joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Ciorcad néarach

Is ciorcad néarach é tacar néarón idirnasctha ag sionapsaí chun feidhm shonrach a dhéanamh nuair a bhíonn siad gníomhachtaithe. Idirnascann ciorcaid néaracha lena chéile chun líonraí inchinn ar scála mór a chruthú.  Is iad na líonraí néaracha bitheolaíocha a spreag leagan amach  na líonraí néaracha saorga.

Luath staidéar 

Is féidir luathchóireálacha ar líonraí neodracha a fháil i  Principles of Psychology, 3ú eagrán  (1872), le Herbert Spencer, Psychiatry (1884) le Theodor Meynert, Principles of Psychology (1890) le William James, agus Project for a Scientific Psychology (comhdhéanta 1895)le  Sigmund Freud. Tuairiscigh Hebb céad riail na foghlama néarónaí i 1949, sa teoiric Hebbiach. De réir sin, is féidir le péireáil gníomhaíocht réamhshionapsach agus iarshionapsach athrú suntasach a dhéanamh ar shaintréithe dinimiciúla an nasc sionapsach agus dá bhr í sin éascú nó bac a chur ar tharchur comhartha.

Naisc idir néaróin

Tagairtí 

Cognaíocht

Léitheoireacht bhreise
 Intrinsic plasticity Robert H. Cudmore, Niraj S. Desai Scholarpedia 3(2):1363. doi:10.4249/scholarpedia.1363

Naisc sheachtracha
 Comparison of Neural Networks in the Brain and Artificial Neural Networks
 Lecture notes at MIT OpenCourseWare
 Computation in the Brain
 Biological Neural Network Toolbox  - A free Matlab toolbox for simulating networks of several different types of neurons 
 WormWeb.org: Interactive Visualization of the C. elegans Neural Network - C. elegans, a nematode with 302 neurons, is the only organism for whom the entire neural network has been uncovered.  Use this site to browse through the network and to search for paths between any 2 neurons.
 Introduction to Neurons and Neuronal Networks, Neuroscience Online (electronic neuroscience textbook)
 Delaying Pulse Networks (Wave Interference Networks) 
 *
Cognaíocht
Marlee Matlin

Is ban-aisteoir Meiriceánach í Marlee Beth Matlin. Rugadh sí ar an 24 Lúnasa 1965. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1987. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 1987.

Daoine a rugadh i 1965
Daoine beo
Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Holly Hunter

Is aisteoir Meiriceánach í Holly Hunter. Rugadh sí ar an 20 Márta 1958. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1994. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 1994.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1958
Daoine beo
Aisteoirí Meiriceánacha
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Nicolas Cage

Is aisteoir Meiriceánach é Nicolas Kim Coppola nó Nicolas Cage mar is fearr aithne air. Rugadh sé ar an 7 Eanáir, 1964. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 1996.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1964
Daoine beo
Aisteoirí Meiriceánacha
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Frances McDormand

Is ban-aisteoir Meiriceánach í Frances Louise McDormand. Rugadh sí ar an 23 Metheamh 1957. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1997 agus i 2018. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2018.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1957
Daoine beo
Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Adrien Brody

Is aisteoir Meiriceánach é Adrien Nicholas Brody. Rugadh sé ar an 14 Aibreán, 1973. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2003.

Daoine a rugadh i 1973
Daoine beo
Aisteoirí Meiriceánacha
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Jean Dujardin

Is aisteoir Meiriceánach é Adrien Brody. Rugadh sé ar an 19 Meitheamh, 1972. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2012. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 2012.

Daoine a rugadh i 1972
Daoine beo
Aisteoirí Meiriceánacha
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Eddie Redmayne

Is aisteoir Sasanach é Edward John David Redmayne. Rugadh sé ar an 6 Eanáir, 1982. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2015. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2015.

Daoine a rugadh i 1982
Daoine beo
Aisteoirí Sasanacha
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Casey Affleck

Is aisteoir Meiriceánach é Caleb Casey McGuire Affleck-Boldt. Rugadh sé ar an 12 Lúnasa, 1975. Is deartháir é le Ben Affleck. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2017. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2017.

Daoine a rugadh i 1975
Daoine beo
Aisteoirí Meiriceánacha
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Siegfried Sassoon

B'fhile Sasanach é Siegfried Loraine Sassoon a rugadh ar an 8 Meán Fómhair 1886 i Matfield, Kent agus fuair bás ar an 1 Meán Fómhair 1967).

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1886
Básanna i 1967
Filí Sasanacha
Séabra Grant

Is ainmhí é an séabra Grant (Equus quagga boehmi). Mamach Afracach atá ann. Is é an ceann is lú den sé fhospeiceas de shéabraí máchaire é.

Mamaigh
CLG Daingean Uí Chúis

CLG Daingean Uí Chúis an t-ainm atá ar Chumann Lúthchleas Gael i nDaingean Uí Chúis, i gContae Chiarraí, Éire. Craobhchomórtas Sinsir Chiarraí sa Pheil is ea an comórtas is cáiliúla a imríonn siad ann, agus caitheann siad dearg agus bán. Bunaíodh CLG Daingean Uí Chúis sa bhliain 1967 nuair a malgamaíodh na Piarsaigh agus Sráid Eoin.

Éachtaí 

 Ciarraí Craobh Peile Sinsearach Buaiteoirí (6) 1938, 1940, 1941, 1943, 1944, 1948. Dara háit (5) 1937, 1939, 1947, 2012, 2018.
 Ciarraí Craobh Iomána Sinsearach Craobh Dara háit (1) 1940.
 Chiarraí Club Peile Craobh Buaiteoirí (1) 2015.
 Chiarraí Idirmheánach Peile Craobh Buaiteoirí (4) 1988, 1989, 1997, 2004. Dara háit (2) 1998, 2002.
 Chiarraí Sóisear Craobh Peile Buaiteoirí (1) 1971.
 Chiarraí Mion Craobh Peile Buaiteoirí (2) 2014, 2015. Dara áit 1958.
 Chiarraí Faoi-21 Peile Craobh Dara háit (1) 2016
 Chiarraí Faoi-21 Craobh Club Buaiteoirí (1)  2010.

Ciarraí Thiar Craobh Peile Sinsearach Buaiteoirí (14) 1981, 1993, 1994, 1995, 1996, 1999, 2003, 2007, 2010, 2012, 2013, 2014 , 2016, 2018.

Ciarraí Craobh Peile Sinsearach 
I 2007 Chiarraí Sinsearach Chraobh na Peile chaill siad i gcoinne Dr. Crokes 0-15 v 0-07, chuaigh sé ar a imirt bhaile an Mhuilinn/Castlemaine lena tharraing siad 0-14 v 2-08, ach bhuaigh i gcoinne 1-05 v 1-10 san athimir. Sa dara babhta d'imir i gcoinne Chiarraí Theas, ach chaill siad 1-15 v 0-06. Bhuaigh CLG Daingean Uí Chúis Craobh Sinsearach Peile Chiarrí 6 uair (i 1938, 1940, 1941, 1943, 1944 agus 1948).

I 1907 chaill siad an cluiche ceannais i gcoinne Trá Lí Mitchels, i 1937 agus 1947 i gcoinne CLG John Mitchels.

