joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Cumann Múinteoirí Éireann

Is é is Cumann Múinteoirí Éireann (Béarla:The Irish National Teachers' Organisation (INTO)), ann ná an ceardchumann is mó in Éirinn do mhúinteoirí, bunmhúinteoirí i bPoblacht na hÉireann atá i gceist ann. Tá ceanncheathrú an chumainn lonnaithe ar Chearnóg Pharnell, i mBaile Átha Cliath.

Uachtaráin
1868:  Vere Foster
1873: John Boal
1875: John Traynor
1877: J Ferguson 
1882: W Cullen 
1883: J Nealon 
1889: P Ward 
1892: D.A. Simmons 
1904: J Nealon 
1905: J.J. Hazlet 
1906: D.C. Maher 
1907: P Gamble
1908: D Elliot 
1909: J McGowan 
1910: E Mansfield 
1911: G O'Callaghan 
1912: Catherine M Mahon 
1914: G O'Callaghan 
1916: G Ramsey 
1917: J Cunningham
1918: R Judge 
1919: T.J. Nunan 
1920: D.C. Maher 
1921: J Harbison 
1922: C Breathnach 
1923: D.A. Meehan 
1924: J McNeelis                 
1925: C.P. Murphy 
1926: T Frisby 
1927: H O'Donnell 
1928: P.J. Quinn 
1929: E Caraher 
1930: W.P. Ward 
1931: R Neilly 
1932: M Kearney 
1933: C Breathnach 
1934: J Hurley 
1935: L Sweeney
1936: D.F. Courell 
1937: J.F. O'Grady 
1938: T.J. Nunan 
1940: H.A. Macauley 
1941: J.P. Griffith 
1942: M Coleman 
1943: H O'Connor 
1944: T Frisby 
1945: K.M. Clarke 
1946: D.J. Kelleher
1947: S Brosnahan 
1948: L Forde 
1949: J Mansfield 
1950: B Bergin 
1951: I.H. McEnaney 
1952: P Gormley 
1953: H.J. McManus 
1954: M Griffin 
1955: H.F. Mcune-Reid 
1956: M Skinnider 
1957: L O'Reilly 
1958: G Hurley 
1959: W.M. Keane 
1960: S McGlinchey 
1961: P.J. Looney 
1962: P O'Riordan 
1963: D O'Scanaill 
1964: P Carney 
1965: E Liston 
1966: R.S. Holland 
1967: J Allman 
1968: A.J. Faulkner 
1969: T Martin 
1970: T Wade 
1971: A Brennan
1972: S O'Connor 
1973: S O'Brien 
1974: S Carew 
1975: S Eustace 
1976: B Gillespie 
1977: B Scannell 
1978: F Poole 
1979: G Keane 
1980: M McSweeney 
1981: F Cunningham 
1982: T Waldron 
1983: M O'Connell 
1984: J.J. Connelly 
1985: R Carabine 
1986: S Puirseil 
1987: T Honan 
1988: M Drew 
1989: T Gilmore 
1990: J White 
1991: J Collins 
1992: B Gilmore 
1993: E Bruton 
1994: M McGarry 
1995: S Shiels 
1996: L Mccloskey 
1997: T Bates 
1998: B Hynes 
1999: D Rainey 
2000: D Ó Loingsigh 
2001: J Ward 
2002: G Malone 
2003: S Rowley 
2004: A Corcoran 
2005: S Nunan 
2006: D Bohane 
2007: A Dunne 
2008: D Kelleher 
2009: M Ní Chuinneagáin 
2010: J Higgins 
2011: N Flynn
2012: A Fay 
2013: B O'Sullivan 
2014: S McMahon 
2015: E Dineen

Ceardchumainn na hÉireann
Teirbiam

Is é an teirbiam dúil cheimiceach uimhir a 65, agus is é an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná Tb. Ceann de na lantanóidigh é, agus cosúil le trí lantanóideach eile fuair sé a ainm ó Ytterby sa tSualainn, áit a raibh an-ról aici i bhfionnachtain na lantanóideach.

Miotal lonrach é an teirbiam agus é chomh bog is gur féidir é a ghearradh le scian. Níl teacht ar an teirbiam glan sa dúlra, ach cé gur ceann de na "tearcithreacha" é, níl sé róthearc i ndiaidh an iomláin. Tá teirbiam le fáil in éineacht leis na tearcithreacha eile i mianraí cosúil leis an monaisít, an bhastnaeisít, an xéinitím agus an eoixéinít. Is as an tSín is mó a thagann an teirbiam atá le ceannach ar an margadh domhanda.

Ba é an ceimiceoir Sualannach Carl Gustaf Mosander ba luaithe a d'aithin an teirbiam mar dhúil ar leith. Rinne sé taighde ar ocsaíd itriam Y2O3 agus fuair sé amach go raibh an ocsaíd truaillithe le dúil anaithnid - teirbiam a bhí ann. Níor éirigh le haon cheimiceoir teirbiam a aonrú mar dhúil ghlan ach réasúnta deireanach, nuair a tháinig modhanna nua-aimseartha ianmhalartaithe ar an bhfód. Tá an t-itriam, an teirbiam agus an diospróisiam an-chosúil le chéile ó thaobh na ceimice de, agus mar sin bíonn sé deacair iad a dhealú ó chéile.

Níl ach aon iseatóp nádúrtha cobhsaí amháin ag an teirbiam, mar atá, teirbiam a 159 (159Tb). Is é an t-iseatóp radaighníomhach is fadsaolaí dá bhfuil aige ná teirbiam a 158, agus é céad agus ceithre scór bliain ar leathré. Is é an cineál meath radaighníomhach is minicí a thagann ar theirbiam a 158 ná an leictreonghabháil. 

Dúil sách leictridheimhneach é an teirbiam, is é sin, is dual dó a chuid fiúsleictreon a thabhairt uaidh go réidh agus iain dheimhneacha a dhéanamh. Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin a bhíonn aige ina chuid comhdhúl ná +III agus +IV, agus mar is dual don lantanóideach thipiciúil is é +III an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta. Tá an uimhir eile aige sa dé-ocsaíd, TbO2, agus sa teitreafhluairíd, TbF4. Ní mhaireann ach an teirbiam trífhiúsach sa tuaslagán uisce, áfach. 

Imoibríonn an teirbiam leis an uisce le hiodrocsaíd teirbiam Tb(OH)3, a dhéanamh. Is féidir é a dhó go hocsaíd mheasctha ina bhfuil idir teirbiam trífhiúsach agus teirbiam teitrifhiúsach, mar atá, Tb4O7.

Dúile ceimiceacha
Lantanóidigh
Diospróisiam

Is é an diospróisiam dúil cheimiceach uimhir a 66, agus is é Dy an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha. Ceann de na tearcithreacha é, ós lantanóideach é. Miotal é a bhfuil loinnir gheal ann, ach ní féidir teacht air ach i gcomhdhúile sa dúlra. Tá sé bog insínte, agus is féidir é a ghearradh le scian agus a oibriú gan drithlí a dhéanamh. 

Tá diospróisiam ar fáil i mianraí éagsúla, xéinitím mar shampla, ach is í an mhonaisít an fhoinse is tábhachtaí.

Tá an diospróisiam nádúrtha comhdhéanta as seacht n-iseatóp, mar atá: diospróisiam a 156 (0.06 % de dhiospróisiam an dúlra), diospróisiam a 158 (0.10 %), diospróisiam a 160 (2.34 %), diospróisiam a 161 (18.91 %), diospróisiam a 162 (25.51 %), diospróisiam a 163 (24.90 %), agus diospróisiam a 164 (28.18 %). Iseatóip chobhsaí iad seo, ach amháin an chéad cheann acu, nó tagann alfa-mheath air. Tá leathré chomh fada aige, áfach, is gur féidir dearmad a dhéanamh dá radaighníomhaíocht. 

Ba é Paul Émile Lecoq de Boisbaudran ba luaithe a d'aithin gur dúil ar leith a bhí sa diospróisiam, thiar sa bhliain 1886, ach níor haonraíodh an chéad eiseamal den mhiotal seo ach sna 1950idí, nuair a tháinig na modhanna oibre nua-aimseartha ianmhalartaithe ar an bhfód. 

