacha, cosúlachtaí a bhí bunaithe ar idirthéacsúlacht an Bhíobla, agus a thabharfadh, de réir roinnt daoine, léargas breise ar thráchtaireachtaí téacsúla roimhe seo.

Tagairtí
 
 Eisigéis
 Téarmaíocht reiligiúnach
 Focail agus frásaí Eabhraise
 Focail agus frásaí Eabhraise i ndlí na nGiúdach
Mary Laffoy (breitheamh)

Breitheamh is ea Mary Laffoy (a rugadh 17 Meitheamh 1945), ar scor inniu. an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí. Tá sí ina hUachtarán ar an gCoimisiún um Athchóiriú an Dlí ó 2018.

Saol 
Bhain an Laffoy céim B.A. amach ó Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath i 1968. Ina dhiaidh sin, idir 1968 agus 1971 rinne sí staidéar ar an dlí i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliatha agus ag Cumann Onórach Óstaí an Rí i mBaile Átha Cliath. Glaodh chun an Bharra í i mí Iúil 1971.

Bhí sí ag cleachtadh mar abhcóide ó théarma na féile Michíl 1971 go dtí gur ceapadh í ar an Ard-Chúirt. Glacadh léi chuig Barra na Sinsear i dtéarma na féile Michíl1987.

Ceapadh an Laffoy ina Breitheamh den Ard-Chúirt i mí Aibreáin 1995. Nuair a bhí sí ar Bhinse na hArd-Chúirte, bhí sí páirteach go príomh aindlíthíochtshibhialta, go príomh airéimse an dlísheansaireachta.

Ceapadh Laffoy ar an gCúirt Uachtarach i mí Dheireadh Fómhair 2013.

Féach freisin 

 Breithiúna Éireannacha

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1945
Breithiúna Éireannacha
José Ramos-Horta (polaiteoir de chuid Thíomór Thoir)

Polaiteoir de chuid Thíomór Thoir is ea José Ramos-Horta (a rugadh ar 26 Nollaig 1949). Bhí sé ina Uachtarán ar an tír ó 2007 go 2012. Bronnadh Duais Nobel na Síochána air sa bhliain 1996, mar gheall ar an bhfeachtas ar son shaoirse na tíre ar a raibh sé ina cheannaire.

Saol 
Bhí Ramos-Horta mar phríomhurlabhraí na gluaiseachta ar son shaoirse Thíomór Thoir (1975-19999), Le linn dó a bheith ar deoraíocht,  rinne sé staidéar ar an dlí idirnáisiúnta poiblí (in Acadamh na Háige um an Dlí Idirnáisiúnta agus i gColáiste Aintíoch) agus ar dhlí chearta an duine (san Institiúid Idirnáisiúnta um Chearta an Duine i Strasbourg).

Bhí sé ina aire gnóthaí eachtracha (2002-2006), ina phríomhaire (2006-2007) agus ina Uachtarán (2007-12) ar Thíomór Thoir. Bhí sé sa tríú háit i dtoghchán uachtaránachta 2012.

Gailearaí

Féach freisin 

 UNTAET (Náisiún Aontaithe sa Tíomór Thoir)ː Bhí coimeádaithe síochána Éireannacha i dTíomór Thoir idir 1999 agus 2004.

Tagairtí 

An Tíomór Thoir
Daoine a rugadh i 1949
Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Ernie Ross

Polaiteoir Briotanach ab ea Ernest Ross (27 Iúil 1942 - 17 Deireadh Fómhair 2021) a d’fhóin mar Theachta  Parlaiminte (TP) do Dhùn Dè an Iar  ó 1979 go 2005. Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre .

Luathshaol 
Rugadh Ross i nDùn Dè, Albain, an 27 Iúil 1942.   Bhí a thuismitheoirí fostaithe ag an National Cash Register. Chríochnaigh sé a bhunoideachas i mbunscoileanna Naomh Seosamh agus Naomh Muire, sular fhreastail sé ar Ardscoil Chaitliceach Rómhánach Naomh Eoin. Tar éis dó céim a fháil, d’oibrigh sé ar dtús mar innealtóir i gclós loinge, ansin mar innealtóir rialaithe cáilíochta sinsearach ag Timex .  Ghlac sé ballraíocht i bPáirtí an Lucht Oibre sa bhliain 1973.

Gníomhréim pholaitiúil 
Toghadh Ross mar Theachta Parlaiminte do Dhùn Dè an Iar in olltoghchán na Bealtaine 1979, ag teacht i gcomharbacht ar Peter Doig.  Thacaigh sé le Tony Benn i dtoghchán leas-cheannaireachta Pháirtí an Lucht Oibre 1981 .  Atoghadh Ross cúig huaire go dtí go ndeachaigh sé ar scor in olltoghchán 2005, nuair a tháinig Jim McGovern i gcomharbacht air.

Bhí Ross ar an Roghchoiste um Ghnóthaí Eachtracha ó Iúil 1997 go Márta 1999; an Coiste um Chaighdeáin agus Pribhléidí ó Dheireadh Fómhair 1996 go Márta 1997, agus ar an Choiste Oideachais & Fostaíochta ó Shamhain 1995 go Márta 1997. D’fhóin sé freisin ar Chúirt na Réiteoirí ó Mheitheamh 1987 go Bealtaine 2005. . Le linn dó a bheith ag fónamh ar an gcoiste um ghnóthaí eachtracha sa bhliain 1999, sceith sé dréacht-tuarascáil don rúnaí gnóthaí eachtracha Robin Cook maidir le heachtra Sandline agus Siarra Leon . Ansin luaigh Cook go hearráideach na torthaí in agallaimh sular foilsíodh an tuarascáil.  Mar thoradh air seo d’éirigh Ross as an gcoiste agus cuireadh ar fionraí é ó Theach na dTeachtaí ar feadh deich lá.   Tugadh "an pluiméir" air dá bharr, agus é ag tagairt dá chumas "sceitheanna a dheisiú". 

Thacaigh Ross go láidir le náisiúnachas na Palaistíne, agus dá bhrí sin tugadh an leasainm "the MP for Nablus West" air.     Thacaigh  sé le chinneadh Comhairle Baile Dhùn Dè  sa bhliain 1980 an chathair a chúpáil le Nablus.  I mí Aibreáin na bliana dár gcionn, ghlac sé páirt i dtoscaireacht dea-mhéine ó Dhùn Dè chun cuairt a thabhairt ar Nablus agus Cathair Cuáit .

Saol pearsanta 
Phós Ross Jane Moad sa bhliain 1964. D’fhan siad pósta go dtí lá a bháis. Le chéile, bhí triúr leanaí acu: Stephen, Ali agus Karen. Bhí ailse air agus é ag freastal ar a chéad téarma sa Pharlaimint, ach tháinig sé slán tar éis dó dul faoi obráid mhionchró le hAlfred Cuschieri . 

D’éag Ross ar 17 Deireadh Fómhair 2021 i nDùn Dè. Bhí sé 79 bliana d’aois.

