joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Otto Hahn

Ceimicí is fisicí a rugadh i bhFrankfurt na Gearmáine ab ea Otto Hahn (8 Márta 1879 - 28 Iúil 1968). Le Lise Meitner (1878-1968) d'fhionn sé an dúil radaighníomhach prótaictiniam (Pa) i 1917. Scoilt sé adamh úráiniam le neodróin i 1938 chun bairiam radaighníomhach a chruthú. Thairg Meitner agus a nia Otto Frisch (1904-1979) gur trí eamhnú núicléach in imoibriú slabhrúil a tharla sé seo. Bhí agus tá an feiniméan seo bunúsach don fhuinneamh núicléach agus an buama adamhach. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1944 as a shaothar. Creideann cuid mhaith daoine gurbh éagóir é nár roinn Lise Meitner an duais leis.

Ceimiceoirí Gearmánacha
Fisiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1879
Básanna i 1968
Samuel Hahnemann

Dochtúir a rugadh i Meißen na Gearmáine ab ea Christian Friedrich Samuel Hahnemann (10 Aibreán 1755 – 2 Iúil 1843). Bunaitheoir na hómaepaite, cé nár glacadh leis go fairsing lena linn.

Daoine a rugadh i 1755
Básanna i 1843
Lianna Gearmánacha
Hailít

Foirm mhianrach de chlóiríd sóidiam, NaCl. Tugtar clochshalann uirthi freisin.
Richard Hakluyt

Geografaí a rugadh i Hertfordshire Shasana ab ea Richard Hakluyt (c 1552 – 23 Samhain 1616). Scríobh sé mar gheall ar thaiscéaladh is loingseoireacht, agus d'fhoilsigh leabhar cáiliúil, Principal Navigations, Voyages and Discoveries of the English Nation (Aistir Loinge is Fionnachtana Móra na Sasanach, 1589)

Daoine a rugadh sna 1550í
Básanna i 1616
Geografaithe
John Scott Haldane

Fiseolaí a saolaíodh i nDún Éideann ab ea John Scott Haldane (3 Bealtaine 1860 -15 Márta 1936). Cáil air as a thaighde ar an riospráid, gásmhéadracht sa bhfuil, sláinteolaíocht thionsclaíoch, agus sláinte is sábháilteacht i mianaigh. Cáil ar a mhac John Burdon Sanderson Haldane (1892-1964) as matamaitic a chur i bhfeidhm sa bhitheolaíocht, agus an eolaíocht a léiriú don ghnáthduine.

Fiseolaithe Albanacha
Daoine as Dún Éideann
Daoine a rugadh i 1860
Básanna i 1936
George Ellery Hale

Réalteolaí a saolaíodh i Chicago ab ea George Ellery Hale (29 Meitheamh 1868 - 21 Feabhra 1938). Bhraith sé réimsí maighnéadacha i ngrianspotaí den chéad uair. Chuir sé tús le tógáil chuid de na teileascóip is mó ar Domhan, ina measc an teileascóp 5 m (ar trastomhas) ar Shliabh Palomar.

Réalteolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1868
Básanna i 1938
Cóiméad Hale-Bopp

An cóiméad ba mhó ghile le 400 bliain, agus a núicléas 40 km ar trastomhas. Ní fhacthas an cóiméad seo ó 2,600 bliain RC, timpeall an ama a bhí na pirimidí á dtógáil san Éigipt. Ach ó Mhárta-Aibreán 1997 bhí sé soiléir geal sa spéir ó thuaidh. Bhí sé ag a íosfhad ón Domhan, 200 milliún km, ar 22 Márta. Ainmníodh é as beirt Mheiriceánach, Alan Hale is Thomas Bopp, a d'fhionn é i 1995. Ina dhiaidh sin ionannaíodh é le híomhá a thóg teileascóp Schmidt i Siding Springs na hAstráile i 1993. Ní fhillfidh sé don chuid seo den Ghrianchóras go ceann 2,400 bliain eile.

Cóiméid
Iarmhairt Hall

Sraonadh iompróirí luchta i seoltóir nuair a fheidhmíonn réimse seachtrach maighnéadach orthu. Má bhíonn an réimse maighnéadach ingearach le treo na n-iompróirí, sraontar iad sa 3ú treo, atá ingearach leis an réimse maighnéadach agus treo na n-iompróirí luchta. Gintear difríocht poitéinsil ina voltaí sa 3ú treo seo. Is féidir an iarmhairt a úsáid chun lucht is polaraíocht na n-iompróirí luchta i seoltóirí is leathsheoltóirí a dhéanamh amach. Baintear feidhm aisti sa ghnáth-theilifísean chun an léas leictreon a shraonadh agus an íomhá a scanadh ar an scáileán. D'fhionn Edwin Hall (1855-1938), fisicí ó na Stáit Aontaithe, an feiniméan i 1879.
Iarmhairt chandamach Hall

Céimeanna rialta sa tseoltacht in iarmhairt Hall ag teochtaí ísle faoi réimsí diana maighnéadacha i gcás leictreon atá faoi iallach gluaiseacht i bplána, mar a tharlaíonn i réigiún an chomhchumair i bhfeistí leathsheoltacha sileacan ocsaíde miotail. Bhraith Klaus von Klitzing is daoine eile den chéad uair í i 1980. Tarlaíonn sí de bharr gluaiseacht chandamach fhithiseach na leictreon sa réimse maighnéadach. Bíonn luachanna ag an tseoltacht ar iolraithe slánuimhreacha (e2/h) iad (is é e lucht an leictreoin, agus h tairiseach Planck). I 1982 d'fhionn Horst Störmer is Daniel Tsui iarmhairt chodánach Hall, inar féidir go mbeidh luachanna codánacha áirithe iolruithe (e2/h) sa tseoltacht. Mhínigh Robert Laughlin gur tharla sé seo de bharr saghas nua cuasacháithnín, cumtha as leictreoin is guairneáin mhicreascópacha mhaighnéadacha. Déanann na cuasacháithníní seo leacht candamach, agus feictear iarmhairtí comhchosúla i héiliam leachtach agus forsheoltóirí. Roinn Störmer, Tsui is Laughlin Duais Nobel na Fisice i 1998 as seo. 

Leictreonaic
Hallstatt

Baile beag i dtuaisceart na hOstaire. Fuarthas earraí i dtuamaí gar don bhaile ar glacadh leis go raibh siad sainiúil do chéad phas na hIarannaoise Eorpaí sa 9ú-5ú céad RC, tréimhse ar tugadh tréimhse Hallstatt uirthi. Láthair oidhreachta domhanda anois.
Hamaltóinian

An fuinneamh iomlán, H (giúil, J), i gcóras meicniúil. Ainmnithe as William Rowan Hamilton. Is ionann é agus suim an fhuinnimh chinéitigh (K) is an fhuinnimh phoitéinsiúil (V): H = K + V. Is féidir meicnic a chur i bhfoirmlí i dtéarmaí H ar bhealach atá comhlántach leis an leagan amach i dtéarmaí fheidhm Lagrange.
Langley George Hancock

Tionsclóir mianadóireachta Astrálach a rugadh i bPerth ab ea Langley George Hancock (10 Meitheamh 1909 - 27 Márta 1992). Tar éis mianach iarainn a aimsiú i gcuid mhaith áiteanna, chuir sé tús le tionscal eastóscach na hAstráile. Chuaigh sé le polaitíocht níos déanaí. 

Lucht gnó
Daoine a rugadh i 1909
Básanna i 1992
Hanraí

Aonad féinionduchtais an SI, leis an tsiombail H. Ainmnithe as Joseph Henry. I gciorcad iata ina bhfuil an sruth ag athrú ag 1 aimpéar in aghaidh an tsoicind, má ghineann sé fórsa leictreaghluaisneach 1 vólta, is 1 H féinionduchtas an chiorcaid. 

Leictreamaighnéadas
Arthur Harden

Ceimicí a rugadh i Manchain ab ea Arthur Harden (1865-1940). Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le Hans Euler-Chelpin i 1929 as a shaothar ar choipeadh siúcra agus ceimic na n-einsímí coipthe.

Ceimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1865
Básanna i 1940
Godfrey Harold Hardy

Matamaiticeoir a rugadh i gCranleigh Shasana ab ea Godfrey Harold Hardy (7 Feabhra 1877-1 Nollaig 1947). Rinne sé taighde bunúsach le John Littlewood (1885-1977) ar uimhirtheoiric anailíseach. Shaothraigh sé dlí Hardy-Weinberg ar ghéinitic pobail, le Wilhelm Weinberg (1862-1937) ach neamhspleách air. D'fhoilsigh sé leabhar ar a chur chuige fealsúnach, A Mathematician's Apology (Leithscéal Matamaiticeora, 1940). Ar na mic léinn ollscoile a rinne sé meantóireacht orthu bhí an matamaiticeoir Indiach Srinivasa Ramanujan.

Matamaiticeoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1877
Básanna i 1947
Dlí Hardy-Weinberg

An prionsabal a rialaíonn minicíocht na n-ailléilí is na ngéinitíopaí i bpobal easphóraithe cobhsaí, a foirmlíodh i 1908 ag Godfrey Hardy is Wilhelm Weinberg. Má tá dhá ailléil ann, A agus a, le minicíochtaí p is q, p + q = 1. Uaidh sin, p2 + 2 p q + q2 = 1: is ionann p2 agus minicíocht an homaisiogóit AA, q2 agus minicíocht an homaisiogóít aa, 2 p q agus minicíocht an heitrisiogóit Aa. Is féidir an chothromóid a fhorbairt chun níos mó ná dhá ailléil a chlúdach ag lócas ar chrómasóm. Tarlaíonn dialltaí ón dlí seo i bpobail bheaga ionphóraithe. Baintear feidhm as go minic chun minicíochtaí heitrisiogót (2 p q) a ríomh maidir le neamhord cúlaitheach nuair is eol go cruinn minicíocht na homaisiogót a bhíonn buailte leis (q2). Mar shampla, má tharlaíonn an fhiobróise chisteach do dhuine as 2,500 sa phobal (q2 = 0.0004), q = .02 agus 2 p q = 2 × 0.98 × 0.02 = 0.0392, nó is é duine as 25.5 sa phobal tarlú na hailléile i gcoitinne.
John Harrison

Ceapadóir is uaireolaí a rugadh i bhFoulby Shasana ab ea John Harrison (24 Márta 1693 - 24 Márta 1776). Faoi 1726 bhí clog tógtha aige le gaireas cúitimh chun earráidí de bharr athruithe san aeráid a cheartú. I 1713 chuir rialtas na Breataine duaiseanna ar fáil as bealaí chun an domhanfhad a dhéanamh amach go cruinn sa loingseoireacht, rud nach mbeadh indéanta gan cloig an-chruinne. Shaothraigh Harrison croiniméadar mara, rinneadh tástáil air ar aistear ó Shasana go dtí an Iamáice i 1761-1762, agus d'éirigh leis an domhanleithead a thomhas le míchruinneas níos lú ná 3.9 km. Tar éis tástálacha breise (1765-1773) bhuaigh sé an chéad duais. 

Ceapadóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1693
Básanna i 1776
Hartaibéist

Damh-antalóp atá gaolmhar leis an toipí. Dath donn éadrom uirthi.

Mamaigh
Leland Harrison Hartwell

Bitheolaí a rugadh i Los Angeles is ea Leland Harrison Hartwell (30 Deireadh Fómhair 1939). Le Paul Nurse is Timothy Hunt, bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfiseolaíocht/míochaine i 2001 as a raibh léirithe acu mar gheall ar phríomhrialaitheoirí thimthriall na cille.

Bitheolaithe Meiriceánacha
Daoine as Los Angeles
Daoine a rugadh i 1939
Daoine beo
Georges-Eugène Haussmann

Airgeadaí is pleanálai baile Francach ab ea Georges-Eugène Haussmann (27 Márta 1809-11 Eanáir 1891). Rugadh agus shiothlaigh sé i bPáras. Ceapadh ina mhaor ar an Seine é i 1853, agus rinne sé éacht chun cathair Pháras a fheabhsú, ag leathnú sráideanna, ag leagan amach búlbhard is páirceanna, ag tógáil droichead.

Ailtirí Francacha
Daoine a rugadh i 1809
Básanna i 1891
Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Daoine as Páras
William Hayes

Eolaí is dochtúir a saolaíodh i mBaile Átha Cliath ab ea William Hayes (1913-1994). Gníomhréim fhada chuimsitheach aige san India, in Éirinn, an Bhreatain agus an Astráil. Sna 1950idí, freagrach as fionnadh ghéineolaíocht na mbaictéar, timpeall an ama chéanna a bhí Watson is Crick ag léiriú struchtúr déhéilisce an DNA den chéad uair. D'fhoilsigh sé leabhar cáiliúil ar a thaighde, The Genetics of Bacteria and their Viruses (Géinitic na mBaictéar is a Víreas, 1964), lámhleabhar ag mic léinn thar bhlianta fada. Leag sé bunchlocha tábhachtacha sa bhitheolaíocht mhóilíneach agus an innealtóireacht ghéiniteach.

Bitheolaithe Éireannacha
Daoine a rugadh i 1913
Básanna i 1994
Daoine as Baile Átha Cliath
Heacsán

C6H14, hidreacarbón alcáin le 6 adamh carbóin. 5 isiméir struchtúrtha ann. Maidir leis an gcomhdhúil slabhra dhírigh, n-heacsán, CH3CH2CH2CH2CH2CH3, is é 69 °C a fhiuchphointe.
Heaptán

C7H16, hidreacarbón alcáin le 7 n-adamh carbóin. 9 n-isiméir struchtúrtha ann, agus faightear an chuid is mó díobh sa chodán gásailíneach de pheitriliam. Bíonn ceann amháin acu, ar comhdhúil slabhra dhírigh é, n-heaptán, CH3CH2CH2CH2CH2CH2CH3, freagrach thar aon chomhdhúil eile as cnagadh in innill peitril.
Samuel Hearne

Taiscéalaí thuaisceart Cheanada, a rugadh i Londain ab ea Samuel Hearns (Mí Feabhra 1745 - Samhain 1792). Ball de Chomhlacht Bhá Hudson, agus an chéad Eorpach a thaisteal thar tír le carr sleamhnáin is curach go dtí an tAigéan Artach.

Taiscéalaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1745
Básanna i 1792
Oliver Heaviside

Fisicí a rugadh i Londain ab ea Oliver Heaviside (1850-1925). Rinne sé cuid mhaith taighde ar leictreachas agus teileachumarsáid leictreach. Réamhinis sé go raibh ciseal gáis ianaithe (an t-ianaisféar) thuas san atmaisféar a bheadh in ann tonnta raidió a fhrithchaitheamh. Rinne Arthur Kennelly an réamhinsint chéanna ag an am céanna sna Stáit Aontaithe, neamhspleách air. Rinne sé amach i 1902 gur ciseal ianaisféir timpeall 90-120 km in airde a fhrithchaitheann na tonnta raidió, agus tugtar ciseal Heaviside-Kennelly nó an E-chiseal air seo.

Fisiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1850
Básanna i 1925
Alan J. Heeger

Fisicí a rugadh i Sioux City, Iowa ar an 22 Eanáir 1936 is ea Alan J. Heeger. Bhain sé dochtúireacht i bhfisic amach ó Ollscoil California, Berkeley sa bhliain 1961. Le Alan MacDiarmid is Hideki Shirakawa, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 2000 as a shaothar chun polaiméirí seoltacha a fhionnadh is a fhorbairt.

Naisc sheachtracha 
 Curriculum Vitae Alan J. Heeger ag suíomh University of California, Santa Barbara. Arna rochtain ar 18 Feabhra 2014
 Léacht Duais Nobel Heeger Arna rochtain ar 18 Samhain 2014

Daoine a rugadh i 1936
Daoine beo
Fisiceoirí Meiriceánacha
Heicteár

Aonad méadrach fairsinge, ionann le 10,000 méadar cearnach, nó 2.47 acra. Úsáidtear é i dtomhas talún de ghnáth. 

