joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Ríthe Uisnigh

De mhuintir Uí Néill an Deiscirt agus a príomhchlann, Clann Cholmáin, ba ea Ríthe Uisnigh.  Measadh le linn ré luathstairiúil na hÉireann gurbh é Cnoc Uisneach, suite i gContae na hIarmhí san lá atá inniu ann, an suíomh inar tháinig na cúigí uile le chéile.

Feictear ríliosta Uisnigh sa Leabhar Laighneach, mar a leanas:

 Conall Cremthainne mac Néill, bás 480
 Fiachu mac Néill
 Ardgal mac Conaill, bás 520
 Maine mac Cerbaill, bás 538
 Diarmait mac Cerbaill, bás 565; rí na Teamhrach freisin
 Colmán Már mac Diarmato, bás 555/558
 Colmán Bec mac Diarmato, bás 587.
 Suibne mac Colmáin, bás 600.
 Fergus mac Colmáin, bás 618.
 Óengus mac Colmáin, bás 621.
 Conall Guthbinn mac Suibni, bás 635.
 Máel Dóid mac Suibni, bás 653.
 Diarmait Dian mac Airmetaig Cáech, bás 689.
 Murchad Midi, bás 715.
 Domnall Midi mac Murchada bás 763; also king of Tara
 Niall mac Diarmata meic Airmedaig, ? bás c. 768 nó 826
 Muiredach mac Domnaill Midi, bás 802
 Donnchad Midi mac Domnaill Midi, bás 797; rí na Teamhrach fosta
 Conchobar mac Donnchada, bás 833
 Máel Ruanaid mac Donnchada Midi, bás 843
 Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid, bás 862; rí na Teamhrach fosta
 Lorcán mac Cathail, dallta 864
 Donnchad mac Aedacain meic Conchobair, bás 877
 Flann Sinna mac Máel Sechlainn, bás 916; rí na Teamhrach fosta
 Conchobar mac Flainn Sinna, bás 919
 Domnall mac Flainn Sinna, bás 921
 Donnchad Donn mac Flainn Sinna, bás 944; rí na Teamhrach fosta
 Óengus mac Donnchada Duinn, bás 945
 Donnchad mac Domnaill meic Flainn Sinna, bás 950
 Fergal mac Óengusa, bás c. 950
 Áed mac Máele Ruanaid meic Flainn Sinna, bás 951
 Domnall mac Donnchada Duinn, bás 952
 Carlus mac Cuinn meicc Donnchada Duinn, bás 960
 Muirchertach [mac son of Chonghalaigh Chnóbha as Breá], bás 964
 Máel Sechnaill Mór mac Domnaill, bás 1022; rí na Teamhrach fosta
 Máel Sechnaill Got mac Máel Sechlainn meic Cináeda meic Domnaill meic Flainn Sinna, bás 1025
 Róen mac Muirchertaig meic Máel Sechlainn meic Máele Ruanaid meic Conchobair meic Flainn Sinna, bás 1027
 Domnall Got, bás 1030
 Conchobar mac Flainn [? nó Conchobar mac Domnaill meic Máel Sechlainn Móir], bás 1073
 Murchad mac Flainn mac Domnaill meic Máel Sechlainn Móir, bás 1076
 Máel Sechnaill Bán mac Conchobair meic Domnaill, bás 1087
 Domnall mac Flainn mac Domnaill meic Máel Sechlainn Móir, bás 1094
 Conchobar mac Máel Sechlainn Báin, bás 1105
 Donnchad mac Murchada mac Flainn (curtha ar 1105; bás 1106)
 Máel Sechnaill mac Donnchada meic Murchada (bás 1115?) agus Murchad mac Donnchada meic Murchada

Foinsí
 "Clann Cholmáin" (Tábla 3) in "The Kingship and Landscape of Tara", eag. Edel Bhreathnach, Four Courts, Baile Átha Cliath, 2005, ll. 344–45.
 Leabhar Laighneach, Ríg Uisnig.

Tagairtí

Ríthe Mí
Cluichí Oilimpeacha do Dhaoine óga an tSamhraidh 2026

Beidh Cluichí Oilimpeacha do Daoine óga an tSamhraidh 2026 ar siúl sa bhliain 2026 i nDacár, An tSeineagáil.

Spóirt

Cluichí Oilimpeacha do Dhaoine óga
Táinseamh faoi dhó Donald Trump

Táinsíodh Teach na nIonadaithe an 45ú uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump don dara huair ar 13 Eanáir 2021, seachtain amháin  sular tháinig deireadh lena théarma agus insealbhú Joe Biden mar uachtarán ar an 20 Eanáir. 

Ghlac Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe le hairteagal amháin táinsimh i gcoinne Trump:  “éirí amach a spreagadh”.  Is é an chéad uachtarán ar Mheiriceá (agus an t-aon sealbhóir ar aon oifig chónaidhme)  ar tharla a leithéid dó. faoi dhó, an uair roimhe sin i mí na Nollag 2019 as mí-úsáid cumhachta agus bac ​​na Comhdhála.   

Tháinig táinseamh Trump le linn a chuid iarrachtaí toghchán uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020 a chur ar ceal, leis an alt ag lua glao gutháin Trump-Raffensperger agus líomhaintí gur ghríosaigh sé a lucht tacaíochta chun  ruathar a thabhairt ar an gCaipeatól, an tseachtain roimhe sin.

Dúirt Spéicéir an Tí, agus ceannasaí na nDaonlathach sa Teach, Nancy Pelosi nach raibh aon rogha ann ach Trump a tháinseamh. “Caithfidh sé imeacht. Is contúirt mhór i gcónaí é don náisiún dá bhfuil grá againn go léir,” a deir Nancy Pelosi. An 11 Eanáir, thug Pelosi foláireamh deiridh don Leas-Uachtarán Mike Pence an 25ú Leasú a agairt laistigh de 24 uair an chloig nó leanfadh an Teach ar aghaidh le himeachtaí táinsimh.  

Ar 11 Eanáir, 2021, tugadh isteach airteagail um tháinseamh a cuireadh i leith Trump – “éirí amach a spreagadh” i gcoinne rialtas na SA agus “gníomh gan dlí ag an gCaipeatól”, i dTeach na nIonadaithe.  Tugadh an t-airteagail isteach le níos mó ná 200 comhurraí. 

Ar 12 Eanáir, i litir chuig Pelosi, chuir Pence in iúl go soiléir nach ndéanfadh sé Alt 4 den 25ú Leasú a agairt, ag creidiúint nach mbeadh sé “chun leasa ár Náisiúin nó ag teacht lenár mBunreacht”.  Mar sin féin, rith tromlach de Theach na nIonadaithe, lena n-áirítear Poblachtánach amháin rún ag áiteamh ar Phence an 25ú Leasú a agairt ar son a tháinsimh  nó go vótálfadh  tromlach an Tí ar son a tháinsimh.

Toradh 
Deichniúr Poblachtánach a vótáil ar son Trump a tháinseamh faoin ionsaí ar an gCaipeatól.  Ach sa bhliain 2022, ní raibh beirt acusan fós san iomaíocht a bheith ina bhfeisirí in 2023. Níor atoghadh ceathrar [Wyoming, Washington, Michigan agus Carolina Theas], agus d’éirigh ceathrar eile as an bpolaitíocht náisiúnta. 

Sa mbliain 2021 thacaigh Liz Cheney le táinseamh an Uachtaráin Trump. Dá bharr sin, bhain na Poblachtánaigh ceannaireacht an pháirtí sa bparlaimint di mí Bealtaine 2021.  Faoi Shamhain 2021 chinn lárchoiste a páirtí [31v29] ina stát féin, Wyoming, nach n-aithneofaí feasta í mar bhall den pháirtí Poblachtánach. Dúirt Trump gur chóir do Cheney náire a bheith uirthi ach gur ghearr go ndéanfaí dearmad iomlán uirthi.