Foinsí ginearálta 

 Leigh Rayment's Historical List of MPs

Naisc sheachtracha 

 Hansard 1803–2005: Ionchuir Ernie Ross sa Pharlaimint.

Tagairtí 
Básanna in 2021
Daoine a rugadh i 1942
Steiré-isiméireacht

Más ionann struchtúr an dá mhóilín mar a bhreactar síos ar pháipéar é, is féidir dóibh bheith difriúil ó thaobh an struchtúir thríthoisigh de.  Tugtar steiré-isiméireacht air seo. Sna heanantaiméirí tá dhá mhóilín againn agus iad ina scátháin scáile dá chéile. Is féidir, áfach, do dhá mhóilín bheith ina steiré-isiméirí cé nach bhfuil siad ina n-eanantaiméirí. Ansin, tugtar diaisteiré-isiméirí orthu.

Ní mór an steiré-isiméireacht a dhealú ón gconformáil. Is éard atá i gceist leis an gconformáil ná an dóigh a bhfuil an móilín "camtha" faoi láthair, agus is féidir don mhóilín chéanna dul ó chonformáil go conformáil go furasta. Tá sé i bhfad níos deacra na steiré-isiméirí a chlaochlú go steiré-isiméirí eile.

An Steiré-Isiméireacht agus an Isiméireacht Struchtúrach i gComparáid 
Bíonn na hisiméirí struchtúracha difriúil ó thaobh na ceimice de. Mar shampla, is féidir linn comhdhúile isiméireacha a chruthú nach ionann na feidhmghrúpaí iontu, cé gurb ionann líon na n-adamh is na ndúl iontu. Cuir i gcás, is é an feidhmghrúpa -COOH, an carbocsailghrúpa, a dhéanann aigéad carbocsaileach den chomhdhúil orgánach. Tá an feidhmghrúpa sin comhdhéanta as an gcarbóinilghrúpa -CO- agus as an hiodracsalghrúpa -OH. Má tá comhdhúil againn ina bhfuil an dá ghrúpa seo suite ar thaobhanna éagsúla den tslabhra fhada d'adaimh charbóin, níl sí féin ina haigéad carbocsaileach, ach is léir go bhfuil isiméirí aici ar aigéid charbocsaileacha iad.

Tagairtí
Isiméireacht
Steiréiceimic
Jacobus Henricus van't Hoff
Comhdhúil shlabhroscailte

Sa cheimic, is éard is comhdhúil shlabhroscailte nó comhdhúil neamhchioglach ann  (Gréigis: réimír "α", gan agus "κύκλος", ciogal ) ná comhdhúil le struchtúr líneach, seachas cioglach.  Tugtar comhdhúil shlabhroscailte ar chomhdhúil nach bhfuil taobhshlabhraí aici 
Tá isiméirí líneacha agus fáinneacha araon ag go leor de mhóilíní simplí na ceimice orgánaí, mar na halcáin agus na hailcéiní, is é sin,neamhchioglach agus cioglach, agus is minic a aicmítear an dara ceann mar aramatach . Dóibh siúd a bhfuil 4 charbón nó níos mó acu, is féidir isiméirí slabhraí díreacha nó isiméiri slabhraí brainseacha bheith ag na foirmeacha líneacha. Léiríonn an réimír cáis íochtair n- an isiméir slabhra dhírigh; mar shampla, tá  slabhra díreach ag n-bútán tá i-bútán ina iseabútán . Is isiméirí na n-ailcéiní iad na cioglailcéiní, ní  na halcáin, toisc go bhfuil naisc C-C i gceist le dúnadh an fháinne. Gan aon fháinní (aramatacha nó eile), tá na comhdhúile slabhroscailte go léir alafatach .

Tagairtí
 Geoiméadracht mhóilíneach
Comhréir

Sa teangeolaíocht, is éard is comhréir ann ná na rialacha teanga faoina gcuirtear focail, frásaí agus clásail le chéile chun abairtí dea-chumtha a dhéanam.
Teanga
 
 
 Gramadach
 Teanga
 Brainsí na teangeolaíochta
 Fealsúnacht teanga
 Séamataic
 +
Obráid Linebacker II (Cogadh Vítneam, 1972)

Tharla Obráid Linebacker II, feachtas bratbhuamála ar Hanoi, idir 18 to 29 Nollaig 1972, le linn Cogadh Vítneam.

Cúlra 
Bhí idirbheartaíocht idir na Stáit Aontaithe agus Hanoi ar siúl i bPáras ó 1968. Ceithre bliana níos déanaí, rinne an dá thír comhaontú eatarthu féin. Bhí dáta leagtha síos, an 30 Deireadh Fómhair, chun conradh a shíniú.

Ach theip ar na hiarrachtaí teacht ar chomhaontú. nuair a dhiúltaigh rialtas an Deiscirt a mbeannacht a thabhairt don chonradh. Bhí ceannaire an deiscirt, Nguyễn Văn Thiệu, glan in éadan an chonartha.

Obráid 
Bhí an an mhoill ag cur cantail ar an tUachtarán Nixon. Rinneadh é a atoghadh sa phost agus bhí sé an-lán dó féin. Chun brú a chur ar na Vítneamaigh, d'ordaigh sé feachtas bratbhuamála ar Hanoi, cleas soiniciúil.  Ach sheas na Cummanaigh an fód.

Ar  30 Nollaig 1972, d'fhógair na S-A go gcuirfeadh siad stop leis an Obráid.

Iarmhairt 
Bhí an feachtas buamála ina scamall ar na cainteanna síochána. Níor éirigh le SAM géilleadh a fháil ar rud ar bith. Síníodh an socrú síochána ar 27 Eanáir 1973 san Óstán Majestic i bPáras, an leagan céanna, a bheag nó a mhór, ná an cháipéis bhí le fáil ar 30 Deireadh Fómhair 1972.

Féach freisin 

 Cogadh Vítneam

Tagairtí 

Cogadh Vítneam
1972
Stair na Stát Aontaithe
Djab Wurrung (teanga)

Teanga Bhundúchasach Astrálach  is ea an Djab Wurrung (Djabwurrung: Tallarambooroo) Teangacha Bundúchasacha na hAstráile mhuintir na nDjab Wurrung ó lár Victoria, ach a chuaigh as feidhm sna 2010idí. 
Is éard is brí le 'Djab Wurrung' ná 'teanga de ghlór séimh'.

Tagairtí

 Teangacha na gCulain
 Teangacha díothaithe Victoria (An Astráil)
 Teangacha a chuaigh as feidhm sna 2010idí
James Fintan Lalor (Éire Óg)

Réabhlóidí agus iriseoir ab ea James Fintan Lalor nó Séamas Fionntán Ó Leathlobhair (10 Márta 1809 – 27 Nollaig 1849) Ba bhall den ghluaiseacht 'Éire Óg' ba ea é.

Saol 
Saolaíodh Lalor i dTigh na Cille, Mainistir Laoise, ar an 10 Márta 1809. Feirmeoir saibhir ab ea a athair. Níl mórán eolais againn faoina óige.

