joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Míniú ildomhan

Sa bhfisic, tairiscint a rinne an fisicí Meiriceánach Hugh Everett i 1957 maidir le tomhas i gcóras candamach, go dtarlaíonn gach toradh ar féidir leis tarlú. I gcodarsnacht leis an dearcadh comhghnásach go bhfeictear (is go dtomhaistear) staid amháin de na staideanna ar féidir leo tarlú. Thiocfadh an chonclúid ón dearcadh ildomhan go bhfuil an Chruinne ag deighilt an t-am ar fad chun líon ollmhór cruinní eile a tháirgeadh, go bhfuil siad sin go léir ann, nach n-idirghníomhaíonn siad le chéile, agus go mairimídne i gceann amháin de na cruinní seo. Réitíonn an teoiric nó an míníu seo deacrachtaí i dteoiric chandamach na dtomhas, ach ar bhealach ró-amhrasach ar fad.
Spás Minkowski

Is é is spás Minkowski ann ná spás-am na coibhneasachta speisialta, le toise amháin ama is 3 thoise spáis. Foirmlithe ar dtús ag an matamaiticeoir Rúiseach-Ghearmánach Hermann Minkowski (1864-1909). Tá a choincheap de spás leata (gan imtharraingt, le nialas cuaire), le geoiméadracht a gcuirtear síos uirthi le méadrach ar leith, i gcomhréir le cúinsí na coibhneasachta speisialta. Tá an spás leata seo difriúil ón spás leata i meicnic Newton. 

Geoiméadracht
Coibhneasacht
Mínormáltacht ó bhroinn

Mínormáltacht anatamaíoch nó fhiseolaíoch a fheictear ag an mbreith nó taobh istigh de chúpla seachtain. Coitianta go leor, mar tarlaíonn a leithéid do timpeall 5% den daonra. Is féidir go mbeidh sí contrártha le beatha (mar shampla, teip ar fhorbairt na hinchinne) nó éadrom go leor (mar shampla, méar breise). Tarlaíonn cuid acu mar thoradh ar mhínormaltachtaí crómasómacha nó éalanga géiniteacha, fachtóirí comhshaoil cosúil le hionfhabhtuithe (mar shampla, an bhruitíneach dhearg), nó drugaí atá tógtha ag an máthair (mar shampla, tailidimíd). Ní léir cad is brí le cuid mhaith díobh, cosúil le teip i dtuirlingt na mball úiríoch, achumaí cairdiacha, agus carball is liopaí scoilte.
George Richards Minot

Lia a rugadh i mBostún ab ea George Richards Minot (2 Nollaig 1885 - 25 Feabhra 1950). Faoi thionchar shaothar George Whipple (1878-1976) ar anaemacht mharfach, agus i gcomhar le William Murphy (1892-1987), thug sé isteach cothú d'ae amh mar chóireáil rathúil ar an ngalar. Bhuaigh an triúr acu Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1934 as.

Lianna Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1885
Básanna i 1950
Minphéist

Tugtar minphéist ar larbha an daoil dhorcha (Tenebrio molitor) a itheann plúr stóráilte. Larbha sorcóireach suas le 25 mm ar fhad, oiriúnaithe go maith chun maireachtáil in athróg an-tirim.

Feithidí
Mínscoth

Planda le cuid mhaith gnéithe, an chuid is mó ilbhliantúil is ea an mhínscoth. Bláthchinn chruinne chrua, agus timpeall ar gach ceann an-chuid brachtanna ag dul thar a chéile go dlúth. Go minic críochnaíonn na brachtanna in imeall le frainse cosúil le páipéar, agus fiacla mar a bheadh cíor ann. Na bláthóga corcra nó buí.

Asteraceae
Plandaí
Minton

Ceann de na comhlachtaí potaireachta is tábhachtaí sa Bhreatain sa 19ú-20ú céad. Bhunaigh Thomas Minton (1765-1826) é i 1796 agus tháirg sé cré-earraí, poirceallán, is an-chuid sailghréasanna. I lár an 19ú céad bhí cáil ar an gcomhlacht as a earraí a bhí péinteáilte go fíneálta i stíl Sèvres, agus a mhaisealaca, saghas nua cré-earra ag an am, éagsúil ó mhaisealaca na hIodáile sa 11ú-16ú céad.
Míocaí

Grúpa tábhachtach mianraí coitianta a fhoirmíonn carraigeacha, a mbíonn struchtúr cisealach acu a thugann foirm leata do na criostail is scoilteacht bhunúsach fhoirfe. Ó thaobh ceimice de, is sileacáití hiodrúla coimpléascacha iad i bhfoirm leathán, ag cuimsiú alúmanaim, potaisiam, sóidiam, maignéisiam is iarainn. Míocaí suntasacha is ea moscóít (míoca bán), sileacáit photaisiam alúmanain atá éadrom airgeadach, agus bitít atá dúdhonn le hiarann is maignéisiam breise.
Míocaplasma

Na miocrorgánaigh féinatáirgthe is lú, timpeall 150-300 mm ar trastomhas. Ní bhíonn núicléas ná cillscannán soiléir iontu. Bíonn cruthanna éagsúla acu, ó sféarúil go dtí snáithíneach. Timpeall 60 speiceas ann, iad uile, ach ceann amháin, seadánach ar veirteabraigh, plandaí is feithidí.
Míochaine aeraspáis

Staidéar is cosc ar na drochiarmhairtí ar an gcolainn dhaonna a fhéadfaidh tarlú de thoradh eitilt in eitleán nó ar spásárthach. Ag airde mhór bíonn tiúchan na hoscaigine íseal, rud a choinníonn ocsaigin ón gcolainn, a lagaíonn an duine is a dhéanann codlatach é. Bíonn brú an atmaisféir laghdaithe ag airde mhór, agus leathnaíonn sé seo gáis taobh istigh den cholainn, rud a bhíonn an-phianmhar. Le linn luasghéaraithe mhóir, fulaingíonn an cholainn fórsaí móra (G-fhórsaí) a thiomáineann an fhuil amach as an inchinn, ionas gur féidir le duine díth meabhrach a fháil. Is iad na hiarrachtaí coisctheacha a dhéantar ná masc ocsaigine, culaith nó cábán faoi bhrú, agus G-chulaith a chuireann brú ar na cosa is coda eile na colainne chun imshruthú na fola a choimeád sna fíocháin is orgáin atá riachtanach don bheatha.
Míochaine choisctheach

Brainse de chleachtadh na míochaine atá dírithe ar ghalair a chosc. Déantar é seo trí raon gníomhartha: an comhshaol a rialú, mar shampla le reachtaíocht chun an t-aer a choinneáil glan, is córais séarachais a chur isteach; soláthar cuí bia is uisce shláin a chur ar fail; imdhíonuithe a chur chun cinn i measc an phobail le vacsaíní; scéimeanna a eagrú chun galair a dhíothú (mar shampla, an eitinn, an bholgach, an diftéire); stíleanna beatha níos sláintiúla a chur chun cinn, trí oideachas den chuid is mó (mar shampla, caitheamh tobac a laghdú chun ailse scamhóg a laghdú, úsáid coiscíní chun SEIF a sheachaint, galair cheirde a sheachaint).
Míochaine chothúcháin

Staidéar ar fhachtóirí cothaithe taobh istigh den cholainn chun bealaí a aimsiú le galair a leigheas is an tsláinte a chosaint. Baineann sé le hanailís na gcothuithe féin, fiseolaíocht an díleáite, an ionsúite is na húsáide bithcheimicí. Bunaíonn na cleachtóirí a ndiagnóis ar thástálacha fiseolaíocha ar an gcolainn, agus tástálacha bithcheimiceacha, cosúil le meastacháin ar vitimíní is mianraí. I measc na gcóireálacha ar fhadhbanna mar seo, is féidir uireasa a cheartú le forábhair cothaithe, nó más ag cur le fadhbanna atá bianna ar leith, an cothú a mhodhnú chun iad a sheachaint. 

