joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Cothromóid cheimiceach

An tslonn a chuireann síos ar imoibriú ceimiceach. Is gá go mbeidh an chothromóid cothromaithe, i dtéarmaí na n-uimhreacha adamh maidir le gach dúil atá i gceist agus i dtéarmaí an luchta leictrigh. Mar shampla, san imoibriú idir iain sármhanganáite (VII) is iarann (II) chun mangainéis (II) is iarann (III) a tháirgeadh, MnO4- + 5 Fe2+ + 8 H+ → Mn2+ + 5 Fe3+ + 4 H2O, ídítear aigéad (H+) agus táirgtear uisce freisin. Ar an taobh clé tá 1 Mn, 4 O, 5 Fe is 8 H, agus is mar an gcéanna ar an taobh deas. Ar an taobh deas tá lucht 1 (-) + 10 (+) + 8 (+) = 17 (+) agus ar an taobh deas tá 2 (+) + 15 (+) = 17 (+). Mar sin, tá an chothromóid cothromaithe.
Cothromóidí comhuaineacha

Dhá chothromóid, nó níos mó, atá fíor ag an am céanna. Maidir le dhá chomhchothromóid chomhuaineacha le dhá athróg anaithnide, cosúil le x + y = 5 agus x - y = 3, bíonn péire réiteach amháin, sa chás seo x = 4 agus y = 1. Ach is féidir go mbeidh uimhir éigríochta réiteach acu, mar a tharlaíonn sa chás seo: x + 2y = 3 agus 2x + 4y = 6, a bhfuil na réitigh sa bhfoirm seo a leanas: x = k agus y = ½ (3 - k). Is féidir nach bhfuil aon réiteach acu freisin, mar is fíor sa chás seo: x + 2y = 4 agus x + 2y = 5. Is mar an gcéanna i gcás n cothromóid chomhuaineach le n athróg anaithnid: is féidir go bhfuil tacar amháin réiteach aonarach ann, nach bhfuil réiteach ar bith ann, nó uimhir éigríochta réiteach ann.
Cothú

Staidéar ar gach gné de gach rud a itheann orgánaigh, daoine go príomha. Baineann sé le hanailísiú ar bhianna, cén fáth go ndéanann siad amhlaidh, cad a tharlaíonn don bhia sa cholainn, agus conas a chuireann sé isteach ar shláinte an duine (nó an orgánaigh eile). 

Tá an t-ábhar ceangailte le bithcheimic is fiseolaíocht, ach tagann ceimic, síceolaíocht, socheolaíocht, staitistic, eacnamaíocht, talmhaíocht is míochaine isteach sa scéal freisin.

Féach freisin 
 Veigeatóireachas

Tagairtí

Bia agus deoch
Beathú cíche

Tabhairt na cíche do naíonán ar feadh tréimhse tar éis a bhreithe is ea beathú cíche, cothú cíche nó cothú ar an gcíoch. 

Tógann tál an bhainne (lachtadh) suas le 3 lá i ndiaidh na breithe le bheith bunaithe i gceart. 

Aistrítear antashubstaintí na máthar don naíonán sa bhainne, agus cabhraíonn siad seo le bac a chur ar ionfhabhtuithe. 

Meastar gur buntáiste iontach é seo i gcothú cíche. Is eol go bhfaigheann naíonán a chothaítear ar bhainne cíche ar feadh leathbhliana buntáiste suntasach ar naíonán a chothaítear le buidéal le hullmhóidí cumarsáideacha. Mar sin, i dtíortha forbartha go háirithe, tá an codán máithreacha a thugann an chíoch dá naíonáin ag méadú ó na 1960idí.

Féach freisin 

 Bainne cíche
 Cíoch

Tagairtí 

Bitheolaíocht
Naíonáin
Bainne
Bia
Charles Augustin de Coulomb

Fisicí a rugadh in Angoulème na Fraince ab ea Charles Augustin de Coulomb (14 Meitheamh 1736 – 23 Lúnasa 1806). Rinne sé taighde ar fhrithchuimilt, agus cheap an toirsiúnmeátán an-íogair chun na fórsaí aomtha leictreacha is maighnéadacha a thomhas. Chruthaigh sé dlí Coulomb i 1785: bíonn an fórsa idir dhá lucht leictreacha díreach i gcomhréir le hiolrú na luchtanna, agus i gcomhréir inbhéartach leis an bhfad eatarthu cearnaithe. Más iad p is q an dá lucht, agus d an fad eatarthu, is é an fórsa eatarthu F = p q/(4 π ε0 d2), agus is tairiseach ε0 (= 8.854 × 10-12 N m2) a dtugtar ceadaíocht saorspáis air. Bíonn an fórsa seo dírithe ar feadh na líne idir na luchtanna, i dtreo a chéile (aomadh) más luchtanna neamhchosúla iad, amach ó chéile (éaradh) más luchtanna cosúla iad. Ainmnítear aonad an luchta leictrigh, an cúlóm, as.

Daoine a rugadh i 1736
Básanna i 1806
Fisiceoirí Francacha
François Couperin

Cumadóir ceoil don chruitchorda go príomha, a rugadh i bPáras ab ea François Couperin (10 Samhain 1668- 11 Meán Fómhair 1733). Bhí tionchar mór aige ar Bach. Chum sé coinseartónna seomra is ceol eaglasta.

Cumadóirí Francacha
Daoine a rugadh i 1668
Básanna i 1773
Jacques Yves Cousteau

Taiscéalaí faoin uisce, a saolaíodh i Saint-André na Fraince ab ea Jacques Yves Cousteau (11 Meitheamh 1910 – 25 Meitheamh 1997). Cheap sé an uathscamhóg, trealamh tumadóireachta, i 1943, chomh maith le próiseas teilifíse faoin uisce. Rinne sé cláir teilifíse is scannáin cháiliúla ar a shaothar, ina measc The Golden Fish (Na hÉisc Órga, 1960).

Daoine a rugadh i 1910
Básanna i 1997
Taiscéalaithe Francacha
Craein

Meaisín atá in ann ualaigh a ardú is a chur in ionad. Is é a bhíonn inti ná géag a iompraíonn ulóg is atá ceangailte le crann ar féidir léi casadh timpeall air, agus le rópa thar an ulóg ar féidir a cheann eile a chasadh ar bhairille. Bhí craenacha ann anallód, fuinnmhithe ag muileann coise, a bhí in ann ualach timpeall 5 thonna a ionramháil. Tógadh craenacha gaile sa 18ú céad a bhí in ann níos mó ná 20 tonna a ardú, agus anois tá craenacha ollmhóra, ar snámh nó iompartha ar fheithiclí bóthair, atá in ann níos mó ná 200 tonna a ardú. Úsáidtear ar dhugaí iad, i bhfoirmeacha ar leith atá deartha chun coimeádáin chaighdeánacha lasta a ionramháil. Baintear feidhm go huilíoch freisin as túrchraenacha i dtógáil foirgneamh ilstórach, agus craenacha soghluaiste ar dhroichid iompair sa tionsclaíocht.
Cráitéar

Ísliú ciorclach i ndromchla reanna phláinéadaigh. Rinneadh an chuid is mó díobh ar Mhearcair, an Ghealach agus na satailítí nádúrtha de chuid na bpláinéad trí imbhuailtí dreigítí nó cóiméad i bhfad ó shin. Tá cráitéir bholcánacha ar an nGealach, Mars, Véineas agus Io (ceann de shatailítí Iúpatair) freisin. Tá cráitéir ar Domhan a tharla mar thoradh ar imbhuailtí dreigítí (mar shampla, Cráitéar na Dreigíte) agus pléascthaí bolcánacha (mar shampla, Loch an Chráitéir in Oregon).
Cráitéar na Dreigíte

Cráitéar imbhuailte atá 1.5 km ar leithead, gar do Flagstaff, Arizona is ea Cráitéar na Dreigíte (Béarla: Meteor Crater). Meastar gur cruthaíodh é timpeall 20,000 bliain ó shin. An geolaí Eugene Shoemaker a rinne amach a bhunús sna 1950idí, ag léiriú den chéad uair riamh tábhacht imbhuailtí dreigítí i stair is éabhlóid an Domhain is na bpláinéad. Meastar go raibh an dreigít imbhuailte timpeall 10 m ar leithead. An dreigít is mó a fuarthas ar Domhan, is dreigít iarainn í, 60 tonna meáchain, atá fós ina cráitéar sa Namaib.
Crampa

Freanga ainneonach matáin, nó grúpa matán cnámharlach, a chuireann tús le pian. Tá claonadh go dtarlaíonn crampaí do sheandaoine is mná torracha. Cuirtear isteach ar mhatáin an cholpa go príomha.
Crann creathach

Speiceas poibleoige. Na duilleoga scothliath/glas, cruinn nó ubhchruthach, le gais leata a ligeann do na lanna crith sa leoithne gaoithe is lú. Le dealrú taobh íochtarach na lainne bíonn an corraí níos suntasaí fós, agus an chuma air go bhfuil gluaiseacht leanúnach ar siúl. 

