joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
RTÉ Raidió na Gaeltachta

Seirbhís lán-Ghaeilge raidió is ea RTÉ Raidió na Gaeltachta (nó go neamhfhoirmeáilte RnaG), a thosaigh ag craoladh ó Chasla, Conamara ar Dhomhnach Cásca, 1972. Cé gur ar phobail Ghaeltachta is mó a dhéanann sé freastal, tá an-líon éisteoirí aige go náisiúnta agus go hidirnáisiúnta.

Tá fáil ar an stáisiún ar fud Phoblacht na hÉireann ar an ard-mhinicíocht (FM), ar an meántonn sa Ghaeltacht fhéin, ar chóras satailíte ar fud na hEorpa, agus ar an idirlíon. Craoltar ar 92-94 agus ar 102.7 fm é ar oileán na hÉireann.

Eagraíocht 
Is cuid den tseirbhís chraoltóireachta phoiblí RTÉ é Raidió na Gaeltachta.

Tá trí phríomhstiúideo ag RnaG: Casla, Conamara; Bóthar na Léinsí, Corca Dhuibhne; Gaoth Dobhair, Tír Chonaill, maille le slám stiúideonna beaga i nGaeltachtaí eile timpeall na hÉireann.

Mar spraoi, tugtar "Garraí Pheter William" ar cheanncheathrú Raidió na Gaeltachta go fóill i gcuimhne ar ainm na háite sular tógadh foirgneamh an stáisiúin.

Stair 
Bhí 28 Márta 1970 ina lá stairiúil do phobal na Gaeltachta agus na Gaeilge nuair a thosaigh an stáisiún bradach, Saor-Raidió Chonamara ag craoladh ar Dhomhnach Cásca 1970.  Dhá bhliain níos déanaí, thosaigh Raidió na Gaeltachta ag craoladh ó Chasla ar Dhomhnach Cásca, 1972.

Ón bhliain 2000 amach tá an stáisiún ag craoladh 24 uair sa lá.

Craoltóirí 
I measc na gcraoltóirí ata ag obair sa stáisiún tá Máirtín Tom Sheáinín agus Rónán Mac Aodha Bhuí.

Sceideal 
Seo mar a bhí sceideal an stáisiúin ar 28 Aibreán, 2016.

Féach freisin 

 An Ghaeltacht
 Saor-Raidió Chonamara

Tagairtí 

Stáisiúin raidió Éireannacha
Meáin na Gaeilge
RTÉ
Stáisiúin raidió a thosaigh ag craoladh i 1972
Eadargóil

Baile beag i mBéarra in iarthar Chontae Chorcaí is ea Eadargóil. Tógann sé a ainm mar gur idir dhá Ghabhail atá sé.

Tá beagnach 450 daoine ina gcónaí ann. 

Bailte i gContae Chorcaí
Ceann Toirc

Baile i dtuaisceart Chontae Chorcaí is ea Ceann Toirc. Tá sé tuairim is 50 ciliméadar ó chathair Chorcaí, 50 km ó Luimneach agus ón mBlarna, 15 km ó Mhala agus 40km ó Chill Airne. Cónaíonn breis agus 2,000 duine ar an mbaile.

Daoine as an gceantar 

Patrick Guiney (1862-1913), ball parlaiminte náisiúnach ó 1910 go 1913
D.D. Sheehan B.L. (1874-1948), polaiteoir
Hanna Sheehy-Skeffington (1877-1946), suffragette agus údar
 an Dr. Pat O'Callaghan, (1905-1991), a bhuaigh dhá bhonn óir sna Cluichí Oilimpeacha
Pádraig A. Ó Síocháin S.C. (1905-1995), údar agus gníomhaí ar son na Gaeilge
Edel Quinn (1907-1944), misinéir
Michael O'Leary, fear gnó

Naisc sheachtracha

Suíomh oifigiúil an bhaile

Bailte i gContae Chorcaí
Na hAilichí

Baile beag in mBéarra, in iarthar Chontae Chorcaí is ea na hAilichí.

Ailichí, Na h
Eochaill

Is baile saoire cois farraige é Youghal i gContae Chorcaí, Éire. Ina shuí ar inbhear na hAbhann Duibhe, bhí sé tábhachtach ó thaobh na heacnamaíochta agus na heacnamaíochta de roimhe seo. Agus é tógtha ar imeall bhruach géar abhann, tá leagan amach fada agus caol ag an mbaile. Amhail daonáireamh 2016, ba é 7,963 an daonra.

Mar bhaile mara stairiúil ar chósta Oirthear Chorcaí, agus gar do roinnt tránna, tá sé ina cheann scríbe turasóireachta ó lár an 19ú haois. Tá roinnt foirgneamh agus séadchomharthaí stairiúla laistigh de bhallaí an bhaile, agus tá Eochaill i measc líon beag bailte atá ainmnithe mar 'Chalafoirt Oidhreachta na hÉireann' ag Bord Turasóireachta na hÉireann.

Turasóireacht

Tá Eochaill in aice le roinnt tránna lena n-áirítear an trá 5 km siar ón mbaile. In 2011 bronnadh bratacha gorma ar thrí thrá Youghal, Front Strand, Claycastle agus Redbarn, maidir le glaineacht uisce agus infhaighteacht áiseanna. Síneann Baile an Phoill, an riasc cósta fionnuisce is mó i gContae Chorcaí a fhreastalaíonn ar roinnt speiceas plandaí agus éan, feadh Thrá an Chaisleáin agus i dtreo Trá Redbarn.

Sna 1950idí agus na 1960idí ba ionad saoire cois farraige an-tóir ar Eochaill, agus na mílte ag dul ar an traein go dtí an trá. Le dúnadh na líne iarnróid sna 1970í (féach stair iarnróid na hÉireann), chuaigh Eochaill i dtréimhse meath, a threisigh na deacrachtaí Tá gá le hathstruchtúrú agus tógáil chun na háiseanna agus an tóir atá ag Eochaill a athshlánú ó na 1990idí, le cabhair ó lamháltais chánach réadmhaoine.

I 1914 bunaíodh Banna Píobaí Eochaille. I 1984, bhí an banna le feiceáil ar chlár an BBC "Jim'll Fix It", agus i 1993 tugadh cuireadh dóibh seinm i Larmor, sa Bhriotáin, sa Fhrainc. Idir 1995 agus 1997, ghlac Banna Píobáin Eochaille páirt i gcomórtas den chéad uair, agus bhuaigh siad roinnt dámhachtainí.

I 1969, bunaíodh Banna Práis agus Reed Naomh Muire, agus bhuaigh siad comórtais ar nós Craobhchomórtas Bannaí Dheisceart na hÉireann.

Ar na taitneamhachtaí in Eochaill tá cúrsa gailf 18 bpoll, cúirteanna leadóige tuilsoilsithe, páirceanna CLG, páirceanna sacair, cúrsa páirceála agus putóige 18 bpoll, páirceanna rugbaí, rásaíocht con, ionad siamsaíochta do theaghlaigh faoi dhíon le ceantar babhlála, léasair agus spraoi bog do leanaí, cúirteanna scuaise agus badmantan, ionad fóillíochta le linn snámha, gyms, dánlanna, club snúcair, seodra faire éan ag Riasc Bhaile an Phréacháin, agus iarsmalann.

Iompar

Is é Aerfort Chorcaí an t-aerfort is gaire, agus tá sé suite 54 km ó Eochaill. Feidhmíonn Bus Éireann seirbhís idir Eochaill agus Cathair Chorcaí.
Dúnadh stáisiún iarnróid Eochaille, a d'oscail an 1 Bealtaine 1860, le seirbhísí paisinéirí an 4 Feabhra 1963, agus dhún sé go hiomlán (lena n-áirítear trácht earraí) an 30 Lúnasa 1982

Féach freisin 

 Prióireacht Eochaill

Tagairtí 

Bailte i gContae Chorcaí
Síle Seoige

Is láithreoir teilifíse í Síle Seoige (a rugadh sa bhliain 1979 sa Spidéal, Contae na Gaillimhe) ar stáisiún teilifíse éagsúla in Éirinn. Láithrigh sí an aimsir agus Cúla 4 ar TG4 agus is láithreoir í ar An Seachtain ar RTÉ a hAon. Is í Gráinne Seoige a deirfiúr. Anois an leitheoir na mPobal na RTE1. Is breitheamh í ar Busker Abú.

Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Daoine as Contae na Gaillimhe
Daoine a rugadh i 1979
Daoine beo
An Seanbhaile (Ros Comáin)

Sráidbhaile beag i gContae Ros Comáin is ea An Seanbhaile (Old Town as Béarla).

Seanbhaile
An Airgnigh

Baile i gContae Ros Comáin is ea An Airgnigh (Arigna as Béarla). Tá an tsráidbhaile seo suite cóngarach le Loch Aillionn (ar an tslí-uisce Sionnain-Éirne), ar táin idir Céideadh agus Sliabh an Iarainn.

Eacnamaíocht 
Go dtí fiche bhliain ó shin bhí mianach guail oibrithe ag Airgnigh le breis is 400 daoine ag obair ansin. Sa lá inniu, tá iarsmalann bheag ann le iarsmaí den taithí mianracht agus bíonn daoine tógtha síos an mianrach chun na coinníollacha a bhí ag na lucht oibrithe ansin a mhothú.

Iompar 
Osclaíodh Iarnród Airgnigh ar an 2ú lá de mhí Bealtaine, 1888, agus dúnadh sé faoi dheireadh ar an 1 lá de mhí Aibreán, 1959. Bhí sé páirt den tomhas-tannaí iarnród, Cabhán-Liatroima. 

Airgnigh, An
Bealach an Doirín

Baile i gContae Ros Comáin is ea Bealach an Doirín (Ballaghaderreen as Béarla). Tá sé lonnaithe ar mbóthar N5 san iar-tuaisceart Contae Ros Comáin. 
Beadh sé faoi dlínse Contae Mhaigh Eo, ach bogadh an teorann i 1899 de bharr an tAcht Rialtais Áitiúla. Tá na tacaitheoirí CLG scoilte idir na daoine a tacú Contae Mhaigh Eo agus an slua eile a thacú Contae Ros Comáin. 

Tagann Brian Ó Baoill as an ceantar.

Bealach an Doirín
Áth Liag

Baile i gContae Ros Comáin is ea Áth Liag  (Athleague as Béarla). Bhí 900 duine ina gcónaí in Áth Liag sa bhliain 2006.

Ath Liag
Béal Átha Fearnáin

Baile i gContae Ros Comáin is ea Béal Átha Fearnáin  (Ballyfarnan as Béarla). Bhí 182 duine ina gcónaí i mBéal Átha Fearnáin sa bhliain 2006.

Bhí Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin ina chónaí ann.  Sa bhliain 1684 d’aistrigh an teaghlach  go dtí Béal Átha Fearnáin.

Tagairtí 

Beal Atha Fearnain
An Caisleán Riabhach

Baile in iarthar Chontae Ros Comáin is ea an Caisleán Riabhach (Castlerea as Béarla). Rugadh Dubhghlas de hÍde anseo sa bhliain 1860. Is as an Fheisire Eorpach neamhspleách Luke 'Ming' Flanagan agus an scríbhneoir agus iar-iriseoir John Waters ón mbaile freisin. Bhí 2,970 duine ina gcónaí sa bhaile nó cóngarach dó sa bhliain 2016.

Daoine 

 John F. Cryan
 Thomas Finnegan
 Luke 'Ming' Flanagan
 Gerry Gannon
 Aidan Heavey 
 Dr. Douglas Hyde
 Michael McGovern 
 Andrew McDermot
 Stephen Rochford
 John Waters
 Matthew Young

Grianghraif eile

Comhchathracha 

Tá an Caisleán Riabhach nascadh le:

 Newark, New Jersey, Na Stáit Aontaithe.
 Soulac-sur-Mer, An Fhrainc.

Féach freisin

 Contae Ros Comáin
 Comhairle Contae Ros Comáin
 Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach
 Ospidéal Ollscoile Ros Comáin
 Ros Comáin–Gaillimh (Dáilcheantar)
 Stáisiún an Chaisleáin Riabhaigh
 Bealach Ghleann na Suca
  An N60

Caislean Riabhach
Dún Gar

Baile i gContae Ros Comáin is ea Dún Gar  (Frenchpark as Béarla).

Dun Gar
An Leithcheathrú

Baile i gContae Ros Comáin is ea An Leithcheathrú (Lecarrow as Béarla). Tá sé suite 17 gciliméadar siar ó thuaidh ó Bhaile Átha Luain ar bhóthar an N61 idir Áth Luain agus Ros Comáin. Ceanglaíonn canáil an baile le Loch Rí, an dara loch is mó ar abhainn na Sionainne. Oibríonn go leor de mhuintir na háite i mBaile Átha Luain nó i Ros Comáin.

Leithcheathru
Ros Comáin

Baile i gContae Ros Comáin is ea Ros Comáin (Roscommon as Béarla). Tá sé suite i gCúige Chonnachta, gar le bruach thiar Locha Rí. Is é baile Ros Comáin an príomh-bhaile sa chontae den ainm céanna.

Stair 
Tagann an t-ainm 'Ros Comáin' ó Naomh Chómáin, a bhunaigh mainistir anseo san cúigiú aois. Tá aithne ar na coillte in aice leis an baile mór mar 'Choillte Chomáin' nó Ros Comáin i bhfocail eile, agus as sin a thagann an t-ainm as Béarla 'Roscommon'.

Bhí crochbhean ar an baile mór gnóthach seo, darb ainm 'Lady Betty' is tá cáil uirthi mar gur chroch sí a mac féin. Chomh maith le sin, bhunaigh Rí Chonnacht Felim Ó Conchubair mainistir Domhinicáineach san áit seo. Tógadh Chaisleáin Ros Comáin i 1269, agus dún Normannach is ea é.

Áiseanna 
Bunaíodh Club Gailf Ros Comáin sa bhliain 1904.
Tá trí theach óstá agus neart teach tábhairne i Ros Comáin.
Tá ospidéal, leabharlann, dhá bhunscoil, trí mheánscoil, bancanna, siopaí srl i Ros Comáin.

Iompar 
Osclaíodh an Stáisiún traeineach ar an 13 Feabhra 1860. Tá sé suite ar an líne ó Bhaile Átha Cliath go dtí Cathair na Mart.

Eacnamaíocht 
Tá baint ag an chuid is mó de na postanna i gCo. Ros Comáin, leis an fheirmeoireacht. Tá an margadh beithí suite in aice leis na príomhsiopanna sa bhaile mór, Tesco agus Dunnes Stores agus is iad traoi foinse de saorthar san áit. Chomh maith leis sin, tá gnó á chaitheamh leis na siopanna agus na gnóthasí laistigh den bhaile mór.

Spórt 

Tá an pháirc C.L.G. 'Dubhghlas de hÍde' suite in aice leis an reilig ar an bpríomhbhóthar go dtí Baile Átha Luain. Is é an staid is mó i gcúige Chonnacht é agus bíonn cluiche ceannais, comórtas peile Chúige Chonnachta ar siúl ann gach samhradh. Fuair an pháirc an t-ainm ó chéad Uachtaráin na hÉireann, Dubhghlas de hÍde, ós rud é gur rugadh is tógadh é í gcontae Ros Comáin. 

Is í an pheil an cluiche is coitianta a imrítear sa chontae ach tá an iománaíocht an choitianta freisin, go háirithe sna fairsinge in aice le teorann Contae na Gaillimhe, mar Shampla Na Ceithre Bóthair agus Átha Liag. Chomh maith le sin, bhuaigh an contae Comórtas Nicky Rackard í 2007 agus beidh siad ag imirt i gCorn Christy Ring an bhlian seo chugainn.

Scoileanna 
Tá trí mheánscoil i mBaile Ros Comáin: Na Bráithre Chríostaí, Scoil Clochar na Trócaire agus Coláiste Phobail Ros Comáin (An Ghairmscoil). Tá roinnt bhunscoileanna sa bhaile freisin, mar shampla, Scoil na Mainistreach.

Monopoly 
Is í Ros Comáin an sráid is costasach le cónaí ar, sa leagan is déanaí den chluiche bhoird 'monopoly'. Fuair sé an onúir speisialta seo de bharr an líon daoine a chaith a gcuid vótaí ar a shon. Fuair sé an príomhspota thar Corcaigh agus sé áiteanna i mBaile Átha Cliath.

Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Ros Comain
Tuilsce

Baile beag i gContae Ros Comáin is ea Tuilsce (Tulsk as Béarla). 

Tá sé suite san áit a dtrasnaíonn an bóthar N61 an príomhbhóthar náisiúnta N4, agus é ag rith idir an N3 sa Longfort agus Cathair na Mart, Contae Mhaigh Eo. 19km ó dheas ar an N62 uaidh tá Baile Ros Comáin, agus tá an dara baile is mó sa chontae, Mainistir na Búille, 24km ó thuaidh ó Thuilsce ar an mbóthar céanna. Tá pleananna ann faoi láthair chun seachród timpeall an bhaile a chur leis an N4.

Is é Tuilsce an baile is cóngaraí don tsuíomh fhinscéalach seandálaíochta Ráth Cruacháin, áit a raibh cónaí ar an mBanríon Méabh (Maeve, Medb) agus Muireagán (Morrigan), agus is ansin a thosnaíonn imeachtaí Tháin Bó Cuailgne, príomhthéacs na Rúraíochta, a d'aistrigh Thomas Kinsella go Béarla. Tá leagan giorraithe den scéal ar fáil i Nua-Ghaeilge sa leabhar úd Laochas le Séamas Ó Searcaigh.

Tuilsce
An Teach Dóite

Baile i gContae na Gaillimhe is ea An Teach Dóite (Maam Cross as Béarla).

San Litríocht 
Tá tagairt don stáisiún traenach sa Teach Dóite ann sa ngearrscéal "An Bhean Chaointe" le Pádraic Mac Piarais.

Teach Doite
Teach Doite
Sraith Salach

Baile i gContae na Gaillimhe is ea Sraith Salach nó Sraith Saileach (Recess as Béarla).

Sraith Salach
Sraith Salach
Leitir Ceanainn

Is í Leitir Ceanainn (Letterkenny as Béarla) an baile is mó i gContae Dhún na nGall. Tá an baile suite ar bhruacha an tSúiligh agus ag ceann Loch Súilí, an loch mara a ritheann an abhainn sin isteach inti. Croílár geilleagrach d'iarthuaisceart na hÉireann atá inti, in éineacht le Doire Cholm Cille.

Thosaigh Leitir Ceanainn a saol mar bhaile margaidh ag tosú na 17ú haoise, i rith Phlandáil Uladh. Tráth a bhí, bhí caisleán ina sheasamh san áit ina bhfuil Ardeaglais Naomh Adhamhnán agus Naomh Colm Cille ina seasamh inniu. Tá príomh-institiúd tríú leibhéil an chontae, Institiúid na Teicneolaíochta Leitir Ceanainn nó LYIT, lonnaithe sa bhaile, chomh maith le Coláiste Naomh Adhamhnán; stiúideoanna Highland Radio, príomhstáisiún raidió an chontae; agus teampall Hiondúch. Tá cáil ar an bhaile as a saol oíche, agus daoine móra idirnáisiúnta ag teacht go rialta go háiteanna ar nós Club Voodoo, The Grill, agus The Pulse. San Aura Complex, atá i ngar le Páirc Uí Domhnaill, tá linn snámha de chaighdeán Oilimpeach, agus raon lúthchleasaíochta Danny McDaid. Is i Leitir Ceanainn a leaindeáil Wolfe Tone, agus a gabhadh é, nuair a tháinig sé go hÉirinn i 1798. 

Sa bhliain 2016, bhí 19,274 dhuine ina gcónaí i Leitir Ceanainn, ar fud achair 15.5km². Bhí an baile ar an 23ú baile is mó i bPoblacht na hÉireann.

Teangacha 

Bhí 7,060 daoine ábalta Gaeilge a labhairt.
Labhair 569 (3.1% don daonra) Gaeilge taobh amuigh den chóras oideachas. Labhair  2,952 daoine teanga eile seachas Béarla nó Gaeilge sa bhaile. Ba í an Pholainnis an teanga iasachta is comónta le 942 cainteoirí.

Déimeagrafaic 
Ainneoin go raibh traidisiún fada eisimirce ag an bhaile go dtí na 1990aidí, is glanimirce dheimhneach a bhíonn de ghnáth ag an bhaile sna laethanta atá inniu, cuid mhaith de dhaoine as Eoraip an Oirthir, an Afraic, agus an Áise i measc na ndaoine atá tagtha. Feictear é seo sa mhéid shuntasach de shiopaí agus bialanna de chultúir éagsúla, bialanna Síneacha agus Indiacha ina measc, chomh maith le siopaí speisialaithe á rith ag na comhphobail Afracacha, Áiseacha, Meiriceánacha Theas, agus Oir-Eorpacha. Tá teampall Hiondúch ag an bhaile chomh maith, rud atá neamhchoitianta in Éirinn.

Ceantair 

 Baile Raithin
 Loch Súilí
 Páirc Baile Mhic Comhghaill, Páirc Baile Leitir Ceanainn, An Phríomhshráid
 An tSeanbhaile, An tSúileach

Naisc sheachtracha 

 Suíomh gréasáin Ionad Comhphobail Leitir Ceanainn

Tagairtí 

Bailte i gContae Dhún na nGall
Saorstát Éireann

Is é Saorstát Éireann an stát a bunaíodh i sé chontae fichead na hÉireann, ar an 6 Nollaig 1922, i ndiaidh shíniú an Chonartha Angla-Éireannaigh.  Mhair an Saorstát go dtí gur tháinig Bunreacht na hÉireann i bhfeidhm sa bhliain 1937.

Bunreacht 
Bhí rí Shasana ina cheann stáit ar an Saorstát, agus Seanascal Shaorstát Éireann ina ionadaí aige sa stát. Chaithfeadh na Teachtaí Dála móid dílseachta a mhionnú don Rí sula nglacfaidís a suíocháin sa Dáil.

Stair 
Ar an 6 Nollaig 1922, ghlac an rialtas le forálacha an Chonartha Angla-Éireannaigh agus rinneadh tiarnas de chuid Impireacht na Breataine d’Éirinn go hoifigiúil. Ceaptar LT Mac Cosgair ina Uachtarán ar Ard-Chomhairle Shaorstát Éireann. 

Cé go raibh stádas an Tiarnais ag an Saorstát, bhí níos mó saoirse aige ná ag na Tiarnais eile. Éireannach ab ea an Seanascal, ach muintir isteach ab ea na Gobharnóirí Ginearálta sna tiarnais eile, fir uaisle Ghallda ón mBreatain Mhór de ghnáth. 

Theastaigh ó na hÉireannaigh poblacht a chur ar bun mar sin féin, agus rinne rialtas an tSaorstáit a ndícheall leis an gcuspóir sin a bhaint amach seachas cogadh nua a tharraingt anuas ar an tír. 

Sa bhliain 1931, d'achtaigh Parlaimint na Ríochta Aontaithe an reacht ar ar tugadh Reacht Westminster, reacht a chuir ar chumas na dTiarnas éagsúil a gcuid dlíthe féin a reachtú beag beann ar an mBreatain Mhór. 

Ghlac lucht rialtais na hÉireann buntáiste ar an reacht seo lena mbunreacht féin a chur i bhfeidhm, Bunreacht na hÉireann, sa bhliain 1937.

Féach freisin 

 Rialtas Sealadach na hÉireann (1922)

Tagairtí 

Saorstát Éireann
Iar-thíortha na hEorpa
Stair na hÉireann
Rialtas na hÉireann
David Lloyd George

Státaire Briotanach ab ea David Lloyd George, an Chéad Iarla Lloyd-George Dhwyfor, OM, PC (17 Eanáir 1863 – 26 Márta 1945). 

B'eisean an Príomh-Aire Liobrálach deireanach ar an Ríocht Aontaithe, ó 1916 - 1922, an t-aon Phríomh-aire ar an Ríocht Aontaithe, as an mBreatain Bheag agus an t-aon aturnae riamh go nuige seo a ndearnadh Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe de.

Tugadh "The Welsh Wizard" (Draoi na Breataine Bige) air mar gheall ar a chumas mar pholaiteoir.

