joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Fithis

Is éard is fithis ann sa réalteolaíocht ná an chonair a leanann rinn neimhe nó satailít agus í ag gluaiseacht i réimse imtharraingthe. Más dhá rinn amháin atá san áireamh, is féidir an fhithis a ríomh go han-chruinn, agus foirm ghearrtha cónaigh a bhíonn inti, is é sin parabóil, éilips, nó ciorcal. Is fithis gheocónaitheach a bhíonn ag satailít teileachumarsáide nó teilifíse ag airde 36,000 km os cionn an mheánchiorcail, ionas go bhfanann sí i gcéim le rothlú an Domhain agus san ionad céanna sa spéir, i leith an Domhain, t-am ar fad, rud atá riachtanach don teileachumarsáid. 

Pláinéid
Imtharraingt
Fithis an Domhain

Timpeallaíonn an Domhan an Ghrian ag meánfhad timpeall 150 milliún km. Dá mbeadh an Domhan 1,500 km níos gaire don Ghrian, bheadh sé chomh te sin go bhfiuchfaí an t-uisce uile air. Dá mbeadh sé 1,500 km níos faide amach, reófaí an t-uisce uile. Mar sin, ní bheadh mórán beatha aithnidiúla ar Domhan dá mbeadh sé 0.1% níos gaire don Ghrian nó 0.1% níos faide amach. Cinneann rothlú an Domhain ar a ais gach 24 uair timthriall lá/oíche an Domhain. Ach tá uillinn claonta idir an ais seo is plána na fithise, agus le linn ár samhraidh bíonn an leathchruinne thuaidh claonta i dtreo na Gréine, ag fáil níos mó de sholas is teasradaíocht na Gréine ná an leathchruinne theas. Mar sin, bíonn an samhradh againne is an geimhreadh ag an leathchruinne theas. Is mar seo a tharlaíonn na hathruithe séasúracha san aeráid. Is é rothlú an Domhain, chomh maith le fithis na Gealaí thart air gach 28 lá, a chinneann crutha na Gealaí.
Fithis dhomhanda gheoisioncrónach

Is é is fithis dhomhanda gheoisioncrónach ann ná fithis spásárthaigh timpeall lárlíne an Domhain, mar a mbíonn tréimhse na fithise oiriúnaithe leis an lá domhanda, ionas go mbíonn an chuma air go bhfuil an spásárthach fosaithe ag an domhanleithead sin. Bíonn an fhithis suas le 36,000 km in airde. Is áisiúil an fhithis seo i gcomhair satailítí teileachumarsáide, de bhrí go ligeann sí don spásárthach a bheith i dteagmháil líneach leanúnach le stáisiúin ar leith ar an talamh. Is idéalach do shatailítí meitéareolaíochta í freisin, mar gur féidir leo réimse an-leathan dromchla is atmasféir a chlúdach.

Spásárthaí
Fithis íseal dhomhanda

An fhithis a úsáidtear do spásárthach le foireann, nó atá i mbun staidéar cianmhothaithe ar an Domhan. Is í an airde is lú a bhíonn i gceist ná timpeall 200 km, chun cúltarraingt an atmaisféir a laghdú an oiread agus is féidir. Roghnaítear an claonadh cuí chun dul thar na réigiúin spéise. Is gá claonadh Molach a úsáid chun dromchla uile an Domhain a chlúdach. Is gnách tréimhse fithisithe timpeall 100 nóiméad a bheith ina leithéid, agus luas ciorclach 7.8 km s-1. Ag brath ar an airde, meathann an fhithis, tagann an spásárthach ar ais san atmaisféar, agus dóitear beagnach go hiomlán é. Mar gheall ar a leithéid de scrios spásárthach a bheith ag tarlú ó am go chéile, tá carnadh smionagair is páirteagal beag go hard san atmaisféar, agus is baol nua é seo do spásárthaigh.
Fithiseoirí Gealaí

Sraith spásárthach de chuid na Stát Aontaithe a úsáideadh chun suirbhéireacht mhiontaifigh a dhéanamh ar an nGealach ó fhithisí os a cionn, mar ullmhúchán do na tuirlingtí a dhéanfadh daoine uirthi i gclár Apollo. Lainseáladh na spásárthaigh i 1966-1967 le ceamaraí ar bord, agus fuarthas na sonraí chun ionaid tuirlingthe Apollo a roghnú. 5 cheann a lainseáladh, agus sholáthair siad sonraí ar gheolaíocht na Gealaí. I lár na 1990idí tosaíodh ar chláir suirbhéireachta nua, Clementine is Sirtheoireacht na Gealaí, a rinne mionstaidéar ar réimse imtharraingthe na Gealaí agus a d'fhionn maiseanna dlútha faoi fharraigí na Gealaí (réimsí ar an dromchla a bhfuil cuma réasúnta leibhéalta orthu, cosúil le farraige).
Fítigheografaíocht

Staidéar ar na fachtóirí is bun le dáileadh plandaí ar fud an Domhain, anois agus i réanna atá thart. Fochuid den bhithgheografaíocht.
George Francis Fitzgerald

Fisicí turgnamhach a saolaíodh i mBaile na Manach, Baile Átha Cliath ab ea George Francis Fitzgerald (1851-1901). Rinne sé taighde ar optaic is leictridinimic. Réamhinis sé go nginfeadh sruth ailtéarnach i sreang tonnta leictreamaighnéadacha sa timpeallacht, rud a chruthaigh Hertz go turgnamhach i 1888. D'eascair teileagrafaíocht, raidió, teilifís, teileafóin iniompartha, teileachumarsáid, loingseoireacht le satailítí, agus a lán eile as seo. Neamhspleách ar Lorentz, chonchlúidigh sé go mbíonn an chuma ar réad atá faoi ghluaisne go bhfuil sé craptha is níos giorra do bhreathnadóir fosaithe: giorrú Fitzgerald-Lorentz. Níos déanaí, bhain Einstein feidhm as an léargas seo ina theoiric choibhneasachta speisialta.

Fisiceoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1851
Básanna i 1901
Daoine as Baile Átha Cliath
Fiuchphointe

An teocht ag a bhfanann an teocht tairiseach nuair a chuirtear teas le leacht, in ionad ardú, agus a n-athraíonn leacht íon ina ghás nó ina ghal, ach an brú sa timpeallacht a choimeád tairiseach. Le bheith foirmiúil, is é an leáphointe an teocht ag a mbíonn brú ghal an leachta cothrom leis an mbrú seachtrach air. Laghdaíonn an fiuchphointe de réir mar a mhéadaíonn an airde, de bhrí go laghdaíonn an brú seachtrach ansin. Mar shampla, fiuchann uisce ag 100 °C, a fhiuchphointe ag gnáthbhrú an atmaisféir. Ag an teocht chéanna comhdhlúthaíonn an ghal sin ina leacht arís nuair a bhaintear teas uaidh.
Fiús (leictreach)

Feiste sábháilteachta leictreach a chosnaíonn ciorcad is gléas leictreach ó shruthanna iomarcacha a théifeadh an gléas agus a d'fhéadfadh tine a adhaint. Is é atá i bhfiús ná píosa gairid sreinge de chóimhiotal sádair a leáfadh leis an teas a ghinfeadh méid áirithe srutha tríthi. 

Nuair a leánn an fiús, scoirtear an ciorcad agus stadtar an sruth. Bíonn na fiúis grádaithe in aimpéir. Mar shampla, más 20 A an grádú ar an bhfiús, is amhlaidh a scoirtear an ciorcad nuair a ardaítear an sruth tríd an bhfiús go dtí 20 A. Cosaint ar ró-ualach ar an gciorcad atá i gceist anseo. 