Féach freisin 

 Ruathar ar an gCaipeatól (2021)
 Páirtí Poblachtach

Tagairtí

Uachtaráin na Stát Aontaithe
Stair na Stát Aontaithe
Donald Trump
2021
Isabel I na Caistíle

Bhí Isabel I,( 22 Aibreán 1451 - 26 Samhain 1504) ina Banríon na Caistíle ó 1474, agus ina céile Rí na hAragóine ó 1479, ag teacht i gceannas ar an Spáinn aontaithe go oidhreachtúil i gcomhpháirt lena fear céile Ferdinand II as Aragón go dtí go bhfuair sí bás; le chéile thabharfaí na Monarcacha Caitliceacha orthu . Meastar gurb í Isabella an chéad Bhanríon na Spáinne de facto, a ndearnadh cur síos uirthi mar sin le linn a saolré féin, cé gur fhan  an Chaistíl agus an Aragón de jure ina dhá ríocht dhifriúla go dtí Foraitheanta Nueva Planta idir 1707 agus 1716.
Daoine a rugadh i 1451
Ilteangachas

Cumas dhá theanga a labhairt nó cúpla teangacha a labhairt is ea an dátheangachas nó an t-Ilteangachas (nó breisteangachas).

Buntáistí 
Aithníonn teangeolaithe go bhfuil an dátheangachas  nó an Ilteangachas ina bhuntáiste do pháistí, agus go gcabhraíonn sé leo a bheith níos fearr ag foghlaim teangacha.   Léiríonn taighde gur fearr an tuiscint ag gasúir dhátheangacha ar thréithe an duine daonna ná gasúir aonteangacha  => Bíonn an tuiscint ar an saol ag gasúir dhátheangacha éagsúil ón tuiscint a bhíonn ag gasúir aonteangacha

Tagairtí 

Ilteangachas
Fiacha mac Néill

Rí Uisnigh de mhuintir Uí Néill an Deiscirt ba ea Fiacha mac Néill (Sean-Ghaeilge Fiachu mac Néill) (beo 507–514).  An tArdrí Niall Naoighiallach ba ea a athair.  Dar le ríliosta sa Leabhar Laighneach, tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir Conall Chriomhthainn (bás 480). 

De réir Vita tripartita Sancti Patricii, thug Naomh Pádraig cuairt ar Fhiacha agus a dheartháir Éanna ag Cnoc Uisnigh.  Dhiúltaigh Fiacha baisteadh a ghlacadh ón Naomh, a chur maireachtáil ar Uisneach.  Insíonn Tíreachán scéal eile, ag rá gur mharaigh mac Fhiacha duine de leanúna Phádraig i rith na cuairte, agus chuir Pádraig mallacht ar a mhuintir.

Feictear Fiacha sna hannála mar as choncaire na Mí, agus Failge Berraide, sinsear Uí Fhailí na Laigean, a chéile comhraic.  Sa bhliain 507, chloígh Fiacha ag Failge i gCath Frémainn (gar de Mhuileann gCearr, Contae na hIarmhí).  Bhí bréagthuar tugtha d'Fhiacha go mbuafadh sé an cath.  Sa bhliain 514, bhain sé a dhíoltas amach nuair a chloígh sé Failge ag Cath Druim Derg.  Dá bharr, chaill na Laigin maigh na Mí.

Sinsear Chineál Fhiacha ba ea Fiacha, dream le codanna ann amhail is Mhig Eochagáin agus Uí Uige.  Shíneadh a gcuid críoch ó Bhiorra go hUisneach i ndeisceart na hIarmhí agus tuaisceart Uíbh Fhailí.  Glaodh Fir Cheall ar a gcuid tailte sa deisceart, agus níos deireanaí Maigh Chaisil.  Bhunaigh a mhac Tuathal géag tuaisceartach, agus a mhac Úathnemgenn géag deisceartach.  Sinseanathair naomh áitiúil, Aodh mac Bric (bás 589), ba ea mac eile, Criomhthann.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Leabhar Laighneach, Rig Uisnig
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 McCarthy's synchronisms, eagrán athbhreithnithe.

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe Uisnigh
Ardal mac Conaill

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt ba ea Ardal mac Conaill (Sean-Ghaeilge Ardgal mac Conaill) (bás 520).  Conall Cremthainne (bás 480) ba ea a athair, agus Niall Naoighiallach a sheanathair.  Faightear é sa tríú háit ar an ríliosta  Uisnigh sa Leabhar Laighneach.

Maraíodh Ardal ag Colga, rí Oirthir na nOiriall, agus ag an Ardrí, Muircheartach Mac Muireadhaigh (bás 532), i gCath Detna in Druimne Breg ar theorann na Lú agus na Mí.  Curran seo in úil gurbh as na críocha taobh ó thuaidh den 
Bhoinn agus an Blackwater í clann Diarmada mhic Cearbhaill. 

Glaodh Cineál Ardail (Cenél nArdgail) ar mhuintir Ardail, lonnaithe i Luigne sa Mhí.

Féach freisin
 Ríthe Uisnigh

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Leabhar Laighneach, Rig Uisnig
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Dublin: Four Courts Press, 
McCarthy's synchronisms, eagrán athbhreithnithe.

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe Uisnigh
Enrique IV na Caistíle

Bhí Enrique IV na  Caistíle ( Valladolid, 5 Eanáir, 1425- Maidrid, 11 Nollaig, 1474)   ina Rí na Caistíle  ó 1454 go dtí a bháis i 1474. Thug roinnt staraithe go drochmheasúil "el Impotente" (Gaeilge;duine éagumasach) air. Ba mhac é le Juan II agus María na hAragóine, agus deartháir athar le hIsabel, agus Alfonso, a san iomaíocht faoina ríchathaoir i rith a shaoil.

Tagairtí
Marianus Scottus

Féach freisin Marianus Scotus Regensburg.

Manach agus croiniceoir Gaelach ab ea Marianus Scottus (Gaeilge: Muiredach mac Robartaig); (1028- circa. 1081) a bhunaigh an mhainistir Kloster Weih Sankt Peteri (Mainistir Naomh Peadar) i Ratisbona. Scríobh sé féin a leasainm le dhá t ("Scottus", cf. Vín, Leabharlann Náisiúnta na hOstaire, Cod. 1247).

Luathshaol
Is dócha gurb in iarthuaisceart Uladh a rugadh é, agus gur bhain sé leis an teaghlach 'Maic Robartaig', a bhí ina chomharba eaglasta agus ina choimeadaithe oidhreachtúla Chathach Cholm Cille.

Chuaigh sé isteach i mainistir Mhagh Bhile, (i mBaile Nua na hArda, Contae an Dúin) nuair a bhí sé 24 bliana d’aois.

Oilithreacht
Sa bhliain 1067 d’fhág sé a thír dhúchais, agus é ar oilithreach le beirt chompánach darb ainm Johannes agus Candidus chun na Róimhe. 

Ar an mbealach ansin ina ionad sin chinn sé ar dhul isteach i mainistir Michelsberg in aice le Bamberg mar Bheinidicteach. Tuairiscítear go hanacronachas gur spreag an tEaspag Otto von Bamberg é féin agus a chompánaigh chun páirt a ghlacadh ann. Bhog Marianus go Regensburg ar a dhéanaí i 1074, áit a bhfuair sé lóistín i mainistir mná Niedermünster i dtosach (b’fhéidir roimhe sin freisin i mainistir mná Obermünster) agus tháirg sé lámhscríbhinní le haghaidh maireachtála.

Sa bhliain 1075/1076 bhronn máthairab  Obermünster Eaglais Choiscthe Naomh Peadar air, áit ar shocraigh sé agus ar bhunaigh sé pobal mainistreach sa deireadh, a mhéadaigh go tapa ag oilithrigh Éireannacha eile agus bhí sé i gceannas ar mhodh aba (go hoifigiúil bhí sé i seilbh na hoifige mar ab).
De réir a chéile ba núicléas do mhainistreacha na nGael iad, mainistir Weih Sankt Peter agus mainistir Éireannach Naomh Jakob, a bunaíodh i Regensburg go luath ina dhiaidh sin (cé gur tar éis bhás Marianus atharla sin). 
Mastar gurb é Marianus athair bunaitheach na mainistreacha Gaelacha (Schottenkloster) seo amháin.

