joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Cód géiniteach

An tslí a bhfeidhmíonn na bunphéirí de na núicléitídí sa aigéad ribeanúicléasach chun tógáil próitéiní. Is teanga cheimiceach í an cód géiniteach a cruthaíodh le héabhlóid.  Is iad núicléitídí G, A, U, agus C “na litreacha na haibítre.” Bíonn trí litir atá sna focail (códón) go léir.  Tá gramadach aige: tosaíonn teachtaireachtaí le AUG agus críochnaíonn siad le UAA, UGA, agus UAG.  Aistrítear é ina shraitheanna d'aigéid aimín.  Ghabh an chéad rud beo a chruthaigh an teanga seo a chumadh leis an domhan.  Úsáideann gach rud beo an cód seo anois.
BASIC

Teanga ardleibhéil ríomhchláraithe a forbraíodh i gColáiste Dartmouth sna Stáit Aontaithe i ndeireadh na 1950idí is ea BASIC (Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code Gaeilge: Cód Siombalach Uilefhóinteach Treoracha do Thosaitheoirí). Mar bhuntáiste aici go bhfuil sí éasca le foghlaim is le cur i bhfeidhm. Glacadh léi le fada mar theanga chaighdeánach i ríomhairí pearsanta, agus forbraíodh canúintí ar leith i gcomhair feidhmeanna is ríomhairí ar leith. Le blianta anuas tá an teanga C tar éis an phríomháit a ghabháil mar theanga ardleibhéil na ríomhchláraitheoirí i gcomhair ríomhairí pearsanta. Ach soláthraíonn comhlacht Microsoft canúint den 4ú glúin, Visual Basic, chun gur féidir le húsáideoirí a bhfeidhmeanna féin a ríomhchlárú.
Códa

An pháirt dheireanach de phíosa ceoil (mar shampla, gluaiseacht i bhfoirm sonáide nó fúig), nach bhfuil riachtanach don struchtúr ach atá riachtanach chun buille scoir sásúil a chur leis.
Codánú

Scaradh comhábhair meascáin óna chéile. De ghnáth, déantar go ceimiceach é trí chriostalú codánach, ag brath ar thuaslagthachtaí difriúla na gcomhábhar difriúil, nó trí dhriogadh codánach, teicníocht a bhraitheann ar fhiuchphointí difriúla na gcomhábhar difriúil.
Codarsnacht

I meán amhairc, an gaol idir réigiúin gheala is dhorcha i radharc nó ina n-atáirgeadh trí mheán fótagrafach nó leictreonach. Sloinntear go huimhriúil í mar raon gile nó luach gáma an phróisis.
Codec

Acrainm ar chódóir/díchódóir, feiste chun comharthaí analógacha (ó chlostrealamh nó fístrealamh) a thiontú chuig foirm dhigiteach len iad a tharchur thar líonraí teileachumarsáide digití cosúil le ISDN. Modhnú bíogchóid a úsáidtear don tiontú seo.
Codex Alimentarius

Cód cleachtais, iarracht chun caighdeáin uiledhomhanda táirgthe is próiseála bia a leagan síos is ea an Codex Alimentarius (Laidin ar Leabhar an Bhia). Bhunaigh Eagraíocht Bia is Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe agus an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte an cód i 1963.
Codlaidín

Planda bliantúil glasghorm nó liathghlas a fhásann 1 m ar airde, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na duilleoga leathfhada, liopach go héadomhain; an gas fáiscthe; na bláthanna le 4 pheiteal; a chochall i bhfoirm pota piobair, le fáinne de phóir timpeall na fleisce. Sa ghné don ghairdín, nach mbíonn drugaí ann, dath liathchorcra a bhíonn ar na bláthanna agus lár dorcha iontu. Bláthanna bána a bhíonn sna gnéithe a tháirgeann drugaí. Faightear an t-óipiam trí ghearrthacha a dhéanamh sna síolchochaill ghlasa, agus sileann siad seo an t-úsc a mbíonn an t-óipiam ann. Scagtar an t-óipiam chun drugaí eile a tháirgeadh, moirfín ina measc.

Plandaí
Códón

Seicheamh de 3 núicléitíd (trírín) sa DNA a shainíonn aimínaigéad ar leith a chur isteach in ionad ar leith i struchtúr próitéine le linn a tógála. Bunghné den chód géiniteach is ea é go sainíonn tríríní de na 4 núicléitíd — na púiríní, adainín (A) is timín (T), agus na pirimidíní, cíotóisín (C) is guainín (G)—sa DNA (mar shamplaí AAA, AAG, AGA, GAA, AGT, agus mar sin de) tógáil próitéiní agus go rialaíonn feidhmeanna eile na cille bitheolaíche. Bíonn ord ar leith ar na códóin i ngéin ar bith ar feadh crómasóim. De bhrí nach bhfuil ceadaithe ach na naisc A-T is C-G idir núicléitídí urchomhaireacha ar an dá thointemhóilín sa déhéilics den DNA, má bhíonn códón AGT ar thointe amháin, bíonn an códón freagrach TCA ar an tointe os a comhair amach.
Códú heicsidheachúlach

Nodaireacht uimhreacha ag úsáid an bhuin 16. Is iad na carachtair ar leith 0-9 agus A-F (ag seasamh do na huimhreacha deachúla 10-15 san áireamh). Úsáidtear go forleathan é i bhfeidhmeanna ríomhaireachta, mar a soláthraíonn sé bealach oiriúnach chun seasamh d'uimhreacha dénártha.
Coelurus

Géineas dineasár éadrom feoiliteach is ea Coelurus. An muineál caol, an t-eireaball fada, an bhlaosc fada le logaill mhóra. Déchosach, na géaga tosaigh gearr le 3 mhéar, ceann amháin os comhair an dá cheann eile. Ar eolas ó iontaisí ón tréimhse Iúrasach i stát Wyoming.

Dineasáir
Cófradhamba

Struchtúr neamhbhuan a dheartar chun uisce nó talamh bhog a choinneáil amach as ionad mar a bhfuil bunsraitheanna á dtógáil. De ghnáth, damba nó bratpheileáil a bhíonn ann. Uaireanta is gá struchtúir níos críochnúla a dhéanamh don ghnó, mar shampla, le dhá líne bhratpheileálacha agus líonadh ithreach eatarthu, nó ballaí déanta as cealla cruach.
Cogaíocht bhaictéareolaíoch

Foirm chogaíochta ina n-úsáidtear gníomhaithe orgánacha, baictéir is víris, chun galair mharfacha a thabhairt do naimhde. Rinneadh taighde ar an-chuid gníomhaithe mar seo, an t-antracs, an plá, an t-ispíneachas is eile. Gineadh histéire fhorleathan sna Stáit Aontaithe tar éis ionsaithe 11 Meán Fómhair 2001 go ndéanfaí ionsaithe baictéareolaíocha, rud nár tharla — ach amháin eachtra aisteach nár míníodh i gceart fós, inar ionfhabhtaíodh daoine aonaracha de bharr litreacha is pacáistí a bhí truaillithe le hantrasc a fuarthas tríd an bpost.
Cogaíocht bhitheolaíoch

Cuimsíonn an téarma seo cogaíocht bhaictéareolaíoch ina n-úsáidtear miocrogánaigh nádúrtha mar airm agus tocsainí ar ceimiceáin nimhiúla iad ó fhoinsí nádúrtha. Toirmisctear déanamh is stoc-charnadh na n-oibreán seo faoi chomhaontú de chuid na Náisiún Aontaithe (1972), ach ceadaítear taighde orthu.
Cogaíocht frithfhomhuireán

Cleachtadh cogaíochta ina ndéantar seilg ar fhomhuireáin len iad a scriosadh. Is le sonóir, thar aon teicníocht eile, a bhraitear is a aimsítear fomhuireán naimhdeach faoin uisce. Úsáidtear lánáin doimhneachta is toirpéid (a lainseáiltear ó aerárthaigh, longa cogaidh nó fo-mhuireáin seilge) chun an scriosadh a dhéanamh.
Cogaíocht trinsí

