joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Imoibriú slabhrúil polaiméaráise

Táirgeadh easpónantúil blúire DNA dhédhualaigh ó theimpléad DNA ar leith is ea imoibriú slabhrúil polaiméaráise (PCR). Measctar an teimpléad le príméir 5 is 3 DNA olaganúicléitíde, 20-40 bunphéire ar fad, a shainíonn deireadh an bhlúire, núicléitídí aonaracha, agus einsím theaschobhsaí a dtugtar DNA polaiméaráise uirthi. Ardaítear an teocht a dhóthain chun dhá dhual an DNA héilicse a scaradh óna chéile, agus ansin ligtear do na príméir ainéaladh ar an DNA teimpléid, is don pholaiméaráis oibriú, agus méadaíonn an líon cóipeanna den DNA in imoibriú slabhrúil. Is féidir RNA a úsáid mar theimpléad freisin, ach is gá cóip DNA de a tháirgeadh ar dtús trí úsáid a bhaint as an einsím cúltrascrioptáis: tugtar RT-PCR ar an bpróiseas seo.
Imoibriú suimithe

Imoibriú ceimiceach ina gcuimsíonn an toradh na hadaimh uile as na himoibreáin uile. Mar shampla, sa pholaiméiriú suimithe chun polaiteitiléin a dhéanamh, suimítear monaiméir i ndiaidh monaiméire mar a bheadh coirníní ar bhraisléad, agus gach adamh den mhonaiméir mar dhlúthchuid den pholaiméir líneach. Aducht a thugtar ar thoradh a leithéid seo imoibrithe.
Impire (leamhan)

Leamhan, ceann de na feithidí is mó ar Domhan. An réise sciathán suas le 27 cm. Faightear sa Nua-Ghuine agus tuaisceart na hAstráile é. Na sciatháin liath nó liathdhonn, súilíní feiceálacha ar na sciatháin thosaigh is chúil. An chruimh glas, le faithní gruagacha ar gach teascán, a fhaightear ó Bhealtaine go Lúnasa. Codlaíonn sé ar feadh an gheimhridh mar phupa i gcocún. 

Feithidí
Leamhain
Impitíogó

Ionfhabhtú éadrom craicinn a bhíonn coiteann i bpáistí, de bharr stafalacocais de ghnáth. Baineann sé leis an aghaidh, na lámha, agus na glúine. Ar dtús tarlaíonn achar deargtha, agus ina dhiaidh sin cloig neamhbhuana a bhriseann is a dhéanann gearba.
Imshruthú teirmeahailíneach

Imshruthú sa bhfarraige de bharr difríochtaí teochta is salandachta an tsáile. Tarlaíonn na difríochtaí seo mar thoradh ar théamh nó fuarú, galú nó comhdhlúthú, oighriú nó leá, agus na hathruithe iarmharacha i ndlús an tsáile ag dromchla na farraige. Má mhéadaíonn an tsalandacht nó má laghdaíonn an teocht, méadófar an dlús, agus a mhalairt má laghdaíonn an tsalandacht nó má mhéadaíonn an teocht. Fiú más beag na hathruithe sa dlús, cuireann siad tús le himshruthú ingearach. Nuair a bhíonn dlús san uisce dromchlach níos mó ná san uisce faoina bhun, téann sé faoi, ag brú an uisce éadlúith i leataobh go sroicheann doimhneacht mar a bhfuil an t-uisce faoi sin níos dlúithe. Ansin leathann sé amach go cothrománach. Mar sin, bíonn an fharraige ina cisil, an t-uisce is dlúithe ag an ngrinneall, agus cisil leanúnacha níos éadlúithe os a chionn. Is é sin, bíonn an fharraige srathaithe go hingearach den chuid is mó, agus tugtar maiseanna uisce is saghsanna uisce ar na cisil le teochtaí is salandachtaí sainiúla. Tá an t-imshruthú teirmeahailíneach seo éagsúil ó phatrúin imshruthaithe an uisce dhromchlaigh, de bharr na gaoithe a bhíonn eagraithe i gcriosanna leitheadúla, cosúil leis na criosanna aeráideacha. Is iad an crios dromchlach, atá measctha go maith, agus an crios teirmeachlaonach na criosanna ina dtarlaíonn na hathruithe is mó sna tréithe fisiciúla. Is lú ar fad na hathruithe sna tréithe fisiciúla is doimhne ná an príomh-theirmeachlaonas sna haigéin (timpeall 1 km ar doimhneacht). Ní bhíonn aon bhaint le haon imshruthú teirmeahailíneach go domhain ansin le himshruthú dromchlach, ach amháin timpeall an Antartaigh mar a síneann an Sruth Impholach Antartach ó bharr go grinneall, an príomhnasc idir na 3 phríomhimchuach aigéanach. Is í an tuiscint is fearr anois go gcruthaítear an chuid is mó de na maiseanna doimhne uisce ag domhanleithid arda, agus go dtagann uiscí go léir ghrinnill na n-aigéan is na bhfarraigí ón Antartach.
Imthacaí

Feistí meicniúla chun seaftaí rothlaithe a iompar leis an bhfriotaíocht frithchuimilte is lú is féidir. Tá an-chuid imthacaí ann, le feidhmiú faoi chúinsí éagsúla. Mar shampla, le gráinní iompair, iompraítear an seafta rothlaithe ar roinnt gráinní iompair, suite i gcás idir an seafta agus gléasadh fosaithe.
Imtharraingt chandamach

Gníomhú na himtharraingthe ar scálaí fad fo-mhicreascópach nuair a thagann iarmhairtí candamacha i bhfeidhm go sonrach. Déanann na teoiricí imtharraingthe candamaí iarracht airí na meicnice candamaí is na coibhneasachta ginearálta a chuingriú. I dteoiric mar seo, tarlaíonn idirghníomhú imtharraingteach trí idirmhalartú graibheatón, ar candam tairgthe na himtharraingthe é an graibheatón. Ní bhfuarthas aon chruthú turgnamhach ar a leithéid d'idirghníomhú fós, ná níor saothraíodh teoiric chomhsheasmhach air ach an oiread.
Inbhéartú teochta

Feiniméan meitéareolaíoch ina sáinníonn ciseal aeir the an t-aer níos fuaire faoina bhun. De ghnáth, san atmaisféar íochtarach laghdaíonn an teocht de réir mar a théann tú in airde, agus éiríonn an t-aer te trí chomhiompar. Má bhíonn truaillithe san atmaisfear, mar sin, scaipeann siad go ceartingearach suas, agus amach go cothrománach. Ó am go chéile, áfach, tárlaíonn inbhéartú teochta san atmaisféar ionas go luíonn ciseal d'aer beagáinín níos teo os cionn an aeir ísil thar réimse éigin den Domhan. Ansin ní féidir leis na truaillithe scaipeadh os ard. Tiubhaíonn siad os íseal san atmaisféar, agus is féidir go dtiocfaidh an t-aer ansin chun a bheith baolach do dhaoine.
Indíritheacht/eisdíritheacht

Téarmaí síceolaíocha a bhíodh in úsáid tráth mar dhá rang scoite daoine. Meastar anois go bhfuil cuid mhaith gráduithe idir an dá fhoirceann. Duine atá go láidir eisdíritheach, bíonn sé caidriúil aerach, tugtha don scleondar, agus uaireanta ionsaitheach neamh-mhuiníneach teasaí. Duine atá go láidir indíritheach, bíonn sé ciúin dúnárasach, gan an oiread sin cairde, ní maith leis an scleondar, agus bíonn sé muiníneach stuama, claonta don bheatha dhea-eagraithe. Táthar ann a mheasann go bhfuil bunús bitheolaíoch leis na difríochtaí iompair seo i gcórais spreagtha sa choirtéis is an fho-choirtéis.
Indreacóitéiriam

An mamach tíre is mó a mhair riamh. Is eol go raibh sé ann i dtús na ré Olagaicéiní i lár na hÁise. Srónbheannach ollmhór gan adharc, 4.8 m in airde ag a ghuaillí. Is dócha go raibh suas le 17 tonna meáchain ann. Ainmhí planditeach ab ea é.