An bhliain 1940 deiridh a bhí buaite i gcoinne Kerins O 'Rahilly' s cé go bhfuil an 1941 bhí bhuaigh i gcoinne John Mitchels Club CLG.

Imreoirí cáiliúla 

 Fintan Ashe
 Paddy Bán Ó Brosnacháin
 Billie Dillon
 Daithí Ó Géibheannaigh
 Mícheál Ó Géibheannaigh
 Pól Ó Géibheannaigh
 Seán Ó Géibheannaigh
 Tomás Ó Grifín
 Diarmuid Ó Murchú
 Vincent O' Connor

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Oifigiúil Dingle Club CLG láithreán gréasáin
 Tuarascáil a mheaitseáil

Daingean Uí Chúis
Clubanna CLG i gContae Chiarraí
Árgailí Tibéadach

Is ainmhí é an árgailí Tibéadach (Ovis ammon hodgsonii). Mamach atá ann. 

Mamaigh
Bilbí mór

Is ainmhí uiliteach é an bilbí mór (Macrotis lagotis). Mamach atá ann a mhaireann in iarthuaisceart na hAstráile. Ainmhithe uachasacha iad, is é sin go dtochlaíonn siad uachaisí (nó poill) sa talamh. Codlaíonn siad agus téann siad i bhfolach iontu. "Speiceas leochaileach" an stádas a thugtar orthu, agus táthar ag déanamh iarrachtaí chun iad a chosaint.

Mamaigh
Marsúipiaigh
Gríosún mór

Is ainmhí é an gríosún mór. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Armadailín mór earrnocht

Is ainmhí é an armadailín mór earrnocht. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Séabra Grevy

Is ainmhí é an séabra Grevy (Equus grevyi). Mamach atá ann. 

Mamaigh
Captain America

Is sárlaoch ficseanúil é Captain America. Déanann sé cumaí sa greannán foilsithe ag Marvel Comics. Cruthaíodh ag Joe Simon agus Jack Kirby, rinne sé a chéad chuma i Captain America Comics #1 (Márta 1941), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics.

Tagairtí 

Sárlaochra Marvel Comics
Carachtair Timely Comics
Carachtair greannáin curtha in aithne i 1941
Ga Bolga

Sa Rúraíocht, ba shleá Chú Chulainn é an  Ga Bolga  (Sean-Ghaeilge Gáe Bulg, freisin Gáe Bulga, Gáe Bolg, Gáe Bolga).  Thug a teagascóír cogaidh Scáthach dó é, agus mhúin sí ach dó féin amháin a theicníc.

Saintréithe
Rinneadh é le cnámh ollphéist na mara, An Coinchenn, a fuair bás i mbun troda in aghaidh ollphéiste eile, An Curruid.  De réir roinnt foinsí, níl ann ach sleá marfach ar leith, ach de réir eile ámh — go háirithe an Leabhar Laighneach — chaithfí é ach amháin le sain-deasghnách:

I leaganacha eile den tseanscéal, bhí seacht gceann ag an sleá, seacht friofac an ceann.

Táin Bó Cuailnge

Fuair Cú Chulainn a shleá tar éis a oilliúna leis an ngaiscíoch mór, Scáthach na hAlbain.  Mhúinigh sí gach dó féin agus dá dheartháir altrama, Ferdia, ach amháin an Ga Boilg do Chú Chulainn.  Chaith sé é in am trátha i gcomhrac aonair in éadan Fherdia.  Bhí siad ag troid ag áth, agus bhí an lámh in uachtar ag Ferdia.  Chuir carbadóir Chú Chulainn, Lao, an Gáe Bulg ar snámh síos san abhainn i dtreo a mháistir, agus chaith é d'urchar a chois i gcorp Fherdia isteach.  Pholl an sleá cathéide an ghaiscígh, ag sileadh trí na bóithre idir bheaga agus móra a choirp, ag líonadh gach alt le friofaic.  Fuair Ferdiad bás tamaillín ina dhiaidh.  

Léiríonn an chuir síos seo marfacht an tsleá agus an bail déistineach ina fhágtar a íospartaigh.  Mar a insítear sa scéal:

Scéalta eile
Mharaigh Cú Chulainn a mhac féin, Connla, leis an sleá.

Sanasaíocht
Deirtear sa bhéaloideas go bhfuil dara focal an ainm fréamhaithe ó bolg mar is gnách, 'sé sin, goile.

Deir go leor scoláirí Ceilteacha ámh, ina measc Joseph Loth agus Kuno Meyer, go bhfuil an focal fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge bolc ("bearna, mant"; gaolta le bwlch na Breatnaise), a mholann nasc le claíomh Fhearghasa Mhic Róich, Caladbolg, agus le claíomh Rí Arthair Caledfwlch.

Molann an teangeolaí Eric Hamp go bhfuil bulga fréamhaith ón gcomhfhocal Prota-Ceiltis *balu-gaisos le brí "bás-sleá, sleá an bháis", atá inchurtha leis an SeanGhaeilge fogha, "sléa, ga", ón Prota-Ceiltis *uo-gaisu-. Tharla ansin gur éirigh an dara dúil *gaisos dothuighthe do cainteoirí Gaeilge, agus cuireadh ar ais ar an tús a ghaol na SeanGheailge gáe chun an bhrí a soiléiriú, ach ag déanamh dá bharr comhfhocal athluaiteach nua - "ga-bul-ga".

Tagairtí

An Rúraíocht
Fearghas mac Léite

De réir miotaseolaíocht na nGael, ba rí na nUladh é Fearghas mac Léite (Sean-Ghaeilge Fergus mac Léti).

Achar ama
Ní fios go cinnte a áit sa chroineolaíocht dhúchais.  De réir roinnt foinsí, ba chomhaoiseach é le Ard-Rí Conn Cétchathach, de réir eile le Lugaid Luaigne, Congal Cláiringnech, Dui Dallta Dedad agus Fachtna Fáthach.

Sna scéalta

De réir an scéil Caithréim Conghail Cláiringhnigh, agus Lughaidh Luaighne ina Ard-Rí na hÉireann, bhí Fearghas i réim i ndeisceart Cúige Uladh agus  Congal Cláiringnech sa tuaisceart.  Níor mhian beirt ríthe leis na hUlaidh, mar sin d'iarradh ar an ardrí a bhreithiúnas a thabhairt ar an rogha dóibh. Thogh Lugaidh Fearghas, agus rinne cleamhnas lena iníon Fionnabhair. Níor ghlac Congal leis an gcinneadh agus d'fhógair sé cogadh.  Tar éis dó teipthe Fearghas a chur dá choróin, rinne sé ionsaí ar Theamhair agus chloígh sé Lugaidh agus bhain a chrann de sa chath.  Lonnaigh sé é féin mar Ard-Rí, bhris sé Fearghas as a ríogacht, agus chuir a dheartháir féin, Ross Ruadh ina áit.  I rith ré Fhachtna Fáthaigh, maraíodh Ross i gCath Loch Feabhail, agus rinneadh rí na nUladh arís d'Fhearghas.

