joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Ken Loach

Is stiúrthóir teilifíse agus scannán Sasanach é Kenneth Loach (rugadh 17 Meitheamh, 1936), a bhfuil aithne air mar Ken Loach. Tá clú bainte amach aige mar gheall ar a stíl réalaíoch sóisialta agus téamaí sóisialacha.

Beathaisnéis 
Rugadh i Nuneaton, Sasana é. Tá sé ina chónaí i mBath lena theaghlach. Rinne sé staidéar ar an dlí in Ollscoil Oxford. Chaith sé seal mar aisteoir roimh a aistriú go stiúrthóireacht.

Teilifís 
 Z Cars (sraith, 1962)
 Diary of a Young Man (1964) 
 3 Clear Sundays (1965) 
 Up the Junction (1965) 
 The End of Arthur's Marriage (1965) 
 Coming Out Party (1965) 
 Cathy Come Home (1966) (mar Kenneth Loach) 
 In Two Minds (1967) 
 The Golden Vision (1968) 
 The Big Flame (1969) 
 The Rank and the File (1971) - mar chuid den tsraith Play for Toda. 
 After a Lifetime (1971) 
 A Misfortune (1973) 
 Days of Hope (mion-sraith, 1975) 
 The Price of Coal (1977) 
 Auditions (1980) 
 A Question of Leadership (1981) 
 The Red and the Blue: Impressions of Two Political Conferences - Autumn 1982 (1983) 
 Questions of Leadership (1983) 
 The View From the Woodpile (1989)
 Dispatches (1991)
 The Flickering Flame (1996)
 Another City (1998)

Scannáin 
 Poor Cow (1967) 
 Kes (1969) (mar Kenneth Loach) 
 The Save the Children Fund Film (1971)
 Family Life (1971) 
 Black Jack (1979) 
 The Gamekeeper (1980) 
 Looks and Smiles (1981) (mar Kenneth Loach) 
 Which Side Are You On? (1984) 
 Fatherland (1986) 
 Hidden Agenda (1990). Cannes Duais an Ghiúiré Speisialta i bhFéile Scannánaíochta Cannes .
 Riff-Raff (1990)
 Raining Stones (1993). Duais an Ghiúiré Speisialta Cannes.
 Ladybird Ladybird (1994) 
 Land and Freedom (1995). Duais Idirnáisiúnta na gCriticeoirí FIPRESCI agus Duais an Jury oecuménique i 

bhFéile Scannánaíochta Cannes. 
 A Contemporary Case for Common Ownership (1995) 
 Carla's Song (1996) 
 The Flickering Flame (1997) 
 My Name Is Joe (1998) 
 Bread and Roses (2000) 
 The Navigators (2001) 
 Sweet Sixteen (2002) 
 Ae Fond Kiss... (2004)
 Tickets (2005), in éineacht le Ermanno Olmi agus Abbas Kiarostami
 The Wind That Shakes the Barley (2006) Palme d'Or, Cannes
 These Times (2007) (I réamhléiriú faoi láthair)

Naisc sheachtracha 

 Liosta Scannán Ken Loach 
 Beathaisnéis
 Beathaisnéis ó screenonline an BFI
 Gailearaí phostaeir agus ghrianghrafanna ón BFI 
 Agallamh le Ken Loach On Media, Cultúr and the Prospects for a New Liberatory Project, Democracy&Nature, Imleabhar 5, 1999 .

Loach, Ken
Loach, Ken
Daoine beo
Muhammad Ali

Dornálaí Meiriceánach ba ea Muhammad Ali (a rugadh leis an ainm Cassius Marcellus Clay, Jr ar an 17 Eanáir, 1942 i Louisville, Kentucky agus a d'éag ar an 3 Meitheamh 2016 i Phoenix, Arizona). Rinneadh curadh an domhain sa trom-mheáchan de i 1964, 1974, agus 1978.

Dornálaíocht 
Dornálaí an-rathúil a bhí ann, agus tugadh an leasainm The Greatest air. Bhronn an iris Sports Illustrated an teideal "Fear Spóirt an Chéid" air sa bhliain 1999.

Bhuaigh Ali bonn óir sna Cluichí Oilimpeacha i Tóiceo sa bhliain 1960.

Throid Muhammad Ali in aghaidh Henry Cooper dhá uair, i 1963 agus ar an 21 Bealtaine 1966. Bhí an bua ag Ali gach uair, ach bhí na dornálaithe ag troid an méid a bhí ina gcnámha. Bhí an Ali ar na rópaí i 1963, ach chuir an dornálaí a chéile comhraic dá chothrom.

Ar an 29 Deireadh Fómhair 1960, bhuaigh Muhammad Ali a chéad chluiche dornálaíochta gairmiúil.

Ar an 16 Feabhra 1978, bhuaigh Leon Spinks an Craobh Dornálaíochta Trom-Mheáchan Domhanda i gcoinne Muhammad Ali.

D'éirigh Ali as an dornálaíocht sa bhliain 1981, nuair a chlis a shláinte. Fuair sé amach go raibh Galar Parkinson air sna 1980idí.

Polaitíocht
Taobh amuigh den chró dornálaíochta, gníomhaí polaitiúil ab ea Muhammad Ali freisin. 
 Ghlac sé páirt sa ghluaiseacht chearta sibhialta i S.A.M. sna 1960idí.

Moslamach ceartchreidmheach a bhí ann. Ar an 6 Márta 1964, d'athraigh sé a ainm Cassius Clay go Muhammad Ali.

Tagairtí

Dornálaithe Meiriceánacha
Daoine as Louisville, Kentucky
Daoine a rugadh i 1942
Básanna in 2016
Náisiún Ioslaim
Port an Pheire

Is sráidbhaile mór é Port an Pheire (Portaferry as Béarla) suite ag deireadh an Aird Uladh. I gContae an Dúin i dTuaisceart Éireann atá sé. Bhí 2467 duine in a gcónaí ann mar gheall daonáireamh 2001.

Bíonn uisceadán Exploris suite anseo.

Bailte i gContae an Dúin
1. Fußballclub Union Berlin

Is club peile i mBeirlín sa Ghearmáin é 1. FC Union Berlin. Bunaíodh an club sa bhliain 1906 faoin ainm F.C. Olympia Oberschöneweide agus tugadh Union Oberschöneweide orthu sa bhliain 1920. Tar éis an Dara Cogadh Domhanda bhí ainmneacha difriúla ar an gclub. Athbhunaíodh an club sa bhliain 1966 faoin ainm atá air inniu. B'iad an lucht leanúna a roghnaigh an t-ainm sin. Is iad dearg agus bán dathanna an chlub.

Imríonn an fhoireann a gcuid cluichí sa staid An der Alten Försterei (21,717 duine faoi láthair) in oirdheisceart Bheirlín. I séasúr 2008/09, nuathógtar cuid mhór den staid ag na céadta (timpeall 2,000) de lucht leanúna iad féin (gan aon phá) chun í a chur in oiriúint don lá inniu agus do na rialacha DFB um staideanna sa Ghearmáin. Dá bhrí seo, chaithfeadh Union a gcuid cluichí baile 2008/09 a imirt i staid Friedrich-Ludwig-Jahn-Sportpark i gceantar Prenzlauer Berg de Bheirlín. Nua-osclaíodh staid An der Alten Försterei ar an 8 Iúil 2009 le cluiche cairdeachais in aghaidh Hertha BSC. Sa séasúr seo chugainn, nuathógfar an príomhfhoirgneamh leis an bpríomhardán (suite) gan na cluichí rialta a bhriseadh. 

Tar éis ceannchluiche um chorn DFB-Pokal 2000/01 a imirt in aghaidh Schalke 04 (0:2) bhí foireann na bhfear i dteideal chun páirt a ghlacadh i gcomórtas UEFA sa bhliain 2001/02 agus shroich siad an dara babhta. Imríonn Union sa dara sraith sacair na Gearmáine (Zweite Bundesliga), tar éis an séasúr 2008/2009 a chríochnú mar an chéad sheaimpín ariamh na 3ú sraith Ghearmánach, a bhí nuabhunaithe i samhra 2008. Chríochnaigh siad an chéad séasúr dá gcuid faoi láthair sa dara sraith (.i. 2009/10) ar an 12ú háit (as 18). Sna séasúir ina dhiaidh sin shroich siad an 11ú, an 7ú agus arís an 7ú háit. Idir an dá linn nuathógtár ceathrú hardán na staide a bhfuil beagnach gach suíochán ar fad air. Tá an staid réite anois le haghaidh níos mó ná 21,700 duine (3,807 suíochán, 17,910 seasamh).