Má fhágtar diospróisiam faoin aer, tiocfaidh brat ocsaíde air - Dy2O3. Imoibreoidh sé leis an uisce fosta, agus é ag déanamh hiodrocsaíd diospróisiam Dy(OH)3. Mar is léir ó na samplaí seo, is é +III an uimhir ocsaídiúcháin is dual don diospróisiam, agus mar sin, is féidir a rá gur lantanóideach tipiciúil é.

Úsáidtear diospróisiam i ngléasra léasair, i riailmhaidí na n-imoibreoirí núicléacha, i bhfoinsí radaíochta infridheirge, i ndáileogmhéadair (ionstraimí le dáileog radaíochta an duine a thomhas), agus ina lán feidhmeanna teicneolaíocha eile.

Dúile ceimiceacha
Lantanóidigh
Hoilmiam

Is é is hoilmiam ann ná dúil cheimiceach uimhir a 67, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Ho. Ceann de na lantanóidigh é, agus cosúil lena lán lantanóideach eile, is miotal bog insínte é. Ní imoibríonn sé le haer tirim, ach iompóidh sé ina thrí-ocsaíd go sciobtha má ardaítear an teocht, agus más aer tais atá ann. 

Dúil pharamaighnéadach é an hoilmiam, is é sin, treiseoidh sé le réimse maighnéadach eachtrach, ach ní fhanfaidh maighnéadas buan ann nuair a chuirfear an réimse maighnéadach as arís. Ní thiocfaidh fearómaighnéadas (is é sin, an cineál buanmhaighnéadú a shamhlaímid leis an iarann) sa hoilmiam ach le teocht 17 K (-256 céim Celsius) nó níos fuaire fós. Mar sin féin, tá paramaighnéadas an hoilmiam láidir go maith, nó tá an hoilmiam níos airde ar mhóimint mhaighnéadach ná aon dúil eile. Úsáidtear sna maighnéid agus i riailmhaidí na n-imoibreoirí núicléacha é. Fuair sé a ainm ó Stócólm, príomhchathair na Sualainne, nó is é Holmia ainm Laidine na cathrach sin.

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an hoilmiam, mar atá, hoilmiam a 165. Níl iseatóip nádúrtha radaighníomhacha aige ach an oiread. Bhí na fisiceoirí in ann roinnt iseatóp radaighníomhacha a shintéisiú, agus is é hoilmiam a 163 an ceann is fadsaolaí acu, nó tá sé 4570 bliain ar leathré.

Ba iad Marc Delafontaine agus Jacques-Louis Soret ba túisce a chuir sonrú i línte speictreascópacha an hoilmiam, thiar sa bhliain 1878. Sa bhliain chéanna, bhí an ceimiceoir Sualannach Per Teodor Cleve ag déanamh taighde ar an eirbia, is é sin, an ocsaíd eirbiam, agus é barúlach go raibh an eirbia truaillithe le substaintí eile. D'éirigh leis truailleáin na heirbia a aithint agus a aonrú, mar atá, substaint dhonn ar ar thug sé hoilmia, agus substaint uaine ar ar thug sé túilia. Ina dhiaidh sin, fuair eolaithe eile amach gurbh í an ocsaíd hoilmiam a bhí i gceist leis an hoilmia, agus ba í an túilia an ocsaíd túiliam.

Tá hoilmiam le fáil sa mhonaisít agus sa ghadailínít, cosúil leis na lantanóidigh eile.

Mar is dual don lantanóideach, is é +III an uimhir ocsaídiúcháin a bhíonn ag an hoilmiam sna comhdhúile ceimiceacha. Is í an ocsaíd hoilmiam (an trí-ocsaíd déhoilmiam) Ho2O3 a gheofar má ocsaídítear hoilmiam, agus tagann smúit ocsaíde ar an hoilmiam go mall faoi thionchar an aeir. Athraíonn an ocsaíd hoilmiam dath go drámatúil de réir an chineál solais a bhfuil sé faoi, nó tá sé buí faoi sholas an lae, ach tá dath dearg ann faoi sholas an lampa fhluaraisigh, ionas gur deacair é a aithint thar an ocsaíd eirbiam. 

Imoibreoidh an hoilmiam leis an uisce te agus is é an toradh a gheofar ná hiodrocsaíd hoilmiam Ho(OH)3. Ní nach ionadh imoibreoidh sé leis na halaiginí freisin le tríhalaiginídí a dhéanamh: an trífhluairíd hoilmiam HoF3, an tríchlóiríd hoilmiam HoCl3, an tríbhróimíd hoilmiam HoBr3, agus an trí-iaidíd hoilmiam HoI3. Tá dath buí sna halaiginídí, amach ón bhfluairíd, nó tá sí pinc.

Úsáidtear comhdhúile áirithe hoilmiam le dath a chur sa ghloine.

Tagairtí 

Dúile ceimiceacha
Lantanóidigh
Turgnamh

Úsáideann daoine turgnaimh (Laidin: experimentum) an t-am ar fad, bíodh siad ag tástáil éifeachta drugaí, nó ag iarraidh rud éigin nua a chócaireacht. Baintear úsáid as an modh eolaíoch mar iarracht chun a chinntiú go bhfoghlaimítear an oiread agus is féidir as na trialacha seo, ós rud é go mbíonn a lán dúshlán bainteach le turgnamh maith a thabhairt i gcríoch. 

Go foirmiúil, is í an chéad chéim í turgnaimh a chur i ngníomh chun chuidiú le daoine teacht ar chinneadh idir dhá mhíniúcháin iomaíocha - nó hipitéisí. Ceaptar na hipitéisí de ghnáth chun ceist a fhreagairt (mar shampla, cén fáth a thagann aois choirp?) nó chun fadhb a réiteach (mar shampla, conas a d'fhéadfadh mise bheith níos sonasaí?). 

Is éard atá sa mhodh turgnamhach ná tástáil arís agus arís eile chun bailíocht hipitéise a mheas, trí sonraí nua cáilíochtúla ná cainníochtúla a fháil, a bhíonn i gcomhréir nó a mhalairt leis an hipitéis.
Muna n-aontaíonn an hipoteis le torthaí na dturgnamh nua, chaitear ar leathtaobh í agus ní mór hipitéis eile a cheapadh.

Taighde
Dearadh turgnamh
 
Modhanna meastóireachta
Santa Cruz de Tenerife

Is príomhchathair oileán agus cúige Tenerife agus í Santa Cruz (nó Santa Cruz de Tenerife) agus í mar comh-phríomhchathair (le Las Palmas de Gran Canaria) chomhphobail fhéinrialaithe na nOileáin Chanáracha sa Spáinn. Tá 206,593 daoine ina gcónaí ann, ach leis mórcheantar uirbeach san áireamh tá 507,306 daoine ann. Is í an dara chathair is mó ar na hoileáin agus tá beagnach leath den oileáin ina gcónaí ann nó mórthimpeall air.

Tá Santa Cruz lonnaithe in oirthuaisceart Tenerife, 210 ciliméadar ó chósta na hAfraice. Tá sé 1,300 ciliméadar ón bpóinte is cóngaraí sa Spáinn. Idir an bhliain 1833 agus 1927 bhí Santa Cruz de Tenerife an t-aon príomhchathair ach sa bhliain 1927 ordaíodh go roinnfear na hoileáin idir an dá príomhchathair mar atá sé fós inniu. Is port tábhachtach é chomh maith mar mol lárnach cumarsáide idir an Eoraip, An Afraic agus Críocha Mheiriceá agus neart long chrúsála ag stopadh ansin le turasóirí ó tíortha éagsúla. 

Tá clú agus cáil ar an bhféile sráide atá sa chathair gach feabhra.

Sa bhliain 2012, chuir an nuachtáin The Guardian Santa Cruz de Tenerife ar liosta na cúig áiteanna is fearr ar domhain le bheith ina gcónaí iontu. Tá 82% de bhardas Santa Cruz mar limistear nádúrtha de bharr Páirc Tuaithe Anaga, sé sin an tríú bardas sa SPáínn de réir achar nádúrtha i ndiaidh Cuenca (87%) agus Cáceres (83%).