Leigheas
Míochaine fhóiréinseach

Na réimsí ina bhforluíonn an dlí is cúrsaí míochaine. Tá dlíthe ann a rialaíonn soláthar drugaí i gcoitinne, soláthar drugaí andúile, soláthar fíochán daonna le haghaidh trasphlandaithe, stiúradh turgnamh ar ainmhithe is daoine, sláinte intinne, ceadúnais chun cleachtadh mar dhochtúir, fianaise ar ábhair sláinte is míochaine i gcásanna cúirte, agus a lán eile. Baineann dlímhíochaine le feidhmiú is míniú na ndlíthe seo agus iompar dochtúirí faoina réir. Tagann dlíphaiteolaíocht isteach sa scéal freisin le gortuithe, galair is cúiseanna báis a mhíniú i gcúirteanna is fiosrúcháin eile.
Míochaine iomlánaíoch

Baineann sí leis an teoiric go bhfuil níos mó beitheanna is airíonna i gcóras iomlán ar bith ná suim bheitheanna is airíonna na bpáirteanna de. I gcúrsaí míochaine is mó a chloistear an téarma seo, iarracht iomláine an othair — an cholainn fhisiciúil is a comhdhéanamh intinneach is mothúchánach — a chur san áireamh an t-am ar fad i gcóireáil galair ar bith. Baintear feidhm as an téarma i saghsanna míochaine pisreogaí neamheolaíoch freisin.
Míochaine mhalartach

Bealaí chun cóireáil ar ghalair nach bhfuil faofa ag eolaíocht na míochaine. Tugtar míochaine chomhlántach uirthi freisin. Nuair nach bhfaigheann daoine faoiseamh ó chóireáil le gnáthleigheas, uaireanta cuardaíonn siad faoiseamh eile. Bíodh is go bhfuil na céadta bealaí malartacha bunaithe ar choincheapanna éagsúla maidir le nádúr na ngalar, níl aon chruthú iontaofa go bhfuil siad éifeachtach chun galair a leigheas.

Tagairtí 

Leigheas
Sláinte
Míochaine na Síne

Bhí cúrsaí míochaine go mór chun cinn sa tSín agus éachtaí á ndéanamh ann, mar is léir ón méid seo a leanas, a théann suas go dtí 1000 AD amháin. I ré Zhou (11ú-3ú céad RC) ceapadh lianna is bia-eolaithe ríoga (ón 6ú céad RC), lianna a bhí earcaithe ag an stát, oifigigh sláinte pobail; bhí tuiscint ar thábhácht íonuisce le n-ól agus an ceangal idir sláinte fhisiciúil is sláinte meabhrach. I ré Qin/Han (3ú céad RC-3ú céad AD), foilsíodh beathaisnéis lia (Shi Chi, 1ú céad RC), bhí an chéad ospidéal ann (491), ospidéil stáit (faoin 6ú céad), 360 pointe snáthaidphollta ar eolas (1ú céad RC), teascadh (1ú céad AD), gearrthaí Caesaracha (5ú céad), cruthú ar an gceangal idir bianna milse is diaibéiteas (1ú céad AD, 1700 bliain roimh an Eoraip), cruthú go raibh feamainn fóinteach do dhuine le hainglis (1ú céad, míle roimh an Eoraip), ól tae íocshláintigh, taifead ar chúiseanna bia-nimhithe i gcistineacha is iompartha ag feithidí, uisce inólta i bpíopaí i bpaláis Qin (3ú céad RC), uisce ó thoibreacha le haol iontu á sholáthar ar feadh seolphíopaí cré chuig cathracha (2ú céad AD), folcadáin phoiblí, luchairí/díothóirí feithidí poiblí ag úsáid phioratraim, chéad eolaí na cógaseolaíochta Síní (365 druga), agus an chéad tráchtas ar mhíochaine (1ú céad AD). I ré Sui-Tang (6ú-10ú céad) bunaíodh an coláiste impiriúil míochaine (620), le cúrsaí speisialta i bhfiaclóireacht is oftailmeolaíocht; bhí 10 scrúdú deireanach riachtanach chun cáilithe faoi 759, riachtanas dlíthúil le 20 mac léinn míochaine i ngach cathair mhór, soláthar cógas leighis ón stat, lárionad dáilte cógas leighis i ngach cúige, staidéir ar luibheanna chun cógais nua a aimsiú, 400 planda leighis in úsáid (7ú céad), foclóir oideas (723), 27 cóireáil feamainne don ainglis, staidéar ar an gcóras imshruthaithe.
Míochaine spóirt

Is éard atá sa míochaine spóirt ná cúram míochaine do lúthchleasaithe. Tagann seachaint is cúram gortuithe ar na fíocháin bhoga i gceist (mar shampla, straidhn is stróiceadh na loingeán), gortuithe de bharr forúsáide (cosúil le hathlasadh i dteannáin nó taobh leo mar thoradh ar ghluaiseachtaí athdhéanta), bristí i dtimpistí nó de bharr an iomarca struis ar chnámha, agus tráma don inchinn mar a tharlaíonn i ndornálaíocht agus sacar. 

Tagann bealaí athshlánaithe san áireamh freisin, agus staidéar ar na fachtóirí a fheabhsaíonn feidhmiú an lúthchleasaí (cosúil le cothú, traenáil, feidhmiú cardascamhógach, úsáid strus meicniúil agus síceolaíocht na coimhlinte). Ar mhí-ámharaí an tsaoil, tagann iarmhairtí is brath drugaí is ábhar coiscthe eile sa spórt gairmiúil isteach sa disciplín seo níos minice le himeacht na mblianta.

Míochaine spóirt
Spórt
Leigheas
Miocrón

Ainm eile ar an micreaméadar, an t-aonad faid leis an tsiombail μm, luach 10-6 m. Úsáidtear an fhoirm seo sa bhitheolaíocht is an fhisic. 

Fisic
Míol éisc

Crústach leata seadánach a fhaightear ar an taobh amuigh d'éisc, agus uaireanta ar dhébheathaigh, in uisce úr den chuid is mó. Greamaíonn sé leis an óstach le súiteoirí de ghnáth. Itheann sé an fhuil is an ronna trí bhéal feadánach diúil.
Phylloxera

Is feithid nó aifid lotnaide í an Phylloxera, a chónaíonn ar agus a itheann fhréamhacha fíonchaora. Is féidir léi fíonghort a inmhíolú ó bhoinn bhróga oibrithe fíonghoirt nó trí scaipeadh go nádúrtha ó fhíonghoirt go fíonghort atá cóngaracht le chéile.

Bíonn gob gearr ar chuid de na larbhaí, agus cuireann siad tús le gáil ar na duilleoga. Gob fada ar chuid eile díobh, agus diúlann siad na fréamhacha.

Feithidí
Míol fómhair

Is é is míol fómhair ann ná míol beag foghlach. Faightear na larbhaí bídeacha dearga sé-chosacha go flúirseach i bpáirceanna taise sa bhfómhar. Itheann siad trí fhuil mamach beag is daoine a shú, rud a chuireann tús le tochas géar is gríos.

Feithidí
Míol leabhar

Feithid bheag leata a itheann seanleabhair nó ábhar tirim orgánach de ghnáth. Is féidir leis an-damáiste a dhéanamh i leabharlanna.
Míol leapa

Míol leata gan eitilt. Na míolta fásta is na nimfeacha ag fás araon oíchí, ag teacht amach as a bhfolach chun fuil a shú as mamaigh den chuid is mó, daoine ina measc. Lotnaidí i dtithe daoine iad, ach ní heol go dtarchuireann siad galair.
Míol uisce

Crústach uisce locha is abhann a fhaightear in uisce marbh nó mallghluaiste ina bhfuil plandaí lofa. A dheighleoga bolgacha comhleáite le chéile. Iompraíonn an baineannach aibí an t-ál i bpúitse faoi bhun an tóraics. Itheann sé fásra lofa.
Míolcheard

Fíneog sheadánach a fhaightear i ndaoine. Cuireann sé bun le tochas de bhrí go bpollann sí i gciseal ceiritineach an chraicinn: beireann an baineannach na huibheacha sa pholl, agus itheann na larbhaí is na nimfeacha an craiceann. Tugtar galar an tochais air seo, a scaipeann ó dhuine go duine trí thadhall díreach. I dtíortha trópaiceacha, is minic a tharlaíonn ionfhabhtú streipteacocais anuas air.

