joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Elish Lamont

Péintéir mionphortráidí Éireannach ab ea Elish Lamont nó Elish La Mont(e) (c.1800/1816 – 28 Iúil 1870).

Saol
Rugadh Elish Lamont isteach i dteaghlach gnóthadóirí aithnidiúil i mBéal Feirste, sa bhliain 1800 nó 1816. John Lamont, stáiseanóir agus clódóir, a hathair. Chuaigh Elish go Londain le hoiliúint mar mhiondealbhóir, agus é sin críochnaithe aici phill sí go Béal Feirste. Faoin bhliain 1837, bhí sí ag obair go proifisiúnta mar ealaíontóir. Le linn a gairmré i mBéal Feirste, chuaigh Lamont a chónaí ag seoltaí difriúla sa chathair, agus chaith sí tamall ina cónaí lena deartháireacha, John, uaireadóir agus radharceolaí, agus an Dr Aeneas Lamont, máinlia. In éineacht le duine luaite mar Miss Rock, chuir sí scoil chónaí agus lae ar bun sa bhliain 1851. I réamheolaire na scoile, cuirtear síos uirthi mar theagascóir cleachta le taithí aici i Sasana, sa Fhrainc agus sa Ghearmáin. Fán bhliain 1856, áfach, ní raibh aon bhaint aici leis an scoil.

D'aistrigh Lamont go seoladh ar Sr. Clare, Baile Átha Cliath, sa bhliain 1857, agus bhí cónaí uirthi ansin go 1859. Ní ba dhéanaí ina saol, chuaigh sí go Sasana, mar ar chuir sí aithne ar Daniel Maclise, John Ruskin, agus Charles Dickens. Shíothlaigh Lamont ar 28 Iúil 1870, in Rochester Castle, Boley Hill, Rochester, Kent.

A saothar ealaíne
Ag tús a gairmré, thaispeán Lamont a bpictiúirí le Cumann Ealaíontóirí Bhéal Feirste sna blianta 1837 agus 1838. Bhí a saothar ar taispeáint chomh maith leis an Royal Hibernian Academy (RHA) ó 1842 go 1858, agus arís sa bhliain 1870. Is dócha gurbh ise an "Mrs Lamont" a bhí páirteach i dtaispeántas an Northern Irish Art Union i mBéal Feirste i 1843 le dhá mhionphortráid. Thaispeáin sí 7 mionphortráid in Acadamh Ríoga na hEalaíne (RA) sna blianta 1856–1859 faoin ainm "Miss La Monte". Tá Lamont ar na mná ba thúisce i mBéal Feirste dár éirigh leo saol proifisiúnta san ealaín a bhaint amach dóibh féin, agus tá a fhios gur éirigh go maith léi. Coimisiúnadh í chun mionphortráidí a dhéanamh do neart teaghlach den uasaicme i dTuaisceart na hÉireann.

Naisc sheachtracha
Mionphortráid de Miss O'Hara as Baile Meánach i Músaem Uladh. Arna rochtain ar 21 Samhain 2916

Tagairtí

Básanna i 1870
Péintéirí Éireannacha
Daoine as Béal Feirste
Charles Michel

Charles J. Y. Gh. Michel (fraincis: [ʃaʁl mi.ʃɛl]; 21 Nollaig 1975 a rugadh é) Is polaiteoir Beilgeach de bhunús na Vallúine é, a fheidhmíonn mar Uachtarán na Comhairle Eorpaí faoi láthair (ón 1 Nollaig 2019 i leith). Príomh-Aire na Beilge ab ea é ar feadh 5 bliana roimhe sin. 

Mac Louis Michel é, polaiteoir suntasach eile sa Bheilg. Ceannaire an pháirtí liobrálaigh Mouvement Réformateur (MR) ab ea é ó mhí Feabhra 2011 go dtí gur roghnaíodh mar Príomh-Aire é ar an 11 Deireadh Fómhair 2014. Is Michel an Príomh-Aire is óige a bhí ag an mBeilg le breis is 150 bhliain.

Tus a Ghairme 
Rugadh Michel i Namur na Vallúine. Dhírigh sé a aird ar chúrsaí polaitíochta den chéad uair ag aois 16 bhliana déag nuair a chláraigh sé leis na Liobrálaigh Óige de Jodoigne (Jeunes Réformateurs Libéraux de Jodoigne); bhí a athair tófa mar mhéara Jodoigne ó 1983 ar aghaidh. I 1994, agus é 18 mbliana déag, toghadh mar chomhairleoir proibhinse i mBrabant na Vallúine é.

Sular glaoíodh chun barra na Bruiséile é, bhain sé céim amach sa dlí ó Shaor-Ollscoil na Bruiséile agus ó Ollscoil Amstardam.

Labhraíonn sé Ollainnis liofa óir go ndearna sé stadéir in Amstardam, agus labhraíonn sé Fraincis mar mhatháirtheanga.

A Ghairm Pholaitiúil 
Toghadh Michel do Theach na nIonadaithe den chéad uair i 1999, ach atoghadh é gach bliain ina dhiaidh. Is ionadaí do Bhrabant na Vallúíne é, áit a fhaigheann na liobrálaigh, Mouvement Réformateur, an-chuid tacaíocht uaithi.

I 2000, roghnaíodh mar Aire Gnóthaí Baile é sa Rialtas Vallúnach. Ag aois 25 bhliana, eisean a bhí ar an Aire ab óige i stair na Beilge.

Ar leibhéal áitiúil, toghadh ina chomhairleoir cathrach é i Wavre i 2000. Sa bhliain 2006, roghnaíodh é mar mhéara na cathrach.

I Nollaig 2007, roghnaíodh Michel mar Aire Comhoibriú um Fhorbairt na Beilge mar chuid den Rialtas Verhofstadt III, agus ina dhiaidh, roghnaíodh mar bhall den Rialtas Leterme I,  de rialtas Van Rompuy I, agus de Rialtas Leterme II é.

I 2009, d'adhmhaigh Michel gur scannlaighl raitis an Phápa Beinidict XVI, a dhearbhaigh go raibh coiscíní ina chúis scaipeadh SEIF, ag rá go raibh an raitis ón Phápa "uafásach, scannalach agus rascánta, fiú."

Michel an chéad Príomh-Aire a bhfuil Fraincis mar mháthairtheanga aige a toghadh díreach i ndiaidh Príomh-Aire eile le Fraincis ó dhúchais aige le beagnach 50 bliain. Tharla sé don chéad uair sa Bheilg nuair a tháinig Pierre Harmel i gcomharbacht ar Paul Vanden Boeynants.

Uachtarán na Comhairle Eorpaí 
Thogh ceannairí an Aontais Charles Michel ina Uachtarán ar an gComhairle Eorpach an 2 Iúil 2019. Chuaigh sé i mbun oifige an 1 Nollaig 2019.

A Shaol Pearsanta 
Imríonn Charles Michel leadóg agus scuais mar chaitheamh aimsire, agus liostaíonn sé croquettes aux crevettes (cróicéad le séaclaí, sneaic choitianta sa Bheilg) mar an bia is fearr leis.

Onóracha 
  An bheilg: Ard-Oifigeach, Ord Leopold,

Tagairtí 
 Láithreán gréasáin oifigiúil

Polaiteoirí na Beilge
Daoine a rugadh i 1975
Daoine beo
Vukovar

Is cathair í Vukovar sa Chróit agus í mar an calafort abhann is mó sa tír súite ar chumar na Danóibe agus Vuk, í súite sa réigiúin Sraema. Is lárionaid riaracháin agus cultúrtha í don gcontae Vukovar-Sraema. Is í Vukovar sean chathair barócach súite ar an Danóib, tá clú ar leith aici de bharr scriossadh na cathrach i rith Cogadh Saoirse na Cróite. Sa lá atá inniu ann tá an chathair ath-tógtha don chuid is mó ach tá stair na cathrach ag dul siar go tús 13ú haois. Tagann ainm na cathrach ón abhainn, Vuk, a chiallaíonn mactíre agus an focail Ongairis vár a chiallaíonn 'Dún'. 