Áiteanna spéisiúla 
 Auditorio de Tenerife
 Plaza de España (Plaza na Spáinne)
 Parque García Sanabria

Naisc sheachtracha 

 Santa Cruz de Tenerife, Suíomh Oifigiúil

Tagairtí 

Na hOileáin Chanáracha
Príomhchathracha na Spáinne
Burt Bacharach

Is cumadóir agus pianódóir Meiriceánach é Burt F. Bacharach (rug. 12 Bealtaine 1928). 

Cumadóirí Meiriceánacha
Pianódóirí Meiriceánacha
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1928
Polaiféamas

Is ball na Cioclóp é Polaiféamas. 

Miotaseolaíocht na Gréige
Murtall

Is éard atá i gceist leis an murtall (nó otracht nó ró-raimhreacht uaireanta) ná raimhre a dhéanann dochar don tsláinte (úsáidtear an téarma ró-raimhre uaireanta).

Innéacs corpmhaise 
Má bhíonn comhéifeacht maise na colainne (BMI) níos mó ná 30%, duine murtallach is ea é sin. Duine le BMI 25-30, is ramhar é mar thoradh ar charnadh iomarcach saille sa cholainn.  Más luach BMI 20-25 atá ag duine, is duine an-chothrom é. Nuair is lú an BMI ná 20, is scáinteachán nó ocrach an duine.  
 Tuilleadh eolais:  innéacs corpmhaise

Cúis agus éifeacht 
Tarlaíonn murtall de bharr an iomarca bia a ithe de ghnath, nó ráta íslithe meitibileachta a leanann galar faireogach nó lot san inchinn. Tuigtear go bhfuil gaol idir raimhre is easláinte colainne, agus ní annamh a fheictear galair croí, mar shampla, ar dhaoine ramhra.  

Tá togracht ghéiniteach chun otrachta ag daoine áirithe.

Éifeacht 
Ar an meán, is mó an leibhéal galair is míchumais, is giorra an saol, agus is lú an táirgiúlacht i gcás duine i rang ar bith díobh seo, agus is mó an brú a chuireann siad ar an gcóras sláinte. 

Dá bharr sin, moltar don té atá ramhar é féin a thanú. An modh díreach le sin a dhéanamh, ar ndóigh, ná srian a chur leis an ngoile.

Eipidéimeolaíocht 
De réir an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte, tá 20% de dhaonra an domhain ramhar nó murtallach, agus 20% eile ocrach. Tá míchothú ar 40% de dhaonra an domhain, gan dóthain cothú ag na hocraigh, gan dóthain cothú fholláin ag na ramhair is na murtallaigh.  

Is ábhar imní é fadhb reatha na hotrachta i measc leanaí go háirithe.

Éire 
In Éirinn tá thar 40% de na fir is thar 25% de na mná ramhar nó murtallach, níos mó ná 12% de na fir murtallach is 9% de na mná.  

Maidir leis an dá rang seo, tá Éirinn i bhfad níos measa ná an meánráta ar fud an domhain.

Stair 

D'fhoilsigh Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá an tuairisc McGovern, "Dietary Goals for the United States" ar an 14 Eanáir 1977. Tuairiscíodh "is aicíd nach bhfuil ach ina tús fós í an ró-raimhre".                            

Ach bhí an tionscal agraibhia in aghaidh na moltaí. D'fhógair sé cogadh ar an tuairisc agus níor aontaíodh go gcaithfí rud éigin a dhéanamh ag an am. Is mar dheis a cailleadh a chuimhneofar ar an  tuairisc McGovern.

Gaeilge 
An duine atá ag éirí murtallach, deirimid i nGaeilge go bhfuil sé ag titim chun murtaill.

An duine a thitfidh chun murtaill, beidh a lán galar ag bagairt air, cosúil leis an taom croí agus diaibéiteas de chineál B, is é sin, diaibéiteas na scothaoise is na cnagaoise.

Tagairtí 

 
Cothú
Bairiatraic
Sláinte phoiblí
Tripilí

Is í Tripilí príomhchathair na Libia agus í ar an gcathair is mó sa tír sin freisin. Tá breis is 1,065,405 duine ina gcónaí ann.

An Libia
Príomhchathracha na hAfraice
Maolmhaodhóg Ó Morgair (naomh, 1094–1148)

Ard-Easpag Ard Mhacha ab ea Naomh Maolmhaodhóg Ó Morgair (1094 – 2 Samhain 1148). Is in aice le hArd Mhacha a rugadh é sa bhliain 1094. Fuair sé bás i Clairvaux, an Fhrainc. 

Ba leasaitheoir díograiseach é mar ab agus mar easpag. Ba eisean a thug na Canónaigh Rialta isteach in Éirinn. 

Ba é an chéad Éireannach a bhí canóinithe ag Pápa (sa bhliain 1099). Scríobh an t-ab Cistéirseach Naomh Bernard de Clairvaux a bheatha.

Saol 
De réir Bernard, shíolraigh Maolmhaodhóg ón uasaicme, ach níl eolas níos cruinne ná sin ar a mhuintir. Fuair sé oideachas manachiúl agus oirníodh ina shagart é ag Ceallach Naofa, Easpag Ard Mhacha, sa bhliain  1119. Thogh Ceallach, easpag Ard Mhacha agus leasaitheoir, é mar bhiocáire agus níos déanaí ina ab ar mhainistir Ard Mhacha. 
Sa bhliain 1120, rinne Maolmhaodhóg sain-staidéar ar dhiagacht agus liotúirge i Mainistir Lios Mhóir i bPort Láirge faoi Mhalchus Naofa. 
Sa bhliain 1123, toghadh Maolmhaodhóg ina ab ar Bheannchar agus an bhliain ina dhiaidh sin ina easpag ar Dhún. 

Tar éis bhás Cheallach sa bhliain 1129, toghadh Maolmhaodhóg ina easpag ar Ard Mhacha, ach ní raibh sé in ann dul ann toisc go raibh muintir Cheallach, Clann Siniaich, i gcumhacht ar an deoise. Bhí suíomh Chomharba Phádraig (mar a chuirtear ar Easpag Ard Mhacha ag an am) i lámha Chlainn Shiniaigh ar feadh níos mó ná dhá chead bhliain agus ní raibh sé éasca iad a bhriseadh as. 

Ghlac Maolmhaodhóg Ard Mhacha sa bhliain 1132 agus chuaigh sé i mbun atheagar a chuir ar chúrsaí eaglasta.

Easpag agus leagáid 
Sa bhliain 1137, d'éirigh Maolmhaodhóg as mar Easpag Ard Mhacha, ach bhí fós mar Easpag an Dhúin. Thóg sé na Canóinigh Agaistíneacha isteach ina dheoise agus rinne sé cuairt ar an Róimh i 1137. Stop sé i gClairvaux ar bhealach agus d'éirigh cairdeas idir é agus Bernard. Chinn sé air féin na Cistéirsigh a thabhairt go Éireann. D'iarr sé ar an Pápa Innocentius II é a scaoileadh mar easpag chun é a ligint filleadh ar Chlairvaux mar mhanach. Níor thug an Pápa an cead sin agus cheap sé Maolmhaodhóg mar leagáid aige in Éirinn. Thóg sé cúigear manach ó Chlairvaux ar ais leis, leis An Mainistir Mór a chur ar bhun i gContae Lú sa bhliain 1142.

Bás 
Chuaigh Maolmhaodhóg ar an dara aistear aige chun na Róimhe sa bhliain  1148.  Ag filleadh ón Róimh dó sa bhliain 1148, thug Maolmhaodhóg athchuairt ar Clairvaux, áit inar bhuail taom fiabhrais é agus d’éag sé i mbarróg Naomh Bearnard i gClairvaux ar an 1 /2 Samhain.

Cuirtear Bernard in éineacht leis nuair a fuair sé féin bás cúpla bliain dár gcionn. Tá an bheirt acu curtha in aon uaigh i Clairvaux. Deirtear nach féidir na cnámha acu a scaireadh óna gcéile.

Tionchar 
Chanóinigh an Pápa Innocentius III Maolmhaodhóg ar 6 Iúil 1199. Ba é an chéad Éireannach a bhí canóinithe ag Pápa. 

Cuireadh inár leith go raibh Maolmhaodhóg freagracht as faidheacht, ach ní raibh fianaise ann go dtí dá chéad bhliain tar éis bás dó... is cosúil.

