joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Sorare

Cluiche peil fantaisíochta domhanda is ea Sorare; is féidir leat do scothfhoireann féin a chur le chéile trí imreoirí a cheannach agus a dhíol, agus an foireann a bhainistiú, le cártaí digiteacha, ceadúnaithe go hoifigiúil.

Cluiche 
Tá comhaontuithe ceadúnúcháin sínithe ag Sorare le beagnach 80 club peil timpeall an domhain, ó bhí Iúil 2020. 

Tá na cártaí á reáchtáil ar líonra blocshlabhra, bunaithe ar Ethereum.  Tá na cártaí seo sainithe ina gceann is ina gceann le huimhreacha srathacha a bhaineann le húinéir ar leith.  Mar sin, tá gach cárta uathúil ag gach úinéir agus níl siad idirmhalartach, Tá an luach margaidh, an praghas ag a dtrádálann ceannaitheoirí agus díoltóirí na cártaí, athraitheach. Tá an praghas ag a dtrádálann ceannaitheoirí agus díoltóirí a gcuid sócmhainní, .

Gnó

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Peil fantaisíochta
Cluichí ríomhaireachta
Cluichí ríomhaire agus físchluichí
Cogadh Chomharbas na hOstaire

Cogadh Eorpach ab ea Cogadh Chomharbas na hOstaire (Ghearmáinis: Österreichischer Erbfolgekrieg) a troideadh  idir 1740 agus 1748. I measc na gcoimhlintí nasctha leis, bhí Cogadh an Rí Seoirse, Cogadh an tSuíocháin, an Chéad Chogadh Carnatach, chomh maith leis an Chéad Chogadh agus an Dara Cogadh Siléiseach.  Ba é an cogadh Eorpach deireanach é a bhí á thiomáint go príomha ag iomaíocht thraidisiúnta Bhúrbónach-Habsburg, agus marcáilte sé éirigh aníos na Prúise mar mhórchumhacht.

Cúlra 
An cúinse a bhí leis ná an cheart a bhí ag Maria Theresa dul i gcomharbacht ar a hathair, an tImpire Séarlus mar rialóir ar an Mhonarcacht Hapsburgach, ach bhí sé á thiomáint ag iomaíocht leanúnach idir Cumhachtaí Móra na hEorpa. 

Thapaigh an Fhrainc, an Phrúis agus an Bhaváir an deis seo le dúshlán a thabhairt do chumhacht Habsburg, agus thacaigh an Bhreatain, Poblacht na hÍsiltíre, agus Hannover, ar a dtugtar na Comhghuaillithe Pragmatacha le chéile, agus thacaigh siad le Maria Theresa. 

De réir mar a leathnaigh an choimhlint, bhí an Spáinn, an tSairdín, an tSacsain, an tSualainn agus an Rúis i measc rannpháirtithe eile.

An cogadh 
Troideadh an cogadh go phríomha thar ceithre láthair chogaidh: Lár na hEorpa, Ísiltír na hOstaire, an Iodáil, agus sna farraigí. 

Ghlac an Phrúis seilbh ar an tSiléis i 1740, ansin ruaig sí iarrachtaí na hOstaire chun í a fháil ar ais, agus idir 1745 agus 1748, chloígh an Fhrainc an chuid is mó d’Ísiltír na hOstaire.

In áit éigin eile, fuair an Ostair agus an tSairdín an lámh in uachtar ar iarrachtaí na Spáinne críocha i dTuaisceart na hIodáile a fháil ar ais.

Faoi 1747, bhí imshuí chabhlach na Breataine ag  déanamh an-dochar  ar thrádáil na Fraince.

Iarmhairtí 
Léirigh Conradh Aix-la-Chapelle (1748) tríd an staid mar a bhí i réim i 1740 a athbhunú. Cé gur admhaíodh Maria Theresa mar oidhre ​​a hathar, níor mheas sí seo mar lamháltas de chineál ar bith, agus chaill sí an tSiléis don Phrúis. 

Tharraing Louis XV na Fraince as na Tíortha faoi Thoinn, in ainneoin an chogaidh a bheith beagnach féimheach ar an stát, rud a chuir díomá ar  uaisle agus daonra na Fraince. D’fhág sé saincheisteanna coilíneacha tábhachtacha gan réiteach i Meiriceá agus sa Chianoirthear, a thabharfadh chun cinn arís i 1756.

Ghoill ról na Breataine, a chuir iallach uirthi an tSiléis a ghéilleadh, go mór ar Mharia Theresa, rud a bhí rún daingean aici a fháil ar ais, agus léirigh an cogadh leochaileacht Hannover, an chríoch Ghearmánach a bhí i seilbh Seoirse II. 

