joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Snoíodóireacht adhmaid

Foirm dealbhóireachta atá ann leis na cianta, gan dabht, mar go bhfuil adhmad infhaighte insroichte insaoirsithe fadsaolach. Chlúdaigh na hÉigiptigh a ndealbha adhmaid le stucó agus chuir péint air sin. Baineadh feidhm as an modh oibre céanna in ealaín eaglasta sa Mheánaois. D'éirigh le snóiodóirí adhmaid sa Ghearmáin sa 15ú céad sár-réaltacht is nádúrachas a bhaint amach ina saothar, agus Veit Stoss (1447-1533), Adam Krafft (c 1455-c 1508), Tilman Riemenschneider (1460-1531) go mór chun tosaigh. Rinne Gibbons sárshaothar mar an gcéanna i Sasana sa 17ú céad. Tá adhmad coitianta fós mar ábhar snoite ag snoíodóirí an lae inniu. Is é an uirlis is coitianta i measc siúinéirí chomh maith leis an planer leictreacha. Cibé an bhfuil sé a athchóiriú troscán d'aois, tógáil teach nó sa ghairdín: is planer leictreach a cheannach ciallmhar do go leor DIYers. Lorg nach bhfuil na planers fearr éasca sin. An chuid is mó uirlisí cumhachta den chineál seo de planers réasúnta den chineál céanna.

Sources:
 planer tiús
Sochtadh imdhíonachta

Cosc ar fhreagairt imdhíonach na colainne i gcoinne ábhair chomhthíoch. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar ghalair a chuireann isteach ar an gcóras imdhíonach, cosúil le leoicéime nó SEIF, nó galair ainsealacha eile, cosúil le diaibéiteas. Is féidir é a spreagadh d'aon ghnó le drugaí nó radaíocht chun cosc a chur ar dhiúltú ionphlandála, nó mar fho-iarsma ar chóireáil ar ghalar éigin, cosúil le hailse. Cuid mhaith drugaí imdhíonachoiscthe ann, ina measc drugaí ailcilithe atá marfach do chealla atá ag deighilt, frithmheitibilítí a laghdaíonn cumas na gceall sa chóras imdhíonach antashubstaintí a dhéanamh, agus cortacaistéaróidigh. Déanann imdhíonachosc duine so-ghonta d'ionfhabhtuithe go ginearálta, ach do mhiocrorgánaigh nach gcuireann tús de ghnáth le galair i ndaoine normálta, ionfhabhtuithe deistapaíocha.
Frederick Soddy

Radaicheimicí a rugadh in Eastbourne Shasana ab ea Frederick Soddy (2 Meán Fómhair 1877 – 22 Meán Fómhair 1956). Sa bhliain 1913 d'fhionn sé foirmeacha na dúile céanna le hairíonna comhionanna ceimiceacha ach maiseanna difriúla adamhacha, is é sin, iseatóip. Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic sa bhliain 1921 as an saothar seo. 

Daoine a rugadh i 1877
Básanna i 1956
Ceimiceoirí Sasanacha
So-ghabhálacht mhaighnéadach

Cóimheas na maighnéadaíochta, M, is na déine maighnéadaí, H. Úsáidtear an tsiombail κ don íonuimhir seo. Is tomhas í ar conas a bhraitheann réimse maighnéadach in ábhar ar réimse seachtrach a tharlaíonn de bharr an tsrutha i gcorna leictreach maighnéadaithe. Gaol ag an gcainníocht seo le tréscaoilteacht mhaighnéadach an ábhair, agus is tairiseach í ach amháin in ábhair fhearómaighéadacha.

Maighnéadas
Cainníochtaí fisiceacha
Soicind bisigh

San am uilíoch, bunaithe ar an soicind caighdeánach, faightear go bhfuil an lá is an bhliain níos lú ná an lá is a bhliain a bhí bunaithe ar rothlú an Domhain ar a ais. Chun go bhfreagróidh am caighdeánach le ham an Domhain, cuirtear soicind breise ceartaithe leis nuair is gá. Rinneadh amhlaidh 27 uair ó 1972, i 1990 mar shampla.

 30 Meitheamh 1972
 31 Nollaig 1972
 31 Nollaig 1973
 31 Nollaig 1974
 31 Nollaig 1975
 31 Nollaig 1976
 31 Nollaig 1977
 31 Nollaig 1978
 31 Nollaig 1979
 30 Meitheamh 1981
 30 Meitheamh 1982
 30 Meitheamh 1983
 30 Meitheamh 1985
 31 Nollaig 1987
 31 Nollaig 1989
 31 Nollaig 1990
 30 Meitheamh 1992
 30 Meitheamh 1993
 30 Meitheamh 1994
 31 Nollaig 1995
 30 Meitheamh 1997
 31 Nollaig 1998
 31 Nollaig 2005
 31 Nollaig 2008
 30 Meitheamh 2012
 30 Meitheamh 2015
 31 Nollaig 2016
Soilire

Luibh débhliantúil le boladh láidir a fhásann 1 m ar airde, dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is iardheisceart na hÁise. Na gais domhain eitreach, na duilleoga snasta roinnte i dteascáin thriantánacha nó dhiamantchruthacha, na bláthanna bídeach scothghlasbán, iompartha in umbail 3-5 cm ar leithead. Saothraítear foirmeacha le duilleog-ghais ata forleathan mar ghlasra.
Soiliriac

Cineál soilire, a dtugtar soilire fréamh tornapa air freisin. Bunanna tiúbracha ar na gais, a úsáidtear i sailéid nó a ndéantar cócaireacht orthu.
Soilseas

I bhfótaiméadracht, an flosc lonrúil ionsaitheach in aghaidh aonad fairsinge, is é sin an oiread solais infheicthe atá ar fáil le soilsiú a sholáthar ar gach méadar cearnach. Tomhaistear é in aonaid lucsa, a ghiorraítear go dtí lx. Laghdaíonn sé i gcomhréir leis an bhfad ón bhfoinse solais, cearnaithe. Is féidir le súile an duine a laghad is 10-9 lx a bhrath. Tugtar an soilsiú ar an gcainníocht seo freisin.

Solas
Soitheach boilgeog

Feiste chun rianta cáithníní fo-adamhacha a bhrath, a cheap Donald Glaser i 1952. Bíonn leacht sa soitheach faoi bhrú ionas nach bhfiuchann sé. Scaoiltear an brú ar feadh achair ghearr, ach roimh fhiuchadh ginearálta, cruthaíonn cáithnín atá ag taisteal tríd suaitheadh áitiúil ag gach pointe ar feadh a riain is fiuchthaí áitiúla ag gach pointe, agus mar sin, rian de bhoilgeoga infheicthe. Is feiniméan gearrthéarmach é seo, agus mar sin déantar é arís is arís eile go tréimhsiúil chun grianghrafanna na rianta a thógáil le hanailísiú níos déanaí. I soitheach mar seo ag CERN, le 18 tonna Freon mar leacht ann, rinneadh taighde suntasach sna 1970idí ar na hidirghníomhaíochtaí laga núicléacha.
Soitheach chun teacht i dtír

Long bheag cogaidh atá deartha chun saighdiúirí is feithiclí a chur i dtír go tapa ar imeallbhoird na namhad. De ghnáth, is bád réthonach a leithéid, le fánán i dtosach chun gur féidir leis an arm, saighdiúirí is feithiclí armtha, ionsaí a dhéanamh díreach ón uisce.
Soithí airgid

Earraí atá déanta as airgead le comhdhéanamh steirling: is é sin cóimhiotal le comhshuíomh de 925 cuid airgid as 1,000 cuid, nó 92.5% airgid (copar den chuid is mó is ea an chuid eile de ghnáth). Leagadh an caighdeán seo síos mar dhlí i Sasana sa 13ú céad, agus tugadh isteach sainmharc, ag deimhniú gur as airgead steirling an t-earra, i 1300. Is tábhachtach gan ábhair atá leictreaphlátáilte le hairgead (nó airgeadaithe) a mheascadh leis seo. In airgeadú, leagtar craiceann an-tanaí airgead steirling ar mhiotal neamhlómhar.
Sól

Aon bhall den chlann leathóg soleidae, forleathan in uiscí tanaí os cionn na scairbhe ilchríochaí sna creasa trópaiceacha is measartha. Ina measc tá an sól Eorpach, an sól coiteann, a fhaightear ón Meánmhuir go dtí an Iorua. Suas le 50 cm ar fhad, an dá shúil ar thaobh deas na colainne. Bia-iasc an-choitianta, a ghabhtar trí thrálaeireacht.