Scuaid 
An scuaid faoi láthair

Nasc seachtrach 
 1. FC Union Berlin – Suíomh greasáin oifigiúil an chlub
 Immer Unioner – Bunachar sonraí le gach aon pheileadóir a d'imríodh le haghaidh an chlub

Clubanna sacair na Gearmáine
Ailiútaigh

Is iad na hAiliútaigh (ainm féin: Unangax, Unangan, nó Unanga) muintir dhúchasach na nOileáin Ailiúit in Alasca, (SAM), agus in Chukotka in oirthuaisceart na Rúise. Tá 17,000 Ailiútaigh ina gcónaí sna Stáit Aontaithe agus suas le 500 sa Rúis.

Labhrann siad an teanga Ailiúitis go traidisiúnta, teanga atá gaolta leis an Inuktitut. Tá Ailiúitis ag timpeall ar 150 duine sna Stáit Aontaithe, daoine aosta sa chuid is mó, agus roinnt céadta duine sa Rúis. Béarla nó Rúisis sa chuid is mó a labhraíonn na hAiliútaigh an lá atá inniu ann.

Naisc sheachtracha
 Suíomh an Aleut Corporation, dáta rochtana: 16-7-2015
 Músaem na nAiliútach, 16-7-2015

Alasca
Bundúchasaigh Mheiriceá
Grúpaí eitneacha
Achadh Lon

Baile i gContae Fhear Manach is ea Achadh Lon ()

Bailte i gContae Fhear Manach
An Cheis

Is baile i gContae Fhear Manach í an Cheis (Kesh as Béarla).

Bailte i gContae Fhear Manach
Baile an Irbhinigh

Baile i gContae Fhear Manach is ea Baile an Irbhinigh (Irvinestown as Béarla).

Bailte i gContae Fhear Manach
Béal Átha na Mallacht

Baile i gContae Fhear Manach is ea Béal Átha na Mallacht (Ballinamallard as Béarla).

Bailte i gContae Fhear Manach
Béal Cú

Baile i gContae Fhear Manach is ea Béal Cú (Belcoo as Béarla), in aice an Blaic.

Bailte i gContae Fhear Manach
Béal Leice, Contae Fhear Manach

Is baile i gContae Fhear Manach i dTuaisceart Éireann é Béal Leice (Beleek as Béarla). Bhí 904 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.

Bailte i gContae Fhear Manach
Cill Náile

Sráidbhaile agus baile fearainn i gContae Fhear Manach is ea Cill Náile (Kinawley as Béarla). Sa bhliain 2011 bhí cónaí ar 75 duine ann. Tá 187 acra sa bhaile fearainn. Paróiste sibhialta atá ann chomh maith.

Bailte i gContae Fhear Manach
Daimhinis

Oileáin i gContae Fhear Manach, Cúige Uladh is ea Daimhinis (Devenish as Béarla).
Bhunaigh Naomh Molaise mainistir sa 6ú haois ar cheann d’oileáin i Loch Éirne. Bhunaigh na hAgaistínigh mainistir ina dhiaidh sin tiomnaithe do Naomh Muire.

Cúige Uladh
Bailte i gContae Fhear Manach
Oileáin na hÉireann
Oileáin Chontae Fhear Manach
Mainistreacha na hÉireann
Mainistreacha Agaistíneach
Droim Scine

Is liagchiorcal i gContae Fhear Manach é Droim Scine.(Drumskinny as Béarla).

Contae Fhear Manach
Bailte i gContae Fhear Manach
Eadarnaidh

Baile i gContae Fhear Manach is ea Eadarnaigh (Ederney as Béarla).

Tagairtí 

Bailte i gContae Fhear Manach
Lios Béal Átha

Baile i gContae Fhear Manach is ea Lios Béal Átha (Lisbellaw as Béarla).

Bailte i gContae Fhear Manach
Mullach na Seangán

Baile i gContae Fhear Manach is ea Mullach na Seangán (Florencecourt as Béarla), atá suite taobh amuigh d'Inis Ceithleann.

Bailte i gContae Fhear Manach
Aibítir Laidineach

Is í an aibítir Laidineach (nó an aibítir Rómhánach) an córas scríbhneoireachta aibítreach is mó in úsáid ar fud an domhain sa lá atá inniu ann. Tá 26 litir sa bhun-aibítir, agus úsáidtear é, le roinnt modhnuithe, sa chuid is mó de theangacha na hEorpa (roinnt tíortha Oir-Eorpach in easnamh), i Meiriceá Thuaidh agus Theas, san Afraic Fo-Sahárach, agus in oileáin an Aigéin Chiúin.

Baintear úsáid as litreacha eile freisin i dteangacha éagsúla, m.sh. w i mBéarla agus Gearmáinis.

Forbairt
Seo an chéad aibítir Laidine a bhí ann A, B, C, D, E, F, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X. Cuireadh Y agus Z leis ar ball chun fuaimeanna ó theangacha eile a chur leis.

Nuair a cruthaíodh an aibítir Angla-Shacsanach bhí litreacha uile na Laidine ón am sin i gceist. Mar sin féin cuid de na litreacha atá sa Bhéarla anois níor tháinig siad isteach sa teanga sin ach le déanaí. An litir is déanaí a tháinig isteach ná ‘J’ nó ‘I’ agus eirbeall air. Úsáideadh ‘I’ agus ‘J’ araon don litir chéanna agus níor glacadh le ‘J’ in aibítir an Bhéarla go dtí an naoú céad déag féin.

Aibítir
Teangacha Úralacha

Is fine teangacha iad na teangacha Úralacha a chuimsíonn na teangacha Finne-Úgracha agus na teangacha Samóideacha. 

 Na teangacha Samóideacha:
 Na teangacha Samóideacha Tuaisceartacha: Einéitsis, Neinéitsis, Nganasainis, Iuraitsis (in éag)
 Na teangacha Samóideacha Deisceartacha: Camaisis (in éag), Matóiris (in éag), Selkup.
 Na teangacha Fionn-Úgracha:
 An brainse Úgrach:
 Ungáiris
 Na teangacha Ob-Úgracha: Cáintis, Mainsis.
 An brainse Finne-Pheirmeach:
 Na teangacha Peirmeacha: Coimis, Coimis Pheirmeach, Udmairtis
 An brainse Finne-Volgach:
 An teanga Mairis
 Na teangacha Moirdvíneacha: Éarsais, Moicsis. 
 Na teangacha Merya, Muróimis, Meiseiris (teangacha Fionn-Úgracha a chuaigh in éag gan lorg scríofa a fhágáil ina ndiaidh)
 An brainse Finne-Laplannach (Finne-Shámach):
 Na teangacha Sámacha
 An tSáimis Iartharach: An tSáimis Dheisceartach, Sáimis Ume, Sáimis Lule, Sáimis Pite, An tSáimis Thuaisceartach
 An tSáimis Oirthearach: Sáimis Kainuu, Sáimis Kemi, Sáimis Inari, Sáimis Akkala, Sáimis Kildin, Sáimis Skolt (Koltta), Sáimis Ter (Turja)
 Na teangacha Baltach-Fhinneacha:
 An Eastóinis
 An Fhionlainnis, chomh maith le Meänkieli, Fionlainnis Kven, agus an Fhionlainnis Ingearmanlannach
 An Ingearmanlainnis (Iseoiris)
 An Chairéilis, chomh maith leis an Chairéilis Liúideach agus Cairéilis Olonets
 An Veipsis
 An teanga Võro/Setu i ndeisceart na hEastóine
 An Vóitis
 An Líveoinis sa Laitvia

Tagairtí 

Finte teangacha
Ehud Olmert

Polaiteoir agus IarPhríomh-Aire na hIosraela is ea Ehud Olmert (Eabhrais: אהוד אולמרט), rugadh ar 30 Meán Fómhair, 1945 é. 

Chuaigh Olmert i mbun dualgas go hoifigiúil ar 14 Aibreán 2006, cúpla mhí tar éis stróic Airiél Searón i mí Eanáir.

Roimhe seo, bhí Olmert ina mhéara ar Iarúsailéim idir 1993 agus 2003.

Bhí sé faoi amhras go minic ar fud a ghníomhréim pholaitiúil (agus arís anois) le éilliú agus breabaireacht.

