joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Béalgrád

Is í Béalgrád príomhchathair na Seirbia agus an chathair is mó sa tír chéanna. Tá sí lonnaithe ar chumar na habhainn Sava agus Danóibe. Is í an chiall atá ag a hainm ná Cathair Bhán. Tá níos mó ná 1.6 milliún daoine ann agus tá thart at 3 milliún sa cheantar iomláin uirbeach. Tá sí mar cheann de na cathracha is mó i lár na hEorpa.
Thart ar an 6ú mílaois bhí an cultúr réamhstairiúil is mó san Eoraip, Vinča, ag forbairt san áit. Níos déanaí bhí Thraco-Dacians ina chónaí sa réigiúin agus i ndiaidh 279 RC, thóg na Ceiltigh an chathair agus glao siad Singidūn air. Ghabh na Rómhánaigh an áit i rith réimeas Augustus, agus tugadh cearta cathrach dó i lár na dara haoise. Lonnaigh na Slavaigh é sna 520í, athraigh riall na cathrach cúpla huaire idir na Francaigh, Biosántaigh agus Ungáraigh ach sa 13ú haois thóg an Rí Seirbiach, Stephen Dragutin (1282–1316), é mar phríomhchathair a ríocht. Sa bhliain 1521 ghabh na hOtamánaigh Béalgrád. Thóg na Habsurgaigh é roinnt uaire i rith na cogaidh leis na hOtamánaigh agus scriosadh chuid mhaith den chathair. Sa bhliain 1841 bhí Béalgrád arís mar phríomhchathair Seirbia. D'fhán tuaisceart Bhéalgrád mar dún faire na Habsburgaigh go dtí an bhliain 1918. Agus í mar suíomh straitéiseach, throideadh ina leith i measc 115 cogaidh agus scroiseadh í 44 huaire. Bhí Béalgrád mar phríomhchathair an Iúgslaiv ón bhliain 1918 go dtí a lánscor deiridh sa bhliain 2006.
Tá stádas áirithe riaracháin ag Béalgrád i riarú na tíre. Roinntear an t-achar uirbeach i 17 bardais, comhairle áitiúil ag gach ceann acu. Tógann sí 3.6% de achar na tíre agus 22.5% de daonra na tíre ina gcónaí sa chathair.

Tír Eolas 

Tá Béalgrád lonnaithe 116.75 méadar os cionn leibhéal na farraige agus suíonn sé ar chumar na Danóibe agus Sava. Suíonn craoí stairiúil na cathrach, Kalemegdan, ar bhruach dheis an dá abhainn. Ón 19ú haois, tá an cathair ag forbairt ó dheas agus soir; i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, tógadh Novi Beograd (Béalgrád Nua) ar bhruach clé na habhainn Sava, ag ceangal Béalgrád le Zemun. Tá an chathair tar éis fás agus comhphobail bheag mar Krnjača agus Borča a áireamh. Tá achar lár na cathrach 360 ciliméadar cearnaithe, ach leis an achar uirbeach tá 3,223 km2 aige. Tríd an stair, bhí Béalgrád ag scaradh an Iarthar ón Oirthear.
Ó bhruach dheis na Sava, tá lár na cathrach dronnlach. Isé Cnoc Torlak ag 303 m an point is airde i mBéalgrád. Ó dheas na cathrach tá sliabh Avala (511 m) agus Kosmaj (628 m). Ar taobh eile na haibhneacha tá an talamh plánach don chuid is mó.

Aeráid 

Is í raon na meán-theocht mhíosúil a bhíonn ag Béalgrád ná 0.4 °C i mí Eanáir go 21.8 °C i mí Iúil, leis an meán bliana ag 12.2 °C. Tá 31 laethanta sa bhliain ina mbíonn an teocht os cionn 30 °C, agus 95 laethanta ina mbíonn an teocht os cionn 25 °C. Faigheann Béalgrád 680 miliméadar deascadh sa bhliain. Bíonn 2,025 uaireanta cloig aige ina mbíonn an ngriain ag spalpadh. Go hoifigiúil is é an teocht is airde a bhí acu riamh i mBéalgrád ná +43.6 °C, ar an 24 Iúil 2007, agus an teocht is isle a bhí acu ná −26.2 °C ar an 10 Eanáir 1893.

Tagairtí 

Cathracha
Cathracha Seirbia
An tSeirbia
Baile Átha Í

Tá Baile Átha Í suite san iardheisceart de chontae Chill Dara. Tá an baile suite san áit a dtagann an Bhearú agus an Chanáil Ríoga le chéile.

Bailte i gContae Chill Dara
Éamann Iognáid Rís

Bhunaigh Éamann Iognáid Rís (Béarla: Edmund Ignatius Rice; 1 Meitheamh 1762 – 29 Lúnasa 1844) Bráithre na Toirbhirte (ca 1802-8)  agus Ord na mBráithre Críostaí (ca 1820).

Beatha 

Rugadh an Ríseach ar an 1 Meitheamh 1762 i gCallainn, Contae Chill Chainnigh. Feirmeoirí ab ea a thuismitheoiri, Roibéard Rís agus Margaret Tierney.

Ord na mBráithre Críostaí 
Fuair a bhean bás óg agus ansin dhíol an Ríseach a raibh aige agus rinne a shaol a thíolacadh d’oideachas na mbocht.  Chun a aidhm a chur chun cinn bhailigh an Ríseach gasra fear a bhí ar aon aigne leis le chéile agus thóg siad móideanna creidimh go saothróidís le chéile ag cur oideachais ar bhuachaillí Caitliceacha. Ansin scaip an gluaiseacht ar fud na hÉireann, agus ar fud an domhain,  go háirithe na daoine ba bhoichte. 

Is eiseamláir é de dhuine a ghlacann go gealgháireach foighneach le cibé cros a thugann Dia dó le hiompar, ba aspal tuata é go firinneach, agus duine a bhí tíolachta go daingean don bheatha rialta.

Deireadh a shaoil 
Fuair sé bás i gCnoc Sióin, Port Láirge agus  in aois 76 bliana dó.

Féach freisin 

 Bráithre na Toirbhirte

Foinsí 
Nollaig Ó GADHRA - Éamann Iognáid Rís (1977)

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1762
Básanna i 1844
Naoimh Éireannacha
Cill Airne

Baile i gContae Chiarraí in Éirinn is ea Cill Airne. Tá an baile suite ar bhruach thiar thuaidh Loch Léin, cuid de Pháirc Náisiúnta Chill Airne. Is iomaí nithe is díol spéise atá sa bhaile agus sa cheantar máguaird amhail Ardeaglais Mhuire, Caisleán an Rois, Teach Mhucrois, Lochanna Chill Airne, Na Cruacha Dubha, Dún Lóich agus araile.

Baile Turasóireachta

Is í Cill Airne an t-ionad turasóireachta is cáiliúla agus is mó a bhfuil forbairt thráchtála déanta air in Éirinn. Is baile margaidh í atá lonnaithe san áit a dtagann bóithre Luimnigh-Bheanntraí agus Chorcaí-Thrá Lí le chéile agus is í baile ardeaglaise dheoise Chaitliceach Chiarraí í. Tá clú is cáil ar fud na cruinne ar na radhairc rómánsúla de lochanna is de shléibhte atá le feiceáil sa cheantar. Tá iomrá ar shaibhreas, éagsúlacht agus raidhse fhlóra an cheantair chomh maith (ina measc Arbtus unedo agus an raithneach thearc úd Trichomanes radicans) Tá roinnt séadchomharthaí ársa inspéise ann chomh maith. Sa bhaile féin is é an t-aon fhoirgneamh arbh fhiú trácht air ná Ardeaglais Naomh Muire (1842-55), a dhear Augustus Welby Pugin; tá sé seo ar cheann de na heiseamláirí is fearr sa tír de shéipéil a tógadh i stíl na hAthbheochana Gotaí.

Stair

Bhí na chéad lonnaíocht san àit timpeall an bhlian 640, ar an oileàn Inis Faithlinn i Loch Léin. Bhí sé lonnaíocht reiligiúnach, mainistir a bhunaigh Naomh Finian Lobhar. 

