joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Breac

Is ceann de roinnt speiceas d'iasc fionnuisce é an breac, a bhíonn bainteach leis an bhfofhine Salmoninae. Cé go mbaineann na bradáin leis an ngéineas céanna is na bric, murab ionann agus formhór na mbreac, caitheann formhór na mbradán a gcuid ama san fharraige. 

Bíonn an focal 'breac' in úsáid freisin agus roinnt iasc nach breadáin iad a ainmniú, a leithéid agus Cynoscion nebulosus, an breac ballach nó an breac breac.

Speiceas 
Úsáidtear an t-ainm 'breac' go minic i ndáil le speicis áirithe, i dtrí as seacht de na géinis, san fhofhine Salmoninae: Salmo (an Atlantaigh); Oncorhynchus ( an Aigéin Chiúíin); agus Salvelinus na ruabhric san áireamh).
Áireofar na héisc seo a leanas mar bhric:
 Géineas Salmo
 Breac aidríad, Salmo obtusirostris
 Breac donn, Salmo trutta
 Breac ceannchothroim, 'Salmo platycephalus Breac marmoratach, Salmo trutta marmoratus Breac ohid, Salmo letnica Breac sevan,Salmo ischchan Géineas Oncorhynchus 
 Breac apache, Oncorhynchus apache Breac sima, Oncorhynchus masou Breac píbchréachtach, Oncorhynchus clarki Breac gila, Oncorhynchus gilae Breac órga, Oncorhynchus aguabonita Breac dea-dhathach,Oncorhynchus mykiss Breac órga Meicsiceach, Oncorhynchus chrysogaster Géineas Salvelinus (An Ruabhreac)
 Salvelinus alpinus Salvelinus fontinalis timagamiensis Salvelinus fontinalis Salvelinus confluentus Salvelinus malma Salvelinus namaycush Salvelinus fontinalis agassizi'' (díothaithe)

Dobharshaothrú
Éisc fuaruisce
Éisc inite
Fána na Graonlainne
Salmonidae
Éisc tráchtálafish
Éisc
Riachtanas

Is riachtanas rud éigin go tá rud riachtanach do daonna mair beatha folláin.
Stephen Kenny

Is bainisteoir agus iar-imreoir sacair é Stephen Kenny (a rugadh ar an 30 Deireadh Fómhair, 1971 i mBaile Átha Cliath, Éire). Tá sé ina bainisteoir ar fhoireann sacair faoi 21 na hÉireann. Is iar-baintseoir é le  Longford Town, Bohemians, Derry City, Dunfermline Athletic, Shamrock Rovers and Dundalk F.C.

D'imir sé le Belvedere, St Patrick's Athletic agus Home Farm.

Tagairtí

Féach freisin

Naisc sheachtracha 

Daoine a rugadh i 1971
Daoine beo
Imreoirí League of Ireland
Traenálaithe League of Ireland
Alan Mathews

Is traenálaí agus iar-imreoir sacair é Alan Mathews (a rugadh ar an 27 Meitheamh, 1965 i mBaile Átha Cliath, Éire). Tá sé ina thraenálaí le Shelbourne faoi láthair.

D'imir sé le a lán clubanna. Bhí sé ina thraenálaí le Longford Town ó 2002 go 2007. D'oibrigh sé le Cork City i 2008.

Mathews, Alan
Mathews, Alan
Jamie Carragher

Is iar-imreoir sacair é Jamie Lee Duncan Lee Carragher (a rugadh ar an 28 Eanáir 1978 i mBootle, Sasana). Fear "aonchlub" a bhí ann, a chaith na blianta ina chosantóir ar fhoireann Liverpool. 

Imreoirí sacair Shasana
Pobal Éireannach na Breataine
Daoine as Learpholl
Daoine a rugadh i 1978
Daoine beo
Schachnovelle (ÚrscéalFichille)

Is é an t-úrscéal deireanach agus b'fhéidir an ceann is aitheanta é Scachnovelle (Úrscéalfichille) a scríobh Stefan Zweig sular chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1942.

An Scéal 
Ar long phaisnéire ag seoladh idir Nua-Eabhrac agus Buenos Aires éiríonn leis an bpríomhcharactéir, seaimpín fichille an domhain, atá mar phaisnéir ar an long, a mhealladh isteach i gcluiche fichille ar son airgid. Agus an cluiche ar siúl chuireann Dr B., teifeach ón Ostair, comhairle ar an mbuíonn fear atá ag imirt i gcoinne an tseaimpín agus de bharr a chabhar chríochnaíonn an cluiche cothrom. Bíonn an méid sin iontas ar na bhfearaibh go ndéanann an príomhcharactéir tréaniarracht an teifeach a mhealladh chun cluiche iomlán a imirt i gcoinne an tseaimpín. Agus é ag iarraidh chuir ina luí air gur cheart dó an dúshlán a thabhairt, instear scéal an teifigh dúinn.

Is léir gur chuireadh faoi ghlas é in óstán ag na naitsithe ar feadh achar fada gan aige ach leabhar faoi 150 cluiche fichille clúiteach, a ghoid sé ó saighdiúir Gearmánach lena aigne a choimeád aclaí. Tar éis tamaill bíonn chuile cluiche ar eolas aige agus ansin agus é cráite ag an t-uaigneas éiríonn leis cluichí a imirt idir dubh agus bán ina intinn féin. Is gá dó a intinn a scoilt ina dhá leath go samhlaíoch chun an éacht seo a bhaint amach. Éiríonn leis ach faoi dheireadh chuireann an deighilt cumtha seo isteach air agus chuireadh faoi chúram siciatraí in ospidéal é. Tá an sicitraí thar a bheith tuisceannach agus tar éis biseach a theacht air an ostaireach, scaoileadh saor é. Tugadh foláireamh dó gan a bheith ag plé le fichille arís áfach. Dár ndóigh chuireann an príomhcharactéir ina luí air an cluiche a imirt.

Baineann an teifeach an chéad chluiche agus bíonn iontas ar an seaimpín agus ar an gcomhluadar. In aghaidh thoil an teifigh, shocraíonn siad cluiche eile a imirt chun deis díoltais a thabhairt don seaimpín. Séard a thiteann amach ná go gcuireann an seaimpín isteach chomh mór sin ar an teifeach, d'aon turas, le himirt mall go chliseann sláinte intinne an Ostarach agus fágann sé an bord le gealltannas nach n'imreofadh sé fichille arís go deo.

Miniú an Scéil 
Deirtear go seasann seaimpín fichille an domhain do Hitler, duine gan oiliúint gan samhlaíocht ach talainn de shaghas éigeann aige agus go seasann an buíonn eile do na comhghualaithe le talainn, oideachas agus tuisceannt ach gan an cumas acu cuir in aghaidh an bodach míléannta. Faraoir fuair Zweig bás sular chruthú a mhalairt.

Úrscéalta
Neale Fenn

Is iar-imreoir sacair é Neale Fenn a rugadh ar an 18 Eanáir 1977 i Londain, Sasana. Ionsaitheoir a bhí ann.

D'imir sé le Tottenham Hotspur, Peterborough United, Waterford United, Cork City, Bohemians, Dundalk agus Shamrock Rovers. 

Imreoirí League of Ireland
Daoine a rugadh i 1977
Daoine beo
Puma

Comhlacht Gearmánach ilnáisiúnta is ea Puma AG Rudolf Dassler Sport (Puma). Déanann sé feisteas spóirt. Déanann sé geansaithe do chlubanna sacair, Tottenham Hotspur, Lazio, SV Austria Salzburg agus clubanna eile san áireamh. Urraitheoir Usain Bolt is ea é.

Naisc sheachtracha 
 puma.com
 puma-time.com

Comhlachtaí Spóirt
Sruth leictreach

Nuair a shreabhann lucht leictreach trí ábhar ar bith, bíodh an lucht deimhneach nó diúltach, is é sruth leictreach a thugtar ar an méid lucht a ritheann thar ionad ar leith in aghaidh an tsoicind. Is é an t-aimpéar an t-aonad ina dtomhaistear sruth leictreach, agus is é A an nod ar an aimpéar. Is ionann aimpéar agus cúlóm luchta a rith thart gach uile shoicind.