Fuair Lalor bás ar an 27 Samhain, 1849. Trí lá ina dhiaidh sin, lean slua ollmhór an corp go dtí an uaigh i nGlas Naíon. Daoine bochta, sclábhaithe agus muintir na tuaithe den chuid is mó a bhí ar an slua.

Féach freisin 

 Éire Óg

Tagairtí 

Réabhlóidithe Éireannacha
Náisiúnaithe Éireannacha
Éire Óg
Reilig Ghlas Naíon
Daoine a rugadh i 1809

Básanna i 1849
Isiméir struchtúrach

Sa cheimic, is móilíní iad na hisiméirí struchtúracha (nó na hisiméirí coimpléascacha, de réir ainmníochta an AIGCF) , a bhfuil an fhoirmle mhóilíneach chéanna, ach foirmle structúrach dhifriúil . 

Mar shampla, is féidir leis an hidreacarbón CH3CH2CH2CH3 a bheith ann mar bhútán nó 2-meitiolprópán.

Baineann an coincheap freisin le hiain pholadmhacha a bhfuil an lucht iomlán céanna orthu. Sampla clasaiceach is ea an t-ian cianáit O=C=N− agus an t-ian fulmanáit C−≡N+O−. Leathnaítear an coincheap freisin go dtí na comhdhúile ianacha, ionas go mbeidh (mar shampla) cianáit amóiniam [NH4]+ [O=C=N]− agus úiré (H2N−)2C=O ina n-isiméirí struchtúracha , agus mar sin tá formáid mheitiolamóiniam [ H3C - NH3]+ agus aicéatáit amóiniam [NH4]+[ H3C-CO2]<sup>-<sup>  .

Tagairtí

Isiméireacht
Mihran Hakobyan

Is dealbhóir Airméineach é Mihran Hakobyan (Airméinis: Միհրան Հակոբյան) a chruthaigh Séadchomhartha na Vicipéide, i Słubice, an chéad cheann dá chineál.

Beathaisnéis 
Rugadh Mihran Hakobyan i Stepanakert. Fuair a athair, an dealbhóir Armen Hakobyan, bás sa bhliain 1990, le linn Chéad Chogadh Nagorno-Karabakh.  Ón bhliain 2000 go 2006, rinne sé staidéar ar dealbhóireacht ag an Akademii Sztuk Pięknych w Erywaniu (Gaeilge: Acadamh Stáit na Mínealaíon Eireaván. Ina dhiaidh sin d’oibrigh sé ina ghairm san Airméin agus sa Rúis, agus ghlac sé páirt i roinnt taispeántas i Stepanakert agus i Eireaván.

Tagairtí
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1984
John Evans (gobharnóir)

Ba pholaiteoir Meiriceánach, dochtúir, bunaitheoir roinnt ospidéal agus cumann míochaine, tionscnóir an iarnróid, agus gobharnóir Chríoch Colorado (Béarla:Territory of Colorado) é John Evans (1814-1897). Tá clú air freisin mar dhuine de bhunaitheoirí Ollscoil Northwestern agus Ollscoil Denver . Tá aithne air freisin le blianta beaga anuas, as a bheith, in éineacht le John Chivington, ar dhuine de na hailtirí ar cheann de na gníomhartha cinedhíothaithe is measa a rinneadh i gcoinne Meiriceánaigh Dhúchasacha, sé sin sléacht  Sand Creek .

Beathaisnéis 
Rugadh Evans i Waynesville, Ohio, sa bhliain 1814. Thosaigh sé ag staidéir an leighis i Philadelphia agus chríochnaigh sé sin in Ollscoil Cincinnati (Ohio) sa bhliain 1838. Bhog sé go hAttica, Indiana, áit ar oibrigh sé mar dhochtúir agus chuidigh sé le hOspidéal Stáit Indiana a bhunú, ar ceapadh é ina chéad cheannfort air.

Phós sé sa bhliain 1838 ach bhí sé ina bhaintreach fir dhá bhliain déag ina dhiaidh sin, agus phós sé arís in 1853. Bhog sé go Chicago, áit ar bhunaigh sé Ospidéal Lakeside agus Cumann Leighis Illinois.

Thuill a shaibhreas go leor cumhachta polaitiúla dó. Bhunaigh sé Páirtí Poblachtach Illinois agus tháinig sé chun bheith ina chara pearsanta le Abraham Lincoln . Dhíol sé beagnach a chuid sealúchais go léir i Chicago d’fhonn turas a dhéanamh go Sasana.

Cheap Uachtarán na Stát Aontaithe Abraham Lincoln Evans mar ghobharnóir ar Chríoch Colorado i 1862. Bhunaigh Evans agus a chara, an tUrramach John Chivington, an chéad ollscoil ar an gcríoch, Cliarscoil Colorado, a d’éireodh ina dhiaidh sin mar Ollscoil Denver. Sa bhliain 1864 cheap Evans an tUrramach Chivington mar choirneal sna Colorado Volunteers, a threoraigh trúpaí 800 marcach in ionsaí ar ghrúpa de Siánaigh Meiriceánach Dúchasach agus Arapachach . Bhí a fhios ag Chivington go raibh na dúchasaigh, faoi stiúir Tetera Negra, neamharmtha agus go raibh cainteanna síochána á lorg acu. Bhail siad leo ag campáil i Sand Creek..

Tagairtí
 Evanston, Illinois
Cecilia Muñoz-Palma (dlí-eolaí, 1913-2006)

Dlí-eolaí agus breitheamh ab ea Cecilia Muñoz-Palma (22 Samhain 1913 –  2 Eanáir 2006) agus an chéad bhean a cheapadh ar Chúirt Uachtarach na nOileán Filipíneach, sa bhliain 1973.

Saol 
Rugadh Cecilia Muñoz-Palma i mBauan, Batangas, ar 22 Samhain 1913.

Céimí de chuid Choláiste Dlí Ollscoil na nOileán Filipíneach agus de chuid Scoil Dlí Yale , chuaigh Muñoz-Palma leis an mBarra sa bhliain 1937. Rinneadh ionchúisitheoir di sa bhliain 1947.

Ba í an chéad bhean a cheapadh ina breitheamh den chúirt dúiche sa bhliain 1954 agus ina breitheamh den Chúirt Achomhairc sa bhliain 1968.

Cé gurbh é An tUachtarán Marcos a cheap ar an gCúirt Uachtarach í, bhain Muñoz-Palma cáil amach de bharr na ráiteas easaontach a thug sí, a bhí fíorcháinteach faoin réimeas dlí mhíleata.

Tar éis di éirí as mar bhreitheamh sa bhliain 1978, tháinig sí chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an bhfreasúra i gcoinne Marcos. Tar éis dó titim sa bhliain 1986, cheap Corazón "Cory" Aquino í ar an gcoimisiún um bhunreacht nua a dhréachtáil. Toghadh Muñoz-Palma ina cathaoirleach  ar an gcoimisiún  ina dhiaidh sin.