Ní farasbarr gléas is bun le ró-ualach ach farasbarr srutha iomláin, agus is féidir go dtarlóidh a leithéid trí mhí-úsáid nó fabht éigin sa chiorcad.
Fiús (ceimic)

Sa cheimic, is éard is fiús dúile ann ná an oiread nasc ceimiceach is féidir le hadamh amháin a dhéanamh le hadaimh is móilíní eile. Tomhas is ea é, ar chumas nasctha adaimh nó dúile, sé sin, an méid adamh ar féidir leis cuingriú leo nó cá mhéad leictreon a chaithfidh sé gnóthú, cailleadh nó roinnt chun struchtúr triathgháis a bhaint amach.

Cur síos
Cinntear cumas  nasctha adaimh ar leith, de réir líon na n-adamh hidrigine a chuingríonn sé le. I meatán, tá fiús de 4 ag carbón; in amóinia, tá fiús de 3 ag nítrigin; in uisce, tá fiús de 2 ag ocsaigin; agus i gclóiríd hidrigine, tá fiús de 1 ag clóirín. Is féidir clóirín, toisc go bhfuil fiús de 1 aige, a chur in ionad hidrigine. Tá fiús de 5 ag fosfar i bpeinteaclóiríd fhosfair, PCl55. Léiríonn léaráidí fiúsanna de chomhdhúil cumas nasctha na ndúl, le línte tarraingthe idir dhá ghné, ar a dtugtar bannaí uaireanta, a léiríonn gaireacht sáithithe do gach dhúil. Taispeánann an dá thábla thíos roinnt samplaí de chomhdhúile éagsúla, a gcuid léaráidí fiúsanna, agus na fiúsanna do gach dúil den chomhdhúil.

{| class="wikitable" style="text-align:center"
! Comhdhúil
| NH3Amóinia
| NaCNCiainíd sóidiam
| H2SSuilfíd hidrigine
| H2SO4Aigéad sulfarach
| Cl2O7Heaptocsaíd déchlóiríd
| XeO4Tatrocsaíd xeanóIn
|-
! Léaráid
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="vertical-align: top;"
! style="vertical-align: middle;" |  Fiúsanna
||
Nítrigin: 3
Hidrigin: 1
||
Sóidiam: 1
Carbón: 4
Nítrigin: 3
||
Sulfar: 2
Hidrigin: 1
||
Sulfar: 6
Ocsaigin: 2
Hidrigin: 1
||
Clóirín: 7
Ocsaigin: 2
||
Xeanón:8
Ocsaigin:2
}}
Hippolyte Fizeau

Fisicí a rugadh i bPáras ab ea Armand Hippolyte Louis Fizeau (23 Meán Fómhair 1819 – 18 Meán Fómhair 1896). Sa bhliain 1849 ba é an chéad duine chun luas forleata an tsolais a thomhas i dturgnamh ar dhromchla an Domhain. Níos déanaí chomhoibrigh sé le Léon Foucault. Thaispeáin sé conas luas réalta ar feadh na hamharclíne a dhéanamh amach ach feidhm a bhaint as iarmhairt Doppler. 

Daoine a rugadh i 1819
Básanna i 1896
Fisiceoirí Francacha
John Flamsteed

An chéad réalteolaí ríoga i Sasana, a rugadh i nDenby ab ea John Flamsteed (19 Lúnasa 1646 – 31 Nollaig 1719). Sa bhliain 1676 chuir sé breathnuithe iontaofa ar bun i Réadlann Greenwich, agus sholáthair sonraí ionas go raibh Isaac Newton in ann teoiric na himtharraingthe a fhíorú leo. Rinne sé 3,000 réalta a chatalógú.

Flamsteed
Flamsteed
Flamsteed
Flannbhuí meitile

Ruaim den diasachineál a chuimsíonn an grúpa –N=N–. Is táscaire pH é, a bhíonn dearg ina fhoirm aigéadach agus buí/flannbhuí ina fhoirm bhunata, an t-athrú ag tarlú ag pH = 4.
Fleibíteas

Is é rud is fleibíteas ann ná athlasadh féithe, bainteach le féitheacha borrtha go coiteann. Tarlaíonn sé go minic le trombóis na fola sa bhféith, agus ansin tugtar trombaifleibíteas air. Is iad na féitheacha sna cosa is minice a bhíonn buailte leis, agus uaireanta tarlaíonn sé i ndiaidh breith clainne nó máinliachta, nó le cónaí na fola sna cosa tar éis aistir fhada. Más géar an fleibíteas, is féidir go dtarlóidh othrasú an chraicinn os cionn na féithe is éidéime sna cosa. Is í an aimhréidh is measa ná eambólacht, do na scamhóga go háirithe.
Alexander Fleming

Baictéareolaí a rugadh gar do Dharbhail na hAlban ab ea an Ridire Alexander Fleming (7 Lúnasa 1881 – 11 Márta 1955). 

Ba é an chéad duine é a d’úsáid vacsaíní frith-thíofóideacha ar dhaoine, agus ceannródaí in úsáid Salvarsan i gcoinne sifilise. 

D'fhionn sé cumas lísisíme mar fhrithbheathach, agus tháinig ar pheinicillin timpeall an ama chéanna le Howard Florey is Ernst Chain. Roinn an triúr acu Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1945.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1881
Básanna i 1955
Bitheolaithe Albanacha
Baictéareolaithe Albanacha
John Ambrose Fleming

Fisicí a saolaíodh i Lancaster Shasana ab ea John Ambrose Fleming (29 Samhain 1849 - 18 Aibreán 1945). D'fhionn sé an feadán teirmianach, gléas bunúsach sa leictreonaic. Ceannródaí in úsáid an leictreachais i gcomhair soilsithe is téimh ar scála forleathan. Leag sé amach rialacha Fleming. I riail na deasóige (riail an ghineadóra) a thagann i bhfeidhm i ngineadóir leictreach, baintear úsáid as an lámh dheas leis an ordóg, an chéad mhéar is an dara méar sínte amach ag dronuillinneacha le chéile: léiríonn an ordóg treo gluaiseachta na sreinge, an chéad mhéar treo an réimse mhaighnéadaigh, is an dara méar treo an tsrutha ionduchtaithe sa tsreang. I riail na ciotóige (riail an mhótair) a bhaineann le mótar leictreach is callaire, baintear úsáid as an lámh chlé leis an ordóg, an chéad mhéar is an dara méar sínte amach ag dronuillinneacha le chéile: léiríonn an ordóg treo gluaiseachta na sreinge, an chéad mhéar treo an réimse mhaighnéadaigh, an dara méar treo an tsrutha a ritear sa tsreang, agus ansin léiríonn an ordóg treo an fhórsa ar an tsreang freisin.

Fisiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1849
Básanna i 1945
Walther Flemming

Bitheolaí a rugadh i Sachsenberg sa Ghearmáin ab ea Walther Flemming (21 Aibreán 1843 - 4 Lúnasa 1905). I 1882 scríobh sé an chéad chuntas nua-aoiseach ar an gcíteolaíocht. Chuir sé síos ann ar phróiseas na cilldeighilte, agus thug isteach an téarma ‘méóis’ dó. 

Bitheolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1843
Básanna i 1905
Matthew Flinders

Taiscéalaí a saolaíodh i nDonington Shasana ab ea Matthew Flinders (16 Márta 1774 - 19 Iúil 1814). I 1795 sheol sé go dtí an Astráil, áit a ndearna sé taiscéaladh ar an gcósta thoir theas. In 1801-1803 sheol sé timpeall na hAstráile. Ainmníodh abhainn i dTír na Banríona agus raon sléibhte san Astráil Theas as.

Taiscéalaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1774
Básanna i 1814
Fliodh

Planda caol spréite bliantúil, go minic glas éadrom, is ea an fliodh. Fiaile an-choiteann, ag bláthú i rith na bliana go minic. Na duilleoga ubhchruthach urchomhaireach. Na bláthanna bídeach bán, le 5 pheiteal níos giorra ná seipil, roinnte go domhain in dhá chuid.