An sruth a shreabhadh in aon treo amháin an t-am go léir - is sruth díreach (s.d) an uair sin é. Glactar leis gurb é treo an tsrutha: treo coibhéiseach shreabhadh an luchta dheimhnigh. Is é a mhalairt sin, dá réir sin: i gcoinne shreabhadh an luchta dhiúltaigh. 

Is sruth díreach a fhaightear ó cill leictreach. I gcás an dineamó áfach, is sruth malartach nó sruth ailtéarnach (s.a.) a shreabhann uaidh sin i dtreo amháin leath an ama, agus sa treo eile, an leath eile den am. 

An t-ábhar a sreabhann an sruth tríd - seoltóir leictreach a thugtar air.

Scríobh Matt Husseyː

Nuair a shreabhann lucht leictreach trí ábhar ar bith, bíodh sé dearfach nó diúltach, tugtar sruth leictreach ar an méid luchta ghlain a ritheann thar ionad ar leith in aghaidh an tsoicind. 

Is é an t-aimpéar an t-aonad ina dtornhaistear sruth leictreach, agus giorraítear go dtí A é. Is ionann aimpéar is cúlóm luchta ag rith thart gach soicind. Sa chás go sreabhann an sruth in aon treo arnháin an t-am go léir, tugtar sruth direach (SD) air. I

s é an gnás go nglactar le treo an tsrutha mar threo coibhéiseach sreabhadh luchta dhearfaigh, agus mar sin i gcoinne sreabhadh luchta dhiúltaigh. Sruth díreach a thaightear ó chill leictreach. 

I gcás dineamó, áfach, sreabhann sruth ailtéarnach (SA) uaidh, i dtreo arnháin leath den am, sa treo eile an leath eile. Sruth ailtéamach a thaightear ó sholáthróirí leictreachais. 

Tugtar seoltóir ar an ábhar trína sreabhann an sruth, agus chun an sruth a chur ar siúl, ní mór fórsa leictreaghluaisneach nó voltas chun an sruth a bhrú trí fhriotaíocht an tseoltóra, de réir dlí Ohm.

Féach freisin 

 aimpéar
 Dlí Ohm
 seoltóir leictreach
 ainéimiméadar
 airgead (Ag)
 aonaid
 astaíocht leictreamaighnéadach
 bithleictreachas
 caidéal leictreamaighnéadach
 ciorcad leictreach

Tagairtí 

Leictreamaighnéadas
Leictreachas
Galileo (taiscéalaí spáis)

Taiscéalaí spáis ab ea Galileo. Lainseáladh an spásárthach sa bhliain 1989 ón tointeálaí spáis ag NASA. Shroich sé Iúpatar i 1995. 

Rinne sé atmaisféar Iúpatair a thástáil go díreach, gealacha Galileo a iniúchadh go mion, agus pictiúir de na príomhghealacha sin a tharchur a bhí suas le 100 oiread níos géire ná na pictiúir a ghlac Voyager 2 sa bhliain 1979. 

Rinne Galileo tomhais ar atmaisféar is maighnéadaisféar an phláinéid. Don chéad uair, bhí teagmháil aige le hastaróideach (ar tugadh Gaspra air), agus thóg grianghrafanna de ghealach astaróidigh, arís don chéad uair. Bhí sé in ann pictiúir a thógaint d'imbhualadh 20 giota de chóiméad Shoemaker-Levy le taobh na hoíche d'atmaisféar an phláinéid i 1994. 

D'fheidhmigh Galileo cúig bhliain ar a laghad níos faide ná a bhí beartaithe, agus dódh é in atmaisféar Iúpatair sa bhliain 2003.

Féach freisin 

 Voyager 2 
 Galileo Galilei

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Galileo
Iúpatar
Críostóir Ó Cuana

Is iaruachtarán ar an CLG é Críostóir Ó Cuana (Béarla: Christy Cooney). Toghadh ina uachtarán é ar an 12 Aibreán, 2008 ag Comhdháil Chumann Lúthchleas Gael na bliana sin, agus tháinig sé isteach i mbun oifige sa bhliain 2009. Tháinig sé i gcomharbacht ar Nioclás Ó Braonáin, as Contae Chill Chainnigh.

Is as Eochaill i gContae Chorcaí é Ó Cuana, áit inar rugadh é sa bhliain 1952. Nuair a toghadh Nioclás Ó Braonáin sa bhliain 2005, bhí Ó Cuana san iomaíocht fós, ach fuair Ó Braonáin seacht vóta déag ní ba mhó. Agus é ag glacadh oifige, dúirt Ó Braonáin go mbeadh sé ag súil go gcuirfeadh Ó Cuana a ainm isteach sa chéad thoghchán eile, agus rinne sé amhlaidh sa bhliain 2008.

I dtoghchán na bliana 2008, bhailigh Ó Cuana níos mó ná leath na vótaí, ag fáil an ceann is fearr ar Liam Ó Néill agus Seán Ó Fógartaigh.

Tháinig Liam Ó Néill i gcomharbacht air sa bhliain 2012.

Cumann Lúthchleas Gael
Daoine as Contae Chorcaí
Uachtaráin de chuid an Chumainn Lúthchleas Gael
Daoine a rugadh i 1952
Daoine beo
Mangainéis

Is í an mhangainéis dúil cheimiceach a 25, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann di ná Mn. Faightear ina dúil sa dúlra í, ach tá go leor mianraí mangainéise ann chomh maith. Riandúil thábhachtach í, is é sin, bíonn beagáinín mangainéise de dhíth ar an gcuid is mó de na horgánaigh bheo, ach san am chéanna, is féidir le barraíocht mangainéise dochar a dhéanamh dóibh.

Miotal crua sobhriste í an mhangainéis agus é ag breathnú cosúil leis an iarann. Tá an mhangainéis agus cuid dá comhdhúile paramhaighnéadach, is é sin, ní féidir buanmhaighnéad a dhéanamh den mhangainéis, ach má chuirtear réimse maighnéadach i bhfeidhm uirthi ón taobh amuigh, beidh sí ag freagairt an mhaighnéadais, ionas go n-aomfaidh an maighnéad í.

Bíonn an mhangainéis ag flúirsiú i screamh an Domhain, agus í ar an dara dúil déag is coitianta ansin. Mianraí tábhachtacha mangainéise iad an phirealúisít (an phoiliainít), arb ionann í agus dé-ocsaíd na mangainéise, an bhrabhainít (cineál sileacáite), an silimeileán (ocsaídí éagsúla mangainéise in éineacht le potaisiam agus bairiam) agus an ródacróisít (carbónáit na mangainéise).

Níl ach aon iseatóp amháin le fáil sa dúlra, Mn-55, agus is é an t-aon iseatóp amháin atá cobhsaí. Tá an raidiseatóp úd Mn-53 sách fadsaolach (beagnach ceithre mhilliún bliain ar leathré), ach is iseatóp saorga é. 

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an mangainéis ná +2, +3, +4, +6 agus +7. Is iad na comhdhúile is cobhsaí na cinn ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin úd +2 ag an mangainéis, agus bíonn na comhdhúile seo dearg (an ródacróisít mar shampla, MnCO3) nó pinc. Le fírinne, bíonn dathanna na gcomhdhúl chomh láidir sin is gur féidir úsáid an dathlí a bhaint as cuid acu. Is é +2 staid ocsaídiúcháin na mangainéise in orgánach an duine freisin, agus mar sin, ní bhíonn na comhdhúile seo chomh nimhiúil agus na comhdhúile eile.

Comhdhúile tábhachtacha iad an dé-ocsaíd MnO2 agus na sármhanganáití freisin, cosúil le sármhanganáit an photaisiam, KMnO4. Ocsaídeoir láidir í an tsármhanganáit photaisiam, agus is iomaí cineál úsáid a bhaintear aisti dá réir: bhí sí tábhachtach i ndíghalrú an uisce tráth, agus is féidir na baictéir a mharú in othrais athlasta léi freisin. Thairis sin, is ceimiceán agus imoibrí tábhachtach saotharlainne í.

