joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Fernand Braudel

Staraí Francach agus ceannaire ar Scoil Annales ab ea Fernand Braudel ( 24 Lúnasa 1902 - 27 Samhain 1985). Dhírigh a scoláireacht ar thrí phríomhthionscadal: An Mheánmhuir (1923-49, ansin 1949–66 ), Sibhialtacht agus Caipitleachas (1955–79), agus Féiniúlacht na Fraince (1970-85, neamhchríochnaithe).  

Eascraíonn a cháil i bpáirt óna chuid scríbhinní, ach níos mó fós ón rath a bhí air Scoil Annales a dhéanamh ina  inneall taighde staire is tábhachtaí sa Fhrainc agus i gcuid mhaith den domhan tar éis 1950. 

Mar cheannaire ceannasach Scoil staireolaíochta Annales sna 1950idí agus na 1960idí, bhí tionchar ollmhór aige ar scríbhneoireacht na staire sa Fhrainc agus i dtíortha eile.

Beathaisnéis 
Rugadh Braudel i Luméville-en-Ornois (ó 1943, cumaiscthe le Gondrecourt-le-Château agus mar chuid de), i département an Meuse, an Fhrainc.  Thug a athair, a bhí ina mhatamaiticeoir nádúrtha, cúnamh dó ina chuid staidéir.   

Rinne Braudel staidéar ar roinnt mhaith Laidine agus beagán Gréigise freisin. Ag aois 7, bhog a theaghlach go Páras. Cuireadh oideachas ar Braudel ag an Lycée Voltaire agus sa Sorbonne, áit ar bronnadh agrégé sa stair air ag aois 20. Bhí sé ina mhac léinn ag Henri Hauser (1866-1946).  

Le linn dó a bheith ag múineadh in Ollscoil Algiers idir 1923 agus 1932,  bhí sí faoi dhraíocht ag  an Mheánmhuir agus scríobh sé roinnt páipéar ar láithreacht na Spáinne san Ailgéir sa 16ú haois. Le linn na tréimhse seo, chuir Braudel tús lena thráchtas dochtúireachta ar pholasaí eachtrach Rí Pilib II na Spáinne. Ó 1932 go 1935 bhí sé ag múineadh in sna lycées seo a leanas i bPáras (meánscoileanna nó ardscoileanna): Pasteur, Condorcet, agus Henri-IV.

Tionchar 
Meastar go bhfuil Braudel ar cheann de na staraithe nua-aimseartha is mó de na staraithe a leag béim ar ról na bhfachtóirí mórscála socheacnamaíocha  i ndéanamh agus i scríobh na staire    

Is féidir é a mheas freisin mar cheann de réamhtheachtaithe theoiric na gcóras domhanda. Ina chuid saothar léiríonn Braudel athrú réabhlóideach béime i gceird agus in anailís na staire ó dhaoine aonair nó imeachtaí go córais dhomhanda.

Tagairtí

Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Básanna i 1985
Daoine a rugadh i 1902
Niall Frasach

Rí Ailigh agus Ard-Rí na hÉireann den 8ú haois ba ea Niall mac Fearghail (Sean-Ghaeilge Niall mac Fergaile) (718–778).  Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722), Ard-Rí, ba ea a athair, agus Aodh Allán (bás 743), Ard-Rí, a dheartháir.  Ba bhall de Chineál Eoghain, géag d'Uí Néill an Tuaiscirt, an rítheaghlach seo.  Glaodh Niall Frasach (Niall Frossach) air mar leasainm, óir a deirtear gur tharla ceathanna airgid, meala agus cruithneachta ag uair a bhreithe ag Fathain ar Inis Eoghain. 

Tar éis bhás a dearthár, rinneadh rí Ailigh de, agus bhí sé i gcoróin ann ón mbliain 743 go 770.  Ceapadh an tArd-Rí nua, Domhnall Mí (bás 763) de the Chlann Cholmáin, céile comhraic Néill, Aodh Muindearg (bás 747) de Chineál Chonaill mar a ionadaí sa tuaiscirt.  Sa bhliain 756, tharla coimhlint idir Niall agus   Domhnall, a tháinig le buíon mhór na Laigean chomh fada is Maigh Mhuirtheimhne, i gContae Lú An lár inniu, ceantar a bhí le déanaí gafa faoina cheannas ag Aodh Allán deartháir Néill, sa bhliain 735.

Tháinig Niall i gcomharbacht ar Dhomjnall na Mí mar Ard-Rí sa bhliain 763.  Meastar go suntasach go raibh síocháin i réim agus é i gcoróin.  Cuireadh Cáin Naomh Phádraig i bhfeidhm arís sa bhliain 767. (Bhí Cáin Colm Cille curtha chun cinn ag Clann Cholmáin).  Bhí Donnchadh Mí mac Domhnaill (bás 797) i mbun an t-ard-ríogacht a éileamh ón mbliain 770 ar aghaidh, agus é ar feachtas in éadan na Laigean.  Sa bhliain 771, chuaigh Donnchadh ó thuaidh i gceannas slua mór sna blianta 771 agus 772.  Meastar gur éirigh Niall as a choróin an éigin idir 772 agus 777, ach b'fhéidir chomh luath is 770.Charles-Edwards, lch. 577  Fuair sé bás ar Oileán Í sa bhliain 778. 

Tháinig a nia Maol Dúin mac Aodha Alláin (bás 788) i gcomharbacht air mar rí Ailigh, agus Donnchadh na Mí de Chlann Cholmáin mar Ard-Rí.

Phós Niall Dunlaith (bás 798) de Chineál Chonaill, iníon an Ard-Rí, Flaithbheartach mac Loingsigh (bás 765).  Rinneadh Ard-Rí dá mac Aodh Oirdní (bás 819).

Déanann an file Tuileagna Ó Maoil Chonaire tagairt dá bhreithiúnais i ndán dá chuid darb ainm Labhram ar iongnaibh Éireann, a scríobh sé ocht gcéad bliain níos deireanaí.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, Part 1 (431–1201), G100001A
 Annála Tiarnaigh, G100002 
 Annála na gCeithre Máistrí, Iml. 1, M2242 (aois domhain) - M902 (d'aois Chríost), G100005A
 Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, G100054
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T.M., Early Christian Ireland. Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
 Mac Niocaill, Gearoid (1972), Ireland before the Vikings, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe Ailigh
Conchúr mac Donnchadha

Ard-Rí na hÉireann go freasúra ba ea Conchúr mac Donnchadha (Sean-Ghaeilge Conchobar mac Donnchada) idir 819 agus 833.

Donnchad Midi, Ard-Rí (733–797) ba ea athair Chonchúir, agus Fuirseach, bean uasal de Dhál nAraidi, a mháthair.  Phós Conchobar Land iníon the former High-King Aodha Oirdní, iarArd-Rí.  Bhí mac acu darb ainm Atrí, a bhí ina chléireach ag Ard Mhacha, agus triúr mac eile Cathal, Eochócan agus Cináed.

Feictear Conchúr don chéad uair mar phearsa stairiúil sa bhliain 802, nuair a roinn an tArd-Rí Aodh Oirdní mac Néill de Chineál Eoghain, deartháir céile (?; nó athair céile) Conchúir, tiarnas Chlann Cholmáin idir Conchúr agus Ailill.  Cé gur dheartháireacha iad, mharaigh Conchúr Ailill an bhliain dár gcionn ag Ráth Chonaíolaigh, agus thóg dó féin amháin ann tiarnas go léir.  Pas cúig bliana i ndiaidh sin, i gcomhaontas le rí na gConnacht, chuaigh Conchúr ar fheachtas Ard-Ríogachta.  Chloígh sé a iarpatrún Aodha, ach níor aithníodh é Ard-Rí go dtí bás Aodha sa bhliain 819.

Tá mba Ard-Rí é, chuaigh col ceathrar Aodha, Murchadh mac Maoil Dúin, i ngleic leis, agus cinneadh déanta aige le muintir Chonchúir féin, Síol Aodha Sláine.  Cuireadh an feall seo in iúl do Chonchúr, agus sa bhliain 822, bhain sé a dhíoltas amach "le hár thar a bheith uafásach".  Sa bhliain 823, rinne Conchúr comhaontas le Feilimí mac Criomhthainn, rí na Mumhan (820–847).  Agus Conchúir ag iarraidh ámh an Mhumha agus a rí a chur faoina cheannas, d'éirigh Feilimí míshásta, agus as 827 ar aghaidh, bhí sé i bhfreasúra an ard-rí.