An Chróit
Cathracha agus Bailte sa Chróit
Nikki Haley

Polaiteoir Meiriceánach is ea Nikki Haley, a rugadh mar Nimrata "Nikki" Randhawa ar 20 Eanáir 1972. Ba ghobharnóir ar Carolina Theas í ó 2011 go 2017. Sula raibh sí ina gobharnóir bhí sí ina hionadaí ar son Contae Lexington i dTeach Ionadaithe Carolina Theas (2005 go 2011). Ambasadóir na Stát Aontaithe chuig na Náisiúin Aontaithe a bhí inti sna blianta 2017–2018. Tá sí ina ball den Pháirtí Phoblachtach.

Is í Haley an chéad bhean ina ghobharnóir ar stát South Carolina; is í an gobharnóir Meiriceánach is óige dá bhfuil ann. Is í an dara duine de shliocht Indiach atá ina gobharnóir Meiriceánach, i ndiaidh Bobby Jindal. Cathaoirleach ar bhord Ollscoil Carolina Theas í freisin.

Rugadh Haley in Bamberg, Carolina Theas, do thuismitheoirí Saíceacha ón India. Tá céim B.S. i gcuntasóireacht aici ó Ollscoil Clemson. I mí Meán Fómhair phós sí Michael Haley i searmanais Shaíceacha agus Modhacha. Deir sí gur Críostaí í agus go bhfuil sí ina bhall de phobal Modhach. 

Ar 23 Samhain 2016 d'fhógair Donald Trump, uachtarán tofa na Stát Aontaithe, go n-ainmneoidh sé Nikki Haley do phost ambasadóra SAM chuig na Náisiúin Aontaithe nuair a bheidh sé féin in oifig .

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Suíomh oifigiúil Ghobharnór Carolina Theas, arna rochtain ar 25 Samhain 2016 

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1972
Daoine beo
Alice Walker

Scríbhneoir Meiriceánach is ea Alice Malsenior Walker a rugadh ar 9 Feabhra 1944). Scríobhann sí úrscéalta, gearrscéalta agus filíocht. Cuireadh fáilte faoi leith roimh a húrscéal The Color Purple (1982), agus bronnadh an National Book Award agus an Pulitzer Prize for Fiction uirthi. Scríobh sí Meridian agus The Third Life of Grange Copeland, úrscéalta, freisin, i measc saothar eile léi.

A luathshaol
Rugadh Alice Walker i gContae Putnam, Georgia,ar 9 Feabhra 1944. Feirmeoir beag a bhí ina hathair. D'oibrigh a máthair 11 uair sa lá ar son $17 sa tseachtain mar shearbhónta chun íoc as a cuid ollscolaíochta. Chuaigh sí go Spelman College in Atlanta, Georgia, ar dtús, ansin go Sarah Lawrence College, mar ar bhain sí céim bhaitsiléara amach sa bhliain 1965.

Saothair Walker
Sa bhliain 1982, foilsíodh an leabhar uaithi is fearr eolas air, The Color Purple. San úrscéal leanann an léitheoir bean óg ghorm bhuartha agus í ag streachailt chun a bealaigh a dhéanamh ní hamháin trí chultúr ciníoch na ndaoine geala ach trí chultúr paitriarcach an phobail ghoirm chomh maith. Leabhar móréilimh a bhí ann agus sa bhliain 1985 cuireadh é in oiriúint mar scannán faoi stiúradh Steven Spielberg le hOprah Winfrey agus Whoopi Goldberg in dhá phríomhról. Cuireadh ar an stáitse Broadway mar léiriúchán ceolmhar sa bhliain 2005. Léiríodh é 910 uair.

A saol pearsanta
Sa bhliain 1965, casadh ar Walker dlíodóir Giúdach cearta sibhialta darbh ainm Melvyn Rosenman Leventhal. Phós siad ar 17 Márta 1967, i gCathair Nua-Eabhrac. Chuir siad fúthu ní ba dhéanaí sa bhliain chéanna in Jackson, Mississippi, an chéad chúpla idirchiníoch dar phós go dleathach in Mississippi. Chráigh agus bhagair daoine geala iad, an Ku Klux Klan san áireamh. Saolaíodh iníon acu, Rebecca, sa bhliain 1969. Fuair Walker agus a fear céile colscaradh sa bhliain 1976.

Sna 1990idí, bhí caidreamh ag Walker le amhránaí-scríbhneoir Tracy Chapman: "It was delicious and lovely and wonderful and I totally enjoyed it and I was completely in love with her but it was not anybody's business but ours," a dúirt sí.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Suíomh oifigiúil Alice Walker. Arna rochtain ar 27 Samhain 2016

Scríbhneoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1944
Daoine beo
Harvey Milk

Polaiteoir Meiriceánach ab ea Harvey Bernard Milk (22 Bealtaine 1930 – 27 Samhain 1978). Bhí sé ionad aige ar Bhord Mhaoirseoirí San Francisco, an chéad duine LADT a toghadh do oifig phoiblí i gCalifornia. Níorbh iad an pholaitíocht agus gníomhaíocht aerach na haon suim dá raibh aige: Bhí 40 bliana slánaithe aige sula ndeachaigh sé le ceachtar den dá rud. Chuaigh frithchultúr na seascaidí go háirithe i bhfeidhm air.

Chuir Milk 11 mhí isteach in oifig agus bhí sé freagrach as dhlí dhian i bhfeidhm le cearta LADT a chosaint sa chathair úd. Ar 27 Samhain 1978, d'fheallmharaigh Dan White Milk agus an Méara George Moscone. Maoirseoir eile de chuid San Francisco a bhí in White, a bhí i ndiaidh éirí as a phost ar bhord na cathrach agus a raibh teip ar a iarracht chun an post a fháil ar ais.

In ainneoin giorracht an ama a chaith sé in oifig, d'éirigh Milk ina íocón in San Francisco agus ina martíreach. Sa bhliain 2002, rinneadh cur síos ar Milk mar "an t-oifgeach LADT is cáiliúla agus is suntasaí dár toghadh riamh sna Stáit Aontaithe."

Beathaisnéis
Rugadh Milk in Woodmere, Queens, Nua-Eabhrac, do thuismitheoirí Giúdacha de shliocht Liotuánach. Bhíodh pháistí eile ag spochadh as go minic mar gheall ar a dhá mhórchluas, a shrón mhór agus na spága de chosa a bhí aige. D'imir sé peil Mheiriceánach ar scoil dó agus bhí dúil a anama aige sa cheoldráma. Thuig sé mar dhéagóir gur homaighnéasach é féin ach choimeád sé é sin i gceilt. D'fhreastail sé ar Ollscoil Stát Nua-Eabhrac in Albany agus bhain sé céim bhaitsléara amach sa Mhatamatic.

Le linn Chogadh na Cóiré sna luath 1950idí, bhí ar seirbhís i gCabhlach na Stát Aontaithe ar bord an USS Kittiwake, fomhuireán, agus mar theagascóir tumadóireachta. I ndiaidh an chogaidh d'éirigh sé mór le cúpla fear eile agus d'oibrigh sé mar staitisteoir i gCathair Nua-Eabhrac. Chaith sé tamall in Dallas, Texas freisin, sular chuir sé faoi in San Francisco. Sa bhliain 1971 chuir seisean agus a chomrádaí siopa ceamaraí ar bun leis na $1,000 dollar deireannacha a bhí fágtha acu.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Suíomh an Milk Foundation. Arna rochtain ar 3 Nollaig 2016

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine LADT
Daoine a rugadh i 1930
Básanna i 1978
Madeleine Albright

Taidhleoir Meiriceánach ab ea Madeleine Korbel Albright, a rugadh mar Marie Jana Korbelová ar 15 Bealtaine 1937 i bPrág, sa tSeicslóvaic, agus a fuair bás ar 23 Márta 2022 sna Stáit Aontaithe. Ó 1997 go 2001 bhí sí ina rúnaí stáit sna Stáit Aontaithe, an chéad bhean sa phost sin. Ba bhall den Pháirtí Daonlathach í.

