joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Prólatáireacht

Is í an phroletariat (ón Laidin proletarius, 'ag táirgeadh sleachta'), de réir Karl Marx ach go háirithe, an aicme shóisialta in éadan na haicme caipitlíche. Saothróirí pá is ea iad an aicme shóisialta seo, agus baill den tsochaí nach bhfuil ach a gcumhacht saothair (a gcumas oibre) mar luach eacnamaíoch suntasach acu. Is proletariat í ball d'aicme den sórt sin.

Measann fealsúnacht Mharxach gur fhulaing an phroletariat faoin córas caipitlíoch, curtha iachall ghlacadh le pá gann mar mhalairt ar na meáin táirgeachta a  choimeád ar siúl, a bhaineann le haicme na n-úinéirí gnó, an bhourgeoisie.

D’áitigh Marx go dtugann an cos ar bolg seo comhleasanna eacnamaíocha agus polaitiúla don phroletariat, a sháraíonn teorainneacha náisiúnta, impítear orthu aontú le chéile agus cumhacht a ghlacadh ón aicme chaipitleach, agus ar deireadh thiar, sochaí chumannach a chruthú saor ó idirdhealú aicmeach.

An Phoblacht Rómhánach agus an Impireacht 
Is éard a bhí sna proletarii aicme shóisialta de shaoránaigh Rómhánacha nach raibh mórán maoine acu nó nach raibh maoin ar bith acu. Is dócha gur tháinig an t-ainm ón daonáireamh, a rinne údaráis na Róimhe gach cúig bliana chun clár saoránach agus a gcuid maoine a tháirgeadh, a chinn a ndualgais mhíleata agus a bpribhléidí vótála. Thuit iad siúd a raibh 11,000 as nó níos lú, faoi bhun an chatagóir is ísle le haghaidh seirbhíse míleata, agus a gcuid leanaí — (sliocht)—bheidís áirithe in ionad maoine; mar sin an t-ainm  (táirgeoir sliochta). D'íoc saoránaigh-shaighdiúirí Rómhánacha as a gcapaill agus a n-arm féin, agus throid siad gan íocaíocht ar son an Chomhlathais, ach an t-aon ranníocaíocht mhíleata amháin a bhí ag  ná a leanaí, na saoránaigh Rómhánacha sa todhchaí a d'fhéadfadh críocha gafa a choilíniú. Go hoifigiúil, tugadh  ar shaoránaigh gan réadmhaoin toisc gur "daoine iad a cláraíodh ní de réir a maoine...ach go simplí mar dhaoine beo, go príomha mar chinn (  ). ) an teaghlaigh."

Tagairtí
Sóisialachas
Liosta de cheantair phoist Bhaile Átha Cliath

Tá ceantair phoist Bhaile Átha Cliath in úsáid ag seirbhís poist na hÉireann, ar a dtugtar An Post, chun post a shórtáil i mBaile Átha Cliath. Tá an córas cosúil leis an gceann a úsáidtear i gcathracha san Eoraip agus i Meiriceá Thuaidh go dtí gur ghlac siad le córais phostchóid náisiúnta sna 1960í agus 1970idí. Ionchorpraíodh iad seo i gcóras phostchóid nua, ar a dtugtar Eircode, a cuireadh i bhfeidhm in 2015..  Faoi chóras Eircode, bíonn an chathair clúdaithe ag na limistéir ródaithe bunaidh D01 go D24, mar aon le cóid A## agus K## le haghaidh láithreacha eile. i Réigiún Bhaile Átha Cliath..

Stair 

Thug rialtas na Breataine an córas na gpostcheantar isteach sa bhliain 1917, mar bhealach praiticiúil chun dáileadh áitiúil poist a eagrú.  Lean sé seo sampla na gcathracha eile, lena n-áirítear Londain, a foroinneadh den chéad uair i ndeich gceantar sa bhliain 1857,  agus Learpholl, an chéad chathair sa Bhreatain nó in Éirinn a raibh postchóid aici, ó 1864 i leith. Ceapadh  an litir “D” le bheith ag plé le Bhaile Átha Cliath.  Choinnigh rialtas nua na hÉireann córas na gceanntracha poist, ach níor bhain an pobal úsáid as uimhreacha ceantair go dtí 1961, nuair a cuireadh le comharthaí sráide iad.  Roimh 1961, níor léirigh comharthaí sráide ach an t-ainm sráide i nGaeilge agus i mBéarla.

Méadaíodh líon na gceantar de réir mar a mhéadaigh an chathair, agus sna 1970idí, foroinneadh ceantair mhóra. Scoilteadh Baile Átha Cliath 5, agus a chuid cósta ag coinneáil an "5" agus Baile Átha Cliath 17 sa chuid intíre. As Baile Átha Cliath 8, Baile Formaid rinneadh Baile Átha Cliath 10, mar aon le Baile Phámar agus Séipéal Iosóid .

Mar sin féin, scaradh Baile Átha Cliath 10 arís ina dhiaidh sin, le Bhaile Phámar agus Séipéal Iosóid ag bunú Baile Átha Cliath 20. 

Sa bhliain 1985, roinneadh Baile Átha Cliath 6, le roinnt ceantar. mar shampla Teampall Mealóg, Kimmage agus Tír an Iúir, ag éirí mar chuid de cheantar nua chun próiseáil poist a éascú trí oifig seachadta nua do na ceantair sin. Chuir áitritheoirí i gceantair áirithe i gcoinne shannadh na chéad uimhir eile a bhí ar fáil, "Baile Átha Cliath 26," don phostcheantair nua, ag lua díluacháil réadmhaoine: ba ghnách gur léirigh na huimhreacha níos airde   na ceantair nach raibh chomh saibhre agus nach raibh chomh lárnach.  Ghéill An Post ar deireadh thiar, agus tugadh Baile Átha Cliath 6W ar iarthar an cheantair.

Struchtúr

Tagairtí
Didactica magna

Leabhar a scríobh an fealsamh, oideolaí agus diagaire Seiceach Iohannes Amos Comenius (Seicis: Jan Amos Komenský)  idir 1627 agus 1638 agus foilsíodh den chéad uair i 1657  is ea an Didactica magna nó (Gaeilge: An Teagascóir mór) An teideal iomlán ( Laidin : Didactica Magna , Universale Omnes Omnia Docendi Artificium Exhibens ), (Gaeilge: An Teagascóir Mór, An Ealaín Iomlán chun Gach Rud a Mhúineadh don Uile Dhuine), .i. ,

Achoimre 
Tugtar an Didactica magna go coitianta ar an gcéad mhórshaothar oideolaíochta seo. Chuir an t-údar, Iohannes Amos Comenius, síos ar a shaothar mar "teagasc na beatha", a raibh sé mar aidhm aige "gach rud a mhúineadh go hiomlán do gach duine" (Laidin:omnes omnia omnino excoli ).  Is é an cúlra don éileamh ard seo ná an dearcadh comhaimseartha nach bhfuil ach an duine oilte ina dhuine. Mar sin léirigh Comenius cur chuige antraipeolaíochta dóchasach, a fheiceann rud éigin go maith i ngach cine daonna agus a mheasann go ginearálta gur féidir é seo a fhorbairt (trí oideachas). Comhthreomhar leis seo, feidhmíonn an Didactica magna mar threoir chun toradh foghlama ard a bhaint amach do na scoláirí in atmaisféar taitneamhach foghlama.

Tagairtí
Iohannes Amos Comenius
Leabhair le Iohannes Amos Comenius
Iohannes Amos Comenius

Diagaire, fealsamh agus oideolaí a rugadh sa tSeicis an lae inniu ab ea Iohannes Amos Comenius (Seicis: Jan Amos Komenský) . Fear iltíreachuilíoch a bhí ann, cinnte de ról tábhachtach an oideachais i bhforbairt an duine. An saothar a thug clú air ar fud na hEorpa agus a meastar gurbh é an saothar ba thábhachtaí leis ná an Didactica magna, agus foilsíodh a chéad eagrán sa bhliain 1630. 

Bhreathnaigh sé go raibh staidéar teangacha an-tábhachtach agus chruthaigh sé  an leabhar Janua linguarum reserata, nó 'Doras na dTeangacha Díghlasáilte', a bhain cáil amach dó féin.

