joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Jean le Rond d'Alembert

Matamaiticeoir is fealsamh a saolaíodh i bPáras ab ea Jean le Rond d'Alembert (16 Samhain 1717 – 29 Deireadh Fómhair 1783). Rinne sé staidéar ar dhlí, míochaine is matamaitic. D'fhoilsigh sé Traité de dynamique (Tráchtas ar Dhinimic, 1743), ag cur dinimic Newton i bhfoirm mhatamataiciúil is ag forbairt a phrionsabal maidir le cothromaíocht. Ba é an príomhchomhoibritheoir le Denis Diderot i 1751-1758 ar an Encyclopédie (Ciclipéid) ar foilsíodh 36 imleabhar de faoi 1776, foilseachán bunúsach d'Aois na Tuisceana san 18ú céad sa bhFrainc. 

Daoine a rugadh i 1717
Básanna i 1783
Matamaiticeoirí Francacha
Alfalfa

Is planda dosach ilbhliantúil a fhásann 90 cm ar airde é Alfalfa. Na duilleoga le 3 dhuilleoigín atá leathan is fiaclach ag an mbarr. Pisbláthanna corcra nó gorma i mbláthraí dlútha spíceacha. An toradh i gcochall bíseach le 1½ lúb. Níl eolas ar a bhunús, ach is barr tábhachtach foráiste é anois a shaothraítear go forleathan i réigiúin mheasartha.

Glasraí
Alfa-mheath

Próiseas meata radaighníomhaigh nádúrtha ina ndianscaoileann núicléas ina núicléas níos éadroime is ina alfacháithnín, a astaítear. Fórsa núicléach láidir taobh thiar de. Sampla is ea luaide-210, a mheathann le leathré de 21 bliain trí alfa-mheath.
Alga buíghlas

Alga leis na líocha fótaisintéiseacha clóraifill a is clóraifill c, agus caraitéanóidigh éagsúla a dhéanann na clóraplaist buíghlas. Ina gcealla aonaracha agus ina ribí. Tálann sé spóir inghluaiste le lascnaid ghruagach chun tosaigh is lascnaid mhaol ar chúl.

Algaí
Algaí dearga

Grúpa ilchineálach mór plandaí, cosúil le halgaí agus foirmeacha ó chealla aonaracha go dtí coirp mhóra idirdhealaithe. Tagann an dath scothdhearg ón meascán de líocha fótaisintéiseacha, clóraifill a, ficibileaphróitéiní is cairitéineóidigh taobh istigh de na cealla. Tarlaíonn atáirgeadh trí chruthú orgáin ar leith atá gabhálach ar an ngaiméit fhireann taobh istigh den ubh. 

Plandaí
Algaí
Phaeophyceae

Grúpa mórfheamainní muirí, den chuid is mó, le líocha fótaisintéiseacha sainiúla, clóraifill a, clóraifill c, béite-charaitéin is fúcaxaintin. An t-atáirgeadh gnéasach le speirm le dhá lascnaid tiomána, de ghnáth. Níos mó ná 1,500 speiceas ar eolas. Ón gcrios idirthaoideach is an crios fo-chladach, den chuid is mó. Foirmeacha colainne ó fhiliméadchruthach go lannchruthach.

Plandaí
Algaí
Algaí glasa

Grúpa mór ilghnéitheach plandaí atá cosúil le halgaí agus na líocha fótaisintéiseacha clóraifill a is clóraifill b, a thugann a ndath glas dóibh. De réir cineáil, déanann siad bia a stóráil mar stáirse i gclóraplaist. Faightear in uisce úr iad, den chuid is mó. Bíonn staideanna inghluaiste (zóspóir) ag cuid mhaith díobh, agus snámhann siad le cabhair lascnaidí.

Plandaí
Algartam

Modh oibre nó liosta treoracha léire críochta socraithe go beacht, ionas go bhfaighfear réiteach nó toradh barrmhaith ar fhadhb choimpléascach má fheidhmítear iad céim ar chéim. Sampla is ea an tacar rialacha chun iolrú simplí a dhéanamh. Saghas oidis bheacht a bhíonn ann, agus úsáidtear an téarma i dtaca le cláir ríomhaire go hiondúil. I gclár mar seo, leagtar amach gach treoir san ord cuí. Má bhíonn fiú treoir amháin in easnamh, treoir breise ann, nó treoir san eagar mícheart, ní fiú tráithnín an clár.

Ríomheolaíocht
Allas

Tuaslagán caol salann (clóiríd sóidiam den chuid is mó) is móilíní beaga eile (ina measc úiré, aigéad lachtach, amóinia is eile) a thálann na faireoga allais atá i láthair i gcraiceann gach mamaigh. Is bealach eisfheartha salainn is nítrigine é. Nuair a ghalaíonn an t-allas ón gcraiceann, tarlaíonn cailliúint teasa. Tá cur allais an-tábhachtach chun teocht duine a rialú, ach tagann tart air dá bharr. 

Sreabháin choirp
Fiseolaíocht ainmhithe‎
Almóinn

Crann beag duillsilteach a bhíonn spíneach uaireanta, dúchasach don Áise. Fásann sí go hairde 8 m. Na duilleoga ubhchruthach caol fiaclach. Na bláthanna bándearg, ag teilgean go bán is ag teacht amach roimh na duilleoga. Na torthaí liath maoth ubhchruthach. An bia leathrúil tanaí timpeall ar chloch phollta. Is foinse cnónna inite an almóinn mhilis. Níl almóinn shearbh inite, ach soláthraíonn sí ola a úsáidtear sa tionsclaíocht. Gné eile arís is ea an almóinn bhláfar mhaisithe.

Crainn
Áth an Ghorta

Is baile fearainn suite i gContae Uíbh Fhailí é Áth an Ghorta.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte fearainn i gContae Uíbh Fhailí
Cluain Fheannóg

Is baile fearainn suite i gContae Uíbh Fhailí í Cluain Fheannóg.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte fearainn i gContae Uíbh Fhailí
Lusmhaigh

Is baile fearainn suite i gContae Uíbh Fhailí é Lusmhaigh.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte fearainn i gContae Uíbh Fhailí
Baile Átha Buí, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é Baile Átha Buí.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Alóipéice

Cailliúint gruaige de bharr cliseadh cruthú na gruaige ag na gruagfhalacailí. Is féidir léi a bheith neamhchothrom nó ginearálta (maoile). Is féidir í a fháil le hoidhreacht nó de bharr galair ghinearálta éigin, nó druga thocsainigh a chuireann feidhmiú na bhfalacailí ar mhí-ord.
Baile an Bhriotaigh

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é Baile an Bhriotaigh.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
An Daingean Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é an Daingean Uachtarach.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
An Eaglais, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí í an Eaglais.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Baile an Bhairínigh, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é Baile an Bhairínigh.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Alpach

Téarma luibheolaíoch a úsáidtear ar fhásra a fhásann sna sléibhte os cionn líne na gcrann agus na plandaí a áitríonn réigiúin mar sin go nádúrtha. De ghnáth, fásann siad go híseal, bíonn cruinneachánach, agus in ann leibhéal ard grianradaíochta, triomach is fuacht a sheasamh. 