Beathaisnéis

Muintir 
Taidhleoir Seicslóvach ab ea athair Madeleine, Josef Korbel; ní ba dhéanaí bhí sé ina ollamh le polaitíocht in Ollscoil Denver i Meiriceá. Nuair a thit an tSeicslóvaic as a chéile roimh ionsaí Ghearmáin na Naitsíoch bhí ar an teaghlach teitheadh. Chuir siad fúthu i Londain. Is cuimhin léi bord trom miotail sa teach mar chosaint ar an mbuamáil a bhí trom sa chomharsanacht in raibh cónaí orthu ar dtús agus tá Madeleine le feiceáil sa ghrianghraf ar phóstaer bolscaireachta ar son páistí sa Bhreatain Mhór. 

I 1945 agus an cogadh thart, d'fhill Josef Korbel, mar bhall de rialtas ar deoraíocht na Seicslóvaice, go Prág lena chlann. In fhómhar na bliana 1945 ceapadh Josef ina ambasadóir Seiceach in Belgrade, san Iúgslaiv. Sa bhliain 1948 ghabh na cumannaigh an chumhacht sa tSeicslóvaic agus fuair an teaghlach tearmann in ambasáid na Stát Aontaithe. Thug siad a n-aghaidh ar an tír sin agus sa bhliain 1957 ghlac ise agus a hathair araon saoránacht Mheiriceánach.

Tógadh Madeleine mar Chaitliceach Rómhánach ach chuaigh sí leis an Eaglais Anglacánach nuair a phós sí sa bhliain 1959. Ní raibh a fhios aici go raibh sí ina duine fásta gur Giúdaigh iad a tuismitheoirí ar dtús agus gur iompaigh siad ina gCaitlicigh. Cailleadh triúr dá seantuismitheoirí san Uileloscadh.

Bhí Béarla, Fraincis, Seicis agus Rúisis líofa aici; bhí labhairt agus léamh na Polainnise agus Seirbea-Chróitise aici chomh maith.

Taidhleoir 
Ba mhór léi leathnú na heagraíochta ECAT sna 1990idí. Bhí baint aici le bunú Bhínse Fiosraithe na gCoireanna Cogaidh atá faoi choimirce na Náisiún Aontaithe. Thacaigh sí  leis an bpróiseas síochána i dTuaisceart Éireann chomh maith.

Leabhair 
 Madam Secretary (2003)
 The Mighty and the Almighty: Reflections on America, God, and World Affairs (2006)
 Memo to the President Elect: How We Can Restore America's Reputation and Leadership (2008).
 Read My Pins (2009).

Tagairtí

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1937
Básanna in 2022
Taidhleoirí Meiriceánacha
Giúdaigh
Daoine Seiceacha
Taidhleoir

Is é is taidhleoir ann duine atá ceaptha ag stát chun idirbheartaíocht a chur i bhfeidhm le stát (nó stáit) eile nó le heagraíocht idirnáisiúnta. Ar na feidhmeanna a bhíonn faoi chúram an taidhleora tá: ionadaíocht agus cosaint leas agus saoránaigh an stáit churtha; tosach agus áisiú comhaontaithe straitéiseacha; conarthaí agus coinbhinsiúin; cur ar aghaidh faisnéise; trádáil agus gnó; teicneolaíocht; agus caidreamh cairdiúil. Úsáidtear taidhleoirí cleachta in eagraíochtaí idirnáisiúnta dála na Náisiúin Aontaithe agus i gcomhlachtaí ilnáisiúnta as a dtaithí agus scileanna i mbanistíocht agus in idirbheartaíocht. Sna tíortha éagsúla ar fud an domhain, tugtar "an seirbhís eachtrannach" nó "an cór taidhleoireachta" ar a gcuid taidhleoirí.

Sanasaíocht
I roinnt teangacha baineadh úsáid as focal Gréigise i gcomhair duine a chleachtann ceird an taidhleora: diplomat i mBéarla, diplomático i Spáinnis srl. Tá a leithéid d'fhocail sa Ghaeilge: dioplómaitic (taidhleoireacht) agus dioplómaitiúil. (Focal Gaeilge eile ón bhfréamh chéanna ná dioplóma.)

Tá an focal taidhleoir gaolta leis an bhfocal tadhall. An chiall atá le taidhleoir mar sin "duine a mbíonn teagmháil rialta aige le daoine eile".

Tagairtí

Taidhleoireacht
Pussy Riot

Is banna rac-cheoil Rúiseach feimineach é Pussy Riot a chasann punc-rac, mar agóid de ghnáth. Tá siad lonnaithe i Moscó. Cuireadh an banna ar bun sa bhliain 2011, agus go dtí seo tá timpeall is 11 bean a bhí nó atá páirteach ann, ó 20 go 33 bliana d'aois. Tá roinnt "treall-léirithe" curtha i gcrích acu in áiteanna poiblí neamhghnácha agus a bhí gríosaitheach, gan chead agus curtha ar an Idirlíon ina dhiaidh sin i bhfoirm físeán ceoil. Ar na téamaí liriceacha acu tá feimeanachas, cearta LADT, agus a gcur i gcoinne Vladimir Putin, uachtarán géagláidir na Rúise. Cuireann siad a spotsholas ar an gceangal idir Putin agus ceannairí Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise.

Ar 21 Feabhra 2012, rinne cúigear den ghrúpa stáitiú ceoil in Ardeaglais Chríost Slánaitheoir i Moscó. Sa deireadh chuir oifigigh slándála de chuid na heaglaise críoch leis an léiriúchán. Mhaigh na mná go raibh siad ag agóid i gcoinne an tacaíocht a thug an Eaglais Cheartchreidmheach do Putin le linn a fheachtas toghcháin. Ar 3 Márta 2012, gabhadh beirt den ghrúpa, Nadezhda Tolokonnikova agus Maria Alyokhina, agus cuireadh amhasóireacht ina leith. Gabhadh duine eile ón ghrúpa, Yekaterina Samutsevich, ar 16 Márta. Séanadh bannaí dóibh, agus coimeádadh faoi ghlas iad gur thosaigh a dtriall go déannach i mí Iúil. Ar 17 Lúnasa 2012, ciontaíodh an triúr i gcoir "na hamhsóireachta agus í spreagtha ag fuath reiligiúin", agus gearradh dhá bhliain príosúnachta an duine orthu. Ar 10 Deireadh Fómhair i ndiaidh achomhairc i gcoinne na breithe, ligeadh Samutsevich saor ar promhadh agus an bhreith ina coinnese curtha ar fionraí. Sheas an chúirt le breith an bheirt bhan eile. 

Cáineadh na breitheanna i gcoinne Pussy Riot go forleathan ar fud an domahin, san Iarthar go háirithe. Sheas grúpaí cearta daonna mar Amnesty International an fód ar son na mban; "príosúnaithe coinsiasa" a thug AI orthu.. Thug lucht an cheoil agus na siamsaíochta tacaíocht dóibh. Ní rabhthas chomh báúil leis na mná sa Rúis féin, áfach, agus an tríú cuid de na Rúisigh i bhfabhar bhreith na cúirte. ar 13 Nollaig 2013, i ndiaidh 21 mí dá bpríosúnacht a chur isteach, ligeadh Tolokonnikova agus Alyokhina saor, tar éis do Duma an Stáit maithiúnas a mholadh.

I mí Feabhra na bliana 2014, fógraíodh i ráiteas gan ainm ach ar son ball den ghrúpa nach raibh Alyokhina agus Tolokonnikova ina baill de a thuilleadh.

Tagairtí

Bannaí rac-cheoil
An Rúis
Colorado (Abhainn)

Is abhainn mhór í an Colorado a shreabhann tríd iardheisceart na Stáit Aontaithe agus iarthuaisceart Mheicsiceo. Tá sí thart ar 2,500 ciliméadar ar fhad. Uiscíonn si an chuid is mó de mhachairí fásacha na stát seo a leanas: Colorado, Utah, Arizona, Nevada, Calafóirnia, Baja Chalafóirnia agus Sonora, an dá chuid dheireanach  i Meicsiceo. Tá foinse na habhann ag bun na Sléibhte Creagacha in Colorado. Go dtí 1921 bhi an t-ainm an abhainn Colorado infheidhme don réimse uisce ó chomhchumar na n-aibhneacha Grand River agus an Abhainn Ghlas in Utah. Sa bhliain chéanna, arna iarraidh sin de staid Colorado, athainmníodh an abhainn Colorado go léir ar an réimse uisce go léir ón sruthchúrsa a thosaíonn sna Sléibhte Creagacha.