Thacaigh Muñoz-Palma le Joseph Estrada, a bhí ina Uachtarán ar na hOileáin Fhilipíneacha ó 1998 go 2001 agus rinne Muñoz-Palma géarcháineadh ar an mbealach ar cuireadh iallach air éirí as oifig.

Féach freisin 

 Corazón "Cory" Aquino
 Ferdinand Marcos

Tagairtí 

Saineolaithe dlí
Daoine a rugadh i 1913
Básanna in 2006
Breithiúna Filipíneacha
Naprún (éadach)

Ball gan muinchillí is ea naprún, a chaitear chun tosaigh ar an gcorp chun fliuchán nó salachar a choinneáil ón éadach.

Féach freisin 

 Bibe

Tagairtí 

Éadach
Cistin
Cócaireacht
Robert Kubica

Is tiománaí carr rásaíochta Polannach é Robert Józef Kubica. Rugadh é i gCracó, an Pholainn ar 7 Nollaig 1984. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Domhanda Foirmle a hAon ó 2006 go 2010, 2019 agus 2021. Thiomáin sé le BMW Sauber, Renault, Williams agus Alfa Romeo Racing. Chuaigh sé sa Craobhchomórtas Railí an Domhain chomh maith ó 2013 go 2016.

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1984
Daoine beo
Tiománaithe Foirmle a hAon
Tiománaí railí
Táirgeadh crainn Nollag

Tá táirgeadh crainn Nollag ar siúl ar fud an domhain ar fheirmeacha crann, i bhforaoisí péine agus giúise, agus i monarchana i gcás crann saorga. Saothraítear crainn Nollag, péine agus giúise le haghaidh úsáid mar chrainn Nollag i roinnt náisiún an iarthair. Tá na Stáit Aontaithe, an Ghearmáin agus Ceanada i measc na gceannairí domhanda ó thaobh táirgthe bliantúla de.

Úsáideann an Bhreatain Mhór thart ar 8 milliún crann gach bliain, agus sna Stáit Aontaithe, díoltar idir 35 agus 40 milliún crann le linn séasúr na Nollag. Is sa tSín a dhéantar formhór na gcrann Nollag saorga.
Eisigéis

Is éard is eisigéis ann (Sean-Ghréigis;ἐξήγησις óἐξηγεῖσθαι, "treoraigh amach") ná léirmhíniú nó ciallú criticiúil ar théacs. Go traidisiúnta, úsáideadh an téarma go príomha le haghaidh oibre le téacsanna reiligiúnacha, go háirithe an Bíobla. San úsáid nua-aimseartha, is féidir go mbeadh léirmhínithe criticiúla ar bheagnach aon téacs i gceist le heisigéis, lena n-áirítear ní amháin téacsanna reiligiúnacha ach fealsúnachta, litríochta, nó beagnach aon seánra scríbhneoireachta eile. Úsáidtear an abairt eisigéis Bhíobalta anois chun staidéir ar an mBíobla a idirdhealú ó mhínithe criticiúla téacsúla eile.

Tagairtí

 
 Téarmaíocht reiligiúnach
Felin-fach, Powys

Is sráidbhaile agus pobail i Powys, sa Bhreatain Bheagé Felin-fach ,  uaireanta Felinfach. Tá an sráidbhaile suite amach ó mhórbhealaigh an A470 soir ó thuaidh ó Aberhonddu .

Seachas sráidbhaile Felinfach, cuimsíonn an pobal sráidbhailte Llanfilo, Tredomen, Llandyfalle agus Llandyfaelog Tre'r Graig . Bhí daonra 585 sa bhliain 2001.

Deirtear go dtugann an Prionsa Charles cuairteanna rialta ar an teach mór in aice le Felin-fach, agus go bhfuil seachbhóthar tógtha ar an A470 chun a phríobháideacht a chinntiú.

Déanann James Evans (Coimeádach) ionadaíocht ar an gceantar seo i Senedd Cymru agus Fay Jones (Coimeádach) i bParlaimint na Ríochta Aontaithe.

Tagairtí
 Pobail Powys
 Felinfach, Powys
 Sráidbhailte Powys
Geolaí

Is geolaí é/í neach a oibríonn i réimse na heolaíochta ar a dtugtar geolaíocht, agus oibríonn siad ar  réimse na heolaíochta ar a dtugtar geolaíocht,  ag díriú iad i mbun thaighde ar chlocha agus ar charraigeacha. Cé go bhfeictear geolaithe sna hollscoileanna, áit a múineann siad, is minic a bhíonn baint acu le hobair allamuigh. Ba é an Sean-Ghréagach Theophrastus a thionscain an brainse seo ach níor tháinig chun cinn go dtí an 18ú hAois.

Cé gur féidir geolaithe a fháil sna hollscoileanna, áit a múineann siad, bíonn siad i gcónaí ag gabháil d'obair allamuigh. Ba é Theophrastus na Sean-Ghréige a chuir tús leis an mbrainse seo ach níor tháinig sé i gcrích ach san 18ú hAois.

Speisialtachtaí

Féadfaidh geolaí speisialtóireacht a dhéanamh go háirithe i:
 Peitreagrafaíocht
 Mianreolaíocht
 Criostalghrafaíocht
 Dríodareolaíocht
 Stratagrafaíocht
 Geolaíocht struchtúrach (lena n-áirítear Teicteonaic)
 Geoiceimic
 Pláinéadeolaíocht
 Pailé-ointeolaíocht
 Magmaeolaiocht
 Bolcáneolaíocht 
 Geoifisic (Seismeolaíocht, ...)
 Meiteamorfacht
 Geolaíocht peitriliam
 Geolaíocht mianadóireachta
 Geomoirfeolaíocht
 Innealtóireacht gheoiteicniúil
 Hidrigeolaíocht 
 Geolaíocht phláinéadach

=Tagairtí
 Gairmeacha eolaíochta
Fórsa idirmhóilíneach

Is éard atá i bhfórsa idirmhóilíneach ( FIM ) (nó fórsa tánaisteach ) ná an fórsa a idirghabháileann idirghníomhú idir móilíní, lena n-áirítear na fórsaí leictreamaighnéadacha aomtha nó éartha a ghníomhaíonn idir adaimh agus cineálacha eile cáithníní comharsanachta, m.sh. adaimh nó iain . Tá fórsaí idirmhóilíneacha lag i gcoibhneas le fórsaí ionmhóilíneacha – na fórsaí a choinníonn móilín le chéile. Mar shampla, tá an nasc comhfhiúsach, a bhaineann le péirí leictreon a roinnt idir adaimh, i bhfad níos láidre ná na fórsaí atá i láthair idir móilíní comharsanachta. Is codanna riachtanacha de réimsí fórsa iad an dá thacar fórsaí a úsáidtear go minic sa mheicnic mhóilíneach. 

