joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Dathamharc

Cumas difríochtaí i dtonnfhaid dathanna a shroicheann an reitine a bhrath. Tá líocha solasíogaire sna cóin (fótaghabhdóirí reitineacha) agus gach ceann díobh íogair do thonnfhaid ar leith. Tarchuireann na cóin eolas códaithe ar feadh néarón áirithe reitineach is na néaróige optaí don inchinn lena phróiseáil is a aireachtáil mar dhathanna. 

I ndaoine, cuimsíonn na cóin líocha atá íogair do sholas dearg, solas glas, is solas gorm. Má bhíonn ceann ar bith de na líocha seo as láthair, bíonn dathdhaille ar an duine. Cuireann deargdhaille (prótanóipe) isteach ar chumas duine dearg is glas a idirdhealú, gormdhaille (deotranóipe) ar chumas idirdhealaithe idir gorm is buí, agus glasdhaille (tríotanóipe) ar chumas an chuid ghlas de speictream a aireachtáil. Is tréith ghnéasnasctha í dathdhaille, a tharlaíonn 20 oiread níos mó i measc na bhfear ná i measc na mban. Ní fhaigheann bean an éalang muna mbíonn dathdhaille ag a beirt tuismitheoirí.

Dath
Aireachtáil
Aireachtáil amhairc
Dathanna comhlántacha

Má shuimítear dhá sholas le tonnfhaid dhifriúla (agus mar sin, dathanna difriúla) agus má fhaightear solas ar dhath bán mar thoradh, deirtear gur dathanna cómhlántacha iad. 

Mar shampla, is comhlántach dearg is cian, glas is maigeanta, agus gorm is buí. 

Dath
Dathanna príomhúla

Maidir le solas, sa bhfisic is sa bhfiseolaíocht tá 3 dhath — gorm, glas is dearg — a roghnaítear mar dhathanna príomhúla, bunaithe ar airíonna aireachtála na néarcheann sa reitine. Is féidir aon dath eile, dath tánaisteach, a chruthú le meascadh éigin díobh. 

Tugtar an sáithiú ar an gcodán de sholas de gach dath príomhúil atá san iomláine. Maidir le hábhair datha sa phéintéireacht, glactar mar dhathanna príomhúla cian, maigeanta is buí. Go teoiriciúil is féidir ábhar d'aon dath eile a chumadh trí mheascadh na ndathanna seo, ach uaireanta braitheann sé ar cheimic na n-ábhar seo (má imoibríonn siad, is féidir go mbeidh dath eile ar fad ar an táirge). 

Dath
Duaithníocht

Patrún dathanna ar ainmhí a chabhraíonn len é a chosaint. I ndathú duaithne (nó duaithníocht), meascann an patrún leis an timpeallacht. I ndathú suaiteach, moillítear aithint ainmhí mar tarraingítear aird an fhoghlaí ar airí nó dhó den phatrún. 

Bíonn dathú rabhaidh feiceálach, agus léiríonn airíonna do-ite nimhiúla nó díobhálacha an ainmhí don fhoghlaí len é a éaradh. 

Duaithníocht
Dátphluma

Cuid mhaith cineálacha éabhainn, a shaothraítear ar son na gcaor bog (na dátphlumaí) atá inite ach an-cheangailteach go mbíonn siad iomlán aibí. Bíonn na dátphlumaí Síneacha is Seapánacha 7.5 cm ar leithead, cruinn, buí go flannbhuí, dúchasach d'oirthear na hÁise. Bíonn an dátphluma Meiriceánach 3.5 cm ar leithead, flannbhuí, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh. Bíonn an dátphluma coiteann 1.5 cm ar leithead, buí nó gormdubh, dúchasach don Áise.
Dátú geolaíoch

Is eol dúinn rátaí meatha is leathréanna na ndúl radaighníomhach, mar úráiniam nó tóiriam, chun luaidhe a tháirgeadh faoi dheireadh. Trí mhéid na ndúl seo a thomhas i sampla carraige, is féidir a rá cé chomh fada is a bhí na próisis meatha ar siúl, agus uaidh sin aois na carraige a dhíorthú. Tugtar dátú radaiméadrach ar an bpróiseas seo freisin. Ar an mbealach seo, is féidir dátaí a leagan síos do na réanna is na tréimhsí geolaíocha éagsúla.
Dátú potaisiam/argóin

Modh radaiméadrach chun carraigeacha níos mó ná 100,000 bliain d'aois a dhátú. Bunaithe ar an bhfíoras go meathann an t-iseatóp potaisiam-40 go dtí argón-40 le leathré atá ar eolas, má thomhaistear an méid den dá iseatóp seo sa charraig is féidir aois na carraige a ríomh. Bhí an tomhas seo an-áisiúil chun aois iontaisí is cnámh daonna luath a fuarthas sa Scoiltghleann Mór in oirthear na hAfraice (in Olduvai, Laetoli, Hadar is Koobi Fora) a dhéanamh amach.
Dátú radacharbóin

Modh dátaithe ábhar orgánach atá suas le 80,000 bliain d'aois, a d'fhorbair Willard Libby i 1948-1949. Ionsúnn ainmhithe is plandaí beo carbón, cuid de an t-iseatóp radaighníomhach C-14. Nuair a fhaigheann an t-orgánach bás ní thógann sé tuilleadh carbóin isteach, agus de réir mar a mheathann an C-14 ann, laghdaíonn a chodán den charbón iomlán ann. Bíonn an codán seo intomhaiste i sampla an-bheag, fiú, agus díreach i gcomhréir leis an bhfad ama ó bhás an orgánaigh. An-tábhachtach i ndátú seandálaíoch. Tá sé feidhmiúil go 40,000-50,000 bliain ó shin.

Féach freisin 

 Radacarbón

Fisic núicléach
dátú
Seandálaíocht
Dátú rubaidiam/strointiam

Modh radaiméadrach dátaithe i gcomhair carraigeacha atá níos mó ná 10 milliún bliain d'aois. Meathann an t-iseatóp Ru-87 go dtí Sr-87 le leathré atá ar eolas. Mar sin, is féidir aois na carraige a dhíorthú ó mhéid an dá iseatóp seo inti.
Dátú teirmealonrach

Bealach chun aois cré-earraí ársa a dhéanamh amach trí fhuinneamh atá bailithe i laitís chriostalta iniamh grianchloiche de bharr meath úráiniam nádúrtha a thomhas. Déantar é seo trí shampla an-bheag den chré-earra a théamh, rud a fhuasclaíonn an fuinneamh i bhfoirm solais. Ó speictream an tsolais seo, is féidir aois an tsampla a aimsiú.
Dátú úráiniam/luaidhe

Modh radaiméadrach chun seancharraigeacha a dhátú. Bunaithe ar an bhfíoras go meathann úráiniam(Ur)-238 go dtí luaidhe(Pb)-206 le leathré amháin atá ar eolas, agus Ur-235 go dtí Pb-207 le leathré eile atá ar eolas. Má thomhaistear méid nó gníomhaíocht gach iseatóip díobh seo i sampla carraige, is féidir dearbhaois na carraige a dhéanamh amach.
Dátú varbh

Modh chun aois na sceallaí Pléistiséineacha a dhéanamh amach. 2 mhilliún - 10,000 bliain ó shin, díreach roimh dheireadh na móroighearaoise seo caite, a bhí an ré Phléistiséineach ann. Trí na cisil (na vairbh) i bhfosuithe míne ar bhun locha a chomhaireamh a dhéantar an dátú. Leagadh síos na vairbh seo ag an uisce a rith amach as na hoighearshruthanna, agus tharla na vairbh de bharr ailtéarnú an ábhair mhín is an ábhair ghairbh ó gheimhreadh go samhradh gach bliain.
Paul Charles William Davies

Fisicí Sasanach-Astrálach is ea Paul Charles William Davies (r. 1946). Chun an eolaíocht a chur os comhair an phobail scríobh sé The Mind of God (Aigne Dé, 1992) agus About Time (Maidir le hAm, 1995), ag cur síos ar chosmeolaíocht, bunús na Cruinne, agus ceangail idir eolaíocht is reiligiún. 