Saol
Rugadh David Lloyd George 17 Eanáir 1863 i dteaghlach ina labhraítí an Bhreatnais.

Dlí 
Tar éis dó cáiliú mar aturnae sa bhliain 1884, tharraing Lloyd George aird an phobail go tapa, go háirithe mar chosantóir do chearta na Neamhaontach. 

Lean sé ag dlíodóireacht ar feadh blianta fada i ndiaidh an chéad uair a toghadh é, i ndiaidh na bliana 1897 i gcomhpháirtíocht le Arthur Rhys Roberts.  

'Sé Lloyd George an t-aon aturnae riamh a ndearnadh Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe de is ea é, in ainneoin an iliomad abhcóidí a fuair an post. Agus é ag scríobh thar ceann an Law Society Gazette, bhreathnaigh Michael Cross ar roinnt buaicphointí i saol oibre Lloyd George mar dhlíodóir.

Polaitíocht 
Toghadh chun Theach na dTeachtaí den chéad uair é sa bhliain 1890, 

Seansailéir an Státchiste (1908-15) agus Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (1916-22) ab ea é.  

Bhí Lloyd George mar cheartlár an Conradh Versailles tar éis an Chéid Chogaidh Domhanda. 

Shínigh Lloyd George an Conradh Angla-Éireannach ar an 6 Nollaig 1921.  Ach ar 22 Meitheamh 1922, scaoileadh marbh n Marascail Machaire Henry Wilson, ar leac a dhorais féin i lár Londain. Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do Phríomh-Aire Tuaisceart Éireann, James Craig ag an am céanna. 

Bhí David Lloyd George den tuairim gur poblachtánaigh frith-Chonartha ba chúis leis an marú. Mar thoradh, chuir Rialtas na Breataine brú ar an gCoileánach ionsaí a dhéanamh ar na Ceithre Cúirteanna.

Bás 
Tháinig ailse phutóige ar David Lloyd George, D’éag sé ar 26 Márta 1945 i Llanystumdwy, Gwynedd, Bá Ceredigion.

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1863
Básanna i 1945
Daoine Sasanacha
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Polaiteoirí na Breataine Bige
Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Ridirí
Uaisleacht Eorpach
Lá na nAithreacha

Is lá saoire é Lá na nAithreacha chun Aithreacht agus aithreacha a cheiliúradh, sa dóigh is a cheiliúrann Lá na Máithreacha Máithreacht. Titeann Lá na nAithreacha ar an tríú Domhnach de mhí an Mheithimh in Éirinn agus sa Bhreatain.

Tugtar bronntanais mar aon le hearraí crua agus uirlisí d'aithreacha ar fud an domhain ar an lá sin.

Stair 
I Stáit Aontaithe Mheiriceá, ba í an Bhean Sonora Smart Dodd an duine a chuir tús le Lá na nAithreacha. Bhí a hathair ina sheansaighdiúir sa Chogadh Cathartha Mheiriceá, William Jackson Smart. B'fhear é a thóg seisiúr páiste agus é ina thuismitheoir aonair i Spokane, Washington. Tugadh spreagadh di ó iarracht Anna Jarvis chun tús a chur le Lá na Máithreacha. 

Cé gur mhol sí an 5 Meitheamh ar dtús, cothrom lae báis a hathar, níor thug sí go leor ama do na heagraithe socruithe a dhéanamh, agus cuireadh an ceiliúradh ar ceal go dtí an tríú Domhnach i Mí an Mheithimh. Tugadh tacaíocht neamhoifigiúil ó dhaoine mar aon le William Jennings Bryan caol díreach.

Cé gur rinne Lyndon Johnson lá saoire de Lá na nAithreacha, sa bhliain 1966, níor aithníodh an saoire go hoifigiúil go dtí go raibh Richard Nixon ina uachtarán sa bhliain 1972.

Dátaí i dTíortha Éagsúla 
 An Airgintín, Ceanada, an tSile, an Fhrainc, an India, an Ísiltír, Málta, Meicsiceo, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, Stáit Aontaithe Mheiriceá, an Tuirc, agus Veiniséala: an tríú Domhnach i Mí an Mheithimh (19 Meitheamh sa bhliain 2005)
 An Astráil agus an Nua-Shéalainn: an chéad Domhnach i Mí Mheán an Fhómhair
 An Bheilg: Lá Fhéile Ióseof (a bhíonn an ar an 19 Márta), agus an dara Domhnach i Mí an Mheithimh ("Gan bhaint leis an gcreideamh")
 An Bhrasaíl: an dara Domhnach i Mí Lúnasa
 An Bhulgáir: 20 Meitheamh
 An Chóire Theas: 8 Bealtaine, Lá na dTuismitheoirí
 An Danmhairg: 5 Meitheamh, an dáta céanna ná Lá an Bhunreachta
 An Fhionlainn, an Iorua, an tSualainn,: an dara Domhnach i Mí na Samhna
 An Ghearmáin: ar Lá an Ardaithe (ceaptha ar dtús ag na sóisialaigh chun áit na saoire Críostaí a ghlacadh, agus cuirtear an dá le chéile don chuid is mó)
 An Liotuáin: an chéad Domhnach i Mí an Mheithimh
 An Mhalaeisia: an tríú seachtaine i Mí an Mheithimh
 An Ostair: an dara Domhnach i Mí an Mheithimh
 An Pholainn: 23 Meitheamh
 An Phortaingéil, an Spáinn, an Iodáil: 19 Márta
 Poblacht na Síne (an Téaváin): 8 Lúnasa
 Is comhfhuaimneach é an focal don dáta, ba ba, (8ú/8) leis an Mandairínis ar athair, "爸爸" bàba.
 An Téalainn: 5 Mí na Nollag, breithlá an Rí Bhumibol Adulyadej

Naisc sheachtracha 
 Stair Lá na nAithreacha (Béarla)

Tagairtí 

Féilte
Liosta teangacha

Seo Liosta de Theangacha ar fud fad an domhain

A 
 Abcáisis
 Acaidis
 Acáidis
 Adyghe
 Afra-Áisic
 Afáiris
 Afracáinis
 Airméinis
 Aivéistis
 Ailiúitis
 Albainis
 Albáinis
 Altaeis
 Amairis
 Aragóinis
 Araibis
 Aramais
 Asaimis
 Asairis
 Asarbaiseáinis

B 
 Bablóinis
 Baiblis
 Bailtis
 Bascais
 Beangáilis
 Béarla
 Bílearúisis
 Boisnis
 Breathanach
 Breatnais
 Brithenig
 Briotáinis
 Burmais

C 
 Cailmícis
 Caintis
 Cairéilis
 Cannadais
 Cantainis
 Catalóinis (Català/Valencià/Balear)
 Ceatsuais
 Ciocúis
 Ciosvahaílis
 Cirgisis
 Coirdínis
 Cóiréis
 Coirnis
 Corsaicis
 Cróitis

D 
 Danmhairgis

E 
 Eabhrais
 Easpáinnig
 Eastóinis
 Eiscimis

F 
 An Fhairsis
 An Fharóis
 An Fhidsis
 An Fhionlainnis
 An Fhraincis
 An Fhranc-Phroibhinsis

G 
 An GhaeilgeGaeilge na MumhanGaeilge UladhGaeilge Chonnacht
 Gaeilge na hAlban
 Gaeilge Mhanann/Manainnis
 An Ghaimis
 An Ghailísis
 an Ghaillis
 An Ghearmáinis
 An Ghiúdais
 An Ghuaráinis
 An Ghúisearáitis
 An Ghuugu Yimidhirr

H 
 Háisis
 Heilléinic
 Hiondúis/Urdúis
 Hixkaryana

I 
 Iávais
 Idirshlaivis
 Ido
 Indinéisis
 Interlingua
 Inuktitut
 Iodáilis
 Ioruais
 Íoslainnis

L 
 Laidin
 Laidinis
 Laidínis
 Laitvis
 Lucsambuirgis (Leitseabuirgis)
 Lidis
 Liotuáinis

M 
 Maigiairis
 Mailéalaimis
 Malaeis
 Máltais
 Mandairínis
 Manainnis
 Maraitis
 Mongóilis

