joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Joseph Fourier

Matamaiticeoir a rugadh in Auxerre na Fraince ab ea Jean-Baptiste Joseph Fourier (1768-1830). Thug sé isteach forbairt feidhmeanna i sraitheanna triantánúla, a dtugtar sraitheanna Fourier orthu anois. Thairg sé gur féidir beagnach aon fheidhm d'athróg réadluachach a scríobh i bhfoirm suim shínis is chomhshínis shlániolraithe na hathróige. Ina leabhar cáiliúil Théorie analytique de la chaleur (Teoiric Anailíseach an Teasa, 1822) chuir sé an anailís seo i bhfeidhm chun cothromóidí difreálacha páirteacha a réiteach maidir le seoladh teasa in ábhair is struchtúir sholadacha. Is uirlis bhunúsach an anailís seo sa bhfisic mhatamaiticiúil anois.

Fisiceoirí Francacha
Matamaiticeoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1768
Básanna i 1830
William Alfred Fowler

Réaltfhisicí a rugadh i bPittsburgh, Pennsylvania ab ea William Alfred Fowler (9 Lúnasa 1911 – 14 Márta 1995). Chuir sé coincheapanna na fisice núicléiche i bhfeidhm ar an réalteolaíocht, agus cuirtear síos dó gur bhunaigh sé teoiric na núicléisintéise. Bronnadh Duais Nobel na Fisice air i 1983 as a shaothar, á roinnt le Subramanayan Chandrasekhar (1910–1995). 

Daoine a rugadh i 1911
Básanna i 1995
Fisiceoirí Meiriceánacha
Réalteolaithe Meiriceánacha
George James Frampton

Dealbhóir a rugadh i Londain ab ea George James Frampton (18 Meitheamh 1860 - 21 Bealtaine 1928). Bhí sé ar phríomhbhaill ghluaiseacht na Nua-Dhealbhóireachta sna blianta luatha dá shaol ghairmiúil agus é ag cruthú dealbh le míreanna sa stíl Art Nouveau nó faoi anáil an tSiombalachais. Ba mhinic a chuir sé ábhar difriúil cosúil le marmar agus prás le chéile in aon saothar amháin. I measc a shaothar tá Peter Pan i nGairdíní Kensington, agus na leoin ag Músaem na Breataine i Londain.

Dealbhóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1860
Básanna i 1928
César Franck

Cumadóir ceoil a rugadh i Liège na Beilge ab ea César Auguste Jean Guillaume Hubert Franck (10 Nollaig 1822 – 8 Samhain 1890). Cáil air as líon beag sárshaothar a chum sé agus é thar aois a 50. Is iad na cinn is fearr eolais orthu ná sonáid veidhlín, ceathairéad téide, siansa, agus na Variations symphoniques (Breachnuithe Siansacha, 1885) i gcomhair ceolfhoirne is pianó. I bPáras na Fraince a bhfuair sé bás.

Daoine a rugadh i 1822
Básanna i 1890
Ceapadóirí
James Franck

Fisicí Meiriceánach ab ea James Franck (1882-1964). Bhuaigh sé Duais Nobel i 1926 le Hertz as na dlíthe a rialaíonn imbhualadh leictreon ar ábhair a shoiléiriú. Rinne sé taighde suntasach ar an bhfótaisintéis.

Fisiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1882
Básanna i 1964
Frangaí-panaí

Crann nó tom beag a fhásann suas le 6 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga ubhchruthach, na bláthanna i gcrobhaingí móra, an-chumhra, le 5 pheiteal, bán, buí nó bándearg. Fástar go forleathan sna trópaicí é mar gheall ar na bláthanna cumhra a chuirtear i dteampaill Bhúdacha go minic.
Fraoch

Tom beag dosach síorghlas, dúchasach don Eoraip thuaidh is thiar. Na duilleoga i bpéirí 1-2 mm ar fhad, cosúil le lanna le maotháin bhunacha ag gobadh ar cúl. Na bláthanna bídeach i spící scaoilte, 4 sheipeal, 4 pheiteal, iad uile corcra. An planda ceannasach ar ithreacha aigéadacha, fraochmhánna is riasca go minic. Is minic a fhásann fraoch in éineacht le fraochán.

Tá an fraoch mór in úsáid le fada an lá sa daonleigheas. Is antaiseipteán maith fuail é agus fualbhrostach éifeachtach atá ann. Sa leigheas traidisiúnta, déantar ceirín te leis chun fuachtáin a chóireáil. Is féidir insileadh de na buinneoga faoi bhláth a úsáid le cásacht, slaghdán, agus anoird duáin agus lamhnáin a chóireáil. As siocair gur planda glantacháin agus dithocsainithe atá ann, is féidir é a úsáid leis na scoilteacha, le hairtríteas agus le heasuan a chóireáil. Baintear úsáid as na craobhacha ar dhóigheanna éagsúla, mar shampla mar insliú, sa tuíodóireacht, sa chaoladóireacht, agus i ndéanamh rópaí agus scuab. Faightear ruaim bhuí ón bplanda agus tá an choirt mar fhoinse tainnine.

Plandaí
Fraochán gorm

Tom duillsilteach atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh. Timpeall 20 speiceas. Saothraítear le haghaidh a thorthaí é. Na bláthanna clogchruthach. Na caora suas le 8 mm ar trastomhas, gorm/dubh, inite. Fásann fraochán an toim ísil suas le 30 cm ar airde. Na duilleoga seo lansa-chruthach. Na bláthanna caol, bán le marcanna dearga. Fásann fraochán an toim aird suas le 3 m. Na duilleoga seo éilipseach, na bláthanna scothbhándearg, níos leithne.
Josef von Fraunhofer

Fisicí is radharceolaí a rugadh i Straubing na Gearmáine ab ea Josef von Fraunhofer (6 Márta 1787 – 7 Meitheamh 1826). Fágadh ina dhílleachta é nuair a bhí sé 11 bliain d'aois. Cuireadh ag obair mar phrintíseach é chuig gloineadóir a choinnigh lámh chrua leis. D'éirigh leis, áfach, sár-oilteacht ar dhéantús na gloine a bhaint amach. Is dócha nach raibh a shárú le fáil. 

D'fheabhsaigh Fraunhofer priosmaí is teileascóip. Tháinig sé ar na línte (dathanna, tonnfhaid) dorcha i speictream na Gréine, a ainmnítear as ó shin. Línte iad seo atá dorcha de bharr ionsú na dtonnfhad sin ag dúile cosúil le cailciam, hidrigin, sóidiam, is maignéisiam. Sna cisil fhionnuara os cionn fótaisféar gealbhruthach na Gréine a tharlaíonn an t-ionsú seo. 

Fuair von Fraunhofer bás in aois a 39 bliana le gal na dtrom-mhiotal, dála neart lucht déanta gloine eile san am.

Daoine a rugadh i 1787
Básanna i 1826
Fisiceoirí Gearmánacha
Fréamh (planda)

An chuid d'ais planda a bhíonn faoi thalamh, ag ionsú uisce is cothuithe, agus ag daingniú an phlanda san ithir. Déanann sí gnó mar orgán stórála freisin. Tosaíonn sí mar fhréamhán, fréamh shuthach an tsíl, agus forbraíonn ar dhá bhunbhealach: trí fhréamhú an fhréamháin arís is arís eile chun cnap fréamhacha snáithíneacha cliathánacha a chruthú, nó trí bhunfhréamh lárnach a chruthú is fréamh chliathánach nó dhó ar a mhéid. Bíonn caipín ar bhun na bunfhréimhe, an cailiptrea, ciseal ceall fásmhar a chosnaíonn an fhréamh is í ag brú tríd an ithir.
Fréamhchanáil