Fisiceoirí Sasanacha
Fisiceoirí Astrálacha
Daoine a rugadh i 1946
Daoine beo
John Davis

Loingseoir a rugadh i Sandridge Shasana ab ea John Davis (c 1550 – 29 Nollaig 1605). I 1585-1587 rinne sé 3 aistear san Artach ag iarraidh an Pasáiste Siar ó Thuaidh a aimsiú. Ar an aistear deireanach shroich sé domhanleithead 73° thuaidh, agus d'aimsigh an caolas idir an Ghraonlainn is Oileán Baffin, ar tugadh a ainm féin air níos déanaí.

I mí Lúnasa na bliana 1592, agus é ag iarraidh Caolas Magellan a thaiscéaladh, bhí air agus a fhoireann fanacht ar oileán a cheaptar a bheith ar cheann de na hOileáin Fháclainne, an chéad duine a tháinig ar na hoileáin úd. Fuair sé bás gar don Oileán Bintan in aice le Singeapór i gcomhrac le foghlaithe mara.

Taiscéalaithe Sasanacha
Básanna i 1605
Clinton Joseph Davisson

Fisicí a rugadh i mBloomington, Illinois ab ea Clinton Joseph Davisson (22  Deireadh Fómhair 1881 - 1 Feabhra 1958). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic le George Paget Thomson i 1937 as a shaothar ar dhíraonadh leictreon i gcriostail, saothar a dheimhnigh nádúr tonnach cáithníní mar a thairg Louis de Broglie, agus a bhí tábhachtach i saothrú teoiric chandamach an damhna.

Fisiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1881
Básanna i 1958
DBase IV

Pacáiste ríomhaire do ríomhairí pearsanta a bhíodh in úsáid go forleathan chun ligean don úsáideoir a bhunachar féin a dhearadh is a fheidhmiú. Bíonn an chuid is mó d'airíonna bunachar sonraí coibhneasta ar fáil leis.
DDT

Is éard atá i DDT (déchlóraidéfheiniltríchlóireatán) ná meascán ceimiceach arbh é an ceimiceán seo a phríomhchomhábhar. Ceann de na feithidicídí luatha is rathúla dá raibh ann. Tréigeadh é ó na 1970idí ar aghaidh, áfach, mar tháinig cineálacha nua feithidí chun cinn le himdhíonacht ina choinne, agus fuarthas nár dhianscaoil sé sa nádúr i bhfochodanna sábháilte do dhaoine nó ainmhithe eile.
Deá

Ciaróg mhór oichí. Itheann na ciaróga fásta duilleoga. Na larbhaí méith C-chruthach, a thochlaíonn san ithir ag ithe fréamhacha, ag tógáil suas le 3-4 bliana go mbíonn aibí go minic. Cineálacha éagsúla, ach is lotnaidí cuid acu, an priompallán ina measc.

Feithidí
Déacht toinne is cáithnín

An prionsabal go bhfuil airíonna tonnacha ag cáithníní fo-adamhacha, agus airíonna cáithnín ag tonnta leictreamaighnéadacha. Léiríonn an trasnaíocht i ndíraonadh leictreon is neodrón an chéad ghné thuas, agus léiríonn iarmhairt Compton is iarmhairt fhótaileictreach Einstein an dara ceann.
Dealbhóireacht rilífe

Saghas dealbhóireachta ina bhfuil na foirmeacha ardaithe os cionn an chúlionaid, gan a bheith múnlaithe go hiomlán. I rilíf íseal, mar a bhíonn ar bhonn airgid, is ar éigin atá an dearadh os cionn an dromchla, ach i rilíf ard féadfaidh na figiúir a bheith ina seasamh, nasctha leis an dromchla ar éigin, mar a fheictear ar sharcófagais Rómhánacha is peidiméidí in an-chuid foirgneamh clasaiceach.
Dealrachán

Cnámh chuartha, a luíonn beagnach go cothrománach ag bun an mhuiníl idir cnámh an uchta (an steirneam) is an slinneán. Cuid den chrios brollaigh. Feidhmíonn sé mar theannóg, ag cur bac ar an ngualainn titim isteach is síos.
Deannach cosmach

Gráinníní micreascópacha deannaigh ón spás amuigh, a dtugtar páirteagail Brownlee orthu, as an bhfear a bhailigh é den chéad uair. Tagann sé isteach san atmaisféar ar ardluas, agus moillítear é trí chúltharraingt san atmaisféar uachtarach. Caitheann sé na míonna ar foluain sa strataisféar, agus is féidir é a bhailiú le heitleán taighde ardeitilte nó stáisiún spáis. Cúpla miocrón (micriméadar) ar leithead a bhíonn na páirteagail, agus póiriúil go minic. Meastar go dtagann cuid de ó chóiméid.
Déantóireacht ríomhiomlánaithe

Úsáid ríomhairí i monarcha chun dearadh ríomhchuidithe (CAD) a chuingiú le déantóireacht ríomhchuidithe (CAM), seachadadh comhbhall díreach in am, sceidealú táirgthe, agus soláthar don chustaiméir.
Dearadh córas struchtúrtha

Sa ríomheolaíocht, sraith teicníochtaí a úsáidtear chun airíonna ar leith de phróiseáil eolais in eagraíocht a anailísiú nuair a bhíonn córas nua ríomhaire á dhearadh di. Sa Bhreatain tá modh deartha ar a dtugtar innealtóireacht eolais in úsáid. Modh eile is ea an Modh Anailíse is Deartha Córas Struchtúrtha, a d'fhorbair gníomhaíocht ríomhaireachta is teileachumarsáide rialtas na Breataine le haghaidh forbairt aonchineálach córas ríomhaire-bhunaithe i ranna rialtais.
Dearadh/déantóireacht ríomhchuidithe

Cláir nó bogearraí ríomhairí ina bhfuil an bunachar sonraí is na rialacha chun táirgí, foirgnimh is trealaimh nua a dhearadh (CAD) nó a mhonarú (CAM). Ligeann bogearraí CAD don dearthóir smaointe is dearaí nua a thástáil gan samhail nó struchtúr costasach a thógáil. Is féidir le bogearraí CAM córais chasta déantúsaíochta a rialú go huathoibríoch chun táirgí casta a dhéanamh gan mórán oibrithe.
Dearadh grafach

Teicníochtaí is scileanna a úsáidtear i ndearadh ábhair phriontáilte. Is iad na príomhscileanna a thagann san áireamh ná clóghrafaíocht, grianghrafadóireacht, maisiúchán is déanamh priontaí. D'fhoghlaimítí is chleachtaítí na scileanna seo ina n-aonar le fada, ach le teacht chun cinn na seachliteagrafaíochta tá siad uile tagtha le chéile go rathúil, leis na forbairtí déanacha sa ghrianghrafadóireacht leictreonach ach go háirithe.
Dearadh tionsclaíoch

Dearadh aon táirge a dhéantar le meaisíní: gluaisteán Toyota, buidéal Coke, ríomhaire, agus an iliomad ábhar is earraí eile. Bhí cré-earraí Wedgwood is cuitléireacht phlátáilte Sheffield ar na táirgí is luaithe a dearadh de réir an choincheap seo.
Deargaistriú

Is éard atá sa deargaistriú (nó iarmhairt Doppler), i gcás solais ó rinn spéire a bhíonn ag druidim amach ón Domhan, ná athrú tonnfhaid a bhraitear mar dhathy dearg. Thaispeáin Hubble gur chiallaigh an deargaistriú braite go raibh gach réaltra ag gluaiseacht amach uainn, agus go raibh deargaistriú níos mó i gceist i leith na réaltraí is faide amach uainn, de bhrí go bhfuil siad ag gluaiseacht níos tapa ná réaltaí is gaire. Uaidh seo shaothraigh Hubble coincheap na Cruinne forleathnaithe agus na hOllphléisce.