Bailte i gContae Chiarraí
Seanchill

i ndeisceart chontae Bhaile Átha Cliath is ea Seanchill (Shankill as Béarla). Is bruachbhaile é agus tá sé suite gar do Bhré (Cill Mhantáin) agus Dún Laoghaire.

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Ráth Michíl

Bruachbhaile i mBaile Átha Cliath is ea Ráth Michíl atá suite i ngar do Sheanchill agus Baile Mhic Fheorais.

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Deilginis

Fobhaile de chuid Bhaile Átha Cliath is ea Deilginis (Dalkey as Béarla). Baile stairiúil rachmasach cois farraige atá ann. Tá timpeall is 8,000 duine ina gcónaí ann.

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Ballaonaid Chónaidhm na Rúise

Tá Cónaidhm na Rúise comhdhéanta as cúig bhallaonad is ceithre scór, agus beirt ionadaithe ag gach aonad riaracháin den chineál sin i gComhairle na Cónaidhme, arb é teach uachtarach na Parlaiminte sa Rúis. Is féidir na haonaid seo a aicmiú ina sé chatagóir, mar atá, poblachtaí, cúigí - область/oblast´ an téarma Rúisise, críocha (край/krai an téarma Rúisise), cúigí féinrialaitheacha (автономная область/avtonomnaya oblast''' an téarma Rúisise), ceantair fhéinrialaitheacha (Rúisis: автономный округ/avtonomnyi okrug) agus Cathracha Cónaidhme.

 Na poblachtaí féinrialaitheacha: tá aon cheann fichead acu ann. Tá gach poblacht den chineál seo ainmnithe as mionlach eitneach áitiúil, agus i dtús báire, bunaíodh iad le féinrialtas de chineál éigin a chur ar fáil don mhionlach. Go praiticiúil, is minic a bhíonn an Rúisis agus an cultúr Rúiseach chun tosaigh sna poblachtaí seo. Tá a bunreacht agus a parlaimint féin ag gach poblacht den chineál seo.

 Na cúigí: is é an cúige an ballaonad is tipiciúla sa Chónaidhm. Tá seacht gceann is dhá scór acu ann. Gobharnóir atá i gceannas ar gach cúige, agus is é an rialtas lárnach i Moscó a cheapann é. Thairis sin, tá oireachtas de chineál éigin ann, agus na teachtaí á vótáil isteach sna toghcháin. Go ginearálta, is ionann ainm an chúige agus ainm na cathrach is mó sa chúige.

 Na críocha: ocht gcinn acu atá ann. Níl mórán difríochta idir iad seo agus na cúigí. Ainm stairiúil is ea an focal край ("críoch"), agus é ag tabhairt le tuiscint gur réigiún in aice leis an teorainn a bhí ann ar dtús.

 Na cúigí féinrialaitheacha. Níl ach aon cheann amháin ann: Cúige Féinrialaitheach na nGiúdach. Bunaíodh é sa bhliain 1934 mar "mhalairt Iosrael" do na Giúdaigh, nó bhí Stailín buartha faoin Siónachas agus faoin tionchar a bhí aige ar Ghiúdaigh an Aontais Shóivéadaigh. Le fírinne, tá an cúige suite sa Chian-Oirthear, cois na Síne, agus is beag Giúdach a bhí sásta socrú síos ansin.

 Na ceantair fhéinrialaitheacha. Tá sé cinn ann. Tá siad idir eatarthu ó thaobh an stádais de - níl siad chomh féinrialaitheach leis na poblachtaí, ach tá siad níos féinrialaithí ná na gnáthchúigí. Le haghaidh na mionlach eitneach a bunaíodh na ceantair seo, cosúil leis na poblachtaí féinrialaitheacha.

 Cathracha na Cónaidhme''. Dhá Chathair Chónaidhme atá ann - Moscó agus Cathair Pheadair, ar ndóigh.

 
An Rúis
Muircheartach Ua Briain

Ba Ard-Rí go bhfreasúra (ó 1101 go dtí 1118) é Muircheartach Ua Briain (t. 1050 – t. 10 Márta 1119).

Mac le Toirdhealbhach Ua Briain (árd rí Éirinn ó 1055 go 1086 agus garmhac Brian Bóirmhe) ab ea Muircheartach. Ó ríshliocht Dál gCais a bhí sé, agus rugadh é in aice le gCill Dá Lua i gContae an Chláir. Ghabh sé ríocht Áth Cliath sa bhliain 1075 i rith árd ríocht a hathair. Fuair Toirdhealbhach bás sa bhliain 1086 agus roinntear Mumhan i trí chuid idir Muircheartach, Tadhc agus Diarmaid, a thrí mhic. Fuair Tadhc bás go luath, áfach, agus dhíbir Muircheartach Diarmaid as an cúige chun cumhacht a ghlacadh dó féin.

Chuaigh Muircheartach ar ruathar go Mide agus Laighean sa bhliain 1089 agus ghlac sé ríochta Laighean agus Áth Cliath. Sa bhliain 1093, ghéill a dheartháir Diarmaid dó i gCaiseal, agus ghéill Domhnaill mac Flainn Ua Maíl Shechnaill, rí Uí Néill Teamhrach freisin.

Insíonn Annála Inis Faithleann faoi "cogadh mór" a tharla idir Muircheartach agus ríthe Leath Cuinn le tacaíocht Gofraid, rí Lochlannaigh Átha Cliath. Chuaigh Muircheartach ar mórshiúil chuig Baile Átha Cliath. Dhíbir sé Gofraid as an gcathair agus mharaigh sé Domhnaill mac Flainn Ua Maíl Shechnaill.

Sa bhliain 1101, ghlac sé ard ríocht Éirinn agus chuaigh sé ar "turas an rí" timpeall na cúigí chun géilleadh na ríthe ruireach a dhaingniú. Bhí tionóil mór ag Muircheartach inar bhronnaigh sé dún Caiseal don Eaglais. An bhliain ina dhiaidh sin, rinne sé comhaontas le Magnus III an tIorua de bharr pósadh Sigurd mac Magnus leis a hiníon.

D'éirigh Muircheartach tinn sa bhliain 1114 agus ghabh Diarmaid ríocht Mumhan ó Muircheartach. Dhíbir sé as cathair Luimnigh é agus thóg sé níos mó ná bliain go dtí go raibh neart a dhóthain ag Muircheartach cumhacht a ghlacadh ar ais. Bhí sé i gcoimhlint le Diarmaid ó 1114 ar aghaidh maidir le ríocht an cúige.

Fuair Muircheartach Ua Briain bás sa bhliain 1118.

Féach freisin
 Stair na hÉireann
 Liosta Ard-Ríthe na hÉireann

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Daoine as Contae an Chláir
Daoine a rugadh i 1050
Básanna i 1119
An Tatarstáin

Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea an Tatarstáin. Tá an phoblacht suite i gceartlár na Rúise Eorpaigh idir an Vólga agus an Cama. Tá teorainn aici leis an Udmuirt, an tSuvais, Mairí El agus an Bhaisceartastáin. Sa bhliain 2002 bhí níos mó ná 3,700,000 duine ina gcónaí sa phoblacht.

Tíreolaíocht 
Tá an phoblacht suite timpeall 800 km thoir ó Mhoscó. Tá sí suite idir aibhneacha Volga agus Kama. Téann sí a fad le Sléibhte na hÚraile.

 Achar: 67,836 km²
 Teorainneacha:
 Teorainneacha inmheánacha: Cúige Kirov (Thuas), An Udmairt (Thuas/Thoir Thuas), An Bhaisceartastáin (Thoir), Cúige Orenburg (Thoir Theas), Cúige Shamara (Theas), Cúige Ulyanovsk (Theas/Thiar Theas), An tSuvais (Thiar), Mairí El (Thiar/Thiar Thuas)
 An ball is airde sa Phoblacht: 343 m

Crios Ama 
Tá an Tatarstáin suite i gcrios ama Moscó (MSK/MSD).

Aibhneacha 
Seo iad príomhaibhneacha na poblachta(ainmneacha Tataracha i lúibíní):
 Abhainn Belaya (Ağidel)
 Abhainn Ik (Iq)
 Abhainn Kama (Çulman)
 Abhainn Volga (İdel)
 Abhainn Vyatka (Noqrat)

Lochanna 
Is iad na taiscumair is mó i dTatarstáin ná:
 Taiscumar Kuybyshev (Kuybışev)
 Taiscumar Kama Íochtarach (Tübän Kama)
Is é Qaban an loch is mó sa phoblacht.