Luibheolaíocht
Plandaí
An Daingean Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é an Daingean Íochtarach.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Garraí an Chaisleáin

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é Garraí an Chaisleáin.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Baile Mhic Comhainn

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é Baile Mhic Comhainn.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Géisill, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é Géisill.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Cluain Leisc

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí í Cluain Leisc.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Cill Chuairsí

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí í Cill Chuairsí.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Alpha Centauri

Tríréalta a bhfuil Proxima Centauri ann, an réalta is gaire don Domhan seachas ár nGrian féin. Chomh fada sin amach uainn go dtógann sé 4.3 bliain ar sholas teacht uaidh don Domhan, is é sin, tá sé 4.3 solasbhliain amach uainn. As an 6,000 réalta a bhíonn infheicthe ag an tsúil sa spéir istoíche, bíonn sé go híseal sa spéir ó dheas, agus is é an 3ú réalta ar scála na lonrachta é. Ach ní féidir é a fheiceáil in aon chor ag domhanleithead níos mó ná timpeall 28° thuaidh.
Baile an Chúlaígh

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é Baile an Chúlaígh.

Contae Uíbh Fhailí
Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Ralph Asher Alpher

Fisicí a rugadh i Washington DC ab ea Ralph Asher Alpher (3 Feabhra 1921 – 12 Lúnasa 2007). I gcomhar le George Gamow, shaothraigh sé teoiric na bpróiseas a d'astaigh fuinneamh ag an gcuid is luaithe de shaol na Cruinne. Tháinig sin le bheith ina bhunshraith do theoiric na hOllphléisce i dtaobh tús na Cruinne. 

Fisiceoirí Meiriceánacha
Daoine as Washington D.C.
Daoine a rugadh i 1921
Básanna in 2007
Altacumalas

Scamaill den mheánleibhéal, de shaghas an chumalais, ag airdí timpeall 2,000-7,000 m. Bán is/nó liath, agus is comhartha iad go bhfuil nó go mbeidh an aimsir go breá. 

Scamaill
Altasamat

Gléasadh teileascóip lenar féidir an teileascóp a bhogadh in airde (ag luascadh ar ais chothrománach) neamhspleách ar a bhogadh ina asamat (ag rothlú ar ais cheartingearach). Baintear feidhm as ar theileascóip ollmhóra agus radaiteileascóip chomh maith le teileascóip shimplí an amaitéaraigh.
Altastratas

Scamaill de shaghas an stratais nach mbíonn chomh tiubh le stratas, ag airdí timpeall 2,000-7,000 m. Scothliath, i bhfoirm leathán. Is tuar iad go bhfuil aimsir the bháistiúil, a bhaineann le fronta te, le teacht. 

Scamaill
Albrecht Altdorfer

Péintéir, greanadóir is ailtire a saolaíodh i Regensburg na Gearmáine ab ea Albrecht Altdorfer (c 1480-1538). I measc na bpríomhbhall de Scoil na Danóibe de phéintéireacht na Gearmáine. Den chuid is mó, léirigh a shaothair ábhair bhíobalta is stairiúla, suite i gcúlionaid tírphictiúir. 

Péintéirí Gearmánacha
Greanadóirí Gearmánacha
Ailtirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1480
Básanna i 1538
Altichiero

Péintéir a rugadh gar do Verona na hIodáile ab ea Altichiero (c 1330-c 1395). D'oibrigh sé ansin, agus meastar gurb é a bhunaigh Scoil Verona. D'aistrigh sé go Padua, áit a bhfuil freascónna da chuid i mBaisleac Antaine (1372-1379) agus Aireagal Sheoirse (1377-1384).
Sidney Altman

Bithcheimicí a rugadh i Montréal ab ea Sidney Altman. Ar 7 Bealtaine 1939 a rugadh é. Thaispeáin sé gur féidir leis an móilín RNA é féin a athchóiriú chun an t-ábhar a tháirgeann sé a athrú, gan aon ghá le heinsím chuige. Mar sin, is féidir le RNA feidhmiú mar einsím air féin. Ba bhriseadh é seo trí bhac sa tuiscint ar phróisis ghéiniteacha. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic le Thomas Cech i 1989 as an obair seo. Fuair sé bás 5 Aibreán 2022.

Bitheolaithe Meiriceánacha
Bitheolaithe Ceanadacha
Daoine as Montréal
Daoine a rugadh i 1939
Daoine beo
Altranas

An brainse míochaine a sholáthraíonn cúram d'othair is daoine gortaithe agus a ghlacann freagracht as riachtanais fhisiciúla shóisialta is spioradálta an othair a chabhraíonn lena bhisiú. Is iad altraí an grúpa is mó oibreoirí leighis. De ghnáth bíonn cúrsa foirmiúíl oiliúna is traeneála ann chun cáiliú don ghairm. Déanann altraí monatóireacht ar theiripí, agus de réir a chéile tá cead acu córacha leighis is fiú drugaí a mholadh d'othair. Cabhraíonn siad le dochtúirí is máinlianna ina gcuid oibre siúd le hothair. Le forbairtí sa mhíochaine, tá speisialtachtaí tagtha chun cinn san altranas: altranas ospidéil, péidiatraic, síciatracht, dianchúram, cuairteoireacht baile, is eile. Cabhraíonn altraí le traenáil banaltraí óga agus cothú sláinte sa phobal.
Alúm

Is sulfáit é an t-alúm, KAl(SO4)2·12 H2O, de ghnáth. Sulfáit photaisiam alúmanaim hiodráitithe a dtugtar alúm coiteann air. Tá alúim eile ann: alúm iarainn le Fe in ionad Al, agus alúm cróim le Cr in ionad Al. Déanann siad uile criostail mhóra ochtaihéidreacha. Hidrealaítear alúm coiteann in uisce go dtí Al(OH)3 agus baintear úsáid as mar théachtach in íonú uisce. 

Sulfáití
Alúmanáit

Salann ina bhfuil ainian díorthaithe ó Al(OH)3 trí mhiotal a chur in ionad hidrigine. Úsáidtear alúmanáit sóidiam, NaAlO2, in íonú uisce chun eisíontais a théachtadh i ndeascán alúmana híodráitithe.
Luis Walter Alvarez

Fisicí turgnamhach a rugadh i San Francisco ab ea Luis Walter Alvarez (13 Meitheamh 1911 – 1 Meán Fómhair 1988). Rinne sé taighde ar radar le haghaidh loingseoireachta is tuirlingt aerárthach le linn An Dara Cogadh Domhanda. Thóg sé an chéad luasaire líneach (1947), shaothraigh an soitheach boilgeog, agus d'fhionn staideanna nua athshondacha san adamh is cáithníní nua fo-adamhacha leis. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1968 as an obair seo.

Fisiceoirí Meiriceánacha
Ceapadóirí Meiriceánacha
Daoine as San Francisco
Daoine a rugadh i 1911
Básanna i 1988
Am caighdeánach

Bíonn an t-am a léitear ar an gclog bunaithe ar rothlú an Domhain ar a ais i dtaca leis an nGrian. Tugtar grianam air seo freisin. Freagraíonn rothlú iomlán amháin do lá. Nuair a bhíonn an Ghrian díreach os ár gcionn, bíonn meán lae ann; ag aon domhanfhad eile bheadh am eile ann. Mar chúiteamh air seo, aontaíodh an t-am caighdeánach i 1884. Roinneadh an Domhan ina 24 réigiún, an réimse idir dhá fhadlíne i ngach ceann acu, a bheag nó a mhór, agus glactar leis go bhfuil an t-am céanna ag gach áit sa chrios sin. Mar sin, athraíonn an t-am d'uair ag imeall gach creasa. Tugtar meánam Greenwich ar an am in Éirinn, thiar ó fhadlíne 0° trí Greenwich Shasana.
Am eifimirise

Tomhas bunúsach ama a úsáideadh i 1958-1984, a sainmhíníodh i dtaca le hionad na Gréine i 1900 agus fad na bliana trópaicí. Úsáideadh mar thomhas do-athraitheach an ama é gur cuireadh am domhanda dinimiciúil ina ionad i 1984.
Amailtia

Is í Amailtia an 5ú satailít nádúrtha de chuid Iúpatair, a fionnadh sa bhliain 1892. Tá Amailtia ag fithisiú Iúpatair faoi 181,000 km den phláinéad, a bheag ná a mhór, agus níl cianphointe na gealaí ródhifriúil leis an ngarphointe - tá an fhithis réasúnta ciorclach. Tá Amailtia 270 km ar thrastomhas, a bheag nó a mhór, ach tá sí an-mhírialta ina cosúlacht - níl sí in aon chóngar do bheith sfearúil. Ba é an réalteolaí Meiriceánach Edward Emerson Barnard a d'aithin í, an fear ceanna a bhfuil Réalta Barnard ainmnithe as. Tugtar Iúpatar a Cúig ar Amailtia chomh maith, agus mar is léir ón teideal, tá imeachtaí an ghearrscéil fhicsin eolaíochta úd Jupiter Five le hArthur C. Clarke bunaithe ar Amailtia nó ar a timpeallacht. Tá Amailtia ag fithisiú Iúpatair in aice an fháinne ar a dtugtar "fáinne leámháin Amailtia", agus tá an fáinne comhdhéanta as dusta a tháinig ó Amailtia féin. 

