joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Sarlat Rugby

Bunaíodh “Sarlat Rugby” sa bhliain 1903. Is club ceardchumann rugbaí Francach é an Club athlétique sarladais Périgord noir atá lonnaithe i Sarlat-la-Canéda. Ó 2020, tugtar Sarlat rugbaí ar an gcéad fhoireann.

Forbraíonn sé i 2020-2021 i gcraobh Chónaidhme 2.

Tagairtí
Suarachas morálta

Is coincheap dlíthiúil sna Stáit Aontaithe agus roimh 1976 i gCeanada é an suarachas morálta (Béarla: moral turpitude) a thagraíonn do "ghníomh nó iompar a sháraíonn go mór meon nó caighdeán glactha an phobail".  Tá an téarma seo le feiceáil i ndlí inimirce SAM ag tosú sa 19ú haois. 

D’fhéadfadh go n-éalódh coincheap an “tsuarachais mhorálta” ó shainmhíniú beacht, ach cuireadh síos air mar “act of baseness, vileness, or depravity in the private and social duties which a man owes to his fellowmen, or to society in general, contrary to the accepted and customary rule of right and duty between man and man."

Taisce
Inimirce go dtí na Stáit Aontaithe
Eitic dhlíthiúla
Coireanna gnéis sna Stáit Aontaithe
Aotearoa

Is é Aotearoa an t-ainm Maorais ar an Nua-Shéalainn. Ciallaíonn sé go litriúil "talamh an scamall fada bán". Ba iad na hainmneacha Maori is luaithe don tír ná Niu Tireni, Nu Tirani agus Nu Tirene, a úsáideadh i ndoiciméid mar Chonradh Waitangi. Ó na 1990idí i leith, tá God Defend New Zealand (nó "Aotearoa") á chanadh i Maorais agus i mBéarla, agus tá an t-ainm nochta do lucht éisteachta níos leithne.

An Nua-Shéalainn
Maorais
Plean S (IRA, 1939)

Chuir an tIRA an 'Plean S' i bhfeidhm i Sasana sa bhliain 1939/1940, feachtas buamála agus sabaitéireachta. Cuireadh tús leis an sceimhlitheoireacht ar an 16 Eanáir 1939, nuair a phléasc buamaí i Londain agus Manachain.  Tháinig deireadh leis an bhfeachtas i mí an Mhárta 1940.

Ar 25 Lúnasa 1939, maríodh cúigear i gCoventry nuair a phléasc buama, an eachtra is measa. Gabhadh buamadóir agus crochadh beirt níos déanaí. D'éalaigh uncail Gerry Adams; bhí cúram trom air is cosúil.

Iarmhairtí 
Ar feadh tréimhse 14 mhí, tharla 164 eachtra buamála in iomlán agus maraíodh 10. Is mó dochar ná maitheas a rinne an feachtas, neamhéifeachtach agus fritorthúil.

Féach freisin 

 IRA

Tagairtí 

Sceimhlitheoireacht
Stair Shasana
Stair na hÉireann
Óglaigh na hÉireann
1939
Ráfla

Scéal gan deimhniú, ab fhéidir nach bhfuil fíor, is ea ráfla.

Féach freisin 

 Bréagnuacht

Tagairtí 

Nuacht
Bolscaireacht
Comhrá
Cumarsáid
Eamon Martin

Is é Eamon Martin KC*HS (rugadh 30ú Deireadh Fómhair 1961) préaláid Éireannach san Eaglais Caitliceach a raibh ina hArdeaspag ar Ard Mhaca agus Ardeaspag Éire Iomlán ó 2014.

Luathshaol agus oideachas
Rugadh Martin i gcathair Doire, Éire Thuaidh i 1961, i measc 12 páistí eile. Bhí oideachas faighte aige ansin, ag Bunscoil Naomh Pádraig i dtús báire, ansin ag Coláiste Naomh Colum. Bhí a oideachas cliarscoile faighte aige i gColáiste Naomh Pádraig, Maigh Nuadhad, áit a raibh céim BD (Honors) bainte aige sa Diagacht, agus BSc (Honors) san Eolaíocht Mhatamaiticiúil ó NUI Maynooth.

</big>A haireacht oirnaithe</big>
Ar an 28 Bealtaine 1987, bhí Martin oirnithe mar shagart ar Deoise Doire. Tar éis an oirniú aige, d'oibrigh sé mar shagart comhlach ag Ardeaglais Deoise Doire ó 1987 go 1989. Bhí sé ansin fostaithe i lucht múinteoireachta Coláiste Naomh Colum i nDoire, áit ar oibrigh sé ó 1990 go 1998. Lean Martin ar aghaidh lena chuid staidéir i gColáiste Naomh Edmund, Cambridge ó 1998-1999, áit ar bhain sé MPhil amach i bhforbairt scoile. Ó 1999 go 2008, d'oibrigh sé mar uachtarán ar Choláiste Naomh Colum, Doire.

Tar éis é seo, d'oibrigh sé ar feadh dhá bhliain mar Secretary-General ar Chomhairle na nEaspag Caitliceach Éireannach sular cuireadh ar ais ina Dheoise dúchais é i 2010 le n-oibriú mar Vicar General. Nuair a d'éirigh Easpag Séamus Hegarty as a phost i Samhain 2011, bhí Éamon Martin socraithe mar riarthóir na deoise. I 2011, bhí sé socraithe mar Séiplíneach an Pápa.

Ardeaspaig
Daoine as Doire
Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Daoine a rugadh i 1961
Daoine beo
Taochas

Is traidisiún fealsúnach agus spioradálta de bhunadh na Síne é an Taochas, nó an Daochas, a chuireann béim ar mhaireachtáil ar aon dul leis an Tao (Sínis: 道; Pinyin: Dào; lit. ‘Bealach’, nó Dao). San Taochas, is é an Tao foinse, patrún agus substaint gach rud a bhíonn ann.   Múineann an Taochas faoi na disciplíní éagsúla chun "foirfeacht" a bhaint amach trí bheith ar aonintinn le rithimí neamhphleanáilte na n-uile, ar a dtugtar "an bealach" nó "Tao".  Athraíonn eitic an Taochais ag brath ar an scoil ar leith, ach go ginearálta  bíonn claonadh acu chun béim a chur ar wu wei (gníomh gan rún), "nádúrthacht", simplíocht, spontáineacht agus na Trí Sheod :慈, "comhbhá",儉, "tíosacht" agus不敢爲天下先, "umhlaíocht".

Tagairtí
Ailt le téacs sa tSínis
Mynydd Llandygái

Is cnoc beag coillte i nGwynedd, Tuaisceart na Breataine Bige é Mynydd Llandygai  () (litrithe freisin Mynydd Llandygái nó Mynydd Llandegai), ón mBreatnais mynydd  "sliabh ", agus  Llandygai "Eaglais Tegai"). Cruthaíonn sé tús an droma Glyderau. 

Is é Mynydd Llandygái ainm an tsráidbhaile chairéil freisin, ag bun an chnoic, atá suite ar imeall Pharc Cenedlaethol Eryri (Gaeilge: Páirc Náisiúnta Eryri). Is é "Gwaun Gynfi" an t-ainm atá ar an mhóinteach ar ar tógadh an sráidbhaile, agus ar an bhaile agus an phobal atá fágtha ar an taobh thiar.

Tagairtí
Llandegai
Sráidbhailte Gwynedd
Comhdháil Wannsee (1942)

Reáchtáladh Comhdháil Wannsee ar 20 Eanáir 1942 chun bearta agus gníomhartha an SS, na ranna rialtais agus roinnt áisíneachtaí eile a chomhordú d'fhonn dlús a chur le cinedhíothú na nGiúdach, a bhí faoi smacht na Naitsithe agus a gcuid comhghuaillithe.