A dhearbhú ina bheannaitheach
Ag tús na 1080idí, is dócha i 1081, d’éag Marianus. Tar éis a bháis, beannaíodh é agus ceiliúrtar a lá féasta an 17 Aibreán, nó, de réir na Bollandistes, an 9ú Feabhra.

Saothair
Scríobh Marianus Cronica Clara, a mhaíonn gur 'stair uilíoch' í, ó chruthú an domhain go dtí an bhliain 1082.  Faightear dé-chóras uimhrithe bunaithe ar míthuiscint go ndearna Dionysius Exiguus botún 22 bliain ina chuid socruithe.  An-mór le rá a bhí an croinic le linn na meánaoise agus, i Sasana, baineadh an-úsáid as, ag John of Worcester agus scríbhneoirí eile.  Foilsíodh é ar dtús i mBasel sa bhliain 1559 agus d'eagraigh Georg Waitz é le réamhrá ar son Monumenta Germaniae Historica: Scriptores, iml. V.

Féach freisin
 Tilmo, Irish missionary, fl. 690.
 Aaron Scotus (died 1052)
 Marianus Scotus of Regensburg (died circa 1088)
 David Scotus (died 1139), chronicler
 Joseph Scottus (died near 800), Irish deacon, scholar, diplomat, poet, and ecclesiastic
 Johannes Scotus Eriugena (), Irish theologian
 Sedulius Scottus (9th century), Irish teacher, grammarian and Scriptural commentator

Bibliography
 Reeves, William, On Marianus Scotus, of Ratisbon'' (Royal Irish Academy, 1860) (title details online at google.com)

Tagairtí

Annála Éireannacha
Flann mac Aodha

Rí Fir Cúl, fo-ríocht Bhreá, de shliocht Síol Dlúthaigh de Shíol Aodha Sláine, ba ea Flann mac Aodha (Sean-Ghaeilge Flann mac Áedo) (bás 714).  Aodh mac Dlúthaigh (bás 701), iar-rí Fir Cúl, ba ea a athair, agus Ailill Cruitire mac Aodha Sláine (bás 634), iar-rí Bhreá, a shin-seanathair.

Le linn a shaoil, bhí achrann ar leith idir Síol Dlúthaigh agus muintir Uí Chonaing as Cnóbha agus iad in iomaíocht le Síol Aodha Sláine, Uí Chearnaigh as Loch Gabhair san áireamh.  Bhí achrann freisin idir Síol Dlúthaigh agus Clann Cholmáin as Uisneach.  Bhí Diarmait Dian mac Airmeataigh Caoich, rí Uisnigh maraithe ag Aodh athair Fhlainn sa bhliain 689.

Sa bhliain 711, chloígh agus mharaigh an tArdrí, lFearghal mac Maoil Dúin (bás 722) de Cineál Eoghain, deartháir Fhlainn, Cú Raoi, ag Cath Sliabh Fuaid (Contae Ard Mhacha),i dteannta le rí Uí Mhéith. 

Sa bhliain 712, chuaigh an achrann idir Síol Aodha Sláine in olcas nuair a chloígh agus a mharaigh Flann Maine mac Néill Uí Chearnaigh.  Sa bhliain 714, throid Flann i gCath Bile Tened (gar de Maigh nEalta, Contae na Mí) in éineacht le Clann Cholmáin faoi cheannas Murchadha na Mí (bás 715).  Sa chéad bhabhta, maraíodh beirt dheartháireacha Fhlainn, agus sa dara, maraíodh Flann féin.

Maraíodh deartháir ríthe le Flann, Gormghal, i gCath Cheanannais ag troid ar son Amhalaí mhic Conghalaigh Uí Chonaing (bás 718) in éadan Chonaill Ghraint Uí Chearnaigh.  Rinneadh rí Fir Cúl dá mac son, Dúnghal (bás 747).

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Leabhar Laighneach
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, 
McCarthy's synchronisms, eagrán athbhreithnithe.
 Onomasticon Goedelicum

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí
Morris Travers

Ceimiceoir Sasanach ab ea Morris William Travers, FRS (24 Eanáir 1872 - 25 Lúnasa 1961)  a d’oibrigh le Sir William Ramsay chun xeanón , neon agus crioptón a fhionnadh.  Thuill a chuid oibre ar roinnt de na gáis neamhchoitianta an t-ainm Rare gas Travers i gciorcail eolaíochta.  Bhí sé ina stiúrthóir bunaitheach ar Institiúid Eolaíochta na hIndia

Luathshaol 
Rugadh Travers i Kensington, Londain, mac le William Travers MD, FRCS (1838-1906), luathcheannródaí ar theicnící máinliachta aiseipteacha. Ba í Anne Pocock a mháthair. Chuaigh Travers ar scoil i Ramsgate, Woking agus i Scoil Blundell

Gairmréim 
Ansin chuaigh sé go Coláiste na hOllscoile, áit ar thosaigh sé ag obair le Sir William Ramsay . Chabhraigh Travers le Ramsay airíonna na ngás an argóin agus an héiliam gáis a bhí nua-aimsithe a fháil amach. Théigh siad mianraí agus dreigítí freisin agus iad ag cuardach tuilleadh gás, ach níor aimsigh siad aon cheann. Ansin i 1898 fuair siad cuid mhór d’aer leachtach agus cuireadh é faoi dhriogadh codánach.  
Ceimiceoirí Sasanacha
Básanna i 1961
Daoine a rugadh i 1872
Bord Iascaigh Mhara

Is é Bord Iascaigh Mhara nó BIM an ghníomhaireacht rialtais a bhfuil freagracht uirthi tionscail iascaireachta mara agus dobharshaothraithe na hÉireann a fhorbairt. 

Bunaíodh an eagraíocht ar dtús faoin Acht Iascaigh Mhara, 1952,  agus soláthraíonn an eagraíocht acmhainní don tionscal iascaireachta, go háirithe sa dobharshaothrú, chomh maith le comhéadan a sholáthar don tomhaltóir trí fhaisnéis a sholáthar agus trí bhia mara chur chun. Go stairiúil d’oibrigh sé i mbun  bádchlós i nDún na Séad, sa Daingean agus sna Cealla Beaga.

Tá ceanncheathrú BIM lonnaithe i nDún Laoghaire, Contae Bhaile Átha Cliath faoi láthair .

Tagairtí 
An tAcht Iascaigh Mhara, 1952. https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/1952/4/

Naisc sheachtracha
BIM;http://www.bim.ie/
Údarás Oideachais

Is comhlacht neamhrannach é an tÚdarás Oideachais (Béarla: The Education Authority) atá urraithe ag an Roinn Oideachais i dTuaisceart Éireann.  Bunaíodh é faoin Acht Oideachais (Tuaisceart Éireann) 2014 (c. 12)  a rith Tionól Thuaisceart Éireann . Tháinig an t-údarás i bhfeidhm an 1 Aibreán 2015.

Freagrachtaí 
Tá an tÚdarás Oideachais freagrach as a chinntiú go bhfuil seirbhísí oideachais bunscoile agus meánscoile éifeachtúla agus éifeachtacha ar fáil chun freastal ar riachtanais leanaí agus daoine óga, agus tacaíocht chun seirbhísí óige éifeachtacha agus éifeachtacha a sholáthar.  Chuir na cúig Bhord Oideachais agus Leabharlainne (BOLanna) na seirbhísí seo ar fáil roimhe seo. Tá gach ceann de na hiar-BOLanna anois ina bhfo-réigiún den Údarás Oideachais:

 Réigiún Bhéal Feirste 
 Réigiún an Oirthuaiscirt 
 Réigiún an Oirdheiscirt 
 Réigiún an Deiscirt 
 Réigiún an Iarthair

Bord an Údaráis Oideachais 
Tá 20 ball ar Bhord an Údaráis Oideachais móide an Cathaoirleach. Ina measc seo tá:

 8 mball polaitiúla a d’ainmnigh páirtithe polaitiúla de réir mheicníocht D’Hondt ;
 4 bhall a dhéanann ionadaíocht ar leasanna na nAistritheoirí ( Eaglais na hÉireann, an Eaglais Modhach in Éirinn, agus an Eaglais Phreispitéireach in Éirinn ) de scoileanna rialaithe;
 4 bhall a dhéanann ionadaíocht ar leasanna Iontaobhaithe scoileanna faoi chothabháil;
 ball amháin ionadaíoch ar leasanna Scoileanna Imeasctha ;
 ball amháin ionadaíoch ar leasanna na nGaelscoileanna;
 ball amháin ionadaíoch ar leasanna Scoileanna Deonacha Gramadaí; agus
 ball amháin ionadaíoch ar leasanna Scoileanna Gramadaí Rialaithe

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 tÚdarás Oideachais

 Oideachas i dTuaisceart Éireann
 Riarachán oideachais i dTuaisceart Éireann
Jyoti Basu

Dlíodóir agus ceannaire Cumannach san India ab ea Jyoti Basu (8 Iúil 1914 – 17 Eanáir 2010).