Tagairtí

Mamaigh
Mamaigh dhíofa
Infreafhuaim

Fuaimthonnta de mhinicíocht níos lú ná 20 Hz. Ní féidir le duine na tonnta seo a aireachtáil leis na cluasa, ach is féidir iad a bhrath mar a bheadh brú ar an gcolainn má bhíonn an tonn dian go leor. Mar shampla, gineann pléascadh tonnta infreafhuaime (chomh maith le tonnta fíorfhuaime), agus déanann séideadh na gaoithe trí chrainn is thart ar fhoirgnimh mhóra an rud céanna. Tugtar infreasonaic ar staidéar na hinfreafhuaime.
Infreastruchtúr

An raon leathan fachtóirí is áiseanna a ligeann do dhaoine is eacnamaíocht na tíre nó comhlacht déantúsaíochta feidhmiú go héifeachtach. Cuimsíonn sé ábhair cosúil le córais cumarsáide, iompair, cumhachta, tithíochta is oideachais.
Jan Ingenhousz

Lia is fiseolaí plandaí a rugadh i mBreda na hOllainne ab ea Jan Ingenhousz (8 Nollaig 1730 – 7 Meán Fómhair 1799). Rinne sé feabhsuithe i 1766 ar bhealaí na linne chun leictreastataic a ghiniúint. An chéad duine chun tomhais chainníochtúla a dhéanamh ar sheoladh teasa i miotail. I 1779 d'fhionn sé próiseas na fótaisintéise.

Daoine a rugadh i 1730
Básanna i 1799
Inlíon

Úsáid theicneolaíocht an Idirlín chun córas inmheánach cumarsáide a chur ar fáil taobh istigh d'eagraíocht. Saothraíodh an coincheap ó lár na 1990idí. Is féidir na líonraí chuici a bheith nasctha leis an Idirlíon domhanda nó aonraithe uaidh. Córas inlín a ligeann naisc le heagraíochtaí seachtracha ar leith, is eislíon é sin.
Inmheatróis

Neamhord coitianta go leor is ea Inmheatróis (nó Endometriosis i mBéarla), ina bhfásann na cealla a bhíonn mar líneáil ar an gcuas útarach (an t-inmheitriam) ag ionaid eile sa cholainn, de ghnáth áit eile sa pheilbheas (mar shampla, ar na hubhagáin, an reicteam, nó an lamhnán). Buailfidh sé 10% de mhná uair éigin i rith a saoil.  

Ní heol cén fáth a dtarlaíonn sé seo, ach is féidir go n-imíonn cealla inmheitriacha suas trí na feadáin útaracha le hionchlannú sa pheilbheas (míostrú aisiompaithe).  

Freagraíonn na cealla inmheitriacha seo taobh amuigh den bhroinn do na comharthaí hormónacha céanna a bhfreagraíonn na cealla sa bhroinn dóibh. Prolaiféaraíonn siad, ag at gach mí, agus ag sceitheadh sa chéad tréimhse míostraithe eile. Spreagann sé seo freagairt athlasta sna horgáin pheilbheacha eile, agus is féidir go leanfaidh damáiste is coilm, fiú cisteanna lán d'fhuil sa bhfuil.  

Is iad na siomptóim is troime a fheictear ná míostrú trom is pian sa pheilbheas, ach is féidir go dtiocfaidh neamhthorthúlacht as. Is é an chóireáil ar an riocht seo ná drugaí chun aithris a dhéanamh ar thoircheas, drugaí chun cosc a chur ar phrolaiféarú na gceall inmheitriach, nó máinliacht chun na coilm is na cisteanna a bhaint.

Éire 
Sa bhliain 2021, bhí 155,000 bean ar a laghad in Éirinn a raibh inmheatróis orthu, agus ag strachailt leis an bpian, In 2022, impigh  Cumann Inmheatróise na hÉireann ar an Rialtas plean a chur i bhfeidhm chun ionaid speisialta a fhorbairt le go bhfaighidh mná ar fud na tíre faoiseamh ón bpian. 

Cuireadh Cumann Inmheatróise na hÉireann  ar  bun sa bhliain 1987 le  heolas agus tacaíocht a thabhairt dóibh siúd go léir a gcuireann inmheatróis isteach orthu. Reachtáiltear an Cumann ar bhonn deonach, agus is mná a bhfuil inmheatróis orthu den chuid is mó atá ina bhun.  Léigh as Gaeilge  faoi anseo.

Tagairtí 
 

Toircheas
Breith
Sláinte na mban
Córas atáirgthe na mban
Innéacs corpmhaise

Meáchan an duine, roinnte ar a airde (BMI i mBéarla). Is tomhas é ag lucht cothaithe chun meáchain daoine a chur i gcomórtas le chéile agus staidéar a dhéanamh ar éifeacht chothuithe. Má bhíonn an BMI idir 20 is 25, is gnáth-thomhas é sin. Más lú ná 20 é, is scáinteach an duine agus is cúis imní é sin. Más mó ná 25 é, is duine ramhar é, agus le BMI níos mó ná 30 is murallach an duine is raon deacrachtaí sláinte aige.
Innéacs nochta

Uimhir i seicheamh uimhriúil a úsáidtear chun íogaireacht scannáin fhótagrafaigh a shainiú (EI nó exposure index i mBéarla). Uaireanta, bíonn sé difriúil ón uimhir ar an mbosca i gcórais ISO, ASA nó DIN, má tá scagaire in úsáid, mar shampla.
Inneall ceithre bhuille

Inneall a oibríonn ar thimthriall praiticiúil ina mbíonn buille amháin as gach 4 bhuille den loine mar bhuille cumhachta. Inneall mar seo a bhíonn i ngluaisteáin de ghnáth. Sa chéad bhuille, súitear an meascán breosla is aeir isteach sa chuasán. Sa dara buille, brúitear an meascán agus adhantar é. Is é an 3ú buille an buille cumhachta, mar a leathann an meascán pléasctha. Leis an 4ú buille, scaoiltear na sceithgháis.
Inneall cuardaigh

Acmhainn ar an ngréasán domhanda atá insroichte le brabhsálaí Gréasáin, a chabhraíonn leis an úsáideoir ionaid is eolas a aimsiú. Bíonn na hinnill cuardaigh (Yahoo, Lycos, Google, Ask Jeeves) ag cuardach tríd an ngréasán an t-am ar fad, ag tógáil innéacsanna ábhar éagsúla — mar shampla, ag aimsiú teidil, fotheidil, eochairfhocail is céadlínte cáipéisí. Uaidh sin, is féidir cuid mhaith cáipéisí éagsúla ar ábhar ar leith a aisghabháil. Déanann an cuardach leanúnach cinnte de go bhfuil na hinnéacsanna suas chun dáta. Mar sin féin, aisghabhann na hinnill an-chuid cháipéisí nach mbaineann le hábhar, agus tá an-iarracht ar siúl an t-am ar fad iad a fheabhsú. 

Idirlíon
Inneall dhá bhuille

Timthriall praiticiúil innill, le buille amháin as an dá bhuille ina bhuille cumhachta. In úsáid i ngluaisrothair go minic.
Inneall gaile

Inneall dócháin sheachtraigh ina ngintear an sreabhán feidhmithe (an ghal) i gcoire taobh amuigh den inneall. Treoraítear an ghal isteach i gcuasán an innill le comhla, agus de réir mar a fhorbraíonn sí, cuireann sí brú ar loine. Tiomáineann an loine an cromsheafta chun rothlaithe lena slat. Ligtear an ghal amach as an gcuasán ansin le comhla sceite, filleann an loine ar a bunphointe, agus tosaíonn an timthriall arís. Is féidir obair áisiúil a fháil ón inneall seo, traein a thiomáint leis mar chuid den traein, nó meaisíní i monarcha a thiomáint le hinneall fosaithe.