Tagairtí 

Feithidí
Míolchnámh

Bailín, ábhar snáithíneach ó bhéal gnéithe ar leith den mhíol mór. Déanann sí criathar nuair a bhíonn an míol mór ag ithe. Ní cnámh í. D'úsáidtí tráth i ndéantúsaíocht cóirséid ban í, agus in earraí eile nuair a bhí gá le hábhar láidir éadrom solúbtha.
Míolgheografaíocht

Staidéar ar dháileadh ainmhithe is a ngnéithe ar fud an Domhain, mar a bhí is atá, ag iarraidh an dáileadh a thuiscint ó phróisis imirce is iompair, baic nádúrtha, athruithe aeráide, deascadh na n-ilchríoch teicteonach, tubaistí nádúrtha, agus eile.
Míoltóg ghainimh

Míoltóg bheag ghruagach a fhaightear go minic i ngnáthóga taise foscúla. Itheann cuid acu trí fhuil veirteabrach a dhiúl, daoine ina measc. Feidhmíonn cuid acu mar iompróirí galar cosúil le léismeainiáis.
Míona cnoic

Éan de chlann na ndruideanna, dúchasach don India is oirdheisceart na hÁise. Áitríonn sé foraoisí, ag ithe torthaí, feithidí, neachtair, agus uaireanta laghairteanna. Dubh le sprochaillí buí ar an gceann. Maireann sé i ngrúpaí beaga, agus neadaíonn i bpoll i stoc crainn. Is minic ina éan cáis é de bhrí go ndéanann sé aithris ar ghuth an duine. Ní dhéanann sé a leithéid is é saor sa nádúr.
Mionathrú iompair

Teicníochtaí chun iompar duine a athrú trí thorthaí iompair is/nó na cúinsí comhshaoil ina dtarlaíonn an t-iompar a rialú. Baintear feidhm astu chun iompair nua a chothú nó deireadh a chur le hiompair áirithe. Cáintear an modh oibre mar fhoirm ionramhála, ach mar sin féin meastar gur luachmhar é i gcásanna.
Mioncheamara

Ar dtús, ceamara beag gan chorraí a d'úsáideadh fad gearr scannáin 35 mm le poillíní ann, a táirgeadh den chéad uair sna 1920idí. Tugtar dlúthcheamara air de ghnáth ó na 1970idí, nuair a tugadh formáidí scannán 24 × 36 mm nó níos lú isteach. Úsáidtear scannáin le poillíní is gan iad, nó scannáin i bhfoirm dioscaí ciorclacha, i gcartúis nó caiséidí.
Miondiosca

Diosca maighnéadach an-dlúth chun sonraí a stóráil i micriríomhairí. Uaireanta tugtar micridhiosca flapach air. 4 chineál ann, ar thrastomhais 3.8-10 cm, agus an ceann is coitianta 7.5 cm ar leithead. Clúdaithe le forchlúdach docht chun é a dhéanamh inláimhsithe is a chosaint ar dhamáiste timpisteach.
Mionsamhlú matamaiticiúil

Saothrú comharthaí is cothromóidí matamaiticiúla chun seasamh do phróiseas, coincheap nó feidhmiú córais, a chuirtear i gcrích le clár ríomhaire. Is tairbheach iad go minic i leith an-chuid córais teicneolaíochta, fiú gnó. Mar shampla, is maith é i réamhinsint na haeráide is na haimsire, agus is féidir a lán iarmhairtí a chur san áireamh mar ghaoth, scamaill, teocht, ailbéideacht is eile.
Mionsaotharlann

Innealra uathoibríoch chun priontaí daite fótagrafacha a tháirgeadh go tapa. In ionad na scannáin nochta a chur chuig saotharlann tríd an bpost, is féidir an mhionsaotharlann a chur ar siúl in áit ar bith a bhfuil soláthar cumhachta leictrí. Níl gá le draein, fiú, de bhrí go mbailíonn an meaisín an fuíoll le cur de láimh go cuí. Próiseálann an meaisín an scannán daite go huathoibríoch, agus cuirtear na claonchlónna díreach le próiseáil ansin le rolla páipéar dathanna, a nochtar is a phróiseáltar leis an bprionta daite a dhéanamh. Bíonn na priontaí ar fáil taobh istigh d'uair an chloig.
Mionulchabhán

Ulchabhán beag atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Theas, an Eoraip, agus an Áise. Áitríonn sé coillearnach agus neadaíonn i bpoill.
Miortal

Tom síorghlas a fhaightear i Meiriceá Theas go príomha, ach cuid mhaith réigiún eile freisin (an Astráil, an Nua-Shéalainn, an Mheánmhuir, réigiúin theo i dtuaisceart na hEorpa is Meiriceá Thuaidh). Fásann an miortal coitianta 5 m ar airde. Na duilleoga ramhar ola-iompartha, na bláthanna aonarach bán, timpeall 1.8 cm ar fhad, na caora corcardhubh. D'úsáidtí an ola mar antaiseipteán.
Miotail platanaim

Sraith dúl a fhaightear le chéile go nádúrtha, a bhfuil airíonna cosúla acu: rúitéiniam (Ru), róidiam (Rh), pallaidiam (Pd), oismiam (Os), iridiam (Ir), platanam (Pt).
Miotalagrafaíocht

Staidéar ar struchtúr miotal, de ghnáth le micreascóp optúil, leictreonmhicreascóp, micreascóp tóireadóir scanta agus diraonadh X-ghathach. Is féidir go mbeidh airíonna is struchtúir dhifriúla ag miotal, ag brath ar an mbunstruchtúr criostalta, an gránstruchtúr, na heisíontais ann, a stair theirmeach is stair a saothraithe. Ceimicí Sasanach, Henry Clifton Sorby (1826-1908), ag obair i Sheffield, a chuir tús le staidéar miotal le micreascóp. Chuir sé snas ar an sampla, rinne an dromchla snasta a eitseáil le haigéad, agus d'iniúch an sampla faoi mhicreascóp frithchaite (micreascóp miotaleolaíoch) le formhéaduithe forchéimnitheacha, chun an gránstruchtúr a dhéanamh amach agus uaireanta airíonna an struchtúir chriostalta sna grain. Úsáidtear na micreascóip eile agus díraonadh X-ghathach chun eolas cruinn ar struchtúr is eagar na n-adamh sna gráin a dhéanamh amach. 

Miotalóireacht
Miotal Babbitt

Cóimhiotal geal liath nach mbíonn ach frithchuimilt fhíoríseal ar a dhromchla. Déanta den chuid is mó as stán, copar is antamón. Rinneadh a chéaduair é ag Isaac Babbitt (1799-1862), tionscnóir Meiriceánach.
Miotal Britannia

Cóimhiotal le 90% stáin, 7% antamóin is 2% copair is ea miotal Britannia, a d'úsáidtí i gcomhair earraí don bhord. Lonrach crua intuargainte. Ar dtús úsáideadh in ionad péatair é, ach faoi seo tá nicilairgead, cóimhiotal nicile, copair is since, tagtha ina ionad féin.