Tosaíonn imscrúdú ar fhórsaí idirmhóilíneacha ó bhreathnuithe macrascópacha a thugann le fios go bhfuil fórsaí ann agus go bhfuil siad ag gníomhú ar leibhéal móilíneach. Áirítear leis na breathnuithe seo iompar teirmidinimice an gháis neamh-idéalaigh arna léiriú ag comhéifeachtaí viriúla, brú gaile, slaodacht, teannas dromchlach, agus sonraí ionsúcháin.

Tá an chéad tagairt do nádúr na bhfórsaí micreascópacha le fáil i saothar Alexis Clairaut Théorie de la figure de la Terre, a foilsíodh i bPáras sa bhliain 1743.  I measc na n-eolaithe eile a chuidigh le himscrúdú fórsaí micreascópacha tá: Laplace, Gauss, Maxwell agus Boltzmann .

Rangaítear fórsaí aomtha idirmhóilíneacha sna cineálacha seo a leanas:

 Nascadh hidrigine
 Fórsaí dépholach ian-ionduchtaithe
 Fórsaí ian-dépholach
 Fórsaí van der Waals - fórsa Keesom, fórsa Debye, agus fórsa easraithe Londain

Faightear faisnéis ar fhórsaí idirmhóilíneacha trí thomhas macrascópacha ar airíonna amhail slaodacht, brú, toirt, teocht (BTT). Tá an nasc le gnéithe micreascópacha tugtha ag comhéifeachtaí viriúla agus poitéinsil Lennard-Jones .

Nascadh hidrigine 
Is é is nasc hidrigine ann ná an t-aomachán idir dís aonair de leictreoin ar adamh atá an-leictridhiúltach (m.sh N, O, F) in aon mhóilín agus adamh hidrigine i móilín in aice leis, ina bhfuil an t-adamh hidrigine nasctha go comhfhiúsach le hadamh atá an-leictridhiúltach (N,O,F). Is cineál speisialta idirghníomhú buan déphol-déphol é nascadh hidrigine a tharlaíonn idir móilíní ina bhfuil adamh hidrigine nasctha le nítrigin, ocsaigin nó fluairín. Is fórsa idirmhóilíneach é nasc hidrigine atá measartha láidir i gcomparáid le cinn eile, fórsa idir:

*Adamh hidrigine atá leictreonuireasach, Hδ+, ar aon mhóilín agus 

*Dís aonair leictreon ar adamh atá anleictridhiúltach de N, O nó F ar mhóilín eile.
Pentrefelin, Conwy

Le haghaidh áiteanna eile den ainm céanna, féach Pentrefelin (idirdhealú).

Sráidbhaile i bpobal Llansanffraid Glan Conwy, Bwrdeistref Sirol Conwy (Gaeilge: Buirg Chontae Conwy) is ea Pentrefelin (gearrthóg fuaime Pentrefelin, Conwy.ogg)   Tá sé suite ar an A470 i nDyffryn Conwy (Gaeilge: Gleann Conwy), timpeall míle ó dheas ó lár pharóiste Llansanffraid Glan Conwy ar an mbealach go Llanrwst . Uaireanta tugtar Pentre’r Felin (Gaeilge: Sráidbhaile an Mhuilinn) ar an mbaile beag .

Tá an sráidbhaile ainmnithe as sean-mhuileann atá anois ina ábhar spéise do thurasóirí. Ritheann Nant-y-garreg-ddu, craobh den Chonwy, trí Pentrefelin. Trasnaíonn seandroichead an A470 an abhainn ar imeall Phentrefelin.

In aice leis an sráidbhaile tá Coed Ffordd-las, suíomh sainspéise eolaíochta.

Tagairtí 
 Llansantffraid Glan Conwy
 Sráidbhailte Conwy
Arthur Cockfield, Barún Cockfield (1916-2007)

Dlíodóir, fear gnó agus polaiteoir Briotanach ab ea Arthur Cockfield, nó An Barún Cockfield, PC (28 Meán Fómhair 1916 – 8 Eanáir 2007).

Bhí Cockfield ina Choimisinéir Eorpach um an Margadh Inmheánach agus na Seirbhísí idir 1985 agus 1989, mar dhuine de na comhghleacaithe a bhí ag Peter Sutherland sa chéad Choimisiún Delors. Bhí páirt ríthábhachtach ag An Tiarna Cockfield, mar a bhí ag Peter Sutherland, agus an Margadh Eorpach Aonair á chruthú.

Féach freisin 

 Margadh Eorpach Aonair

Tagairtí 

 
Daoine a rugadh i 1916
Básanna in 2007
Comhtháthú eacnamaíoch
Dlíodóirí Shasana
Fir
Sealbhóirí oifig phoiblí den Aontas Eorpach
Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Ridirí
Uaisleacht Eorpach
Ghislaine Maxwell

Ciontóir gnéis agus iar-phéiceallán as Sasana is ea Ghislaine Maxwell, a rugadh ar 25 Nollaig 1961. 

Sa bhliain 2021, fuarthas Maxwell ciontach sna Stáit Aontaithe  de gháinneáil ar cháilíní óga ar son Jeffrey Epstein, péidifileach mór le rá (chuir Epstein lámh ina bhás féin in 2021; bhí Maxwell ag fanacht le triail ag an am.).    

Fuarthas Maxwell ciontach de chúig chúiseamh as sé cinn, tar éis fianaise a chloisteáíl sa chúirt ó cheathrar ban a rinne cur síos ar drochíde ghnéis ó Epstein idir 1994 agus 2004.  Tháinig an fíorasc ciontachta ar 29 Nollaig 2021, tar éis cúig lá de bhreithniúchán ag coiste dháréag agus triail a mhair mí ar fad i Nua-Eabhrac.    

Gearradh príosúnacht saoil air uirthi.

Féach freisin 

 Péidifileach

Tagairtí 

Péidifiligh

Péicealláin
Daoine a rugadh i 1961
Ciontóirí gnéis
Sgùrr nan Eag

Is sliabh é Sgurr nan Eag san Chuiltheann ar an Eilean Sgitheanach . Tá airde 924 méadar age agus rangaítear é mar Beinn Rothaich.  Athbhreithníodh cé chomh hard is a bhí buaic a' tsléibhe go deireanach an 2 Feabhra 2013.  

Tá Sgurr nan Eag an-charraigeach agus go leor beanna aige. I gcás na drochaimsire ní léir cé acu an eang ( nó eag) is airde, a mhíníonn brí an ainm.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Iomraidhean nam mapaichean airson comharradh-clèithe: NG 452 195
An t-Eilean Sgitheanach
Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Sainordú na Breataine sa Phalaistín

'Cosantóireacht' ab ea an Phalaistín, faoi smacht na Breataine ó na 1920idí go dtí na 1940idí. Tugadh ''Sainordú na Breataine sa Phalaistín' ar an tír san am sin (éifeacht dlí 29 Meán Fómhiar 1923 - 15 Bealtaine 1948).