Dúile ceimiceacha
Miotal trasdultacha
Mangainéis
Mianraí cothaithe
Sábháilteacht cheirde agus sláinte cheirde
Thomas Bracken

B'fhile aithnidiúil é Thomas Bracken (21 Nollaig 1843 – 16 Feabhra 1898) i ndeireadh an 19ú haois. Scríobh sé liricí amhrán náisiúnta na Nua-Shéalainne. Chum sé "God Defend New Zealand", ceann de dhá amhrán náisiúnta na Nua-Shéalainne ("God Save the Queen" an ceann eile). B'é an chéad duine é a d'fhoilsigh an frása "God's Own Country".

Saol 
Rugadh Bracken i gCluain Eois, Contae Mhuineacháin is cosúil. Fuair a mháthair bás nuair a bhí sé ina leanbh óg agus a athair nuair a bhí sé 10 mbliana d'aois. 

Cuireadh chun na hAstráile é agus é dhá bhliain déag d’aois chun cónaithe lena uncail ansin, John Kiernan,i Geelong, Victoria. Is cosúil go bhfuair sé post mar phrintíseach poitigéireachta, ach bhog sé thart ar na feirmeacha agus é ag obair mar lomaire caorach agus aoire.  Bíodh sé ag cuardach óir agus ina choimeádaí siopa chomh maith. Bíodh sé ag scríobh faoin saol mórthimpeall air.

D’aistrigh Bracken go Dunedin (logainm a eascraíonn ó Dhún Éideann na hAlban) sa bhliain 1869, agus lean sé ar aghaidh leis an scríbhneoireacht (filíocht agus iriseoireacht). D’éirigh go maith leis.

"God Defend New Zealand" 
Sa bhliain 1876, foilsíodh an dán "God Defend New Zealand".

Sa bhliain 1940 glacadh leis mar iomann náisiúnta, agus mar amhrán náisiúnta i 1977. 

Bhí Bracken báúil le cúis na Maorach. Deirtear go bhfuil tagairt do Te Kooti, ar thaoiseach tábhachtach as iarthar na tíre é, agus do na Maoraigh sa líne “guard Pacific’s triple star". Ach deir staraithe eile gur meafar é do thrí oileán na tíre.

D’aistrigh breitheamh an t-amhrán go Maoiris don chead uair in 1878, ach ní raibh mórán tráchta ar an leagan sin go deireadh an chéid seo caite.

1999 
B’ag cluiche a d’imir na All Blacks i gcoinne na Sasanach le linn Corn an Domhain sa Rugbaí i 1999 a canadh é i Maoiris amháin. Bhí raic ann, mar níor thuig go leor Nua-Shéalainneach brí na bhfocal. Ach dúradh nach raibh na liricí Béarla ar eolas ag formhór na tíre ach an oiread, agus níor chan na himreoirí ar chor ar bith! I ndeireadh na dála, cheap daoine go mba cheart dóibh leagan dátheangach a chanadh. Tar éis do Te Taura Whiri (Coimisiún Teanga na Maoirise) bileoga eolais a eagrú, foghlaimíodh na focail. Anois, is é an nós ná rann amháin a chanadh i mBéarla agus an chéad rann eile i Maoiris.

Naisc sheachtracha 
An Rialtas -  Thomas Bracken

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1843
Básanna i 1898
Iriseoirí na Nua-Shéalainne
Filí na Nua-Shéalainne
Scríbhneoirí polaitíochta na Nua-Shéalainne
Baill Teach na nIonadaithe de chuid na Nua-Shéalainne
Scríbhneoirí amhrán náisiúnta
Nua-Shéalannaigh de shliocht na hÉireann
Daoine as Contae Mhuineacháin
An Chaor Aduaidh (Dán)

Scríobh Nuala Ní Dhomhnaill an dán seo, An Chaor Aduaidh. Foilsíodh é san 'Cead Aighnis', An Sagart Má Nuat , BAC 1998.

Rugadh i Sasana í Ní Dhomhnaill agus d'fhás sí suas i Luimneach, in Aonach agus i nGaeltacht Corca Dhuibhne. D'fhreastail sí ar mheánscoil i gCathair Luimnigh agus chuaigh sí ar bhun staidéir i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Tá roinnt cnuasaigh filíochta trí Ghaeilge scríofa aici. Ina measc, tá Cead Aighnis ina bhfuil dánta iontacha faoi shlua atá ag cur fúthu faoin bhfarraige darbh ainm na Murúcha. Samhlaíocht agus béaloideas agus na seanamhráin a bhíonn ag Nuala mar thobar dá cuid saothair.

An dán 
An chaor aduaidh:-olagón bog binn na cruinne
ag casadh ar a fearsaid;sioscadh na gaoithe grianda
os cionn folús na duibheagáin;dán mascalach an domhain, a phaidir gheal,
ag soilsiú an mhaighnéadasféir.Titeann bréithre na teangan domhanda seo
chun talaimh ceann ar cheann,ina néalta bána is uaithne,
''ar nós cuirtíní.

Dánta
Dubh (Dán)

Scríobh Nuala Ní Dhomhnaill an dán seo, Dubh. Foilsíodh é ins an 'Cead Aighnis',An Sagart Má Nuat, BAC 1998.

Dánta
Tusa (Dán)

Scríobh Nuala Ní Dhomhnaill an dán seo, Tusa. Foilsíodh é ins an 'Feis', An Sagart Má Nuat, BAC 1991.

Dánta
Am Faigh a' Ghàidhlig Bàs? (Dán)

Is dán é Am Faigh a' Ghàidhlig Bàs?. Niall MacLeòid a chum. Rugadh Niall MacLeòid sa Ghleann Dail, An t-Eilean Sgiathanach, sa bhliain 1843. Bhí a athair, Dhòmhnaill MacLeòid, ina cheannaí. Bhí sé freisin ina bhárd aithnidiúil agus d'fhoilsigh sé leabhar filíochta sa bhliain 1811.

Am Faigh a' Ghàidhlig Bàs? 

Tha  sluaigh am beachd an diughnach 'eil ar cànain slàn,
nach fhada chluinnear fuaim a guth,nach teid i chaoidh na 's fheàrr;
gu 'm bheil an aonta bh' aic' air ruith,nach tog i ceann gu bràth;
is a dh' aindeoin buaidh Mhic-Ille-Dhuibhgu 'm faigh a' Ghàidhlig bàs.

Tha siol nan sonn 'g an cur air chùlis am fearann 'g a chur fàs;
tha féidh is caoraich air gach stùcmu 'n robh na laoich a' tàmh;

tha cinneach eil' air teachd do'n ùir,is ag éirigh suas 'n an àit',
tha toirt am bòidean air gach dùilgu 'm faigh a' Ghàidhlig bàs.

An leig sinn eachdraidh chaomh ar tìra sgrìobadh de gach clàr,
is a Ghàidhlig chòir a chur a dhìthle linn nach tùig a gnàths?
A' chànain aosda, ghlòrmhor, bhinn,a dhuisgeadh fuinn nam Bàrd,
am fan sinn diomhanach gun suimis daoi 'g a cur gu bàs?

Dùisg suas, a Ghàidhlig, 's tog do ghuth,na biodh ort geilt no sgàig;
tha ciadan mìle dìleas duitnach dìobair thu 's a' bhlàr;
cho fad' 's a shiùbhlas uillt le sruth,is a bhuailleas tuinn air tràigh,
cha 'n aontaich iad an cainnt no 'n cruthgu 'n teid do chur gu bàs.

A' chainnt a dh' fhoillsich cliù nam Fiann,is an gaisge dian 's gach càs;
tha 'n euchdan iomraiteach bho chianag àrach miann 'n an àl;
na leómhainn threun nach d' thug le fiamhan cùlaibh riamh do nàmh,
tha iomadh gleann, is cnoc, is sliabh,a' luaidh air gnìomh an làmh.