Féach freisin 

 Na Cistéirsigh

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1094
Básanna i 1148
Ardeaspaig
Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Fir
Naoimh Éireannacha
An Pháis (An Chríostaíocht)

Sa Chríostaíocht, is í an Pháis ( ón Laidin: passionem ) ná an tréimhse  ghearr dheireanach i saol Íosa Críost ag clúdach a bhealach isteach go dtí Iarúsailéim agus i ndeireadh báire a chuid chéasadh ar chros ar Chalvaire.

Críostaíocht
An Cháisc
Cnoc na nOlóg

Is droim sléibhe atá suite in oirthear Iarúsailéim é Cnoc na nOlóg.

Íomhánna 

Sléibhte Iarúsailéim
Críostaíocht
Geitséamainí

Is gairdín atá suite i ngar den Cnoc na nOlóg, in Iarúsailéim é Geitséamainí. 

Críostaíocht
Iarúsailéim
Calvaire

Is cnoc taobh amuigh de Iarúsailéim, áit ar chéasadh  Críost, é Calvaire nó Golgatá. 

An Talamh Naofa
Críostaíocht
Iarúsailéim
Baile an tSaoir

Tá Baile an tSaoir (Béarla: Ballinteer) suite i ndeisceart Bhaile Átha Cliath, cuid den limistéar riaracháin, Dún Laoghaire-Rath an Dúin. Thosaigh an-fhorbairt i mBaile an tSaoir sna 1960dí.

Stair 
Ar dtús is cúpla eastáit tithíochta a bhí i mBaile an tSaoir taobh le Ascaill Bhaile an tSaoir (Ardán Ghort na Bealtaine, Gairdíní Bhaile an tSaoir agus Páirc Bhaile an tSaoir). Tógadh iad seo idir na 1920idí agus 1930idí agus glaotar Sean Baile an tSaoir orthu go háitiúil. Tógadh Eastát Ludford go déanaí sna 1960idí agus tógadh Céide Bhaile an tSaoir, Garrán Bhaile an tSaoir, Corrán Bhaile an tSaoir, Clós Bhaile an tSaoir. Glaoadh Eastát Lios an Daill ar na ceithre bóithre sin nuair a thógadh iad sna 1960idí agus 70idí. Tógadh an eastát fhairsing Áth Leathan i lár na 1970idí agus go luath sna 1980idí chomh maith leis an iar-eastát comhairle Radharc an Chnoic. Thosaigh obair ar an eastát is deireanaí, Ballintyre, i 2005 agus críochnaíodh é i lár 2008.

Tíreolas 
Tá Baile an tSaoir lonnaithe thar ar 10km (6 mhíle) ó lár na cathrach díreach trasna na tíre; tá Rath Fearnáin lonnaithe siar ó Bhaile an tSaoir, tá Áit an Ghainimh agus An Chéim soir ó Bhaile an tSaoir, tá Sléibhte Chill Mhantáin suite ó dheas agus Dún Droma ó thuaidh. Tá Baile an tSaoir ina luí díreach in aice leis an bpáirc 120 heicteár, Páirc Mharlaí.

Áiseanna 
Tá réimse ollmhór siopaí agus comhlachtaí i mBaile an tSaoir, tá ollmhargadh sách mór san lonnaithe ar Ascaill Bhaile an tSaoir. Tá oifig an phoist, péire siopa geallghlacadóra agus péire teach tábhairne. Cuile Lá Caille imríonn an dá tithe tábhairne cluiche sacair i bPáirc Mharlaí. Is fearann páirce mór oscailte í Páirc Mharlaí, le ionad ceardaíochta gar don sean "teach mór", bíonn mór-ceolchoirmeacha sa pháirc gach bliain. Taobh amuigh de Pháirc Naomh Éanna, Páirc na Dothra agus Páirc na dTor, tá péire club gailf san áit.

Iompair 
Tá Baile an tSaoir seirbhísithe ag na mbusaí 14, 16, 75, 116 agus 161 agus tá stad Luas faoi fhad siúil. Bhíodh an bus 48A ag freastal ar an áit ach scoradh den tseirbhís.

Daoine Cáiliúla ón gCeantar 
 Fianna Fáil TD. IarAire Stáit Éireann i Roinn an Taoisigh 
 Tom Kitt agus a mhac David, ceoltóir Éireannach
 Imreoir peile idir-chontae CLG BHÁC Coman Goggins
 Imreoir peile idir-chontae CLG BHÁC Johnny McNally
 Imreoir peile idir-chontae CLG BHÁC Nicky Devereux
 Iar-imreoir sacair idirnáisiúnta Richard Sadlier
 Curaí Éireannach sa rith 400m, David Gillick
 Bhíodh cónaí ar Carly Hennessy Smithson ann sular bhog sí go Meiriceá
 Danny O'Donoghue, príomhamhránaí The Script
 Kevin Horan, méarchláraí The Thrills
 Nick Munier, Réalta teilifíse sa chócaireacht
 Martin King, comhfhreagraí aimsire ar theilfís náisiúnta
 Daniel O'Donnell, amhránaí tíre
 Jason Byrne, fear grinn
 David Malone, Oilimpiapach parailimpiach, duaisbhuaiteoir an bhoinn óir sa snámh

Oideachas

Bunoideachas 
 Saint Attracta's.
 Our Lady's Boys School.
 Scoil Naithí.

Iarbhunoideachas 
 Ballinteer Community School.
 Wesley College

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Benghazi

Is cathair é Benghazi san Libia. Tá breis is 1,087,000 duine ina gcónaí ann.

Cathracha
An Libia
Robert Wilhelm Bunsen

Ceimiceoir Gearmanach ab ea Robert Wilhelm Bunsen (30 Márta 1811 - 16 Lúnasa 1899.  

I gcomhar le Gustav Kirchhoff, cheap Bunsen ionstraim chun speictrim a anailísiú (an chéad speictriméadar),  D'imscrúdaigh sé speictrim astúcháin d'eilimintí teite, agus d'fhionn sé na dúile caeisiam (sa bhliain 1860) agus rubaidiam (sa bhliain 1861). 

D'fhorbair Bunsen roinnt modhanna le haghaidh gáis a mhionscrúdú; bhí sé ina cheannródaí sa fhótaiceimic, agus rinne sé an luath-obair i réimse na ceimice orgán-arsanaice. 

D'fhorbair Bunsen, in éineacht le Peter Desaga, an dóire Bunsen, mar bhí géar-ghá, ag an am sin, le hábhar maith teasa ar bhinse na saotharlainne ceimice. 

Cheap Bunsen raon ionstraimí tábhachtacha eile:  
 fótaiméadar an gheirspota,  
 an bataire galbhánach,  
 an t-oighear-chalraiméadar,  
 agus (i gcomhar le Remy Roscoe) an t -achtanaiméadar. 
Tá an 'Dámhachtain Bunsen-Kirchhoff' le haghaidh na speictreascópachta anailíse (Gearmáinis: Bunsen-Kirchhoff-Preis für Analytische Spektroskopie) ainmnithe in onóir dóibh.

Saol 
Nuair a d'fhostaigh Ollscoil Heidelberg Bunsen sa bhliain 1852, gheall na húdaráis saotharlann nua a thógáil dó . Bhí tús curtha díreach ag an am sin le soilsiú sráide gásghual a shuiteáil i Heidelberg, agus mar sin bhí soláthar gáis curtha isteach san fhoirgneamh saotharlainne nua chomh maith. 

Fuair an tsaotharlann teas chomh maith le soilsiú ón ngás. I gcomhair téimh, bhí sé inmhianaithe an teocht a uasmhéadú agus an lonrachas a íoslaghdú. Go dtí sin, ní raibh an-éifeachtach sna lampaí saotharlainne maidir le simplíocht agus barainneacht, chomh maith le cáilíocht an lasair i gcomhair dóire lampa.

Nuair a bhí foirgneamh s'aige fós á dtógáil go déanach sa bhliain 1854, mhol Bunsen prionsabail dearaidh áirithe don mheicneoir ollscoile, Peter Desaga, agus mhol sé dó fhréamhshamhail a thógáil. (Bhí na prionsabail comhchosúla úsáidte níos luaithe ag Michael Faraday i ndearadh dóire, agus ag an ghás innealtóir R. W. ​​Elsner i ngléas a bhí paitinnithe sa bhliain 1856).