Tagairtí
Daoine a rugadh i 1592
Básanna i 1670
Diagairí na Críostaíochta
Easpaig
Eolaithe
Fealsúna
Fir
Múinteoirí
Protastúnachas
Scríbhneoirí Seiceacha
The Nation (nuachtán Éireannach)

Ba nuachtán seachtainiúil náisiúnach Éireannach é The Nation , a foilsíodh sa 19ú haois . Cuireadh The Nation i gcló ar dtús ag 12 Sráid na Tríonóide, Baile Átha Cliath ó 15 Deireadh Fómhair 1842 go dtí 6 Eanáir 1844. Foilsíodh an páipéar ina dhiaidh sin ag 4 Sráid D’Olier ó 13 Iúil 1844, go 28 Iúil 1848, nuair a urghabhadh an eisiúint don lá dár gcionn. agus    nuair a cuireadh an nuachtán faoi chois. Foilsíodh arís é i Sráid na Mainistreach Láir ar a athbheochan i Meán Fómhair 1849 ..

Cúlra 

Triúr fear óg a bhí ar bhunaitheoirí The Nation – beirt Chaitliceach agus Protastúnach amháin – a bhí, dar le staraí an nuachtáin TF O’Sullivan, ar fad "free from the slightest taint of bigotry, and were anxious to unite all creeds and classes for the country's welfare." .  Ba iad Charles Gavan Duffy a chéad eagarthóir; Thomas Davis, agus John Blake Dillon .  Bhí an triúr ina mbaill de Chomhlachas Aisghairm Dhónaill Uí Chonaill a d'iarr aisghairm Acht Aontas 1800 idir Éirinn agus an Bhreatain; tabharfar Éire Óg ar an gcomhlachas seo níos déanaí. Ba é an t-ainm a mhol Duffy don pháipéar ná The National, ach d’easaontaigh Davis, ag rá “"that the use of an adjective for such a purpose was contrary to the analogies of the English language". Mhol sé The Nation, ar aontaigh an triúr sin leis.  "Ba mhian linn Éire a dhéanamh ina náisiún", a scríobh Duffy, "and the name would be a fitting prelude to the attempt." .  In am trátha agus tar éis go leor comhairliúcháin eile idir na bunaitheoirí, d'eisíodh an fógra seo a leanas maidir le dáta foilsithe, ainm na hirise, agus na rannpháirtithe:. On the first Saturday in October will be published the first number of a; DUBLIN WEEKLY JOURNAL TO BE CALLED THE NATION, for which the services of the most eminent political writers in the country have been secured. It will be edited by Charles Gavan Duffy, Editor of The Vindicator (Ulster Newspaper), aided by the, following distinguished contributors:— JOHN O'CONNELL, ESQ., M.P.; Thomas Osborne Davis, Esq., Barrister-at-Law; W. J. O'Neill Daunt, Esq., Author of The Green Book, John B. Dillon, Esq., Barrister-at-Law Clarence Mangan, Esq., Author of Anthologia Germanica and Litterae Orientales; The Late Editor of the London Magazine and Charivari, J. C. Fitzgerald, Editor of The True Sun, And others whose names we are not at liberty to publish.

Tagairtí
1842 Bunaíochtaí in Éirinn
1900 Dícheangail in Éirinn
Páipéir nuachta atá easnamhach arna bhfoilsiú in Éirinn
Nuachtáin sheachtainiúla atá easnamhach
Nuachtáin a bunaíodh in 1842
Foilseacháin arna ndíbhunú i 1900

Nuachtáin in Éirinn
Éire Óg
Cerdic Wessex

Cuirtear síos ar 'Cerdic' sa Chroinic Angla-Shacsanach mar cheannaire ar lonnaíocht na nAngla-Shacsanach sa Bhreatain, agus é ina bhunaitheoir agus ina chéad rí ar Wessex na Sacsanach, a bhí i réim ó 519 go 534 AD. Maíonn an Chroinic go raibh gaol éigin ag ríthe Wessex ina dhiaidh sin le Cerdic. Mar sin féin, bíonn easaontas ann faoina bhunús, a eitneachas, agus fiú é a bheith ann. Mar sin féin, cé go n-éilítear gurb é bunaitheoir Wessex ag ríthe na Sacsan Thiar níos déanaí, bheadh aithne ag lucht comhaimsire air mar rí ar na Gewissae, grúpa tíre nó treibhe. Ba é Caedwalla an chéad rí ar na Gewissae a thug ‘Rí na Sacsan Thiar’ air féin, i gcairt sa bhliain 686.

Sanasaíocht 
Ceapann formhór na scoláirí gur  Bhriotanach seachas Gearmánach é an t-ainm Cerdic, foirm den ainm Ceretic.  De réir hipitéis an tionscnaimh Bhriotáinigh, díorthaítear Cerdic ón ainm Briotanach *Caratīcos nó *Coroticos.   B’fhéidir go dtugann sé sin le fios gur Briotánach ó dhúchas a bhí i gCerdic, agus gur ghalldaíodh a shliocht le himeacht ama.    Tacaíonn na hainmneacha a d’fhéadfadh a bheith neamh-Ghearmánach ar chuid dá shliocht, lena n-áirítear Ceawlin, Cedda agus Caedwalla, leis an tuairim seo.

Cúlra 

Básanna i 534
An Cailín Ciúin (scannán)

Is é An Cailín Ciúin an chéad scannán fada ag an stiúrthóir Colm Bairéad agus ag an léiritheoir Cleona Ní Chrualaoi, ón gcomhlacht Inscéal. Tháinig an scannán amach sa bhliain 2021/2022.

Scéal 
Tá an scannán bunaithe ar scéal de chuid Claire Keegan ina insítear scéal Cháit, cailín óg 9 mbliana d’aois ó theaghlach atá róphlódaithe agus mífheidhmiúil agus a chuirtear ar shiúl chun cónaí le tuismitheoirí altrama don samhradh í.

Iníon naoi mbliana d’aois í Cáit. Cailín faiteach, ciúin, í tite ar gcúl ina cuid scolaíochta. Is pantalóigín bheag í agus í briste brúite cheana féin. Níl éinne sa teaghlach baile in ann cothú coirp ná anama a sholáthar di. Mura bhfuil míniú níos dorcha ná sin fós air, nach feasach dúinn, bíonn tolg leapan na girsí fliuch báite ar dhúiseacht di chuile mhaidin. 

Ansin cuirtear Cáit chun na Déise ar feadh na tsamhraidh chuig teach sómhar feirme chol ceathrar na máthar.  Tá Carrie Crowley agus Andrew Bennett i bpáirteanna na lánúine míshocaire a thugann aire do Cháit. Cuireann Eibhlín (Carrie Crowley) fáilte mhór chroíúil roimpi.  Fanann fear an tí, Seán (Andrew Bennett) amach ó Cháit, agus íse uaidhsean. Ach le himeacht ama, tosaíonn cairdeas ag neartú eatarthu.

Go mall, faoi chúram na gCinsealach, bláthaíonn Cáit agus aimsíonn sí slí úr beatha. Ach sa teach seo nár chóir aon rúin a bheith ann,  tugann sí an fhírinne shearbh chun solais.

Téamaí 
Dráma casta, cigilteach is ea é faoi theacht in aois a dhéanann iniúchadh ar cheisteanna teaghlaigh, neamairt agus cumha trí shúile a phríomhcharachtair óig.

Is dráma casta íogair fé theacht in aois é bunaithe ar an scéal Foster le Claire Keegan, ina ndéantar ceisteanna fé chúrsaí teaghlaigh, faillí agus caillteanas a chíoradh trí shúile a phríomhphearsa óig.

Fáilte 
Bhí léirmheasanna "cúig réalta" á fháil ó nuachtáin in Éirinn agus i Sasana ag an scannán.

Taispeánadh an scannán den chéad uair i mí Feabhra 2022 ag féile mór le rá Berlinale sa Bheirlín (Féile Idirnáisiúnta Scannán Bheirlín), áit ar bhain sé amach an duais Grand Prix an Choiste Idirnáisiúnta Generation Kplus (sa rannóg Glúin/Generation) don Scannán is Fearr. 