N 
 Navachóis
 Neinéitsis
 Neipeailis
 Nuxálk

O 
 Ocsatáinis
 Ollainnis/Ísiltíris
 Oraimis

P 
 Paipeamaintis
 Paistis
 Peirsis
 Portaingéilis
 Pléimeannais
 Polainnis
 Puinseáibis

R 
 Róimis
 Romainis
 Rómainis
 Rómáinis
 Rúisis

S 
 Sáimis
 Sairdínis
 Samóidis
 Sanscrait
 Seapáinis
 Seirbis
 Seiricis (Tsalaigis)
 Seisnis
 Seoirsis (Grúisis)
 Sindis
 Sínis
 Sínis Minnan
 Sínis shimplithe
 Sínis thraidisiúnta
 Sintis
 Slóvaicis
 Slóivéinis
 Slavóinic
 Slavóinis
 Soirbis
 Somáilis
 Spáinnis (Caistílis)
 Sprantais
 Sualainnis
 Súlúis
 Suvaisis
 Svahaílis (Ciosvahaílis)

T 
 Tagálaigis
 Táidsícis
 Tamailis
 Téalainnis
 Teileagúis
 Tuircic
 Tuircis
 Tuircis Otamánach
 Túvais

U 
 Úcráinis
 Ugrais
 Úrailis
 Urdúis
 Ungáiris (Maigiairis)
 An Úisbéiceastáinis

V 
 Vítneaimis
 Volaifis
 Volapük

V 
 Wenedyk

X 
 Xhosa
 !Xóõ

 
Teangacha
Áth an Chláir

Is baile é Áth an Chláir (Aclare as Béarla) atá suite in oirdheisceart Chontae Shligigh.

Suíomh 
Is é Áth an Chláir príomhbhaile an pharóiste Chill Mhic Thaidhg. Tá sé lonnaithe ar an Eidhneach, craobh-abhainn de chuid na Muaidhe. Is féidir Caisleán Bhéal an Chláir a fheiceáil ón mbaile—dún tréigthe de chuid mhuintir Uí Eaghra is ea é siúd.

Ceol 
Tá oidhreacht cheoil thraidisiúnta láidir ag an sráidbhaile, agus tá aithne air mar gheall ar a chuid amhránaithe agus ceoltóirí. As Áth an Chláir don cheoltóir Tommy Fleming.

Bailte i gContae Shligigh
Baile an Mhóta (Sligeach)

Is baile margaidh é Baile an Mhóta (Ballymote as Béarla), atá suite i ndeisceart Chontae Shligigh. Tá an baile fós ag fás. Is baile stairiúil é, le Caisleán Baile an Mhóta, a thóg Risteard Óg de Burgh sa bhliain 1300. Deirtear go raibh Leabhair Bhaile an Mhóta scríofa istigh ann.

Tá Baile an Mhóta lonnaithe ar na bóithre réigiúnacha R293, R295 agus R296, agus ar an iarnród ó Bhaile Átha Cliath go Sligeach.

D'oscail méara Nua-Eabhrac Michael Bloomberg Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann i gcuimhneachán na "Fighting 69th" i mBaile an Mhóta ar an 22 Lúnasa 2006.

Daoine cáiliúla 
 An Bráthair Walfrid, bunaitheoir Celtic Football Club
 Michael Corcoran, Brigadier General don 69ú Reisimint Infantry (The Fighting 69th) le linn Cogadh Cathartha SAM
 Seán Ó Poire (John Perry), Teachta Dála
 Eamon Ó Scanláin (Eamon Scanlon), Teachta Dála

Baile An Mhota
Baile Easa Dara

Baile i gContae Shligigh is ea Baile Easa Dara (Ballysadare as Béarla).

Baile Easa Dara
Baile Idir dhá Abhainn

Baile i gContae Shligigh is ea Baile Idir dhá Abhainn (Riverstown as Béarla).

Baile Idir dhá Abhainn
Cúil Mhuine

Baile i gContae Shligigh is ea Cúil Mhuine (Collooney as Béarla).

Cuil Mhuine
Droim Chliabh

Baile i gContae Shligigh is ea Droim Chliabh (Drumcliffe as Béarla). Tá sé suite ocht gciliméadar slí ó thuaidh ó bhaile Shligigh ar bhóthar an N15 idir sliabh Bhinn Ghulbain agus an fharraige. Tá uaigh William Butler Yeats i reilig ann.

Droim Chliabh
An Droim Mór Thiar

Sráidbhaile in iarthar Chontae Shligigh is ea An Droim Mór Thiar (Dromore West as Béarla).  

Tá an sráidbhaile suite ar an stad leath-slí idir Béal an Átha i gContae Mhaigh Eo agus Cathair Shligigh, an príomhbhaile i gContae Shligigh, ar an N59. Ritheann Abhainn Dhún Néill tríd an sráidbhaile agus tá sí suite idir Sliabh Gamh agus an cósta Atlantach. De ghnáth anseo mar a bhíonn i dtuatha na hÉireann go coitianta, an gnó is flúirsí sa bhaile ná tithe tábhairne - agus tá ceithre cinn acu anseo. Chomh maith leis sin, tá dhá siopaí, poitigéir, bialann Shíneach, búistéir agus bláthadóir anseo. 
Tá stáisiún seirbhíse Topaz le fáil sa bhaile An Droim Mór Thiar.

Droim Mor Thiar
An Ghráinseach

Is baile i gContae Shligigh í an Ghráinseach (Grange as Béarla).

Ghrainseach
Goirtín

Baile i gContae Shligigh is ea Goirtín (Gorteen as Béarla).

Goirtin
Iascaigh

Baile i dtuaisceart Chontae Shligigh is ea Iascaigh (Easky as Béarla). Tá sí suite ar an cóiste Atlantach, 26 mhíle ó Shligigh agus 15 mhíle ó mBéal an Átha i gContae Mhaigh Eo. Tagann an t-ainm ón focal Gaelach 'iasc', agus tá an ciall dírach 'fliúrse d'éisc', de bharr an t-Abhann Iascaigh atá suite in aice léi. Ar dtús, bhí an t-ainm 'imleach iseal' ar bparóiste Iascaigh.

Stair 
Tá saibhreas de stair agus oidhreacht nasctha leis an sráidbhaile agus an fairsinge timpeall í.

Caisleán Ros Laoi 
Tógadh i 1207, bhí an gcaisleán an baile don na Taoisigh Ó Dabhda ó Tír Éire. Tógadh é ar dtús d'Oliver MacDonnell, a tháinig ansin chun baintreach Ó Dabhda a phósadh. Sprioc daingean in iarthar Co. Shligigh, tá sé suite ar ché Iascaigh. Tá mhéad mhór den chaisleán bunúsach caillte anois de bharr imeacht tamaill, ach fós , tá an chorp den chaisleán fágtha. 63 throigh ard, leis an pointe is airde darbh ainm 'leaba an mairnéalach'.

An Carraig Scoilt 
Ar an R297, ag imeacht amuigh go dtí Sligeach sa mbaile fearainn Cillín Dubh, is ea an bollán ón Aois Leac Oighir darbh ainm áitiúile 'an carraig scoilt'. De réir finscéal áitiúil bhí an carriag scoillte mar gheall ar argóint idir dhá fathachaí ar na Sléibhte Gámh, ceann amháin acu ab ea Fionn Mac Cumhaill. Deirtear gur dúnfadh sé suas má shiúlann aon duine idir an dá taoibh ar feadh traoi úr. 

Iascaigh
An Leathros

Sráidbhaile cósta i gContae Shligigh is ea An Leathros (Strandhill as Béarla) atá suite thart ar 5 mhíle laistiar de Bhaile Shligigh. De réir fhigiúiirí Dhaonáireamh 2016, tá c.1753 duine ina chónaí ann.  

Leathros
An Mullach Mór

Baile i gContae Shligigh is ea An Mullach Mór (Mullaghmore as Béarla).

Mullach Mor
An Ros, Co. Shligigh

Baile i gContae Shligigh is ea An Ros (Rosses Point as Béarla).

Ros
An Scrín

Baile i gContae Shligigh is ea An Scrín (Skreen as Béarla).

Scrin
Caorthann

Is crann é an caorthrann, atá gaolta le coll agus dair. Tugtar Rowan air i mBéarla. 