Bhí smaoineamh an dóire fhíorthábhachtaigh seo ag Robert Bunsen, ach ba é a chabhraitheoir teicniúil Peter Desaga a thóg is a thug chun foirfeachta é.

D'éirigh leis an dearadh Bunsen-Desaga lasair te, neamh-shúiche, neamh-lonrúil a ghiniúint, trí ghás le haer a mheascadh i mbealach rialaithe roimh dócháin. Chruthaigh Desaga scoiltíní i gcomhair an aeir ag bun an chéad dóire sorcóireach, an lasair a lasadh ag an mbarr.

Faoin am a d'osclaíodh an foirgneamh go luath sa bhliain 1855, bhí caoga dóirí déanta ag Desaga do mhic léinn Bhunsen. D'fhoilsigh Bunsen cur síos ar an ndóire dhá bhliain níos déanaí, agus ghlac go leor dá chomhghleacaithe go luath leis an dearadh.

Tagairtí 
 

Daoine a rugadh i 1811
Básanna i 1899
Ceimiceoirí Gearmánacha
Aireagóirí Gearmánacha
Ceimiceoirí
Leipsic

Is cathair é Leipsic (Gearmáinis: Leipzig) san Ghearmáin. Tá breis is 560.472 daoine ina gcónaí ann. Is é an chathair is mó i An tSacsain.

Tíreolaíocht  
Sreabhann na haibhneacha Elster, Pleiße agus Parthe tríd an gcathair. sreabhadh siad i dtreo habhann An tSaale. Tá go leor bealaí ann chun iad a nascadh lena chéile agus na lochanna ar fud na cathrach.

Cathracha
An Ghearmáin
Gaeil Fhánada

Tá CLG Gaeil Fhánada suite i leithinis Fhánada ar an taobh ó thuaidh de chontae Dhún na nGall ag cur peil Ghaelach ar fáil do cheantracha Fánaid, An Cheathrú Chaol, agus Gleann Bhairr chomh fada le Leahardan in aice le Ráth Maoláin. 

Tá an club ag freastal ar fhoirne faoi 8, 10, 12,14,16,18 agus 21. Chomh maith le seo tá foirne na gcailiní faoi 12, 14 agus 16. Tá foireann sinsir agus foireann tacaíochta againn fósta. Bíonn traenáil ar siúl do na foirne éagsúla i bPort an tSalainn agus i dTraigh a locha agus ta béim mhór ar an chultúr tríd páirt a ghlacadh sna comórtaisí scór, áit a bhfuil cuid mhór gradaim buaite againn síos fríd na blianta.
Bhuaigh an club an craobbh idirmhéanach sa bhliain 2009. 

Bhain foireann na bhfear craobh shóisearach Comórtas Peile na Gaeltachta sa bhliain 2013 sa Rinn i bPort Láirge.

Cuireadh tús le hathnuachan na páirce peile i bPort an tSalainn roinnt blianta ó shin agus fosclófar é gan tuilleadh moille d'fhoirne Ghaeil Fhánada. 

Faoi láthair (2017) tá foireann na bhfear i Roinn a Trí.

Tagairtí 

Clubanna Peile Gaelacha
Contae Dhún na nGall
Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca

Leabhar faoi litríocht na Gaeilge atá in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca atá bunaithe ar chaint a thug Máirtín Ó Cadhain uaidh i nGeimhreadh na bliana 1969. D'fhoilsigh an grúpa stocaireachta Misneach é. Déanann Eoghan Ó hAnluain an leabhar a chur i láthair. San óráid deir sé ‘Tá aois na Caillí Béarra agam, aois Bhrú na Bóinne, aois na heilite móire. Tá dhá mhíle bliain den chráin bhréan sin arb í Éire í, ag dul timpeall i mo chluasa, i mo bhéal, i mo shúile, i mo cheann, i mo bhrionglóidí . . .'

Sa bhliain 1969 thug sé an príomhléacht ag Scoil Gheimhridh Chumann Merriman in Aonach Urmhumhan. Go luath ina dhiaidh sin foilsíodh an léacht sin faoi chlúdach leabhair. Tá an aiste sin ar na cinn is tábhachtaí faoi scríbhneoireacht na Gaeilge dár foilsíodh riamh.

Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Léachtaí
Paimfléid
Scríbhneoireacht na Gaeilge
Traidisiún Liteartha na nGael

Leabhar é Traidisiún Liteartha na nGael a foilsíodh sa bhliain 1979 ag An Clóchomhar. J. E. Caerwyn Williams agus Máirín Ní Mhuiríosa a scríobh. Is aistriúchán atá sa leabhar seo ar Traddodiad llenyddol Iwerddon (Traidisiún Liteartha na hÉireann) a céadscríobhadh sa bhliain 1958.Is é atá sa leabhar seo ná cuntas ar thraidisiún liteartha na nGael ón tús anuas, mar aon le tagairtí don taighde ar an traidisiún sin atá déanta ag scoláirí le breis agus céad bliain. Tugtar cur síos ann ar scéalaíocht na Sean-Gaeilge, ar an bhfile, ar thionchair iasachta ar éagsúlacht na litríochta agus ar an bhforbairt agus ar an athrú a d'imigh ar an litríocht sin le himeacht aimsire. Is é 28ú himhleabhar sa tsraith Leabhair Thaighde. Rinneadh aistriúchán air go Béarla sa bhliain 1992 faoin teideal The Irish Literary Tradition.

Litríocht na Gaeilge
Leabhair na Gaeilge
Leabhair thaighde
Aistriúcháin
Eirbiam

Is é an t-eirbiam dúil cheimiceach uimhir a 68, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Er. Ceann de na lantanóidigh é, agus mar sin is miotal tearc-chré é. Fuair sé a ainm ó Ytterby sa tSualainn, cosúil le trí dhúil eile. 

Tá eirbiam an dúlra comhdhéanta as sé iseatóp, mar atá, eirbiam a 162 (0.139 % d'eirbiam an dúlra), eirbiam a 164 (1.601 %), eirbiam a 166 (33.503 %), eirbiam a 167 (22.869 %), eirbiam a 168 (26.978 %), agus eirbiam a 170 (14.910 %). 167.259 an meáchan adamhach. 

Miotal bog insínte é an t-eirbiam, agus cé gur dual dó imoibriú leis an aer le trí-ocsaíd dé-eirbiam, nó seisce-ocsaíd eirbiam, nó eirbia, Er2O3 a dhéanamh, ní thagann brat ocsaíde air go róghasta. Na comhdhúile a bhfuil an t-ian eirbiam Er3+ iontu bíonn siad pinc nó ar dhath an róis. Imoibríonn an t-eirbiam leis an uisce agus é ag déanamh tríhiodrocsaíd eirbiam Er(OH)3. Téann sé i gcomhdhúile leis na halaiginí, ar ndóigh. Bíonn dath vialait i halaiginídí an eirbiam, amach ón bhfluairíd, ErF3, atá pinc, cosúil leis an gcuid is mó de na salainn eirbiam.

Mar is léir ó na samplaí seo, is é +III an staid ocsaídiúcháin is dual don eirbiam ina chuid comhdhúl. Is é is impleacht don méid sin ná gur lantanóideach tipiciúil é.

Creidtear nach bhfuil ról ag an eirbiam in orgánach an duine, ach ón taobh eile de is dóigh go spreagann sé an mheitibileacht.
Tá an miotal seo iontach úsáideach le gathanna léasair a ghineadh, nó is dual d'ian an eirbiam Er3+ solas a astú ag tonnfhad 1530 nanaiméadar, má fhlosctar le solas timpeall ar thonnfhad 980 nm nó 1480 nm é. Cuireann an t-ian eirbiam ar chumas na n-innealtóirí gléasra cumarsáide léasair a thógáil gan an iomarca comhpháirteanna meicniúla. Sna snáithíní optúla is mó a úsáidtear tonnfhad seo an eirbiam. Is féidir, áfach, gathanna léasair a bhaint as an eirbiam ag tonnfhad eile freisin, mar atá, 2940 nm. Sa ghléasra míochaine is mó a úsáidtear an tonnfhad seo.