I gcúrsaí fisice titeann deargaistriú amach nuair a thagann méadú ar thonnfhad de réir a mar atá solas nó radaíocht leictreamaighnéadach eile ó rinn neimhe ag imeacht ón mbreathnóir. Aistrítear an solas nó an radaíocht go dtí an ceann dearg den speictream leictreamaighnéadach. Tríd is tríd, taispeánann an “deargadh” go bhfuil méadú ar thonnfhad, rud is ionann agus minicíocht níos ísle agus fuinneamh fótón níos laige, de réir theoiric thonnach agus theoiric chandamach an tsolais. 
   
Deirtear gurb éard is cúis le deargaistriú ná fairsingiú na cruinne. Iarmhairt de chuid na coibhneasachta ginearálta atá sa deargaistriú imtharraingthe agus radaíocht leictreamaighnéadach ag fágáil réimse imtharraingteach.

Stair 

As Christian Doppler a ainmníodh an feiniméan, ós eisean ba thúisce a thug cuntas air sa bhliain 1842. Dúirt Doppler, agus an ceart aige, go bhfágfadh an feiminéan a rian ar gach tonn, agus thug sé le fios gurbh fhéidir dáthanna difriúla na réaltaí a chur síos dá ngluaiseacht ó thaobh an Domhain de.

Nótaí

Naisc 
Réaltfhisic

Naisc sheachtracha 

 International Journal of Modern Physics D from World Scientific

 [http://www.aip.org/history/cosmology/index.htm Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology]   from the American Institute of Physics

 Prof. Sir Harry Kroto, NL, Astrophysical Chemistry Lecture Series. Ocht léacht “Freeview” a sholáthair an Vega Science Trust.

 Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California
 Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics

 Astrophysical Journal 

 Astronomy and Astrophysics, iris Eorpach

 Liosta irisí réaltfhisice piarmheasúnaithe

 Master of Science in Astronomy and Astrophysics

 Ned Wright's Cosmology Tutorial, UCLA

 Suíomh Philippe Stee: Hot and Active Stars Research
Deargaistriú imtharraingteach

Tugtar aistriú Einstein ar an aistriú i minicíocht solais chuig minicíocht níos ísle i gcás foinsí a astaíonn solas i réimse réasúnta láidir imtharraingteach. Ciallaíonn sé seo go mbíonn an chuma ar sholas atá ag forleathadh amach as réad ollmhór go bhfuil a mhinicíocht níos lú (deargaistrithe) ná a bheifeá ag súil leis. Tomhaiseadh deargaistriú an tsolais ag taisteal amach ón Domhan den chéad uair i 1961, le cabhair iarmhairt Mößbauer. Rinneadh comparáid idir cloig adamhacha go hard san atmaisféar (réimse lag imtharraingteach) is cloig a fágadh ar dhromchla an Domhain (réimse níos láidre imtharraingteach), agus fuarthas amach gur rith na cloig arda níos tapa. Tuigeadh gurbh fhíorú é seo ar aistriú Einstein, agus chreid Einstein féin gurbh fhíorú é ar an gcoibhneasacht ghinearálta. Anois, áfach, tuigtear gur tástáil ar phrionsabal na coibhéise é an turgnamh seo.
Deargán

Cuid mhaith iasc le colainn ramhar, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. San Eoraip bíonn sé le fáil ón Meánmhuir go dtí an Iorua. Suas le 50 cm ar fhad, an ceann maol cruinn, scothbhándearg nó dearg le spota mór dorcha os cionn na heite uchtaí. An-tóir ag iascairí air, agus gabhtar ar bhonn trádálach é in áiteanna.

Éisc
Déas

Iasc fionnuisce atá forleathan in aibhneacha na hEorpa is na Rúise. Suas le 30 cm ar fhad, le colainn chaol. Ológach/glas in uachtar, airgeadach bán faoina bhun. Itheann sé inveirteabraigh is plandaí uisciúla, agus feithidí eitilte ag an dromchla. Garghaol aige leis an bplubán is an t-orfa.

Éisc
Deasca

Téarma geolaíoch ar na sil-leaganacha oighreacha nó oigheardhobhracha, neamhshortáilte is neamhshrathaithe go ginearálta, le raon leathan méideanna páirteagal ó bholláin go dtí cré.
Síol Fhaolchair

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é Síol Fhaolchair.

Contae Chill Chainnigh
Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Deascáin ghailíte

Deascáin mhianraí, cruthaithe trí chomhdhlúthú salann tuaslagtha (clochshalann, NaCl, is gipseam, CaSO4.2H2O, den chuid is mó) ón uisce.
Deascadh

Is ábhar dothuaslagtha é deascadh a chruthaítear in imoibriú ceimiceach i dtuaslagán. Samplaí is ea an deascadh coirte i gciteal, agus cruthú screamh gallúnaí in uisce crua.
Uí Dheá

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh iad Uí Dheá.

Contae Chill Chainnigh
Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Deascán hidriteirmeach

Deascadh mianraí ó shreabháin uisciúla theo taobh istigh de screamh an Domhain, atá bainteach le gníomhaíocht dhoigheartha. Cruthaíodh cuid mhaith de na mianaigh thábhachtacha mianraí i ndeascáin fhéitheacha hidriteirmeacha.
Dé-athraontas

Airí a léiríonn criostail áirithe ina mbíonn luas forleata an tsolais difriúil i dtreonna difriúla mar thoradh ar a struchtúr criostalta. Bíonn dhá chomhéifeacht athraonta shainiúla ag criostail dhé-athraonacha cosúil le cailcít is grianchloch, agus is féidir íomhánna dúbailte a dhéanamh leo.
Uíbh Eirc

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh iad Uíbh Eirc.

Contae Chill Chainnigh
Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Baile Dháith

Is baile fearainn suite i gContae Chill Chainnigh é Baile Dháith.

Contae Chill Chainnigh
Garrán an Hudaigh

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é Garrán an Hudaigh.

Contae Chill Chainnigh
Moing Mhic Óda

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh í Moing Mhic Óda.

Contae Chill Chainnigh
Ráth Eilte

Is baile fearainn suite i gContae Chill Chainnigh é Ráth Eilte.

Contae Chill Chainnigh
An Tulaigh Thirim

Is baile fearainn suite i gContae Chill Chainnigh é an Tulaigh Thirim.

Contae Chill Chainnigh
Deatú bianna

Modh ársa caomhnaithe bia trí é a nochtadh do dheatach adhmaid thar thréimhse. Tarlaíonn an caomhnú ar bhealach trí thriomú is iarmhairtí ceimiceán sa deatach.
Deavónach

Tréimhse gheolaíoch sa ré Phailéasóch, 408-360 milliún bliain ó shin. Tagann na sil-leaganacha forleathana ilchríochacha is seanda san Eoraip ón tréimhse seo (seanghaineamhchloch dhearg), chomh maith le dríodar mara le hiontaisí iasc plátáilte, coiréal, amóinítí is moileasc.
Decapoda

Ord mór crústach, ainmhithe mara den chuid is mó, a mbíonn 3 phéire cos tóracsach acu, mionathraithe ina ladhracha (gialltroithigh) i gcomhair ite, agus 5 phéire cos siúil. An cumhdach adharcach (blaosc) comhtháite ar feadh na droma chun seomra giolbhach a sholáthar os cionn bun na gcos. Timpeall 10,000 speiceas beo, ina measc na portáin, na gliomaigh, agus na ribí roibéis.

Deiceapóid
Hidrigincharbónáit

Sa cheimic neamhorgánach, is foirm idirmheánach í hidrigincharbónáit  (ainmníocht molta ag AIGCF), ar a dtugtar freisin décharbónáit, maidir le déphrótónáitiú (nó déhiodráitiú) an aigéid charbónaigh. Is ainian poladamhach é leis an bhfoirmle cheimiceach HCO3−.

Tá ról ríthábhachtach bithcheimiceach ag hidrigincharbónáit sa chóras fiseolaíoch maolánaithe pH. 