Innill
Inneall gáis

Inneall dócháin inmheánaigh atá oiriúnaithe, nó deartha ó thús, chun gás a úsáid mar bhreosla. Sa 19ú céad fuinnmhíodh innill dho-aistrithe mar seo le gás baile ón bpríomhlíonra. Ach anois, bíonn an gás (meatán nó gás nádúrtha de ghnáth) mar leacht faoi ardbhrú in umar treisithe.
Inneall insteallta dhírigh

Inneall dócháin inmheánaigh a fheidhmíonn ar thimthriall Diesel. Instealltar an breosla sa chuasán dócháin a chruthaítear sa sorcóir idir barr na loine is bun cheann an tsorcóra. Sorcóir neamhroinnte dócháin amháin a bhíonn anseo, ní hionann is an córas le sorcóir roinnte dócháin, ina measctar an t-aer is an breosla i seomra amháin agus a ndéantar an dóchán i seomra beag eile atá ceangailte leis.
Inneall scartha cadáis

Meaisín a cheap Eli Whitney sna Stáit Aontaithe i 1793 chun na síolta a scaradh ón bhfaighneog cadáis go tapa éifeachtach. (cé go raibh inneall scartha cadáis in úsáid sa tSín san 11ú céad). Mhéadaigh sé an táirgiúlacht go mór, rinne cuid mhaith den chadás snáithín ghearr a d'fhástaí sna Stáit Aontaithe inúsáidte, agus tháirg soláthar mór saor cadáis don Domhan.
Inneall spréachadhainte

Inneall dócháin inmheánaigh ina dtosaítear dóchán an mheascán aeir is breosla le spréach a ghintear, de ghnáth le spréachphlocóid. Bíonn a leithéid i ngluaisteáin go minic.
Inneall teasa

Sa teirmidinimic, is éard is inneall teasa ann ná gaireas a athraíonn fuinneamh randamach chuig fuinneamh dírithe áisiúil meicniúil. 

Déantar an t-athrú seo trí shreabhán oibriúcháin ag ardteocht a chur trí thimthriall teirmidinimiciúil ina dtarlaíonn comhbhrú is forbairt, agus a ndíchuirtear fuinneamh ag teocht níos ísle. Le gach timthriall faightear an difríocht idir fuinneamh an tsreabháin ag an ardteocht (an t-ionchur) is fuinneamh an tsreabháin ag an ísealteocht (an t-aschur) i bhfoirm fuinnimh mheicniúil. I láimhseáil theoiriciúil an timthrialla, glactar leis mar timthriall idéalach, gan aon chailliúint fuinnimh trí fhrithchuimilt, radaíocht ná meicníocht eile. Tá cuid mhaith timthriallta idéalacha ann, ina measc timthriall Carnot, timthriall Diesel, timthriall Otto, agus timthrill Stirling. 

Teirmidinimic
Innill
Tiontú fuinnimh
Inneall traenach

Feithicil a sholáthraíonn an chumhacht tiomána chun trucailí is carráistí a tharraingt ar iarnród. Is féidir gur inneall gaile, inneall dócháin inmheánaigh, mótar leictreach, nó comhcheangal éigin de na foinsí cumhachta seo a bheidh ann. Más inneall gaile é, gintear an ghal i gcoire san inneall, agus dóitear gual (de ghnáth) sa choire. Más mótar leictreach é, faightear an chumhacht ó ráille ar leith nó sreanga lastuas trí phantagraf. Is inneall díosail an t-inneall dócháin inmheánaigh is coitinne a úsáidtear mar inneall traenach, agus tiomáintear an traein go díreach leis trí ghiaranna nó ar mhodh díosail is leictreach: tiomáineann an t-inneall díosail gineadóir, agus tiomáineann an chumhacht leictreach uaidh seo mótar leictreach leis an traein a thiomáint. Thóg Richard Trevithick an chéad inneall traenach i 1801, agus baineadh feidhm as sin is innill cháiliúla eile (mar shampla, Puffing Billy is Locomotion) chun gual a tharraingt ó na mianaigh. Níor iompraíodh paisinéirí gur bhuaigh George Stephenson is a mhac Robert ag trialacha Rainhill i 1829 agus a bhunaigh an chéad seirbhís traenach do phaisinéirí. Tógadh an chéad inneall traenach sna Stáit Aontaithe i 1831, an Best Friend of Charlestown, agus faoi lár an chéid sin bhí na hinnill gaile traenach forbartha an oiread is a bheadh ina dhiaidh sin. Bhíodh na rothaí tosaigh beag, agus chasadh siad ar sclóin chun gurbh féidir leis an inneall dul isteach ar uillinn san iarnród. Bhíodh na príomhrothaí tiomána cúpláilte le chéile, tiomáinte go díreach ag an inneall gaile. Sa 20ú céad díláithríodh an t-inneall gaile de réir a chéile ag saghsanna eile, bíodh is go bhfuil an-chuid innill gaile in úsáid fós sa tSín is an Afraic Theas. Tá modhanna eile tiomána á bhforbairt is á dtástáil an t-am ar fad, mar shampla, an traein ardaithe a thiomáintear le leictreamaighnéadas atá in úsáid ar bhonn teoranta i Shang-hai na Síne.
Innealra hiodrálach

Innill a oibrítear trí bhrú a tharchuireann leacht cosúil le huisce nó ola trí phíobán. I ngluaisteán le coscáin hiodrálacha, tarchuirtear an fórsa coiscthe ón troigheán do na coscáin le leacht faoi bhrú. Baineann an reithe hiodrálach agus an fáisceán hiodrálach feidhm as an bprionsabal céanna.
Innealtóireacht cheimiceach

Staidéar ar theoiric is cleachtadh maidir le dearadh, tógáil is oibriú trealaimh chun táirgí imoibrithe ceimiceacha a dhéanamh ar ollscála. I lár an 19ú céad, bhí an déantúsaíocht cheimiceach is luaithe bunaithe ar thraidisiún is scileanna, eolas is cleachtadh pearsanta. Ó shin cuireadh matamaitic is fisic i bhfeidhm ar fhadhbanna ceimiceacha. De réir a chéile d'fhás an t-éileamh ar tháirgí, agus ba ghá prionsabail cheimiceacha is fhisiciúla a chur ag obair ar mhéideanna móra ábhar, soláthar an teasa chuige seo, agus gluaiseacht na gceimiceán go cruinn sábháilte trí chórais mhóra. Saothraíodh fophróisis, aonadphróisis, agus córais rialaithe chuí. Saothraíodh cúrsaí oiliúna is traenála sna hollscoileanna, agus d'fhás cumainn ghairmiúla ionas go raibh an brainse seo innealtóireachta bunaithe go láidir i gcuid mhaith tíortha faoi 1900. 

Is féidir staidéar a dhéanamh ar innealtoireacht cheimiceach in Éirinn ag Coláiste na hOllscoile Baile Átha Cliath, Coláiste na hOllscoile Corcaigh, Institiuid Techneolaiochta Corcai, agus Collaiste na Banrion, Béal Feirste.
Innealtóireacht ghéiniteach

Láimhseáil is athchóiriú ábhair ghéinitigh trí theicníochtaí fisiciúla, ceimiceacha is bitheolaíocha, chun tréithe dúchasacha a athrú. Tugtar géinspladhsáil is teicneolaíocht DNA athchuingrigh uirthi freisin. A luaithe is a bhí an cód géiniteach ar eolas, tosaíodh ar shlite a shaothrú chun an cód a athrú is na géinte a bheartú. San innealtóireacht DNA athchuingrigh, baintear feidhm as einséimí ar leith chun géin de chuid orgánaigh amháin a ghearradh amach is a spladhsáil isteach in orgánach eile. Ansin feidhmíonn an t-orgánach faighteora chun treoracha na géine nua a chur i gcrích. Is ceist bhunúsach eitice is fealsúnachta í an cumas nua seo ag daoine cur isteach ar na próisis dhúchasacha agus struchtúr géiniteach ár ngné féin, fiú, a athrú. Tá an-chuid taighde ar siúl i ngéinteiripe, ina gcuirtear géinte leis an eolas ceart isteach i gcealla ina bhfuil géinte máchaileacha, mar shampla le géinghunna, nó a gcuirtear isteach géinte nua a threoraíonn déanamh ábhar frithghalrach. Tá an obair seo ag a tús fós. Mar thoradh ar innealtóireacht ghéiniteach, tá feabhas curtha ar bharra is stoc, déantar córacha leighis i miocrorgánaigh, agus is féidir daoine a thástáil féachaint an bhfuil galair dhúchasacha acu.

