joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Cluiche na Bliana

Is gradam é Cluiche na Bliana a dhámhann irisleabhair agus suíomhanna idirlín éagsúla ar fhíschluiche a bhfuil sé toilte aige. Seo a leanas roinnt dos na heagrais agus foilseacháin a dhámhann Cluiche na Bliana de chineál éigin:

 Academy of Interactive Arts & Sciences (féach thíos)
 British Academy of Film and Television Arts
 Computer Gaming World
 Crispy Gamer
 Destructoid
 Edge Electronic Gaming Monthly (EGM)
 Eurogamer
 Games GameFAQs (trí phobalbhreitheanna)
 Game Informer
 Gamereactor
 GameSpot
 GameSpy
 GameTrailers
 G-Phoria NoobToob  Giant Bomb 
 IGN
 JIVE Magazine Kotaku
 Nintendo Power PC Gamer PC World
 Pelit
 Penny Arcade 
 Play
 Spike TV
 X-Play

Buaiteoirí Cluiche na Bliana Iomlána de chuid an AIAS 
Roghnaítear buaiteoirí na Interactive Achievement Awards trí phobalbhreith rúnda dos na daoine a oibríonn i dtionscail na gcluichí.

Buaiteoirí Cluiche na Bliana de chuid Crispy Gamer 
Roghnaítear buaiteoirí Cluiche na Bliana de chuid Crispy Gamer trí Iontaobhas na gCluichí Crispy Gamer.

Buaiteoirí Cluiche na Bliana de chuid Destructoid 
Roghnaíonn eagarthóirí Destructoid Cluiche na Bliana seo.

Buaiteoirí Cluiche na Bliana GameSpot 
Roghnaíonn eagarthóirí GameSpot buaiteoirí Cluiche na Bliana GameSpot seo.

 Ó 1996 go 2001, roghnaíodh gradaim eallóige agus ríomhairí PC óna chéile. Ní raibh gradaim le haghaidh eallóga roimh 1998.

PC

Eallóg

Buaiteoirí Cluiche na Bliana de réir na Léitheoirí GameSpot 
Mar aon rogha na heagarthóirí, reachtálann GameSpot pobalbhreith mór mílteach le haghaidh Cluiche na Bliana de réir na Léitheoirí

Buaiteoirí Cluiche na Bliana IGN 
Roghnaíonn eagarthóirí IGN buaiteoirí Cluiche na Bliana IGN. Foilsítear na torthaí i mí Eanáir ionas go mbeidh an deis ag gach eagarthóir na cluichí is fearr a imirt. Is é IGN an suíomh idirlín do fhíschluichí is mó éileamh ar domhain ó 2008 ar aghaidh.

 Roimh a 2001 bronnadh duaiseanna ar ardáin faoi leith agus ní roghnaíodh príomhbhuaiteoir.

Buaiteoirí Cluiche na Bliana Kotaku 
Roghnaíonn eagarthóirí Kotaku buaiteoirí Cluiche na Bliana Kotaku.

Buaiteoirí Cluiche na Bliana Spike TV VGA 
Bronnadh Gradaim Fhíschluichí de chuid Spike TV gach bhliain ó 2004 ar aghaidh. Tá na gradaim seo ar nós na hOscair ach is do fhíschluichí iad. Dámhadh na duaiseanna de réir toil an phobail ar dtús, ach ó 2007 i leith is iad saineolaithe atá ag obair i dtionscail na gcluichí, iriseoirí agus forbróirí ina measc, a roghnaíonn na buaiteoirí.

Buaiteoirí Cluiche na Bliana Gamezine 
Roghnaíonn léitheoirí Gamezine amháin buaiteoirí Cluiche na Bliana Gamezine.

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 
 Cluiche na Bliana 2004  ag GameSpy
 Gradaim Cluiche na Bliana 2007 ag GameTrailers
 Gradaim Cluiche na Bliana 2007  ag Crispy Gamer
 Gradaim Cluiche na Bliana 2008 ag Crispy Gamer
 Gradaim Kotaku Cluiche na Bliana 2008 ag Kotaku

Cluichí ríomhaire agus físchluichí
Caoineog

Is deoch í caoineog ina bhfuil sú, uachtar reoite, iógart reoite agus torthaí mar chomhábhair inti. Eascraíonn siad ón Bhrasaíl. Is deochanna milse, folláine iad agus tá an-thóir orthu mórthimpeall an domhan ón na 1990í ar aghaidh. Measctar na comhábhair in inneall faoi leith darbh ainm cumascóir. Doirtear an chaoineog i ngloine nó soitheach agus óltar ansin iad.

Tagairtí 

Bia agus deoch
Anraith

Anraith a tugtar ar an uisce ina mbeirítear feoil úr, glasraí nó rud inite eile. Cuirtear oinniúin agus glasraí agus luibheanna tríd an anraith go minic. Déanann siad é a thiúchaint agus tugann siad blas air. Cuirtear piobar agus salann, leis, air, agus uaireanta cuirtear beagán plúir nó mine coirce nó eornán tríd an anraith. Táid ar fheabhas chun é a thiúchaint agus tugaid blas, leis, air.

Deintear anraith as glasraí nó as meacain, leis. Bíonn anraith glasraí ann, anraith trátaí, anraith prátaí, anraith piseánach, anraith beacáin, agus mar sin de, do réir an ábhair go ndéantar as é. Tá anraith maith tiubh ar fheabhas, chun duine do théamh san aimsir fhuar.

Bia agus deoch
Bruitíneach

Galar tógálach is ea an bhruitíneach. Galar víreasach a scaiptear trí bhraoininí ionfhabhtaithe aeriompartha is ea í. 

Tosaíonn sí le casacht is srón silidh, agus ina dhiaidh sin tarlaíonn gríos dearg smeartha is fiabhras. 

Briseann gríos méiscreach dearg amach tríd an gcraiceann. Uaireanta bíonn seordán le tabhairt faoi deara freisin.

Aimhréidh is féidir tarlú is ea niúmóine, agus b'fhéidir ionfhabhtú tánaisteach baictéarach don chluas inmheánach. Tarlaíonn ionfhabhtú víreasach scaipthe san inchinn (ioncafailíteas) go hannamh freisin, agus uaidh sin damáiste don inchinn. 

Is é an bealach is fearr chun daoine a chosaint ón mbruitíneach ná an vacsaín MMR (i gcoinne na bruitíní, na leicní agus na bruitíní deirge) a fháil.

Eipidéimeolaíocht 
Tá tarlú an ghalair i dtíortha forbartha laghdaithe go mór le húsáid vacsaíní, ach is coitianta é i dtíortha neamhfhorbartha agus baineann mortlaíocht shuntasach leis.  Tagann an bhruitíneach ar leanaí agus ar dhaoine óga go háirithe. 

In 2017, tá méadú tagtha tríd is tríd ar líon na gcásanna bruitíní a tuairiscíodh i dtíortha Eorpacha. Bhí sé tuairiscithe ag an Ríocht Aontaithe, an Iodáil agus an Rómáin gur tharla na ráigeanna is mó den víreas go dtí seo.

In Éirinn 
Bhí an bhruitíneach fairsing in Éirinn go dtí na 1960idí. Mar shampla, bhí an bhruitíneach ar Dubhghlas de hÍde ina pháiste (agus dá bharr sin, is sa mbaile, óna athair, a fuair sé a chuid bunoideachais). 

Idir 2004 agus 2007, bhí rátaí imdhíonta do leanaí de dhá bhliain d’aois idir 87.5% do bhruitíneach, phlucamas agus bhruitíneach dhearg (MMR) go meán de 92% do na vacsaíní eile. 

Anois tá clár cuimsitheach vacsaínithe curtha i bhfeidhm le roinnt blianta agus go bhfuil an bhruitíneach beagnach díbeartha ar fad as an tír.

Féach freisin 

 Bruitíneach dhearg 
 MMR (Vacsaín bruitíní/leicní/bruitíní deirge)

Tagairtí 

Galair thógálacha
Galar

Drochbhreoiteacht is ea galar, aicíd, nó neamhord, agus is deacair cuid de na breoiteachtaí a leigheas. 