An soláthar fola is na néaróga fíoríogaire i gceartlár fiacaile is a fréamhacha. Tugtar laíon na fiacaile ar na struchtúir bhoga seo. Timpeall uirthi tá ciseal crua déidín, agus taobh amuigh de sin an ciseal seachtrach cruain, atá níos crua fós. Nuair a lobhann an cruan de bharr ionsaí aigéid a chruthaíonn baictéir, ó shiúcra sa chothú, lobhann an déidín freisin agus ionsaíonn an t-aigéad na néaróga sa laíon, rud is eol do chách mar thinneas fiacaile. Muna mbíonn an dochar don déidín iomarcach, is féidir leis an bhfiaclóir an cruan millte a bhaint agus líonadh malgaim a chur sa bhfiacail. Má bhíonn laíon na fiacaile millte is easpa ghalraithe rómhór tar éis fás ag bun fhréamh na fiachaile, níl aon leigheas air ach an fhiacail a tharraingt. Ach muna mbíonn a leithéid de ghalrú ró-olc, is féidir leis an bhfiaclóir an laíon sa bhfréamhchanáil a dhruileáil amach, an fhréamhchanáil a líonadh le gumma peirc, agus an poll os a cionn a líonadh le plaisteach is malgam os a chionn — obráid a mbíonn doicheall roimpi, a fhulaingíonn na mílte duine sa tír seo gach bliain.
Fréamhchnapán

At beag, cosúil le siad, ar fhréamhacha plandaí ar leith, a tharlaíonn de bharr ionradh miocrorgánach éadrom atá in ann nítrigin a fhosú ina níotráití ar mhaithe leis an bplanda óstach mar mhalairt ar shiúcraí. Mar shampla, baineann an baictéar fosaithe nítrigine ríosóibiam le gach ball den chlann phischineálach Leguminosae.
Freasaitheacht

I gciorcaid srutha ailtéarnaigh (SA) ina bhfuil ionduchtóirí is toilleoirí mar chomhbhaill, an fachtóir a chinneann an pasghaol idir sruth is voltas. Úsáidtear an tsiombail X di, agus tomhaistear in óim (Ω) í. An cuidí samhailteach den choisceas a rialaíonn an chumhacht ionchuir don chiorcad.

Leictreachas
Gottlob Frege

Matamaiticeoir is loighceoir a saolaíodh i Wismar na Gearmáine ab ea Friedrich Ludwig Gottlob Frege (8 Samhain 1848 - 26 Iúil 1925). Ina leabhar Begriffschift (Coincheapscríbhinn, 1879) leag sé amach an chéad chóras iomlán loighce siombailí. Leabhar suntasach eile uaidh ab ea Grundlagen der Arithmetik (Buntús na hUimhríochta, 1884). 

Matamaiticeoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1848
Básanna i 1927
Freon

Ainm trádálach ar chlórafluaracarbóin chomhlacht DuPont, an comhlacht is mó ar Domhan a dhéanann na ceimiceáin seo. D'úsáidtí Freon mar ábhar cuisnithe (cuisneán) i gcuisneoirí is aeroiriúnaitheoirí, cheimiceán iompair i gcannaí aerasóil, gníomhaí glanta, agus i ndéanamh cúrphlaisteach. Tá dianiarracht ar siúl na húsáidí uile seo a laghdú ar fud an Domhain ar mhaithe leis an gciseal ózóin.
Augustin Jean Fresnel

Fisicí is innealtóir Francach ab ea Augustin Jean Fresnel (10 Bealtaine 1788 – 14 Iúil 1827). Rinne sé taighde ar pholarú, trasnaíocht agus díraonadh solais. Thug a shaothar tacaíocht láidir do theoiric thonnach an tsolais.

Daoine a rugadh i 1788
Básanna i 1827
Fisiceoirí Francacha
Anna Freud

Sícainilísí a rugadh i Vín na hOstaire ab ea Anna Freud (3 Nollaig 1895 – 9 Deireadh Fómhair 1982). Iníon le Sigmund Freud. Chuir sí fúithi i Londain tar éis 1938, agus bhunaigh sícanailís páistí.

Daoine a rugadh i 1895
Básanna i 1982
Síciatraithe Ostaracha
Henry Clay Frick

Tionsclaí a rugadh i West Overton, Pennsylvania ab ea Henry Clay Frick (9 Nollaig 1849-2 Nollaig 1919). Ceapadh ina chathaoirleach ar chomhlacht Carnegie Steel é i 1889, agus d'atheagraigh é gur tháinig sé le bheith ar an gcomhlacht cruach is mó ar Domhan, United States Steel. Ina stiúrthóir ar an gcomhlacht ó 1901.

Lucht gnó na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1849
Básanna i 1919
Fríd mharaithe

Feithid bheag le srón chónchruthach a itheann sreabháin as colainneacha artrapód beag. Go minic, ceileann na staideanna neamhaibí iad féin le bruscar is dramhaíl. Súnn cuid acu fuil veirteabrach, agus bíonn siad tábhachtach ó thaobh sláinte mar go scaipeann siad galar Chagas.
Fríd phlúrach

Feithid ghainneach a inmhíolann gach cuid dá phlandaí óstacha. An baineannach aibí leata, na fireannaigh imchlúdaithe i sac, cosúil le cocún. Is féidir léi uibheacha nó an fhríd óg a bhreith. Le fáil ar fud an Domhain, agus an-chuid lotnaidí barr saothraithe ina measc.
Friotachas

Tomhasann friotachas (Béarla: resistivity) cé chomh láidir a fhrithsheasann ábhar i gcoinne srutha leictrigh. 
Léiríonn friotachas íseal go ligeann ábhar  gluaiseacht an  luchtaleictrigh  go héasca. Tugtar go minic an litir Gréagach ρ (ró) ar fhriotachas ábhar
an tseoltóra. Is é aonad SI an fhriotachais leictrigh ná an t-óm-méadar (Ω ⋅ m) cé go bhfuil aonaid eile ar nós t-óm-ceintiméadar⋅(Ω ⋅ cm) in úsáid freisin. Mar shampla, má bhaineann friotaíocht R le seoltóir dar fad  agus darb achar trasghearrtha
A, tugtar an tairiseach ρ leis an bhfoirmle:

Má tá ciúb soladach d'ábhar 1 m × 1 m × 1 m ann, agus an fhriotaíocht 1 Ω idir na teagmhálacha leictreacha idir dhá thaobh urchomhaireach an chiúb, ansin, beidh friotachas an ábhair 1 Ω ⋅ m.

Friotaíocht méadair chiúbaithe d'ábhar, airí tairiseach ag teocht ar leith. Úsáidtear an tsiombail ρ, le haonad Ω.m (méadar óim), dó. Ag 0 °C, luach ρ = 1.55 × 10-8 Ω.m ag copar (seoltóir maith leictreach), 0.5 Ω.m ag gearmáiniam (leathsheoltóir), agus 1011 Ω.m ag gloine (inslitheoir nó drochsheoltóir). Tugtar an tseoltacht ar 1/ρ.

Féach freisin 
 Friotaíocht

Leictreachas
Friotóir

Comhbhall i gciorcad leictreach a chuirtear ann chun friotaíocht chinnte a bheith ann agus teorainn ar leith a chur leis an sruth leictreach ann. Athraíonn an fhriotaíocht nuair a mhéadaíonn an teocht, ag méadú i miotail is ag laghdú i leathsheoltóirí. Athraíonn sí le cruth is méid an tseoltóra, ag méadú nuair a éiríonn an seoltóir níos faide nó níos caoile.
Karl von Frisch

Eiteolaí a rugadh i Vín na hOstaire ab ea Karl von Frisch (20 Samhain 1886 - 12 Meitheamh 1982). Treoraí i bhforbairt na heiteolaíochta, an staidéar ar iompar ainmhithe. Cáil air as staidéar 40 bliain ar bheacha meala, a thaispeáin go ndéanann na beacha soláthair cumarsáid le chéile trí rincí códaithe. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Karl von Lorentz is Nikolaas Tinbergen as i 1973. 

Eiteolaithe
Daoine as Vín
Daoine a rugadh i 1886
Básanna i 1982
Otto Robert Frisch

Fisicí a rugadh sa Vín ab ea Otto Robert Frisch (1 Deireadh Fómhair 1904- 22 Meán Fómhair 1979). Lena aintín Lise Meitner (1878-1968) chuir sé síos den chéad uair ar eamhnú núicléach i 1939. Gafa le taighde núicléach i Los Alamos le linn an dara cogadh domhanda. 

