joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Conchesa

Ba mháthair ag Naomh Pádraig í Conchesa.  Is fíorbheag eolas atá againn fúithi ach amháin go raibh sí ina chéile ag Calpornius athair Naomh Pádraig.  Mhair sí sa 3ú -4ú haois sa Bhreatain.  Ba shaoránach Rómhánach í amhail a chéile agus bhí aitreabh acu le hais Bannavem Taburniae.

Tagairtí
Brian O'Higgins

Ba pholaiteoir agus fhile Éireannach le Sinn Féin é Brian O'Higgins (1 Iúil 1882 – 3 Márta 1963). Bhain sé úsáid as an ainm Brian na Banban freisin.

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1882
Básanna i 1963
Baill den 1ú Dáil
Baill den 2ú Dáil
Baill den 3ú Dáil
Baill den 4ú Dáil
Ceannairí Shinn Féin
Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Daoine as Contae na Mí
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Filí na hÉireann
Fir
Joseph McGrath (réabhlóidí agus fear gnó)

Ba fhear gnó rathúil agus pholaiteoir Éireannach le Sinn Féin é Joe McGrath nó Seosamh Mac Craith (13 Lúnasa 1887 – 1 Márta 1966). Ba é bunaitheeoir Scuabgheall Ospidéil na hÉirean é.

Réabhlóidí 
Throid Joe McGrath i Lána Mhuire Mhaith i 1916. Gabhadh é i ndiaidh an Éirí Amach agus imtheorannaíodh é i bPríosúin Wormwood Scrubs agus Brixton i Sasana. Toghadh é le haghaidh Shinn Féin ina dhiaidh sin agus ghlac sé páirt i ngnóthaí Éireannacha i rith Chogadh na Saoirse agus an Chogaidh Chathartha.

Lucht an rachmais 
Ba é McGrath bunaitheoir Scuabgheall Ospidéil na hÉirean. Ach bhí an t-éilliú i réim fud fad an chórais.

Cheannaigh sé Teach Chábán tSíle agus na tailte mórthimpeall air.

Féach freisin 

 Scuabgheall Ospidéil na hÉireann (carthanas)

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1887
Básanna i 1966
Airí Rialtais na hÉireann
Baill Chumann na nGaedheal
Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)
Baill de BPÉ
Baill Shinn Féin
Baill den 1ú Dáil
Baill den 2ú Dáil
Baill den 3ú Dáil
Baill den 4ú Dáil
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Lucht gnó
Michael Staines

Ba pholaiteoir Éireannach de chuid Shinn Féin é Michael Joseph Staines (Mícheál de Staíneas) (1 Bealtaine 1885 – 26 Deireadh Fómhair 1955).

Saol 
Rugadh Staines i mBaile Uí Fhiacháin, Contae Mhaigh Eo. Rugadh a mháthair Margaret ann freisin. Bhí a athair Edward ina Oifigeach RIC (Constáblacht Ríoga na hÉireann) ann.<

Bhí Staines ina bhall den Bhráithreachas  (IRB), ceaptha mar Cheathrúnach in Ardoifig an Phoist i rith Éirí Amach 1916.   

Imtheorannaíodh Staines  i bhFrongoch.  Toghadh é mar Cheannfort na bpríosúnach,  (nuair a bhí an J.J. O'Connell curtha chuig Príosún Reading ar an an 30 Meitheamh).Rinne W.J. Brennan-Whitmore cur síos ar Staines mar "oifigeach an-éifeachtach a thuill meas ó gach aon phríosúnach a bhí ann.” 

Ar ais in ÉIrinn sa bhliain 1917, d'oibrigh sé i gcuideachta lucht Shinn Féin: Éamon de Valera, James Ryan, Eamonn Duggan srl. D'éirigh sé ina bhanisteoir sa pháirtí. Sa bhliain 2018, toghadh é mar Teachta Westminister sa toghcheantar "Naomh Michan" i mBaile Átha Cliath. 

D'fhreastai sé ar Dháil Éireann agus ar Bhardas Bhaile Átha Cliath. Atoghadh é sa bhliain 1921 agus arís i 1922 do dháilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar-Thuaidh.  

Ceapadh é mar an chéad choimisinéir ar an Gharda Síochána in Aibreán 1922.  Ach tharla ceannairc i gCill Dara an mhí dár gcionn agus cuireadh Eoin Ó Dubhthaigh in áit Staines mar choimisinéir i mí Mheán Fómhair 1922. 

Níor toghadh Staines chuig An Chéad Seanad sa bhliain 1925.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1885
Básanna i 1955
Baill Chumann na nGaedheal
Baill de BPÉ
Baill den 1ú Dáil
Baill den 2ú Dáil
Baill den 3ú Dáil
Baill Fhine Gael
Baill Sheanad Éireann
Baill Shinn Féin
Coimisinéirí an Gharda Síochána
Daoine as Contae Mhaigh Eo
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Pearsanra míleata
Amhrán na Mara (scannán)

Is scannán beochana é Amhrán na Mara (), a rinne an comhlacht cartúin Cartoon Saloon (lonnaithe i gCill Chainnigh) sa bhliain 2014. Tá an scéal foilsithe mar leabhar freisin.

Tá guthanna Lisa Hannigan, Lucy O'Connell, Fionnula Flanagan, Brendan Gleeson, Pat Shortt, David Rawle, Jon Kenny, Liam Hourican agus Colm Ó Snodaigh le cloisteáil sa scannán. Tá cuid de na haisteoirí céanna le fáil sa leagan Béarla agus Gaeilge, mar shampla na piardaí Brendan Gleeson agus Fionnuala Flanagan.

An Scéal

Tá an plota bunaithe ar scéal rúndiamhair na banrónta (selkies), mná a thiontaíonn ina rónta.  Tógann an scannán inspioráid ó Bhanrónta miotaseolaíocha bhéaloideas na hÉireann, neacha a chónaíonn mar rónta san fharraige ach mar dhaoine ar thalamh.
Leanann an scéal eachtraí an phríomhcharachtair Saoirse (an leanbh-rón deireanach) agus a deartháir Ben.  Téann na gasúir ar thuras iontach isteach i ndomhan draíochta na finscéalaíochta ársa atá ag dul i léig in iarracht filleadh ar a mbaile cois farraige. 

Tugtar le fios ag tús an scannáin gur cailleadh máthair Shaoirse dá droim agus, cé go bhfuil sí sé bliana d’aois, ní labhraíonn sí focal. Tá sí ina cónaí ar oileán mara lena deartháir agus a hathair, atá i bhfeighil an tí solais. Tagann an tseanmháthair ar cuairt chucu go minic agus bíonn ag tathaint orthu i rith an ama an t-oileán a thréigean agus bualadh fúthu sa gcathair. Nuair atá an bheirt ógánach ar deoraíocht sa gcathair níos faide anonn sa scannán, éalaíonn siad leo agus tugann siad aghaidh ar a bhfód dúchais. Fan na slí bíonn eachtraíocht leis an slua sí, ulchabháin, Macha, Mac Lir agus go leor eile nach iad.
 Aisteoirí 

Ceol

Is iad Kíla, in éineacht leis an chumadóir Bruno Coulais, a chum an ceol. I measc na rianta ar an fhuaimrian tá an t-amhrán Gaeilge, Amhrán na Farraige, atá á chanadh ag an amhránaí clúiteach Lisa Hannigan.  Tá an t-amhrán Gaeilge seo mar chuid den fhuaimrian sa leagan Béarla.

Tá an fuaimrian foilsithe mar CD agus tá an bheochan le fáil mar DVD freisin.