Ba é an ceimiceoir Sasanach William Hyde Wollaston a chum an téarma "décharbónáite" sa bhliain 1814. Tagann an réimír "bi" i "décharbónáite" ó chóras ainmniúcháin atá as dáta agus tá sé bunaithe ar an mbreathnóireacht go bhfuil a dhá oiread carbónáit (CO32-) ann 
in aghaidh na n-ian sóidiam i charbónáit sóidiam (Na2CO3) agus i ndécharbónáití eile seachas i gcarbónáit sóidiam (Na2CO3 ) agus i charbónáití eile. Tá an t-ainm beo mar bheagainm.

Sainordaíonn an ainmníocht a mholtar inniu tagairt shoiléir a dhéanamh do láithreacht an iain hidrigine aonair: carbónáit hidrigine sóidiam nó carbónáit sóidiam. Sampla comhthreomhar is ea déshuilfít sóidiam (NaHSO3).

Tagairtí

 Comhdhúile amfaiteireacha
 Ainiain
Déchotailéadón

Ball ar bith den dá phríomhrang plandaí bláfara is ea déchotailéadón. Is iad na monacotailéadóin an rang eile. Bíonn dhá chotailéadón i suth an tsíl, agus seasann príomhfhréamh an tsíolphlanda go daingean chun an bhunfhréamh a chruthú. De ghnáth bíonn duilleoga leathana le féitheacha eangachúla air, agus codanna bláfara i ngrúpaí de 4-5 nó iolraí díobh sin. Cumann na burlaí soithíocha fáinní sa ghas, agus bíonn ciseal caimbiam i láthair a bhíonn in ann fíochán féitheach tánaisteach a tháirgeadh, agus mar sin gais adhmadacha. Timpeall 250 clann ar eolas sa rang seo. 

Plandaí
Christian de Duve

Bithcheimicí a rugadh in Thames Ditton, Surrey, Shasana is ea Christian René Marie, Vicomte de Duve (2 Deireadh Fómhair 1917 – 4 Bealtaine 2013). Chabhraigh sé le fionnadh na líseasóm a chuimsíonn einsímí taobh istigh de chealla ainmhithe is plandaí, agus rinne taighde ar a bhfeidhmeanna is na galair a bhaineann lena mífheidhmiú. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis is George Palade as an saothar seo sa bhliain 1974. In Grez-Doiceau, sa Bheilg, a fuair sé bás.

Daoine a rugadh i 1917
Básanna in 2013
Bithcheimiceoirí
Lee De Forest

Ceapadóir a rugadh i gCouncil Bluffs, Idaho, SAM ab ea Lee De Forest (26 Lúnasa 1873 - 30 Meitheamh 1961). Sa leictreonaic, thug sé isteach an ghreille sa bhfeadán folúsach teirmianach, agus cheap an Audion is an feadán ceathairleictreoid. Folúsfheadán trióide atá san Audion. Glactar go forleathan leis mar athair an raidió, fiú seanathair na teilifíse. D'éag sé in Hollywood, California.

Daoine a rugadh i 1878
Básanna i 1961
Edgar Degas

Ealaíontóir a rugadh i bPáras ab ea Hilaire-Germain-Edgar Degas (19 Iúil 1834 – 27 Meán Fómhair 1917). 

Bhí Degas i measc máistrí ealaíne sa 19ú haois. D’éirigh Degas ina dhuine ba mhó a raibh tionchar aige ar ealaín nua-aimseartha sa chéad leath den fhichiú céad.

Saothar 
Bhain sé leis na hImpriseanaithe agus ghlac páirt ina dtaispeántais (1874–1886). Ghlac Degas leis na prionsabail ghinearálta a bhain leis an Impriseanachas. Ach ag an am céanna d’fhorbair sé a stíl phearsanta féin.
Tar éis do casadh leis na hImpriseanaithe, bheartaigh Degas radharcanna ón ghnáthshaol a phéinteáil, saol na gcaifí. daoine ag obair nó ag ligean a scíth.  Rinne Degas cuid mhór pictiúr de bhailéirín. I measc a shaothar cáiliúil tá Danseuse attachent sa chaussure (Damhsóir ag Ceangal a Bróige, c 1878) agus Jockeys sur la pluie (Marcaigh faoin bhFearthainn, 1879).[[Íomhá:Edgar Germain Hilaire Degas 041.jpg|clé|mion|Sur la plage (Ar an Trá), 1876-1877, Gailearaí Hugh Lane, Cathair  Átha Cliath]]Sur la plage

Sa phictiúr seo, léiríonn Degas cailíní áitiúla agus daoine eile atá ar saoire cois trá. Tá an íomhá leacaithe, cosúil leis na greantaí adhmaid as an tSeapáin.  

Is féidir na daoine áitiúla a aithint go héasca sa phictiúir seo, mar go bhfuil siad go neamhimníoch agus tuáillí mar éadaigh orthu. Tá craiceann nocht le feiceáil go soiléir faoi bhun na dtuáillí, rud atá i gcodarsnacht leis an gcailín a bhfuil éadach ó bharr go sáil uirthi. Is léir gurb as an gcathair í, agus tá a banseirbhíseach ag cíoradh a cuid gruaige. Leis an ngéarchúis is gnách leis, léiríonn Degas éadaí snámha an chailín ina lúi ar an ngaineamh díreach mar atá sí fín ina luí.

Gailearaí

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1834
Básanna i 1917
Péintéirí Francacha
Impriseanachas
Déghloiniú

Dhá leathán gloine, scartha ag aerspás chun insliú teirmeach is fuaimiúil a fheabhsú. Uaireanta bíonn an dá leathán séalaithe le folús páirteach sa spás eatarthu, rud a fheabhsaíonn an t-insliú.
Déghnéasachas

Idir daoine, tarraingt nó dúil don iliomad inscní is ea déghnéasachas. Mar shampla, bean dhégnéasach is ea bean le tarraingt nó dúil do fhir agus mná. 

Moladh Sigmund Freud go bhfuil daoine ar fad déghnéasacha ina naíonán. 

Daoine cáiliúla déghnéasacha is ea Freddie Mercury, David Bowie, Madonna, Frank Ocean, Billie Holiday, Oscar Wilde,  Sinéad O'Connor, James Joyce, Mícheál Ó Coileáin, agus araile is ea daoine déghnéasacha cáiliúla.

Féach freisin 
 Ilghnéasachas
 LADT
 Idirghnéasacht

Tagairtí 

Déghnéasachas
Geoffrey de Havilland

Dearthóir aerárthach a rugadh i Haslemere Shasana ab ea Geoffrey de Havilland (27 Iúil 1882 - 21 Bealtaine 1965). Thóg sé a chéad eitleán i 1908. Thóg a chomhlacht eitleáin éagsúla, an Tiger Moth, an Mosquito, is an scairditleán Vampire.

Innealtóirí Sasanacha
Daoine Sasanacha
Daoine a rugadh i 1882
Básanna i 1965
Deighilt leictreastatach

Deighilt páirteagal mín óna chéile nó ó mheán gásach trí réimse leictreach a chur i bhfeidhm orthu. Is próiseas é seo a úsáidtear chun comhábhair i meascán a dheighilt (mar shampla, an chuid luachmhar de mhianach a dheighilt ón gcuid nach dteastaíonn), nó an chuid sholadach a bhaint as gás eisilteach (deascadh leictreastatach).
Deil

Uirlis mheicniúil choiteann a úsáidtear chun saothair a dheilbhiú as ábhair éagsúla. Greamaítear an saothar i ngialla an chreagáin, agus rothlaítear é le mótar. Cuirtear na huirlisí i bhfeil chun an saothar a tholladh, a shnáithiú, a ghearradh, nó a fhásáil, i dteagmháil láimhe leis nó faoi rialú meaisín.
Deilf (créghréithre)

Créghréithre glónraithe. An saghas faensa a rinneadh i Sasana is an Ollainn. Ainmnithe as an mbaile Ollannach Delft, mar a ndearnadh méid ollmhór de sa 17ú céad. Bán is gorm den chuid is mó. Aithris ar phoirceallán Síneach is Seapánach is mó a bhíodh sna maisiúcháin.
Deilfiniam

Planda ard ilbhliantúil, dúchasach don leathsféar thuaidh. Na duilleoga maothánach bosach nó roinnte go mín. Na bláthanna gorm, go hannamh bándearg nó bán, gach ceann le spor cónach, iompartha ar spící fada feiceálacha. An-choitianta mar mhaisiúchán, ach cuimsíonn sé alcalóidigh nimhiúla, agus tugtar deilfinin ar cheann acu sin.