Galar tógálach is ea galar a thógfá ó dhuine eile (nó ó ainmhí fiú), agus chun an bhreoiteacht do thógaint uaidh, ní gá dhuit bualadh leis go minic. 

Gheofá é ó éadach a bhí ar an duine breoite, nó aon rud go raibh teagmháil aige leis, agus go háirithe má thugann an rud sin frídíní an ghalair leis. Bíonn breoiteachtaí ann nach mbíonn díobhálach agus a bhíonn tógálach, amhail an bhruitíneach.

Galair Dhúchasacha Éireannacha 

 Haemaifilia A
 Anaemacht Chorrán-Cheallach
 Spina Bifida ( Éalanga an Néarfheadáin )

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Pliúraisí

Is breoiteacht a bhíonn sa chliabh é pliúraisí (pleuritis). Ciallaíonn pleuritis tinneas i dtaobh na colainne nó sa chliathán i Laidin, focal a d'eascair ó pleuritis sa Ghréigis a d'eascair ó pleura a chiallaíonn "cliathán nó taobh an choirp".  

Bíonn athlasadh sa scannán atá sa chuasán pleorach, atá timpeall ar na scamhóga agus faoi na heasnacha.

Cúiseanna an Ghalair 

I measc na gcúiseanna ar fad, is iad ionfabhtuithe is comónta mar chúis.

Tagairtí 

Córas riospráide
Galair riospráide
Athlasadh
Bolgach

Breoiteacht mharfach ba ea an Bholgach, nó an Bolgach Dé, agus Variola vera sa Laidin.

Tréithe 
Víreas an-mhór ba ea é, i bhfad níos mó ná na víris is cúis leis an bhfliú nó an polaimiailíteas. 

Chuireadh an bholgach scanradh ar na mílte nuair a tharlaíodh sí. D 'fhaigheadh trian ar a laghad de na hainniseoirí a thógadh í bás taobh istigh de mhí, leanaí a bhformhór. Iad siúd a thiocfadh slán, bhíodh a gcraiceann clúdaithe le coilm.

Stair 

Galar ársa ba ea an bholgach a mharaigh níos mó daoine thar na céadta ná aon ghalar tógálach eile, meastar. 500 milliún duine a fuair bás den bholgach sa 20ú haois amháin. 

Chomh déanach le 1947 nuair a fuair duine amháin bás den bholgach i Nua-Eabhrac, tugadh an vacsaín do 6 mhilliún duine. 

Níl cur síos ar éinne a tholg í ó na 1970idí. D'fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte ar 9 Nollaig 1979 go raibh an bholgach díothaithe. Anois ní luaitear í i gcuid de na téacsleabhair leighis, fiú.

An todhchaí 
Tá stór de sna Stáit Aontaithe, agus bhí plean ag an rialtas ansin an stór a dhíothú. Ach ar deireadh chinn siad gan é a dhéanamh. 

Níl aon vacsaín úr fhónta sa tír sin ná aon tír eile, agus dá dtarlódh éigeandáil níorbh fhéidir an pobal a vacsaíniú. 

Is cinnte go bhfuil an víreas fós beo i dtíortha ar fud an domhain, i saotharlanna is amuigh sa nádúr. D'fhéadfaí í a scaipeadh am éigin i gcogaíocht bhitheolaíoch nó sceimhlitheoireacht. Seans go bhfuil díonacht an phobail ar an mbolgach laghdaithe go mór le glúin nó dhó freisin.

Básanna 

 Fuair an tImpire Naofa Rómhánach Seosamh I bás ar 17 Aibreán 1711 den ghalar bolgach.

Tagairtí 

Galair thógálacha
Fuaimeanna na Feirme

Is iomaí fuaim a chloistear ar fheirm.
(Leagan Uladh. Leagan Chonnachta.)

 Bíonn an t-asal ag gáirtheach / ag gángarnach ag búiríl. Bíonn an t-asal ag áthairíl 
 Bíonn an banbh ag sceamhlaíl. Bíonn an banbh ag scréachaigh.
 Bíonn an bheach ag crónán
 Bíonn an bhó ag géimneach. Bíonn an bhó ag búbáil.
 Bíonn an capall ag seitreach. Bíonn an capall ag siotraíl.
 Bíonn an chaora ag méileach. 
 Bíonn an cat ag meamhlach agus ag crónán. Bíonn an cat ag crónán.
 Bíonn an chearc ag scolagarnach / sclugaíl / glógarsach / gráigíl. Bíonn an chearc ag grágallach.
 Bíonn an gamhain ag béicigh.
 Bíonn an coileach  ag glaoch / ag gairm / ag scairtíl. Bíonn an coileach ag glaoch.
 Bíonn an cú ag uallfairt. Bíonn an cú ag glamaíl.
 Bíonn na feithidí ag seabhrán
 Bíonn an gabhar ag meigeallach. Bíonn an gabhar ag meigeallach.
 Bíonn an ghé ag beadaoil.
 Bíonn na héanlaithe ag gocarsaigh / giolcaireacht.
 Bíonn an lacha ag grágarsach / gogalach / gogarsach / glógarsach / glagarnach.  
 Bíonn an lao ag mionghéimneach. 
 Bíonn an loscán / frog ag cnúdán
 Bíonn an luchóg ag gíoglach / bíogaíl / bíogarnach.
 Bíonn an mhuc ag gnúsachtach / griotháil / mucadaíl / grúscán / cneadadh.
 Bíonn an madadh / madra / gadhar ag tafann / amhastraíl / glafaireacht / glamach / sceamhaíl/ donáil
 Bíonn an préachán ag cágaíl / ag agallach / ag brácáil
 Bíonn an tarbh ag búiríl. Bíonn an tarbh ag búitrigh.

Tagairtí

Ainmhithe
Fuaimeanna
Liostaí
Gramadach na Gaeilge
Ceo

Gal uisce go mbíonn fuaradh tagtha air a bhíonn sa cheo. Mar a chéile é agus na scamaill, ach go mbíonn sé i ngoireacht don talamh. Bíonn fuaradh tagtha ar an ngal uisce a bhíonn ann, ach ní bhíonn sé fuar a dhóthain chun titim ina bháistí. Aimsir cheoch a tugtar ar aimsir go mbíonn ceo ann. Bíonn an ceo an-throm uaireanta, agus is furasta dul amú ann, mór-mhór ar an fharraige.

Meitéareolaíocht
Tungstan

Is é an tungstan nó an volfram dúil uimhir a 74 i dtábla peiriadach na ndúl. Is í an tsiombail cheimiceach ná W, agus í bunaithe ar ainm Gearmáinise na dúile seo, Wolfram, a úsáidtear ina lán teangacha. Maidir leis an ainm Gaeilge tungstan, tháinig sé tríd an mBéarla ón tSualainnis, tung sten, a chiallaíonn "cloch throm". Tungsten nó "tromchloch" an t-ainm a bhí ag na Sualannaigh ar an tsílít. Mianra í an tsílít a bhfuil tungstan ann - is éard atá ann ná tungstáit an chailciam, CaWO4 - agus is foinse thábhachtach tungstain í. 

Tá an tungstan ar an miotal is airde leáphointe dá bhfuil ann. Is é an leáphointe atá aige ná 3422 °C - is é sin, nuair a bheidh an tungstan leáite, beidh an t-iarann ina ghás. Miotal crua righin é an tungstan a sheasann imthosca antoisceacha agus a úsáidtear go forleathan sna cóimhiotail. Úsáidtear tungstan glan i sreanga solais na mbreolampaí agus in áiteanna eile ina bhfuil teocht ard i gceist: in innill na roicéad spáis agus na n-eitleán, cuir i gcás. 

Tá tungstan an dúlra comhdhéanta as cúig iseatóp, agus ceann acu, an ceann is éagoitianta (180W, 0.12 % den tungstan nádúrtha), radaighníomhach, ach is iseatóp fadsaolach é a sáraíonn a leathré aois na hollchruinne. 