Acmhainní nádúrtha 
Tá ola, gás nádúrtha, gipseam agus a leithéid le fáil sa Tatarstáin. Meastar go bhfuil níos mó ná billiún tonna de chuid stocanna ola sa phoblacht.

Aeráid 
 Meánteocht i Mí Eanáir: −16 °C
 Meánteocht i Mí Iúil: +19 °C
 Meán-bháisteach: ~500 mm

Na hAonaid Riaracháin 
Tá Poblacht na Tatarstáine roinnte ina 43 réigiún. Féach Aonaid Riaracháin na Tatarstáine.

Pobal 
 Daonra: 3,779,265 (2002)
 sna cathracha: 2,790,661 (73.8%)
 faoin tuath: 988,604 (26.2%)
 Fir: 1,749,050 (46.3%)
 Mná: 2,030,215 (53.7%)

 Meánaois: 36.5 bliain
 sna cathracha: 35.7 bliain
 faoin tuath: 38.7 bliain
 Fir: 33.8 bliain
 Mná: 38.8 bliain

 Buntoisí (2005)
 Breitheanna: 36,967 (ráta beireatais 9.8)
 Básanna: 51,841 (ráta báis 13.8)

Daoine cáiliúla 

 Anna Achmatova
 Marat Safin
 Sergei Rachmaninoff
 Zemfira

 
Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
An Udmairt

Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea an Udmairt. Tá an phoblacht suite in oirthear na Rúise Eorpaigh. 

An Udmuirt
Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Tuusula

Ceantar (Fionlainnis: kunta) ar aon leibhéal le cathair é Tuusula (Sualainnis: Tusby) agus é suite sách cóngarach do Heilsincí (An Fhionlainn), cé nach bhfuil sé ag críochantacht leis an bpríomhchathair. 

Is iad na cathracha is na ceantair a bhfuil teorainneacha ag Tuusula leo ná Järvenpää, Vantaa, Nurmijärvi, Hyvinkää, Mäntsälä, Sipoo, agus Kerava. Tá Tuusula suite timpeall an locha úd Tuusulanjärvi. Tá trí shráidbhaile nó áitreabh i dTuusula, mar atá, Hyrylä (Sualainnis: Skavaböle, 20,000 duine), Kellokoski (Sualainnis: Mariefors, 4,300 duine), agus Jokela (5,300 duine). Bhí an áit dátheangach go dtí an bhliain 1943, ach anois, níl ach an Fhionlainnis oifigiúil sa cheantar. Mar sin féin, maireann pobal beag Sualainnise i ndeisceart an cheantair.

Ba luath a thosaigh Tuusula ag dul chun tionsclaíochta, agus inniu féin, níl an dífhostaíocht go dona san áit. Sa bhliain 1915, bunaíodh ospidéal siciatrach i gKellokoski.

Tá iomrá ar Tuusula mar áit mhór chultúrtha freisin. Sa bhliain 1872, fuair scríbhneoir náisiúnta na Fionlainne, Aleksis Kivi, bás i mbothán beag i dTuusula. Timpeall ar chasadh an chéid, shocraigh a lán ealaíontóirí síos in aice leis an loch, cois bhóthar na trá. Ina measc, bhí an scríbhneoir Juhani Aho, a bhí pósta ar an bpéintéir Venny Soldan-Brofeldt; an ceolchumadóir cáiliúil Jean Sibelius, an file J. H. Erkko agus a lán eile. 

Sna 1990idí, bhí clú agus cáil ar an dráma úd Skavabölen pojat ("Na Buachaillí ó Skavaböle"), a thug cur síos ar shaol beirt bhuachaillí óga i Hyrylä sna seachtóidí agus sna hochtóidí. Cé gur dráma Fionlainnise a bhí ann, bhí ainm Sualainnise ar an áit sa dráma, toisc go dtagadh na stócaigh ar cuairt chuig a seanmháthair i Hyrylä, bean a raibh Sualainnis ó dhúchas aici. Ba é an drámadóir Antti Raivio a scríobh an dráma agus a stiúraigh an chéad léiriú de. Tá leagan scannánaithe le dul ar an scáileán sa bhliain 2009.

I Mí na Samhna 2007, mharaigh fear óg darbh ainm Pekka-Eric Auvinen ochtar daoine agus é féin le piostal i scoil i Jokela.

Ceantair na Fionlainne
Pentti Linkola

Scríbhneoir, fealsamh éiceolaíoch, éaneolaí féinteagasctha agus easaontóir Fionlannach ab ea Kaarlo Pentti Linkola (7 Nollaig 1932 i Heilsincí - 4 Aibreán 2020 in Valkeakoski). Cé gur sa phríomhchathair a saolaíodh é, chaitheadh sé cuid mhór dá am faoin tuath, agus chuir sé suim i gcúrsaí na timpeallachta agus na héiceolaíochta luaithe go leor. Chaith sé cúpla bliain ag staidéar bitheolaíochta in Ollscoil Heilsincí, ach d'éirigh sé as go luath, ó b'fhearr leis bheith ag éanadóireacht amuigh faoin aer. Chuidigh sé leis na héaneolaithe ag déanamh breathnóireachta agus ag coinneáil súile ar na héin, agus scríobh sé caibidlí dá lán foilseachán faoi éin na Fionlainne.

Sa bhliain 1959, chrom sé ar an iascaireacht mar shlí bheatha. Faoin am céanna, thosaigh sé ag scríobh paimfléid faoin teideal Isänmaan ja ihmisen puolesta eikä ketään vastaan ("Ar mhaithe leis an tír dhúchais agus leis an duine, gan dochar a dhéanamh d'aon duine"). Tháinig an paimfléad i gcló sa bhliain 1960. B'é ab ábhar don phaimfléad ná cúrsaí na síochána agus an tsíochánachais, nó bhí sé ag moladh do na daoine óga gan dul sna saighdiúirí agus an tseirbhís neamharmtha a roghnú ina áit. Ba scannal mór é sin san am, nó bhí an coinscríobh éigeantach san Fhionlainn ansin (agus tá sé i bhfeidhm inniu féin), agus cé gur cheadaigh an dlí an tseirbhís neamharmtha, bhí an chuid ba mhó den tsochaí an-naimhdeach ina leith siúd a roghnaigh í. Ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh sé as an síochánachas, nuair a thosaigh sé ag craobhscaoileadh an Darwineachais shóisialta.

Sa bhliain 1971, d'fhoilsigh Linkola an chéad bhailiúchán d'altanna faoi chúrsaí na héiceolaíochta, mar atá, Unelmat paremmasta maailmasta ("Na Brionglóidí faoi Dhomhan ab Fhearr ná Seo"). I rith na mblianta, d'éirigh sé ní ba duairce agus ní ba chruálaí ina shaoldearcadh. Nuair a tháinig an chéad leabhar eile leis i gcló, mar atá, Toisinajattelijan päiväkirjasta ("As Dialann an Easaontóra"), sa bhliain 1979, bhí sé ag moladh Hitler, toisc go raibh Hitler ag marú daoine, agus ag caitheamh anuas ar dhaoine cosúil le hAlbert Schweitzer, ó bhí siad ag sábháil daoine. Sa leabhar seo ba thúisce a chuir sé i míotar an prionsabal atá taobh thiar dá smaointeachas ó sin i leith, is é sin, an bithlárnachas in áit an daonlárnachais. Is éard atá sé a rá ná go bhfuil an duine daonna ag cur na timpeallachta nádúrtha ó mhaith, agus go bhfuil an timpeallacht nádúrtha níos tábhachtaí ná an duine daonna. Mar sin, ní mór na daoine iomarcacha a mharú scun scan, éirí as úsáid na teicneolaíochta agus sochaí nua a chur ar bun a bheadh bunaithe ar an eacnamaíocht fhéinchothaitheach agus ar an talmhaíocht.

D'fhorbair sé na smaointí seo i gcupla leabhar a d'fhoilsigh sé ina dhiaidh sin, mar atá, Johdatus 90-luvun ajatteluun (1989, "Uraiceacht Smaointeachas na Nóchaidí") agus Voisiko elämä voittaa? (2004, "An bhféadfadh an bheatha bua a bhreith?")