Cha 'n eòl dhuinn ceàrn an ear no 'n iar,no fonn mu 'n iadh an sàl,
nach faighear cuid an sin dhe 'n sìola' liadachadh 's a' fàs,
tha 'g altrum suas, le dùrachd dhian,gach sgialachd agus dàn,
a bhiodh an sinnsearan a' sniomhan tìr nan sliabh 's nam bàgh.

Ach 's geàrr a bhios an ùin' a' triallgu 'm faic sinn, mar is àill,
a' Ghàidhlig mhùirneach, mar ar miann,an cathair inbhich, àird;
a' sgaoileadh eòlais, tùigse, 's ciallbho h-ionmhasan nach tràigh;
is a' taisbeanadh le neart a riannach teid i 'n cian so bàs.

N sin togaidh i le buaidh a ceann,le aoibhneas nì i gàir;
a teudan gleusaidh i gu teannle cridhe taingeil, làn;
gu 'n cluinn Mac-talla feadh nan gleanngach doire 's allt cur fàilt',
is an osag chiùin air bàrr nam beanna' giùlan fonn a dàin.

Ach buaidh is piseach air na laoichtha seasmhach air a sgàth,
chaidh àrach ann an tìr an fhraoich,ge sgaoilt' an diugh an àl;
ged chaidh an sgapadh air gach taobh,cha chaochail iad an gnàths;
cha 'n fhàs an eachdraidh lag le aois,is cha 'n fhaigh a' Ghàidhlig bàs.

Dánta
Páirc Náisiúnta Chill Airne

Tá Páirc Náisiúnta Chill Airne suite in aice bhaile Chill Airne, Contae Chiarraí, Éire. B'í an chéad páirc náisiúnta bunaithe in Éirinn í, cruthaithe nuair a bhronnadh Eastát Mhucrois do Stáit na hÉireann sa bhliain 1932. Ó shin i leith, tá an pháirc fairsingithe as cuimse agus tá níos mó ná 102.89 km2 (25,425 acraí) d'éiceolaíochta ilchineálacha aige, Locha Chill Airne, coillearnacha darach agus iúr de tábhachta idirnáisiúnta, agus beanna sléibhte san áireamh. 

Tá an t-aonú tréad d'fianna rua dúchasacha agus an sraith chlúdaigh foraoise dúchasaigh is mó atá fágtha in Éirinn, inti.

Naisc sheachtracha 
 An tIardheisceart/Páirc Naisiunta Chill Airne
 Suíomh oifigiúil na Páirce, i mBéarla amháin

Tíreolaíocht Chontae Chiarraí
Áiteanna oidhreachta Chontae Chiarraí
Páirceanna Náisiúnta na hÉireann
CLG Chontae Mhuineacháin

Eagraíocht spóirt é Cumann Lúthchleas Gael Chontae Mhuineacháin, atá i gceannas ar na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Mhuineacháin, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael.

Tagairtí 

M
Contae Mhuineacháin
An raibh tú ar an gCarraig?

Is seanamhrán é An raibh tú ar an gCarraig?. Is é téama an amhráin seo ná ceiliúradh na hEocairiste, le linn aimsir na bPéindlíthe in Éirinn. Chuir rialtas Gallda na hÉireann na Dlíthe Peannaideacha i bhfeidhm chun leatrom a imirt ar Chaitlicigh na hÉireann, i ndiaidh Chath na Bóinne. Iarracht a bhí an leis ag gcreideamh Chaitliceach a scrios.

Mar sin, tá roinnt focal códaithe agus brí fholaithe iontu. Mar shampla, is í 'carraig an aifrinn' atá i gceist leis 'an Charraig', san amhrán seo. Bhaintí úsáid as an charraig mar áit cruinnithe do na daoine bochta a bhí faoi smacht ag na Sasanaigh le seans a thabhairt dóibh a gcreideamh a chleachtadh agus a choinneáil beo. Deirtear go gcuirtí éadach geal ar an chloch mar chomhartha don phobal go raibh aifreann le léamh.

Is é a bhí i gceist le 'mo ghrá' ná an Mhaighdean Mhuire. B'é 'an t-úll' an chailís.

Liricí 
An raibh tú ar an Charraig, nó an bhfaca tú féin mo ghrá,
Nó an bhfaca tú gile na finne agus scéimh na mná,
Nó an bhfaca tú an t-úll ba chumhra is ba mhilse bláth,
Nó an bhfaca tú mo Vaillintín is an raibh sí dá claoidh mar táim?

Ó, bhí mé ar an Charraig agus chonaic mé féin do ghrá,
Agus chonaic mé gile na finne agus scéimh na mná,
Agus chonaic mé an t-úll ba chumhra is ba mhilse bláth,
Agus chonaic mé do Vailintín is ní raibh sí dá claoidh mar táir.

Amhráin Éireannacha
League of Ireland Shield

Is comórtas sacair marbh é an League of Ireland Shield (Gaeilge: Sciath Sraithe na hÉireann). Rith sé ó 1921 go dtí 1972 agus bhí sé imeartha roimh an séasúr Sraith na hÉireann. Measadh sé an comórtas is tábhachtaí tar éis an sraith agus Corn Cumann Peile na hÉireann.

Naisc sheachtracha 
 Liosta Buateoirí

Comórtais Sacair i bPoblacht na hÉireann
Philip Fitzgibbon

Ba scoláire agus scríbhneoir Éireannach é Philip Fitzgibbon. Rugadh an Giobúnach sna 1710í agus meastar gur chaith sé formhór a shaoil i gContae Loch Garman. Bhunaigh sé scoil i gCill Chainnigh sa bhliain 1786. Fuair sé bás i mí an Mhárta 1792. Bhí clú agus cáíl air mar mhatamaiceoir agus mar scoláire Gaeilge.

Daoine as Contae Loch Garman
Scríbhneoirí Éireannacha
Milan Kundera

Is scríbhneoir clúiteach de bhunú na Seicslóvaice é Milan Kundera (a rugadh in Brno 1 Aibreán 1929).

Saol 
Ceoltóir cáiliúil ab ea a athar agus bhí suim riamh sa cheol ag Milan Kundera agus suim ar leith aige i snagcheol. Rinne sé staidéar ar fealsúnacht agus ceol i bPrág agus bíonn baint ag an gceol lena shaothar scríbhneoireachta i gcónaí.

Sa bhliain 1958 bhain sé céim amach in Ealaíon Scannánaíochta.

Sa bhliain 1948 agus é fós ina mhac léinn bhain sé ballraíocht sa pháirtí cumannach amach. Ach tar éis argóint, d'fhág sé an pháirtí ach d'aithchláraigh sé sa bhliain 1956. D'ainneoin sin ghlac sé páirt in Earrach Phrág sa bhliain 1958 agus baineadh a náisiúntacht Czeckoslovakeach uaidh sular chuaigh sé ag lorg tearmainn san Fhrainc. Phós sé Vera Hrabankova agus tá cónaí orthu sa Fhrainc síos go dtí an lá atá inniu ann.

Cuireadh cosc ar a chuid shaothair ina thír dúchais agus lean sé ar ag scríobh i bhFraincis sa bhliain 1993.