Tagairtí 

 

Olmert, Ehud
Olmert, Ehud
Daoine beo
Baile an Droichid (dráma)

Dráma raidió is ea Baile an Droichid, atá suite i mbaile beag i gConamara, agus a craoladh ar Raidió na Gaeltachta sna 1980í agus sna 1990í. Joe Steve Ó Neachtain a scríobh an dráma. B'iad Josie Ó Cualáin, Máire Phíotair Uí Dhroighneáin, Seán Ó Drisceoil, Mairín Uí Neachtain, Máire Ní Mháille, Seán Leainde, Máirtín Óg Ó Cualáin, Mícheál Mac Con Iomaire agus Caitlín Uí Chonghaile na príomhaisteoirí eile. Craoladh ar an stáisiún ó shin é freisin.

Cláir raidió
Ros na Rún

Sobaldráma Gaeilge atá á chraoladh ar TG4 (TnaG) ó 3 Samhain 1996 ar aghaidh é Ros na Rún. Tá sé ar cheann de na cláir is cáiliúla ar TG4. Tá sé ar an teilifís gach Máirt agus Déardaoin ag 20:30 agus tá ollchlár ar an teilifís gach Domhnach.

Tá an clár suite sa Spidéal, Contae na Gaillimhe. Comhléiriúchán de chuid Eo Teilifís agus Tyrone Productions. Thosaigh an chlár ag craoladh i HD don 23ú sraith sa bhliain 2018, mar an gcéad sobaldráma ag craoladh i HD in Éirinn.

Stair

1990idí 
Thosaigh an clár ar RTÉ a hAon. Tá sé ar WYBE in Philadelphia agus bhí sé ar TeleG in Albain.

2000idí 
Craoladh an 1000ú eipeasóid ar 31 Nollaig 2009.

2010idí 
Ar 3 Márta 2011, rinne Stephen Fry cuma ar an clár mar thurasóir Sasanach.

Carachtair

Áiteanna

Ros na Rún 
 Árasán siopa
 Cógaslann
 Cúl Chaint (caifé)
 Geallghlacadóirí
 Gaudi's
 Ionad Pobail Ros na Rún
 Leaba agus Bricfeasta áitiúil
 Loinnir (Salon áilleacht)
 Ospidéal
 Reilig
 an tsráid
 Siopa (Siopa XL)
 Stáisiún Raidió
 Teach Berni
 Teach Caitríona
 Teach John-Joe Daly
 Teach Jason
 Teach Mícheál Seoighe
 Teach Mo Gilmartin
 Teach Ó Shé
 Tigh Thaidhg

Séasúir  
 Séasúr 1: 1996 – 1997
 Séasúr 2: 1997 – 1998
 Séasúr 3: 1998 – 1999
 Séasúr 4: 1999 – 2000
 Séasúr 5: 2000 – 2001
 Séasúr 6: 2001 – 2002
 Séasúr 7: 2002 – 2003
 Séasúr 8: 2003 – 2004
 Séasúr 9: 2004 – 2005
 Séasúr 10: 2005 – 2006
 Séasúr 11: 2006 – 2007
 Séasúr 12: 2007 – 2008
 Séasúr 13: 2008 – 2009
 Séasúr 14: 2009 – 2010
 Séasúr 15: 2010 – 2011
 Séasúr 16: 2011 – 2012
 Séasúr 17: 2012 – 2013
 Séasúr 18: 2013 – 2014
 Séasúr 19: 2014 – 2015
 Séasúr 20: 2015 – 2016
 Séasúr 21: 2016 – 15 Meitheamh 2017
 Séasúr 22: 5 Meán Fómhair 2017 – 14 Meitheamh 2018
 Séasúr 23: 4 Meán Fómhair 2018 – 2019
 Séasúr 24: Meán Fómhair 2019 – 2020
 Séasúr 25: Meán Fómhair 2020 – Iúil 2021

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 
 Suíomh gréasáin an chláir

Sobalchlár
 
Cláir Teilifíse Éireannacha
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1996
Cláir TG4
Poitín (scannán)

Scannán cáiliúil Gaeilge is ea Poitín, a rinne an scannánaí Bob Quinn sa bhliain 1978. Scaoileadh ar RTÉ 1 é ar Lá Fhéile Pádraig 1979 den chéad uair.

An Scannán 
Bagraíonn beirt fhear (Niall Tóibín agus Dónal McCann) ar dhéantóir phoitín (Cyril Cusack) agus a iníon. Imríonn an déantóir poitín cleas ar an mbeirt agus báitear iad i ndeireadh báire.

Naisc sheachtracha 
 Poitín ar conamara.org 
 Poitín ar YouTube: Radharc 1/Radharc 2

Scannáin Ghaeilge
Scannáin na hÉireann
An Mhórsceir Bhacainneach

Is ceann d'iontais na cruinne í an Mhórsceir Bhacainneach, an Great Barrier Reef. Tosaíonn sí taobh thoir thuaidh de Leithinis Rinn York in oirthuaisceart na hAstráile agus síneann sí 2,000 ciliméadar ó dheas le cósta Queensland. 

Tá tuairim is 23,000 ciliméadar cearnach ann ar fad. I ndáiríre ní sceir amháin atá ann ach na mílte acu, ar a laghad 3,000. Ina measc tá 600 oileán. Deirtear go bhfuil chuile dhath a d'fhéadfadh a bheith ann ar an uisce ina timpeall, turcaid anseo, gormghlas ansiúd agus in áiteacha eile é chomh gorm leis an bplúirín. Tá éagsúlacht éan, éisc agus ainmhithe ann nach bhfuil le fáil ach i gcorr-áit ar domhan. Meastar go bhfuil 200 saghas éin agus 5,500 saghas éisc ann agus níl a bhformhór sin le fáil in aon áit eile.
	
Turasóirí agus iascairí is mó a bhaineann leas as an sceir seo agus tá faitíos ar dhaoine anois go bhfuil iascairí ag déanamh dochair don éiceachóras leochaileach. Chomh maith leo sin, tá rudaí sa nádúr a dhéanann dochar di ó am go chéile. Go dtí seo is í crosóg na corónach deilgne is mó is cúis leis sin ó na seascaidí i leith, cé gur cosúil go bhfuil sí sin faoi smacht i láthair na huaire. Ina theannta sin, tá imní ar lucht taighde faoin ngealadh atá ag tarlú le tamall de bhlianta. Ceaptar go bhfuil baint ag téamh domhanda nó ag El Niño leis sin.

Mhórsceir Bhacainneach, An
Úirchill an Chreagáin (Dán)

Dán cáiliúil le hArt Mac Cumhaigh is ea Uirchill an Chreagain.

Tá cuntas ar an amhrán seo i leabhar Phadraigin Ni Uallachain, A Hidden Ulster. An leagan údarasach anois is dóigh an leagan a chuir Tomas Ó Fiaich i gcló ina eagrán de dhánta Mhic Cumhaigh. Bhí an t-amhrán i mbéal na ndaoine i gceantar oirdheisceart Uladh nó gur imigh na cainteoirí dúchais dheireanacha, agus dar ndóigh tá sé a rá i gcónaí. Séamus Ennis ba chúis leis an fhonn a scaipeadh. Sheinneadh seisean é mar fhonn píobaireachta. Gan amhras, tháinig athruithe air in imeacht na mblianta, agus ta an leagan a deir Padraigin Ni Uallachain ar an cheann is dilse don rud a bailiodh on na sean-Ghaeilgeoiri.
Aisling ata san amhrán nach mbíonn ag dréim le haon leigheas ar chás na nGael o Sheárlas Óg mar a bhíonn aislingí na Mumhan. Chum Mac Cumhaigh aisling amháin eile "Aige Cuan Bhinn Éadair" - níl na haislingí rochoitianta i gCuige Uladh diomaite den dá cheann sin.