Traic Liosta
"Song of the Sea (casadh ag Lisa Hannigan)" – 2:42
"The Mother's Portrait" – 2:26
"The Sea Scene" – 2:42
"The Song (casadh ag Lisa Hannigan agus Lucy O'Connell)" – 5:16
"The Key in the Sea" – 0:59
"The Derry Tune" – 1:58
"In the Streets" – 1:05
"Dance with the Fish" – 2:05
"The Seals" – 0:45
"Something Is Wrong (casadh ag Lisa Hannigan)" – 2:04
"Run" – 2:31
"Head Credits (performed by Lisa Hannigan)" – 1:44
"Get Away" – 1:18
"Help" – 2:33
"Sadness" – 1:06
"Molly" – 1:05
"I Hate You" – 1:33
"Who Are You" – 1:19
"The Storm" – 1:55
"Katy's Tune" – 3:30
"In the Bus (casadh ag Lisa Hannigan)" – 0:44
"The Thread (casadh ag Lisa Hannigan)" – 2:24
"Amhrán Na Farraige (casadh ag Lisa Hannigan)" – 2:45
"Song of the Sea (Lullaby) (casadh ag Nolwenn Leroy)" – 3:46
"La chanson de la mer (berceuse) (casadh ag Nolwenn Leroy)" – 3:47

Duaiseanna
Bhí Amhrán na Mara'' ainmnithe ar gearrliosta amháin (an catagóir ‘’Scannán Beochana is Fearr’’) do dhuaiseanna na Oscars sa bhliain 2015.

Tagairtí

Scannáin 2014
Scannáin Béarla
Scannáin beochana 2014
Scannáin na hÉireann
Scannáin beochana Éireannacha
Gochūmon wa Usagi Desu ka?

Is anime (beochan Sheapánach) agus manga  é Gochūmon wa Usagi Desu ka? (Seapáinis: , "Ar Iarr Tú Coinín?", giorrúchán:  Gochiusa)  ó 2011 le Koi. D'fhoilsigh an comhlacht foilsitheoireachta Hōbunsha é i Manga Time Kirara MAX.  Is scéal faoi chailín a oibríonn i gcaifé i mbaile Francach (b'fhéidir Colmar nó Strasbourg).

Carachtair
Rabbit House (, Baile Coinín)
Kafū Chino ()
Hoto Kokoa ()
Tedeza Rize ()
Tippy ()
Amausaan (, Baile Coinín Mhilis)
Ujimatsu Chiya ()
Fleur de Lapin (, Bláth Coinín)
Kirima Sharo ()

Cartúin Anime
Cláir Teilifíse na Seapáine
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2015
Ingrid Bergman

Ban-aisteoir Sualannach ab ea Ingrid Bergman (a rugadh ar an 29 Lúnasa 1915 – 29 Lúnasa 1982. Bhuaigh sí trí ghradam Academy: Ban-Aisteoir is Fearr i 1944 agus 1956 agus Ban-Aisteoir ag Tacú is Fearr i 1974. Bhuaigh sí an gradam Golden Globes Ban-Aisteoir is Fearr i 1945 agus i 1946 agus don Ban-aisteoir is Fearr i ndráma i 1957.

Daoine a rugadh i 1915
Básanna i 1982
Ban-aisteoirí Sualannacha
Daoine Sualannacha
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Ceannairc an Churraigh

Tharla Ceannairc an Churraigh ar an 20 Márta 1914 i gCampa an Churraigh, príomh-bhunáit Airm na Breataine in Éirinn ag an am. Bhagair go leor oifigeach i mBialann Ceannt na nOifigeach, sa champa, éirí as seachas déanamh de réir orduithe dul i mbun gnímh mhíleata in aghaidh Óglaigh Uladh.

Réitíodh an ghéarchéim nuair a ghéill Rialtas na Ríochta Aontaithe, a mhaígh gur míthuiscint a bhí ann agus  nach raibh sé i gceist riamh forneart armtha a úsáid chun aghaidh a thabhairt ar fhrithbheartaíocht Aontachtaithe Uladh i gcoinne Rialtais Dúchais.

Léiriú
Ag croílár na géarchéime bhí an tslí le déileáil leis na hAontachtaithe a bhí in aghaidh an Bhille Rialtais Dúchais a bhí le rith ina dhlí go luath. 

Pointe ama lárnach i stair na hÉireann agus na Breataine a bhí ann, nuair a bhagair na fórsaí armtha gan déanamh de réir thoil na parlaiminte agus rialtais an lae.

Tagairtí

 
Aontachas
Altair

S’é Altair (α Aquilae, α Aql) an réalta is gile sa réaltbhuíon Aquila agus an dara réalta déag is gile i spéir na hoíche. Tá sé sa néall–G  i láthair na huaire. Is réalta Cineál A den phríomhord é Altair a bhfuil ollméid radharcach fhollasach de 0.77 aige agus é ina cheann de trí rinn an Triantáin Samhraidh. Is iad an beirt rinn eile ná Deneb agus Vega. Tá sé faoi 16.7 solasbhlianta (5.13 parsoic) ón Domhain agus is ceann de na réaltaí is goire dúinn atá infheicthe don súil nocht.
Rothlaíonn Altair go tapaidh, le luas ag an mheánchiorcal de tuairim is 286 clm/s.  Nochtaigh staidéar leis an Palomar Triail-leaba Trasnamhéadar nach bhfuil Altair sféarúil ach go bhfuil sé maol treascartha ag na mólanna de bharr a ard ráta imrothlaithe.  Dhearbhaigh staidéir trasnamhéadaracha eile le  teileascóip iolracha ag oibriú san fhodhearg an feiniméan seo.

Sonra Breathnaithe

Réaltbhuíon	Aquila

Ceartéirí	19u 50n 46.99855s

Díochlaonadh	+08° 52′ 05.9563″

Méid Fhollasach	0.76

Cailíochtaí

Céim éabhlóideach	Príomh ord

Cineál speictreach	A7 V

U−B Innéacs daith	+0.09[2]

B−V Innéacs daith	+0.22[2]

V−R Innéacs daith 	+0.14[2]

R−I Innéacs daith	+0.13[2]

Cineál athróige	Delta Scuti

Réaltmhéadracht

Luas gathach	−26.1 ± 0.9[3] clm/s

Saobhdhiallas	194.95 ± 0.57

cianfhad	16.73 ± 0.05 (5.13 ± 0.01 

Dearbhmhéid	2.22

Mionphointí

Mais	1.79 ± 0.018 M☉

Ga	1.63 to 2.03 R☉

Lonrachas	10.6 L☉

Imtharraingt dhromchlach (log g)	4.29 cgs

Teocht	6,900 to 8,500 K

Cóimheas miotalach [Fe/H]	−0.2 dex

Rothlú	8.9 hours[6]

Luas rothlaithe (v sin i)	240[5] clm/s

Aois	630[4] Msbh

Ainmneacha eile

Atair, α Aquilae, α Aql, Alpha Aquilae, Alpha Aql, 53 Aquilae, 53 Aql, BD+08°4236, FK5 745, GCTP 4665.00, GJ 768, HD 187642, HIP 97649, HR 7557, LFT 1499, LHS 3490, LTT 15795, NLTT 48314, SAO 125122, WDS 19508+0852A.[3][8][9]

Tagairtí  stórsonracha
SIMBAD     sonra

Réaltaí
Canopus

Is é Canopus  an réalta is gile sa réaltbhuíon theas  Carina agus an dara réalta is gile i spéir na hoíche ag teacht tar éis Sirius.  Tá méid radharcach de -0.74 aige agus dearbhmhéid de -5.65.
Tá Canopus ina sharfhathach de chineál speictreach  – F sa phriomh shraith . Samhlaíonn sé bheith bán leis an tsúil nocht in ainneoin go dtugtar bán bhuí  mar dath dá leithéid sin réaltaí.  Tá sé suite i bhfad sa leathsféar theas ar díochlaonadh de -52'c' 42’ agus ar cheartéirí de 06u 24.0n.

Sonra 

Díochlaonadh .... -52|41|44.3810

Méid fhollasach (radharcach)-0.74

Dearbhmhéid -5.65

Tréithe

Cineál   ..  Sárfhathach Dearg

Rang speictreach  ..  F0 III

gorm-violáit=0.15  

tharvioláit-gorm=0.10

Réaltmhéadracht

Luas gathach (v) ...20.3 km/s

Ceart gluaiseacht... (céartéirí=19.93)  ms/bhl 

Ceart gluaiseacht ...(díochlaonadh=23.24)  ms/bhl 

saobhdhiallas ... 10.55 ms

saobh. earráid ...0.56 ms
 
mais ... 9.0–10.6 M☉

Ga... 71.4 ± 4.0 R☉

Imtharraingt  ... 2.10 I☉

Luas Rothlaithe ...8.0 km/s

Lonras ...15,100 L☉

Teocht ...7,350 K

Ainmneacha eile

 Suhayl, Suhel, Suhail, Alpha Carinae.
Daragh O'Malley

Aisteoir Éireannach is ea Dan O'Herlihy a rugadh i mBaile Átha Cliath ar an 25 Bealtaine 1954. Is mac an polaiteoir Donnchadha Ó Máille é.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Aisteoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1954
Daoine beo
Daoine as Baile Átha Cliath
Asterix (carachtar ficseanúil)

Is carachtar ficseanúil sa sraith Asterix é Asterix. 

