Fionnuala Nic Dhónaill

Bean uasal Ghaelach as Albain agus banríon Thír Chonaill in Éirinn ba ea Fionnuala Nic Dhónaill (1570 – 1608). Thugtaí an Iníon Dubh uirthi i nGaeilge nó Inghean Dubh i nGaeilge na hAlban. Ba í iníon Sheumais Mhic Dhòmhnaill agus Ùna Chaimbeulach í, agus ba í an dara bean ag Aodh mac Mhaghnusa Uí Dhónaill, Rí Thír Chonaill í, agus máthair an chinn fheadhna Aodh Rua Ó Dónaill, an chéad Iarla Thír Chonaill.

Beatha

I gCúirt na Stiúbhartach in Albain a tógadh an Iníon Dubh, agus ba mhór an tairbhe di a cairde gaoil chun saighdiúirí a fháil ó Albain tar éis di Aodh mac Mhaghnusa Uí Dhónaill a phósadh, rud a thit amach timpeall 1570. Bhí ceathrar mac aici, an bheirt ríthe deireanacha ar Thír Chonaill ina measc: Aodh agus Ruairí. Nuair a d'éirigh a fear céile siabhránach agus é ina sheanduine, ba ise a tháinig i gceannas ar an ríocht.  

Fuadaíodh an mac ba shine aici, Aodh Rua, in 1587 agus cuireadh i bpríosún i gCaisleán Bhaile Átha Cliath é. Lean an Iníon Dubh uirthi ag cosaint a chirt ar cheannas na ríochta.  In 1588 chruinnigh sí buíon Albanach chun Aodh Ó Néill, mac a dearthár An Calbhach Ó Domhnaill, a mharú mar gheall ar iarracht a rinne sé ceannas a ghabháil. Mar a deir Annála Ríochta Éireann:

 Do-rónadh fuirre-si sin, uair ro ionnsaighsiot an t-aireccal i m-baoí Aodh, & ro gabhsat ag á dhiúbhracadh do shaighdibh & do pheiléraibh go f-farccaibhsiot marbh gan anmain, & ro marbhadh bheós amaille fris an ro badh tairisi lais dia shain-muintir.

[Rinneadh é sin ar a son, óir d’ionsaigh siad an t-aireagal ina raibh Aodh, agus ghabh siad á dhiúracadh de shaigheada agus de philéir gur fhág siad marbh gan anam é, agus maraíodh maille leis a raibh dá shainmhuintir ba thairisí dó.] 

In 1591 rinne Domhnall Dubh Ó Dónaill, mac a fir chéile ón gcéad phósadh aige, iarracht an ceannas a ghabháil. 

 Bá saoth mór & bá galar menman lá h-ingin t-Semais mic Domhnaill, Domnall do bheith for an abairt sin ar omhan lé a rochtain i c-cendus Cenel c-Conaill ar bélaibh a meic Aodh Ruadh bái i l-laimh i n-Ath Cliath cecib tan nó dhéonaighfadh Dia dó tocht a cuimreach conadh aire sin ro tionóileadh lé a m-baoí fomhámaighthe dia fior do Chenél c-Conaill .i. O Dochartaigh cona thionól, Mac Suibhne na t-Tuath Eoghan Ócc cona sochraite, Mac Suibhne Fanat cona sochraide go sochaidhe móir d'Albanchaibh a maille friú.

[Ba shaoth mór agus ba ghalar meanmnan le hiníon Shéamais Mhic Dhomhnaill go mbeadh Domhnall á dhéanamh sin, ar eagla go dtiocfadh sé i gceannas Chineál Chonaill ar bhéala a mic Aodh a bhí i láimh i mBaile Átha Cliath, cibé uair a dheonódh Dia dó teacht as cuibhreach, agus sin é an fáth ar thionóil sí a raibh dílis dá fear de Chineál Chonaill .i. Ó Dochartaigh lena thionól, Mac Suibhne na dTuath (Eoghan Óg) lena shochraid, Mac Suibhne Fanad lena shochraid, agus sochaí mhór d’Albanaigh maille leo.] 

Mharaigh na boghdóirí Albanacha Domhnall agus mórán eile ag an Doire Leathan laistiar de Ghleann Choluim Cille.

Is iomaí iarracht a rinne sí Aodh Rua a shaoradh go dlíthiúil sular éírigh leis éalú as Caisleán Bhaile Átha Cliath in 1592. Ina dhiaidh sin thug sí airgead do Niall Garbh Ó Dónaill, an t-éilitheoir deiridh a bhí fágtha, agus d’áitigh sí ar a fear céile an ceannas a ligean lena mac. Is dócha gur socraíodh roimh ré ar Aodh a thoghadh mar cheann feadhna na nDónallach in 1592, rud arbh í an Iníon Dubh ba chionsiocair leis.

Deireadh saoil

Chaith sí tamall ina dhiaidh sin ina cónaí i gCill Mhic Réanáin. In 1608, nuair a bhí gach mac dá cuid marbh tar éis Imeacht na nIarlaí, chuir sí feall i leith a cliamhain, Niall Garbh, agus cuireadh i bpríosún i dTúr Londan é. 

Ní fios cén uair a fuair sí bás. Is cosúil gur chaith sí deireadh a saoil i gCaisleán Mongavlin, daingean beag cois an Fheabhail, go díreach taobh theas de Bhaile Suingean i gCeantar an Lagáin in oirthear Dhún na nGall.

Craobh ghinealaigh na nDónallach 

  Aodh mac Mhaghnusa Uí Dhónaill. 
  = 1, as Éirinn                         = 2, Fionnuala "an Iníon Dubh" Nic Dhónaill (pósadh ~1570)
    |                                              |
  __|__        |_
  |           |          |        |       |        |       |           |           |         |           |          |
  |           |          |        |       |        |       |           |           |         |           |          | 
  Donnchadh Domhnall  Ruaidhrí Siobhán iníon       Nuala   Aodh Ruadh  Rudhraighe  Maghnus   Mairghead   Máire    Cathbarr
  (Scaite)  m.1590    m.1575   m.1591  fl.1579     fl.1592  1571-1602  m.1608                fl.1608     m.1662   fl.1608
              |                                                                                 
              |                                                                                            
            Domhnall Óg

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1570
Básanna i 1608
Daoine Albanacha‎