Éisc
Solad

Is éard is solad ann ná foirm dhlúth ábhair atá, de réir tréithe, in ann fórsaí casta a tharchur, nach bhfuil in ann sreabhadh, atá beagnach do-chomhbhrúite. Claonadh aige a chruth a choinneáil nuair a chuirtear faoi strus é. Deirtear gur ábhar docht é, agus níl na hadaimh saor chun gluaiseacht ó phointe go pointe. Roinntear solaid ina gcriostail (ina bhfuil eagar ordaithe adamh), solaid dhímhorfacha (eagar adamh trí chéile), agus polaiméirí is rubair atá comhdhéanta as móilíní fada slabhrúla.

Solaid
Damhna
Solad platónach

Sa mhatamaitic, solaid ar polagóin rialta iomchuí a n-aghaidheanna, a dtagann an líon céanna le chéile ag gach stuaic. 5 sholad dá leithéid ann: an teitrihéadrán (4 aghaidh, gach ceann ina triantán comhshleasach), an ciúb (6 aghaidh, gach ceann ina cearnóg), an t-ochtaihéadrán (8 n-aghaidh, gach ceann ina peinteagán), an dóideacaihéadrán (12 aghaidh, gach ceann ina heicseagán), an t-icisihéadrán (20 aghaidh, gach ceann ina triantán comhshleasach). Scríobh Platón, an fealsamh iomráiteach Gréagach sa 4ú céad RC, tuairisc ar na solaid seo agus conas samhlacha díobh a thógáil le triantáin, cearnóga is peinteagáin a úsáid mar aghaidheanna dóibh.
Solanóideach

Corna sreinge i bhfoirm sorcóra timpeall ar chroíleacán so-ghluaiste iarainn. Nuair a ritheann sruth leictreach sa tsreang, cruthaítear réimse maighnéadach a ngluaiseann an maighnéad istigh ann. Mar sin, athraíonn an solanóideach fuinneamh leictreach chuig fuinneamh meicniúil, agus úsáidtear é chun lasc nó scoradán ciorcaid a oibriú. Athsheachadán a thugtar ar fheiste mar seo.
Solas stoidiacach

Breo buan solais a bhíonn le feiceáil go héasca sna trópaicí tar éis luí na Gréine mar choirceog solais ag síneadh ó bhun na spéire. Solas na Gréine atá ann, ach frithchaite ag deannach idirphláinéadach.
Solas teannta

Solas ina bhfuil aimplitiúid nó pas na toinne laghdaithe (teannta) ar chostas an chinn eile. De réir teorainneacha na teoirice candamaí, is iarmhairt chandamach é nach féidir a mhíniú in optaic chlasaiceach, ach is féidir í a chruthú in iarmhairtí optúla neamhlíneacha áirithe. Thaispeáin Dick Slusher is Bernard Yurke den chéad uair é i 1985, agus is féidir feidhm a bhaint as solas teannta i dtomhais optúla chruinne nuair is gá leibhéil torainn optúil a choinneáil an-íseal.
Solaspheann

Feiste ionchuir ríomhaire a úsáidtear in éineacht le haonad amharcthaispeána (VDU). Cuirtear ceann an phinn i gcoinne scáileán an VDU, agus braitheann an ríomhaire ionad an phointe tadhaill go beacht. Is féidir eolas a chur isteach leis nó eolas ar an scáileán a athrú.
Solatón

Bíogthonn a fhanann cobhsaí ina cruth ar feadh i bhfad de réir mar a fhorleathann sí. Bíonn raon minicíochtaí sa gnáthbhíogthonn, agus de ghnáth forleathann na minicíochtaí difriúla ar luasanna difriúla, ionas go leatar an bhíog, á hathchumadh is á scaipeadh go luath ar a bealach. Faoi choinníollacha ar leith, má bhíonn an bhíogthonn dian go leor is cruth ar leith uirthi, ní tharlaíonn an leathadh seo ar chor ar bith agus forleathann an solatón go han-fhada gan maolú. Is solatón an tonn taoide ar a dtugtar súnámaí, agus is féidir a leithéid a chur ar siúl in uisce canála freisin. Is mar an gcéanna na bórthonnta i mBá Fundy, agus ar abhainn na Sabhrainne idir an Bhreatain Bheag is Sasana. Ach is i gcúrsaí solais is mó atá taighde ar sholatóin ar siúl sa lá atá inniu ann, agus táthar ag iarraidh córais a fhorbairt ina dtarchuirfear solatóin solais ar feadh na mílte ciliméadar de shnáithíní optúla. Tá sé i gceist amach anseo solatón an-ghairid amháin a tharchur i gcomhair giotáin amháin i dtarchur digiteach. Meastar go mbeifear in ann suas le 5,000 milliún giotán a tharchur in aghaidh an tsoicind le córas mar seo. 

Geolaíocht
Sólfá tonach

Córas nodaireacht cheoil a cheap John Curwen, bunaithe ar chóras Guido d'Arezzo, ina dtugtar ainm do gach airde (nóta): dó, ré, mí, fá, só, lá, tí. Baintear feidhm as comharthaí eile d'fhad gach nóta, gach sos, is gach gléasaistriú ochtaigh. Foghlaimítear an córas seo i ranganna amhránaíochta ar scoil le cairt scála nó modhnaitheoir.
Próiseas Solvay

Teicníocht chun carbónáit sóidiam, alcaile thábhachtach thionsclaíoch, a tháirgeadh. Shaothraigh an ceimicí Beilgeach Ernst Solvay (1838-1922) é i 1865, agus d'fheabhsaigh Ludwig Mond é i 1870. Déantar clóiríd sóidiam a chóireáil le hamóinia, agus ina dhiaidh sin le dé-ocsaíd charbóin. Uaidh sin faightear décharbónáit sóidiam (a théitear chun an charbónáit sóidiam a tháirgeadh) agus clóiríd amóiniam (a dhéantar a chóireáil le sóid chun an t-amóinia a fháil ar ais le hathúsáid).
Sómatastaitin

Polaipeiptíd cosúil le hormón a fhaightear san inchinn (sa hipeatalamas), an paincréas (na D-chealla in insíní Langerhans), an goile (na D-chealla múcasacha), agus na stéigeacha. Gníomhaíocht urchoillte den chuid is mó a bhíonn aige. Maidir le sómatastaitin an hipeatalamais, urchoilleann sé tál an hormón fáis is an hormón spreagtha tíoróideach i maothán tosaigh na faireoige piotútaí. Urchoilleann sómatastaitin an phaincréis tál na hinsline is an ghlúcagóin.
Arnold Sommerfeld

Fisicí a rugadh i gKaliningrad na Rúise (Königsberg na Prúise ag an am) ab ea Arnold Sommerfeld (1868-1951). Le Felix Klein, shaothraigh sé teoiric an ghíreascóip. D'fhorbair sé an teoiric chandamach chun gur féidir samhail chandamach Bohr a chur in oiriúint do mhóilíní il-leictreon. Rinne sé saothar mór ar theoiric an leictreoin sa staid mhiotalach freisin.