Ní fios conas a bhfuair Conchobar bás sa bhliain 833, ach bhí na Lochlannaigh i mbun creach arís ag an am.  Adhlacadh é i Mainistir Chluain Ioraird.

Foinsí
 Hudson, Benjamin T., "Conchobar mac Donnchada (d. 833)", in Oxford Dictionary of National Biography, eagrán ar líne, Oxford University Press, Deireadh Fómhair 2005
 Moody, T. W., Martin, F. X., agus Byrne, F. J., (eag.), Maps, Genealogies, Lists: A Companion to Irish History, Part II, (A New History of Ireland'', iml IX, Oxford, 1984)

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Mí
Maolcheann

Sna 1600idí i Sasana, tugadh an leasainm na Maolchinn, nó uatha Maolcheann, ar na Parlaimintigh mar bhí gruaige an-ghearr orthu.

Tagairtí 

Stair Shasana
Léigear Dhroichead Átha, 1649

Sa bhliain 1649, le linn choncas Chromail na hÉireann, d’éignigh an Modh-Arm Nua, faoi stiúir Oilibhéar Cromail, Droichead Átha agus rinne ár ar an ngarastún agus ar a lán sibhialtach, is cosúil.  

Cogadh cathartha idir Cromail agus an Rí. idir lucht labhartha an Bhéarla i Sasana agus in Éirinn, idir na Maolchinn agus na Ríogaithe. Bhí an slad i nDroichead Átha dirithe níos mó ar an gcóilineacht Shasanach in Éirinn, na Ríogaithe.

Imeachtaí 
In 1649, chuir Oilibhéar Cromail baile Dhroichead Átha faoi léigear. Ní raibh na ríogaithe sásta géilleadh do na maolchinn. Bhí garastún Dhroichead Átha faoi cheannas Arthur Aston, saighdiúir ríogaí, Sasanach agus Caitliceach.

I ndiaidh ocht lá, ar an 11 Meán Fómhair 1649, gabhadh an bhaile, tar éis ionsaí fíochmhar le gunnaí móra.

Rinne na parlaiminteoirí sléacht ar na Ríogaithe. Is cosúil go raibh timpeall 2,700 saighdiúir ríogaí ann ar dtús.  Mharaigh na parlaiminteoirí cúpla céad duine ar a laghad... ach b'fhéidir i bfhad níos mó, suas le 3,500 duine, níl a fhios againn. Ach dúirt Cromail féin gur tharla sléacht as éadan. Ach bolscaireacht a bhí ann b'fhéidirː bhí Cromail ag iarraidh eagla a chur ar dhaoine ar fud na tíre

Gabhadh 400 saighdiúir, agus cuireadh chuig Barbadós iad. Inniu tá an fíorscéal fite fuaite leis an bhfinscéal is cosúil.

An slad mór a rinne Cromail i nDroichead Átha ba iad lucht labhartha Bhéarla na cathrach sin a d’fhulaing, na Ríogaithe. Fágadh na Gaeil in Irishtown gan ionsaí.

Toradh 
Chuir scéal Dhroichead Átha eagla ar dhaoine ar fud na tíre agus ba ghairid gur ghéill siad uilig d’arm Chromail.

Féach freisin 

 Cromail in Éirinn 1649-1650
 Léigear Dhroichead Átha, 1641

Tagairtí 

Cathanna in Éirinn
1649
Léigir
Oilibhéar Cromail
17ú haois in Éirinn
Droichead Átha
Stair Chontae Lú
Iarla Leamhcáin

Is teideal é Iarla Leamhcáin a cruthaíodh faoi dhó i Leabhar na nUaisle in Éirinn do theaghlaigh ghaolmhara.

Stair 
Bhí Pádraig Sáirséal ar dhuine de cheannasaithe sinsearacha Séamas II (a díshealbhaíodh i 1688) i gcathanna in Éirinn le Uilliam Oráiste, a shocraigh an tseilbh a ghlac Uilliam ina éineacht lena bhean chéile Máire II, ar ríchathaoireacha Shasana, na hAlban agus na hÉireann ( an Réabhlóid Ghlórmhar agus na Chéad Chogaí Seacaibíteacha). Sa bhliain 1691, de réir dealraimh, chruthaigh an rí Séamas é ina  Iarla Leamhcáin, ina Bhíocunta na Tulaí agus an Barún  Ros Bearaigh. Cosúil le gach teideal iar-teistíocht níl aon aitheantas acu i ndlí na RA.
Feachtas buamála sa Rúis (1999)

Reáchtáladh feachtas buamála sa Rúis sa bhliain 1999. Phléasc buamaí i mBuynaksk ar an 4 Meán Fómhair, Moscó ar an 9 agus 14 Meán Fómhair agus Volgodonsk ar an 16 Meán Fómhair. Fuair 367 bás in iomlán le linn an fheachtais buamála (maraíodh 119 ar an 13 Meán Fómhair i Moscó).

D'ionsaíodh blocanna árasán gach uair. Phléasc na buamaí i lár na hoíche chun líon na dtaismeach a uasmhéadú. Bhí na cúrsaí lóistíochta casta agus tugadh sainchomhairle do na buamadóirí. Baineadh úsáid as RDX, pléascach nach raibh déanta ach i monarcha amháin sa Rúis ag an am. 

Leagadh gléasanna pléascach sa chathair Ryazan ar an 22 Meán Fómhair i mbloc árasán. Ach aimsíodh na sceimhlitheoirí agus níor phléasc na buamaí. Níos déanaí, gabh an seirbhís phóilíneachta áitiúil gníomhairí oifigiúla ón FSB (an Seirbhís Feidearálach an Imscrúdaithe nó an KGB roimh 1996). Bhí siad i seilbh neamhdhleathach ar phléascáin. Dúirt an FSB ar an 24 Meán Fómhair nach raibh na gníomhairí ach ag cleachtadh conas buamaí a phléascadh. Scaoileadh saor iad gan aon chúis a chur ina leith.

Cogaíocht 
D'éirigh Vladimir Putin ina phríomh-aire ar an Rúis ar an 15 Lúnasa 1999 agus ina uachtarán i ndeireadh na bliana.

Rinne an Rúis ionradh ar an Dagastáin ar an 8 Lúnasa 1999. Stop an cogaíocht ar an 14 Meán Fómhair. Ach ar an lá céanna, thosaigh an Rúis buamáil ón aer sa tSeisnia. 

Ar an 23  Meán Fómhair, nuair a chuala sé faoin eachtra i Ryazan, d'ordaigh Vladimir Putin buamáil ón aer ar Grozny, príomhchathair na Seisnia. Thosaigh an dara cogadh Seisniach timpeall an t-am sin.

Conspóid 
Níor ghlac éinne freagracht as an fheachtas buamála agus níl a fhios againn fós cé a bhí ina cheann feadhna air. Deir na húdaráis sa Rúis gur radacaigh Ioslamacha a bhí taobh thiar de na hionsaithe.  Ach ní féidir sceimhlitheoireacht státurraithe a chur as an áireamh, an leithscéal b'fhéidir chun cogadh a fhearadh ar na Seisniagh. Bhí gnaoi an phobail ar Vladimir Putin ar feadh na tréimhse seo agus d'éirigh sé ina uachtarán i ndeireadh na bliana.

Mar phríomh-aire, bhí meas mór ag na Rúisigh ar Putin mar gheall ar an gcaoi a ndearna sé bainistíocht ar an ionsaí a rinne an Rúis ar an tSeisnia, nuair a d'fhógair muintir na tíre sin neamhspleáchas, agus iad ag iarraidh dealú a fháil ón Rúis.