Is í an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an tungstan ná +6, agus is í an trí-ocsaíd tungstain WO3 an chomhdhúil is tábhachtaí. Is féidir léi imoibriú leis na tuaslagáin bhunata agus iad a neodrú ionas go gcruthaítear iain tungstáite WO42-. Na salainn a chruthaíonn an t-ian seo in éineacht leis na hiain mhiotail, d'fhéadfá a rá gur salainn iad de chuid an aigéid tungstaigh H2WO4, ach ní féidir an t-aigéad féin a aonrú mar shubstaint ar leith. Is féidir, áfach, comhchriostail an uisce agus na trí-ocsaíde tungstain (hiodráití na trí-ocsaíde tungstain) a chruthú, agus uaireanta, tugtar aigéad tungstach ar na hiodráití seo. 

Ní bhíonn an tungstan ag teastáil ó orgánach an duine, ach tá baictéir ann nach féidir leo déanamh in uireasa an tungstain. Tá leideanna áirithe ann gur féidir leis an tungstan leoicéime a spreagadh ag na daoine, ach tá an dá bh'fhéidir ann i láthair na huaire.

Dúile ceimiceacha
Tantalam

Is é an tantalam dúil uimhir a 73, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná Tá. Miotal crua gormliath é a áirítear ar na miotail trasdultacha. Tá sé díonach go maith ar an gcreimeadh, agus mar sin, baintear úsáid as sna cóimhiotail. Ní fhlúirsíonn an tantalam sa dúlra, ach bíonn sé le fáil sa tantailít, in éineacht leis an niaibiam a bhfuil sé gaolmhar leis ó thaobh na n-airíonna ceimiceacha de. Níl sé araiciseach chun imoibriú, rud a chiallaíonn gur miotal luachmhar é le haghaidh dhéantús gléasra saotharlainne, ach thairis sin, baintear leas as i dtoilleoirí leictrealaíocha.

Tá a lán mianraí éagsúla ann ina bhfuil tantalam le fáil: tantailít (ocsaídí an tantalaim, an niaibiam, an iarainn agus na mangainéise), micrilít (ocsaídí an chailciam, an tsóidiam agus an tantalaim), eoixéinít (ocsaídí an chailciam, an niaibiam, an tantalaim, an cheiriam, an tíotáiniam, an itriam, an úráiniam, agus an tóiriam), agus araile. Is minic a dhearctar ar an tantailít agus ar an gcolaimbít (an niaibít) mar dhá leagan den mhianra chéanna: nuair a bhíonn an niaibiam níos flúirsí ann, tugtar colaimbít nó niaibít air, agus nuair a bhíonn níos mó tantalam ann, deirtear gur tantailít atá ann.

Tá an chuid is mó den tantalam nádúrtha comhdhéanta as aon iseatóp amháin, mar atá, 181Tá. Tá iarsmaí beaga den iseatóp radaighníomhach úd 180mTá. Tugann an "m" le fios gur isiméir núicléach de chuid 180Tá den "ghnáthchineál" atá ann - is é sin, go bhfuil eagar éagsúil ar na núicléóin i núicléas an dá chineál 180Tá. Déantar 180Tá go saorga in imoibreoirí núicléacha, agus is iseatóp as pabhar radaighníomhach é - níl sé ach ocht n-uair an chloig ar leathré. 

Tá an tantalam iontach díonach ar na haigéid, agus le teocht an tseomra ní féidir leis an aqua regia féin dochar a dhéanamh dó. Scéal eile ar fad, áfach, an t-aigéad hidreafluarach HF, agus an fluairín féin: na haigéid nach gcreimeann an tantalam iontu féin, nuair a mheascfar beagáinín den aigéad hidreafluarach tríothu, beidh siad i bhfad níos éifeachtaí ag oibriú ar an miotal seo. Creimeann tuaslagán uisce na hiodrocsaíde potaisiam (na potaise loiscní) an tantalam fosta. 

Is iad +5 agus +4 an dá uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí, +5 ach go háirithe. Is í an pheantocsaíd tantalaim (nó an pheantocsaíd dé-thantalaim ab fhearr a rá), Tá2O5, an chomhdhúil is cobhsaí, agus í tábhachtach i sintéisiú na gcomhdhúl tantalaim eile.

Dúile ceimiceacha
Haifniam

Is é an haifniam dúil cheimiceach uimhir a 72 sa tábla peiriadach, agus is í an tsiombail cheimiceach ná Hf. Ba iad Dirk Coster agus Georg von Hevesy a rinne fionnachtain an haifniam i gCóbanhávan sa bhliain 1923, ach ó bhí folúntas i dtábla peiriadach na ndúl san áit seo, bhí a fhios ag na ceimiceoirí ó laethanta Mheindeiléiv anuas go dtiocfaí ar a leithéid de dhúil sa deireadh. Fuair an haifniam a ainm ó Chóbanhávan - Hafnia as Laidin.

Miotal trasdultach é an haifniam, agus é cosúil leis an siorcóiniam ó thaobh na ceimice de. Mar sin tá haifniam ar fáil mar thruailleán sna mianta siorcóiniam. Bíonn sé deacair an dá mhiotal a dhealú ó chéile, mar sin - cuid mhór den haifniam atá ar fáil, bíonn sé truaillithe le siorcóiniam. Is í an difríocht is mó eatarthu ná an dlús, nó níl an siorcóiniam ach leath chomh trom leis an haifniam.

Tá cúig iseatóp cobhsaí ag an haifniam: 176Hf (5.2 % den haifniam nádúrtha), 177Hf (18.6 %), 178Hf (27.3 %), 179Hf (13.6 %) agus 180Hf (35.1 %). Thairis sin, tá iarsmaí beaga den raidiseatóp fadsaolach úd 174Hf ar fáil sa dúlra. 

Bíonn haifniam ar fáil sa dúlra mar thruailliú sa siorcóiniam. Mar shampla, bíonn beagáinín haifniam sa tsiorcónia, an mianra siorcóiniam is tábhachtaí. Bíonn haifniam sna mianraí tíotáiniam freisin, cosúil leis an ilminít agus an rúitíl.

Is é +4 an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an haifniam. Úsáidtear an chlóiríd haifniam (an teitreaclóiríd haifniam, HaCl4) mar amhábhar sna próisis cheimiceacha le hadaimh haifniam a cheangal de mhóilíní móra orgánacha. Na comhdhúile a chruthaítear ar an nós seo, is mar chatalaígh sa pholaiméiriú a úsáidtear iad, is é sin le luas a chur faoin gcineál imoibriúcháin a cheanglaíonn móilín beaga go slabhraí fada. Maidir leis an ocsaíd (an haifnia, nó an dé-ocsaíd haifniam HfO2, is substaint í a bhfuil leáphointe an-ard aici agus í an-támh ó thaobh na n-imoibrithe ceimiceacha de. Úsáidtear san optaic agus sa leictreonaic í. 

Dúile ceimiceacha
Réaltbhuíon

Cnuasach réaltaí mar a fheictear sa spéir é - sin réaltbhuíon. Bíonn na réaltaí faoi ghluaisne an t-am ar fad, ach bíonn siad chomh fada sin amach uainne nach mbíonn a gcuid gluaisne coibhneasta le brath, agus mar sin is ionann na cnuasaigh réaltaí sa spéir leis na mílte bliain. Ní hionann mar sin, an fad amach uainn a bhíonn gach uile réalta i réaltbhuíon ar bith. 

Tugadh ainmneacha ar chnuasaigh ar leith i gcaitheamh na gcéadta bliain; cuir i gcás, 'An Camchéachta', 'Oiríon', agus a lán eile. Réalteolaithe an lae inniu - is é rud a roinneann siad an spéir ina 88 d'achair rialta - de chearnóga agus de dhronuilleoga, is é sin. Réaltbhuíonta a thugtar ar na rannóga seo, agus is minic a choimeádtar na seanaimneacha orthu.
Bregenz

Is í Bregenz príomhchathair an réigiúin Vorarlberg, in Iarthar na hOstaire. 
Tagann go leor turasóirí ann mar gheall ar a suíomh in aice le Loch Konstanz.
Tá an loch seo in aice le trí thír - an Ghearmáin, an Ostair agus an Eilvéis. Tá Lichtinstéin timpeall 50km ón gcathair.