Saothar

Filíocht 
 Man: A Wide Garden (Člověk zahrada širá) (1953) 
 The Last May (Poslední máj) (1961) – celebration of Julius Fučík 
 Monologues (Monology) (1965)

Aistí 
 About the Disputes of Inheritance (1955) 
 The Art of the Novel: Vladislav Vancura's Path to the Great Epic (Umění románu: Cesta Vladislava Vančury za velkou epikou) (1960) 
 The Czech Deal (Český úděl) (1968) 
 Radicalism and Exhibitionism (Radikalismus a exhibicionismus) (1969) 
 The Stolen West or The Tragedy of Central Europe (Únos západu aneb *Tragédie střední Evropy) (1983) 
 Croí na hEorpa, Coiscéim 1986
 The Art of the Novel (L'art du Roman) (1986) 
 Testaments Betrayed (Les testaments trahis) (1992) 
 D'en bas tu humeras les roses (rare book in French, illustrated by Ernest Breleur) (1993) 
 The Curtain (Le Rideau) (2005) 
 Kastrující stín svatého Garty (Czech translation of part of Les testaments trahis) (2006)

Drámaí 
 The Owner of the Keys (Majitelé klíčů) (1962) 
 Two Ears, Two Weddings (Dvě uši, dvě svatby) (1968) 
 The Blunder (Ptákovina) (1969) 
 Jacques and His Master (Jakub a jeho pán: Pocta Denisu Diderotovi) (1971)

Uscéalta 
 The Joke (Žert) (1967) 
 Laughable Loves (Směšné lásky) (1969) 
 The Farewell Waltz (Valčík na rozloučenou) (Original translation title: The Farewell Party) (1972) 
 Life Is Elsewhere (Život je jinde) (1973) 
 The Book of Laughter and Forgetting (Kniha smíchu a zapomnění) (1978) 
 The Unbearable Lightness of Being (Nesnesitelná lehkost bytí) (1984) 
 Immortality (Nesmrtelnost) (1990) 
 Slowness (La Lenteur) (1993) 
 Identity (L'Identité) (1998) 
 Ignorance (L'Ignorance) (2000)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Daoine a rugadh i 1929
Daoine beo
Scríbhneoirí
Boyzone

Is popbhanna Éireannach é Boyzone as Baile Átha Cliath. Bhí cúigear sa ghrúpa - Ronan Keating, Stephen Gately, Mikey Graham, Keith Duffy agus Shane Lynch - ach d'éag Stephen Gately sa bhliain 2009.

Bhunaigh Loius Walsh an grúpa sa bhliain 1993. Scoilt siad sa bhliain 2000 ach tháinig siad ar ais le chéile sa bhliain 2007.

Dioscliosta 
 1995: Said and Done
 1996: A Different Beat
 1998: Where We Belong
 2009: Brother
 2013: BZ20
 2014: Dublin to Detroit

Camchuairteanna 

1995: Said and Done Tour
1997: A Different Beat Tour
1998: Where We Belong Tour
1999-2000: Greatest Hits Tour
2008-2009: Back Again... No Matter What/Better Tour
2011: Brother Tour
2013-2015: BZ20 Tour
2017-2018: Boyzone 25th anniversary tour

Gradaim 
Tá 10 ngradam buaite ag Boyzone.

Tagairtí 

Ceoltóirí Éireannacha
Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1993
Gael-Taca

Is eagraíocht margaíochta na Gaeilge é Gael-Taca atá lonnaithe i gCathair Corcaigh.

Stair 

Bunaíodh é i 1987 chun na teanga a chur chun cinn go háirithe san earnáil ghnó. Bhunaigh Pádraig Ó Cuanacháin é agus bhí sé mar an Stiúrthóir Margaíochta den eagraíocht go dtí go bhfuair sé bás i mí Márta 2008. Bhí Pádraig mar an Timire do Ghaelscoileanna Teo. i gCúige Mumhan ar feadh roinnt blianta sna hochtóidí agus bunaíodh neart gaelscoileanna nua i gCorcaigh agus i gCúige Mumhan le linn na dtréimhse sin. Ag tús na 2000'idí thosaigh Pádraig ag dul i dteagmháil le forbróirí timpeall na tíre ag rá go bhfuil seirbhís saor in aisce acu chun teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua. Bhí scata maith ainmneacha Gaeilge tugtha do cheantair chónaithe nua agus i roinnt contaetha bhí líon mhór nó réasúnta mhór dóibh ainmnithe i nGaeilge amháin le linn na 00'idí de bharr obair Phádraig Uí Chuanacháin agus Gael-Taca. 

Sa lá atá inniu ann in 2022 tá os cionn ná 800 ceantair cónaithe ainmnithe i nGaeilge amháin ar oileán na hÉireann.

Obair inniu & Gradam Uí Chuanacháin 

Tá an tseirbhís saor in aisce le haghaidh teacht ar ainmneacha Gaeilge d'fhorbairtí cónaithe nua ag Gael-Taca fós agus tá seirbhís comhairliúchán i gcoitinne acu le bheith dul i dteagmháil le daoine san earnáil ghnó i gCorcaigh chun úsáid a bhaint amach as na Gaeilge. Cé go d'oibrigh Pádraig Ó Cuanacháin ar son na Gaeilge go náisiúnta in Éirinn an tá an príomh fócas ag Gael-Taca sa lá ata inniu ann ar Chathair agus Contae Chorcaí.

Bronnadh Gradam Uí Chuanacháin atá ainmnithe in ómós d'Phádráig Ó Cuanacháin uair amháin chuile bhliain don ghnó is fearr, dar le Ghael-Taca, a bhfuil tar éis an gaisce is fearr a dhéanamh maidir le cur chun cinn na Gaeilge i gCathair Chorcaí sa bhliain roimhe.

Féach freisin
 An Ghaeilge
 An Ghaeltacht
 Corcaigh
 Gaelscoil
 Gaelcholáiste
 Gaeilge na Mumhan
 An Coimisinéir Teanga
 Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030
 Acht na Gaeltachta 2012
 Bailte Seirbhíse Gaeltachta
 Líonraí Gaeilge

Tagairtí

Naisc 
 GaelTaca.ie  Corcaigh  |
Eagraíochtaí Gaeilge
Nicil

Is í an nicil dúil uimhir a 28 i dtábla peiriadach na ndúl. Is é an giorrúchán a sheasann di ná Ni, agus í 58.6934 g mol-1 ar mheáchan adamhach. Miotal trasdultach atá inti, agus loinnir gheal inti a bhfuil beagáinín de dhath an óir le haithint uirthi. Baintear úsáid éigin as an nicil le cúig mhíle go leith de bhlianta anuas, ach ba é an chéad duine a d'aithin mar dhúil cheimiceach í ná an ceimiceoir Sualannach Axel Fredrik Cronstedt sa bhliain 1751. Inniu, baintear úsáid fhairsing as an nicil, ós miotal í atá réasúnta díonta ar an gcreimeadh - ní thagann meirg uirthi mar a thagann ar an iarann. 

Ba iad na mianadóirí Gearmánacha a bhaist an nicil. Breathnaíonn mianraí áirithe nicile cosúil le mianraí copair, agus mar sin, nuair a tháinig na mianadóirí ar na mianraí sin, d'fhéach siad le copar a bhaint astu. Nuair a bhí fuar acu, dúirt siad go raibh an Nickel (ainm an diabhail ina gcanúint, cf. Old Nick mar ainm an diabhail sa Bhéarla) tar éis an mhian a chur ó mhaith.

Tá cúig iseatóp nádúrtha ag an nicil, mar atá, nicil a 58, nicil a 60, nicil a 61, nicil a 62 agus nicil a 64. Is í nicil a 58 an t-iseatóp is coitianta amuigh (68 % den nicil sa dúlra). 

Is í an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí ná +II. Comhdhúil thábhachtach den chineál sin í sulfáit na nicile (II), NiSoO4, a úsáidtear le haghaidh leictreaphlátála. 

Is féidir leis an nicil dul i gcomhdhúil choimpléascach, Ni(CO)4 nó teitreacharbóinil na nicile, le haonocsaíd an charbóin, CO. Úsáidtear an t-imoibriú seo leis an nicil a ghlanadh, ach tá an-dainséar ag dul leis an bpróiseas seo, ós rud é go bhfuil an teitreacharbóinil uafásach nimhiúil - an oiread is go dtugtar "bás i bhfoirm leachta" uirthi. 

Is féidir nicil a úsáid le hór geal a dhéanamh - is é sin, ór nach bhfuil dath buí an óir ann. Bíonn 5-12 % nicil san ór gheal. Cuireann an nicil ailléirge ar a lán daoine agus iad ag caitheamh seodra as ór geal, áfach, agus mar sin, úsáidtear pallaidiam go minic in áit na nicile.

I Mona

An Cheanada 
Déantar 99.9 fín gcéad 5c boinn nicil sa gCeanada i rith na ré an tsíocháin ó 1922 go 1981. Baintear an nicil as mona ar feadh cogadh, chun armúr a dhéanamh.
Dúile ceimiceacha
Erich Maria Remarque

Scríbhneoir Gearmánach ab ea Erich Maria Remarque (fíorainm: Erich Paul Remark) a saolaíodh ar an 22 Meitheamh 1896 in Osnabrück agus a fuair bás i Locarno ar an 25 Meán Fómhair 1970. 