Tagairtí 

Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Stair na Rúise
An tSeisnia
Eachtraí sceimhlitheoireachta státurraithe
Parlaimint na hÉireann

Ba í Parlaimint na hÉireann reachtas Thiarnas na hÉireann, agus Ríocht na hÉireann ina dhiaidh sin, ó 1297 go dtí 1800. Bhí sí bunaithe ar  Pharlaimint Shasana agus ó 1537 bhí dhá sheomra ann: Teach na gComóntach agus Teach na dTiarnaí. Bhí na Tiarnaí ina mbaill de phiaraí na hÉireann (‘tiarnaí tuata’) agus easpaig (‘tiarnaí spioradálta’; tar éis an Reifirméisin, easpaig Eaglais na hÉireann). Toghadh Teachtaí na dTeachtaí go díreach, cé gur ceart vótála an-teoranta a bhí i réim. 

Thagadh na parlaimintí le chéile ag áiteanna éagsúla i gCúige Laighean agus i gCúige Mumhan, ach le deireanas, i mBaile Átha Cliath amháin: in Ardeaglais Theampall Chríost (15ú haois), Caisleán Bhaile Átha Cliath (go 1649), Teach Chichester (1661–1727), Scoil Ospidéal an Rí (1729–31), agus ar deireadh, sa Teach Parlaiminte saintógtha ar Fhaiche an Choláiste.

Naisc sheachtracha
 History of the Irish Parliament 1682–1800, Ancestry Ireland 
 Irish Legislation Database 1692–1800 Queen's University, Belfast

Tagairtí
 
 Bunaíochtaí ón 13ú haois in Éirinn

Stair na hÉireann
Tionóil reachtacha
Dlí na hÉireann
Crotach gobchruthach

Is lapaire é an crotach gobchruthach ( Numenius arquata ) san fhine mhór Scolopacidae. Tá sé ar cheann de na crotaigh is forleithne, ag pórú ar fud na hEorpa measartha agus na hÁise . San Eoraip, is minic a thagraítear go díreach ar an speiceas seo mar "an crotach", agus in Albain ar a dtugtar "an guilbneach" air i nGaeilge na hAlban. 

Is é seo an lapaire is mó ina raon, ag 50-60 cm ar fhad, le réise  sciathán  89–106 cm agus meáchan coirp 410–1,360 g. Tá dath  liathdhonn air den chuid is mó, le droim bán, cosa liathghorm agus gob cuartha an-fhada. Breathnaíonn na cinn fhireanna agus bhaineanna go díreach mar an gcéanna, ach tá an gob níos faide i measc na mbaineannach fásta. De ghnáth ní féidir gnéas chrotaigh amháin, nó fiú roinnt níos mó eile, a aithint mar tá an-éagsúlacht ann; de ghnáth is féidir, áfach, leathéan a aithint thar a chéile
Cogadh na Naoi mBliana (1688–1697)

Coimhlint idir an Fhrainc agus comhghuaillíocht  Eorpach a bhí i  gCogadh na Naoi mBliana (1688–1697),  ar a dtugtar go minic Cogadh  an Chomhaontais Mhóir  nó Cogadh Léig Augsburg, a chuimsigh go príomha an Impireacht Naofa Rómhánach (faoi cheannas na Monarcachta Habsburgaí ), Poblacht na Hollaine, Sasana, an Spáinn, Saváí agus an Phortaingéil.   

Troideadh an cogadh san Eoraip agus sna farraigí máguaird, i Meiriceá Thuaidh, agus san India fiú. Uaireanta meastar gurb é an chéad chogadh domhanda é.   
Cuimsíonn an choimhlint Cogadh an Dá Rí in Éirinn agus Éirí amach na Seacaibíteach 1689 in Albain, áit a raibh Uilliam III  agus Séamas II ag streachailt chun Sasana agus Éire a rialú.   

Cuimsíonn an choimhlint chomh maith feachtas i gcoilíneach Mheiriceá Thuaidh idir lonnaitheoirí Francacha agus Sasanacha agus a gcomhghuaillithe dúchasacha faoi seach, ar a dtugtar Cogadh Rí Uilliam  inniu ag Meiriceánaigh,

Féach freisin 

 Cogadh an Dá Rí  
 Seacaibíteachas  
 Cogadh Chomharbas na Spáinne

Tagairtí

 
 1688 san Eoraip
 1689 san Eoraip
 1690 san Eoraip
 1691 san Eoraip
 1692 san Eoraip
 1693 san Eoraip
 1694 san Eoraip
 1695 san Eoraip
 1696 san Eoraip
 1697 san Eoraip
 17ú haois san Eoraip
 17ú haois sa Fhrainc
 coinbhleachtaí ón 17ú haois
 Stair mhíleata Ríocht Shasana ón 17ú haois
 An Phalaitíneacht
 Cogaí a bhaineann le Sasana
 Cogaí lena mbaineann an Fhrainc
 Cogaí lena mbaineann Albain
 Cogaí lena mbaineann an Spáinn
 Cogaí lena mbaineann an tSualainn
 Cogaí a bhaineann le Poblacht na hÍsiltíre
 Cogaí a bhaineann leis an Impireacht Naofa Rómhánach
 Cogaí lena mbaineann an Ísiltír
 Liam III Shasana
 Cogaí comharbais lena mbaineann stáit agus pobail na hEorpa
 Cogaí comharbais lena mbaineann stáit agus pobail Mheiriceá Thuaidh
 Cogaí comharbais lena mbaineann stáit agus pobail na hÁise
 Cogaí comharbais lena mbaineann stáit agus pobail Mheiriceá Theas
 
Stair na Gearmáine
Stair na Fraince
Stair na hÉireann
Coimhlintí dhomhanda
Colmán mac Duach

Ab agus easpag ab ea naomh Colmán mac Duach sa seachtú haois is cosúil (560 – 29 Deireadh Fómhair 632). Is i gCill Mhic Duach, i gContae an Chláir a rugadh é.

Saol 
Rinne Colmán staidéar in Árainn, áit inar bhunaigh sé dhá theampall in Inis Mhór. Ansin d’fhill sé ó dheas le bheith ina dhíthreabhach in aice le Cinn Mhara. Ina dhiaidh sin spreagadh é le dul le manachas. Bhunaigh sé mainistir i gCill Mhic Duach. Deirtear gurbh eisean a céad ab agus easpag.   

Ceiliúrtar Lá Fhéile Colmán ar an 29 Deireadh Fómhair.

Féach freisin 

 Mainistir Chill Mac Duach

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Daoine as Contae an Chláir
Básanna i 632
Daoine a rugadh i 560
Buamáil Wall Street, 1920

Ar an 16 Meán Fómhair 1920, phléasc buama ar Wall Street, os comhair Bhanc Morgan i Manhattan i gCathair Nua-Eabhrac.

D'fhág an sceimhlitheoir, fear amháin is cosúil, buama i gcóiste capaill agus d'imigh sé leis. Maraíodh 38 duine agus capall amháin. Gortaíodh breis is 400.

Níor ghlac éinne leis an bhfreagracht. Caitheadh amhras ar na "Galleanists", ghluaiseacht ainrialachais faoi stiúir Luigi Galleani.

Féach freisin 

 Wall Street

 Ainrialachas

Tagairtí 

Manhattan
Eachtraí sceimhlitheoireachta
Krone na hIorua

Is é krone na hIorua (as Ioruais: Norsk krone, siombail: kr, cód ISO: NOK), a fhoroinntear i 100 øre, airgeadra na hIorua.

Stair 
Tugadh isteach an krone sa Iorua in 1875, agus tháinig sé in áit an speciedaler.

Boinn agus nótaí 
Tá ceithre bhonn agus cúig nóta i gcúrsaíocht.

Na boinn:
 1 krone. Tá monagram Harald V aige ar éadan, agus tá éan aige ar chúl.
 5 kroner. Tá Ord Naomh Olav aige ar éadan, agus tá duille acantais aige ar chúl.
 10 kroner. Tá Harald V aige ar éadan, agus tá díon eaglais stéibh aige ar chúl
 20 kroner. Tá Harald V aige ar éadan, agus tá long lachlannach aige ar chúl.