Plandaí
Fliodh uisce

Planda ilbhliantúil faoi uisce a fhaightear ar fud an Domhain. An gas fréamhaithe, nó ag snámh go saor. Na duilleoga clúmhach, ina bhfáinní. Na bláthanna beag, ar bhioranna caola os cionn an uisce, scothdhearg nó scothbhuí, 4 pheiteal ar na fireannaigh, na baineannaigh gan pheitil. Gnéithe ar leith in úsáid mar phlandaí uisceadáin.

Plandaí
Fliú éanúil

Galar an-ionfhabhtaíoch víreasach a chuireann isteach ar éanlaith clóis agus éin eile is ea an fliú éanúil. 

Scaiptear é trí ghluaiseacht na n-éan ionfhabhtaithe nó tadhall lena dtáil siúd. 

Timpeall 100 cineál den ghalar ann. Is é H5N1 an cineál is marfaí fós, agus is féidir é a aistriú do dhaoine.

Stair 
Ní féidir leis an gcuid is mó de na víris H5 aistriú do dhaoine. Tháinig H5N1 chun cinn den chéad uair i 1997 i Hong Cong agus cailleadh 1.5 milliún éanlaith clóis, ón ngalar féin agus trí iad a scriosadh chun cosc a chur ar scaipeadh an ghalair. 

Tháinig sé chun cinn arís i 2003 sa Chóiré, agus leath amach chuig tíortha eile san Áise. 

I 2005/6 fuarthas cásanna in oirthear na hEorpa, agus faoi dheireadh na bliana sin bhí 70 duine básaithe aige.

Ar 3 Eanáir 2014, cailleadh duine Ceanadach trí fliú éanúil, an chéad duine a bhfuair bás i Meiriceá Thuaidh.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Fliú
Fliuchlobhadh

Saghas lofa in adhmad a tharlaíonn de bharr fungais cheallaigh. Ní bhfaightear ach in adhmad le toilleadh mór fliuchrais.
Flógastón

Roimh 1800 bhí teoiric an fhlógastóin coitianta go leor leis an dó a mhíniú. De réir na teoirice seo, bhí ábhar a dtugtaí flógastón air i láthair i ngach rud indóite agus d'fhuasclaítí é le linn an dóite. Bhréagnaigh obair Lavoisier ar ocsaigin is a tábhacht sa phróiseas dóite an teoiric seo i 1788.
Flogóipít

Ball den ghrúpa míanraí míoca, coitianta i gcarraigeacha doigheartha. A cómhdhéanamh cosúil le bitít.
Flosc (miotalóireacht)

Aon ábhar a úsáidtear i bpróisis miotalóireachta chun cabhrú le sreabhadh an mhiotail leáite is na slaige agus scaradh na n-eisíontas gan mhaith. I mbruithniú iarainn, úsáidtear aolchloch chuige seo. I sádráil, baintear feidhm as roisín.
Flosc (fisic)

Sa bhfisic, téarma a chiallaíonn sreabhadh, cosúil le flosc páirteagal ag rith thar phointe, nó flosc sreabháin ag gluaiseacht ó bhrú ard go dtí brú íseal. I réimsí leictreacha is maighnéadacha, tugann an flosc (leictreach nó maighnéadach) méid an réimse atá ag taisteal ó fhoinse trí réigiún ar leith.
Flosc lonrúil

An sreabh iomlán solais infheicthe a bhíonn le fáil le haghaidh soilsithe ó fhoinse, ag cur san áireamh cumas na foinse solas infheicthe a ghiniúint. Úsáidtear an tsiombail Φ chuige, agus tomhaistear i lúmain (lm) é. Bíonn flosc lonrúil timpeall 600 lm ó bholgán gealbhruthach 60 W, i bhfad níos mó ná an flosc lonrúil o fheadán fluaraiseach 60 W. 

Fisic
Solas
Flosc maighnéadach

Sreabhadh na hiarmhairte maighnéadaí sa réigiún timpeall maighnéid ón bpol N go dtí an pol S, nó thart ar shreang sruthiompartha. Úsáidtear an tsiombail Φ, agus tomhaistear san aonad véibear (Wb) é. Is ionann an chainníocht seo is an floscdhlús (B) méadaithe faoin bhfairsinge a bhfuil an flosc ag sreabhadh tríthi. Tá an gaol seo idir floscdhlús is an déine mhaighnéadach H: B = μ H, nuair is é μ tréscaoilteacht mhaighnéadach an mheáin ina bhfuil an flosc ag sreabhadh. 

Maighnéadas
Cainníochtaí fisiceacha
Leictreamaighnéadas
Floscán

I gcriostail inslithe is leathsheoltacha, cuilithín candamaithe i bhfuinneamh na leictreon a ghluaiseann timpeall an chriostail, ag aistriú fuinnimh gan aistriú luchta. Cineál cuasacháithnín is ea é, atá tábhachtach i dtuiscint an fhrithchaithimh is an tarchuir optúil.
Fluairíd

Rianmhianra a bhíonn i láthair go nádúrtha sa chré agus an t-uisce. Fuarthas amach in áiteanna i Meiriceá, nuair a bhí tiúchan nádúrtha na fluairíde san uisce beagán níos mó ná is gnách, gur chuir sé seo go mór le cosaint fiacla i gcoinne a meata trí cháiréas. Uaidh sin, déanann na húdaráis áitiúla in an-chuid áiteanna fluairíd sóidiam a chur leis an soláthar uisce inólta (aon pháirt in aghaidh an mhilliúin) chun an chosaint seo a thabhairt do dhaoine an t-am ar fad. Tá daoine ann nach n-aontaíonn leis seo ar eagla go bhfaighidh daoine ródháileoga a bheadh baolach.
Fluairiseacht

Astú solais infheicthe ó dhromchla ábhair ar a dtugtar fosfar, tar éis don dromchla céanna a bheith imbhuailte ag radaíocht leictreamaighnéadach dhofheicthe eile le tonnfhaid níos lú, mar radaíocht ultraivialait nó X-ghathanna. Braitheann dath nó tonnfhad an tsolais infheicthe ar an bhfosfar, agus is féidir fosfar a roghnú chun aon dath is mian a chruthú. I ngnáthlampa fluaraiseach, bíonn feadán gloine lán de ghal mearcair, agus an taobh istigh den ghloine clúdaithe le fosfar fluaraiseach. Bíonn leictreoidí ag dhá cheann an fheadáin, agus nuair a chuirtear dóthain voltais idir na leictreoidí, ianaítear an ghal, rud a chruthaíonn radaíocht ultraivialait. Ansin nuair a imbhuaileann an radaíocht seo an fosfar, aisradaítear solas infheicthe uaidh sin. Tá lampa fluaraiseach an-éifeachtach, beagnach 4 oiread níos éifeachtaí ná an gnáthlampa gealbhruthach: is é sin le rá go bhfaightear an oiread céanna lúman as lampa fluaraiseach 40 W is a fhaightear as lampa gealbhruthach 150 W.
Fluairisin

C20H12O5, ruaim antracuineoin, dearg le fluairiseacht dhian ghlas. Baintear feidhm as i dtuaslagáin an-chaola chun ligean i gcórais uisce is claiseanna srutha a aimsiú.
Fluaracarbóin

Comhdhúile carbóin is fluairín. Is é teitreafluaraimeatán, CF4, an ceann is simplí. Nasc an-chobhsaí is ea an nasc C-F, agus tá na fluaracarbóin sháithithe an-neamhimoibríoch. Déanann teitreafluaireitiléin (CF2=CF2) an pholaiméir an-chobhsaí PTFE (Teflon) trí phoiliméarú suimiúcháin.
Fluarascóp

Ionstraim míochaine a theilgeann X-radaíocht tríd an gcolainn chun íomhá reatha a dhéanamh de na fíocháin inmheánacha ar scáileán fluaraiseach. Úsáideann dochtúirí é le diagnóisiú a dhéanamh. Is féidir le gnáthíomhánna radagrafacha airíonna níos mine a thaispeáint, ach is fearr an fluarascóp nuair is gá airíonna gluaiste a scrúdú. Baintear feidhm as ionstraimí cosúla chun ábhair is réada meicniúla a iniúchadh.
Fluaróis