Tagairtí

Linkola, P
Linkola, P
Linkola, P
Básanna in 2020
Liosta daoine as Luimneach

I measc na ndaoine cáiliúla a rugadh i Luimneach nó ar chaith seal mhaith dá shaol inti nó a bhfuil baint mór acu léi, tá an liosta seo a leanas:

Naoimh 
 Mainchín (c.570 - c.630), éarlamh Luimnigh

Laochra 
 Brian Bóirmhe (941-1014), Ard-Rí na hÉireann agus buaiteoir Cath Chluain Tairbhe
 Pádraig Sáirséal (1660-1693), Ceannfort Arm na hÉireann le linn Léigear Luimnigh
 Peadar de Lása (1678-1751), ceannfort Arm na Rúise
 Seoirse de Brún (1698-1792), ceannfort Arm na Rúise
 Tomás Ó Cléirigh (1857-1916), ceannaire Éirí Amach na Cásca
 Éamonn Ó Dálaigh (1891-1916), ceannaire Éirí Amach na Cásca
 Seán Sabhat (1929-1957), ceannaire Óglaigh na hÉireann (IRA)

Polaiteoiri 
 Donnchadha Ó Máille (1921-1968), Aire Oideachais na hÉireann ar thug isteach saor-oideachas do chác
 Pádraig Mac an Choiligh (1952- ), Iar-Uachtarán Parlaimint na hEorpa

Laochra Spóirt 
 Micheál Mac Aodha (1912 - 1982), iománaí
 Seán de Paor (1916-1994), iománaí
 Stiofán Ó Fionáin (1976- ), peileadóir sacair le CP Learphoill agus Éirinn

Ealaínteoiri 
 Brian Mac Giolla Meidhre (1745-1805), file
 Cáitríona Ní hAodha (1818-1861), an chéad Opera Diva a tháinig as Éirinn
 Cáit Ní Bhriain (1897-1974), úr-scéalaí
 Seán Céitinn (1889-1977), péintéir
 Risteárd Ó hEarcha (1930-2002), aisteoir scannáin
 Frank McCourt (1930-2009), úr-scéalaí
 Nuala Ní Dhomhnaill (1952- ), file
 Dolores Ní Ríordáin (1971- ), amhránaí leis na Cranberries

Fuirseoiri 
 Labhrás Ó Dubhchonna (1924-1982), stiúithroir srath-chláracha teilifíse
 Traolach de Bheogáin (1938-2016), craoltóir le BBC na Breataine
 Séamus Mac Giolla Chearra (1972- ), fear grinn

Daoine Eile 
 Peadar de Bhulbh (1727-1803), ceimiceoir, ainmníodh wolfram (tungstan) ina dhiaidh
 Tomás de Bhaldraithe (1916-1996), scoláire na Gaeilge
 Dolores Nic Chonmara (1960- ), an bhean is ámharaí in Éirinn
Poblacht na Cairéile

Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea an Chairéil, nó Karjalan tazavaldu i gCairéilis. Tá an phoblacht suite in iarthuaisceart na Rúise, thuas ó Chathair Pheadair agus tá teorainn aici leis an Fhionlainn ó thiar. Is é Loch Ladoga an loch is mó sa phoblacht. Is Rúisigh iad an chuid is mó den daonra (76.6% sa bhliain 2002). Tá na Cairéiligh sa dara áit le 9.2% den daonra. Níl ach teanga oifigiúil amháin sa phoblacht - an Rúisis, ach tá rún ag rialtas na Cairéile chun an Chairéilis a chur ina teanga oifigiúil in aice leis an Rúisis. Is daoine den Cheartchreideamh Rúiseach iad go mórmhór.

Tagairtí 

 
Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Aigéan

Is achar mór uisce é aigéan, nó an fhairsinge uisce sin a chlúdaíonn timpeall 70% de dhromchla an domhain agus a thimpeallaíonn na hilchríocha.  Tugtar Muir ar chuid d'aigéan. 

Má fhéachann muid ar aigéan i bhfad uaim, níl le feiceáil ann ach uisce agus a thuilleadh uisce. Ach tá na haigéin lán de bheatha. Maireann níos mó ná 1 mhilliún speiceas de phlandaí agus d’ainmhithe sna haigéin. Deir eolaithe go mb’fhéidir go bhfuil suas le naoi milliún sórt eile nach bhfuil aimsithe acu fós.   

Tagann 71% d’ocsaigin an domhain ó na haigéin. is sna haigéin atá na sléibhte is airde ar domhan agus na gleannta is doimhne ar domhan. Is sna haigéin atá cónaí ar an ainmhí is mó riamh – an míol mór gorm.

Bunús  

Cruthaíodh na haigéin go luath i stair an domhain de réir dealraimh, chomh luath is a d'fhuaraigh an pláinéad a dhóthain chun go dtiocfadh an t-uisce leachtach, timpeall 4,000 milliún bliain ó shin. 

Tháinig an salann as ceimiceáin sa screamh agus ó chisil níos doimhne trí bholcánacht. 

Is é an toradh ar chruthú na n-ilchríoch ná an 5 phríomhaigéan: an tAigéan Atlantach, an tAigéan Indiach, an tAigéan Ciúin, an tAigéan Artach, agus an tAigéan Antartach nó tAigéan Theas.

Tréithe 
Bíonn uisce na n-aigéan ag síor-ghluaiseacht de bharr na feachtaí is an taoidí a iompraíonn uisce na n-aigéan ó áit go háit. 

Tá sléibhte is gleannta ar ghrinneall na farraige go díreach mar atá ar talamh. Is oileáin iad cuid de na sléibhte mar éiríonn siad chomh hard sin go bhfuil siad le feiceáil os cionn na farraige. 

Tugtar dromanna aigéin ar na sliabhraonta is trinsí ar na gleannta.

Aigéin an domhain 
Tá breis is dhá thrian de dhromchla an domhain faoi fharraigí is faoi aigéin. 

Clúdaíonn an t-aigéan is mó, an tAigéan Ciúin, réimse níos mó den domhan ná na tíortha uile le chéile.

Cúig aigéan atá ann. Seo iad de réir a méid i milliúin ciliméadar cearnach:

an tAigéan Ciúin 166,240,000 km²
 an tAigéan Atlantach 86,560,000 km²
 an tAigéan Indiach 73,430,000 km²
 an tAigéan Artach 20,330,000 km²
 an tAigéan Theas 13,220,000 km²

Téamh domhanda 
Tá dlús á chur leis an luas ina bhfuil oighear á chailliúint, agus tá eolaithe áirithe buartha go sroichfear pointe iompaithe taobh istigh den fiche nó den tríocha bliana beaga amach romhainn. Dar le Richard Alley, ollamh le geolaíocht, dá mbeadh ardú teochta sa réimse 2°C go 7°C ann leáfaí oighearchaidhp na Graonlainne ar fad. Toirt ollmhór uisce breise ab ea é sin i dteiscinn an domhain, agus d’ardófaí leibhéal na mara timpeall 7m dá bharr. Bheadh tíortha iomlána éagsúla caillte faoi thoinn.

Féach freisin 
Aigéaneolaíocht
Téamh domhanda
Ceiliúrtar Lá Domhanda na nAigéan ar an 8 Meitheamh gach bliain. Cuireann an Lá i gcuimhne dúinn cé chomh tábhachtach agus atá na haigéin agus na farraigí maidir le beatha an domhain.
Slí an Atlantaigh Fhiáin

Tagairtí
The Bill

Is dráma teilifíse faoi saol an phóilín ar UTV é The Bill. Bíonn sé ar siúl Dé Chéadaoin agus Déardaoin ag a hocht a chlog.

Naisc Sheachtracha 
 Fan History: The Bill
 Wikia: The Bill

Tagairtí 

Cláir Teilifíse na Breataine
Cláir UTV
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1984
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2010
Freastalaí Gréasáin

Is féidir leis an téarma freastalaí Gréasáin tagairt a dhéanamh do dhá rud:
 Feidhmchlár atá freagrach as iarratais HTTP a ghlacadh ó chliaint ar a dtugtar brabhsálaithe Gréasáin agus freagraí HTTP a sheoladh ar ais in éineacht le hinneachair sonraí roghnacha, de ghnáth leathanaigh Ghréasáin cosúil le cáipéisí HTML agus ábhair nasctha (íomhánna, srl.). 
 Ríomhaire a sholáthraíonn an fheidhmiúlacht sa chéad chur síos.