Céimí de chuid Ollscoil Calcúta, glaodh chun an Bharra air sa Teampall Láir sa bhliain 1939. Cláraíodh mar abhcóide in Ard-Chúirt Chalcúta é an bhliain dár gcionn. 

Mar sin féin, ní dheachaigh sé leis an dlíodóireacht sa ghnáthchiall riamh, ós rud é gur chuaigh sé isteach sa Pháirtí Cumannach nuair a bhí sé i Londain agus dhírigh sé ar chúnamh dlí pro bono a thabhairt don Pháirtí Cumannach agus dá cheardchumainn agus eagraíochtaí eile gaolmhara. 

Ag am na scoilte i bPáirtí Cumannach na hIndia sa bhliain 1964, bhí Basu i measc na ndaoine a bhunaigh Páirtí Cumannach na hIndia (Marxach). Bhí sé ina bhall de Chomhthionól Reachtaíochta Bheangál Thiar ó 1952 go 1972 agus ó 1977 go 2001 agus ina Phríomh-Aire ar an Stát ó 1977 go 2000. 

Is dócha go ndéanfaí Príomh-Aire na hIndia de sa bhliain 1996 murar shocraigh Politburo PCI(M) go bhfanfadh an páirtí amach as rialtas an Fhronta Aontaithe.

D'éag Basu ar 17 Eanáir 2010 agus é cúig bliana is nócha d'aois

Tagairtí 
 

Polaiteoirí Indiacha
Dlíodóirí Indiacha
Daoine a rugadh i 1914
Básanna in 2010
Gallagher

Is teagascóir corpacmhainne agus pearsa teilifíse Meiriceánach é Leo Anthony Gallagher, Jr., a rugadh sa bhliain 24 Iúil 1946 in Fort Bragg, Carolina Thuaidh.

Daoine a rugadh i 1946
Daoine beo
Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine as Fort Bragg
Ainmhí clóis

Is ainmhí atá oiriúnaithe le saol an cine daonna é ainmhí clóis. Ciallaíonn sé sin go bhfuil an t-ainmhí seo. Tá beithíoch agus peataí i gceist le hainmhithe clóis. 

Tá Ba, Sicín, Muca, Madraí agus Cait i measc ainmhithe clóis coitíonnta.
The Sailor who fell from Grace with the Sea

Is úrscéal de chuid Yukio Mishima The Sailor who fell from Grace with the Sea, foilsithe i Seapáinis sa bhliain 1963.

Scéal 
Scéal Ryuji, mairnéalach, a thiteann i  ngrá le bean den ainm Fusako. Is baintreach í le siopa éideach rathúil agus páiste amháin aici, garsún den ainm Noburu agus é trí bliana déag d'aois.

Is ball é Noburu de dhrong ogáinigh a bhfuil gráinn acu ar dhaoine fásta, den tuairim go bhfuil an saol folamh, fimíneach agus gan chúis.

Nuair a phósann Ryjiu agus Fusako, bíonn Noburu an tógtha leis an socrú dtús. Ach nuair a fhágann Ryuji slán leis an mhuir agus lena shaol mar a bhí, tagann athrú intinne ar Noburu. 

Déanann Rujiu chuile iarracht muinín an bhuachaill óg a sholáthair, ach ní eiríonn leis. 

Tá baint láidir idir an mac agus an mháthair ach faigheann sí amach go bhfuil an t-ógánach ag spiadóireacht orthu, trí pholl sa bhalla, idir na seomraí codlata. Ceapann Norubu nach ceart dá mháithir caidreamh a bheith aici le fear den saghas sin. Déanann seiseann agus a chomrádaí plean chun fáil réidh le Ryuji.

Tagairtí 

Leabhair
Al-Shafiʽi

Diagaire agus dlíodóir Ioslamach sa 8ú/9ú haois ab ea  Abū ʿAbdillāh Muhammad ibn Idrīs al-Shāfiʿī (Araibis: أَبُو عَبْدِ ٱللهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ ٱلشَّافِعِيُّ‎, 767–820).

Saol 
I nGaza a rugadh é agus rinne sé staidéar ar sharia i Meidíne (áit a raibh bhí sé ina dhalta ag Malik ibn Anas, a bhunaigh ceann eile de na gluaiseachtaí dlí Ioslamaigh i measc na Sunnaíoch) agus i mBagdad (áit a raibh bhí sé faoi thionchar na gluaiseachta Hanafi). 

Tar éis dó tréimhsí a chaitheamh ag teagasc i Meice, i mBagdad arís agus san Éigipt, fuair sé bás sa tír sin agus é dhá bhliain is caoga d'aois, sa bhliain 820 (9204AH).

Smaointeoireacht agus tionchar 

Tá a chuid tuairimí maidir leis an dlí Ioslamach mar bhunús na gluaiseachta Shafi`i - ceann de na ceithre ghluaiseacht atá chun tosaigh i measc na Moslamach Sunnaíoch. Tá a tionchar is treise sa lá atá inniu ann san Afraic Thoir agus i roinnt ceantar de chuid réigiún Cugais, na hÁise Thiar agus na hÁise Theas. Bhí Al-Ghazali i measc na smaointeoirí Ioslamacha ina dhiaidh sin a bhí go mór faoina anáil.

Bhíodh tionchar ní b'fhorleithne ag an ngluaiseacht Shafi`i uair amháin. Ach de bharr phátrúnacht na nOtamánach ar scoláirí Hanafi, tháinig an ghluaiseacht sin ina háit i go leor codanna den domhan Ioslamach.

Féach freisin 

 Al-Ghazali

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 767
Básanna i 820
Diagairí Moslamacha
Cáin Adomnáin

Is conradh dlí é Cáin Adhamhnáin (Sean-Ghaeilge Cáin Adomnáin), aitheanta fosta mar Lex Innocentium (dlí na ndaoine neamhchiontacha) um mná agus neamhthrodaí a chosaint in aimsir chogaidh.  Glaoitear "Comhaontuithe na Ginéive" na nGael ársa air as ucht na cosanta seo, ag leathnú go sibhialtaigh Cáin Phádraig, a thug cosaint do mhanaigh.  Ainmníodh é as an té a spreag é, Naomh Adhamhnán, naoú Abb Í Cholm Cille i ndiaidh Naomh Cholm Cille féin.  Cuireadh i bhfeidhm é ag tionól Gael, Dál Riada and Cruithneach ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697.  Spreag Adhamhnán an sionad tar éis aislinge inar thug a mháthair íde béil dó faoina theip mná agus linbh na hÉireann a chosaint.

Stair 
Idir na blianta 697 agus 887, cuireadh naoi gcáin éagsúla i bhfeidhm taifeadta sna hannála Éireann.  Caomhnaítear an téacs de thrí dóibh, Cáin Adhamhnáin ina measc.