Nimhiú ainsealach de bharr óil uisce ina bhfuil farasbarr fluairíde. Tarlaíonn sí in áiteanna ar fud an domhain, san India go háirithe, agus mar thoradh air tagann mílítheacht ar na fiacla is airtríteas martraitheach a chuireann isteach ar an dromlach go háirithe. Is mó ar fad an tiúchan fluairíde is gá chun tús a chur le fluaróis ná an tiúchan íseal a chuirtear in uisce inólta chun fiacla a chosaint ar cháiréas.
Fócas (optaic)

Pointe coinbhéirseachta na ngathanna solais a théann trí lionsa dearfach ag a gcruthaítear an fhíoríomhá is géire. Ní mór ionad lionsa an cheamara a choigeartú (a fhócasú) chun go gcomhthiteann an íomhá seo ar an dromchla fótamhothálach.
Fócasú inmheánach

Eagar na n-eilimintí i lionsa comhshuite inar féidir fócasú ar réad in aice láimhe trí eilimintí taobh istigh den lionsa a bhogadh ar feadh na haise, in ionad an lionsa iomlán a bhogadh isteach nó amach ón réad le focasú air. Coinníonn an t-eagar seo an lionsa dlúth gan rothlú, rud a dhéanann deimhin de go mbeidh feidhmiú feabhsaithe ann i gcomhair grianghrafadóireacht garamhairc.
Foghlaim shiocrach

Sa tsíceolaíocht, próiseas bunúsach foghlama. Tagann duine chun gníomh ar leith a dhéanamh le minicíocht nó déine níos mó/lú ná roimhe, de thairbhe iarmhairtí dearfacha nó diúltacha ar an ngníomh. 

Foghlaimeoireacht
Föhn

Gaoth the thirim a thagann anuas taobh na fothana de shliabh. De réir mar a éiríonn aer tais ar thaobh na gaoithe den sliabh, fuaraíonn sé is cailleann an fliuchras de bhrí go gcomhdhlúthaíonn an fliuchras ina bháisteach. Ansin ar an taobh eile den sliabh, tagann sé anuas agus éiríonn níos teo. Is féidir go n-ardófar an teocht sa ghaoth 10 °C taobh istigh de chúpla uair. Faightear a leithéid sna hAlpa san Eoraip. Tugtar chinook uirthi sna Sléibhte Creagacha i Meiriceá Thuaidh, nor-wester sa Nua-Shéalainn, agus zonda san Airgintín.
Foilsitheoireacht deisce

Is é atá i gceist le foilsitheoireacht deisce ná ullmhú cló le micriríomhaire nó ríomhaire pearsanta leis na bogearraí cuí, an téacs cumtha is eagraithe de réir na líne, na léaráidí cruthaithe is eagraithe, na leathanaigh leagtha amach, na fleiscíní curtha isteach, agus an comhfhadú cinntithe. Is féidir íomhá an téacs chlóchurtha a phriontáil le cuid mhaith saghsanna printéara. Le fírinne, is ainm contráilte anseo ‘foilsitheoireacht’, mar is clóchur atá i gceist. 

Foilsitheoireacht
Foinsí fuinnimh

Is iad na foinsí bunúsacha fuinnimh is mó a sholáthraíonn fuinneamh sa tír seo do stáisiúin ghinte leictreachais, gluaisteáin, tionscail agus tithe ná ola, gás nádúrtha, gual, móin, agus hidrileictreachas is fuinneamh na gaoithe. Tá foinsí eile in úsáid i dtíortha eile mar fhuinneamh núicléach, fuinneamh geoiteirmeach, agus fuinneamh na grianradaíochta.
Foinsí voltais

De réir dlí Ohm, ní mór foinse voltais a bheith ar fáil chun sruth leictreach a bhrú trí fhriotaíocht seoltóra ar bith. Is é sainmhíniú an voltais ná an méid oibre i ngiúil a dhéanann an fhoinse (nó an méid fuinnimh a sholáthraíonn sí) chun cúlóm amháin luchta a aistriú ó theirminéal amháin go teirminéal eile. I bhfoinse mar seo, bíonn córas nó próiseas éigin chun an fuinneamh seo a fháil trí fhuinneamh de shaghas éigin eile a athrú ina fhuinneamh leictreach. I dteirmeachúpla, mar shampla, tagann an fuinneamh seo ó theas. Foinse voltais an-áisiúil is ea an chill leictreach, an chill voltach nó cheimiceach den saghas ina soláthraítear an voltas ó imoibrithe ceimiceacha. Foinse voltais srutha ailtéarnaigh (SA) is ea an dineamó a úsáidtear ar rothair, mar shampla, agus i gcórais ollmhóra leictreacha ag comhlachtaí soláthair, a athraíonn fuinneamh cinéiteach meicniúil rothlaithe chuig fuinneamh leictreach.
Foirgneamh coimeádta

Struchtúr cruach is coincréite a iniann imoibreoir núicléach, a dheartar chun brú is teocht an-ard a sheasamh, agus i gcás éigeandála, na sceithgháis radaighníomhacha a choimeád sáinnithe istigh ann. Is gá go seasfaidh an foirgneamh seo fórsaí seachtracha freisin, cosúil le creathanna talún, tuilte, gaotha arda, sneachta trom, agus pléascadh buamaí.
Foirm chaighdeánach

Sa mhatamaitic, uimhir sa bhfoirm A × 10n, agus 1 ≤ A ≤ 10 is n ina shlánuimhir dhearfach nó dhiúltach. Tá an fhoirm seo an-áisiúil chun uimhreacha an-mhóra is an-bheaga a scríobh. Mar shampla, 5,000,000,000 = 5 × 109, agus 0.000000005 = 5 × 10-9.
Foirmle cheimiceach

Léiriú ábhair i dtéarmaí siombailí na ndúl ann. Scríobhtar foirmlí comhdhúl móilíneach mar mhóilín iomlán: mar shampla, scríobhtar beinséin mar C6H2, agus aicéitiléin mar C2H2. Maidir le comhdhúile neamh-mhóilíneacha, scríobhtar an cóimheas is simplí de na dúile ann: mar shampla, scríobhtar CaF2 mar fhoirmle eimpíreach fluairíd hidrigin, agus C do dhiamant.
Foirnéis frithspréite

Foirnéis ina dtéitear ábhar go hindíreach trí na lasracha teo a chlaonadh ar ais anuas ar an ábhar ag an díon, in ionad é a théamh go díreach ag an mbreosla loiscneach. Úsáidtear an próiseas seo go príomha i ndéanamh cruach, ach i ndéantúsaíochtaí eile freisin, déanamh gloine is ceirmeachta, mar shampla.
Foirnéis soinneáin

Foirnéis a úsáidtear chun mianach iarainn a dhí-ocsaídiú go hiarann. Luchtaítear an fhoirnéis ard le mianach, cóc is aolchloch (a fheidhmíonn mar fhlosc chun an tsilice a bhaint as an miotal nuair a bhíonn sé leáite). Bíonn an fhoirnéis líneáilte le hábhair mhianracha theasfhulangacha, cosúil le cré thine, agus neartaítear dó an chóic le soinneán aeir réamhthéite. Ag an teocht atá ginte ag na himoibrithe éagsúla a tharlaíonn sa bhfoirnéis, dí-ocsaídítear an mianach iarainn go hiarann, agus ritheann an t-iarann leáite go bun na foirnéise, áit a dtarraingítear an t-iarann amach chun é a reo mar mhuciarann nó a iompar go díreach, leáite fós, chuig mhonarcha chun cruach a dhéanamh as. Cuimsíonn an t-iarann seo tiúchan ard carbóin, agus is bunábhar é do chruach nó próisis na teilgcheártan. Sa chóras iomlán, bíonn struchtúir chun an t-aer a théamh don soinneán agus feidhm a bhaint as gáis indóite na foirnéise. De réir na dtaifead, tógadh an chéad fhoirnéis soinneáin sa tSín i 18 RC.
Foirnéis stua leictrigh