Is é an chéad scannán Gaeilge a taispeánadh ag an bhféile. Tugadh ardmholadh don chineamatagrafaíocht, don scór agus don aisteoir óg Catherine Clinch atá sa phríomhpháirt.

Bhí  ocht ngradam de chuid Acadamh Scannánaíochta agus Teilifíse na hÉireann bronnta air ag searmanas gradam IFTA, lena n-áirítear AN SCANNÁN IS FEARR, AN STIÚRTHÓIR IS FEARR ⁊ AN tAISTEOIR MNÁ IS FEARR.

Léiriú 
Mhaoinigh Fís Éireann, TG4 agus Údarás Craolacháin na hÉireann an scannán mar chuid de scéim Cine4. 

Rinneadh scannánú ar an láthair sa Mhí agus i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2020.

Féach freisin 

 Údarás Craolacháin na hÉireann / An BAI

Tagairtí 

Scannáin na hÉireann
Scannáin 2022
Scannáin Ghaeilge
Stair na nGiúdach sa Rúis

Téann stair na nGiúdach sa Rúis agus na ceantair a raibh baint stairiúil acu leo siar 1,500 bliain ar a laghad. Go stairiúil bhí Giúdaigh sa Rúis ina ndiaspóra mór reiligiúnach agus eitneach; tráth dá raibh, d'óstáil Impireacht na Rúise an pobal Giúdach is mó ar domhan. Laistigh de na críocha seo, d'fhás na pobail phríomha Ghiúdacha Aisceanazaíocha as go leor ceantar éagsúil agus d'fhorbair siad go leor de na traidisiúin diagachta agus cultúrtha is sainiúla de chuid an Ghiúdachais nua-aimseartha, agus iad ag tabhairt aghaidh ar thréimhsí de bheartais idirdhealaitheacha frith-Sheimíteacha agus de ghéarleanúintí freisin.

Sholáthair Daonáireamh croídhaonra Giúdach measta ag 157,763, móide daonra eile 41,000 duine neamhdhearbhaithe arbh ionann iad agus an croí-dhaonra Giúdach, mar 200,600 san iomlán, sa bhliain 2010..

Forbhreathnú agus cúlra 
Is iad na Giúdaigh Aisceanazaíocha an grúpa is mó i measc na nGiúdach sa Rúis, ach cuimsíonn an pobal freisin cuid shuntasach de neamh-Aisceanásaígh eile ó diaspóra Giúdach eile lena n-áirítear Giúdaigh Shléibhe, Giúdaigh Shafáratachai, Cáirimigh Chriméacha, Crim-Ghiúdaigh, Giúdaigh Bhocharacha agus Giúdaigh Sheoirseacha.

Tagairtí
Ailt le téacs sa Rúisis
Ailt le téacs san Eabhrais
Ascar

Is é Ascar (Sean-Lochlainnis: Ásgarðr "clós na nÆsir") domhan na ndéithe Æsir i Miotaseolaíocht na Lochlannach. Ceapann neart taighdeoirí go bhfuil Ascar ar cheann de na 'naoi ndomhan' a luaitear sa miotaseolaíocht. Tá sé sa tairngreacht go scriosfar é i rith Ragnarök (clapsholas na ndéithe).

Sanaseolaíocht
Ciallaíonn áss 'duine de na déithe Æsir' i Sean-Lochlainnis. Is éard is garðr ná ceantar atá dúnta; tá gaol ann idir an focal sin agus garda agus gairdín na Gaeilge agus guard, yard agus garden an Bhéarla. Is leagan galldaithe den chomhfhocal Ásgarðr é Asgard, agus is gaelú de seo é Ascar.

Stair Ascair
Chreideadh na Lochlannaigh gurb áit álainn é Ascar ina raibh cónaí ar na déithe Æsir. Bhí Óidin ina thiarna ar an tír sin. 

De réir na miotaseolaíochta, bhí Ascar gan bhalla gan chosaint tráth, ach thug Jötunn (fathach), a mhaígh gurb iontach an gabha é, cuairt ar na hÆsir. Gheall sé go gcuirfeadh sé balla thart ar Ascar taobh istigh de thrí gheimhreadh, dá dtabharfadh na hÆsir an ghrian, an ghealach agus an bandia Frae dó i ndíol ar a chuid oibre. D’aontaigh na déithe leis, ach dúirt siad go gcaithfidh an fathach an balla a chríochnú taobh istigh d’aon gheimhreadh amháin. Tar éis tamaill, bhí an chuma ar an scéal go raibh an fathach agus a chúntóir, sin a stail, Svaðilfari, chun a gcuid oibre a chríochnú in am, rud nach raibh na déithe ag súil leis. Sa chaoi go mbeidís in ann an ghrian, an ghealach agus Frae a choinneáil, rinne an dia Láca láir de féin le draíocht. D’imigh Svaðilfari le dul sa tóir ar an láir, agus ní raibh an fathach in ann an balla a chríochnú gan é féin. Mharaigh Túr an fathach lena chasúr, Mjölnir, agus chríochnaigh na hÆsir féin an balla cosanta. Cúpla mí ina dhiaidh sin, rug Láca searrach, an stail ochtchosach, Sleipnir.

Láithreacha in Ascar

Bifröst
Is tuar ceatha é Bifröst atá mar dhroichead idir Ascar na ndéithe agus Miðgarðr na ndaoine. Tairngríodh go scriosfar é ag na fathaigh i rith Ragnarök.

Valhalla agus Fólkvangr
Cuid de halla Óidin, Glaðsheimr, is ea Valhalla, agus halla Frae is ea Fólkvangr, ina chónaíonn siad siúd a fuair bás sa chogadh. Einherjar atá ar mhuintir Valhalla, agus troidfidh siad in aghaidh an oilc ag Ragnarök. Tá cónaí ar na Vailcírí (bansprideanna a bhailíonn na mairbh i ndiaidh cathanna) i Valhalla freisin.

Tobar Urd
Tá Tobar Urd suite in aice le fréamh leis an gcrann Yggdrasill. Buaileann na déithe le chéile ann, agus tá cónaí ann ar na Noirn.

Áiteanna eile
-Bilskírnir, halla Túir

-Himinbjörg, halla Héamdail

-Fensilar, halla Fhroig

-Breiðablikk, halla Baldair

-Glitnir, halla Fhoirseití

-Landvidi, halla Víodair

-Nóatún, halla Nióird

-Sökkvabekkr, halla Shága

-Valaskjalf, halla Vailí

-Ydalir, halla Úllair

-Vingol, halla na mbandéithe

-Tobar Mhimír, ina bhfuil cónaí ar cheann beo an fhathaigh dhea-mhéiniúla, Mimír

Sa chultúr coiteann
Feictear Ascar sa scannán Thor: Ragnarok (2017) agus i ngreannáin, scannáin, cláir teilifíse, agus físchluichí eile a bhaineann le Cruinne Marvel.

Féach freisin

-An tAscar, luamh a bhfuil ainm an domhain mhiotasaigh air óir tógadh ag Ioruach é.

Miotaseolaíocht Ioruach
Aonach

Tionól ársa na nGaeil ba ea aonach (Meán-Ghaeilge óenach), eagraithe tar éis bhás rí, banríona, nó draoi nó gaiscígh mór le rá, mar chuid de nósanna sinsearachta. I dteannta le siamsa a bheith ann, bhuaileadh ríthe agus daoine uaisle agus sos cogaidh i réim eatarthu.

Bhí trí chuspóir ag an aonach: urraim a thabhairt don duine marbh, dlíthe an Fhéineachais a chur i bhfeidhm, agus cluichí sochraide a eagrú.

Mhaireadh an urraim idir lá amháin agus trí lá, ag braith ar tábhacht an duine.  Chantai caointe darb ainm gubha, agus chumadh draoithe amhráin lom láithreach darb ainm ceapóga in ómós na marbh.  Dhóití an duine ansin ar breocharn.

Cuireadh ansin an tOllamh Éireann dlíthe i bhfeidhm trí bhaird agus draoithe, agus lastaí tine mhór.  Tharlaítí ansin Cúiteach Fuatha, cluichí aithne agus coirp i dteannta le margadh mór.