Dar le D.N. Dumville, meastar gur mhol Adhamhnáin an cháin seo sa bhliain 697 um bhás Cholm Cille a cheiliúradh.  Mar chomharba Cholm Cille, bhí dóthain gradaim ag Adhamhnán chun an tionól a shocrú ag Biorra le 91 taoiseach agus eaglaiseach as Éirinn, Dál Riada agus na Cruithnigh i láthair.  Le cois an mhainistir shuntasach ann, bhí Biorra ar thalamh sách neodrach gar den teorainn idir Uí Néill ó thuaidh agus ríthe na Mumhan ó dheas.

Meastar go raibh cúiseanna éagsúla eile ann chun Adhamhnán a spreagadh, san áireamh deabhóid Mhuire agus dea-shampla Cholm Cille féin.  Aitheanta ar dtús mar Lex Innocentium, ainmníodh í as Adhamhnán agus í á athnuachan sa bhliain 727.

Oidhreacht 
Is amhlaidh go raibh tionscnamh Adhamhnáin ar cheann den chéad iarrachtaí i measc Chríostaithe chun brúidiúlacht cogaidh a laghdú, gaisce suntasach do dhuine ar imeall iargúlta na hEorpach.  Thug sé sampla áitiúil, i gcomhthéacs nósanna dlí na nGael, do ghluaiseacht Chríostaí níos leithne chun foréigean a chosc.  Sampla de dhlí idirnáisiúnta atá ann, curtha i bhfeidhm in Éirinn agus san Albain.

Maraon le hiarrachtaí eile amhail is Síocháin agus Sos Dé sa Fhrainc mhílaoiseach, b'fhéidir é nach raibh ach éifeachtacht teoranta ag an gCáin.  Tugann Fergus Kelly faoi ndeara nach bhfuil cás ar bith caomhnaithe maidir leis.  Ní fios dá bharr ar cuireadh a chuid pionós crua i bhfeidhm, in aghaidh éirim an tSeanchais Mhóir mar a bhí.

Féach freisin
 An Féineachas
 Naomh Adhamhnán

Foinsí 
 Adomnán's Law of the Innocents - Cáin Adomnáin: A seventh-century law for the protection of non-combatants, aistr. Gilbert Márkus. Kilmartin, Argyll: Kilmartin House Museum, 2008. 
 Adomnán of Iona, Life of St Columba, eag. & aistr. Richard Sharpe. Londain: Penguin, 1995. 
 Adomnán at Birr, AD 697: Essays in Commemoration of the Law of the Innocents. Eag. Thomas O'Loughlin. (Baile Átha Cliath: Four Courts Press. 2001)

Naisc sheachtracha 
 Aistriúchán Béarla de Cáin Adomnáin le Kuno Meyer, Internet Medieval Sourcebook.

Tagairtí

Early Gaelic legal texts
Medieval legal codes
7th century in Scotland
697
7th century in Ireland
Laws of war
7th century in law
André Lhote

Ba cheannródaí é André Lhote (5 Iúil 1885 – 24 Eanáir 1962)  i bhforbairt na nua-ealaíne sa chéad leath den fhichiú haois. Ba dhealbhóir tréitheach é Lhote agus ba phéintéir thar a bheith cumasach freisin é.

Saol 
Ba iad Gauguin agus Cézanne an dá mhórealaíontóir Francach a chuaigh i bhfeidhm go mór air agus Lhote ina ógfhear ag cur faoi i bPáras. Sa bhliain 1918, chabhraigh Lhote chun an iris ealaíne ríthábhachtach, an Nouvelle Revue Française, a bhunú. 

Bhain sé le cuid mhaith de na gluaiseachtaí nua-aoiseacha, mar shampla an Ciúbachas (féach ar Baigneuses, 1917, agus Le Pont, 1917). Bhíodh ailt rialta ag Lhote san iris chéanna ar theoiricí agus ar stíleanna ealaíne ar feadh na mblianta ina dhiaidh sin, anuas chomh fada leis an mbliain 1940.

Thaistil Lhote go forleathan agus thug sé léachtaí ar chúrsaí ealaíne ar fud na hEorpa agus níos faide i gcéin. Ó na 1950idí ar aghaidh, bhí sé ina léachtóir san Éigipt agus sa Bhrasaíl, mar shampla. Tugadh aitheantas d’obair saoil Lhote sa Fhrainc nuair a bronnadh an Grand Prix National de Peinture air sa bhliain 1955. 

Fuair Lhote bás i bPáras i 1962.

Tagairtí 

Péintéirí Francacha
Ealaíontóirí
Daoine a rugadh i 1885
Básanna i 1962
Dealbhóirí Francacha
Ciúbachas
Conradh Élysée (1963)

Síníodh an Conradh Élysée idir an Ghearmáin agus an Fhrainc ar an 22 Eanáir 1963, an Contradh Franc-Ghearmánach um chomhar agus lánpháirtíocht agus bunús an dlúthchomhoibrithe idir an dá thír.  

Tharla easaontas tromchúiseach idir an dá thír go luath ina dhiaidh sin, sna 1960idí, maidir le ceist iontráil na Ríochta Aontaithe isteach sa Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa, mar a bhí ann ag an am. 

Ó 2016 ar aghaidh, ós rud é go raibh an Ríocht Aontaithe imithe amach ón Aontas Eorpach, d'éirigh "ais" na Gearmáine agus na Fraince níos tábhachtaí ná riamh.

Síníodh Conradh Aachen  idir an dá thír ar 22 Eanáir 2019, céim nua sa chomhoibriú. Cuimsíonn an comhoibriú roinnt pleananna le haghaidh ardleibhéal comhchuibhithe ar ghnéithe áirithe den dlí sa dá thír—gnéithe den dlí teaghlaigh, mar shampla.

Féach freisin 

 Conradh Aachen

Tagairtí 

An tAontas Eorpach
Conarthaí na Fraince
Conarthaí na Gearmáine
Dlí idirnáisiúnta
1963
Marascal machaire (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann)

Tá Marascal Machaire  ar an rangú is airde in Arm na Breataine ó 1736. Céim cúig réalta le cód ECAT OF-10, is ionann é agus Aimiréil na Cabhlaigh sa Chabhlach Ríoga nó Marshal den Aerfhórsa san  Aerfhórsa Ríoga (RAF). Is éard atá i suaitheantais an mharascail ná dhá baitín trasna ar a chéile timpeallaithe ag duilleoga buí faoi bhun Choróin Naomh Éadbhard . Cosúil le Marascail  an RAF agus Aimiréil an Chabhlaigh, is gnách go mbíonn na Marascail Mhachaire ina n-oifigeach le linn a saoil,  ach ar leathphá nuair nach bhfuil siad i gceapachán.   Baineadh úsáid as an gcéim ó am go ham ar feadh a staire agus bhí sí folamh le linn codanna den 18ú agus 19ú haois (nuair a bhí gach iar-shealbhóir den chéim marbh). Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, ba ghnáthchleachtas é Ceann na bhFoirne Ginearálta Impiriúla (a athainmníodh ina dhiaidh sin mar Cheann na Foirne Ginearálta ) a cheapadh ar an lá deiridh sa phost. De ghnáth, tugadh ardú céime d’oifigigh airm a bhí i bpost mar Cheann Foirne Cosanta, ceann gairmiúil Fhórsaí Armtha na Breataine go dtí an chéim nuair a ceapadh iad.

Tagairtí
Maol Bhreasail mac Ailealla

Rí Ulad de chlann Uí Eachach Chobha, géag de Dhál Araí, ba ea Maol Bhreasail mac Ailealla (Sean-Ghaeilge Máel Bressail mac Ailello) (bás 825).  Bhí sé i réim ón mbliain 819 go dtí 825.

Ba é an chéad duine de chlann Uí Eachach Chobha dá ndearnadh rí Ulad de, óna shin-sin-seanathair, Fearghas mac Aodháin (bás 692).  Bhí a athair Ailill mac Feidlimí (bás 761) agus a dheartháir Eocha (bás 801) beirt ina ríthe Chobha roimhe.  Ní fios go cruinn cathain ar tháinig sé i gcoróin, cé go bhfeictear é tar éis a dhearthár i nAnnála Uladh.  Maraíodh iad a athair agus a dheartháir beirt ag troid in éadan Dál Fhiatach.