Bíonn rath ar chaorthann in ithreacha bochta. Is féidir leis fás go hairde 15-20m agus tá coirt mhín liathdhonn aige. Tá na bláthanna buíbhán agus le feiceáil i mBealtaine - forbraíonn siad ina gcaora dearga le teacht an fhómhair. Is foinse bhia tábhachtach iad na caora d’éin sna hardtailte agus sléibhte.

Bíonn caora dearga ar an gcrann sa bhFómhair. Bhain draíocht leis an gcrann sa bhéaloideas. Bhí an Searbhán Lochlannach ag cosaint an chrainn i scéal Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne ach d'imir Diarmaid (laoch cróga glic) cleas air. 

Plandaí
Crainn
Caoimhín Ó hUiginn

Polaiteoir Éireannach ab ea Caoimhín Críostóir Ó hUiginn (as Béarla, Kevin Christopher O'Higgins; 7 Meitheamh 1892 - 10 Iúil 1927).

Éirí Amach na Cásca 
Bhí sé meáite le troid in Éirí Amach na Cásca ach nuair a shroich sé imeall Bhaile Átha Cliath, bhí na bóithre dúnta. Agus b'éigean dó filleadh abhaile (ní raibh sé in ann siúl timpeall is cosúil).

Cogadh na Saoirse 

Bhí an tUiginneach ina Aire Cúrsaí Inmheánacha sa chéad rialtas i ndiaidh bhunú Shaorstát Éireann. Throid sé i gCogadh na Saoirse.

Cogadh Chathartha 
I rith an Chogaidh Chathartha, bhí sé de dhualgas air Poblachtánaigh a chur chun báis. Bhí Ruairí Ó Conchúir ar dhuine acu siúd a básaíodh ar a chuid orduithe, cé go raibh sé ina vaidhtéir ag a bhainis.

Bás 

Dúnmharaíodh an tUiginneach féin sa bhliain 1927, nuair a bhí sé ag filleadh abhaile ón Aifreann. Ní bhfuarthas amach riamh cé a mharaigh é, ach glactar leis go coitianta gur Poblachtánaigh a bhí ann agus iad ag baint sásaimh as ar son an Chogaidh Chathartha.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1892
Básanna i 1927
Airí Rialtais na hÉireann
Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Alumni COBÁC
Baill Chumann na nGaedheal
Baill den 1ú Dáil
Baill den 2ú Dáil
Baill den 3ú Dáil
Baill den 4ú Dáil
Baill den 5ú Dáil
Baill Shinn Féin
Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Daoine as Contae Laoise
Daoine feallmharaithe
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Naomh Aindrias

Is é Naomh Aindrias éarlamh na hAlban, na Rúise agus na Romáine. Is é a chroch ná 'Croch Naoimh Aindrias' agus is é bratach na hAlban. Tháinig cuma an chroich ón scéal gur maraíodh é ar croch trasnán.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Naoimh
Mairtírigh
Cruicéad

Is spórt foirne é cruicéad. Bíonn aon imreoir déag ar an bhfoireann.

Cruicéad in Éirinn 
Tá an spórt seo ag éirí níos coitianta in Éirinn le déanaí agus bhuaigh an fhoireann náisiúnta i gcoinne na Pacastáine sa Chorn Domhanda ar Lá Fhéile Pádraig sa bhliain 2007.

Naisc Sheachtracha 
 Suíomh gréasáin Aontas Cruicéid na hÉireann

Tagairtí 

 
Cluichí liathróide
Cluichí foirne
Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann

Is í Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann (SPTÉ) nó an Police Service of Northern Ireland (PSNI) an tséirbhís péas i dTuaisceart Éireann. 

Bunaíodh an SPTÉ ar an 4 Mí na Samhna 2001 mar chomharba ar an gConstáblacht Ríoga Uladh (RUC), mar thortha d'Athbhreithniú Póilíneachta molta ag Comhaontú Aoine an Chéasta. Bhí sé mar choinníoll den comhaontú Coimisiún Neamhspleách ar Phóilíneacht do Thuaisceart Éireann a chur ar bun, ar a dtugadh an Coimisiún Patten mar gheall ar a chathaoirleach, Chris Patten. Tacaíonn an páirtí polaitíochta Sinn Féin, a dhéanann ionadaíocht do thart ar an ceathrú cuid de mhuintir Thuaisceart na hÉireann, leis an SPTÉ.

Tá polasáí idirdhealaithe dearfaigh ag an SPTÉ de 50% dá chuid péas a liostáil as cúlra Caitliceach Rómhánach agus an 50% eile a liostáil as cúlraí neamh-Caitliceacha Rómhánacha, mar leigheas don easchothromaíocht ghéarr Phrotastúnach a bhíodh ann san RUC. Cumadh ainm agus siombailí na seirbhíse nach dtuga siad ar pobal amháin cúl a thabhairt don pobal eile. Ar a suaitheantas tá an cros Phádraig agus sé shiombail a bhaineann le traidisiúin difriúla agus coiteanna: an coróin, an cláirseach, an seamróg, an meá dlí agus cirt, an tóirse, agus an craobh labhrais.

Tá an tseirbhís arna stiúradh ag an mBord Póilíneachta Thuaisceart Éireann.

Ardchonstáblaí 
Ardchonstábla a thugtar ar an bpéas sinsearach i gceannas na SPTÉ. Tá triúr duine ann a ghlac leis an bpost seo:
 Ardchonstábla Sior Ronnie Flanagan OBE, ó thús bhunú na SPTÉ. Bhí Flanagan Ardchonstábla ar an RUC roimh ré.
 Ardchonstábla Sealadach Colin Cramphorn, ón 1 Aibreán 2002 ar aghaidh. Bhí Cramphorn mar LeasArdchonstábla do Fhlanagan roimh ré, agus nuair a éirigh Flanagan as an bpost rinne Cramphorn an obair Ardchonstábla agus a raibh an Bord Póilíneachta ag lorg ar ionadaí buan. Meastar gur dhiúltaigh Cramphorn an post buan sin mar gheall ar na dualgais polaitiúla a bheadh i ndán do sa post.
 Ardchonstábla Sior Hugh Orde OBE, ón 29 Bealtaine 2002. Lean Cramphorn ar aghaidh mar LeasArdchonstábla d'Ord suas chun Meán Fómhair 2002, nuair a ainmníodh é mar Ardchonstábla do Phéas Yorkshire Thiar.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Police Service of Northern Ireland
 The badge and flag of the PSNI 

Fórsaí póilíneachta na Ríochta Aontaithe
Tuaisceart Éireann
Robert Erskine Childers

Údar agus náisiúnaí Éireannach ab ea Robert Erskine Childers (25 Meitheamh 1870 a rugadh é, 24 Samhain 1922 a fuair sé bás), a thóg lastas de ghunnaí agus armlón i dtír faoi cheilt i mBinn Éadairar an mbád Asgard, chun chur i gcoinne na nÓglach Uladh. Cuireadh chun báis é ag rialtas nua an tSaorstáit le linn Chogadh Cathartha na hÉireann.

Mac an fhir léinn Sasanaigh Robert Caesar Childers a bhí ann, col ceathrar le Hugh Childers agus Robert Barton, agus bhí a mhac Erskine Hamilton Childers ar cheathrú Uachtarán na hÉireann.

Tús a shaoil 
Tháinig Robert Erskine Childers chun saoil i Mayfair Londain, an dara mac a saolaíodh i gclann de bhunadh Angla-Éireannacha. Cailleadh a athair agus é ina bhuachaill sé bliana d'aois agus seoladh na leanaí go léir go áras na mBartons i nGleann Dá Loch in Éirinn. 

Cothaíodh féiniúlacht Éireannach sa bhuachaill óg agus Gael go smior a bhí ann as seo amach, cé go raibh sé mar chuid den Chinsealacht Phrotastúnach.

Cogadh agus polaitíocht 

Throid Childers sa Chogadh Boer.

Sa bhliain 1914, thóg Childers airm chuig Éirinn ina bhád, airm a úsáideadh i rith Éirí Amach na Cásca i 1916. 

Throid Childers i gCogadh na Saoirse in Éirinn agus i gCogadh Cathartha na hÉireann, cogadh ina maraíodh é. 
D'ionadaigh Childers Éire i gComhdháil Síochána Párais, tar éis an Chéad Chogaidh Domhanda.