Sa seanscéal Saga of Fergus mac Léti, bhuail sé le he encounters síoraí uisce darbh ainm lúchorpáin nó "coirp bheaga"; meastar gurb é seo ar cheann de na tagairtí is luaite do leipreacháin.  Rinne na síofraí iarracht Fearghas a tharraingt isteach san fharraige, ach dhúisigh an t-uisce fuar é agus rug sé orthu.  Mar mhalairt ar a saoirse, dheonaigh na síofraí trí mhian dó.  Thogh Fearghas an cumas annála faoin uisce, a bhí i bhfeidhm chuile áit de bharr geise ach i Loch Rudhraí (Dún Droma, Contae an Dúin).  Rinne sé iarracht snámh ann mar sin féin,  agus bhuail le hollphéist mhara darbh ainm Muirdris, agus bhí strainc eagla ar a aghaidh go deo ina dhiaidh.  De ghnáth, bhainfeadh an ríogacht de leis a leithéid de mhíghnaoi, ach níor mhian leis na hUlaidh é a chur as.  Cuireadh cosc ar scátháin ina láthair, nára gcuire le fios dó faoi.  Seacht mbliana ina dhiaidh, lách sé cailín aimsire, a nocht an fhírinne dó matt chúiteamh.  D'fhill Fearghas go Loch Rudhraí ag lorg na hollphéiste, agus mharaigh sé í tar éis catha dhá lá a thiontaigh an fharraige fuildhearg.  Fuair sé bás féin le teann corthachta.

Measann áirithe gurb ionann é agus
Fergus mac Róich na Rúraíochta, de bharr a ríogacht na nUladh, a ghaoil leis an gclaíomh Caladbolg agus a bháis in uisce,  cé bhfuil siad beirt ann mar naimhde dá scéal  Caithréim Conghail Cláiringhnigh.

Saothair

Tagairtí

An Rúraíocht
Scéalaíocht na Ríthe
Conganchnes mac Dedad

Ba laoch é C... Mac Deadha (Sean-Ghaeilge Conganchnes mac Dedad) (adharc-chraiceann) luaite i seanscéal bhás Chealtchair; níor mharaigh seisean Cealtchar ámh, ach maraíodh é féin.  Ba mhac Dedu mac Sin é.

Chuaigh sé go hUlaidh chun díoltas a bhaint as bás a nia, Cú Roí mac Dáire mac Dedad. D'fhág sé léirscrios ina dhiaidh, agus é dochloíte de bharr a chraicinn ghairbh, "mar adharc", ag cur sleánna agus claimhte dá threo.

D'iarr Conchúr ar Chealtchar an ruaig a chur ar Chonganchnes mórchumhachtach, agus ghlac Celtchar leis.  Sheol sé a iníon féin, Níab, chuige, chun a mhuinín a bhaint, agus thairg sé dó "fleadh do chéad gach tráthnóna."

D'fhiafraigh Níab dá fear chéile nua conas ab fhéidir é a mharú.  D'fhreagair Conganchnes gur gá bioranna dearg-theo a bhuail isteach ina shála agus a sháigh staff ina lorgaí.  D'inis Níab an fhaisnéis dá hathair, agus dúirt leis draíocht chodlata agus arm mór araon a ullmhú.

Leanadh go cruinn na treoracha, tháinig na fir aniar aduaidh ar Chonganchnes agus é faoi thionchar na draíochta codlata.  Buaileadh na bioranna isteach ina sála, díreach go smior a lorgaí, agus fuair Conganchnes bás.  Bhain Cealtchar a cheann de.  Thar a cheann d'éirigh carn, cách a shiúl thart ag leagadh cloiche.

Saothair
 The Ulster Cycle  ar patrick.brown
 Celtic Literature Collective
 Dobs, Margaret C., Side-lights on the Táin age and other studies. Dún Dealgan: WM. Tempest. 1917.
 Ettlinger, Ellen; The Invulnerable Hero in Celtic Legend; Man, Vol. 42, Már. - Aibh., 1942, ll. 43–45.

Tagairtí

An Rúraíocht
Congal Cláiringnech

Ba Rí na nUladh agus Ard-Rí na hÉireann é Connal Cláiríneach (Sean-Ghaeilge Congal Cláiringnech), mac Ruairí.  Ba é a dheartháir é an t-iar-Ard-Rí Bresal Bó-Díbad, maraithe ag Lugaid Luaigne.

Le linn réim an Ard-Rí Lugaid Luaigne, roinn Congall ríogacht na nUladh le Fearghas mac Léite, eisean i dtuaisceart an chúige, Fearghas sa deisceart. Níor mhian leis na hUlaidh bheith faoi riail dhá rí, agus ghéill siad beirt le breitheamh an Ard-Rí, i dtaca le cé acu a mbeadh ina rí an Chúige.  Shocraigh Lugaidh an ríogacht a thabhairt d'Fhearghas, a thit a iníon Findabair i ngrá leis, agus Congal a chúiteamh le talamh, seasamh agus óir.  Dhiúltaigh Congal an cinneadh a ghlacadh ámh, agus d'fhógair chogadh, le tacú ó uaisle na nUladh, ina measc, Fergus mac Róich agus Bricre, maraon le lucht tacaíochta óna cúigí eile agus ó Albain.  D'iarr Fergus mac Léti freisin ar a lucht tacaíochta, ina measc Fachtna Fáthach na nUladh,  Cet mac Mágach na gConnacht agus Mes Gegra na Laighean, agus básaíodh go leor ar gach taobh.

D'fheistigh Congal loingeas agus d'fhág Éire go Lochlann chun lucht tacaíochta nua a aimsiú. Phós sé  Beiuda, iníon Lochlainne, agus, neartaithe le 20,000 gaiscíoch Lochlannacha, d'ardaigh arís a chuid seolta.  Tar éis concas agus tuilleadh lucht tacaíochta bainte amach aige sa Bhreatain, d'fhill sé go hUlaidh.  Cuireadh in úil dó go raibh Fearghas mac Léti ag fanacht ag tigh Eochaidhe Sálbhuí, agus chinn sé ruathar a dhéanamh air.   Dódh an teach go talamh ach d'éiligh Fearghas agus Eochaidh.  Shocraigh Congal, in ionad a thír féin a scriosadh, go rachadh sé go Teamhair agus go dtroidfeadh sé Lugaidh Luaighne ar son na hArd-Ríogachta.  I rith catha millteanaí, bhuail Congal le Lughaidh ar an láthair agus bhain sé a cheann de.

Agus Congal lonnaithe ina Ard-Rí, tháinig Fearghas mac Léite go Teamhair chun síochán a dhéanamh leis.  Ghlac Congal a achainí, ach bhain ríogacht na nUladh de, á thabhairt dá dheartháir, Ross Ruadh.

Bhí Congal i réim in Éirinn ar feadh cúig déag nó sé bliana déag.  Sa deireadh, mharaigh garmhac Lughaí Luaigne, Dui Dallta Dedad.

Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

 Leabhar Gabhála na hÉireann: Ptolemy XII Auletes (80–51 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 135–120 RC,
 Annála na gCeithre Máistrí: 184–169 RC.