Bhí RSHA SS-Obergruppenführer Reinhard Heydrich i gceannas uirthi. Dlíodóirí ab ea ochtar den chúigear déag a ghlac páirt sa chruinniú 

 Bühler, thar ceann Rialtas Ginearálta na Polainne; 
 Freisler, thar ceann Aireacht an Dlí agus Cirt; 

 Klopfer, thar ceann an Pháirtí Naitsíoch; 
 Kritzinger, thar ceann Sheansailéireacht an Reich; 
 Lange agus Schöngarth, thar ceann an SS agus na seirbhísí um shlándáil an stáit; 
 Meyer, thar ceann na hAireachta um na Críocha san Oirthear faoi Fhorghabháil; 
 Stuckart, thar ceann Aireacht na nGnóthaí Baile. 

D'éag triúr acu roimh dheireadh an chogaidh: Freisler, Lange agus Meyer (féinmharfóir); ciontaíodh Bühler agus Schöngarth i gcoireanna cogaidh agus crochadh iad (i 1948 agus i 1946 faoi seach).

Ciontaíodh Stuckart (a bhí i measc na dteoiricithe Naitsíocha ní ba thábhachtaí maidir lena gcuid polasaithe agus gníomhartha in aghaidh na nGiúdach) mar chuid de Thriail na nAireachtaí, ach gearradh 'seal caite' air agus scaoileadh é sa bhliain 1949. 

Thug Kritzinger fianaise i dTrialacha Nurnberg agus dúirt sé go raibh náire air faoi na gníomhartha faoi chaibidil i Wannsee. Fuair sé bás sa bhliain 1947, gan aon chúis choiriúil a chur ina leith. Níor cuireadh aon chúis maidir le coireanna cogaidh i leith Klopfer mar gheall ar easpa fianaise agus atosaigh sé ag dlíodóireacht sa bhliain 1956. Fuair sé bás sa bhliain 1987 agus é bliain is ochto d'aois.

Naisc sheachtracha 

 „Die Teilnehmer: Die Männer der Wannsee-Konferenz“ a cuireadh in eagar ag Hans-Christian Jasch agus Christoph Kreutzmüller. Tá aistriúchán Béarla le Charlotte Kreutzmüller-Hughes agus Jane Paulick  — "The Participants: The Men of the Wannsee Conference" (Berghahn Books, 2017).

Féach freisin 

 An tUileloscadh
 Roland Freisler
 Oswald Freisler
 Gabháil Vel' d'Hiv', 1942

Tagairtí 

1942
An tUileloscadh
An Dara Cogadh Domhanda
Naitsíochas
Díog Beaufort

Is trinse nádúrtha laistigh den Mhuir nIocht Thuaidh idir oirthuaisceart Uladh agus  iardheisceart na hAlban í Díog Beaufort. Tá an díog 50 km ar fad, 3.5 km ar leithead agus 200-300 m  ar doimhneacht.

Taifeadtar an díog sa bhliain 1856 mar rud a d'aimsigh Captaen Beechey "roinnt blianta ó shin".

Geomoirfeolaíocht 
Is gleann tolláin báite í Díog Beaufort, creimeadh oighearshruthanna le linn na tréimhse oighreacha deiridh ba chúis leis, agus tá cosc curtha air ó líonadh le dríodar mar gheall ar shruthanna láidre taoide.

Muinisin dumpáilte 

Mar gheall ar a dhoimhneacht agus a chóngaracht do chalafort míleata i gCàrn Rìoghain, rinneadh Díog Beaufort amach ón gcósta ina láithreán dumpála is mó sa Ríocht Aontaithe le haghaidh muinisean ceimiceacha traidisiúnta agus barrachais,  tar éis an Dara Cogadh Domhanda : bhí sé in úsáid chun críche sin ó thús an 20ú haois. Tá sé measta ag an Aireacht Cosanta go bhfuil breis is milliún tonna muinisean dumpáilte ann,  lena n-áirítear 14,500 tonna de roicéid airtléire líonadh le foisgéin a dumpáladh i mí Iúil 1945.

Naisc sheachtracha 
 Fisheries Research Service document 
G FORD, L OTTEMÖLLER, B BAPTIE. 2005. Analysis of Explosions in the BGS Seismic Database in the Area of Beaufort’s Dyke , 1992–2004. British Geological Survey Commissioned Report, CR/05/064. 15pp.

Tagairtí

 Tubaistí comhshaoil sa Ríocht Aontaithe
 Tírghnéithe Mhuir Éireann
 Truailliú uisce sa Ríocht Aontaithe
Sachertorte

Is císte nó toirtín seacláide é  Sachertorte()  de bhunadh na hOstaire,   a cheap Franz Sacher  , de réir dealraimh sa bhliain 1832 don Phrionsa Metternich i Vín. Tá sé ar cheann de na speisialtachtaí cócaireachta Víneacha is cáiliúla.

Tagairtí

Cístí Seacláide
Stair Vín
Cácaí na hOstaire
 Milseoga seacláide
Meat Loaf (amhránaí)

Amhránaí agus ceannródaí an rac-cheoil a bhí i Meat Loaf  nó Marvin Lee Aday (a rugadh i nDallas, Texas ar 27 Meán Fómhair 1947 – 20 Eanáir 2022, Nashville)

Dhíol Meatloaf 100 milliún albam le linn a ghairme agus bhí sé gníomhach thar thréimhse seasca bliain. Ghlac sé páirt i mbreis agus 65 scannán,Fight Club, Focus, Rocky Horror Picture Show agus Wayne's World ina measc.

Tá Bat Out of Hell (1977) fós i measc na ndeich albam is mó ar díoladh cóip díobh riamh.

Meath agus bás 
Thit Meat Loaf de phleist ar stáitse sa bhliain 2016 ach lean a chuid amhránaíochta ar aghaidh. Fuarthas amach go raibh Meat Loaf ag beolbheachtú i rith na ceolchoirme.

Bhí Meat Loaf i bhfad amach ar an eite dheis. Dúirt sé, mar gheall ar Covid, "if I die, I die - I'm not going to be controlled". Ach bhuail Covid Meat Loaf agus fuair sé bás de bharr an víris chorónaigh.

Féach freisin

Tagairtí 

Popcheoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1947
Básanna in 2022
Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Apollo 1 (1967)

Misean den chlár Apollo ab ea Apollo 1,  Sholáthair Saturn IB AS-204 Apollo 1, an roicéad ba chumasaí riamh ag an am sin.

Faoi lár na 1960idí, spreag an ‘spásrás’ misean Apollo. Ba é an clár seo a chuirfeadh spásairí ar an Ghealach. In 1967 cuireadh an chéad fhoireann spásairí le chéile. Ach bhí tragóid mhór ann nuair a fuair triúr spásairí bás i dtine. Ar 27 Eanáir 1967, maraíodh na spásairí  in Apollo 1, Gus Grissom, Ed White, agus Roger B. Chaffee nuair a bhí siad ag traenáil. Chuaigh an modúl ceannais le thine le linn tástála. Loisceadh na fir ina mbeatha.

Shíl cuid mhór daoine ag an am go raibh deireadh leis an mhisean mar gheall air sin. Ach lean NASA ar aghaidh leis. agus d'éirigh go breá leis an msean Apollo 5 ar 22 Eanáir 1968.

Féach freisin 

 Clár Apollo

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Clár Apollo
1967
Tubaistí de dhéantús an duine
Tubaistí i Meiriceá Thuaidh
MV Wilhelm Gustloff (línéar paisinéirí)

Línéar paisinéirí de chuid na Gearmáine a bhí sa MV Wilhelm Gustloff. Chuir an tionscnóir turas, Kraft durch Freude, an Gustloff ar an tonn sa bhliain 1937 mar long chrúsála. 

Rinneadh foréileamh ar an long le linn an Dara Cogadh Domhanda.

Tubaiste 
Ar 30 Eanáir 1945, cuireadh an Wilhelm Gustloff go tóin poill le trí thoirpéad a scaoil S-13, fomhuireán de chuid Chabhlach na Rúise.  Bhí an Gustloff ag iompar sibhialtaigh ón bPrúis Thoir, an cúige Gearmánach a bhí díreach ar tí titim agus an Arm Sóivéadach gluaiseacht chun tosaigh. 