Dúile ceimiceacha
Ospidéal Ginearálta Loch Garman

Ospidéal i Loch Garman na hÉireann é Ospidéal Ginearálta Loch Garman a chuireann seirbhís leighis ar fáil don chontae agus don cheantar máguaird. Otharlann ghinearálta atá ann a chludaíonn roinnt sainréimsí; cnáimseachas, péidiatraic, gínéiceolaíocht chomh maith leis an míochaine agus an mháinliacht ghinearálta. Tá 210 leaba ann d'othair chónaitheacha agus 37 leaba d'othair lae. Glacann an t-Ospidéal páirt i gclár náisiúnta de chuid Foras Oispíse na hÉireann le prionsabail oispíse a chuir chun cinn in ospidéil.

Ospidéil i gContae Loch Garman
Ospidéal Ollscoile Naomh Uinseann

Ospidéal oiliúna é Ospidéal Ollscoile Naomh Uinseann nó níos minice Ospidéal Naomh Uinseann (úsáidtear Ospidéal Ollscoile Uinsinn chomh maith) (Béarla: St. Vincents University Hospital nó SVUH) atá lonnaithe ag Páirc na Leamhán, ó dheas ó chathair Bhaile Átha Cliath, Éire. 

Tá an t-ospidéal lonnaithe ag crosaire Bhóthar Mhuirfean, trasna ó Ionad Siopadóireachta Mhuirfean agus ar láimh Cumann Gailf Pháirc na Leamhán. Tá sé nasctha le Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath atá suite beagán uaidh.

Stair 

Bunaíodh sean-Ospidéal Naomh Uinseann ar Fhaiche Stiabhna ar an 23 Eanáir 1834 ag Mother Mary Aikenhead, an bhean a bhunaigh Siúracha na Carthanachta, ord rialta de chuid na gCaitliceach. 

Bhí cead ag cách cúram a fháil san ospidéal, agus ba chuma cén creideamh lenar bhain siad. 

Bhog an t-ospidéal chuig an suíomh reatha i bPáirc na Leamhán sa bhliain 1970. 

Ath-ainmníodh an t-ospidéal sa bhliain 1999 faoin ainm Ospidéal Ollscoile Naomh Uinseann le léiriú go raibh an t-ospidéal mar phríomh-ospidéal oiliúa ag Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.

Tagairtí 

Seirbhísí sláinte
Ospidéil i gContae Bhaile Átha Cliath
Aodhán Ó Ríordáin

Is polaiteoir Éireannach, Seanadóir agus iar-Theachta Dála do Bhaile Átha Cliath Láir Thuaidh é  Aodhán Ó Ríordáin (Rugadh é i 1975). Toghadh é i 2011. Rinne sé staidéar ar an nGaeilge agus ar an stair ar Choláiste na hOllscoile BÁC. Tá sé pósta ar Áine Kerr, iriseoir as an Irish Independent. Is iar-mhúinteoir é agus dar leis an Irish Times, mar Theachta Dála, díríonn sé ar chúrsaí oideachais. Ó ham go ham déanann sé agaillamh le Nuacht RTÉ nó Nuacht TG4, as Gaeilge. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Tá Gaeilge líofa aige.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán. Bhain sé áit amach mar Sheanadóir ar an An Rolla Tionscail Agus Tráchtála.

D'éirigh leis a shuíochán Dála a bhuaigh ar ais in Olltoghchán na bliana 2020 sa Dáilcheantar Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1976
Polaiteoirí na hÉireann
Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire) 
Múinteoirí Éireannacha
Comhairleoirí Áitiúla i mBaile Átha Cliath
Baill den 31ú Dáil
Baill den 33ú Dáil
Baill den 25ú Seanad
Alumni COBÁC
Daoine beo
Itéirbiam

Is é an t-itéirbiam dúil cheimiceach uimhir a 70, agus is é is siombail dó ná Yb. Fuair sé a ainm ó Ytterby, sráidbhaile sa tSualainn a raibh an-ról aige i dtaighde na miotal tearc-chré. Ceann acu siúd é an t-itéirbiam, ós lantanóideach é. Tá sé le fáil sa mhonaisít, sa xéinitím, san eoixéinít agus sa ghadailinít. Miotal bog é a bhfuil loinnir an airgid ghil ann. Tagann an chuid is mó den itéirbiam tráchtála as an tSín, as na Stáit Aontaithe, as an mBrasaíl, as Srí Lanca, as an India agus as an Astráil.

Ba é an ceimiceoir Francach Jean Charles Galissard de Marignac ba thúisce a thuig gur dúil ar leith a bhí san itéirbiam, thiar sa bhliain 1878. Ní raibh sé in ann, áfach, an dúil féin a aonrú. Is éard a rinne sé ná an ocsaíd itéirbiam a aithint agus a ainmniú. Itéirbia a thug sé ar an ocsaíd, agus is as seo a fuarthas ainm an mhiotail féin ní ba déanaí. Sa bhliain 1907, áfach, d'aithin ceimiceoir Francach eile, gur dhá shubstaint a bhí i gceist leis an itéirbia, is é sin, ceann ar thug sé nua-itéirbia air, agus ceann eile, ar bhaist sé an t-ainm "lúitéitia" air. Ba í an itéirbia, nó an nua-itéirbia, an ocsaíd itéirbiam, agus ba í an lúitéitia an ocsaíd lúitéitiam. Thaispeáin an speictream gur dhá dhúil a bhí i gceist leis an itéirbiam agus leis an lúitéitiam, ach níor haonraíodh an dúil féin ach sna 1950idí, le teacht na teicneolaíochta ianmhalartaithe. 

Tá seacht n-iseatóp nádúrtha ag an itéirbiam: itéirbiam a 168 (0.13 % d'itéirbiam an dúlra, itéirbiam a 170 (3.04 %), itéirbiam a 171 (14.28 %), itéirbiam a 172 (21.83 %), itéirbiam a 173 (16.13 %), itéirbiam a 174 (31.83 %), agus itéirbiam a 176 (12.76 %). Dealraíonn sé go bhfuil siad go léir cobhsaí, agus is iseatóip shaorga iad go léir na cinn radaighníomhacha, nó is é itéirbiam a 169 an ceann is cobhsaí acu, agus é féin 32 lá ar leathré. Is é an cineál meath radaighníomhach is réidhe a thagann ar an iseatóp seo agus ar na raidiseatóip leatroma eile atá ag an itéirbiam ná an leictreonghabháil; na raidiseatóip is troime, áfach, is é an béite-mheath a thagann orthusan.

Sna comhdhúile, is é +III an uimhir ocsaídiúcháin is tipiciúla, mar is dual don lantanóideach. Tá uimhir ocsaídiúcháin eile ag an itéirbiam freisin, mar atá, +II, agus na comhdhúile ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin seo ag an itéirbiam bíonn siad an-chosúil le comhdhúile an chailciam.

Úsáidtear itéirbiam mar chineál breiseán nó "dópán" le saintréithe fisiceacha an iarainn a fheabhsú. Thairis sin, baintear úsáid as i ngléasra léasair.

Tagairtí 

Dúile ceimiceacha
Lantanóidigh
Lúitéitiam

Is é an lúitéitiam dúil uimhir a 71, agus é ar an gceann is troime de na lantanóidigh. Is é an tsiombail cheimiceach a sheasann dó sna foirmlí ná Lu. Miotal geal é agus é réasúnta díonta ar an gcreimeadh. Dúil thrífhiúsach é, is é sin, is é +III an staid ocsaídiúcháin is coitianta a bhíonn aige ina chuid comhdhúl, díreach cosúil leis na lantanóidigh eile. Tá an lúitéitiam nádúrtha comhdhéanta as dhá iseatóp: an t-iseatóp cobhsaí, lúitéitiam a 175, agus an raidiseatóp nádúrtha, lúitéitiam a 176 (2.59 % de lúitéitiam an dúlra). Tá an raidiseatóp sin chomh fadsaolach, áfach, gur féidir dearmad a dhéanamh dá radaighníomhaíocht sa ghnáthshaol.