Aibhneacha Mheiriceá Thuaidh
Ospidéal an Rotunda

Tá Ospidéal an Rotunda, nó Ospidéal Máithreachais an Rotunda, suite i gcroílár Bhaile Átha Cliath agus tá sé ar cheann de na hinstitiúidí sláinte is cáiliúla in Éirinn. An máinlia, Bartholomew Mosse, a bhunaigh an t-ospidéal in 1745, agus is mór an fhorbairt atá tagtha ar Ospidéal an Rotunda, mar a thugtar air sa lá atá inniu ann, ó shin i leith. Tá seirbhísí míochaine á gcur ar fáil gan stad do mhná agus do leanaí ó shin.

Airítear an Rotunda ar cheann de na sainfhoirgnimh is so-aitheanta i mBaile Átha Cliath ó thaobh na hailtireachta de.

Stair
D’oscail an máinlia, Dr. Bartholomew Mosse an t-ospidéal ar 15 Márta 1745 in 'George’s Lane' (Sráid Sheoirse Mhór Theas). An ' Dublin Lying-In Hospital' a bhí air ar dtús.  Bhí drochbhail ar mháithreacha agus leanaí i mBaile Átha Cliath san 18ú haois.

Ba é Mosse chomh maith a thiomsaigh an t-airgead le hospidéal nua a oscailt agus leis an bhfoirgneamh a thógáil,  I 1748 ghlac an Mosse ceithre acra agus aon ród amháin ar léas ar an taobh thuaidh de Shráid na Breataine Móire chun foirgneamh nua a thógáil. Croílár cultúrtha agus sóisialta na cathrach Seoirsí ag an am ab ea an láthair ar tógadh an foirgneamh.

Tógadh é in aice le Sráid Sackville (Sráid Uí Chonaill inniu).  Ach ní raibh sé ar aon ais leis an tsráid. B'iad muintir Gardiner a d'fhorbair an Chearnóg Parnell agus Sráid Parnell, nó Cearnóg Rutland, mar a thugtaí uirthi sa 18ú haois.

Osclaíodh an foirgneamh nua ar 8 Nollaig 1757 agus an 'New Dublin Lying-In Hospital' a bhí air.  

Tá seirbhísí míochaine á gcur ar fáil gan stad do mhná agus do leanaí ó shin ina shuíomh reatha ar chearnóg Parnell.

An 'Rink' 
Gné shuntasach amháin den fhoirgneamh seo ab ea an struchtúr ciorclach, an 'Rink' agus b’as sin a d’eascair a ainm: Ospidéal an Rotunda. Tógadh seomraí éagsúla ócáide mar chuid den fhoirgneamh; 'Rotunda Rink' orthus níos déanaí. Bhí Mosse ag súil go bhféadfaí iad a ligean amach ar cíos chun go dtabharfadh an t-ioncam breise cabhair airgid don ospidéal.

Sa 'Rotunda Rink' a bunaíodh Óglaigh na hÉireann sa bhliain 1913.

Féach freisin 

 Bartholomew Mosse 
 Amharclann an Gheata

Naisc sheachtracha 

 rotunda.ie

Tagairtí 

Cearnóga i mBaile Átha Cliath
Foirgnimh i mBaile Átha Cliath
Ospidéil i gContae Bhaile Átha Cliath
An Tulach (An Clár)

Baile is ea an Tulach (Béarla: Tulla) i gContae an Chláir. Tá an baile suite thart ar 15 ciliméadar ón Inis. Is ionad tráchtála é dá pharóiste ar fad agus an cheantair. Bunaíodh a chill timpeall na bliana 620 ag Mochuille; fuair an baile a chairt baile sa 13ú haois.

Tulach
Whitney Smith

Saineolaí Meiriceánach ar bhratacha ab ea Whitney Smith Jr. (26 Feabhra 1940 – 17 Samhain 2016). Ba é an t-aon saineolaí ar bhratacha proifisiúnta lánaimseartha ar domhan é, agus ba eisean an té a cheap an téarma i mBéarla vexillology mar ainm ar staidéar ar achan ghné de na mbratach. Chuir sé roinnt cumann i gcomhair bhratch ar bun. Laureate agus comhalta den International Federation of Vexillological Associations a bhí ann.

Beathaisnéis
Rugadh Whitney Smith in Arlington, Massachusetts. Chuir sé suim sna bratacha nuair a bhí sé ina páiste óg agus lean sé den treo sin a shaol ar fad. Chum sé an téarma vexillology (bunaithe ar vexillum, focal Laidine a chiallaíonn "meirge míleata") nuair a bhí sé 17 bliana d'aois. Bhí Laidin, Fraincis agus Rúisis aige, agus bhí sé de nós aige scéalta grinn a insint iontu agus imirt focal a dhéanamh le focail iontu agus i dteangacha eile.

Sa bhliain 1961, chomhbhunaigh Smith The Flag Bulletin, an chéad irisleabhar ar domhan tiomanta do staidéar na mbratach. Bhain sé céim bhaitsiléara amach in Ollscoil Harvard (1961) agus dochtúireacht in Ollscoil Bhostúin (1968). "Prolegomena to the Study of Political Symbolism" teideal a théis dochtúireacha. Ina dhiaidh sin, bhí sé ina ollamh le heolaíocht pholaitíochta in Ollscoil Bhostúin. D'éirigh sé as an múinteoireacht in aois a 30 bliain le dul go lánaimsearta le hobair a bhain leis na bratacha.

 
Bhí 11,000 leabhar a bhain le bratacha in 16 sheomra a thí in Winchester, Massachusetts, chomh maith le 4,000 bratach i stóras díthaisithe. Fuair sé bás in Peabody, Massachusetts.

Foilseacháin
Scríobh Smith 27 leabhar i dtaobh bratach, go háirithe Flags Through the Ages and Across the World, The Flag Book of the United States, agus Flag Lore of all Nations. Scríobh Smith freisin breis is 250 alt don Encyclopædia Britannica.

 Flags: Through the Ages and Around the World McGraw Hill, 1975. ISBN 0-07-059093-1

Tagairtí

Foinsí
 "Half Mast: Whitney Smith, the founder of Vexillology died on November 27th, aged 76". The Economist, 10-16 Nollaig 2016, lch. 88.

Naisc sheachtracha
Beathaisnéis Smith ar shuíomh an Flag Research Center. Arna rochtain ar 11 Nollaig 2016.

Daoine a rugadh i 1940
Básanna in 2016
Bandar Seri Begawan

Is é Bandar Seri Begawan (scríbhneoireacht Jawi: بندر سري بگاوان) príomhchathair Bhrúiné. "Calafort an rialóra" an chiall atá leis an ainm sa Mhalaeis. Tá an chathair suite i dtuaisceart na tíre ar bhruach thuaidh an Abhainn Bhrúiné. Tá cónaí ar 50,000 duine sa chathair féin agus ar 279,924 duine sa cheantar uirbeach uilig.

Ar iontais na cathrach tá Istana Nurul Iman, "Pálás Sholas an Chreidimh". Tá ciorradh agus 1,800 seomra ann. Tá 200,000 méadar cearnacha sa phálás agus mar sin is é seo an pálás is mó ar domhan. Tá Mosc Omar-Ali-Saifuddin sa chathair freisin, agus é tógtha sa bhliain 1958. Lámh leis an Mosc tá Kampong Ayer (Gaeilge: baile uisce), comharsanacht ina bhfuil 30,000 duine ina gcónaí i dtithe a tógadh os cionn an uisce, cosúil leis an Veinéis, san Iodáil. Deirtear gurb é an pobal is mó ar domhan atá suite ar uisce.

Brúiné
Príomhchathracha na hÁise
An tAontas Pan-Eorpach

Is í an tAontas Pan-Eorpach an ghluaiseacht is sine a raibh sé mar aidhm aici tíortha na hEorpa a aontú.