Tarrtháladh 1,252; bhí cúpla bád toirpéid in aice leis an Gustloff agus in ann dream beag a shábháil.

Féach freisin 

 Léigh an leabhar Im Krebsgang (Siúl an Phortáin) le Günter Grass (2002).

Tagairtí 

Eachtraí muirí
1945
An Dara Cogadh Domhanda
Muir Bhailt
Ann Lovett

Ba dhéagóir Ann Lovett (1968 - 31 Eanáir 1984), cúig bliain déag d’aois, a bhí ina cónaí i nGránard, contae an Longfoirt. Fuair sí bás in ospidéal Mhuillinn Cearr tar éis páiste a saoladh i ngrató na Maighdine Muire  - ina haonar - ag an am. Cuireadh cóir leighis uirthi ag an bhfoireann cnáimhseoireachta ansin, ach theip orthu. Bhí an cailín ag filleadh ón scoil ina haonar ar lá fuar, fliuch i lár an gheimhridh. Ní fios go fóill na cúinsí ba chúis le bás an chailín óig. Cailleadh an mac a saolaíodh fosta.

Cúlra 
Glacadh leis an Acht um an Ochtú Leasú ar an mBunreacht, 1983 le reifreann ar an 7 Meán Fómhair 1983.

Cur agus cúiteamh
Cailleadh Ann Lovett Dé Céadaoin, 31 Eanáir 1984 ach níor bhris an scéal go dtí oíche Sathairn. Ba ea an láithreoir teilifíse Gay Byrne ar an The Late Late Show a d’aimsigh an nuacht ar dtús. "Nothing terribly exciting there", a dúirt sé, agus é  ag athbhreithniú na nuachtán. Ach bhain bás an déagóra croitheadh as pobal na hÉireann na laethanta ina dhiaidh.

Fiosrúchán ar bith 

D’éiligh páirtithe an fhreasúra ar an Rialtas fiosrúchán poiblí a reáchtáil ar an ábhar. Ach ba bheag fonn a bhí ar an rialtas fiosrúchán poiblí a reáchtáil. Ag a gcruinniú ar an 7 Feabhra 1984, chinn an Rialtas gan a leithéid d’fhiosrúchán a bhunú i bhfianaise tuairiscí a chuir Bord Sláinte Lár Tíre agus an Roinn Oideachais ina láthair.

Níor foilsíodh riamh fiosrúchán na Roinne Oideachais ná an Bhord Sláinte.   Ní fios go fóill na cúinsí ba chúis le bás an chailín óig a bhí ag filleadh ón scoil i lár an gheimhridh.

Féach freisin 

 An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann
 Scannal Savita Halappanavar, 2012

Tagairtí

Básanna i 1984
Daoine a rugadh i 1968
Contae an Longfoirt
Scannail
1984
Mí-úsáid leanaí
Mahogany Gaspipe

Lainseáileadh an chéad éagrán de Mahogany Gaspipe i mí Dheireadh Fómhair 1980. Bhí an iris seo dírithe ar déagóirí agus bhí Séamus Ó Maitiú, meánmhúinteoir i Scoil na mBráithre Sraith an Iarthair, ina eagarthóir. Cuireadh an béim ar ábhar nua-aoiseach spreagúil, mar shampla altanna maidir le Jimmy Crowley, “The Police”, léirmheas scannáin agus píosa bheag faoin bpeileadóir Gerry Daly. Ghlac a bhean céile Gráinne Uí Maitiú (láithreoir ar an gclár “SBB ina Shuí”) freagracht as an leagan amach. Chosain an iris 25 pingin agus díoladh míle cóip. Bhí an dara eagrán amach i mí Nollag agus bhí agallamh le Johnny Logan san áireamh i measc na haltanna.

Bronnadh an leaseagarthóireacht ar Ruairí Ó Báille, meánmhúinteoir eile i 1981.

Tar éis bliain amháin, mhéadaigh an díolachán go sé mhíle cóip; “Ba í an iris Ghaeilge is mó díol ar domhan í” dar leis Ó Maitiú.

D’oibrigh an fhoireann go páirtaimseartha agus ní bhfuair siad ach deontas beag ón rialtas. Chuaigh an iris as cló i 1984.

Sa bhliain 1998, d'iarr Bord na Gaeilge ar Ghael-Linn Mahogany Gaspipe a fhoilsiú an athuair, ach chuaigh sí as cló dhá bhliain ina dhiaidh sin.

Tagairtí 

Irisí Gaeilge
The Boys Are Back in Town

Is amhrán cáiliúil den ghrúpa Rac-cheoil Thin Lizzy é The Boys Are Back in Town. Cuireadh é amach sa bhliain 1976 agus é an chéad singil ar an albam Jailbreak. De réir Rolling Stone is é an t-amhrán is mó a bhfuil tóir air, agus é curtha ag uimhir 272 acu sa liosta 500 Amhráin ab fhearr riamh in eagráin 2021.

Molann  Rolling Stone "Anam Gaelach" an phríomhamhránaí agus dordghiotáraí Phil Lynott agus an "giotár-beirte" Scott Gorham agus Brian Robertson ag rá go raibh siad "cinniúnach in rath an amhráin". 

Seinntear an amhrán go minic ag cluichí Rugbaí na hÉireann. Sa bhliain 2005, chuir Q magazine "The Boys Are Back in Town" ag uimhir 38 ar liosta "100 traic giotár abh fearr riamh". Bhuaigh an amhráin gradam NME mar singil is fearr sa bhliain 1976 NME.

D'úsáideadh an amhrán i margaíocht na scannáin Disney Pixar Toy Story agus Toy Story 2. Sa scannán A Knight's Tale le Heath Ledger cloistear é nuair a thagann an caractair ar ais go Londain mar Ridire cáiliúil. 

Sa bhliain 2012 d'úsáid Comhdháil Náisiúnta an Pháirtí Poblachtach é le iarrathóir leas-uachtaráin Paul Ryan a chur in aithne ar stáitse. Ní raibh cead faighte acu agus cháin máthair Lynott, Philomena Lynott, an úsáid polaitiúla, ag rá nach mbeadh Phil Lynott sásta a cheoil a chur ar son cúis polaitiúla. Lean sé uirthi ag lochtú polsaithe Ryan agus Mitt Romney ag rá nach n-aontódh Lynott leo.

Cairteacha 

Amhráin a tháinig amach sa bhliain 1976
Amhráin Éireannacha (Béarla)
Thin Lizzy
Loscadh na hAmbasáide Briotanaí, BÁC 1972

Tharla sléacht  i nDoire ar an 30 Eanáir, 1972, 'Domhnach na Fola'. Chothaigh sé seo corraíl sa phobal, sa Tuaisceart agus sa Deisceart agus dódh Ambasáid na. Breataine i mBaile Átha Cliath go talamh ar 2 Feabhra 1972.

Imeachtaí 
Bhí an tír trína chéile go mór na laethanta a lean Domhnach na Fola. Labhair an Taoiseach Jack Lynch ar an teilifís an oíche sin. Bhí  Reginald Maudling (Home Secretary) agus Sir Edward Heath (príomh-aire, KG MBE) ag séanadh an scannail,  ag déanamh cúrsaí  níos measa.

Tionóladh mórshiúl i ndiaidh a chéile i mBleá Cliath, an ceann ba mhó ar an gCéadaoin (2 Feabhra), an lá ar cuireadh an 13 a maraíodh. Eagraíodh mórshiúl trí lár Bhleá Cliath an Chéadaoin sin, ina raibh suas le 100,000 duine páirteach. Ina dhiaidh eagraíodh mórshiúl eile i dtreo Ambasáid na Breataine, ar Chearnóg Mhuirfean Thoir. Bhí teannas an-ard ann.