Bhí Childers i láthair i Londain i rith plé an Chonartha Angla-Éireannaigh. Ach bhí sé dian ina choinne agus bhí sé ar thaobh na bhfrith-chonratheoirí sa Chogadh Cathartha.

Basú 
Cuireadh Childers chun báis tar éis do chúirt mhíleata é a chiontú i seilbh ar arm tine gan cheadúnas (ina chás-sa, piostal leath-uathoibríoch amháin). Rinneadh cion báis de trí Rún um Chumhachtaí Éigeandála an Airm ar ghlac an Dáil leis roinnt míonna roimhe sin. 

Rinne a dhlíodóirí tréaniarracht cruthú nach raibh an dlínse chuí ag an gcúirt mhíleata inar cuireadh Childers ar a thriail. Dhiúltaigh Máistir na Rollaí Cathal Ó Conchúir d'iarratas ar eascaire habeas corpus ar son Childers, toisc go raibh staid chogaidh ann agus, mar sin, ní raibh aon dlínse ag na cúirteanna sibhialta ar gníomhartha an airm i gcaitheamh na cogaíochta.  

Ina theannta sin, bhí conspóid ar leith ag baint le bású Childers toisc gur cuireadh chun báis é as seilbh mhídhleathach ar phiostal leath-uathoibríoch de chalabra beag in áit a bhí geall lena bheith ina áras teaghlaigh.

Ar an 24 Samhain 1922, cuireadh Childers agus ochtar eile chun báis cé go rabhthas ag fanacht le hachomharc i gcoinne bhreithiúnas Mháistir na Rollaí. 

Lámhachadh é, gníomh a bhain stangadh as an bpobal ag an am. 

De réir an rialtais, ní raibh ann ach bolscaire, ach bhí Childers i mbéal an phobail.

Scríbhneoireacht 
Scríobh sé an t-úrscéal The Riddle of the Sands.

Tagairtí 

Childers, Robert Erskine
Childers, Robert Erskine
Baill Shinn Féin
Childers, Robert Erskine
Childers, Robert Erskine
Childers, Robert Erskine
Childers, Robert Erskine
Childers, Robert Erskine
Childers, Robert Erskine
Childers, Robert Erskine
Childers, Robert Erskine
19 Aibreán

Is é an 19 Aibreán an 109ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 110ú lá i mbliain bhisigh. Tá 256 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Veiniséala - Lá na Saoirse

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1801 — Gustav Theodor Fechner, eolaí Gearmánach
 1832 — José Echegaray, údar Spáinneach
 1897 — Liam Ó Flaithearta, scríbhneoir Éireannach
 1906 — Bang Bang, duine corr aitheanta i mBaile Átha Cliath sna 50idí agus sna 60idí
 1912 — Glenn Theodore Seaborg, eolaí Meiriceánach
 1933 — Jayne Mansfield, aisteoir Meiriceánach (b.1967)
 1936 — Séamus Pattison, polaiteoir Éireannach
 1936 — Wilfried Martens, polaiteoir Beilgeach
 1954 — Trevor Francis, imreoir sacair agus bainisteoir Sasanach
 1958 — Karin Kadenbach, polaiteoir Ostarach
 1960 — Gustavo Petro, eacnamaí, polaiteoir, iar-throdaí eadarnaíoch Colóime de shliocht Iodálach agus 42ú Uachtarán Phoblacht na Colóime
 1972 — Niamh Smyth, polaiteoir Éireannach
 1972 — Rivaldo, imreoir sacair Brasaíleach
 1975 — Jussi Jääskeläinen, imreoir sacair Fionlannach
 1978 — James Franco, aisteoir Meiriceánach
 1981 — Hayden Christensen, aisteoir Ceanadach
 1987 — Maria Sharapova, imreoir leadóige Rúiseach
 1994 — Níall Ó Scolaí, imreoir peil Ghaelach
 1994 — Paul O'Donovan, iomróir Éireannach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1553 — François Rabelais, scríbhneoir Francach
 1626 — Francis Bacon, fealsamh agus státaire Sasanach
 1751 — Peadar de Lása, 72, ceannfort Arm na Rúise (r.1678)
 1768 — Canaletto, péintéir Iodálach
 1824 — George Gordon Byron, 36, file (r.1788)
 1878 — Władysław Tarnowski, cumadóir Polannach
 1881 — Benjamin Disraeli, an Chéad Iarla Beaconsfield, státaire Briotanach
 1882 — Charles Darwin, 73, nádúraí (r.1809)
 1914 — Charles Sanders Peirce, fealsamh, loighceoir, is matamaiticeoir Meiriceánach
 1948 — Conor Byrne, polaiteoir Éireannach
 1952 — Seán Gibbons, polaiteoir Éireannach
 1961 — Francis Humphreys, polaiteoir Éireannach
 1965 — Bernard Commons, polaiteoir Éireannach
 1966 — Väinö Tanner, Príomh-Aire na Fionlainne (r.1881)
 1967 — Konrad Adenauer, polaiteoir Gearmánach
 1984 — Aglaé, aisteoir agus amhránaí Ceanadach
 1989 — Daphne Du Maurier, scríbhneoir Briotanach
 1993 — David Koresh, ceannaire reiligiúnach Meiriceánach
 2010 — Philip McGuinness, iománaí agus imreoir peil Ghaelach
 2013 — François Jacob, bitheolaí Francach
 2016 — Walter Kohn, fisiceoir Meiriceánach
 2021 — Walter Mondale, Leasuachtarán na Stát Aontaithe ó 1977 go 1981
 2022 — Kane Tanaka, duine Seapánach in aois a chéid

Tarluithe eile 
 1956 - Phós an Prionsa Rainer an t-aisteoir Grace Kelly i Monacó.
 1972 - Níor chuir tuarascáil ar Domhnach na Fola an milleán ar an arm as bás 14 sibhialta.
 2005 - Toghadh Joseph Alois Ratzinger mar Phápa; thóg sé an t-ainm Beinidict XVI.

0419
Aibreán, 19
4 Eanáir

Is é an 4 Eanáir an ceathrú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 361 lá fágtha sa bhliain nó 362 i mbliain bhisigh.

Féilte 
 Maenmar/Burma - Lá na Saoirse

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1581 — James Ussher, Scoláire (b. 1656)
 1643 — Isaac Newton, fisiceoir agus matamaiticeoir Sasanach (b.1727)
 1785 — Jakob Grimm, scríbhneoir Gearmánach (b.1863)
 1888 — Walther Kossel, fisiceoir Gearmánach
 1906 — William FitzGerald, dlíodóir agus breitheamh Éireannach
 1923 — Lotika Sarkar, dlíodóir agus scoláire feimineach ceannródaíoch de chuid na hIndia
 1935 — Floyd Patterson, dornálaí Meiriceánach
 1937 — Mícheál Ó Conaill, imreoir peil Ghaelach
 1940 — Brian David Josephson, fisicí Breatnach
 1940 — Gao Xingjian, scríbhneoir agus drámadóir Síneach
 1945 — Richard Schrock, ceimiceoir Meiriceánach
 1960 — April Winchell, ban-aisteoir Meiriceánach
 1960 — Michael Stipe, ceoltóir Meiriceánach (R.E.M.)
 1977 — Dónal Ó Seancháin, iománaí Éireannach
 1980 — Greg Cipes, aisteoir Meiriceánach
 1985 — Finian Hanley, imreoir peil Ghaelach
 1986 — Danika McGuigan, ban-aisteoir
 1986 — Hsieh Su-wei, imreoir leadóige Téavánach
 1986 — Olga Scheps, pianódóir Gearmánach-Rúiseach
 1987 — Killian Young, imreoir peil Ghaelach
 1990 — Lizzie Colvin, imreoir haca
 1992 — Criostóir Seoige, iománaí Éireannach
 1995 — Soulé, amhránaí is scríbhneoir Éireannach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1920 — Benito Pérez Galdós, úrscéalaí Spáinneach
 1941 — Henri Bergson, fealsamh Francach
 1945 — Michael Coleman, ceoltóir Éireannach
 1956 — Robert Williams Parry, file Breatnach
 1960 — Albert Camus, fealsamh agus scríbhneoir Francach (r. 1913)
 1961 — Erwin Schrödinger, fisiceoir (r. 1887)
 1965 — T. S. Eliot, scríbhneoir (r. 1888)
 1966 — Henry McDevitt, polaiteoir Éireannach
 1974 — Phelim Calleary, polaiteoir Éireannach
 1982 — Gorilla Jones, dornálaí Meiriceánach
 1986 — Phil Lynott, amhránaí Éireannach de chuid Thin Lizzy (r. 1949)
 1998 — Mae Questel, ban-aisteoir
 2005 — Ali al-Haidri, gobharnóir ar Bhagdad (feallmharú)
 2011 — Gerry Rafferty, amhránaí Albanach
 2021 — Martinus Veltman, fisiceoir teoiriciúil Ísiltíreach