Foirnéis leictreach a úsáidtear i ndéanamh cruach. Cruthaítear teocht an-ard sa stua, an díluchtú idir an dá leictreoid, agus an sruth ag dul tríd an ábhar a ghalaítear ó na leictreoidí. Sa bhunphróiseas a cheap Karl Siemens i 1870, cruthaíodh an stua faoin soitheach leáite chun an miotal a théamh go hindíreach. Níos déanaí cheap an miotaleolaí Francach Paul Heroult (1863-1914) foirm ina ndéantar an stua idir leictreoid is an miotal féin. I bhfoirm eile fós, a cheap an miotaleolaí Iodálach Enrico Stassano, gintear an stua idir leictreoidí os cionn an mhiotail agus téitear an miotal trí radaíocht teasa ón stua.
Foirsítia

Tom duillsilteach a chuireann meatháin amach ó chinn na ngéag stuach is síos le fréamhú. Dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa agus oirthear na hÁise. Na duilleoga ubhchruthach fiaclach urchomhaireach. Na bláthanna buí le 4 pheiteal leata i gcrobhaingí a thagann amach roimh na duilleoga ar adhmad ón mbliain roimhe sin. Ainmnithe as an ngarraíodóir Albanach William Forsythe (1737-1804). Fástar mar mhaisiúchán é.
Anthony Fokker

Innealtóir aerárthach a rugadh i gKediri, Iáva ab ea Anton Herman Gerard "Anthony" Fokker (6 Aibreán 1890-23 Nollaig 1939). Thóg sé a chéad eitleán i 1911, agus i 1913 bhunaigh monarcha i Schwerin sa Ghearmáin a rinne eitleáin chogaidh d'aerfhórsa na Gearmáine sa chéad chogadh domhanda. Bhog sé an comhlacht go dtí an Ísiltír sa bhliain 1919, agus chuir sé craobh den chomhlacht ar siúl sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1927, mar atá an Atlantic Aviation Corporation. Chuir sé féin faoi sa tír úd faoin mbliain chéanna. Fuair Fokker bás leis an meiningíteas niúmacocúil i gCathair Nua-Eabhrac sa bhliain 1939.

Eitleoirí
Innealtóirí Ollannacha
Lucht gnó Ollannach
Daoine a rugadh i 1890
Básanna i 1939
Folláine cholainne

Is éard atá i gceist le folláine cholainne ná oiriúnú na colainne chun gur féidir tréimhsí níos faide fuinniúla aclaíochta aeróbaí a sheasamh. Méadaítear cumas na scamhóg, an chroí is na matán ocsaigin a ionsú, a dháileadh ar fud na colainne, agus a úsáid chun fuinneamh a ghiniúint. Is tábhachtach folláine na colainne don tsláinte mar cosnaíonn sí an cholainn i gcoinne galar, galair chairdeasoithíocha go háirithe.
Folú

Nuair a thrasnaíonn pláinéad nó gealach rinn neimhe eile, ní bhíonn an rinn sin le feiceáil. Go minic is áisiúil é seo chun eolas a fháil ar an rinn neimhe atá ag déanamh an fholaithe. Braitheadh fáinní Satairn ar dtús nuair a d'fholaigh an pláinéad an solas ó réalta.
Folús

Spás nach bhfuil aon damhna ann. Sa tsaotharlann, is féidir staid gar don fholús a bhaint amach tríd an aer a chaidéalú amach as soitheach atá iata go hiomlán. Tomhaistear folús de réir an bhrú inti. Nialas an brú a bheadh ag folús foirfe, rud nach féidir a bhaint amach. An staid is gaire don staid seo is ea an spás idir-réaltach. Ach is féidir folúis 10-4-10-10 Pa a bhaint amach le teicneolaíochtaí nua-aoiseacha folúis i gcomhair turgnamh nuair is gá aon chur isteach ag adaimh eachtrannacha a choimeád as áireamh.
Folúsdeascadh

Modh táirgthe scannán tanaí. Táirgtear adaimh d'ábhar ó fhoinse téite taobh istigh de shoitheach folúis, agus ligtear dóibh titim ar dhromchla na foshraithe atá le clúdach le brat. Baintear feidhm as an modh seo chun brat alúmanaim a chur ar dhlúthdhioscaí. Déantar codanna de chiorcaid phriontáilte trí scannán miotail a dheascadh trí mhasc.
Folústeicneolaíocht

Gaireas de chaidéil, píobáin, ceangail idir píobáin, ábhair shéalaithe, folústomhsairí, soithigh folúis agus eile, ar féidir leis folús a chruthú i soitheach le brú den bhilliúnú cuid de bhrú an atmaisféir. Baintear feidhm as chun brait thanaí miotal is neamh-mhiotal a dheascadh i gcomhair ionstraimí optúla is comhbhall leictreonach. Úsáidtear í freisin chun folúis a chruthú i bhfeadáin gha-chatóideacha is luasairí cáithníní, agus i gcomhair díhiodráitithe ag teocht íseal (siocreo).
Fo-mheaisínghunna

Arm beag, leathshlí i méid idir piostal is raidhfil, atá in ann rois piléir a scaoileadh go huathoibríoch. Saothraíodh den chéad uair é timpeall 1918, agus úsáideadh go fairsing sa dara cogadh domhanda (gunna Sten ag na Briotanaigh, an MP38 ag na Gearmánaigh). Faoi seo, tá an raidhfil ionsaithe ina ionad.
Fondúireacht Eolaíochta Éireann

An fhondúireacht reachtúil náisiúnta chun deontais a bhronnadh ar thaighde eolaíochta is innealtóireachta is ea Fondúireacht Eolaíochta Éireann (SFI i mBéarla). Bronnann sí deontais ar bhonn iomaíoch do thaighdeoirí acadúla is foirne taighde a léiríonn cumas is dóchúlacht go nginfidh siad eolas nua, teicneolaíochtaí nuálacha, agus fiontair iomaíocha sa bhiteicneolaíocht, an teicneolaíocht faisnéise is teileachumarsáide, agus na teicneolaíochtaí fuinnimh inmharthana is teicneolaíochtaí atá tíosach ar fhuinnimh.
Fónón

Tonn mheicniúil a fhorleathann mar chuilithín trí sholad, ag díláithriú na n-adamh go móimintiúil. Is é candam chreathadh na laitíse an fónón, a léiríonn airíonna cosúil le hairíonna cáithníní (mar shampla, an cumas cáithníní eile a scaipeadh, rud a bhraitear le díraonadh neodrón). Meastar go gcuimsíonn gráinne salainn ag teocht an tseomra timpeall 1018 fónón.
Fophéinteáil

San ealaín, réamhchisil péinte, aondathach go minic, chun cothromaíocht an tsolais is an scátha sa phictiúr a shocrú roimh na gléis daite is an t-iompaisteó a chur leis. Gnáthmhodh oibre go dtí déanach sa 19ú céad.
Foramainiféaran

Prótasón, cosúil le haiméibe, a thálann sliogán seachtrach, cailcreach is cuasach de ghnáth. Itheann is gluaiseann sé trí phróisis phrótaplasmacha, sínte amach trí oscailtí sa sliogán. Orgánach muirí den chuid is mó. Cruthaíonn a n-iarsmaí dríodar ar an ngrinneall a dtugtar láib fhoramainiféarach air, agus bíonn cuid mhaith iontaisí ann.
Foraois chlochraithe

Toradh ar phróiseas iontaisithe ar adhmad ina malartaítear an t-adhmad le silice, calcadóine nó ópal de ghnáth, trí inshíothlú uisce atá saibhir i mianraí. Uaireanta, caomhnaítear mionstruchtúr an adhmaid go foirfe. Sampla iontach is ea Páirc Náisiúnta na Foraoise Clochraithe i stát Arizona, SAM a bunaíodh sa bhliain 1962.
Foraoisí tuaisceartacha