Na nótaí:
 50 kroner. Tá sé glas leis an teach solais Utvær ar éadan, agus le rábhchán teach solais stílithe ar chúl.
 100 kroner. Tá sé dearg leis an long lochlannach Gokstad ar éadan, agus le long choimeádán stílithe agus an Bodach ar chúl.
 200 kroner. Tá sé gorm le trosc ar éadan, agus le bád iascaigh stílithe ar chúl.
 500 kroner. Tá sé oráiste leis an long tarrthála "RS 14 Stavanger" ar éadan, agus le ardán ola stílithe ar chúl.
 1000 kroner. Tá sé corcra le tonn ar éadan, agus le fíor na spéire stílithe ar chúl.

Tagairtí 

Airgead
Airgeadraí na hEorpa
Fiestas Patrias (an tSile)

Reáchtáladh an fhéile, "Fiestas Patrias" nó  Lá na Saoirse sa tSile ar 18 Meán Fómhair gach bhliain. Maireann na himeachtaí ceiliúrtha cúpla lá.  Comhtharlaíonn cónocht an earraigh leis na pléaráca de ghnáth.  

D'fhógair an tSile neamhspleáchas ón Spáinn agus thosaigh Cogadh na Saoirse, a mhair cúpla bliain, ar 18 Meán Fómhair 1810.

Tagairtí 

An tSile
Féilte idirnáisiúnta
Máire Ní Thuathail

Bhí Máire Ní Thuathail (29 Iúil 1959 - 19 Meán Fómhair 2016) ina Stiúrthóir Bainistíochta ar Eo Teilifís sa Spidéal agus ina Léiritheoir Feidhmiúcháin ar an sobaldráma Ros na Rún.  Bhí tionchar as cuimse ag Máire Ní Thuathail ar chúrsaí teilifíse i nGaeilge. Bhí sí ar dhuine de cheannródaithe theilifís na Gaeilge  le breis is 25 bliain agus bhí baint mhór aici le forbairt na hearnála teilifíse Gaeltachta.

Saol 
B'as baile Thuar Mhic Éadaigh  i nGaeltacht Mhaigh Eo di.

I ndiaidh staidéar a dhéanamh ar an eolaíocht talmhaíochta i gColáiste na hOllscoile Gaillimh agus COBÁC, thug sí seal ag múineadh agus seal eile ina hOifigeach Oideachais le Bord na Gaeilge sula ndeachaigh sí ag plé le cúrsaí teilifíse.Chuir sí tús lena ré i saol na teilifíse nuair a d'oibrigh sí mar thaighdeoir ar an irischlár, Púiríní, a bhí á léiriú ag Coco Television i 1988.

Ba i 1989 a bhunaigh sí an comhlacht neamhspleách léiriúcháin Eo Teilifís, atá lonnaithe ar an Spidéal agus bhí cónaí uirthi i Seanadh Gharráin sa Spidéal. Is é an comhlacht Eo Teilifís a thug an sobaldhrama 'Ros na Rún' do Theilifís na Gaeilge in aimsir a bhunaithe i 1996. Bhí sí ina léiritheoir feidhmiúcháin freisin ar 'Ros na Rún'.

I 1996, mar shampla, bhuaigh clár puipéid de chuid Eo Teilifís Mire Mara gradam ag Féile na Meán Ceilteach don chlár is fearr do dhaoine óga.

Bronnadh an gradam 'Bean óg ghnó na bliana' uirthi i 1997.

Bhain sí duais IFTA amach le 'Concerto do Chaitlín Maude' i 2005.  Is iomaí gradam atá buaite ag cláir de chuid an chomhlachta ó shin.

Bhí sí ina comhléiritheoir ar an tsraith oideachais aitheanta Turas Teanga a craoladh ar RTÉ agus ar an tsraith drámaíochta Seacht. 

In 2010 bhunaigh sí an nuachtán Gaelscéal, i bpáirt leis an Connacht Tribune.

Tagairtí 

Ros na Rún
TG4
Gaeilgeoirí
Daoine a rugadh i 1959
Básanna in 2016
Léiritheóirí
Séamus Ó Tuama

Ba ghníomhaí míleatach poblachtach Éireannach é Séamus Ó Tuama (5 Samhain 1919 - 12 Meán Fómhair 1989) a bhí dhá uair mar cheann foirne ar an IRA Sealadach.

Beathaisnéis 
Rugadh Ó Tuama  i mBéal Feirste ar Shráid Marchioness , bhí cónaí ar ag 6 Sráid Sevastopol i gceantar na bhFál. "Thumper" a thugtaí air mar go raibh sé teasaí ó nádúr, agus an nós a bhí aige a dhorn a bhualadh ar tháblaí, is beag oideachas a fuair sé agus bhí sé ina 'reathaí' geallghlacadóra. Oibrí deonach sna 1920idí ba ea athair Sheamais. Bhí cónaí air i mBéal Feirste, go compordach lena bhean chéile, Rosie, a phós sé i 1946. Le chéile bhí mic agus iníonacha acu.

Óglaigh na hÉireann (an IRA) 
Bhí baint aige leis an IRA ón na 1930idí agus imtheorannaíodh é i dTuaisceart Éireann le linn na 1940idí ar an long príosúin Al Rawdah agus ina dhiaidh sin i bPríosún Bhóthar Chromghlinne i mBéal Feirste. Coinníodh Rosie, a bhean chéile, ina príosúnach i bpríosún na mban, Ard Mhacha, i dTuaisceart Éireann. Chuir sé i gcoinne an bhogtha i dtreo na heite clé, an t-athrú a thacaigh Cathal Goulding leis sna 1960idí, agus i 1968, chuidigh sé leis an  Andersonstown Republican Club (Cumann Roddy McCorley ina dhiaidh sin) a bhunú.

Tagairtí

IRA Sealadach
Daoine as Béal Feirste
Básanna i 1989
Daoine a rugadh i 1919
Niall Glúindubh

Rí Ailigh de Chineál Eoghain agus Ardrí na hÉireann den 10ú haois ba ea Niall Glúndubh mac Aodha (Sean-Ghaeilge Niall Glúndub mac Áedo) (bás 14ú Meán Fómhair 919).  Aodh Fionnliath ba ea a athair, agus Maol Muire ní Chináeda mhic Ailpín, rí na hAlban, a mháthair.

Beatha
Feictear don chéad uair é Niall nuair a tháinig sí i gcomharbacht ar a dheartháir, Domhnall, mar rí Ailigh sa bhliain 911.  Chloígh Niall ríthe Dhál Araí agus na hUlaid ag Cath Áth Gláraigh (Contae Aontroma an lae inniu) agus Cath an Bhaile Meánaigh chun a chuid cumhachta a mhéadú.  Chloígh an Ard-Rí, Flann Sinna mac Maíl Sechnaill de Chlann Cholmáin Uí Néill, é áfach ag Cath Chrosa Caoil (Contae na Mí an lae inniu).  Bhí sé pósta, mar sin féin, le hiníon Fhlainn,  Gormlaith.

I ndeireadh bhás Fhlainn sa bhliain 916, tháinig Niall i gcomharbacht air mar Ard-Rí.  Le tacaíocht chlanna Leath Choinn, ghlac clanna Uí Néill i ndeireadh na dála a éileamh don coróin.  Le linn a réimis, athbhunaigh sé an t-aonach traidisiúnta ag Tailte.  

Sna blianta tar éis 914, rinne Uí Íomhair, Lochlannaigh, ionsaí ar dheisceart na hÉireann, laghdaíodh cumhacht na nEoghanacht sa Mhumhain, agus bunaíodh longfort ag Port Láirge.  Chuaigh Niall ó dheas lena slua chun cur in éadan na Lochlannach agus tacú a thabhairt don Mhumhain, agus tharla cath mór sa samhradh 917.  Bhí toradh éiginntitheacht ann, ach d'éag go leor uaisle agus fo-ríthe Gaelacha.  Scriosadh go holc arm rí na Laigean ámh gar de Thobar Moling, agus tógadh an cúige faoi smacht na Lochlannach.