Throid sé sa Chéad Chogadh Domhanda, agus scríobh sé an t-úrscéal is clúití ar fad faoin gcogadh sin in aon teanga - Im Westen nichts Neues ("Diabhal athrú ar an bhfronta thiar" - All Quiet on the Western Front atá ar an aistriúchán Béarla). Tháinig an t-úrscéal i gcló sa bhliain 1929, agus scannánaigh an stiúrthóir Lewis Milestone do Hollywood ar an toirt é. Níor thaitin súil réadúil an scríbhneora ar an gcogadh le heite dheis na Gearmáine, agus chuir na Naitsithe a chuid scríbhinní le thine nuair a shealbhaigh siad an chumhacht sa Ghearmáin. B'éigean dó dul ar lorg tearmainn san Eilvéis. 

Sa bhliain 1939, thug sé a aghaidh ar na Stáit Aontaithe. Bhí cumainn ghrá aige le mná mór le rá na linne, cosúil le Marlene Dietrich, Greta Garbo agus Paulette Goddard. Sa deireadh, phós sé Goddard agus shocraigh siad síos san Eilvéis.

Saothar

Úrscéalta 
 Die Traumbude 1920
 Im Westen nichts Neues 1929
 Der Weg zurück 1931
 Drei Kameraden 1938
 Liebe deinen Nächsten 1941
 Arc de Triomphe 1946
 Der Funke Leben 1952
 Zeit zu leben und Zeit zu sterben 1954
 Der schwarze Obelisk 1956
 Der Himmel kennt keine Günstlinge 1961
 Die Nacht von Lissabon 1961

Scríbhneoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1898
Básanna i 1970
Tomás Ó Muirithe

Iar-shaighdiúir ba ea Tomás Ó Muirithe (a raibh Bromach ina Mhaol air mar leasainm) agus cónaí air i ndeisceart Thiobraid Árann. File áitiúil ba ea é agus Gaeilge na nDéise aige, ó ba í sin canúint an cheantair go léir ag an am.

Saol 
Rugadh é sa dara leath den 18ú haois (timpeall na bliana 1770, b'fhéidir) agus bhí sé in Arm na Breataine sna 1790í. Rinne sé amhrán faoinar tharla dó agus é ag troid i Háítí.  

Sa bhliain 1791 d'éirigh na daoir ghorma amach ann i gcoinne na bhFrancach, agus Toussaint Louverture mar cheannaire orthu. Thapaigh na Spáinnnigh agus na Sasanaigh an deis agus rinne ionradh ar an oileán, ach díbríodh iad nuair a rinne Louverture socrú leis na Francaigh. Bhí an Bromach ann mar chách ("mo ghunna in mo láimh agam is mé ag lámhach na bhfear dubh") agus tháinig sé slán as, murab ionann is mórán eile.

Bailíodh dhá leagan den amhrán, agus deir ceann acu:

Ins na West Indies a crádh mé agus a chaill mé mo shláinte
Ag siúl failltreacha fásach, coillte arda, agus cnoic,
Na mílte agus na táinte á dtreascairt im' láthair
Agus gan aon duine amhradh, ag gáire nó ag gol.
Do thug mé naoi n-oíche gan slim ar mo thaobh dheas
Ag lámhach púdair agus piléar, agus na spéireacha ar crith,
Ní bíodh paidir ná cré againn ach blood an' 'ouns agus caortha
Is gan smaoineamh ar naofacht ach faobhar agus fuil. 

Chuaigh Ó Muirithe le fíodóireacht nuair a tháinig sé ar ais, agus tá léargas ar a aigne le fáil san agallamh véarsaíochta idir é féin agus file darbh ainm Mícheál Ó Laithearta: an Laitheartach á ghríosú chun aithrí a dhéanamh agus Ó Muirithe ag cur suas dó. 

Is Bromach gan pheaca atá maol mé,
Do shiúlas-sa Éire faoi thrí
Ag ól leanna agus ag mealladh gach spéirbhean
Is gur dóigh liom gur aerach mo shlí.
Diúltaím do chomhairlese a dhéanamh
Is níl maith ar bith aige aoinne a bheith liom
Is dem aiste ní stadfad go n-éagfad
Agus go sínfear mo thaobh deas san úir.

Tagairtí 

 Ó hÓgáin, Dáithí, Duanaire Thiobraid Árainn: Cnuasach d'fhilíocht na ndaoine ó oirdheisceart an chontae. An Clóchomhar Tta, 1981.

Naisc sheachtracha 

Daoine as Contae Thiobraid Árann
Amhráin Éireannacha
Saighdiúirí Éireannacha
Filí
Háítí
Neue Sachlichkeit

Is éard a bhí i gceist leis an Neue Sachlichkeit nó an Nua-Oibiachtúlacht ná sruth in ealaíona agus i litríocht na Gearmáine i mblianta Phoblacht Weimar a tháinig i réim i ndiaidh an eispriseanachais. Ba é an staraí ealaíon Gustav Friedrich Hartlaub a thug isteach coincheap an Neue Sachlichkeit sa bhliain 1923. 

Cuid de na healaíontóirí a bhí ag cleachtadh an Neue Sachlichkeit, bhí súil aorach acu ar an saol, agus dearcadh criticiúil acu ar an tsochaí. Thug Hartlaub Veristen orthu, is é sin, bhí siad ag dul le "fíorachas" nó "fírinneachas" agus iad ag cur chuma na míofaireachta ar an saol ina gcuid saothar, ó theastaigh uathu an fhírinne shearbh a nochtadh míofar is uile mar a bhí sí. Lucht "fírinneachais" ab ea George Grosz agus Otto Dix. An brainse eile de na healaíontóirí "nua-oibiachtúla", chuir siad béim ar an ealaín ar a son féin, agus iad ag cleachtadh an rud ar thug Hartlaub "réadúlacht dhraíochtúil" air. 

Sa litríocht, chuir an Neue Sachlichkeit béim ar an réadúlacht agus, minic go leor, ar an teachtaireacht pholaitiúil. Bhí stíl na teanga simplí oibiachtúil - mar a dúirt Joseph Roth, bhí sé ní ba tábhachtaí cur síos a thabhairt ar an rud a chonaic tú, ar an rud a d'aithin tú le súile do chinn féin, in áit a bheith ag spalpadh filíochta. Is minic a thug úrscéalaithe agus gearrscéalaithe na linne cur síos ar an tionchar a bhí ag imeachtaí na staire ar an duine aonair. Sampla maith de seo is ea an t-úrscéal Kleiner Mann - was nun? ("Céard a dhéanfaidh tú anois, a fhirín?") le Hans Fallada, a chaitheann súil ar shaol lánúine óige i mblianta an Spealta Mhóir. Úrscéal tábhachtach eile de chuid na linne ab ea Im Westen nichts Neues le hErich Maria Remarque, a thug cur síos criticiúil ar an gCéad Chogadh Domhanda.

Nua-Ealaín
Ailtireacht
Litríocht na Gearmáine
Aerfort Bhaile Átha Cliath

Is é Aerfort Bhaile Átha Cliath an t-aerfort is mó in Éirinn. Tá Údarás Aerfort Bhaile Átha Cliath (Dublin Airport Authority nó an DAA) i bhfeighil ar an aerfort.  

Tá Aerfort Bhaile Átha Cliath suite 10km ó thuaidh ó Chathair Bhaile Átha Cliath i mBaile Chóilín, Fine Gall, agus 71m os cionn leibhéal na farraige. 

I 2018, chuaigh níos mó ná 31.5 milliún paisinéirí trí an aerfort, rud a fhágann gurb é an 13ú aerfort is gnóthaí san eoraip. Is é Aerfort Baile Athá Cliath na ceanncheathrú le Aer Lingus, Ryanair , ASL Éireannach , CityJet agus Norweigian.