Plandaí
Crainn
Crann Iúdáis

Crann duillsilteach a fhásann 10 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara. Plandaítear mar mhaisiúchán go minic é. Na duilleoga gar do bheith ciorclach, croíchruthach ag a mbun. Na pisbhláthanna bándearg, ag teacht amach roimh na duilleoga de ghnáth. Na capsúil suas le 10 cm ar fhad.
Crann neimhe

Crann duillsilteach a fhásann go tapa suas go 20-30 m ar airde. Dúchasach don tSín, agus plandaítear é go forleathan mar mhaisiúchán, mar scáth, is chun an ithir a chobhsú. Na duilleoga cleiteach le 13-25 duilleoigín fiaclach (le 2-4 fhiacail), iad dearg nuair a bhíonn siad óg. Na bláthanna i gcrobhaingí móra, réaltach scothghlas/bán le boladh láidir. Sciathán fadaithe ar na torthaí. 

Plandaí
Crannlann

Luibhghairdín nó cuid de luibhghairdín a úsáidtear chun crainn, toim is féithleoga a léiriú, agus staidéar a dhéanamh orthu.
Crannteorainn

Is é is crannteorainn ann ná teorainn nach n-éiríonn le crainn fás taobh thuas di. Tá líne eile ann freisin nach n-éiríonn le crainn fás rathúil iomlána a bhaint amach os a cionn. Idir an dá líne, bíonn na crainn cranda.

Crainn
Craobh liathchorcra

Tom nó crann beag duillsilteach, dúchasach do na Balcáin. Fásann sí 3-7 m ar airde, cruinneachánach, agus cuireann meatháin amach go fras. Na duilleoga idir ubhchruthach is croíchruthach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna i mbláthraí dlútha cónacha, feadánach le 4 mhaothán leata, liathchorcra nó bán, cumhra. Saothraítear go forleathan mar mhaisiúchán é. 

Plandaí
Craobhlasrach

In ailtireacht Ghotach dhéanach na Fraince, a bhí forleathan sa 15ú céad, ba mhinic eangach thonnach, cosúil le lasracha, in úsáid mar mhaisiúchán. Bhí sé an-choitianta sa Normainn. 

Ailtireacht
Craosaire

Liamhán mór cumasach a fhaightear amuigh san aigéan oscailte san Atlantach thuaidh is an Mheanmhuir. Itheann sé éisc is scuideanna den chuid is mó. Neamhurchóideach de ghnáth. Iasc suntasach spóirt, a ghabhtar ar línte fada.

Éisc
Cré

Sil-leagan mínghráinníneach dríodair a chuimsíonn mianraí cré le roinnt grianchloiche, iathchloiche is gipsim. Is féidir cruth a chur ar chré fhliuch chun brící, potaireacht nó dealbhóireacht a dhéanamh. Nuair a bhácáiltear í, déanann sí solad buanfasach mar thoradh ar athchriostalú na mianraí cré ina sileacáití ainhidriúla. Bíonn ithreacha lena lán cré iontu greamaitheach go sainiúil, drochdhraenáil iontu agus iad fliuch, crua agus iad tirim.
Miotail Chré-Alcaileacha-Grúpa 2

Le bheith beacht, na dúile cailciam, strointiam, bairiam is raidiam, ach go minic cuirtear beirilliam is maignéisiam san áireamh freisin. Grúpa II i gclár peiriadach na ndúl. Déanann gach dúil díobh seo comhdhúile ina mbíonn sí ina caitian déluchtaithe. Is iad atá freagrach den chuid is mó as cruas uisce.
Cré bholláin

Téarma geolaíoch is ea cré bholláin ar dheascadh nó ráthach, a chuimsíonn dríodar neamhshrathaithe neamhscartha cré, gainimh, gairbhéil is bolláin a fágadh nuair a chúlaigh na hoighearshruthanna is na leaca oighir. I mBéarla, tugtar till uirthi freisin.

Dríodar
Oigheareolaíocht
Cré bhruite

Cré a dhealbhaítear i ndealbh nó leacáin is a théitear in áith ionas go n-éiríonn sí crua briocht, ach an-bhuan. Maireann samplaí ársa as gach cearn den Domhan.

Potaireacht
Cré Shíneach

Cré íon is ea an chré Shíneach, agus í cruthaithe as dianscaoileadh na hiathchloiche as eibhear. Comhdhéanta as an mianra caolainít, ar sileacáit hidriúil alúmanaim í. Úsáidtear í i ndéanamh poircealláin mhín, agus mar líonach i ndéanamh páipéar is péinteanna. Úsáidtear í go teiripeach sa tSín leis na céadta bliain. 

Cré
Cré thine

Cré le toilleadh mór alúmana atá in ann teocht ard a sheasamh gan an iomarca díchumtha. Úsáidtear í chun brící tine is ábhair theasfhulangacha eile a dhéanamh.
Cré úcaire

Ábhar mín créúil le cré mhontmairílliníteach ann. D'úsáidtí é tráth chun ola is smearadh a ghlanadh ó olann. Anois úsáidtear é chun olaí plandúla a léirghlanadh trí na heisíontais a asú uirthi.
Creabhar (éan)

Gobadán le cosa gearra atá dúchasach don Seandomhan is oirthear Mheiriceá thuaidh. Breacdhonn. Coimeádann sé a ghob fada díreach faoi agus é ag eitilt. Áitríonn sé coillte, agus itheann péisteanna talún is larbhaí feithidí.

Éin
Créacht

Briseadh sa chraiceann, agus b'fhéidir sna fíocháin is struchtúir níos doimhne. Bíonn gortú fisiciúil, teas nó ceimiceán freagrach aisti. Tarlaíonn dochar don cholainn, go príomha nuair a bhíonn orgáin bheoga i gceist, díreach de bharr an ghortaithe nó de bharr ionfhabhtú na créachta ag miocrorgánaigh.
Créasóid

Códán tarra guail, le leáphointe timpeall 250 °C, a chuimsíonn raon comhdhúl tocsaineach aramatach a thugann airíonna láidre antaiseipteacha is leasaitheacha di.