Fisic
Giall Heidelberg

Giall láidir iontaisithe gan smig a fuarthas i 1907 i Mauer, gar do Heidelberg na Gearmáine. Timpeall 500,000 bliain d'aois, an iontaise dhaonna is seanda a fuarthas san Eoraip. Rangaítear go minic í mar Homo erectus, ach is ródhócha gur Homo sapiens ársa í, agus is féidir gur ó staid luath i ndifreálú an phobail Néandartálaigh í.
Héileastad

An fad amach ón nGrian ag a dtéann réimse maighnéadach na Gréine i léig. Sainmhínitear é mar imeall an Ghrianchórais.

An Grianchóras
Héileastat

Scáthán leata, tiomáinte le clogmheicníocht, ionas go dteilgeann sé an chuid chéanna den spéir isteach i dteileascóp fosaithe. Úsáidtear a leithéid le teileascóip ghrianda go príomha chun na costais a choinneáil chomh híseal agus is féidir, mar nach gá dóibh an spéir iomlán a iniúchadh.
Heilminteolaíocht

Staidéar ar na péisteanna seadánacha (heilmintí), a chuimsíonn cruinnphéisteanna agus leithphéisteanna chomh maith lena larbhaí.
Hemichordata

Inveirteabrach mara a mhaireann ar an ngrinneall. Scoilteanna geolbhaigh ina fharaing, cosúil le veirteabraigh bhunúsacha. Cuimsíonn sé dearcánphéisteanna is graptailítí.
Beartaíocht Heimlich

Modh oibre garchabhrach tarrthála chun bia nó bac eile sa phasáiste uachtarach riospráide a chur amach as. Tugtar an sá boilg uirthi freisin. Sáitear an dorn dúnta go láidir in airde ar an mbolg úachtarach os cionn an imleacáin, agus déantar arís é go mbíonn an fhadhb riospráide réitithe. Is féidir an gnó céanna a dhéanamh tríd an íobartach a fháisceadh timpeall an choim ón taobh thiar. Ainmnítear í as an dochtúir Meiriceánach Henry J. Heimlich (1920-2007).
Heipirin

Polaishiúicríd ar leith, a fhaightear i measchealla an ae, na scamhóg is an mhúcóis stéigigh, a chuireann bac ar théachtadh na fola. Ní thuigtear a feidhmeanna fiseolaíocha go hiomlán, ach ina fhoirm eastósctha íonghlanta, úsáidtear í mar dhruga frith-théachta i gcúrsaí míochaine chun bac a chur ar thrombóis.
Heipitíteas ionfhabhtaíoch

Athlasadh san ae ar víreas is bun le Heipitíteas ionfhabhtaíoch nó Heipitíteas A. 

Is iad na víris is coitianta ná heipitíteas A, heipitíteas B agus heipitíteas C. 

Faightear heipitíteas A trí uisce nó bia truaillithe a ionghabháil. Tarlaíonn galar géar dá thoradh, le fiabhras, masmas, tuirse, is buíochán. Is féidir go mbeidh an t-othar lagaithe ar feadh cuid mhaith míonna, agus go bhfaighidh seanduine bás uaidh. Ní bhíonn torthaí fadsaolacha ar dhaoine a thagann slán uaidh. 

Is scéal eile é maidir le Heipitíteas B agus Heipitíteas C, galair nimhiúla thógálacha. Faightear iad ó fhuil nó sreabháin cholainne thruaillithe, go díreach (mar shampla, ó shnáthaid nó i bhfuilaistriú) nó trí chomhriachtain. Galair ghéara cosúil le heipitíteas A is ea iad, ach déantar dochar buan don ae agus tarlaíonn cioróis is ailse mar thoradh orthu. Cuireann siad tús le timpeall 80% d'ailsí an ae, agus gach bliain maraíonn siad cúpla milliún duine ar fud an Domhain. Meastar go bhfuil an baol d'fhiaclóir 5 oiread níos mó ná don ghnáthduine, de bhrí go mbíonn sé ag láimhseáil suas le 20 othar in aghaidh an lae, ag teacht i dteagmháil le sreabháin cholainne mar fhuil is seile na n-othar. Bíonn baol freisin do theicneoirí fiaclacha a thagann i dteagmháil le múnluithe ó na hothair, fiú i bhfad tar éis don sreabhán triomú, mar go bhfanann an víreas nimhiúil tríd an bpróiseas seo. Ar ámharaí an tsaoil, tá ionaclú éifeachtach ar fáil i gcoinne heipitíteas B, agus tá sé práinneach go nglacfaidh teicneoirí atá i mbaol leis.

Tagairtí 

Galair
Heipitíteas
Heireafalas

Anatamaí Gréagach a rugadh sa Chalcadóin ab ea Heireafalas (c 335-c 280 RC). An chéad duine a mhionscrúdaigh an cholainn dhaonna is a chuir i gcomparáid le hainmhithe eile í.
Prionsabal éiginnteachta Heisenberg

Thaispeáin Werner Heisenberg éiginnteacht bhunúsach sa bhfisic chandamach, go laghdaíonn cruinneas tomhas ionad cáithnín de réir mar a mhéadaítear cruinneas thomhas a luais, agus a mhalairt go cruinn. Ar leibhéal na gcáithníní bunúsacha, cuireann próiseas an tomhais isteach ar an gcóras. Mar shampla, dá mb'fhéidir le micreascóp cumasach leictreon a bhrath, bheadh gá le solas chuige seo. Ach tá leictreon chomh beag éadrom sin, dá dtitfeadh fótón amháin air, go n-athródh sé sin ionad an leictreoin. Mar an gcéanna más mian teocht nó brú nó sruth leictreach a thomhas, ach de ghnáth is beag is fiú an oiread a chuireann an modh tomhais isteach ar an gcóras. Ach ar an leibhéal fo-adamhach, is amhlaidh nach féidir eolas ar leith a thomhas go cruinn. Ní hé ciall an phrionsabail nach bhfuil aon chinnteacht sa bhfisic chandamach, ach nach féidir dhá airí d'aon réad candamach, mar fhuinneamh nó móiminteam nó am nó ionad nó gluaisne, a thomhas go cruinn ag an am céanna.
Werner Heisenberg

Fisicí teoiriciúil ó Würtzburg na Gearmáine ab ea Werner Karl Heisenberg (5 Nollaig 1901-1 Feabhra 1976). D'fhorbair sé an mheicnic chandamach. As sin, d'fhionn sé na hallatróip hidrigine, agus chuir prionsabal na neamhchinnteachta maidir le fisic chandamach chun tosaigh i 1927. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1932 as. 

Fisiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1901
Básanna i 1976
Heitreacrómaitin

Ar dtús, aithníodh í mar na codanna sin de chrómasóm a bhíonn níos dlúithe dingthe, agus ruaimnithe níos tibhe le linn na cilldeighilte, ná aon chodanna eile nach mbíonn dingthe ná ruaimnithe (an t-eocrómaitin). Bíonn an heitreacrómaitin flúirseach timpeall réigiún cheintrimír an chrómasóim go príomha, mar nach bhfuil an oiread sin géinte códaithe, bíodh is go bhfuil an-chuid seichimh atriallacha DNA. I láthair na huaire, glactar mar heitreacrómaitin aon réigiún de chrómasóm dlúth ina bhfuil an crómaitin neamhghníomhach ó thaobh tras-scríofa de.
Helene

An 12ú satailít nádúrtha (gealach) de chuid Satairn, a fionnadh i 1980. 377,000 km amach ón bpláinéad, 36 km ar trastomhas, ag taisteal ar an bhfithis chéanna le Dione.
Jan Baptist van Helmont

Ceimicí a rugadh sa Bhruiséil ab ea Jan Baptist van Helmont (1579 - 30 Nollaig 1644). D'fhionn sé an téarma gás, agus ba é an chéad duine a ghlac le leáphointe oighir is fiuchphointe uisce mar chaighdeáin nó pointí tagartha i dtomhas na teochta.