Bhí Óenach Tailten an t-aonach is tábhachtaí a bhí ann, eagraithe faoi choimirce an Ardrí agus clann Uí Néill.  Dar le scríbhneoirí meánaoiseacha, bunaíodh é sa ré réamhstaire, agus mhair sé go dtí 1770.  Luaitear é i n-annála Éireann má bhí achrann nó aighneas ag an aonach, nó má theip ar an ardrí é a eagrú.  Chuir Saorstát Éireann athléiriú na gcluichí ar siúl idir na blianta 1924 agus 1932.

I measc aonach tábhachtach eile, bhí:
 Tlachta, mí na Samhna
 Carman, Contae Loch Garman
 Uisneach, mí na Bealtaine
 Raigne, Osraí.

Ní raibh nasc ag gach aonach le féilí págánacha.  Ainmníodh Óenach Colmáin, eagraithe is léir ag Lainn Eala, as Naomh Colmán Eala.

Foinsí

Naisc sheachtracha 
 Nally, T. H., The Aonac Tailteann and the Tailteann Games Their History and Ancient Associations ar archive.org
 John Lennon, Fairs and Assemblies in Ireland

Tagairtí 

Ancient Ireland
Festivals in Ireland
Éada Próis

Is éard atá san Éada (Sean-Lochlainnis: Edda), nó an t-Éada Próis mar a thugtar air anois chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus Éada na nDán, ná leabhar Sean-Lochlainnise a scríobhadh san Íoslainn sa 13ú haois. Meastar gur scríobh Snorri Sturluson na hÍoslainne é, nó gur chuir sé é le chéile ar a laghad ar bith, t. 1220. Is é an foinse is fearr ar marthain faoi Mhiotaseolaíocht Lochlannach é, agus tá sé bunaithe ar dhánta ársa éagsúla, ina measc, na cinn sin atá ar fáil in Éada na nDán.

Sanaseolaíocht
Níltear cinnte cad is brí leis an bhfocal Edda. Tá teoiric ann gur 'leabhar Oddi' atá ann – is é Oddi an baile mór inar tógadh Snorri, ach ní raibh sé fós ina chónaí ann agus é ag scríobh an Éada. Luann taighdeoirí eile gurbh fhocal Sean-Lochlainnise é edda a chiallaigh 'sin-seanathair', agus go raibh an chiall 'filíocht, spreagadh' ag an bhfocal óðr. Tá teoiric eile bunaithe ar an bhfocal Íoslainnise kredda 'creideamh' (ón Laidin credo 'creidim'): seans go raibh focal edda 'scríbhneoireacht' ann freisin, ón Laidin edo 'scríobhaim'.

Ranna
Tá ceithre ‘leabhar’ ann san Éada Próis:

An Réamhrá
Ba Chríostaí é Snorri, agus ní raibh sé ag iarraidh fearg a chur ar an Eaglais agus é ag scríobh faoi na scéalta págánta. Mar sin, chum sé réamhrá ina míníonn sé nach raibh sna 'déithe' ach daoine daonna forbartha a tháinig ón Traí go dtí an Eoraip Thuaidh, agus a mbíodh na Lochlannaigh á n-adhradh.

Gylfaginning

In Gylfaginning ('Cur Amú Gylfi'), insíonn trí neach darb ainmneacha Haar, Jafnhär agus Þridie (Ard, Lán-Chomh-hArd, agus Tríú) don Rí Gylfi faoi stair na nÆsir, na Vanir, na Jötnar agus na naoi ndomhan ar fad. Dar le Snorri, a bhí ag géilleadh don Eaglais, tá Gylfi á chur amú mar níl na hÆsir ná na Vanir ina bhfíordhéithe ar chor ar bith.

Skáldskaparmál
Is comhrá é Skáldskaparmál ('Friotal na bhFilí') idir Aeigir (pearsantú den fharraige) agus Bráigí (dia na bhfilí). Mínítear na nathanna meafaracha agus na focail ornáideacha a úsáidtear san Éada.

Háttatal
Is liosta de na cineáil véarsaíochta a úsáidtear sa Sean-Lochlainnis é Háttatal a scríobh Snorri féin. 

Miotaseolaíocht Ioruach
Loscadh na dílleachtlainne sa Chabhán

Ar 24 Feabhra 1943, chuaigh dílleachtlann trí thine i mbaile an Chabháin i lár na hoíche. Scoil saothair Naomh Iosaif an t-ainm ar an dílleachtlann agus ba leis na Cláiríní Bochta í.

Cailleadh 35 cailín, dílleachta uilig, agus bean amháin. Níor aslonnaigh na mná rialta na cailíní as an bhfoirgneamh.  Ní raibh ach gúnaí oíche orthu ag an am, is cosúil.  D'éalaigh cúpla cailín ach loisceadh ina mbeatha an chuid is mó. "Druil dóiteáin lochtach, barraíocht doirse faoi ghlas – ina measc doras an staighre éalaithe, seirbhísí míéifeachtacha dóiteáin agus níos measa arís, leasc ar na mná rialta na cailíní a chur amach ar an tsráid ar eagla go bhfeicfeadh an pobal iad agus a ngúnaí oíche orthu."

Rinne go leor daoine sa bhaile tréaniarracht dul isteach le cúnamh a thabhairt. Ba bheag nár chaill fear, John McNally, a shaol san iarracht a rinne sé an tine a mhúchadh.

Féach freisin

Tagairtí 

1943
Dóiteáin in Éirinn
Stair Chontae an Chabháin
Dílleachtlanna
Ionsaí ar Oileán na Nathar

Le linn ionradh na Rúise ar an Úcráin, rinne Cabhlach na Rúise ionsaí ar Oileán na Nathar ar an 24 Feabhra 2022.

Tá an t-oileán suite sa Mhuir Dhubh.

Nuair a d'eisigh an cabhlach fógra deiridh do na gardaí teorann ar an oileán, ba é an freagra ná (tríd An Rúisis):"a Long Rúiseach chogaidh, gabh suas oraibh féin" (Rúisis: 'Русский военный корабль, иди на хуй'/Russky voyenny korabl, idi na khuy).

Cailleadh 13 garda teorann san eachtra.

Féach freisin

Tagairtí

Cathanna
2022
Ionradh na Rúise ar an Úcráin, 2022
Breaker Morant

Oifigeach san arm Briotanach ba ea Leifteanaint Harry "Breaker" Morant  (9 Nollaig 1864 – 27 Feabhra 1902).

Cuireadh é chun báis le scuad lámhaigh tar éis d'armchúirt é a chiontú i bpríosúnaigh a dhúnmharú le linn Dara Cogadh na mBórach. Tá an cás conspóideach fós, ós rud é nach mór aon sárú nós imeachta sna trialacha a mheas le taobh na fírinne gur admhaigh siad gur dhúnmharfóir é agus nach bhfuil éinne in amhras ach gur mharaigh Morant daoine gan chosaint, idir phíosúnaigh agus sibhialtaigh, le tréan díoltais.

Féach freisin 

 Coireanna cogaidh na Breataine

Tagairtí 

Básanna i 1902
Daoine a rugadh i 1864
Daoine curtha chun báis
Saighdiúirí
Breyten Breytenbach

Scríbhneoir, file agus ealaíontóir ón Afraic Theas é Breyten Breytenbach, a rugadh in Bonnievale, Cúige na Rinne, ar an 16 Meán Fómhair 1937. Bhí sé ag cur in aghaidh na hapairtéide, agus chaith sé na blianta fada i dtóin príosúin san Afraic Theas. Scríobhann sé sa dá theanga, idir Afracáinis agus Bhéarla. Bhí sé ar díbirt san Fhrainc agus bhain sé amach dintiúirí an tsaoránaigh Fhrancaigh.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1937
Ealaíontóirí na hAfraice Theas
Filí na hAfraice Theas
Scríbhneoirí na hAfraice Theas
Rameshbabu Praggnanandhaa

Is  imreoir fichille as India agus Ardmháistir Idirnáisiúnta é Rameshbabu Praggnanandhaa (a rugadh ar 10 Lúnasa 2005).