Príomhghnéithe 
 HTTP
 Logáil

Bunseoladh an Inneachair Fhillte 
 Statach más ó chomhad atá ar chóras comhad é
 Dinimiciúil má ghintear é ó fheidhmchláir eile

Aistriúchán Chosáin

Feidhmíocht

Teorainneacha lóid

Nótaí Stairiúla

An Margadh 
Seo thíos liosta de na príomh-fhreastalaithe Gréasáin a d'fhoilsigh an comhlacht a choinníonn súil ar staitisticí an Idirlín, Netcraft, i suirbhé i Meán Fómhair 2007.

Eolas eile

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Gréasán Domhanda
World Wide Web Consortium

Is é Feadhnacht an Ghréasáin Dhomhanda (nó W3C - World Wide Web Consortium as Béarla) an príomh-eagraíocht caighdeán idirnáisiúnta don Ghréasán Domhanda. Bhunaigh Tim Berners-Lee an eagraíocht sa bhliain 1994 ag an Massachusetts Institute of Technology le haghaidh caighdeáin a chruthú don gréasán.

Eagraítear é mar fheadhnacht agus íocann na baill as foireann lánaimseartha a bhíonn ag comhoibriú ann ag forbairt caighdeán don Gréasán Domhanda. I mí na Nollag 2006 bhí 429 ball ag an W3C agus bhí sé oscailte d'eagraíochtaí eile. 

Tá Tim Berners-Lee, athair an Ghréasáin Dhomhanda agus príomh-údar na sonraíochtaí URL, HTTP agus HTML, i gceannas ar an bhfeadhnacht.

Caighdeáin 
Caighdeáin W3C/IETF (thar sraith Prótacal Idirlín):

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil an W3C

Tagairtí 

Caighdeáin
Gréasán Domhanda
Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Comhrá

‘Séard is comhrá ann ná an chumarsáid idir beirt nó níos mó ar thuairimí agus smaointí de gach saghas .  

Foghlaimíonn daoine conas comhrá a bheith acu ag aois an-óg ach tá saghsanna comhráite difriúla ag baint le gach tír.

Fadó in Éirínn ní raibh aon teilifís ná raidió le fáil agus mar sin braith daoine ar an comhrá mar cumarsáide. Chuaigh siad ag bothántaíocht tríd na comharsana ag caint lena muintir na háite. Mar sin bhí a lán scéalta acu agus bhí nós béaloideas ann

In Éirinn tá traidisiúin an-mhór againn sa chomhrá… Bhuel, sa chúlchaint níos mó ná an chomhrá! Tá an-suim againn i ngnó daoine eile agus mar sin bíonn an-chuid le rá againn do dhaoine eile.

Tá a lán saghsanna comhrá mar shampla....argóintí, leachtaí, comhrá rómánsúil, comhrá dáiríre, comhrá greannmhar, 

Nuair a bhíonn daoine ag argóint bíonn siad ag béiceadh lena céile, bíonn siad feargach, agus uaireanta éiríonn daoine foréigneach.

Tagairtí 

Cumarsáid labhartha
Family Guy

Is sraith teilifíse Mheiriceánach é Family Guy faoi chlann chraiceáilte atá ina gcónaí i mbaile ficseanúil darb ainm Quahog, Oileán Rhode. Chruthaigh Seth MacFarlane é. Tá cúigear sa chlann, an t-athair Peter Griffin, an mháthair, Lois Griffin, agus triúr páistí, Chris Griffin, Meg Griffin agus Stewie Griffin. Tá madra ann chomh maith, Brian Griffin is ainm dó, a bhíonn ag caint freisin. Tá an-chuid téamaí i ngach scéal. Tá an-usáid bainte ag na scríbhneoirí as Reiligiún, Gnéas, saol ginearálta, an mbás, daoine cáiliúla agus an-chuid eile.

Stair 
Cruthú na chéad is dara séasúir sa bhliain 1999 tar éis a rug 'Larry Shorts' suntas den Comhairle Craoladh FOX i rith na bhfógraí an t-Super Bowl i 1999. Fógraíodh a chealú ach de bharr bogadh i chumhacht i bhFOX agus caoineadh amach ó na lucht leanúna tharla freaschur don socrú sin. Tar éis sin, rinne siad sraith eile ach arís chealú sé. Chuir athritheanna ar 'Adult swim' an tseó ar ais in iúl agus bhí na scoaoilí DVD conáchas, le dhíolacháin breis is 2.2 mhilliún cóipeáile i bhliain amháin, rud éigin a spreagadh suim úr i FOX sa sraith. D'fhill Family Guy ar ais i léithreacht i 2004, ag déanamh dhá sraitheanna níos mó (iomlán 5) agus ag déandamh scanánn díreach go DVD, 'Stewie Griffin; the untold story'. Tosaíodh an 6ú sraith á craoladh i bhFómhair 2007, le sraith eile á phleanála do Fómhair 2008. Le chéile le sin, chuaigh Family Guy isteach i 'syndication' i bhFómhair 2007.

Carachtair 
 Peter Griffin
 Lois Griffin, an mháthair
 Chris Griffin
 Meg Griffin
 Stewie Griffin
 Brian, madra
 Glenn Quagmire
 Cleveland Brown
 Joe Swanson
 Mayor West
 Herbert
 Cleveland Brown, Jr.

Tagairtí 

Family Guy
Cartúin
Cláir Ghrinn
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1999
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2002
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2005
Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Cláir Fox
CLG Sáirséiligh na Mainistreach

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é CLG Sáirséiligh na Mainistreach .

Suíomh 
Tá an club bunaithe i bparóistí Naomh Nioclás agus Naomh Mhuire ar an dtaobh thoir-thuaidh de Chathair Luimnigh. Tagann formhór dá imreoirí ó bhruachbhaile Corrbhaile agus ó Oileán an Rí. Tá an chuid de pharóiste Naomh Nioclás ar bhruach thuaidh na Sionainne suite i gContae an Chláir agus imríonn iománaithe agus peileadóirí na mbruachbhailte Bruach na Sionainne agus Baile Thiar le CLG An Páirtín.

Cluichí 
Imrítear an pheil agus an iomáint sa chlub. Bhí béim an chlub dírithe i dtreo na hiomána nuair a bhunaíodh é ach bhi na Sáirséiligh níos gníomhaí sa pheil le linn blianta lár na 2000í. Tá an béim céanna ar an dá chód anois.

Stair 
Cé ná raibh cluichí Gaelacha chomh láidir sin riamh sa cheantar seo ina bhfuil mór-thraidisiún rugbaí, bhíodh clubanna ann ó am go chéile i bparóiste Naomh Mhuire ó bhunú Cumann Lúthchleas Gael. Ina measc siúd, tá tagairt ann faoi fhoireann a d'imir faoin ainm Naomh Mhuire i gcomórtas peile ag deireadh an 19ú aois ach níl tuairisc ann gur chláraíodh aon chlub go hoifigiúil faoin ainm sin ag an am. Is ar éigin gur imir peileadóirí agus iománaithe na linne as an bparóiste le clubanna eile sa chathair ar nós Na Trádálaithe, Na Seamróga, Na Náisiúnaithe agus Éire Óg.

Bhí club darbh ainm dó Corrbhaile gníomhach le linn blianta na 1940í ach thit an cheann deireanach, a bhunaíodh le linn blianta thosaigh na 1970í faoin ainm Naomh Mhuire, as a chéile sa bhliain 1988. Shroich an club sin cluiche ceannais Craobh Peile Sóisear na Cathrach sa bhliain 1981 ach chailleadar i gcoinne Baile Brún. Ghlac club eile faoin ainm Corrbhaile páirt i gcomórtaisí na n-óg le linn blianta na 1970í. Nuair a d’éirigh an dá chlub sin as an imirt, théadh formhór imreoirí na háite chuig Naomh Pádraig nó chuig Clochán.