Fisiceoirí Ostaracha
Daoine a rugadh i 1904
Básanna i 1979
Frithchaitheamh

Sa bhfisic, preabadh ar ais solais, fuaime nó toinne eile ó dhromchla cuí, an uillinn frithchaite cothrom leis an uillinn ionsaitheach. Frithchaitear solas ó dhromchla lonrach (mar shampla, miotal). Frithchaitear fuaim ag dromchlaí crua míne, agus nuair a théann sí trí athrú dlúis san aer. Mar thomhas ar chumas frithchaite dromchla, luaitear an frithchaiteas, cóimheas dhéine na toinne frithchaite is dhéine na toinne ionsaithí.
Frithcháithnín

I samhail chaighdeánach an adaimh is an núicléis sa bhfisic, a chuimsíonn na teoiricí a chuireann síos ar nádúr fuinnimh is damhna, pairtnéirí na gcáithníní fo-adamhacha, leis an mais is an ghuairne chéanna ach le lucht urchomhaireach, móimint mhaighnéadach urchomhaireach, agus airíonna difriúla candamacha. Nuair a thagann cáithnín le chéile lena fhrithcháithnín, díothaíonn siad a chéile agus tiontaítear ina fhuinneamh iad, mar a réamhaithris Paul Dirac i 1928. Is é frithcháithnín an leictreoin e- an posatrón e+, agus is é frithcháithnín an phrótóin p+ an frithphrótón p-. Is féidir frithdhamhna a bheadh comhdhéanta as frithcháithníní amháin a shamhlú, ach ní fhaightear go nádúrtha é. Cruthaíodh frith-hidrigin (comhdhéanta as frithphrótón is posatrón) go saorga i CERN i 1996. Cruthaítear na frithcháithníní i luasaire/imbhuailteoir, ina n-imbhuailtear cáithníní fo-adamhacha, ach ní mhaireann na frithcháithníní ach achar gairid. Faightear frithcháithníní i meathluithe áirithe radaighníomhacha is gathanna cosmacha freisin. Ní thuigtear cén fáth go bhfuil a laghad frithdhamhna le fáil go nádúrtha sa Chruinne, agus tá an-chuid taighde ar siúl le himbhuailteoirí is eile ag iarraidh réiteach a fháil ar an bhfadhb.

Frithábhar
Frithchioclón

Téarma meitéareolaíoch ar chóras ardbhrú. Réigiún spéire gile is aimsire cobhsaí a bhíonn sa bhfrithchioclón de ghnáth. Bíonn frithchioglóin theo leathbhuana i réigiúin fhothrópaiceacha (mar shampla, na réigiúin ardbhrú mórthimpeall ar na hAsóir is Haváí). Is féidir go leanfaidh frithchioclón bacainneach ar feadh roinnt seachtainí, ag taisteal go mall is ag cur na lagrach ar mhalairt treo mórthimpeall air. Sa leathsféar thuaidh, séideann na gaotha dromchlacha amach as an bhfrithchioclón ar deiseal, agus ar tuathal sa leathsféar theas.
Frithchnagach

Ceimiceán a chuirtear le peitreal chun an dóchán a fheabhsú is cnagadh a sheachaint san inneall. Sampla is ea teitreitil luaidhe, ach tá deireadh á chur léi seo de réir a chéile mar gheall ar an mbaol sláinte a bhaineann leis an luaidhe sa sceithghás a ligtear saor sa chomhshaol.
Frith-heilminteach

Drugaí a chuireann pairilis ar phéisteanna seadánacha (heilmintí: borrphéisteanna, péisteanna ribíneacha, is siostóim) agus a mharaíonn iad. I gcóireálacha ársa, bhíodh comhdhúile antamóin is mormónta in úsáid chuige seo. Bhí cóireálacha mar seo in úsáid go dtí le déanaí, ach anois tá drugaí níos sábháilte éifeachtaí, cosúil le pipioraisín is meibeindeasól, ar fáil chuige.
Frith-hiostaimín

Drugaí a úsáidtear chun faoiseamh a sholáthar ar fhrithghníomhartha ailléirgeacha, cosúil le fiabhras léana. Ní fheidhmíonn siad i gcás an phlúchta. Cuireann siad bac ar ghníomhú hiostaimín, a tháirgeann an cholainn le linn ailléirgí agus is bun le cuid de shiomtóim na hailléirge. Baintear feidhm as frith-hiostaimíní chun galar gluaisne a mhaolú freisin. Tarlaíonn codlatacht mar fho-thoradh ar fhrith-hiostaimíní áirithe, agus mar sin úsáidtear mar shuaimhneasáin iad.
Frithluail

Gníomhú tapa ainneonach nósúil ag ainmhí mar fhreagairt ar spreagadh ar leith a thugann an néarchóras lárnach i dtreis. Mar shampla, nuair a dhéanann an lámh tadhall le dromchla an-te, tarraingítear an lámh ar ais go tapa.
Frithphrótón

Frithcháithnín comhpháirteach an phrótóin (p+), leis an tsiombail p-. Is ionann a mhais is a ghuairne agus mais is guairne an phrótóin, ach tá lucht -1 aige. Fionnadh i 1955 é. Cruthaítear frithphrótóin i luasairí cáithníní trí imbhuailtí idir prótóin is núicléis. Is féidir iad a luasghéarú le haghaidh turgnamh eile i bhfisic na gcáithníní. 

Fisic cháithníní
Frithreo

Frithreo a thugtar ar ábhar a chuirtear le huisce i gcóras fuaraithe innill chun nach reofaidh an córas in aimsir fhuar. Is gá cosc a chur ar reo san inneall mar go bhforbraíonn uisce ann nuair a reonn sé. Má bhíonn an t-uisce reoite seo san inneall, is féidir go scoiltfidh sé codanna den chóras fuaraithe. Is iad na hábhair a úsáidtear chuige ná eatánól is meatánól, ach amháin go ngalaíonn siad seo de réir a chéile. Úsáidtear gliocól eitiléine freisin, nach ngalaíonn ach atá níos daoire ná na halcóil.

Ceimicigh mhótarfheithiclí
Frithsheasmhacht in aghaidh drugaí

Staid nuair nach bhfreagraíonn othar do dhruga teiripeach. Is féidir go bhfaighidh baictéir frithsheasmhacht trí shóchán géiniteach in aghaidh frithbheathaigh áirithe mar thoradh ar a ró-úsáid nó a mhí-úsáid. Mar shampla, thit na solfónaimídí, an chéad ghrúpa frithbheathach dá raibh ann, as úsáid nuair a d'éirigh cuid mhaith de na gnáthchineálacha baictéar frithsheasmhach ina gcoinne. Mar thoradh air seo, agus an leibhéal íseal sláinteachais i gcodanna bochta de chathracha móra, tá imní ann go dtarlóidh eipidéimí nua galar ionfhabhtaithe, cosúil leis an eitinn, i dtíortha forbartha amach anseo agus nach mbeidh leigheas ar a leithéid. Tá imní ann freisin go n-éireoidh cealla ailse frithsheasmhach amach anseo in aghaidh drugaí atá éifeachtach ina gcoinne anois. Is fadhb shuntasach frithsheasmhacht in aghaidh na ndrugaí frithmhaláire i dtíortha trópaiceacha, mar a bhfaigheann suas le milliún duine bás ón maláire gach bliain. Ar an dóigh chéanna faigheann feithidí is lotnaidí eile frithsheasmhacht in aghaidh na n-oibreán a bhíodh éifeachtach chun iad a choinneáil faoi smacht (mar shampla, DDT).
Fritileán (féileacán)

Sa bhfeithideolaíocht, féileacán ildaite a eitlíonn de ló. De réir cineáil, na sciatháin buí/donn le marcanna dubha, na cosa tosaigh laghdaithe neamhfheidhmeach, na huibheacha iomaireach. Spíonta ar na cruimheanna.
Fritileán (planda)

Sa luibheolaíocht, planda ilbhliantúil le bleib bheag lannach, dúchasach don Eoraip. Fásann an gas suas le 50 cm ar airde. Na duilleoga cosúil le féar, scothghorm. An bláth cosúil le clog leathan 3-5 cm ar leithead, ag cromadh, corcairdhearg neamhlonrach, bán go hannamh, le patrún sainiúil breac-chearnógach. Fástar mar mhaisiúchán é. Tugtar ceann nathrach agus bláth guine air freisin, as a dhath is a cheann cromtha.
Martin Frobisher

Loingseoir a rugadh in Altofts Shasana ab ea Martin Frobisher (c 1535 - 15 Samhain 1594). Rinne sé cuid mhaith iarrachtaí an Bealach Siar ó Thuaidh go Cathay (seanainm a thug Marco Polo ar an tSín) (1576-1578) a aimsiú. D'éirigh leis Labradar agus Bá Hudson a bhaint amach.

Taiscéalaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1535
Básanna i 1594
Frog crainn

Frog atá oiriúnaithe le maireachtáil i gcrainn. Leacaithe, le dioscaí súiteora ar na méara is na méara coise. Dhá chlann ann: na fíorfhroig chrainn, agus froig chrainn an tSeandomhain.
Frog Góiliat

Frog ó iarthar na hAfraice, an ceann is mó ar Domhan. Suas le 36 cm ar fhad, gan na cosa a chur san áireamh. Áitríonn sé linnte doimhne sna haibhneacha.
Frog saigheadnimhe

Frog caol atá dúchasach do Mheiriceá Láir is Theas. Gealdaite go minic. Áitríonn sé coillearnach. Beireann sé uibheacha ar an talamh, agus iompraíonn na froig fhásta na torbáin go dtí an t-uisce. An craiceann an-nimhiúil. Cuimlíonn na bundúchasaigh a reanna saighde le craiceann froig bheo chun iad a nimhiú le haghaidh seilge. Tá roinnt buaf i Meiriceá Theas freisin a dtugtar buafa saigheadnimhe orthu.
Fronta Molach

An príomhlimistéar do na córais fhrontacha aimsire san Aigéan Ciúin thuaidh is an tAigéan Atlantach thuaidh. Foirmíonn sé an teorainn idir an mhais aeir Mholach (fuar) is an mhais aeir fhothrópaiceach (níos teo), agus cruthaítear lagbhrúnna nó cioclóin ar a fhad. Braitheann ionad an fhronta ar an scairdshruth Molach, ag athrú de réir an tséasúir. Sa gheimhreadh bíonn sé níos faide ó dheas (40-50° thuaidh), agus bíonn an ghníomhaíocht fhrontach freagrach as an aimsir fhuar fhliuch a fhaigheann tuaisceart na hEorpa. Sa samhradh bogann an fronta ó thuaidh, agus bíonn a ionad níos athraithí.
Frontaí aeir

I gcúrsaí meitéareolaíochta, téitear nó fuaraítear an t-aer os cionn na talún ag dromchla te nó dromchla fuar faoi seach. Ar fud an Domhain go léir, tá timpeall 20 bunionad ina gcruthaítear toirteanna ollmhóra aeir. Mar shampla, ar mhachairí Cheanada déantar toirt ollmhór aeir fhuair, agus ar Mhuir Chairib toirt ollmhór aeir the. Nuair a ghluaiseann na toirteanna seo amach óna mbunionaid, athraíonn siad an aimsir. Is é an rud is tábhachtaí ina leith ná cad a tharlaíonn nuair a thagann dhá cheann acu le chéile chun fronta aeir a chruthú. 4 shaghas fronta is féidir a bheith ann: fuar, te, fosaithe agus calctha. I bhfronta fuar, tagann toirt aeir fhuair chun toirt the a chur siar. De bhrí gur aer dlúth trom é aer fuar, brúnn an toirt fhuar i bhfoirm dinge faoi bhun an aeir the. Ar feadh an fhronta seo, comhdhlúthaítear an taise san aer te, agus mar thoradh cruthaítear scamaill is titeann báisteach nó fiú sneachta. De réir mar a théann an fronta fuar ar aghaidh éiríonn na scamaill níos airde, go mbíonn an aimsir socair fionnuar. I bhfronta te, mar mhalairt, tagann toirt aeir the chun toirt fhuar a ruaigeadh. De bhrí gur aer éadrom éadlúth é aer te, brúnn an toirt the, i bhfoirm dinge atá droim ar ais, anuas ar an aer te. Ar feadh an fhronta the comhdhlúthaítear aon taise atá san aer te, agus mar thoradh cruthaítear scamaill is titeann báisteach. De réir mar a théann an fronta te ar aghaidh éiríonn na scamaill níos ísle, go mbíonn an aimsir ceobhránach. I bhfronta fosaithe, gluaiseann dhá thoirt i gcoinne a chéile, toirt fhuar is toirt the, ag meascadh de réir a chéile. I bhfronta calctha (oclúidithe), gluaiseann toirt fhuar i gcoinne toirte te, ach le toirt fhuar eile taobh thiar den toirt the, ionas nach féidir leis an toirt the ach gluaiseacht suas. Bíonn a leithéid an-mharbhánta.
Fuachtán

Réigiúin scothghorma an chraicinn ar na méara is na méara coise, beagán ata, a tharlaíonn mar thoradh ar nochtadh iomarcach don fhuacht. Éiríonn na loit dearg tochasach nuair a théitear na baill fhuaraithe.
Fuaidreán

Is é is fuaidreán ann ná meascán ina bhfuil páirteagail (solaid nó leachta) easraithe i bpas eile (leacht nó gás) agus nach dtuaslagann siad ann. Bíonn teorainn le cé chomh fada is a fhanann fuaidreán cobhsaí, agus ar deireadh síothlaíonn sé i bpais scoite. 

Ceimic
Tlachta (bandraoi)

I miotaseolaíocht na nGael,  bandraoi cumhachtach ba ea Tlachta (Sean-Ghaeilge: Tlachtga).  Bhí baint ar leith aici le Cnoc Tlachta, áit a mbíodh féilte suntasacha ina honóir.

Seanscéal
De réir seanscéil, ba í Tlachta iníon rua an draoi Mogh Rotha. Shiúil sí an domhan ina theannta ag foghlaim a rúin draíochta, agus tháinig sí ar chlocha naofa san Iodáil. 

D'éignigh trí mhac an draoi Síomón Draíodóir, múinteoir a hathar, í. D'fhill sí ar Éirinn, áit ar rugadh triúr clainne di darbh ainm Cumma, Doirbh agus Muach, agus athair ar leith ag gach duine acu.  Rugadh iad ar an gcnoc a mbeadh ainm a máthar air feasta. Is minic scéal úd an triúir le fáil i seanscéalta na hÉireann, agus chuirfeadh an bás a fuair Tlachta de bhrón agus an dún a tógadh ar a huaigh scéal Mhacha i gcuimhne duit.

Cnoc diaga
Tá Cnoc Tlachta suite i gContae na Mí, agus bhí a chuid deasghnáth inchomórtais le deasghnátha Thailtean.   Ní raibh aon ócáid ba mhó ná lasadh na dtinte ann Oíche Shamhna.

Tógadh ráth are an gcnoc agus baint aige le ríthe na Mí agus na Mumhan.  Bhíodh clú ar an áit mar gur ann a chonacthas roth rámhach Mhogh Rotha agus go ndearna Ard-Rí na hÉireann, Ruairí Ó Conchúir, tionól mór ann in 1168.

Foinsí
 James MacKillop (1998), Dictionary of Celtic Mythology. Londain: Oxford. .

Naisc sheachtracha
 Tlachtga (Hill of Ward) ar knowth.com
 The Story of Tlachta ar shee-eire.com

Tagairtí

Scéalta Miotaseolaíochta
Stair na hÉireann
Baile Átha Fhirdhia, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Lú é Baile Átha Fhirdhia.