Tagairtí

An Rúraíocht

Ard-Ríthe na hÉireann
An Rúraíocht
Bresal Bó-Díbad

I Miotaseolaíocht na nGael, ba Ard-Rí na hÉireann é Bresal Bó-Díbad mac Rudhraí.  Tháinig sé i réim tar éis dó a réamhtheachtaí, Finnat Már, a mharú.  Bhí sé i gceannas ar feadh aon bhliain déag.  Le linn a ríogaíocht, bhí plá bó ann agus ní raibh mar thoradh ach tarbh amháin agus bó amháin ina mbeatha.  Is é de bharr sin a bhuafhocal bó díbad, "bó-dhíobhadh".  Mharaigh Lugaid Luaigne mac Fionnait é.

Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

 Lebor Gabála Érenn: Ptolemy X Alexander I (110–88 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 151–140 RC,
 Annála na gCeithre Máistrí: 210–199 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
An Rúraíocht
Finnat Már

Ba Ard-Rí na hÉireann é Finnat Már ("mór") mac Nia Segamain.  Tháinig sé i réim i ndiaidh bás Rudhraí Mhic Shithric.  Tar éis dó bheith i gceannas ar feadh aon, trí nó naoi mbliana, mharaigh mac Rudhraí, Bresal Bó-Díbad, é.

Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

 Lebor Gabála Érenn: Ptolemy X Alexander I (110–88 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 154–151 RC,
 Annála na gCeithre Máistrí: 219–210 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
An Rúraíocht
Rudraige mac Sithrigi

Ba Ard-Rí na hÉireann é Rudhraí Mac Sithric (Sean-Ghaeilge Rudraige mac Sithrigi).  Tháinig sé i réim tar éis dó a réamhtheachtaí, Crimthann Coscrach, a mharú.   Bhí sé i gceannas ar feadh tríocha nó seachtó bliana, nuair a fuair sé bás den phlá ag Airgetglenn.  Ba é Finnat Már mac Nia Segamain a chomharba.

Is sinsear é de Chlanna Rudhraí.

Clann
Bhí baint ar leith ag Rudhraí le tuisceart na tíre.  Téann ginealach na nUladh siar chuige féin.  Insítear i Leabhar Gabhála na hÉireann gurbh é seanathair laoch na nUladh, Conall Cearnach. Tugtar na daoine seo a leanas mar shliocht sa leabhar Stem of the Irish Nation le John O'Hart:

 Bresal Bó-Díbad, Ard-Rí
 Congal Cláiringnech, Ard-Rí
 Conrach (athair Elime mhic Conraigh)
 Fachtna Fáthach (athair Chonchúir mhic Neasa)
 Ros Ruadh (athair Fhearghasa Mhic Róigh)
 Cionga (sinsear Chonaill Chearnaigh)

Uaigh
De réir roinnt traidisiúnta na gClann Rudhraí, tá uaigh Rudhraí le fáil i gCuan Dhún Droma, Contae an Dún.  Faightear ann freisin an Tonn Rudhraí, ar cheann de "Trí Thonn na hÉireann" atá luaite i nAnnála na gCeithre Máistrí, agus a bhfuil ainmnithe as, meastar.

Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

 Leabhar Gabhála na hÉireann: réim le Ptolemy VIII Physcon (145–116 RC), bás le Ptolemy X Alexander I (110–88 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 184–154 RC,
 Annála na gCeithre Máistrí: 289–219 RC.

Foinsí

Naisc sheachtracha
 Stem of the Irish Nation, Ir to Feargal le John O'Hart

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
An Rúraíocht
Dalton Harris

Is amhránaí Sasanach é Dalton Harris (rugadh é ar an 29 Nollaig, 1993). Bhuaigh sé an cúigiú sraith déag The X Factor le 41.3% den vótaí sa bhliain 2018.

Gairm

2018– The X Factor

Dioscliosta

Singlí

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1993
Buaiteoirí X Factor
Iomaitheoirí X Factor
Daoine beo
Áine Ní Ghlinn

Is scríbhneoir, file agus iriseoir í Áine Ní Ghlinn. Tá breis agus tríocha leabhar scríofa ag Áine Ní Ghlinn, ina measc bailiúcháin filíochta agus sraith leabhar agus úrscéalta do leanaí agus do dhéagóirí.  Den chuid is mó, bíonn sí ag scríobh do dhaoine óga.  Bhí sí ceaptha ina Laureate na nÓg sa bhliain 2020, an chéad uair a ceapadh údar Gaeilge sa ról náisiúnta sin.

Saol agus saothar 
Rugadh Áine i gContae Thiobraid Árann sa bhliain 1955. Chuaigh sí go dtí  Clochar na Toirbhirte Dúrlas Éile agus ansin go dtí Coláiste Ollscoile Átha Cliath, áit a bhain sí céim amach i nGaeilge agus i mBéarla. Ina dhiaidh sin,  chuaigh sí ar aghaidh chun Ard-Dioplóma san Oideachas a bhaint amach. 

Ar dtús, d ' oibrigh sí mar mhúinteoir meánscoile. Ina dhiaidh sin chuaigh sí go dtí an London School of Journalism, áit a bhfuair sí Dioplóma san Iriseoireacht. Bhain sí céim M A. sa Scríbhneoireacht Chruthaitheach amach ó Ollscoil Lancaster. 

Sa lá atá inniu ann, scríobhann sí do RTÉ Raidió na Gaeltachta agus RTÉ. Tá sí ar cheann de na scríbhneoirí ar an seó teilifíse Ros na Rún. 

Bíonn sí ag teagasc na scríbhneoireachta cruthaithí do gach aois, go háirithe sna Gaelscoileanna. Treoraíonn sí ceardlanna do mhúinteoirí ar an Ghaeilge agus san litríocht. Ábhair dheachair iad cuid de na topaicí a chlúdaíonn sí ina cuid filíochta, cosúil le mí-úsáid leanaí. 

Cónaíonn sí i mBaile Átha Cliath.

Leabharliosta

Bailiúcháin fhilíochta 

 An Chéim Bhriste (Baile Átha Cliath, Coiscéim, 1984)
 Gairdín Pharthais (Coiscéim, 1988)
 Deora Nár Caoineadh/Unshed Tears (Dublin, The Dedalus Press/ Coiscéim, 1996).
 Tostanna (Coiscéim)
 An Guth Baineann (LeabhairCOMHAR)

Saothair neamh-fhicsin do dhéagóirí 

 Mná mar nGnáth (Baile Átha Cliath, An Gúm, 1990)
 Daoine agus Déithe (An Gúm, 1996)

Ficsean do pháistí 

 Nílim ag Iarraidh dul ar Scoil (O ' Brien Press)
 LeabhairCOMHAR/Daifní Díneasár(O ' Brien Press)
 Moncaí Dána (O ' Brien Press)
 Lámhainní Glasa (O ' Brien Press)
 Éasca Péasca (O ' Brien Press)
 Thar an Trasnán (O ' Brien Press)
 An Leaba Sciathánach
 Céard atá sa Bhosca (An Gúm)
 Glantachán Earraigh (An Gúm)
 Madra Meabhrach (Cois Life)
 Fuadach (Cois Life)
 Tromluí (Cois Life)
 Cuairteoir (Cois Life)
 Úbalonga (Cois Life), (Séideán Sí)
 Daideo (Cois Life, 2014)
 Hata Zú Mhamó (Cois Life, 2016)
 An Múinteoir Nua (Séideán Sí)