Bunaíodh Sáirséiligh na Mainistreach sa bhliain 1994 ach, ós rud é ná raibh páirc imeartha dá gcuid féin acu riamh, tháinig an fás go mall chucu agus tá siad ag imirt sa ghrád sóisear B san dá sport óna mbunú. Bhí béim an chlub ar dtús ar an iomáint agus bhuadar Craobh Iomána Sóisear B Cathair Luimnigh sna bhlianta 1997 agus 1998 ach níor éirigh leo aon chraobh eile a bhaint amach i gcomórtaisí fásta ó shin i leith. I láthair na huaire, tá an club níos láidre sa pheil ná san iomáint.

Páirc Imeartha 
Imríonn Sáirséaligh na Mainistreach móramh dá gcuid cluichí i gColáiste Mhainchin i gCorrbhaile.

Imreoirí Cáiliúla 
I measc bunaitheoirí an chlub, bhí Micheál Mac An Airchinnigh  a d’imir ar fhoireann iomaint an chontae le linn blianta na 1997í.

Naisc sheachtracha 
 Abbey Sarsfields GAA Club (Béarla)
 Limerick GAA (Béarla) 
 Saint Nicholas's Parish (Béarla)
 Saint Mary's Parish (Béarla)
 Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

Tagairtí 

 “One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Sairseiligh Na Mainistreach
Sairseiligh Na Mainistreach
Sairseiligh Na Mainistreach
Uibhle

Baile beag é Uibhle (Béarla: Oola) atá i gContae Luimnigh i lár iarthar na hÉireann. Tá sé gar do chathair Luimnigh i gCúige na Mumhan, Poblacht na hÉireann.
 
Ar phríomhbhóthar an N24 idir Luimneach agus Port Láirge atá an baile agus tá Tiobraid Árann 12 km soir ó dheas uaidh.

Ar an mbaile beag féin tá teach pobail (Eaglais Mhuire gan Smál), stáisiún peitril, siopa ginearálta a osclaíonn go dtí go mbíonn sé déanach, péire tithe tábhairne, páirc imeartha, oifig an phoist, comhar creidmheasa, halla pobail, agus díoltóir bláthanna ina measc.

Stair 
Níl ballóga Chaisleán Uibhle i bhfad ón mbaile beag. Fuarthas beanna an fhia mhóir anseo sa mbliain 1825 agus bhí caoi mhaith orthu. Sa mbliain 1828 thángthas ar thrumpa práis agus ar shleá agus ar reanna saighde cré-umhaí. Tugadh na rudaí seo d’iarsmalann Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath.

Iompar 
Cé nach mbíonn seirbhís traenach chuig an mbaile níos mó, tá mórstáisiún Gabhal Luimnigh in aice láimhe. Cónaí ar thart ar 500 duine in Uibhle faoi láthair.

Bailte i gContae Luimnigh
Buzz Aldrin

Is iar-spásaire Meiriceánach é Buzz Aldrin (rugadh ar an 5 Eanáir 1930 é mar Edwin Eugene Aldrin, Jr.) a bhí ar an dara duine a shiúil dromchla na Gealaí. Rugadh in Glen Ridge, New Jersey é.

Bhí sé ar an misean spáis úd Apollo 11 a rinne tuirlingt i Muir na Sáimhe ar an 20 Iúil, 1969, agus in éineacht lena chomhspásaire, Neil Armstrong, chaith sé dhá uair an chloig go leith ar dhromchla na Gealaí ag déanamh taiscéalaíochta. D'fhan an tríú spásaire, Michael Collins ag fithisiú na Gealaí sa Mhodúl Ceannasaíochta le linn chuairt na beirte eile ar ár satailít. 

Daoine a rugadh i 1930
Daoine beo
Spásairí Meiriceánacha
Foireann drumaí

Cnaguirlis é foireann drumaí, atá comhdhéanta de dhrumaí, ciombail agus uaireanta cnaguirlisí eile (mar shampla clog bó, bloc adhmaid, clingíní, tambóirín, gangdhruma agus araile), atá eagraithe in aice le chéile do dhrumadóir amháin ina aonar. Buailtear iad le bata druma, nó scuaba agus mailléid chomh maith. I gcás an dord-druma agus an ard-hata, buailtear iad le troitheáin. 

Is féidir na drumaí agus na ciombail éagsúla a chur le chéile in aon fhormáid, agus breathnaíonn sé ar an saghas ceoil atá i gceist. Mar shampla, i rac-cheol is iad an sreangdhruma agus an dord-druma a úsáidtear chun an buille a chruthú, ach i snagcheol cuirtear an béim ar an ard-hata agus an ciombal creatháin.

Comhbhaill coitianta 
 ciombail: ciombal creatháin, ciombal plimpe, ciombal crochta, ciombal ard-hata (nó ciombal troitheáin)
 dord-druma (nó druma mór)
 tam urláir 
 tam tam
 sreangdhruma

Trealamh eile 
Gléas eile a úsáidtear uaireanta ná méadranóm, meaisín a chruthaíonn fuaim ar gach buille. Leis an méadranóm, bíonn an drumadóir in ann an buille a choimeád i gceart. Ceapann drumadóirí eile go bhfuil an méadranóm ró-chruinn, agus dá thoradh sin beagáinín mí-nádúrtha.

Tagairtí 

Drumaí
An Haváis

Is teanga Astrainéiseach í an Haváis (‘Ōlelo Hawai‘i). Tá stádas na teanga oifigiúla aici i Stát Haváí sna Stáit Aontaithe, chomh maith leis an mBéarla.

Ar chúiseanna éagsúla, tháinig laghdú mór ar líon chainteoirí dúchais na Haváise ó na 1830idí go dtí na 1950idí. Go bunúsach, chuaigh an Béarla in áit na Haváise ar sé cinn de na seacht n-oileán. Faoi láthair, níl sí ó dhúchas ach ag 0.1% de mhuintir an stáit.

Mar sin féin, tá na cúrsaí ag dul i bhfeabhas arís ón mbliain 1949 anuas. Thosaigh muintir an stáit ag cur suime sa tseanteanga arís, agus í á saothrú agus á teagasc dá réir. Sa bhliain 1984, cuireadh tús le naíonraí poiblí Haváise, Pūnana Leo, le tumoideachas a thabhairt do na páistí sa teanga. Bunaíodh scoileanna tumoideachais eile ina dhiaidh sin.

Ceann de na teangacha Polainéiseacha í an Haváis, agus mar sin, tá sí gaolmhar leis an Maorais, leis an teanga Rapa Nui agus lena lán teangacha dá labhraítear timpeall an Aigéin Chiúin. D'fhorbair na misinéirí Críostaí ó na Stáit Aontaithe caighdeán scríofa don Haváis sna 1820idí, agus d'éirigh scríbhneoireacht agus léitheoireacht coitianta sa teanga. Cúis iontais é go bhfuil an Haváis beagnach imithe inniu, cé go raibh sí ina teanga láidir chultúrtha sa 19ú haois - le fírinne, is féidir meath na Haváise a chur i gcomparáid le himeacht na Gaeilge. 

Tá níos mó ná aon teoiric amháin ann le meath na teanga a mhíniú. Sa naoú haois déag, tháinig na sluaite de dhaoine go dtí Oileáin Haváí nach raibh ach Béarla acu mar theanga comhchumarsáide, agus iad ar nós cuma liom i leith theanga dhúchasach na n-oileán. Cuireann dream amháin an milleán ar an muintir isteach seo. Is fearr le dream eile, arís, cuimhne a choinneáil air gur bunaíodh scoileanna Béarla sna hoileáin nuair a shealbhaigh na Stáit Aontaithe iad, agus gur theastaigh ó mhuintir dhúchasach Haváí féachaint chuige go mbeadh Béarla maith ag a gclann, le go mbeadh oideachas maith orthu. Mar sin, de réir a chéile ní raibh aon duine sásta a chlann a chur sna scoileanna Haváise, agus sa deireadh thiar, dúnadh iad in éagmhais daltaí. Tá an tríú dream den bharúil gur choisc an rialtas an teanga scun scan le dlí a chuaigh ar leabhar na reacht sa bhliain 1896. Le bheith beacht, níor chuir an dlí seo cosc leis an teanga sa tsochaí fré chéile, ach d'fhoráil sé go gcaithfeadh gach scoil tús áit a thabhairt don Bhéarla mar theanga theagaisc, le haitheantas a fháil ó údaráis oideachais an rialtais.