Bhí go leor Gardaí bailithe os comhair na hAmbasáide lena cosaint. In ainneoin sin, fágadh cónra ag an doras ansin agus cuireadh an cónra trí thine. ansin d’éirigh le fear dreapadh suas píopa draenála. Ní dhearna na Gardaí aon iarracht é a stopadh agus é ag dul ó bhlacóin go balcóin. Ar bhalcóin na hAmbasáide, bhris sé an fhuinneog tar éis roinnt mhaith iarrachtaí agus d’éirigh leis Ambasáid na Breataine a chur trí thine. Bhí Sinn Féin Oifigiúil freagrach as an scrios ag an am, is cosúil.

Iarmhairtí 
Thug dó na hAmbasáide faoiseamh áirithe don phobal go léir ag an am. Ach bhí barrphointe tagtha ar thacaíocht an phobail do na poblachtánaigh leis an léirsiú ag ambasáid na Breataine  nuair a dódh an foirgneamh go talamh. Thosaigh an taoide ag trá i ndáiríre le Aoine na Fola, sé mhí níos déanaí.

Níos déánaí, bhí an mhífhoighne a bhí ag rialtas na hÉireann i dtaobh dhearcadh na Breataine soiléir ón méid a dúirt Liam Cosgrave: 'Níor thuig  polaiteoirí na Breataine Éire ná muintir na hÉireann, agus ní thuigfidh siad iad riamh".

Féach freisin 

 Domhnach na Fola, Doire 1972

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Stair Bhaile Átha Cliath
1972
Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Roland Freisler

Breitheamh iomráiteach agus míchlúiteach de chuid na Naitsithe ba ea Roland Freisler (30 Deireadh Fómhair 1893 - 3 Feabhra 1945).

Saol 
Tar éis dá sheirbhís in Arm Impiriúil na Gearmáine le linn an Chéad Chogaidh Domhanda, thosaigh sé ag staidéir dlí. Fuair sé a dhochtúireacht sa dlí ó Ollscoil Jena i 1922. 

Chuir sé cleachtas dlí nua ar bun in Kassel sa bhliain 1924, in éineacht lena dheartháir níos óige, Oswald. 

Ball de Pháirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine ó 1925 amach, fuair sé aird an phobail toisc gur chosain sé chomh-Naitsithe sna cúirteanna agus bhí sé ina chainteoir poiblí éifeachtach. 

Bhí sé ina bhall de Landtag na Prúise agus den Reichstag. Tháinig a dheartháir níos óige, Oswald, cé gur Naitsíoch chomh maith le dlíodóir é, i láthair na cúirte mar abhcóide na gcosantóirí i roinnt cásanna ardphróifíle íogaire ó thaobh na polaitíochta de tar éis 1933 (díbríodh Oswald as an bpáirtí sa bhliain 1937 agus chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1939, faoi chúinsí amhrasacha).

Polaitíocht 
Rinneadh 

 Rúnaí Stáit ag Aireacht Dlí agus Cirt na Prúise (1933-34) agus 
 Aireacht Dlí agus Cirt Reich (1934-42) 

de Roland Friesler. Bhí sé díograiseach agus é ag iarraidh an córas dlí a athmhúnlú le go gcloífeadh sé le smaointe na Naitsithe.

‘Truailliú cine’ 
Mhol Friesler an toirmeasc ar ‘thruailliú cine’, mar a thugtar air, agus bhí ról ceannasach aige agus pionós an bháis á chur i bhforchur ar ógánaigh. 

I mí Eanáir 1942 rinne Friesler ionadaíocht ar Aire Dlí agus Cirt an Reich Franz Schlegelberger sa Chomhdháil Wannsee, áit ar phléigh roinnt gníomhaireachtaí na gnéithe dlíthiúla praiticiúla de chinedhíothú na nGiúdach a raibh greim ag na Naitsithe orthu.

Volksgerichtshof 
I mí Lúnasa 1942 a ceapadh Freisler ina Uachtarán ar Chúirt an Phobail (an 'Volksgerichtshof') - cúirt speisialta a dhéileáil le raon leathan cionta a raibh imní ar leith ag an réimeas fúthu, ó thréas go margaíocht dhubh.

Mar uachtarán na cúirte sin, thug Freisler neamhaird neamhbhalbh ar na noirm is bunúsaí d’iompar breithiúnach mar neamhchlaontacht agus easpa réamh-bhreithiúnais, go minic trí chroscheistiú a dhéanamh ar an gcúisí amhail is go raibh sé ina abhcóide ionchúisimh agus íde béil á tabhairt dóibh mar gheall ar mhídhílseacht. 

D'ardaigh cion na bpianbhreitheanna báis a ghearr an chúirt go géar freisin mar thoradh ar dhéine idé-eolaíoch Freisler. Bhí a easpa cáilíochtaí breithiúnacha soiléir go háirithe (agus taifeadadh ar scannán í) i dtrialacha roinnt acu siúd a raibh lámh acu i bplota an 20 Iúil 1944.

Anbhás 
Maraíodh Freisler i seomra na cúirte ar an 3 Feabhra 1945 le linn ruathar aeir ar Bheirlín de chuid Fhórsa Aeir Arm na Stát Aontaithe.

Féach freisin 

 Oswald Freisler
 Comhdháil Wannsee

Tagairtí 

Breithiúna Gearmánacha
Naitsithe
Básanna i 1945
Cinedhíothú
Daoine a rugadh i 1893
Oswald Freisler

Dlíodóir agus Naitsíoch ba ea Oswald Freisler (29 Nollaig 1895 - 4 Márta 1939). Chosain sé easaontóirí  i nGearmáin na Naitsithe sna 1930id, rud nár thaitin le Goebbels beag ná mór agus fuair Oswald bás anabaí.

Saol 
D'fhreastrail Oswald ar scoil in Aachen agus Kassel. Tar éis dá sheirbhís in Arm Impiriúil na Gearmáine le linn an Chéad Chogaidh Domhanda, rinne sé staidéar ar an dlí n Kiel, Frankfurt am Main. agus Göttingen. Chuir sé cleachtas dlí nua ar bun sa bhliain 1924 in Kassel, in éineacht lena dheartháir níos sine, Roland (níos déanaí ina bhreitheamh de chuid na Naitsithe).

Bhí Oswald ina bhall de Pháirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine ó 1927 amach. In ainneoin sin, chosain sé daoine a bhí i gcoinne na Naitsithe sna cúirteanna agus bhí sé ina chainteoir poiblí éifeachtach. Fuair sé aird an phobail dá bharr sin.  

Bhí Oswald i láthair na cúirte mar abhcóide na gcosantóirí i roinnt cásanna ardphróifíle íogaire ó thaobh na polaitíochta de tar éis 1933.  

Bhí cáil go háirithe ar "Thriail na gCaitliceach" sa bhliain 1937; níor tugadh breith bháis ar An tAthair Joseph Cornelius Rossaint agus fuarthas neamhchiontach daoine eile, rud nár thaitin le Goebbels beag ná mór. Díreach i ndiaidh  sin, díbríodh Oswald as an bpáirtí.  

Chuir Oswald lámh ina bhás féin, b'fhéidir, sa bhliain 1939, faoi chúinsí amhrasacha.

Féach freisin 

 Roland Freisler

Tagairtí 

Naitsithe
Básanna i 1939
Daoine a rugadh i 1895
Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Dúnmharuithe
Mairtírigh
Dlíodóirí Gearmánacha
Calum Clachair

Is clár leanaí ar BBC Alba é Calum Clachair (Béarla: Bob the Builder). Is sraith teilifíse do leanaí beoite stad-ghluaiseacht na Breataine é Calum Clachaira chruthaigh Keith Chapman do HIT Entertainment agus Hot Animation. Sa tsraith bhunaidh, a craoladh ó 1999 go 2011, tá Bob le feiceáil i gclár beochana stopghluaiseachta mar chonraitheoir tógála, ag speisialú i saoirseachta, in éineacht lena chomhghleacaí Wendy, comharsana éagsúla agus cairde, agus a bhuíon feithiclí oibre antrapamorphised agus trealamh. Craoltar an seó i go leor tíortha ach tháinig sé ón Ríocht Aontaithe áit ar labhair an t-aisteoir Sasanach Neil Morrissey Bob sa leagan Béarla. Bhain an seó úsáid as beochan CGI níos déanaí ag tosú leis an seach-shraith Ready, Steady, Build!. Dhíol dílseánaigh na Breataine Bob the Builder agus Thomas the Tank Engine an fiontar in 2011 le déantóir bréagán SAM Mattel ar $680 milliún.