Stair

 1939: Thosaigh breathnadóireachtaí sionoptacha ag Aerfort Bhaile Átha Cliath.
 19 Eanáir 1940: D'oscail go hoifigiúil Aerfort Bhaile Átha Cliath ag 9:00am. Rinneadh an chéad eitilt tráchtála don chéad uair riamh  ó Aerfort Bhaile Átha Cliath go Learpholl (Aer Lingus Lockheed 14). 
 1941: D'oscail an Teirminéil nua, ar a dtugtar anois an OCTB (Old Central Terminal Building nó an Sean-Lároifig Theirminéil). Is foirgneamh liostaithe é seo. Ba é Desmond Fitzgerald, deartháir an Iar-Thaoisigh Garret Fitzgerald, a dhear é.
 1942 Bhog an Oifig Meitéareolaíochta óna sheancheathrú, áit a raibh aonad ospidéil de chuid an RAF le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda, go dtí Lároifig an Teirminéil nua.  Tá an Oifig Meitéareolaíochta ann go fóill.
 1943: Faoi dheireadh 1943, bhí an oifig réamhaisnéise ag Aerfort Bhaile Átha Cliath ag soláthar seirbhíse le heitiltí thras-chainéil agus bhain sé an freagracht as na seirbhíse don Aerchór agus d’Óglaigh na hÉireann ó Fhaing (Foynes). 
19 Samhain 2010. D'oscail an dara críochfort. D'oscail an taoiseach , Brian Cowen , é .

Aerlínte agus cinn scríbe 
Is féidir eitilt ó Bhaile Átha Cliath chuig an chuid is mó de phríomhaerfoirt na hEorpa, chomh maith le príomhaerfoirt Mheiriceá Thuaidh, Áise agus an Mheánoirthir.

Naisc sheachtracha

Tagairtí

Foirgnimh i mBaile Átha Cliath
Iompar i mBaile Átha Cliath
Aerfoirt i bPoblacht na hÉireann
Erwan ar Moal

Scríbhneoir Briotánach é Erwan ar Moal. Saolaíodh ar Moal ar an 9 Feabhra 1874 i Coadout (Trégor Côtes-d'Armor) agus fuair sé bás san áit chéanna ar an 14 Feabhra 1957. Ba mhúinteoir é. Ghlac sé páirt sa Résistance.

Tá clú agus cáil air mar scríbhneoir. Foilsíodh an chéad chnuasach gearrscéalta leis, Pipi Gonto, sa bhhliain 1902. Eagarthóir irisleabhar Briotáinise a bhí ann chomh maith. Aithnítear é thar aon rud eile mar fhile, áfach.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1874
Básanna i 1957
Scríbhneoirí Briotánacha
Ivana Bacik

Is polaiteoir, abhcóide agus bean léinn Éireannach í Ivana Catherine Bacik (a rugadh ar 25 Bealtaine 1968). Is Ollamh Reid le Dlí Coiriúil, Coireolaíocht agus Pionóseolaíocht i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath í ón mbliain 1996, Seandóir ó 2007 agus Teachta Dála ó 2021.  

Is í Bacik an ceannaire ar Pháirtí an Lucht Oibre ó Márta 2022. Tháinig  i gcomharbacht ar Alan Kelly.

Saol acadúil 

Bhain Bacik céim dlí, LL. B., amach ó Choláiste na Tríonóide agus bhain sí céim LL. M. amach ón London School of Economics. Oibríonn sí mar abhcóide agus múineann sí cúrsaí sa Dlí Coiriúil, sa Choireolaíocht agus Phíonóseolaíocht, agus i dTeoiric an Fheimineachais agus an Dlí. 

Déanann sí taighde sa Dlí Coiriúil agus Coireolaíocht, sa Dlí Bunreachtúil, i dteoiricí an fheimineachais agus an dlí, i gCearta Daonna agus i gceisteanna cothromaíochta sa dlí. 

Rinneadh Comhalta de Choláiste na Tríonóide í sa bhliain 2005.

Ní annamh a luaitear Ivana in aon abairt le Mary Robinson agus Mary McAleese. Bhí an bheirt Mháire ina nOllúna Reid i gColáiste na Tríonóide agus, ar ndóigh, bhaineadar beirt araon oifig Uachtarán na hÉireann amach. Is minic a dhéantar trácht ar Ivana féin mar ábhar uachtaráin.

Polaitíocht 
Tá seasamh láidir tógtha aici i leith ceisteanna áirithe ('ar son rogha' go háirithe).  Bean í nár chúlaigh ón chonspóid riamh ina saol.  Is beag seachtain a rachas thart gan í a bheith ar an raidió nó an teilifís, nó alt dá cuid ar na nuachtáin.

1990idí 
Is duine iomráiteach í ó na 1990í nuair a bhí sí i mbun feachtais chun go mbeadh an ginmhilleadh ar fáil mar rogha do mhná.

I dtoghcháin na bliana 1997 níor éirigh le Bacik suíochán a fháil sa Seanad mar iarrthóir neamhspleách i dtoghcheantar Ollscoil Bhaile Átha Cliath. An toradh céanna a bhí ar an iarracht chéanna i 2002. Ní raibh an t-ádh léi mar iarrthóir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre ar shuíochán sa Pharlaimint Eorpach i 2004.

Seanadóir 
Bhain Bacik suíochán amach i Seanad Éireann sa bhliain 2007 i ndáilcheantar Choláiste na Tríonóide.

Ainmníodh Bacik í mí Bealtaine 2009 mar iarrthóir Pháirtí an Lucht Oibre don fhothoghchán i ndáilcheantar Bhaile Átha Cliath Lár ar an 5 Meitheamh 2009. Níor toghadh í. Fuair sí 4926 vóta ar an gcéad comhaireamh (17%). Bhí sí curtha ar aghaidh mar iarrthóir ag Páirtí an Lucht Oibre ar an suíochán a d’fhág Tony Gregory ina dhiaidh nuair a fuair sé bás mí Eanáir 2009.

T.D. 
I mí Iúil 2021, bhuaigh sí fothoghchán Dála Chuan Bhaile Átha Cliath Theas, mar iarrthóir Pháirtí an Lucht Oibre. Fuair Ivana Bacik 8,131 den 26,882 vóta céadrogha. 7,052 a fuair an té ba ghaire di, James Geoghegan ó Fhine Gael.  Bhain an bua seo croitheadh as an lucht ceannais i ngach páirtí sa rialtas ag an am.

Pearsanta 
Tá cónaí ar Bacik i bPortobello ina Dáilcheantar lena páirtí agus lena beirt iníonacha.

Féach freisin 

 Alan Kelly

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1968
Polaiteoirí na hÉireann
Baill den 24ú Seanad
Baill den 25ú Seanad
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine beo
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Dlíodóirí Éireannacha
Baill den 33ú Dáil
Feiminigh Éireannacha
Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Acadóirí Éireannacha
Itriam

Is é an t-itriam dúil uimhir a 39 i dtábla peiriadach na ndúl. Is é an giorrúchán a sheasann dó ná Y, agus é 88.905859(2) g mol-1 ar mheáchan adamhach. Miotal trasdultach atá ann agus é geal miotalach ina chosúlacht, ar nós an airgid. Ó thaobh na ceimice de, tá sé sách cosúil leis na lantainídí, agus is gnách é a aicmiú mar mhiotal tearc-chré, in éineacht leis na lantainídí agus an scaindiam. Bíonn sé ar fáil sna mianraí céanna leis na miotail tearc-chré eile - mianraí a dtugtar tearcithreacha orthu. Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin aige, 89Y, agus sin é an t-aon iseatóp amháin atá ar fáil sa dúlra.

Fuair an t-itriam a ainm ó Ytterby, sráidbhaile beag sa tSualainn. Trí dhúil eile a bhfuil a n-ainmneacha bunaithe ar Ytterby is ea iad teirbiam, itéirbiam, agus eirbiam. Miotail tearc-chré iad go léir. Ba é an ceimiceoir Fionlannach Johan Gadolin a d'aithin an chéad uair gur dúil ar leith a bhí i gceist leis an itriam, sa bhliain 1794. Thit sé ar chrann an cheimiceora Ghearmánaigh Friedrich Wöhler an dúil nua a aonrú ina miotal glan, sa bhliain 1828.