Téacs 
Siad na focla ná:

Ag Úirchill an Chreagáin sea chodail mé aréir faoi bhrón‘S le héirí na maidne tháinig ainnir fá mo dhéin le póig
Bhí gríosghrua ghartha aici agus loinnir ina céibh mar ór‘S gurbh é íocshláinte an domhain bheith ag amharc ar an ríoghain óir

Ó a fhialfhir charthannaigh ná caitear thusa i néalta bróinAch éirigh go tapaidh agus aistrigh liom siar sa ród
Go tír dheas na meala nach bhfuair Gaillibh inti réim go fóill‘S gheobhair aoibhneas ar hallaí a’ mo mhealladhsa le siamsa ceoil

‘Sé mo ghéarghoin tinnis gur theastaigh uainn Gaeil Thír EoghainAgus oidhrí an Fheadha gan seaghais faoi líg dár gcomhair
Géaga glandaite Néill Fhrasaigh nach dtréigfeadh an ceol‘S chuirfeadh éideadh fán Nollaig ar na hollaimh bheadh ag géilleadh dóibh

A théagair ‘s a chuisle más cinniúin duit mé mar stórTabhair léagsa is gealladh sula rachaidh muid ar aghaidh sa ród
Má éagaim fán tSionainn i gCríoch Mhanainn nó fán Éigipt MhórGurb’ i gCill chumhra an Chreagáin a leagfar mé i gcré faoi fhód

Naisc sheachtracha 
 Pádraigín Ní Uallacháin - Úirchill a' Chreagáin
 Iarlaith O Broin - Úirchill a' Chreagáin (Abair Amhrán)
 Dearbhla Ni Bhroin - Úirchill a' Chreagáin

Dánta
Úirchill an Chreagáin (Áit)

Is reilig in aice le Crois Mhic Lionnáin i ndeisceart Ard Mhacha ar scríobh Art Mac Cumhaigh dán cáiliúil fúithi í Úirchill an Chreagáin.

Tá Úirchill an Chreagáin ann i gcónaí - reilig de chuid Eaglais na hÉireann anois é i gceantar an Chreagáin. Bhí an phluais nó an chnámhlann inar chum Art Mac Cumhaigh dán den ainm céanna sin caillte ar feadh na mblianta ach chuaigh tarracóir thairis agus aimsíodh an áit de thaisme arís. Tá blaoscanna na Niallach le feiceáil go fóill sa chill - "géaga glandaite Néill Fhrasaigh" gan aon áibhéil.

Naisc sheachtracha 
 Ní Bhroin - Úirchill a' Chreagáin 

Contae Ard Mhacha
Mise Éire (dán de chuid Phádraig Mac Piarais )

Is dán cáiliúil náisiúnach de chuid an fhile, polaiteora, agus réabhlóidí Pádraig Mac Piarais é Mise Éire. Scríobh Mac Piarais é sa bhliain 1912.

Naisc 
 Wikisource - Mise Éire

Dánta
Matti Vanhanen

Iar-Phríomh-Aire na Fionlainne is ea Matti Taneli Vanhanen. Rugadh i Jyväskylä ar an 4 Samhain 1955 é. Bhain sé amach an oifig ar an 24 Meitheamh 2003, nuair a bhí Anneli Jäätteenmäki éirithe as an bPríomh-Aireacht.

Tá céim ag Matti Vanhanen in eolaíocht pholaitiúil ("máistir na státaireachta" de réir théarmaíocht na Fionlainne). Vótáladh isteach sa Pharlaimint é sa bhliain 1991. Roimhe sin, bhí sé ag obair ina eagarthóir ar nuachtán áitiúil i Vantaa.

Rinneadh Aire Cosanta de Matti Vanhanen sa bhliain 2003, agus cheap Ard-Fheis Neamhghnách an Pháirtí Láir ina Chathaoirleach ar an bpáirtí é i Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain chéanna. Ar an 16 Aibreán 2005, d'ainmnigh Matti Vanhanen é féin ina iarrthóir Uachtaránachta don Pháirtí Láir. Níor éirigh leis chomh maith is a shíltí roimh an toghchán, nó ní bhfuair sé ach 18,6 % de na vótaí.

Tá beirt chlainne ag Matti Vanhanen ón bpósadh a bhí aige lena iar-bhean chéile Merja, mar atá, an iníon Annastiina (1991) agus an mac Juhana (1994). Phós sé Merja sa bhliain 1985, agus fuair siad colscaradh go gairid roimh an toghchán Uachtaránachta. Is é an t-iar-Ollamh Tatu Vanhanen athair Matti.

Vanhanen, Matti
Vanhanen, Matti
Daoine beo
Damien Duff

Traenálaí agus iar-imreoir sacair Éireannach is ea Damien Anthony Duff, (Damien Antóin Mac Dhubhaich i nGaeilge) a rugadh i mBaile Átha Cliath ar an 2 Márta 1979. Tá Duff ag imirt le Fulham F.C. sa Premier League, agus foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann chomh maith. Meastar go bhfuil sé i measc na peileadóirí Éireannacha is fearr atá ann faoi láthair.

In Éirinn, d'imir Duff cheana le St.Kevins', Lourdes Celtic agus Leicester Celtic F.C. sular bhog sé chun imirt le Blackburn Rovers F.C. sa bhliain 1996. Cheannaigh Chelsea F.C. é sa bhliain 2003. Bhuaigh sé dhá chraobh leis an bhfoireann, agus choimeád sé a áit sa scuaid cé raibh a lán peileadóirí an-rathúla san fhoireann céanna. 

Shínigh Duff le Newcastle United F.C. ar an 22 Iúil 2006. Nuair a díbríodh iad ón Phríomhroinn, d'aistrigh sé go dtí Fulham chun imirt sa roinn is airde arís. Níor fhoilsíodh sonraí faoi luach an aistriú, ach creidtear go raibh sé timpeall ceithre mhilliún.

Naisc sheachtracha
Damien Duff ag Soccerbase, arna rochtain ar 6 Feabhra 2018

Imreoirí sacair na hÉireann
Imreoirí Príomhroinn Shasana
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1979
Daoine beo
Cuaranfa Debbie (1961)

Maraíodh ocht nduine dhéag in Éirinn nuair bhuail an cioclón trópaiceach, Cuaranfa Debbie, an tír ar 16 Meán Fómhair 1961.

Stoirmeacha
Teagmhais aimsire in Éirinn
Adhmhaidin

Clár nuachta is ea Adhmhaidin a chraoltar gach maidin idir 8 r.n. agus 915 r.n. ar Raidió na Gaeltachta. Á chur i láthair ag Máirín Ní Ghadhra, díríonn an clár ar chúrsaí reatha sa nGaeltacht, go náisiúnta, agus go hidirnáisiúnta, maille le tuairiscí spóirt agus achoimre de scéalta móra na nuachtán. Tá an clár á chraoladh ó 1986 i leith.

Naisc 
 www.rte.ie - adhmhaidin
 Adhmhaidin ar Nuacht1.com

Cláir raidió
Nollaig Ó Gadhra

Iriseoir, léachtóir, staraí, craoltóir dearscnaitheach agus gníomhaire teangan ab ea Nollaig Ó Gadhra (16 Nollaig 1943 - 13 Lúnasa 2008).

Gairmréim 
Scríobh sé 12 leabhar neamhfhicsin ar a laghad (liosta thíos). Chaith sé seal fada ina cholúnaí leis an nuachtán Lá agus bhí ailt i gcló aige go minic sna nuachtáin mar An tUltach, Feasta (tuairim is 150 píosa) agus Comhar (ocht n-aiste agus tríocha idir 1965 agus 1985). 

Chaith sé a shaol proifisiúnta mar léachtóir iriseoireachta i gCeardcholáiste Réigiúnach na Gaillimhe (anois Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo, GMIT). D'éirigh sé as a phost i 2002.  

I 2004 toghadh é mar uachtarán Chonradh na Gaeilge. B'é Ó Gadhra an 30ú Uachtarán ar Chonradh na Gaeilge, ag teacht i gcomharbacht ar Sheágh Mac Siúrdáin. 

Ba bhall de bhunaitheoirí TG4 é freisin.

Saol 
Rugadh é i bhFíodhnach, Contae Luimnigh. B’as Fíonach dá athair David agus b’as na Foidhrí, Co. Chiarraí, dá mháthair Hannah Flynn. I Meiriceá a casadh an bheirt ar a chéile. Cuireadh meánscolaíocht air i nDrom Collachair agus, ó 1960 go 1962, i scoil Bhráithre De La Salle, Port Láirge. Céimí é de chuid Choláiste na hOllscoile, Corcaigh, Gaeilge agus Stair mar ábhair céime aige. Bhain sé amach freisin ard-teastas san oideachas (H.Dip in Ed.).

Bhí cónaí air sna Forbacha, Conamara, le fada an lá. Cailleadh é ar an 13 Lúnasa, 2008.