Ceimiceoirí Beilgeacha
Daoine a rugadh i 1579
Básanna i 1644
Hemiptera

Grúpa feithidí a chuimsíonn dhá ord, Homoptera is Heteroptera.
Cráitéar Henbury

Cráitéar dreigíte i dtuaisceart na hAstráile, timpeall 100 km ó Alice Springs.
Joseph Henry

Fisicí Meiriceánach ab ea Joseph Henry (17 Nollaig 1797 - 13 Bealtaine 1878). An chéad}} stiúrthóir ar Institiúid Smithsonian i Washington. D'fheabhsaigh sé an leictreamaighnéad, d'fhionn an féinionduchtas, agus d'fhionn prionsabal an ionduchtaithe leictreamaighnéadaigh neamhspleách ar Faraday.

Fisiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1797
Básanna i 1878
William Henry

Ceimicí a rugadh i Manchain ab ea William Henry (12 Nollaig 1774 – 2 Meán Fómhair 1836). Cheap sé dlí a ainmníodh as, go bhfuil an oiread mól gáis a thuaslagtar i leacht i gcomhréir dhíreach le brú an gháis sin os cionn an leachta (nuair nach dtarlaíonn aon imoibriú ceimiceach eatarthu). Tagann an dlí seo san áireamh i dtáirgeadh deochanna carbónáitithe. Léiríonn sé conas a tharlaíonn galar díbhrú do thumadóir, agus conas é a leigheas. 

Ceimiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1774
Básanna i 1836
Heorastaic

Is éard is heorastaic ann ná modh oibre matamaiticiúil ina ndéantar buillí faoi thuairim, nó oibriú trí thástáil is earráid, chun fadhb a réiteach. Bíonn na buillí faoi thuairim seo bunaithe ar réamheolas is taighde ar an gcóras atá idir camáin, chun iad a dhéanamh níos oiriúnaí beaichte. 

Baineann an réimse seo le hintleacht shaorga, agus is áisiúil é i gclárú an ríomhaire nuair nach féidir algartam cuimsitheach a leagan amach.

Heorastaic
Réiteach fadhbanna
Heinrich Rudolf Hertz

Fisicí a rugadh i Hamburg na Gearmáine ab ea Heinrich Rudolf Hertz (22 Feabhra 1857 – 1 Eanáir 1894). Rinne sé saothar tábhachtach ar thonnta leictreamaighnéadacha, agus d'fhionn tonnta raidió. Ainmnítear aonad tomhais SI na minicíochta as, an heirts.

Fisiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1857
Básanna i 1894
Léaráid Hertzsprung-Russell

Graf le comhordanáidí, lárphointí speictream réaltaí ar an x-ais, agus lonrachas réaltaí ar an y-ais, ina gcuirtear spota i gcomhair gach réalta. Faightear go luíonn na gnáthréaltaí atá ag comhleá is ag ídiú hidrigine ar bhanda trasnánach a shíneann ó luach ard lonrachais is lárphointe speictrim íseal síos go dtí lonrachas íseal is lárphointe speictrim ard. Tugtar an príomhsheicheamh ar na réaltaí sa bhanda seo. Titeann abhacréaltaí bána cuid mhaith faoi bhun banda an phríomhsheichimh. Titeann ollréaltaí dearga i mbailiúchán go maith os cionn an bhanda, agus na forollréaltaí os cionn na n-ollréaltaí dearga. Réalteolaí Danmhargach, Ejnar Hertzsprung (1873-1967), agus réalteolaí Meiriceánach, Henry Russell (1877-1957), a rinne an léaráid cuimsithe seo ar na réaltaí, timpeall an ama chéanna agus neamhspleách ar a chéile.
Victor Franz Hess

Fisicí a rugadh i Waldstein na hOstaire ab ea Victor Franz Hess (24 Meitheamh 1883 – 17 Nollaig 1964). Thóg sé soithigh ianúcháin suas i mbalúin leis (1911-1912) agus fuair amach gur mhéadaigh an déine radaíochta de réir na hairde san atmaisféar. Chruthaigh sé gur tháinig an radaíocht ardfhuinnimh ón spás amuigh, gur radaíocht chosmach í. Chabhraigh sé le ráta astaithe alfa-cháithníní ó ghram raidiam a thomhas i 1918. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Carl Anderson i 1936 as a shaothar bunúsach ar ghathanna cosmacha. D'éag sé i Mount Vernon, Nua-Eabhrac.

Chuir sé faoi sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1938 chun géarleanúint na Naitsíoch a sheachaint. Ba Ghiúdach í an chéad bhean chéile aige. D'fhan siad sna Stáit Aontaithe agus sa bhliain 1944 ghlac sé saoránacht Mheiriceánach. 

Daoine a rugadh i 1883
Básanna i 1964
Fisiceoirí Ostaracha
Walter Rudolf Hess

Fiseolaí a rugadh i bhFrauenfeld na hEilvéise ab ea Walter Rudolf Hess (17 Márta 1881 – 12 Lúnasa 1973). Rinne sé taighde ar rialú bhrú na fola, ráta buailte an chroí, agus a ngaolta siúd le riospráid. Ó 1925 dhírigh a thaighde ar fheidhmeanna na struchtúr ag bun na hinchinne. Shaothraigh sé leictreoidí míne snáthaide le pointí áitiúla san inchinn a spreagadh, agus thaispeáin gur athraigh spreagthaí ag pointí ar leith sa hipeatalamas teocht na colainne, ráta an chroí, nó brú na fola, rud a chuir fearg, spreagadh chun gnéis, nó codladh ar dhuine. Sa bhliain 1949 bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le António Egas Muniz as a shaothar cuimsitheach ar an inchinn.

Daoine a rugadh i 1881
Básanna i 1973
Fiseolaithe Eilvéiseacha
Heteroptera

Ord mór feithidí a chuimsíonn na fíorfhrídí. De ghnáth, an cholainn brúite síos, na sciatháin thosaigh leathrúil ag a mbun is scannánach ag a gceann. Codanna an bhéil athraithe chun tollta nó diúil. Itheann siad plandaí, fungais nó creach. Gan pas pupach sa timthriall beatha. Timpeall 35,000 speiceas ann, ina measc cuid mhaith lotnaidí barr is iompróirí galar.
Thor Heyerdahl

Antraipeolaí a rugadh i Larvik na hIorua ab ea Thor Heyerdahl (6 Deireadh Fómhair 1914 – 18 Aibreán 2002). Sa bhliain 1947 sheol sé rafta balsa, Kon-Tiki, trasna an Aigéin Chiúin ó Pheiriú go hoileánra Thuamatú chun taispeáint gurbh fhéidir le hIndiaigh Pheiriú taisteal go dtí an Pholainéis agus cur fúthu ansin — ach níl aon fhianaise go ndearna siad amhlaidh. I 1970 sheol sé bád paipíre, Ra II, ó Mharacó go dtí na hIndiacha Thiar. I 1977-1978 rinne sé an t-aistear ón Iaráic go Diobúití ar bhád giolcach, Tigris. 