Féach freisin 

 Réiteach na Náisiúin Aontaithe ar cheist na Palaistíne (1947)
Buamáil Óstáin Rí Daithí (1946)

 Stát na Palaistíne
 An Phalaistín

Tagairtí 

Stair Iosrael
Stair na Palaistíne
Conradh na Náisiún
Gars-bheinn

Sliabh san Chuiltheann ar an Eilean Sgitheanach is ea Gars-bheinn. Éiríonn an sliabh 895m in aird,  lastuaidh de Rinn Ulfhairt, 7 km siar ó thuaidh ó Chill Ma Ruibhe. Is é an bhuaic sléibhe is faide ó dheas den Chuiltheann, san Eilean Sgitheanach.

Naisc sheachtracha 
Walkhighlands.[Gars-bheinnhttps://www.walkhighlands.co.uk/Forum/viewtopic.php?f=9&t=74448]
 UKH.

Tagairtí
An t-Eilean Sgitheanach
Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Coloureds na hAfraice Theas

Daoine is ea iad  na 'Coloureds na hAfraice Theas'', nó  'daoine daite' nó 'daoine de chine daite', san Afraic Theas a bhfuil sinsearacht chasta acu. Shíolraíodar ó choilínigh a tháinig ón Ísiltír ag tús ré an choilínithe, ó na Khoisan (na bundúchasaigh i gcúige na Rinne), agus ó Afracaigh eile.

Is í an Afracáinis príomhtheanga na ndaoine daite. Tá an t-ainm ‘bruin mense’ (‘daoine donna’) in úsáid sa teanga sin. Tuairim is cúig mhilliún coloureds atá san Afraic Theas.

Tá an téarma ‘coloured’ in úsáid inniu ag rialtas ilchiníoch na hAfraice Theas,  Bhí an téarma ‘coloured’ in úsáid nuair a bhí apartheid i réim, ach bhí sé in úsáid i bhfad roimh an ré sin agus tá sé fós in úsáid sa lá atá inniu ann.

Féach freisin 

 Cinedheighilt

Tagairtí 

An Afraic Theas
Daoine gorma
Cine
Aneas

Iris nua bhliantúil atá tiomnaithe go hiomlán don gcuid is fearr de litríocht chomhaimseartha na Gaeilge í Aneas. Iris a léiríonn go bhfuil neart, ealaín, pléasúr agus tathag fós ag baint le litríocht na teanga sinseartha sa tír seo.

Laistigh dá clúdach, geobhair filíocht, gearrscéalta agus léirmheasanna doimhne ó na scríbhneoirí is fearr atá ag saothrú na Gaeilge inniu, idir óg is aosta.

Is é an mana eagarthóireachta a leagadh amach don iris, thar aon rud eile, ná caighdeán ard scríbhneoireachta. Tá an caighdeán ard seo bunaithe go daingean leis an gcéad eagrán seo d'Aneas, agus an t-iomlán leagtha amach i stíl deartha atá lom, ealaíonta.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Aneas:
Junes Lokka

Is gníomhaí fuinniúil ar son chearta an duine é Junes Lokkaa (rugadh 14 Eanáir 1979 i Maracó ). Ó 2017 go 2021, d'fhóin Lokkaa mar chomhairleoir cathrach in Oulu. Díríonn a chuid oibre ar na meáin shóisialta ar fhíschraoladh. Rinne Lokka staidéar ar an ríomheolaíocht. Chomh maith leis an bhFionlainnis, luann sé an Fhraincis mar a mháthairtheanga.

Naisc sheachtracha

Tagairtí
Jlokkaa.
 Comhairleoirí Cathrach Oulu
Gníomhaithe cathartha na Fionlainne
Físbhlagairí
Daoine Beo
Abu Zubaydah

Is duine as an Araib Shádach é Abu Zoubaydah (Araibis: ابو زبيدة, Abū Zubaydah), a rugadh mar Zayn al-Abidin Muhammad Husayn.

Tá sé i seilbh Rialtas na Stát Aontaithe, i gCampa Coinneála Chuan Ghuantánamo (Béarla: Guantanamo Bay detention camp) i gCúba faoi láthair. Coinnítear é faoi an Authorization for Use of Military Force Against Terrorists.
Gabhadh Zubaydah sa Phacastáin i Márta 2002 agus tá sé i ngéibheann ag na Stát Aontaithe ó shin i leith, lena n-áirítear ceithre bliana go leith i líonra príosúin rúnda na Lárghníomhaireachta Faisnéise (Béarla:Central Intelligence Agency).

Tagairtí

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1971
Príosúnaigh sheachbhreithiúnacha Arabacha na Stát Aontaithe
Daoine atá á choinneáil i gchampa coinneála Chuan Guantánamo
Íospartaigh an leatroim ar chearta an duine
Teicnící treisithe ceastóireachta
Eisimircigh Arabacha na hAraibe sa Phacastáin
Daoine atá faoi réir ag déanamh urghnách ag na Stáit Aontaithe
Íospartaigh na Céastóireachta
Daoine aonair atá ainmnithe mar sceimhlitheoirí ag rialtas na Stát Aontaithe
Daoine ó Riyadh
Baill al-Qaeda ón Araib Shádach
Príosúnach

Is éard is príosúnach, ar a dtugtar cime freisin ann, ná neach a mbaintear a shaoirse in aghaidh a thola. Is féidir é seo a dhéanamh trí ghéibhinn, bhraighdeanais, nó trí srianta éigeantaigh. Baineann an téarma go háirithe le príosún a ghearradh ar dhuine .

Tagairtí

Pionóis
Pionóseolaíocht
 Príosúnacht agus coinneáil
Coirpigh de réir stádais
Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022

Cuireadh tús leis an ngéarchéim Rúis-Úcránach i mí na Samhna  2021 nuair a thosaigh go leor fórsaí de chuid na Rúise ag bailiú ag an teorainn leis an Úcráin. Meastar go raibh tuairim is 190,000 saighdiúir de chuid na Rúise seolta i dtreo Úcráin idir Samhain 2021 agus Feabhra 2022.  Thosaigh an Cogadh Rúis-Úcránach ar 21-23 Feabhra 2022.

Cúlra 
Bhí an Chrimé ionghafa ag an Rúis sa bhliain 2014.  Cúige de chuid Úcráin a bhí ann roimh 2014. In 2014 d’ordaigh Putin saighdiúirí faoi cheilt isteach sa gCrimé agus ghabh an Rúis seilbh ar an réigiún iomlán.

Cainteanna 

Ó mhí na Samhna 2021 ar aghaidh, bhí an teannas ag ardú idir an Rúis agus an Úcráin, agus go leor fórsaí de chuid na Rúise ag bailiú ag an teorainn. 

Ar 30 Nollaig 2021, reáchtáladh cruinniú mullaigh Zoom idir Vladimir Putin, Uachtarán na Rúise, agus Joe Biden, Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, chun na cúinsí a phlé.

Eagraíodh cruinniú mullaigh idir ECAT agus an Rúis idir 11-13 Eanáir 2021.