Stair 
Tá sé soiléir go raibh daoine ina gcónaí anseo ó 1500 RC. Luann Strabo treibh Cheilteach Brigantii sa réigiúin seo sna hAilp agus sa 5ú haois RC lonnaigh na Ceiltigh ag Brigantion, a bhíodh daingnithe go maith acu. Ar deireadh ghabh na Rómhánagh í sa bhliain 15 RC. Tugadh stádas mar bhardas di (Brigantium) thart ar 50 AD. Sa bhliain 260 scroiss lucht Gearmánach na hAlemanni Brigantium , a lonnaigh ann thar ar an bhliain 450.
Ón mbliain 610 go dtí 612 bhí Naomh Columbán agus Naomh Gall ag obair ann mar mhisinéirí.

Príomhchathracha na hOstaire
Cathracha agus Bailte san Ostair
Vorarlberg
Coláiste na Rinne

Tá Coláiste na Rinne suite i Rinn Ó gCuanach i nGaeltacht na nDéise i gContae Phort Láirge.

Cúrsaí Samhraidh 
Tá na Cúrsaí Samhraidh ar siúl ón mbliain 1905 go dtí an lá atá inniu ann. Bíonn breis is 1000 scoláire ann gach bliain. Bíonn cónaí ar na scoláirí seo sa Choláiste agus i dtithe i Rinn Ó gCuanach.

Scoil na Leanaí 
Bunaíodh Scoil na Leanaí sa bhliain 1919. Bhí 40 Leanbh sa scoil sa bhliain. Theastaigh ón gCoiste labhairt na Gaeilge a mhúineadh do na páistí ar dtús, agus obair na leabhar a dhéanamh leo ina dhiaidh sin. I measc na n-iarscoláirí tá iar-Uachtarán na hÉireann agus iar-Thaoiseach.

Stair 
Sa mbliain 1903 thosnaigh daoine ar theacht ar saoire go Rinn Ó gCuanach, go háirithe ó Bhaile Átha Cliath, agus fonn orthu Gaeilge d'fhoghlaim. Cuireadh ranganna ar siúl dóibh. An toradh a bhí ar seo ná clár dubh a bhualadh suas i mBaile na nGall. Scoil an Chalaidh a tugadh ar sin agus sin mar a thosnaigh scéal Choláiste na Rinne.

Sa bhliain 1905 tógadh bothán adhmaid i mBóthar na Sop a thug fothaint don scoil. Bhí Dr. Ó Síothcháin, an Dr. de hIndeberg (sagart agus ollamh le Ceiltise i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh), Pádraig Ó Cadhla, an Fear Mór (Dr. Seamus Ó hEocha a bhí ina thimire ag Connradh na Gaeilge) agus Diarmuid Stóice i measc na múinteoirí ag an am seo.

Sa mbliain 1907, thug Oifig an Oideachais Náisiúnta aitheantas oifigiúil do na cúrsaí samhraidh a bhí ar siúl. Tháinig fás mór ar líon na scoláirí sa bhliain 1908 nuair a d'fhreastail 130 scoláire ar na cúrsaí i mí Iúil agus mí Lúnasa.

Bhí gá le foirgneamh nua agus ionad comhnaithe dos na scoláirí. Tharla san sa bhliain 1908 nuair a thug Villiers Stuart, Drom Ana, tiarna talún sa cheantar, giota talún ar a eastát i Maoil a' Chóirne don Choláiste le haghaidh láthair scoile. 

Mhol daoine áirithe ag cruinniú bainistíochta sa bhliain 1919 go gcuirfí Scoil na Leanbh ar bun. Bheadh an scoil seo ag feidhmiú i gcaitheamh na bliana - do pháistí idir seacht mbliana agus dhá bhliain dhéag d'aois. 

Tá borradh agus fás tagtha ar na cúrsaí samhraidh agus ar scoil na leanbh le céad bliain anuas. 

Sa bhliain 1906 osclaíodh Meánscoil Lae i gColáiste na Rinne ach níor éirigh go maith léi. Sa bhliain 1959 deineadh iarracht eile meánscoil lae a chur ar bun fé choimirce Choláiste na Rinne. D'éirigh leis an iarracht so fé stiúir Niocláis Mhic Craith. Tá suas le céad scoláire ag freastal uirthi anois.

Féach freisin

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil Choláiste na Rinne

Tagairtí 

Gaelscoileanna in Éirinn
Gaeltacht na nDéise
Hannover

Is í Hannover príomhchathair na Sacsaine Íochtaraigh. Tá sí suite cois Leine. Tá breis is 500,000 duine ina gcónaí sa chathair. Bunaíodh Hannover sa Mheánaois agus tá sí ar cheann de na cathracha is mó i dtuaisceart na Gearmáine.
 I Hanover, tá na coláistí éagsúla beoite, mar shampla. Ollscoil Leibniz Hannover, Ollscoil na n-eolaíochtaí i bhfeidhm Hannover, Coláiste Leighis Hanover agus Ollscoil Hanover na nEolaíochtaí Feidhmeacha. Is iad príomhfhostóirí sa réigiún Volkswagen, Continental, Nord LB, Talanx, Hannover Re agus VHV.

Naisc sheachtracha 
 Wikivoyage - Hannover (en)
 Kiel - Suíomh oifigiúil

Cathracha na Gearmáine
Pól Ó Muirí

Is file, iriseoir leis an Irish Times, iar-eagarthóir ar Comhar agus scríbhneoir é Pól Ó Muirí (rugadh 1965).

Óige agus Oideachas 
Rugadh agus tógadh Ó Muirí in iarthar Bhéal Feirste. Ag an am sin, dar leis, "bhí Béal Feirste scoilte idir thiar, thoir, thuaidh agus theas. Ceithre bhaile bheaga a bhí ann ar bhealach" mar gheall ar na Trioblóidí." Ní raibh sé báúil leis an IRA riamh, áfach.

D’fhreastail sé ar bhunscoil i mBaile Andarsan agus ansin ar mheánscoil na mBráithre Críostaí ar Bhóthar an Ghleanna. Is ann a thosaigh sé ag foghlaim Gaeilge agus é aon bhliain déag d'aois. Thug sé cuairt ar Mhín an Chladaigh i nGaeltacht Thír Chonaill: “Sin an t-am [a deir sé] ar thuig mé den chéad uair go dtiocfadh le duine an teanga seo a labhairt mar theanga bheo, agus thuig mé gur mhaith liomsa í a labhairt”.

Bhain sé amach céim sa Ghaeilge agus san fhealsúnacht in Ollscoil na Ríona, agus Ph.D sa Léann Ceilteach ina dhiaidh sin.

Le linn na tréimhse seo bhíodh Ó Muirí ag scríobh píosaí d'fhoilseacháin mar Comhar, An tUltach, agus Fortnight agus do Raidió Uladh. Bhí sé ina uachtarán ar Chumann na Liathróide Láimhe in Ollscoil na Ríona freisin, agus é an-tugtha don spórt.

Obair 
Tar éis dó an ollscoil a fhágáil thosaigh Ó Muirí ag obair le Fortnight Educational Trust mar eagarthóir agus agus é ag foilsiú forlíonta a bhain le cúrsaí Gaeilge agus cúrsaí cultúrtha. Thosaigh sé ag obair don Irish Times i lár na nóchaidí, ag scríobh corralt do “Beocheist”. Liam Ó Muirthile a bhí ina eagarthóir Gaeilge ann agus Uinsionn Mac Dubhghaill ina dhiaidh sin: ghlac Ó Muirí an post i ndiaidh Mhic Dhubhghaill. Scríobhann sé colún don Irish Times agus bíonn sé ag scríobh don nuachtán Foinse. Lena chois sin cumann sé drámaí raidió agus píosaí eile. I mí na Nollag 2008 ghlac sé post mar eagarthóir sealadach ar an iris Comhar. Is é atá mar eagarthóir Gaeilge an Irish Times.

Uaireanta bíonn sé "dian go leor" ar eagraíochta mar Fhoras na Gaeilge agus "an-chriticiúil maidir le rudaí áirithe agus le “Saol na Gaeilge” go ginearálta".