Daoine a rugadh i 1864
Básanna i 1951
Sonáid

Píosa ceoil, do ghléas méarchláir (cruitchorda, pianó, orgán) de ghnáth. Sa chineál barócach de chuid Corelli, Purcell is Handel, mar shampla, ba shonáid tríréid í do dhá ghléas aonghiolcaigh (veidhlíní den chuid is mó) is continuo. 4 ghluaiseacht nó níos mó a bhíodh inti. Ach i gcás sonáidí Domenico Scarlatti (os cionn 550 díobh), níl ach gluaiseacht amháin sa chuid is mó díobh, foirm a bhí an-choitianta san Iodáil is an Spáinn. I sonáidí clasaiceacha Haydn, Mozart is Beethoven, 3 nó 4 ghluaiseacht atá sa chuid is mó díobh, an chéad cheann sa bhfoirm shonáideach is an ceann deireanach ina shonáid rondo. Ghlac cumadóirí an 19ú-20ú céad leis an scéim ghinearálta seo, ina measc Schubert, Chopin, Brahms, Shostakovich is Prokofiev. Uaireanta chuir cumadóirí eile, Liszt mar shampla, na gluaiseachtaí uile i struchtúr amháin, nó fiú d'imigh go hiomlán ón struchtúr traidisiúnta.
Sonáidín

Sonáid réasúnta simplí laghdaithe is éasca a sheinm.
Sondáil ó mhacalla

Tarchur fuaimthonna ardmhinicíochta len iad a fhrithchaitheamh ó ghrinneall na farraige chun doimhneacht na farraige a thomhas. Bunaithe ar thomhas an ama a thógann sé ar bhíog fuaime taisteal díreach síos is filleadh don dromchla mar mhacalla. Nuair atá luas forleata na fuaime sa sáile ar eolas, is féidir an doimhneacht a ríomh. Le cláradóir mionchruinn doimhneachta ar shoitheach ag gluaiseacht, is féidir lorg infheicthe de ghrinneall na farraige, is aon airíonna eile ar an ngrinneall (éisc san uisce, fiú) a léiriú de réir mar a sheolann an bád ar aghaidh.
Sonóir

Córas, bunaithe ar thonnta fuaime nó ultrafhuaime, chun ionaid réada is struchtúir a dhéanamh amach. Baineann ialtóga feidhm as córas mar seo chun iad féin a threorú san aer istoíche agus a gcreach a aimsiú. Baineann deilfeanna feidhm as a leithéid faoin bhfarraige. 

Sa chóras sonóra tarchuirtear léas aontreoch bíogtha ultrafhuaime, agus frithchaitear cuid bheag den bhíog ag struchtúir ionas go bhfilleann bíogmhacallaí. Déantar fad gach struchtúir a áireamh ón moill-am ó tharchur na bíge go filleadh an mhacalla. Déantar na tomhais seo i dtreonna éagsúla, mar shampla i bplána ceartingearach faoin bhfarraige, is féidir léaráid den ghrinneall is a bhfuil air a tharraingt. Is féidir éisc a aimsiú le córas mar seo, de bhrí go bhfrithchaitheann ráth iasc an ultrafhuaim aontreoch ar ais go dtí an glacadóir. Tugtar sonóir gníomhach ar chóras ina dtarchuirtear is a nglactar na bíoga. Tá sonóir fulangach ann freisin, ina ndéanann an córas glacadh amháin d'aon fhuaimeanna ó innill long is fo-mhuireáin, ó threonna atá ar eolas.
Sonraí

Sa ríomheolaíocht, fíorais is figiúir a n-oibríonn an ríomhaire orthu chun tasc a leagadh air a chur i gcrích. Mar shampla, in oibríocht párolla beidh gá le sonraí cosúil le mioneolas ar na fostaithe, an t-am a d'oibrigh siad, laethanta a raibh siad as láthair, na rátaí cuí pá, cánacha, pinsin is laghduithe eile, agus na rialacha chun na fíorais seo a láimhseáil. 

Tugtar iontráil sonraí ar an bpróiseas a bhailíonn, a cheartaíonn is a ionchuireann na sonraí seo i gcuimhne an ríomhaire. Is gá iad seo a eochrú isteach de láimh, de ghnáth i mbunachar sonraí, ach nuair a bhíonn siad sa ríomhaire is éasca an bunachar, nó cuid de, a tharchur go dtí ríomhaire eile go leictreonach. 

 
Ríomheolaíocht
Thomas Sopwith

Dearthóir aerárthach a rugadh i Kensington, Londain, ab ea Thomas Octave Murdoch Sopwith (1888-1989). Eitleoir, luamhaire agus lúthchleasaí a bhí ann. Thóg sé cuid mhaith de na heitleáin a bhí in úsáid ag an mBreatain sa chéad chogadh domhanda, ina measc Camall Sopwith. In aois a 101ú bhliain a shíothlaigh sé, i Hampshire.

Daoine a rugadh i 1888
Básanna i 1989
Eitleoirí Sasanacha
Sóras

Struchtúr plandúil, comhdhéanta as cuid mhaith spóragán. Baineann sé de ghnáth le raithneach, mar a mbíonn sórais leagtha amach ar phatrúin shonracha ar dhromchlaí íochtaracha na nduilleog, ach faightear freisin iad ar algaí is fungais. Tugtar iondúisiam ar an liopóg fíocháin, atá cosúil le claibín, a chlúdaíonn is a chosnaíonn an sóras i gcuid de na raithneacha.
Sorgum

Gránarbhar atá cosúil le harbhar Indiach i gcruth ginearálta, ach le dias dlúth de ghráinní beaga. Is é arbhar caifearach nó arbhar guine an cineál is tábhachtaí, a shaothraítear mar phríomhbhia i gcuid mhaith den Afraic is an Áise, agus mar bhia d'ainmhithe i Meiriceá is an Astráil. Tá saghas amháin a tháirgeann siúcra, díreach cosúil le cána siúcra.
Sortáil is cumaisc

Pacáiste bogearraí a dheartar chun comhaid sonraí ríomhaire a shortáil nó a athshortáil, agus dhá chomhad dhifriúla a shortáil i gcomhad amháin cumaiscthe sortáilte. Bhíodh pacáistí mar seo i ngnáthúsáid nuair a bhíodh baiscphróiseáil is téip mhaighnéadach in úsáid go forleathan i ríomhaireacht gnó, ach tar éis próiseáil ar líne is diosca maighnéadach a bheith curtha ina n-ionad is beag úsáid a bhaintear astu anois.
Sosaiséanas Chathair Alastair

Réalteolaí is matamaiticeoir on 1ú céad RC. Thug sé comhairle d'Iúil Caesar ar leasú an fhéilire. Mhol sé go mbeadh 365.25 lá sa bhliain, agus go gcuirfí 67 lá breise leis an mbliain 46 RC chun na míonna a tharraingt ar ais i gcomhshuíomh leis na séasúir.
Jacques Germain Soufflot

Ailtire a rugadh in Irancy na Fraince, ceannródaí an Nua-Chlasaiceachais sa bhFrainc ab ea Jacques Germain Soufflot (22 Iúil 1713 – 29 Lúnasa 1780). Dhear sé an Paintéón is foirgneamh Dhámh an Dlí i bPáras, an Hôtel-Dieu i Lyons, agus an Ardeaglais i Rennes. 