Tá a iníon, Máirín Ní Ghadhra, ina hiriseoir le Raidió na Gaeltachta.

Leabhair 
 Éamann Iognáid Rís (1977, 1996)
 An Ghaeltacht (oifigiúil) agus 1992? (1989)
 An Chéad Dáil Éireann, 1919-1921 agus an Ghaeilge (1989)
 Margáil na Saoirse (1988)
 Éire agus Polaitíocht na hEorpa: Léargas ar Thoghcháin Dhíreacha an Chomhphobail Eorpaigh (1986)
 Ríocht Roinnte: Cúlra agus Ceachtanna Olltoghchán Westminster 1983 sna Sé Chontae (1985)
 Guth an Phobail : Teip an Daonlathais ar Oirthuaisceart Éireann (1984)
 Gaeltacht Mhaigh Eo (gan dáta)
 Richard J. Daley, Méara Chicago (1979)
 John Boyle O’Reilly agus an Glór Gael-Mheiriceánach (1976)
 1972 (gan dáta)
 Gandhi (1969)

Tagairtí 

Iriseoirí
Daoine as Contae Luimnigh
Daoine a rugadh i 1943
Básanna in 2008
Scoláirí Gaeilge
Gaeilgeoirí
Na Forbacha

Tá lonnaíocht na bhForbacha suite 12 km siar ó Chathair na Gaillimhe ar Chuan na Gaillimhe. Tá sé i bparóiste Bhearna, ach ó thaobh An Posta de, is i gceantar An Spidéil atá sé. Go dtí le deireannas (thart ar lár na n-ochtóidí) is ar an bhfeilméaracht a bhíodh daoine ag saothrú a slite beatha. Go stairiúil bhíodh daoine ag tógáil a gcuid earraí talmhaíochta soir go Gaillimh le díol ann. Bhí an lonnaíocht buailte go dona leis an imirce sna seachtóidí agus na hochtóidí, agus níl teaghlach dúchasach ar an mbaile nach bhfuil gaolta leo thar lear. 

Leanann Na Forbacha an stíl lonnaíochta traidisiúnta Gaeltachta i.e. na tithe cruinnithe i ngrúpaí (clacháin) suas na bóithrí ó thuaidh ón chósta. Ní raibh aon sráidbhaile lárnach ann go dtí le déanaí (2007) nuair, de bharr pholasaithe pleanála lucht pleanála Chomhairle Chontae na Gaillimhe, tógadh aonad le siopaí, le h-eastáit tithíochta beag (cúig déag teach), agus le h-árasáin ann.

Tá deich gcinn de bhailte sna Forbacha agus is seo mar a leanas iad;
Cnocán An Bhodaigh, An Straidhp, an tSaoirsin, Baile na hAbhann, Na Poillíní, Doire Uachtair, Aill An Phréacháin, An Coisméig Mór, Na Forbacha Garbha, Seanadh Fhréachóg. 

Tá na Forbacha suite i gCois Fharraige, Conamara, Contae na Gaillimhe. Is ann atá príomhoifig Údarás na Gaeltachta. Tá oifigí ag An Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta ann, chomh maith.

Tá na Forbacha ar theorainn theangeolaíocht thoir de Ghaeltacht na Gaillimhe. Is ann a thagann tú ar an chéad scoil lán Ghaelach, an chéad teach phobail ina léitear an t-Aifreann i nGaeilge amháin, agus an chéad siopa ina bhfuil an comharthaíocht go huile dhátheangach, agus tú ag déanamh do bhealach siar as Gaillimh. 

Ó thaobh áiseanna pobail de tá ionad phobail, teach ósta, óstán, siopa, páirc peile, naíonra, naíolann, scoil náisiúnta, teach Baisteach (Baptist) agus séipéal Caitliceach. Níl aon oifig an phoist ná meánscoil sna Forbacha.

Maidir le figiúirí an daonáireamh atá luaite ar dheis. Tá na bailte seo a leanas mar chuid de Thoghroinn na bhForbacha chomh maith le na bailte thuasluaite;
Doire an Locháin Thoir, Doire an Locháin Thiar (An Spidéal), Doire Chrith, Leitir Gungaid, Leamhchoill (Máigh Uilinn).

Is é an toghroinn seo atá i gceist agus an daonra atá luaite. 

Ó thaobh cúrsaí pleanála de is i gCeantar Chois Fharraige atá Na Forbacha suite agus dá bharr sin ní foláir go mbeidh 80% de thithe i chuile scéim tithíochta, ar fáil go lucht labhartha na Gaeilge. 

Forbacha
Navachóigh

Pobal Meiricéanach Dúchasach in Iardheisceart na Stát Aontaithe is ea na Navachóigh (Navajo) Diné (AFI [dɪnɛ]), a chiallaíonn "daoine"). Tá conai orthu in iardheisceart na Stát Aontaithe. Tá Navachóis ag cuid mhaith díobh, agus tá roinnt acu ina mbaill de Náisiún Navachó. Tá thart ar 300,000 Navachóch sna Stáit Aontaithe, go háirithe in Arizona, i Nua-Mheicsiceo, i Utah, agus i gCalifornia.

Is é an dara phobal is mó ó thaobh daonra de (300,000) tá tearmann na treibhe ar an gceann is mó (70,000 cm cearn.)

Tagairtí 

Grúpaí eitneacha
Bundúchasaigh Mheiriceá
Traein

Is modh iompair í traein a úsáideann inneall agus carráistí ag rith ar ráillí.

Breosla 
Tiomáintear inneall traenach le hola díosal nó le haibhléis de ghnáth, ach tá traenacha á dtógáil sa Ghearmáin, sa tSín agus sa tSeapáin a ghluaiseann ar fholún adhmainteach. Ní bhíonn rotha ag na traenacha seo agus ní ar bhóthar iarann a bhogann siad ach ar ráille clúdaithe le hadhmaintí.

Stáisiúin 
Taistealaíonn traenacha ar iarnród ó stad go stad agus iompraíonn siad daoine agus earraí. Stadann na traenacha ag stad na dtraenach chun gur féidir le taistealaithe, dul isteach iontu agus tuirlingt astu. Is i mbailte móra agus i gcathracha a bhíonn na stáisiúin cinn aistir. I stáisiún traenach bíonn Seomra na gClócaí, Seomra Feithimh, Leithris, Seomra na mBeart agus Oifig na dTicéad. Bíonn oifigí eolais iontu chomh maith go minic, maraon le taisceadáin le cásanna agus málaí a stóráil, agus bialanna agus siopaí i stáisiúin mhóra. Is minic a bhíonn líon mór ardán i stáisiún mhóra, ach bíonn dhá cheann ar a laghad i ngach stáisiún.

Bíonn droichead ó ardán go chéile os cionn na ráillí, nó bíonn slí faoin talamh anonn is anall idir na hardáin, i dtreo nach baol go leagfaí an lucht taistil ag na traenacha. Bíonn ardaitheoirí ar na droichid seo freisin chun ligint do dhaoine i gcathaoireacha rotha trasnú gan deacracht.

Stair 
Bhíodh na céad innill thraenach ag rith ar ghal. Bhíodh tine ar lasadh san inneall a théadh an t-uisce leis an ngal a chruthú. Ní úsáidtear gal mórán níos mó seachas le haghaidh turais speisialta do thurasóirí agus iad siúd a chuireann spéis ar leith i dtraenacha.

Iarnróid
Mullach Íde

Baile i dtuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath i bPoblacht na hÉireann é Mullach Íde. Tá an baile mar chuid de Chomhairle Contae Fhine Gall agus tá sé suite sé chiliméadar déag ó thuaidh ó Bhaile Átha Cliath, idir Sord Cholmcille, Cionn Sáile agus Domhnach Bat. Dar le daoináireamh 2016, bhí 16,550 duine ina gcónaí sa mbaile.

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Seán Ó Riain

Is iar-mheánmhúinteoir é Seán Ó Riain a bhfuil mórán alt scríofa aige i nGaeilge is i mBéarla. Tá trí leabhar scríofa aige: Roman Life and Literature (School and College Services, 1970), Seal le Síomón (An Clóchomhar, 1984), Solidarity with Travellers (Roadside Books, 2000).

Bhí Seán Ó Riain ina eagarthóir ar fhoilseacháin an ASTI, The Secondary Teacher agus ASTIR, 1969-78. Bhuaigh sé dhá dhuais Oireachtais don iriseoireacht. Bhíodh alt rialta aige sa cholún "Beocheist" san Irish Times, 1997-2005. Le cúpla bliain anuas is colúnaí é le Comhar.