Foraoisí dlútha buaircíneacha i Meiriceá Thuaidh, an Eoraip agus deisceart na hÁise. Speicis shainiúla crann iontu, ina measc an ghiúis, an ghiúis himlice is an ghiúis ghallda, agus an péine i réigiúin níos oscailte. Ní hionann amach is amach na foraoisí tuaisceartacha seo agus an tadhga atá ar an taobh ó thuaidh den chrios seo, mar a bhfuil na crainn níos éadlúithe agus a sroicheann níos mó de sholas na Gréine an talamh.
Foraoisiú

Athphlandáil talamh coille chun adhmad trádálach a tháirgeadh (mar shampla, fáschoillte cónaiféar ar thalamh ard), cosc a chur ar chaitheamh na hithreach nó tuilte tobanna, nó leathnú an ghaineamhlaigh le crios cosanta fásra ar thalamh lom.
Forbairt inchinne sa leanbh

Is fíorbheag é an tuiscint ar an inchinn agus conas a fhoghlaimíonn sí ábhair chomh casta le loighic, moráltacht, is mothúchán. Is eol, áfach, go mbíonn an inchinn á cumadh is á heagrú fós tar éis breithe. Bíonn i bhfad níos lú sionapsaí — na ceangail idir cealla néarógacha — ag leanbh an-óg ná ag duine fásta. Ag aois a 2 bíonn an oiread céanna sionapsaí acu. Ag aois 4-10 bíonn farasbarr díobh ag an bpáiste thar an duine fásta, agus faoi 16 bhliain bíonn líon an duine fhásta ag an duine óg arís. Ní fios cén bhaint a bhíonn ag géinte is cleachtaí leis an bhforbairt seo, ná cé na cleachtaí atá inmholta d'fhonn an inchinn a fhorbairt oiread agus is féidir. Ó thaobh fiseolaíochta de, tá an-chuid taighde ag díriú ar choirtéis an éadain san inchinn, a bhíonn an-ghníomhach ina meitibileacht ag aois 6 mhí-2 bhliain, agus arís le linn caithreachais, rud a d'fhéadfadh a bheith bainteach le forbairt mhothúchánach nó chognaíoch. Aisteach go leor, bíonn an maothán clé gníomhach nuair a mhothaíonn an duine óg sonas, áthas nó spéis, ach an maothán deas a bhíonn san áireamh agus mothú diúltach aici/aige. Meastar uaidh sin go dtéann cleachtaí áirithe, ag céimeanna forbartha faoi leith, i bhfeidhm ar na ciorcaid is na ceangail mhothúchánacha sa choirtéis sin. Ach tá obair ollmhór taighde le déanamh chun na forbairtí is torthaí seo a léiriú.

An Inchinn
An Leanbh
Forbairt an Duine
Forbairt theirmeach

Nuair a ardaítear teocht ábhair, forbraíonn an t-ábhar sin i ngach treo. Tarlaíonn sé seo de bharr méadú i ngluaiseacht theirmeach na n-adamh. Tarlaíonn forbairt líneach i dtreo ar bith a bhraitheann ar an bhfad tosaigh, an t-ardú teochta, agus tairiseach an ábhair, a dtugtar an chomhéifeacht forbartha líní air. Tarlaíonn forbairt thortoimhseach freisin, a bhraitheann ar an toirt thosaigh, an t-ardú teochta agus tairiseach an ábhair, a dtugtar an chomhéifeacht forbartha tortoimhsí air. Tomhaistear na tairisigh seo d'ábhair éagsúla, agus is áisiúil iad seo le hiompar na n-ábhar is iad faoi ardteocht a thuiscint.
Feirdhris

Speiceas róis le duilliúr aramatach agus boladh milis. Tugtar an dris chumhra uirthi freisin.

Plandaí
Forfhathach

Cineál annamh réalta, fíormhaisiúil agus níos lonrúla ná aon réalta eile. Samplaí is ea Betelgeuse is Rigel sa Bhodach, Antares is Deneb. 10-60 oiread níos maisiúla ná an Ghrian, thar 10,000 oiread níos gile, agus mar sin, le feiceáil an-fhada amach uathu.
Forfhuarú

Fuarú leachtanna áirithe faoi bhun na teochta a luaitear mar reophointe an leachta sin, rud a tharlaíonn i gcuid mhaith próiseas nádúrtha is tionsclaíoch. Nuair a dhéantar é seo, staid éagobhsaí a bhíonn ann, agus má shuaitear an leacht seo athraíonn sé chuig an staid sholadach, atá cobhsaí ag an teocht sin. Tarlaíonn na coinníollacha i gcomhair an fhorfhuaraithe seo i gcruthú criostail oighir i scamaill, reo an uisce dhromchlaigh i locha, agus siocreo. Is núicléas éigin, páirteagail deannaigh mar shampla, a chuireann tús le hathrú an uisce fhorfhuaraithe chuig oighear. Is féidir le hábhair áirithe fanacht sa staid fhorfhuaraithe, mar a dhéanann gloiní ar leachtanna forfhuaraithe iad, bíodh is go bhfeidhmíonn siad mar sholaid bhuana.
Forimtharraingt

Teoiric chandamach mheabhraitheach a chuimsíonn imtharraingt, an fórsa leictreamaighnéadach, agus na fórsaí núicléacha. Tomhasteoiric is ea í, bunaithe ar fhorshiméadracht, agus cuireann sí i gcás graibheatóin is graibhitíonónna mar iompróirí an fhórsa imtharraingthe. Níl aon fhianaise thurgnamhach léi.
Formain

Na príomhchomhpháirteanna fuaimiúla a chinneann cáilíocht fuaim guta ar leith. Cruthaítear iad leis an aer a ritheann trí chonair an ghutha, a chritheann ag bandaí difriúla minicíochtaí, ag freagairt d'athruithe i gcruth is righneas na conaire sin agus téada an ghutha istigh inti.
Formhéadú

Tomhas ar chumas córais optúil íomhá a laghdú nó a mhéadú. I lionsa simplí, is ionann an formhéadú agus cóimheas na huillinne iompartha ag an tsúil leis an lionsa is na huillinne iompartha ag an tsúil gan an lionsa. Cothrom, a bheag nó a mhór, le cóimheas mhéid na híomhá is mhéid na frithne.
Fórsa láraimsitheach

An fórsa gathach is gá a dhíriú isteach chun réad a choinneáil ar chonair chiorclach. Mar shampla, soláthraíonn an domhantarraingt fórsa mar seo ar an nGealach, á coinneáil i bhfithis timpeall an Domhain. Cuireann an fórsa láraimsitheach luasghéarú láraimsitheach i bhfeidhm sa treo céanna leis an bhfórsa. Nuair a bhíonn réad faoi luas líneach tairiseach ar chonair chiorclach, bíonn a threo (agus mar sin, a threoluas) ag athrú an t-am ar fad, agus is luasghéarú láraimsitheach dírithe i dtreo lár an chiorcail a bhíonn i bhfeidhm air.
Fórsa leictreaghluaisneach

An obair is gá a dhéanamh i bhfoinse leictreachais chun luchtanna a scaradh ó chéile le difríocht poitéinsil a chruthú, agus atá in ann sruth a thiomáint timpeall ciorcaid, a ghiorraítear go dtí flg (emf). Le fírinne, is ainm mí-oiriúnach é ‘fórsa’ anseo. Is airí de chuid na foinse an flg, ach braitheann an difríocht poitéinsil ar an bhfoinse agus an sruth a ritheann. Aistríonn foinse flg fuinneamh don chiorcad tríd an obair a dhéanann sí chun an poitéinseal a ardú. Mar shampla, is foinse flg bataire, ina ngluaiseann fuinneamh ceimiceach luchtanna do na teirminéil chun teirminéal amháin a dhéanamh dearfach is an ceann eile diúltach. Is é an flg an obair a dhéantar ar na luchtanna chun an scaradh seo a bhaint amach. Ciallaíonn flg 1 V (volta) go n-ídíonn an bataire 1 J (giúl) fuinnimh chun 1 C (cúlóm) luchta a scaradh.