In ainneoin a fheachtais in éadan na Lochlannach, lean go leor acu siúd ag lonnú in Éirinn.  Athbhunaigh siad a longfort ag Duibhlinn (tar éis bearna 15-year) agus áiteanna eile ar an gcósta thoir, ag brú ar ríocht na Mí.  Chuaigh Niall i Laigin isteach, le tacú chlanna Uí Néill, na nOiriall agus na nUlad, ag lorg cogaidh.  Cloíodh go holc a arm ámh ag na Lochlannaigh faoi cheannas Sihtric Caoch,  ag Cath na hInse ar an 14ú Meán Fómhair 919.  Maraíodh Niall i dteannta le dhá thaoiseach déag eile, o  De réir tuairisc eile san Anglo-Saxon Chronicle, mharaigh Sihtric  his brother Niall  sa bhliain 921.

Tháinig Donnchad Donn mac Flainn Sinna i gcomharbacht ar Ghlúindubh mar Ard-Rí, agus a mac, Muircheartach, "Eachtar an Iarthair", mar rí Ailigh.

Craobh ghinealaigh

Foinsí
 Webb, Alfred. A Compendium of Irish Biography: Comprising Sketches of Distinguished Irishmen and of Eminent Persons Connected with Ireland by Office or by Their Writings, Nua-Eabhrac: Lemma Publishing Corporation, 1970.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe Ailigh
Conghalach Chnóbha

Ard-Rí na hÉireann ba ea Conghalach Chnóbha (Mheán-Ghaeilge Congalach Cnogba) nó Conghalach mac Maol Mithigh (Congalach mac Máel Mithig), de réir na ríliostaí i nAnnála na gCeithre Máistrí, ón mbliain 944 go dtí 956.  Is é Conghalach duine den dá "ard-rí Érenn" déag i láimh an bhunscríobhaí d'Annála Uladh.

Sliochtach den 10ú glúin de Shíol Aodha Sláine ar thaobh a athar ba ea Conghalach, rud a dtugfadh tacaíocht dá ríogacht.  Ar thaobh a mháthair, ba bhall de Chlann Cholmáin é, garmhac Flann Sionainne agus nia an iarArd-Rí, Donnchad Donn.  Sna Annála Inis Faithlinn, Ard-Rí go bhfreasúra a bhí sé, ag coimhlint lena namhaid, Ruairí Ó Canannáin de Chineál Conaill.

Tuairiscítear sna hannála Éireann go raibh Conghalach i mbun chogaidh le cuid mhaith dá chomharsana, agus ó thráth go chéile cara agus namhaid rí Dhubhlinne, Amhlaoibh Cuarán.  D'éag Conghalach i ndearadh na dála ag troid in éadan na Laigean agus na nGael-Lochlannach as Duibhlinn sa bhliain 956, i luíochán ag Dún Ailinne (Contae Chill Dara).

Foinsí
 Byrne, Francis J., Irish Kings and High-Kings. B.T. Batsford, Londain, 1973. 
 McCarthy, Dan, "The Chronology of the Irish Annals", Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann',1998, ll. 203–255 (pdf). 
 Woolf, Alex, "Pictish Matriliny Reconsidered" in The Innes Review, imleabhar XLIX, uimh. 2 (Fómhar 1998), ll. 147–167. ISSN 0020-157X

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Domnall ua Néill

Ardrí na hÉireann ba ea Domhnall Ó Néill (Meán-Ghaeilge: Domnall ua Néill) (bás 980) ón mbliain 956 go 980. 

Muircheartach mac Néill ba ea athair Dhomhnaill, agus Niall Glúndub a sheanathair, ball de Chineál Eoghain Uí Néill an Tuaiscirt.  Rinneadh chomh-rí Ailigh é lena dheartháir Flaithbheartach tar éis bhás a athar sa bhliain 943.  D'éirigh sé ina Ard-Rí tar éis bhás a chol ceathrair Conghalach Chnóbha de Shíol Aodha Sláine.

Meastar gur cheannaire éifeachtach é Domhnall, a chuir who leasuithe míleata i bhfeidhm, a cuireadh níos deireanaí síos do Bhrian Bóramha.  Chaith sé cuid mhaith dá réimeas i mbun chogaidh in éadan fhear cheile a dheirféir, Amhlaoibh Cuarán, rí Átha Cliath.  Sa bhliain 980, d'éirigh sé as a choróin agus chuaigh sé isteach i mainistir Ard Mhacha, áit a fuair sé bás go gairid ina dhiaidh.

Tugtar ina thásc an teideal "ard-rí Érenn" do Dhomhnall.  An duine deireanach dá mhuintir ba ea é ar a bronnadh an teideal úd.  Tháinig Maol Seachnaill mac Domhnaill de Clann Cholmáin i gcomharbacht air.

I measc chlann Dhomhnaill bhí: Muireadach, agus mac aigesean a bhí ina shinsear Dhomhnall Ó Lochlann, b'fhéidir; agus Muircheartach, sinsear Uí Néill Thír Eoghain.  Rí Ailigh agus príomhphearsa Uí Néill ba ea a gharmhac, Flaithbheartach Ó Néill.

Foinsí

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe Ailigh
Fiachra Casán

Ard-Rí seanscéach na hÉireann ba ea Fiachra Casán (Sean-Ghaeilge Fiachrae Casán).  Samhlaítear é le rí a fheictear sa ríliosta Buile Choinn, faoin ainm Fiechri, faighte idir Cairbre Lifechair agus roimh Dáire Dreachleathan.

Beatha
De réir na seanghinealach, mac  Cholla Fochtríth ba ea Fiechri/Fiachra.  Ní fheictear é sna ríliostaí na meánaoise, cé go ndeir siad gur sinsear na gCruithne é.  Sna ginealaigh úd, tugtar treoir deartháireacha dó, Imchad, Finnchad agus Rochaid agus deirtear go raibh mac aige darbh ainm Fedelmid.  Meastar gur sinsear iad a dheartháireacha de roinnt clann na gCruithne amhail is Uí Mhéith agus Uí Chriomhthainn, sinsear féin de ríthe Oiriall a mhaígh gur de shliocht Rochaide iad trí Chairbre Dam Arcait.

Sinsear ba ea Fiachra féin de  ríthe na nOirthear.  Faoin 8ú haois, ní raibh ach mion chumhacht pholaitiúil acu.  Feictear a n-ainm fós, mar sin féin, ar dhá bharúntacht i gContae Ard Mhacha, Na hOirthir Uachtaracha agus Na hOirthir Íochtaracha.    

D'fhéadfadh go raibh cumhacht níos mó acu le linn tréimhse níos ársa.  Tuairiscítear i nAnnála Uladh don bhliain 520, gur cloíodh agus mharaigh Ardghal mac Conaill Uí Néill ag Muircheartach mac Earca agus a chomhghuaillí, rí na nOirthear Colcu Moo Cluethi, ag Détna sa Bhreá.

Foinsí
 Edel Bhreathnach, The kingship and landscape of Tara. Editor Four Courts Press for The Discovery Programme Dublin (2005), lch. 167-168.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
V (deoch)

Is éard atá i  'V'  ná branda deoch fuinnimh arna tháirgeadh ag Frucor, monaróir dí atá lonnaithe sa Nua-Shéalainn. Seoladh é in Methven, an Nua-Shéalainn i mí Lúnasa 1997 agus san Astráil i 1999. D'éirigh leis an táirge, sciar den mhargadh os cionn 60% i an Nua-Shéalainn agus 42% san Astráil,

Leaganacha
Is é V Energy (dá ngairtear "V Green" freisin) blas bunaidh V a eisíodh i 1997.

Is blas “mistéireach” é Gorm V (dá ngairtear "V Blue" freisin) a tugadh isteach i mí Dheireadh Fómhair 2011 a thugann V dúshlán don óltóir iarracht a dhéanamh an blas a oibriú amach.

Is rogha eile blas é V Pure a scaoiltear in 2016 ag teacht ó 6 Chomhábhar Nádúrtha; sú úll, uisce súilíneach, sú líomóide, sliocht síl Guarana, caiféin ó pónairí caife glas agus blas V nádúrtha. 

Chuir V an dara blas Saor ó Shiúcra leis in 2018, ar théama tar éis an tsamhraidh agus na trópaicí. Tháinig an táirge seo in ionad “V Zero“.

“V Tortured Orchard Raspberry Lemonade” tugadh isteach in 2018.