Struchtúr
Struchtúr
I ngach caibidil, cabhraíonn Calum (nó Bob sa leagan Béarla)) agus a ghrúpa le hathchóiriú, tógáil agus deisiú agus le tionscadail eile nuair is gá. Cuireann an seó béim ar réiteach coimhlinte, ar chomhoibriú, ar shóisialú agus ar úsáid scileanna foghlama éagsúla. Is é mana Chaluim "An féidir linn é a shocrú?", Agus freagraíonn na carachtair eile le "Is féidir linn!".

I mí Dheireadh Fómhair 2014, rinne Mattel athchóiriú ar 'Bob the Bildar' don tsraith nua Milkshake! ar Channel 5 in 2015 i measc na n-athruithe, rinneadh athchóiriú iomlán ar an bhfoireann, agus tháinig an t-aisteoir Harry Potter Lee Ingleby in ionad Neil Morrissey mar ghuth Bhob.

Naisc sheachtracha
BBC Alba. 
Cláir Teilifíse na Breataine
Cláir BBC
Cartúin
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1999
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2011
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2015
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2018
Carbad

Carráiste oscailte dhá roth agus capa(i)ll á tharraingt, is ea carbad. D'úsáidtí carbaid fadó chun cogaidh nó ráis

Féach freisin 

 Carráiste

Tagairtí 

Feithiclí
Taisteal
Sean-aois
HEC Paris

Is ollscoil í HEC Paris atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1881. D'fhreastail 1 n-uachtarán na Stát An Fhraincis ar HEC agus chaith mórán ceannairí tíortha eile uirthi.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Láithreán Gréasáin hec.edu

Páras
Ollscoileanna sa Fhrainc
Dungaraí (éadach)

Rabhlaer, nó forchóta, d'éadach garbh cadáis (deinim uaireanta) is ea dungaraí.

Féach freisin 

 Deinim

Tagairtí 

Éadach
Foclach (Wordle)

Is cluiche focal ar líne é Wordle, nó Foclach as Gaeilge. Séard atá ann ná tábla atá sórt cosúil le gréasán sudoku agus caithfidh daoine focal an lae a thomhas chun an cluiche a chríochnú.

Stair 

Chruthaigh Josh Wardle ón mBreatain Bheag an cluiche sa bhliain 2021. Innealtóir bogearra a dhear an cluiche ó thús mar bhronntanas dá bhean. Scaoil siad amach an cluiche go poiblí ina dhiaidh sin.

Cúpla mí níos déanaí, cheannaigh an New York Times an cluiche ar níos mó ná milliún dollar. ‘Scéal grá’ a thug an New York Times ar scéal an chluiche atá scaipthe ó dhosaenacha imreoirí go dtí na céadta mílte acu in imeacht roinnt míonna.

Tá a lán daoine ag imirt Wordle ar fud an domhain ó 2021 ar aghaidh agus iad ag roinnt na dtorthaí ar na meáin shóisialta, Twitter go háirithe.

Gaeilge 

Sa bhliain 2022, chruthaigh Linda Keating leagan Gaeilge den chluiche, 'Foclach'.  Tógadh bunchloch liosta na bhfocal ón liosta desna focla is coitianta i nGaeilge, le Michal Měchura.  Tá an cluiche ar fáil ar líne.  Cosúil leis an leagan Béarla, bíonn sé iarracht ann chun an focal a thomhas.

Féach freisin 

 Sudoku

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Cluichí Focal
Cluichí ríomhaireachta
Focail agus frásaí
Focail nuachumtha
Tóras

Sa gheoiméadracht, is dromchla imrothlaithe é tóras , taoschnó a thugtar air sa ghnáthchaint, a ghintear trí chiorcal a imrothlú i spás tríthoiseach thart ar ais atá ar comhphlána leis an gciorcal.
Mura ndéanann an ais imrothlaithe teagmháil leis an gciorcal, bíonn se i bhfoirm fáinne ag an dromchla agus tugtar tóras imrothlaithe air. Má tá an ais imrothlaithe tadhlaíoch leis an gciorcal, is tóras adhairce é. Má théann an ais imrothlaithe dhá uair tríd an gciorcal, is tóras fearsaide é an dromchla. Má théann an ais imrothlaithe trí lár an chiorcail, is tóras díchineálach é an dromchla, sféar déchlúdaithe. Mura ciorcal é an cuar imrothlach, is cruth gaolmhar é an dromchla, toróid.
FK Žalgiris

Is club peile é Žalgirio futbolo klubas as Vilnius. Bunaíodh an club sa bhliain 1947, agus imríonn sé sa A lyga.

Trófaithe 
Náisiúnta
A lyga (10): 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022
LFF taurė (14): 1991, 1993, 1994, 1997, 2003 (fómhar), 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 (earrach), 2016 (fómhar), 2018, 2021, 2022
Supertaurė (7): 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020

VMFD Žalgiris (2009–2014)

FK Žalgiris (2015–)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil an chlub
 FK Žalgiris på Soccerway
Vilnius
Clubanna sacair na Liotuáine
FK Riteriai

Is club peile é Riterių futbolo klubas as Vilnius. Bunaíodh an club sa bhliain 2005, agus imríonn sé sa A lyga.

Trófaithe 
Náisiúnta
A lyga (0): 
LFF taurė (0): 
Supertaurė (0):

FK Trakai (2009–2018)

FK Riteriai (2019–)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil an chlub
 alyga.lt (FK Riteriai)
 Globalsportsarchive
 FK Riteriai Soccerway

Vilnius
Clubanna sacair na Liotuáine
Páirtí Cumannach Chúba

Is páirtí polaitíochta Marxach-Leiníneach Chúba é Páirtí Cumannach Chúba (PCC), (Spáinnis: Partido Comunista de Cuba, PCC), a bhunaigh Julio Antonio Mella sa bhliain 1925, agus atá i gcumhacht ó tháinig Réabhlóid Chúba ar an bhfód.

Tacaíonn a lucht leanúna le Réabhlóid Chúba agus traidisiúin réabhlóideacha na gCúbach, i gcoinne coilíneachais na Spáinne agus nua-choilíneachas impiriúil na Stát Aontaithe, agus fógraíonn siad iad féin ina n-oidhrí ar Pháirtí Réabhlóideach Chúba (Spáinnis:Partido Revolucionario Cubano), a bhunaigh José. Martí i 1892 chun troid ar son neamhspleáchas Cúba ón Spáinn.