I measc a gcomhaltaí suntasacha bhí Albert Einstein, Fridtjof Nansen, Johan Ludwig Mowinckel, Thomas Mann, Franz Werfel, Bronislaw Huberman, Aristide Briand, Charles de Gaulle, Konrad Adenauer, Sigmund Freud, Benedetto Croce, Bruno Kreisky, Léon Blum agus Georges Pompidou.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
 An tAontas Paneorpach
 Archival sources on the Paneuropean Union at the Historical Archives of the EU in Florence

Eagraíochtaí idirnáisiúnta
An tAontas Eorpach
Stair na hEorpa
Victor Herbert

Cumadóir Éireannach le saoránacht na Gearmáine agus Mheiriceá ab ea Victor August Herbert (1 Feabhra 1859 – 26 Bealtaine 1924). Fuair sé a chuid oideachas in Stuttgart, rinne sé staidéar in Ollscoil Stáit Ceol agus Ealaíona Léirfheidhmeacha. Phós sé Therese Forrester, soprán, i 1886 agus ansin bhog siad go dtí na Stáit Aontaithe.   
Cumadóir bisiúil, scríobh Herbert dhá ceoldráma, a béarlagair, 43 ceoldráma, ceol teagmhasach a ghabhann le 10 ndráma, 31 dréacht i gcomhair ceolfhoirne, naoi saothar do bhannaí, naoi saothar don dordveidhil, cúig cinn don veidhlín le pianó nó ceolfhoireann, 22 saothar don phianó agus líon mór amhrán, dréachtaí córúla, agus ceolfhoirniú i gcomhair shaothair le cumadóirí eile, i measc míreanna ceoil eile.

Thosaigh Herbert ag cumadh ceoldrámaí sa bhliain 1894, a tháirgeadh rath arís eile, lena n-áirítear The Serenade (1897) agus The Teller Fortune (1898). I measc cuid de na ceoldrámaí is rathúla a scríobh sé tar éis casadh an 20ú haois bhí Babes i Toyland (1903), Mlle. Modiste (1905), The Mill Red (1906), Naughty Marietta (1910), Sweethearts (1913) agus Eileen (1917). Tar éis an Chéad Chogadh Domhanda, leis an athrú ar cách tóir ceoil, thosaigh Herbert chun musicals a chumadh agus chuir ceol le seónna de chuid cumadóirí eile. Cé go raibh cuid de na dea-fhaightear riamh, bhain sé arís ar an leibhéal de rath go raibh sé taitneamh lena ceoldráma mó tóir.

Saol 

Rugadh Herbert i mBaile Átha Cliath, Éire, do bheirt Phrotastúnach, Edward Herbert (b. 1861) agus Fanny Herbert (r. Lover). In aois a trí go leith, go gairid i ndiaidh bhás a athar, Herbert óg agus a mháthair ar athraíodh a ionad chun cónaí lena chro i Londain, Sasana, áit a fuair sé spreagadh ina iarrachtaí cruthaitheacha. Ba é a sheanathair ba úrscéalaí, drámadóir, file agus cumadóir Éireannach Samuel Lover. An teaghlach Lover fáilte roimh sruth seasta de cheoltóirí, scríbhneoirí agus ealaíontóirí a n-bhaile. Herbert téigh isteach i a mháthair i Stuttgart, an Ghearmáin, i 1867, bliain i ndiaidh go raibh sí pósta le dochtúir Gearmánach, Carl Schmidt na Langenargen. In Stuttgart fuair sé oideachas liobrálach láidir san Eberhard-Ludwigs-Gymnasium, lena n-áirítear oiliúint ceoil.

Naisc sheachtracha
Beathaisnéis ag Song Writers Hall of Fame. Arna rochtain ar 19 Nollaig 2016 

Cumadóirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1859
Básanna i 1924
Pliska

Príomhchathair Impireacht na Bulgáire ar feadh tréimhse sa lua-mheánaois ab ea Pliska (Bulgáiris: Плиска; IPA: ˈpliskɐ), agus é suite in oirthuaisceart na Bulgáire. Tá baile beag ar a dtugtar Pliska go fóill in aice suíomh na seanchathrach in Oblast Shumen, in aice Nowi Pasar.

Tá fothracha sheanphríomhchathair Chéad Impireacht na Bulgáire ina suíomh seandálaíochta inniu. Tá an suíomh suite 7km siar ó Nowi Pasar. Tá baile an lá inniu suite 2km ó dheas ó na fothracha, 140 méadar os cionn leibhéal na farraige. Sa bhliain 2007 bhí cónaí ar 1,243 duine ann. Tá Pliska 404km ó Shóifia, príomhchathair na Bulgáire inniu.

Bhí Pliska ina príomhchathair ar Impireacht na Bulgáire sna blianta AD 681–893. Ina dhiaidh sin, ghlac Preslav áit Pliska mar phríomhchathair.

An Bhulgáir
Criól Háítí

Labhraíonn 10–12 milliún duine Criól Háítí (kreyòl ayisyen, [kɣejɔl ajisjɛ̃];  , [kʁe.ɔl ai.sjɛ̃]) ar fud an domhain, ceann den dá theanga oifigiúla i Háítí (is é an Fhraincis an dara ceann), áit a labhraítear an chuid is mó den phobal é mar theanga dhúchais.

D'eascair an teanga ó theagmháil idir coilínigh Fhrancacha agus sclábhaithe Afracacha le linn thrádáil sclábhaithe an Atlantaigh sa choilíneacht Fhrancach Saint-Domingue (Háítí anois) sa 17ú agus 18ú haois. Cé go dtagann an chuid is mó dá stór focal ó Fhraincis na 18ú haoise, baineann an ghramadach le brainse teangacha Volta-Congó san Afraic Thiar, go háirithe an Fhonais agus an Íogbóis. D'imir teangacha eile tionchar air freisin; Spáinnis, Béarla, Portaingéilis, Taino, agus teangacha eile de chuid Iarthar na hAfraice san áireamh. Cé gur eascair sé ón bhFraincis, tá a ghramadach féin ag Criól Háítí, agus ní féidir le cainteoirí Fraincise caighdeánaí an teanga labhartha a thuiscint.  Creidtear gurb iad na Háítígh an pobal is mó ar domhan a labhraíonn criól, cé gur féidir cás a dhéanamh ar son Phidsean na Nigéire, criól bunaithe ar an mBéarla, go háirithe má chuirtear cainteoirí neamhdhúchasacha san áireamh.

Tá úsáid Chríol Háítí, agus oideachas trí mheán na teanga, ina cnámh spairne chomh fada siar leis an 19ú haois. Creidtear daoine áirithe i Háítí gur cuid d'oidhreacht an choilíneachais é an teanga, agus caitear Frainciseoirí anuas air mar Fhraincis a labhraíonn daoine gan oideachas.  Go dtí deireadh na 20ú haoise, níor labhair uachtaráin Háítí ach Fraincis chaighdeánach lena gcomhshaoránaigh, agus go dtí an 21ú haois, bhí an teagasc go léir i mbunscoileanna Háítí trí mheán na Fraincise caighdeánaí, an dara teanga ag formhór na ndaltaí.

Labhraítear Criól Háítí in áiteanna éagsúla a bhfuil pobal mór eisimirceach ó Háítí iontu: oileáin eile i Muir Chairib, Guáin na Fraince, an Fhrainc, Ceanada (go háirithe Québec) agus na Stáit Aontaithe. Tá gaol aige le Criól na nAintillí a labhraítear sna Mion-Aintillí agus le crióil eile atá bunaithe ar an bhFraincis.

Tagairtí 

Fásteangacha
Háítí
Ailt le téacs sa Fhraincis
Feimineachas

Is creideamh i gcomhionannas na mban agus na bhfear agus i saoradh na mban é feimineachas. Cuimsíonn feimineacha Simone de Beauvoir, Mary Wollstonecraft,  Alice Walker, srl.