Is é +3 an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an itriam, cosúil lena lán miotail tearc-chré eile. Le fírinne, is ar éigean is féidir uimhreacha ocsaídiúcháin eile a aithint aige. Comhdhúile tipiciúla iad an trí-ocsaíd dé-itriam, Y2O3, an trífhluairíd itriam YF3, an tríchlóiríd itriam YCl3 agus an tríbhróimíd itriam YBr3. Amach ón bhfluairíd agus ón ocsaláit, bíonn na salainn itriam sothuaslagtha san uisce - an níotráit itriam Y(NO3)3, an tsulfáit itriam Y2(SO4)3, an trí-iaidíd itriam YI3 san áireamh.

Cé go dtugtar "miotal tearc-chré" ar an itriam, níl sé chomh tearc sa dúlra is a shílfeá: tá sé ar an 28ú dúil is coitianta i screamh an Domhain, agus é 400 oiread níos coitianta ná an t-airgead geal. Tá sé deacair itriam a dhealú ó na lantainídí, go háirithe na lantainídí troma, bíodh is go bhfuil sé i bhfad níos éadroime ná na lantainídí go léir. Is iad na mianraí is tábhachtaí mar fhoinse itriam ná an mhonaisít, an xéinitím, an tsamairscít agus an fheargasainít. 

Is iomaí úsáid a bhaintear as an itriam: le dath dearg a chruthú sna teilifíseáin daite; i leictreoidí na spréachphlocóidí; agus i gcóimhiotail - le cúpla sampla a lua.

Dúile ceimiceacha
Miotail trasdultacha
Itriam
Dí-ocsaídeoirí
Giovanni Battista Belzoni

Taiscéalaí agus sladaí Iodálach ba ea Giovanni Battista Belzoni (15 Samhain 1778 - 3 Nollaig 1823). Bhailigh sé a lán seandachtaí agus é san Éigipt, in éineacht le Henry Salt, go háirithe ceann Raimséas II (ar taispeáint in Iarsmalann na Breataine inniu).

Tús a shaoil 

I bPadua na hIodáile a rugadh Belzoni. Nuair a rinne na Francaigh ionradh ar an Iodáil, thug Belzoni a aghaidh ar Londain, áit ar thaispeáin sé féin mar ‘fhear láidir’ ar na haontaí; d’éirigh sé tuirseach de sin agus chuaigh lena bhean chéile agus le searbhónta chun na Spáinne, chun na Portaingéile, chun Málta agus ansin chun na hÉigipte.

Éigipt 
Sa tír sin, bhain Belzoni tairbhe as an eolas a bhí aige ar an innealtóireacht agus bheartaigh caidéil de shaghas nua; ach ba bhocht an díol a bhí orthu, rud a d’fhág i gcruachás é. Bhí cogadh cathartha ar siúl san Éigipt ag an am, agus tairbhe á bhaint ag beirt i gCaireo as: Henry Salt, consal na Breataine, agus an tIodálach Bernadino Drovetti, consal na Fraince. Mhaoinídís an bheirt feachtais sheandálaíochta agus dhíolaidís na hiarsmaí le hiarsmalanna agus le bailitheoirí, agus ní gan bhrabach é. Ba ghearr go raibh Salt agus Drovetti ag dul in adharca a chéile, agus iad araon ag iarraidh seandachtaí Éigipteacha a fháil ar ais nó ar éigean.  

Bhí gach duine acu ag brath ar dhiograiseoirí eile: bhí an sceitseálaí Frédéric Cailliaud agus an dealbhóir Jacques Rifaud ag cuidiú le Drovetti agus d’fhostaigh Salt Belzoni (bhí pas Briotanach ag Belzoni). Sa bhliain 1815 iarradh air rud a dhéanamh a bhí beagnach dodhéanta: dul síos an Níl go dtí an Téibh agus busta ollmhór Fárónach (Raimséas II) a thabhairt ar ais. Ach d’éirigh Belzoni leis. Thoiligh Belzoni le seandachtaí a sholáthar do Salt, agus i gceann cúpla bliain d’aimsigh sé a lán tuamaí ríoga i nGleann na Ríthe; thug sé teampall mór Raimséas II chun solais agus d’oscail teampall Khéphrem i nGíse. 

Mhéadaigh ar an tsuim a bhí aige in oidhreacht na hÉigipte, agus bhreac sé síos suíomh na ndealbh go cruinn ar na pleananna. D’éirigh idir é féin agus Salt, áfach, cé gurbh é siúd an t-aon duine amháin a d’fhéad íoc as an tochailt. D’fhág Belzoni agus a bhean an Éigipt sa bhliain 1819.

Bhí an-fháilte roimhe i Londain: tháinig iontas ar dhaoine agus iad ag féachaint ar mhacasamhlacha de mhaisiú thuama Séthi I sa Halla Éigipteach i bPiccadilly. Rinne sé cóip den sarcófagas, cuid de thaispeántas gluaiste a chuaigh trasna na hEorpa ó Pháras go Cathair Pheadair.

Deireadh a ré 
Ar an droch-uair, níor fhan an rath air.  

Chuir sé roimhe foinse abhainn na Nigéire a fháil san Afraic. Ach fuair sé bás le dinnireacht (nó dúnmharú) i mBeinin, in aois a chúig bliana is daichead.

Naisc sheachtracha 

 Ethics and archaeology. Can you dig it ?, The Economist, 28 Bealtaine 2002
 Beathaisnéis Belzoni ar shuíomh Minnesota State University Mankato 
 The Great Belzoni (1778–1823) ó Belzoni online

Tagairtí 

Básanna i 1824
Daoine a rugadh i 1778
Éigipteolaí
Stair na hÉigipte
Taiscéalaithe Iodálacha
Sarah Bernhardt

Ban-aisteoir Francach í Sarah Bernhardt, a rugadh ar an 22 Deireadh Fómhair 1844 agus a fuair bás ar an 26 Márta 1923. Rugadh Bernhardt i bPáras agus fuair sí bás sa chathair chéanna. Cuireadh i Reilig Père-Lachaise í. Deirtear gurb í Bernhardt "the most famous actress the world has ever known".

Leabhair 
 Dans les Nuages, Impressions d'une Chaise Charpentier (1878)
 L'Aveu, drame en un acte en prose (1888)
 Adrienne Lecouvreur, drame en six actes (1907)
 Ma Double Vie (1907), & 
 Un Coeur d'Homme, pièce en quatre actes (1911)
 Petite Idole (1920; as The Idol of Paris, 1921)
 L'Art du Théâtre: la voix, le geste, la prononciation, etc.
 Sarah Bernhardt My Grandmother (1940)

Leabharliosta 
 Françoise Sagan, Sarah Bernhardt, le rire incassable (Robert Laffont, Paris, 1987)
 Portrait(s) de Sarah Bernhardt, catalogue de l'exposition Sarah Bernhardt ou le divin mensonge (BNF, 2000) sous la direction de Noëlle Guibert (Éd. Bibliothèque nationale de France, Paris - 208 pages - ISBN 2-7177-2113-4)
 Jacques Lorcey, Sarah Bernhardt, l'art et la vie, préface d'Alain Feydeau (Séguier, Paris, 2005 - 160 pages - ISBN 2-84049-417-5)
 Lorcey, Jacques. Sarah Bernhardt, l'art et la vie, Paris : Éditions Séguier, 2005. 160 pages. Avec une préface d'Alain Feydeau. ISBN 2-84049-417-5.
 Menefee, David W. Sarah Bernhardt in the Theater of Films and Sound Recordings. North Carolina: McFarland, 2003.
 Menefee, David W. The First Female Stars: Women of the Silent Era. Connecticut: Praeger, 2004.
 Skinner, Cornelia Otis. Madame Sarah. Paragon House, 1966.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 
 La Tosca
 A guth

Bernhardt, Sarah
Daoine a rugadh i 1844
Bernhardt, Sarah