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 
 Alt faoi Phól Ó Muirí
 Alt le Pól Ó Muirí

Scríbhneoirí Éireannacha
Daoine as Béal Feirste
Daoine a rugadh i 1965
Iriseoirí The Irish Times
Daoine beo
Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Farrah Fawcett

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Farrah Fawcett (2 Feabhra, 1947 - 25 Meitheamh, 2009). Bhain sí cáil dhomhanda amach don chéad uair sa ról Jill Munroe sa tsraith teilifíse Charlie's Angels, a thosaigh sa bhliain 1976. D'fhan sí i mbéal an phobail agus í ag obair sna drámaí ar Bhroadway agus mar mhainicín. Bhí sí pósta leis an aisteoir mór le rá eile Lee Majors idir na blianta 1973 agus 1982, ach scar siad sa bhliain 1979. Bhí caidreamh fadtéarmach eile aici leis an aisteoir Ryan O'Neal, a mhair ón bhliain 1982 go dtí lá a báis. Bhí mac amháin darbh ainm Redmond acu.

Sa bhliain 2006, fuair Fawcett an t-eolas go raibh ailse uirthi agus d'éag sí sa bhliain 2009.

Tagairtí 

Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1947
Básanna in 2009
Tadhg an Dúna Mac Cárthaigh

File Éireannach ba ea Tadhg an Dúna Mac Cárthaigh (c. 1642-1696). Bhí cáil na féile air, agus ar a mhuintir roimhe - Mac Cárthaigh na Féile a thugtaí orthu. Bhí áitreabh le sinsireacht acu i gCaisleán an Tóchair i nGleann an Chroim i gContae Chorcaí.

Ba é a sheanathair Tadhg an Dúna Mac Cárthaigh (r. 1584), an mac ba shine de Thadhg an Fhórsa Mac Cárthaigh. Ba é an Tiarna é idir na blianta 1618-1648, agus ba é leas-cheannasaí fhórsaí Chúige Mumhan é sa bhliain 1641. Phós sé dhá uair: iníon le Brian mac Eoghain mhic Shuibhne a rug beirt mhac (Tadhg an Fhórsa agus Diarmaid), agus ansin Onóra, iníon Dhónaill Uí Dhonnabháin (Uí Chathail), a rug ceathrar clainne – Onóra, Siobhán, Eoghan agus Ceallachán. 

Bhí tailte ag Tadhg an Fhórsa in Inse Geimhleach agus i gCairbrigh i Contae Chorcaí, ach tar éis a bháis sa bhliain 1650 bhain brabúsaithe Sasanacha óna bhean agus óna mhac iad. D’éirigh le Tadhg an Fhórsa roinnt tailte a choinneáil dá mhac (Tadhg an Dúna file) ag Dún Mhánmhaí trí "Decree of Innocence" a fháil, ach cailleadh iad sin freisin tar éis bhua Uilliam Oráiste sa bhliain 1691, agus cailleadh Tadhg féin sa bhliain 1696 agus é an-bhocht.

Le léamh 
 O'Hart, John (1887). Irish Pedigrees; or the Origin and Stem of the Irish Nation, James Duffy and Co., Limited, Dublin.

 Ó Buachalla, Breandán (2007). Aogán Ó Rathaille. Field Day Publications.

Daoine as Contae Chorcaí
Filí na hÉireann
Eochair an Ghrá

Sraith is ea Eochair an Ghrá a bhíonn le feiceáil ar TG4. Cuireann Eibhlín Ní Chonghaile i láthair í.

An tsraith 
Gach seachtain, cuirtear ceist ar fhear nó bean éigin: An bhféadfá-sa grá do chroí a aimsiú tré súil a chaith ar a dteach cónaí? Gach seachtain bíonn ar bhean nó ar fhear éígin duine as triúr dates a roghnú gan súil a leagan orthu. Déanann siad iarracht blas a fháil ar phearsantacht na ndaoine seo tré súil a chaitheamh ar a dtithe, le cabhair ó shiceolaí (Kevin O hEaghra).

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Alt faoin gclár

Cláir TG4
Cláir Teilifíse Éireannacha
Cláir siamsaíocht
Meatadón

Druga sintéiseach óipiamchosúil é an meatadón, nó (RS)-6-(démheitil-aimín)-4,4-défheinil-heaptán-3-ón. 

Úsáidtear mar anailgéiseach (druga a mhaolaíonn an phian) é, agus is maith an sás é mar dhruga "ionadach" a thugtar dóibh siúd a bhfuil andúil acu sna drugaí óipiamchosúla (go háirithe hearóin) leis na hairíonna éirí as a mhaolú. Téann an meatadón i bhfeidhm ar ghabhdóirí na ndrugaí óipiamchosúla sa cholainn, ionas go laghdaítear an dúil nimhe atá ag an othar sa héaróin.

Leigheas
Hector i Meiriceá

Clár teilifíse de chuid TG4 is ea Hector i Meiriceá. Téann Hector Ó hEochagáin go Meiriceá.

Tagairtí 

Cláir TG4
Cláir Teilifíse Éireannacha
Knut Hamsun

Scríbhneoir de chuid na hIorua ab ea Knut Hamsun (rugadh 4 Lúnasa 1859 i Vågå agus d'éag 19 Feabhra 1952 i Nørholm).Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1920.

A Shaol 
Rugadh é mar Knud Pedersen, an ceathrú páiste ag Peder Pedersen agus Tora Olsdatter. Tógadh ar an ngannchuid é agus in aois seacht mbliana déag dó thosaigh sé mar phrintíseach le tógálaí. Is thart faoin am seo is ea a chrom sé ar ag scríobh. 

Sul i bhfad chuaigh sé ar imirce go SAM agus do shaothraigh sé a bheatha ar iliomad slite éagsúla ar feadh roinnt blianta. Rinne sé cur síos ar an tréimhse seo sa leabhar Fra det moderne Amerikas Aandsliv a foilsíodh sa bhliain 1889. Sa bhliain 1890 is ea a foilsíodh an t-úrscéal aitheanta den ainm Sult (Ocras) faoi lá i saol bochtán i gChristiania (Osló). Deirtear go raibh tionchar ag an leabhar seo ar James Joyce agus é ag scríobh Ulysses.

Pósadh
Phós sé Bergljot Goepfert sa bhliain 1898, ach scar siad sa bhliain 1906. Trí bliana ina dhiaidh sin phós sé Marie Andersen agus bhí sise ina leathbhádóir aige as sin amach. Bhreac sise síos mionchuntas ar a shaol le chéile i gcín lae a choimeád sí i rith a saoil le chéile. Aisteoir chumasach a bhí inti ach d'fhág sí slán leis an ardán lena a saol a chaitheamh le agus ar shon a céile. Thuill sí cáil mar cruthaíoch don aos óg. 

Sa bhliain 1918 chuir an lánúin fúthu i Nørholm, idir Lillesand agus Grimstad. Bhí áit bhuan anseo acu, rud a chuir ar chumas Hamsun díriú isteach ar a chuid scríbhneoireachta, ach dár ndóigh rinne sé neart taistil ó am go chéile, in ainneoin sin.

Naitsíochas
Bhí an-mheas aige ar na Gearmánaigh riamh. Thug sé tacaíocht dóibh i rith an Dara Chogaidh Dhomhanda. D'áitigh sé ar mhuintir na hIorua glacadh leis an arm Ghearmánach mar fhuascailteoirí, rud a d'fhág gur cuireadh in ospidéal meabhairghalair é sna blianta 1945-8 ag deireadh an chogaidh agus lag intinne curtha ina leith. 

Cuireadh ar triail é ar chúiseanna tréasa ach níor ciontaíodh é. Scríobh sé leabhar faoin eachtra seo chun léiriú go soiléir nach raibh leigheas intinne air.

Bás
Shíothlaigh sé in aois 92 bliana dó sa bhliain 1952 ina theach féin i Nørholm.