Na sleachta sa leabhar seo is leagan scríofa iad de chainteanna a thug an t-údar ar na cláracha Siosmaid agus Peann agus Pár ar Raidió na Gaeltachta. Tá súil ag an údar go mbeidh na sleachta seo oiriúnach dóibh siúd atá ag lorg ábhar léitheoireachta atá suimiúil, simplí (go leor!) agus nua-aimseartha.

Tá sé pósta le Bríghdín agus tá triúr mac agus iníon amháin acu.

Is taidhleoir Éireannach agus teangeolaí an Dr Seán Ó Riain, a bhfuil 16 bliana caite aige in ambasáidí na hÉireann i Vín, Canberra, Vársá agus Beirlín. Rugadh i dTiobraid Árann é, is tá beirt iníon á dtógáil le Gaeilge aige is ag a bhean Eilvéiseach, Suzanne. Bhí sé dhá bhliain ag obair i mBuanionadaíocht na hÉireann chuig an Aontas Eorpach sa Bhruiséil, agus tá sé ag obair ar iasacht sa Choimisiún Eorpach ó Mheán Fómhair 2007. Eisean a d'ullmhaigh an leagan Gaeilge de shuíomh gréasáin Ambasáid na hÉireann i mBeirlín, ag www.dfa.ie.

Bhronn Coláiste na Tríonóide céim Ph.D air i ngeall ar a thráchtas "Pleanáil Teanga in Éirinn agus i Québec" sa bhliain 1985. Eisean údar na leabhar "Pleanáil Teanga in Éirinn 1919-1985", a d'fhoilsigh Carbad/Foras na Gaeilge sa bhliain 1994, agus "An Ghaeilge agus an tAontas Eorpach - Féiniúlacht agus Éagsúlacht Teanga", a d'fhoilsigh Clódhanna Tta. sa bhliain 2001 is a sheol an tAire Mary Hanafin. D'ullmhaigh sé leagan Gaeilge de leabhar Slóvacach "Esperanto tríd an Modh Díreach", a foilsíodh ag deireadh na bliana 2007. Sa bhliain 2009 scríobh sé leabhrán dátheangach "Liospóin Léirmhínithe/Lisbon Explained",a d'fhoilsigh Ionadaíocht an Choimisiúin Eorpaigh i mBaile Átha Cliath roimh an reifreann a ghlac leis an gConradh in Éirinn, Tá liosta de chuid dá chuid leabhar, maille le breis is 50 alt leis in 8 dteanga, le léamh ar a shuíomh gréasáin pearsanta, www.seanoriain.eu . Tá an-spéis aige in úsáid ghearr-chúrsaí Esperanto chun múineadh na dteangacha go ginearálta a fheabhsú agus a éascú springboard2languages.org, go háirithe múineadh na Gaeilge.

Tá sé mar uachtarán ar EEU/Eǔropa Esperanto-Unio, Cumann Esperanto an Aontais Eorpaigh, brateagras na gcumann náisiúnta Esperanto i 27 de na 28 mBallstát. Bhí an chomhdháil dheiridh ag EEU san Óstán Ard-Oileáín i nGaillimh an 16-20 Iúil 2012, agus bhí 157 toscaire ó gach tír san Aontas Eorpach i láthair.

Tagairtí 

Scríbhneoirí Éireannacha
Iriseoirí The Irish Times
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Ór

Is éard is ór ann ná an naoú dúil cheimiceach déag is trí scór i dtábla peiriadach na ndúl. Miotal bog buí trom insínte somhúnlaithe atá ann, agus meas mór ag na daoine air toisc é a bheith chomh gann. Is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná Au. Miotal lómhar atá ann, agus é le fáil ina dhúil sa dúlra féin, ina chnapáin bheaga taobh istigh de chlocha. Seoltóir maith leictreachais atá ann. Sa seodra, sna boinn airgid agus san eacnamaíocht is mó a úsáidtear é, ach thairis sin, baintear leas as san fhiaclóireacht agus sa leictreonaic. 

Mar is dual do na miotail lómhara, is dúil sách támh é an t-ór. Is é sin, níl sé araiciseach chun imoibriú a dhéanamh le ceimiceáin. Mar sin féin, is féidir é a thuaslagadh in imoibreáin áirithe, go háirithe san aqua regia - an t-"uisce ríoga", ós rud é go dtuaslagann sé "rí na miotal", an t-ór. Is é is aqua regia ann ná meascán as aigéad hidreaclórach agus aigéad nítreach. Thairis sin, is féidir leis an gclóirín, leis an bhfluairín agus le tuaslagáin chiainídeacha ór a chreimeadh.

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an ór, mar atá, 197Au, agus is as an iseatóp seo atá ór an dúlra comhdhéanta. Tá an t-ór níos troime ná an luaidhe, ach níl sé chomh trom leis an bplatanam, leis an oismiam ná leis an iridiam. 

Ocsaídíonn an t-aqua regia an t-ór go hian teitreaclóróráite, is é sin, AuCl4-, agus is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an ór san ian seo ná +3. Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta aige, agus tugtar comhdhúile óracha ar na comhdhúile ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin seo ag an ór. Thairis sin, tá an uimhir ocsaídiúcháin +1 ag an ór i gcuid mhaith comhdhúl, is é sin, na comhdhúile órúla. Is féidir don ór uimhir ocsaídiúcháin níos airde fós a shroicheadh faoi thionchar ocsaídeoirí láidre, ar nós an fhluairín. 

Níl páirt ná ról ar leith á dhéanamh ag an ór san orgánach daonna. Nimh atá san ian óir Au3+, ach ní chuirfidh an t-ór miotalach isteach ná amach ar an duine má shlogtar síos é, nó ní féidir leis na himoibreáin i gcolainn an duine an miotal a ocsaídiú go hiain nimhiúla. Mar sin, is féidir, abair, deochanna alcólacha nó cácaí a mhaisiú le duilleoga tanaí óir, agus ní dhéanfaidh an miotal dochar ar bith don duine a iósfaidh nó a ólfaidh é. Scéal eile go gcuireann an t-ór ailléirge ar dhaoine áirithe, ach níl sé leath chomh dona mar ailléirgin agus a lán miotal eile, an nicil ach go háirithe.

Tréithe fisiceacha 
 Uimhir adamhach: 79
 Sraith cheimiceach: Na miotail thrasdultacha
 Grúpa, peiriad, bloc: 11, 6, d
 Cosúlacht: miotal buí
 Mais adamhach: 196.966569(4) g/mol
 Cumraíocht leictreonach: [Xe] 4f14 5d10 6s1
 Leictreoin de réir an scealla: 2, 8, 18, 32, 18, 1
Pas: soladach
 Dlús le teocht an tseomra: 19.3 g·cm−3
 Leáphointe: 1337.33 K, 1064.18 °C
 Fiuchphointe: 3129 K, 2856 °C

Or
Ór
Miotail
Tharsis

Réigiún garbhchríoch is ea Tharsis atá suite i dtimpeallacht an mheánchiorcail ar Mhars. Is iad na bolcáin mhóra mhillteanacha a thabhaigh a chlú don réigiún seo, nó tá siad ar na bolcáin is mó ar fud an Ghrianchórais: Olympus Mons agus an trí bholcán eile ar a dtugtar Tharsis Montes, mar atá, Pavonis Mons, Ascraeus Mons, agus Arsia Mons. 

Mars
Torino

Is cathair i dtuaisceart na hIodáile í Torino (Piedmontese: Turin; Laidin: Augusta Taurinorum), príomhchathair réigiúin Piemonte. Tá ceanncheathrú FIAT lonnaithe ann agus tá cáil uirthi mar chathair thionsclaíoch. Is é 911,823 daonra na cathrach (Nollaig 2012), ach tá 2.2 milliúin duine ina gcónaí sa mhórcheantar, dar leis an OECD.

Tá clú agus cáil ag an gcathair, mar gheall ar na dánlanna, bialanna, eaglaisí, cearnóga (Piazze), páirceanna, gáirdíní agus amharclanna atá inti. Tógadh formhór de chearnóga na cathrach sa séú chéad déag agus san ochtú gcéad déag.

In 1861, ba í Torino céad príomhchathair na hIodáile.