Cóimhiotail
Miotalóideach

Dúile atá idirmheánach idir na miotail is na neamh-mhiotail. Luíonn siad i mbanda trasnánach ar chlár peiriadach na ndúl. Glactar le borón, sileacan, gearmáiniam, arsanaic, antamóin, teallúiriam, is polóiniam mar mhiotalóidigh.
Miotalóireacht

Teicníochtaí is eolaíochtaí eastósctha miotal ó mhianaigh, á malartú, go minic mar chóimhiotail le miotail eile, go dtí foirmeacha áisiúla, agus ag déanamh amach na gcoinníollacha is fearr lena gcumadh. Ceird ársa, ach athraíodh na modhanna traidisiúnta ó bhun sa dara cuid den 19ú céad trí cheimic, fisic is micreascópacht. Is cuid lárnach di anois na hathruithe a tharlaíonn do mhiotail le linn cumtha is cóireála, agus an cheimic is an fhisic is gá chun bac a chur ar chreimeadh. Gné thábhachtach eile is ea tástáil is iniúchadh na struchtúr éagsúil miotalach is iad i bhfeidhm.
Miotas

De ghnáth, scéal traidisiúnta mar gheall ar eachtraí osnádúrtha is déithe, difriúil ó fhinscéalta nó ságaí a chlúdaíonn eachtraí daonna, agus fabhalscéalta nó síscéalta a chumtar chun taitneamh a thabhairt do dhaoine is b'fhéidir ceachtanna a mhúineadh. Bíonn comhcheangail láidre go minic idir miotais agus reiligiúin. Dar le hEoihéimireas sa 4ú céad RC, b'eachtraí áibhéileacha fíordhaoine na miotais. Baineadh agus baintear feidhm astu go fairsing sa litríocht ar fud an Domhain, agus in Éirinn gan aon dabht. Tá teoiricí éagsúla ag na hantraipeolaithe ar an miotaseolaíocht san aois seo.
Miotóis

Gnáthphróiseas na cilldeighilte is an scartha a tharlaíonn sa chill atá ag deighilt chun dhá mhac-chill a dhéanamh, gach ceann le núicléas leis an líon céanna crómasóm is a bhí sa mháthairchill. Le linn na cilldeighilte deighleann gach crómasóm ar a fhad ina dhá chrómaitid a scarann óna chéile: dúblaíonn siad sin agus cruthaíonn crómasóim na macnúicléas. Is iad na pais sa mhiotóis ná an própas (giorrú is ramhrú na gcrómasóm), an meiteapas (eagrú na gcrómasón timpeall meánlíne fearsaide), an t-anapas (scaradh na gcrómataidí), agus an teileapas (filleann na crómasóim nua ar an staid fhadaithe, athchruthaítear an dá scannán núicléacha is críochnaíonn an dá chillscannán).
Mir

Stáisiún spáis ab ea Mir. I 1986 a lainseáil an tAontas Sóivéadach an chéad aonad de shaotharlann spáis a dtugtar Mir air i bhfithis bhuan timpeall an Domhain. 

Ionad maireachtála, córais cumhachta leictrí is cothabhála beatha a bhí sa bhunaonad 20 tonna seo. De réir a chéile cuireadh aonaid breise leis le turgnaimh iomadúla a chur i gcrích, fiú i gcomhoibriú leis na Stáit Aontaithe le blianta anuas. Éacht oibre a bhí ann gach uair a chuaigh spásárthach suas le haonad nua a ghreamú leis, spásairí a chur ar bord nó a thógaint amach as, nó soláthairtí de gach saghas a chur ar bord. Rinne tointeálaí spáis de chuid na Stát Aontaithe ionad coinne le Mir minic go leor le blianta anuas.

Taighde
Tá an-chuid taighde déanta ann ar ábhair éagsúla: réaltraí, cuasáir, neodrónréaltaí, an Domhan féin, a acmhainní is a atmaisféar, ábhair bitheolaíochta, agus próiseáil ábhar eile faoi dhomhantarraingt nialasach.

Stair
 Chuaigh an stáisiún spáis Mir le thine ar 23 Feabhra 1997; bhí sé deacair na deisiúcháin a dhéanamh i gceart.
 I 1999 d'fhág na Rúisigh é.

An Deireadh
Le 83,500 fithis thart ar an Domhan curtha de, bhí an struchtúr 40 tonna tagtha chun deireadh a ré.

I 2001, fuinnmhíodh scairdinnill le Mir a bhrú amach as a fhithis i dtreo an Domhain. Nuair a tháinig sé i dteagmháil le barr an atmaisféir, timpeall 100 km in airde, thosaigh sé ag téamh le frithchuimilt leis an ngás san atmaisféar, ag dó is ag galú. Mar sin féin, meastar gur mhair oiread éigin tonnaí le tuairteáil ar an Domhan: tharla sé seo san Aigéan Ciúin i ngar d'Fhidsí. 

Ní raibh rialtais na dtíortha faoin bhfithis dheiridh, an Astráil ina measc, róshásta leis seo. Mar a tharla, níor gortaíodh duine ar bith leis an tuairteáil isteach san aigéan, agus seó iontach tine ealaíne a bhí inti.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Stáisiúin spáis
Spáseitilt
Mira

Réalta i réaltbhuíon an Mhíl Mhóir a ndearnadh taifeadadh uirthi den chéad uair i 1596, ach a aithníodh mar réalta athraitheach i 1638. Fathachréalta dhearg a athraíonn le tréimhse 331 lá ó mhéid 10 suas go dtí 2. Bhain sí méid 1.2 amach i 1779, i measc an 20 réalta is gile sa spéir. Is í an chéad shampla de réaltaí ar leith iad athraithigh Mira, réaltaí athraitheacha fadtréimhseacha le tréimhsí chomh fada le míonna nó níos mó.
Miranda

Satailít nádúrtha de chuid Úránais a fionnadh i 1948. 130,000 km amach ón bpláinéad, le trastomhas 480 km. Rinne Voyager 1 iniúchadh géar ar a dromchla i 1986 agus léirigh gur dócha go raibh stair chasta aici, gur scriosadh í is gur bhailigh sí a cuid ábhar isteach arís.
Míristéama

Ionad fáis i bplanda nó ionad ar féidir go dtarlóidh fás ann, cosúil le rinn buinneáin nó fréimhe, nó bachlóg. Cuimsíonn sé cealla atá ag deighilt go tapa is a mac-chealla neamhdhifreálacha a fhoirmeoidh na fíocháin nua.
Joan Miró

Ealaíontóir a rugadh i mBarcelona, bunaitheoir an Osréalachais ab ea Joan Miró (20 Aibreán 1893 – 25 Nollaig 1983). Is pictiúir theibí a shaothar den chuid is mó, agus bhain sé feidhm as raon teoranta íondathanna is cruthanna rinceacha. 

 

Daoine a rugadh i 1893
Básanna i 1983
Ealaíontóirí Catalónacha
Ealaíontóirí Spáinneacha
Mírseám

Mianra sileacáit mhaignéisiam hiodráitithe a fhoirmíonn maiseanna míne snáithíneacha cosúil le cré bhán, ar éasca é a shnoí. Póiriúil nuair a bhíonn sé tirim. Úsáidtear le haghaidh cloigne píopaí é. Na príomhfhoinsí san Áise Bheag.
Mise

Sa tsíciatracht, an chuid de phearsantacht a phléann le gnéithe praiticiúla an Domhain sheachtraigh. Sa struchtúr síceach tá 3 fhochuid dar le Freud: an t-úd, an mise, is an t-osmhise. Seasann an t-úd don chuid bhunúsach den phearsantacht: buninstinní maidir le hocras, tart, gnéas, fearg, eisfhearadh, pléisiúr. Seasann an t-osmhise don choinsias, na luachanna morálta, sóisialta is eile a fhaigheann duine óna thuismitheoirí is ón tsochaí. Agus i lár baill, tá an mise, a dhéanann comhghéilltí mar réiteach idir na fórsaí bunúsacha is na fórsaí a laghdaíonn na pléisiúir.