Glactar leis gur leac oighir is mó atá in Amailtia. Aithnítear cráitéir agus iomairí móra ar an ngealach seo. Ba iad na taiscéalaithe spáis úd Voyager a hAon agus Voyager a Dó sa bhliain 1979 a thug na chéad ghrianghrafanna d'Amailtia dúinn, ach ina dhiaidh sin ba é an fithiseoir úd Galileo a thóg grianghrafanna ní ba mhionchruinne sna 1990idí.

Tá ceithre ghné de chosúlacht Amailtia ainmnithe - dhá chráitéar agus dhá spota geal. Is iad na cráitéir ná Pan agus Gaea, agus is iad na spotaí geala ná Lyctos Facula agus Ida Facula. Facula an téarma a úsáidtear le tagairt do spotaí geala ar dhromchla Amailtia.

Gealacha Iúpatair
Amairillid

Bleib mhór atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Suas le 75 speiceas ann. Na bláthanna trumpa-chruthach spréite, suas le 15 cm ar fhad, i gcuid mhaith dathanna, 1-10 bláth (2-4 cinn de ghnáth) ar ghas cuasach amháin, ag teacht amach san earrach roimh na duilleoga beiltchruthacha. Is hibridí coimpléascacha an chuid is mó de na plandaí gairdín, agus iolraítear iad trí dheighilt na bleibe. Ní hionann an planda seo agus lus mór na coille. 

Plandaí
Amarantas

Luibh bhliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is mheasartha. Na bláthanna beag de ghnáth, ag déanamh bláthraí tiubha, na teascáin iombhlátha i bhfáinní de 3 nó 5 cinn, go minic gealdaite. Táirgeann cuid de na speicis Áiseacha grán inite a úsáidtear in ionad gránbhairr.

Plandaí
Amatól

Grúpa ardphléascán, meascáin trínítreatolúéine (TNT) is níotráit amóiniam. Úsáideadh go forleathan sa chéad chogadh domhanda iad chun TNT a choigilt, ach fuarthas de réir a chéile gur shúigh siad an iomarca uisce isteach ón aer mar go raibh siad tais-scópach, agus ligeadh i léig iad.
Ambargraís

Ábhar liath céiriúil a fhaightear i stéigeacha na caisealóide, suas le 450 g in ainmhí amháin. Bhíodh sé in úsáid i gcumhráin chun go mairfeadh an boladh níos faide.

Míolta móra
Amfaibhiorach

Cordach bunúsach is ea amfaibhiorach nó lansógach. An cholainn caol, suas le 70 mm ar fhad, barrchaol ag an dá cheann. Nótacorda ann ag síneadh isteach sa cheann. Scoilteanna giolbhaigh aige agus bloic matán i dteascáin, cosúil le sinsir na veirteabrach. 23 speiceas, a fhaightear i ndeascáin thanaí mara. Tugtar lansógach air freisin.

Éisc
Cordaigh
Amhaire

Is saghas callaire é an t-amhaire atá oiriúnach chun fuaim ar mhinicíocht íseal nó dordfhuaim a chruthú. Trastomhas mór ag a chón, 25 cm nó níos mó. Cosúil le láimhseáil tribilfhuaime le trílire i gcóras ard-dílseachta, úsáidtear ciorcad trasach chun an chuid chuí de speictream an fhuaimchomhartha ghinearálta a sholáthar dó.
Amharc boinn ghoirm

Bealach chun íomhánna a chuingriú i gcineamatagrafaíocht is teilifís trí chodanna den ghníomhú sa réamhionad a ghlacadh os comhair boinn ghil ghoirm, agus ansin forshuite ar an amharc cúlionaid a taifeadadh le ceamara eile. I bpictiúir reatha is gá dearbhchlóbhualadh casta a dhéanamh sa tsaotharlann, ach sa teilifís is féidir é a dhéanamh go leictreonach leanúnach. Leis an teicníocht seo is féidir raon leathan iomrall a bhaint amach: mar shampla, an dealramh a chur ar an scéal go bhfuil aisteoirí, atá le fírinne sa stiúideo, ar láthair andúchasach ar an taobh eile den Domhan, ar an nGealach, nó ag eitilt tríd an aer.

Teicneolaíocht scannáin agus teilifíse
Amharc dúbailte

Laige nó pairilis i matán a bhogann ceann de na súile, agus teip na súl bogadh comhthreomhar le chéile. Tugtar dioplóipe air seo freisin. Mar thoradh air, ní thiteann an solas ón réad céanna ar na hionaid chuí ar an reitine, ní fhorshuítear na híomhánna san inchinn, agus bíonn cuma dhá réad ar réad amháin.
Amharc mata

Amharc i bpictiúr reatha ina gcuirtear mata nó masc os comhair an cheamara chun fairsinge na híomhá nochtaithe a theorannú chun gur féidir an dara íomhá a chur léi níos déanaí. Féadfaidh cárta nó leathán miotail feidhmiú mar mhata, sin nó stiall scannáin le fairsingí teimhneacha is trédhearcacha le húsáid le linn an phriontála. Is féidir an rud céanna a dhéanamh leis na bogearraí cuí i bhfótagrafaíocht dhigiteach.
Giovanni Battista Amici

Radharcmheastóir, réalteolaí is eolaí a rugadh i Modena na hIodáile ab ea Giovanni Battista Amici (25 Márta 1786 – 10 Aibreán 1868). Thóg sé ionstraimí optúla, shaothraigh cóimhiotal ar leith i gcomhair scátháin teileascóp, agus i 1827 chríochnaigh tógáil an mhicreascóip dhia-optraigh neamhchrómataigh a ainmníodh as. Ceapadh é ina stiúrthóir ar an réadlann i bhFirenze i 1835.

Ceapadóirí Iodálacha
Réalteolaithe Iodálacha
Bitheolaithe Iodálacha
Matamaiticeoirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1786
Básanna i 1868
Amóiniam

Is caitian é an t-amóiniam (NH4+) a dhéantar nuair a imoibríonn amóinia le haigéad . Faightear é i gcuid mhaith salann, clóiríd amóiniam (sal amóiniach) agus carbónáit amóinaim (sal so-ghalaithe) go príomha. Tugtar hiodrocsaíd amóiniam ar thuaslagáin uisciúla amóiniam.
Amóinít

Moileasc cosúil le nátalas atá imithe in éag. Faightear go han-mhinic ón tréimhse Dheavónach is an tréimhse Chailceach Dhéanach í. Bhí an sliogán ar an taobh seachtrach is é beo, de ghnáth bís leata, roinnte sa taobh istigh le ballaí trasnacha. 