Inniu, ní mhaireann an Haváis beo bríomhar ach in Oileán Ni'ihau. Maoin phríobháideach é an t-oileán, ach tá dearcadh cairdiúil ag na húinéirí ar an teanga, agus na bundúchasaigh a bhfuil cónaí orthu i Ni'ihau, is í an Haváis a dteanga dhúchais, agus caithfidh siad an Béarla a fhoghlaim ar scoil. Sna hoileáin eile, áfach, ní chasfaí ach an corrdhuine ort a mbeadh an Haváis ó dhúchas aige. Glactar leis go bhfuil sí ó dhúchas ag dhá chéad duine ar fad, an chuid is mó acu ina gcónaí i Ni'ihau. Tá sí foghlamtha ag dhá mhíle duine eile, áfach, de bharr na n-iarrachtaí athbheochana.

Tagairtí 

Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Haváí
An Haváis
Teangacha Pholainéiseacha
Teangacha na hAigéine
Teangacha atá i mbaol
Amfaibiach

Is ainmhithe veirteabracha iad na hamfaibiaigh (ón nGréigis αμφις "dhá" and βιος "saol"), le raon mór tréithe is stíleanna beatha, de ghnáth le 4 chos, craiceann faireogach, gan lanna ná aon fhiafhás eile. Maireann na larbhaí san uisce, agus análaíonn trí ghiolbhaigh sheachtracha chleiteacha. Téann sé trí chlaochlú le linn a fháis nuair a chrapann is a imíonn na giolbhaigh. Análaíonn an t-ainmhí fásta le scamhóga, agus i méid áirithe tríd an gcraiceann. 3 phriomhrang díobh ann: salamandair is eirc, froig is buafa, agus caochailigh gan chosa. Tá tuairim agus 6,200 speiceas d'amfaibiaigh a mhaireann.

Liosta speiceas comónta 

Amfaibiaigh
Eamonn Dunphy

Is pearsa teilifíse agus raidió Éireannach é Eamon Martin Dunphy (Gaeilge: Éamonn Máirtín Ó Donnchaidh), a saolaíodh i nDroim Conrach i mBaile Átha Cliath ar an 3 Lúnasa, 1945. 

Is iar-imreoir sacair é, a d'imir i lár na páirce le Manchester United, York City, Millwall, Charlton Athletic, Reading F.C., Shamrock Rovers agus an fhoireann náisiúnta. 

Duine conspóideach atá ann, a chuir a thuairimí i láthair ar an raidió, agus na cláir sacair ar RTÉ. D'éirigh sé as a phost ag RTÉ sa bhliain 2018 chun dúshláin nua a ghlacadh is cosúil.

B'é Dunphy a chúlscríobh féinbheathaisnéis Roy Keane sa bhliain 2002.

Tagairtí 

Imreoirí sacair na hÉireann
Iriseoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1945
Daoine as Baile Átha Cliath
Colúnaithe Éireannacha
Daoine beo
Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Túva

Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea Túva nó Poblacht Thúva (Rúisis: Республика Тыва, Respublika Tyva; Túvais: Тыва Республика, Tyva Respublika).

 
Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
An Lucsambuirgis

Is í an Lucsambuirgis an teanga is mó a labhraítear i Lucsamburg, agus í ó dhúchas ag trí chéad míle duine. Go bunúsach, níl ann ach canúint Meán-Ghearmáinise, agus í an-ghaolmhar leis na canúintí Meán-Ghearmáinise eile, cosúil le caint na ndaoine i gKöln, mar shampla. 

Níl an Lucsambuirgis ina teanga oifigiúil sa tír ach ón mbliain 1984 i leith. Tá litriú ar leith aici ón mbliain 1946 anuas, ach rinneadh leasuithe air sa bhliain 1999. Baintear úsáid ócáidfhreastalach aisti sna scoileanna le rudaí deacra a mhíniú sa chaint, ach is iad an Ghearmáinis agus an Fhraincis na teangacha scríofa a chleachtar. Bíonn an Lucsambuirgis le cloisteáil ar an raidió agus ar an teilifís go minic, ach ní bhaintear mórán úsáide aisti sna clómheáin, cosúil leis na nuachtáin agus na leabhair. Is í an Fhraincis teanga an dlí agus na reachtaíochta i Lucsamburg, agus ní thagann leabhar na reacht i gcló in aon teanga eile, cé go bpléann parlaimint Lucsamburg na dlíthe nua trí mheán na Lucsambuirgise. Ní teanga oifigiúil í an Lucsambuirgis san Aontas Eorpach ach an oiread, agus ní chuirtear aistriúchán oifigiúil Lucsambuirgise den reachtaíocht Eorpach ar fáil do na saoránaigh - glactar leis mar phrionsabal go bhfuil an Fhraincis ag cách.

Tá saol poiblí Lucsamburg dírithe ar dhaoine a bhfuil an trí theanga acu idir Lucsambuirgis, Ghearmáinis agus Fhraincis. Is í an Fhraincis teanga na bhfógraí poiblí, ach is í an Ghearmáinis is mó a úsáidtear sna nuachtáin. Má thagraíonn nuachtán d'fhocail a labhair polaiteoir, státseirbhíseach nó boc mór éigin eile as Lucsambuirgis nó Fraincis, is sa teanga sin a thabharfar na focail, agus má thráchtar ar an reachtaíocht, ní thabharfar an tagairt ach as Fraincis. Deirtear go bhfuil tríbhéascna (triglossia) i bhfeidhm sa tír.

Cé gur canúint de chuid na Gearmáinise í an Lucsambuirgis, tá sí á forbairt ina teanga chaighdeánaithe ar leith, agus is é dearcadh mhuintir Lucsamburg gur siombail lárnach dá bhféiniúlacht náisiúnta í. Go háirithe le linn an Dara Cogadh Domhanda, nuair a bhí Lucsamburg forghafa ag na Naitsithe, theastaigh ó mhuintir na tíre tabhairt le fios nach raibh siad ina nGearmánaigh, más ionann a bheith i do Ghearmánach agus a bheith i do Naitsí.

Ba é Michel Rodange (1827-1876) a chuir tús le litríocht na Lucsambuirgise, agus is dócha gurb é Josy Braun (1938-2012) an scríbhneoir comhaimseartha is tábhachtaí. Sa bhliain 1997, d'fhoilsigh Braun an chéad úrscéal bleachtaireachta sa teanga.

An Cúpla Focal as Lucsambuirgis 
 Jo - Sea/Tá
 Neen - Ní/Níl
 Wëllkomm! - Fáilte!
 Wéi geet ët? - Conas atá tú? Cad é mar atá tú? Cén chaoi a bhfuil tú?
 Ech heesche ... - ...is ainm dom
 Entschellegt! - Gabh mo leithscéal.
 Zwee béier, wann ech glieft - Dhá phionta, más é do thoil é
 Kënnt Dir mir de wech zëm .... weisen? - An féidir leat a rá liom, cá bhfuil an ...?
 Villmols merci - Go raibh míle maith agat
 Äddi - Slán

Teangacha na hEorpa
Teangacha Gearmáinice
Lucsamburg
Leabhar Breac (foilsitheoir)

Comhlacht foilsitheoireachta Éireannach is ea Leabhar Breac. Bhunaigh Darach Ó Scolaí agus Caomhán Ó Scolaí an comhlacht sa bhliain 1995. 

Ba é an t-úrscéal An Dochtúir Áthas le Liam Mac Cóil an chéad leabhar a d'fhoilsigh siad, agus ó shin tá leabhair uile Liam Mhic Cóil foilsithe acu mar aon le mórchuid leabhar eile. 

Ón mbliain 2001 is é Darach Ó Scolaí atá i mbun stiúrtha an chomhlachta atá lonnaithe i gClochar na Locha in Indreabhán i nGaeltacht Chois Fharraige. 

Ar na leabhair eile a foilsíodh le Leabhar Breac, tá 

 Fontenoy le Liam Mac Cóil, a bhuaigh Gradam Uí Shúilleabháin 2006, 
 Hula Hul le Seán Mac Mathúna, agus 
 An Cléireach le Darach Ó Scolaí a bhuaigh Duais an Oireachtais 2007.