Cogaíocht ó chlaiseanna caola ina seasann na saighdiúirí, ar foscadh cuid mhaith ó scaoileadh na namhad. Úsáideadh í den chéad uair i gcogadh na Crimé (1853-1856), agus ar scála i bhfad níos mó sa chéad chogadh domhanda. Thochail na Gearmánaigh trinsí tar éis cath an Marne i 1914, ag cur tús le patrún cogaíochta ar fhronta an iarthair. Tochlaíodh na mílte ciliméadar de thrinsí ar an dá thaobh os comhair a chéile, le córais chasta cumarsáide is sreang dhealgach cosanta. Shín na trinsí ón Muir Thuaidh go dtí an Eilvéis, agus chruthaigh siad leamhsháinn fhuilteach. Tugadh airm nua isteach chun an leamhsháinn a bhriseadh, ina measc gránáidí láimhe, gás nimhe, moirtéir trinsí, agus baráistí airtléire. Mar sin féin, níorbh fhéidir brú ar aghaidh thar na trínsí go raibh tancanna feabhsaithe ar fáil i 1918, tar éis an tanc a bheith ceaptha i 1915. Faoi seo, agus airm níos cumasaí ar fáil, tá an modh cogaíochta seo imithe i léig.
Cógaisíocht

Ar dtús, eolaíocht maidir le hullmhú, cumasc is dáileadh leigheas. Ó timpeall 1940, ó tháinig drugaí cumasacha in úsáid, tháinig feidhmeanna eile cliniciúla isteach sa disciplín, cosúil le monatóiriú na ndáileog agus idirghníomhuithe na ndrugaí le hothair.
Cogal

Planda bliantúil le gas gan mórán géag is ea an cogal (Agrostemma githago), 30-100 cm ar airde, cumhdaithe i ribí bána. Na bláthanna 3-5 cm ar leithead le gais is feadán cailíse lomrach, na peitil scothdhearg/corcra, rud beag mantach. Bhíodh sé ina fhiaile choiteann i ngoirt arbhair i ngach áit tráth, ach ag dul i léig anois, annamh in áiteanna. Tuigtear go bhfuil na síolta nimhiúil. Nuair a bhíonn sé flúirseach, laghdaíonn caighdeán an phlúir a tháirgtear. Tugtar diasa fia air freisin.

Plandaí
Cógas paiteanta

Cógas ar bronnadh paitinn air nó a gcuireann an déantóir a ainm air ag rá go bhfuil ceart toirmeascach díolta aige. Thosaigh cógais phaiteanta le Reacht na Monaplachtaí i Sasana i 1624, a thug monaplacht chosanta díolta ar feadh 14 bliain ar chógas brandáilte. Bhí cead ag déantóirí na gcógas seo comhábhair rúnda a chur iontu go dtí 1941 nuair a chuir an tAcht Cógaisíochta is Cógas iachall orthu na comhábhair a nochtadh ar chúiseanna sábháilteachta. D'fhás díol na gcógas paiteanta go mór san 18ú céad, agus bhí siad an-choitianta i Meiriceá. I 1796 fuair Samuel Óg Lee an chéad phaitinn ar chógas sna Stáit Aontaithe, piollaí domlais, agus faoi 1804 bhí níos mó ná 80 cógas paiteanta á ndíol trí fhógraíocht, paimfléidí is taistealaithe tráchtála. Sa 19ú céad tháinig cógais phaiteanta a rinneadh sna Stáit Aontaithe féin i gceannas ar an margadh ansin. Inniu ciallaíonn an téarma drugaí dílsithe a bhíonn ar fáil gan oideas dochtúra, ach faoi rialúcháin Bhord Leigheasra na hÉireann (an Riarachán Bia is Drugaí sna Stáit Aontaithe).
Cógaseolaíocht

Brainse d'eolaíocht an leighis a dhéanann staidéar ar ghníomhuithe, feidhmeanna is fo-iarsmaí drugaí is ea cógaseolaíocht. Baineann na tuairiscí is ársa le leighis ó fhoinsí plandúla ón tSín is an Ghréig. 

Sa tSín, bhí thar 30 druga ar eolas sa 4ú céad RC, agus faoin 1ú céad AD thug leabhar mór cógasaíochta liosta de 365 leigheas. Ba é De Materia Medica (I dTaobh Ábhair Leighis, c 60 AD) le Diascóradas an chéad leabhar cógaseolaíochta san iarthar. Faoi 992 bhí eolas ag na Sínigh ar 1,748 druga is 16,000 oideas. 

D'éirigh an t-ábhar ina dhisciplín eolaíochta san iarthar sa 19ú céad nuair a thosaigh ceannródaithe ag déanamh staidéar ar ghníomhuithe fiseolaíocha na ndrugaí íonaithe. Rinne Magendie an chéad anailís thurgnamhach ar ghníomhú druga íon (stricnín), agus chuir síos ar a thuilleadh drugaí ina Formulaire (Foirmleoir, 1821). Bunaithe air sin, rinne eolaithe Gearmánacha éacht chun an t-ábhar a fhorbairt go hacadúil is go trádálach. Rinne Oswald Schmeideberg (1838-1921) taighde ar ghníomhú digiteálais is muscairín. Rinne Hans Horst Meyer (1853-1939) taighde ar ghníomhú ainéistéiseach. Léirigh Paul Ehrlich (1854-1915) gurb ionann nó cosúil le gnáthnaisc cheimiceacha imoibrithe idir drugaí is fíocháin. Chuir John J. Abel (1857-1938) go mór le forbairt na disciplíne sna Stáit Aontaithe. 

Anois déantar taighde cógaseolaíochta i gcomhlachtaí, ollscoileanna is institiúidí taighde, agus tá 200 druga bunúsach ann, de réir mar a shainmhíonn an WHO é. Le himeacht ama tá fo-bhrainsí ar leith á saothrú, ina measc cógaseolaíocht mhóilíneach, imdhíonachógaseolaíocht is néarachógaseolaíocht, agus baineann siad seo le disciplíní eile sa bhitheolaíocht is an eolaíocht i gcoitinne.

Tagairtí

Naisc sheachtracha

 
Leigheas
Bithcheimic
Eolaíochtaí beatha
Stanley Cohen

Bithcheimicí a rugadh i mBrooklyn, Nua-Eabhrac ar 17 Samhain 1922 is ea Stanley Cohen. Tar éis do Rita Levi-Montalcini fachtóir fhás na néaróg a fhionnadh, d'aonraigh sé an fachtóir a d'fhionn fachtóir fhás na heipideirme. Sna 1970idí, ag obair le Herbert Boyer, chruthaigh sé an chéad orgánach DNA athchuingrigh. Le Levi-Montalcini, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1986 as a shaothar ar na fachtóirí fáis. 

Daoine a rugadh i 1922
Daoine beo
Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Claude Cohen-Tannoudji

Fisicí a rugadh ar 1 Aibreán 1933 i gConstaintín na hAilgéire is ea Claude Nessim Cohen-Tannoudji. Giúdaigh Ailgéaracha iad a mhuintir. Roinn sé Duais Nobel na Fisice  i 1997 le William Phillips is Steven Chu as a dtaighde chun bealaí a shaothrú le hadaimh a fhuarú is a sháinniú le léas léasair. D'fhoilsigh sé Optique et Électroniques Quantiques (Optaic is Leictreonaic Chandamacha, 1964) agus Atoms in Electromagnetic Fields (Adaimh i Réimsí Leictreamaighnéadacha, 1994).

Fisiceoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1933
Daoine beo
Cohórt

Téarma a úsáidtear i staidéir dhéimeagrafacha chun cur síos ar ghrúpa nó díorma daoine a mhair ag an am céanna, ar fhorluigh scéalta a mbeathaí ar a chéile, agus ar féidir iad a rianú trína gcleachtaí breithe, báis, pósta, oideachais nó eile.
Coibhéis maise is fuinnimh

Léirigh Einstein an gaol idir mais is fuinneamh leis an gcothromóid iomráiteach E = M c2, arb é E an fuinneamh ina ghiúil (J), M an mhais ina cileagraim (kg), is c luas forleata an tsolais i méadair sa soicind (m s-1). De bhrí go bhfuil c chomh mór sin, cothrom le 3.0 × 108 m s-1, is ollmhór an méid fuinnimh i mais bheag ábhair. In 1 kg, mar sin, tá 9 × 1016 J, arb ionann é is timpeall 25,000 milliún cileavatuair. Is é athrú na maise go dtí fuinneamh a tharlaíonn faoi stiúir trí eamhnú núicléach i stáisiún núicléach chun fuinneamh leictreach a ghiniúint, agus is é an rud céanna a tharlaíonn go pléascach trí eamhnú nó comhleá núicléach i mbuamaí núicleacha. 

Albert Einstein
Foirmlí
Fuinneamh
Cóidín

Pianmhúchán atá gaolmhar le moirfín, a úsáidtear chun cóireáil ar shaghsanna séimhe péine, cosúil le tinneas cinn. Is annamh a bhíonn sé andúileach, ach cuireann sé tús le ceangailteacht agus is féidir é a úsáid i gcoinne buinní. Úsáidtear i gcógais casachta é mar go gcoisceann sé an fhrithluail casachta.
Typha latifolia

Planda ilbhliantúil uisciúil, atá beagnach i ngach áit ar Domhan is ea Typha latifolia  nó Coigeal na mban sí. Na gais folláin, ag fás go hairde 3 m. Na duilleoga cosúil le féar. Na bláthanna bídeach, i ngrúpaí i mbláthra ar leith ar sorcóir donn é, agus cleite de bhláthanna fireanna laghdaithe ina mbraisle staimíní os a chionn. Cruthaíonn sé corcacha forleathana giolcach. 

Plandaí
Typhaceae
Gléasraí fionnuisce
Gléasraí uisce goirt
Flóra na hEorpa
Flóra na hÁise
Flóra na hAfraice
Flóra Mheiriceá Thuaidh
Flóra Mheiriceá Theas
Coigeartóir

Feiste a athraíonn sruth ailtéarnach (SA) leictreach, a bhíonn ag athrú treo an t-am ar fad, chuig sruth díreach (SD) trí é a shreabhadh i dtreo amháin. Baineann soilse is mótair leictreacha feidhm as sruth ailtéarnach, ach is sruth díreach a bhíonn ó fheistí leictreonacha. Is féidir dé-óidí leathsheoltóra a úsáid mar choigeartóirí.
Coilcicín

Druga atá éifeachtach i gcoinne an ghúta, a eastósctar as cormán is síol chróch an fhómhair. Ainmníodh é as Coilcís ar an Muir Dhubh mar a bhfásann cróch an fhómhair. Úsáideadh na plandaí mar chóireáil ar ghúta san Eoraip sa 17ú céad. Aonraíodh coilcicín den chéad uair i 1820, agus úsáidtear go forleathan fós é.

Tagairtí 

Drugaí
Coileach carraige

Is éan é an coileach carraige atá dúchasach do Mheiriceá Theas trópaiceach. An fireannach le clúmh lonrach dearg nó flannbhuí is cíor mhór ar an gceann. Cuireann sé staidiúir air féin chun baineannaigh a mhealladh.

Éin
Coiliceam

Crapadh iomarcach is freangadh na matán mín (ainneonach), a tharlaíonn i dtonnta go minic agus a chuireann tús le taomanna péine géire a bhíonn gearr ach tréimhsiúil. Cuireann sé isteach go príomha ar mhatáin mhíne na putóige (coiliceam stéigeach), chomhchonair an domlais (coiliceam domlasach), an pheilbhis dhuánaigh is na n-úiréadar (coiliceam duánach). Tá calcalais sna conairí coiteann mar chúis le coiliceam. Uaireanta faigheann naíonáin coileacam stéigeach mar thoradh ar shlogadh aeir siar le linn ite nó deacracht éigin eile.
Coiliceam capaill

Ríog i bputóg an chapaill a chuireann tús le pian dhian. Baineann éagumas don ainmhí go tapa, agus muna ndéantar cóireáil air go práinneach tarlóidh suaitheadh is cliseadh an imshruthaithe, agus fiú bás. Is féidir go suífidh an t-ainmhí ar a gheadáin, go rollfaidh sé mórthimpeall nó go mbeidh an-chorrach. Is féidir go n-éireoidh is go luífidh sé síos arís is arís eile, nó go luífidh ar a chliathán agus é traochta. Féachann sé timpeall ar a chliathán de réir mar a éiríonn sé níos corraithe. Tarlaíonn an riocht i gcomhthéacs dianstruis, athrú sa bhainistíocht is sa chothú go príomha, nó galair stéigigh. Is féidir go mbeidh bac sa phutóg nó leathadh de bharr gás a bheith sáinnithe inti. Uaireanta bíonn buinneach uisciúil ag ainmhí agus éiríonn sé díhiodráitithe. Más éadrom an riocht is féidir leis an gcapall teacht chuige féin tapa go leor, ach de ghnáth bíonn géarghá le cóireáil phráinneach.
Coilín

Is é is coilín ann ná an fhoirm is coitinne den chuid athraitheach i bhfosfailipidí a bhfuil ról bunúsach acu i struchtúr cillscannán bitheolaíoch. Is comhábhar riachtanach i gcothú speiceas áirithe é, agus mar sin glactar leis uaireanta go bhfuil ceangal aige le vitimíní. Ach níl sé riachtanach don chothú daonna. Tugtar leicitin ar na fosfailipidí a chuimsíonn coilín, agus díoltar é seo i siopaí bianna sláintiúla mar ábhar a laghdaíonn ionsú an cholaistéaróil sa cholainn, rud nach ndéanann sé.

Alcól
Cothú
Cóimheas crutha

In amharcláithreoireacht (san amharclann nó ar an teilifíseán, mar shampla), cóimheas an leithid is na hairde. Le fada bhí cóimheas treoíochta 1.33:1 ag teilifíseáin, ach tá sé seo á athrú anois chuig 1.77:1, a dtugtar léiriú scáileáin leathain air agus atá níos taitneamhaí don fhéachadóir.
Cóimheas gíreamaighnéadach

I gcáithnín fonúicléach atá ag guairneáil, cóimheas na móiminte núicléiche agus ghuairne an cháithnín. Úsáidtear an tsiombail γ dó, leis an aonad T-1 s-1 (in aghaidh an teisle in aghaidh an tsoicind).
Cóimheas órga

Sa mhatamaitic, an cóimheas a fhaightear má tá pointe P ag roinnt líne dírí AB ionas gur AP:PB = AB:AP = τ, ina gcomharthaítear é leis an siombail τ. Tugtar an meán órga air seo freisin. τ = (τ+1)/τ. Chuir Vitriúvias i bhfeidhm san ailtireacht é, agus bhí an-spéis ann san Athbheochan. Mar shampla, bunaithe ar an gcóimheas seo atá an pictiúr cáiliúil de chuid Pietro della Francesca, Batessimo di Cristo (Baisteadh Chríost, 1440-1460).

Matamaitic
Cóimheas saintoilleadh teasa

Maidir le gáis, cóimheas shaintoilleadh teasa faoi bhrú tairiseach agus shaintoilleadh teas faoi thoirt thairiseach. Úsáidtear an tsiombail γ dó, agus is uimhir íon é. Luachanna ó 1.2-1.6 a fhaightear. Tá gaol ag an gcóimheas seo le tairiseach uilíoch na ngás, R, agus tá sé tábhachtach i staidéar ar airíonna teirmidinimiciúla na ngás. 