Contae Lú
Barúntachtaí Chontae Lú
Droichead Átha, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Lú é Droichead Átha.

Contae Lú
Barúntachtaí Chontae Lú
Dún Dealgan Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae Lú é Dún Dealgan Íochtarach.

Contae Lú
Barúntachtaí Chontae Lú
Dún Dealgan Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Lú é Dún Dealgan Uachtarach.

Contae Lú
Barúntachtaí Chontae Lú
Fir Arda

Is barúntacht suite i gContae Lú é Fir Arda.

Contae Lú
Barúntachtaí Chontae Lú
Lú, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Lú é Lú.

Contae Lú
Barúntachtaí Chontae Lú
Baile Hagaird

Is baile fearainn suite i gContae Lú é Baile Hagaird.

Contae Lú
Na Toim

Is baile fearainn suite i gContae Lú é na Toim.

Contae Lú
Fuaim cheathairfhónach

Córas a tástáileadh sna 1970idí chun ceol a atáirgeadh níos cruinne barántúla. Bhí 4 chainéal comharthaí is 4 challaire leagtha amach i gcearnóg timpeall ar an éisteoir. Ní raibh na torthaí go maith, bhí an córas níos costasaí ná an córas steiréafónach, níor glacadh le haon chaighdeán don tionscal, agus níor forbraíodh an córas a thuilleadh idir an dá linn.
Fuaim steiréafónach

Taifeadadh fuaime ionas go mbraitheann an t-éisteoir go bhfuil an fhuaim atáirgthe ag teacht ó threonna éagsúla, cosúil leis an bhfuaim bhunúsach. Ní mór dhá mhicreafón ar a laghad a úsáid don taifeadadh, agus ansin dhá challaire chun an dá chainéal scoite fuaime a atáirgeadh. Tugadh téipthaifeadadh dérianach steiréafónach isteach i 1954, ceirníní aonchlaiseacha dérianacha steiréafónacha i 1957, agus tarchur raidió FM (modhnú minicíochta) steiréafónach i 1961.
Fuaimíocht

Eolaíocht a bhaineann le giniúint, forleathadh, feidhmiú is braitheadh fuaime, agus lena frithchaitheamh is a hionsú. Le dearadh agus tógáil gléasanna ceoil a bhaineann fuaimíocht ceoil. Pléann fuaimíocht ailtireachta le conas is féidir forleathadh fuaime — ceol nó guth an duine — a rialú i seomraí, stiúideónna is hallaí éisteachta, ar an tuiscint gur saghas gléas ceoil é seomra léirithe. I bhfuaimíocht innealtóireachta, pléitear le dearadh is déanamh córais taifeadta is athsheanma fuaime: micreafóin, aimplitheoirí, callairí is eile. Bíonn an fuaimeolaí comhshaoil ag sracadh le fothrom, ag iarraidh é féin, an truailliú comhshaoil uaidh, agus an baol do dhaoine uaidh a laghdú. Tagann sonóir is ultrafuaim agus a n-úsáidí san áireamh freisin.
Fuaimniú

Próiseas ina n-athraítear an aershreabh os cionn na larainge chun raon fuaimeanna urlabhra a chruthú. Osclaíonn na gialla oiread éigin, déanann an teanga tadhall leis an gcarball ag ionaid éagsúla eile sa bhéal, agus is féidir na liopaí a dhéanamh cruinn nó spréite. Rangaítear fuaimeanna de réir ionad an fhuaimnithe (mar shampla, an chuid den charball mar a ndéanann an teanga tadhall) agus modh an fhuaimnithe (mar shampla, sreabhadh an aeir go saor chun guta a dhéanamh, nó bac a chur leis an aershreabh le consan a dhéanamh).
Fualbhrostaigh

Is éard atá i gceist le fualbhrostach ná druga a mhéadaíonn táirgeadh an fhuail, a úsáidtear má bhíonn duine ag coinneáil fuail, de thoradh cliseadh croí nó brú ard fola. Bíonn iarmhairt fualbhrostaithe ag ábhair áirithe eile, cosúil le caifé, mar shampla. 

Drugaí
Fualrith

Ionúiréis, riocht ina dtarlaíonn folmhú ainneonach an lamhnáin. Is mínormálta an t-iompar seo i dtaca le haois an duine, agus meastar nach ar chúiseanna orgánacha a tharlaíonn. Ar an gcaoi chéanna, tugtar ioncóipréis ar an riocht ina dtarlaíonn fearadh ainneoineach an fhaecais.
Fuarstóráil

Stóráil bianna so-lofa ag teocht rud beag os cionn an reophointe. Laghdaíonn an próiseas seo meath ó ghníomhú ceimiceach nó bitheolaíoch, agus ní dhéanann damáiste don bhia trí chruthú criostal oighir, mar a tharlódh dá reofaí an bia. Déantar an phróiseáil i bhfoirgnimh mhóra le haer fuar nó sáile imshruthaithe ó ghléasra lárnach oighrithe, a bhíonn taobh le monarcha déantúsaíochta nó pacála go minic, nó margadh mór lárnach. Cuirtear córas fuarstórála isteach go minic ar longa, trucailí is éitleáin.
Fuarú le léasar

Bealach chun luas adamh is ian i ngás a mhoilliú trí iad a thuargaint le solas léasair. Úsáidtear é in ianghaistí is adamhghaistí. Nuair a imbhuaileann fótón ón léasar le hadamh atá ag teacht ina choinne, ionsúnn an t-adamh an fótón fuinnimh agus athastaíonn é go luath ina dhiaidh sin i dtreo randamach, rud a laghdaíonn luas an adaimh sin. De réir a chéile laghdaítear luas gach adaimh, agus is ionann sin is laghdú i bhfuinneamh na n-adamh sa soitheach, agus mar sin i dteocht an gháis ina iomláine.
Fuarú maighnéadach

Teicníocht chun sampla a fhuarú chuig teocht chomh híseal le 10-3 K (an-ghar do -273 °C). Má fhuaraítear sampla paramaighnéadach ar bhealaí comhghnásacha is taobh istigh de réimse maighnéadach, agus ansin má chuirtear taobh istigh d'inslítheoir teirmeach é is má thógtar an réimse maighnéadach chun siúil, bíonn na móimintí aonaracha maighnéadacha saor chun dul trí chéile. Ach nuair a dhéanann siad amhlaidh, tógann siad fuinneamh teasa ón sampla, rud a fhuaraíonn é. Is próiseas aidiabatach é seo, mar ní shreabhann aon teas isteach sa sampla ná amach as.
Fuileadáin

Córas iata feadán lena sreabhann an fhuil trí fhíocháin uile na colainne, a chuimsíonn na hartairí, na hartairíní, na ribeadáin, na féitheoigíní, agus na féitheacha. Go ginearálta, iompraíonn na hartairí is na hartairíní fuil ocsaiginithe don cholainn ón taobh clé den chroí, agus iompraíonn na féitheoigíní is na féitheacha fuil dhí-ocsaiginithe ar ais don taobh deas den chroí. Iompraíonn na hartairí scamhógacha fuil dhí-ocsaiginithe do na scamhóga ón taobh deas den chroí, agus iompraíonn na féitheacha scamhógacha fuil ocsaiginithe don taobh clé den chroí. Tarlaíonn malartú gásach (malartú na hocsaigine is an ocsaíd charbóin) agus ábhair cothaithe idir an fhuil is fíocháin na colainne sna ribeadáin. I measc neamhoird an chóras imshruthaithe tá ainéaras, eambólas, rith fola, agus trombóis.
Fuilleamh

Próiseas sa réalteolaíocht ina mbailíonn rinn neimhe, go príomha réalta i ndéréalta nó pláinéad, ábhar coimhthíoch trí imtharraingt go minic ó dhiosca atá i bhfithis air. Astaíonn sé X-ghathaíocht an-dian i gcás déréalta.