I mí Feabhra, bhí sé ráite Vladimir Putin nach raibh feidhm a thuilleadh le Comhaontaithe Síochána Minsk a aontaíodh in iarracht an teannas idir easaontóirí i bhfabhar na Rúise in Oirthear na hÚcráine agus an Rialtas a mhaolú.

Cogadh 
Féach ar Ionradh na Rúise ar an Úcráin.

Féach freisin 
 ECAT
 Ionsaí ar Oileán na Nathar

Tagairtí 

2021
2022
Ionradh na Rúise ar an Úcráin, 2022
Parc Gwledig Waun y Llyn

Is páirc thuaithe í Parc Gwledig Waun y Llyn ag barr Mynydd yr Hob (Gaeilge: Sliabh an Dóchais), i Sir y Fflint . Tá Mynydd yr Hob 330 méadar ar airde.

Tá loch gearr don mhullach, maille le seanchairéal gaineamhchloiche  a úsáideann dreapadóirí  . Tá carrchlós sa pháirc, agus tógann na bóithre an cnoc ó Hôb, Llanfynydd agus Coed Talon. Is féidir Yr Wyddfa agus Learpholl a fheiceáil ón pháirc.

Tagairtí 

Sir y Fflint
 Páirceanna Tuaithe na Breataine Bige
Yr Wyddfa

Is í Yr Wyddfa  (an tuaim sa Bhreatnais) an bhinn is airde sa Bhreatain Bheag. Tá sí 1,065m ar aird. 

Tá Yr Wyddfa suite in Eryri. Sin é an réigiún traidisiúnta timpeall uirthi, atá i dtuaisceart na Breataine Bige. Páirc náisiúnta atá ann; an chéad pháirc náisiúnta a bunaíodh sa Bhreatain Bheag sa bhliain 1951, agus tá achar 2,170 km cearnach aici 2.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
 BBC Naidheachdan 2021-04-29: A’ Chuimris air uachdar (deasbad mun ainm)

 Na príomhbhealaí dreaptha ar Google Streetview (mar atá mapáilte ag Trekker)
 Lánléargais fhíorúla ríomhghinte ón Wyddfa1: north; south
  Léarscáil shaor chomhrianta den Wyddfa, agus na bealaí suas inphriontáilte saor in aisce download map
An Bhreatain Bheag
Geamaireacht (dráma Nollag)

Dráma Nollag do pháistí, bunaithe ar scéal sí le damhsa agus amhráin agus áilteoireacht, is ea geamaireacht, nó pantaimím.

Féach freisin 

 An Nollaig

Tagairtí 

 
An Nollaig
Drámaíocht
Leanaí
Sléibhte Dhoire Bheatha

Sliabhraon i gContae Dhún na nGall, in Éirinn is ea na Sléibhte Dhoire Bheatha a chlúdaíonn an chuid is mó de cheantar Dhún na nGall, agus is é an ceantar is lú daonra in Éirinn. Scarann siad codanna cois cósta Dhún na nGall mar Ghaoth Dobhair agus na Gleannta ó ionaid intíre ar nós Bealach Féich agus Leitir Ceanainn .

Naisc sheachtracha 

Contae Dhún na nGall
Droichead na hEorpa Nua

Droichead bóthair agus iarnróid idir cathracha Calafat sa Rómáin agus Vidin sa Bhulgáir is ea an Droichead na hEorpa Nua ( Bulgáiris : Мост Видин–Калафат, Rómáinis: Podul Calafat–Vidin). Nuair a cuireadh an droichead i bhfeidhm, tugadh an t-ainm oifigiúil "Droichead na hEorpa Nua" air, ach tugann na Bulgáraigh "Дунав мост 2" air, agus mar sin an dara droichead thar an Danóib, agus an chéad droichead idir Ruse (BG) agus Giurgiu (RO), 400km le sruth ó Vidin.

Nuair a tógadh é, rinneadh an dara droichead idir an dá thír de, tar éis an droichead Giurgiu-Roussé. Ba é an comhlacht Fomento de Construcciones y Contratas a thóg é ar chostas 282 milliún euro agus fios acu gur dheonaigh  an tAontas Eorpach  fóirdheontas de 106 milliún euro. Mhair an tógáil sé bliana ó 2007 agus tá sé oscailte do thrácht ón 15 Meitheamh 2013, an lá tar éis a insealbhaithe..

Tagairtí
Comhaltacht Ghuggenheim

Is deontais iad Comhaltachtaí Guggenheim atá bronnta go bliantúil ó 1925 ag "John Simon Guggenheim Memorial Foundation", orthu siúd “a léirigh cumas eisceachtúil scoláireachta táirgiúla nó cumas cruthaitheach eisceachtúil sna healaíona”..

Gach bliain, eisíonn an bunús dámhachtainí i ngach ceann de dhá chomórtas ar leith:

 Ceann amháin atá oscailte do shaoránaigh agus buanchónaitheoirí na Stát Aontaithe agus Cheanada.
 An ceann eile do shaoránaigh agus buanchónaitheoirí Mheiriceá Laidineach agus an Mhuir Chairib. Tá comórtas Mheiriceá Laidinigh agus Mhuir Chairib ar fionraí faoi láthair “agus muid ag scrúdú oibriú agus éifeachtúlacht an chláir. Níl aon tionchar ag an bhfionraíocht seo ar chomórtas SAM agus Cheanada." mar atá ar shuíomh Gréasáin an Fhorais: https://www.gf.org/applicants/latin-america-caribbean/ 

Ní áirítear na taibh-ealaíona, cé go bhfuil cumadóirí, stiúrthóirí scannán agus córagrafaithe incháilithe. Níl na comhaltachtaí oscailte do mhic léinn, ach do  "advanced professionals in mid-career"  a leithéid agus údair foilsithe. Féadfaidh na comhaltaí an t-airgead a chaitheamh mar is cuí leo, mar is é an cuspóir "bloic ama a thabhairt do chomhaltaí inar féidir leo oibriú leis an oiread saoirse cruthaitheach agus is féidir," ach ba chóir go mbeidís "saor go substaintiúil óna gcuid dualgas rialta" freisin. Ní mór d'iarratasóirí teistiméireachtaí a chur isteach chomh maith le CV agus punann .

Faigheann an Foras idir 3,500 agus 4,000 iarratas gach bliain. Bronntar thart ar 175 Comhaltacht gach bliain.  Athraíonn méid an deontais agus déanfar é a choigeartú de réir riachtanais na gComhaltaí, ag cur san áireamh a n-acmhainní eile agus cuspóir agus scóip a bpleananna. Ba é an meándeontas i gcomórtas Cheanada agus na Stát Aontaithe 2008 ná thart ar US$43,200.

Tagairtí

Naisc sheachtracha

 List of Guggenheim Fellows 

 
Gradaim a bunaíodh i 1925
1925 bunaíochtaí sna Stáit Aontaithe
Airteagail le táblaí ar gá aird a thabhairt orthu
National Book Award

Is sraith de ghradaim liteartha SAM iad na 'National Book Awards (Gaeilge:Gradaim Náisiúnta Leabhar''). 
Ag Searmanas na nGradam Náisiúnta Leabhar, i ndeireadh na Samhna gach bliain, bronnann an National Book Foundation na Gradaim Náisiúnta Leabhar agus dhá ghradam saoil ar údair.