Cineálacha feimineachas

Feimineachas Liobrálach

Síleann feiminigh liobrálacha go bhfuil mná faoi chois mar thoradh dlíthe. Tugann feiminigh liobrálacha tacaíocht don athrú dlíthe dá bharr. Teastaíonn níos mó ionadaíocht ó fheimingh liobrálacha. Tosaíodh an feimineachas liobrálach sa 18ú céad leis an bhforbairt liobrálachais. Ba fheiminigh luatha iad Mary Wollstonecraft agus Olympe de Gouges. Sa 19ú céad, rinne feiminigh liobrálacha iarracht ceart vótála a bhaint. Bhain mná an ceart vótála sa Thuaisceart Éireann i 1918, agus bhain mná an ceart vótála sa Shaorstát Éireann i 1922.

Tosaíodh Dara Tonn an Fheimineachais sna 1960idí. I Meiriceá, tosaíodh dara tonn le fheiminigh ar nós Betty Friedan agus Gloria Steinem. Bhínn feiminigh liobrálacha i bhfeachtas le haghaidh ginmhillte, frithghiniúna, srl.

Thug go leor daoine cáiliúla tacaíocht do fheimineachas liobrálach le roinnt blianta anuas, ar nós Beyoncé, Madonna, agus Taylor Swift.

Feimineachas Radacach

Aontaíonn feiminigh radacacha leis na feiminigh liobrálacha gurb chóir dúinn dlíthe a athrú le haghaidh ban. Síleann feiminigh radacacha gurb chóir dúinn sochaí a athrú chomh maith áfach. Síleann feiminigh radacacha go dtógadh an sochaí le haghaidh fhuath ban. Mar shampla, síleann roinnt feiminí radacach go bhfuil claonadh in aghaidh mná ag córais nó rialtais céimlathacha.

Feimineachas Marxach

Feimineachas Cultúrtha

Feimineachas Iar-nua-aoiseach

Feimineachas Síocanailíseach

Féach freisin
Inscne
Fuath ban

Tagairtí 

Mná
Socheolaíocht
Cearta daonna
Feimineachas
Cruinniú Mullaigh an Ghréasáin

Leis an cruinniú mullaigh an ghréasáin (Web Summit i mBéarla), tá neart feidhmeannach teicneolaíochta ag déanamh machnaimh ar ghnólachtaí nuathionscanta (.i. nuaghnóanna nó ‘startups’ an Bhéarla). Is deis mhargaíochta é an chomhdháil do bhoic na teicneolaíochta san Eoraip, chun naisc ghnó a chruthú agus a chothú.

Tionóladh an chéad mullach sa bhliain 2009 i mBaile Átha Cliath. Réachtalaíodh an mullach i 2011 i gCumann Ríoga Bhaile Átha Cliath, i nDroichead na Dothra. 

Tionóladh an chomhdháil i Liospóin sa bhliain 2016 don chéad uair. Bhí 50,000 duine i láthair, ina measc Ja Rule, Tinie Tempah, agus Lily Cole.

Féach freisin
 Ráitis ón Taoiseach, an tUasal Enda Kenny chuig Cruinniú Mullaigh an Ghréasáin, 2013.
 Siobhán Ní Chofaigh, Príomhfheidhmeannach Mint Tek Circuits, 2015 ar Cormac ag a Cúig, Raidió na Gaeltachta.

Tagairtí
Brendan Murray

Is amhránaí Éireannach é Brendan Murray (rugadh é ar an 16 Samhain 1996). Bhí sé ina bhall den bhanna ceoil HomeTown. Tháinig sé sa cúigiú háit ar an gcúigiú sraith déag The X Factor sa bhliain 2018.

Gairm

2014-2016: HomeTown
Bhí Brendan ina bhall den ghrúpa HomeTown ó 2014 go 2016. D'eisigh siad a n-albam Hometown 20 Samhain 2015 agus fuair sé go uimhir a 4 in Éirinn. Chomh maith le sin, fuair a singlí "Where I Belong" agus "Cry For Help" go uimhir a 1 in Éirinn.

2017: Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Fograiodh ag Louis Walsh ar The Late Late Show ar an 16 Nollaig 2016 go mbeadh Brendan in iomaíocht ar an gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2017. Roghnaíodh an t-amhrán "Dying to Try" dó. Tháinig sé sa 13ú háit ar an dara leathcheannais den Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2017 le 86 phointe.

Bhí sé ina aoi-mholtóir ar an gcéad leathcheannais den Junior Eurovision Éire 2017.

2018: The X Factor
Sa bhliain 2018, rinne Brendan triail don cúigiú sraith déag The X Factor. Chan sé an t-amhrán Ella Eyre "We Don't Have to Take Our Clothes Off". Chur Simon Cowell stop leis agus d'athraigh na moltóirí a amhrán go dtí an t-amhrán Kate Bush "This Woman's Work". Fuair sé ceithre Yesanna ó na moltóirí. Ainmníodh Louis Tomlinson mar mheantóir Murray. Ag an six chair challenge chan Murray an t-amhrán R.E.M. "Everybody Hurts" agus bhrúigh Tomlinson a bhonnán óir dó. Ag tithe na moltóirí chan Murray an t-amhrán Sinéad O'Connor "Nothing Compares 2 U" ag baint áit amach sna seónna beo. Don dara seó beo chan sé an t-amhrán Cher "Believe", ach bhí se sa bhunthriúr. Nuair a chan sé arís chan sé "High and Dry" agus vótáil Ayde Field agus Louis Tomlinson ar a shon le Simon Cowell agus Robbie Williams ag vótáil i gcoinne. Chuaigh an vóta go leathghlas agus sábháladh é. Ag an leathcheannais fuair Murray díbrithe ar an 24 Samhain 2018. Tháinig sé sa cúigiú háit .

Dioscliosta

Singlí

Tagairtí 

Murray, Brendan
HomeTown
Murray, Brendan
Daoine beo
Iomaitheoirí X Factor
Michel Foucault

Ba teoricí, údar, fealsamh, agus ollamh Francach é Michel Foucault. Is duine de bunaitheoirí iarstruchtúrachais le Jacques Derrida, Gilles Deleuze, Jean-François Lyotard, agus Jean Baudrillard é. Marxach ag an tús, dhiúltaigh sé Marxachas agus rinne sé léirmheas ar cineálacha na nua-aimsearthachta ar fad. Cuimsíonn a shaothair tábhachtacha Histoire de la folie à l'âge classique, Naissance de la clinique, Les Mots et les Choses, L'Archéologie du savoir, Surveiller et punir, agus Histoire de la sexualité. Fuair sé bás le SEIF, an chéad phearsa thábhachtach sa Fhrainc a fháil le SEIF.

Daoine a rugadh i 1926
Básanna i 1984
Jonathan Rachel Clynch

Tuairisceoir nuachta Éireannach is ea Jonathan Rachel Clynch. Tháinig sé amach mar dhuine inscnefluid i 2015.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1961
Daoine beo
Scríbhneoirí Meiriceánacha
Holodomor

Gorta dhaondéanta ab ea a tharla san Úcráin i 1932 agus 1933 a mharaigh faoi 2.5–7.5 milliúin Úcránaigh é Holodomor.

An Úcráin
Cumannachas
Gortaí san Eoraip
Ceol in Éirinn

Tá clú agus cáil ar Éirinn ar fud an domhain as a cultúr ceoil láidir, go háirithe do cheol traidisiúnta na hÉireann. Uirlis cheoil, an chláirseach, is ea feathal náisiúnta na hÉireann. Mhéadaigh bannaí cosúil le The Chieftains, na deartháireacha Clancy agus na Dubliners cáil an cheoil níos mó fós, agus chuir ealaíontóirí ar nós Enya agus Clannad casadh nua-aimseartha ar an stíl chlasaiceach thraidisiúnta. Le chéile, cothaíonn na stíleanna hibrideacha ceoil seo traidisiún beo ceoil in Éirinn, rud a chruthaíonn fuaim atá uathúil Éireannach. Thairg Éire freisin ceol comhaimseartha atá thar a bheith rathúil agus ard-phróifíle (smaoinigh ar U2, Westlife, The Script). Agus tá an ceol beo bríomhar le cloisteáil ar fud na tíre.