Hidreacarbóin
Créasól

(CH3)C6H4(OH), 3 chomhdhúil isiméireach, 2-, 3-, 4-hiodrocsatolúéin, olaí le fiuchphointe timpeall 200 °C. Comhábhair tarra guail atá iontu, agus amhábhair phlaisteach.
Creathafón

Gléas ceoil, cosúil le xileafón ach le barraí iarainn is athshonadóirí feistithe le heití a oibrítear le leictreachas. Osclaíonn is dúnann siad seo go tapa, ag déanamh iarmhairt creatháin, agus is féidir an iarmhairt seo a lascadh as más mian. Seinntear é le slata boga de ghnáth, le beagnach céad bliain anois i snagcheol, ceol damhsa is ceol foirne.
Creathán

Gluaiseacht éadoilteanach creathánach i mball ar bith den cholainn, ach go minic sna lámha. Is féidir go n-éireoidh sé as neamhoird éagsúla: tíoratocsaicóis, cealú alcóil, galar Parkinson. Bíonn mionchreathán nádúrtha ag daoine áirithe a dtugtar bunchreathán éadrom air, gan galar mar bhun leis.
Creatlach

Na fíocháin chrua a thugann cabhail tacaíochta do phlandaí is ainmhithe. I veirteabraigh, tagraíonn an téarma don chóimeáil agus eagar na gcnámh. Aithnítear 208 cnámh sa chreatlach, mar a leanas: an bhlaosc (22 ceann, an mhascaill is an mandabal san áireamh), na cluasa (6 cinn), na veirteabraí (26), na heasnacha veirteabracha (24), an steirneam (3), an scornach (1), an crios brollaigh (4), na géaga uachtaracha (60), na cromáin (2), agus na cosa (60). I measc na bhfadhbanna míochaine a chuireann isteach ar an gcreatlach bíonn briseadh, oistéairtríteas, galar Paget, agus scolóis.
Creimeadh

Ocsaídiú millteach, de ghnáth ag aer agus uisce i láthair. An-sonrach maidir le miotail, iarann go príomha. Próiseas leictricheimiceach is ea é a tharlaíonn go han-tapa nuair a bhíonn dhá mhiotal dhifriúla i dtadhall le chéile agus le haer is uisce. Ocsaídítear an miotal imoibríoch, agus soláthraíonn an miotal eile dromchla mar a ndí-ocsaídítear ocsaigin, O2. Cuirtear bac ar chreimeadh trí dhromchla an mhiotail imoibríoch a aonrú ón aer is ón uisce. Tá miotail ar leith ann — sinc, alúmanam is cróimiam, mar shampla — a chruthaíonn cumhdach ocsaíde go nádúrtha a chomhlíonann an gnó seo.
Cill Mhucraise

Is baile suite i gContae Loch Garman í Cill Mhucraise.

Bailte i gContae Loch Garman
Cill tSíle

Is baile suite i gContae Loch Garman í Cill tSíle.

Bailte i gContae Loch Garman
Calafort Ros Láir

Is baile suite i gContae Loch Garman é Calafort Ros Lair.

Bailte i gContae Loch Garman
Droichead an Chaisleáin

Is baile suite i gContae Loch Garman é Droichead an Chaisleáin. De réir Dhaonáireamh na bliana 2011, bhí 1,726 duine ina gcónaí i nDroichead an Chaisleáin.¹

Stair

Thosaigh Droichead an Chaisleáin ag forbairt i lár an ochtú haois déag, nuair a thosaigh Nicholas Dixon gnó sa bhliain 1742. Tógadh tithe braiche.

Áiseanna
I measc na n-áiseanna, tá 3 bhialann,  2 grósaeirí, siopaí troscáin, gairdín pobail, scoil náisiúnta (Naomh Íobar) agus teach tábhairne.

Spórt
Tá go leor leor spóirt ar fáil i nDroichead an Chaisleáin. 
 Tá cúirt liathróid láimhe i lár na tsráidbhaile.   D'imir siad an cluiche is faide de liathróid láimhe riamh, dar le  leabhar Curiarrachtaí Guinness. 
 Is é Bridge Rovers an club sacar áitiúil. 
 Tá an club Cumann Lúthchleas Gael (Síol Maolúir) suite 2 km ón sráidbhaile.  Bhí an bua acu in aghaidh Luimneach sa chluiche ceannais.... sa bhliain 1910.  
 Tá spóirt eile ar fáil, mar shampla Tae-Kwon-Do agus Zumba.

Daonra
De réir an Daonáireamh 2011, bhí  1726 ina gcónaí sa bhaile.

Creideamh
Tógadh an eaglais (Eaglais na hÉireann) sa bhliain 1760. Osclaíodh an eaglais Caitliceach sa bhliain 1855.

Daoine

Nicholas Dixon

Esmond Kyan
Bhí Esmond Kyan ina cheannaire ar reibilúnaithe in Éiri Amach 1798. Crochadh é ar Droichead Loch Garman. Tá sé curtha i reilig Ard Chaomháin.

Patrick Breen
Cheannaigh sé gnó bhraiche sa bhliain 1825.

Naomh Íobar
Sa chúigiú haois, bhunaigh sé mainistir san oileán Beg Erin.

Edward Roche
Bhí Roche, as Garrylough, ina cheannaire ar an reibiliúnaithe in Éirí Amach 1798.

An tAthair James Dixon
... an chéad sagart Caitliceach  san Astráil.

Tagairtí

"Area Profile for Town". Central Statistics Office. http://census.cso.ie/areaprofiles/PDF/ST/castlebridge.pdf . Arna rochtain ar 2 Bealtaine 2015.

Forde, Rev. Walter. The Castlebridge Story. Kara Publications, 2009.

"All Ireland Senior Hurling Championship Roll of Honour". The GAA website.  Arna rochtain ar 5 Bealtaine 2015
. http://www.gaa.ie/about-the-gaa/gaa-history/rolls-of-honour/

Forde, Rev. Walter. In Ibar’s Footsteps. Kara Publications, 2005.

Perkins, Harold. The Convict Priests. (Gardiner, Victoria: Thistle Press Pty. Ltd. 1984)

Bailte i gContae Loch Garman
Dún Cormaic

Is baile suite i gContae Loch Garman é Dún Cormaic.

Bailte i gContae Loch Garman
Gráinseach Iúir

Is baile suite i gContae Loch Garman é Gráinseach Iúir.

Bailte i gContae Loch Garman
Muileann Fúca

Is baile suite i gContae Loch Garman é Muileann Fúca.

Bailte i gContae Loch Garman
Móin na gCaor

Is baile suite i gContae Loch Garman é Móin na gCaor.

Bailte i gContae Loch Garman
Muine Moling

Is baile suite i gContae Loch Garman é Muine Moling.

Bailte i gContae Loch Garman
Crián cointé

Saghas cailce saorga a cheap Nicolas Jacques Conté (1755-1805) agus a úsáideann ealaíontóirí. Ar fáil i ndubh, bán, dearg is donn.
Críochluas

An luas is mó a bhaineann réad amach nuair a ligtear dó titim go saor trí shreabhán éigin (aer nó uisce, de ghnáth). Baintear an críochluas amach nuair a thagann na fórsaí frithbheartacha (cúltarraingthe) de bharr an mheáin, a mhéadaíonn de réir mar a mhéadaíonn an luas, le bheith cothrom agus sa treo eile ón bhfórsa luasghéaraithe (domhantarraingthe) i dtreo na gluaiseachta. Braitheann a luach ar an sreabhán, agus cruth, dlús is gairbhe dhromchla an réada.
Crióiginic

Eolaíocht is iniúchadh damhnaí ag teochtaí fíorísle, níos lú ná timpeall 90 K (-183 °C). Is féidir cuid mhaith próiseas a anailísiú níos éasca ag teochtaí fíorísle mar nach gcuireann iarmhairtí teirmeacha isteach orthu, agus bíonn iompar aisteach doréamhinste ag ábhair gar don dearbhnialas teochta. Sampla fíorspéisiúil is ea forsheoltacht ábhar áirithe faoi bhun teochtaí criticiúla atá sainiúil do na hábhair ar leith sin. Sampla eile is ea forshreabhacht ábhar faoi chúinsí teochta ísle.
Críonlobhadh

Is cineál suntasach meath adhmaid é críonlobhadh a bhfuil fungas ar leith mar chúis leis. Nuair a bhíonn adhmad ionfhabhtaithe, feictear snáithíní bána (mícéiliamaí) ag fás air. Bíonn na coirp thorthaithe leathrúil ag iompar na spór meirgdhaite. Coitianta go leor in adhmad struchtúrtha foirgneamh faoi chúinsí taise drochaeraithe. 