V Energy Shots 
Éilítear go bhfuil na lámhaigh fuinnimh (a thuairiscítear mar "Pocket Rockets") chomh héifeachtach leis na cannaí níos mó ach go bhfuil blas an-searbh orthu atá, de réir shuíomh Gréasáin V Pocket Rocket, chun leanaí óga a chosc ó iad a ól.

V Iced Drinks 
In 2018, d’eisigh V 2 dheoch chaife Iced agus 2 dheoch seacláide Iced chuig Margadh na Nua-Shéalainne agus na hAstráile.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
 Táirgeadh na hAstráile ar V
 Táirgeadh na Nua-Shéalainne de V
Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha

Chuirfeadh an Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha cosc ar phléascáin tástálacha núicléacha, ar an tslí sin tarraingítear líne shoiléir idir úsáidí síochánta agus míleata na teicneolaíochta núicléach.

Níl an Conradh i bhfeidhm i láthair na huaire. Agus ní chuirfear an Conradh i bhfeidhm ach amháin nuair a dhaingneoidh gach tír é, atá sa liosta in Iarscríbhinn 2 leis an gConradh (a raibh acmhainn núicléach acu nuair a comhaontaíodh an conradh). D'iarr Éire ar gach tír atá fós ann in Iarscríbhinn 2 – ocht dtír in iomlán – an conradh a dhaingniú láithreach agus gan choinníollacha.

Agóidí 
Reáchtáltar an Lá Idirnáisiúnta in aghaidh Tástálacha Núicléacha ar an 29 Lúnasa agus an Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú Arm Núicléach 26 Meán Fómhair gach bliain.

Féach freisin 

 Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968)
 Conradh maidir le Toirmeasc ar Airm Núicléacha (2017)

Tagairtí 

Airm núicléacha
Dlí idirnáisiúnta
Conarthaí
Dánta le Friedrich Hölderlin

Tá an leabhar seo Dánta le Freidrich Hölderlin aistrithe ag Isobel Ní Riain ón nGearmáinise go dtí an Ghaeilge, agus tá na leaganacha Gearmáinise san áireamh ann. Ba fhile fíorthábhachtach é Freidrich Hölderlin (1770-1884). Táimid faoi chomaoin ag an Deutsches Literaturarchiv Marbach as cead a thabhairt dúinn an íomhá clúdaigh a úsáid. Franz Karl Hiemer (1768-1822) a rinne an bunphictiúir. Portráid de Friedrich Hölderlin é féin atá ann.

Clúdach: Portráid Franz Karl Hiemer.
An Comhlacht foilsitheoireachta Coiscéim a d’fhoilsigh an leabhar sa bhliain 2020 agus tá 63 leathanach ann.

Naisc sheachtracha
https://ucc-ie.academia.edu/IsobelN%C3%ADRiain/Books. Isobel Ní Riain
http://www.coisceim.ie/2020.html Coiscéim
https://www.siopaleabhar.com/tairge/reabhloideach/ An Siopa Leabhar

 
Leabhair aistrithe le Isobel Ní Riain
Leabhair
Filíocht na Gearmáinise
Greamanna Fáis

Is í Isobel Ní Riain údar an leabhar seo Greamanna Fáis, atá faoi chailín óg grámhar atá ag dul i ngleic le dúshláin agus cúraimí an tsaoil. Seo a scéal agus í ag fás aníos, óna hóige mar ghirseach i scriorta pholcaphonct. Na turais chuig na hospidéil mar gheall ar thinneas cinn. A céad grá, na fir eile ina saol, agus an spraoí sna clubanna oíche. Am ag freastal ar an ollscoil di agus a cuid ama ag maireachtáil sa Ghaeltacht agus thar lear. Gearrscéal beo bríomhar atá an-so-léite agus suimiúil.

Clúdach:Isobel Ní Riain
An Comhlacht foilsitheoireachta Coiscéim a d’fhoilsigh an leabhar sa bhliain 2020 agus tá 102 leathanach ann.

Naisc sheachtracha
http://research.ucc.ie/profiles/A006/I.NiRiain@ucc.ie Isobel Ní Riain
http://www.coisceim.ie/2020.html Coiscéim
https://coislife.ie/  Cois Life
https://www.siopaleabhar.com/ An Siopa Leabhar

 
Úrscéalta
Ficsean
Litríocht na hÉireann
Leabhair le hIsobel Ní Riain
Chuck Feeney

Is fear gnó agus daonchara é Charles Francis Feeney (a rugadh ar 23 Aibreán 1931).

Bhunaigh sé Duty Free Shoppers (Siopadóirí Saor ó Dhleacht) agus d’éirigh leis $8 mbilliún a shábháil leis an gnó sin.

Daonchairdeas 
Theastaigh uaidh a chuid airgid a thabhairt do scoileanna agus do charthanachtaí timpeall an domhain. Bhunaigh sé " The Atlantic Philanthropies" sa bhliain 1982

I mí Meán Fómhair 2020, chríochnaigh Chuck an obair sin. Thug sé $3.7 billiún d’ollscoileanna, agus thug sé $870 milliún do ghrúpaí éagsúla a bhaineann le cearta daonna, agus $1 bhilliún do thionscnaimh éagsúla in Éirinn.  

Dúirt Warren Buffet agus Bill Gates gur laoch é Chuck Feeney.

Saol pearsanta 
Cónaíonn Chuck in árasán beag i  San Francisco lena bhean chéile. Níl ach péire bróg amháin aige, agus níl aon charr aige.

Tagairtí 

Lucht gnó
Daonchairde
Saor ó dhleacht
Beatha Phí

Seo úrscéal mórchlú Yann Martel ar fáil i nGaeilge anois Beatha Phí, a bhuí le Risteárd Mac Annraoi. Úrscéal fealsúnachta Ceanadach a foilsíodh ar dtús i mBéarla sa bhliain 2001 ab ea Life of Pi. Is é an príomhcharachtar Piscine Molitor "Pi" Patel, buachaill Tamalach Indiach as Pondicherry a dhéanann iniúchadh ar shaincheisteanna spioradáltachta agus meiteashiseolaíochta ó aois an-óg.

Rugadh Yann Martel i Salamanca sa Spáinn sa bhliain 1963 do Cheanadaigh Fhrancacha. Clasaiceach i litríocht an domhain is ea Beatha Phí. Bronnadh an duais Man Booker air i 2002 chomh maith le gradaim eile. Rinneadh scannán de a bhain ceithre Oscar, agus tá sé aistrithe i mbreis agus daichead teanga. Seo anois an t-úrscéal claiseacach i nGaeilge, aistrithe go díograsach ag Risteard Mac Annraoi.

Is céimí de chuid Choláiste na Tríonóide é Risteárd Mac Annraoi, agus go leor leabhar is aistí leis i gcló. Pléann cuid díobh le
stair phobal na gCaecar in Éirinn, lena mbaineann sé féin.

Leabharliosta 
 I gComhluadar na gCarad, (Coiscéim, 2002)
 Mil as Gach Bláth, (Coiscéim, Coiscéim 2013)
 Scéalta ón Rúis, (Foilseachain Ábhair Spioradálta, 2016)

Naisc sheachtracha 
 http://www.cumannnasagart.ie/foilseachain-abhair-spiorad.html Foilseacháin Ábhair Spioradálta
 http://www.coisceim.ie/2020.html Coiscéim
 https://www.siopaleabhar.com/ An Siopa Leabhar
 http://www.coisceim.ie/beathaphi.html Beatha Phí - Coiscéim

 
Úrscéalta
Ficsean
Litríocht na hÉireann
Leabhair le Risteárd Mac Annraoi
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Caipín an tSonais

Caipín an tSonais is teideal don tríú cnuasach filíochta le Nuala Reilly, arb as Ard Mhacha ó dhúchas di ach atá ag cur fúithi i nDoire Cholm Coille leis na blianta fada.