Féinspéiseachas
Sícidinimic
Síocanailís
Síceolaíocht Fhreudach
Síciatracht
Mismín

Planda ilbhliantúil atá dúchasach do na réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh go príomha. Na riosóim féithleannach, na gais cearnach i dtrasghearradh, na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna beag, bándearg go corcra, i bhfáinní is uaireanta i gcinn. Tagann a bholadh géar sainiúil óna bhláthola a mbíonn meantól inti. Hibridíonn mismíní go héasca, faoi shaothrú is sa nádúr. Fástar iad mar luibheanna is blastán don chistin. Bíonn bolaithe sainiúla ag na cineálacha éagsúla mismín sinséir, mismín piobair, cartlainn garraí, agus mismín anainn.
Mismín cait

Planda ilbhliantúil le gais chearnacha a fhásann 1 m ar airde, dúchasach don Eoraip is an Áise, go minic ar ithreacha cailceacha. Na duilleoga ubhchruthach fiaclach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna démhaothánach, bán le spotaí corcra, i bhfáinní a dhéanann spící. Gaolta le fíormhismín, agus bíonn a bholadh tarraingteach do chait.
El Misti

Bolcán suanach i ndeisceart Pheiriú sna hAindéis, 5,843 m ar airde. Níor bhrúcht sé ó 1600. Naofa ag na hIncigh. Tá réadlann de chuid Ollscoil Harvard gar dá bhuaic anois.
Mistral

Gaoth láidir fhuar a bhíonn coitianta i ndeisceart na Fraince. Tosaíonn sí sa Massif Central, agus séideann síos gleann an Rhône idir an Massif Central is Alpa na Fraince. Nuair a tharlaíonn sí san earrach, is féidir léi dochar a dhéanamh do bharra luatha. Tá gaoth cosúil leis an mistral, an bóra, a shéideann ar chósta Aidriadach na Cróite. Gaotha catabatacha is ea an dá cheann.
Reginald Joseph Mitchell

Dearthóir aerárthach ab ea Reginald Joseph Mitchell (20 Bealtaine 1895 - 11 Meitheamh 1937). Dhear sé muireitleáin ar dtús, agus ba é a dhear an Spitfire, eitleán cogaidh a bhí tábhachtach don Bhreatain sa dara cogadh domhanda.

Dearthóirí aerárthach Sasanacha
Daoine a rugadh i 1895
Básanna i 1937
Miteacoindre

Struchtúr ubhchruthach, de ghnáth, timpeall 2 μm ar fhad a bhfaightear cuid mhaith díobh i gcealla eocarótacha (cealla le núicléas taobh istigh dá chillscannán núicléach féin i gcíteaplasma na cille). Bíonn scannán dúbailte aici, an ceann inmheánach ag déanamh filltí is iomairí (criostaí) a phollann an mhaitrís inmheánach. Is ionad fíorthábhachtach an scannán inmheánach seo i gcomhair gníomhartha meitibileachta a fhuasclaíonn fuinneamh ó dhianscaoileadh móilíní bia. Bíonn DNA dá cuid féin inti, éagsúil ó DNA na cille, a thagann ón tuismitheoir baineann amháin.
Miúil (ainmhí)

Ainmhí a tháirgtear nuair a dhéantar asal fireann a chúpláil le capall baineann. Tugtar ráineach ar an ainmhí a tháirgtear nuair a dhéantar asal baineann a chúpláil le capall fireann. De ghnáth bíonn an dá ainmhí seo neamhthorthúil, an chuid thosaigh cosúil leis an athair is an chuid dheiridh cosúil leis an máthair sa dá chás.

Mamaigh
Miúil (gléas)

I dteicstílí, is crann sníomhacháin í miúil a cheap Samuel Crompton i 1779, a rinne an próiseas sníofa, a bhíodh lámhdhéanta, iomlán meicniúil. Breathnaíodh uirthi mar hibrid de dhá threalamh eile, agus ar an ábhar sin a tugadh an t-ainm seo uirthi. D'úsáidtí ar chadás í ar dtús, ach oiriúnaíodh í do mheiríonó is snáithíní eile níos déanaí. Próiseas uaineach ab ea í, agus tháinig trealaimh le próisis leanúnacha ina hionad.

Teicstílí
August Ferdinand Möbius

Matamaiticeoir a rugadh i Schulpforta na Gearmáine ab ea August Ferdinand Möbius (17 Samhain 1790 – 26 Meán Fómhair 1868). Rinne sé taighde ar gheoiméadracht anailíseach, toipeolaíocht is réalteolaíocht theoiriciúil. D'fhionn sé stiall Möbius is líonra Möbius, atá tábhachtach sa gheoiméadracht theilgeach. Thug sé comhordanáidí baralárnacha isteach sa gheoiméadracht.

Daoine a rugadh i 1790
Básanna i 1868
Matamaiticeoirí Gearmánacha
Réalteolaithe Gearmánacha
Stiall Möbius

Sa toipeolaíocht, dromchla le taobh amháin agus líne leanúnach amháin á thimpeallú. August Möbius a d'fhionn an coincheap. Smaoinigh ar dhronuilleog fhada chaol, ABCD, agus ceangail A le B is C le D. Is sorcóir an toradh, le dhá dhromchla. Má thógtar dronuilleog chomhionann, ABCD, agus má cheanglaítear A le C is B le D, anois nuair a thosaítear ag pointe ar bith ar an dromchla, is féidir líne leanúnach amháin a tharraingt ar an dromchla chun filleadh ar an mbunphointe. Is stiall Möbius í seo.
Modal fiartha

Tomhas ar fhriotaíocht ábhair do bheith casta. Úsáidtear an tsiombail G dó, agus in aonaid pascal (Pa) a thomhaistear é. Is ionann é is an modal doichte nó an modal toirsiúin. Ciallaíonn luach ard G gur deacair an t-ábhar a chasadh. Sainmhínítear é mar an strus fiartha, roinnte ar an straidhn fiartha, agus níl sé oiriúnach ach i gcás na solad. Is é luach G cruach ná 800.0 × 109 Pa. 

Fisic
Modal toirte

Míneas chóimheas an athrú brú a fheidhmítear ar bhloc ábhair ar leith don athrú codánach iarmharach i dtoirt an bhloic. Úsáidtear an tsiombail K don mhodal seo, agus tomhaistear in aonaid Pa (pascal) é. Tugtar an modal comhbhrúite air freisin. Is tairiseach é d'ábhar ar leith. Mar shampla, maidir le gloine, K = 0.37 × 1011 Pa. De réir mar a mhéadaíonn K, is deacra an t-ábhar a chomhbhrú agus is doichte é i gcomhbhrú. Sainmhínítear inchomhbhrúiteacht ábhair mar 1/K.

Fisic
Modhnú

Sa bhfisic, tugtar modhnú ar chur i bhfeidhm athruithe rialta ar chúlra éigin, léas cáithníní nó radaíocht de ghnáth, go minic chun eolas a iompar trí mheán an léis. Úsáidtear comhartha tarchurtha chun léas leictreon taobh istigh de theilifíseán a mhodhnú chun an pictiúr a atáirgeadh. Tá criostail is leachtanna ann ar féidir a úsáid, agus réimsí leictreacha i bhfeidhm orthu, chun léis solais a mhodhnú. 

Teileachumarsáid
Modhnú aimplitiúide

Slí inar féidir comhartha a ionchódú ar thonn iompair trí aimplitiúid na toinne sin a athrú de réir méid leanúnach an chomhartha. Seo a bhíonn i gceist i raidió AM. Ní féidir an comhartha closmhinicíochta a ionchódú chomh cruinn dílis le modhnú aimplitiúide agus le modhnú minicíochta.
Modhnú minicíochta

Slí inar féidir comhartha a ionchódú ar thonn iompair trí mhinicíocht na toinne sin a athrú de réir méid leanúnach an chomhartha. Seo a bhíonn i gceist i raidió FM agus tarchur comharthaí teilifíse. Is féidir an comhartha closmhinicíochta a ionchódú i bhfad níos cruinne le modhnú minicíochta ná le modhnú aimplitiúide, agus mar sin is fearr dílse an ceol ar raidió FM ná ar AM.
Modúl (ailtireacht)

San ailtireacht, aonad tomhais sna toisí a úsáidtear chun gach cuid d'fhoirgneamh a stiúradh. In ailtireacht chlasaicach, chiallaigh sé trastomhas an cholúin ag bun an stoic. Tagann an focal ón bhfocal Laidine ar thomhas, modulus. Ó lár an 20ú céad úsáidtear é mar chomhaonad tomhais chun méid is tomhais gach comhpháirte i bhfoirgneamh caighdeánach nó modúlach a chomhordú, chun gur féidir iad a oiriúnú ina gcur le chéile go héasca solúbtha.
Mogall

Toipeolaíocht i gcomhair líonra ríomhairí ina mbíonn gach ríomhaire nasctha go díreach le gach ceann eile sa líonra. Is féidir a leithéid a úsáid mar LAN (líonra ceantair áitiúil), ach i WAN (líonra ceantair fhorleathain) is mó a baineadh feidhm as. Tá an tIdirlíon tagtha in ionad a leithéidí den chuid is mó.
Mogalra leictreach

Córas cáblaí chun cumhacht leictreach a dháileadh ar fud na tíre is ea an mogalra leictreach. 