Is dual don lúitéitiam smúid ocsaíde a fháil faoi thionchar an aeir, agus má théitear go 150 céim Celsius é, rachaidh sé trí thine le ocsaíd lúitéitiam (III), Lu2O3, a dhéanamh. Imoibreoidh sé leis na halaiginí freisin, ionas go nginfear halaiginídí: LuF3, LuCl3, LuBr3, LuI3. Tá an iaidíd donn, agus an trí halaiginíd eile bán.

Stair 
Triúr saineolaithe a rinne fionnachtain an lúitéitiam sa bhliain 1907 beag beann ar a chéile, mar atá, an Francach Georges Urbain, an tOstarach Carl Auer von Weisbach, agus an Meiriceánach Charles James. Ceimiceoirí a bhí sa bheirt eile, agus Weisbach ina mhianreolaí. Tháinig gach duine acu ar an lúitéitiam mar thruailleán san itéirbia, is é sin, an ocsaíd itéirbiam. Ba é Urbain a bhaist an dúil nua. Lutetia an seanainm Laidine ar Pháras, príomhchathair na Fraince. Thug Weisbach, nach raibh sásta onóir na fionnachtana a ghéilleadh d'Urbain, caiseoipiam ar an lúitéitiam, agus é ag tagairt don réaltbhuíon úd Caiseoipé. Bhaineadh saineolaithe Gearmánacha úsáid éigin as an dara hainm sin go dtí na caogaidí, ach inniu, táthar sásta lúitéitiam a thabhairt ar an dúil seo.

Minicíocht gheolaíoch agus táirgíocht 
Bíonn lúitéitiam ar fáil san áit a bhfuil na tearcithreacha eile, ach tá sé deacair é a aonrú agus a dhealú uathu. Le fírinne níor haonraíodh an miotal glan lúitéitiam ach le déanaí. Mar sin, tá sé ar ceann de na dúile is daoire amuigh. Níl an t-ór féin ach ceithre oiread chomh daor le lúitéitiam.

Úsáid 
Ní úsáidtear mórán lúitéitiam sa teicneolaíocht, nó ní bhíonn sé praiticiúil, chomh tearc is atá sé. Is féidir, áfach, leas a bhaint as mar chatalaíoch i scoilteadh na móilíní móra sna scaglanna artola. Scéal eile fós gur miosúr ar aois na ndreigítí é an coibhneas idir lúitéitiam a 176 (máthairiseatóp) agus haifniam a 176 (iníoniseatóp).

Tagairtí 

Dúile ceimiceacha
Lantanóidigh
Haitseapsút

Faró Éigipteach ab ea Haitseapsút 1508 r. Chr. – 1458 r. Chr).

Farónna
Stair na hÉigipte
Daoine a rugadh i 1508 RC
Básanna i 1458 RC
Cúfú

Faró Éigipteach ab ea Cúfú (réimeas - 2859 r. Chr. - 2566 r. Chr).

Stair na hÉigipte
Farónna
Básanna i 2566 RC
Sneifearú

Faró Éigipteach ab ea Sneifearú 2613 r. Chr. – 2589 r. Chr).

Stair na hÉigipte
Farónna
Tútmósa III

Faró Éigipteach ab ea Tútmósa III réimeas 1479 r. Chr. – 1425 r. Chr).

Stair na hÉigipte
Farónna
Ceafra

Faró Éigipteach ab ea Ceafra (réimeas 2558 r. Chr. – 2532 r. Chr).

Stair na hÉigipte
Farónna
Stair na hÉigipte
Ámanótap III

Faró Éigipteach ab ea Ámanótap III réimeas 1388 r. Chr. – 1351 r. Chr).

Stair na hÉigipte
Farónna
Mary Faustina Kowalska

Naomh is ea Mary Faustina Kowalska (25 Lúnasa 1905 – 5 Deireadh Fómhair 1938). Rugadh í mar Helena Kowalska i nGłogowiec, an Pholainn.

Tagairtí 

Naoimh Polannacha
Daoine a rugadh i 1905
Básanna i 1938
Daoine Polannacha
Séarlas III

Is rí na Ríochta Aontaithe é Séarlas III (a rugadh ar 14 Samhain 1948). Tá sé ina mac ag Eilís II na Ríochta Aontaithe agus Prionsa Pilib, Diúc Dhún Éideann agus athair na bprionsaí Harry agus William de chuid rítheaghlach na Breataine. Thug sé cuairt ar Éirinn sa bhliain 2018.

Pósadh 

Bhí an Prionsa Séarlas pósta don chéad uair ar Diana, Banphrionsa na Breataine Bige. Ar an 29 Iúil 1981, phós Diana Spencer agus Séarlas in Ardeaglais Naomh Pól, Londain. "Deirtear faoi go raibh dearadh an ghúna pósta ar an rún faisin ba mhó riamh. Bhreathnaigh 700 milliún duine ar shearmanas an phósta féin ar an teilifís ar fud an domhain agus níl dabht ar bith ach gurbh í réalta faisin a linne í".

Conspóidí 
Ar an 16 Meitheamh 1992, foilsíodh leabhar conspóideach Andrew Morton faoi Ríshliocht Windsor agus a gcuid geáitsí.

Ar an 20 Nollaig 1995, dúirt an bhanríon Éilis go gcaithfidh Diana & Séarlas colscaradh a fháil.
Tá Séarlas pósta anois ar Camilla, Bandiúc Chorn na Breataine.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1948
Daoine beo
Ríshliocht Windsor
Naomh Tomás

Duine den Dáréag Aspal Íosa ba ea Naomh Tomás. 

Tomás
Tomás
Tomás
Pósadh an Phrionsa William, Diúc Chambridge agus Catherine Middleton

Ar an Aoine, 29 Aibreán 2011 phós an Prionsa William, Diúc Chambridge (William, prionsa na Breataine Bige) Catherine 'Kate' Middleton ag Mainistir Westminister Londan ag 11.00 ar maidin. Chas William, atá mar an dara duine a thiocfaidh i gcomharbacht ar Éilís II, le Middleton den chéad uair sa bhliain 2001 agus an bheirt acu mar mhic léinn ag Ollscoil Naomh Aindriú. Fógraíodh go raibh siad geallta ar an 16 Samhain 2010.

Póstaí
Póstaí ríoga
Plinias Óg

Ba dhlíodóir, údar, agus ghiúistís na Sean-Róimhe é Plinias Óg (Laidin:Gaius Plinius Caecilius Secundus) (61 AD- ca. 112 AD), a rugadh Gaius Caecilius nó Gaius Caecilius Cilo. Chabhraigh uncail Phlinias, Plinias Mór, le tógáil agus oiliúint a nia agus bhí siad araon mar fhinné ar bhrúchtadh na Veasúive ar 24 Lúnasa 79 AD.

Duine suaitheanta é Plinias Óg mar gheall ar a chéadta litreacha a mhaireann go fóill, atá ina bhfoinse luachmhar stairiúil don tréimhse. Tá go leor acu seolta chuig impirí nó daoine tábhachtacha cosúil leis an staraí, Tacitus. Ba dhuine suntasach féin é Plinias , agus é ina ghiúistís impiriúil faoi Tráian (Laidin:Marcus Ulpius Nerva Traianus Augustus ) (réimeas AD 98-117). Measadh gur fear macánta agus measartha é Plinias agus fuair sé céimeanna níos airde trí shraith de oifigí Impiriúla idir sibhialta agus míleata, an cursus honorum (féach thíos). Ba chara an staraí Tacitus é agus d'fhostaigh sé an beathaisnéisí Suetonius ina bhfoirne. Tháinig Plinias freisin i dteagmháil le go leor fir-aitheanta eile den tréimhse sin, lena n-áirítear na fealsaimh Artemidorus agus Euphrates le linn a chuid ama sa tSiria.

Básanna i 113
Daoine as Como
Consail Impireacht na Róimhe
Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Scríbhneoirí Laidine Aois an Airgid
Rómhánaigh an 1ú haois déag
Rómhánaigh an 2ú haois déag
Alessandro Baricco

Is scríbhneoir mór le rá de chuid na hIodáile é Alessandro Baricco (Rugadh 25 Eanáir, 1958 in Torino, Piedmonte). Tá a chuid úrscéalta aistrithe i neart teangacha agus rath mór air go háirithe san Iodáil agus san Fhrainc. Tá cónaí air sa Róimh lena bhean chéile agus beirt chlainne.