Teirmidinimic
Coimisiún Domhanda ar an gComhshaol is Forbairt

Comhlacht neamhspleách a bhunaigh na Náisiúin Aontaithe i 1983 chun clár oibre athruithe a chur in eagar, straitéisí a mholadh i gcomhair forbartha inmharthanaí faoi 2000, comhoibriú a chothú idir náisiúin ag staideanna éagsúla forbartha, agus staidéar a dhéanamh ar conas a phléifeadh an pobal idirnáisiúnta le himní faoin gcomhshaol. Tagann na baill ó 22 thír, agus ba í Gro Harlem Brundtland a chathaoirleach i 1983-1998. D'eisigh sé Tuarascáil Brundtland, Our Common Future (Ár gComhthodhchaí, 1987) agus d'eagraigh cruinnithe mullaigh an Domhain i Rio da Janeiro (1992) is Kyoto (1997).

Náisiúin Aontaithe
Comhshaol
Coimpléasc (síceolaíocht)

Téarma ginearálta a chum Jung chun cur síos ar chuingir mothúchán nó smaointe a chuireann isteach (i ngan fhios, de ghnáth) ar ár n-iompar is ár ndearcadh. Úsáidtear an téarma freisin do shraith samhlaíochta na hóige a fholuíonn ar phróiseas néaróiseach.
Coimpléasc gníomhachtaithe

Leagan amach adamh le linn imoibrithe cheimicigh. Tagann dhá mhóilín nó níos mó atá ag imoibriú le bheith éagobhsaí. Dianscaoileann siad chun torthaí a dhéanamh nó na bunábhair a athghiniúint.
Coimpléasc ísleachta

Mothú bunúsach ag duine go bhfuil sé uireasach neamhdhaingean, go hiomlán as compás leis an bhfírinne. Mar shampla, uaireanta bíonn géarghá ag daoine beaga a bheith teann ar ócáidí sóisialta chun a leochaileacht mar gheall ar a n-airde a shárú.
Coincleach aráin

Aon choincleach a fhaightear ag fás ar arán. Tá fungas ar leith, a dtugtar múcar air, a dhéanann cumhdach cosúil le ribí gan dath ar dhromchla iomlán an aráin. Táirgeann sé spóir dhubha ar bharra a ghéag ingearach. Tá ceann eile atá scothdhearg, a chuireann tús le milleadh aráin i mbácúis.
Coinlín ceoil

Gléas ceoil, déanta as faid éagsúla cána nó adhmaid chuasaigh eile agus iad ceangailte le chéile ina sraith píob. Séideann an seinnteoir trasna an bhairr chun airde ar leith a sheinm as gach píb. Gléas fíorársa a úsáidtear i gceol tíre i gcuid mhaith tíortha, ar fud Mheiriceá Theas, mar shampla.
Coinneal cluaise

Coinneal fholamh le líneáil de scragall alúmanaim a chuirtear isteach sa chanáil sheachtrach éisteachta. Nuair a lastar í, déanann sí teas mín a spreagann an t-imshruthú fola sa chomharsanacht. Cruthaíonn an comhiompar sa bhfeadán sú beag, agus i gcomhar leis an teas, is bealach éifeachtach é seo chun céir cluaise a bhogadh is a bhaint amach.
Coinneal oíche

Ainm ar raon plandaí cosúla débhliantúla díreacha láidre. Dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, ach saothraithe is tugtha chun cineáil i gcuid mhaith tíortha eile. Na duilleoga lansa-chruthach go dtí ubhchruthach. Na bláthanna mór, roinnt ceintiméadar ar trastomhas, tonnadóirchruthach go ginearálta, le 4 sheipeal caol is 4 pheiteal forluiteach buí, cumhra de ghnáth, ag oscailt san oíche. Tairgtear go bhfuil ola coinneal oíche fiúntach chun cóireáil ar neamhoird éagsúla, ach níl aon chruthú air sin. 

Plandaí
Coinséartó

Píosa ceoil a chumtar i gcomhair gléas aonair amháin (nó uaireanta níos mó) is ceolfhoirne. Ba choinséartónna móra na samplaí is luaithe, cosúil le saothair Corelli sna 1680idí, ag cur dhá ghrúpa gléasanna éagothroma i gcodarsnacht. Mar seo a bhí na coinséartónna luatha le Vivaldi thar éinne eile, agus ghlac Bach a fhoirm trí-ghluaiseachta siúd (tapa-mall-tapa) chuige féin. Ba é sin an caighdeán i gcoinséartónna Mozart is Beethoven freisin. Agus an bhéim ar rímháistrí uirlise sa 19ú céad, chum Liszt, Brahms, Tchaikovsky is Rachmaninov coinséartónna fíordheacra pianó is veidhlín nárbh fhéidir ach le rímháistrí a sheinm. Sa 20ú céad i gcoinséartónna cumadóirí cosúil le Bloch is Stravinsky, cumadh páirteanna na n-aonréadaithe comhionann le páirteanna na ceolfhoirne, agus dhruid cumadóirí eile, cosúil le Bartók is Kodály, níos gaire fós do choinséartónna ina seinntear gléasanna na ceolfhoirne mar ghléasanna aonair ó am go chéile.
Coinséartó mór

Píosa ceoil ina ndéantar codarsnacht idir grúpa beag gléasanna (dhá veidhlín is dordveidhil, de ghnáth) agus ceolfhoireann iomlán téide. Shaothraigh Corelli is Handel an coinséartó mór barócach, le 4 ghluaiseacht nó níos mó, ag leibhéal an-oirirc. Ina dhiaidh sin chuaigh sé i léig i bhfabhar an choinséartó. Rinne cumadóirí áirithe, cosúil le Bloch, an coinséartó mór a thabhairt ar ais sa 20ú céad le saothair sa bhfoirm bharócach.
Cóir teasa

Comhpháirt mhiotalach a chur trí thimthriall téite is fuaraithe chun a struchtúr criostalta inmheánach a athrú agus airíonna inmhianaithe fisiciúla is meicniúla a fhorbairt inti. Tagann foirm is ráta na n-athruithe teochta go mór san áireamh. Mar shampla, nuair a mhúchtar cóimhiotal te go tapa (trí é a shá go tapa in uisce nó ola fuar), seans maith go gcoinneofar, cuid mhaith, an struchtúr criostalta nó an comhdhéanamh ceimiceach a bhí ann ag an teocht ard.
Coirbéaladh

Modh réamhstairiúil chun boghta a thógáil. D'úsáidtí sraitheanna cloch tirim, céimnithe de réir a chéile i dtreo an láir go dtagadh chomh gar dá chéile gurbh fhéidir iad a thrasnú le leac amháin (an chloch dín). Tá samplaí suntasacha i Sí an Bhrú agus i Maes Howe in Albain. I Mícéine na Gréige tá boghta coirbéalta ó timpeall 1300 RC a dtugtar Ciste Aitréas air, le cruinneog 14.5 m ar trastomhas is 13 m ar airde, agus is é an seomra aonréise is leithne atá ar eolas a tógadh roimh Phaintéón Haidrian sa Róimh.
Coire

Is éard is coire ann ná log babhla-chruthach le taobhanna géara, cruthaithe ag ceann gleanna shléibhtiúil ag cnaí an oighir i réigiún oighrithe. Má ghearrann dhá choire isteach in ardchlár, is féidir go ndéanfaidh siad droim sléibhe. Má tharlaíonn 3 cheann nó níos mó le chéile, is féidir go ndéanfaidh siad binn phirimidiúil, cosúil leis an Matterhorn sna hAlpa.

Sléibhte agus sliabhraonta
Coiréal

Is éard is coiréal ann ná polaip nó hiodra, maisiúil de ghnáth, a fhaightear i gcoilíneachtaí i bhfarraigí éadoimhne teo. Táirgeann cuid mhaith díobh creatlach seachtrach cailcreach a dhéanann sceireacha coiréil. Bíonn an pas polaipe dá thimthriall beatha ceannasach, le han-chuid cineálacha ar leith. Go minic, bíonn an meidiúsa beag trédhearcach.

Tá níos mó ná 2100 speiceas coiréal ann; is iad na speicis laistigh de na fo-ranganna Hexacorallia agus Octocorallia sa rang Anthozoa.