Asterix
Glasaix

Is carachtar ficseanúil sa sraith Asterix é Glasaix. 

Asterix
Obelix

Is carachtar ficseanúil sa sraith Asterix é Obelix. 

Asterix
Jack Judge

Amhránaí Sasanach de phór na hÉireann is ea John "Jack" Judge (Rugadh sé ar an 3 Nollaig 1872 agus fuair bás ar an 25 Iúil 1938). Tháinig a thuismitheoirí as Contae Mhaigh Eo. Scríobh sé an amhrán It's a Long Way to Tipperary i 1912.
 

Daoine a rugadh i 1872
Básanna i 1938
Pobal Éireannach na Breataine
O. J. Simpson

Is iar-pheileadóir Meiriceánach é Orenthal James "O. J." Simpson (a rugadh ar an 9 Iúil, 1947). "The Juice" a thugtar mar leasainm air.

Peil 
Chuir Simpson tús lena ghairmréim imeartha ina chúlaí reatha ar fhoireann an choláiste USC (Ollscoil California Theas) - USC Trojans. Bronnadh an duais iomráiteach siúd an Trófaí Heisman air sa bhliain 1968 mar aitheantas ar a chumas ar an pháirc imeartha. 

Níorbh fhada go raibh foirne móra na  Sraithe Náisiúnta (NFL) sa tóir air. Chaith Simpson aon bhliain déag ag imirt ag an leibhéal is airde leis na Buffalo Bills (1969-77) agus na San Francisco 49ers (1978-79).

Dúnmharú 
Sa bhliain 1995, fritheadh Simpson neamhchiontach as dúnmharú Nicole Brown Simpson (a iar-bhean chéile) agus fear óg darbh ainm Ronald Goldman, tar éis triail d'ard-phróifil a thabhaigh clúdach agus cáil dhomhanda.  

Cúisíodh é i ndúnmharú a iar-mhná chéile 13 bhliain níos déanaí.

Saol 
Chuaigh sé leis an aisteoireacht agus a bhlianta imeartha thart. ...

Tagairtí 

Aisteoirí Meiriceánacha
Peileadóirí Meiriceánacha
Daoine as San Francisco, California
Daoine a rugadh i 1947
Daoine beo
Luan Naofa

Féile Chríostaí is ea  Luan Naofa.

Naisc 
Matha 21:18–22 agus 21:23–27. 

Marcas 11:20–26.

Tagairtí 

Críostaíocht
An Cháisc
Féilte Críostaí
An Mháirt Naofa

Is féile Chríostaí í An Mháirt Naofa (Sean-Ghréigis: Μεγάλη Τρίτη, Megale Trite).

Féach ar 
Matha 24 - Aitheasc, Cnoc na nOlóg;  25 - 1-13 (Parabal, An Deichniúr Maighdean) 

Isaiah 49:1-6; 

Psalm 71:1-6, 71:15, 71:17; 1 

Corinthians 1:18-31; 

John 13:21-33, 13:36-38.

Tagairtí

Críostaíocht
An Cháisc
Féilte Críostaí
Diana Dors

Ba bhan-aisteoir Sasanach í Diana Dors nó Diana Mary Fluck (a rugadh ar an 23 Deireadh Fómhair 1931 agus fuair bás ar an 4 Bealtaine 1984).

Ban-aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1931
Básanna i 1984
Krak des Chevaliers

Is caisleán suite i Siria é Krak des Chevaliers. 

An tSiria
Céadaoin an Bhraith

Is féile Chríostaí í Céadaoin an Bhraith.

Tagairtí 

Críostaíocht
An Cháisc
Féilte Críostaí
Barbara Stanwyck

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í Barbara Stanwyck nó Ruby Catherine Stevens (a rugadh ar an 16 Iúil 1907 agus fuair bás ar an 20 Eanáir 1990). Réalt scannáin agus teilifíse a bhí inti. Chaith sí 60 bliana ag obair mar aisteoir, agus bhí cáil uirthi as a hardchaighdeán gairmiúil. Is í an 11ú duine ar liosta na mbanaisteoirí scannáin Meiriceánacha ba thábhachtaí riamh de chuid an American Film Institute. Chuaigh sí ó dhílleachta 4 bliana go dtí an bhean ba shaibhre i Meiriceá sa bhliain 1944.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Ábhar faoi Barbara Stanwyck ag an suíomh Virtual History

Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Daoine as Brooklyn
Daoine a rugadh i 1907
Básanna i 1990
Satharn Cásca

Féile Chríostaí is ea Satharn Cásca.

Tagairtí 

Críostaíocht
An Cháisc
Féilte Críostaí
Satharn Naofa

Féile Chríostaí is ea Satharn Naofa.

Tagairtí 

Críostaíocht
An Cháisc
Féilte Críostaí
Edward Woodward

B'aisteoir Sasanach é Edward Albert Arthur Woodward (a rugadh ar an 1 Meitheamh 1930 –  agus fuair bás ar an 16 Samhain 2009).

Tagairtí 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1930
Básanna in 2009
Teangacha Phoblacht na Seice

Is í an tSeicis an teanga is mó labhairt i bPoblacht na Seice agus í mar an máthairtheanga do 98% do shaoránaigh Poblacht na Seice. Is í an tSeicis teanga oifigiúil na tíre. Tá na teangacha seo a leanas aitheanta mar teangacha mionlaigh: an tSlóvaicís, an Ghearmáinis, an bPolainnis, Bealarúisis,an Bhulgáiris, an Chróitis, an Ghréigis, an Romainis, an Rúiséinis, an Rúisis, an Seirbis, an Úcráinis, an Ungáiris agus an Vítneamis. 

Ó thaobh teangacha iasachta de is í an Ghearmáinis an teanga iasachta is comónta i bPoblacht na Seice agus 28% in ann í a labhairt de réir suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005. Ba í an Béarla an dtarna teanga iasachta ba comónta agus 24% in ann í a labhairt. Chomh maith le sin bhí 20% in ann an Rúisis a labhairt.

Tagairtí
(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf

Teangacha de réir tíre
Michael Gambon

Is aisteoir Sasanach de phór na hÉireann é Sir Michael John Gambon a rugadh ar an 19 Deireadh Fómhair 1940. 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1940
Daoine beo
Diaspóra Éireannach
Pobal Éireannach na Breataine
Oliver Reed

B'aisteoir Sasanach é Robert Oliver Reed (a rugadh ar an 13 Feabhra 1938 agus fuair bás ar an 2 Bealtaine 1999). 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1938
Básanna i 1999
Tripilí, an Liobáin

Is cathair san Liobáin í Tripilí. 

An Liobáin
Zarqa

Is cathair  Iordáin í Zarqa. 

An Iordáin
Ted Cruz

Polaiteoir Meiriceánach agus seanadóir sóisearach ó Texas is ea Rafael Edward "Ted" Cruz, a rugadh in Calgary, Alberta, Ceanada, ar 22 Nollaig 1970. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Bhí sé ar lorg ainmiúchán na bPoblachtach d'uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2016 ach theip air.

Rugadh Ted Cruz do thuismitheoirí a raibh gnólacht ar siúl acu a bhain le dtionsclaíocht an pheitriliam in Calgary, ar na machairí in iarthar Cheanada. Ba as Cúba a athair, Rafael, agus ba as na Stáit Aontaithe a mháthair. Matamaiticeoirí agus cláraitheoirí ríomhaire a bhí ina thuismitheoirí a deir sé. D'imigh Rafael, an t-athair, ó Chúba go Texas sna 1950idí le staidéar a dhéanamh ag Ollscoil Texas. D'iarr sé tearmann Meiriceánach nuair a bhí ceithre bliana an chlár ollscoile curtha isteach aige. Tháinig a shinsir go Cúba ó na hOileáin Chanáracha. Meiriceánach ba ea a mháthair: as Éirinn na trí cheathrú cuid dá shinsearacht, as an Iodáil an ceathrú cuid eile. 