Ag tosú ag na stáisiúin ginte, cuirtear an chumhacht srutha ailtéarnaigh (SA) trí thrasfhoirmeoirí uaschéimneacha chun an tarchur ar feadh faid mhóir do bhailte is cathracha a dhéanamh go héifeachtach ar ardphoitéinseal, suas le 400 kV. 

Iompraíonn píolóin arda na cáblaí seo. Ansin sa chathair, úsáidtear trasfhoirmeoirí íoschéimneacha chun cumhacht ag voltas 240 V a sholáthar do thomhaltóirí ina dtithe. 

Tá ceangal idir Sasana is an Fhrainc a oibríonn le sruth díreach (SD) chun déileáil leis na difríochtaí sa mhinicíocht is an pas idir an dá mhogalra náisiúnta.

Tagairtí

Leictreachas
Mogar

Crogall tearc atá dúchasach don India agus Srí Lanca. Bhíodh sé coitianta in abhainn na Gainséise. An soc leathan. Is féidir go mbeidh sé suas le 1 m ar fhad is é bliain d'aois.
Neamhleanúnachas Mohorovičić

An crios idir screamh agus maintlín an Domhain, mar a bhfuil athrú tobann sa dlús agus luas tonn seismeach tríothu. Timpeall 6 km faoi ghrinneall an aigéin atá sé, agus suas le 60 km faoi dhromchla na n-ilchríoch. Ainmnítear é as an duine a d'fhionn é, an geofisicí Crótach Andrija Mohorovičić (1857-1936) a d'aithin é ó shonraí ar thonnta turrainge ó chreathanna talún i 1909.
Móibíl

Maisiúchán crochta soghluaiste is ea an mhóibíl, a dhear Alexander Calder den chéad uair timpeall 1930. Dealbhóireacht theibí sreinge is miotail ab ea í, na codanna éagsúla cothromaithe ar éigin nuair a bhí an struchtúr crochta i gceart, ionas go ngluaisfeadh nó go rothlódh codanna di i ngaoth lag. Rinneadh aithris go mion minic uirthi, agus faoi seo úsáidtear an-chuid ábhar ina ndéanamh.
Poil mhaighnéadacha

An dá phointe ar dhromchla an Domhain a ndíríonn snáthaid an chompáis orthu. Is iad comhordanáidí an Mhoil Thuaidh 78.5° ó thuaidh, 69° soir, agus an Mhoil Theas 78.5° ó dheas, 111° siar. Athraíonn siad go mall thar am.
Móilín idir-réaltach

Faightear níos mó ná 100 saghas móilíní sna néalta gásacha sa spás idir na réaltaí i mBealach na Bó Finne, go mór mór sna néalta fuara dlútha. Is iad na móilíní is coitinne ná CO, H2O, NH3, HCHO, CH4 is CH3OH.
Móimint mhaighnéadach

Airí maighnéad, sruthanna ag rith i gcornaí is cáithníní luchtaithe ag guairneáil, a chinneann an chasmhóimint a fheidhmíonn floscdhlús, B, réimse maighnéadach ar an gcóras. Úsáidtear an tsiombail μ di, a thomhaistear san aonad A m2 (aimpéar·méadar cearnach), agus is ionann an t-aonad seo is J T-1 (giúl in aghaidh teisle). Is cainníocht veicteoireach í seo, a dtugtar móimint dhépholach mhaighnéadach uirthi freisin. Is í an chasmhóimint (torc) Γ = μ B sinθ, nuair is í θ an uillinn idir treo B is treo μ. Bíonn móimint mhaighnéadach ag cáithnín luchtaithe (cosúil le leictreoin is prótóin) atá ag guairneáil, agus iompraíonn sé mar a bheadh corna sruthiompartha ann. Bíonn móimint mhaighnéadach fiú ag neodrón, nach bhfuil lucht glan aige, mar go mbíonn sé comhdhéanta as foluchtanna atá ag guairneáil. Tagann móimintí maighnéadacha neodrón i bhfeidhm i dturgnaimh díraonta neodrón. Ar an dóigh chéanna, bíonn móimintí maighnéadacha ag núicléis adamhacha, agus tagann siad seo i bhfeidhm in athshondas núicléach maighnéadach. Mar an gcéanna, in adaimh áirithe ní chealaíonn móimintí maighnéadacha éagsúla na leictreon, a éiríonn óna gcuid guairní nó gluaisní timpeall an núicléis, a chéile. Mar sin, bíonn móimint mhaighnéadach ghlan ag a leithéid d'adamh, agus is é seo bunús na n-airíonna maighnéadacha ábhar toirtiúil, paramaighnéadas is fearómaighnéadas. I gcás maighnéid a chuirtear i réimse maighnéadach, feidhmíonn fórsa an réimse chun iomláine na bhfomhóimintí uile, agus mar sin, poil an mhaighnéid, a ailíniú i dtreo an réimse. Is mar seo a oibríonn compás. Luainíonn cáithníní luchtaithe atá ag guairneáil taobh istigh den ábhar, agus iad suite i réimse maighnéadach, sa treo chéanna le treo a nguairneála (arb ionann é agus treo a móimintí maighnéadacha). Bíonn an luainíocht seo thart ar threo an réimse sheachtraigh.

Maighnéadas
Cainníochtaí fisiceacha
Leictreamaighnéadas
Móimint na táimhe

Sa mheicnic, maidir le réad atá ag rothlú, braitheann an chasmhóimint fórsaí is gá chun rothlú an réada a luasghéarú ar dháileadh mhais an réada timpeall ar a ais rothlaithe. Is í an chainníocht a chuimsíonn an dáileadh maise seo móimint na táimhe. Úsáidtear an tsiombail I chuici, agus tomhaistear í in aonaid kg m2. Más diosca aonfhoirmeach, de mhais m is de gha r, ag rothlú thart ar a lárphointe an réad atá i gceist, I = (mr2)/2. I gcás idéalach, dá mbeadh mais iomlán an diosca comhchruinnithe ar an imeall, I = mr2.

Meicnic
Rothlú
Móiminteam

Sa bhfisic, iolrú an luais is na maise. Úsáidtear an tsiombail p chuige. Is é an dara dlí gluaiseachta de chuid Newton gurb ionann an fórsa agus ráta athraithe an mhóimintim in aghaidh an ama. Is prionsabal bunúsach sa bhfisic é, má tá córas ann nach bhfuil aon fhórsa i bhfeidhm air, go n-imchoimeádtar an móiminteam ann. Is cianníocht veicteoireach é.

Fisic
Moing mhear

Planda débhliantúil a fhásann 2.5 m ar airde, dúchasach don Eoraip is réigiúin mheasartha na hÁise, ach a tugadh isteach in an-chuid tíortha eile. An gas cuasach eitreach le spotaí corcra, na duilleoga roinnte le teascáin ubhchruthacha fhiaclacha, na bláthanna bán gan seipil in umbail 2-5 cm ar leithead, an toradh ubhchruthach, an boladh bréan. Gach cuid nimhiúil mar go bhfuil an t-alcalóideach cuinín ann. Tá an nimh seo in úsáid leis na cianta, agus deirtear gurb í a tugadh do Shócraitéas.