Daoine a rugadh i 1914
Básanna in 2002
Hibisceas

Planda nó tom bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach do réigiúin theo. Na bláthanna an-mhór feiceálach cúigpheitealach go minic, agus na staimíní aontaithe i gcolún lárnach. Fástar go minic mar mhaisiúchán é, ach soláthraíonn cuid acu snáithíní áisiúla is torthaí inite.
Hibrid

Toradh ar thrasphórú dhá chineál éagsúla plandaí nó ainmhithe chun airíonna an dá chineál a chomhchuingriú. Baintear feidhm as hibridiú sa talmhaíocht chun barraphlandaí níos fearr, mar arbhar, a tháirgeadh. Go minic, fásann an t-orgánach hibrideach, planda nó ainmhí, i bhfad níos bríomhaire ná an bunorgánach, agus tugtar fuinneamh hibrideach air seo. Ní bhíonn gnéithe hibrideacha leath chomh hiontaofa le gnéithe a chumtar le hinnealtóireacht ghéiniteach chun airíonna a sheoladh ar aghaidh dá sliocht. Baintear feidhm as an téarma ‘hibrideach’ chun cur síos ar rud de bhunús nó comhdhéanamh measctha. Mar shampla, tugtar feithicil hibrideach ar fheithicil ina bhfuil inneall dócháin inmheánaigh chomh maith le mótar leictreach chun tiomána.
Hicearaí

Crann ard duillsilteach, le coirt mhosach uaireanta, atá dúchasach d'oirthear na hÁise agus iarthar Mheiriceá Thuaidh. Na duilleoga roinnte go cleiteach i nduilleoigíní mínfhiaclacha. Na bláthanna beag glas gan pheitil (na fireannaigh ina gcaitíní, na baineannaigh ina gcrobhaingí). An cnó 4 sheomra inite.
Hidrealú

Scoilt móilín trí ghníomhú uisce. Úsáidtear an téarma go príomha ar thiontú eistir chuig alcól is aigéad (i dtiontú saille go dtí gliosról is aigéid shailleacha, mar shampla) agus cúlú an pholaiméiriúchán comhdhlúthúcháin, chun próitéiní a bhriseadh ina n-aimínaigéid is polaishiúicrídí a thiontú ina siúcraí. Úsáidtear an téarma freisin chun cur síos ar thiontú salann aigéid nó buin ar ais go dtí an t-aigéad nó an bun sin.
Hidreaponaic

Fás plandaí i dtuaslagáin chothaitheacha, gan aon ithir san áireamh. Úsáidtear an modh seo i dtáirgeadh trátaí is cúcamair ardchaighdeáin faoi ghloine. I saothrú uisce, crochtar na plandaí ó struchtúr in airde agus a bhfréamhacha tumtha san uisce a chuimsíonn na cothaithigh. I gcomhshaothrú, is féidir na fréamhacha a chur in ábhair cosúil le gaineamh garbh, gairbhéal, móin nó veirmicilít.
Hidreolaíocht

Eolaíocht a bhaineann le tarlú is dáileadh an uisce ar, agus gar do, dhromchla an Domhain, sna haigéin is an t-atmaisféar, idirghníomhú an uisce leis an gcomhshaol, agus uisce úr (fionnuisce) mar acmhainn. Bíonn an timthriall hidreolaíoch idir camáin ag hidreolaithe. Galaíonn uisce ó na haigéin. Gluaiseann aer tais ón aigéan isteach thar na hilchríocha, comhdhlúthaíonn agus titeann go talamh. Ansin de réir a chéile, gluaiseann sé ar ais go dtí an t-aigéan trí thaomadh is rith na n-aibhneacha, galú ó locha is uisce oscailte, agus trasghalú ó fhásra. Tagann ábhair cosúil le scéimeanna uiscithe, dearadh is tógáil dambaí, draenáil, rialúchán tuilte, cumhacht leictreach hidrileictreach, soláthar uisce inólta, córais séarachais, agus bainistiú na n-acmhainní uisce isteach sa hidreolaíocht.
Hidribhitheolaíocht

Staidéar ar bheatha i ngnáthóga uisciúla, uisce úr go háirithe. Baineann sí le plandaí is ainmhithe planctónacha agus a ngaolta le príomhthréithe fisiciúla is ceimiceacha sa cholún uisce.

Bitheolaíocht
Hidríd

Aon chomhdhúil hidrigine. Rangaítear i 3 rang iad: hidrídí comhfhiúsacha, comhdhúile móilíneacha le neamh-mhiotail (cosúil le clóiríd hidrigine, HCl, uisce, H2O, is amóinia, NH3); hidrídí miotalacha, le hairíonna cóimhiotal, a dhéantar leis an gcuid is mó de na miotail trasdula; agus hidrídí salanda, comhdhúile ianacha, déanta leis na dúile alcaile is cré-alcaileacha, ina bhfuil an hidrigin i láthair mar an ian hidríde H- (mar shampla, hidríd sóidiam, NaH).
Hidrifileach

Sa cheimic, airí uisce-éilitheach a bhíonn ag grúpaí polacha agus an chuid is mó de na comhdhúile ianacha. Malairt dhíreach an airí hidreafóbaigh, a bhíonn ag comhdhúile comhfhiúsacha neamhpholacha, cosúil leis na hidreacarbóin (olaí, mar shampla).
Hidriginiú

Suimiú hidrigine le comhdhúil. Tugtar dí-ocsaídiú ar an imoibriú seo freisin. Ceann de na himoibrithe hidriginithe is tábhachtaí is ea an t-imoibriú ag an nasc dúbailte hidreacarbóin, mar shampla i dtiontú eitiléine go heatán: CH2 = CH2 + H2 → CH3-CH3. Tá an t-imoibriú seo tábhachtach go háirithe i sáithiú saille agus scagadh is próiseáil peitriliam.
William Higgins

Ceimicí a rugadh i gCúil Mhuine, Contae Shligigh, ab ea William Higgins (1763-1825). D'fhoilsigh sé The Comparative View of the Phlogistic and Antiphlogistic Theories (Léargas Comparáideach ar an Teoiric Fhlógastónach is an Teoiric Fhrithfhlógastónach, 1789) a chabhraigh go héifeachtach le hobair thurgnamhach Lavoisier chun coincheap an fhlógastóin a ruaigeadh. Chuir sé go mór le bunú na ceimice eolaíochtúla cainníochtúla. 

Ceimiceoirí Éireannacha
Daoine as Contae Shligigh
Daoine a rugadh i 1763
Básanna i 1825
David Hilbert

Matamaiticeoir Gearmánach a rugadh i gKaliningrad na Rúise (Königsberg na Prúise ag an am) ab ea David Hilbert (23 Eanáir 1862 – 14 Feabhra 1943). Rinne sé obair cheannródaíoch san uimhirtheoiric, teoiric na do-athraitheachta, geoiméadracht ailgéabrach, agus feidhmiú cothromóidí difreálacha ar fhadhbanna fisiciúla.

Daoine a rugadh i 1862
Básanna i 1943
Matamaiticeoirí Gearmánacha
Himlic

Crann giúise buaircíneach síorghlas, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh agus oirthear na hÁise. Na géaga cromtha, a duilleoga gearr caol in dhá líne. Aibíonn na buaircíní tar éis bliana, ach ní chaitheann síolta go dtí an dara bliain. Táirgeann sí adhmad, pic Cheanadach, agus coirt súdaireachta.
Hindenburg

Aerlong cháiliúil, bunaithe ar fhráma docht, a thóg rialtas na Gearmáine i 1936. In ann 72 paisinéar a iompar ar stíl a bhí inchurtha leis na línéir ar an aigéan. Rinne sí 63 eitilt rathúil, an chuid is mó trasna an Aigéin Atlantaigh. Ach chuaigh sí trí thine i 1937 is í ag tuirlingt chun feistithe i Lakehurst, New Jersey, agus cailleadh 35 duine ar bord is duine amháin ar an talamh. Is dócha gur adhain splanc leictreastatach san atmaisféar ligean hidrigine as an aerlong. Chuir an tragóid seo deireadh le ré na n-aerlong.
Hine

Tom síorghlas a fhásann 3 m ar airde, dúchasach do na trópaicí sa Seandomhan. Na duilleoga urchomhaireach, ubhchruthach go dtí lansa-chruthach. Na bláthanna ceathairpheitealach, bán, bándearg nó dearg. An toradh ina chochall 3 sheomra. Táirgeann na duilleoga mionaithe dath dearg, atá in úsáid mar chosmaid chraicinn is ghruaige leis na cianta.
Cyril Norman Hinshelwood

Ceimicí a rugadh i Londain Shasana ab ea Cyril Norman Hinshelwood (19 Meitheamh 1897 – 9 Deireadh Fómhair 1967). Rinne sé taighde ar iarmhairtí drugaí ar chealla baictéar, agus cinéitic imoibrithe ceimiceacha.  

Roinn sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1956 le Nikolai Semenov as an saothar ar chinéitic imoibrithe. 

Ceimiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1897
Básanna i 1967
Christopher Hinton

Innealtóir núicléach a rugadh i dTisbury, Shasana ab ea Christopher Hinton (12 Bealtaine 1901 – 22 Meitheamh 1983). Thóg sé an chéad stáisiún núicléach cumarsáideach mórscála i gCalder Hall, Cumbria, a thosaigh i 1956 agus a tháinig chun deireadh a ré i 2003. 

Daoine a rugadh i 1901
Básanna i 1983
Innealtóirí Sasanacha
Hiodra

Cineál céalantrátach aonarach úruisce. An cholainn i bhfoirm gais, greamaithe ag a bun; an béal ag a barr, timpeallaithe le brathribí. Gabhann sé creach le cealla loiscneacha ar na brathribí. Tagann an gnáthdhath glas ó chealla alga ghlais sa cholainn. Atáirgeann sé trí bhachlú, den chuid is mó.
Hiodracafalas

Carnadh mínormálta sreabháin cheirbrispíonaigh taobh istigh den chóras méadailíneach san inchinn. Tarlaíonn sé de bharr ráta mínormálta déanta sreabháin, nó bac ar a shreabhadh amach as an inchinn. Féadfaidh a leithéid tarlú ar chúiseanna éagsúla: éalanga ó bhroinn, siadaí inchinne, rith fola san inchinn, nó ionfhabhtuithe an néarchórais lárnaigh (mar shampla, meiningíteas). Mar thoradh, borrann an inchinn, agus má tharlaíonn sé i naíonán, borrann an bhlaosc freisin.
Hiodrachás

Struchtúr buan chun uisce nó talamh bhog a choimeád amach as láithreán ina bhfuil dúshraith foirgnimh á leagan. Cineálacha éagsúla in úsáid: an hiodrachás oscailte atá oscailte ag a bharr is ag a bhun, an hiodrachás bosca atá oscailte ag a bharr is iata ag a bhun, agus an hiodrachás neomatach ina bhfuil seomra oibre le haer comhbhrúite ann chun an t-uisce a choinneáil amach.
Hiodragrafaíocht

Eolaíocht a bhaineann le mapáil na réigiún ar Domhan atá clúdaithe le huisce, fairsinge, imeallbhoird, doimhneacht, salandacht, íonacht, soladacht is leachtacht, soghluaisteacht, acmhainní iasc, loingeas is loingseoireacht, aeráid is aimsir, agus airíonna uile eile na réigiún uisciúil a thomhas, a chinntiú is a thuiscint.
Hiodrainsia

Tom síorghlas nó duillsilteach nó dreaptha le fréamhacha aerga é an hiodrainsia, dúchasach don Áise agus Meiriceá Thuaidh is Theas. Na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna i gcinn, na cinn bheaga torthúil is na cinn mhóra seasc. Dhá shaghas an-choitianta mar mhaisiúchán: láschaipíní le cinn le bláthanna móra seasca timpeall ar na cinn torthúla, agus mapachaipíní le cinn le bláthanna móra seasca amháin. Táirgeann an dá shaghas bláthanna gorma nuair a bhíonn an ithir fúthu aigéadach, agus bláthanna bándearga nuair a bhíonn sí alcaileach.

Bláthanna
Hiodráitiú

Imoibriú ábhair le huisce chun aducht a chruthú. Mar shampla, tugann hiodráitiú eitiléine, CH2 = CH2, eatánól, CH3 = CH2OH. Go minic, is hiodráit é táirge an imoibrithe.
Hiodrálaic

Staidéar ar chórais le leachtanna statacha nó faoi ghluaisne, chun fórsa a tharchur. Go minic, is uisce nó ola an leacht tarchuir. Baineann aon inneall a úsáideann, a rialaíonn nó a choinníonn leacht feidhm as prionsabail na hiodrálaice. Tagann feidhmeanna na hiodrálaice i gceist in uisciú, soláthar uisce do theach nó ionad oibre, cumhacht hidrileictreach, agus dearadh dambaí, canálacha is píobán. Bíonn córais hiodrálacha coscán sa chuid is mó d'fheithiclí bóthair. Braitheann an fáisceán hiodrálach ar fhórsa beag, f, a chur i bhfeidhm ar fhairsinge bheag, a, le bru a chruthú: p = f/a. De réir prionsabal Pascal, tarchuirtear an brú seo trí phíobáin chuig fairsinge níos mó, A, áit a bhfeidhmíonn an fhairsinge sin fórsa, F, ionas gur F/A = p, agus mar sin F = (f/a) A = (A/a) f. Is iolraitheoir agus tarchuradóir fórsa é an fáisceán brú.
Hiodrálais

Saghas orgáin ársa a thóg an ceapadóir Gréagach Teisibias sa 3ú céad RC. Bhain sé feidhm as uisce chun brú tairiseach a choinneáil sna píopaí. Glactar leis mar shinsearach ar orgán an lae inniu.
Hiodrascragall

Soitheach í hiodrascragall ar féidir a thoillíocht (an toirt uisce a thógann nó a dhíláithríonn sé chun a bhuacacht a chinntiú) a laghdú trína ardú amach as an uisce tar éis luas áirithe a bhaint amach. 

Bíonn scragaill gléasta ar thaobhanna an tsoithigh níos doimhne ná doimhneacht na cabhlach, ionas go mbíonn siad mar eiteoga san aer agus an soitheach ag cúrsáil. 

Rinneadh trialacha ar a leithéid de shoitheach san Iodáil i 1906, ach níor cuireadh i seirbhís chumarsáideach é go dtí na 1950idí. Éiríonn leis na hárthaigh seo ar locha agus farraigí mar a mbíonn na huiscí socair an chuid is mó den am.

Féach freisin

Tagairtí 

Longa
Hiodrocsaíd

An t-ian OH-, nó aon chomhdhúil ina bhfuil sé. Níl ach hiodrocsaídí na miotail alcaile, i measc na hiodrocsaídí miotalacha uile, intuaslagtha in uisce. Tá tuaslagthacht hiodrocsaídí cailciam, strointiam is bairiam in uisce i bhfad níos lú ná tuaslagthacht na hiodrocsaídí miotalacha alcaile. Is bunanna láidre iad a tháirgeann tuaslagán le luach ard pH.
Hioparcas

Réalteolaí a rugadh i Nícé ar oileán Ródas ab ea Hioparcas (2ú céad RC). Thiomsaigh sé catalóg d'ionaid 850 réalta, agus rinne amach fad cruinn na bliana (ceart laistigh de 7 nóiméad).

Réalteolaithe Gréagacha
Hiopnóis

Staid neamhbhuan, cosúil le támhnéal, is féidir a ionduchtú i nduine trí inmheabhrú. Sa staid seo is féidir feiniméin áirithe (athruithe cuimhne, inmheabhraitheacht mhéadaithe) a ionduchtú mar fhreagairt ar spreagthaí béil nó eile. Níl aon ghaol idir támhnéal hiopnóiseach agus codladh, ach bíonn cúngú freagairtí sa duine faoi hiopnóis. Níl sí iontaofa mar mhodh cóireála ar riochtaí. Baineann othair áirithe torthaí an-mhaithe aisti, ach ní bhaineann othair eile toradh ar bith. Baintear feidhm as hiopnóis chun iompair andúileacha a laghdú (mar shampla, caitheamh toitíní) agus imní a mhaolú. Mesmer sa bhFrainc a bhain feidhm aisti ar dtús, agus cheap an máinlia Briotanach James Braid (1795-1860) an téarma hiopnóis.
Hiopnóisigh

Drugaí a chuireann codlatacht is codladh chun cinn. Ina measc tá beinsidhé-asaipíní is barbatúráití. Úsáidtear dáileoga ísle díobh mar shuaimhneasáin.