Daoine a rugadh i 1713
Básanna i 1780
Ailtirí Francacha
Spacelab

Modúl taighde a iompraíodh i mbá lasta tointeálaí spáis de chuid NASA. Dearadh, tógadh is maoiníodh ag an ESA é. Faoi dheireadh 1985 eitlíodh 4 uair é. Modúl faoi bhrú ann i gcomhair turgnamh ag spásairí/teicneolaithe. Modúl eile ann ina bhfuil teileascóip is turgnaimh chun an Domhan a chianbhrath.
Spáideog

Saghas speisialta bláthra ina mbíonn na bláthanna bídeacha bailithe ar ais mhéith shorcóireach, de ghnáth imchlúdaithe le bracht mór (an spéid). Sainiúil do chlann an áraim, ach ní iontu sin amháin a fhaightear í.
Spáinnéar

Madra seilge a saothraíodh ar dtús chun cabhrú le sealgairí. Póraíodh é chun creach a bhailiú, éin go háirithe. Beag de ghnáth, ceanúil, cluasa fada ar luascadh. Coitianta anois mar pheata.

Mamaigh
Póir mhadraí
Spáinnéar feá

Spáinnéar beag gníomhach cairdiúil. Na guaillí 45 cm ar airde, na cluasa fada go híseal ar an gceann, an fionnadh fada, dubh nó órga/donn. An t-eireaball sciota gearr is é óg. Pór Meiriceánach a saothraíodh ón bpór Sasanach.

Mamaigh
Spáinnéar preabach

Spáinnéar meánach le fionnadh tiubh. Na cluasa níos giorra, is suite níos airde, ná sa spáinnéar feá. Dhá phór ann: an spáinneár preabach Sasanach atá bán is donn (nó dubh), agus an spáinnéar preabach Breatnach atá níos seanda, le cluasa níos giorra, bán is dearg/donn.

Úsáideann daoine an madra seo nuair a bhfuil siad ag fiach.
Spáinnéar Shéarlais

Pór madra a forbraíodh sa Bhreatain, an-choitianta le linn réimeas an Rí Séarlas II. Beag fuinniúil le cosa gearra, cluasa fada ar crochadh, súile móra cruinne chun tosaigh. Bhíodh a aghaidh fada is a bhlaosc maol, ach faoin 19ú céad bhí an aghaidh maol le smig ghéar. Sna 1920idí chrom na tógálaithe ar an mbunchruth a chur ar ais, agus anois tugtar spáinnéar ridiriúil Shéarlais ar an toradh. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Spairtíneach

Féar ilbhliantúil muirí is ea an spairtíneach. Tá roinnt mhaith speiceas de ann atá dúchasach do chóstaí i réigiúin mheasartha de Mheiriceá Thuaidh go príomha, ach freisin ar fud chóstaí an dá thaobh den Aigéan Atlantach, in uiscí intíre i Meiriceá Thuaidh agus ar chósta thiar thuaidh na mór-reanna úd. Hibrid thorthúil a crosphóraíodh ó speicis Bhriotanacha is Mheiriceánacha. Plandáiltear go minic mar cheanglóir láibe é, ach ag leathadh amach go tapa sa nádúr sa Bhreatain.

Féir
Sparra sróil

Foirm thromábhal shnáithíneach gipsim a úsáidtear i gcomhair snoíodóireachta maisithe.
Spás cuarach

Coincheap de chuid Einstein ina theoiric ghinearálta coibhneasachta, ina bhfuil na 4 thoise den spás-am cuarach. De réir na teoirice seo, nuair atá damhna ann athchumann sé an spás mórthimpeall air, á dhéanamh cuarach. Taispeánadh chomh luath le 1919 go lúbtar gathanna solais a fhorleathann gar do réimse dian imtharraingthe, cosúil le réimse imtharraingthe na Gréine. Glactar an chosúlacht seo chun an iarmhairt seo a shamhlú: má ritear leathán fairsing rubair go cothrománach is má chuirtear ualach trom i lár baill, cruthaítear ísleán sa leathán rubair. Ansin nuair a rolltar liathróid trasna an leatháin, lúbtar rian na liathróide i dtreo an ualaigh. Má bhíonn an t-ualach an-trom gabhtar an liathróid in ísleán an ualaigh, agus timpeallóidh an liathróid an t-ualach roimh thitim isteach air. Ar an modh seo, athchumann is lúbann reanna móra spéire an spás féin.

Cosmeolaíocht
Geoiméadracht
Spásárthach

Feithicil atá deartha chun feidhmiú i bhfolús, dímheáchan, comhshaol ardradaíochta mar atá sa spás, chun foireann a choinneáil slán ag lainseáil, ag eitilt is ag teacht i dtír arís, chun turgnaimh, taighde, is oibríochtaí fónta a dhéanamh. Ba é Sputnik 1 an chéad spásárthach a lainseáladh (1957). Bíonn gá le córais ardiontaofa rialaithe (maidir le comhshaol, téamh, seasamh, teiliméadracht, is próiseáil sonraí) agus tiomána ann. Baineann gnéithe ar leith le dearadh spásárthaigh atá chun filleadh ar ais san atmaisféar (mar shampla, na tílí frith-théite ar thointeálaí spáis NASA) nó feidhmiú in atmaisféir eile ar phláinéid eile.

Spáseitilt
Spástaiscéaladh

Thosaigh ré thaiscéaladh an spáis i ndáiríre leis an gcéad satailít shaorga (Sputnik an Aontais Shóivéadaigh, 1957) agus an chéad eitilt spáis le foireann dhaonna ar bord (Yuri Gagarin ón Aontas Sóivéadach, 1961). Thosaigh eitiltí fithiseacha i 1962 (Mariner 2 na Stát Aontaithe). Faoi seo tá cuid mhaith d'úsáidí fónta an spástaiscéalta i ngnáthúsáid: teileachumarsáid, meitéareolaíocht, réalteolaíocht, cianbhrath an Domhain. I dtaiscéaladh an Ghrianchórais, tá staidéar grinn na bpláinéad leathnaithe chomh fada amach le Neiptiún, agus an-dul chun cinn déanta i staidéar na Gealaí is daoine curtha i dtír uirthi i gclár Apollo (1969-1972). Saothraíodh feithiclí a dtugtar stáisiúin spáis orthu (Skylab, Salyut, Mir, an Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta) chun foirne a choimeád orthu ar feadh tréimhsí fada. Ar dtús bhí an tAontas Sóivéadach chun cinn, ansin na Stáit Aontaithe. Tá an Rúis láidir go leor i gcónaí, agus an tAontas Eorpach, an tSeapáin, is an tSín ag cur lena n-iarrachtaí. Tá comhlachtaí príobháideacha ag éirí gnóthach san earnáil seo, agus i 2004 d'eitil an chéad spásárthach príobháideach le foireann ar bord suas go barr an atmaisféir. Braithfidh forbairtí sna blianta amach romhainn ar chostais agus smachtú na bhfadhbanna fiseolaíochta a bhaineann le spástaisteal thar thréimhsí fada.
Spéaclaí mionpholl

Spéaclaí le lionsaí teimhneacha, ach an-chuid mionpholl a ligeann solas isteach sa tsúil. Saothraíodh iad ar dtús sa Ghearmáin go déanach sa 19ú céad. Tairgtear go ndéanann siad fócasú níos éasca agus go bhfeabhsaíonn an radharc i ndaoine le héalanga éagsúla radhairc, gearr-radharc, fadradharc is aistiogmatacht ina measc.
Charles Spearman

Síceolaí Briotanach a rugadh i Londain ab ea Charles Edward Spearman (10 Meán Fómhair 1863 – 17 Meán Fómhair 1945). Ceannródaí in úsáid anailís fachtóirí mar theicneolaíocht staitistiúil, agus ról láidir aige go luath i bhforbairt mheasúnú na hintleachta.