Léirmheasanna
"Tá aibíocht ag roinnt le filíocht an chnuasaigh seo – agus tá guth údarásach le cloisteáil a labhraíonn go cineálta ach a chroitheann an léitheoir lena chineáltas agus a stuaim." C. Mac Murchaidh, Oireachtas na Gaeilge 2018.
"Thaithin an cnúasach seo liom. Tá na dánta traidisiúnta, ionraic, gan aon bhréag-ghalántacht, agus ligeann an file don dán teacht i láthair ar a bhealach féin seachas an dán na an leitheoir a bhrú. Braitear aibíocht sa dearchadh agus cion ar a bhfuil faoi chaibidil.". Caitlín Nic Íomhair, Oireachtas na Gaeilge 2018.

An nath cainte 'Caipín an tSonais'
'An té a mbíonn a' caipín seo air nuair a thigeann sé ar a' tsaol ní féidir a bháthadh.' (Tagairt:http://focailfholaithe.fng.ie/content/caip%C3%ADn-tsonais )

Leabharliosta
Magnus Ballyrath (Coiscéim, 2008)
Luibheanna Íce (Coiscéim, 2013)

Eolas eile
 Foilsitheoir:Coiscéim
 Leathainigh: 26
 Praghas:€7.50
ISBN: 6660012200092

Naisc sheachtracha
https://www.litriocht.com/t%C3%A1irge/caipin-an-tsonais/
http://www.coisceim.ie/2020.html Coiscéim
https://coislife.ie/  Cois Life
https://www.siopaleabhar.com/?a=caip%C3%ADn+an+tsonais
https://www.anceathrupoili.com/en/shop/caipin-an-tsonais/

 
Filíocht na Gaeilge
Cnuasach filíochta
Leabhair le Nuala Reilly
Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh

Náisiúnach, iriseoir, file agus polaiteoir, in Éire agus san Astráil, ab ea An Ridire Séarlas Gabhánach Ó Dufaigh, Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh, nó Charles Gavan Duffy (12 Aibreán 1816 - 9 Feabhra 1903).

Saol 
In Éirinn ba é an chéad eagarthóir ar 𝙏𝙝𝙚 𝙉𝙖𝙩𝙞𝙤𝙣. Sa bhliain 1842 bhunaigh an Dufach, in éineacht le Tomás Dáibhís agus Seán Blácach Diolúin, nuachtán seachtainiúil — The Nation, nuachtán na nuachtán na gluaiseachta ‘Éire Óg’. 
Bhí sé chun tosaigh in Éire Óg agus bhí sé ina Fheisire thar ceann Ros Mhic Thriúin (i gContae Loch Garman) ó 1852 go 1856.

Astráil 
Tar éis dó dul ar eisimirce chun na hAstráile, tháinig  Gabhán Ó Dufaigh chun bheith ina 8ú Príomh-aire de Victoria agus ar dhuine de na daoine ceannasacha i stair pholaitiúil Victoria. 
Bhí sé ina phríomh-aire ar Victoria (1871-72) agus ina Spéicéir ar an Tionól Reachtach (1877-80).

Ar scor sa Fhrainc 
In 1881, phós an Dufach Louise Hall, i bPáras, agus in aois 65 dó. 
D'éag sé i Nice ar 9 Feabhra 1903. 

D'eagraigh an Duffy Memorial Committee sochraid ollmhór i mBaile Áthá Cliath agus bhí go leor daoine ar an tsochraid ar an 9 Márta.  Tá an Dufach curtha i Reilig Ghlas Naíon.

Clann 
Bhí mac leis, Proinsias, a bhí ina phríomh-bhreitheamh Ard-Chúirt na hAstráile (1931-35). 

Bhí mac eile, Seoirse, leathdheartháir le Proinsias, ina ghnáthbhreitheamh (1936-46) agus ina Uachtarán (1946-51) d'Ard-Chúirt na hÉireann.

B'oideachasóir agus dhíograiseoir Gaeilge í a iníón, Luíse Gabhánach Ní Dhufaigh.

Féach freisin 

 Lúise Gabhánach Ní Dhufaigh
Éirí Amach na nÉireannach Óg

Tagairtí 

Básanna i 1903
Daoine a rugadh i 1816
Gluaiseacht na nÉireannach Óg
Victoria (stát)
Polaiteoirí na hAstráile
Réabhlóidithe Éireannacha
Cathal mac Aodha

Féach freisin Cathal mac Aodha, rí Bhreá

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea Cathal mac Aodha (Sean-Ghaeilge Cathal mac Áedo) (bás 627).  Aodh Flann Cathrach (Áed Fland Cathrach) ba ea a athair, agus Cairbre Crom mac Criomhthainn (bás 577), iar-rí, a sheanathair.  Tháinig sé i gcoróin tar éis bhás Finghin mac Aodha Dhuibh sa bhliain 618.

De réir an sean-dán, Mór Muman 7 Aided Cuanach meic Ailchine, phós Cathal Mór Mumhan (bás 636), bainteach a réamhtheachtaí.  Iníon  Áed Bennán mac Crimthainn (bás 618) Eoghanacht Locha Léin ba ea í, agus dá bharr, assuring a cheart right to rule at Caiseal.  Tar éis dó a dheirfiúr Ruithchern a tharrtháil ó mhuintir Uí Liatháin, chaoin na deirfiúracha an rí marbh, Fíngen, agus rathúnas a ré, ach thug Cathal achasán dóibh. 

Rinne Mór cleamhnas idir Ruithcern agus Lonán mac Finnigh, dlúthghuaillí Chathail, den Éile, is amhlaidh.  Lá amháin, áfach, deir an rí le Lonán éirí agus ómós a thabhairt dó rí na nDéise.  Glac Lonán masla leis an iarraidh seo agus d'fhág sé Caiseal in éineacht lena bhean chéile, agus ar aige hhh lena muintir, mic Aodha Bheannáin.  En route, rinne Cuanu mac Ailchine d'Fhir Maige Féne ruathair orthu.  Gortaíodh Lonán, agus d'fhuadaigh Cúán Ruithchern.  Tharla cogadh dá bharr idir mic Aodha Bheannáin agus mic Chathail, ach gan aigneas díreach.

Feictear torthaí an sága seo sa chéad ghlúin eile.  Sa bhliain 644, tharla Cath ag 'Ceann Con' sa Mhumhain idir Maol Dúin mac Aodha Beannáin (bás 661) agus Aonghas Liath deartháir Chathail (bás 644).  Bhí ár mór ar gach taobh, agus cuireadh an ruaig ar Máel Dúin.Annála Tiarnaigh, AT 642.1,644.4  Tuairiscítear bás Cuanu mhic Cailchín sa bhliain 644.

Bhí seachtar mac ag Cathal, ina measc Cathal Cú-cen-máthair mac Cathaíl (bás 665), rí Chaisil.

Féach freisin
 Ríthe na Mumhan

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh, G100002 
 Annála Inis Faithlinn, G100004
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Synchronisms le McCarthy, eagrán athbhreithnithe
 Wiley, Dan M., Mor Muman, Cycles of the Kings Rev. Eugene O'Keeffe, Book of Munster'', Eoghanacht Genealogies

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Cathal Cú-cen-máthair

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea Cathal Cú-gan-mháthair mac Cathail (Sean-Ghaeilge Cathal Cú-cen-máthair mac Cathaíl) (bás 665).  Bhí sé i réim timpeall ón mbliain 661 un go dtí a bhás.  Cathal mac Aodha (bás c. 628) ba ea a athair.

Tháinig Cathal i gcomharbacht ar Mhaonach mac Finghin d'Eoghanacht Chaisil.  I ndán luaite le Luccrech moccu Chérai, faightear liosta dá shinsir ar ais go Ádhamh. 

D'éag Cathal sa bhliain 665 de phlá a mharaigh go leor eile sna hannála Éireann.  Sna ríliostaí, tháinig  Colgú mac Faílbe Flaind d'Eoghanacht Chaisil, i gcomharbacht air.

Bhí ar a laghad beirt mhac ag Cathal , Finghin (bás 696) agus Ailill (bás 701).  Feictear an bheirt acu sna hannála mar ríthe na Mumhan.

Foinsí
 Byrne, Francis John, Irish Kings and High-Kings. Batsford, Londain, 1973.