Drugaí
Hipea

Ainm coitianta ar thiasulfáit sóidiam (a dtugtaí hipeasulfáit uirthi in earráid), an tuaslagán fosúcháin i bpróiseáil grianghrafadóireachta.
Hipearbóil

Sa mhatamaitic, lócas pointe a ghluaiseann ionas gur tairiseach difríocht na bhfad uaidh go dtí dhá phointe fhosaithe (na fócais). Is féidir í a shainmhíniú freisin mar ghearradh trí chón dúbailte, nó lócas pointe a ghluaiseann ionas go bhfuil a fhad ó fhócas amháin i gcomhréir lena fhad ó líne fhosaithe dhíreach (an treoirlíne), agus an tairiseach comhréire níos mó ná 1. Gluaiseann cuid de na cóiméid i bhfithisí hipearbóileacha, agus úsáidtear an cuar go mionmhinic san ailtireacht.
Hipiglicéime

Leibhéal siúcra sa bhfuil níos lú ná an leibhéal normálta. Is annamh é ach i ndiaibéitigh a thógann an iomarca insline de dhearmad. Lagaíonn sé duine ar dtús, le cur allais is mearbhall, agus is féidir go leanfaidh titim i bhfanntais is cóma. Is féidir an leibhéal ceart siúcra a aischothú trí shiúcra a thabhairt le n-ithe nó instealladh infhéitheach.
Hipirchiúb (ríomhaireacht)

Sa ríomhaireacht, ceangal roinnt ríomhairí i bhfoirm ciúibe, a cheanglaítear le chéile ó thaobh teileachumarsáide de chun gur féidir leis na ríomhairí uile feidhmiú i dtreocheangal ar ghnéithe difriúla de chlár an-chasta ag an am céanna agus réitigh a aimsiú go tapa. Is féidir líon na ríomhairí a mhéadú chun clár níos casta a phróiseáil nó clár ar leith a phróiseáil níos tapa.
Hipirchiúb (matamaitic)

Sa mhatamaitic, analóg cheathairthoiseach ciúib. I gciúb tagann 4 aghaidh chearnach le chéile ag gach stuaic, ach i hipirchiúb tagann 4 chiúb le chéile ag gach stuaic. Chun ciúb a tharraingt ar páipéar, is gá an ciúb tríthoiseach a léiriú ar dhromchla déthoiseach. Chun hipirchiúb a tharraingt ar páipéar, is gá an hipirchiúb ceathairthoiseach a léiriú ar pháipéar déthoiseach. Sa léiriú seo, tugann gach ciúb aghaidh ar 6 cinn eile, agus tagann 4 chiúb le chéile ag gach stuaic. Sa léiriú bíonn ciúb amháin mór, ciúb eile beag, agus cuma pirimidí barrscoite ar na 4 cinn eile.
Hipirghníomhaíocht

Iompar róghníomhach neamhrialaithe, in eindí le heasnamh airde agus dianmhachnaimh ar thasc ar leith. Feictear níos minice i measc leanaí ná daoine fásta í, agus tugtar neamhord hipirghníomhaíochta easnamh airde (ADHD) uirthi. Is féidir go mbeidh sí mar thoradh ar ghortú inchinne. Braitheadh í i bpáistí uathacha, páistí imníocha, páistí le hipirtíoróideacht, daoine le scitsifréine chatatónach, agus daoine a d'fhulaing einceifilíteas san eipidéim a tharla díreach i ndiaidh an chéad chogadh domhanda.
Hipirmheáin

Is éard atá i gceist le hipirmheáin ná foirm cháipéise is féidir a stóráil i ríomhaire, a chuimsíonn gnéithe téacs, fuaime is seicheamh físe, agus cláir ríomhaire, atá nasctha le chéile ionas gur féidir le húsáideoir lascadh anonn is anall idir na gnéithe go héasca. Is féidir an clár ríomhaire a ghníomhachtú taobh istigh den cháipéis, agus an cháipéis a athrú. Nuair a dhéantar na hoibríochtaí seo taobh istigh de bhunachar nach bhfuil ann ach téacsanna, tugtar hipirtéacs air.

Hipirmheáin
Hipirtéacs
Hipirteirme

Úsáid fiabhrais shaorga chun galar a chóireáil. Is féidir an fiabhras a ionduchtú le teas, hidriteiripe (le gal nó tumadh i bhfolcadh te), diaiteirme, nó instealladh le próitéiní coimhthíocha. De bhrí gur freagairt nádúrtha na colainne ar ionfhabhtú nó galar eile an fiabhras, samhlaítear go mb'fhéidir go mbeidh toradh fónta ar fhiabhras saorga. Is í an aidhm ná an teocht i gcroílár an colainne a choinneáil ag 40 °C ar feadh uaire, rud a mhéadaíonn tréscaoilteacht na gceall, a mhéadaíonn cuid de na freagairtí imdhíonacha, agus a chuireann le díothú ceall atá íogair don téamh (miocrorgánaigh ina measc). Is féidir go mbeidh a leithéid de theiripe baolach do pháistí is seandaoine, mar nach mbíonn meicníochtaí téagartha rialaithe teochta acu siúd, agus d'othair atá buailte le galair chairdiashoithíocha. Baineadh feidhm as an teiripe le haghaidh raon leathan riochtaí, ailse, SEIF, agus gortuithe spóirt ina measc.

Galair
Hipiteirme

Teocht 35° go domhain sa cholainn, tomhaiste le teirmiméadar sa reicteam. Tarlaíonn sí tar éis don cholainn a bheith tumtha in uisce fuar, nochtaithe do theocht íseal comhshaoil, neamhchomhfhiosach nó daingnithe doghluaiste le fada (i nimhiú alcóil, hipitíoróideacht, tar éis stróic nó taom croí). Bíonn naíonáin is seandaoine leochaileach go háirithe. Is é crith an chéad fhreagairt ar laghdú teocht na colainne. Ina dhiaidh sin cuirtear isteach ar mhatáin an chroí, rud a mhoillíonn bualadh an chroí, a laghdaíonn brú na fola, agus a chuireann tús le heaspa rithime i mbualadh an chroí. Cuirtear isteach ansin ar fheidhmiú meabhrach, agus leanann mearbhall, díchuimhne, cailliúint comhfheasa, is bás. Chun cóireáil ar dhuine le hipiteirme, is gá é a théamh de réir a chéile. Tá riochtaí ann a gcabhraíonn sé lena mbainistiú teocht an othair a choinneáil rialaithe ag luach íseal.
Hipparion

Capall a thosaigh i Meiriceá Thuaidh timpeall 15 milliún bliain ó shin is a scaip go forleathan ar thalamh féaraigh an tSeandomhain. Chuaigh sé i léig sa ré Phléisticéineach, agus fuarthas iontaisí de. Patrúin chasta cruain ar fhiacla na ngiall, agus na méara coise cliathánacha laghdaithe go mór.
Hipsiméadar

Ionstraim chun airde a thomhas trí iarmhairt na hairde ar fhiuchphointe leachta a bhrath. De bhrí go mbraitheann an fiuchphointe ar an mbrú, laghdaíonn sé le méadú airde.
Histeaimín

Díorthaíoch d'aimínaigéad a dtáltar méid an-bheag de go nádúrtha ag an gcolainn. Méadaíonn an tál nuair a spreagtar an córas imdhíonach chun tuilleadh gníomhaíochta i gcás an fhiabhras léana nó aon fhrithghnímh ailléirgigh. Cuireann an histeaimín breise tús le sraothartach, tochas, íth, sileadh súile, agus siomptóim mhíchompórdacha eile. Baintear feidhm as raon drugaí a dtugtar na hantaihisteaimíní orthu chun histeaimín a chealú. Nuair a tharlaíonn gortú d'orgán ar bith sa cholainn táltar an-chuid histeaimín, rud a chuireann tús le leathnú na bhfuileadán agus a laghdaíonn an brú fola ar an gcaoi seo.
Histéire