D'fhreastail Ted Cruz ar Ollscoil Princeton (B.A., 1992) agus Scoil Dlí Ollscoil Harvard (1995). 

Daoine a rugadh i 1970
Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine beo
Teangacha Mhálta

Tá dhá teanga oifigiúil ag Málta, an Maltais agus an Béarla. Is í an Maltais an teanga náisiúnta chomh maith agus í mar máthairtheanga do 97% de dhaonra na tíre. Tá an Béarla ag 88% de réir suirbhé a dhein Eurobarometer 2005. Bhí an Iodáilis mar theanga oifigiúil go dtí 1934 ach fós féin dúirt 66% go bhfuilid in ann an Iodáilis a labhairt. Tá an ráta seo níos airde ná mar a bhí sé nuair a bhí an Iodáilis mar theanga oifigiúil. Foghlamaíonn mór chuid Máltaigh an Iodáilis ón teilifís. Dúirt 17% go bhfuilid in ann Fraincis a labhairt.

Tagairtí

(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf

Teangacha de réir tíre
Cluj-Napoca

Is cathair san Rómáin í Cluj-Napoca. 

An Rómáin
Cathracha na Rómáine
Timișoara

Is cathair san Rómáin í Timișoara. 

An Rómáin
Cathracha na Rómáine
Constanța

Is cathair san Rómáin í Constanța. 

An Rómáin
Cathracha na Rómáine
Craiova

Is cathair san Rómáin í Craiova. 

An Rómáin
Cathracha na Rómáine
Brașov

Is cathair san Rómáin í Brașov. 

An Rómáin
Cathracha na Rómáine
Peter Sellers

Aisteoir Sasanach ab ea Richard Henry Sellers nó Richard Henry Sellers (a rugadh ar an 8 Meán Fómhair 1925 agus fuair bás ar an 24 Iúil 1980).

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1925
Básanna i 1990
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Julian Barnes

Is scríbhneoir de chuid Sasana é Julian Barnes (Leicester, 19 Eanáir 1946) nó an t-ainm cleite Dan Kavanagh ó am go chéile. Bhain sé an duais Booker dá úrscéal 'A Sense of an Ending' sa bhliain 2011.

Saol 

Rugadh i Leicester é ach tógadh i Londain é. Teagascóirí Fraincise a bhí ina bheirt thuistí. D'fhreastail sé ar an 'City of London School' (1957-1964). I ndiaidh sin bhain sé céim amach ó Magdalen College, Ollscoil Oxford. D'obair sé leis an 'Oxford English Dictionary' ar feadh seal, roimh tráth mar eagarthóir litríochta agus léirmheastóir scannánaíochta le nuachtáin cosúil le "New Statesman", "New Review", "The Observer" agus níos déanaí mar iriseoir le "The New Yorker".

Phós sé Pat Kavanagh (1940-2008), rud a mhúnlaigh a shaol agus a d'fhág cráite tar éis a báis.

Tá cónaí air anois i Londain.

Saothar

Úrscéalta
Metroland (1980)
Before She Met Me (1982)
Flaubert's Parrot (1984) – Ainmnithe don Booker Prize
Staring at the Sun (1986)
A History of the World in 10½ Chapters (1989)
Talking It Over (1991)
The Porcupine (1992)
England, England (1998) – Ainmnithe don Booker Prize
Love, etc (2000) – Ar leanacht ó Talking it Over
Arthur & George (2005) – Ainmnithe don Booker Prize
The Sense of an Ending (2011) – Bhain an Booker Prize
The Noise of Time (2016)
The Only Story (2018)

Bailiúcháin
Cross Channel (1996)
The Lemon Table (2004)
Pulse (2011)

Neamhfhicsean
Letters from London (Picador, London, 1995) – Iriseoireacht ó The New Yorker, ISBN 0-330-34116-2
Something to Declare (2002) – essays
The Pedant in the Kitchen (2003) – Iriseoireacht ar cócaireacht
Nothing to Be Frightened Of (2008) – Cuimhne Cinn
Through the Window (2012) – 17 aistí agus gearrscéal
A Life with Books (2012) - pamphléid
Levels of Life (2013) - Cuimhne Cinn
Keeping an Eye Open: Essays on Art (October, 2015) – Aistí
The man in the Red Coat (2019) Stair agus Ealaín

Saothar mar Dan Kavanagh
Duffy (1980)
Fiddle City (1981)
Putting the Boot In (1985)
Going to the Dogs (1987)

Naisc sheachtracha
Suíomh óifigiúil Julian Barnes, arna rochtain ar 2-4-2016

Tagairtí 

Scríbhneoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1946
Daoine beo
Varna

Is cathair san Bhulgáir í Varna. 

An Bhulgáir
Ruse, an Bhulgáir

Is cathair san Bhulgáir í Ruse. 

An Bhulgáir
An Nagarna-Carabaic

Is réigiún talamhiata suite in Asarbaiseáin é an Nagarna-Carabaic. Tá tromlach an daonra áitiúil eitneach Airméanaigh iad.

Tíreolaíocht na hAsarbaiseáine
Teangacha na Sualainne

Is í an tSualainnis teanga oifigiúil na Sualainne. Ba í an tSualainnis máthairtheanga 95% den daonra sa bhliain 2005. Ar nós tíortha eile críoch Lochlann tá an Béarla ag mórchuid den daonra. I suirbhé a dhein an Eurobarometer sa bhliain 2005 dúirt 89% go bhfuilid in ann an Béarla a labhairt, 30% go bhfuilid in ann an Ghearmáinis a labhairt agus 11% go bhfuillid in ann an Fhraincis a labhairt.

Tagairtí

(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf

Teangacha na Sualainne
Teangacha de réir tíre
Patras

Is cathair san Ghréig í Patras. 

An Ghréig
Heraklion

Is cathair sa Ghréig í Heraklion. Tá sí suite ar Oileán na Créite.

An Ghréig
Bille um Rialtas na hÉireann 1893

Chuir William Ewart Gladstone, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe An Bille um Rialtas na hÉireann 1893 ( nó mar ab fhearr aithne air-An Dara Bille Rialtas Dúchais) ós comhair Pharlaimint na Ríochta Aontaithe, sa bhliain 1893. Murab ionann agus a chéad iarracht, ar theip go holc air i dTeach na dTeachtaí, d'éirigh leis an Dara Bille i dTeach na dTeachtai, ach crosadh é i dTeach na dTiarnaí.

Tagairtí 

1893 in Éirinn
Rialtas Dúchais in Éirinn
Ainmfhocal

Is focal (cé is moite den forainm) úsáidte a aithin aicme ar bith na daoine, áiteanna nó rudaí é ainmfhocal. Tugtar ainmear air i nGaeilge na hAlban.
'

Gramadach na Gaeilge
Eiliosaibeit

Máthair Eoin Baiste, bean chéile Zacairiá, ab ea Eiliosaibeit nó Eilís. Ba chol ceathracha iad Muire agus Eiliosaibeit.  Ba dheirfiúracha iad Anna, máthair Mhuire, agus Seismeiria, máthair Eiliosaibeit. 

Sa Bhíobla, lánúin aosta ba ea Eiliosaibeit agus Zacairiá, agus ní raibh clann ar bith acu; bhí siad ag 'feitheamh go foighneach go gcuirfí plean Dé' i gcrích. Sagart sa Teampall ba ea Zacairiá.  Lá amháin nuair a bhí túis á dhó ag Zacairiá ag an altóir, tháinig aingeal ina láthair. Seo an scéal: "Mhair sagart darbh ainm Zacairiá agus a bhean Eiliosaibeit in aice Iarúsailéim, 400 bliain tar éis atógáil bhallaí na cathrach. Bhí siad pósta le blianta fada ach ní raibh aon chlann orthu. Lá amháin nuair a bhí Zacairiá ag ofráil túise i sanctóir an teampaill, tháinig an t-aingeal Gaibriéil ina láthair. .. dúirt Gaibriéil leis: ‘.. Beidh mac ag do bhean, Eiliosaibeit, agus tabharfar Eoin mar ainm air. .. In am tráth, rugadh buachaill beag d’Eiliosaibeit",Mar sin, bhí mac ag Eiliosaibeit, Eoin Baiste.