Éisc
Coireán

Luibh is ea an coireán agus é bliantúil nó ilbhliantúil le duilleoga urchomhaireacha, agus bláthraí cíomacha de ghnáth. Dúchasach do réigiúin mheasartha an leathsféir thuaidh. An chailís feadánach cúigpheitealach, eangach nó gabhlánach, dearg nó bán ag brath ar an speiceas. Tá roinnt céadta speiceas ann sna géinis Silene agus Lychnis.

Plandaí
Coireán na gcuach

Speiceas coireáin atá dúchasach don Eoraip, an Áise is tuaisceart na hAfraice. An cailísfheadán séidte, cosúil le bolgán.

Plandaí
Coirm choiligh

Planda pischineálach ilbhliantúil a fhásann suas le 80 cm ar airde. Is féidir go bhfuil sí dúchasach do lár na hEorpa. Na duilleoga cleiteach le 6-14 péire duilleoigíní ubhchruthacha/dronuilleacha. Na pisbhláthanna bándearg geal le feitheacha corcra, suas le 50 díobh ar gach bláthra cosúil le spíce ar a ghas fada ag éirí as ascaillí na nduilleog. Síol amháin i ngach cochall atá clúdaithe le patrún cosúil le líonra d'iomairí is tiúibríní. Saothraítear go forleathan í mar fhoráiste d'ainmhithe. 

Plandaí
Coirnéad

Gléas ceoil práis. Úsáidtear an coirnéad nua-aoiseach, atá cosúil le trumpa tríchomhlach, i mbannaí práis den chuid is mó. Uaireanta úsáidtear i gceolfhoireann shiamsach é, sa bhFrainc go príomha.
Coirnéilean (planda)

Tom nó crann duillsilteach a fhásann 8 m ar airde, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Na duilleoga ubhchruthach urchomhaireach. Na bláthanna ag teacht amach roimh na duilleoga i gcrobhaingí beaga 2 cm ar trastomhas, ceathairpheitealach buí. Na caora geal dearg (silíní coirnéilin), aigéadach ach inite.

Plandaí
Coirtéis

Ciseal seachtrach orgánaigh nó córais bhitheolaíoch. Is í an choirtéis aidréineach ciseal seachtrach na faireoige aidréiní. In inchinní veirteabrach, is í an choirtéis cheirbreach an ciseal ábhair léith a luíonn os cionn is taobh amuigh de gach leathsféar. I bplandaí, is í an choirtéis an ciseal fíocháin díreach faoi bhun na heipideirme.
Coisceas

I gciorcaid srutha ailtéarnaigh (SA), tomhas ar an teorannú ar shruth, ar aon dul leis an bhfriotaíocht i gciorcaid srutha dhírigh (SD). Sainmhínítear é mar an voltas, roinnte ar an sruth. Úsáidtear Z mar shiombail dó, agus tomhaistear é in óim (Ω). Is cainníocht choimpléascach é, le cuid réadach atá cothrom leis an bhfriotaíocht, agus cuid shamhailteach a bhraitheann ar ionduchtas is toilleas na gcomhbhaill ciorcaid. Sa chás seo bíonn difríocht pais idir an sruth meandarach is an voltas meandarach. 

Leictreonaic
Cóitinge

Éan atá dúchasach do na trópaicí sa Domhan Úr. Áitríonn sé coillearnach. Itheann an chuid is mó de na speicis torthaí, ach gabhann cuid acu feithidí is iad ag eitilt.

Éin
Cóla

Crann síorghlas atá dúchasach don Afraic thrópaiceach is ea an cóla. Coinníonn na torthaí adhmadacha cnónna snasta ina bhfuil cuid mhaith caiféine a fhuasclaítear nuair a itear iad. Ní shaothraítear é, ach tá cnónna gnéithe éagsúla de tábhachtach sa chothú go háitiúil in iarthar na hAfraice.

Plandaí
Colaimbín

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is an Áise. Na duilleoga roinnte i 3 theascán, gach ceann roinnte i 3 cinn arís. Na bláthanna gorm, bán go hannamh, 5 pheiteal ar gach ceann agus spor cuartha dírithe ar gcúl le neachtar ann. Cuimsíonn na cineálacha coitianta gairdín hibridí le spoir fhada dhíreacha is bláthanna níos daite.

Plandaí
Colgrach

Planda uisciúil ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip, an Áise is an Afraic. Fásann na gais suas le 150 cm ar fhad, ag éirí os cionn an uisce. Na duilleoga caol i bhfáinní le 6-12 duilleog iontu. Na bláthanna bídeach glas ar an gcuid den ghas atá amuigh san aer. Tugtar cáití collagán air freisin. 

Plandaí
Collaigin

Is éard is collaigin ann ná an phríomhphróitéin struchtúrtha sa mhaitrís eachtarcheallach a fhaightear i bhfíocháin tacaíochta éagsúla na colainne. Mar an phríomh-chomhpháirt den fhíochán tacaíochta, is í an phróitéin is flúirsí i mamaigh í, agus comhdhéanann sí ó 25% go 35% den mhéid próitéine sa cholainn iomlán. Aimínaigéid atá ceangailte le chéile chun héilics thriarach d'fhibril fadaithe ar a dtugtar héilics collaigine. Faightear í den chuid is mó i bhfíochán tacaíochta amhail loingeáin, cnámha, teannáin, ballnaisc, agus craicne.
Colláis

Teicníocht chun pictiúir a dhéanamh, a thug na ciúbaithe isteach timpeall 1912. Greamaítear píosaí páipéir, faibrice is ábhar eile le gliú do dhromchla an chanbháis. Bhain na hosréalaithe an-fheidhm aisti sna 1920idí.
Collóideach

Ábhar atá ilchineálach ina struchtúr is a chomhdhéanamh. Struchtúir 1 mm (10-6 m) ar leithead nó níos lú a bhíonn ann, is iad ag snámh i gcomhábha(i)r eile. Samplaí is ea cúr a snámhann bolgáin aeir nó gáis eile i leacht éigin ann: cúr leanna, uachtar reoite, sobal bearrtha. Sampla eile is ea an eibleacht, páirteagail de leacht amháin ag snámh i leacht eile: bainne, maonáis, an-chuid cosmaidí. Sampla eile is ea an t-easrú, páirteagail sholadacha ag snámh i leacht: dúch, péint, múnlach. Rangaítear collóidigh ina soil, cosúil le bainne, a bhfuil iompar leachtach den chuid is mó acu, agus ina nglóthacha, cosúil le geilitin, a bhfuil iompar soladach den chuid is mó acu.
Colm aille

Colm atá dúchasach don Eoraip is an Áise. Liath, agus cleití miotalacha ar a mhuineál. Áitríonn sé aillte is páirceanna. Itheann sé síolta, féar is seilidí. Neadaíonn sé ar aillte nó foirgnimh. Sinsearach ar na coilm tí is chathrach go léir.

Éin
Colm fuiluchtach

Planda ceartingearach ilbhliantúil gasbhriosc, dúchasach don tSín. Ainmnithe as a bhláthanna croíchruthacha crochta, an dá pheiteal sheachtracha bándearg, an dá pheiteal inmheánacha bán, i spící fada cromtha. Saothraítear mar mhaisiúchán é.

Plandaí
Colm imirce

Colm fadeireaballach atá imithe in éag. Bhíodh sé in oirthear Mheiriceá Thuaidh in ealtaí de na milliúin éan. D'áitríodh sé foraoisí is neadaíodh i gcrainn. Dhéanadh sé imirce. Seilgeadh go héag iad sa bhfásach faoi 1894, agus fuair an ceann deireanach bás i zú Cincinnati i 1914.

Féach freisin

Falcóg mhór

Éin
Colmóir

Iasc inite, tábhachtach sa trádáil, cosúil leis an trosc. Scaipthe go forleathan sa bhfarraige mheasartha ar na scairbheacha ilchríocha. Suas le 1 m ar fhad, an ceann is na gialla mór, na fiacla láidir. Dath liathghorm ar an droim, airgeadach bán faoina bhun. Itheann sé éisc is scuideanna den chuid is mó.