Moileasc
Ampháirtiú

Sa ríomhaireacht, bealaí ina dtugtar rochtain chomhuaineach d'oiread éigin úsáideoirí ar an ríomhaire céanna. Ligtear do gach úsáideoir úsáid iomlán a bhaint as an láraonad próiseála (CPU) ar feadh tréimhse an-ghairide agus é sin go rialta, ionas go mbíonn an chuma air go bhfuil gach duine á úsáid go leanúnach.

Ríomhaireacht
Anacanda

Anacandaí a thugtar ar na ceithre speiceas nathracha sa ghéineas Eunectes, buachrapairí ó Mheiriceá Theas. Orthu sin tá an t-anacanda glas (Eunectes murinus), an nathair is mó ar Domhan. Is féidir leis a bheith níos mó ná 11 m ar fhad agus os cionn 500 kg meáchain. Dath neamhlonrach air le spotaí móra neamhrialta dorcha. Áitríonn sé uisce a ghluaiseann go mall. Uaireanta, dreapann sé crainn ísle. Itheann sé éin, mamaigh, cadhmain is turtair. 

Nathracha
Anaemacht

Laghdú sa mhéid lí ocsaiginiompartha, haemaglóibin, atá sna cealla dearga fola ag imshruthú sa cholainn. Is iad na siomptóim a fheictear ná craiceann mílítheach, tuirse is giorra anála. Is iomaí cúis ar féidir a bheith léi, mar shampla, cailliúint fola, scrios róthapa na gcealla dearga fola, cliseadh i dtáirgeadh na gcealla dearga fola sa smior (mar a tharlaíonn le heasnamh vitimíní cosúil le vitimín B12).
Anaiglif

Pictiúr le breathnú go steiréascópach, le híomhánna scoite don tsúil dheas is don tsúil chlé, atáirgthe i ndathanna difriúla, dearg is gormghlas, de ghnáth. Caitheann an féachadóir spéaclaí le dathanna comhlántacha chun go bhfeiceann gach súil an íomhá chuí.
Ceimic anailíseach

Is brainse den cheimic í an cheimic anailíseach, a phléann le scaradh, sainaithint agus cainníochtú comhdhúile ceimiceacha. Is féidir le anailís cheimiceach bheith cineálach, amhail nuair a shainaithnítear na comhábhair cheimiceacha i sampla, nó cainníochtúil, amhail nuair a chinntear méid na gcomhábhar áirithe atá sa sampla.

Tagairtí

Ceimic
 Eolaíocht na n-ábhar
Anailís chóras

I gcúrsaí ríomhaireachta, na teicníochtaí a úsáidtear chun tuiscint iomlán a fháil ar chórais ríomhaireachta, chun na córais seo a dhearadh is a bhfeidhmiú a optamú. Bíonn ar na hanailísithe córas airíonna na gcóras ríomhaireachta a shonrú go cruinn, agus na gnóthaí, na feidhmeanna is an obair taighde is gá a dhéanamh leo a shainiú go cruinn iomlán. Ansin is gá dóibh an córas nua ríomhaireachta a dhearadh is a eagrú chun an raon gnóthaí is feidhmeanna a chur i gcrích go foirfe in am trátha. 

Ríomhaireacht
Anailís idirbheartaíochta

Is é rud is anailís idirbheartaíochta ann ná modh oibre sa tsíciteiripe ina ndéantar anailísiú ar chion an tuismitheora, an pháiste nó duine fhásta eile in imoibriú, chomh maith le patrún neamhaireachtálach gníomhartha an othair a chur san áireamh. Déantar é seo chun deacrachtaí mothúcháin a réiteach, agus na straitéisí ar leith a úsáideann duine ina chumarsáid shóisialta a thabhairt chun suntais. An síciatraí Eric Berne (1910-1970) a thug an modh oibre seo chun cinn ó na 1940idí chun aidhmeanna cóireála a bhaint amach níos tapa ná sa ghnáthshícanailís. Le blianta anuas, is fo-chuid shuntasach í i dtraenáil ghairmiúil is bhainistiúil.
Anailís phaiste clampála

Teicníocht leictrifiseolaíoch ina n-aonraítear fairsinge bheag de phlasmascannán cille beo inspreagtha (mar shampla, matán, néarón nó cill faireoige). Déantar staidéar ar ghabhdóirí aonaracha taobh istigh den fhairsinge sin, agus conas a idirghníomhaíonn siad le tarchuradóirí ceimiceacha, hormóin, drugaí nó ábhair eile a chuirtear go díreach orthu. 

Fiseolaíocht
Anailís thoiseach

Sa mhatamaitic fheidhmeach, anailís slonn a sheasann do chothromóidí nó teoirimí fisiciúla i dtéarmaí na dtoisí, ag baint úsáid as na haonaid chaighdeánacha. Is gá go mbíonn na toisí céanna ar an dá thaobh de chothromóid. Mar an gcéanna, is gá gurb ionann toisí téarmaí a shuimítear le chéile nó a dhealaítear ó chéile. Is teicníocht chumasach í chun gaolta nua a dhíorthú idir cainníochtaí, agus torthaí a sheiceáil.
Análaitheoir

Is éard atá in análaitheoir ná gléas a chlúdaíonn an béal agus an tsrón chun an chonair riospráide a chosaint ar shubstaintí guaiseacha, mar shampla dusta, toit, nó múch thachtach.
Analógach

Saghas eolais nó comhartha a bhíonn leanúnach an t-am ar fad, is cuma é athraitheach nó tairiseach, nó an saghas trealaimh a láimhseálann a leithéid de chomhartha.

Teileachumarsáid
Anamóine

Planda ilbhliantúil a fhaightear ar fud an leathsféir thuaidh, fiú sna réigiúin artacha, go minic i gcoilíneachtaí móra. Na bláthanna le 5-9 teascán iombhlátha, bán, buí, bándearg nó gorm. Léiríonn hibridí raon níos leithne dathanna. Bíonn fáinne duilleog beag roinnte ar ghas na mbláthanna dhá thrian den airde suas. Tagann na príomhduilleoga bunata amach níos déanaí. 

Plandaí
Pápa Beinidict XIV

Ba é Beinidict XIV an pápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1740 agus 1758.

Daoine a rugadh i 1675
Básanna i 1758
Pápaí Iodálacha
Áth an Mhuicí

Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea Áth an Mhuicí.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Chill Chainnigh
Baile Hugúin

i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea Baile Hugúin.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Chill Chainnigh
An Carraigín, Contae Chill Chainnigh (Crannach)

Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea An Carraigín.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Chill Chainnigh
Cill Mogeanna

Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea Cill Mogeanna (nó Kilmoganny).

Stair 
Fuair an t-ealaíontóir Sir John Lavery bás le hadhairt i gCill Mogeanna, in aois 84 dó, ar 10 Eanáir 1941.

Tagairtí 

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Chill Chainnigh
Ceanannas, Contae Chill Chainnigh

Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea Ceanannas.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Chill Chainnigh
Cill Lamraí

Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea Cill Lamraí.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Chill Chainnigh
Fiodh Dúin

Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea Fiodh Dúin.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Chill Chainnigh
Port an Chalaidh

Fo-bhaile de chuid Cathair Phort Láirge in Éirinn is ea Port an Chalaidh.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Phort Láirge
An Robhar

Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea An Robhar.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Chill Chainnigh
Achadh Mheánach

Baile i gContae Chill Mhantáin in Éirinn is ea Achadh Mheánach.

Bailte i gContae Chill Mhantáin
Buaile an Chnocáin

Baile i gContae Chill Mhantáin in Éirinn is ea Buaile an Chnocáin.