Tagairtí
 
Páirtithe de chórais aonpháirtí
Páirtí polaitiúla i gCúba
Páirtithe polaitiúla antoisceacha den eite chlé
Páirtithe cumannacha atá i gceannas
Cruinniú Idirnáisiúnta na bPáirtithe Cumannacha agus Oibrithe
Capel Gwynfe

Sráidbhaile beag i bpobal Llangadog, Sir Gaerfyrddin, sa Bhreatain Bheag is ea Capel Gwynfe   nó Gwynfe . Tá sé suite i ngleann in oirdheisceart an chontae, idir Trichrug agus fánaí thiar an tSléibhe Dhuibh, siar ón bhóthar an A4069, timpeall leath bealaigh idir Brynaman ó dheas agus Llangadog ó thuaidh. Tá an ceantar ina chuid den pháirc náisiúnta Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Daoine cáiliúla 
 Beriah Gwynfe Evans (1848–1927). Chaith an scríbhneoir agus gníomhaí polaitíochta seo cuid mhór dá shaol i nGwynfe, agus ghlac sé ainm an tsráidbhaile mar lárainm dó féin. Ceapadh é ina mháistir scoile ar scoil an tsráidbhaile ó 1867 go 1882, agus John Williams ina dhiaidh sin ó 1882 go 1909.
 Sir John Williams . Rugadh an bailitheoir lámhscríbhinní Breatnaise, bronntóir mór Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige nuair a bunaíodh í, i dteach feirme Beili, ag Gwynfe sa bhliain 1840, agus tógadh i Blaenllynant é. Ba é an dochtúir breithe den teaghlach ríoga, lena n-áirítear breitheanna dhá rí amach anseo, Éadbhard VII  agus Seoirse VI. Bhí sé ina Uachtarán ar Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige ó bunaíodh í i 1907, agus freisin ar Choláiste Ollscoile na Breataine Bige, Aberystwyth ó 1913 go dtí a bhás i 1926.
 Sa sráidbhaile a rugadh triúr de na misinéirí is cáiliúla sa Bhreatain Bheag sa 19ú haois, William Griffith, David Williams agus David Griffiths ( Madagascar; 1792-1863). D’aistrigh David Griffiths agus David Jones an Bíobla go dtí an Mhalagáisis, agus ba é David Griffiths, a bhunaigh teanga scríofa na Malagáise; tá a uaigh i gCeapal y graig, Machynlleth..

Foinse 

 Aneirin Talfan Davies, Roaming Carmarthenshire (Wreck Books, 1955; eagrán nua, 1970)

Tagairtí
Lá Domhanda na nEaslán

Ceiliúrtar Lá Domhanda na n-Easlán ar Lá Muire Lourdes, nó an 11 Feabhra, ó 1993 i leith. Iarrann an Eaglais Chaitliceach ar a lucht leanúna cuimhneamh ar dhaoine breoite, daoine ag fulaingt agus daoine a thugann aire dóibh. Táthar ag súil, mar sin, go cuirfeadh an ócáid seo leis an tuiscint atá ag an bpobal ar na heasláin. 

Sa bhliain 2017,roghnaigh an Pápa Proinsias líne ón Magnificat (Paidir na Maighdine Beannaithe Muire) mar théama: Rinne an té atá cumhachtach nithe móra dom (Lucás 1:40). 

Roghnaigh an Pápa Proinsias Creideamh agus Catharnacht mar théama i mbliana 2020:  ‘Is mithid dúinne ár n-anam a thabhairt ar son na mbráthaire’ (1 Eoin 3: 16). 

D'fhógair Pápa Beinidict XVI go raibh sé ag éirí as ar Lá Domhanda na n-Easlán, 2013, agus é tinn.

Féach freisin 

 Muire Lourdes

Tagairtí 

Féilte Críostaí
Muire
Feabhra
Tinneas
Solad rothlaithe

Sa gheoiméadracht, is solad rothlaithe é figiúr soladach a fhaightear trí chuarphlána a rothlú timpeall líne dhíreach éigin ( ais imrothlaithe ) atá suite ar an bplána céanna. Is é an dromchla imrothlaithe an dromchla a chruthaigh an t-imrothlú seo agus a cheanglaíonn an solad..

Ag glacadh leis nach dtrasnaíonn an cuar an ais, tá toirt an tsólaid cothrom le fad an chiorcail a thuairiscítear le meánlár an fhigiúir arna iolrú faoi achar an fhigiúir ( dara teoirim meánlár de chuid Pappus ).

Is eilimint tríthoiseach toirte de sholad rothlaithe é diosca ionadaíoch. Cruthaítear an eilimint trí mhírlíne (ar fad w ) a rothlú thart ar ais éigin (suite r aonad ar shiúl), ionas go mbeidh toirt sorcóireach d'aonaid πr2w timpeallaithe.

Tagairtí
Calcalas suimeálach
Solaid
Fána

Sa mhatamaitic, is uimhir í fána nó grádán de líne a chuireann síos ar threo agus ar ghéire na líne.  Is minic a chuirtear  fána in iúl leis an litir m ; níl aon fhreagra soiléir ar an gceist cén fáth a n-úsáidtear an litir m le haghaidh fána, ach tá a húsáid is luaithe sa Bhéarla le feiceáil in O'Brien (1844)  a scríobh an chothromóid na dronlíne líne  mar  agus tá sé le fáil freisin in Todhunter (1888)  a scríobh é mar " y = mx + c ".

Tagairtí
Matamaitic bhunúsach
 Geoiméadracht anailíseach
 Geoiméadracht
Cearrbhachas

Is éard is cearrbhachas (ar a dtugtar gealltóireacht freisin) ann ná  geall a chur ar rud éigin luachmhar ("na geallta") ar theagmhas a bhfuil toradh éiginnte aige agus é ar intinn rud éigin eile lena mbaineann luach a bhuachan. Mar sin ní mór trí ghné a bheith i gceist le cearrbhachas:comaoin (méid geallta), riosca (seans), agus duais.  Is minic a bhíonn toradh an ghill ar an toirt, mar shampla  dísle aonar a chaitheamh, casadh roth rúiléide, nó ceann scríbe sroichte ag capall, ach tá frámaí ama níos faide coitianta freisin, rud a ligeann geallta ar thoradh comórtas spóirt sa todhchaí. nó fiú séasúr iomlán spóirt.

Tagraíonn an téarma "cearrbhachas"  sa chomhthéacs seo de ghnáth do chásanna ina bhfuil an ghníomhaíocht ceadaithe go sonrach faoin dlí . Níl an dá fhocal comheisiatach; .i., cuireann cuideachta "cearrbhachais" gníomhaíochtaí (dlíthiúla) "cearrbhachas" ar fáil don phobal  agus féadfaidh ceann amháin de go leor boird rialaithe cearrbhachais í a rialú, mar shampla, Bord Rialaithe Cearrbhachais Nevada (Béarla: Nevada Gaming Control Board). Mar sin féin, ní fheictear an t-idirdhealú seo go huilíoch i saol an Bhéarla. Mar shampla, sa Ríocht Aontaithe, tugtar an Coimisiún Cearrbhachais (Béarla:Gambling Commission) ar rialtóir gníomhaíochtaí cearrbhachais.Úsáidtear an téarma cluichíocht níos minice ó tháinig méadú ar chluichí ríomhaireachta agus físeáin chun cur síos a dhéanamh ar ghníomhaíochtaí nach gá geallchur a dhéanamh, go háirithe cluichíocht ar líne, agus níl an úsáid nua fós tar éis an seanúsáid a dhíláithriú mar phríomh-shainmhíniú i bhfoclóirí coitianta. Baineadh úsáid as "cluichíocht " freisin chun dul timpeall ar dhlíthe i gcoinne "cearrbhachais" D'úsáid na meáin agus daoine eile téarma amháin nó téarma eile chun comhráite a chumadh faoi na n-ábhar, rud a d'athraigh dearcthaí i measc a lucht éisteachta.

Tagairtí
Cáithnín

Sna heolaíochtaí fisiceacha, is réad beag logánta é cáithnín ar féidir roinnt airíonna fisiceacha nó ceimiceacha a thabhairt dó, amhail toirt, dlús, nó mais .  Athraíonn siad go mór ó thaobh méide nó cainníochta, ó cháithníní fo-adamhacha cosúil leis an leictreon, go cáithníní micreascópacha mar adaimh agus móilíní, go cáithníní macrascópacha cosúil le púdair agus ábhair ghráinneacha eile. Is féidir cáithníní a úsáid freisin chun samhlacha eolaíocha de rudaí níos mó fós a chruthú ag brath ar a ndlús, mar shampla daoine ag gluaiseacht i slua nó coirp neamhaí ag gluaiseacht .