Plandaí
Deindreacroineolaíocht

Dátú ó fháinní bliantúla crainn, agus an eolaíocht a bhaineann leis. D'fhorbair an réalteolaí A. E. Douglas an teoiric seo sa bhliain 1904 agus é ag déanamh staidéir ar iarmhairtí baill Gréine ar an aeráid. Fuair sé amach gur féidir léarscáileanna aeráide a tharraingt, chomh maith le dátú seandálaíoch a dhéanamh, ó chomhaireamh is tomhas na bhfáinní crainn. Fásann fáinne amháin gach bliain, ach braitheann leithead gach fáinne is micreanailís trasna an fháinne sin ar an oiread báistí a thit ag an áit sin i rith na bliana, agus an teocht. Tá patrúin fáinní in adhmad caomhnaithe le fáil anois a shíneann chomh fada siar le timpeall 6700 RC gan bhearna i bpéine colgach i gCalifornia, agus timpeall 5300 RC in adhmad darach ó phortaigh in Éirinn.
Déine lonrúil

An tsreabh solais infheicthe atá in ann soilsiú a thabhairt a astaítear ó fhoinse in aghaidh na huillinne soladaí. Úsáidtear an tsiombail I chuici, agus tomhaistear í i gcaindéilí (cd). Cuirtear san áireamh go bhféadfaidh dhá fhoinse a bheith ag an aschur céanna solais, léas dian dírithe ag ceann acu, b'fhéidir. Neamhspleách ar an bhfad amach ón bhfoinse. Tá an paraiméadar seo gaolmhar leis an lonras (an ghile a thugtaí air seo tráth), le siombail L agus aonad caindéilí in aghaidh an mhéadair chearnaigh (cd m-2). Is é lonras spéire soiléire goirme ná timpeall 4,000 cd m-2. 

Solas
Deinge

Galar víreasach trom a tharchuireann muiscítí. Bhíodh sí teorannaithe do na trópaicí, ach le himeacht ama is scaipeadh na muiscítí, tá an galar ag scaipeadh freisin. Faigheann cuid de na daoine ionfhabhtaithe na siomtóin chlasaiceacha: fiabhras deinge, tinneas cinn, pianta sna hailt, gríos ar an gcraiceann, agus ina dhiaidh sin marbhántacht is dúlagar. Faigheann cuid eile foirm fhuilreatha den ghalar, le hurlacan, pianta sa bholg, cliseadh an imshruthaithe, agus i gcuid mhaith cásanna, bás. 

Galair thrópaiceacha
Deinim

Fabraic an-choitianta i gcomhair éadaí. Dhéantaí ar dtús é trí shnáithe, ruaimnithe le plúirín, a shníomh le snáithe innigh cadáis neamhruaimnithe i struchtúr corránach. De réir a chéile, láistear an plúirín go mall as an bhfabraic, agus éiríonn an dath gorm níos éadroime. Éadach buanfasach i gcomhair éadaí oibre, ach ó na 1950idí ar aghaidh ghnóthaigh sí cáil mar chultas faisin.
Deir

Is riocht í an deir a tharlaíonn de bharr athghníomhachtú víreas na bolgaí a bhíonn folaithe i ngainglíní na néaróg céadfach sómach. Tugtar heirpéas zoster uirthi freisin. Cuireann sí tús le pian is gríos, cosúil le colg (saicíneach), thar na réigiúin sin den chraiceann a sholáthraíonn an néaróg ionfhabhtaithe. I measc na láithreacha a fhéadfaidh a bheith scrúdta léi tá an stoc, coirne na súile, agus an craiceann gar don tsúil.
Déiríocht

Córas talmhaíochta ar leith atá dírithe ar tháirgeadh bainne, de ghnáth ó bha ach i réigiúin áirithe ó ainmhithe eile: caoirigh, gabhair, geacanna, buabhaill is réinfhianna. Tá póir speisialta bó baineann — an freaslannach, an Ayrshire, is an gheirseog — agus póir atá go maith don bhainne is an mhairteoil, cosúil leis an ngearradharcach ó na Stáit Aontaithe. Tá an déiríocht coitianta i réigiúin mheasartha thaise mar a bhfásann féar go maith, ar féidir na ba a chur ag iníor amuigh sna páirceanna an chuid is mó den bhliain. I dtíortha teo coinnítear na ba istigh i rith na bliana, agus déantar fómhar foráiste le soláthar dóibh. Díolann an chuid is mó de na feirmeoirí déiríochta a gcuid bainne le comhlachtaí a dhéanann na táirgí déiríochta: im, cáis, uachtar, iógart, is bainne bearrtha. Tá sé mar pholasaí ag an Aontas Eorpach an táirgeadh a mhéadú ach líon na mbó a laghdú, agus cuireann sé seo an-bhrú ar fheirmeacha beaga, atá ag éirí níos domharthana le himeacht ama. 

 
Eallach
Bainne
Deirmitíteas

An neamhord craicinn is coitianta a bhaineann le freagairt imdhíonach an chraicinn. Tugtar eachma air freisin. Is féidir go spreagfaidh greannaitheoir ceimiceach nó fisiciúil é (glantaigh nó strapa uaireadóra, mar shampla), bia, nó druga. Tagann iarmhairt dhúchasach i gceist freisin, agus bíonn stair an deirmitítis i gclanna uaireanta (chomh maith le neamhoird ailléirgeacha eile, cosúil le fiabhras léana is plúchadh). Is í an bhunfhreagairt ná méadú san imshruthú fola sa chraiceann áitiúil, rud a dheargann an craiceann ansin. Ina dhiaidh sin fásann coilg, agus nuair a bhriseann siad seo éiríonn an craiceann silteach. Nuair a dheisíonn an craiceann, fásann ceiritin breise is tiubhaíonn cisil sheachtracha an chraicinn, agus is féidir go n-éireoidh sé sin ainsealach. 

Craiceann
Galair
Deis lainseála

Tréimhse ama inar féidir spásárthach a lainseáil ar aistear chuig pláinéad lena laghad fuinnimh is féidir. De réir cineáil, bíonn 10-20 lá i gceist. Taobh amuigh den tréimhse seo ní bhíonn an lainseáil indéanta, de bharr teorainneacha feidhmiúcháin an fheithicil lainseála. Ós rud é go bhfuil an Domhan is an pláinéad sprice i bhfithisí timpeall na Gréine, tarlaíonn deiseanna lainseála go tréimhsiúil. Maidir leis na pláinéid sheachtracha tarlaíonn na deiseanna gach 12-13 mí, i gcás Marsa gach 26 mí, Véineas gach 19 mí, agus Mearcair gach 19 mí (ach de bharr claonadh 7° i bhfithis Mhearcair i leith an éicliptigh — comhphlána fhithisí na bpláinead uile eile is na Gréine — ní thagann deiseanna praiticiúla ach gach 36 mí).
Deistrin

Siúcra coimpléascach, meascán de pholaiméirí glúcóis is ea an deistrin. Faightear í ó stáirse a bhristear síos le heinsímí nó téamh séimh. Úsáidtear deistriní mar oibreáin tiubhaithe i mbianna, agus greamacháin nó glónrú ar pháipéir is teicstílí. Ach is iad na feidhmeanna is mó a bhaintear astu bianna stáirsúla a dhéanamh níos blasta, agus an t-ualach osmóiseach ar an ngoile a laghdú i ndeochanna d'othair atá ag téarnamh.
Eugène Delacroix

Péintéir a rugadh i Charenton na Fraince, duine de cheannasaithe na gluaiseachta Rómánsaí ab ea Ferdinand Victor Eugène Delacroix (26 Aibreán 1798 – 13 Lúnasa 1863). Ina radhairc stairiúla is dhrámata, bhí a phlé go minic foréigneach adhfhuafar, mar atá i La Liberté guidant le peuple (An tSaoirse ag Treorú na nDaoine, 1831).