A Shaothar 
 Den Gaadefulde (1877) 
 Et Gjensyn (1878) 
 Bjørger (1878) 
 Lars Oftedal (1889) 
 Fra Det Moderne Amerikas Aandsliv (1889) 
 Sult (1890) 
 Mysterier (1892) 
 edaktør Lynge (1893) 
 Ny Jord (1893) 
 Pan (1894) 
 Ved Rigets Port (1895) 
 Livets Spil (1896) 
 Siesta (1897) 
 Aftenrøde (1898) 
 Victoria (1898) 
 Munken Vendt (1902) 
 Kratskog (1903) 
 Dronning Tamara (1903) 
 I Æventyrland (1903) 
 Det Vilde Kor (1904) 
 Sværmere (1904) 
 Stridende Liv (1905) 
 Under Høststjærnen (1906) 
 Benoni (1907) 
 Rosa (1908) 
 En Vandrer Spiller Med Sordin (1909) 
 Livet Ivold (1910) 
 Den Siste Glæde (1912) 
 Børn Av Tiden (1913) 
 Segelfoss By (1915) 
 Markens Grøde (1917) 
 Sproget i Fare (1918) 
 Konerne ved Vandposten (1920) 
 Siste Kapitel (1923) 
 Landstrykere (1927) 
 August (1930) 
 Men Livet Lever (1933) 
 Ringen Sluttet (1936) 
 Artikler i Utvalg (red: Francis Bull) (1939) 
 Paa Gjengrodde Stier (1949)

Hamsun, Knut
Hamsun, Knut
Hamsun, Knut
Eilís Ní Dheá

Is léachtóir le Gaeilge i gColáiste Mhuire gan Smál, Luimneach í Eilís Ní Dheá. D'éirigh léi PhD a bhaint amach i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh, nuair a scríobh sí tráchtas, ‘Saothrú an Léinn Ghaelaigh i gCo. an Chláir 1700–1900'. Is iomaí aiste agus alt atá foilsithe aici.

Naisc sheachtracha 
 Ní Dheá (Eilís): Pátrúin agus pátrúnacht i gContae an Chláir san 18ú haois

Scríbhneoirí Éireannacha
Staraithe Éireannacha
Héaród Mór

Cliantrí Rómhánach Iosrael a bhí i Héaród (Eabhrais: הוֹרְדוֹס‎ Horodos, Gréigis: Ἡρῴδης Hērōdēs), nó Héaród I agus Héaród Mór mar atá aithne air chomh maith (37 RC – 4 RC in Ireachó). 

Déantar dearmad go minic idir eisean agus a mhac Héaród Antapas, a bhí ina rialtóir ar an Ghailíl i ré Íosa Críost agus Eoin Baiste.

Meigleamáineach 
Cuimhnítear Héaród don chuid is mó mar gheall ar na h-oll-thionscadail tógála a rinne sé in Iarúsailéim agus áiteanna eile ar fud an réigiúin, atógáil an Dara Teampaill ina measc.

Síceapatach 
Matha 2:16-18:Nuair a chonaic Héaród go raibh na saoithe tar éis cleas a imirt air, tháinig fearg mhór air, agus chuir sé ordú amach na páistí uile a mharú i mBeithil agus sa chomharsanacht a bhí dhá bhliain nó níos lú, de réir tuairisc an ama a fuair sé ó na saoithe. An uair sin a comhlíonadh a ndúradh trí Irimia fáidh: "Chualathas glór i Rámá caoi agus iomad olagóin: Rachael ag caoineadh a clainne, agus nárbh áil léi sólás a ghlacadh mar nach bhfuil siad ann níos mó." Ceiliúrtar an sléacht nó "Lá na Leanaí Neamhchiontacha" nó  “Lá na Leanbh” ar 28 Nollaig.

Tagairtí 

Daoine an Tiomna Nua
Daoine a rugadh i 74 RC
Básanna i 4 RC
Culaith imeartha

Is cnuasach cártaí é culaith imeartha a mbaintear feidhm astu chun cluichí a imirt. Bíonn uimhreacha agus íomhánna faoi leith ar na cártaí seo chun luach na gcartaí a léiriú.

Sa Ghaeilge, seo a leanas ainmneacha na gcártaí éagsúla:

Nath cainte i nGaeilge ná "Ní fiú deich triuf é!". Is ionann sin 'is a rá nach fiú mórán é.

Naisc Sheachtracha 

 Eolas maidir le cluichí cártaí i nGaeilge 
 Comhad PDF ar féidir clóbhualadh chun culaith imeartha a dhéanamh
 Alt maidir le himirt na gcártaí

Cluichí cártaí
Mitraillette

Is ionann mitraillette (ón bhFraincis: [mitʁajɛt], i., "fo-mheaisínghunna" ) agus ceapaire ó bhunús na Beilge. Deanta as leath-bhaguette atá líonta le feoil, sceallóga prátaí, agus rogha anlainn, ithtear mitraillettes agus iad te. Ceann de na ceapairí is coitianta i siopaí sceallóga sa Bhruiséil iad.

Ceaptar gur tháinig an mhitraillette ar an bhfód don chéad uair sa Bhruiséil, agus tá cáil orthu i bhFlóndras, sa Vallóin agus i dTuaisceart na Fraince chomh maith, ach tugtar "Sandwich Américain" ar an gcinéal cheapaire seo sa Fhrainc.

Comhdhéanamh 
Cuirtear an mhitraillette thraidisiúnta le chéile leis na nithe seo a leanas ann:
 Leath-bhaguette
 Feoil bhogthe (nó uaireanta feoil fhuar)
 Sceallóga
 Anlann
Is féidir saléid a fháil sa mhitraillette chomh maith, mar shampla leitis, trátaí, nó oinniúin fhriochta.

Clúdaítear an ceapaire i bpáipéar bán agus ithtear ar an láthair é, nó faightear iad "à emporter" .i., chun tabhairt leat.

Anlainn 
Tá rogha fairsing d'anlainn ar fáil sna siopaí sceallóga ar fud na Beilge agus is féidir aon cheann de na hanlainn a chur ar an mitraillette, ag braith ar rogha an chustaiméra. De ghnáth, cuirtear an t-anlann díreach ar an arán agus faoi na sceallóga. Uaireanta, ní chuirtear an t-anlann ar an mitraillette í fhéin ach i bpota beag plaisteach a ghabhann leis.

An mhitraillette i gcultúr an phobail sa Bheilg 
I ndiaidh na n-ionsaithe sceimhleithoireachta a tharla sa Bhruiséil ar an 22 Márta 2016, scaipeadh iomhánna de mhitrailllettes ar na meán shóisialta sa Bheilg agus thar lear, chun sceon na ndaoine a laghdú trí ghreann agus chun dlúthphartaíocht a léiriú.

Tagairtí 

Bia
Lios Cearúill

Sráidbhaile i gContae Chorcaí is ea Lios Cearúill. Tá sé le fáil ar an mbóthar réigiúnach R522 in aice le Mala agus le Cill na Malach, timpeall dhá mhíle slí laisteas den Abhainn Bheag. Tá Lios Cearúill suite i ngleann a mbíodh loch ársa ann: tá láithreán an locha sin timpeall seasca troigh faoi thalamh anois.

An Caisleán 
Tá Caisleán Lios Cearúill suite os cionn an tsráidbhaile. Caisleán Normannach is ea é, agus sa 13ú haois a tógadh é de bharr na mBarrach a theacht i réim i gCúige Mumhan. Bhí sé ar cheann de roinnt caisleán a tógadh chun an limistéar Normannach a chosaint ar na hÉireannaigh thiar agus theas. Fágann sin gur comhartha suntasach é ar theacht agus ar dhaingniú na Normannach san áit. Méadaíodh agus feabhsaíodh é de réir a chéile (is dócha go mbaineann teach an gheata leis an 16ú haois). Scrios Sir Hardress Waller é sa bhliain 1650. 

Inniu féin tá bail measartha maith air, cé gur fothrach é.  

Tá faiche os comhair an chaisleán amach, agus is gearr ó cuireadh roinnt crann dúchasach ann, in éineacht le bláthanna na háite i bpáirc.