Bhí Rameshbabu Praggnanandhaa sé bliana déag d’aois nuair a bhí an bua aige ar an imreoir is fearr ar domhan ag an am, Magnus Carlsen. Is é Rameshbabú an duine is óige riamh a fuair an bua ar Carlsen agus an tríú duine riamh chun bua a fháil air. Ba é Carlsen an curadh domhanda roimhe seo.

Féach freisin 

 Imreoirí fichille

Tagairtí 

 

Daoine a rugadh i 2005
Imreoirí fichille
Comadóir

Oifigeach aerfhórsa nó cabhlaigh ar chéim níos airde ná captaen is ea comadóir.

Féach freisin

Tagairtí 

An t-arm
Saighdiúirí
Shinya Yamanaka

Is taighdeoir gascheall Seapánach é Shinya Yamanaka (山中伸弥, Yamanaka Shin'ya, a rugadh 4 Meán Fómhair, 1962), a bhuaigh  Duais Nobel. Feidhmíonn sé mar stiúrthóir ar an Lárionad um Thaighde agus Feidhmiú GSi (gaschill spreagtha ilchumasach) agus ina ollamh san Institiúid um Eolaíochtaí Leighis  ar thús cadhnaíochta in Ollscoil Kyoto; mar imscrúdaitheoir sinsearach ag na hInstitiúidí Gladstone atá cleamhnaithe le UCSF i San Francisco, California; agus mar ollamh anatamaíochta in Ollscoil California, San Francisco (UCSF). Is iaruachtarán é Yamanaka freisin ar an gCumann Idirnáisiúnta um Thaighde Gascheall (ISSCR).

Tagairtí

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1962
Tina McKenzie (feidhmeannach gnó)

Feidhmeannach gnó agus iarpholaiteoir as Béal Feirste i dTuaisceart Éireann í Tina McKenzie.

Luathshaol 
Tar éis di céim a bhaint amach in Ollscoil Uladh, thosaigh McKenzie a gairm bheatha ag comhordú clár jabscileanna d’athshlánú iar-chiontóirí, ag obair le NIACRO, Extern, agus le Bord Promhaidh Thuaisceart Éireann (PPTÉ). Tar éis bogadh go Londain chuaigh sí chun cinn sa domhan corparáideach ar fud na Ríochta Aontaithe agus go hidirnáisiúnta,  agus í ina Stiúrthóir Díolacháin agus Bainistíochta rathúil le taithí i lóistíocht, seirbhísí airgeadais, sláinte agus cúram sóisialta,  agraibhia agus baincéireacht.

Rinne McKenzie tuilleadh staidéir ag Scoil Ghnó Ollscoil Tilburg agus Scoil Ghnó IESE in Ollscoil Navarra. Rinne McKenzie tuilleadh staidéir freisin ag Institiúid Ceannaireachta William J. Clinton in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, ag críochnú an chláir ‘Leading Effective Boards’ sa bhliain 2015.

Saol polaitiúil 
D’fhill McKenzie ar ais go Tuaisceart Éireann sa bhliainn 2013 chun Staffline Group (Ireland) a bhunú.  Go gairid tar éis di filleadh chuaigh sí isteach sa pháirtí polaitíochta nuabhunaithe NI21 agus ceapadh ina chéad chathaoirleach í. Chuir McKenzie síos uirthi féin mar dhuine a chreideann i gcothú aontas na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann, go príomha ar chúiseanna eacnamaíocha. 

Roghnaigh NI21 McKenzie mar a n-iarrthóir don thoghchán Eorpach 2014,  agus gheall sí tacaíocht a thabhairt don réigiún san Eoraip agus poist agus fás eacnamaíoch a chur chun cinn.  Sheas sí freisin do Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste.  Fuair sí níos mó ná 10,500 vóta céad rogha i dtoghchán na hEorpa, ach níor shroich sí an tairseach don toghchán. 

Oíche an toghcháin, d'fhág McKenzie agus roinnt figiúirí eile as an pháirtí, tar éis líomhaintí faoi mhí-iompar a rinneadh i gcoinne cheannaire an pháirtí Basil McCrea. Go gairid ina dhiaidh sin, d’fhógair McKenzie go raibh sí ag éirí as an bpolaitíocht toisc go raibh sí míshona.

Saol gnó 
D’oibrigh McKenzie le breis agus 20 bliain sna hearnálacha acmhainní daonna, earcaíochta agus tacaíochta fostaíochta. 

Ina ról reatha tá McKenzie ina stiúrthóir bainistíochta ar Staffline Group (Ireland), gnó earcaíochta agus tacaíochta fostaíochta, comhdhéanta de Grafton Recruitment,  Staffline Recruitment, PeoplePlus NI agus Diamond Recruitment.

Tagairtí

Daoine as Béal Feirste
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1973
Leathsféar Thiar

Is é an Leathsféar Thiar an leath den Domhan atá suite siar ón bhun-fhadlíne  (a thrasnaíonn Greenwich, Londain, an Ríocht Aontaithe) agus soir ón antafhadlíne.  Tugtar an Leathsféar Thoir ar an leath eile. I dtéarmaí geopholaitiúla, an comhthéacs ina n-úsáidtear an téarma is minicí, sainmhíníonn an Encyclopedia Britannica é mar "Meiriceá Thuaidh agus Theas agus na huiscí máguaird. Is minic a mheastar Domhanfhaid 20°W agus 160°E a theorainneacha."  Is féidir é a úsáid sa chiall chultúrtha nó gheopholaitiúil mar chomhchiallach don "Domhan Nua".

Logainmníocht 
Mar shampla de totum pro parte, úsáidtear an téarma Leathsféar Thiar go forleathan ag roinnt, ar nós rialtas na Stát Aontaithe, chun tagairt a dhéanamh do Mheiriceánaigh.

Tíreolaíocht 
Tá an Leathsféar Thiar comhdhéanta de Mheiriceá, gan cuid de na hOileáin Ailiúit siar ó dheas ón mhórthír Alascach a áireamh; an chuid is faide siar den Eoraip, idir mhórthír agus oileáin; an chuid is faide siar den Afraic, idir mhórthír agus oileáin; forbharr thoir mhórthír agus oileáin na Sibéire ( Áise na Rúise ); críocha iomadúla na hAigéine ; agus cuid mhór na hAntartaice .

Tá lár an Leathsféar Thiar suite san Aigéan Ciúin ag crosbhealach an 90ú fhadlíne thiar agus an Meánchiorcal, i measc na nOileáin Galápagos . Is é an talamh is gaire ná an Oileán Genovesa ag  .
Is é an sliabh is airde sa Leathsféar Thiar ná Sliabh Aconcagua san Aindéis Airgintíneacha ag 6.960.6 méadar . 

Is é an foirgneamh nó an túr is airde sa Leathsféar Thiar ná an CN Tower  atá lonnaithe i Toronto, Ceanada ag 43°38′33.22″N 79°23′13.41″W.

Tagairtí
Leathsféir an domhain
Leathsféar Thiar
Stair an choilíneachais

Tá feiniméan stairiúil an choilínithe ar cheann a shíneann ar fud na cruinne agus thar am. Chleachtaigh na Féinicigh, na Gréagaigh, na Turcaigh, agus na hArabaigh an coilíneachas sa chianaois agus sa mheánaois. Thosaigh an coilíneachas sa chiall chomhaimseartha le " Ré na Fionnachtana ", fagus na Portaingéalaigh ar thosach an tslua, agus ansin ag taiscéalaíocht na Spáinne ar Mheiriceá, chóstaí na hAfraice, Iardheisceart na hÁise ar a dtugtar freisin an Meánoirthear, an India, agus Oirthear na hÁise . Ba iad impireachtaí na Portaingéile agus na Spáinne na chéad impireachtaí domhanda mar ba iad na chéad impireachtaí a shíneadh trasna ilchríocha éagsúla, ag clúdach críocha ollmhóra ar fud na cruinne. Idir 1580 agus 1640, bhí an dá impireacht á rialú ag monarcaí na Spáinne in aontas pearsanta . I rith an 16ú haois agus an 17ú haois, bhunaigh Sasana, an Fhrainc agus Poblacht na hÍsiltíre a n-impireachtaí féin thar lear freisin, in iomaíocht dhíreach lena chéile.
Frank Clarke (breitheamh)

Is breitheamh Éireannach é  Frank Clarke (a rugadh ar an 10 Deireadh Fómhair 1951), Príomh-Bhreitheamh na hÉireann ó 2017 go dtí 2021.