Plandaí
Móipéid

Gluaisrothar beag éadrom, a mbíonn troitheáin air ar féidir é a oibriú leo más gá. Bunaíodh í mar chóras taistil don duine aonair sna 1930idí, agus d'éirigh sí an-choitianta i ndiaidh an dara cogadh domhanda mar bhí sí an-choigilteach. Bhíodh inneall simplí dhá bhuille air. Úsáidtear í de ghnáth i gcomhair aistear gearr taobh istigh de chathair nó baile.
Moiréan

Deascadh dríodar carraigeacha neamhshortáilte a iompraíodh ag oighearshruthanna is oighearchlúideacha. Tá saghsanna éagsúla moiréan ann, ag brath ar réigiún an oighearshrutha inar tharla an deascadh, mar shampla, críochmhoiréan, moiréan dromchla, moiréan cliathánach, moiréan inmheánach.
Moirfeolaíocht (bitheolaíocht)

Foirm is struchtúr orgánaigh ar leith, le béim ar na tréithe seachtracha.
Moirfín

Is éard is moirfín ann ná druga a dhíorthaítear ó chodlaidín, a úsáidtear chun pian ghéar a mhaolú. De bhrí gur druga andúile é, bíonn sé faoi rialú. 

Is féidir le ródháileog a bheith marfach de bhrí go gcuireann sí cosc ar an riospráid. Úsáidtear freisin é in ullmhúcháin frithbhuinní.

Moirfín
Codlaidínigh
Alcalóidigh
Moirtéal

Aon cheann de na meascáin aoil is gainimh, nó stroighne is gainimh, le huisce a thugann greamú idir brící, saoirseacht cloiche is tíleanna.
Moirtéar

Arm a úsáideann saighdiúirí coise de ghnáth, a chaitheann buama beag ar rian ard chun titim ar naimhde atá raon gearr amach uathu.
Moirtéar is tuairgnín

Uirlis atá ar eolas is in úsáid leis na cianta chun ábhair ghráinneacha a mheilt ina bpúdar. Is babhla é an moirtéar, déanta as ábhar crua. Is píosa cónach den ábhar céanna (nó ábhar crua eile) le ceann cruinn an tuairgnín, agus meiltear an t-ábhar gráinneach leis seo i gcoinne an bhabhla. Bíonn foirmeacha simplí in úsáid sa chistin is siopaí poitigéara. Úsáidtear foirmeacha cumhachtacha meicnithe sa tionsclaíocht.
Moirtiú

Próiseas fosaithe blúirí carraigeacha fuaidrithe in uisce ar ghrinneall na farraige, ar bhun locha nó abhann, nó ar abhantrach abhann. De réir a chéile comhdhlúthaítear an dríodar, baintear an t-uisce as agus suimintítear le chéile iad trí phróisis chasta ar a dtugtar diaighiniúint, go mbíonn sé ina charraigeacha dríodair.

Carraigeacha dríodair
Móitéit

Píosa ceoil eaglasta, ilfónach gan tionlacan, a thosaigh sa 13ú céad is a lean ar feadh na hAthbheochana, ag sroicheadh buaicphointe i gcumadóireacht Desprez, Lassus, Palestrina is Byrd. Cuireadh tionlacan leo i ndiaidh 1600, go príomha i saothar Marc-Antoine Charpentier (1634-1704) sa bhFrainc, ach ba shaothair eaglasta as Laidin iad fós seachas cantáidí is aintiúin sa teanga dhúchais. Chum Bach is Brahms móitéití ina dteanga dhúchais gan tionlacan neamhspleách, áfach.
Molás

Síoróip scothdhonn a fhaightear mar fho-tháirge ó thionscal an tsiúcra. Is í a bhíonn fágtha agus an siúcra scagtha go hiomlán. Baintear feidhm as go forleathan mar fhorábhar i mbia d'ainmhithe, ba bainne go háirithe, agus i ndéanamh ruim is triacla.
Monaicheol

Sa cheol, líne amháin gutha nó uirlise, mar mhalairt ar ilfhónacht. Sampla monacheoil is ea cantaireacht Ghréagórach agus amhrán tíre gan tionlacan. Úsáidtear an téarma freisin don amhránaíocht aonréid tionlactha le continuo sa chuid is luaithe den 17ú céad.
Monaiméir

Móilín simplí ar féidir leis suimiú (comhdhlúthú) leis féin chun polaiméir a dhéanamh. Is monaiméir próitéine an t-aimínaigéad. Is monaiméir eitiléin, CH2=CH2, de phoileitiléin, (-CH2=CH2-)n.
Monaisiúicríd

Siúcra simplí. Monaiméir polaisiúicríde a chruthaítear aisti trí pholaiméiriúchán comhdhlúthaithe.

Siúcraí
Monapol maighnéadach

Ní féidir lena leithéid is pol aonraithe maighnéadach a bheith i leictreamaighnéadas clasaiceach, agus níor braitheadh ceann riamh. 

Ach thairg Paul Dirac i 1931 gurbh fhéidir a leithéid a shamhlú i dteoiric chandamach, agus tairgeann cuid de na tomhaistheoiricí monapoil mhaighnéadacha, le mais cothrom le mais an phrótóin × 1016.

Tagairtí 

Fisic
Fréamh an Eolais
Coincheapa bunúsacha na fisice
Leictreamaighnéadas
Monashaothrú

Fás cineál amháin bairr ar an talamh chéanna thar thréimhse blianta gan aon uainíocht. Forleathan i dtíortha forbartha, ach cruthaíodh go mbíonn claonadh láidir le hionsaithe lotnaidí is galar níos measa ann, agus bíonn gá le han-chuid feithidicídí is fungaicídí leis an mbarr a chosaint. Mar thoradh ar an gcleachtas seo, is mó na barra a fhaightear ach tá laghdú mór ar an oiread speiceas is barr a fhástar i gcomhair bia. Braitheann an cleachtas go mór ar phróisis meicnithe is páirceanna móra, rud a chuir le laghdú bhithéagsúlacht phlandaí is ainmhithe na bhfálta. Úsáidtear an téarma freisin d'fháschoillte le cineál amháin crainn iontu.
Monatóir (cabhlach)

Sa chabhlach, ardán soghluaiste gunna, ina luí go híseal os cionn na slaite is an long ag gluaiseacht ar luas íseal. D'éirigh leis cumas réasúnta mór lámhaigh a bhaint amach gan ach scáthphictiúr targaide réasúnta beag a thabhairt don namhaid. Baineadh úsáid as go príomha chun cóstaí a bhombardáil, ach chuir airm nua-aoiseacha as feidhm é. Ainmníodh é as an long phlátailte gaile Monitor a thóg stáit an Aontais sa Chogadh Cathartha i Meiriceá.
Moncaí cochallach

Moncaí ón Domhan Úr. An moncaí is líonmhaire i ngéibheann sna Stáit Aontaithe is an Eoraip. An t-eireaball oiriúnaithe chun a bheith greamaitheach (eireaball greama), go minic á iompar aige leis an mbarr ina chamóg. Gleacach intleachtach. Mar pheata ag ceoltóirí sráide tráth, orgánaithe go háirithe.
Moncaí colabach

Moncaí ón Seandomhan atá dúchasach don Afraic thrópaiceach. Caol le heireaball fada, gan aon ordóga. 3 ghrúpa: an moncaí colabach dubh is bán (le fionnadh an-fhada síoda), an moncaí colabach rua, agus an moncaí colabach ológach. Áitríonn sé foraoisí, agus itheann duilleoga.

Mamaigh
Moncaí domhain úir

Moncaí a áitríonn Meiriceá Láir is Theas. Na pollairí i bhfad amach ó chéile, ag oscailt go cliathánach (ní hionann is moncaithe an tSeandomhain) Ní féidir leis a ordóg a chur in aghaidh na méar eile. Eireaball ingreama ag saghsanna áirithe.
Moncaí mónach

Moncaí ó iarthar na hAfraice, cineál geanóin. Dorcha, ach an taobh íochtarach is an taobh istigh de na géaga bán. Maireann sé i mbuíonta móra glóracha go hard ar bharr na gcrann, agus itheann ábhair phlandúla (cnónna neamhaibí go háirithe), seilidí is feithidí.