Ealaín 

 Tá ‘The Visitation’, le feiceáil san Eaglais Naomh Peadair & Phóil i mBaile Brigín, i measc na saothar is fearr a chruthaigh Harry Clarke. Léirítear uirthi cuairt Mháire ar a col ceathrar Eilís, máthair Eoin Baiste.

Tagairtí 

Daoine an Tiomna Nua
Naoimh
Páipéir Phanama

Bailiúchán mór cáipéisí rúnda de chuid Mossack Fonseca, comhlacht dlí Panamach, is ea Páipéir Phanama (Béarla: Panama Papers), agus iad tugtha ag foinse rúnda don Süddeutsche Zeitung, nuachtán Gearmánach, a roinn iad leis an gCuibhreannas Idirnáisiúnta Iriseoirí Iniúchacha (ICIJ). Nochtaíonn na cáipéisí an bealach a cuireadh maoine gnólachtaí, scaireanna, brabúis, agus imghabháil cánach i bhfolach ar mhaitheas ceannairí stáit agus polaiteoirí eile nach iad, chomh maith le lucht airgeadais, gnó, spóirt agus ealaíne.

Tá 214,000 comhlacht luaite sna 11.5 milliún cáipéis, 2.6 teiribheart (TB) de shonraí san iomlán. Téann cuid acu siar chomh fada leis na 1970idí agus scríobhadh cuid eile chomh déanach leis an mbliain 2016. 

I measc na ndaoine a bhí bainteach ag an am a foilsíodh tuairisc Süddeutsche Zeitung tá ceannairí reatha cúig thír, mar atá, an Airgintín, an Araib Shádach, na hÉimíríochtaí Arabacha Aontaithe, an Íoslainn, agus an Úcráin. 

D'éirigh príomh-aire na hÍoslainne as a oifig ar an 5 Aibreán 2016 mar thoradh ar an scannal a chothaigh an tuairisc san Íoslainn. D'oibrigh timpeall is 400 iriseoir de chuid 107 eagraíocht meán in breis agus 80 tír ar na cáipéisí.

Tagairtí

Iriseoireacht
2016
Scannail
Pristine

Is í Pristine príomhchathair na Cosaive. 

An Chosaiv
Santa Monica, California

Cathair chois chladaigh in iarthar Chontae Los Angeles, i gCalifornia, is ea Santa Monica (Spáinnis: Santa Mónica). Tá an chathair ainmnithe i ndiaidh Monica, naomh Críostaí. Tá sí suite ar Bhá Santa Monica ar an taobh thiar. Tá cathair Los Angeles ar na trí thaobh eile: is í Pacific Palisades an chomharsanacht ó thuaidh, Brentwood ar an oir thuaisceart, Sawtelle ar an oirthear, Mar Vista thoir ó dheas, agus Venice ó dheas.  

Tá clú ar Santa Monica as a comharsanachtaí d'aonteaghlaigh rachmasacha, ach tá a neart comharsanachtaí atá lán le condominioms agus árasáin chomh maith. Bhí 89,736 duine ina gcónaí i Santa Monica i 2010, tithíocht ar cíos ag an dá thrian díobh.

Stair 
Gaspar de Portolà de Rovira an chéad Eorpach a leag cos ar an áit ina bhfuil Santa Monica inniu. Ba shin sa bhliain 1769. De bharr na haeráide, tháinig tóir ar Santa Monica mar bhaile saoire go luath san 20ú haois. 

Tháinig ráth ar an gcathair arís ag tosú sna 1980idí mar thoradh ar athbheochan an lár trádála. D'fhás an eacnamaíocht, an turasóireacht go háirithe.

Daonra 
Bhí 417 duine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 1880, 3,057 sa bhliain 1900, 71,595 sa bhliain 1950 agus 84,084 sa bhliain 2000.

Féach freisin 

 California

Tagairtí 

California
Forainm

Is focal a bhfuil in ann a fheidhmiú mar frása ainmfhoclach úsáitde lena fhéin agus a dhíríonn chuig na rannpháirtí sa dioscúrsa nó (m.sh. mé, sibh) nó a duine éigin nó rud éigin luaite in áit eile sa dioscúrsa (m.sh. sé, sí, seo) é forainm. Tugtar riochdair air i nGaeilge na hAlban.
'

Gramadach na Gaeilge
Gé ghormeiteach Aibisíneach

Is éan í an gé ghormeiteach Aibisíneach. Is baill d'fhine na Anatidae iad. 

Éin
Hanoi Rocks

Rac-bhanna Fionlannach ab ea Hanoi Rocks a bhí bunaithe ag an amhránaí Michael Monroe (Matti Fagerholm) agus an giotáraí Andy McCoy (Antti Hulkko) i Heilsincí sa bhliain 1979.

Chuir bás an drumadóra Shasanaigh Nicholas "Razzle" Dingley deireadh leis an ngrúpa den chéad uair sa bhliain 1985, ach chuir Monroe agus McCoy an banna ar ais le cheile uair amháin eile idir 2001 agus 2009.

Bhain Hanoi Rocks rath nach beag amach ar bhonn náisiúnta agus ar fud na cruinne. Bhíodar i mbun ceoil agus camchuairte leis na mbannaí ba mhó a rá a linne - Mötley Crüe, Poison, New York Dolls, Johnny Thunders, Def Leperd agus iliomad eile.

Bhí an-tionchar ag Hanoi Rocks ar bhannai eile a tháinig ina dhiaidh chomh maith– Guns N’ Roses, L.A. Guns, Manic Street Preachers, Alice in Chains, Foo Fighters agus cinn eile nach iad.

Ceoltóirí Fionlannacha
Telly Savalas

Is aisteoir Meiriceánach é Aristotelis "Telly" Savalas a rugadh ar an 21 Eanáir, 1922 agus fuair bás ar an 22 Eanáir, 1994. 

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1922
Básanna i 1994
Coregonus lavaretus

Is é  Coregonus lavaretus speiceas d’iasc an fhionnuisce geal, atá sa teaghlach Salmonidae. Is é an speiceas cineál a ghéineas Coregonus.

Tá smaointe éagsúla mar gheall ar scaipeadh na speiceas Coregonus lavaretus, agus mar gheall ar líon na speiceas sa ghéineas Coregonus i gcoitinne.

Lavaret 
Sa chiall chúng, meastar go bhfuil Coregonus lavaretus, nó go simplí an lavaret, a bheith ceantrach sa Loch Bourget agus Loch Aiguebelette san abhantrach an Rhône sa Fhrainc. San am níos túisce bhí an lavaret flúirseach sa loch Geneva. De réir an dearcadh seo tá líon mór de na speiceas éisc ghil  i lochanna, 
aibhneacha agus uiscí goirt i Lár agus i dTuaisceart na hEorpa
.

Iasc geal na hEorpa (iasc geal coitianta) 
Tríd is tríd, is é Coregonus lavaretus, curtha sias mar iasc geal coitianta nó iasc geal na hEorpa, atá le fáil i lár agus iarthuaisceart na hEorpa go dtí an tSibéir. Is minic a dtugtar an t-ainm “lavaretus casta C” air, agus meastar é mar forghné. Cuimsíonn sé seo go leor gné na daonraí éisc a cheapann daoine eile a bheith srianta ar bhonn áitiúil (ina measc atá an caorthann Breataine agus an gwyniad nó an gravenche Alpach, chomh maith le cruthanna "intralacustrine" éagsúla agus daonraí arb iad atá sainairíonna nósanna beathaithe éagsúla acu, uimhreacha gill raker, patrúin fáis agus iompar imirce. Tugann staidéir ghéiniteacha go bhfuil éagsúlacht an éisc geal, laistigh den choimpléasc, mar thoradh de bhunadh iar-oighreacha.