Stair 
Tagann an t-ainm Torino ó Tau, focal Ceiltise a chiallaíonn sléibhte. Chuir na Taurini fúthu ann roimh aimsir na Rómhánach.Ciallaíonn "Torino" "tarbh beag" in Iodáilis, óna dtagann an armas agus siombail na cathrach.

Tíreolas 
Tá an cathair suite san iarthuaisceart na tíre. Tá ceithre aibhneacha sa chathair: an Po (an ceann is faide), an Dora Riparia, an Stura di Lanzo agus an Sangone.

Riarachán 
Tá Torino roinnte i 10 mbuirgí, nó Circoscrizioni in Iodáilis:

 Circoscrizione 1: Centro – Crocetta
 Circoscrizione 2: Santa Rita – Mirafiori Nord
 Circoscrizione 3: San Paolo – Cenisia – Pozzo Strada – Cit Turin – Borgata Lesna
 Circoscrizione 4: San Donato – Campidoglio – Parella
 Circoscrizione 5: Borgo Vittoria – Madonna di Campagna – Lucento – Vallette
 Circoscrizione 6: Barriera di Milano – Regio Parco – Barca – Bertolla – Falchera – Rebaudengo – Villaretto
 Circoscrizione 7: Aurora – Vanchiglia – Sassi – Madonna del Pilone
 Circoscrizione 8: San Salvario – Cavoretto – Borgo Po
 Circoscrizione 9: Nizza Millefonti – Lingotto – Filadelfia
 Circoscrizione 10: Mirafiori Sud

Tarlaíonn toghchán an mhéara gach 5 bliain agus is é Piero Fassino an méara i láthair na huaire. Suíonn 50 baill ar an gComhairle Cathrach.

Tagairtí 

Cathracha na hIodáile
Joe Strummer

Cumadóir, scríbhneoir agus amhránaí Sasanach ba ea John Graham Mellor, nó Joe Strummer, mar atá aithne níos fearr air (21 Lúnasa 1952 – 22 Nollaig 2002). 

Bhain Strummer clú amach sna 1970idí agus 1980idí mar cheannaire an ghrúpa rac-cheoil (nó punc-rac) The Clash, agus ansin leis The Mescaleros ní ba dhéanaí.

Bhuail taom croí é ar 22 Nollaig 2002, in aois 50 bliain dó agus galar croí ón mbroinn air.

 Clár faisnéise.

Tagairtí 

Strummer, Joe
Strummer, Joe
Strummer, Joe
Punc
Spike Milligan

Fuirseoir, scríbhneoir agus ceoltóir ab ea Terence Alan "Spike" Milligan, (16 Aibreán, 1918 – 27 Feabhra, 2002). Rugadh Milligan san India, mac le h-athair as Sligeach, Poblacht na hÉireann, agus mar thoradh bhí saoránacht Éireannach aige. Throid sé i gcoinne Arm an Ghearmáin sa Dara Cogadh Domhanda agus scríobh sé a chuimhní sa sraith leabhair, The War (and Peace) Memoirs. 

B'é Milligan a bhí an príomhscríbhneoir agus aisteoir ar an gclár raidió BBC, The Goon Show, a bhí an-clúiteach ó na 1950idí go dtí an lá atá inniu ann agus sa chlár teilifís BBC, Q.... 

B'é Spike a bhí an tráchtaire sa chláir beochana, Wolves Witches and Giants, ar ITV sa 1990s. Scríobhtear "Dúirt mé leat go raibh mé breoite" as Gaeilge ar a leac uaighe i Sosaics, mar ní raibh cead ag a chlann ón easpag an feartlaoi sin a scríobh as Béarla.

Fuirseoirí Éireannacha
Aisteoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1918
Básanna in 2002
Pobal Éireannach na Breataine
Karlheinz Stockhausen

Ba chumadóir Gearmánach é Karlheinz Stockhausen (22 Lúnasa 1928 - 5 Nollaig 2007). Ceaptar é go minic mar dhuine de na cumadóirí is tábhachtaí sa 20ú haois. Chum sé 370 saothar. Ach lean conspóid i gcónaí é.

Saol 

Rugadh é ar phláinéad ag gluaiseacht ar fithis timpeall na réalta Sirius, dar leis, creid nó na creid.

Bhuail taom croí é agus fuair sé bás tobann ar 5 Nollaig 2007 in Kürten, an Réin Thuaidh-Viostfáil.

Saothar 
Chum Stockhausen ceol leictreonach, ceol spásúil agus ceol seansúil, agus cur chuige ceannródaíoch agus turgnamhach aige sna blianta i ndiaidh an chogaidh. Sa stiúideo leictreonach, i bPáras sa bhliain 1952 mar shampla, chuir Stockhausen patrún fuaime le chéile agus rinne sé iad a thaifeadadh ar théip. Ansin bhí sé in ann na patrúin a sheinm droim-ar-ais nó ag luasanna éagsúla.Cloistear ina chuid ceoil ilroinnte agus díshondas.

Féach freisin 

 Cumadóirí Gearmánacha
 Ceol íostach

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil karlheinzstockhausen.org
 Agallamhar youtube.com

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1928
Básanna in 2007
Cumadóirí Gearmánacha
Ceol leictreonach
Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi

Matamaiticeoir, réalteolaí, astralaí agus tíreolaí Peirseach ab ea Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī (Araibis: محمد بن موسى الخوارزمي) (timpeall 780 - 850). Creidtear gur saolaíodh é in Khwarizm (an Úisbéiceastáin inniu) nó i mBagdad. 

Ba é al-Khwarizmi a scríobh an chéad leabhair ar chothromóidí agus ar ailgéabar, al-Kitāb al-muḵtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-al-muqābala. Tugtar "Athair an Ailgéabair" air dá bharr (teideal a thugtar ar Dhiophantus freisin). Tagann an focail ailgéabar ón fhocail al-ǧabr, obair a ndéanann sé cur síos uirthi sa leabhar.

Baisteadh cráitéar gealaigh as Al-Khwarizmi.

Daoine a rugadh i 780
Básanna i 850
Daoine Peirseacha
An Aigéine

Réigiún tíreolaíoch is ea an Aigéine, a chlúdaíonn oileáin agus tíortha éagsúla atá suite san Aigéan Ciúin. Níl aon sainmhíníú amháin le fáil, ach deirtear gurb iad na tíortha atá lonnaithe sa réigiún seo ná an Astráil, an Nua-Shéalainn, an Nua-Ghuine Phapua, an Tíomór Thoir agus na háiteanna san Indinéis a luíonn ar thaobh oirthearach na Líne Wallace.

Tíortha agus réigiúin 
B'é an taiscéalaí Francach Jules Dumont d'Urville a chum an téarma seo, sa bhliain 1831. Tá an réigiún roinnte i gceithre réigiún éagsúla - an Mhicrinéis, an Mheilinéis, an Pholainéis agus an Astraláise.

Tagairtí 

Mór-ranna
Venus de Milo

Dealbh ó ré na Sean-Ghréige is ea an "Aphrodite de Milos" (Gréigis: Αφροδίτη της Μήλου, nó Afrodíti tis Mílou), nó an Venus de Milo mar a ghlaítear air de ghnáth. Creidtear gurb í bandia an ghrá Afraidíte (nó Véineas de réir na Rómhánaigh) atá i gceist, agus gurb é Alexandros ó Antioch an dealbhóir. Tá an dealbh déanta as marmar, agus tá sí 203cm in airde, gan an dá láimh curtha san áireamh.

B’é an taiscéalái Francach Jules Dumont d'Urville a tháinig ar an dealbh sa bhliain 1820, agus tá sí le feiceáil san Louvre i bPáras sa lá atá inniu ann.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Dealbha
Cartúm

Cathair san Afraic is ea Cartúm (Araibis: الخرطوم al-Ḫarṭūm), an phríomhchathair agus an dara chathair is mó sa tSúdáin. Tá an chathair suite idir an dá Níl (An Níl Bhán agus an Níl Ghoirm) i Stát Chartúm. Sa bhliain 2012 bhí 2,682,431 duine ina gcónaí inti. Is ceann do na trí chathracha í Cartúm, chomh maith le Omdurman agus Cartúm Thuaidh, is í an chathair is sine díobh, cé go bhfuil baile Soba (baile beag atá suite deich míle ó lár na cathrach ar bhruach na Níle Goirme, ach a bhfuil anois páirt don mór-bhaile) níos sine fós. Tá suas le cúig milliún daoine sna trí chathracha le chéile, le hOmdurman suite san iarthar, ar bhruach na Níle Báine agus na Níle féin agus Cartúm Thuaidh suite ar an taobh tuaisceart den Níl Ghoirm. 