Bailte i gContae Chill Mhantáin
An Bhearn Dearg

Baile i gContae Chill Mhantáin in Éirinn is ea An Bhearn Dearg.

Bailte i gContae Chill Mhantáin
Cúl na Fuinse

Baile i gContae Chill Mhantáin in Éirinn is ea Cúl na Fuinse.

Bailte i gContae Chill Mhantáin
Cúil Uí Chionaoith

Baile i gContae Chill Mhantáin in Éirinn is ea Cúil Uí Chionaoith.

Bailte i gContae Chill Mhantáin
Cill Chomhaid

Baile i gContae Chill Mhantáin in Éirinn is ea Cill Chomhaid.

Bailte i gContae Chill Mhantáin
An Droichead Adhmaid

Baile i gContae Chill Mhantáin in Éirinn is ea An Droichead Adhmaid.

Bailte i gContae Chill Mhantáin
Eiréil

Is baile suite i gContae Laoise í Eiréil.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Ioma

Is baile suite i gContae Laoise é Ioma.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Maighean Rátha

Is baile suite i gContae Laoise é Maighean Rátha.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Tigh Mochua

Is baile suite i gContae Laoise é Tigh Mochua.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
An Baile Fionn

Is baile suite i gContae Laoise é an Baile Fionn.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Baile Uí Laigheanáin

Is baile suite i gContae Laoise é Baile Uí Laigheanáin.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Baile Nua, Contae Laoise

Is baile suite i gContae Laoise é Baile Nua.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
An Chúlchoill

Is baile suite i gContae Laoise é an Chúlchoill.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
An Chloch, Contae Laoise

Is baile suite i gContae Laoise í An Chloch.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Baile Átha an Róine

Is baile suite i gContae Laoise é Baile Átha an Róine.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Buiríos Mór Osraí

Is baile suite i gContae Laoise é Buiríos Mór Osraí.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Baile Cholla

Is baile suite i gContae Laoise é Baile Cholla.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Anamorfóis

Íomhá línithe nó phéinteáilte i bpeirspictíocht chleasach, a bhfuil cuma dhíchumtha air ón ngnáthdhearcadh ach cuma breá normálta nuair a fhéachtar uirthi ó threo neamhchoitianta nó trí lionsa. Tá sampla cáiliúil i bpictiúr Holbein Óig, The Ambassadors (Na hAmbasadóirí, 1533), a bhfuil blaosc anamorfach ann.
Anann

Crann ilbhliantúil síorghlas, dúchasach do Mheiriceá Theas is ea an t-anann. Na duilleoga docht stuach claíomhchruthach spíonach liathghlas. Na bláthanna tríphiotalach gorm i mbláthra dlúth, cosúil le cón is spuaic dhuilleach ag a bharr. Torthaí aonaracha ag comhtháthú le chéile ina dtoradh bog buí ilchodach suas le 30 cm ar fhad. Barr tábhachtach i gcuid mhaith tíortha trópaiceacha. I measc na gcineálacha a shaothraítear, tá foirmeacha gan síolta is foirmeacha ornáideacha ildaite. Bíonn súlach na dtorthaí lán de vitimíní A is B.

Torthaí
Ancaire

Feiste chun bac a chur ar long nó soitheach eile imeacht gan treo. Tochlaíonn bois nó géaga an ancaire isteach i ngrinneall na farraige, ag gníomhú i gcoinne tarraingthe cothrománaí. Bíonn sé ceangailte leis an long le cábla trom, slabhra breactha le stodaí, de ghnáth. Tá dhá shaghas ann: an seancheann le stoc, agus an ceann nua-aoiseach gan stoc a bhfuil an lorga is an barr in ann gluaiseacht i leith a chéile. Nuair a chuirtear an t-ancaire nua-aoiseach i dtaisce, bíonn na bois comhthreomhar leis an gcos.

Seoltóireacht
Ancalasár

Dineasár beag ceathairchosach, armúrtha le plátaí dronuilleogacha cnámhacha ar feadh na colainne is an eireabaill. An ceann beag, na fiacla laghdaithe nó as láthair. D'itheadh sé fásra. Faightear iarsmaí de ón tréimhse Chailceach i Meiriceá Thuaidh.

Dineasáir
Andalúisít

Ceann de 3 chineál an mhianra sileacáit alúmanaim, Al2SiO5, a fhaightear i gcarraigeacha meiteamorfacha. (Is iad ciainít is silliminít an dá cheann eile). Tá sé tábhachtach mar tháscaire ar bhrú is teocht na meiteamorfachta sna carraigeacha.
Andraiginí

Ábhair cheimiceacha, gnéashormóin stéaróideacha de ghnáth, a ionduchtaíonn airíonna fireanna. Sa bhfear, táltar an andraigin téististéarón sna húiríocha i gcealla Leydig, agus tálann an choirtéis aidréineach oiread beag eile andraigine. Is féidir leis na spriocorgáin, cosúil leis an bhfaireog phróstatach, an téisistéarón a athrú go dtí déhidritéisistéarón atá níos cumasaí fós. Tá gá leis na handraiginí i bhforbairt na mbaill ghiniúna fhireanna sa bhféatas. Le linn an chaithreachais cabhraíonn siad le forbairt airíonna tánaisteacha gnéasacha (fás an phéinis is na n-uiríocha, teacht chun cinn na gruaige púbasaí, aghaidhe is colainne, méadú i neart na matán, is ísliú an ghutha). Sa duine fásta, tá gá leo i dtáirgeadh na speirmeacha is coinneáil an libídeo. Bíonn oiread beag andraiginí ubhagánacha is aidréineacha i láthair sa bhean: is dócha go mbíonn siad freagrach as an rothag fáis a tharlaíonn do chailíní ógánta.
Thomas Andrews

Ceimicí fisiciúil a rugadh i mBéal Feirste agus a d'oibrigh i gColáiste na Ríona 1849-1879 ab ea Thomas Andrews (9 Nollaig 1813 – 26 Samhain 1885). Rinne sé tomhais chruinne ar theas neodraithe, teas déanmhaíochta, teas imoibrithe, agus teas folaigh galúcháin. 

Bhain sé feidhm den chéad uair as buama-chalraiméadar. Chruthaigh sé nach comhdhúil é ózón ach allatróp ocsaigine. Rinne sé taighde ceannródaíoch ar dhéocsaíd charbóin, agus airíonna na ngás. 

Thóg sé trealamh chun gáis a chur faoi ardbhrú, agus thaispeáin nach gcloíonn na buangháis, fiú, le dlí Boyle faoi fhíorchúinsí. 

Thaispeáin sé gur féidir iad a leachtú faoi ardbhrú má íslítear an teocht faoi theocht chriticiúil, teocht ar leith do gach buanghás (1861). 

Bhí na léargais seo ar an teorainn idir an staid ghásach is an staid leachtach bunúsach d'an-chuid forbairtí nua-aoiseacha (mar shampla, an timthriall cuisnithe sa chuisneoir).

Tagairtí 

Ceimiceoirí Éireannacha
Daoine as Contae Aontroma
Daoine a rugadh i 1813
Básanna i 1885
Daoine as Béal Feirste
Christian Boehmer Anfinsen

Bithcheimicí a rugadh i Monessen, Pennsylvania ab ea Christian Boehmer Anfinsen (26 Márta 1916 – 14 Bealtaine 1995). Rinne sé taighde ceannródaíoch chun seicheamh na n-aimínaigéad san einsím ribeanúicléáis a dhéanamh amach. Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le Stanford Moore is William Stein i 1972 as.