Imeachtaí Eile 
 1926 - Bunaíodh an chéad chlub eitleoireachta in Éirinn in Óstán Hibernian, Baile Átha Cliath
 1937 - D'fhág Príomh-Raibí na hÉireann, an Dochtúir Isaac Herzog, Éire le haghaidh a thabhairt ar Iarúsailéim, áit a raibh post nua ag fanacht leis
 1969 - D'ionsaigh na Protastúnaigh lucht na máirseála ag Droichead Bhun Tolaid
 1974 - vótáil Aontachtóirí na hÉireann, an Chomhairle Aontachtaithe Uladh, in éadan an chomhaontaithe Sunningdale ag cruinniú i mBéal Feirste
 1999 - Seoladh an euro mar 'aonad cuntais' na hEorpa, in úsáid ar pháipéar in go leor oibríochtaí airgeadais. Ach nach raibh sé fós ar fáil in airgead tirim (nótaí bainc)

0104
Eanáir, 04
3 Márta

Is é an 3 Márta an 62ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 63ú lá i mbliain bhisigh. Tá 303 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An Bhulgáir - Lá na Saoirse

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1304 — Ibn Battuta, scoláire agus taiscéalaí Maracach sa 14ú haois
 1803 — Sanford Faulkner, Plandálaí Meiriceánach, raconteur agus fidléir
 1847 — Alexander Graham Bell, múinteoir, eolaí agus aireagóir Albanach (b.1922)
 1894 — Seán Ó Cuirrín, múinteoir agus aistritheoir Gaeilge
 1904 — Mayo Methot, ban-aisteoir
 1911 — Jean Harlow, ban-aisteoir Meiriceánach
 1918 — Arthur Kornberg, bithcheimicí (b. 2007)
 1920 — Sydney Templeman, breitheamh Briotanach
 1935 — Susan McKenna-Lawlor, réaltfhisiceoir Éireannach
 1952 — Dermot Morgan, fuirseoir agus aisteoir Éireannach (b.1998)
 1953 — Zico, imreoir sacair agus bainisteoir Brasaíleach
 1958 — Miranda Richardson, ban-aisteoir Sasanach
 1973 — Alison King, ban-aisteoir Briotanach
 1977 — Ronan Keating, amhránaí Éireannach
 1978 — Mark H. Durkan, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
 1979 — Albert Jorquera, imreoir sacair
 1981 — Glenda Gilson, mainicín agus láithreoir teilifíse Éireannach
 1981 — Julius Malema, gníomhaí as an Afraic Theas
 1987 — Caoimhín Ó Móráin, iománaí Éireannach
 1990 — Errol Spence, dornálaí Meiriceánach
 1993 — Antonio Rüdiger, imreoir sacair Gearmánach
 1993 — Nicole Gibbs, imreoir leadóige Meiriceánach
 1997 — Camila Cabello, amhránaí

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1512 — Amerigo Vespucci, taiscéalaí, airgeadaí, loingseoir, agus cartagrafaí Iodálach
 1513 — Pápa Iúil II, Pápa ó 1503 go 1513
 1605 — Pápa Clemeint VIII (r. 1536)
 1703 — Robert Hooke, Fealsamh nádúrtha, ailtire agus ileolaí Sasanach
 1953 — James J. Jeffries, dornálaí Meiriceánach
 1954 — Barry Egan, polaiteoir Éireannach
 1960 — Jeremiah Ryan, polaiteoir Éireannach
 1963 — Brian Ó hUiginn, polaiteoir Éireannach
 1966 — William Frawley, aisteoir
 1971 — Timothy O'Sullivan, polaiteoir Éireannach
 1977 — Brian Faulkner, Príomh-Aire ar Thuaisceart Éireann (r. 1921)
 1987 — Danny Kaye, aisteoir, amhránaí, fuirseoir (r.1911)
 1988 — Sewall Wright, géineolaí Meiriceánach
 1993 — Albert Bruce Sabin, micribhitheolaí Polannach
 2010 — Michael Foot, polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe  (r. 1913)
 2018 — David Ogden Stiers, aisteoir agus guthaisteoir Meiriceánach
 2018 — Roger Bannister, lúthchleasaí Sasanach (r. 1929)

Tarluithe eile 
 1945 - Le linn an Dara Cogadh Domhanda d'fhógair an Fhionlainn cogadh ar cumhachtaí bain na haise (Axis).
 1969 - Lainseáladh Apollo 9 sa spás.
 1974 - Thuairteáil scairdeitleán ón Tuirc ag marú 345 duine.
 1985 - Vótáil mianadóirí i Sasana dul ar ais ag obair tar éis stailc bliana.

0303
Márta, 03
2 Lúnasa

Is é an 2 Lúnasa an 214ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 215ú lá i mbliain bhisigh. Tá 151 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Poblacht na Macadóine - Lá na Poblachta

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1788 — Leopold Gmelin, ceimiceoir Gearmánach
 1820 — John Tyndall, Fisiceoir Éireannach
 1834 — Frédéric Auguste Bartholdi, dealbhóir Francach
 1869 — John Keating, polaiteoir Éireannach
 1882 — Bryan Cusack, polaiteoir agus dochtúir Éireannach
 1882 — Pierce McCan, polaiteoir Éireannach
 1890 — Edward Moane, polaiteoir Éireannach
 1905 — Myrna Loy, ban-aisteoir Meiriceánach
 1915 — Billy Soose, dornálaí Meiriceánach
 1932 — Peter O'Toole, aisteoir
 1942 — Isabel Allende, scríbhneoir Sileach
 1947 — Julie Arel, amhránaí agus cumadóir Ceanadach
 1947 — Massiel, amhránaí Spáinneach
 1965 — Éric Alégret, imreoir rugbaí
 1971 — Antóin Ó Tuathail, imreoir peil Ghaelach
 1971 — Daithí Mac Gearailt, iománaí
 1972 — Carol Monaghan, polaiteoir Albanach
 1976 — Sam Worthington, aisteoir Astrálach
 1980 — Víctor Estrella Burgos, imreoir leadóige as an bPoblacht Dhoiminiceach
 1990 — Vitalia Diatchenko, imreoir leadóige Rúiseach
 1992 — Charli XCX - amhránaí Sasanach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1061 — Pápa Nioclás II
 1100 — Liam II, 63 nó 64, Rí Shasana (r. 1056)
 1849 — Muhammad Ali na hÉigipte, gobharnóir Otamánach ar an Éigipt
 1876 — Wild Bill Hickok, 39, carachtar cáiliúil (r. 1837)
 1914 — Seán Pilib Ó Maolchalann, innealtóir (r. 1840)
 1922 — Alexander Graham Bell, 75, múinteoir, eolaí agus aireagóir Albanach (r. 1847)
 1923 — Warren G. Harding, 57, an 29ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r. 1865)
 1934 — Paul von Hindenburg, polaiteoir Gearmánach
 1945 — Pietro Mascagni, cumadóir ceoil Iodálach
 1997 — William S. Burroughs, Scríbhneoir Meiriceánach (r. 1914)
 2008 — Gerard McDonnell, sléibhteoir Éireannach
 2016 — Ahmed Hassan Zewail, ceimicí is fisicí Éigipteach

Tarluithe eile 
 1980 - Maraíodh 85 duine nuair a phléasc buama ollmhór ag stáisiún traenach Bologna
 1990 - Rinne an Iaráic ionradh ar an gCuáit

0802
Lúnasa, 02