Réaltfhisic
F-uimhir

Sa ghrianghrafadóireacht, córas uimhriúil chun cur síos ar mhéid coibhneasta an chró i gceamara, agus mar sin an méid solais a tharchuirtear don scannán, is an nochtadh, a rialú i gcomhar le luas an chomhla. Is ionann an f-uimhir is fad fócasach an lionsa, roinnte ar thrastomhas an chró (cinntithe ag oscailt an tseallspiara). Ciallaíonn f-uimhir bheag cró mór. Más é 100 mm fad fócasach an lionsa, agus más crónna 50 mm is 12.5 mm a úsáidtear, beidh f-uimhreacha f/2 is f/8 ann. Nuair a mhéadaítear an f-uimhir tríd an gcró a chéimniú síos, laghdaíonn sé seo an méid solais a tharchuirtear agus méadaíonn an doimhneacht réimse. Is é an gnáthraon f-uimhreacha ná f/1.4-32 in incrimintí a laghdaíonn an solas tarchurtha go leanúnach faoina leath, i sraith mar seo: f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16, f/22, f/32.
Fuinneamh ag an nialasphointe

Sa mheicnic chandamach, an t-íosluach neamhnialasach fuinnimh ag staid chandamach. An fuinneamh fuílligh nuair a laghdaítear an teocht i dtreo an dearbhnialais. Iarmhairt phrionsabal éiginnteachta Heisenberg.
Fuinneamh agus cumhacht leictreach

Is féidir obair mheicniúil a dhéanamh le fuinneamh leictreach trí mhótar leictreach, agus is féidir teas a fháil ó fhuinneamh leictreach trí théitheoir leictreach. Soláthraítear fuinneamh leictreach go leanúnach, agus an oiread a úsáideann tomhaltóir in aghaidh an tsoicind, is é sin an chumhacht leictreach a úsáideann sé. Faightear an chumhacht tríd an voltas a sholáthraítear, 220 V, a mhéadú faoin sruth in aimpéir a thógtar. Má thógtar sruth 5 A, is é an chumhacht ná 220 × 5 = 1100 W = 1.1 kW. Nuair a íoctar bille leictreach, is as an méid fuinnimh a íoctar, agus úsáidtear an chileavatuair mar aonad fuinnimh chun é seo a thomhas seachas an bunaonad fuinnimh, an giúl. De bhrí go mbíonn sé chomh héasca sin feidhm a bhaint as fuinneamh leictreach, is é sin má tá do theaghlach ceangailte le mogalra soláthair, is oiriúnaí fuinneamh leictreach dá lán daoine ná aon saghas fuinnimh eile.
Fuinneamh gaoithe

Tagann fuinneamh na gaoithe ó fhuinneamh radaíocht na Gréine, de bhrí go dtéann an radaíocht sin réimsí éagsúla an Domhain ar shlite éagsúla. Mar shampla, téann radaíocht na Gréine an Domhan níos mó ag an meánchiorcal ná ag áiteanna ó thuaidh nó ó dheas, agus mar sin bíonn difríocht teochta idir na réigiúin seo. Éiríonn an t-aer te ag na teochreasa, agus séideann aer fuar isteach i dtreo an mheánchiorcail i ngaoth chomhiompair. Cuireann rothlú an Domhain ar a ais claonadh ar na gaotha seo, chun na trádghaotha a chruthú. Ansin filleann an t-aer te sin a bhí ag an meánchiorcal, tar éis a fhuartha, ar ais ar dhromchla an Domhain ag na trópaicí timpeall 23° ón meanchiorcal. Leanann cuid den aer seo mar thrádghaotha, ach séideann cuid eile i dtreo na Mol. Nuair a chlaontar na gaotha seo le rothlú an Domhain, is frith-thrádghaotha iad. Is fuinneamh cinéiteach é fuinneamh na gaoithe, agus braitheann an oiread fuinnimh atá inti ar luas na gaoithe cearnaithe. De bhrí go séideann an ghaoth chomh láidir rialta ar fud na tíre seo, tá sí an-oiriúnach chun feidhm a bhaint as an acmhainn fuinnimh seo. Úsáidtear muilte gaoithe nua-aoiseacha chun an fuinneamh seo a thiontú ina fhuinneamh leictreach. Braitheann an oiread fuinnimh is féidir a fháil ón ngaoth le muileann gaoithe ar an bhfairsinge a rothlaíonn na liáin tríthi: a bheag nó a mhór, fad an liáin cearnaithe agus luas na gaoithe ciúbaithe.
Fuinneamh geoiteirmeach

Teas ón Domhan féin, a thagann ar dtús trí aistriú ón magma leachtach i gcroíleacán an Domhain go dtí na sraitheanna de charraigeacha póiriúla ina bhfuil uisce lonnaithe. Téitear an t-uisce, agus uaireanta fiuchtar is galaítear é. In áiteanna áirithe ar Domhan—an Íoslainn, an Nua-Shéalainn, Páirc Náisiúnta Yellowstone i Meiriceá — sceitear an t-uisce fiuchta agus fiú an galuisce seo go nádúrtha i dtoibreacha teo is géasair. Is féidir an talamh a dhruileáil chun teacht ar an uisce te seo lena úsáid mar acmhainn teasa i bhfoirgnimh is gairneoirneacht. Is costasach an druileáil dhomhain, agus bíonn an t-uisce te seo aigéadach, ionas go gcreimeann sé gnáthphíopaí is gnáthuirlisí pluiméireachta tapa go leor. Mar sin, níl an acmhainn fuinnimh seo in úsáid go forleathan fós, ach is dócha go leathnóidh a húsáid amach anseo.
Fuinneamh inmheánach

Sa teirmidinimic, an difríocht idir an teas a sholáthraítear do chóras is an obair a dhéanann an córas céanna ar a thimpeallacht. Úsáidtear an tsiombail U dó, agus tomhaistear i ngiúil é. Go ginearálta, nuair a sholáthraítear teas do chóras méadaíonn an fuinneamh inmheánach, agus freagraíonn sé sin do mhéadú teochta.
Fuinneamh laitíseach

An fuinneamh is gá chun mól solaid ianaigh a thiontú ina iain ghásacha. Is féidir meastachán réasúnta a dhéanamh ar a luach do chuid mhaith comhdhúl, agus an luach sin a úsáid chun fuinnimh eile a ríomh.
Fuinneamh malartach

Téarma neamhchruinn atá in úsáid chun foinsí fuinnimh nach mbraitheann ar loisceadh breoslaí iontaisithe (gual, ola, gás nádúrtha) ná fuinneamh núicléach chun leictreachas a ghiniúint nó feithiclí a fhuinnmhiú. Bíonn baol ag baint le cúrsaí núicléacha. Agus níl na breoslaí iontaisithe in-athnuaite, agus astaíonn a loisceadh truailliú san atmaisféar. Mar sin, tá spéis i bhfoinsí eile (mar shampla, fuinneamh gréine, fuinneamh geoiteirmeach, hidrileictreachas, fuinneamh gaoithe, fuinneamh na dtaoidí, is eile) ag fás ar fud an Domhain. Baineann tábhacht ar leith leis na foinsí eile seo i dtíortha gan acmhainní breoslaí iontaisithe, agus tíortha atá á bhforbairt. Mar sin féin, níl saothrú na bhfoinsí seo gan deacrachtaí. Mar shampla, chun leas a bhaint as fuinneamh na dtaoidí, is gá baráiste a thógáil trasna inbhear abhann, rud a chuirfeadh isteach ar éiceachóras an inbhir is na habhann. Chun hidrileictreachas a ghiniúint, is gá gleannta a bhá agus daoine a asáitiú, mar a rinneadh sa tSín le Damba Mór na dTrí Mhám. Ní maith le cuid de na daoine muilte gaoithe sa tírdhreach.
Fuinneamh poitéinsiúil

An fuinneamh atá stóráilte i réad mar gheall ar a ionad i réigiún ina bhfulaingíonn sé iarmhairt fórsa éigin. Úsáidtear an tsiombail V dó, agus san aonad giúl (J) a thomhaistear é. Mar shampla, faigheann réad fuinneamh poitéinsiúil cothrom leis an obair a dhéantar air chun é a ardú i gcoinne an fhórsa domhantarraingthe os cionn dromchla an Domhain. Nuair a fhuasclaítear é, titeann sé i dtreo na talún agus athraítear an fuinneamh poitéinsiúil go dtí fuinneamh cinéiteach (fuinneamh de bharr a ghluaisne). An obair a dhéantar chun lingeán a bhrú, stóráiltear an fuinneamh sin mar fhuinneamh poitéinsiúil sa lingeán. Is féidir fuinneamh poitéinsiúil luchta dhearfaigh leictrigh a mhéadú ach é a ghluaiseacht níos gaire do lucht dearfach eile.