Fungais
Críonóideach

Inveirteabrach bunúsach mara, ar eicínideirmeach é, a bhíonn ceangailte de ghnáth le grinneall na farraige le gas fada. Uaireanta nasctha ag a bhun (suite) nó ar snámh go saor. An béal is na géaga uachtaracha ar an taobh thuas. Itheann an chuid is mó díobh páirteagail chrochta a iompraítear don bhéal ar feadh eitrí bia ar na géaga uachtaracha. An taifead iontaiseach an-fhada. Timpeall 650 speiceas beo, a fhaightear ón uisce tanaí amach go dtí an fharraige dhomhain. Tugtar an chleiteach mhara is an chrosóg chleiteach air freisin.
Crioptanailís

Léamh (is tuiscint) nó réiteach cóid teachtaireachtaí rúnda a ionchódaíodh thar ceann daoine eile. Mar thoradh ar úsáid cód is rúnscríbhinní chun eolas íogair a choimeád ó naimhde, d'fhás an t-éileamh frithghníomhach ar chrioptanailís. Is gá an teachtaireacht rúnda a ghabháil is a anailísiú chun an cód a bhriseadh is an bhrí a dhéanamh amach. Bealach amháin anailíse is ea minicíocht litreacha a chomhaireamh, féachaint an bhfuil siad cosúil leis na gnáthmhinicíochtaí sa teanga sin. Cuardaítear patrúin eile sna litreacha freisin. Cabhraíonn ríomhairí digiteacha go mór san obair seo, ach is dóigh go gcabhraíonn siad le dearthóirí na gcód chomh mór is a chabhraíonn le bristeoirí na gcód.
Crios aigéanach

An crios den bheatha mara taobh amuigh d'imeall na scairbhe ilchríochaí. Sa chomhshaol sin is beag iad na hathruithe i dteocht nó salandacht, agus na horgánaigh a mhaireann ansin is atá oiriúnaithe dó, ní bhíonn siad fulangach ar athruithe i gcúinsí a gcomhshaoil.
Crios an arbhair

Réigiún tábhachtach talmhaíochta i meániarthar na Stát Aontaithe, ag cuimsiú na stát Iowa is Illinois agus codanna móra de Dakota Theas, Minnesota, Kansas, Nebraska, Ohio, Missouri is Indiana. Is é arbhar Indiach an príomhtháirge, chomh maith le gránbharra cothaithe eile. Fástar stoc ann freisin.

Talmhaíocht na Stát Aontaithe
Crios bataipeiligeach

An t-aigéan oscailte taobh thíos den chrios méisipeiligeach (ón mbarr síos go dtí doimhneacht 1,000 m) 1,000-4,000 m síos. Níos doimhne fós tá an crios duibheagánach mórmhara (4,000-6,000 m), agus ansin an crios háidéach mórmhara (6,000-11,000 m). Tá an 3 chrios dheireanacha seo neamhfhótach (gan solas na Gréine) agus braitheann mar a bheadh ar bháisteach ag titim anuas chun beatha a chothú iontu. I ngach crios díobh tá an tsalandacht ionann is tairiseach, an teocht íseal, agus tiúchan ard cothaithe tuaslagtha. Clúdaíonn an crios bataipeiligeach an claonán is an t-ardán ilchriochach, clúdaíonn an crios duibheagán mórmhara na cnoic agus na plánaí duibheagánacha, agus tá an chrios háidéach mórmhara scoite sna claiseanna doimhne aigéanacha.
Crios fodhuchtaithe

Crios ina bhfuil pláta screamhach amháin den Domhan á bhrú síos, faoi bhun pláta eile (is á fhodhuchtú) ina ngluaiseann síos sa mhaintlín le bheith gafa go hiomlán isteach ann. Tá creasa fodhuchtaithe anois thart ar imeall an Aigéin Chiúin mar a bhfuil trinsí doimhne. Baint acu le creathanna talún, gníomhaíocht bholcánach agus cruthú stuanna oileán, cosúil leis an tSeapáin is Oileáin Ailiúit.
Crios idirthrópaiceach inréimneachta

Is é atá i gceist le crios idirthrópaiceach inréimneachta ná an crios neamhleanúnach ísealbhrú timpeall an mheánchiorcail mar a n-imréimníonn na trádghaotha anoir aduaidh is anoir aneas. Éiríonn an t-aer inréimnithe chun brú an aeir a laghdú agus scamaill chomhiompair a chruthú is comhdhlúthú iarmharach trom. Bogann an crios ó thuaidh is ó dheas timpeall 5° domhanleithid leis na séasúir. Níl sé róshoiléir cá bhfuil teorainneacha an chreasa os cionn na farraige, i réigiún na lagar go háirithe. 

Meitéareolaíocht
Crios méisipeiligeach

Crios doimhneachta sa bhfarraige oscailte ag síneadh ó bhun an chreasa eipipeiligigh síos go dtí doimhneacht timpeall 1 km. Sa chrios seo níl dóthain solais ón nGrian le haghaidh na fótaisintéise, ach bíonn dóthain chun rudaí a fheiceáil. Cuimsíonn an crios seo an príomhtheirmeachlaonas aigéanach agus an crios leis an íosthiúchan ocsaigine tuaslagtha sa chuid is mó de na haigéin ar Domhan.
Crios na ngéag

Na cnámha a nascann creatlach na ngéag leis an gcreatlach aise. Maidir leis an ngéag uachtarach, bíonn an crios (an slinneán is an dealrachán, sa chás seo) nasctha le creatlach na haise ag an alt steirnidhealrachánach. Is matánach na ceangail eile ionas go mbíonn soghluaisteacht thar an ngnáth ag an ngualainn is an ghéag uachtarach. Sa ghéag íochtarach bíonn 3 chnámh an chreasa (an t-iliam, an t-isciam, agus an chnámh phúbasach) cónasctha le chéile mar chnámh an chromáin, agus nasctha leis an gcreatlach aise tríd an sacram ag an alt saicriliach, go mbíonn soghluaiseacht an-teoranta aige. Tá aon ghluaiseacht idir creatlach na haise is cnámh an chromáin an-teoranta, mar sin, rud is gá chun gur féidir leis an ngéag íochtarach a bheith éifeachtach in iompar na colainne agus gluaiseacht na colainne ina hiomláine.
Crios néiríteach

An fharraige os cionn na scairbheacha ilchríochacha, atá go mór faoi iarmhairt na tíre de bharr a gaireachta. Athraíonn teocht is salandacht an uisce ann i bhfad níos mó minice ná san uisce amuigh san aigéan. Ní mór gur féidir leis an mbeatha mara—ainmhithe, plandaí is eile — a áitríonn an crios seo na síorathruithe ina gcomhshaol a fhulaingt.
Crios seismeach

Réigiún ina mbíonn gníomhaíocht dhian chrith talún, a tharlaíonn ag teorainneacha idir plátaí teicteonacha i screamh an Domhain.
Aeráid fhásaigh

Is éard is aeráid fhásaigh ann (in aicmiú aeráide Köppen BWh agus BWk, uaireanta freisin BWn), ná  aeráid ina mbíonn an t-imghalú acmhainneach (an t-uasmhéid cailliúint uisce, muna mbeadh aon teorainn leis an soláthar uisce) níos mó ná an deascadh. Glactar leis go bhfuil réigiún tur muna bhfaigheann sé 250 mm báistí in aghaidh na bliana i dtíortha idir domhanleithid 15° is 30° ó thuaidh agus ó dheas ón meánchiorcal. Faightear an chuid is mó de ghaineamhlaigh theo an Domhain sa chrios tur.
Criosantamam

is clann mhór plandaí bláthúla iad na criosantamaim. Tá stair fhada shaothraithe ag na criosantamaim, le bláthanna móra a fhástar i ngairdíní, sa tSín is an tSeapáin. Bláth náisiúnta na Seapáine. Is hibridí coimpléascacha bláthanna an lae inniu. Saothraíodh an-chuid saothróg ar dhathanna, cruthanna is méideanna éagsúla, agus fástar go coitianta iad mar bhláthanna le gearradh is bláthanna pota. Go minic a úsáidtear ceimiceáin chun plandaí dosacha gearrghasacha a tháirgeadh. 