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts, san áireamh
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Chronicon Scotorum
 Leabhar Laighneach
 maraon le Ginealaigh agus Naomhsheanchais
 A Poem on the Kings of the Eóganachta (Béarla)

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Eterscél mac Máele Umai

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Áine ba ea Eidirscéal mac Maoil Umha (Sean-Ghaeilge Eterscél mac Máele Umai (bás 721).  Cúán mac Amalgado (bás 641), iar-rí, ba ea a sheanathair.

Tá mearbhall ann sna hannála maidir leis féin agus Ailill mac Cathail Con-gan-mháthair (bás 701).  Feictear iad beirt mar ríthe sa seanscéal Seanchas Fála Chaisil, ach níl ach Eidirscéal luaite i Sioncronachtaí Laud agus an Leabhar Laighneach.  Faightear  fianaise le réimeas Ailealla and sna hannála.  Feictear Eidirscéal mar rí na Mumhan ina shínitheoir Cháin Adhamhnán ag Biorra sa bhliain 697.

De réir an Leabhair Mhuimhnigh, bhí Uisneach, deartháir Eidirscéil, ina rídamhna na Mumhain.  Mharaigh Eidirscéal é de ghráin agus éad, agus tháinig seisean ina rí in ionad Uisnigh. 

D'éirigh sé as a choróin timpeall na bliana 702 tar éis réimis sé bliana. Bhí a mhac, Cathussach, níos deireanaí ina rí na Mumhan ón mbliain 742.

Féach freisin
 Ríthe na Mumhan

Foinsí
 Annála Tiarnaigh
 Leabhar Laighneach, LS folio 150a, Fland cecinit.
 An Leabhar Muimhneach, Rev.Eugene O'Keeffe
 Sioncronachtaí Laud
 The Chronology of the Irish Annals, Daniel P. McCarthy
 T. M. Charles-Edwards, Early Christian Ireland Francis John Byrne, Irish Kings and High-Kings Cáin Adomnáin'', eag. & aistr. Kuno Meyer, Oxford: Clarendon Press, 1905

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Finghin mac Cathail

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea Finghin mac Cathail Con-gan-mháthair (Sean-Ghaeilge Finguine mac Cathail Con-cen-máthair) (died 696).  of Cathal Cú-gan-mháthair mac Cathail (bás 665) ba ea a athair.  Tháinig sé i gcomharbacht ar Colgú mac Faílbe Flaind sa bhliain 678.

Le linn a réimis, cuireadh Cáin Fuithirbe i bhfeidhm ag Mag Fuithirbe, ar theorainneacha Chorcaí agus Chiarraí sa bhliain 683.  Luaitear sa téacs ionadaí as gach mórthreibh na Mumhan.

Bhí mac amháin ag Finghin atá ar a bhfuil aithne air, Cathal mac Finghin (bás 742), rí cumhachtach Mhumhan.

Feictear é mar phearsa athfhillteach sa sraith  mistéir Sister Fidelma le Peter Tremayne.

Féach freisin
 Ríthe na Mumhan

Foinsí
 Annála Tiarnaigh
 Francis J.Byrne, Irish Kings and High-Kings
 The Chronology of the Irish Annals, Daniel P. McCarthy

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Tír thalamhiata

Is éard is tír thalamhiata nó  stát talamhiata ann ná stát ceannasach nach bhfuil críoch aici atá ceangailte le haigéan nó cósta suite ar bháisíní inréismsecha. Faoi láthair tá 44 tír talamhiata ann agus 5 stát talamhiata atá páirtaitheanta go pointe áirithe.

Tagairtí
 
 Tíreolaíocht fhisiciúil
Sputnik 2

Ba í Sputnik 2 an dara satailít shaorga a lainseáladh ón domhan. Sheol an tAontas Sóivéadach Sputnik 2 sa spás ar 3 Samhain 1957, ar mheáchan 508 kg.

Ar bord bhí an madra Laika. Dúirt na Rúisigh ag an am go maraíodh an madra le hinstealladh nimhe. Creid daoine áirithe níos déanaí go bhfuair Laika bás sa spás nuair a d'fheall ar a sholáthar ocsaigine. Ach théigh an t-inneall an iomarca, a léiríodh sa bhliain 2002.

Cúlra 
Thosaigh spásrás idir na Stáit Aontaithe agus an tAontas Sóivéadach i lár na gcaogaidí, iad ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil ar a chéile sa taiscéalaíocht sa spás. Bhí an tAontas Sóivéadach ag déanamh an-dul chun cinn i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta sna 1950idí.

Tagairtí 

Sputnik
Laika

Madra ab ea Laika (1954 - 3 Samhain 1957), an chéad chréatúr beo a chuaigh suas agus isteach sa spás. Lainseáladh Laika ar an spáslong Shóivéadach Sputnik 2 go bhfeicfí cad é mar a rachadh an spás i bhfeidhm ar rudaí beo.

Fuair Laika bás ann. Dúirt na Rúisigh ag an am go maraíodh an madra le hinstealladh nimhe. Creid daoine áirithe níos déanaí go bhfuair Laika bás sa spás nuair a d'fheall ar a sholáthar ocsaigine. Ach théigh an t-inneall an iomarca, a léiríodh sa bhliain 2002.

Cúlra 
Thosaigh spásrás idir na Stáit Aontaithe agus an tAontas Sóivéadach i lár na gcaogaidí, iad ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil ar a chéile sa taiscéalaíocht sa spás. Bhí an tAontas Sóivéadach ag déanamh an-dul chun cinn i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta sna 1950idí.

Tagairtí 
Sputnik
Madraí
Daon-Phoblacht na hIon-Mhongóile

Ba stát i Daon-Phoblacht na hIon-Mhongóile san Ion-Mhongóila a bunaíodh go gairid tar éis an Dara Cogadh Domhanda . Bhí sí ann ón 9 Meán Fómhair, 1945 go dtí an 6 Samhain, 1945.
Stáit chumannacha
Stair na Síne
Ailt le téacs sa tSínis
Cairbre Crom mac Criomhthainn

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea Cairbre Crom mac Criomhthainn (Sean-Ghaeilge Coirpre Cromm mac Crimthainn) (bás 577).  Bhí a chlann bunaithe thart ar Ghleannúir, Contae Chorcaí.  Criomhthann Sreamh mac Eachadha (bás c. 542) ba ea a athair. 

Is doiléir é croineolaíocht ríthe na Mumhan sa 6ú haois.  I nAnnála Tiarnaigh, luaitear Cairbre mar rí don bhliain, ach ansin, rí eile, Cormac mac Ailealla, don bhliain 545.  Feictear Cairbre arís ina thásc don bhliain 577, tar éis réimis 17 bliain.  Más fíor, bheadh sé i réim idir 560 agus 577.  Feictear é fosta i ríliostaí le fáil i Sioncronachtaí Laud, sa Leabhar Laighneach agus sa sága Seanchas Fála Chaisil.

Sa bhliain 572, tharla Cath Feimin, maigh idir Caisil agus Cluain Meala.  Chloígh Cairbre Colmán Beag mac Diarmada (bás 585) agus maraíodh fir na Mí.  Tá dán ann sa Dinnseanchas maidir le Loch Ceann a insíonn toradh an chatha:
Loch Cendmairg doimir fora bruach;
dolin Cairpri do chinnu écondad cru é sis isuas.
Loch Ceann
mairg bádóir ar a bruach;
líon Cairbre le cinn é 
go fuil é síos is suas.
 
Bhí beirt mhac aige, Feilimí mac Cairbre Chroim, luaite mar rí na Mumhan, agus Aodh Flann Cathrach, sinsear ríthe Gleanndamhnaigh.  Bhunaigh sé a ardeaglais ag  Cluain, agus ba é Naomh Colmán Chluana an chéad easpag ann.  Phós a bhaintreach, Cumman, Feilimí mac Tiarnaigh, rí Mumhan.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, Part 1, G100001A
 Annála Tiarnaigh, G100002
 Leabhar Laighneach, Imleabhar 1, Rig Lagen, G800011A
 Sioncronachtaí Laud,  G105005
 Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, G100054
 Byrne, Francis John, Irish Kings and High-Kings, 
 Synchronisms'' le  McCarthy.

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Mumhan