Saol agus Saothar 
Tar éis dó céimeanna ollscoile a bhaint amach i bhfealsúnacht agus i gceol, scríobh sé altanna smaointiúla ar cheol: Il genio in fuga (1988) faoi Gioachino Rossini agus L'anima di Hegel e le mucche di Wisconsin (1992) faoin mbaint idir ceol agus an saol comhaimseartha. Ansin bhí sé ina léirmheastóir ceoil do La Repubblica agus La Stampa agus ina láithreoir de chlár ceoil ar Rai Tre.

Luigh sé isteach leis an scríbhneoireacht cruthaitheach ansin agus tá neart leabhar foilsithe aige ó shin, eatartha Síoda, Novecento agus Senza Sangue. Tá samhlaíocht, clisteacht agus comhbhá leis an duine daonna le braith ina chuid scríbhneoireachta agus in ainneoin gur úrscéalta cuíosach gearra atá scríte aige den chuid is mó, tá cumhacht litríochta ag baint leo.

Úrscéalta 
Castelli di rabbia, Milano, Rizzoli, 1991. ISBN 88-17-66039-6; Milano, Feltrinelli, 2007, 2013 ISBN 978-88-07-88087-2
Oceano mare, Milano, Rizzoli, 1993. ISBN 88-17-66043-4; Milano, Feltrinelli, 2007, 2013 ISBN 978-88-07-88302-6
Seta, Milano, Rizzoli, 1996. ISBN 88-17-66059-0; Milano, Feltrinelli, 2008, 2013 ISBN 978-88-07-88089-6
City, Milano, Rizzoli, 1999. ISBN 88-17-86102-2; Milano, Feltrinelli, 2007, 2013 ISBN 978-88-07-88280-7
Senza sangue, Milano, Rizzoli, 2002. ISBN 88-17-87017-X; Milano, Feltrinelli, 2009, 2013 ISBN 978-88-07-88371-2
Omero, Iliade, Milano, Feltrinelli, 2004, 2006, 2011, 2013. ISBN 978-88-07-88143-5
Questa storia, Roma, Fandango, 2005. ISBN 88-6044-007-6; Milano, Feltrinelli, 2007, 2014 ISBN 978-88-07-88423-8
Emmaus, Milano, Feltrinelli, 2009, 2011. ISBN 978-88-07-72295-0
La storia di Don Giovanni, Milano, L'Espresso, 2010. ISBN 88-8371-310-9
Mr Gwyn, Milano, Feltrinelli, 2011, 2013. ISBN 978-88-07-88001-8
Tre volte all'alba, Milano, Feltrinelli, 2012, 2014. ISBN 978-88-07-88344-6
Smith & Wesson, Milano, Feltrinelli, 2014. ISBN 9788807031229
La Sposa giovane, Milano, Feltrinelli, 2015. ISBN 9788807031311

Tagairtí 

Scríbhneoirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1958
Daoine beo
Baile Átha Fhirdhia

Baile mór is ea Baile Átha Fhirdhia (Ardee i mBéarla). Tá sé suite 20 ciliméadar i dtreo an iardheiscirt ó Dhún Dealgan, príomhchathair na Lú. Tá sé suite ar bhruach na habhann Dee. Tá sé suite ag an áit a dtrasnaíonn na bóithre N2 agus N52.

Bhí méadú mór tagtha ar Baile Átha Fhirdhia sa daonra from ó 2002 go 2010. Tá míle ag méadú sa bhaile agus daonra measta de 5000.

Stair 
Bhí an baile ar an teorainn thuaidh den An Pháil sa Mheánaois

Bailte i gContae Lú
Fuilchill dhearg

Is iad na fuilchealla dearga (dá ngairtear freisin eiritricítí) an cineál ceall fola is coitianta san orgánach veirteabrach agus is iad an modh is tábhtachtaí le haghaidh ocsaigine (O2) a seachadadh go dtí na fíocháin via an sreabhadh fola tríd an gcóras imshruthaithe. Glacann siad suas ocsaigin sna scamhóga nó geolbhaigh agus scaoileann siad í amach ina dhiaidh sin sna ribeadáin.

Bíonn cíteaplasma na bhfuilcheall dearg saibhir i haemaglóibin, bithmhóilín ina bhfuil ábhar iarainn ann agus gur féidir leo ocsaigin a chonheangal le haemaglóbin agus atá freagrach as dath dearg na fola.

I ndaoine, bíonn fuilshealla dearga aibí ar fáil mar dhioscaí déchuasacha solúbtha gan núicléas cille agus orgánaidí den chuid is mó. Táirgtear 2.4 milliún eiritricít nua in aghaidh an tsoicind. Forbraíonn na cealla sa smior agus imshruthann siad ar feadh 100-120 lá sa chorp, go dtí go mbíonn a gcomhpháirteanna athchúrsáithe ag macrafagaigh. Glacann gach imshruthú scaipeadh thart ar 20 soicind. Is fuilchealla dearga iad thart ar aon cheathrú de na cealla i gcorp an duine.

Cealla daonna
Fuilchealla
Riospráid
Haemaiteolaíocht
Fuilchill bhán

Is éard is fuilchealla bána (FCB), nó leocaicítí ann ná cealla an chórais imdhíonachta a mbíonn baint acu leis an gcolainn a chosaint i gcoinne na ngalar tógálach agus earraí coimthíocha. Tá cúig chineál leocaicíte difriúil agus éagsúil ann, ach díorthaíonn siad ar fad ó chill ilchumhachtach sa smior, ar a dtugtar an ghaschill fhuilghinte. Bíonn leocaicítí le fáil ar fud na colainne, lena n-áirítear an córas fola agus limfeach. 

Is minic a bhíonn líon na bhfuilcheall bán ina tháscaire ghalair. De ghnáth, bíonn idir 4 × 109 agus 1.1 × 1,010 fuilchill bhán i lítear fola, sé sin thart ar 1% de fhuil i nduine fásta sláintiúil. Glaoitear leocaicíteóis ar mhéadú ar líon na leocaicít thar na n-uasteorainneacha, agus tugtar leocaipéine ar laghdú faoi bhun an teorainn is ísle. Féadfaidh airíonna fisiceacha na leocaicít a bheith athruithe, mar shampla toirt, seoltacht, agus gráinneacht de bharr ghníomhachtaithe, de réir ceall neamhaibí bheith i láthair, nó i gcás na leoicéime leocaicítí urchóideacha a bheith ann.

Sanasaíocht 
Tá an t-ainm "fuilchill bhán" díorthaithe as an bhfíric go bhfuil, i ndiaidh na fola a bheith lártheifneoirithe, fuilchealla bána le fáil sa bhuíchóta (Béarla: buffy coat), sraith bhán thanaí, de chealla núicléatacha, de ghnáth, idir na fuilchealla dearga deascaithe agus an fuilphlasma. Léiríonn an téarma eolaíochta leocaicít an cur síos seo go díreach, díorthaithe ón nGréigis Ársa λευκό (bán), agus κύτταρο (cill). Uaireanta, is féidir dath glas a bheith ar an bhfuilphlasma más amhlaidh go raibh a lán neodraifilí sa sampla, mar gheall ar an einsím mialósárocsaíodáis a tháirgeann siad, ina mbíonn haem ann.

Na Leocaicítí 
Bíonn trí chineál éagsúil fuilcheall ar fuaidreamh sa phlasma; na gránalaicítí, na limficítí agus na monaicítí.
Ainmníodh na gránalaicítí roimhe seo leis an téarma "polanúicléach" mar gheall ar an gcuma a bhí orthu faoin micreascóp solais, go raibh níos mó ná núicléas amháin acu. I ndáiríre ní raibh ach núicléas maothánach amháin iontu, ceangailte le droichid tanaí de chrómaitin.

Tástálacha fola
Haemaiteolaíocht
Imdhíoneolaíocht
Córas imdhíonachta
Henry Cooper

Dornálaí Sasanach ab ea Henry Cooper a rugadh i Lambeth, Londain ar an 3 Bealtaine, 1934 agus fuair bás ar an 1 Bealtaine 2011.

Tagairtí 

Dornálaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1934
Básanna in 2011