 

Plandaí
Asteraceae
Crióscópach

Sa cheimic, feiniméin a bhaineann le leáphointe ábhar, go príomha, aimsiú meáchan móilíneach tuaslagáite trí laghdú leáphointe an tuaslagóra.
Criostal fótónach

Criostal saorga ina bhfuil eilimintí frithchaiteacha leagtha amach go rialta (mar shampla, laitís chearnógach le colúin fhrithchaiteacha timpeall 1 μm amach ó chéile). Maidir leis na gathanna solais a théann isteach sa laitís ón taobh, frithchaitear iad ó cholúin dhifriúla, trasnaíonn siad a chéile, agus cuirtear bac ar tharchur solais de mhinicíochtaí áirithe. Má bhíonn colúin aonaracha nó línte colún ar iarraidh, feidhmíonn sé seo chun solas a sháinniú, agus mar sin is féidir criostail fhótónacha a úsáid chun léis an-mhíne solais a ionramháil. Táirgeadh criostail fhótónacha le feidhmiú sa chuid infheicthe den speictream, agus is féidir go soláthróidh seo bealaí chun micrichiorcaid optúla a shreangú i gcomhair feidhmeanna teileachumarsáide is ríomhaireachta amach anseo. Chuirfeadh criostail fhótónacha, ar scála i bhfad níos mó, cosc ar tharchur fuaime, agus tairgeadh a leithéid mar theicníocht fuaimdhíonta.
Criostalghrafaíocht

Staidéar ar chriostail, a bhfoirmeacha seachtracha is a struchtúir inmheánacha, le micreascóip optúla is eile. Léiríonn criostail siméadrachtaí iontacha, rud a thairg teoiric adamhach do Nicolaus Steno (1638-1686). Tugann an staidéar ar dhíraonadh X-ghathanna ag criostail, a fheidhmíonn mar ghríleanna díraonta, an-chuid eolais ar eagrú is nascadh na n-adamh i gcriostail, agus timpeallachtaí eile chomh maith.
Cripteagrafaíocht

Is éard atá i gceist leis an Cripteagrafaíocht ná athrú i bhfoirm teachtaireachta trí chóid is rúnscríbhinní chun a brí a cheilt. Seasann códfhocail — i gcódleabhar, de ghnáth, a bhíonn ag an duine a chumann an teachtaireacht agus an duine a bhfuil sí dírithe air — d'fhocail nó frásaí sa bhunteachtaireacht i ngnáth-théacs. I rúnscríbhinn déantar ionadú nó aistriú ar gach litir ar leith de réir rialacha rúnda. 

Rúndacht
Cóid
Criptifít

Alga aoncheallach le dhá lascnaid, atá cosúil le ribíní, ar an eitre béil i dtosach. De ghnáth cuimsíonn sí líocha éagsúla, chomh maith le clóraifill a is c.

Eocaróit
Móin na Saighead

Is baile suite i gContae Loch Garman é Móin na Saighead.

Bailte i gContae Loch Garman
Pupa

An pupa, staid i dtimthriall beatha feithide ina n-atheagraíonn an fhoirm larbhach chun an fhoirm chinnte fhásta a ghiniúint. De ghnáth is staid neamhghníomhach í, clúdaithe le blaosc chrua (crisilid) nó cumhdach síodúil (cocún).

Feithidí
Bartolomeo Cristofori

Déantóir cruitchordaí a rugadh i bPadua na hIodáile ab ea Bartolomeo Cristofori di Francesco (4 Bealtaine 1655 – 27 Iúil 1731). Luaitear é mar cheapadóir an phianó, timpeall 1710. 

Daoine a rugadh i 1655
Básanna i 1731
Cró

Tugtar cró ar an oscailt, ciorclach de ghnáth, a dtagann an solas isteach i gcóras optúil tríd, mar a tharlaíonn le lionsa ceamara. Go minic bíonn sé inchoigeartaithe maidir lena thrastomhas, trí mheán an tseallspiara, chun déine an tsolais a tharchuirtear tríd a rialú. Tugtar stopchóras an lionsa air seo. Sa chineamatagrafaíocht, is é an oscailt dhronuilleogach sa cheamara ina gcoinnítear gach fráma den scannán fosaithe le linn a nochta, agus sa chás sin tugtar geata an scannáin air. 

Grianghrafadóireacht
Crobh dearg

Clann phlandaí bliantúla nó ilbhliantúla atá dúchasach do réigiúin mheasartha. Na duilleoga le maotháin ag dul amach go gathach ó phointe lárnach. Na bláthanna de ghnáth bán go dtí corcra nó gorm, cúigpheitealach. Gob fada cosúil le gob éin ar na torthaí, ag pléascadh nuair a bhíonn sé aibí, agus feidhmíonn gob gach síl chun rolladh suas is léimneach amach de smeach. Tugtar geiréiniam ar an mbláth seo freisin.

Plandaí
Crobh éin

Planda ilbhliantúil a fhásann 40 cm ar airde, dúchasach don Eoraip, an Áise is an Afraic. 5 dhuilleoigín ubhchruthach, suas le 1 cm ar fhad, ar na duilleoga. Na pisbhláthanna ar ghais, i gcrobhaingí de 2-8 cinn, buí le himireacha dearga, agus barr réasúnta leata ar na crobhaingí. Na cochaill suas le 3 cm ar fhad agus cuid mhaith síolta iontu.

Plandaí
Poll Péiste

Is baile suite i gContae Loch Garman é Poll Péiste.

Bailte i gContae Loch Garman
Ráth an Chuilinn

Is baile suite i gContae Loch Garman é Ráth an Chuilinn.

Bailte i gContae Loch Garman
Ráth Daingin

Is baile suite i gContae Loch Garman é Ráth Daingin.

Bailte i gContae Loch Garman
Séipéal na hAbhann

Is baile suite i gContae Loch Garman é Séipéal na hAbhann.

Bailte i gContae Loch Garman
Crobh fola

Planda bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach don Afraic Theas, den chuid is mó. Na duilleoga rud beag súmhar go minic, cruinn nó eidhneánchruthach, sin nó maothánach. Na bláthanna i gcrobhaingí, le raon dathanna. Geiréiniaim na gairneoireachta le fáil i 3 chineál: na geiriniaim ríoga le bláthanna mórthaibhseacha, na geiréiniaim chreasacha le bandaí daite ar na duilleoga, agus na geiréiniaim eidhneánduilleogacha le duilleoga maothánacha is gais reatha. 

Plandaí
Crócas

Planda ilbhliantúil a tháirgeann cormáin, dúchasach don Eoraip, is ea an crócas (géineas Crocus). Na duilleoga 12-30 cm ar fhad, lansa-chruthach snasta, imithe nuair a thagann na bláthanna amach sa bhfómhar. Na bláthanna liathchorcra cuach-chruthach le 6 theascán iombhlátha, cónasctha ag a mbun chun feadán 5-20 cm ar fhad a chruthú. Aibíonn an toradh san earrach nuair a thagann na duilleoga amach. Foinse den alcalóideach coilcicín, agus úsáidtear an ceimiceán seo i dtaighde géiniteach chun bac a chur ar scaradh na gcrómasóm i gcilldeighilt.

Plandaí
Bláthanna
Cróch

Speiceas crócais a bhláthaíonn sa bhfómhar, dúchasach do dheisceart na hEorpa agus an Áise is ea an cróch. Na bláthanna liathchorcra. Is foinse cróch iad na stiogmaí móra tríghéagacha geala flannbhuí, agus úsáidtear é seo mar dhathú is blaistiú bia.
Cróch bréige

Planda bliantúil a fhásann suas le 1 m ar airde. Na duilleoga éilipseach le fiacla beaga imeallacha. Na bláthchinn cosúil le feochadáin, suas le 3 cm ar leithead, na bláthóga geal dearg/flannbhuí. Is dócha gur dúchasach d'iarthar na hÁise é, ach ní fhaightear fiáin a thuilleadh é. Á shaothrú leis na cianta, tráth mar phlanda datha, ach anois chun na síolta a tháirgeadh, a ndéantar ola luachmar trádála astu.