Daoine a rugadh i 1798
Básanna i 1863
Péintéirí Francacha
Paul Delaroche

Péintéir a rugadh i bPáras ab ea Hippolyte Paul Delaroche (17 Iúil 1797 - 4 Samhain 1856). Cáil air as pictiúir stairiúla, ina measc sraith múrmhaisithe san École des Beaux-Arts i bPáras.

Péintéirí Francacha
Daoine a rugadh i 1797
Básanna i 1856
Clément Philibert Léo Delibes

Cumadóir ceoil a rugadh i St Germain du Val na Fraince ab ea Clément Philibert Léo Delibes (21 Feabhra 1836 – 16 Eanáir 1891). Scríobh sé ceoldrámaí éadroma mar Le roi l'a dit agus Lakmé (1883) a raibh rath thar na bearta orthu, agus tá cáil air as a bhailé Coppélia (1870).

Cumadóirí Francacha
Daoine a rugadh i 1836
Básanna i 1891
Delirium tremens

Rámhaille chreathánach a tharlaíonn d'alcólach nuair a choinnítear alcól siar uaidh is ea Delirium tremens. Uaireanta bíonn mearaí air i bhfoirm mothuithe ina mbíonn feithidí ag snámhaíl ar a chraiceann, nó daoine is réada a bhfuil cuma bhídeach orthu. De ghnáth bíonn crith na lámh mar thoradh eile ar an damáiste alcólach don inchinn.
Frederick Delius

Cumadóir ceoil a rugadh i mBradford Shasana ab ea Frederick Theodore Albert Delius (29 Eanáir 1862 – 10 Meitheamh 1934). Scríobh sé ceoldrámaí, ina measc A Village Romeo and Juliet (Romeo is Juliet sa Sráidbhaile, 1901), agus saothair chóiriúla is shiansacha, cosúil le On Hearing the First Cuckoo in Spring (Ar Chloisteáil an Chéad Chuach san Earrach, 1912).

Daoine a rugadh i 1862
Básanna i 1934
Cumadóirí Sasanacha
Démhéir

Comhdhúil a chruthaítear nuair a imoibríonn dhá aonad (monaiméirí) le chéile trí shuimiú nó comhdhlúthú.
Démheitil-sulfocsaid

CH3SOCH3, ábhar gan dath le leáphointe 18 °C is fiuchphointe 189 °C is ea an démheitil-sulfocsaid (DMSO). Is tuaslagóir maith í do chomhdhúile áirithe, ach ní thuaslagann sí alcáin.
Denier

Aonad meáchain do theicstílí a chomharthaíonn caoile an tsnáithe in ábhair cosúil le síoda, réón is níolón. Is ionann é is meáchan 9,000 m den snáithe i ngraim (g). Mar sin, is míne ábhar de denier 15 ná ábhar de denier 20.
Ilnochtadh

Is éard is ilnochtadh ann ná cuingiú d'aonturas dhá íomhá nó níos mó, nochtaithe ina gceann is ina gceann ar thaifead fótagrafach amháin, sa cheamara, nó níos déanaí sa réaladh. Is féidir go mbeidh na híomhánna forshuite anuas ar a chéile chun gur féidir ceann a fheiceáil tríd an gceann eile, nó le húsáid masc nó mataí chun réigiúin ar leith a chur in áirithe, iad a fheiceáil gan forshuí. Úsáidtear go minic é chun iarmhairtí ealaíonta nó cleasaíocht a bhaint amach. 

Grianghrafadóireacht
 Teicnící grianghrafadóireacht
Déocsaíní

Ábhair truaillithe chomhshaoil a tháirgtear i mionrianta i bpróisis áirithe tionsclaíochta is dóite, mar shampla, i ndéanamh páipéir is gluaisteán agus dó bruscair. Bíonn siad i mionrianta i luibhicídí áirithe freisin. Is fadsaolach iad de bhrí go meathann siad go mall sa chomhshaol, agus mar sin is scáfar an truailliú sa chomhshaol iad. Bíonn rian díobh sa bhfíochán sailleach i mbeagnach gach éinne, agus tá sé cruthaithe go bhfeidhmíonn siad in ainmhithe is daoine ar shlí atá cosúil le hormóin stéaróideacha. Mar sin, má bhíonn siad iomarcach sna fíocháin, féadfaidh siad tús a chur le hailsí, míchumaí beirthe, dochar don chóras imdhíonach, agus raon leathan galar eile. Le linn an chogaidh i Vítneam (1963-1975) spréigh arm Mheiriceá luibhicíd darb ainm oibreán flannbhuí thar níos mó ná 1,000 km2 chun na duilleoga a bhaint de na crainn thrópaiceacha. Tháinig an déocsaín i dteagmháil go tiubh leis na mílte saighdiúir ar an dá thaobh, rud a chuir gríos ar a gcraiceann, agus ceaptar gur tharla deacrachtaí éagsúla beirthe ina bpáistí ina dhiaidh sin. Na hábhair chéanna a bhí ciontach sa truailliú míchlúiteach thart ar chathair Seveso san Iodáil i 1976, agus sa tubaiste i mBópal na hIndia i 1984. I 1999 fuarthas go raibh níos mó ná míle oiread an mhéid ceadaithe déocsaine i saill i gcomhair bia d'ainmhithe, agus aistarraingíodh bia-earraí feola ar fud na hEorpa. Tharla eachtra den chineál céanna in Éirinn i 2008, agus bhí ar na húdaráis aistarraingt thubaisteach a dhéanamh ar mhuiceoil Éireannach ar fud an Domhain.
Dún Feart

Is ceantar suite i gContae Chill Chainnigh é Dún Feart.

Contae Chill Chainnigh
Rath Beithigh

Is cnoc suite i gContae Chill Chainnigh é Rath Beithigh.

Contae Chill Chainnigh
Stáisiún Mhic Donncha

Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i gCill Chainnigh i gContae Chill Chainnigh é Stáisiún Mhic Donncha.

Contae Chill Chainnigh
Áth an Bhiolair

Is cloigtheach agus eaglais suite i gContae Chill Chainnigh é Áth an Bhiolair.

Contae Chill Chainnigh
Creideamh i gContae Chill Chainnigh
Comhairle Contae Chill Chainnigh

Is comhairle i gContae Chill Chainnigh í Comhairle Contae Chill Chainnigh. 

Contae Chill Chainnigh
Comhairlí agus Comhairlí Cathair na hÉireann
Inis Snag

Is paróiste dlí, baile fearainn agus eaglais Protastúnach suite i gContae Chill Chainnigh í Inis Snag.

Contae Chill Chainnigh
Virginia Beach, Virginia

Is í Virginia Beach an chathair is mó i stát Virginia, i Stáit Aontaithe Mheiriceá. De réir an daonáirimh sa bhliain 2012, tá 447,489 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Will Sessoms ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1906.

Comhchathracha 

  Beannchar, Tuaisceart Éireann
  Miyazaki, An tSeapáin
  Moss, An Iorua

Naisc sheachtracha 

 www.vbgov.com - Suíomh idirlín oifigiúil.

Virginia
Cathracha in Virginia
Lárionaid daonra in Virginia
Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Cathracha sna Stáit Aontaithe
Scoil na gCláirseach

Is scoil samhradh suite i gContae Chill Chainnigh í Scoil na gCláirseach.