Sa ghnáthchaint, téarma dímheasúil ar iompar gáifeach. Sa tsíceolaíocht, is téarma é ar ghalar néaróiseach nó siomptóm ina bhfuil léiriú nó dífheidhmiú fisiciúil gan cúis orgánach inaimsithe. Úsáidtear an téarma freisin ar ghrúpa staideanna comhfheasa athraithe (mar shampla, cás inar féidir d'othar dul ar fán go tobann ón rud a bhí ar siúl aige agus aimnéise air ina leith ina dhiaidh). Sa tsícanailís, úsáidtear an téarma do phatrún sícphaiteolaíoch ina mbíonn an brú faoi mar phríomh-mheicníocht cosanta.
Histeolaíocht

Staidéar micreascópach ar fhíocháin an orgánaigh bheo. Tá bealaí ruaimnithe tábhachtach chun saghsanna éagsúla ceall agus codanna éagsúla na gceall a aithint.
Histiceimic

Ceimic na bhfíochán bitheolaíoch beo. An-tábhachtach i staidéar ar an bhfreagairt imdhíonach (mar shampla, i máinliacht ionchlannú organ).
Histiréis leaisteach

Airí ábhar ar leith, cosúil le rubar, nuair is mó an straidhn de bharr struis ar leith nuair a bhíonn an strus á mhéadú ná nuair a bhíonn sé á laghdú. I ngraf an struis i gcoinne na straidhne, nuair a mhéadaítear an strus de réir a chéile is a laghdaítear é de réir a chéile ansin, faightear lúb, agus bíonn fairsinge na lúibe i gcomhréir leis an bhfuinneamh a ídítear san ábhar sa phróiseas inchúlaithe sin. Más mór fairsinge na lúibe, dhéanfadh an t-ábhar sin maolaire maith turrainge.
Histiréis mhaighnéadach

In ábhair fhearómaighnéadacha, cosúil le hiarann, spleáchas an fhloscdhlúis mhaighnéadaigh ar an déine mhaighnéadach agus a mhaighnéadú roimhe sin. Is modh suntasach cailliúint fuinnimh í i mótair is trasfhoirmeoirí.
Hocas gairdín

Planda débhliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach don tSile ach an-choitianta i gcuid mhaith tíortha mar phlanda gairdín. Fásann an gas suas le 3 m sa dara bliain. Na duilleoga 30 cm ar leithead, cruinn le maotháin thanaí. Na bláthanna 6-7 cm ar leithead i raon leathan dathanna, ag déanamh spíce fhada.
Dorothy Hodgkin

Ceimicí Sasanach a rugadh i gCaireo na hÉigipte ab ea Dorothy Mary Hodgkin (née Crowfoot) (12 Bealtaine 1910 – 29 Iúil 1994). Le criostalagrafaíocht X-ghathach, rinne sí struchtúr móilíní ar leith amach, ina measc peinicillin, inslin is vitimín B12. Bhuaigh sí Duais Nobel na Ceimice i 1964 as. 

Daoine a rugadh i 1910
Básanna i 1994
Ceimiceoirí Sasanacha
Jacobus Henricus van't Hoff

Ceimicí, i measc bunaitheoirí na ceimice fisiciúla is na steiréiceimice, a rugadh i Rotterdam na hOllainne ab ea Jacobus Henricus van 't Hoff (30 Lúnasa 1852 – 1 Márta 1911). Rinne sé an tairiscint go bhféadfadh nádúr neamhshiméadrach a bheith ag naisc le hadaimh carbóin. Chuir sé airíonna teirmidinimiciúla imoibrithe ceimiceacha san áireamh den chéad uair riamh. Chruthaigh sé gur athraigh an brú osmóiseach go díreach leis an dearbhtheocht. Rinne sé taighde ar fhoirmiú salann dúbailte. Bhuaigh sé an chéad Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1911.

Ceimiceoirí
Daoine a rugadh i 1852
Básanna i 1911
Steiréiceimiceoirí
Wilhelm Hofmeister

Luibheolaí a rugadh i Leipzig na Gearmáine ab ea Wilhelm Friedrich Benedikt Hofmeister (18 Bealtaine 1824 – 12 Eanáir 1877). Rinne sé taighde bunúsach ar shutheolaíocht plandaí agus moirfeolaíocht chomparáideach plandaí.

Luibheolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1824
Básanna i 1877
Hoiméabosca

Sa ghéinitic, seicheamh de timpeall 180 núicléitíd a chódaíonn do réigiún de 60 aimínaigéad i bpróitéiní a mbíonn baint acu le rialú an tras-scríofa. Fuarthas ar dtús é i nDrosophila, an chuil torthaí, ach faoi seo tá a leithéid aimsithe i ngéinte na ngnéithe eocarótacha uile (ina bhfuil an núicléas taobh istigh dá scannán féin taobh istigh den chill). De réir dealraimh, soláthraíonn siad eolas ar shuíomh atá riachtanach i gcomhair forbairt ordúil an tsutha. Tá fianaise ann i gcásanna áirithe go bhfuil ionad an hoiméabhosca ar feadh an chrómasóim gaolmhar go líneach lena chur i bhfeidhm sa phróiseas forbartha, is é sin, go mbíonn na géinte leagtha amach san ord ina gcuirtear i bhfeidhm iad i spás agus am san orgánach.
Hoiméapaite

Cleachtadh míochaine a shaothraigh an lia Gearmánach Samuel Hahnemann go luath sa 19ú céad, ar na prionsabail go leigheasann rud riocht cosúil leis féin, agus go bhfeabhsaítear iarmhairt druga trí chaolú. Mar sin, dá dtabharfadh ródháileog druga ar leith siomptóim áirithe do dhuine, bheadh an druga sin, caolaithe go mór, oiriúnach d'othar leis na siomtóin chéanna. Níl aon fhianaise eolaíoch go n-éiríonn leis an gcur chuige seo.
Hoiméastáis

Is téarma Hoiméastáis a úsáidtear chun cur síos ar chobhsaíocht nó foistine fheiceálach an tsreabháin sheachtarcheallaigh i nduine sláintiúil, agus na bealaí a gcoinníonn an cholainn an chobhsaíocht seo. Úsáidtear é i leith ainmhithe eile freisin. Má shuaitear toirt, comhdhéanamh nó teocht (in ainmhí aonteasach) an tsreabháin sheachtarcheallaigh, is féidir go ndéanfar damáiste dá shláinte, agus fiú go marófar é. Mar sin, bíonn cuid mhaith den fhiseolaíocht ag déanamh staidéar ar na meicníochtaí a thagann i bhfeidhm chun an sreabhán a choinneáil taobh istigh de theorainneacha cruinne an t-am ar fad. Mar shampla, coinnítear teocht na mamach aonteasach trí mheicníochtaí gníomhacha meitibileachta, cosúil le crith nuair a thiteann an teocht ró-íseal, nó cneadach nuair a éiríonn sí ró-ard. 

Hoiméastais
Fiseolaíocht
Cibirnitic
Holagrafaíocht

Teicníocht chun íomhá thríthoiseach (holagram) a dhéanamh, a athraíonn de réir mar a athraíonn treo na féachana. Mar shampla, nuair a ghluaiseann an féachadóir ó dheas go clé, athraíonn an íomhá ó amharc éadain go dtí amharc imlíne. Ar dtús íomhánna statacha a bhíodh i gceist, ach tá íomhánna holagrafacha dinimiciúla á saothrú le blianta. Tá holagrafaíocht bunaithe ar thrasnú solais agus na patrúin trasnaíochta is féidir a chruthú le solas monacrómatach. Chun holagram a dhéanamh, ar dtús deighiltear léas léasarsholais ina dhá leathléas chomhoiriúnaithe. Frithchaitear léas amháin díobh, A, le scáthán ar an bhfrithne atá le híomháú, agus uaidh sin ar scannán neamhnochtaithe fótagrafach. Frithchaitear an léas eile, B, le scáthán go díreach ar an scannán fótagrafach céanna. Mar sin, titeann patrún trasnaíochta ar an scannán agus nochtaítear an scannán don phatrún sin. Bíonn an holagram ar an scannán nuair a réaltar é. Chun an holagram a léiriú, lonraítear an scannán le leathléas A agus measctar an léas a thagann amach as leis an leathléas eile, B. Feictear an íomhá thríthoiseach san aer mar a dtrasnaíonn an dá léas seo.