Plandaí
Crochadh oirithiúnaitheach

Córas crochta neomatach nó hiodrálach a chuirtear i ngluaisteán nó feithicil eile, a mhaolaíonn na preabanna de bharr ainmhíne an bhóthair agus a choimeádann an fheithicil ar an leibhéal céanna an t-am ar fad. Is féidir an córas seo a rialú go leictreonach chun go n-oiriúnaíonn an crochadh do chúinsí dhromchla an bhóthair is luas na feithicle.
Galar Crohn

Neamhord taomach a chuireann isteach ar chodanna éagsúla de chonair an díleá. Éiríonn líneáil an bhéil, an ghoile, is na stéige bige go príomha athlasta othrasach. Fulaingíonn duine buinneach dhian, cailliúint meáchain, agus taomanna pianta boilg is fiabhrais. Ainmnithe as an lia Meiriceánach Burrill Crohn (1884-1983) a chuir síos air den chéad uair.

Tagairtí 

Galair uath-imdhíonachta
Athlasadh
Croídín corcra

Is cuán mara déthaobhach siméadrach é an croídín corcra (Spatangus purpureus). Tochlaíonn sé i ndríodar bog, ag coinneáil pasáistí ionálaithe don dromchla lena chosa feadánacha. Bíonn an béal asáitithe go dtí ionad tosaigh.

Echinoidea
Croíghlas

Crann síorghlas a fhásann 18 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá Theas fo-thrópaiceach. Gach re duilleog ubhchruthach is leathrúil. Na bláthanna scothghlas clogchruthach sépheitealach. Na caora dubh.

Plandaí
An Bealach Caoin Thuaidh

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é an Bealach Caoin Thuaidh.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Uí Bhairrche

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Uí Bhairrche.  Bhí Yólais labhartha anseo. 

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Yólais

Ba theanga Angla-Shacsanach í canúint Fhotharta agus Uí Bhairrche (Forth agus Bargy), nó Yólais mar a deir lucht labhartha na teanga féin. Ciallaíonn Yólais 'sean' sa teanga féin. Meascán spéisiúil de theangacha éagsúla atá ann, mar atá; an Pléimeannais, an Ghaeilge, Gaeilge Mhanann agus eile.

Tagairtí 

Teangacha na hEorpa
Teangacha Gearmáinice
Contae Loch Garman
Croíphéist

Seadán a áitríonn seomraí an chroí is na príomhfhuileadáin. Cuireann sí isteach ar mhadraí, agus uaireanta cait. Ainmhí a bhíonn ciaptha aici, faigheann sé broincíteas ainsealach géar, niúmóine, agus athruithe sa chroí. Más trom an t-inmhíolú, faigheann sé bás go luath. Braitheann timthriall beatha an tseadáin ar mhuiscít. Tarlaíonn sí i réigiúin theo thaise dheisceart na Stát Aontaithe agus aeráidí comhchosúla, den chuid is mó. Tá tástálacha fola ar fáil chun an seadán a aithint go luath ina fhorbairt, agus is féidir é a sheachaint le cóireáil ag an staid sin. Cóireáil máinliachta is fearr má bhíonn na seadáin aibí. 

Eumetazoa
Crómafór

An chuid de mhóilín a thugann dath dó. Bíonn naisc dhúbailte i gceist, cinn chomhchuingrithe go háirithe, sa chuid is mó de na crómafóir i lí-ábhair. Laghdaíonn siad seo fuinneamh na radaíochta ionsúite ionas go n-ionsúnn an chomhdhúil radaíocht infheicthe chomh maith le radaíocht ultraivialait.
Crómaicíáil

Próiseas cuingrithe íomhánna i bhfístáirgeadh, ina gcuirtear pictiúr ó fhoinse eile i réigiún ar dhath láidir. Tugtar forleagan dathdhealaithe ar an bpróiseas freisin.
Crómaidinimic chandamach

Teoiric an fhórsa núicléach láidir a foilsíodh den chéad uair i 1973, a nglactar leis go forleathan. Tugtar QCD uirthi freisin. Sa teoiric seo bíonn na cuairc greamaithe le chéile ag glúóin. Idirghníomhaíonn na cuairc de bharr airí atá ag gach ceann acu a dtugtar dath air, cosúil leis an idirghníomhú idir cáithníní luchtaithe de bharr an luchta i ngach ceann.
Crómaisféar

Cuid de na cisil sheachtracha ghásacha den Ghrian (is réaltaí eile), roinnt mílte ciliméadar ar doimhneacht. Infheicthe mar chorrán tanaí solais scothbhándeirg le linn urú iomlán na Gréine.

Tagairtí 

Grian
Crómaitidí

An dá fhadleath, a mbíonn an dealramh air go ndeighleann siad gach crómasón nuair a dheighleann an chill, agus a scarann chun na crómasóim iníne a dhéanamh. Tá sé áisiúil staidéar a dhéanamh ar an aistriú teascán idir na crómaitidí (malartú comhchrómaitidí) chun galair dhúchasacha dhaonna áirithe a dhiagnóisiú. 

Crómasóim
Crómaitin

An coimpléasc a dhéanann cuingriú an ábhair ghéinitigh (an DNA) le cuid mhaith próitéiní taobh istigh de núicléas na cille. Ról aici ag cabhrú i ndlúthú an DNA chun go n-oiriúnóidh sé sin isteach sa núicléas, agus ag rialú feidhmeanna na ngéinte. Glacann an crómaitin ruaim, agus mar sin is féidir a dhéanamh feiceálach faoin micreascóp le linn próiseas na cilldeighilte. Bíonn sé eagraithe ina choirp scartha (na crómasóim). Tugtar heitreacrómaitiní ar na codanna de gach crómasóm a ruaimnítear an-dorcha, agus eocrómaitiní ar na codanna nach ruaimnítear ach go héadrom.
Cromán (anatamaíocht)

San anatamaíocht, an réigiún seachtrach cruinn den leis uachtarach a chlúdaíonn alt an chromáin idir ceann an fhéimir is an peilbheas, an pointe altaithe idir an ghéag íochtarach is an stoc. Bíonn sé an-láidir an-chobhsaí, ach a ghluaiseacht teorannaithe. Tá imlíne an stoic ag leibhéal an chromáin suntasach mar thomhas in oiriúnú éadaí.
Cromán móna

Seabhac a fhaightear ar fud an tSeandomhain. An cholainn donn, an ceann níos mílíthí, an t-eireaball liath. Áitríonn sé riasca (talamh féaraigh san Astraláise, uaireanta). Itheann sé froig is ainmhithe beaga eile, agus neadaíonn i measc na ngiolcach.

Éin
Crómanas

An chomhpháirt d'fhíschomhartha a chinneann fordhath is sáithiú an datha atáirgthe. Uaireanta giorraítear chuig ‘cróma’ é.
Crómatachas

Airí ceoil a bhaineann feidhm as nótaí, idirchéimeanna is cordaí taobh amuigh den phríomhghléas. Tugtar nóta crómatach nó leatonach ar nóta nach bhfuil sa scála diatonach. Ba réamhtheachtaire é beart i dtreo foirceann an chrómatachais ag Wagner, mar shampla, sa 19ú céad, agus ar thréigean na tonúlachta i gceol Schoenberg is cumadóirí eile sa 20ú céad.
Crómatafór

Cill, nó struchtúr taobh istigh de chill, a iompraíonn lí. I gcuid mhaith ainmhithe, is crómatafóir cealla a chuimsíonn gráinníní lí. Is féidir leis an ainmhí a dhath a athrú trí na gráinníní seo a scaipeadh nó a chrapadh.
Crómatagrafaíocht

Is é atá sa chrómatagrafaíocht ná scaradh comhábhar i meascán (an pas soghluaiste) trína chur trí phas eile (an pas fosaithe), ag baint feidhm as an difríocht idir ionsú na gcomhábhar sa dá phas. Tá cuid mhaith córas in úsáid chuige seo: ceann amháin is ea crómatagrafaíocht páipéir, a léirítear i scaradh na gcomhlíocha i ndúch nuair a dhoirtear an dúch ar pháipéar síoda; ceann eile is ea crómatagrafaíocht gáis/leachta (GLC) a úsáidtear chun meascán gás a scaradh. 