Contae Chill Chainnigh
Scoil na mBráithre Críostaí, Contae Chill Chainnigh

Is meánscoil suite i gContae Chill Chainnigh í Scoil na mBráithre Críostaí.

Contae Chill Chainnigh
Scoil Aireagail

Is meánscoil chomhoideachasúil suite i mBaile Héil, Contae Chill Chainnigh, í Scoil Aireagail. Tá thart ar 300 mac léinn sa scoil. 

Contae Chill Chainnigh
An Teach Bán

Is é An Teach Bán áras Uachtarán na Stát Aontaithe atá suite i Washington, D.C., Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Ailtireacht 
James Hoban a dhear an Teach Bán. B'ailtire Éireannach é James Hoban, a dhear roinnt foirgnimh poiblí in Éirinn agus i Stáit Aontaithe Mheiriceá. An t-éacht is mó a rinne sé ná an Teach Bán. 

Sa bhliain 1792, b'é Hoban an buaiteoir i gcomórtas a cuireadh ar siúl chun dearthóir an árais uachtaránachta nua a roghnú, an Teach Bán mar a tugadh air níos déanaí. Bhí Hoban ar dhuine de na h-ailtirí maoirseachta a bhí ag obair ar Chnoc an Chaipeatóil i Washington, ag cur i gcrích scéimeanna a bhí deartha ag Dr. William Thornton. 

Bhí plean Hoban bunaithe ar Theach Laighean i mBaile Átha Cliath. Ach rinne sé foirgneamh dhá stór de, tar éis iarratas ó George Washington. Tógadh an foirgneamh idir na blianta 1792 agus 1800. Cuireadh an cloch choirnéil ar an 13 Meán Fómhair 1792.

Eachtraí 
 Chuir na Sasanaigh an Teach Bán le tine ar an 24 Lúnasa 1814, sa Chogadh Briotanach-Meiriceánach ag an am sin, an Cogadh 1812.

Tagairtí 

Stáit Aontaithe Mheiriceá
Páirc Ghabhráin

Is ráschúrsa suite i gContae Chill Chainnigh í Páirc Ghabhráin.

Contae Chill Chainnigh
Naomh Cainneach

Ab agus misinéir ab ea Naomh Cainneach (nó Canice) (514, 515 nó 527? - 600).  Is duine de Dhá Aspal Déag na hÉireann é.

Saol 
Is i gceantar Chiannachta (Dún Gheimhin) i gContae Dhoire a rugadh  Cainneach circa 514-527. Cé go raibh a muintir bocht, rinne sé staidéar faoi threoir Naomh Finnian i gCluain Ioraird agus faoi Naomh Mobhí i nGlas Naíon. 

D’fhás dlúthchairdeas idir é féin agus Naomh Colm Cille. Ar  feadh tamaill d’oibrigh sé i gcomhar le Colm Cille in Albain agus bhunaigh sé roinnt eaglaisí ansin. 

In Éirinn bhí  a phríomhmhainistir i nAchadh Bhó i gContae Laoise.

Fuair sé bás in Achadh Bhó i gContae Laoise sa bhliain 603.

I bhfad ina dhiaidh sin, tiomnaíodh eaglais do Naomh Cainneach i gCill Chainnigh. Tá dlúthbhaint ag an gcontae le Naomh Cainneach. Fuair sé réidh leis na draoithe i gCill Chainnigh de réir an tseanchais.

Ceiliúrtar a lá féile ar 11 Deireadh Fómhair.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 515 
Básanna i 600
Naoimh Éireannacha
Daoine a rugadh i 527
Dhá Aspal Déag na hÉireann
Baile an Talbóidigh Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae Chill Mhantáin é Baile an Talbóidigh Íochtarach.

Contae Chill Mhantáin
Barúntachtaí Chontae Chill Mhantáin
Baile an Talbóidigh Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Chill Mhantáin é Baile an Talbóidigh Uachtarach.

Contae Chill Mhantáin
Barúntachtaí Chontae Chill Mhantáin
Baile na Corra Thuaidh

Is barúntacht suite i gContae Chill Mhantáin é Baile na Corra Thuaidh.

Contae Chill Mhantáin
Barúntachtaí Chontae Chill Mhantáin
Baile na Corra Theas

Is barúntacht suite i gContae Chill Mhantáin é Baile na Corra Theas.

Contae Chill Mhantáin
Barúntachtaí Chontae Chill Mhantáin
An Caisleán Nua, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Mhantáin é an Caisleán Nua.

Contae Chill Mhantáin
Barúntachtaí Chontae Chill Mhantáin
An tInbhear Mór, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Mhantáin é an tInbhear Mór.

Contae Chill Mhantáin
Barúntachtaí Chontae Chill Mhantáin
Ráth an Dúin

Is barúntacht suite i gContae Chill Mhantáin é Ráth an Dúin.  Féach freisin Ráth an Dúin, Contae Bhaile Átha Cliath.

Contae Chill Mhantáin
Barúntachtaí Chontae Chill Mhantáin
Síol Éalaigh, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Mhantáin é Síol Éalaigh.

Contae Chill Mhantáin
Barúntachtaí Chontae Chill Mhantáin
Baile Uí Rónáin, Contae Chill Mhantáin

Is baile fearainn suite i gContae Chill Mhantáin é Baile Uí Rónáin.

Contae Chill Mhantáin
Binn Liath

Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Binn Liath (689 m). 

Binn Liath
Déocsaíriobós

C5H10O4, siúcra 5 charbón atá an-tábhachtach mar gheall ar a ról san ábhar géiniteach DNA. Bíonn dhá ghrúpa, OH is HO, nasctha le grúpaí fosfáite sa DNA.
Déocsán

C4H8O2, leacht gan dath le fiuchphointe 101 °C. Úsáidtear é mar thuaslagóir saille is céaracha.
Dé-óid

Feiste leictreonach leathsheoltóra a bhfuil dhá theirminéal uirthi. Seolann sí sruth leictreach go héasca i dtreo amháin, ar a dtugtar an treo tul-laofa, agus ní ligeann aon sruth ach ar éigin tríthi sa treo eile, ar a dtugtar an treo cúl-laofa. Úsáidtear dé-óidí mar choigeartóirí chun sruth díreach (SD) a fháil ó shruth ailtéarnach (SA), agus mar bhrathadóirí solais mar is amhlaidh a ritheann sruth cúl-laofa de réir cumhacht an tsolais a thiteann ar an bhfeiste. Tá saghas dé-óide ar leith ann a chruthaíonn voltas trasna uirthi nuair a thul-laobhtar í, agus tugtar dé-óid fhótavoltach uirthi seo. Is gléasanna den saghas seo iad na griancheallraí a úsáidtear i spásárthaigh chun leictreachas a sholáthar, agus ar Domhan chun cumhacht leictreach a ghiniúint ó theasradaíocht na Gréine. Tá saghas dé-óide eile ann a astaíonn solas nuair a ritear sruth leictreach chun tosaigh sa tultreo trasna uirthi. Sa bhfeidhmiú seo, tugtar dé-óid sholasastaitheach (DSA) ar an ngléas.

Leathsheoltóirí
Dé-óid sholasastaíoch

Dé-óid bheag leathsheoltóra a astaíonn solas nuair a ritheann sruth tríthi is ea dé-óid sholasastaíoch (DÓS). Braitheann dath an tsolais astaithe ar an ábhar leathsheoltóra sa dé-óid. Úsáidtear na dé-óidí seo mar shampla i léirithe ar áiritheoirí leictreonacha, agus san asléamh in uaireadóir digiteach.
Dé-óid thollánach

Comhchumar leathsheoltóra ina mbíonn na leathsheoltóirí dópáilte go tiubh ionas go mbíonn an crios comhchumarach an-tanaí ar fad. Tarlaíonn an cliseadh ag voltas beag cúl-laofachta, agus níl aon raon ina bhfuil an fhriotaíocht cúl-laofachta an-ard. Bíonn friotaíocht dhiúltach aici thar chuid dá raon feidhmithe, agus úsáidtear í in aimplitheoirí is ascaltóirí ardmhinicíochta. 