Cur síos 
Tá éagsúlacht go leor i measc foirmeacha an éisc geal Eorpach. I gcoitinne tá comhlacht barrchaolaithe acu, giall uachtarach caol agus eite droma méithe atá gnách maidir leis an teaghlach bradán. Tá an smuit gearr ages barrchaolaithe, rud a idirdhealaíonn an speiceas ón dá speiceas Eorpacha Thuaidh eile, speicis Coregonus, agus speicis vendace (Coregonus albula) agus an Peled (Coregonus Peled) a bhí tugtha isteach. Tá giall meallach ag  an chéad cheann agus sa dara ceann, is iad na géile atá comhfhad. Tá an droim gormach glas nó scothdhonn, na cliatháin geal liath agus an bolg bán. Is iad na heití dorcha liath. Fásann an t-iasc ar fhad go dtí thart ar 55cm; agus tá meáchan aige thart ar 2kg.

Bitheolaíocht 
Cothíonn an t-iasc geal eorpach ar na dúilí tóin conaithe nó zóplanctón. Tógann na héisc níos mó, feithidí agus stuifíní agus gilidíní (bradán), ó dhromchla an uisce. Bíonn pórú ar siúl san fhómhar idir Meán Fómhair agus Samhain, den chuid is mó ag brath ar teocht an uisce. Is féadfar go mbeadh na daonraí difriúla, atá sna teascáiní céanna uisce, ag sceitheadh ag amanna éagsúla. Tagann said, lion a slua, i bhfarraigí agus lochanna, go dtí an abhainn chun sceitheadh a dhéanamh; fanann líon eile i lochanna nó san fharraige chun sceitheadh a dhéanamh.

Tagairtí
Garbhán carraige

Is bairneach é an garbhán carraige. Artrapód atá ann. 

Artrapóid
Adele

Is amhránaí Sasanach í Adele Laurie Blue Adkins nó Adele. Rugadh i Londain í ar 5 Bealtaine, 1988.

Gairm

19 (2008)

21 (2011) 
I 2012, bhí Adele liostaithe ag uimhir a cúig sa VH1 100 'Ban is Fearr'. D'ainmnigh an iris Time Adele mar cheann de na daoine is mó a raibh tionchar acu ar fud an domhain i 2012. 

Sa bhliain 2012, d’eisigh Adele an t-amhrán "Skyfall", a chomhscríobh sí agus a thaifeadadh i gcomhair scannán James Bond. Bhuaigh an t-amhrán Gradam Acadamh, Duais Grammy, agus Gradam Golden Globe, chomh maith leis an Brit Award le haghaidh “ Amhrán Aonair na Breataine”.

25 (2015) 
Ina dhiaidh sos trí bliana a ghlacadh, scaoil Adele a tríú albam stiúideo, 25, sa bhliain 2015.  

Chuir Adele go mór lena hiomrá nuair a seoladh a singil ‘Hello’.  Bhain an t-amhrán mothúchánach uimhir 1 amach i mbeagnach gach tír inar eisíodh é agus bhris físeán an amhráin an churiarracht dhomhanda don líon is mó radharc taobh istigh de 24 uair an chloig… 27.7 milliún. 

Ba é an t-albam 25 is mó a bhí ag díol sa bhliain agus bhris sé taifid díolacháin an chéad seachtain sa Ríocht Aontaithe agus sna Stáit Aontaithe.  

Bhronadh diamant deimhnithe ar an albaim sna Stáit Aontaithe agus thuill Adele cúig Ghradam Grammy, a dara Duais Grammy d'Albam na Bliana san áireamh agus ceithre Brit Awards.   

Thug an tríú camchuairt, Adele Live 2016, cuairt ar an Eoraip, Meiriceá Thuaidh, srl, agus  ceolchoirm  i Staid Wembley i mí an Mheithimh 2017.

30 (2021) 
Sa bhliain 2021, thug Adele ceirnín nua amach (30) tar éis tréimhse ciúin agus craoladh coirm cheoil mhór An Evening with Adele ar ITV an lá cheana, 21 Samhain 2021.

Duaiseanna 
In 2011, 2012, agus 2016, ainmníodh Adele mar Ealaíontóir na Bliana ag Billboard. Ag Dámhachtainí Ivor Novello, 2012 agus 2016 ainmníodh Adele scríbhneoir amhránaí na Bliana ag Acadamh na Breataine Amhráin, Cumadóirí, agus Údair.

Gaeilge 
Bhí an t-amhrán ‘Hello’ gaelaithe ag TG Lurgan agus úsáid bainte acu as cór chun cur leis an atmaisféar.

Dioscliosta

Albaim Stiúideo 
19 (2008)
21 (2011)
25 (2015)
30 (2021)

Físeáin 
Live at the Royal Albert Hall (2011)

Ceirníní leathfhada 
iTunes Live from SoHo (2009)
iTunes Festival: London 2011 (2011)

Camchuairteanna 
An Evening with Adele (2008–09)
Adele Live (2011)
Adele Live 2016 (2016)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Daoine a rugadh i 1988
Adele
Daoine beo
Amhránaithe Sasanacha
Liosta daoine as Éirinn

Seo a leanas liosta daoine as Éirinn:

Duine
Victoria Wood

Fuirseoir, ban-aisteoir, amhránaí agus scríbhneoir Sasanach ab ea Victoria Wood (a rugadh ar an 19 Bealtaine 1953 –  agus fuair bás ar an 20 Aibreán 2016).

Tagairtí 

Ban-aisteoirí Sasanacha
Fuirseoirí Sasanacha
Amhránaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1953
Básanna in 2016
Pearóid Afracach

Is éan é an Phearóid Afracach (Psittacus erithacus). Is baill d'fhine na Psittacidae iad. Tá sí dúchasach i lár na hAfraice.

Éin
Nathair thí Afracach

Ainmhí feoiliteach is ea an Nathair thí Afracach. Reiptíl atá ann. 

Laghairtí
Nathracha
Saicín (bitheolaíocht agus ceimic)

Sa bhitheolaíocht cille, is éard is saicín ann ná struchtúr beag laistigh de chill, comhdhéanta de sreabhach  foriata le déchiseal lipidí. Cruthaítear saicíní go nádúrtha le linn phróiseas an eisfheartha (eisicíotóis), na hiontágála ( fagaicíotóis agus inchíotóis) agus iompar na n-ábhar taobh istigh den chíteaplasma. Mar mhalairt air sin, is féidir iad a bheith déanta go saorga, sa chás seo tugtar lipeasóim orthu. Mura bhfuil ach déchiseal fosfailipide amháin, tugtar saicíní aonlannógacha lipeasómach orthu; murach sin tugtar illannógacha orthu.
Bíonn an seicin  mórthimpeall an tsaicín sa phas lannógach, cosúil leis an seicin phlasma, agus is féidir leis na  saicíní teacht le chéile leis an seicin phlasma lena gcion a scaoileadh lasmuigh den chill. Freisin, is féidir le saicíní comhtháthú le orgánaidí eile laistigh den chill.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Bitheolaíocht scannáin
Orgánaidí
Líontán ionphlasmach

Is éard is líontán ionphlasmach (LI) ann ná cineál  orgánaide i gcealla na n-orgánach eocarótach, a chruthaíonn gréasán idirnasctha de saic scannánfholaithe nó struchtúir feadánchineálach leacaithe,     
ar a dtugtar   cisteirní.

Struchtúr

Líontán ionphlasmach garbh

Líontán ionphlasmach mín

líontán sarcaphlasmach

Feidhmeanna

Iompar próitéine
orgánaid
Vi Hart

Is “recreational mathemusician” (matamaiticeoltóir fóillíochta) í Victoria Hart, nó Vi Hart. Tá cail ar a físeáin matamaitice ar YouTube agus tá níos mó den 1,200,000 síntiúsóirí aici. 

Is iníon le George W. Hart í, "dealbhóir matamaiticiúil". Rinne sí céim sa cheol in Ollscoil Stony Brook, Nua-Eabhrac. Fad is í ag cruthú físeáin matamaitice, rinne sí comhscríobh ar roinnt páipéir mhatamaitice ar geoiméadracht ríomhaireachtúil agus matamaitic fillte paipéir.