Leictreachas
Forsheoltacht

Iompar neamhghnách ina gcailleann ábhar ar leith aon fhriotaíocht do sheoladh srutha leictrigh. De réir dlí Ohm, nuair a ritheann sruth trí ábhar forsheoltach ní bhíonn aon voltas trasna, agus ní chruthaítear aon teas ón bhfuinneamh leictreach a iompraítear tríd. Mar sin, tá an seoladh srutha leictrigh lánéifeachtach trína leithéid d'ábhar. Dá mb'fhéidir sreanga forsheoltacha a úsáid i gciorcaid is mogalraí leictreacha, ba mhór an choigilt fuinnimh é. Gníomhaíonn na dúile miotalacha luaidhe, stán is mearcair, agus comhdhúile éagsúla mar fhorsheoltóirí nuair a fhuaraítear iad go dtí teocht héiliam leachtaithe ag -273.15 °C, an-ghar don dearbhnialas teochta. Tá sé an-chostasach ó thaobh airgid is fuinnimh de a leithéid a chur i gcrích, agus mar sin ní dóchúil go bhfeidhmeofar éifeacht na forseoltachta i dtarchur leictreachais leis na miotail sin. Le blianta anuas táthar tar éis comhdhúile ceirmeacha, bunaithe ar thailliam, a úsáid a léiríonn forsheoltacht ag teocht nítrigine leachtaithe, nó fiú suas go dtí -150 °C. Tá an-chuid taighde ar siúl chun comhdhúile a aimsiú a bheadh forsheoltach ag teocht níos mó fós, rud a dhéanfadh táirgeadh is feidhmiú na n-ionstraimí is na n-inneall a bheadh bunaithe ar chiorcaid is comhbhaill fhorsheoltacha níos saoire fós. 

Leictreamaighnéadas
Forshiméadracht

Sa bhfisic, gaol siméadrach a cheanglaíonn cáithníní le guairní difriúla (mar shampla, slánuimhir is leathshlánuimhir). Forbraíodh teoiricí atá bunaithe ar fhorshiméadracht a chuimsíonn cáithníní a bheadh ina bpéirí ar na cáithníní a braitheadh chuige seo, leis na maiseanna céanna ach guairní difriúla. Níor braitheadh péirí forshiméadracha dá leithéid (scuarc, sleipteon, fóitíneó, is eile) fós. 

Fisic
Forshreabhacht

Airí a léiríonn héiliam leachtach ag teocht faoi bhun -271 °C: bíonn a shlaodacht cothrom le nialas, agus ní thugann sé aon fhriotaíocht do shreabhadh. Léiríonn héiliam forshreabhach airíonna neamhchoitianta, mar shampla, an cumas snámh amach as soitheach, de réir dealraimh, ar neamhchead don domhantarraingt, agus ní féidir é a chur ag casadh mar is féidir a dhéanamh le réad soladach. Is sampla í an fhorshreabhacht d'iompar candamach, ach ar scála is féidir a fheiceáil go díreach. Piotr Kapitza a d'fhionn an fhorshreabhacht i héiliam-4 ag 2.19 K i 1938, agus léirigh David Lee, Douglas Osheroff is Robert Richardson forshreabhacht héiliam-3 ag .003 K i 1972. Tá an-suim i bhforshreabhacht héiliam-3 mar ábhar tástála i gcomhair iarmhairtí candamacha in ábhar comhdhlúite.
Fosfailipid

Rangú saille ar leith ina bhfuil cuid den mhóilín (an ceann) an-pholach, agus mar sin intuaslagtha in uisce is hidrifileach (ní hionann is an chuid shailleach). Bíonn an chuid eile den mhóilín (an t-eireaball) an-dothuaslagtha is hidreafóbach. Is difriúil an ceann i ranganna difriúla fosfailipide. Is fosfailipidí na príomhchomhábhair i ngach cillscannán bitheolaíoch. Stórálann siad aigéad araicideonach, a fheidhmíonn mar réamhábhar na bprostaglaindiní.
Fosfáit

Salann aigéid fhosfaraigh is ea fosfáit, ag cuimsiú de ghnáth ian teitrihéadrach, PO43-, HPO42- nó H2PO4-. Faightear fosfáití i mianraí éagsúla, apaitít go háirithe, agus déantar iad a thochailt le haghaidh leasuithe talún. Is comhábhar riachtanach de DNA is RNA na fosfáití. Déantar tuaslagáin, ina bhfuil na hiain HPO42- is H2PO4-, a mhaolánú ag pH 7. 

Fosfáití
Fótachlóchuradóir

Meaisín chun cló a chur is íomhá den chló cumtha a dhéanamh ar pháipéar nó scannán, réidh le nochtadh ina phláta le haghaidh priontála. Is féidir go mbeidh na carachtair éagsúla stóráilte sa mheaisín mar íomhánna ar scannán, nó ar bhealach digiteach i gcuimhne an ríomhaire sa mheaisín. Is féidir iad a nochtadh i ndiaidh a chéile, nó líne i ndiaidh líne i scanadh gréasáin. Úsáidtear splanc, feadán ga-chatóideach, nó léasar mar fhoinse solais sa mheaisín.
Fótachóipeálaí xéaragrafach

Is modh cóipeála bunaithe ar leictreastataic é fótachóipeáil xéaragrafach. Dromchla fótaisheoltach a luchtaítear ar dtús agus a nochtar ansin don íomhá atá le cóipeáil. Cailltear an lucht áitiúil ar an dromchla i gcomhréir le gile na híomhá ag gach pointe. Réalaítear an íomhá thánaisteach seo le hábhair luchtaithe datha. Ar deireadh aistrítear na hábhair datha seo don pháipéar, agus fosaítear iad le teas. Déanann fótachóipeálaí daite ceithre íomhá den bhunphictiúr, ceann dubh is geal, agus ceann i ngach ceann de na dathanna príomhúla (cian/gorm, maigeanta/dearg, buí). Téann gach íomhá dá druma scoite priontála leis an dúch cuí. Ansin déantar ceithre bhabhta priontála i ndiaidh a chéile chun an íomhá dheireanach fhorluite a tháirgeadh.
Fótagraiméadracht

Úsáid taifead fótagrafach chun tomhais chruinne a dhéanamh ar fheiniméin is ea fótagraiméadracht. Cuirtear i bhfeidhm í i ndéanamh léarscáileanna trí shuirbhéireacht aerga den chuid is mó, ach baintear feidhm as i gcásanna sa mhíochaine, an dlí-eolaíocht agus an ailtireacht freisin, nuair is féidir eangach thoimhseach a chur san áireamh nó a fhorshuí.

Tomhas
Geomaitic
Fóta-ianúchán

Táirgeadh ian le solas nó radaíocht leictreamaighnéadach le dóthain fuinnimh chandamaigh chun leictreoin a bhaint as na hadaimh. Mar shampla, cruthaítear is athchruthaítear ianaisféar an Domhain an t-am ar fad ag radaíocht ultraivialait i radaíocht na Gréine a chruthaíonn iain ó na hadaimh san atmaisféar. Mar shampla eile, cruthaíonn solas a ionsaíonn leathsheoltóirí díseanna leictreon is poll atá bunúsach i bhfeidhmiú griancheall.
Fótaiceimic

Staidéar ar na himoibrithe ceimiceacha a tharlaíonn mar gheall ar ionsú solais infheicthe is ultraivialait (mar shampla, na himoibrithe a athraíonn solasfhuinneamh chuig fuinneamh leictreach i ngrianchealla) agus na himoibrithe a tháirgeann solas. Tugtar fótalú ar dhianscaoileadh nó díthiomsú móilíní trí nochtadh do sholas.
Fótaighreanadóireacht