Tá brí shách ginearálta leis an téarma cáithnín, agus déantar é a scagadh de réir mar is gá i réimsí éagsúla eolaíocha. Is féidir tagairt a dhéanamh d'aon rud atá comhdhéanta de cháithníní mar cáithníneach.  Mar sin féin, is minice a úsáidtear an t-ainmfhocal cáithníní   chun tagairt a dhéanamh do thruailleáin in atmaisféar an Domhain, ar fuaidreán iad de cháithníní neamhcheangailte, seachas comhiomlán cáithníní nasctha .

Tagairtí
Fisic cháithníní
Damhna
Lupercalia

Féile Rómhánach an íonghlanta ab ea Lupercalia.

De réir an tseanchais, bhunaigh an Pápa Gelasius I Lá Fhéile Vailintín sa bhliain AD 496, chun Lupercalia a chur faoi chois.

Féach freisin 

 Lá Fhéile Vailintín
 An tSean-Róimh

Tagairtí 

 
Féilte na sean-Róimhe
Feabhra
Olivia Rodrigo

Is amhránaí agus aisteoir Meiriceánach í Olivia Isabel Rodrigo (rugadh í ar an 20 Feabhra, 2003).

Dioscliosta 
 Sour (2021)

Scannánliosta

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
Suíomh oifigiúil
Olivia Rodrigo ar IMDb

Daoine a rugadh i 2003
Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Amhránaithe Meiriceánacha
Daoine beo
Letitia James

Is dlíodóir, gníomhaí agus polaiteoir Meiriceánach í Letitia Ann “Tish” James (rugadh 18 Deireadh Fómhair, 1958). Tá sí ina ball den Pháirtí Daonlathach agus ina Ard-Aighne reatha Nua-Eabhrac, tar éis di toghchán 2018 a bhuachan chun teacht i gcomharbacht ar an Ard-Aighne Barbara Underwood. Is í an chéad Afracach-Mheiriceánach agus an chéad bhean a toghadh don phost.  

Rugadh agus tógadh í i mBrooklyn, fuair James a céim J.D. ag Ollscoil Howard i Washington, D.C., tar éis dí céim a bhaint amach ó Choláiste Lehman sa Bhronx. D'oibrigh sí mar chosantóir poiblí, ansin ar fhoireann i gComhthionól Stáit Nua-Eabhrac, agus níos déanaí mar Ard-Aighne Cúnta Stáit Nua-Eabhrac (Oifig Réigiúnach Brooklyn).

Bhí James ina ball de Chomhairle Cathrach Nua-Eabhrac ó 2004 go 2013. Rinne sí ionadaíocht ar an 35ú ceantar, lena n-áirítear comharsanachtaí Brooklyn de Clinton Hill, Fort Greene, codanna de Crown Heights, Prospect Heights, agus Bedford-Stuyvesant. Bhí James ina cathaoirleach ar na Coistí Forbartha Eacnamaíochta agus Sláintíochta, agus bhí sí ar roinnt coistí eile. Bhí sí ina hAbhcóide Poiblí i gCathair Nua-Eabhrac ó 2013 go 2018 níos déanaí.

Bhí James ina hiarrthóir i dtoghchán geabalach Nua-Eabhrac 2022. D’fhógair sí a hiarrthóireacht an 29 Deireadh Fómhair, 2021, agus chuir sí a feachtas ar fionraí ar 9 Nollaig, 2021, ag roghnú rith don toghchán le haghaidh atoghadh mar ard-aighne ina ionad sin.

Luathshaol agus oideachas 
Rugadh Letitia Ann James ar 18 Deireadh Fómhair, 1958, i Brooklyn, Nua-Eabhrac.    Tá sí ar dhuine d’ochtar clainne a rugadh do Nellie James (r. 1919, Martinsville, Achadh an Iúir )  agus Robert James.   D'fhreastail sí ar scoileanna poiblí i gCathair Nua-Eabhrac. D'fhás sí aníos i Park Slope, Brooklyn, agus d’fhreastail sí ar Ardscoil Fort Hamilton .  Fuair sí a BA ó Choláiste Lehman Ollscoil Chathair Nua-Eabhrac i 1981,  agus bhí na healaíona liobrálacha le béim ar obair shóisialta  mar phríomhábhar aici.  

Fuair sí a céim JD ó Scoil Dlí Ollscoil Howard i Washington, DC, agus ligeadh isteach í chun an dlí a chleachtadh i Stát Nua-Eabhrac i 1989.   In 2013, d’fhreastail James ar Scoil Gnóthaí Idirnáisiúnta agus Poiblí Columbia chun céim a bhaint amach i Riarachán Poiblí .

Gairmréim

Tagairtí

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1958
Macarón

Feadóga fada crua de thaos triomaithe cruithneachta is ea macarón nó macaroni, a bhogann nuair a bhruitear iad. As an Iodáil a thagann an macarón, leathchosúil le spaigití.

Féach freisin 

 Spaigití

Tagairtí 
 

Bia
Alex Albon

Is tiománaí Téalannach-Briotanach de chuid Fhoirmle a hAon é Alexander Albon Ansusinha (Téalainnis: อเล็กซานเดอร์ อัลบอน อังศุสิงห์). Rugadh i Londain, Sasana é ar 23 Márta 1996. I 2022, beidh sé ag glacadh páirt i gCraobh Domhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Williams. Thiomáin sé le  Torro Rosso agus Red Bull Racing roimhe sin

Tagairtí 

Tiománaithe Foirmle a hAon
Daoine a rugadh i 1996
Daoine beo
Oileán na cobhsaíochta

San fhisic núicléach, is éard atá i gceist le h-oileán na cobhsaíochta ná hipitéis nó tairngreacht eolaíochtúil a deir go bhfuil grúpa de núiclídí an-troma ann atá cobhsaí nó réasúnta cobhsaí, agus iad scoite scartha ó fhormhór mór na ndúl cobhsaí i mapa na núiclídí. Tá an teoiric seo bainteach leis an smaoineamh go bhfuil "uimhreacha draíochta" ann, agus gur dóchúla don núiclíd bheith cobhsaí más ionann líon na neodrón sa núicléas nó líon na bprótón sa núicléas agus ceann de na huimhreacha seo. Is féidir foirmlí matamaitice a oibriú amach leis na huimhreacha seo a thairngreacht, agus glactar leis go bhfuil na núicléóin orduithe ar leibhéil nó scealla sa núicléas, ionas go bhfuil an núiclíd níos cobhsaí má tá na scealla go leor lán.

Uimhreacha draíochta atá aitheanta ar dhúile an dúlra iad 2, 8, 20, 28, 50 agus 82. Na dúile arb ionann líon na bprótón (Z) sa núicléas acu agus ceann de na huimhreachta seo, tá siad níos saibhre in iseatóip chobhsaí ná na dúile ina dtimpeall i dtábla peiriadach na ndúl. Cinnte ní féidir a leithéid a rá i dtaobh an héiliam (Z = 2), ach maidir leis an ocsaigin (Z = 8), tá trí iseatóp cobhsaí aici (níl ach dhá cheann ag an nítrigin, agus níl ach aon cheann amháin ag an bhfluairín); an cailciam arís (Z = 20), tá cúig iseatóp cobhsaí aige, agus an séú ceann atá ar fáil sa dúlra tá leathré chomh fada aige agus is féidir dearmad a dhéanamh de gur núiclíd radaighníomhach é. Tá cúig iseatóp cobhsaí ag an nicil (Z = 28), agus maidir leis an stán (Z = 50), tá deich gcinn chobhsaí aige. Is í an luaidhe (Z = 82) an dúil is troime a bhfuil iseatóip chobhsaí aici ar aon nós, ceithre cinn acu. 

Cuireann na huimreacha draíochta leis an gcobhsaíocht freisin más ionann líon na neodrón agus ceann acu. Dealraíonn sé gur uimhir dhraíochta é 126 freisin, ag na neodróin ar a laghad, agus is í an cheist mhór, an mbeadh dúil a 126 cobhsaí freisin. Níl na heolaithe ar aon fhocal faoi sin, áfach. Tá daoine acu tar éis luachanna eile a mholadh, Z = 114 mar shampla, mar a thairngir an fisiceoir Gearmánach Heiner Meldner.