Fuair Vi Hart tacaíocht ó Khan Academy agus rinne sí físeáin oideachasúla ar an suíomh mar “resident mathemusician” (matamaiticeoltóir cónaitheach). Faoi láthair, oibríonn sí don grúpa taighde eleVR ag cruthú físeáin réaltachta fíorúla in éineacht le Andrea Hawksley agus Emily Eifler. D’oibrigh sí ar cluichí ríomhaire oideachasúla, mar shampla The Parable of the Polygons le Nicky Case.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh gréasáin 
 Cainéal YouTube
 Leathanach Khan Academy
Matamaiticeoirí
Ceoltóirí
Cítichreatlach

Bíonn cítichreatlach ar fáil i ngach cill agus i ngach réimse den saol (archaea , Bacteria, Eukaryota) ( go háirithe in achan cill eocarótach, lena n-áirítear  daoine, ainmhithe, fungais agus cealla plandaí). Is féidir tagairt don chíticreatlach mar líonra casta de filiméid agus  fidíní a leathnaíonn amach ar fud an chíteaplasma , ón núicléas go dtí an scannán plasmach. Bíonn córais chítacnámharlaigh na n-orgánach éagsúil comhdhéanta de phróitéiní den chineál céanna. Sna eocaróit, is struchtúr dinimiciúil é an mhaitrís chítacnámharlach,  comhdhéanta de thrí phríomh próitéiní, a bhíonn in ann fás nó díchóimeáil go tapa, ag brath ar riachtanais na cille ag tréimhse áirithe ama.
Folúisín

Is éard is folúisín ann ná orgánaid scannán-cheangailte atá i láthair i ngach cill ghléasra agus fhungasach agus i roinnt prótaisteach, ainmhithe agus ceall baictéarach. Go bunúsach, is urranna iniata iad folúisíní, líonta le huisce ina mbíonn móilíní neamhorgánacha agus orgánacha ann maille le heinsímí i dtuaslagán, ach i gcásanna áirithe  d'fhéadfadh solaid slogtha a bheith ann. Déantar folúisíní trí  chomhleá saicíní scannánach iomadúil agus go héifeachtach níl iontu ach cineálacha níos mó dóibh. Níl cruth nó méid bunúsach ag an orgánaid; athraíonn a struchtúr de réir riachtanais na cille.

 Catagóir : Saicíní  .
 Catagóir : Anatamaíocht phlandaí  .
 Catagóir : Anatamaíocht chille .
David Eastwood

Bhí David Eastwood oifigeach MI5 i dTuaisceart Éireann sna 1970í luatha.

Tagairtí

Eastwood, David
Maratón Chathair Nua-Eabhrac

Rás reathaíochta fad-achair bliantúil a thionóltar i gCathair Nua-Eabhrac is ea Maratón Chathair Nua-Eabhrac (scríofa go minic mar TCS New York City Marathon agus roimhe sin ING New York City Marathon mar aitheantas do chomhlachtaí urraithe, mar atá, Tata Consulting Services agus ING Bank). 
Is é an maratón is mó ar domhan é, agus 50,304 duine páirteach ann sa bhliain 2013.

Eagraíocht 

An New York Road Runners Club a eagraíonn Maratón Chathair Nua-Eabhrac. 

Tosnaíonn an maratón ar thaobh Oileán Staten den Droichead Verazzano-Narrows. Leanann an cúrsa trí achan cheann de chúig bhuirg na cathrach go dtí an ceann scríbe sa Pháirc Lárnach i Manhattan.

Stair 

Tionóladh gach bliain é ó 1970 anuas, seachas sa bhliain 2012 nuair a cuireadh ar ceal é de bharr Hairicín Sandy, agus 2020 de bhar COVID.

Reáchtáladh an rás den chéad uair ar 12 Meán Fómhair 1970.  Ghlac 126 lúthchleasaí páirt sa rás, ..agus bean amháin (ní raibh cead ag na mná párit a ghlacadh sna maratóin timpeall an ama seo... féach mar shampla ar Maratón Bhostúin). Níor chríochnaigh ach 55 as 127 sa rás sa bhliain 1970  Ní raibh siad sách ullamh is cosúil.

Sa bhliain 1984, cuireadh comhionannas inscne i bhfeidhm ː Bhí na duaiseanna airgid  $800,000 san iomlán agus ionannas airgid le fáil ag na mná.

Éire 
Chríochnaigh Sinéad Diver, bean Ghaeltachta as Maigh Eo  (as Béal an Mhuirthead ó dhúchas di (ach ina cónaí san Astráil), in am 2:26:23.  Bhí áit bainte amach aici ag na Cluichí Oilimpeacha i dTóiceo de bharr an ghaisce sin.

Féach freisin 

 Maratón Bhostúin
 Maratón Átha Cliath

Naisc sheachtracha
 Suíomh oifigiúil TCSNYM.

Tagairtí 

Nua-Eabhrac (cathair)
Maratóin
Carles Puigdemont

Is polaiteoir agus iar-iriseoir ón Chatalóin é Carles Puigdemont i Casamajó (fuaimniú Catalóinise: [ˈkarɫəs pudʒðəˈmon me kəzəməˈʒo]) (Amer, 29 Nollaig 1962). Is iar-Uachtarán ar Generalitat na Catalóine é. Bhí sé ar an 130ú Uachtarán ar Generalitat na Catalóine a bhuíochas do chomhaontú idir Junts pel Sí agus an CUP. Bhí sé ina bhall de Pharlaimint na Catalóine agus is iar-mhéara ar chathair Girona é.

References 

Daoine a rugadh i 1962
Daoine beo
Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Polaiteoirí na Spáinne
An Chatalóin
Adolf W. Edelsvärd

Ba ailtire Sualannach é Adolf Wilhelm Edelsvärd (28 Meitheamh, 1824 – 15 Deireadh Fómhair, 1919). Thug sé seirbhís do Statens Järnvägar agus an iarnróid náisiúnta sa tSualainn mar cheann ailtire, i rith na blianta 1855-1895.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Daoine Sualannacha
Ailtirí na Sualainne
Sionnach feinneach

Is ainmhí é an Sionnach feinneach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Ceintreasóm

Sa bhitheolaíocht cheallach, is éard is ceintreasóm ann ná (Laidin: centrum 'lár', Gréigis: soma 'corp' ) orgánaid a fhreastalaíonn mar an príomh-ionad eagraithe micrifhidíní (IEMF) den chill ainmhí chomh maith le rialtóir gluaiseachta an timthrialla chille dul chun cinn cille - timthriall. D'aimsigh Edouard Van Beneden é sa bhliain 1883, agus níos déanaí ar aghaidh, d'aimnmigh Theodor Boveri é agus chuir sé síos faoi sa bhliain 1888. Creidtear gur tháinig an ceintreasóm chun cinn san ghinealachach meiteasónach de chuid na cealla eocarótacha. Ní bhíonn ceintreasóim sna fungais agus sna plandaí agus dá bhrí úsáid úsáideann siad struchtúir IEMF eile chun a gcuid micrifhidíní a eagrú. Cé go bhfuil ról lárnach ag an ceintreasóm i bpróiseas na miotóise i gcealla ainmhí, níl se riachtanach i speicis áirithe sna  cuileanna agus sna   leithphéisteanna.

 * 
 Catagóir : Anatamaíocht ceall
Iora sionnaigh Meicsiceach

Is ainmhí beag é an t-iora sionnaigh Meicsiceach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Sionnach Bheangál

Is ainmhí é an Sionnach Bheangál. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Grús Meiriceánach

Is éan é an Grús Meiriceánach Is baill d'fhine na Gruidae iad. 

Éin
Sionnach Blanford

Is ainmhí é an Sionnach Blanford. Mamach atá ann. 

Mamaigh
San Fernando, Tríonóid agus Tobága

An ceann is mó den dá chathair i dTríonóid agus Tobága is ea San Fernando. Port of Spain, an phríomhchathair, an chathair eile sa tír. Tá Chaguanas níos mó freisin, ach áiritear é mar bhardasacht agus ní mar chathair. Tá San Fernando suite ar chósta thiar theas oileán na Tríonóide, idir aibhneacha an Guaracara agus an Oropouche.