Éisc
Coloratura

Ornáidiú bláthach san ailtireacht nó sa cheol guthach. Mar shampla, is féidir le soprán coloratura breis ornáidíochta nó tondatha a chur le nótaí arda i séis.
Samuel Colt

Ceapadóir a rugadh i Hartford, Connecticut ab ea Samuel Colt (19 Iúil 1814 – 10 Eanáir 1862). Thóg sé a chéad phaitinn amach sa bhliain 1835 ar ghunnán. Tar éis an chogaidh i Meicsiceo (1846-1848) chinn arm Mheiriceá glacadh leis an ngunnán seo mar chaighdeán don arm iomlán, rud a rinne stór do chomhlacht Colt. D'éag sé in Hartford sa bhliain 1862.

Ceapadóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1814
Básanna i 1862
Colún

Tacaíocht ingearach i bhfoirgneamh, cumtha as bonn, stoc ciorclach agus mullach a leathann amach, deartha chun taibhléadan nó áirse a iompar. Baintear úsáid as mar chomhartha aeistéitiúil maisithe freisin, nó chun spás a roinnt. Uaireanta tógtar ceann ar leith mar réad a sheasann amach as féin.

Gnéithe ailtireachta
Innealtóireacht struchtúr
Tógáil
Colún veirteabrach

An cnámh droma i ngach veirteabrach. Sraith d'eilimintí cnámhacha (na veirteabraí), scartha óna chéile le diocsaí idirveirteabracha, coimeádta le chéile le ballnaisc is matáin. Is beag an díláithriú is féidir a bheith idir veirteabraí cóngaracha, ach nuair a chuirtear an colún go léir san áireamh is struchtúr an-soghluaiste é. Sa chuid is mó de na veirteabraigh luíonn an colún go cothrománach agus iompraítear é ar ghéaga tosaigh is cúil. I ndaoine, a sheasann in airde, bíonn sé ceartingearach agus iompraíonn na géaga cúil amháin é. Iompraíonn sé is tacaíonn leis an tóracs, agus tugann ceangal dá lán matán. Timpeallaíonn is cosnaíonn sé corda an dromlaigh ó thráma fisiciúil. Feidhmíonn sé mar mhaolaire mar gheall ar a chuaire ar na dioscaí idirveirteabracha. Is féidir leis fórsaí a tharchur ó chuid amháin go cuid eile den cholainn. I ndaoine bíonn sé 72-75 cm ar airde (timpeall 40% d'airde an duine), agus is é atá ann ná 7 veirteabra ceirbheacsach, 12 veirteabra tóracsach, 5 veirteabra lumbach, 5 veirteabra comhtháite sacrach, agus 4 veirteabra comhtháite gimideach. Díreach tar éis breithe bíonn cuaire C-chruthach, cuasach chun tosaigh, aige. Ach de réir a chéile baineann sé amach cuairí sa treo eile sna réigiúin cheirbheacsacha is ghimideacha. Ligeann sé seo don duine a cheann a choimeád in airde agus seasamh, siúl is rith. Suas le 25% d'fhad an cholúin a bhíonn sna dioscaí idirveirteabracha. I ngach diosca bíonn croíleacán geilitíneach, agus timpeall air sin, fáinní d'fhíochán snáithíneach. I rith an lae triomaíonn na dioscaí de réir a chéile agus éiríonn siad níos tanaí. Dá thoradh seo ní bhíonn duine chomh hard ag deireadh an lae is a bhí ar maidin (2 cm níos lú, b'fhéidir). Tarlaíonn an rud céanna le himeacht na mblianta, ach sa chás seo bíonn an chailliúint airde buan. Braitheann so-ghluaisteacht an cholúin ar gheoiméadracht na struchtúr cnámhach agus eagar na n-eilimintí boga: dioscaí, matáin is ballnaisc. Tarlaíonn lúbadh mínormálta an cholúin ar fiar (scolóis) i 15% de dhaoine, ach ní bhíonn sé suntasach ach i 0.5% de na cásanna. Is minice é ag mná ná fir. Is deacair an chúis leis seo a aimsiú, ach meastar go mb'fhéidir go dtagann laige i matáin an droma agus galair dromlaigh isteach sa scéal.

 
Veirteabraigh
Colúnáid

San ailtireacht, líne colún taobh amuigh nó istigh d'fhoirgneamh, ag iompar taibhléadain, dín nó áirsí. Go minic bíonn sí ceangailte le foirgneamh mar bhealach isteach. Go minic i stíl chlasaiceach, le peidiméid ar cholúin chun tosaigh. Plás Pheadair sa Roimh, a dhear Bernini (1655-1667), an eiseamláir is cáiliúla.
Cóma

Staid neamhbhraith nach féidir duine a mhúscailt aisti é an cóma. Éiríonn feidhmeanna na hinchinne níos laige de réir a chéile, ach leanann na gníomhaíochtaí riachtanacha riospráide agus bualadh an chroí ar aghaidh. Is féidir go dtarlóidh a leithéid mar thoradh ar thráma don inchinn, meiningíteas, forghlacadh alcóil nó drugaí, nó neamhoird mheitibileachta cosúil le teip dhian na nduán is an ae agus aimhréidh diaibéitis.

Leigheas éigeandála
Dianchúram
Comal

Dréacht feabhsaithe den teanga ríomhaire Basic, a chuimsíonn gnéithe de Basic is Pascal ab ea Camal (Teanga Algartamach Choiteann). Shaothraigh an t-eolaí ríomhaire Danmhargach Borge Christiansen í i 1974.
Comhábhar

Sa cheimic, ábhar atá i láthair sa chóras, is cuma cén staid ábhair ina bhfuil sé. Mar shampla, is comhábhar amháin é uisce, má bhíonn sé sa chóras mar oighear, leacht, gal nó cuingir de na staideanna seo.

Ceimic
Comhaireamh (teicstílí)

I sníomh teicstílí, córas uimhriúil chun caoile snáithe a thaispeáint. Is ionann an t-aonad, an teics, agus mais ciliméadar den snáithe (i ngraim). Tá an t-aonad seo á chur in ionad na seanaonad, an uimhir cadáis is an denier, de réir a chéile.
Comharaíocht

Baint idir dhá chineál orgánach a mbaineann an dá chineál sochar aisti. Uaireanta, úsáidtear an téarma i gcásanna ina bhfuil gaol riachtanach amháin i bhfeidhm, nuair nach féidir le ceachtar den dá chineál maireachtáil gan an ceann eile. Is comharaíoch an gaol idir seangáin bhána is na prótasóin a mhaireann ina bputóga. Is amhlaidh a dhíleánn na prótasóin an ceallalós san adhmad, ag cur na gcothaitheach ar fáil do na seangáin bhána. Ar a seal, faigheann na prótasóin comhshaol oiriúnach cosanta is soláthar bia.
Comharbas fásra

Teacht chun cinn plandaí éagsúla de réir oird ar láthair áirithe thar thréimhse. Mar shampla, i lochán, coilíníonn fásra uisciúil ar snámh é de réir a chéile. Le himeacht ama líonann sé le dríodar, éiríonn an t-uisce níos tanaí, agus tagann plandaí fréamhaithe cosúil le giolcach is cíob le bheith bunaithe. Ar deireadh, triomaíonn an lochán agus coilíníonn toim is crainn an láthair.
Comhartha-fháinne

Saghas líonra ceantair áitiúil (LAN) a d'fhorbair IBM, a bhaineann úsáid as toipeolaíocht fáinne ina gcuirtear comhartha thart ó ríomhaire go ríomhaire timpeall an fháinne. Má bhíonn an comhartha saor, is féidir leis an ríomhaire teachtaireacht a ghreamú leis agus é a chur ar aghaidh. Muna bhfuil, ní mór don ríomhaire fanacht go dtagann an comhartha timpeall arís.