An Lios 
Tá lios gar don sráidbhaile, agus é isteach is amach le 30 méadar trasna; idir an 5ú haois agus an 10ú haois a rinneadh é, agus cuireadh ocht bhfear déag de na Gearaltaigh ann tar éis gur maraíodh iad i gCath Lios Cearúill sa bhliain 1642.

An Mhainistir 
Sa tseanreilig, tá fothraigh a dtugtar “Seanmhúrtha” Lios Cearúill orthu, ach ar iarsmaí seanmhainistir iad i ndáiríre. Deirtear gur mhainistir Phroinsiasach í, ach is éard is dóichí gur Beinidictigh de chuid Chill na Malach a thóg í faoi choimirce na mBarrach.

Iarsmaí 
Tá an ceantar lán d’iarsmaí seandálaíochta – leasanna, fulachtaí fiann agus eile.

Tagairtí 
 Liscarroll Community Council 

Bailte i gContae Chorcaí
Christchurch

Is í Christchurch an chathair is mó ar Oileán Theas na Nua-Shéalainne, agus an chathair leis an dara limistéar uirbeach is mó sa tír sin (i ndiaidh Auckland). Tá sí suite ar bhruach na hAvon i réigiún Canterbury. 

Is é Ōtautahi an t-ainm Māori atá ar an chathair, agus tugtar 'The Garden City' (Cathair an Ghairdín) uirthi mar leasainm.

Féach freisin 

 Oll-lámhach Christchurch (2019)

Tagairtí 

Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Ceann an Mhaighe

Nuair a luaitear Ceann an Mhaighe (Béarla: Canovee, ársa: Cannaway), 'séard atá i gceist ná pobal tuaithe, ceantar tuathúil is núicléas shráidbhaile i nGleann na Laoi, Contae Chorcaí, Éire. Tá iar-pharóiste Caitliceach is Eaglais na hÉireann, Cannaway, mar lár ag an gceantar seo i mBarúntacht Mhúscraí Thoir.

"Oileán" Cheann an Mhaighe 
 Bábhún an Teampaill- Bawnatemple
 Na Claiseanna Fada- Classis
 Cnoc an Mhullaigh- Knockavullig
 Cúil na Suan- Coolnasoon
 Cúil Droma- Cooldrum
 Cúil na Carraige- Coolnacarriga
 Cúil na Seamróige- Coolnashamroge
 Cill an Ard-dorais- Killinardrish
 Leitheanach- Lehenagh
 An Loch Liath- Loughleigh
 Magh Oileach- Mahallagh
 Magh an Eallaigh- Monallig
 Nettleville- Nettleville Demesne
 Ráth an Uamhain- Rathonoane
 Sean Daingean Thiar- Shandangan West
 Sean Daingean Thoir- Shandangan East

Tagairtí 

Bailte i gContae Chorcaí
Verfassungsschutz

Is é an Verfassungsschutz, nó Cosaint an Bhunreachta (fíorainm: Bundesamt für Verfassungsschutz, nó Údarás na Cónaidhme um Chosaint an Bhunreachta) údarás inmheánach faisnéise na Gearmáine. Is minic a deirtear gurb é an fórsa póilíneachta polaitiúil é, ach níl cumhachtaí na bpóilíní ag lucht cosanta an bhunreachta - ní bhíonn siad go bunúsach ach ag bailiú faisnéise. 

Tugtar "Uachtarán" nó Präsident ar cheannasaí an údaráis, agus é ag obair d'Aire Gnóthaí Inmheánacha na Cónaidhme (Bundesinnenminister). Tá ceanncheathrú fheidearálach Chosaint an Bhunreachta suite i gKöln, ach thairis sin, tá údaráis chosúla i stáit na Cónaidhme go léir, agus iad ag obair d'Airí Gnóthaí Inmheánacha a stát féin. Uaireanta, bíonn an t-údarás feidearálach agus údaráis na stát éagsúil ag teacht salach ar a chéile, agus is minic a deirtear gur chóir don Ghearmáin seirbhísí na faisnéise inmheánaí a lárú in aon ionad amháin. Cuid thábhachtach de chultúr pholaitiúil na tíre é dílárú agus déabhlóid na cumhachta, ós stát cónaidhme nó stát feidearálach í an Ghearmáin inniu. Mar sin, níor tháinig údaráis na cónaidhme agus na stát ar chomhréiteach faoi athchóiriú Chosaint an Bhunreachta go fóill.

Tá cuspóirí an údaráis bunaithe ar an tríú mír sa Dlí um Chosaint an Bhunreachta (Bundesverfassungsschutzgesetz) ón 30 Mí na Nollag 1990.

Samplaí den chineál dreamanna a raibh an tÚdarás ag coinneáil súile orthu i rith na mblianta is ea iad:

 antoiscigh na heite deise, go háirithe na ciníochaithe agus na Nua-Naitsithe

 antoiscigh na heite clé

 antoiscigh Ioslamacha

 an Eoleolaíocht, nach nglactar léi mar reiligiún dleathach sa Ghearmáin

 daoine ó thíortha Cumannacha (i mblianta an Chogaidh Fhuair) a d'éalaigh ó na tíortha sin, nó bhí a fhios ag an Údarás go raibh cuid acu ar adhastar ag na Sóivéadaigh

An Ghearmáin
Natalia Estemirova

Gníomhaí ar son chearta an duine ba ea Natalia Khusainova Estemirova (Rúisis: Наталья Хусаиновна Эстемирова)(1958 – 15 Iúil 2009), a bhí ina baill den eagraíocht Rúiseach chearta daonna ' Cuimhneachán' (Rúisis: Мемориал).

Fuadaíodh Estemirova ar an 15 Iúil 2009 ag a 8.30 i.n. ó a baile i nGrozny, an tSeisnia. Gabh ceathrar fear neamhaithnid í nuair a bhí sí ar a bealach chuig na hoibre. De réir na péas, bhí dhá urchar ina ceann agus ina cliabhrach agus a corp fágtha ar thaobh na bhealaí mhóir i Gazi-Yurt, Nazran, sráidbhaile atá trasna na teorann san Iongúiséit.

Beathaisnéis 
Rugadh í i Saratov Oblast (Rúisis: Saratovskaya oblast), atá ina Bhallaonaid de Chónaidhm na Rúise. Bhí tuismitheoirí measctha aici, Rúiseach-Seisniach.  

Bhain sí céim amach sa stair ó Ollscoil na Seichnia agus d'oibrigh sí mar mhúinteoir i nGrozny go dtí 1998. Bhí fianaise bailithe ar sáruithe chearta daonna i Seisnia ag Estemirova, ó thús an chogaidh sna Cugais Thuaidh, san bhliain 1999.  

Bhí iníon aici, agus agus bhí sí fágtha ina baintreach nuair a fuair a fear chéile (póilín ba ea é) bás. 

Sa bhliain 2000, ceapadh í mar ionadaí na heagraíochta 'Cuimhneachán' ina lárionad chearta daonna i nGrozny. D'obraíodh Estemirova 
Estemirova le Anna Politkovskaya (iriseoir imscrúdaithe) agus in éineacht le Stanislav Markelov (an dlíodóir chearta daonna); beirt a dúnmharaíodh freisin, sa bhliain 2006 agus 2009, faoi seach.

Naisc sheachtracha 
 "Fuarthas gníomhaí Rúiseacha dúnmharuithe"; 'Séirbhís nuachta an BBC'

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1958
Básanna in 2009
Iriseoirí Rúiseacha
Daoine dúnmharaithe sa Rúis
Nuacht24

Cuireann Nuacht24, atá lonnaithe i mBéal Feirste, seirbhís nuachta ar fáil as Gaeilge ar bhonn leanúnach: déanann an fhoireann nuashonrú ar an suíomh gréasáin go rialta. Foilsíodh leagan clóite gach seachtain ó thús 2009 go dtí lár 2010 freisin. Bhunaigh an t-iriseoir aitheanta Eoghan Ó Néill an tseirbhís sa bhliain 2009: tháinig sí i gcomharbas ar a bhlag nuachta, "An Druma Mór". Tá ceathrar fostaithe ag an nuachtán agus tá ailt foilsithe ag scríbhneoirí amhail Eamon Ó Reachtair agus Meadbh Ní Eadhra air.