Sa bhliain 819, d'éirigh le Maol Bhreasail ríogacht Ulad.  Sna ríliostaí mar shampla sa Leabhar Laighneach ní thugtar ach réimeas dhá bhlian dó.  Ina thásc i nAnnála Uladh, ní thugtar an teideal rí Ulad dó well do not give him the title King of Ulaid at his death notice, claonta mar atá i dtreo Dhál Fhiatach mar "fíor"-Ulaid.

Tharlaíodh go minic ruathair Lochlannacha ar na hUlaid ag an am seo, agus rinneadh ionsaithe faoi dhó ar mhainistir Beannchair, sna blianta 823 agus 824.

Rí Chobha fosta ba ea a mac, Cearnach (bás 853).

Féach freisin 
 Ríthe na nUladh

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Ó Cróinín, Dáibhí (2005), A New History of Ireland, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na nUladh
Aodh mac Eochagáin

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea Aodh mac Eochagáin (Sean-Ghaeilge Áed mac Eochocáin) (bás 14ú Meán Fómhair, 919).  Bhí sé i réim ón mbliain 898 go dtí 919.

Eochachán mac Aodha ba ea a athair, agus frère de Muireadhach a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Maraíodh Muiredach agus a leath-rí Maol Mochéirí de Leath Chathail sous les coups de Aitíth mac Laigni Uí Eachach Chobha, géag de Dhál Araí, sa bhliain 895 / 896 .  Bhí Aithíth in iomaíocht le Ceann Éidigh mac Leathlobhair, de Dhál Araí fosta ach mac den iar-rí Ulad, Leathlobhar mac Loingsigh (bás 873).

Tar éis dúnmharú Aitíth ag a mhuintir féin sa bhliain 898, tháinig Aodh i gcoróin mar chomharba.  Nuair a fuair Ceann Éidigh bás dhá bhliain ina dhiaidh, fágadh é gan freasúra ina rí na nUlad.  Níl trácht ar bith eile le fáil ar a réimeas ach amháin a bhás ag Cath Dhroichead na hInse in éadan na Lochlannach de ríocht Átha Cliath ar an 14ú Meán Fómhair, 919.

Bhí triúr mac ag Aodh dá ndearnadh ríthe Ulad díobh in am trátha:
 Dubhghall (919-925)
 Madadán (937-950)
 Niall (970-971)

Féach freisin 
 Ríthe na nUladh

Foinsí 
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Inis Faithlinn, G100004
 Annála Tiarnaigh, G100002
 Annála Uladh, cuid 1, G100001A
 Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
 Leabhar Laighneach, Rig Ulad, G800011A
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press 
  Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na nUladh
Catégorie:Roi de Dál Fiatach
Ceann Éidigh mac Leathlobhair

Rí Ulad de Dhál Araí ba ea Ceann Éidigh mac Leathlobhair (Sean-Ghaeilge Cenn Étig mac Lethlobair) (bás 900).  Tríochú rí Dhál Araí ba ea é.

Tháinig Ceann Éidigh i gcomharbacht ar a athair Leathlobhair mac Loingsigh mar rí Dhál Araí sa bhliain 873.  Sa bhliain 896, tar éis bhás leath-rí Ulad, Mhuireadhaigh mhic Eochocáin de Dhál Fiatach, rinneadh leath-rí Ulad de, i dteannta le hAitíth mac Laigni de chlann Uí Eachach Chobha.  Tugtar réimeas 12 bhliain sa ríliosta sa Leabhar Laighneach.  Tar éis bhás Aitíth sa bhliain 898, bhí ar Cheann Éidigh an riacht a roinnt le hAodh (898-919) dheartháir Mhuireadhaigh.  Fuair sé bás sé bhliain 900..

Bhí mac amháin ag Ceann Éidigh, Loingseach, rí Ulad 925-932.

Foinsí 
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Inis Faithlinn, G100004
 Annála Tiarnaigh, G100002
 Annála Uladh, cuid 1, G100001A
 Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
 Leabhar Laighneach, Rig Ulad, Rig Dail Araide G800011A

Naisc sheachtracha 
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe na nUladh
Catégorie:Roi de Dál nAraidi
Ilias Iliou

Dlíodóir agus polaiteoir Gréagach ab ea Ilias Iliou (Gréigis: Ηλίας Ηλιού, nó Ēlías Ēlioú; Bealtaine 1904 – 25 Eanáir 1985).

Saol 

Fuair sé céim sa dlí a fháil ó Ollscoil na hAithne sa bhliain 1924. Thosaigh sé ag dlíodóireacht i Mitiléine go dtí 1935 agus san Aithin ina dhiaidh sin, áit ar glacadh isteach leis i mBarra an Areios Pagos (an chúirt shibhialta agus choiriúil uachtarach) sa bhliain 1942.  

Ós rud é go raibh sé ar an eite chlé sa pholaitíocht (ar dtús mar liobrálach poblachtánach) chuaigh sé isteach san Fhronta um Shaoradh Náisiúnta (EAM) ina raibh na Cumannaithe i gceannas. sa bhliain 1942. 

I ndiaidh an tSaortha rinne sé cosaint sna cúirteanna in aghaidh na gcúiseamh a chuir rialtas de chuid na heite deise i leith duine den eite chlé, rud a spreag é dul isteach sa Pháirtí Cumannach sa bhliain 1945. 

Coinníodh Iliou nuair a bhí Arm na Breataine tar éis imlonnú mar chúltaca do na Ríogaithe. Díbríodh laistigh den tír é ar feadh níos mó ná ceithre bliana (1947-51) le linn Chogadh Cathartha na Gréige. 

Bhí Iliou i measc bhunaitheoirí na hEite Clé Daonlathaí Aontaithe sa bhliain 1951 (ó tharla go raibh cosc ar an bPáirtí Cumannach ag an am sin). Toghadh chun na Parlaiminte an bhliain dár gcionn, cé nár ligeadh dó a shuíochán a thógáil. 

Ina dhiaidh sin, bhí sé ina fheisire ó 1956 go 1967 agus ó 1974 go 1981, le tréimhsí mar cheannaire parlaiminte agus uachtarán ar EDA. Bhí sé ina phríosúnach polaitíochta arís ó 1967 go 1971, faoi riail junta míleata na Gréige, a mhair go dtí 1974.

Tionchar 
D'ainneoin na scoilte doimhne i sochaí na Gréige a tharla mar gheall ar fhorghabháil na tíre, ar an gcogadh cathartha agus ar an deachtóireacht mhíleata, bhí meas ar Iliou as gach taobh sa pholaitíocht agus tugadh urraim dó nuair a d'éag sé sa bhliain 1985 agus ó shin i leith. Go pointe áirithe, tharla sé sin toisc go raibh clú agus cáil ar Iliou mar scoláire clasaiceach, file agus aistritheoir, chomh maith le bheith ina dhlíodóir agus ina pholaiteoir.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1904
Básanna i 1985
Polaiteoirí Gréagacha
Dlíodóirí Gréagacha
John Lynch (1740–1820)

Rugadh John Lynch, bunaitheoir chathair Lynchburg, Virginia, 28 Lúnasa, 1740, in Albemarle County, Virginia, agus d’éag sé 31 Deireadh Fómhair 1820, i Lynchburg.

Luathshaol 
Ba é Charles Lynch athair Lynch, a rugadh i nGaillimh, Éire, ach a chuaigh ar imirce go Virginia i 1720 agus a d’éirigh go maith leis. Phós Charles Lynch Sarah Clarke i 1733 agus bhog sé gar do shuíomh reatha Lynchburg. Bhí John Lynch ar dhuine de sheisear leanaí a bhí acu, agus  bhí deartháir aige darbh ainm  Charles Ba bhreitheamh é Charles agus creidtear  gur ainmníodh an téarma linseáil  ina dhiaidh.