 
Biteicneolaíocht
Innealtóireacht mheicniúil

Brainse innealtóireachta ina ndéantar meaisíní de gach saghas a dhearadh, a thógáil is a fheidhmiú. Tagann táirgeadh is feidhmiú fuinnimh mheicniúil san áireamh freisin. Bíonn innealtóirí meicniúla ag dearadh, ag tástáil is ag feabhsú inneall chun cumhacht áisiúil mheicniúil a ghiniúint ó ghal, peitreal, fuinneamh núicléach is foinsí eile, agus raon leathan meaisíní gaolmhara. Rinneadh réimse ar leith den innealtóireacht mheicniúil nuair a tugadh innill gaile isteach i gcúrsaí déantúsaíochta sa 19ú céad leis an Réabhlóid Thionsclaíoch a ghéarú. 

Innealtóireacht mheicniúil
Innealtóireacht riachtanas

Earnáil ríomheolaíochta ina ndéantar staidéar ar riachtanais gnó mar chuid den phróiseas chun córas iomlán ríomhaireachta a fhorbairt do chomhlacht. Baineann sí leis na réamhchéimeanna scrúdaithe is anailísithe i dtimthriall beatha fhorbairt an chórais, thar a dhearadh is a thógáil. Mar sin, tagann staidéar ar ghnéithe sóisialta is cultúrtha an chórais san áireamh chomh maith le gnéithe feidhmithe is sonraí.
Innealtóireacht rialúcháin

Brainse innealtóireachta a phléann le rialú, mionathrú is treorú córas. Ní gá go mbeidh oibreoir daonna bainteach leis an gcóras. Déantar an rialú trí chórais lúbiata. Nuair a bhraitheann an córas seo earráid, tarchuireann sé an t-eolas ar ais don ionchur chun go ndéanfar ceartú. Córas aischothaithe a thugtar air seo. Baintear feidhm as seirbhimheicníochtaí chun feistí uathoibríocha rialúcháin a dhéanamh, le húsáid in ionstraimí tomhais, braiteoirí, aimplitheoirí agus aonaid cumhachta. Le forbairtí sa nanaitheicneolaíocht, is féidir braiteoirí is gníomhróirí a thógaíl as adaimh ar leith. San innealtóireacht bithleighis, baintear feidhm as ríoga leictreacha ó smaointe tarchurtha (ó néaróga) chun próisis sheachtracha, cosúil le géag shaorga, a rialú.
Innealtóireacht ríomhchuidithe bogearraí

Úsáid uirlisí, bunaithe ar ríomhaire, chun cuidiú i bpróiseas deartha is feidhmithe clár ríomhaire agus foirne móra bogearraí. Bíonn innealtóireacht ríomhchuidithe córas i gceist freisin, agus sa réimse sin ciallaíonn sí úsáid uirlisí, bunaithe ar ríomhairí, chun lámhchórais eolais gnó a anailísiú is córais nua ríomhaire a dhearadh ina n-ionad.
Innealtóireacht shibhialta

Brainse innealtóireachta a bhaineann le dearadh is tógáil oibreacha poiblí: foirgnimh, droichid, tolláin, uiscebhealaí, canálacha, sráideanna is bóithre, córais séarachais, iarnróid, agus aerfoirt. Tagann innealtóireacht struchtúrtha, shláintíoch is hiodrálach san áireamh. Is gá eolas a bheith ag innealtóirí sibhialta ar ábhair is trealamh tógála, ithreacha is carraigeacha chun bunsraith chuí a thógáil, obair tógála a dhéanamh faoin talamh is faoin uisce, agus earraí déanta, cosúil le gluaisteáin, traenacha, eitleáin is eile. Tagann ríomhaireacht go mór sa scéal freisin i gcúrsaí deartha, tástála is déanta, agus an réaltacht fhíorúil chun mionsamhlacha foirgneamh is struchtúr eile a iniúchadh roimh a dtógáil. Chum an t-innealtóir Sasanach John Smeaton (1724-1794) an téarma ‘innealtóireacht shibhialta’ i 1750.
Innilt nialais

Córas cothaithe d'ainmhithe. Coinnítear na hainmhithe i bhfoirgneamh, clós nó banrach. Ní ligtear dóibh innilt go saor sna páirceanna ina bhfuil an féar ag fás. Tugtar sadhlas nó féar nua-bhainte dóibh le n-ithe. Laghdaíonn sí an diomailt mar gheall ar thachtadh, innilt roghnach is póitseáil.
Inphriontáil (géinitic)

Sa ghéinitic, próiseas ina gciúnaítear réigiúin ar leith de DNA tuismitheora le linn méóise agus cruthú an ubháin is na speirme. Sa sliocht, ní bheidh na géinte sna réigiúin sin gníomhach. Tarlóidh galar géiniteach sa sliocht má bhíonn giota scriosta amach as DNA an tuismitheora eile ag an réigiún urchomhaireach i leith an réigiúin ar inphriontáileadh air. Samplaí de ghalair mar seo is ea siondróm Angelman agus siondróm Prader-Willi. Ní thuigtear cén fáth a n-inphriontáiltear ar DNA mar seo.
Inphriontáil (iompar)

Maidir le hiompar, próiseas ina bhfoghlaimíonn ainmhithe go tapa cruth, fuaim nó boladh bhaill shuntasacha dá ghné (mar shampla, tuismitheoir nó sliocht), nó de ghrúpaí tábhachtacha (mar shampla, cinn a fhéadfaidh a bheith mar chéile nó iomaitheoir), fiú nuair nach nochtar dóibh iad ach ar feadh achair ghairid. Nuair is tuismitheoir is a shliocht a inphriontálann ar a chéile, tarlaíonn iompar greamaithe/leanúna mar thoradh air.
Inseamhnú saorga

Sreabháin seamhnach a thabhairt isteach sa bhfaighin le hionstraim chun an t-ubhán a thoirchiú. Is féidir gur seamhan céile nó deontóra a bheidh in úsáid. Úsáidtear an teicníocht go forleathan i bhfeirmeoireacht ainmhithe.
Inslitheoir

Ábhar a chuireann bac ar, nó a laghdaíonn, seoladh leictreachais, teasa nó fuaime. Bíonn gach feiste leictreach inslithe ar mhaithe le sabháilteacht. Coinníonn inslitheoirí teirmeacha rudaí te, fuar, nó ag teocht chothrom. Feidhmíonn inslitheoirí fuaime mar chiúnadóirí.
Instealladh

Dáileadh druga, nó ullmhóid nó fuaidreán eile cógaseolaíochta, le steallaire trí shnáthaid tríd an gcraiceann, faoin gcraiceann (instealladh fochraicneach), isteach sa bhfíochán matánach (ionmhatánach), nó isteach i bhféith (infhéitheach).
Instinn

Claonadh neamhfhoghlamtha i nduine (nó ainmhí eile) é féin a iompar ar bhealach áirithe, den chuid is mó mar fhreagairt ar spreagthaí ar leith, agus é cosúil le freagairtí daoine (ainmhithe) den ghrúpa céanna (den aois is an gnéas céanna, mar shampla). Ní gá go mbeidh aon chleachtadh beatha ar leith ag duine (ainmhí) chun go dtarlóidh na freagairtí seo. Eiseamláir mhaith is ea na léirithe suirí a bhíonn ag an-chuid gnéithe.