Ceimic
Samuel Crompton

Ceapadóir a rugadh i Manchain Sasana ab ea Samuel Crompton (3 Nollaig 1753 – 26 Meitheamh 1827). I 1779 cheap sé an mhiúil sníomhacháin, meaisín a tháirg snáithe a bhí iontach mín. Bhí air an meaisín a dhíol le déantúsóir i mBolton, ach níos déanaí bronnadh duais náisiúnta £5,000 air. 

Daoine a rugadh i 1753
Básanna i 1827
Ceapadóirí Sasanacha
Crónghiúis

Crann ollmhór maorga síorghlas buaircíneach nach bhfaightear ach ar fhánaí thiar shléibhte an Sierra Nevada i gCalifornia agus iardheisceart Oregon. An crann is airde ar Domhan, níos mó ná 100 m, agus suas le 8 m ar trastomhas. An choirt suas le 1 m i dtiús, scothdhearg snáithíneach spúinsiúil. Luaitear na crainn seo i measc na n-orgánach beo is seanda ar Domhan, 400-4,000 bliain d'aois. An-fhorleathan tráth dá raibh, agus faightear a n-iontaisí sa Ghraonlainn is an tSín.

Plandaí
Crainn
Crónghiúis na camhaoire

Crann duillsilteach buaircíneach a fhaightear i réigiún beag sa tSín. Bhí sí i bhfad níos forleithne tráth. Deirtear gur iontaise bheo í, mar fuarthas iontaise di i 1941, 4 bhliain sular fionnadh na crainn bheo.

Plandaí
James Watson Cronin

Fisicí a rugadh i Chicago ab ea James Watson Cronin (29 Meán Fómhair, 1931 – 25 Lúnasa, 2016). Sa bhliain 1964, ag obair le Val Logsdon Fitch, léirigh sé nach n-imchoimeádtar comhshiméadracht na paireachta is an chomhchuingriú luchta i meath lag céón neodrach. Roinn an bheirt Duais Nobel na Fisice i 1980 as an léargas bunúsach seo i bhfisic na gcáithníní..

Daoine a rugadh i 1931
Básanna in 2016
Fisiceoirí Meiriceánacha
Crosbhogha

Foirm bhogha a bhíodh suite ar stoc, le cromán chun an bogha a lúbadh is truicear chun an tsaighead nó an t-urchar a scaoileadh. Níos maille ná bogha fada a ullmhú is a scaoileadh, ach an-áisiúil i léigear ar chaisleán nó baile. Bhí an t-arm seo ag na Sínigh sa 4ú céad RC.
Crosghearradh

I dturgnaimh sa bhfisic adamhach, an fhisic núicléach, agus fisic na gcáithníní go ginearálta, déantar léas cáithníní a imbhualadh le targaid d'ábhar ar leith agus anailísítear scaipeadh thorthaí an imbhuailte, an fhairsinge a léiríonn adaimh, núicléis nó cáithníní fonúicléacha an ábhair sin don léas cáithníní. Braitheann sé ar fhuinneamh na gcáithníní ionsaitheacha is na hidirghníomhaíochtaí a tharlaíonn. Úsáidtear an tsiombail σ dó, agus san aonad m2 a thomhaistear é. Tá seanaonad ann a úsáidtear uaireanta fós, an barn (1 barn = 10-28 m2).
Crosóg bhriosc

Inveirteabrach muirí atá cosúil le méadail mhéarach (crosóg mhara), de ghnáth le 5 ghéag sheang, idirdhealaithe go suntasach ón teasc lárnach. Timpeall 2,000 speiceas ar eolas. Faightear iad ón gcrios idirthaoideach amach go dtí an fharraige dhomhain. Itheann an chuid is mó díobh mar scroblachóirí. 

Echinoidea
Crotal coille

Planda ilbhliantúil is ea an crotal coille a fhásann 30 cm ar airde, le riosóm dreapaire, dúchasach don Eoraip. Cuireann na luibheolaithe san fhine Boragincae é. Tá idir 10 agus 18 speiceas de ann; tá éiginnteacht ag na saineolaithe i dtaobh cuid mhaith de na speicis ar a dtugtar crotal coille. Na duilleoga ubhchruthach go ginearálta, le spotaí bána go minic. Na bláthanna 1 cm ar leithead, feadánach nó tonnadóirchruthach, bándearg nó scothdhearg, ag athrú go dtí gorm le haois.

Plandaí
Cruach dhomheirgthe

Nuair a cuireadh níos lú ná 1% de charbón le hiarann sa 19ú céad, fuarthas amach gur cóimhiotal an-láidir a bhí mar thoradh air. Cruach ab ea é sin, ábhar a bhí go mór san áireamh i Réabhlóid Thionsclaíoch an 19ú céad. Is é míbhuntáiste iarainn is cruach go meirgeann siad de réir a chéile nuair a nochtar d'uisce iad. Ní mór iad a chosaint air sin le clúdach iomlán péinte. Ach má bhíonn ar a laghad 10% de chróimiam sa chóimhiotal cruach, bíonn a leithéid domheirgthe. An cróimiam ar dhromchla na cruach domheirgthe, imoibrithe le hocsaigin ón aer, cruthaíonn sé brat fíorthanaí atá fíorsheasmhach d'ocsaíd chróimiam, CrO2. Is é an brat seo a dhéanann domheirgthe í. Fiú nuair a ghearrtar an t-ábhar, cruthaítear an brat cumhdaithe ar an dromchla nua-nochtaithe nuair a thagann sé i dteagmháil leis an aer. Ábhar láidir buan aeistéitiúil.
Cruachghreanadóireacht

Teicníocht greanadóireachta chun cló a dhéanamh, a tugadh isteach sa 19ú céad, agus plátaí cruach á n-úsáid in ionad na seanphlátaí copair. Chun freastal ar an éileamh mór ar phictiúir an-choitianta a atáirgeadh a tugadh isteach iad, mar bhí siad níos crua fadsaolaí ná na seanphlátaí traidisiúnta. Ach bhí siad ró-dheacair a ghearradh is a ghreanadh. Faoi dheireadh, rinneadh na plátaí copair a leictreaphlátáil le cruach chun cuid de shochar na cruach a fháil.
Cruachóip

Aschur ríomhaire a dhéantar a phriontáil ar pháipéar le gur féidir leis an úsáideoir é a léamh is a thuiscint. Ar an taobh eile den scéal, is bogchóip an t-eolas ar dhiosca nó i gcuimhne an ríomhaire nach féidir a thuiscint ach le meaisín le scáileán.
Cruachré

Saghas ceirmeachta idirmheánaí idir cré-earraí is poircealláin, a dhéantar as cré is cloch inchomhleáite. Faghraítear é go ngloinítear é a dhóthain go mbeidh sé díonach ar leachtanna, ach ní hionann is poircealláin, ní bhíonn sé tréshoilseach ach ar éigin de ghnáth.