Beatha 
Rugadh Clarke i mBaile Bhailcín, Baile Átha Cliath i nDeireadh Fómhair 1951. Cuireadh oideachas air ag P.B.C. Chaisleán Dhroimeanaigh agus sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit inar bronnadh B.A. air sa Mhatamaitic agus san Eacnamaíocht (1972). Tar éis dó a staidéar dlí a chríochnú ag Óstaí an Rí, rinneadh é a ghairm chuig an mBarra i 1973. 

Chleachtaigh Clarke ag an mBarra uaidh sin go dtí gur ceapadh é chuig an Ard-Chúirt i Samhain 2004. Rinneadh abhcóide sinsearach de i 1985.

Cásanna 
Le linn a chuid ama ag an mBarra, chleachtaigh Clarke go príomha i limistéir na tráchtála agus an dlí phoiblí (lena n-áirítear dlí bunreachta). Ceapadh é faoi dhó ag an gCúirt Uachtarach mar abhcóide le hargóint a chur i láthair ar thagairtí do Bhillí chuig an gCúirt Uachtarach ag an Uachtarán faoi Airteagal 26 den Bhunreacht. Ina theannta sin, ghníomhaigh sé mar abhcóide leis an gCoiste Cuntas Poiblí ina bhfiosrúchán ar an tsaincheist cháin DIRT. Bhí Clarke ina abhcóide seachtrach chomh maith leis an gCoimisiún Fiosrúcháin ar Mhí-úsáid Leanaí.

Ceapacháin 
Bhí Clarke fostaithe ar feadh go leor blianta ar Chomhairle an Bharra, lena n-áirítear téarma dhá bhliain (1993-1995) mar Chathaoirleach orthu. Ina theannta sin, bhí sé ina Chathaoirleach ar Chomhairle Óstaí an Rí ó 1999 go dtí 2004, agus  ina Bhinseoir de Chumann Onórach Óstaí an Rí ó 1995 i leith.

Bhí sé ina bhall de Chomhairle an Chumainn Idirnáisiúnta Bharra ó 1997 go dtí 2004, agus é mar chomhChathaoirleach an Fhóraim Phléadálaithe agus Abhcóidí (an comhlacht ionadaíoch idirnáisiúnta do bharraí neamhspleácha atreoraithe) ó 1998 go dtí 2002. 

Sa limistéar acadúil, bhí Clarke ina ollamh ag Óstaí an Rí ó 1978 go dtí 1985 agus bhí sé ina Bhreitheamh Cónaitheach ag Coláiste Griffith ó 2010 i leith.

Chaith Clarke seal ar bhord Mhíosachán Tuairiscí Dlí na hÉireann agus is é an t-ainmneach chun ionadaíocht a dhéanamh don Phríomh-Bhreitheamh ar Chomhairle Ionchorpraithe um Thuairisciú Dlí le haghaidh na hÉireann.

Chaith Clarke seal mar Chathaoirleach ar an gCoimisiún Reifrinn maidir leis an Dara Reifreann ar Chonradh Liospóin. Rinneadh é a shainiú go príomha do Liosta Tráchtála na hArd-Chúirte ach bhí sé ina bhreitheamh ceannais ar bhunaíocht Seansaireachta agus Liosta Neamhghiúiré den chéad uair i gCorcaigh.

Ceapadh Clarke chuig an gCúirt Uachtarach i Márta 2012. Bhí sé mar Phríomh-Bhreitheamh na hÉireann ó Iúil 2017 go dtí D.F. 2021.

Féach freisin 

 Príomh-Bhreitheamh na hÉireann

Tagairtí 

Breithiúna Éireannacha
Daoine a rugadh i 1951
Alumni COBÁC
Réaltnéal Duineach

Is astaíocht dhépholach agus réaltnéal frithchaithimh é an An Réaltnéal Duineach timpeall ar an gcóras ollmhór réalta Eta Carinae, timpeall 7,500 solasbhliain (2,300 parsoic ) ón Domhan. Tá an réaltnéal leabaithe laistigh den Réaltnéal Carina atá i bhfad níos mó, réigiún mór H II a dhéanann réalta. Is éard atá sa réaltnéal na gás a heisteilgeadh as Eta Carinae le linn an bhrúchta mhóir, a tharla ~7,500 bliain sular breathnaíodh ar an Domhan é, ó 1838 go 1845.  Tá deannach ann freisin a ionsúnn cuid mhór den solas ón chóras réaltach atá thar a bheith lonrúil agus a athghathaíonn mar infridhearg (IR). Is é an réad is gile sa spéir é ag tonnfhaid lár-IR.

Tagairtí

.
Caidreamh idirnáisiúnta

Is éard is caidreamh idirnáisiúnta (CI), staidéir idirnáisiúnta (SI) nó gnóthaí idirnáisiúnta (GI) ann ná an staidéar eolaíoch ar idirghníomhaíochtaí idir stáit cheannasacha. Sa chiall is leithne, baineann sé le gach gníomhaíocht idir stáit — amhail cogadh, taidhleoireacht, trádáil agus beartas eachtrach — agus caidreamh le gníomhaithe idirnáisiúnta eile agus i measc gníomhaithe idirnáisiúnta eile, amhail eagraíochtaí idir-rialtasacha (EIRanna), eagraíochtaí neamhrialtasacha idirnáisiúnta (ENRIanna), comhlachtaí dlí idirnáisiúnta, agus corparáidí ilnáisiúnta (CINanna).

Meastar go forleathan gur fodhisciplíne den eolaíocht pholaitiúil an caidreamh idirnáisiúnta.   Mar sin féin, tarraingíonn CI go mór ar eacnamaíocht idirnáisiúnta, ar an dlí idirnáisiúnta, ar stair an domhain, ar antraipeolaíocht chultúrtha, agus ar eitneolaíocht . Sna Stáit Aontaithe, is minic go mbíonn CI ar cheann de na fo-réimsí laistigh de ranna eolaíochta polaitiúla, ach is saintréith de chuid institiúidí acadúla áirithe é mar ábhar neamhspleách nó ildisciplíneach.

Tagairtí
Polaitíocht
Réalachas (caidreamh idirnáisiúnta)

Tá an réalachas ar cheann de na príomhscoileanna machnaimh i dteoiric an chaidrimh idirnáisiúnta, agus a chruthaíonn go teoiriciúil  státaireacht Realpolitik na hEorpa sa nua-aois luath. Cé gur corpán machnaimh atá thar a bheith éagsúil é, tá sé aontaithe ag an gcreideamh gur i gcónaí agus gur gá gur réimse coinbhleachta í an pholaitíocht dhomhanda i measc gníomhaithe atá sa tóir ar shaibhreas agus ar chumhacht. Tá teoiricí an réalachais i gcodarsnacht le hidéil chomhoibríocha an liobrálachais.

Roinntear réalaithe i dtrí rang bunaithe ar a dtuairim ar na cúiseanna riachtanacha na coimhlinte idir stáit. Creideann réalaithe clasaiceacha go leanann sé ón nádúr daonna; cuireann nua-réalaithe é i leith dhinimic an chórais stáit ainrialta; Creideann réalaithe nuachlasaiceacha gur an dá cheann is cúis leis, in éineacht le an pholaitíocht intíre. Roinntear nua-réalaithe freisin idir réalaithe cosantacha agus ionsaitheacha. Rianaíonn réalaithe stair a gcuid smaointe siar tríd an tseandacht chlasaiceach, ag tosú le Túicídides .