Filíocht do pháistí 

 Brionglóidí (Cló Mhaigh Eo)
 Bronntanais (Cló Mhaigh Eo)

Drámaíocht do pháistí 

 Éaló ón Zú (Cló Mhaigh Eo)

Tuilleadh léitheoireachta 

 Imirce agus féiniúlacht sa 20ú Haois agus comhaimseartha i litríocht na Gaeilge
 Cultúr ceilteach: Aberdeen breviary-celticism, Imleabhar 1 den Celtic Cultúr: A Stairiúil Chiclipéid, John T. Koch, ABC-CLIO, 2006, 1851094407, 9781851094400
 Is fearr filíocht Ghaeilge 2007, Maurice Riordan, Colm Breathnach, Southword Editions, 1 eanáir, 2006
 An Scríbhneoir Éireannach agus ar fud an Domhain, Declan Kiberd, Cambridge University Press, 11 Lúnasa 2005

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1955
Alumni COBÁC
Scríbhneoirí Gaeilge
Daoine beo
Daoine as Contae Thiobraid Árann
Siero

Is bardas nó consejo i gcomhphobail fhéinrialaithe Asturias na Spáinne é Siero. Tá sésuite i lár an réigiúin agus tá teorainn aige le Gijón soir, agus Villaviciosa, Sariego, Nava, agus Bimenes, ó dheas. Tá achar iomláin 211.23 cm² aige agus tá thart ar 51,700 daoine ina gcónaí ann. Is iad Lugones, Pola de Siero, La Fresneda agus El Berrón, na príomh lár-ionaid daonra sa bhardas.

Cathracha agus Bailte in Asturias
Blazing Skull

Is sárlaoch ficseanúil é The Blazing Skull (Mark Anthony Todd). Déanann sé cumaí sa greannán foilsithe ag Marvel Comics. Cruthaíodh ag 	Bob Davis, rinne sé a chéad chuma i Mystic Comics # 5 (Márta 1941), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics.

Sárlaochra Marvel Comics
Carachtair Timely Comics
Carachtair greannáin curtha in aithne i 1941
Liosta carachtair Marvel Comics

Is liosta é seo de charachtair a dhéannan cumaí i ngreannáin Marvel Comics.

0-9
 Liosta carachtair Marvel Comics: 0-9

A
 Liosta carachtair Marvel Comics: A

B
 Liosta carachtair Marvel Comics: B

C
 Liosta carachtair Marvel Comics: C

D
 Liosta carachtair Marvel Comics: D

E
 Liosta carachtair Marvel Comics: E

F
 Liosta carachtair Marvel Comics: F

G
 Liosta carachtair Marvel Comics: G

H
 Liosta carachtair Marvel Comics: H

I
 Liosta carachtair Marvel Comics: I

J
 Liosta carachtair Marvel Comics: J

K
 Liosta carachtair Marvel Comics: K

L
 Liosta carachtair Marvel Comics: L

M
 Liosta carachtair Marvel Comics: M

N
 Liosta carachtair Marvel Comics: N

O
 Liosta carachtair Marvel Comics: O

P
 Liosta carachtair Marvel Comics: P

Q
 Liosta carachtair Marvel Comics: Q

R
 Liosta carachtair Marvel Comics: R

S
 Liosta carachtair Marvel Comics: S

T
 Liosta carachtair Marvel Comics: T

U
 Liosta carachtair Marvel Comics: U

V
 Liosta carachtair Marvel Comics: V

W
 Liosta carachtair Marvel Comics: W

X
 Liosta carachtair Marvel Comics: X

Y
 Liosta carachtair Marvel Comics: Y

Z
 Liosta carachtair Marvel Comics: Z

Carachtair Marvel Comics
Black Marvel

Is sárlaoch ficseanúil é Black Marvel (Daniel Lyons). Déanann sé cumaí sa greannán foilsithe ag Marvel Comics. Cruthaíodh ag Al Gabriele, rinne sé a chéad chuma i Mystic Comics #5 (Márta 1941), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics.

Sárlaochra Marvel Comics
Carachtair Timely Comics
Carachtair greannáin curtha in aithne i 1941
Liosta carachtair Marvel Comics: 0-9

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: B



Breeze Barton

Black Marvel

Black Widow

Claire Voyant

Blazing Skull

Bucky

James Buchanan Barnes

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: C



Captain America

Steve Rogers

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: F



Ferret
Is carachtar Timely Comics é The Ferret. Déanann sé a chéad cuma i Marvel Mystery Comics #4 (Fea. 1940).

Fiery Mask
Is sárlaoch ficseanúil é Fiery Mask (Jack Castle fíor ainm). Déanann sé a chéad chuma sa chéad eagrán Daring Mystery Comics (Eanáir 1940), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics. Cruthaíodh ag Joe Simon é. Déanann sé cuma i Daring Mystery Comics #1 (Eanáir 1940) agus ansin eagráin #5-6 (Meitheamh 1940-Meán Fómhair 1940).

Fin
Is ainm ar dhá charachtar i greannáin Meiriceánacha foilsithe ag Marvel Comics é an Fin.

Peter Noble
Déanann an chéad Fin cuma i Daring Mystery Comics #7-8, (Aibreán 1941 agus Eanáir 1942). Bhí sé crutaithe ag Bill Everett.

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: G

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: H



Phineas Horton
Is carachtar ficseanúil é Phineas Horton. Déanann sé cumaí sa greannán foilsithe ag Marvel Comics. Cruthaíodh ag Carl Burgos, rinne sé a chéad chuma Marvel Comics #1 (Deireadh Fómhair.1939), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics. Bhí sé léirithe mar cruthaitheoir Human Torch.

Hurricane

Harry Kane

Human Torch

Jim Hammond

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: I

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: J

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: M



Masked Raider
Is sárlaoch ficseanúil é Masked Raider. Déanann sé cumaí sa greannán foilsithe ag Marvel Comics. Cruthaíodh ag Al Anders, rinne sé a chéad chuma sa Marvel Comics #1 (Deireadh Fómhair 1939), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics, agus ag rith go dtí eagrán #12 (DF. 1940).

Mister E
Is sárlaoch ficseanúil é Mister E (Victor J. Goldstein, aithne mar Victor Jay chomh maith). Déanann sé a chéad chuma sa dara heagrán Daring Mystery Comics (Feabhra 1940), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics. Cruthaíodh ag Joe CalCagno agus Al Carreno é.

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: N



Namor the Sub-Mariner

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: O

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: Q

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: S

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: T



Terror

The Terror
Rinne The Terror a chéad cuma i Mystic Comics #5, foilseachán de chuid réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics.

Thin Man
Is carachtar ficseanúil é The Thin Man (Bruce Dickson) a dhéannan cumaí i greannán Meiriceánacha de chuid Marvel Comics. Cruthaíodh ag Klaus Nordling agus scríbhneoir gan fios i Mystic Comics #4 (Iúil 1940), agus foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics.