D'fhás baile san áit de réir mar a tháinig fás ar phlandálacha an chána siúcra sa cheantar, ag tosnú sa dara leath den 18ú haois. Ní ba dhéanaí cuireadh tús le saothrú an chacao ann freisin, agus idir an Dara Cogadh Domhanda agus na 1980idí chuir tionsclaíocht an pheitriliaim le geilleagar San Fernando.

Talamh mín atá sa chathair agus ina haice. Is é Cnoc San Fernando, i lár na cathrach, an ghné is suntasaí de gheograife an cheantair. Ón bpáirc ar bharr an chnoic, is féidir Veiniséala a fheiceáil ar lá geal. Bhí cónaí ar 50,208 duine i San Fernando sa bhliain 2011.

Tríonóid agus Tobága
Oileán na Tríonóide

An ceathrú oileán is mó i Muir Chairib is ea Oileán na Tríonóide. Is é an t-oileán is mó de chuid Oileán na Tríonóide agus Tobága é. Tá sé suite i ndeisceart Mhuir Chairib, in Oileáin na Gaoithe. Suíonn Oileán na Tríonóide ar scairbh ilchríochach Meiriceá Theas, ach is é cultúr Mhuir Chairib atá i réim ann.

Tá 1,267,145 duine ina gcónaí ar an oileán (2011). Sin 267 duine sa chileaméadar cearnach nó 689 sa mhíle chearnach. Indiaigh Mheiriceánacha—na hAruacaigh agus na Cairibigh—chéad áitritheoirí an oileáin. Daonra ilchiníoch atá ann anois idir Indiaigh, Afraicigh, Indiaigh Thiar, agus eile. 

Criostóir Colambas a bhaist an t-oileán leis an ainm "la Isla de la Trinidad" ar an tríú turas go Meiriceá aige. Ceapann cuid daoine gur "Oileán na nDordéan" a thugadh na bundúchasaigh air roimhe sin.

Tríonóid agus Tobága
Muir Chairib
Oileáin
An tOrd Teotanach

B'ord Míleata a bhí in Ord na mBráithre an Tí Gearmánach Naomh Muire in Iarúsailéim, nó  An tOrd Gearmánach mar a bhí aithne orthu le linn a ré féin nó An tOrd Teotanach mar atá aithne orthu san lá atá inniu ann. Bunaíodh An tOrd Teotanach sa bhliain 1190.

Bunú an oird 
Cuireadh tús leis an ord sa Mheánoirthear le linn léigear Acra sa bhliain 1190, ag tús an tríú crosáide. Tháinig meitheal crosáidithe meánaicmeach ón nGearmáin le chéile chun ord ospidéil a bhunú. Bhí an t-Ord Teotanach curtha ar bun, le beannacht ón Pápa Celestine III chun cúram ospidéal a chur ar fáil do shaighdiúirí agus oilithrigh Gearmánacha sa Tír Bheannaithe. Bhí go leor ridirí i measc bráithre an Oird Teotanaigh. D’iarr siad ar an bPápa a bheith aitheanta mar Ord Míleata. Ghlac sé leis an iarratais agus thug sé cairt nua dóibh sa bhliain 1198.

Struchtúr na heagraíochta 
Ba é An Máistir a bhí mar theideal ar cheannaire na heagraíochta ón tús. Bunaíodh craobhacha eile sa Ghearmáin, sa Phrúis agus sa Liovóin níos déanaí agus bhronn siad Máistir mar theideal ar cheannairí na ceaobhacha sin. Ghlaoigh siad an tArdmháistir ar ceannaire na Teotanaigh as sin amach. Bhí an tArdmháistir tofa ag baill an ardchraobh. Bhí air oifigigh an oird a ainmniú. Bhí eochair an duine ag an tArdmháistir, ag ceannasaí fórsaí an oird sa Thír Bheannaithe agus ag an gCisteoir d’órchiste an oird.

Tagairtí 

Crosáidí
Iora sionnaigh oirthearach

Is ainmhí beag é an t-iora sionnaigh oirthearach nó iora sionnaigh (Sciurus niger). Mamach atá ann. Tá sé dúchasach do chuid mhór de Mheiriceá Thuaidh. 

Mamaigh
Perry Como

Amhránaí agus pearsa teilifíse Meiriceánach ab ea Pierino Ronald "Perry" Como (18 Bealtaine 1912 – 12 Bealtaine 2001). Rugadh in Canonsburg, Pennsylvania, é do thuismitheoirí ón Iodáil nár labhair ach an Iodáilis sa bhaile. Thosaigh Perry ag foghlaim Béarla ar scoil dó. Bhí seanorgán ag a thuismitheoirí agus b'shin tús lena oiliúint sa cheol. 

Thaifead Perry Como ceol do RCA Victor ar feadh 44 bliana ag tosnú sa bhliain 1943. Fuair sé bás in aois a 88 bliana in Jupiter Inlet Colony, Florida.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1912
Básanna in 2001
Amhránaithe Meiriceánacha
Pápa Clemeint XII

Ba é Clemeint XII an pápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1730 agus 1740.

Daoine a rugadh i 1652
Básanna i 1740
Pápaí Iodálacha
Caifé

Áit is ea caifé ina ndíoltar agus a n-óltar caife, tae, deochanna eile agus de ghnáth na laethanta seo bia. Go minic bíonn caife agus tae ar díol i mboscaí nó málaí le tabhairt abhaile, an caife ina bpónairí go fóill nó meilte. Ó am go ham bíonn deochanna níos láidre ná caife le fáil freisin. Bíonn ceangail leis an Idirlíon le fáil go minic, agus tá a leithéid agus caifé Idirlín ann le ríomhairí.

Féach freisin
 Bialann

Bialanna
Caife
Pápa Anacletus

Ba é Naomh Anacletus an tríú Pápa ar an Eaglais Chaitliceach. Ba as an Róimh san Iodáil é agus ghlac sé an Chríostaíocht. 

Naoimh Iodálacha
Mairtírigh
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Ialtóg mheasa Pohnpei

Is ainmhí beag í an ialtóg mheasa Pohnpei. Mamach atá inti. 

Mamaigh
Ialtóg mheasa Oileáin Truk

Is ainmhí í an ialtóg mheasa Oileáin Truk. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Antoine Ó Ceallaigh

Is iománaí é Antoine Ó Ceallaigh. Rugadh sé ar an 15 Nollaig 1993. Is as Contae an Chláir é. Bhain sé gradam 'all star' amach sa bhliain 2013.

Tagairtí 

Iománaithe an Chláir
Daoine as Contae an Chláir
Daoine a rugadh i 1993
Daoine beo
Pápa Clemeint I

Ba é Clemeint I an ceathrú Pápa ar an Eaglais Chaitliceach. Ba as An Róimh é agus ghlac sé an Chríostaíocht. 

Naoimh Iodálacha
Mairtírigh
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Básanna i 99
Pápa Evaristus

Ba é Evaristus an cúigiú Pápa ar an Eaglais Chaitliceach. Ba as Beitheal é agus ghlac sé an Chríostaíocht. 

Naoimh Iodálacha
Mairtírigh
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Kim Jong-un

Ardcheannaire Dhaon-phoblacht Dhaonlathach na Cóiré, nó an Chóiré Thuaidh, agus cathaoirleach Pháirtí Oibrithe na Cóiré is ea Kim Jong-un a rugadh ar 8 Eanáir 1983. 

Mac le Kim Jong-il (1941–2011) agus garmhac de chuid Kim Il-sung (1912–1994) atá ann. Ardcheannairí agus deachtóirí ar an tír ab ea an bheirt acusan freisin, an t-aon sampla de dheachtóireacht chumannach oidhreachtúil i stair an domhain. 

Tháinig Kim Jong-un i gcumhacht ar bhás a athar i mí na Nollag sa bhliain 2011. Léiroidhre a bhí in Jong-un roimhe sin agus "an Comharba Mór" a thug seirbhís theilifíse an stáit air ina dhiaidh.

Daoine a rugadh i 1983
An Chóiré Thuaidh
Daoine beo