Eiteolaíocht
Institiúid Náisiúnta Caighdeán agus Teicneolaíochta

Eagraíocht de chuid rialtas na Stát Aontaithe a bhunaigh an Chomhdháil i 1901 chun taighde a dhéanamh ar mhodhanna tomhais, caighdeáin is teicneolaíocht, len iad a fheabhsú agus a fhorbairt mar chabhair le tionsclaíocht, cumarsáid, institiúidí eolaíochta is rialtais. Thugtaí Oifig Náisiúnta na gCaighdeán uirthi (NIST i mBéarla). A cuid saotharlann suite i mBoulder, Colorado agus Washington, DC den chuid is mó.
Institiúid Ríoga

Cumann eolaíochta léannta a bunaíodh sa Bhreatain i 1799 is ea an Institiúid Ríoga. Bhí lárionad taighde eolaíochta ina saotharlanna, agus is ansin a rinne Humphrey Davy, Michael Faraday is John Tyndall a gcuid taighde. Ina príomhionad ar Shráid Albemarle in Londain a bhíonn Léachtanna na Nollag don óige aici, a chraobhscaoileann an BBC gach bliain.
Inteirféarón

Cuid de chóras cosanta na colainne i gcoinne víreas, agus antashubstaintí. Nuair a ghalraítear cealla daonna le víreas, cruthaítear próitéiní ar leith (a dtugtar inteirféaróin orthu) sna cealla sin, agus idirleathann siad isteach i gcealla eile mórthimpeall. Tagann na cealla a fhaigheann na próitéiní seo le bheith frithsheasmhach i gcoinne an víris seo, de bhrí go gcuireann an phróitéin idirleata isteach ar iarrachtaí an víris macasamhlú sna cealla sin. Táthar ag iarraidh inteirféaróin shaorga a úsáid chun dul i gcoimhlint le galruithe víreas agus fiú le hailsí ar leith, ach de bhrí go bhfuil drochfho-iarsmaí ag baint leo, ní mór an dul chun cinn atá déanta go dtí seo. Tá aicme amháin inteirféaróin, an t-alfa-inteirféarón, atá éifeachtach mar chóir leighis i gcoinne heipitítis, leoicéime ar leith, agus ailse fola ar leith. Is amhlaidh a spreagann alfa-inteirféarón athchuingreach géinte a tháirgeann próitéiní a chuireann isteach ar mhacasamhlú an víris. Modhnaíonn an t-alfa-inteirféarón feidhmiú an chórais imdhíonaigh freisin, rud a chuireann leis an gcosaint fhrithvíreasach agus a choisceann fás ailsí. Táthar ag tuar go gcuirfidh innealtóireacht ghéiniteach go mór le saothru drugaí a bheidh bunaithe ar alfa-inteirféaróin agus éifeachtach sa chóras imdhíonach.
Intinn

Beith a mheastar a bheith i gcodarsnacht leis an gcolainn fhisiciúil agus ábhar fisiciúil, ach tugtar brí nó ciall éagsúil di i gcomhthéacsanna éagsúla. Mar sin, is airí sainiúil de chuid an duine í a bhaineann le féinchomhfhiosacht agus aitheantas. 

Déanann síceolaithe, eolaithe cognaíocha, dlí-eolaithe, ríomheolaithe, oideachasóirí is eile iarrachtaí í a shainmhíniú i leith na hinchinne, iompar an duine agus airíonna feiceálacha eile.

Tagairtí

Neamhoird mheabhracha
 
Leigheas
Intleacht eachtardhomhanda

Níl aon fhianaise go bhfuil aon neach beo intleachtach ar aon rinn spéire taobh amuigh den Domhan. De bhrí go bhfuil an oiread sin pláinéad sa Chruinne, áfach, agus hidrigin, uisce, is foinsí fuinnimh ar an-chuid díobh, creideann réalteolaithe gur dóchúil é go bhfuil neacha intleachtacha amuigh sa spás agus sibhialtachtaí acu. Táthar ann ina measc a cheapann gur dóchúil é go bhfuil 10,000-100,000 sibhialtacht ar phláinéid de chuid Bhealach na Bó Finne féin. Ó timpeall 2000 tá NASA i mbun scéime chun intleacht nó beatha eachtardhomhanda a chuardach, an Suirbhé Micreathonn Ardtaifigh. Tá radaiteileascóip spáis lainseáilte chun an radaíocht mhicreathonnach amuigh sa spás a ghlacadh agus aon eolas nó comhartha os cionn an fhothraim a thástáil is a léamh, más féidir é.
Inveirteabrach

Ainmhí nach bhfuil aon chnámh droma ná cnámharlach inmheánach aige. Rangaítear ainmhithe mar inveirteabraigh (feithidí is prótasóin aoncheallacha: 97% de gach speiceas ainmhíoch) agus veirteabraigh (éisc, débheathaigh, reiptílí, éin is mamaigh: 3% de gach speiceas ainmhíoch) a bhfuil cnámh droma roinnte i míreanna acu go léir.

Zó-eolaíocht
Íogaireacht do bhia

Is é atá i gceist le íogaireacht do bhia ná éadulaingt d'ábhar bia, agus seans go dtarlaíonn frithghníomh mínormálta imdhíonach tar éis an bia sin a ithe. Is neamhbhuan a leithéid de ghnáth, agus is féidir an t-ábhar a chur ar ais sa chothú tar éis tamall seachanta. Muna féidir le duine cur suas leis an ábhar ansin, deirtear gur íogaireacht dhaingnithe atá aige. I measc na gcúiseanna is féidir a bheith le híogaireacht do bhia, tá frithghníomh ailléirgeach, frithghníomh síceolaíoch, frithghníomh cógaisíochta don ábhar bia nó breiseán ann, iarmhairt dhíreach greannaithe ag an mbia ar líneáil na putóige (mar a bhíonn ag cruithneacht ar dhaoine áirithe), agus easpaí einsímí ionas nach féidir leis an gcolainn comhábhair sa bhia sin a phróiseáil (mar shampla, uireasa lachtáise).
Íogaireacht laghdach do dhruga

Sa mhíochaine, an iarmhairt laghdach a tharlaíonn nuair a dháiltear druga ar leith go rialta thar am. Meastar go dtarlaíonn sé seo trí athruithe i scannáin na gceall chun go ngreamaíonn siad an druga de réir a chéile, nó sna bealaí a ndíghrádaíonn an druga sa cholainn. Feictear íogaireacht laghdach san imdhíonacht nuair a laghdaíonn an fhreagairt imdhíonach do phróitéin choimhthíoch de réir a chéile.

Drugaí
Iolar maol

Iolar mór, suas le 80-100 cm ar fhad, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is ea an t-iolar maol. I gcontúirt imeacht in éag sna 1960idí, ach tar éis tréaniarracht chaomhnaithe sna Stáit Aontaithe, tá na huimhreacha ag méadú. Faightear gar d'uisce é. Itheann sé éisc, éin is mamaigh. Tagraíonn a ainm don chlúmh bán ar a cheann is a scornach. Glacadh leis mar shiombail náisiúnta na Stát Aontaithe i 1782, agus tugtar an t-iolar Meiriceánach air freisin.

Éin
Iolar mara earrbhán

Iolar a itheann éisc agus a fhaightear ar chóstaí is ea an t-iolar mara earrbhán (Haliaeetus albicilla)  . Tá cineálacha eile iolar éisc a fhaightear gar d'uisce úr, ach itheann siad sin veirteabraigh eile chomh maith le héisc.