Daoine a rugadh i 1863
Básanna i 1945
Síceolaithe Sasanacha
John Speed

Ársaitheoir is cartagrafaí a rugadh i Cheshire Shasana ab ea John Speed (1552 – 28 Iúil 1629). D'fhoilsigh sé 54 léarscáil de Shasana is an Bhreatain Bheag i 1608–1610.

Daoine a rugadh i 1552
Básanna i 1629
Cartagrafaithe Sasanacha
Speicis i mbaol

Is éard is speiceas i mbaol ná ainmhí, planda nó eile atá i mbaol dul in éag go hiomlán. Sainmhíníonn an tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Nádúir is Acmhainní Nádúrtha (IUCN) go bhfuil speiceas in éag nuair nach bhfeictear sa nádúr le 50 bliain é. Éiríonn an baol seo do speicis mar thoradh ar chailliúint is suaitheadh gnáthóg ag gníomhaíochtaí daonna, róshaothrú agus, go minic, truailliú. 

De réir liosta dheirg an IUCN, tá 3,079 speiceas d'ainmhithe agus 2,655 speiceas de phlandaí i mbaol.

Bitheolaíocht
Speicis
Speictream

An raon tonnfhad a tháirgtear nuair a anailísítear aon radaíocht leictreamaighnéadach. Mar shampla, nuair a théann solas na Gréine trí phriosma gloine, faightear banda dathanna — dearg, flannbhuí, buí, glas, gorm, vialait — ag teacht amach ón taobh eile. Tá na tonnfhaid is mó agus na minicíochtaí is lú ag an dearg, na tonnfhaid is lú agus na minicíochtaí is mó ag an vialait. Newton a chonaic den chéad uair speictream sholas na Gréine a léiríonn an priosma. Inniu anailísítear raon iomlán an fhuinnimh leictreamaighnéadaigh, agus ní amháin an raon teoranta infheicthe, le hionstraimí éagsúla, brathadóirí teasa, grianghrafadóireacht, speictreascóip is a lán eile.

Optaic
Speictream leictreamaighnéadach

Saghas trastoinne is ea radaíocht leictreamaighnéadach ina bhfuil ascalú tréimhsiúil, ina dtarlaíonn luascadh réimse mhaighneadaigh i dtreo amháin is luascadh réimse leictrigh sa treo ingearach leis sin, iad araon ingearach le treo forleata na toinne. Bíonn an luascadh maighnéadach is an luascadh leictreach seo ceangailte go doscaoilte le chéile ar feadh na toinne, ingearach lena chéile an t-am ar fad. Tugtar an speictream leictreamaighnéadach ar an raon leathan tonn leictreamaighnéadach, le raon tonnfhad, a shíneann ó na gáma-ghathanna le tonnfhaid níos lú ná 10-11 m, trí na X-ghathanna, radaíocht ultraivialait, solas infheicthe, radaíocht infridhearg, tonnta raidió, go dtí radaíochtaí le minicíochtaí fíorísle (MFI) le tonnfhaid timpeall 107 m ag minicíocht 50 Hz is níos lú fós. Ag tonnfhad idir 4 × 10-4 m is 7.6 × 10-4 m (400-760 nm) is féidir an radaíocht seo a fheiceáil le radharc na súl, agus tugtar solas infheicthe air sin. Ar imeall amháin den raon infheicthe tá raon 400-100 nm ar a dtugtar solas ultraivialait, agus ag an imeall eile raon 760-1,000,000 nm (1 mm) ar a dtugtar radaíocht infridhearg. Trí bhíthin na radaíochta seo a radaítear teas ó áit go háit. Úsáidtear an radaíocht leictreamaighnéadach sa raon tonnfhad níos mó ná 1 mm i gcúrsaí teileachumarsáide. Forleathann na tonnta seo go léir tríd an aer gan mórán maolaithe ag luas forleata an tsolais, 3.0 × 108 m s-1. I gcúrsaí áirithe tugtar micreathonnta ar na tonnta seo le tonnfhaid ar imeall an raoin infridheirg. Déantar comharthaí raidió is teilifíse a tharchur i dtonnta leictreamaighnéadacha iompair, ach amháin le tonnfhaid níos faide ná na micreathonnta. Gintear an-chuid tonnta leictreamaighnéadacha i bpróisis nádúrtha, mar shampla sa Ghrian is na réaltaí, agus tá an-spéis sna micreathonnta sa radaíocht chosmach cúlra chun teacht ar thuiscint ar an Ollphléasc.
Speictreascópacht

Staidéar ar na leibhéil fuinnimh in adaimh is móilíní, ag baint feidhm de ghnáth as radaíocht leictreamaighnéadach asúite nó astaithe. Táirgeann leictreoin ó sceallaí inmheánacha an adaimh speictrim sa réigiún X-ghathach. Táirgeann na leictreoin sheachtracha speictrim solais infheicthe. Táirgeann rothlú is crith móilíní speictrim infridhearga. Tugann luainíocht móimintí maighnéadacha núicléacha speictrim tonn raidió. Baintear feidhm as an-chuid saghsanna speictreascópachta, go minic chun struchtúr ábhair anaithnid a dhéanamh amach nó láithreacht ábhair aithnid a bhrath.
Speictreascópacht fhótaileictreonach

Teicníocht chun staidéar a dhéanamh ar struchtúr adamh is móilíní. Dírítear radaíocht leictreamaighnéadach ar shampla chun go n-astaíonn sé leictreoin, a bhraitear. Más X-ghathanna a úsáidtear, is féidir staidéar a dhéanamh ar na leictreoin inmheánacha. Le húsáid gathanna ultraivialaite, déantar staidéar ar na leictreoin sheachtracha nasctha.
Speictreascópacht ianúcháin athshondaigh

Teicníocht an-íogair anailísithe chun méid ábhair an-teirc (chomh héadlúth le cuid amháin i 1014 nó níos lú) a thomhas. Baintear feidhm as dhá ruaimléasar thiúnta chun móilíní nó adaimh a ianú i sampla galach. Aithnítear is áirítear na hiain seo i mais-speictriméadar.
Speictream astúcháin

Tacar ar leith minicíochtaí radaíochta leictreamaighnéadaí, solas de ghnáth, a astaíonn nó a ionsúnn adaimh de chineál ar leith. Comhfhreagraíonn líne speictreach ar leith do thrasdul leictreoin idir dhá leibhéal fuinnimh ar leith. Faightear speictrim astaíochta nuair a chuirtear fuinneamh leis na hadaimh, mar shampla trí théamh nó díluchtú leictreach, a ardaíonn na hadaimh go dtí leibhéal fuinnimh níos airde. Astaíonn na leictreoin fhlosctha solas nuair a fhilleann siad don staid neamhfhlosctha. Táirgtear speictrim ionsúite nuair a chuirtear solas trí ábhar agus dealaíonn an t-ábhar tonnfhaid, sainiúil don ábhar, ón solas sin. Comhfhreagraíonn speictrim infridhearga do chreathanna is rothluithe móilíneacha. Comhfhreagraíonn speictrim X-ghathacha do thrasdulta go domhain in adaimh throma. Tugtar speictreascópacht ar staidéar ar speictrim, agus is teicníocht bhunúsach anailíse anois í sa cheimic is an fhisic. Ba chéim thábhachtach i bhforbairt na meicnice candamaí an taighde a rinne an fisicí Eilvéiseach Johann Balmer (1825-1898) ar speictrim hidrigine. 