Bunú Lynchburg 
Bhunaigh an teaghlach an Lynch Ferry trasna na  habhann, an James River, thart ar 1745. I 1757, ghlac John Lynch a bhí seacht mbliana déag d’aois smacht ar ghnó na mbád farantóireachta. Blianta ina dhiaidh sin, den chéad uair i 1784 agus arís i 1786, rinne Lynch achainí ar Chomhthionól Ginearálta Virginia ar chairt chun baile a bhunú ar na lúb-leathaillte os cionn an bháid farantóireachta ar thalamh a fuair Lynch ó dheartháir níos sine. Deonaíodh an achainí i 1786 agus bunaíodh an baile Lynchburg.

Lig Lynch a sclábhaithe féin saor le linn a shaoil agus thacaigh sé go seasta leis an ngluaiseacht a bhí i mbun cealú na sclábhaíochta .

Tagairtí

Foinsí 

 Elson, James M. Lynchburg, Virginia: An chéad dá chéad bliain 1786 - 1986 . Lynchburg: Foilsitheoireacht Warwick House, 2004.
 Loyd, Richard agus Mundy, Bernard. Lynchburg: Stair phictiúrtha . Virginia Beach: Donning Company, 1975.
 Chambers Jr., S. Allen, Lynchburg: Stair Ailtireachta . Preas Ollscoile Virginia, 1981.
 Scruggs, Philip Lightfoot, Stair Lynchburg, Virginia 1786-1946 . JP Bell, 1978.
Básanna i 1820
Daoine a rugadh i 1740
 Lynchburg, Virginia
 Úinéirí sclábhaithe Mheiriceá
 Bunaitheoirí cathrach Mheiriceá
 Muintir Mheiriceá de shliocht na hÉireann
 Daoine as Albemarle County, Virginia
Lynchburg (Virginia)

Is cathair neamhspleách í Lynchburg i gComhlathas Virgina sna Stáit Aontaithe. Lonnaithe i mbun na sléibhte Blue Ridge Mountains, ar bhruach an James River, tugtar "Cathair na Seacht gCnoc" nó "Cathair na  gCnoc" ar Lynchburg. Sna 1860idí, ba í Lynchburg an t-aon chathair mhór in Virginia  nach raibh athghabháil déanta uirthi ag  Arm na Stát Aontaithe, roimh dheireadh Chogadh Cathartha Mheiriceá.

Tagairtí
Cathracha in Virginia
 
 Bunaíochtaí in Virginia
 Cathracha in Virginia
 Virginia Thiar Theas
 Virginia Thiar
Comhlathas (SAM)

Is téarma é an Comhlathas a úsáideann ceithre cinn de 50 stát na Stát Aontaithe ina n-ainmneacha stáit oifigiúla iomlána. Is téarma traidisiúnta Béarla é " Commonwealth " do phobal polaitiúil a bunaíodh ar mhaithe leis an leas coiteann .  Tá na ceithre stát - Kentucky,  Massachusetts,  Pennsylvania,  agus Virginia  - go léir in Oirthear na Stát Aontaithe, agus sular bunaíodh na Stáit Aontaithe i 1776, bhí siad ina sealúchais choilíneacha Briotanacha ( cé nach raibh Kentucky ann mar pholaití neamhspleách faoi riail na Breataine, ina ionad sin bhí sí ina cuid de Virginia). Dá bhrí sin, tá tionchar láidir acu ar dhlí coiteann Shasana i gcuid dá ndlíthe agus dá n-institiúidí.
Cainníochtú (eolaíocht)

Sa mhatamaitic agus san eolaíocht eimpíreach, is éard atá i gcainníochtú ná an gníomh  comhairimh agus tomhais a mhapálann breathnuithe agus eispéiris an duine i gcainníochtaí. Tá cainníochtú sa chiall seo bunúsach don mhodh eolaíoch.

Eolaíocht nádúrtha 
Is féidir tomhas éigin den tábhacht ghinearálta gan chonspóid a bhaineann le cainníochtú sna heolaíochtaí nádúrtha a fháil ó na tráchtanna seo a leanas:

 "níl iontu seo ach fíricí, ach is fíricí cainníochtúla iad agus bunús na heolaíochta acu." 
 Dealraíonn sé go bhfuil sé fíor go huilíoch gurb é "is é bunús an chainníochtaithe tomhas." 
 Níl aon amhras ach gur chuir "cainníochtú bunús le hoibiachtúlacht na heolaíochta." 
 Anallód, "dhiúltaigh ceoltóirí agus ealaíontóirí ... cainníochtú, ach rinne ceannaithe, de réir sainmhínithe, a ngnóthaí a chainníochtú, chun maireachtáil, rinne siad iad a fheiceáil ar phár agus ar pháipéar." 
 Taispeánann aon chomparáid réasúnach "idir Arastatail agus Galileo go soiléir nach féidir aon dlíthiúlacht uathúil a fháil gan cainníochtú mionsonraithe.." 
 Fiú amháin sa lá atá inniu ann, "úsáideann ollscoileanna ionstraimí neamhfhoirfe ar a dtugtar ' scrúduithe ' chun rud a dtugann siad eolas air a chainníochtú go hindíreach." 

Tagann brí an chainníochtaithe seo faoin gceannteideal pragmataic.

Tagairtí
 
 Fealsúnacht na heolaíochta
 Ceimic anailíseach
Saotharlann

Is saoráid í saotharlann a sholáthraíonn dálaí rialaitheina inar féidir taighde eolaíoch nó teicneolaíoch, turgnaimh, agus féadfar tomhas a dhéanamh. Cuirtear seirbhísí saotharlainne ar fáil i suíomhanna éagsúla: oifigí lianna, clinicí, ospidéil, agus ionaid atreoraithe réigiúnacha agus náisiúnta.

Tagairtí
 
 Turgnaimh
Próiseas Hall–Héroult

Príomhphróiseas  tionsclaíoch chun chun alúmanam a bruithniú is ea an Próiseas Hall–Héroult. Is éard atá i gceist leis ocsaíd alúmanaim (alúmana) a thuaslagadh (a fhaightear go minic ó bháicsít, príomh-mhianach aluminium, trí phróiseas Bayer) i gcrióitít leáite, agus an folctha salann leáite a leictriú, de ghnáth i gcill saintógtha.

Tagairtí
 Próisis cheimiceacha
 Tionscal alúmanaim
 Leictrealú
Scinceáil

Is próiseas é scinceáil chun meascáin de leachtanna domheasctha, nó de leacht agus de mheascán soladach, amhail fuaidreán a scaradh óna chéile.  Déantar an ciseal is gaire do bharr an choimeádáin - an ceann is dlúithe den dá leacht, nó an leacht as a bhfuil an deascán nó an dríodar socraithe - a dhoirteadh, ag fágáil an chomhpháirt eile nó an leacht níos dlúithe den mheascán taobh thiar de. Feictear scaradh neamhiomlán le linn scaradh dhá leacht dhomheasctha. Chun é a chur ar bhealach simplí is éard is scinceáil ann ná  tuaslagán domheasctha a scaradh trí chiseal barr an tuaslagáin a aistriú go coimeádán eile.

Próisis

Tagairtí

 Deighilt leachta-leachta
 Deighilt  leacht-soladach
 Teicnící saotharlainne
Próiseas Bayer

Is é próiseas Bayer an príomhbhealach tionsclaíoch chun báicsít a scagadh go   hocsaíd alúmanaim agus agus d’fhorbair Carl Josef Bayer é . Níl ach 30-60% ocsaíd alúmanaim (Al 2 O 3 ) i mbáicsít, an méine alúmanaim is tábhachtaí, agus an chuid eile ina meascán de shilice, ocsaídí iarainn éagsúla, agus dé-ocsaíde tíotáiniam .  Caithfear an ocsaíd alúmanaim a íonú sular féidir é a scagadh go miotail alúmanaim.
Infheistíocht dhíreach eachtrach

Is éard atá is  infheistíocht dhíreach eachtrach (IDE) ná infheistíocht i bhfoirm úinéireachta rialaithe i ngnó i dtír amháin ag eintiteas atá lonnaithe i dtír eile.  Mar sin déantar idirdhealú idir í agus Infheistíocht phunann eachtrach ag coincheap rialaithe dírí.