Toro

Thomas Raymond

Thunderer

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: U

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: V



Vision

Aarkus

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: W

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: X

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: Y

Liostaí carachtair Marvel Comics
Liosta carachtair Marvel Comics: Z

Liostaí carachtair Marvel Comics
Destroyer (Marvel Comics)

Is ainm ar thrí sárlaochra fhicseanúla a dhéannan cumaí i ngreannán de chuid Marvel Comics é Destroyer.

Stair foilsitheoireacht

Foilsitheoireacht Ré órga
Rinne Destroyer a chéad cuma i Mystic Comics #6 (DF. 1941), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics. Bhí sé crutaithe ag Stan Lee.

Sárlaochra Marvel Comics
Carachtair Timely Comics
Carachtair greannáin curtha in aithne i 1941
Hurricane (greannáin)

Is ainm in úsáid ag roinnt carachtar é Hurricane, ag déanamh cumaí i ngreannáin Meireacánacha foilsithe ag Marvel Comics.

Harry Kane
Chruthaigh Stan Lee agus Dick Ayers Hurricane (Harry Kane).

Sárlaochra Marvel Comics
Carachtair Timely Comics
La Défense

Tá La Défense suite i  bPáras sa  Fhrainc.

Féach freisin 

 Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc

Tagairtí 

Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc

Páras
2020í



Cultúr

Faisean 
Spreag treochtaí faisin 2020 den chuid is mó sna 2000idí. Treocht faisin go luath sna 2020idí ab ea masc maisiúil a chaitheamh chun an galar COVID-19 a chosc.

Ceol 
Faoi 2020, bhí TikTok ina ardán ceoil a raibh an-tóir air ar na meáin shóisialta. Tháinig méadú ar sruthú ar ardáin mar Spotify, YouTube Music, Amazon Music agus Apple Music mar gheall ar phaindéim COVID-19. Cuireadh féilte ar nós Coachella ar ceal mar gheall ar an víreas. Scrios paindéim COVID-19 an gnó camchuairte.

Pop, hip hop, R&B, nu skool breaks, reggae fusion agus nu disco chun tosaigh go luath sna deich mbliana.

Ailtireacht 
Tá athbheochan san ailtireacht léiritheach. Críochnaíodh SoFi Stadium an 8 Meán Fómhair 2020 agus is cuid de Hollywood Park é, comharsanacht mháistirphleanáilte atá á forbairt in Inglewood, California. Feidhmíonn an staidiam mar bhaile do na Los Angeles Rams agus do Luchtairí Los Angeles. Tá SoFi Stadium chun Super Bowl LVI a óstáil i mí Feabhra 2022.

Imeachtaí agus treochtaí

Cinn stát

Tagairtí 

Deichniúra
680 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
681 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
682 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
685 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
686 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
687 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
688 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
689 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
690 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
691 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
692 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
693 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
694 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
696 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
697 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
698 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
699 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
700 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
701 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
706 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
705 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
704 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
702 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
703 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
708 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
713 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
715 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
716 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
717 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
718 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
719 RC



Eachtraí

Breitheanna

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

Blianta
Vision (Aarkus)

Is sárlaoch ficseanúil é The Vision (Aarkus) a dhéanann cumaí i ngreannáin Meiriceánacha foilsithe ag Marvel Comics. Cruthaíodh ag Joe Simon agus Jack Kirby, rinne sé a chéad chuma i rith an ré órga i Marvel Mystery Comics #13 (Sam. 1940), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics.

Sárlaochra Marvel Comics
Carachtair greannáin curtha in aithne i 1940
Ollialtóg nochtúil

Is ainmhí í an ollialtóg nochtúil (Nyctalus lasiopterus). Mamach neamhchoitianta atá ann. Tá sé dúchasach san Áise agus san Eoraip. Cónaíonn sí sna crainn i gcoillte duillsilteacha. Is iad na héin 80% dá cuid bia.  

Mamaigh
Cuscas liath

Is ainmhí é an cuscas liath (Phalanger mimicus). Mamach marsúipiach atá ann. Tá sé dúchasach san Astráil agus i ndeisceart Nua-Ghuine.

Mamaigh
Ialtóg fhadchluasach liath

Is ainmhí í an ialtóg fhadchluasach liath (Plecotus austriacus). Mamach atá ann, dúchasach ar fud dheisceart agus lár na hEorpa. Itheann sí liatháin sa chuid is mó. 

Mamaigh
Mangabaí liathleicneach

Is ainmhí é an mangabaí liathleicneach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Madra gríofa Bruiséalach

Is madadh clóis é madra gríofa Bruiséalach. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Larry Storch

B'aisteoir Meiriceánach é Lawrence Samuel "Larry" Storch, a rugadh sa bhliain 8 Eanáir 1923 agus a fuair bás ar 8 Iúil 2022. Thabhaigh sé clú mar Agarn ar an tsraith teilifíse F Troop sna 1960idí. Bhí sé gníomhach bisiúil mar aisteoir gutha freisin.

Daoine a rugadh i 1923
Básanna in 2022
Aisteoirí Meiriceánacha
Fuirseoirí Meiriceánacha
Gribhéad

Is ainmhí é an gribhéad. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Guanácó

Is ainmhí é an guanácó. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Camelidae
Greannán

Is iris a thaispeáneann scéal srathaithe sa bhfoirm stiallghreannán, go hiondúil bhíonn an t-eachtraí sárlaoch páirteach é greannán.

Greannáin
Gluaiseacht veisteanna bhuí

Is gluaiseacht pholaitiúil a thosaigh ar líne i mBealtaine 2018 í Gluaiseacht veisteanna bhuí (Fraincis: Mouvement des gilets jaunes).

Stair na Fraince
2018
Sondra Locke

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Sandra Louise Anderson a rugadh Smith ar an 28 Bealtaine, 1944 i Shelbyville, Tennessee agus fuair bás ar an 3 Samhain, 2018. 

Daoine a rugadh i 1944
Básanna in 2018
Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Moncaí uallach Guatamalach

Is ainmhí é an moncaí uallach Guatamalach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Sacaí aghaidhbhán

Is ainmhí é an sacaí aghaidhbhán. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Scéal

Is cuntas na daoine atá fíor nó samhailteach eachtraí a dúradh le haghaidh siamsaíocht í scéal.

Féach freisin  
 Insint

Scéalaíocht
Tuairisc

Is cuntas scríofa ar rud éigean atá feictear, éistear, déantar nó fiosraítear í tuairisc.

Cáipéisí
Danny Kaye

Ba aisteoir agus damhsóir Meiriceánach é Danny Kaye a rugadh Frederick Austerlitz ar an 18 Eanáir 1911 agus fuair bás ar an 3 Márta 1987. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 1952 agus arís i 1959.

Gradaim agus ainmniúcháin

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1911
Básanna i 1987
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
2018 Chengdu Open

Ba chomórtas ATP World Tour é 2018 Chengdu Open a imrítear in Chengdu, An tSín. Thosaigh an phríomhchomórtas ar 24 Meán Fómhair 2018 agus chríochnaigh sé ar 30 Meán Fómhair 2018.