Fisic núicléach
Speictriméadracht

Eolaíocht ina mbaintear feidhm as speictriméadar chun solas is tonnta leictreamaighnéadacha eile a anailísiú agus a speictrim a thomhas. Glacann an gléas seo an solas atá le tomhas trí scoiltín, cuireann trí lionsa é chun léas aontreoch a chruthú, cuireann trí phriosma nó gríl díraonta é chun an solas a spré ina ghathanna de dhathanna scoite, tomhaiseann déine gach datha, agus ar deireadh tarraingíonn graf de dhéine an tsolais i gcoinne an tonnfhaid nó an datha. Speictream atá sa ghraf seo. Astaíonn gach dúil speictream sainiúil ag gach teocht, agus mar sin is féidir comhdhéanamh foinse solais is a teocht a dhíorthú ó speictream an tsolais. Baineann réalteolaithe feidhm as speictriméadar chun na dúile atá i réalta nó réaltra i bhfad i gcéin a dhéanamh amach agus teocht rinn spéire a ríomh. Is féidir aistrithe i speictrim, mar dheargaistriú nó gormaistriú, a thomhas, agus uaidh sin gluaisne choibhneasta rinn spéire uainn nó chugainn.
Spéid

Bracht mór cumhdaigh a thimpeallaíonn an bláthra speisialta a dtugtar spáideog air. Go minic geal ildaite.
Spéir ronnach

Patrún scamaill ciorracumalais is altacumalais a bhíonn cosúil leis na dathanna ar iasc, ronnach ach go háirithe. Faightear na scamaill seo níos airde ná 5 km.
Spéirling

Stoirm thrópaiceach dhian is ea Spéirling, go minic millteach, a tharlaíonn mar chuilithe ag déanamh bíse mórthimpeall ar chóras brú ísil.  

Bíonn luasanna na ngaoth an-ard inti (os cionn 130 km u-1 agus ≥ 14 ar an scála Beaufort), ach i lár na bíse (croí na stoirme) bíonn an aimsir ciúin.  

Tosaíonn spéirlingí os cionn aigéan trópaiceach, de ghnáth idir Iúil is Deireadh Fómhair, agus gluaiseann siar nó siar ó thuaidh sa leathsféar thuaidh, siar nó siar ó dheas sa leathsféar theas, agus cailleann fuinneamh nuair a thagann i dtír.

Ainmneacha 

 Tugtar tíofún ar spéirling in iarthuaisceart an Aigéin Chiúin. 
 Tugtar cuaranfa ar spéirling i mBá na Beangáile.  

Gach bliain ainmnítear na spéirlingí le hainmneacha in ord aibítreach (ach litreacha tearca mar Q is X a fhágáil ar lár) chun míthuiscint a sheachaint nuair a bhíonn níos mó ná ceann amháin ann ag an am céanna.  

Úsáidtear ainmneacha difriúla san Atlantach, oirthear an Aigéin Chiúin, agus lár an Aigéin Chiúin.

Féach freisin

Hairicíní móra

Tagairtí 

Stoirmeacha
Spiara

Oscailt, ciorclach is inchoigeartaithe (maidir le trastomhas nó fairsinge) de ghnáth, a rialaíonn an oiread solais a théann isteach tríd an lionsa i gcóras optúil, cosúil le ceamara.
Spícín

Struchtúr ar leith i mbláthra féar, roinnt bláthanna laghdaithe timpeallaithe le sraith brachtanna beaga. Is féidir go mbeidh siad eagraithe ar chuid mhaith bealaí chun an bláthra a dhéanamh.
Spina bifida

Éalang comhbheirthe i veirteabra amháin nó veirteabraí éagsúla, ionas nach bhforbraíonn áirse an veirteabra. Tarlaíonn leibhéil éagsúla géire. I spina bifida occulta ní bhíonn corda an dromlaigh ná a scannán clúdaithe díláithrithe, agus ní bhíonn aon drochiarmhairt ann. I gcásanna níos troime, is féidir go ngobfaidh an scannán clúdaithe, nó an scannán is an corda, amach as an droim, agus bíonn an corda gan chosaint so-ghonta. Cuireann an éalang seo isteach ar an droim, agus má dhéantar dochar don chorda beidh parailis ar na géaga íochtaracha. Níl na cúiseanna ar eolas, ach meastar gur dócha go bhfuil ceangal aige le heaspa aigéid fhólaigh sa bhféatas is é ag fás sa bhroinn. Uaireanta, tugtar breis aigéid fhólaigh do mhná torracha chun an riocht a sheachaint. Déantar diagnóis réamhbheirthe trí thiúchan ard próitéine ar leith sa sreabhán aimníneach nó le híomháú ultrafhuaime.
Spinéad

Gléas ceoil le méarchlár atá cosúil le cruitchorda, ach le sraith amháin sreang ag rith go trasnánach i leith an mhéarchláir. An-choitianta sa 17ú céad.
Spíonán

Tom duillsilteach é an spíonán a fhásann timpeall 1 m ar airde, dúchasach don Eoraip is tuaisceart na hAfraice. Na gais is na géaga spíonach, 3-5 mhaothán ar na duilleoga, na bláthanna scothghlas le daithín corcra in aonta nó péirí ar ghais ascalacha shleabhctha. Na caora inite ubhchruthach, suas le 4 cm ar fhad, glas nó scothdhearg, guaireach nó mín. Saothraítear é ar son na dtorthaí. 

Plandaí
Crainn
Spioróg mhór

Seabhac scothbheag le sciatháin ghearra chruinne is eireaball fada. Faightear an spioróg mhór thuaisceartach sa chuid is mó den leathsféar thuaidh. Tá cineálacha eile dúchasach don Afraic, deisceart is oirdheisceart na hÁise, agus an Astráil. Áitríonn sí coillearnach, agus itheann veirteabraigh is feithidí.

Éin
Spireacaet

Baictéar inghluaiste bíschruthach. Maireann cuid de na spireacaeit saor i ngnáthóg uisciúil, cuid eile i gconair stéigeach is réigiún na mbaill ghiniúna in ainmhithe. Cuireann siad tús le galair cosúil le sifilis is fiabhras athiompaithe i ndaoine.
Spireaplasma

Miceaplasma inghluaiste bíschruthach atá seadánach i bhfeithidí is plandaí. Cuimsíonn sé an t-oibreán a chuireann tús le galar buí i bplandaí.
Spirigíre

Cineál alga ghlais fhiliméadchruthaigh san ord Zygnematales a fhaightear in uisce úr. Bíonn an clóraplast mar bhanda ar dhéanamh ríbín bhísigh ar feadh na cille. San atáirgeadh gnéasach tarlaíonn comhchuingriú idir dhá fhiliméad, rud a chruthaíonn siogóit fhrithsheasmhach.

Ainmníodh as an leagan amach héiliciúil nó bíseach a bhíonn le feiceiceáil in a gclóraplasit agus úsáidtear seo mar chritéar fáthmheasa an ghéinis. Is minic a fhaightear é i limistéir fhionnuisce, agus tá níos mó ná 400 speiceas den Spirogyra ar fud an domhain. Bíonn Spirogyra thart ar 10 go 100μm ar leithead agus féadfaidh a fhad bheith ina cheintiméadair.

Tréithe Ginearálta 
Bíonn Spirogyra neamhchraobhach len a chealla sorcóireacha ceangailte ó cheann go ceann i bhfiliméidí glasa fada. Bíonn dhá shraith sa chillbhalla: an balla seachtrach comhdhéanta de cheallalós agus an balla istigh de pheictin.