Daoine a rugadh i 1916
Básanna i 1995
Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Angagrafaíocht

Teicníocht raideolaíoch chun rianta is cumraíocht na bhfuileadán a léiriú i gcodanna éagsúla na colainne. Instealltar tuaslagán radaitheimhneach isteach i bpríomhartaire, agus méadaíonn sé seo an chodarsnacht X-ghathach idir na fuileadáin is na fíocháin sa chomharsanacht. Díreach i ndiaidh an insteallta tógtar sraith íomhánna X-ghathacha go tapa i ndiaidh a chéile chun cúrsa na fola a iniúchadh. Tá an teicníocht seo áisiúil chun cúngú nó bac i bhfuileadán a aimsiú, mar a tharlaíonn i ngalar corónach croí. Uaireanta léiríonn sí méadú sa soithíochú, mar a tharlaíonn le hailse.
Angagrafaíocht dhigiteach dhealaithe

Íomháú sa mhíochaine inar féidir fuileadán ina bhfuil bac éigin a fheiceáil. Ciallaíonn an focal angagrafaíocht ‘íomháú na bhfuileadán’, agus bíonn sí bunaithe ar íomháú le X-ghathanna. In ionad gnáthphictiúir a dhéanamh, íomhá dhigiteach a dhéantar sa chóras seo, ar féidir na sonraí chuige a stóráil i gcuimhne ríomhaire. Ar dtús déantar íomhá den pháirt ar leith den cholainn, agus stóráiltear an íomhá sin. Ansin instealltar ábhar radaitheimhneach a bhfuil iaidín ann, mar shampla, isteach in imshruthú na fola, agus déantar íomhá X-ghathach eile den pháirt chéanna den cholainn. Dealaítear an chéad íomhá ón dara íomhá, pointe ar phointe, leis an ríomhaire chun íomhá níos soiléire fós a dhéanamh de na fuileadáin. Is féidir fuileadáin chomh beag le 1 mm a fheiceáil, áit ar bith sa cholainn. An-chumasach chun deacrachtaí imshruthú fola i matáin an chroí féin a aithint agus taomanna croí a sheachaint.
Angaplaiste bhalúin

Teicníocht atá réasúnta simplí is caoin go leor don othar, a ndéantar taobh inmheánach na n-artairí sa chroí a dheisiú léi. Instealltar cataidéar ar leith i bhféith nó artaire forimeallach. Brúitear a rinn go dtí an t-artaire sa chroí a bhfuil scléaróis á chalcadh, faoi iniúchadh le fluarascópacht X-ghathach an t-am ar fad. Agus an rinn san ionad cuí san artaire, séidtear suas balún beag ansin le gás. Brúnn sé seo an phlaic scléaróise ar feadh balla an artaire. Ar an gcaoi seo osclaítear an t-artaire agus feabhsaíonn an sruth fola ann.
Fra Angelico

Péintéir a rugadh i Vicchio na hIodáile ab ea Fra Angelico (c 1400–1455), a rugadh mar Guido di Pietro. Ina mhanach Doiminiceach, rinne sé freascónna cáiliúla i gClochar Marcais i bhFirenze (atá ina mhúsaem anois), Orvieto, agus Séipéal Niocláis sa Vatacáin. Tá áille ar leith ag baint lena chuid figiúr ainglí, agus is mar sin a tugadh an t-ainm air. Sa Róimh a fuair sé bás.

Tagairtí

Ealaíontóirí
Daoine a rugadh i 1400
Básanna i 1455
Oíche na Gaoithe Móire

Rinneadh dochar mór ar fud na hÉireann agus i gcodanna den Bhreatain, le linn “Oíche na Gaoithe Móire” ar an 6/7 Eanáir 1839.  Thosaigh an spéirling timpeall meán lae ar 6 Eanáir i gContae Mhaigh Eo. 

Fuair idir 250 agus 300 duine bás sa stoirm b'fhéidir, an chuid is mó díobh ar mhuir amach ó chósta thiar na hÉireann. Bhí na mílte duine gan díon gan dídean mar thoradh ar Oíche na Gaoithe Móire.

Meitéareolaíocht 
Ní raibh stáisiún aimsire in Éirínn go dtí 1860. Ach braitheadh meánluais ghaoithe sa bhliain 1839 b'fhéidir os cionn  (180km/h).

Cé go bhfuil fianaise ann a thabharfadh le fios go bhfuil stoirmeacha ag tarlú níos minice, d’fhéadfaí a mheas nach dtarlaíonn siad ach uair amháin gach cúpla céad bliain ?

Ní minic a tharlaíonn stoirmeacha chomh dian sin in Éirinn.  

Maidir le stoirmeacha an gheimhridh 2013/2014, eisceacht a bhí sa stoirm a bhí ann ar an 12 Feabhra i2014. Braitheadh meánluais ghaoithe os cionn fórsa stoirme (90km/h) go forleathan i gcontaetha chósta an iardheiscirt agus an iarthair ó Chorcaigh go Maigh Eo. Bhí séideáin os cionn 110km/h le brath go forleathan ar fud dheisceart na tíre agus rinneadh taifead ar an séideán ba mhó de 160km/h in Aerfort na Sionna. 

Rinneadh dochar millteanach de bharr stoirmeacha eile le linn mhí Feabhra 1903 freisin.  Ba iad na himeachtaí comparáideacha ba dheireanaí ná na stoirmeacha ar an 26 Nollaig 1998 agus ar an 24 Nollaig 1997.

Féach freisin 

 Borradh stoirme

Tagairtí 

Stoirmeacha
Gaoth
Teagmhais aimsire in Éirinn
1839
Abhainn Airgid

Is abhainn suite i gContae Uíbh Fhailí í Abhainn Airgid.

Contae Uíbh Fhailí
An Chamchuairt

Is abhainn suite i gContae Uíbh Fhailí é an Chamchuairt.

Contae Uíbh Fhailí
Dúlra Phortach Chlóirthigh

Is portaigh suite gar do Chlóirtheach i gContae Uíbh Fhailí é Dúlra Phortach Chlóirthigh.

Contae Uíbh Fhailí
An Ráithín Mór

Is portach suite i gContae Uíbh Fhailí é an Ráithín Mór.

Contae Uíbh Fhailí
Slí Uíbh Fhailí

Is raon fad-achair suite i gContae Uíbh Fhailí é Slí Uíbh Fhailí.

Contae Uíbh Fhailí
Anglait

Suas le 28 clann iasc fadaithe a mhaireann ar an ngrinneall, cuid acu i bhfionnuisce is cuid eile sa bhfarraige. An ceann leata, an craiceann mín, sprochaillí fada in aice an bhéil. Go minic spadánta, oíchí. Is éisc tábhachtacha cuid mhaith díobh chun bia is cuid mhaith eile do mhargadh na n-uisceadán.

Éisc
Ångström

Is éard is ångström (nó uaireanta i nGaeilge: angstram) ann ná aonad faid a úsáidtear sa chriostalghrafaíocht agus i mbrainsí bainteacha fisice. Is í an tsiombail Å a sheasann dó, agus is ionann 1 Å agus 10-10 m - is féidir a rá freisin gurb ionann aon nanaiméadar (nm) amháin agus deich n-angstram. Ní cuid de chóras idirnáisiúnta na n-aonad (SI) é an t-angstram. Fuair an t-aonad a ainm ón bhfisiceoir Sualannach Anders Ångström.
Scríobhtar an tsiombail Å i gcónaí leis an comhartha idirdhealaitheach, mar atá an litir san aibítir Shualainnise. Is minic a scríobhtar ainm an aonaid i nGaeilge agus i mBéarla gan na comharthaí diaicritice, ach tá siad ann sna sainmhínithe oifigiúla.