Naisc sheachtracha 
 LeabharBreac.com

Tagairtí 

 
Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha
Poblacht Choimí

Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea Coimí.

Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
An Eoráise

Is mórchríoch í an Eoráise a bhfuil achar 53,990,000 km² (nó 10.6%) de dhromchla an domhain aici. Tá daonra 4.6 billiún aici, níos mó ná 69% de dhaonra iomlán an domhain.

Eoráise
Ó Néill

''Féach freisin Uí Néill
Ó Néill an teideal a thugtaí ar thaoiseach oidhreachtúil Thír Eoghain ón 13ú anuas go deireadh an 16ú haois. Fear de shloinne Uí Néill a bhíodh sa taoiseach, agus treabhchas de chuid Chineál Eoghain a bhí sna Niallaigh. Mhaígh an t-aos dána gur de shliocht ríthe agus ardríthe iad na Niallaigh chomh fada siar le teacht na nGael go hÉirinn. Roghnaítí an taoiseach as an dearbhfhine - gach fear de shliocht sheanathair an tseantaoisigh.

Ó Néill á ghairm 
Os comhair an phobail ag Leac na Rí i dTulaigh Óg a ghairtí Ó Niall, agus is iad na daoine a dhéanadh é Ó hÁgáin, taoiseach an treabhchais ba shinsearaí de lucht tí Uí Néill, agus Ó Catháin, an t-uirrí ba thábhachtaí aige. Is éard a bhí sa ghairm pósadh siombalach idir an Niallach agus flaitheas na Teamhrach.

Tiarnas Uí Néill 
Tír Eoghain a thugtaí ar thiarnas Uí Néill, agus is éard a bhí ann leath Thír Eoghain trí lár Chúige Uladh ó chósta Chiannacht Uí Chatháin aduaidh beagnach go teorainn na Mí. Ní raibh i dTír Eoghain ó cheart ach an chuid lárnach den tiarnas. B’ionann í agus Contaetha Thír Eoghain agus Ard Mhacha an lae inniu. I nDún Geanainn a bhí príomháras Uí Néill, agus sa cheantar a bhí mórthimpeall air, talamh méith a bhí ag síneadh le Loch nEathach agus leis an Abhainn Mhór, a bhí croílár a chumhachta. 

Ttimpeall lár an tiarnais a bhí príomhthailte Uí Néill féin, agus tailte an lucht tí, dream a raibh cearta oidhreachtúla acu ar an tiarnas. Orthu sin bhí muintir Ágáin, muintir Dhoibhlin, muintir Choinne agus muintir Dhonnaíle. Acusan a bhí cuid mhór den talamh idir Baile Uí Dhonnaíle agus bruach Loch nEathach. Bhí siad saor ó bhuannacht (ní raibh orthu cothabháil a chur ar fáil d’arm Uí Néill) ach bhí sé de dhualgas orthu cothabháil a dhéanamh ar Ó Néill agus a mhuintir. As an lucht tí is mó a tháinig maoir agus feidhmeannaigh Uí Néill agus bhí gradam acu dá bharr. 

Chomh maith leo sin bhí gnáththaoisigh Thír Eoghain: Ó Mealláin sa Mheallánacht, Mac Con Allaigh agus Ó Gormghaile i gCineál Maoin, Mac Cathmhaoil sa Chlosach, Mac Dónaill in Achadh na Cloiche, Mac Murchú i Muintir Bhirn, Mac Canna i Muintir Bhreasail srl.; agus ar theorainneacha Thír Eoghain bhí na hUirríthe, taoisigh a ghéill (go traidisiúnta) d’údarás Uí Néill ach a bhí neamhspleách air ar go leor bealaí: Ó Catháin i gCiannachta, Mac Mathúna in Oirghialla, Ó hAnluain san Oirthear. In amanna d’fhéadfaí Mag Uidhir i bhFear Manach agus Mac Aonghasa in Uíbh Eachach a áireamh orthu seo.

Taoisigh Cháiliúla 
Ar na Niallaigh ba mhó cáil bhí an taoiseach deireanach a gaireadh Ó Néill de i dTulaigh Óig, Aodh mac an Fhir Dhorcha nó Aodh Mór Ó Néill, Iarla Thír Eoghain: Seán Donnaighleach Ó Néill (t.1530-1567); Conn Bacach Ó Néill, Iarla Thír Eoghain.

Féach freisin 
 Seán Ó Néill (c. 1529 - 1567)
 Aodh Ó Néill (c. 1540 - 1616)

Stair Thuaisceart Éireann
Sloinnte
Brian Mac Giolla Coinnigh

Sagart in Ord Naomh Proinsias ba ea Brian Mac Giolla Coinnigh (t.1582-t.1662) a chuir Gaeilge ar Riaghuil treas uird S. Froinsias agus a ghlac páirt lárnach in obair na bProinsiasach i Lobháin agus in Éirinn.

Ar an Mór-Roinn 
B'as Cúige Chonnacht é, agus cuireadh mar mhac léinn chun na Spáinne é ar dtús, agus ansin go Coláiste Naomh Antaine i Lobháin san Ísiltír Spáinneach i 1621. Oirníodh é ar an 19 Feabhra 1622. Bhí sé ina sheiplíneach i gcomplacht an chaptaein Somhairle Mac Domhnaill i bhFlóndras i 1623.

In Éirinn 
D'fhill sé ar Éirinn i 1627, agus i 1637 bhí sé ina ghairdian ar choinbhint an Oird i nGaillimh. Sa bhliain sin ceapadh ina ghairdian ar choláiste na nGael i Lobháin, Coláiste Naomh Antaine. Is sa tréimhse sin a d'aistrigh sé Riaghuil Threas Uird S. Froinsias agus cuireadh i gcló é i Lobháin i 1641. I 1644 ceapadh é ina phroibhinseal ar an Ord in Éirinn, agus ghlac sé páirt Nuinseas an Phápa, Jean Baptiste Rinnucini, in aghaidh Mharcas Urmhumhan san aighneas a bhí in Éirinn idir lucht Chomhairle Chinn Choinnigh agus an Rí ag an am. 
Le linn an chogaidjh thug sé treoir d'oifigigh Chaitliceacha na Comhdhála cuntas a choinneáil ar imeachtaí an chogaidh, agus is dócha gur dá thoradh sin a scríobhadh Cín Lae Ó Mealláin.
Tar éis teip Chomhairle Chill Chainnigh, agus do Oilibhéar Cromail an tír a chur faoi smacht, b'éigean do Bhrian Mac Giolla Coinnigh dul ar a theitheadh. Tuairiscítear go raibh sé ar a sheachaint i sléibhte Chúige Uladh i 1656, agus go raibh sé ina phríosúnach in Inis Bó Finne i 1657.

Sa Litríocht 
Déantar léiriú ficseanúil ar Bhrian Mac Giolla Coinnigh san úrscéal An Cléireach (Leabhar Breac 2007) le Darach Ó Scolaí, a lonnaíonn é i gCill Chainnigh i 1649 agus ag cúlú trí Thuamhumhan le harm an rí i 1650.

Tagairtí 
 Aodh Mac Aingil agus an Scoil Nua-Ghaeilge i Lobháin, Tomás Ó Cleirigh, An Gúm 1935, 1985
 Beathaisnéis 1570-1781, Máire Ní Mhurchú & Diarmuid Breathnach, An Clóchomhar Tta, 2001
 Rialacha San Froinsias, eag. Pádraig Ó Súilleabháin OFM, Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath, 1953

Naisc sheachtracha 
 http://bill.celt.dias.ie/vol3/singleindexes.php?IndexID=3611&IndexTypeID=1

Básanna i 1662
Daoine a rugadh i 1582
Filí na hÉireann
Scríbhneoirí Éireannacha
Proinsiasaigh
Carl Jung

Síciatraí agus smaointeoir Eilvéiseach ab ea Carl Gustav Jung (26 Iúil, 1875 – 6 Meitheamh, 1961), a chuir go mór leis an síceolaíocht anailíseach.

Jung, Carl
Jung, Carl
Jung, Carl
Jung, Carl