Tagairtí

Litríocht
Kitty NicLeòid

Ba cheoltóir agus amhránaí Ghaeilge í Kitty MacLeod ( 1914 - 7 Bealtaine 2000 ).

Bhuaigh sí an Bonn Óir ag Mod Inbhir Nis 1936.

Saol 
Rugadh Kitty MacLeod sa bhliain 1914 san India, áit a raibh a hathair san arm. Ba as Leòdhas a tuismitheoirí. Chaith Kitty a hóige i Nis . Chuaigh Kitty go  Sgoil Lìonail agus ansin go dtí Sgoil MhicNeacail i Steòrnabhagh. D'fhág Kitty  Leòdhas le staidéar a dhéanamh in Ollscoil Dhún Éideann . 

D’aistrigh an teaghlach go Glaschú timpeall 1941 agus bhí Kitty agus a máthair ag múineadh sa chathair. Tar éis bás a máthar cuireadh oideachas uirthi i Lodainn Thoir. Chuaigh sí ar scor i 1974 agus shocraigh sí in Ormiston .

Bhí sí pósta faoi dhó ar Mhurchadh MacIllFhinnein agus ar an Dr Ernest Gregson. Ní raibh aon chlann aici. Fuair Kitty MacLeod bás ar 7 Bealtaine, 2000.

Canadh 
Ba i nDún Éideann i 1935 a bhuaigh Kitty a céad Bonn Óir ag Mod áitiúil. Bhuaigh sí an Bonn Óir ag Mod Inbhir Nis sa bhliain 1936.

Ina dhiaidh sin, sheinn Kitty ar fud na Breataine Bige  Londain agus Manchain, Obar Dheathain agus  Dùn Èideann ina measc, le cuid de phríomhamhránaithe an lae, leithéidí Coinneach MacRath agus Ailean MacIllEathain, Mairead NicDhonnchaidh agus Mairead NicAonghais.  Ach níorbh í an stíl amhránaíochta a bhí faiseanta ag an am a chuir suim ag Kitty. Is fearr léi amhráin a bhaineann leis an bhfíorthraidisiún. Bhí go leor amhrán foghlamtha aici óna máthair agus óna haintín agus ó chairde i mBarraigh. In ainneoin an tóir a bhí uirthi, agus in ainneoin go raibh sí ina réalta i scannáin ar nós Rob Roy, stop Kitty ag canadh ar an stáitse.

Ó am go chéile thar na blianta tá amhráin thaifead sí amhráin do Pharlophone, don BhBC, do Sgoil Eòlais na h-Alba agus do Ghaelfonn . Sa bhliain 1943, scannánaíodh í don chlár teilifíse ‘The Western Isles’.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Kitty MacLeod ag Bliain na nAmhrán.
 Kitty MacLeod ag Tobar an Dualchais
Marú Ashling Murphy

Múinteoir agus ceoltóir a bhí in Ashling Murphy. Fuarthas marbh í i gCeapach an Churraigh, Tulach Mhór, Contae Uíbh Fhailí, ar 12 Eanáir 2022, ar bhruach na Canálach Móire.

Íospartach 
Rugadh Murphy sa Blueball, Tulach Mhór dá thuismitheoirí Raymond agus Kathleen. D'fhás sí aníos lena deirfiúr Amy agus a deartháir Cathal. Ghnóthaigh sí cáilíocht mhúinteoireachta bunscoile ó Choláiste Mhuire I i Luimneach. Mhúin sí i scoil náisiúnta i nDarú, Contae Uíbh Fhailí ó Mhárta 2021. Bhí sí ina fidléir, agus bhí sí ina ceoltóir mór le rá ag féile cheoil thraidisiúnta Thulach Mhór.

Teagmhas 
Chuaigh Murphy ag rith tar éis di an obair a chríochnú ar 3pm agus ionsaíodh í faoi sholas an lae thart ar 4pm ar chosán canála móréilimh ar a dtugtar Bealach Fiona, ainmnithe i ndiaidh Fiona Pender,  a d’imigh as an gceantar i 1996. Fuair Murphy gortuithe tromchúiseacha ag teacht le hionsaí foréigneach agus tachtadh í.

Amhras 
D’fhógair Gardaí gur chreid siad nárbh eol do Murphy an té a rinne an cion. Chuir siad fear 40 bliain d'aois faoi choinneáil maidir leis an mbás. An lá dár gcionn, áfach, scaoil Gardaí an fear a raibh siad ag caitheamh leis mar phríomhamhrastach faoin dúnmharú agus cuireadh deireadh le fiosrúcháin na nGardaí é. Bhí sé ráite acu roimhe seo nach raibh siad ag lorg ach duine amháin maidir leis an ionsaí. Ar 14 Eanáir, d'aithin Gardaí duine eile a raibh spéis acu ann mar chuid den imscrúdú.

Imoibrithe 
Léirigh daoine sa Tulach Mhór agus ar fud na hÉireann turraing agus brón i ndiaidh bhás Murphy.

Dhearbhaigh an Taoiseach Micheál Martin nach raibh áit ar bith i sochaí na hÉireann don fhoréigean, go háirithe foréigean in aghaidh na mban, nach féidir agus nach nglacfar leis. Chuir an tAire Dlí agus Cirt, Helen McEntee síos ar imthosca bhás Murphy mar "an tromluí is measa do gach bean agus teaghlach". D’éiligh Women's Aid Ireland polasaí maidir le lamháltas nialasach d’fhoréigean ó fhir in aghaidh na mban, ag foilsiú staitisticí a thiomsaigh sé ar bhásanna neamhdhleathacha ban in Éirinn ó 1996 i leith. 

Bhailigh bailte, sráidbhailte agus pobail ar fud oileán na hÉireann agus an domhain le chéile chun ómós a thabhairt do chuimhne Uí Mhurchú sna laethanta i ndiaidh a báis,  le suas le 100 faire ar siúl i mBaile Átha Cliath, Luimneach, Corcaigh, Gaillimh, Doire, Thír Eoghain, Ard Mhacha agus Tulach Mhór, chomh maith leis i Melbourne, Dún Éideann, Londain, Nua-Eabhrac agus Vancouver. Thug an tUachtarán Michael D. Higgins ómós do shaol gairid ach iontach flaithiúil Murphy. D’fhreastail an Taoiseach Micheál Martin ar fhaireachán a d’eagraigh Comhairle Náisiúnta na mBan in Éirinn taobh amuigh de Dháil Éireann i mBaile Átha Cliath, áit ar reáchtáladh nóiméad ciúnais ag 4:30pm, gar don am ar ionsaíodh Murphy. Spreag feachtasóirí glaonna feargacha chun deireadh a chur leis an bhforéigean in aghaidh na mban.

Tagairtí