Tagairtí

Aonaid faid
Anders Jonas Ångström

Fisicí a rugadh i Lögdö na Sualainne ab ea Anders Jonas Ångström (13 Lúnasa 1814 – 21 Meitheamh 1874). Rinne sé taighde ar theas, mhaighnéadas, is go príomha speictreascópacht. Ainmnítear an t-aonad faid, an t-angstram, as.

Daoine a rugadh i 1814
Básanna i 1874
Fisiceoirí Sualannacha
Anlann

Leacht bhlaistithe is ea anlann, a chuirtear ar fáil ar bhia nó lena thaobh. Is féidir leis a bheith te nó fuar, milis nó leasaithe. Déantar anlanna fuara ó mheascán (cosúil le vinéigreit) nó eibleacht (cosúil le maonáis) nó purée (cosúil le haon anlann torthaí). Maidir le hanlanna teo, is féidir stoc anraithe, bainne nó uisce a úsáid mar bhunleacht agus é a ramhrú le him leáite, plúr, buíocháin uibheacha is uachtar, ábhar ramhraithe stáirse (cosúil le gránphlúr nó ararút), im (mar a dhéantar i hollandaise) nó purée glasraí.
Anóid

I gcill leictrealaithe nó feadán gásdíluchtúcháin, an leictreoid dhearfach a dtagann na leictreoin amach as an gcill nó an feadán tríthi. I mbataire, is í an leictreoid a bhfágann na leictreoin an bataire tríthi í. Is ainian an t-ian diúltach a eascnaíonn i dtreo na leictreoide dearfaí i leictrealú.
Anóidiú

Próiseas cosanta miotail is ea an anóidiú a chuirtear i bhfeidhm ar alúmanam nó maignéisiam, de ghnáth. Déantar anóid san umar leictrealaithe den réad atá le clúdú, agus táirgeann an leictrealú ciseal tanaí dlúth ocsaíde cosanta. Is féidir an ciseal seo a ruaimniú, agus mar sin déantar é seo mar mhaisiúchán freisin.
Anóime

Riocht pearsanta ina dtugann duine aonair a chúl do luachanna is gnáthnoirm iompair le teann éadóchais, ionas nach féidir leis é féin a ionannú leis an tsochaí. Is féidir go dtarlóidh a leithéid do ghrúpa daoine a fhéadfaidh a bheith an-leathan. Thug an socheolaí Francach Émile Durkheim (1858-1917) an coincheap isteach i 1897, agus thairg gur cúis shuntasach le féinmharú í.

 
Síciatraithe
Anóimia

Míchumas cliniciúil teanga ina mbíonn deacracht ar leith ag duine cuimhneamh ar ainmneacha rudaí. Faightear go minic é mar shiomtóm afáise. De ghnáth baineann an míchumas le hainmfhocail, ach féadfaidh sé cur isteach ar ranna eile cainte.

Tagairtí 

Neamhoird
Anord

Réimse taighde atá cuibheasach nua ina ndéantar staidéar ar chórais neamhlíneacha. Baineann anord le fisic, ceimic, bitheolaíocht, matamaitic is innealtóireacht, agus le córais ina dtarlaíonn iompar guardalach neamhinréamhinste nó randamach. De ghnáth déanann eolaithe iarracht iompar córais a chur síos i bhfoirm gaoil línigh idir athróg neamhspleách is athróg spleách. Ní bhíonn sa ghaol líneach seo ach garmheastachán ar an bhfíorghaol, ach is leor sin go mion minic. De réir mar a éiríonn an córas níos casta, áfach, éiríonn an gaol an-neamhlíneach, agus ansin ní hionann iompar an chórais ó am go chéile, cosúil le lánsruth an uisce as sconna. Eiseamláir eile den anord is ea cúrsaí domhanda aeráide. Nuair a bhíonn anord i réim i gcóras, ní bhíonn a iompar mar an gcéanna ó am go chéile agus ní féidir an t-iompar sin a réamhinsint, le gnáthchothromóidí líneacha ar a laghad. Is é atá mar aidhm ag na taighdeoirí éagsúla ná iompar córas casta ar leith a iniúchadh is a láimhseáil ina iliomad fo-chodanna le cabhair ríomhairí, chun an t-iompar a réamhinsint. Thosaigh an staidéar nua-aoiseach ar anord le saothar an mheitéareolaí Mheiriceánaigh Edward Lorenz (1917-2008) ar chomhiompar is imshruthú san atmaisféar.
Antaigin

Is éard is antaigin ann ná aon ábhar coimhthíoch, cosúil le víreas nó baictéar, nuair a théann sé isteach sa cholainn, a spreagann córas imdhíonachta na colainne chun antashubstaintí a chruthú. De ghnáth, treánn antaiginí an cholainn agus iad greamaithe le baictéir nó pailiní. Chun í féin a chosaint a dhéanann an cholainn na hantashubstaintí.

Córas imdhíonachta
Bithmhóilíní
Antairíneam

Planda gearrshaolach ilbhliantúil, rud beag tomach, a fhásann 80 cm ar airde, dúchasach don Eoraip. Na duilleoga íochtaracha urchomhaireach, is na duilleoga uachtaracha ailtéarnach. Na bláthanna go láidir siogamorfach, an feadán le dhá liopa, an ceann íochtarach trímhaothánach, le starr (an carball) a dhúnann an feadán is a dhéanann ardán tuirlingthe do na bumbóga. Is í an bhumbóg an t-aon fheithid atá trom láidir a dhóthain chun na liopaí a oscailt is fáil isteach chun teacht ar an neachtar istigh ann. Sa phlanda fiáin bíonn na bláthanna scothdhearg/corcra, ach bíonn raon dathanna ar na plandaí saothraithe. Fástar é mar mhaisiúchán bliantúil.

Plandaí
Antaiseipteán

Ábhar a mharaíonn miocrorgánaigh (frídíní) nó a chuireann bac ar a bhfás. Bhí úsáid ceimiceán ar leith chun srian a chur ar bhracadh gortuithe is scaipeadh galar, agus coirp mharbha a chaomhnú (balsamú), go forleathan ar feadh na gcéadta bliain sara raibh aon eolas nó tuiscint ar mhiocrorgánaigh. Thug Lister cleachtadh na mainliachta antaiseiptí isteach le húsáid feanóil i 1865. Is iad na antaiseipteáin is coitianta na halcóil, na feanóil, salainn na miotal trom, agus comhdhúile a fhuasclaíonn clóirín is iaidín.
Antaithéachtach

Drugaí a mhoillíonn nó a chuireann bac ar phróiseas normálta théachtadh na fola, cosúil le heipirin is uarfairin. Úsáidtear iad mar chóireáil is coiscthigh ar ghalair a dhéanann téachtáin fola a chuirfeadh bac ar shreabhadh i bhfuileadáin. Úsáidtear uarfairin mar nimh francach a mharaíonn an francach trí chur fola inmheánach, ach tá francaigh ag éirí frithsheasmhach dó de réir a cheile.
Antalóp

Is ainm coitianta ar mhamaigh chrúbacha éagsúla a fhaightear san Afraic den chuid is mó é antalóp. Ní grúpa tacsanomaíochta é na hantalóip; cuimsíonn sé thart ar 90 speiceas i 30 géineas laistigh den fhine Bovidae. Rangaítear iad mar ghasailí, antalóip cheithre-adharcacha, antalóip bhísadharcacha, abhacantalóip, antalóip innilte, biorbheannaigh, dícir, is antalóip gabhair.

Mamaigh
Buaibhide
Antalóp ríoga

Abhacantalóp oíchí atá dúchasach d'iarthar na hAfraice. An t-antalóp is lú atá ar eolas, a ghuaillí 25 cm ar airde. Scothdhearg/donn. Bíonn adharca gearra ar an bhfireannach, gan aon adharca ar an mbaineannach.