Tagairtí 

Éin
Iolrach Cairtéiseach

Sa mhatamaitic, tacar gach péire is féidir ó dhá thacar, A is B, a chumtar trí eilimint amháin as A agus eilimint amháin as B a roghnú. Mar shampla, más A = {1, 2} agus B = {a, b}, is é an t-iolrach Cairtéiseach A × B = {(1,a), (2,a), (1,b), (2,b)}.
Iomadú núicléach

Scaipeadh arm núicléach. Tá an-chuid iarrachtaí á ndéanamh bac a chur air, srianta ar easportálacha, scrúdú is fíorú idirnáisiúnta, agus baic ar thástáil is táirgeadh ábhair armghráid. De réir an Chonradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968) is gá diúltú do thaighde is forbairt ar airm núicléacha. Níor shínigh Iosrael, an India ná an Phacastáin é, agus tá taighde is forbairt núicléach ar siúl acu. Ar ndóigh, níor shínigh na seanchumhachtaí núicléacha — na Stáit Aontaithe, an Rúis, an Bhreatain, an Fhrainc, an tSín —ach an oiread. De réir na ráflaí, tá tíortha eile sa tóir ar na hairm seo, agus fiú sceimhlitheoirí. Is míchompordach an leamhsháinn é, gan aon dabht.
Iomaíocht na n-arm

Carnadh leanúnach arm ag stáit, bunaithe ar an tuiscint gur fearr sábháilteacht stáit má bhíonn ardchumhacht aige ar stát eile. Ach le fás leanúnach arm is córais lainseála ar gach taobh, is mó ar fad an baol don tsábháilteacht an teannas idirnáisiúnta is an mhímhuinín idir tíortha ar fud an Domhain.
Iomasachas (fealsúnacht)

San eitic, coincheap go mbraithimid fírinní morálta go díreach trí chéadfa ar leith, cosúil le haireachtáil leis na céadfaí fisiciúla. Níos ginearálta, meastar gur fo-chuid í seo den chéadfa lena a mbraithimid gach fírinne a priori. 

Fealsúnacht
Iomasachas (matamaitic)

Sa mhatamaitic, teoiric de chuid an mhatamaiticeora Ollanaigh Luitzen Egbertus Jan Brouwer (1881-1966) a dhéanann cothromaíocht idir an rud is féidir a chruthú agus an fhírinne. D'ionsaigh a mhodh oibre bunúis loighciúla na matamaitice. Mar mhalairt, thairg sé go raibh an mhatamaitic bunaithe ar raon tógálacha meabhracha, rialaithe ag dlíthe atá follasach iontu féin. Ba shuntasach a shaothar i bhforbairt na toipeolaíochta.
Iombhláth

An dá fháinne sheachtracha de na codanna bláfara, tógtha le chéile (na seipil is na peitil). Nuair nach féidir na hiombhláthanna a idirdhealú óna chéile, tugtar teascáin iombhlátha ar na codanna difriúla. Nuair a bhíonn an t-iombhláth iomlán peitealóideach, mar a bhíonn i gcuid mhaith bláthanna monacotacha, tugtar teipil ar na teascáin aonaracha.
Iomchuibheas

Sa mhatamaitic, saghas coibhéise idir sloinn. Deirtear go bhfuil na huimhreacha b is c iomchuí do a má roinneann a an difríocht idir b is c. Tugtar modal (mod) an iomchuibhis ar a. Scríobhtar an t-iomchuibheas mar seo: b-c mod a (mar shampla, 12-2 mod 5). Shaothraigh Gauß ailgéabar na n-iomchuibheas.
Iomghaoth

Colún aeir a bhíonn ag rothlú go tapa timpeall ar lár áitiúil brú ísil. Téamh áitiúil dhromchla na talún is cúis léi, a chuireann tús le héagobhsaíocht san aer agus a éirí comhiomprach.
Íomhá folaigh

An íomhá dhofheicthe a chruthaítear in eibleacht fhótagrafach nuair a nochtaítear í do sholas, ó radharc, mar shampla. Déantar sofheicthe í trí réaladh, ina dtiontaítear gráinní hailíd airgid ina n-airgead miotalach dubh. 

Grianghrafadóireacht
Íomháineachas meabhrach

Aireachtáil gníomhaíochta gléiní san intinn, cosúil len í a aireachtáil go díreach, ach gan aon spreagadh seachtrach. Radharcach de ghnáth, ach uaireanta fuaimiúil nó eile. An-áisiúil mar chabhair don chuimhne, mar is éasca cuimhneamh ar fhocail iníomháithe. 

Intinn
Machnamh
Iompróir aerárthach

Is éard is iompróir aer-árthach ann ná árthach cogaidh mara ar féidir le haerárthaigh éirí de agus tuirlingt air. Forbraíodh i rith an Chéad Chogadh Domhanda iad. Cúrsóir cogaidh ab ea an chéad cheann, Furious, a tógadh sa bhliain 1918. Dhá bhord eitilte a bhí air, bord tosaigh is bord deiridh, agus bhí ar na piolóití eitilt le taobh is sciúird thapa i leataobh a dhéanamh chun tuirlingt ar bord. I 1925 atógadh é lena dhroichead i leataobh ar dheasbhord de bhord leanúnach eitilte amháin. Tháinig an dearadh seo le bheith comhghnásach. Bhí na hárthaigh chogaidh seo an-suntasach sa dara cogadh domhanda san Aigéan Ciúin is san Atlantach. Chuir na Briotanaigh leis an dearadh, leis an gcrann tabhaill gaile chun cabhrú le lainseáil is tuirlingt na n-eitleán, an bord eitilte ar uillinn ó ais is treo taistil an iompróra, agus an radharc scáthánach tuirlingthe. Árthach de chuid na Stát Aontaithe an ceann is mó ar Domhan anois, an Nimitz, a iompraíonn 90 aerárthach. Thóg na Stáit Aontaithe an chéad iompróir núicléach, an Enterprise, sa bhliain 1961.
Iomrall optúil

Imeacht ó íomhá fhoirfe maidir le hoptaic lionsaí mar thoradh ar na dlíthe athraonta. Is iomrall crómatach é nuair a bhraitheann athraonadh an lionsa ar thonnfhad (dath) an tsolais agus a tharlaíonn luain dhaite san íomhá. Iomrall monachrómatach é agus gach dath próiseáilte mar an gcéanna nuair a bhíonn an íomhá díchumtha, le cuaire réimse, cóma, agus/nó aistiogmatacht. Iomrall sféarúil nuair a bhíonn an íomhá geamhach. Bíonn iomraill i láthair i scátháin freisin, ach gan iomrall sféarúil sa chás seo. Is féidir iomrall in ionstraim optúil (ceamara, teileascóp) a laghdú le córas lionsaí, agus airíonna urchomhaireacha comhlántacha ag na lionsaí sa chóras. Sa réalteolaíocht, is iomrall an t-athrú in ionad braite dealraitheach réalta mar thoradh ar luas an Domhain ina fhithis timpeall na Gréine is luas críochta an tsolais.
Iónach

Ceann de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí. Tháinig sé chun cinn san Ióin, an réigiún lárnach d'iarthar na hÁise Bige, mar ar rugadh eolaíocht is fealsúnacht na Gréige, sa 6ú céad RC. Níos éadroime grástúla ná an t-ord Dorach, le stoic chaola is cuislí orthu, agus scrollaí bíseacha (cuairscí) ar na mullaigh. 

Gnéithe ailtireachta
Ionam

Planda trópaiceach féithleannach le fréamacha tiúbracha inite stáirseacha. Suas le 60 speiceas tábhachtach mar bhia in oirdheisceart na hÁise, iarthar na hAfraice agus Meiriceá Theas. Is féidir na fréamhacha a fhiuchadh, a bhácáil, a mheilt ina bplúr, nó a thabhairt do stoc. Le blianta anuas tá speicis ar leith tagtha le bheith tábhachtach mar fhoinse ceimiceáin, cosúil le stéaróideach i bhfrithghiniúnaigh béil.

Glasraí fréimhe
Ionbhár

Cóimhiotal de 65% iarainn is 35% nicile is ea ionbhár. Tá comhéifeacht forbartha teirmí an-bheag aige, agus mar sin úsáidtear é i slata tomhais, cuaillí suirbhéara, agus maidí luascadáin i gcloig.