B'é 2018 an tríú heagrán den comórtas. Bhuaigh Bernard Tomic comórtas na singlí le Ivan Dodig agus Mate Pavić ag bua comórtas na mbeirteanna.

Singlí

Réimnithe in ord feabhais
 Fabio Fognini (Ceannais)
 Chung Hyeon (Dara bhabhta) Nikoloz Basilashvili (Dara bhabhta) Adrian Mannarino (Dara bhabhta) Gaël Monfils (Céad bhabhta) Matthew Ebden (Ceathrúcheannas) João Sousa (Leathcheannais) Tennys Sandgren (Céad bhabhta)''

Leadóg i 2018
2018 Tianjin Open

Ba chomórtas WTA Tour é 2018 Tianjin Open a imrítear ag Tianjin. Thosaigh an phríomhchomórtas ar 8 Deireadh Fómhair 2018 agus chríochnaigh sé ar 14 Deireadh Fómhair 2018.

B'é 2018 an cúigiú heagrán den comórtas. Bhuaigh Caroline Garcia comórtas na singlí le Nicole Melichar agus Květa Peschke ag bua comórtas na mbeirteanna.

Singlí

Réimnithe in ord feabhais
 Karolína Plíšková (Ceannais)
 Caroline Garcia (Seaimpín)
 Elise Mertens (Ceathrúcheannas, éiríodh as)
 Aryna Sabalenka (Ceathrúcheannas)
 Hsieh Su-wei (Leathcheannais)
 Petra Martić (Ceathrúcheannas, éiríodh as)
 Danielle Collins (Céad bhabhta, éiríodh as)
 Maria Sakkari (Céad bhabhta)

Leadóg i 2018
2018 European Open

Ba chomórtas ATP World Tour é 2018 European Open a imrítear in Antuairp, An Bheilg. Thosaigh an phríomhchomórtas ar 15 Deireadh Fómhair 2018 agus chríochnaigh sé ar 21 Deireadh Fómhair 2018.

B'é 2018 an tríú heagrán den comórtas. Bhuaigh Kyle Edmund comórtas na singlí le Nicolas Mahut agus Édouard Roger-Vasselin ag bua comórtas na mbeirteanna.

Singlí

Réimnithe in ord feabhais
 Kyle Edmund (Seaimpín)
 Diego Schwartzman (Leathcheannais)
 Milos Raonic (Dara bhabhta)
 Richard Gasquet (Leathcheannais)
 Gilles Simon (Ceathrúcheannas)
 Gaël Monfils (Ceannais)
 Frances Tiafoe (Céad bhabhta)
 Robin Haase (Céad bhabhta)

Leadóg i 2018
2018 Wuhan Open

Ba chomórtas WTA Tour é 2018 Wuhan Open a imrítear ag Optics Valley Int'l Tennis Center. Thosaigh an phríomhchomórtas ar 23 Meán Fómhair 2018 agus chríochnaigh sé ar 29 Meán Fómhair 2018.

B'é 2018 an cúigiú heagrán den comórtas. Bhuaigh Aryna Sabalenka comórtas na singlí le Elise Mertens agus Demi Schuurs ag bua comórtas na mbeirteanna.

Singlí

Réimnithe in ord feabhais

Leadóg i 2018
Armadailín guaireach

Is ainmhí é an armadailín guaireach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Cú Hamilton

Is madadh clóis é cú Hamilton. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Fia Caismíreach

Is ainmhí é an fia Caismíreach (Cervus canadensis hanglu). Mamach atá ann. Tá sé dúchasach do choillte dlútha i nGleann na Caismíre agus i dtuaisceart Chamba san India.

Mamaigh
Langúr Hanáman

Is ainmhí é an langúr Hanáman. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Tailte

Ba bhandia í Tailte (Sean-Ghaeilge Tailtiu nó  Tailltiu  i Miotaseolaíocht na nGael.

Sanasaíocht
Tá ainm an bhandé ann i ndán an dinnseanchais,   a insíonn go bhfuil Aonach Tailteann, Contae na Mí ainmnithe ina honóir.  
Léiríonn anailís teangeolaíochta ámh go bhfuil an logainm fréamhaithe ó iasacht Briotainise, léirithe ag telediw na Breatnaise, "dea-chumtha, álainn."   Is amhlaidh go bhfuil ainm an bhandé fréamhaithe ón logainm.

Miotaseolaíocht na nGael
De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, ba iníon rí na Spáinne  í Tailte, agus bean chéile Eochaí mac Eirc, Ard-Rí na hÉireann deireanach de shliocht na bhFéar Bolg, a thug a hainm dá phríomhchathair, Tailtin.  Tháinig sí slán tar éis gabháil na dTuath Dé Danann agus rinneadh ina máthair altrama Lugh di.

Deirtear go bhfuair Tailte bás le teann corthachta, tar éis di  machairí na hÉireann a ghlanadh  le haghaidh talmhaíochta.  Bhunaigh Lugh féile fhómhair cluichíochtacluichí adhlactha ina honóir, Aonach Tailteann, a ceiliúradh chomh déanach is an 18ú  haois.

Stair na hÉireann
San am atá thart, ba dheis é  Aonach Tailteann comórtais of nirt agus cumais, agus am buntáisteach do chleamhnas agus lóistín don gheimhreadh.  Bhíodh síocháin i réim ag an bhféile, agus bhíodh ceiliúradh reiligiúnach at siúl.  Caomhnaítear cuid den fhéile sa cheiliúradh Lúnasa, a athbheodh ar feadh tréimhse sa 20ú haois faoin ainm Cluichí Tailteann.

Eagraíodh féile Lúnasa ag Carman (ní fios go cruinn a shuíomh), agus faightear chomh maith dán an dinnseanchais a thugann bréagshanasaíocht don áit. Maíonn an dán go bhfuil an féile ainmnithe as Carman, ach a mhalairt, mar an gcéanna le Tailte, is amhlaidh go bhfuil an dia miotaseolaíochta ainmnithe as an áit. 

I ré na staire, ba é Tailte an baile ina raibh an príomhtionóil de chlann Uí Néill.

De réir Locus Project ag CELT, bhí cúpla ráth ag Tailte (bandia) i gcúige Mumhan:
 Ráth Canann: ráth banríon Tailteann, LL 201; cf. Rathcannon tl., Contae Luimnigh
  Ráth Con: ráth banríon Tailteann, LL 201; in Tuath Tailten, UM 165b, Lec. 514, Stowe D ii 2, 656.

Níl sé soiléir gur nó nach ionann Ráth Canann agus Ráth Con.

Tagairtí na nAnnála

Féach Annals of Inisfallen (AI)

 M1095. Taillti, inghen Domhnaill Guitt
 U1127. Tailltiu ingen Murchadha H. Mael Sechlainn ben Tairrdelbach Ua Conchobair
 M1170. Taillte, inghen Muirchertaigh Uí Mhaoil Sechlainn, ben Domhnaill mic Murchadha Uí Fherghail, taoisech Muintire Anghaile, d'écc isin cethrachtmhadh bliadhain a h-aoisi. Taillte, iníon Mhuircheartach Uí Mhaeleachlainn, bean chéile Dhomhnaill mhic Mhurchadh Uí Fhearghail, taoiseach Muintir Anghaile, d'éag agus í daichead bliana d'aois.
 M1171. Tailltin, inghen Conchobhair Uí Maoil Sechlaind, ben Iomhair Uí Chathasaigh, tigherna Saithne.''