Antalóip
Mamaigh na hAfraice
Antashubstaint mhonaclónach

Antashubstaint íon a tháirgtear i dtoirt trí mheáin shaorga inniu. Baintear feidhm as a leithéid i gcóireáil galar ar leith (mar shampla, ailsí ar leith) agus taighde eolaíoch. Táirgtear í trí ainmhí a imdhíonú le hantaigin ar leith. Cruthaíonn limficítí an ainmhí antashubstaintí i gcoinne na hantaigine sin, agus táthaítear iad le cealla mialóma (siada B-limficíte) chun cealla hibrideacha a tháirgeadh. Iolraíonn na cealla seo go tapa agus táirgeann méid mór antashubstainte.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Antashubstaintí

Próitéiní a chruthaítear sa cholainn is ea antashubstaintí. Táltar sa bhfuil iad mar fhreagairt ar phróitéin choimhthíoch (antaigin) chun í a chealú nó imdhíonadh a sholáthar ina coinne. Glacann siad príomhpháirt sa chóras imdhíonach i gcosaint na colainne i gcoinne an-chuid miocrorgánach (baictéir, víris, seadáin) a chuireann tús le galair. Bíonn siad i láthair sa chodán gámaghlóbailine de shéiream na fola, agus tugtar imdhíonaglóbailiní orthu freisin. Is iad B-limficítí a chruthaíonn antashubstaintí, le cabhair ó T-limficítí cuiditheora is sochtóra. An chéad uair a nochtar an cholainn don antaigin, tarlaíonn an fhreagairt imdhíonach le hantashubstaintí a chruthú a dhíríonn ar an antaigin sin a scrios. Taistealaíonn na hantashubstaintí le himshruthú na fola den chuid is mó, agus mar a bheadh diúracáin dhírithe iontu, seachnaíonn siad cealla sláintiúla, ach déanann ar an antaigin, baictéir nó víris chun dul in iomaíocht leo is iad a chur ar ceal. Is féidir leis an gcóras imdhíonach níos mó ná milliún antashubstaint éagsúil a chruthú. Má tharlaíonn nochtadh eile don antaigin chéanna ina dhiaidh sin, tarlaíonn freagairt níos tapa cuimsithí ná an chéad cheann: bíonn an cholainn ullmhaithe is faoi imdhíonacht. An-chuid taighde déanta ar antashubstaintí monaclónacha, a dhéantar taobh amuigh den cholainn, mar shampla in ullmhuithe de chealla ar leith nó ainmhithe beaga, a instealltar san imshruthú ansin. Tá taighde ar siúl freisin ag dearadh na móilíní gabhlógacha seo le ríomhairí agus á dtógáil ar bhealach a dtugtar innealtóireacht mhóilíneach air.

Córas imdhíonachta
Gliceapróitéiní
Thomas Antisell

Ceimicí, geolaí is lia a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Thomas Antisell (16 Eanáir 1817 – 14 Meitheamh 1893). Comhoibrí le Robert Kane agus príomhcheimicí i Músaem Tionsclaíochta na hÉireann. I 1845 d'fhoilsigh sé téacsleabhar ar cheimic na talmhaíochta, in Éirinn go háirithe, agus i 1846 d'fhoilsigh Irish Geology (Geolaíocht na hÉireann). Ball de na hÉireannaigh Óga, agus theith sé go Nua-Eabhrac i 1848 mar gheall ar an ngéarleanúint ar an ngluaiseacht. Chleacht sé an mhíochaine is an cheimic ansin go dtí 1854 nuair a fuair post mar gheolaí i bhfeachtas suirbhéireachta don iarnród in Arizona is California ag trasnú sléibhte an Sierra Nevada. Chaith sé blianta ina dhiaidh sin mar phríomhcheimicí in oifig na bpaitinní, agus le linn cogadh cathartha Mheiriceá bhí ina mháinlia sinsearach i gcór míochaine arm an Aontais. I ndiaidh an chogaidh cheangail sé leis an Roinn Talmhaíochta mar cheimicí. 1871-1877, ina chomhairleoir do choimisiún ón Roinn Talmhaíochta chun na Seapáine chun cabhrú leis an tír sin fadhbanna talmhaíochta a réiteach. D'fhill sé ar oifig na bpaitinní gur éirigh as i 1891.

Naisc sheachtracha 
Beathaisnéis Thomas Antisell

Ceimiceoirí Éireannacha
Geolaithe Éireannacha
Lianna Éireannacha
Baill de na hÉireannaigh Óga
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1817
Básanna i 1893
Antraicéin

C14H10, comhdhúil aramatach gan dath, le leáphointe 216 °C, a aonraítear ó tharra guail. Carcainigin is ea é. Úsáidtear a fhluairiseacht ghorm in áiritheoirí drithlíochta chun béite-cháithníní a bhrath. Ocsaídítear í go dtí antracuineon, bunábhar na líocha alasairín.
Antraicít

Cineál crua lonrach guail ina bhfuil níos mó ná 90% carbóin. An cháilíocht is airde guail, agus dónn sí le lasair an-te gan aon deatach, beagnach.

Gual
Antrapóideach

Grúpa príomhach a chuimsíonn moncaithe is ápaí. Na haghaidheanna leata de ghnáth, na cluasa beag, na méara láimhe is coise le hingne nach ladhracha iad. Maireann siad i ngrúpaí sóisialta casta. Tugtar ápaí antrapóideacha orthu freisin.

Príomhaigh
Mamaigh
Anua

Ball tearc de chlann na n-eallach a fhaightear ar oileán na Ceilibéise san Indinéis is ea an t-anua nó sapiutan. Timpeall 80 cm ar airde, le hadharca díreacha dírithe ar gcúl. 150–300 kg (330–660 punta) de mheáchan. Áitríonn sé na foraoisí. Fionnadh tiubh dorcha ar an ainmhí óg. Dhá speiceas as na cúig cinn sa ghéineas Bubalus: an t-anua ísealchríche (Bubalus depressicornis), is an t-anua sléibhe (Bubalus quarlesi).

Bó-ainmhithe
Mamaigh na hÁise
Mamaigh na hIndinéise
Anúrach

Ord débheathach a chuimsíonn na froig is na buafa, a bhfuil thar 3,500 speiceas ar eolas. Gan aon eireaball ar na hainmhithe fásta. Gluaiseann sé trí na géaga fada deiridh a shá ar gcúl. Tugtar torbán ar an ainmhí óg.

Froig
Amfaibiaigh
Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville

Geografaí is cairteoir a rugadh i bPáras ab ea Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville (11 Iúil 1697 – 28 Eanáir 1782). D'fheabhsaigh sé caighdeán na cairteoireachta go mór. Bhunaigh sé a chuid léarscáileanna ar thaighde chruinn agus d'fhág sé áiteanna bán orthu mura raibh eolas ann fúthu. Má bhí faisnéis faoi áit amhrasach, chuireadh sé é sin in iúl ar an léarscáil féin. 

Cairteoirí Francacha
Geografaithe Francacha
Daoine as Páras
Daoine a rugadh i 1697
Básanna i 1782
Aoileach

Ábhar orgánach a úsáidtear mar leasú talún. De ghnáth is fearadh stoc, measctha le cochán nó easair eile, a úsáidtear i gcomhair áit istigh d'ainmhithe. Nuair a choimeádtar ainmhithe istigh gan mórán cocháin, i gcóras dian, táirgtear sciodar, meascán d'fhearadh is uisce. Faightear aoileach eile ó fheamainn is ceilp a bhaintear ón bhfarraige nó an cladach. Tá aoiligh eile ann a fhaightear ón tionscal éisc, próiseáil múnlach baile is eile.

Faecas
Leasacháin