Zygnemataceae
Charophyta
Splanc leictreonach

Is éard is splanc leictreonach ann ná foinse solais i gcomhair grianghrafadóireachta a tháirgeann solas láidir an-ghairid nuair a dhíluchtaítear toilleoir trí fheadán folúsaithe le rian xéanóin ann. Níl an feadán seoltach go ndéantar toilleoir eile a dhíluchtú tríd an 3ú leictreoid atá mórthimpeall an fheadán splaince is a spreagtar ag tadhaill i gcomhla an cheamara. Is amhlaidh a ianaíonn an ghníomhaíocht seo an xéanón sa bhfeadán, á ullmhú ina sheoltóir don phríomhsplanc. Maireann an splanc 0.001 soicind (1/1000 s) de ghnáth. Athraítear an t-aschur solais don nochtadh go leanúnach uathoibríoch le monatóiriú an tsolais le fótaichill agus fad na splaince a athrú le feiste tíreastóra síos go dtí timpeall 0.00002 soicind.
Josiah Spode

Potaire a rugadh i Stoke-on-Trent Shasana ab ea Josiah Spode (1755-1827). I 1770 bhunaigh sé comhlacht a rinne potaireacht, poirceallán is earraí crua-chré, agus ba é an príomhdhéantóir cré-earraí lena linn. 

Potairí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1755
Básanna i 1827
Louis Spohr

Cumadóir, veidhleadóir is stiúrthóir a rugadh i mBraunschweig na Gearmáine ab ea Louis (Ludwig) Spohr (5 Aibreán 1784 – 22 Deireadh Fómhair 1859). Cáil air mar chumadóir don veidhlín: scríobh sé 17 coincéartó dó. Bhí áit thábhachtach ag a chuid shaothar idir an clasaiceachas agus an rómánsachas. I gCassel na Gearmáine a fuair sé bás.

Daoine a rugadh i 1784
Básanna i 1859
Cumadóirí Gearmánacha
Spól

I sníomh, an fheiste a mbíonn an t-eiteán inti, a bhíodh in úsáid chun na snáithí trasna (an t-inneach) a iompar trí na snáithí ar an bhfad (an dlúth) sa bhfíodóireacht. Ní bhíonn sé in úsáid in innill fíodóireachta an lae inniu.
Sponc

Planda ilbhliantúil le riosóim fhada scothbhána atá dúchasach don Eoraip, iarthar is tuaisceart na hÁise, agus tuaisceart na hAfraice is ea sponc (nó Gallán greanchair). Na duilleoga uile bunata, suas le 15 cm ar leithead, cruinn go dtí rud beag maothánach, le feilt bhán ar an taobh thíos. Na bláthchinn geal buí, aonarach ar ghas suas le 15 cm ar airde, a thagann amach roimh na duilleoga. Seanleigheas luibhe ar an tinneas cliabhraigh.
Spór

Cill atáirgthe planda atá in ann forbairt ina hindibhid nua go díreach nó trí chónascadh le spór eile. De ghnáth feidhmíonn spóir mar mheáin scaipthe, agus uaireanta mar staid fhrithsheasmhach a ligeann don phlanda maireachtáil trí choinníollacha deacra neamhfhabhracha. Ní bhíonn suth sa spór, agus mar sin is éagsúil ó shíol é.
Spóragán

Orgán ina gcruthaítear spóir i gcineálacha áirithe plandaí. In algaí is fungais bíonn siad aoncheallach; i mbrífítí is raithneach, ilcheallach.
Spóraifít

Géin neamhghnéasach (dioplóideach nó spóirghéineach) i dtimthriall beatha planda, a tháirgtear trí chónacsadh dhá ghaiméit haplóideacha. I raithneach is plandaí a bhláthaíonn, is í seo an phríomhpháirt sa timthriall beatha, níos speisialaithe ná an ghaiméitifít agus in ann maireachtáil i raon níos leithne coinníollacha. I mbrífítí, is í an ghlúin is lú tábhacht í, agus braitheann ar an ngaiméitifít chun maireachtála.
Spórasóin

Rang prótasón seadánach a fhaightear in ainmhithe óstacha. De ghnáth ailtéarnaíonn an t-atáirgeadh idir pas neamhghnéasach (eamhnú ilchodach) is pas gnéasach. Mar thoradh ar atáirgeadh gnéasach, cruthaítear cisteanna frithsheasmhacha ina mbíonn staideanna ionfhabhtaithe. Tá cineálacha éagsúla a chuireann tús le galair throma i ndaoine is ainmhithe ceansaithe.
Spota Mór Dearg

An t-airí stoirme is mó atá ar eolas agus is fadsaolaí, meastar, in atmaisféar Iúpatair. Airí scothdhearg ubhchruthach sa leathsféar theas, timpeall 30,000 km ar leithead, a braitheadh den chéad uair 300 bliain ó shin. Rinne na ceamaraí ar an spásárthach Voyager grinnstaidéar air ar feadh cuid mhaith laethanta, agus rinneadh amach gur réigiún go hard san atmaisféar atá ann. Tá sé ag casadh go tuathal le tréimhse timpeall 6 lá. Bhraith Voyager airíonna cosúla, ach níos lú (timpeall 10,000 km ar leithead) ag domhanleithid eile, ubhchruthanna bána. Is éard atá i scamaill Iúpatair ná comhdhlúthuithe bána, agus mar sin tagann dath dearg an Spota is scamall eile ar Iúpatar as ceimiceán cosúil le sulfar is fosfar san atmaisféar.
Spré (optaic)

San optaic, tugtar spré ar scaradh na gcomhdhathanna i solas nuair a théann sé trí phriosma nó gíl díraonta.

Optaic
Spré (ailtireacht)

San ailtireacht, ascaill i bhfoirgneamh le haghaidh fuinneoige. Úsáidtear an téarma céanna ar oscailt spréite idir aon dá chuid, uchtbhalla nó balla le cíor lámhaigh air, atá ina seasamh.
Spreagadh leictreach na néaróg fochraicneach

Bealach chun pian a mhaolú, pian áitiúil go háirithe. Cuirtear leictreoidí dromchlacha ar an gcraiceann, agus ritear sruth leictreach bíogtha le minicíocht íseal trí na fíocháin mar a bhfuil an phian. Uaireanta, leagtar na leictreoidí ar phointí snáthaidphollta ar leith. Meastar go bhfeidhmíonn an modh oibre seo ar aon dul le snáthaidpholladh. Úsáidtear é ar anailgéise cnáimhseachais, agus le pian iarobráide a mhaolú.
Spreagthaigh

Drugaí, cosúil le hamfeitimíní, a dhéanann duine dúisithe airdeallach lúcháireach, in ann a mheabhair a chruinniú. Is spreagthach séimh é an chaiféin. Ainneoin barúil na coitiantachta, ní spreagthach an t-alcól.
Spreagthóir

Réigiún neamhchódaithe ar an ADN díreach taobh le géin, a fheidhmíonn mar a bheadh lasc ann a ligeann don tras-scríobh dul ar aghaidh. Nascann próitéiní éagsúla (fachtóirí tras-scrioptáise) leis na seichimh ADN spreagthóra, agus ar deireadh earcaíonn an einsím polaiméaráis RNA. Ansin tosaíonn sí seo ar thras-scríobh na géine.

Tá spreagthóirí le fáil in aice le láithreáin tosaithe tras-scríofa, ar an dual céanna agus suas i dtreo réigiún 3′ den dual frithchéadfach. 

Is féidir le spreagthóirí a bheith timpeall 100-1000 péire bunanna ar fad.

Léargas ginearálta

Chun tras-scríobh a chur i bhfeidhm, caithfidh an einsím a shíntéisíonn RNA nascadh leis an ADN láimh le géin. Tá seichimh ADN istigh i spreagthóirí a sholáthraíonn láithreán nasctha do pholaiméaráis RNA agus do phróitéin darb ainm fachtóirí tras-scríofa a earcaíonn polaiméaráis RNA. Tá seichimh mhúsclóra nó shriantóra de núicléitidí comhfhreagracha ag na fachtóirí úd, seichimh a nascann le spreagthóirí ar leith agus a rialann léiriú na ngéinte.