Cúlra Uí Néill 
Iriseoir aitheanta is ea Ó Néill atá mar eagarthóir nuachta ar Raidió Fáilte i mBéal Feirste. Tá go leor taithí aige: iar-eagarthóir ar Lá Nua agus iar-iriseoir le BBC Uladh is ea é freisin. Bronnadh gradam air mar Iriseoir na Bliana ag Gradam Cumarsáide an Oireachtais i dTeach Farmleigh.

An leagan clóite 
Dar le hEoghan O Néill, is maith an rud é leagan clóite a bheith ann:

“Tá daoine fós á iarraidh agus nuair a tháinig deireadh le Foinse tháinig borradh mór faoin méid daoine a bhí ag lorg leagan clóite. Taitníonn leagan idirlín leis an nglúin óg ach dóibh siúd atá thar 25 bliain d’aois ní mhothaíonn siad chomh compordach leis. Anuas air sin tá leagan clóite níos feiliúnaí don traein nó don bhus nuair a bhíonn daoine ag taisteal.”

An Todhchai 
Tá Nuacht24 maoinithe ag an Ciste Craoltóireachta Gaeilge, Ciste de chuid "Northern Ireland Screen". Faigheann an Ciste £3m chuile bhliain ón Roinn Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta i dTuaisceart Éireann. Chuile bhliain, tugann sé maoiniú le haghaidh 75 uair an chloig ar a laghad de chláir Ghaeilge ar TG4, RTÉ agus BBC TÉ.

Beidh Ó Néill agus an fhoireann ag leanúint ar aghaidh le forbairt www.nuacht24.com ina mbeidh físeáin agus sruthanna nuachta ar fáil. 
“Tá súil againn go mbeidh Fís 24 agus Nuacht 24 ag obair as lámha a chéile agus go mbeidh físeáin rialta nuachta ann roimh dheireadh an tsamhraidh.”

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 www.nuacht24.com
 http://andrumamornuacht.blogspot.com/

Nuachtáin
Yerba mate

Is éard is yerba mate ann ná lus ó Mheiriceá Theas a fhliuchtar le haghaidh ólacháin cosúil le tae. Tá caiféin sa yerba mate cosúil leis an tae, agus é in ann an tuirse a bhaint den duine dá réir sin. Duilleoga ón gcrann úd Ilex paraguayensis atá i gceist leis an yerba mate, crann a bhfuil gaol aige leis an gcuileann. 

Bhí na bundúchasaigh ag ól mate i Meiriceá Theas i bhfad roimh theacht na gConquistadores, agus óltar idir the agus fhuar é. Tháinig an focal féin mate as an gCeatsuais, ach sa teanga sin, tagraíonn sé don tsoitheach ólacháin, seachas don deoch féin. 

Is iad tíortha Río de la Plata, is é sin, an Airgintín, Paragua, agus Uragua, na tíortha is mó mate, idir shaothrú agus thomhaltas, chomh maith leis an gcuid den Bhrasaíl atá ag críochantacht leo, mar atá, stát Rio Grande do Sul. Ní óltar mórán den deoch taobh amuigh de na tíortha seo, áfach, ach sa chorr-áit, cosúil leis an Liobáin nó na hOileáin Chanáracha.

Bíonn blas leath searbh, leath milis sa mate féin, ach is gnách spíosraí a chur leis an mate, cosúil leis an dóigh a spíosraítear an tae le lusanna eile.

Plandaí
Faireog thíoróideach

Is ceann de na faireoga incríneacha is mó sa chorp í an Fhaireog Thíoróideach. Tá an fhaireog seo suite sa scornach faoi bhun an Úill Bhráid agus a bheag nó a mhór ar an leibhéal céanna leis an loingeán criocóideach. Tá sí ar chruth féileacáin agus tá sí lonnaithe chun tosaigh sa mhuineál. Rialaíonn an fhaireog seo cé chomh gasta is a dhónn an corp fuinneamh, bíonn sí freagrach as próitéiní a dhéanamh agus as leibhéal cheimiceáníogaireacha an choirp do hormóin eile. Glacann an tíoróideach páirt sna próisis seo trí hormóin tíoróideacha a tháirgeadh ag baint úsáide as an iaidín, ach go háirithe tíorocsaín (T4) agus trí-iadaitíoróinín (T3). Rialaíonn na hormóin seo an bunráta meitibileach agus téann siad i bhfeidhm ar an ráta fáis agus feidhme a lán córas eile sa chorp. Úsáidtear iaidín agus tirisín 
chun T3 agus T4 araon a dhéanamh. Táirgeann an fhaireog thíoróideach an hormón cailceatoinin freisin,
a ghlacann páirt in hoiméastáis chalciam.

Rialú na Faireoige 
Tá an fhaireog thíoróideach rialaithe ag an hipeatalamas agus an piotútach.
Faigheann an fhaireog a hainm ón bhfocal Gréigise i gcomhair 'scéithe', toisc an chrutha a bhíonn ar an loingeán tíoróideach a bhíonn idirghaolmhar léi. Is iad an hipirtíoróideach (tíoróideach róghníomhach ) agus an hipitíoróideacht (tíoróideach gannghníomhach ) na fadhbanna is minicí a bhíonn bainteach leis an bhfaireog thíoróideach.

Tagairtí 

Faireoga
Córas inchríneach
An Ceann agus an muineál
Zugspitze

Is é an Zugspitze an sliabh is airde sa Ghearmáin. Tá sé suite sa Bhaváir, agus tá sé 2,962 méadar ar airde.

Naisc sheachtracha 
 Suíomh gréasáin oifigiúil

An Bhaváir
Zugspitze
John Spillane

Amhránaí agus scríbhneoir amhrán é John Spillane as Corcaigh, Éire.

Saol 
Rugadh Spillane i 1961. Do bhí a gcónaí ar chlann Spillane i mBaile an Easpaigh, Corcaigh.

Spillane agus an Ghaelainn 
Bhain Spillane céim sa Ghaeilge agus sa Bhéarla amach i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Tá go leor amhrán scríobtha aige i nGaeilge, mar shampla Seachtain, Éist do Bhéil is Ag an gCóisir. Tá dhá albam eisithe aige beagnach go h-uile trí Ghaeilge: The Gaelic Hits Factory agus Irish Songs We Learned At School.

Cuireann Spillane clár raidió i láthair ar RTÉ Raidió na Gaeltachta dar t-ainm Rogha John Spillane. "Seal leis an Spealaire; Seal fánach leis an Spealánach; Seal eile le ceol na Speile"- is mar seo mar a chuireann sé tús leis an gclár.

Tá roinnt taithí ag Spillane le teilifís na Gaeilge freisin. Ghlac sé páirt i gclár de chuid na sraithe "Ceolchúirt" ar TG4 i 2007. Sa chlár seo,rinne sé cuairt ar an tSeineagáil, chun buaileadh le Baaba Maal, amhránaí is giotáraí na Seineagáile.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 http://www.rte.ie/rnag/roghajohnspillane.html
 http://johnspillane.com/music/ 

Daoine as Contae Chorcaí
Daoine a rugadh i 1961
Ceoltóirí Éireannacha
Daoine beo
Clochán an Aifir

Is éard atá i gceist le Clochán an Aifir () (Clochán na bhFomhórach), as Béarla, Giant's Causeway, ná 40,000 cloch atá suite i gContae Aontroma ar chósta Thuaisceart Éireann. Basalt atá i gceist leis na clocha: in Éirinn, is é Tuaisceart Éireann an réigiún is mó basailt in Éirinn. Cruthaíodh an Clochán ar fad nuair a d'fhuaraigh sruthán laibhe i ndiaidh dó brúchtadh amach as an talamh tuairim is 50 nó 60 milliún bliain ó shin. Tá Clochán an Aifir suite tuairim is trí chiliméadar (dhá mhíle) ó thuaidh ó bhaile Mhuileann na Buaise. Suíomh oidhreachta idirnáisiúnta agus Anaclann Náisiúnta Dúlra atá ann.

An Fhiannaíocht
Contae Aontroma
Tíreolaíocht Uladh