Tá speictream smaointe i gceist leis an réalachas,     a mbíonn claonadh acu a bheith bunaithe ar roinnt moltaí lárnacha, mar:

 Státlárachas : is iad stáit na gníomhaithe lárnacha sa pholaitíocht idirnáisiúnta, seachas ceannairí nó eagraíochtaí idirnáisiúnta;
 Ainrialtacht : is ainrialta  é an córas polaitiúil idirnáisiúnta, toisc nach bhfuil aon údarás fornáisiúnta ann chun rialacha a fhorghníomhú;
 Réasúntacht agus/nó féinspéiseachas : gníomhaíonn stáit ar mhaithe lena leas réasúnach féin amháin  laistigh den chóras idirnáisiúnta; agus
 Cumhacht : is mian le stáit cumhacht i gcomhair  féinchaomhnaithe.

Tagairtí
Argas mór

Is speiceas piasúin ó Oirdheisceart na hÁise é An tArgas Mór ( Argusianus argus ).

Ní cheart é a mheascadh leis an dá speiceas don argus cíorach a bhfuil dlúthbhaint acu leis, ghéineas Rheinardia .

Tacsanomaíocht 

Thug Carl Linnaeus a ainm sonrach ar an argas mór (as a dtagann a ainm coitianta agus a ainm géinis) mar gheall ar na patrúin casta súl ar a sciatháin, ag tagairt d' Argas, fathach céad súl i miotaseolaíocht na Gréige

Fospeicis 
Aithnítear dhá fhospeicis:
 Argusianus a. argus (Linnaeus, 1766), Fathachargas: Maenmar, An Téalainn, an Mhalaeisia, Sumatra; 
 Argusianus a. grayi (Elliot, 1865), Argas Grey: Boirneo
Ciríll (patrarc Mhoscó)

Easpag Ceartchreidmheach na Rúise is ea Ciríll ( , Slavóinis na hEaglaise: Ст҃ѣ́йшїй патрїа́рхъ кѷрі́лъ, ainm tuata Vladimir Mikhailovich Gundyayev, ). Rinneadh 'Patrarc Mhoscó agus na Rúise uilig' agus 'Príomháidh d' Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise' de, ar 1 Feabhra 2009.

Sular choisriceadh é ina Phatrac, bhí Ciríll ina Ardeaspag Smolensk  agus Kaliningrad  (níos déanaí ina Ardeaspag Cathrach) ag tosú ar 26 Nollaig 1984, agus ina Chathaoirleach freisin ar Roinn Caidrimh Sheachtrach na hEaglaise de chuid Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise agus ina bhall buan den Sionad Naofa ag tosú ó thús na bliana 1989.

Féach freisin 

 Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise

Tagairtí 

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1946
Daoine Rúiseacha
Ceannairí reiligiúnacha
Ceartchreidmheachas
Marina Ovsyannikova

Is léiritheoir teilifíse Rúiseach í Marina Ovsyannikova (Rúisis: Марина Овсянникова; née Tkachuk) a fostaíodh ar  An Chéad Chainéal (Rúisis: Первый канал, Pervyy kanal)   teilifíse sa Rúis.

Luathshaol agus gairm bheatha 
Tagann a tuismitheoirí ón Rúis agus ón Úcráin. Bhain Ovsyannikova céim amach ó Ollscoil Stáit Kuban agus Acadamh Uachtaránachta na Rúise um Gheilleagar Náisiúnta agus Riarachán Poiblí . D’oibrigh sí don Chuideachta Craolacháin Teilifíse agus Raidió Stáit na Rúise Uile . Sa bhliain 2002, thug sí agallamh ar shuíomh nuachta Yuga.ru.

Agóid fhrithchogaidh 
Ar an 14 Márta 2022, le linn craolta nuachta tráthnóna a bhain le hionradh na Rúise ar an Úcráin bhí sí le feiceáil taobh thiar den ancaire nuachta, Ekaterina Andreeva, ag iompar póstaer ag rá "Diúltaigh cogadh. Ná creid an bholscaireacht, tá siad ag insint bhréag chugat anseo, Rúisigh i gcoinne cogaidh". Cuireadh stop leis an gcraoladh, agus bhí Ovsyannikova faoi choinneáil ag na póilíní. Ní raibh an taifeadadh ar fáil le híoslódáil, rud atá neamhchoitianta don chainéal teilifíse seo.    Chuir sí físeán ar líne freisin ag rá go raibh "náire uirthi oibriú do bholscaireacht  na Creimile."

Naisc sheachtracha
‘They’re lying to you’: Russian TV employee interrupts news broadcast.

Tagairtí
Daoine beo
Traiectum (Utrecht)

Dún Rómhánach a bhí i Traiectum, ar theorainn Impireacht na Róimhe in Germania Inferior. Faigheann Utrecht a ainm ó hiarsmaí an dúin i lár Utrecht, san Ísiltír. 

San Impireacht Rómhánach bhí Traiectum ar cheann de na dúnta i línte (limes) cosanta  ar  teorann na Gearmáine. Shainmhínigh an tImpire Claudius an Réine síos an abhainn ó Bhonn mar chuid thiar den teorainn. D’ordaigh sé do na léigiún níos faide ó thuaidh tarraingt siar go dtí an líne seo, a neartaíodh sa bhliain AD 47. Scoilteann an Réin i roinnt brainsí san Ísiltír. Roghnaigh an t-arm an brainse ar a luíonn Utrecht na linne seo mar theorainn. 

Sa bhliain AD 69-70 bhí Gaius Iulius Civilis i gceannas ar éirí amach na mBatavi nuair a dhódh an dún. Chuir saighdiúir nó oifigeach amháin a shábháil caoga bonn óir faoi thalamh faoin am seo. Fuair seandálaithe iad faoi bhun na sraithe adhmaid dhóite. Nuair a d’athbhunaigh na Rómhánaigh a n-údarás sa réigiún d’athóg siad an dún, arís as adhmad. Bhí foireann de thart ar 500 trúpaí sa dún.  Ó stampaí tíl is cosúil gur ó AD 88-89 go dtí 275 a bhí foireann an dúin ag cohors II Hispanorum peditata, buíon coisithe cúnta d'arm na Róimhe Impiriúil.

Tagairtí

Ailt le téacs sa Laidin
Rialtas sealadach na hIúdáia (66–68)

Aonán rialaithe de facto gearrthéarmach de chuid Iúdáia a bhí sa rialtas sealadach Giúdach, a bunaíodh sa bhliain 66 ag fórsaí reibiliúnach Giúdacha de chuid páirtithe na bhFairisíneach agus na Sadúcach,  agus a raibh sé mar aidhm aige stát na nGiúdach a rialú. D'fheidhmigh an rialtas go dtí Léigear Teampaill na nDíograiseoirí sa bhliain 68, nuair rinneadh sléacht ar an chuid is mó dá cheannairí sa streachailt idir-reibiliúnach.

Stair 
Tar éis an ruaig a chur ar Ghallus  i mBeit Horon sa bhliain 66 CE, glaodh Comhthionól an Phobail faoi threoir spioradálta <b>Shimon ben Gamliel</b> agus mar sin bunaíodh rialtas sealadach  na hIúdáia in Iarúsailéim . Ceapadh Ananus ben Ananus, iar -Ardshagart Iosrael, ar cheann de na ceannairí rialtais agus thosaigh sé ag neartú na cathrach, le Joshua ben Gamla ag glacadh príomhról freisin. Ceapadh Yosef ben Matityahu ina cheannasaí ar an Ghailíl agus ar Ghólán, agus ceapadh Yosef ben Shimon ina cheannasaí ar Ireachó .  Ceapadh Ióchánán Issene ina cheannasaí ar Jaffa, Lide, Amméas-Niocapoil agus limistéar Tamná ar fad.  Ceapadh Eliezar ben Hananiya mar chomhcheannasaí in Eadóm mar aon le Joshua ben Zafia, le Nigir an Piarsach, laoch le linn fheachtas Ghallus, faoina gceannas. Ceapadh Manaise chun na Peiré a chlúdach agus leithdháileadh Gophna agus Acrabetta ar Ióchánán ben Hananiya.

Tagairtí
Iósaf ben Gurion

Bhí Iósaf ben Gurion, dar le Flavius Josephus, ar cheann de phríomhcheannairí san Chéad Chogadh idir na Rómhánaigh agus na Giúdaigh, a thosaigh sa bhliain 66 i Iúdáia na Rómhánach. In éineacht le Ananus ben Ananus,  bhí ben Gurion i gceannas ar rialtas sealadach na hIúdáia (66-68), a bunaíodh i ndiaidh Chath Beth Horon (66) . Maraíodh Ben Gurion sa bhliain 68 le linn an tslada i Léigear Teampall na nDíograiseoirí .