Trad musicTá ceol traidisiúnta na hÉireann á úsáid mar fhoirm scéalaíochta leis na céadta bliain le teaghráin, píopaí agus drumaí mingling ag meascadh le chéile le fuaim bheo  bríomhar a chruthú, uaireanta beoga, uaireanta brónach agus dúlionnach. Áirítear ar an seánra amhráin gan tionlacan (ar a dtugtar an sean nós) agus amhráin a chantar le héagsúlacht ionstraimí lena n-áirítear fidil, cairdín, feadóg stáin, píopaí agus bodhrán. Bíonn ceol uirlise in úsáid go minic freisin mar thionlacan le damhsaí traidisiúnta na hÉireann (link to Irish dance page). 

Tá ceol comhaimseartha na hÉireann tar éis leathadh ar fud an domhan, agus is iomaí  racbhanna agus popbhanna a bhfuil ainm in airde i gcéin is i gcóngar acu. Is é U2 an grúpa is aitheanta ach tá réimse leathan de bhannaí comhaimseartha a bhfuil cáil idirnáisiúnta orthu.  Má d’éist tú leis na Cranberries, Snow Patrol, Bob Geldof, The Script, The Frames, Westlife nó Jedward, ansin d’éist tú le ceol comhaimseartha na hÉireann.

Tá ceol comhaimseartha na hÉireann éagsúil, uathúil, is minic a tharchéimníonn sé  seánraí, le foinn thraidisiúnta agus amhráin a mheascadh le teicnící a fuarthas ar iasacht ó chomhdhéanamh clasaiceach comhaimseartha, popcheol traidisiúin bhéaloidis eile.

Tá saol an cheoil bríomhar neamhspleách faoi bhláth i gcathracha i mbailte na hÉireann, le hionaid mar óstaigh le grúpaí atá dochreidte éagsúil - stíleanna, thraidisiúin cheoil agus seánraí, gach oíche den tseachtain. Déanann ionaid cheoil ceoltoirí óga áitiúla a thaispeáint in éineacht le gníomhartha idirnáisiúnta. Tá bannaí óga agus ealaíontóirí ag glacadh le deiseanna le féin-fhoilsiú freisin, ar líne, agus ag baint úsáide as bealaí nuálacha eile le lucht éisteachta a fháil dá gcuid ceoil. 

Is léir an tart do cheol beo in Éirinn sna féilte dea-bhunaithe is cláir éagsúla acu ar feadh na bliana. Leathnaíonn féilte ceoil na hÉireann sainmhínithe na seánraí traidisiúnta ceoil , nó meascann siad iad le healaíontóirí agus ceoltóirí ó chúlraí agus traidisiúin ceoil éagsúla. Mar shampla, tugann an fhéile Picnic Electric greann, ceol agus an amharclann le chéile i suíomh amháin gach samhradh. I measc na bhféilte ceoil a bheidh ar siúl le linn Uachtaránacht an AE beidh féile Ceoil Thraidisiúnta na hÉireann i mBarra an Teampaill , Féile Lár an tSamhraidh Chorcaí agus an Fhéile Phan Cheilteach i gCeatharlach.

Ceol na hÉireann
Riail an phéinis bhig

Is éard is riail an phéinis bhig ann ná straitéis neamhfhoirmiúil a úsáideann údair chun cásanna leabhail a sheachaint. Rinneadh cur síos air in airteagal san nuachtán The New York Times sa bhliain 1998:

"I gcás portráide ficseanúla a bheith inchaingne, caithfidh sé bheith chomh cruinn nach mbeadh léitheoir an leabhair in ann an dá rud a nascadh le chéile, a dúirt an tUasal Friedman. Lean sé ar aghaidh ag rá, “dá bhrí sin, tá ag dlíodóirí leabhail rud ar a dtugtar 'riail an phéinis bhig'. Bealach amháin gur féidir údair iad féin a chosaint ó chásanna leabhail ná a rá go raibh péineas beag ag carachtar”, a dúirt an tUasal Friedman. “Anois, níl aon fhear chun dul ar aghaidh agus a rá, ‘An carachtar sin leis an bhod an-bheag, sin mise!’”

Rinneadh tagairt don riail seo i ndíospóid idir Michael Crowley agus Michael Crichton sa bhliain 2006. Mhaígh Crowley gur scríobh sé athbhreithniú mímhaiseach faoin úrscéal a scríobh Crichton State of Fear, leabhlaigh Crichton é mar chuir sé carachtar darb ainm "Mick Crowley" san úrscéal. B'éigneoir linbh é an carachtar, agus cuireadh síos air mar iriseoir bunaithe in Washington, D.C. agus ina chéimi ó Yale le bod beag.

Féach freisin 
 Clúmhilleadh
 Tortanna piarda

Tagairtí
Polaiméirí leictreaghníomhacha

Is éard is polaiméirí leictreaghníomhacha, nó PLGnna ann ná polaiméiri a thaispeánann athrú ar mhéid nó cruth nuair a spreagann réimse leictreach iad. Is iad na feidhmeanna is coitianta den chineál seo ábhar ná i spreagoirí agus i mbraiteoirí.  Is gnáth saintréith na bpolaiméirí PLG ná go ndíchumann siad cuid mhór le linn dóibh fórsaí móra a fhulaingt.

Tagairtí 

Innealtóireacht leictreach
Ábhair chliste
Trasduchtóirí
Polaiméirí
Surf's Up 2: WaveMania

Scannán ríomhbheochana Meiriceánach is ea Surf's Up 2: WaveMania. Scaoileadh mar fhíséan (DVD agus meáin dhigiteacha) ar 17 Eanáir 2017. Scannán leantach de Surf's Up atá ann. Tá an scannán déanta ag Sony Pictures Animation agus WWE Studios. Cuireadh WWE ar bun mar chuideachta a bhaineann úsáid as coraithe de chuid an WWF mar aisteoirí gutha.

Carachtair
 Jeremy Shada mar Cody Maverick
 Melissa Sturm mar Lani Aliikai
 Jon Heder mar Chicken Joe
 Diedrich Bader mar Tank "The Shredder" Evans
 John Cena mar J.C.
 The Undertaker mar Undertaker
 Triple H mar Hunter
 Paige mar Í féin
 Vince McMahon mar Mr. McMahon
 Michael Cole mar Seagull
 Zoe Lulu mar Kate
 Declan Carter mar Arnold
 James Patrick Stuart mar Interviewer and Announcer

Naisc sheachtracha 
Scannáin 2017
The Guardian

Nuachtán laethúil náisiúnta sa Ríocht Aontaithe is ea The Guardian. Go dtí 1959, foilsíodh é faoin ainm Manchester Guardian. Nuachtán de chuid an Guardian Media Group atá ann in éineacht le The Observer agus The Guardian Weekly. Is iad The Scott Trust Limited úinéirí an Guardian Media Group; cuireadh ar bun é chun neamhspleáchas The Guardian a chosaint "go deo". Cuirtear na brabúis isteach san iriseoireacht seachas iad a roinnt ar na sealbhóirí. 

Is í Katharine Viner eagarthóir The Guardian; tháinig sí ar chomharbas ar Alan Rusbridger sa bhliain 2015. Tá leaganacha Briotanacha, Astrálacha (Guardian Australia) agus Meiriceánacha (Guardian US) den nuachtán le fáil ar líne. I mí Lúnasa 2013, scaipeadh isteach is amach le 189,000 cóip den leagan cló den The Guardian ar an meán gach lá, níos lú ná an The Daily Telegraph agus The Times, ach níos mó ná The Independent. I nDeireadh Fómhair na bliana 2014, b'é The Guardian an cúigiú nuachtán is mó léitheoirí ar domhan le 42.6 milliún léitheoirí. Sa Ríocht Aontaithe, léann 9 milliún duine na leaganacha cló agus ar líne de The Guardian.

Stair
Chuir John Edward Taylor, ceannaí cadáis i Manchain, an nuachtán ar bun sa bhliain 1821 le tacaíocht ón gCiorcal Beag, grúpa lucht gnó liobrálach sa chathair chéanna.

Eagarthóirí
John Edward Taylor (1821–1844)
Jeremiah Garnett (1844–1861) 
John Taylor (1861–1872)
Charles Prestwich Scott (1872–1929)
Ted Scott (1929–1932)
William Percival Crozier (1932–1944)
Alfred Powell Wadsworth (1944–1956)
Alastair Hetherington (1956–1975)
Peter Preston (1975–1995)
Alan Rusbridger (1995–2015)
Katharine Viner (2015–)

Tagairtí

Nuachtáin Briotanacha
Dioscliosta Hailee Steinfeld

Is éard atá i dioscliosta ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach Hailee Steinfeld ná seinn leabhraithe amháin, trí singil mar ealaíontóir ceoil aonréadach agus trí físeáin ceoil.