Teicníochtaí chun plátaí miotalacha priontála a chruthú ar shorcóirí a iompraíonn íomhánna toin leanúnaigh (líne) is téacs leath-thoin, agus go príomha, léirithe i gcomhair clóbhuailte (téacsanna is léirithe) is greanphriontála. Leathnaítear tuaslagán solasíogair ar an bpláta miotail, nochtar an dromchla sin do chlaonchló na híomhá atá le greanadh, agus ansin eitseáiltear an pláta. Ina dhiaidh sin fanann an íomhá mar rilíf ar an bpláta nó sorcóir greanphriontála.
Fótaileaisteachas

Athrú in airíonna tarchurtha solais solaid (mar shampla, plaisteach nó gloine) nuair a chuirtear faoi strus é. Ainm eile ar an bhfeiniméan is ea dé-athraontas ionduchtaithe go meicniúil. Is amhlaidh a athraíonn polarú an tsolais tharchurtha, agus is féidir é a bhrath tríd an solad a chur idir dhá pholaraitheoir thrasnaithe (is é sin, lena dtreonna tarchurtha ag dronuillinn dá chéile) agus strus a chur ar an ábhar. Feictear patrúin shainiúla dhaite ar féidir strus innealtóireachta a anailísiú uathu.
Fótaiméadracht

Tomhas an tsolais is a ráta tarchurtha. Ní hionann is radaiméadracht, baineann fótaiméadracht le minicíochtaí (tonnfhaid) sofheicthe amháin, agus cuireann san áireamh íogaireacht neamhchothrom na súile do sholas de mhinicíochtaí difriúla. Is tábhachtach í i ngrianghrafadóireacht agus dearadh soilsithe. Tomhaistear an flosc lonrúil i lúmain (lm), agus freagraíonn sé seo dá gcumhacht radanta sa radaiméadracht. Tomhaistear an déine lonrúil (a fhreagraionn don déine radanta sa radaiméadracht) i gcaindéilí (cd). Tomhaistear an lonras, a fhreagraíonn don radantas sa radaiméadracht, in aonaid cd m-2. Agus tomhaistear an soilseas (ag freagairt don lonradas sa radaiméadracht) i lucsaí (lx).
Fótaimicreagraf

Grianghraf réada a bhreathnítear trí mhicreascóp. I gcórais optúla is féidir formhéadú suas le × 2000 a bhaint amach, agus teicníochtaí feabhsaithe íomháithe, cosúil le soilsiú dúréimse, paschodarsnacht, is polarú daite, a úsáid. Le leictreonmhicreascóp is gá grianghraf den íomhá scanta a thógáil ó fheadán léirithe ardghéire le tréimhse fhada nochta chun earráidí a bhaineann leis an scanadh a sheachaint. Sa chás seo, is féidir formhéadú suas le × 106 a bhaint amach.
Fóta-iolróir

Feiste leictreonach chun solas a bhrath. Mar thoradh ar ionsaí an tsolais a thagann isteach ar dhromchla, astaítear leictreoin tríd an iarmhairt fhótaileictreach. Luasghéaraíonn agus iolraíonn sraith leictreoidí na leictreoin seo, ionas go mbíonn sruth intomhaiste ag an anóid dheireanach nuair a ionsaíonn a laghad is fótón amháin an chéad dromchla braite.
Fótairéalachas

Stíl nua-aoiseach péintéireachta, a dtugtar for-réalachas is hipiréalachas air freisin. Déantar na pictiúir, an-mhór go minic, a phéinteáil go deismíneach i stíl an fhíornádúrachais, cosúil le grianghraf daite atá fócasaithe go soiléir. An-choitianta sna Stáit Aontaithe ó timpeall 1960.
Fótaisheoltacht

Méadú i seoltacht ábhar áirithe (mar shampla, leathsheoltóir cosúil le harsanaíd sileacain nó arsanaíd gearmáiniam) nuair a nochtar do sholas iad. Cabhraíonn na fótóin ionsaitheacha, má tá a bhfuinneamh níos mó ná leibhéal ar leith, le táirgeadh díseanna leictreon is poll, agus cuireann siad seo leis an tseoltacht. Baintear feidhm as an iarmhairt seo i mbraiteoirí is lasca solasíogaire, agus ceamaraí teilifíse.
Fótaiteiripe

Is éard atá i gceist le fótaiteiripe ná nochtadh na colainne do sholas fionnuar gorm (tonnfhaid 420-80 nm), saor ó sholas ultraivialait. Úsáidtear í chun cóireáil ar bhuíochán an naíonáin nuabheirthe. 

Cabhraíonn sí chun an lí bilearúibin a dhíghrádú ina tháirgí atá intuaslagtha in uisce, ionas gur féidir iad a dhíbirt sa bhfual.

Teiripe
Fótaiteiripe
Fótaithréimhseacht

Freagairt orgánaigh d'athruithe tréimhsiúla, i ndéine an tsolais nó fad na tréimhse soilsithe (solas an lae), i dtimthriall nádúrtha nó saorga soilsithe is dorchachta. Rialaíonn fótaithréimhseacht chuid mhaith eachtraí i dtimthriall bliantúil plandaí, agus timthriall séasúrach atáirgthe ainmhithe áirithe.
Fótamontáis

Eagar íomhánna roghnaithe a dhéantar trí leagan amach fisiciúil na n-íomhánna gearrtha amach ar chúláil, nó trí phriontáil chuingrithe cuid mhaith íomhánna scoite claonchló i ndiaidh a chéile. Úsáidtear go forleathan í in ullmhú léirithe fógraíochta, agus uaireanta san ealaín chruthaitheach.
Fothimthriallta i bhfithis, claonadh agus luainíocht an Domhain

Athrú tréimhsiúil i bhfithis an Domhain, claonadh a aise, agus a rothlaithe. Measann eolaithe go mbíonn tionchar ag na timthriallta seo ar an gcóras farraige/atmaisféir a stiúrann aeráid an Domhain. Go baileach, meastar go gcuireann na timthriallta seo go mór le tús is deireadh oighearaoiseanna. Tá tréimhsí 26,000 bliain ag an luainíocht i gclaonadh na haise, timpeall 41,000 míle bliain i gclaonadh na haise, agus timpeall 100,000 bliain i gcruth éilipteach na fithise. Trí na huillinneacha ag a dtagann radaíocht ón nGrian agus na faid idir an Ghrian is dromchla an Domhain a athrú, is amhlaidh a chreideann na heolaithe go stiúrann na timthriallta seo, a luíonn anuas ar a chéile, téamh is fuarú fadtréimhseach an Domhain, agus teacht chun cinn is cúlú na n-oighearshruthanna is na n-oighearaoiseanna.
Fothram

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise. Na gais cearnach i dtrasghearradh, folláin agus díreach in airde. Na duilleoga urchomhaireach fiaclach. An bláthra ard géagach. Na bláthanna le feadán beagnach sféarúil, scothghlas, 5 mhaothán beag, an dá cheann uachtaracha ag déanamh liopa scothdheirg/dhoinn, iad pailnithe ag foichí. An-chuid gnéithe cosúla sna creasa measartha freisin.
Léon Foucault

Fisicí a rugadh agus a d'éag i bPáras ab ea Jean Bernard Léon Foucault (18 Meán Fómhair 1819 – 11 Meán Fómhair 1868). Rinne sé luas forleata an tsolais a thomhas, d'fhionn an gíreascóp (1852), agus d'fheabhsaigh na scátháin i gcomhair teileascóp frithchaiteach. Cheap sé luascadán Foucault i 1851, atá in ann luascadh i dtreo ar bith ionas go rothlaíonn plána an luasctha de réir mar a rothlaíonn an Domhan ar a ais i rith an lae. Dá mbeadh an luascadán seo ag an Mol Thuaidh nó an Mol Theas, rothlódh an plána rothlaithe trí 360° i 24 uair. Ag an meánchiorcal, ní rothlódh an plána in aon chor. Ag aon domhanleithead eile, tharlódh rothlú rud éigin idir an dá fhoirceann seo. Bhain Foucault feidhm as an luascadán chun a chruthú go rothlaíonn an Domhan ar a ais. 

Daoine a rugadh i 1819
Básanna i 1868
Fisiceoirí Francacha