Mamaigh
Moncaí patach

Moncaí ón Seandomhan atá dúchasach d'iarthar is lár na hAfraice is ea an moncaí patach. An fionnadh deargdonn, moing ghruaige fada is croiméal bán ar an bhfireannach. Is féidir leis rith suas le 50 km san uair. Tá ainmneacha eile air, an geanón dearg is an moncaí míleata. Is é an t-aon speiceas é sa ghéineas Erythrocebus.

Moncaithe
Mamaigh
Moncaí probaisc

Moncaí ón Seandomhan, dúchasach do Bhoirneo is ea an moncaí probaisc (Nasalis larvatus; Indinéisis: bekantan). Mílítheach, le caipín níos dorcha ar a cheann is droim dhorcha freisin. An t-eireaball fada, an tsrón starraiceach a éiríonn bleibeach crochta sa mhoncaí fásta. Snámhóir maith, áitríonn sé foraoisí gar d'uisce úr, agus itheann duilleoga. 

Fréamh an Eolais

Mamaigh
Moncaithe
Moncaí réasas

Meacaic atá dúchasach do dheisceart na hÁise ón Afganastáin go Vítneam. Dingthe, fionnrua/donn. Áitríonn sé gnáthóga ilghnéitheacha, bailte ina measc. Úsáidtear go forleathan i dtaighde míochaine é. Tugtar meacaic réasas air freisin. Ainmnítear fachtóir Rhesus sa bhfuil as.
Moncaí uallach

Moncaí ón Domhan Úr. An fionnadh tiubh garbh, an aghaidh nochta. Clúdaíonn an fhéasóg fhada an scornach. Déanann sé glao an-ghlórach. Uaireanta luascann sé ó ghéaga lena eireaball amháin.
Piet Mondrian

Ealaíontóir a rugadh in Amersfoort na hOllainne ab ea Pieter Cornelis Mondriaan nó Piet Mondrian mar ab fhearr aithne air (7 Márta 1872 - 1 Feabhra 1944). Le Theo van Doesburg (1883 - 1931) bhunaigh sé an ghluaiseacht san ailtireacht is an phéintéireacht a dtugtar De Stijl uirthi. Cáil ar a shaothair dhronlíneacha theibí dhubha is bhána, agus i ndathanna príomhúla eile. Glactar leis mar cheannaire an Nua-Phlaisteachais. 

Péintéirí Ollannacha
Daoine a rugadh i 1872
Básanna i 1944
Gaspard Monge

Matamaiticeoir is fisicí a rugadh i mBeaune na Fraince ab ea Gaspard Monge (9 Bealtaine 1746 - 28 Iúil 1818). Cheap sé an gheoiméadracht thuairisciúil, agus d'fhoilsigh tráchtas ar fheidhmiú na geoiméadrachta i gceirdeanna na tógála (1795).

Fisiceoirí Francacha
Matamaiticeoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1746
Básanna i 1818
Jacques Monod

Bithcheimicí a rugadh i bPáras ab ea Jacques Lucien Monod (9 Feabhra 1910 – 31 Bealtaine 1976). Lena chomhghleacaí François Jacob, rinne sé taighde bunúsach ar mheicníochtaí géiniteacha rialaithe, agus shaothraigh teoiric an obróin, géin a rialaíonn géinte eile trí nascadh le cuid ar leith den DNA. Roinneadar Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1965 le André Lwoff. D'fhoilsigh sé Le Hasard et la Nécessité (Seans agus Riachtanas, 1970), leabhar ar fhealsúnacht na beatha bunaithe ar an mbitheolaíocht. 

Daoine a rugadh i 1910
Básanna i 1976
Bitheolaithe Francacha
Mónóg

Tom beag dreaptha síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh is ea an mónóg. Is é Vaccinium oxycoccos a hainm eolaíoch. Tá sí seascannach le hithir aigéadach. Na gais an-chaol fréamhaithe; na duilleoga 4-8 mm ar fhad, leathfhada nó ubhchruthach, biorach, scothghorm ar an taobh thíos, na himill infhillte; na bláthanna ar ghais fhada chaola, 5-6 mm ar leithead, bándearg, le 4 pheiteal ag lúbadh siar; an chaor cruinn nó piorrachruthach, dearg nó donn le spotaí, inite.

Plandaí
Torthaí
Montáiste

In eagarthóireacht scannán, seicheamh ina bhfuil sraith íomhánna a athraíonn go tapa, go minic tuaslagtha ina chéile nó forluite ar a chéile chun iarmhairt dhrámata a chur in iúl. San ealaín, teicníocht ina ngearrtar léiriúcháin nó grianghrafanna amach as nuachtáin is irisí, is a n-eagraítear ar bhealaí nua iad le greamú ar pháipéar. Forbairt ar an gcolláis, ar bhain na hOsréalaithe is na Dádaithe feidhm as. Coitianta i bhfógraíocht an lae inniu.
Henry Moore

Dealbhóir a rugadh i gCastleford Shasana ab ea Henry Spencer Moore (30 Iúil 1898-31 Lúnasa 1986). Rinne sé figiúirí is grúpaí i stíl leath-theibí, bunaithe ar fhoirmeacha is rithimí orgánacha a fhaightear i radhairc tíre is carraigeacha nádúrtha. Dhírigh sé ar airíonna spásúla na dealbhóireachta, agus chuige seo rinne poill trína chuid figiúirí go minic. Ceann dá shárshaothair is ea The Virgin and Child (An Mhaighdean is an Leanbh, 1943-1944). 

Dealbhóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1898
Básanna i 1986
Stanford Moore

Bithcheimicí a rugadh i Chicago ab ea Stanford Moore (4 Meán Fómhair 1913 – 23 Lúnasa 1982). Le William Stein, cheap sé modh crómatagrafach chun aimínaigéid a ionannú is a thomhas i meascáin próitéiní ó fhíocháin fhiseolaíocha (1950). I 1958 cheap siad anailíseoir uathoibríoch chun struchtúr RNA a dhéanamh amach. Roinn siad Duais Nobel sa cheimic le Christian Anfinsen sa bhliain 1972 as.

Daoine a rugadh i 1913
Básanna i 1982
Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Morchal

Fungas inite is ea an morchal. Cuimsíonn an cholainn thorthaithe gas mílítheach (an stíp) agus ceann scothdhonn ubhchruthach le dromchla pollta nó droimneach. Faightear ina n-aonar nó uaireanta i bhfáinní in ithreacha saibhre alcaileacha i gcoillte iad, ar thalamh féaraigh agus ag ionaid tinte cnámh.

Fungais
Mórchiorcal

Ciorcal ar dhromchla sféir, a phlána ag dul trí lár an sféir. Is é an fad is giorra idir dhá phointe ar dhromchla sféir ná ar feadh an mhórchiorcail. Ar an Domhan, is mórchiorcail na línte domhanfhaid.
Mórchosach

Éan Astraláiseach a mhaireann ar an talamh is ea an mórchosach. Áitríonn sé an fhoraois báistí de ghnáth, agus itheann torthaí is feithidí. An cholainn téagartha le géaga is cosa móra. Gorann sé uibheacha i dteas nádúrtha tulach fásra lofa. Eitlíonn an t-óg taobh istigh de chúpla uair tar éis a ghoir.

Éin
Morgadh

Bás fíochán sa cholainn a tharlaíonn i bhfíocháin cosúil le méar coise, nó cos nó orgán inmheánach, go bhfuil an soláthar fola coinnithe uathu. Muna dtarlaíonn ionfhabhtú, tagann an fíochán le bheith dubh is seargann sé, agus is morgadh tirim é seo. Má ionfhabhaítear é, atann sé, tagann le bheith othrasach, leathann an fíochán marbh, agus bíonn gá le máinliacht phráinneach chun an ball lofa a bhaint is beatha an duine a shábháil.