Tagairtí 

Líonraí ríomhaireachta
Comharthaí cré

Lámhdhéantúsáin bheaga cré ar chruthanna sainiúla, a úsáideadh sa Mheánoirthear chomh fada siar le 9000 RC mar chóras cuntasaíochta. Tá na siombailí a fhaightear ar tháibhléid scríofa ón réigiún céanna timpeall 3500 RC agus na siombailí ar na comharthaí cré sin an-chosúil le chéile.
Comharthaíocht iarnróid

Córas chun gluaiseacht traenacha a stiúradh. Ar dtús bhaintí úsáid as brataigh is comharthaí a oibríodh de láimh, ach anois is comharthaí leictreacha a oibrítear le riomhairí is raidió is mó atá in úsáid. Sa chóras ríomhaire bíonn comharthaíocht 4 ghné comhghlasta le córas na bpointí ar na ráillí. Tugann na comharthaí soilse daite taobh leis an mbóthar iarainn treoracha don tiománaí: glas (téigh ar aghaidh), dearg (stad), buí dúbailte (bí cúramach), buí aonair (bí an-chúramach). Cuirtear leo seo le comharthaí atá inchloiste is infheicthe i gcábán an tiománaí. Bíonn dualgas ar an tiománaí comharthaí buí a fhreagairt trí na coscáin a fheidhmiú nó cnaipe athshocraithe a bhrú: muna bhfreagraíonn, stadann an traein go huathoibríoch. Fiú leis na réamhchúraimí seo tharla timpistí sa Bhreatain, mar shampla ag Clapham i 1988 de bharr sreangaithe easnamhaigh, ag Purley i 1989, is ag Paddington i 1999 nuair a chuaigh na tiománaithe trí shoilse dearga. I dtíortha áirithe anois, tá córas modhnaithe in úsáid ina bhfuil micriríomhaire sa chabán atá in ann an tiománaí a shárú.
Comhathraitheas

Sa mhatamaitic, téarma a chuimsíonn airíonna cothromóidí matamaiticiúla a bhfuil a bhfoirmeacha comhionann i gcórais dhifriúla comhordanáidí. Tugtar do-athraitheacht foirme air seo freisin. Is airí riachtanach é i gcothromóidí i dteoiric na himtharraingthe is teoiricí na bhfórsaí núicléacha.
Comhbhaill analógacha ilphléacsacha

Córas tarchuir teilifíse daite ina seoltar na comharthaí códaithe don lonras, an crómanas is an fhuaim, chomh maith leis na sonraí sioncrónaithe, ina sraith, ceann i ndiaidh a chéile le linn gach líne den íomhá teilifíse. Is gá bandaleithead níos mó ná mar is gnáth chuige, ach is fearr géire caighdeán na híomhá.
Comhbhuainteoir

Meaisín talmhaíochta a bhaineann, a bhuaileann is a ghlanann gach saghas arbhair, olashíl is glasraí pischineálacha. Bíonn an chuid is mó de na meaisíní seo féinfhuinnmhithe is feistithe chun gráinne is síol a láimhseáil ar an mórchóir. Cuingríonn an meaisín 4 fheidhm: baineann is bailíonn sé an barr, buaileann an síol ón dias, scarann an síol ón tuí, agus glanann an síol ón lóchán, síolta fiailí is ábhair eile nach bhfuil ag teastáil. Tá dhá phríomhshaghas comhbhuainteora ann: an ceann is coitianta atá bunaithe ar dhruma is meicníocht chuasach buailte, agus an saghas le sreabhadh aiseach atá in ann rátaí oibre níos airde a bhaint amach, atá níos oiriúnaí do chúinsí tirime mar a fhaightear i réigiúin mhóra de na Stáit Aontaithe. Baintear feidhm as buainteoirí foráiste chun féar is barra eile le haghaidh bia ainmhithe a ghearradh is a bhailiú, roimh iad a mhionghearradh is a shéideadh i leantóirí le taobhanna arda.
Comhcheangal córais oscailte

Caighdeán idirnáisiúnta chun na ceangail idir ríomhairí a shainmhíniú, chun gur féidir le ríomhairí éagsúla, déanta ag déantóirí éagsúla le hailtireacht éagsúil, cumarsáid a dhéanamh le chéile chun sonraí a aistriú. Is ar an bhFondúireacht Bogearraí Oscailte atá ceangal bogearraí is caighdeáin a bhunú.
Comhcheirtleán

Sa mhianreolaíocht, carraig dhríodrach, comhdhéanta as púróga cruinne de charraigeacha a bhí ann roimhe, leabaithe i maitrís gainimh is gláir. Cruthaítear é ar thránna agus bun aibhneacha de ghnáth.
Comhcheol

Cuingriú nótaí ceoil i gcordaí, agus ina dhiaidh sin sraitheanna cordaí, le béim ar chuingriú na gcomhpháirteanna ceartingearacha níos mó ná oiriúnú na ndual séiseach le chéile (cuntraphointe). Mar sin, tionlacann nó gléasann an comhcheol na duail séise. Is féidir go mbeidh sé diatonach (ag baint úsáid as nótaí gléis amháin, a bheag nó a mhór), crómatach (ag baint úsáid as cuid mhaith nótaí ó thaobh amuigh den ghléas), nó atonúil (ag baint úsáid as nótaí beag beann ar nótaí an ghléis). Níos ginearálta, ciallaíonn sé ceol ceolmhar a bhfuil ‘fuaim thaitneamhach’ leis, mar mhalairt ar dhíchordach — ach le fírinne, ní raibh an t-am ann riamh nuair nach raibh an díchorda mar bhunchuid den chomhcheol. 

Armóin
Séis
Ceol
Éabhlóid inréimneach

Sa bhitheolaíocht, is éard is éabhlóid inréimneach ann ná éabhlóid neamhspleách cosúlachta struchtúrtha nó feidhmithe, nach bhfuil bunaithe ar chosúlacht an ábhair ghéinitigh a fuarthas le hoidhreacht, ag dhá orgánach neamhghaolmhara mar oiriúnú do mhodh beatha ar leith. Mar shampla, is toradh ar éabhlóid chomhchlaonta na cosúlachtaí idir éin is ialtóga a bhaineann lena gcumas eitilte. 

Éabhlóid
Comhchordacht/neamhchordacht

Tomhas ar an oiread a roinneann cúpla comhionann (monaisiogótach). Úsáidtear í mar thomhas ar an oiread dá gcomhdhéanamh géiniteach atá in aon airí ar leith. Mar shampla, bíonn airdí an-chosúla ag 80% de chúplaí comhionanna, agus mar sin deirtear go bhfuil comhchordacht 80% acu maidir le hairde. Ach i 50% de chúplaí comhionanna a bhfaigheann duine díobh galar cosúil le diaibéiteas nó scitsifréine, ní bhfaigheann an duine eile é: deirtear, mar sin, go bhfuil siad 50% comhchordach maidir leis na galair sin (agus 50% neamhchordach, ar ndóigh). I gcásanna mar sin, is féidir go mbíonn fachtóirí comhshaoil chomh tábhachtach leis na fachtóirí géiniteacha.
Comhchuingiú (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, próiseas atáirgthe ghnéasaigh ina gcúplálann dhá cheann den speiceas céanna, ach de chineálacha difriúla cúplála, ag malartú méid éigin ábhair ghéinitigh. Faightear a leithéid i miocrorgánaigh aoncheallacha, cosúil le baictéir is prótasóin. Tugtar comhchuingriú ar phróisis ghaolmhara, cosúil le cúpláil gaiméití den mhéid céanna in algaí glasa mar na spirigírí, agus fungais áirithe.
Comhchuingiú (ceimic)

Sa cheimic, ailtéarnú fíor nó follasach na nasc singil is na nasc dúbailte i gcomhdhúil.
Comhchuingiú (réalteolaíocht)

Sa réalteolaíocht, ailíniú dhá rinn neamhaí mar a fheictear iad ón Domhan (mar shampla, pláinéad leis an nGrian). Bíonn na pláinéid lasmuigh, atá níos faide amach ón nGrian ná muid, i gcuingriú nuair a luíonn siad díreach taobh thiar den Ghrian. Bíonn dhá shaghas comhchuingrithe ag Mearcair is Véineas, na pláinéid atá níos gaire don Ghrian ná muid. Bíonn siad i gcomhchuingiú íochtarach nuair a luíonn idir an Domhan is an Ghrian, agus i gcomhchuingiú uachtarach nuair a luíonn díreach taobh thiar den Ghrian. I ngach cás, tarlaíonn an comhchuingiú ag an nóiméad a bhíonn an dá rinn ag an domhanfhad neamhaí céanna.
CODASYL