Potaireacht
Cruadhiosca

Diosca docht stórais mhaighnéadaigh le haghaidh sonraí ríomhaire. I ríomhairí móra bíonn cruacha cruadhioscaí chun cuimhne ollmhór inrochtana a sholáthar.
Cruan

Meán maisiúil chun dromchla ardghloinithe a chur ar mhiotal. Tosaítear le flosc bog gloine a phéinteáiltear ar dhromchla an mhiotail. Cuirtear dathanna (ábhair neamhorgánacha nó mhianracha de ghnáth, cosúil le hocsaídí miotal) ar an bhflosc mar phatrún nó pictiúr, agus ansin bácáiltear an t-iomlán i bhfoirnéis. Baintear feidhm as teicníochtaí den saghas céanna sa tionsclaíocht chun umair chruanta (mar shampla, babhlaí is uirlisí cistine) agus cabhalra cruanta d'innealra (mar shampla, oighinn is cuisneoirí) a tháirgeadh.
Cruanadóireacht

Úsáid ábhar ildaite, cosúil le gloine, a bhácáiltear ar mhiotal nó ceirmeacht mar mhaisiúchán. Is iad na teicníochtaí a úsáidtear ar mhiotail ná basse taille, champlevé, cloisonné, agus péintéireacht. Táirgeadh cruain phéinteáilte ar chopar den chaighdeán is airde i Limoges sa 16ú céad, agus baineadh feidhm as an teicníocht chéanna ar fud na hEorpa sa 18ú céad chun boscaí snaoise is giuirléidí beaga eile a dhéanamh. I maisiú ceirmeachta le cruan, cuirtear an cruan ar an mbunghloiniú bácáilte agus déantar bácáil nó dhó eile ag teocht níos lú.
Crúbach

Mamach a gcríochníonn méara a choise ina gcrúba in ionad ingne. Tá crúbaigh chorrmhéaracha ann le corruimhreacha méar, agus crúbaigh rémhéaracha. Agus tá na crúbaigh bhunaidh ann (an eilifint, an hiorax, is an t-ardmharc) a bhíonn planditeach.

Mamaigh
Crúibín cait

Planda bliantúil nó débhliantúil atá dúchasach don Eoraip, an Áise is tuaisceart na hAfraice. Go minic bíonn boladh uaidh cosúil le féar nua-bhainte ag triomú. 3 dhuilleoigín fiaclach ar na duilleoga. Na pisbhláthanna beag, buí nó bán, i mbláthraí fada caola cosúil le spící. Fástar cuid mhaith cineálacha mar fhoráiste d'ainmhithe, agus úsáidtear é chun blas a chur ar cháis.

Plandaí
Cruimh

Staid larbhach i dtimthriall beatha féileacán is leamhan. De ghnáth itheann sí plandaí, cabáiste mar shampla. Uaireanta úsáidtear an téarma seo do larbha na sábhchuile.

Feithidí
Cruimh chadáis

Ciaróg bheag (Anthonomus grandis) í an chruimh chadáis. Cuireann bac ar fhás normálta na mbláthanna cadáis de bharr a gníomhaíochtaí ite. Is lotnaid an-suntasach ó thaobh eacnamaíocht an chadáis í. Creidtear go bhfuil sí dúchasach do lár Mheicsiceo, ach de réir a chéile chuaigh sí isteach sna Stáit Aontaithe agus i Meiriceá Theas. Déanann an chruimh an-damáiste do na barra cadáis.

Feithidí
Cruinneachán

San ailtireacht, aon díon cuartha ar fhoirgneamh le plean ciorclach. Tugtar cobar air freisin. I gcruinneachán clasaiceach na hAthbheochana, bíonn leathsféar rud beag biorach, cosúil le Baisleac Pheadair sa Róimh. I measc na gcruthanna eile, tá an mhias níos leata atá ar an bPainteon sa Róimh, agus an t-oinniún bolgach ar Ardeaglais Mharcais sa Veinéis. Cuimsíonn an téarma an t-iomlán le chéile, an chuid shorcóireach faoi bhun an chruinneacháin (an druma) is an laindéar os a chionn féin san áireamh. 

Ailtireacht
Cruinneachán geodasach

Cruinneachán atá cobhsaí ó thaobh struchtúir de, a thógtar as greille de bhaill dhíreacha, ceangailte le chéile chun dromchla leanúnach de thriantáin bheaga a chruthú. D'fhionn Buckminster Fuller é sna 1950idí.
Cruitchorda

Uirlis cheoil mhéarchláir, in úsáid sa tSín faoin 8ú céad, san iarthar ón 15ú céad. Laghdaigh a úsáid sa 19ú céad, ach tá sé in úsáid arís le haghaidh ceoil luaith. Nuair a bhrúitear gléas gluaistear seac adhmaid, feistithe le figín leathair, cleite nó plaistigh (in uirlisí nua-aoiseacha), agus baineann sé seo stoitheadh as an tsreang (síneann na sreanga taobh thiar den mhéarchlár). Maolaítear creathanna na sreinge nuair a thiteann an seac ar ais ina áit.
Crústach

Artrapód uisciúil coitianta le péire giall (mandabail), agus dhá phéire adharcán chun tosaigh ar an mbéal san ainmhí fásta. Timpeall 40,000 speiceas, muirí den chuid is mó, ach cuid acu a áitríonn gnáthóga fionnuisce is domhanda. An-chuid foirmeacha. Cuimsíonn an timthriall beatha staid larbhach le 3 phéire géag.

Deiceapóid
CRYSTAL

Pacáiste ríomhaire chun córais shaineolacha a shaothrú.
Cú

Pór madra a ritear anois ar son spóirt, ach a bhíodh in úsáid leis na mílte bliain chun giorriacha, sionnaigh is fianna a sheilg. Caol le fionnadh gearr. Na cosa, an t-eireaball is an soc fada. Is mionphór an cú Iodálach. Tarlaíonn rásaíocht con ar chúrsa fálaithe ciorclach nó ubhchruthach, agus mealltar na cúnna timpeall an chúrsa le giorria meicniúil. Tógadh an chéad chúrsa mar seo in Emeryville, California i 1919.

Mamaigh
Póir mhadraí
Cú faoil Rúiseach

Pór madra a saothraíodh sa Rúis chun an mac tíre a sheilg i gconairtí. Pór aclaí ard caol. An soc fada caol, an t-eireaball fada, an fionnadh fada díreach nó catach. 

Póir mhadraí
Cú Faró

Pór madra ar meánmhéid a saothraíodh san Éigipt. Cosúil ina sheasamh le cú (rásaíochta), ach le cluasa móra leathana bioracha a choinníonn sé in airde. An fionnadh gearr, scothdhearg/donn nó bán le paistí liatha nó scothdhearga.

Mamaigh
Póir mhadraí
Cuachfhungas

Fungas a tháirgeann corp torthaithe cupánchruthach, a osclaíonn agus é aibí chun an ciseal torthúil a nochtadh. Fásann an chuid is mó díobh ar ábhar orgánach lofa, agus tá cuid acu seadánach.

Fungais
Cuaga

Cineál séabra ab ea an cuaga atá imithe in éag. Bhí sé dúchasach don Afraic Theas. Stríoca ar an gceann is ar na guaillí amháin. An cholainn donn, na cosa is an t-eireaball bán. Fuair an cuaga deireanach bás i zú Amstardam i 1883. 

Mamaigh
Cuaifeach uisce

Coibhéis farraige an tornádó. Leathann tonnadóir aeir atá ag rothlú go han-tapa ó bhun na scamall go dromchla an uisce, ag bailiú uisce an t-am ar fad. Tarlaíonn comhdhlúthú taobh istigh den tonnadóir freisin. Nuair a shroicheann cuaifeach uisce an talamh, fuasclaítear an t-uisce ann go tapa.
Cuaire spás-ama

Slonn a chuireann síos ar iarmhairt maise is fuinnimh ar an spás-am. I meicnic Newton, is nialas í seo, rud a chomhfhreagraíonn do spás-am leata neamhchuartha. Ach is eol ón mbreathnú ar chuaradh chúrsa an tsolais ó réaltaí ag ár nGrian nach leata atá an spás-am. I dteoiric ghinearálta na coibhneasachta, is de bharr go bhfuil mais i láthair atá an spás-am cuartha. Tairgtear go bhfuil réigiúin le cuaire éigríochta (i ndúphoill, mar shampla). Ag fad an-mhór amach ó reanna maisiúla spéire, bíonn an spás-am ionann is leata, rud a chomhfhreagraíonn d'imtharraingt lag.
Cualarach

Iasc le colainn chaol a mhaireann sa bhfarraige is uisce úr, de chlann atá dúchasach don leathsféar thuaidh. Déanann sé imirce chuig uisce úr le pórú. Suas le 30 cm ar fhad. Faightear é sa bhfarraige cois cladaigh, agus aibhneacha ón Iorua go Bá na Bioscáine.

Éisc