Cóimhiotail
Ionchairdíteas

Ionfhabhtú agus athlasadh líneáil chuas an chroí, comhlaí an chroí go háirithe. Coilíníonn baictéir atá ag imshruthú sa bhfuil na comhlaí, iolraíonn siad ansin, agus spreagann an próiseas athlasta. Éiríonn na comhlaí athlasta níos raimhre is míchumtha, agus ní féidir leo dúnadh is oscailt i gceart. Cailltear sruthú normálta na fola ón gcroí. Léiríonn duine fiabhras, tuirse, is giorra anála mar shiomtóim. Léiríonn éisteachas fuaimeanna mínormálta monabhar croí mar thoradh ar an sruthú suaite trí na comhlaí. Más trom an t-ionfhabhtú, tarlóidh cliseadh croí. Is gá othar a chóireáil le frithbheathaigh chun an t-ionfhabhtú a chloí, agus má bhíonn dámáiste buan déanta do na comhlaí is féidir gur gá comhlaí saorga a ionphlandú.
Ionoirfiní is einceifealainí

Grúpa comhdhúl a ghintear san inchinn, codlaitínigh cosúil le moirfín. Tá dhá einceifealain (Béarla: enkephalin) ar eolas, agus go leor ionoirfiní. Meastar gur pianmhúcháin iad go léir agus go bhfeidhmíonn siad i rialú mothú péine. D'éirigh leis an néareolaí John Hughes (1942-), ag obair leis an gcógaseolaí Hans Walter Kosterlitz (1903-1996) sa Bhreatain, ionoirfiní a aonrú is a íonghlanadh i 1975. Bhí a fhios roimhe sin go bhfeidhmíonn na drugaí codlaitíneacha moirfín is hearóin ar chiorcaid nó córais ar leith san inchinn. Braitheadh go gcuireann codlaitínigh nádúrtha na colainne féin isteach ar na ciorcaid chéanna. Ina dhiaidh sin fuarthas na heinceifealainí ar fud an chórais néarógaigh ina bhfeidhmíonn siad mar néaratharchuradóirí, agus na hionoirfiní sa bhfaireog phiotútach mar a bhfeidhmíonn siad mar hormóin. Meastar go spreagann snáthaidpholladh táirgeadh na gcomhdhúl seo ionas go múchann siad pian. Ceaptar go saorann aclaíocht dhian na hábhair seo freisin, ionas gur féidir leis an lúthchleasaí an pianbhac a shárú agus staid bhogtha mheidhréiseach a bhaint amach. Meastar go bhfuil baint ag na hionoirfiní is na heinceifealainí le feidhmiú na lárionad aoibhnis san inchinn.
Ionduchtas

Tomhas ar chumas corna i gciorcad leictreach voltas a ionduchtú i gcorna eile (comhionduchtas) nó ann féin (féinionduchtas) trí réimsí maighnéadacha athraitheacha. Is i hanraí (H) a thomhaistear é. Is ionann é agus cóimheas an fhórsa leictreaghluaisnigh a ionduchtaítear is ráta athraithe an tsruth ionchuir a chruthaíonn an réimse maighnéadach athraitheach.

Leictreamaighnéadas
Leictreonaic
Ionduchtú (cnáimhseachas)

Sa chnáimhseachas, tús a chur le breith clainne ar bhealach saorga. Is bealach coiteann instealladh den hormón ocsatóicin, a chuireann tús le crapadh na broinne.
Ionduchtú (sutheolaíocht)

Sa tsutheolaíocht, oibriú spreagthaí nádúrtha chun fíochán neamhspeisialta a athrú ina fhíochán speisialta. Ag an gcéim is luaithe den suth, díreach tar éis don siogót tosú ag cilldeighilt, is cealla neamhspeisialta cealla an tsutha, agus cumas iontu fás in aon saghas cille. De réir mar a théann an fhorbairt ar aghaidh, spreagann cealla áirithe (na spreagthóirí) cealla eile sa chomharsanacht chun fáis ar bhealaí cinnte chun cealla, fíocháin, is orgáin de shaghsanna áirithe a dhéanamh.
Ionfhabhtú

Ionsaí a dhéanann miocrorgánaigh ar an gcolainn, áit a n-atáirgeann siad chun galair a chur ar bun. Is paitigineach na horgánaigh seo. Is féidir le horgánaigh phaitigineacha ar leith a bheith i láthair ar an gcraiceann nó cuid eile de dhuine gan galar a chur ar bun. Sa chás sin, is iompróir de chuid an orgánaigh an duine sin. Tosaíonn an t-ionfhabhtú nuair a théann an miocrorgánach isteach ag ionad ar leith, cosúil leis na céislíní, an craiceann, an ducht riospráide, nó an ducht fuail. I ndiaidh don mhiocrorgánach fáil isteach mar seo, bíonn duine ar fónamh ar feadh tréimhse agus an miocrorgánach ag atáirgeadh (an tréimhse goir). Is féidir leis na miocrorgánaigh an galar a chur ar siúl ar bhonn áitiúil, nó scaipthe i bhfíocháin is orgáin ar fud na colainne, cosúil le cistíteas (sa lamhnán), niúmóine (sna scamhóga), agus heipitíteas (san ae).

Ionfhabhtuithe
Cineálacha galar
Ionfhabhtú fungasach

Ionfhabhtú le fungais a chuireann tús le galar. Is samplaí iad Candida albicans a dtarlaíonn craosghalar dá bharr, Aspergillus atá freagrach as neamhoird riospráide, agus Actinomyces a dhéanann atanna fungasacha (míceiteómaí) i gcolainn duine nó ainmhí.
Ionóisíotól

Comhábhar an aigéid fhítigh i ngránbharra is biabharra eile. Bíonn sé riachtanach chun fáis do ghnéithe ar leith (mar shampla, an luch). Ní gá é do dhaoine, tuigtear, bíodh is go bhfuil cuid mhaith de i láthair sa cholainn, go háirithe san inchinn.
Ionradú bia

Próiseas conspóideach ina n-ionradaítear bia le gáma-radaíocht chun a sheilfré a mhéadú. Réimsí áirithe dáileoga radaíochta a bhíonn i gceist. Tomhaistear an dáileog i ngraeanna (Gy), arb ionann grae is giúl fuinneamh radaíochta ionsúite in aghaidh cileagraim den ábhar atá á radú. Úsáidtear dáileoga níos lú ná 1 kGy chun bachlú a chloí ar phrátaí is oinniúin, aibiú torthaí a mhoilliú, agus feithidí ar ghráinní is spíosraí a mharú. Chun baictéir is fungais a mhilleann bianna a laghdú, baintear feidhm as dáileoga 1-10 kGy. Déantar bianna a steiriliú go hiomlán, gach baictéar is víreas a mharú orthu, le dáileoga os cionn 10 kGy. Ní ghlacann an-chuid daoine leis an bpróiseas seo ar chor ar bith, mar go bhfuil eagla orthu go gcuirfidh an radú isteach ar fholláine nó sábháilteacht an bhia ar shlí éigin. Ní bhíonn an bia radaithe radaighníomhach, ach seans go gcuirfidh an radú isteach ar na vitimíní sa bhia agus go gcruthóidh sé fo-tháirgí a bheadh mífholláin, fiú nimhiúil. De bhrí nach féidir a rá ó chuma an bhia ar radaíodh nó nár radaíodh é, bíonn an-tóir ar thástáil a thabharfadh freagra na ceiste seo.
Ionsamhlóir

Gaireas meicniúil, leictrimeicniúil nó ríomhaire chun samhlú réalaíoch d'eachtra nó córas a tháirgeadh. Baintear feidhm as a leithéid go minic nuair a bhíonn an fíor-rud an-chostasach nó doshroichte, chun oibrithe (i monarcha, córas leictreachais, traein, eitleán is eile) a thraenáil go sábháilte. In insamhlóir eitleáin, déantar na freagairtí optúla is meicniúla a atáirgeadh le grafaic ríomhaire is gluaiseachtaí, agus creathanna an bhord eitilte insamhlaithe. Sa chás céanna, is féidir ríomhairí a úsáid chun feiniméin i bhfad níos casta a insamhlú, le han-chuid athróg, cosúil le imshruthluithe san atmaisféar is aimsir chlamparach.
Ionscópacht