Fisic
Fuinneamh teirmeach na farraige

Má bhíonn difríocht teochta idir doimhneachtaí éagsúla san aigéan, is féidir córas cosúil le timthriall cuisnithe á rith ina mhalairt treo a úsáid chun cumhacht leictreach a ghiniúint. Tá taighde ar siúl ar fud an Domhain ar chórais chun an aidhm seo a bhaint amach. Is amhlaidh a athshúnn na haigéin an-chuid teasa ó radaíocht na Gréine, agus aisradaíonn siad cuid den teas sin amach sa spas. Is é dromchla na farraige a fhaigheann an teas seo, agus de bhrí gur drochsheoltóir teasa é an sáile, ní aistríonn an teas go dtí bun na farraige ach ar éigin. Mar sin tarlaíonn difríocht teochta idir barr is grinneall na farraige. Sa chóras a úsáidtear chun an fhoinse fuinnimh seo a fheidhmiú, téann an t-uisce ar barr an cuisneán, mar amóinia, á ghalú. Gluaiseann an ghal seo trí thuirbín, a rothlaíonn dineamó chun leictreachas a ghiniúint. Ansin ritheann an ghal trí phíobán ag doimhneacht mar a bhfuil teocht timpeall 20 °C níos lú ná teocht an bhairr, rud a chomhdhlúthaíonn an ghal ina leacht roimh fhilleadh dó don ghalaitheoir ag barr te na farraige. Tá córais den saghas seo an-chostasach fós, ach seans go mbeidh an lá leo amach anseo nuair a éiríonn ola níos costasaí.

Aigéaneolaíocht
Fuinneamh
Fuinneog lainseála

An tréimhse ama, taobh istigh den deis lainseála, inar féidir spásárthach a lainseáil isteach sa bhfithis chuí. Ní bhíonn i gceist ach idir cúpla nóiméad is uair an chloig, ag brath ar an misean (an pláinéad sprice) agus an lá. Bíonn dhá fhuinneog mar seo i ngach 24 uair, ach is féidir go mbeidh ceann acu neamhphraiticiúil ar chúiseanna cosúil leis na priacail a bhaineann le lainseáil oíche nó stoirm throm.
Fuinneoga

Foirm de chomhéadan grafach úsáideora, ina léiríonn an ríomhaire grúpa fo-scáileán ar an scáileán. Freagraíonn gach fo-scáileán do chlár éagsúil ar leith atá ag rith ar an ríomhaire. Is féidir na fo-scáileáin a bhogadh anonn is anall, a chur anuas ar a chéile, a laghdú go neamhbhuan chun baint den mhéid eolais ar an scáileán, agus ligean do na ríomhchláir go léir comhaid a sheachadadh eatarthu. Mar shampla, is féidir na torthaí ó scairbhileog a sheachadadh chuig córas foilsitheoireacht deisce le cur i dtuarascáil theicniúil. Windows a thugann comhlacht Microsoft mar thrádmharc ar a thimpeallacht iltasc oibriúcháin don ríomhaire pearsanta.
Fuíoll núicléach

Nuair a ídítear breosla núicléach in imoibreoir núicléach—is é sin, nuair a eamhnaítear an t-úráiniam-235—bíonn iseatóip éagsúla fhíor-radaighnaíomhacha the fágtha. Is fotháirgí iad seo ar an bpróiseas uile a bhíonn i gceist le giniúint cumhachta leictrí núicléiche agus déanamh buamaí núicléacha. Tá an radaíocht a thagann ó na fotáirgí seo an-bhaolach do dhaoine is aon neach beo, agus leanann an baol ar feadh na gcéadta nó fiú na mílte bliain. Níl aon réiteach sásúil ar conas an t-ábhar radaighníomhach seo a chur de láimh. Díreach tar éis an breosla ídithe a bhaint as an imoibreoir, déantar é a stóráil ar an láithreán, gar don imoibreoir. Sna tíortha núicléacha go léir, tá níos mó ná 100,000 tonna den ábhar seo stóráilte faoi seo, agus is cúis agóide ar fud an Domhain é. In áiteanna ar leith, mar Sellafield Shasana, déantar athphróiseáil ar an bhfuíoll núicléach chun ábhar athinúsáidte a thógaint amach as agus an fuíoll is baolaí a thiubhú. Rangaítear an fuíoll seo i 3 leibhéal: íseal, meánach, is ard. I láthair na huaire, cuirtear an fuíoll íseal-leibhéil is meánleibhéil i gclaiseanna sa talamh, mar shampla i nDrigg gar do Sellafield agus mianaigh thréigthe salainn sa Ghearmáin. Maidir leis an ábhar ardleibhéil, coinnítear in umair cruach domheirgthe a bhíonn fuaraithe an t-am ar fad é. Is stóráil ghearrthéarmach í seo, agus tá taighde ar siúl ar ghloiniú (an fuíoll a dhlúthú is a ghabháil i ngloine) agus na bloic gloine a stóráil faoi ghrinneall na farraige nó a dhumpáil i dtolláin ollmhóra go domhain faoin talamh, mar réiteach fadtéarma. Ach níl glactha go forleathan leis na réitigh seo de bhrí go bhfuil eagla ar dhaoine go n-éalóidh cuid den ábhar baolach amach sa bhithsféar amach anseo.
Fuiseog féir

Éan atá dúchasach don Domhan Úr, Thuaidh agus Theas, is ea an fhuiseog féir. An clúmh stríocach, breac ar an droim. Áitríonn sí talamh féaraigh is shaothraithe, itheann feithidí is síolta, agus neadaíonn ar an talamh.

Éin
Tubaiste núicléach Fukushima

Is príomhchathair Mhaoracht Fukushima, sa tSeapáin, é Fukushima.

Tharla an tubaiste núicléach is measa riamh do na himoibreoirí Daiichi i Fukushima, in oirthuaisceart oileán Honshu na Seapáine ar an 12 Márta 2011.

Tōhoku
Tharla crith talún cumasach, 9.0 ar scála Richter, ar an 11 Márta i Tōhoku (東北地方太平洋沖地震, Tōhoku-chihō Taiheiyō Oki Jishin). Bhí sé faoi ghrinneall an aigéin timpeall 25km amach ón gcósta mar a bhfuil an t-ionad núicléach. Ní dóigh go ndearna an crith talún sin ró-dhochar do na himoibreoirí, ach lean tonn taoide (súnámaí) uafásach é agus milleadh an-chuid de chórais rialaithe na n-imoibreoirí. 

Ní hamháin sin, ach bháigh an súnámaí limistéar leathan tíre, cathracha, bailte agus feirmeacha. Cailleadh níos mó ná 19,000 duine sna tuilte, milleadh níos mó ná 80,000 teach, agus bhí ar 400,000 duine teitheadh as an gceantar.

Na himoibreoirí 
Sé imoibreoir a bhí i gceist: milleadh ceathrar cinn go hiomlán agus an dá cheann eile go holc. I lár thubaiste na dtuilte, cailleadh smacht de réir a chéile ar na himoibreoirí agus na humair fuaraithe don bhreosla ídithe sa stáisiún núicléach. Tharla pléascanna sna humair seo agus i gcuid de na himoibreoirí, agus scaoileadh ábhair radaighníomhacha san aer. Leáigh cuid de na croíleacáin a chuir go mór le déine is troime an sceite.