Coiste saineolaithe ríomhaireachta sna Stáit Aontaithe a rinne tuarascálacha ar airíonna ríomhchláraithe ba ea CODASYL (Comhdháil ar Theanga Córas Sonraí). Bhí sé freagrach as teicníocht a shaothrú chun sonramhíreanna agus na gaolta eatarthu a stóráil i gcóras ríomhairí. Tugtar an tsamhail líonraí sonraí, nó samhail CODASYL, ar an teicníocht seo.
Imoibriú comhdhlúthúcháin (ceimic)

Sa cheimic, is éard is imoibriú comhdhlúthúcháin ann ná imoibriú ceimiceach ina chuingríonn dhá mhóilín nó níos mó (feidhmghrúpaí), chun táirge a chruthú le díbirt móilíní  réasúnta beag. Is féidir gur uisce, clóiríd hidrigine, meatánól, nó aigéad aicéiteach a bhéas i gceist, ach in imoibriú bitheolaíochta is minic a bhíonn uisce i gceist.

I bpolaiméarú comhdhlúthúcháin, atá an-tábhachtach i dtáirgeadh fabraicí saorga de na cineálacha poileistir is polaimíde, díbrítear uisce de ghnáth.

Nuair a n-imoibríonn dhá móilíní ar leith, tugtar  idirmhóilíneach ar an chomhdhlúthúchán. Sampla simplí is ea comhdhlúthúcháin dhá aimínaigéad chun an nasc peiptídeach a dhéanamh, tréith na próitéine. San hidrealú tarlaíonn a mhalairt, roinneann aonán ceimiceach ina dhá chuid trí oibriú mhóilín pholach uisce, a scoilteann é féin chuig iain hiodrocsaídí agus hidrigine. Mar sin bíonn fuinneamh de dhíth.

Imoibrithe Comhdhlúthúchain
Imoibrithe orgánacha
Imoibrithe ceimiceacha
Comhdhlúthú (meitéareolaíocht)

Sa bhfisic is sa mheitéareolaíocht, téarma a chuimsíonn drúcht, ceobhrán, báisteach, flichshneachta, cloichshneachta is sneachta. Fuaraíonn aer atá ag éirí go dtí a dhrúchtphointe, agus comhdhlúthaíonn ar pháirteagail deannaigh, salainn, deataigh is eile chun braoiníní uisce is scamaill a chruthú. Ar aon nós, tugtar scamall air seo más ag airde mhór é, ach má tharlaíonn sé gar don talamh tugtar ceo nó drúcht air. Má fhásann braoinín a dhóthain, titfidh sé mar chomhdhlúthú. Braitheann an saghas a thiteann ar an talamh ar theocht an aeir idir an scamall is an talamh. I gcuid mhaith den Domhan is báisteach agus sneachta príomhchodanna an chomhdhlúthaithe, agus úsáidtear na focail ‘báisteach’ is ‘comhdhlúthú’ go hinmhalartach.
Comhdhúil alafatach

Comhdhúil charbóin, go príomha ceann atá díorthaithe ó aigéad sailleach, nach bhfuil aon ghrúpa aramatach inti.
Comhdhúil aramatach

Comhdhúil atá gaolta le beinséin le naisc a léirítear de ghnáth mar naisc shingile is naisc dhúbailte go hailtéarnach, ach í cobhsaí go leor. Ní hionann is comhdhúile alafatacha le naisc iolracha, imoibríonn sí trí mhalartú i bhfad níos mó ná suimiú. Faightear an t-ainm ó bholadh na beinséine.
Comhdhúil lipéadaithe

Comhdhúil ina bhfuil céatadán níos mó ná is gnách d'iseatóp ar leith dúile. Is féidir gur iseatóp radaighníomhach é seo, nó iseatóp cobhsaí is féidir a bhrath le speictreascópacht. Iseatóip a úsáidtear go coiteann is ea deoitéiriam (hidrigin-2) agus carbón-13.
Comhéadan grafach úsáideora

Comhéadan scáileáin le bogearraí oibriúcháin ríomhaire mar a mbíonn comhbhaill ghrafacha cosúil le dealbha a úsáidtear chun seasamh do chomhaid ríomhaire is ríomhchláir. Ní gá don úsáideoir ach cliceáil ar an dealbh chun an clár nó an comhad a ghníomhachtú. Is iad na comhbhaill ghrafacha a bhíonn ar fáil de ghnáth i gcomhéadan mar seo ná fuinneoga, dealbha, roghchláir is pointeoirí.
Comhéadan Sonraí Dáilte ar Shnáithíní (Optúla)

Prótacal caighdeánach deartha is feidhmithe líonraí ceantair áitiúil (FDDI i mBéarla) is ea Comhéadan Sonraí Dáilte ar Shnáithíní. Bunaithe ar shnáithíní optúla, in ionad cáblaí comhaiseacha, chun na ríomhairí nó na stáisiúin oibre a nascadh sa líonra.

Caighdeáin idirnáisiúnta
Líonraí ríomhaireachta
Comhéifeacht athraonta

Is éard is comhéifeacht athraonta ann ná an tomhas ar chóimheas luas forleata an tsolais i bhfolús is an luais san ábhar. Úsáidtear an tsiombail n uirthi, agus n > 1 i ngach meán. In aer na = 1.0003, agus in uisce nu = 1.33. Uaidh seo, is féidir a rá go bhfuil luas an tsolais in uisce timpeall 75% dá luas san aer.
Comhéifeacht chafalach

Leithead cinn mar chéatadán dá fhad. Roinntear daoine le luachanna difriúla comhéifeachta mar bhracacafalach (leathan), méasacafalach (meánach) nó dolacafalach (fada). Úsáidtear an chomhéifeacht chráineach maidir leis an mblaosc, seachas an ceann. Áisiúil i rangú antraipeolaíoch.
Comhéifeacht chúltarraingthe

Tomhas ar an bhfrithfhórsa dinimiciúil a tharlaíonn nuair a ghluaiseann réad, mar ghluaisteán, eitleán nó bád, trí shreabhán. Mar shampla, nuair a ghluaiseann feithicil tríd an aer, méadaíonn an frithfhórsa cúltarraingthe a fheidhmíonn an t-aer ar an bhfeithicil de réir an luais chearnaigh. Mar bharr air sin, ní mór cumhacht an innill i ngluaisteán — is é sin, ráta ídithe a bhreosla—a mhéadú de réir an luais chiúbaigh chun an frithfhórsa a shárú. Is gá an chumhacht a mhéadú faoina 8 nuair a mhéadaítear an luas faoina dó. Le blianta anuas tá an-iarracht ar siúl ag déantóirí gluaisteán an chomhéifeacht chúltarraingthe a laghdú ó timpeall 0.5 sna 1960idí síos go dtí timpeall 0.2 anois, rud atá tar éis éifeacht breosla gluaisteán a fheabhsú as cuimse.
Comhéifeacht dáileacháin

Sa cheimic, cóimheas intuaslagthacht tuaslagáite i dtuaslagóir amháin agus an luacha i dtuaslagóir eile nach ndéanann meascán aonchineálach leis an gcéad tuaslagóir. Tugtar an chomhéifeacht rannach uirthi freisin. Leis an eolas seo, is féidir an tuaslagáit a bhaint as tuaslagóir amháin trí roinnt mhaith eiseatocsainí leis an dara tuaslagóir.
Comheinsím

Móilín orgánach neamhphróitéine a mbíonn baint aige le heinsím i gcatalú imoibrithe bhithcheimicigh. Feidhmíonn sí trí ghrúpaí áirithe ceimiceacha a ghlacadh nó a dheonú, de ghnáth.