Tá tábhacht ar leith le spreagthóirí mar eilimintí a fhéadann dul i gcomhar le réigiúin rialaithe eile ( feabhsaitheoirí, ciúnadóirí, inslitheoirí) chun leibhéal an tras-scríofa ar ghéin a stiúradh.

Spreagtar spreagthóirí de thoradh athruithe ar fhlúirse nó ar chonformáil na bpróitéan rialaithe i ngéin, athruithe a mhúsclaíonn fachtóirí tras-scríofa chun go n-earcóidís polaiméaráis RNA.

Ionad coibhneasta a shainaithint

De ghnáth tá spreagthóirí an-ghar don ghéin atá i gceist, agus ainmnítear ionaid sa spreagthóir de réir an láithreáin tosaithe tras-scríofa, mar a dtosaíonn tras-scríobh an ADN i gcomhair géin áirithe: uimhreacha diúltacha a luaitear leis na hionaid úd suas an bealach, ag comhaireamh siar ó -1. Ionad atá 100 péire bunanna suas an bealach is ea -100.

Ionad coibhneasta i núicléas na cille   

Dealraíonn sé go ndáiltear spreagthóirí go fabhrach ar chiumhais na gcríoch crómasómach, agus is dócha go gcuidíonn sé seo le chomhléiriú na ngéinte ar chrómasóim dhifriúla. Chomh maith leis sin, tá airíonna struchtúracha áirithe ag spreagthóirí a oireann do gach crómasóm sa duine.

Nótaí

Géineolaíocht
Spriongboc

Gasail atá dúchasach don Afraic Theas is ea an Springboc (Antidorcas marsupialis). Scothdhearg/donn le geadán bán is líne leathan dhubh ar feadh an dá thaobh. Adharca gearra lirchruthacha. Na cinn iompaithe isteach. Áitríonn sé tír thirim oscailte. Is féidir leis léim suas 3.5 m san aer nuair a chuirtear scéin air.
Spriúchadh

Teilgean adamh amach as dromchla miotail de bharr a thurrainge le hiain. Is féidir an próiseas a úsáid chun dromchla ultraghlan a tháirgeadh, nó mar fhoinse adamh i ndeascadh folúsach scannán fíorthanaí, mar shampla in ullmhú samplaí i gcomhair leictreonmhicreascópacht scanta. I spriúchadh maighnéatróin, baintear feidhm as réimsí maighnéadacha chun cur le plasma ag an spriocábhar, áit a ndeasctar ansin é mar scannán tanaí.
Sprot

Iasc beag le colainn thanaí atá forleathan, go minic i mbáirí móra cois cladaigh ón Iorua go dtí an Mheánmhuir. Suas le 15 cm ar fhad, airgeadach le dromchla uachtarach glas. Déantar iascaireachtaí tábhachtacha trádálacha air agus díoltar é úr nó stánaithe, na héisc óga mar bhánbhaoite.
Spúinse

Ainmhí ilcheallach le colainn gan aon eagrú i bhfíocháin is orgáin. An cholainn pollta ag córas casta feadán inmheánach a dtiomáineann cealla lasctha uisce tríothu. De ghnáth téann uisce isteach trí phóir (ostia) agus téann amach trí phóir níos mó (oscula). Itheann sé trí bhia a scagadh ón uisce taobh istigh de chóras seo na gcanálacha. Go minic tacaíonn creatlach de struchtúir mhianraithe bhídeacha bhioracha (spícíní) nó de shnáithíní orgánacha leis an gcolainn. Faightear den chuid is mó é sa bhfarraige, idir an crios idirthaoide is an duibheagán, ach uaireanta in uisce úr.
Spuirse

Baill de ghné mhór plandaí iad na spuirsí atá le fáil ar fud an Domhain, a tháirgeann laitéis. Is plandaí bliantúla cuid acu, plandaí ilbhliantúla cuid eile, agus toim cuid eile fós. Is cosúil le cachtais cuid acu, a mhaireann i réigiúin thirime is iad tar éis oiriúnuithe cosúla a éabhlóidiú go neamhspleách. Nuair nach bhfuil siad ag bláthú, ní féidir iad a idirdhealú ó chachtais ach ar bhonn na laitéise. Tugtar cyathium ar a bhláth sainiúil, bláthra dlúite laghdaithe ina mbíonn ubhagán amháin (an bláth baineann), roinnt staimíní (na bláthanna fireanna), 4 fhaireog mhór, agus fáinne brachtanna geala daite atá cosúil le hiombhláthanna. 

Euphorbia
Sraith (ceol)

I gceol Barócach, sraith damhsaí, uaireanta le réamhdhréacht rompu. Faoin 18ú céad bhí 4 dhamhsa caighdeánach i gceist. Ón 19ú céad úsáidtear an téarma ar shraith píosaí ceoil atá scoite ach b'fhéidir gaolmhar (mar atá i The Planets (Na Pláinéid) de chuid Holst), agus roghnuithe píosaí ceolfhoirne ó cheoldrámaí, an bailé is saothair fhada eile.
Sraith (planda)

Bealach síolraithe plandaí trí ghas a chur sa talamh is é ceangailte leis an bplanda fós. Cruthaíonn an chuid faoin talamh fréamhacha, agus faoi dheireadh planda nua.
Srannadh

Déanann 20% de phobal na Stát Aontaithe, níos mó ná 40 milliún duine, srannadh gach oíche is iad ina gcodladh. 55% de na daoine sin, is daoine fásta iad, 68% de na fir is 48% de na mná. Cuireann callán na srainne isteach go mór ar chodladh pairtnéara. Is mí-ord codlata é, ach ní galar amach is amach é. Go minic bíonn galair mar ardbhrú fola, neamhchodladh is priacal stróic thar an ngnáth comhcheangailte leis nó mar thoradh air. Ainneoin na gnáth-thuisceana, ní mór an pháirt a ghlacann an tsrón ann. Is iad seo na fíocháin is mó a chritheann is a chuireann leis an bhfuaim: an fharaing (píobán cónchruthach a cheanglaíonn an béal leis an bpíobán garbh), an coguas (fíochán bog ag cúl an charbaid), agus an tsine siain (píosa fíocháin bhoig atá ar crochadh ag cúl na scornaí). Is amhlaidh a bhogann siad nuair a thiteann duine ina chodladh, agus critheann siad le sreabhadh an aeir tharstu. Má chritheann siad an iomarca, agus an-challán á dhéanamh acu, is féidir go mbeidh aipnia codlata ar dhuine. Neamhanálú is ea í seo, a bhuaileann 20 milliún de shrannairí na Stát Aontaithe. Tarlaíonn sí de bhrí go ndúnann an t-aerphasáiste nuair a bhogann na struchtúir ann an iomarca. Neamhanálú neamhbhuan a bhíonn ann de ghnáth, ach tarlaíonn easpa ocsaigine sa bhfuil is an cholainn i gcoitinne dá bharr. I gcásanna cinniúnacha is féidir go leanfaidh deacrachtaí cairdisiothíocha an easpa ocsaigine sin. Is féidir srannadh a mhaolú trí obráidí. Ach roimhe sin, is inmholta gan alcól a ól roimh chodladh (cuireann sé sin le bogadh na struchtúr san aerphasáiste), gan luí ar an droim (is fusa an t-aerphasáiste a dhruidim sa suíomh sin) agus roinnt meáchain a chailliúint (is mór an priacal srannta an raimhre).
Srathú

Téarma geolaíoch ar chruthú na gciseal de charraigeacha dríodair ina sonraíonn bristí sa leagan síos nó athruithe i nádúr an ábhar dríodair sna plánaí difriúla srathaithe. An téarma céanna in úsáid chun cur síos ar ord na sreabhanna láibhe i gcarraigeacha doigheartha.