Iarmhairtí
Aslonnaíodh an pobal uile i bhfoisceacht 30km, agus fógraíodh fairsinge 20km timpeall uirthi sin mar theirceantar amach is amach. 

Tá drochiarmhairtí fadtréimhseacha ar an tubaiste seo i gcónaí.

Tagairtí

Naisc sheachtracha

 
Fréamh an Eolais
Fuinneamh núicléach
Fullairéin

C-60, allatróp carbóin le 60 adamh carbóin ann. Struchtúr ar chuma dromchla sféir atá aige, dála an chruinneacháin gheodasaigh ag Buckminster Fuller, ar ainmníodh an t-allatróp as. Struchtúr cosúil le craiceann liathróid sacair is ea é seo, agus adamh C ar gach cúinne. Tugtar millín bucaí air freisin. Aimsíodh an t-allatróp seo i lár na 1980idí, bíodh is go dtuigtear gur comhábhar súiche é.
Fulmanáit

Salann ina bhfuil an t-ian CNO-. Tugtar isicianáit uirthi freisin. Ciallaíonn an t-ainm ‘toirneach’ i Laidin, agus is ábhar pléascach é. Úsáidtear Hg(CNO)2 mar mhaidhmitheoir.
Robert Fulton

Innealtóir is ceapadóir a rugadh i Lancaster, Pennsylvania ab ea Robert Fulton (14 Samhain 1765 -24 Feabhra 1815). Cheap sé meaisín dreideála is an toirpéad, agus tá cáil ar leith air as an mbád gaile a fhorbairt is a rith go rathúil ar bhonn trádalach sna Stáit Aontaithe.

Ceapadóirí Meiriceánacha
Innealtóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1765
Básanna i 1815
Fungasnimh

Aon cheimiceán a úsáidtear chun na fungais, a dhéanann dochar do phlandaí, ainmhithe nó ábhair eile bia, a smachtú. Tábhachtach chun smacht a chur ar bhruth rua i ngránbharra, dúchan prátaí, agus coincleacha ar thorthaí. Úsáidtear iad freisin chun fungais a mhilleann bia stóráilte nó a fhásann ar ainmhithe nó daoine a chealú. Go minic, comhdhúile le mearcair nó sulfar iontu a bhíonn sna fungasnimheanna.
Ga adamhach

Is toise éifeachtach adaimh é an ga adamhach. I miotal, leath an fhaid idir dhá núicléas sa solad: tugtar an ga miotalach air seo freisin. I neamh-mhiotal, leath an fhaid is lú idir núicléis dhá adamh chomhionanna neamhnasctha.
Gabhar angóra

Cineál gabhar baile a tháinig ón Tuirc ar dtús (is seanainm ar Ankara é Angóra). Póraítear i Meiriceá Thuaidh, an Afraic Theas is an Astraláise é le haghaidh na holann, gruaig síoda a dtugtar móihéar uirthi.

Mamaigh
Gabhdán (fiseolaíocht)

San fhiseolaíocht, láthair ar leith é an gabhdán atá taobh istigh den chillscannán de ghnáth, atá oiriúnaithe chun néaratharchuradóirí is hormóin a nascadh agus idirghabháil a dhéanamh maidir lena n-iarmhairtí sa chill. Déanann siad idirghabháil le hiarmhairtí ábhar coimhthíoch eile (drugaí ina measc) ar an gcolainn freisin. Tugtar láithreacha nasctha orthu freisin. Mar thoradh ar an nascadh, gníomhachtaítear fachtóirí idirmheánacha a spreagann an fhreagairt cheallach.
Gabhdán (planda)

I bplanda bláthanna, an chuid sin de bharr gais a mbíonn codanna an bhlátha ceangailte leis. De ghnáth bíonn sé dronnach. Is féidir go n-atfaidh nó go leathnóidh sé chun na cairpéil a chlúdú, agus is tábhachtach a ról i gcruthú an toraidh.
Gabhlóg thiúnta

Gléas ceoil shimplí, barra miotail i bhfoirm gabhlóige. Cheap an trumpadóir Sasanach John Shore (c 1662-1752) í i 1711. Buailtear í len í a chur ag athshonadh ag a nóta ar leith féin, agus cuirtear an lárphointe i dteagmháil le dromchla adhmadach, mar shampla, rud a dhéanann nóta saor ó armónaigh is féidir a aireachtáil ar fud seomra mhóir. Úsáidtear í chun gur féidir le hamhránaithe is seinnteoirí a n-airde a oiriúnú i leith airde na gabhlóige tiúnta.
Ange-Jacques Gabriel

Ailtire Francach ab ea Ange-Jacques Gabriel (23 Deireadh Fómhair 1698 – 4 Eanáir 1782). Bronnadh an teideal Ailtire an Rí air. Eisean príomhailtire na tíre agus an t-athrú ón stíl rocócó go dtí an nua-chlasaiceachas faoi lánseol. 

Dhear Gabriel an Place de la Concorde i bPáras, agus chríochnaigh an Petit Trianon i Versailles. Ar feadh 40 bliain, rinne sé ní hamháin dearaí do thaobh amuigh d'fhoirgnimh Versailles, ach ath-chóiriú an taobh istigh chomh maith. Áirítear an Petit Trianon mar sméar mhullaigh nua-chlasaiceachas na Fraince.

Ailtirí Francacha
Daoine a rugadh i 1698
Básanna i 1782
Gabró

Cloch dhoigheartha gharbhghráinníneach le tiúchan beag silice, déanta as iathchloch chailceach, pirixéin, agus uaireanta olaivín.
Gadhar fiaigh

Cú a úsáidtear i seilg giorriacha. Rud beag níos lú ná gadhar sionnach, agus srón ghéar aige.

Mamaigh
Póir mhadraí
Gadhar gunna Gaelach

Pór a forbraíodh in Éirinn, cosúil leis an ngadhar gunna Sasanach ach níos caoile. A fhionnadh snasta dearg/donn. Cruthaíonn an ghruaig frainsí ar an eireaball, an bolg, agus cúl na gcos. Tugtar an gadhar gunna dearg air freisin.
Gadhar gunna Sasanach

Pór a saothraíodh i Sasana. Níos airde ag na guaillí ná ag na geadáin. An soc domhain. An fionnadh fada bán le marcanna dorcha. Pór eile a saothraíodh sa Bhreatain freisin is ea gadhar gunna Ghordan, le fionnadh dubh is paistí beaga donna ar an taobh íochtarach.
Gadhar sionnach

Madra baile, póraithe chun sionnaigh a sheilg. Mór le fionnadh donn, dubh is bán. Na cluasa bog. Dhá phór ann, an gadhar sionnach Sasanach, agus a shliochtach mór, an gadhar sionnach Meiriceánach.
Gafann

Planda bliantúil nó débhliantúil giobach greamaitheach bréan, dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Na duilleoga mór bog, fiaclach a bheag nó a mhór. Na bláthanna 2-3 cm ar leithead, iompartha i mbláthra cuartha. An chailís feadánach. 5 mhaothán ar an gcoróinín, buí báiteach is corcra. Nimhiúil de bhrí go gcuimsíonn sí alcalóidigh éagsúla, go háirithe hióisciaimín is scópailimín. Baintear feidhm as eiseatocsainí aisti i míochaine an lae inniu, chun suaimhneasáin a dhéanamh den chuid is mó.

Plandaí
Gaibhniú

Múnlú miotail as píosa amháin trí chasúr a oibriú ar an miotal téite bogtha chun go nglacann sé an cruth is gá, nó an píosa miotail bhogtha a bhualadh le casúr isteach i ndísle den chruth a theastaíonn. I bplancghaibhniú, ligtear don chasúr nó an dísle, ualaithe go trom, titim ar an bpíosa miotail théite atá le múnlú. I ngaibhniú turrainge, taistealaíonn dhá dhísle faoi luas ón dá thaobh den phíosa miotail théite atá le gaibhniú. I ngaibhniú rolla, ritear stiall miotail bhogtha idir díslí sorcóireacha le híslithe báite.