Ceirníní Leathfhada

Singlí

Mar Ealaíontóir Ceoil

Mar Gné-Ealaíontóir Ceoil

Singlí bolscaireachta

Físeáin Ceoil

Tagairtí 

Hailee Steinfeld
Dioscliostaí
Dúnmharú Sophie Toscan du Plantier

Dúnmharaíodh go danartha Sophie Toscan Du Plantier, de bhunadh na Fraince agus scannánóir, in iarthar Chorcaí (an Tuar Mór, an Scoil) ar 23 Nollaig 1996.  Fuarthas a corp  ar chosán in aice lena teach saoire.

Imeachtaí 

Ionsaíodh Toscan Du Plantier ar bhóithrín in aice lena teach i rith na h-oíche.

D'inis comharsa, Marie Farrell do Ghardaí go bhfaca sí fear, Ian Bailey, a bhí cairdiúil le Toscan du Plantier, ag amanna áirithe in áiteanna bainteach leis an bhfiosrúchán.  

Ach dúirt Farrell níos déanaí gur cuireadh brú uirthi Ian Bailey a ainmniú mar an té a bhí feicthe aici. Agus dúirt abhcóide do Bailey gurb tráth na Nollag a bhí ann agus go raibh go leor dí ólta agus go gcaithfí é sin a chur san áireamh ó thaobh cruinnis na ráiteas de.

Ainm Bailey a ghlanadh?

Sa bhliain 2014, mhaígh Ian Bailey gur gabhadh san éagóir é faoi dhúnmharú Sophie Toscan Du Plantier i 1996. Chuir sé an dlí ar an Stát, Coimisinéir na nGardaí, an tAire Dlí agus ar an Ard-Aighne faoin tslí ar caitheadh leis nuair a bhí sé faoi amhras gur dhúnmharaigh sé Sophie Toscan Du Plantier. Dúirt Bailey go raibh a shaol millte le 19 bliain mar gur cuireadh coir ina leith nach raibh baint ná páirt aige leis. 

Theip ar an gcás seo agus d'ordaigh an Ard-Chúirt d’Ian Bailey na costais ar fad a bhain leis an gcás a íoc, rud nach raibh sé in ann a dhéanamh.

Foréigean teaghlaigh
D'ionsaigh Ian Bailey a chara, Jules Thomas, trí huaire. Gabhadh é ar chúisimh a bhain leis na ionsaithe ag aerfort Chorcaí agus é ag éalú, is cosúil. Ciontaíodh Ian Bailey ar chúisimh a bhain le foréigean teaghlaigh sa bhliain 2001 . Bhí air £2,500 a íoc mar chúiteamh.

Ciontaíodh Bailey 
Cuireadh fear áitiúil, Ian Bailey, ar a thriail in absentia I gcúirt sa Fhrainc. Ar 31 Bealtaine 2019, fuarthas  Bailey ciontach i ndúnmharú Sophie Toscan du Plantier i mí na Nollag 1996 agus gearradh téarma príosúin 25 bliain air. 

Rinne údaráis na Fraince cúpla iarrratas Bailey a eiseachadadh chun na tíre, ach  theip orthu.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Garda Síochána
Dúnmharuithe
Iomrall ceartais
1996
Stair Chontae Chorcaí
Foréigean teaghlaigh
Scannail Pholaitiúla in Éirinn
IRA Oifigiúil

Eagraíocht pharaimíleata phoblachtánach in Éirinn ba ea an tIRA Oifigiúil (Official Irish Republican Army). Seo an chuid den IRA a fágadh nuair a scoilt an eagraíocht sa bhliain 1969, agus cruthaíodh an tIRA Sealadach. De réir dealraimh, d'éirigh an grúpa seo as an ngleic armtha, nó roghnaigh an ceannaire, Cathal Goulding, dul le polaitíocht.

Stair
Tháinig an tIRA Oifigiúil ar an bhfód sa bhliain 1969. Bhí an Ceann Foirne ag an am sin, Cathal Goulding an-ghníomhach ag iarraidh idé-eolaíocht na heite chlé a scaipeadh i measc an IRA sna seascaidí. Ní raibh sé sásta leis an dóigh a raibh an tIRA ag staonadh ón saol polaitíochta, agus chuaigh sé i dtuilleamaí an Mharxachais leis na Trioblóidí a anailísiú. Bhí sé inbharúla go raibh an stát Gallda d'aonturas ag scaradh an lucht oibre Caitliceach agus Protastúnach ó chéile tríd an seicteachas a chothú ina measc, ionas nach gcuirfidís le chéile lena bhfíor-dhúshaothróirí buirgéiseacha a chur ó chumhacht. 

Dhiúltaigh an chuid ba mhó den IRA an  anailís seo go hiomlán. Chuir siadsan an tIRA Sealadach ar bun sa bhliain 1969 agus mar sin, tháinig scoilt ar an IRA.

Lean Goulding leis ina Cheann Foirne ar an IRA Oifigiúil go dtí an bhliain 1972. Ar dtús, bhí "na hOifigiúlaigh", chomh maith leis na Sealadaigh, ag cur catha ar na Sasanaigh agus ar na Dílseoirí. Ach bhí Goulding den tuairim nach raibh an ghleic armáilte ach ag cur le scoilt an lucht oibre. 

I bhfianaise an tsamhnais a chuir marú saighdiúra Shasanaigh i nDoire agus buamáil na mbeairicí in Aldershot ar an saol mór, d'fhógair an tIRA Oifigiúil sos cogaidh ar 30 Bealtaine 1972.

Féach freisin 

 Cathal Goulding
 Buamáil Aldershot (1972)

Tagairtí 

Tuaisceart Éireann
Óglaigh na hÉireann
Náisiúnachas in Éirinn
Náisiúnachas Éireannach
Poblachtánachas
Cathair Dháiví

Is suíomh seandálaíochta in Iarúsailéim í Cathair Dháiví (Eabhrais: עיר דוד), agus í suite in aice leis an choirnéal thoir theas de bhallaí Shean-Chathair Iarúsailéim. Tá iarsmaí de sheanstruchtúr mór cloiche ann ón 9ú nó 10ú haois RC arbh é pálás an rí Dáiví, a chreidtear, agus folaíonn sé tollán uisce a thóg an rí Hezekiah.

Naisc sheachtracha 

 City of David
 From Shiloah to Silwan project
 Did I Find King David's Palace?  Biblical Archaeology Review
 

Iosrael
Leabhar dathúcháin

Is éard atá i gceist le leabhar dathúcháin ná leabhar ina bhfuil líníochtaí ar féidir dathanna a chur leo le criáin, pinn luaidhe daite, marcóirí nó péint. Go traidisiúnta táirgtear iad do pháistí beaga ach déantar leabhair dathúcháin mar áiseanna oideachasúla do mhic léinn níos sine freisin. Le blianta beaga anuas, tá leabhair dhathúcháin do dhaoine fásta éirithe coitianta.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Ealaíon
Leabhair
Caitheamh aimsire
Richard Adams

Scríbhneoir Sasanach ab ea Richard George Adams a rugadh ar an 9 Bealtaine 1920 agus fuair bás ar an 24 Nollaig 2016. Scríobh sé Watership Down sa bhliain 1972. 

Scríbhneoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1920
Básanna in 2016
Strictly Come Dancing (sraith 15)

Is comórtas damhsa teilifíse é Strictly Come Dancing, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar BBC One. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 9 Meán Fómhair 2017 agus críochnaigh sé ar an 16 Nollaig 2017.

Ba iad Shirley Ballas, Bruno Tonioli, Craig Revel Horwood agus Darcey Bussell na breithimh don sraith seo. Tháinig Shirley Ballas in áit Len Goodman.

Cúplaí

Cairt Scórála

Tagairtí 

Strictly Come Dancing
2017 séasúir teilifíse