San teanga Arabaise, úsáidtear an focal Cartúm mar ainm píobán (mar shampla, píobán ghairdín) agus mar ainm srón an eilifint freisin. Deirtear go bhfuil cuma srón eilifint ar cheantair an cathair, maidir leis an tslí ina dtagann an dá Níl le chéile ann, agus an t-oileán beag (Oileán Tuti) suite i mbéal na Níle Goirme.

Stair 

Do bhunaigh An Chedíbh Mohammed Ali Cartúm san bhliain 1821 mar phort don rialtas Tuirceach-Éigipteach i dtuaisceart na Súdáine. D'fhás an baile go tapaidh, mar saghasentrepôt don cheantar sa deisceart a bhí ann, go háirithe ag dul ó dheas ar an Níl Bhán. Ionad sclábhaíochta a bhí ann freisin le rith an ama seo—tógadh na sclábhaithe ón deisceart. Faoi bhrú na "cumhachtaí móra", rinne an Éigipt iarracht an sclábhaíocht seo a chosc sna 1840aí. Ar an 13ú lá de Máirt, sa bhliain 1884 chuir airm an Mahdí Cartúm faoi léigear. Bhí an saighdiúir Sasanach, Charles George Gordon, i gceannas fhórsaí na cathrach. Faoi dheireadh, ar an 26ú lá d'Eanáir, 1885, d'éirigh le hairm an Mahdí an lámh in uachtair a bhaint amach. Maraíodh Gordon i dteach an ghobharnóra, is baineadh a ceann dá choirp chun a thaispeáint don Mahdí go raibh sé marbh. Cé go bhfuair an Mahdí bás tamall beag ina dhiaidh sin, lean a rialtas (ar a nglaoitear an Mahdía) ar aghaidh go dtí 1898-1899 leis an Chalífa Abdullahi i gceannas air. Do bhunaigh rialtas an Mahdía cathair Omdurman agus úsáidtear í mar phríomhchathair an Mahdía. Ar an dara lá do Mheán Fómhair sa bhliain 1898 d'éirigh le harm Shasana faoi Sirdár Horatio Kitchener i gCath Omdurman i gcoinne airm an Mahdía, agus sna blianta ina dhiaidh sin, cuireadh an tír go léir faoi chois rialtais Bhriotanach-Éigiptigh. Rinneadh príomhchathair de Chartúm ag an am seo, don chríoch Bhriotanach-Éigipteach agus tar éis neamhspleáchas na tíre san bhliain 1956, don tír nua.

An tSúdáin
Príomhchathracha na hAfraice
Raidió Fáilte

Is craoltóir raidió i mBéal Feirste é Raidió Fáilte. Bunaíodh an stáisiún sna hochtóidí, ach ag an am sin, ní raibh cead bainte amach ag an stáisiún craoladh go dleathach. Leanadh ar aghaidh leis ar aon chuma. Le roinnt blianta anuas, bhí sé a chraoladh ón gCultúrlann Mac Adam Ó Fiach ar Bhóthar na bhFál in iarthar na cathrach. Sa bhliain 2006 thug OFCOM cead buan oifigiúil don stáisiún craoladh, don chéad uair riamh. Go dtí sin, bhí ar Raidió Fáilte cead sealadach a úsáid uair nó dhó i rith na blianta.

Craolann an stáisiún cuid mhaith chláir éagsúla, don aos óg agus aosta, mar shampla nuacht, cúrsaí pobail, ceol de gach chineál, agus neart eile. Bíonn sé ar fáil i mBéal Feirste ar 107.1 FM, agus tá sé ar fáil ar fud an domhain mhór, trí mheán an idirlín, ó mhí na Bealtaine 2007 ar aghaidh.

I mí Dheireadh Fómhair 2018 osclaíodh foirgneamh nua Raidió Fáilte idir Bóthar na bhFál agus an Mótorbhealach an Westlink.

Féach freisin 

 Béal Feirste
 Cultúrlann McAdam Ó Fiaich
 Raidió na Life
 Near FM
 CRAOL

Naisc sheachtracha 
 Suíomh gréasáin Raidió Failte
 Culturlann.ie - Cultúrlann Mac Adam Ó Fiach
 CRAOL | The Community Radio Forum of Ireland / CRAOL | Fóram Raidió Pobail na hÉireann

Tagairtí 

Stáisiúin raidió Éireannacha
Meáin na Gaeilge
Stáisiúin raidió a thosaigh ag craoladh i 2006
Eintracht Frankfurt

Is club peile ó Frankfurt sa Ghearmáin é Eintracht Frankfurt. Bunaíodh an club i 1899 faoin ainm Frankfurter Fußball-Club Victoria.

Imríonn an fhoireann a gcuid cluichí sa staid "Deutsche Bank Park" (Waldstadion) (do 51,500) in Frankfurt.

Nasc seachtrach 
 Eintracht Frankfurt - suíomh Greasáin oifigiúil an chlub

Clubanna sacair na Gearmáine
Pervez Musharraf

Ba ea 10ú Uachtarán na Pacastáine é Pervez Musharraf (), a rugadh ar 11 Lúnasa 1943 i nDeilí, san India. Bhí Musharraf ina cheann foirne (Ginearál 4*) san arm Phacastánach chomh maith. Tháinig sé isteach san oifig ar 20 Meitheamh 2001, tar éis coup d’état ar 12 Deireadh Fómhair 1999. D'éirigh sé as a phost ar an 18 Lúnasa 2008.

Tagairtí 

Musharraf, Pervez
Polaiteoirí as an bPacastáin
Metallica

Is banna miotal trom as Meiriceá é Metallica. Bunaíodh iad sa bhliain 1981 i Los Angeles, California nuair a d'fhreagair James Hetfield fógra sa nuachtáin. Is iad:

 Lars Ulrich (drumaí)
 James Hetfield (canadh)
 Kirk Hammett (giotár)
 Rob Trujillo (dordghiotár)

Albaim 
 Kill 'Em All (1981)
 Ride the Lightning (1984)
 Master of Puppets (1986)
 ...And Justice For All (1988)
 Metallica (1991)
 Load (1996)
 ReLoad (1997)
 Garage Inc. (1998)
 S&M (1999)
 St. Anger (2003)
 Death Magnetic (2008)
 Hardwired... to Self-Destruct (2016)

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil

Tagairtí 

Racghrúpaí Meiriceánacha
Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1981
Joanne Hogg

Is amhránaí agus ceoltóir Éireannach í Joanne Hogg leis an mbanna Iona.

Rugadh Hogg i dTuaisceart Éireann. Tá cáil uirthi mar an phríomhamhránaí agus scríbhneoir amhrán sa ghrúpa Ceilteach/poip/raic, Iona (atá ainmnithe i ndiaidh Oileán Íona). 

Is as clann ina bhfuil an-suim sa leigheas í agus mar sin, thosaigh sí féin ag traenáil chun a bheith ina dochtúir.

Chuaigh Hogg go dtí Béal Feirste chun staidéar a dhéanamh ar leigheas. Nuair a bhí sí sa tríú bhliain, chan sí in Ocáid Talann na nEalaíontóirí Críostaí agus tarraingíodh aird uirthi ansin. Chaith sí seal ag obair don eagraíocht, Youth for Christ, sa Danmhairg. 

Thosaigh sí ag obair mar dhochtúir i mBéal Feirste. Ach sa bhliain 1988, tugadh cuireadh di grúpa ceoil, "Iona" a bhunú le Dave Fitzgerald agus Dave Bainbridge. D’éirigh sí as a post mar dhochtúir. Ó shin, tá Joanne ag canadh ar fud na Eorpa agus Mheiriceá Thuaidh.

Diosclista 
Tá a cuid dioscaní féin déanta ag Hogg chomh maith:
 Looking Into Light (1999)
 (Ceann eile le teacht go luath, sa bhliain 2006)

Usáideadh a glór sna cluichí ríomhaire Xenogears (don Sony Playstation) agus Xenosaga (don Sony Playstation 2).

Naisc sheachtracha 
 Suíomh Iona
 Beathaisnéis an ghrúpa Iona

Tagairtí 

Ceoltóirí Éireannacha
Daoine as Contae Aontroma