Tagairtí

 
 Gnó idirnáisiúnta
 Maicreacnamaíocht idirnáisiúnta
 Tíreolaíocht eacnamaíoch
Oxford English Dictionary

Is é an foclóir is mó i mBéarla an Oxford English Dictionary, a foilsíodh sa bhliain 1884 don chéad uair. Tháinig an dara eagrán amach sa bhliain 1989 (21,728 leathanach agus 20 imleabhar), agus foilsithe ag an Oxford University Press.

Stair 
Thosaigh an taighde sa bhliain 1857.  Tháinig a chéad imleabhar amach mar an New English Dictionary sa bhliain 1897, a d'éirigh an Oxford English Dictionary, níos déanaí.

Foilsíodh ar an 29 Eanáir 1884 an chéad fhascúl (nó mír) den Oxford English Dictionary (A go Ant). Thóg sé níos mó ná ceithre bliana is daichead ar an gcéad eagrán den fhoclóir a chur i gcrích, nuair a foilsíodh an fascúl a chlúdaigh Wise go dtí an deireadh.

An OED in Éirinn 
Is minic a dhéantar tagairtí don Oxford English Dictionary (thar aon fhoclóir eile) sna cúirteanna in Éirinn (cé go mbíodh drogall ar na cúirteanna go hiondúil an-bhéim a chur ar shainmhíniú foclóra agus ciall á baint acu as reachtaíocht).  Ó 1922 luadh níos mó ná céad uair an OED i gcúirteanna na hÉireann, gan trácht ar chúirteanna ar bith eile, agus níos mó agus níos mó atá tagairt á déanamh dó.

Tagairtí 

Foclóirí
An Béarla
Keinan Davis

Peileadóir prófesiúnta Sasanach é Keinan Vincent Joseph Davis (rugadh 13 Feabhra 1998) a imríonn mar tosaí do chlub Premier League Aston Villa. Tar éis geasa na hóige ag Stevenage agus Biggleswade Town bhog sé go hacadamh Aston Villa ag aois 17 i mí na Nollag 2015 agus rinne sé a chéad chluiche foirne díreach os cionn bliain ina dhiaidh sin i gcoinne Tottenham Hotspur i gCorn an FA i mí Eanáir 2017.

Gairm club

Gairm go luath 
D’fhás Davis aníos i Stevenage agus chuaigh sé ar Scoil Nobel. Thosaigh sé a ghairm bheatha peile laistigh den Stevenage F.C. acadamh ach scaoil an cóitseálaí Darren Sarll leis in 2015. Chuaigh sé isteach i Biggleswade Town ina dhiaidh sin tar éis dó a bheith roghnaithe ag cóitseálaí faoi-18 Dave Northfield.

Aston Villa 
Shínigh Davis conradh gairmiúil 18 mí le Aston Villa i mí na Nollag 2015 tar éis triail 4 seachtaine tar éis dó a bheith scabhtáil le haghaidh i gcairdeas idir Biggleswade Town faoi 18 agus foireann Óige Aston Villa. Tar éis dó síniú le haghaidh Aston Villa, dúirt Northfield: "Is leaid óg iontach é Keinan, imreoir cumasach a bhfuil an dara seans tuillte aige. Roinnt míonna ó shin scaoil Stevenage FC é, ag teacht go Biggleswade mar bhuachaill óg ag mothú go raibh todhchaí aige , ach níl raibh sé cinnte cén treo atá le glacadh. D'ardaigh obair chrua agus fíor-thallann an buachaill óg, agus léirigh sé go bhfuil todhchaí iontach aige". Cúpla mí ina dhiaidh sin in 2016 bhog Northfield taobh Biggleswade U18 chun Biggleswade a fhoirmiú agus a bheith ina gcomhbhainisteoir air. Thug an bainisteoir Steve Bruce tús do Davis ar Villa an 8 Eanáir 2017, ag teacht amach ón mbinse i gcoinne Tottenham Hotspur i gCorn an FA, chaill Villa 2–0. Tugadh a chéad chluiche sraithe do Davis an 14 Eanáir 2017 i gcoinne Wolverhampton Wanderers. Scóráil Davis a chéad sprioc ghairmiúil ar shiúl go Barnsley an 16 Meán Fómhair 2017.

An 22 Meán Fómhair 2020, tugadh síneadh nua conartha Aston Villa do Davis chun é a choinneáil leis an gclub go dtí 2024.

Statistící gairm 
Ó 24 Meán Fómhair 2020

Onóracha

Aston Villa 

 EFL Championship: Buaiteoirí cluiche cáilithe 2019
 EFL Cup dára ait: 2019–20

Tágartí
Máirseáil an tSalainn (1930)

Tharla Máirseáil an tSalainn, nó Dandi Satyagraha, in India  i Márta na bliana 1930,  Sheol an gníomhaí síochána, Mahatma Gandhi "satyagraha"  i gcoinne na gcánacha ar shalann a bhí i bhfeidhm. D'fhág an mháirseáil Ahmedabad ar 12 Márta, agus shiúil Gandhi agus a lucht leanúna 400 cm go dtí Dandi sa Ghúisearáit, áit a shroich siad arr 5 Aibreán 1930. 

Shiúil na mílte Indiach in éineacht le Gandhi chun na farraige, mar ghníomh dúshlánach in aghaidh Rialtas na Breataine. Ba chuspóir léi ná athshealbhú a dhéanamh ar shalann na hIndia do mhuintir na hIndia.

Bhí Gandhi ag iarraidh cearta sibhialta agus neamhspleáchas na hIndia a bhaint amach do na hIndiaigh. Bhí an feachtas 'Satyagraha'  i measc na bhfeachtas ba rathúla maidir le smacht na Breataine ar an India a laghdú; chuir an Bhreatain breis agus 60,000 duine i bpríosún mar thoradh air.

Féach freisin 

 Mahatma Gandhi

Tagairtí 

Stair na hIndia
New Castle County Council

Is gníomhaireacht rialtais contae í New Castle County Council i a fheidhmíonn mar bhrainse reachtach New Castle County, Delaware . Cuimsíonn an chomhairle 13 ball tofa, lena n-áirítear uachtarán na comhairle.  Tá sé de chúram ar an gcomhairle dlíthe a dhréachtú agus seirbhísí rialtais contae, deasghnátha sláinte poiblí, úsáid talún, iompar agus criosú a bhainistiú.

Iarchomhaltaí suntasacha 

 Joe Biden - 46ú agus Uachtarán reatha na Stát Aontaithe ; iar- Leas-Uachtarán na SA, agus iar- Sheanadóir na SA ; sheirbheáil sé i gCeantar 4 ó 1971 go 1973
 Philip D. Cloutier - iar- Ionadaí Stáit Deleware
 Chris Coons - Seanadóir reatha na SA
 Stephanie Hansen - Seanadóir Stáit Deleware reatha
 Tom Kovach - iar-Ionadaí Stáit Delaware
 Joseph Miró - iar-Ionadaí Stáit Delaware

Tagairtí 

Contae New Castle, Delaware
Anne Frater

Is file Ghaeilge na hAlban agus léachtóir í Anne Frater i gColaiste a' Chaisteil  .

Rugadh í Steòrnabhagh agus tógadh í bPabail Uarach, Leòdhas. Bhain sí céim amach sa Cheiltis agus sa Fhraincis ó Ollscoil Ghlaschú. Scríobh sí a tráchtas, "Scottish Gaelic Women's Poetry up to 1750" in Ollscoil Ghlaschú faoi stiúir Kenneth MacDonald.

Filíocht (Bàrdachd) 

 ‘Glasgow’, Glaoigh ar 156, Fómhar 1991, lch. 330.
 Fon t-Slige / Faoin Shell. Glaschú: Gairm, 1995.
 Croí na Carraige . Steòrnabhagh: Acair, 2017.

Scríbhinní criticiúla 

 Frater A. 'Mairearad Co?' Gairme 171, 1995 (Samhradh), lch. 253. Luaigh an ban-fhile cáiliúil Mairearad nighean Lachlainn .

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 BBC: Suíomh na bhFilí: Anna Frater
 GRD: Anna Frater
 Leabharlann Filíochta na hAlban: Anna Frater