Próiseas ina gcuirtear ionstraim isteach in oscailt nó ducht sa cholainn chun amharc díreach a fháil agus/nó bithóipse a dhéanamh. Le hionscóp solúbtha snáthghloine a dhéantar an próiseas, agus is féidir é a chur trí chainéil chaola is a chasadh thar chúinní go héasca. Le foinse chumasach solais is snáthoptaic, is éifeachtach an ionstraim seo, agus uaireanta cuimsíonn sí feistí breise cosúil le léas léasair chun obráidí go domhain sa cholainn a dhéanamh. I measc na samplaí tá broncascópacht (do na broncais), gastrascópacht (goile), cisteascópacht (lamhnán), agus ionscópacht ar an drólann, an t-aoineán, is an peireatóinéam.
Ionstraim trasdula

Ionstraim réalteolaíochta chun aistear rinn spéire os cionn fadlíne an bhreathnadóra a bhrath. Cheap an réalteolaí Danmhargach Ole Roemer (1644-1710) an chéad cheann i 1689. Go ginearálta, is teileascóp í atá feistithe ar ais chothrománach fhosaithe ionas gur féidir leis scuabadh trí phlána ceartingearach tríd an bhfadlíne. D'úsáidtí é le cloig a cheartú, trí am fosaithe áitiúil (meán lae, mar shampla) a thaifeadadh trí bhrath. Ós rud é go bhfuil an difríocht ama idir meán lae ag áit ar bith agus meán lae i nGreenwich cothrom le domhanfhad na háite sin, is féidir an ionstraim seo a úsáid chun domhanfhad áite a dhéanamh amach.
Iontrón

Seicheamh neamhchódaithe de núicléitídí, agus mar sin bunphéirí, taobh istigh de ghéin ar an DNA a scarann dhá chuid de sheicheamh códaithe (eastróin). Tugtar seicheamh idirghabhálach air freisin. Bíonn níos mó ná iontrón amháin i mbeagnach gach géin. An chéad chóip a dhéantar ó ghéin (an phríomhchóip) is seicheamh comhtheagmheálach de RNA neamhchódaithe (iontróin) is RNA codaithe (eastróin) í. Baintear na hiontróin agus nasctar na heastróin le chéile trí phróiseas spladhsála chun an teachtaire-RNA (mRNA) a dhéanamh. Ní bhíonn sa mRNA ach an seicheamh, gan bhriseadh, a shainíonn an phróitéin. Iompraítear an mRNA amach ón núicléas don chíteaplasma, áit a n-aistrítear an t-eolas géiniteach sa seicheamh seo ina phróitéin.
Iora rua eireabaill lannaigh

Is creimire é an iora rua ireabaill lannaigh, cosúil le hiora rua, a áitríonn coillearnach i lár na hAfraice. Ní fíoriora rua é. Ag bun an eireabaill bíonn lanna móra sa bhfo-chraiceann. 6 chineál atá cosúil le hiora rua eitilte, scannán tacaithe ag slat fhada loingeáin a thagann amach ó gach uillinn.
Iora rua eitilte

Iora rua le cleitearnach mór craicinn idir a chosa tosaigh is deiridh. Téann sé ar foluain idir na crainn, suas le 450 m i léim amháin. Gníomhach le breacadh is crónú an lae. 33 speiceas san Áise, ceann amháin in oirthear na hEorpa, agus dhá cheann i Meiriceá Thuaidh.
Íosóip

Is planda beag tomach ilbhliantúil í an íosóip (Hyssopus officinalis). Tá sí i bhfine na Lamiaceae, is é sin fine na miontas. Fásann sí suas le 60 cm ar airde. Dúchasach do dheisceart na hEorpa agus iarthar na hÁise. Na duilleoga caol, i bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna dé-mhaothánach, vialait/gorm, i bhfáinní a dhéanann spící fada scaipthe aontaobhacha. Saothraithe ar dtús mar luibh leighis, ach faightear nádúraithe í uaireanta.

Plandaí
Íosreo

Reo, síos go dtí -20 °C nó níos lú fós, i reoiteoir cófra nó caibinéid. Taispeánann sraith réaltaí cumas an reoiteora an teocht a choinneáil íseal a dhóthain chun bia a chaomhnú ar feadh i bhfad. Comharthaíonn 4 réalta gur féidir bia a chaomhnú sa reoiteoir ar feadh 3 mhí. Is féidir bianna áirithe — mairteoil amh, glasraí, torthaí úr — a choinneáil ar feadh bliana. 

Teocht
Ironbridge

Baile stairiúil tionsclaíoch i mám abhainn na Sabhrainne, an áit ar rugadh an Réabhlóid Thionsclaíoch i Shasana. I 1709 bhruithnigh máistir ceárta iarainn ó Bhriostó, Abraham Darby (1678-1717), iarann den chéad uair le cóc, in ionad an ghualaigh thraidisiúnta, i gCoalbrookdale in aice láimhe. I 1778-1779 teilgeadh is tógadh an chéad droichead iarainn ann, 59.8 m ar fhad, 30.5 m ar leithead, 13.7 m ar airde, agus 384.6 tonna meáchain. Téann an droichead trasna an mháma is na habhann. Is láthair oidhreachta domhanda é anois.
Iseabar

Líne a tharraingítear ar léarscáil aimsire idir pointí ag a bhfuil an brú atmaisféarach céanna. Aonad brú a úsáidtear sa mheitéareolaíocht is ea an bar, agus tá 1013 milleabar i meánbhrú an atmaisféir. De ghnáth tarraingítear iseabair ag céimeanna 1, 2 nó 4 mhilleabar thart ar an meánluach. Léiríonn siad cá bhfuil an brú ard is an brú íseal, agus uaidh sin conas atá an t-aer ag gluaiseacht. Gluaiseann an t-aer ón mbrú ard go dtí an brú íseal, ach de bharr rothlú an Domhain gluaiseann an t-aer ar mhodh bíseach amach ón mbrú ard isteach ar an mbrú íseal. Sa leathsféar thuaidh, tarlaíonn gaotha ar tuathal thart ar an mbrú íseal (iomghaoth), agus gaotha ar deiseal a tharlaíonn thart ar an mbrú ard (frithiomghaoth). Nuair a bhíonn na hiseabair an-dlúth ar an léarscáil, ciallaíonn sé sin athruithe tapa brú, agus mar sin gaotha arda. Malairt scéil a bhíonn ann agus na hiseabair éadlúth. Tá na léaráidí seo lárnach i réamhaisnéis na haimsire. Sa teirmidinimic, is líne é ar ghraf a léiríonn an gaol idir toirt is teocht faoi bhrú tairiseach.
Iseaghuairne

Sa bhfisic núicléach is fisic na gcáithníní, candamuimhir veicteoireach a imchoimeádtar in idirghníomhuithe láidre núicléacha amháin, áisiúil chun na himoibrithe ceadaithe a dhéanamh amach is na cáithníní a rangú. Tugtar an ghuairne iseatópach uirthi freisin. Mar shampla, bíonn veicteoir iseaghuairneach d'fhad ½ aonad ag neodróin is prótóin, dírithe suas i gcás na bprótón agus síos i gcás na neodrón. Bíonn an fórsa núicléach láidir neamhspleách ar threoshuíomh an veicteora seo, ag freagairt don fhíoras go bhfuil sé neamhspleách ar an lucht leictreach. Is samhail í den chandamuimhir ghuairneach.
Iseapód

Ball ar bith d'ord ilghnéitheach crústach a mbíonn colainn leacaithe agus 7 bpéire cos cosúil tóracsach acu is ea iseapód. Áitríonn siad an grineall i ngnáthoga uisciúla den chuid is mó. Uaireanta, bíonn siad seadánach ar éisc agus crústaigh eile. Éiríonn le cuid acu, cosúil le míolta críona, i ngnáthoga tíre.

Crústaigh