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Indrídigh

Is ainmhí é an t-indrídigh. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Mongús donn Indiach

Is ainmhí é an mongús donn Indiach (Herpestes brachyurus). Mamach atá ann a mhaireachtálann i bhforaoisí báistí na hÁise Thoir Theas. 

Mamaigh
Fódhla

I miotaseolaíocht na nGael, ba í Fódhla (Sean-Ghaeilge Fótla nó Fódla), iníon Delbáeth agus Ernmas na dTuath Dé Danann, ar cheann de na bandéithe coimirceach na hÉireann.  Ba é Mac Céacht a fear chéile.

Clann Mhíle
I dteannta lena deirfiúracha Banba agus Ériu, ba bhall de trí-bhandéithe í.  Nuair a tháinig an Chlann Mhíle ón  Spáinn ar ionsaí, d'iarr siad dúinne ar dhuine ar an bhfile Amergin Glúingel go raibh an tír ainmnithe astu.  Is amhlaidh gur rug Ériu (Éire) an chraobh léi, ach creideann na filí gur bronnadh iad triúr a mian, agus feictear idir 'Fódhla' agus 'Banba' mar ainm litríochta na tíre.

Sa scéal Tochomlad mac Miledh a hEspain i nErind, léitear Fódhla mar bhean chéile Mhic Céachta, ina bhanríon agus Mac Céacht ina rí.  Insítear sa scéal gur bhuail Fódhla leis an gClann Mhíle agus iad ag dul thart bhráid ‘lena slua gasta sidhe ina timpeall’ ar Shliabh Naini nó Ebliu.  De réir fonóta, is ionann an sliabh seo agus Sliabh Eibhlinne i gContae Luimnigh.

De réir Seathrúin Chéitinne, thug sí adhradh do Mhór-Ríoghain, a ainmnítear scaití mar iníon Ernmais.

Fotla na gCruithneach
De réir De Situ Albanie (téacs déanach), an Croinic Cruithneach, agus Duan Albanach, ba é Fotla (nualeagan Atholl, Ath-Fotla) ar chrann de na chéad ríthe na gCruithneach.

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Robert Sugden

Is carachtar ficseanúil é Robert Sugden-Dingle sa cláir theilifíse Emmerdale. Ghlac Richard Smith an pháirt mar Robert ó 1986 go 1989, Christopher Smith ó 1989 go 2001 agus Karl Davies an pháirt ó 2001 go 2009. Glacann Ryan Hawley an pháirt ó 2014. Bhí Robert ar an gclár den chéad uair ar an 22 Aibreán 1986. D'fhág Robert ar an 3 Deireadh Fómhair 2005 agus rinne sé cuma san eipeasóid ar an 10 Feabhra 2009. D'fhill Robert ar an 23 Deireadh Fómhair 2014.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1986
Kim Tate

Is carachtar ficseanúil í Robert Sugden-Dingle sa cláir theilifíse Emmerdale. Glacann Claire King an pháirt mar Kim. Bhí Kim ar an gclár den chéad uair ar an 22 Aibreán 1986. D'fhág Kim i mí Eanáir 1999. D'fhill Kim ar an 8 Deireadh Fómhair 2018. Fillfidh sí go buan i 2019.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1989
Marlon Dingle

Is carachtar ficseanúil é Marlon Dingle sa cláir theilifíse Emmerdale. Glacann Mark Charnock an pháirt mar Marlon. Bhí Marlon ar an gclár den chéad uair ar an 17 Deireadh Fómhair 1996.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1996
Belle Dingle

Is carachtar ficseanúil í Belle Dingle sa cláir theilifíse Emmerdale. Ghlac James Mather an pháirt mar Belle ó 1998 go 2000 agus Emily Mather an pháirt ó 1998 go 2005. Glacann Eden Taylor-Draper an pháirt ó 2005. Bhí Belle ar an gclár den chéad uair ar an 25 Nollaig 1998.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1998
Cain Dingle

Is carachtar ficseanúil é Cain Dingle sa cláir theilifíse Emmerdale. Glacann Eden Taylor-Draper an pháirt mar Cain. Bhí Cain ar an gclár den chéad uair ar an 30 Márta 2000. D'fhág sé i 2006 agus d'fhill sé i 2009.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2000
Debbie Dingle

Is carachtar ficseanúil é Debbie Dingle (Jones agus Barton freisin) sa cláir theilifíse Emmerdale. Glacann Charley Webb an pháirt mar Debbie. Bhí Debbie ar an gclár den chéad uair ar an 24 Nollaig 2002.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2002
Aaron Livesy

Is carachtar ficseanúil é Aaron Sugden-Dingle (Livesy agus Dingle freisin) sa cláir theilifíse Emmerdale. Glacann Danny Miller an pháirt mar Aaron ó 2008. Bhí Aaron ar an gclár den chéad uair ar an 24 Nollaig 2003. D'fhág sé i 2004 agus d'fhill sé i 2006 agus 2008. D'fhág sé arís ar an 5 Aibreán 2012. D'fhill sé ar an 14 Lúnasa 2014.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2003
David Metcalfe

Is carachtar ficseanúil é David Metcalfe sa cláir theilifíse Emmerdale. Glacann Matthew Wolfenden an pháirt mar David. Bhí David ar an gclár den chéad uair ar an 26 Samhain 2006.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2006
Moira Barton

Is carachtar ficseanúil í Moira Dingle (Barton freisin) sa cláir theilifíse Emmerdale. Glacann Natalie J. Robb an pháirt mar Moira. Bhí Moira ar an gclár den chéad uair ar an 17 Iúil 2009.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Emmerdale
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2009
2019 Australian Open

Is comórtas Grand Slam é 2019 Australian Open a imrítear ag Melbourne Park. Thosaigh an phríomhchomórtas ar 14 Eanáir 2019 agus chríochnaigh sé ar 27 Eanáir 2019.

Is í 2019 an 107ú heagrán den comórtas, an 50ú sa ré oscailte agus an chéad comórtas Grand Slam an bhliain sin.

Imreoirí aonair
2019 Australian Open – Singlí na bhFear

2019 Australian Open – Singlí na mBan

Tagairtí 

Leadóg i 2019
Australian Open (leadóg)
Alan Arkin

Is aisteoir Meiriceánach é Alan Wolf Arkin. Rugadh é ar an 26 Márta 1934. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma i 1967.

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1934
Daoine beo
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
2019 sa teilifís

Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 2019.

Eachtraí

Eanáir

Cláir theilifíse nua

Éire

RTÉ

An Ríocht Aontaithe

Stáit Aontaithe

Tíortha eile

Stáisiún teilifíse

Stáisiún teilifíse nua

Cláir teilifíse

Cláir theilifíse ag athrú stáisiún

Cláir theilifíse ag filleadh

Cláir theilifíse ag deireadh

Básanna

Eanáir

Tagairtí 

2019