Tagairtí
Básanna i 68
Giúdachas an Dara Teampall

Is éard is Giúdachas an Dara Teampall ann ná an Giúdachas idir tógáil an Dara Teampall in Iarúsailéim, c. 515 RCh, agus a scrios ag na Rómhánaigh sa bhliain 70 AD . Is féidir forbairt chanóin an Bhíobla Eabhraise, na sionagóige, físeanna apacailipteacha na nGiúdach don todhchaí, agus forás na Críostaíochta a rianú go dtí tréimhse an Dara Teampall .

Stair 

Creideamh
Giúdachas
Oleg Penkovsky

Bhí Oleg Vladimirovich Penkovsky (Rúisis: Олег Владимирович Пеньковский), leis an gcódainm HERO, ina choirnéal Sóivéadach um fhaisnéis mhíleata (GRU) le linn na 1950idí déanacha agus tús na 1960idí luatha. Chuir Penkovsky na Stáit Aontaithe agus an Ríocht Aontaithe ar an eolas faoi rúin mhíleata na Sóivéide, ach go háirithe, cuma agus lorg suiteálacha an diúracán balaistíoch de raon idirmheánach na Sóivéide (DBRI) agus laige an chláir diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach (DBII). Bhí an fhaisnéis seo cinntitheach chun ligean do SAM a aithint go raibh na Sóivéadaigh ag cur DBRIanna i gCúba sula raibh an chuid is mó de na diúracáin ag feidhmiú. 

Ba é Penkovsky an t-oifigeach Sóivéadach is ardchéimiúla chun faisnéis a sholáthar don Iarthar go dtí sin, agus creideann daoine áirithe gur athraigh sé cúrsa an Chogaidh Fhuair. Ghabh na Sóivéadaigh é i mí Dheireadh Fómhair 1962, ansin cuireadh ar a thriail é agus cuireadh chun báis é an bhliain dár gcionn.

Saol luath agus gairm mhíleata 
Fuair athair Penkovsky bás ag troid mar oifigeach san Arm Bán i gCogadh Cathartha na Rúise. Bhain Penkovsky céim mar leifteanant amach ó Acadamh Airtléire Chív sa bhliain 1939. Tar éis dó páirt a ghlacadh i gCogadh an Gheimhridh in aghaidh na Fionlainne agus sa Dara Cogadh Domhanda bhain sé céim leifteanant-choirnéil amach. Mar oifigeach GRUsa bhliain 1955, ceapadh Penkovsky ina ataisé míleata in Ancara, an Tuirc. D'oibrigh sé níos déanaí ag an gCoiste Sóivéadach um Thaighde Eolaíoch. Bhí Penkovsky ina chara le ceannaire GRU Ivan Serov agus le marascail Sergei Varentsov.

Moltaí chuig CIA agus MI6 
Chuaigh Penkovsky i dteagmháil le mic léinn Mheiriceá ar Dhroichead Bolshoy Moskvoretsky i Moscó i mí Iúil 1960 agus thug sé pacáiste dóibh inar thairg sé spiaireacht ar son na SA D'iarr sé orthu é a sheachadadh chuig oifigeach faisnéise ag Ambasáid na SA. Chuir an Lárghníomhaireacht Faisnéise moill ar theagmháil a dhéanamh leis.  Nuair a dhiúltaigh Ambasáid na SA i Moscó comhoibriú, ag eagla go dtarlódh eachtra idirnáisiúnta, chuaigh an CIA i dteagmháil le MI6 le haghaidh cúnaimh. 

D’earcaigh MI6 díoltóir trealaimh thionsclaíoch ón mBreatain chuig tíortha taobh thiar den Chuirtín Iarainn, Greville Wynne, chun cumarsáid a dhéanamh le Penkovksy. Ina dhírbheathaisnéis, deir Wynne gur thug MI6 oiliúint dó thar na blianta fada agus é mar chúram sonrach air teagmháil a dhéanamh le Penkovsky.

Tagairtí

Spiairí
Básanna i 1963
Daoine a rugadh i 1919
Neil Bartlett (ceimiceoir)

Ba cheimiceoir é Neil Bartlett (15 Meán Fómhair 1932 – 5 Lúnasa 2008) a rinne speisialtóireacht dúil cheimiceach  fluairín agus ar chomhdhúile ina raibh fluairín ann, agus a bhain clú agus cáil amach as chéad chomhdhúil a shintéisiú as triathghás. Theagasc sé ceimic in Ollscoil British Columbia agus in Ollscoil California, Berkeley.

Beathaisnéis 
Rugadh Neil Bartlett ar 15 Meán Fómhair 1932 i Newcastle-upon-Tyne, Sasana.  Chuaigh suim Bartlett sa cheimic siar go dtí turgnamh ag Scoil Ghramadaí Heaton nuair nach raibh sé ach aon bhliain déag d'aois, inar ullmhaigh sé  "beautiful, well-formed"  ( "álainn, dea-chruthaithe") trí imoibriú amóinia uiscí le sulfáit chopair .  Rinne sé iniúchadh ar an gceimic trí shaotharlann aistrithe a thógáil i dteach a thuismitheoirí ag úsáid ceimiceáin agus earraí gloine a cheannaigh sé ó shiopa soláthair áitiúil. Chuaigh sé ar aghaidh chun freastal ar Choláiste an Rí, Ollscoil Durham (a chuaigh ar aghaidh go dtí Ollscoil Newcastle  ) sa Ríocht Aontaithe áit ar bhain sé Baitsiléir Eolaíochta amach (1954) agus ansin dochtúireacht (1958). 

Sa bhliain 1958, thosaigh gairmréim Bartlett nuair a ceapadh é ina léachtóir sa cheimic ag Ollscoil British Columbia i Vancouver, Ceanada áit a bhainfeadh sé céim ollaimh amach ar deireadh thiar. Le linn a thréimhse san ollscoil fuair sé amach go raibh triathgháis imoibríoch a dhóthain chun nasc ceimiceach a dhéanamh. D’fhan sé ann go dtí 1966, nuair a d’aistrigh sé go hOllscoil Princeton mar ollamh le ceimic agus mar bhall den fhoireann taighde ag Bell Laboratories. Chuaigh sé ar aghaidh ansin le dul isteach i roinn na ceimice in Ollscoil California, Berkeley i 1969 mar ollamh le ceimic go dtí gur scoir sé sa bhliain 1993. Bhí sé ina eolaí foirne freisin ag Saotharlann Náisiúnta Lawrence Berkeley ó 1969 go 1999. Sa bhliain 2000, ceapadh é ina shaoránach eadóirsithe de na Stáit Aontaithe. Fuair sé bás ar 5 Lúnasa 2008 de bharr ainéaras aortach réabtha. Chónaigh sé lena bhean Christina Bartlett go dtí a bháis. Bhí ceathrar clainne acu.

Taighde 
Ba í príomhspeisialtacht Bartlett ceimic an fhluairín agus na gcomhdhúile ina bhfuil fluairín iontu. Sa bhliain 1962, d'ullmhaigh Bartlett an chéad chomhdhúil triathgháis, xeanón heicseafhluaraplaitíneáit,   Xe + [PtF 6 ] − . Bhí sé seo n aghaidh na múnlaí seanbhunaithe a bhain le fiús, mar gur creideadh go raibh gach triathghás go hiomlán támh do chuingir cheimiceach. Chruthaigh agus d'athchruthaigh sé roinnt fluairídí eile de xeanón ina dhiaidh sin: XeF 2, XeF 4, agus XeF 6.  Trí leas a bhaint as an tuaslagóir agus bunairíonna XeF 6, bhí sé in ann an chéad chomhdhúil óir cúig fhiús, Xe 2 F 11 + AuF 6 −, a ullmhú.

Tagairtí

Ceimiceoirí Sasanacha
Básanna in 2008
Daoine a rugadh i 1932