Leo Esaki a cheap an dé-óid thollánach sa bhliain 1957 agus é ag obair le Tokyo Tsushin Kogyo (ar a dtugtar Sony anois).
An Caisleán Nua, Contae Chill Mhantáin

Is baile suite i gContae Chill Mhantáin é an Caisleán Nua.

Bailte i gContae Chill Mhantáin
Ceann Bhré

Is cnoc agus ceann tíre suite i gContae Chill Mhantáin é Ceann Bhré.

Contae Chill Mhantáin
Cnoc an Turlaigh

Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Cnoc an Turlaigh (681 m). 

Clocharnach
Sliabh Céim an Doire

Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Sliabh Céim an Doire (698 m). 

Sliabh Ceim an Doire
Cruachán Uí Chinnsealaigh

Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Cruachán Uí Chinnsealaigh (606 m). 

Cruachan Ui Chinnsealaigh
Móin Bhán

Sliabh i gContae Chill Mhantáin is ea Móin Bhán (703 m). 

Moin Bhan
Deoitéiriam

Iseatóp trom hidrigine ina bhfuil prótón is neodrón sa núicléas (mar mhalairt ar phrótón amháin, mar atá sa bhunhidrigin). Úsáidtear D nó 2H mar shiombail dó. Is deoitéiriam 0.015% den hidrigin nádúrtha. Tugtar uisce trom ar uisce atá déanta as (D2O), le dlús 1.1 g cm-3, agus úsáidtear é seo in imoibreoirí núicléacha áirithe. Tábhachtach i gcomhleá núicléach freisin.
Déshiúicríd

Is carbaihiodráit í an déshiúicríd ina bhfuil dhá mhóilín chosúla siúcra nasctha le chéile, comhdhlúthaithe le díbirt uisce. Is iad na cinn is flúirsí sa nádúr ná siúcrós (siúcra boird) a chuigríonn móilín glúcóis le móilín fruchtóis, agus lachtós (siúcra bainne) a chuingríonn móilín glúcóis le móilín galachtóis. Is siúcraí aonaonaid iad glúcós, fruchtós is galachtós, agus tugtar monaishiúicrídí orthu.
Déshúileach

Ionstraim formhéadaithe optúil le húsáid leis an dá shúil le chéile is ea déshúileach. Ainm eile air is ea cianghloiní. Bíonn dhá chóras optúla ann is iad nasctha go comhthreomhar le chéile: i ngach ceann acu dhá lionsa dhronnacha, súilphíosa is réadlionsa, chomh maith le priosma chun an fhrithne a dhéanamh ceartdíreach. Déantar fócasú tríd an bhfad idir an dá lionsa ar an dá thaobh a athrú. I gcuid de na hionstraimí (gloiní amharclainne, mar shampla), úsáidtear súilphíosa cuasach chun íomhá cheartdíreach a déanamh gan phriosmaí.
Hernando de Soto

Taiscéalaí a rugadh i Jerez de los Caballeros na Spáinne ab ea Hernando de Soto (c 1496-1542). Tháinig sé i dtír i bhFlorida i 1539, agus thrasnaigh an Mississippi i 1541, ach fuair bás le fiabhras cois na habhann sin.
 

Daoine a rugadh i 1496
Básanna i 1542
Taiscéalaithe Spáinneacha
Conquistadores
Déthonúlacht

Tréith ceoil a scríobhtar in dhá ghléas ag an am céanna. Thaitin na díshondais a tharlaíonn sa cheol seo leis an ngrúpa cumadóirí Francacha ar tugadh Les Six (an Seisear) orthu: Darius Milhaud, Francis Poulenc, Arthur Honegger, Georges Auric, Louis Durey, Germaine Tailleferre. Ba dhearg-naimhde iad do cheol rómánsach maisithe Wagner, Strauß is Debussy go luath sa 20ú céad.
David Deutsch

Fisicí teoiriciúil a rugadh ar 18 Deireadh Fómhair 1953 in Haifa Iosrael is ea David Deutsch. Ceannródaí sa ríomhaireacht chandamach atá ann.

Rugadh Deutsch in Haifa do Oskar agus Tikva Deutsch. D'aistrigh siad go Sasana agus d'fhreastail David ar an William Ellis School i Londain sula ndeachaigh sé go Clare College, Cambridge, chun eolaíocht nádúrtha a léamh. Ghlac sé Cuid III de na Mathematical Tripos. Chuaigh sé ansin go Wolfson College, Oxford lena dhochtúireacht san fhisic theoiriciúil a bhaint amach. Scríobh sé a théis faoi réimsetheoiric an chandaim i spás-am cuartha.

Daoine a rugadh i 1953
Fisiceoirí Iosraelacha
Fisiceoirí Briotanacha
Daoine beo
Fleascán Dewar

Buidéal, inslithe nó teasdíonta ón soitheach ina bhfuil sé, agus dhá bhalla le folús sa log eatarthu, a bhfuil dromchla mín scáthánach ar thaobhanna na mballaí os comhair a chéile. Laghdaíonn na scátháin radaíocht teasa isteach nó amach, cuireann an folús cosc ar sheoladh is comhiompar teasa, agus feidhmíonn an teasdíonadh chun aon seoladh teasa isteach nó amach a laghdú freisin. Cheap James Dewar é chun taighde ar gháis leachtaithe a dhéanamh. Ina dhiaidh sin forbraíodh é le haghaidh úsáidí tionsclaíocha is baile. Tugtar folúsfhleascán air freisin, agus teirmeas.
James Dewar

Ceimicí is fisicí a rugadh i gCinn Chàrdainn na hAlban ab ea James Dewar (20 Meán Fómhair 1842 – 27 Márta 1923). Sna 1870idí cheap sé fleascán Dewar agus bhain úsáid as ina thaighde ar theochtaí ísle is leachtú gás (1892). Le Frederick Abel (1827-1902) cheap sé coirdít, a d'úsáid arm na Breataine mar phríomhphléascán ar feadh i bhfad. Fuair sé bás i Londain Shasana sa bhliain 1923.

Ceimiceoirí Albanacha
Fisiceoirí Albanacha
Ceapadóirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1842
Básanna i 1923
Iltonúlacht

Tréith cheoil ina n-úsáidtear dhá ghléas, nó níos mó, ag an am céanna. Mar shampla, i dTerzetto Holst (Tríréad, 1924) scríobhadh na páirteanna don fhliúit, an t-óbó is an vióla i 3 ghléas difriúil.
Diabhal Tasmánach

Marsúipiach beag fíochmhar feoiliteach, dúchasach don Tasmáin, is an diabhal Tasmánach. De ghnáth, bíonn an ceann mór is na gialla cumasacha, a fhionnadh dubh ach le paistí bána ar a chliabhrach is a gheadán. In suas le 15% díobh bíonn na paistí in easnamh. Itheann sé splíonach den chuid is mó (cnámha is folt san áireamh), ach maraíonn éin, nathracha is ainmhithe eile freisin. I mbaol dul in éag sa nádúr sa Tasmáin.

Mamaigh
Marsúipiaigh
Diabhalroc

Aon cheann de na roic fhathachúla atá forleathan in uiscí dromchlacha na bhfarraigí trópaiceacha is measartha. Déanann na heití brollaigh mar a bheadh sciatháin mhóra thriantánacha. Suas le 6 m ar leithead, taobhanna an chinn fadaithe mar adharca feolmhara, an t-eireaball cosúil le lascnaid. Beirtear an t-óg beo. Itheann sé planctóin is éisc bheaga.
Cothromóidí Diafantais

Cothromóidí atá dochinntithe iontu féin, ach réitigh orthu i sraith slánuimhreacha. Mar shampla, tá réitigh ar an gcothromóid 3 x + 4 y = 11 sa bhfoirm x = 1-4 λ, y = 2 + 3 λ, mar a bhfuil λ ina shlánuimhir.

Cothromóidí