Tá cobhsaíocht ar leith ag baint leis na núiclídí a bhfuil draíocht dhúbailte acu, cosúil le hocsaigin a sé déag (ocht bprótón, ocht neodrón), cailciam-40 (fiche prótón, fiche neodrón), agus luaidhe-208 (82 phrótón, 126 neodrón). Tá draíocht dhúbailte ag cailciam-48 freisin: níl sé saor ó radaighníomhaíocht, ach tá leathré níos fada aige ná mar a bheifeá ag súil leis.

Is tábhachtach a thuiscint nach bhfuil na fisiceoirí féin in ann saintréithe na núicléas forthroma a thuiscint go rómhaith. Is iomaí iarmhairt agus imthoisc a théann i bhfeidhm ar na núicléis fhorthroma, cosúil le héaradh Coulomb agus dífhoirmiú na núicléas, agus is deacair a thuairimiú cé chomh láidir is a bhíonn siad - níl foirmlí néata matamaitice oibrithe amach go fóill le hiad a láimhseáil. Níl na heolaithe ar aon tuairim faoin bhfad a chuirfidh an draíocht dhúbailte, abair, le leathré na dúile arb é líon a chuid prótón ná 126: an ea nach mbeidh sé ach cúpla nóiméad níos fadsaolaí ná na núiclídí ina thimpeall, nó an mbeidh iseatóp an-fhadsaolach ann, cosúil le húráiniam-238.

Tagairtí

Iseatóip
Fisic núicléach
Radaighníomhaíocht
Guto Harri

Is craoltóir, scríbhneoir agus comhairleoir cumarsáide straitéiseach Breatnach é Guto Harri (rugadh 8 Iúil 1966). Feidhmíonn sé mar Stiúrthóir Cumarsáide Shráid Downing.

Chaith Harri 18 mbliana mar iriseoir ag an BBC. Ó 2008 go 2012 bhí sé ina stiúrthóir ar ghnóthaí seachtracha do Mhéara Londain Boris Johnson.  D’oibrigh sé le News International ó 2012 go 2015, Liberty Global ó 2016 go 2017, Hanover Communications ó 2018 go 2020,  agus Hawthorn Advisors ó 2020 go 2022. 

I mí na Bealtaine 2021, chuaigh Harri isteach i GB News mar láithreoir; cuireadh ar fionraí é agus d’éirigh sé as ina dhiaidh sin i mí Iúil 2021 tar éis dó dul ar a ghlúin ar aer. In 2022, cheap an Príomh-Aire Johnson Harri mar Stiúrthóir Cumarsáide Shráid Downing, tar éis do Jack Doyle éirí as.

Luathshaol agus oideachas 
Rugadh Guto Harri i gCaerdydd don scríbhneoir agus síciatraí Harri Pritchard-Jones agus Lenna (née Harries). Cainteoir Breatnaise ó dhúchas é, rinne sé staidéar i Tonyrefail Community School agus i Ysgol Bryntaf, sular d’fhreastail sé ar Ysgol Gyfun Llanhari. Tar éis dó A Leibhéal a bhaint amach, glacadh le Harri isteach i gColáiste na Banríona, Oxford, áit a ndearna sé staidéar ar fhealsúnacht, polaitíocht agus eacnamaíocht. Ansin rinne sé cúrsa iarchéime san Iriseoireacht Chraolacháin in Ollscoil Caerdydd.

Gairmréim 
Thosaigh sé a ghairm bheatha i raidió na na Breatnaise sular bhog sé go líonra raidió agus teilifíse. Chuir sé go rialta le clár Newyddion S4C agus ar roinnt clár faisnéise stairiúla do S4C. Chuir sé roinnt de phríomhchláir toghcháin BBC Wales i láthair níos déanaí.

Tagairtí

Iriseoirí Breatnacha
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1966
Bourgeoisie

Aicme shóisialta atá sainmhínithe go socheolaíochta é an bourgeoisie, atá comhionann leis an mheánaicme nó leis an mheánaicme uachtarach. Déantar idirdhealú idir iad agus an phrólatáireacht (nó an chosmhuintir ) de bharr a saibhreas coibhneasta, agus a gcaipiteal cultúrtha agus airgeadais. Roinntear é uaireanta ina mion (petite), meán (moyenne), mór (grande), uachtair (haute), agus ársa (ancienne) bourgeoisie, ( i dteannta a chéile tugtar “an bourgeoisie” orthu).

Bíonn an bourgeoisie, sa chiall bhunaidh, bainteach go dlúth le cathracha a bheith ann, agus aithnítear é mar sin de réir a chairteacha uirbeacha (m.sh. cairteacha bardasach, pribhléidí baile, dlí baile na Gearmáine ), agus mar sin ní raibh aon bourgeoisie eile ann seachas saoránaigh na gcathracha. Tháinig tuathánaigh faoi chóras dlí eile.

San fhealsúnacht Mharxach, is é an bourgeoisie an aicme sóisialta a tháinig chun bheith ina n-úinéirí ar na modhanna táirgthe le linn an tionsclaithe chomhaimseartha   agus bartha orth faoi luach na maoine agus caomhnú an chaipitil, chun a bhforlámhas eacnamaíoch a chinntiú sa tsochaí. 

Thug Joseph Schumpeter faoi deara ghnéithe nua a ionchorprú san bhourgeoisie, sé sin fiontraithe a ghlac rioscaí  chun nuálaíocht a thabhairt do thionscail agus don gheilleagar trí   phróisis ar a dtugtar 'díothú cruthaitheach',  mar fhórsa tiomána an innill chaipitlíoch.

Sanasaíocht 
Tháinig  an focal Fraincise Nua-Aimseartha ''bourgeois' ón tSean-Fhraincis 'burgeis' (cathair faoi bhallaí), a dhíorthaigh ó bourg ( baile margaidh ), ó seanteanga na bhFranc 'burg' (baile);

Tagairtí
Spaigití

Bia Iodálach, atá leathchosúil le macrón, déanta de thaos cruithneachta agus é ina fheadáin chaola, is ea spaigití.

Féach freisin 

 Macarón

Tagairtí 
 

Bia
Eric Adams

Polaiteoir Meiriceánach is ea Eric Leroy Adams a rugadh ar 3 Meán Fómhair 1960. Iar-phóilín, iaruachtarán Bhuirg Brooklyn, agus 110ú méara Chathair Nua-Eabhrac é. 

Chaith Adams breis is 20 bliain leis an bpóilíneacht i gCathair Nua-Eabhrac, ar dtús mar phóilín sa chóras iompair agus ansin mar bhall den NYPD, seirbhís phóilíneachta na cathrach. Chuaigh sé ar scor agus rang captaen bainte amach aige. D'fhreastail sé mar bhall de Sheanad Stát Nua-Eabhrac ó 2006 go 2013, mar ionadaí an 20ú ceantar seanaid i mBrooklyn. I mí na Samhna sa bhliain 2013 toghadh Adams mar Uachtarán Bhuirg Brooklyn agus atoghadh don phost sin é sa bhliain 2017. Eisean an chéad duine de shliocht Afracach sa phost úd.

Ar 17 Samhain 2020, d'fhógair Adams go raibh sé ina iarrthóir ar phost mhéara Chathair Nua-Eabhrac mar bhall den Pháirtí Daonlathach. Bhí sé thiar sna pobalbhreitheanna i dtosach an fheachtais i ndiaidh iarrthóir eile, mar atá Andrew Yang, ach sa deireadh, ar 6 Iúil 2021, bhain Adams an bua sa réamhthoghchán. Sa toghchán ginearálta bhain Adams ollbhua amach ar iarrthóir an Pháirtí Phoblachtaigh, Curtis Sliwa. Go goirid i ndiaidh meán oíche ar 1 Eanáir 2022, ghlac Adams mionn na hoifige mar mhéara Chathair Nua-Eabhrac.

Tagairtí

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine as Brooklyn
Daoine a rugadh i 1960
Daoine beo