Ba é an toradh a bhí air seo ná an an t-athrú dearcaidh ar a dtugtar an Réabhlóid Taidhleoireachta, inar d'ailínigh an Ostair í féin leis an bhFrainc, ag marcáil deireadh a n-naimhdeas a bhí ann leis na céadta bliain, agus rinne an Phrúis comhghuaillíocht leis an an Bhreatain. Throidfeadh na comhghuaillíochtaí nua seo Cogadh na Seacht mBliana 1756 go 1763.

Tagairtí

 
 Coimhlintí sna 1740í
 Coinbhleachtaí ón 18ú haois
 Éirí Amach i gcoinne na Monarcachta Habsburg
 Cogaí a bhaineann le Poblacht na hÍsiltíre
 Cogaí a bhaineann leis an Mhonarcacht Habsburg
 Cogaí comharbais
Coimhlintí dhomhanda
Teaghlach Habsburgach
Stair na hEorpa
Cogaí
Stair na hOstaire
Círéibeacha Manhattan, 1863

Tharla círéibeacha i Manhattan íochtarach, Nua-Eabhrac, idir 13-16 Iúil 1863. Bhí faitíos ar na mílte daoine óga go mbeadh coinscríobh i ndán dóibh..

Féach freisin 
 Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe

Círéibeacha
Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Nua-Eabhrac (cathair)
Naomh Crónán Mochua

Bhunaigh Naomh Crónán nó Naomh Mochua (nó Mo Chua)  (570 - 30 Márta 630 nó 637).  mainistir i mBalla, Maigh Eo (tá clogtheach i bhfoirm túir gar do lár an bhaile fós).

Ceiliúrtar a lá féile ar an 30 Márta nó ar an 6 Lúnasa.

Tionchar 
Luaitear Naomh Mochua le Cluain Dolcáin, Baile Átha Claith,  go minic. Meastar go raibh sé lonnaithe i gCluain Dolcáin ar feadh tamaill. Timpeall na bliana 600, chuir sé mainistir ar bun a bhí suite san áit ina bhfuil Eaglais Naomh Eoin lonnaithe inniu, le móta mór cosanta timpeall air.

Tá rian an naoimh fós le brath sa cheantar inniu agus ainmníodh an t-ionad cultúrtha, Áras Chrónáin, mar aon leis an scoil, Scoil Chrónáin, in ómós don naomh seo.

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Básanna i 637
Moby

Amhránaí Meiriceánach is ea Moby a rugadh Richard Melville Hall ar an 11 Meán Fómhair, 1965 i Harlem, Nua-Eabhrac. 

Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1965
Daoine beo
BBC Wales

Is é BBC Wales (BBC Cymru sa mBreatnais) craoltóir náisiúnta don mBreatain Bheag. Thá sé suite i gCaerdydd.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 https://www.bbc.com/wales

BBC
Gaeilge meán na mara

Is é Gaeilge meán na mara an t-ainm a thugtar ar an gcanúint nua lárnach agus tras-réigiúnach de Ghaeilge na hAlban. Tá sí bunaithe ar na príomh-chanúintí a mhaireann go fóill. Tá ainmneacha eile uirthi ag daoine i mBéarla nó i nGaeilge na hAlban leis, Mid-Minch Gaelic   , Standard Hebridean, BBC Gaelic, Gàidhlig bhun-tomhasach (Standard Gaelic) nó Gàidhlig Mheasgaichte (Mixed Gaelic). 

Tá an chuid is mó de na canúintí a chuireann léi in Iarthuaisceart Gaeltacht na hAlban agus na n-Oileáin, chomh maith le Ros Aniar, na hOileáin Siar agus an t-Eilean Sgitheanach. Ós rud go bhfuil an cheithre ar imeall an Cuan Sgíth, is é Gàidhlig meadhan na mara a thugtar uirthi. 

Cosúil le cothromú canúna go ginearálta, tá a lán fachtóirí i gceist leis an gcás so, mar shampla fás na meáin Ghaelacha (mar shampla BBC Radio nan Gàidheal agus BBC Alba), Foghlaim trí Mheán na Gaeilinne, meath na gcanúintí (m.sh. i gCataibh nó i bPeairt) agus gluaiseacht na nGael go dtí na cathracha ina mbuaileann daoine le canúintí eile.

Foghlaim trí mheán Ghaeilge na hAlban 
De réir taighde, tá canúintí na múinteoirí ag baint go háirithe leis an gcothromú so. I mbunscoileanna ar fud na hAlban, is í Gáidhlig Leódhais atá ag an gcuid is mó (25%), deir 21% nach bhfuil canúint ar leith acu, labhraíonn 17.5% Gaeilinn Uibhist a Deas, 9% Gaeilinn an Eilein Sgitheanaigh agus tá timpeall 8% ag Barraigh, na Hearadh agus Uibhist a Tuath. 

Tá “blas Ghlaschú” ag mic léinn Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu, a scríobh Dr. Claire Nance . Tá tionchar ag Béarla Ghlaschú ar an gcanúint seo; tá tuin chainte Béarla air agus níl ach trí chonsan srónacha (fuaimeanna "n," "l," agus "r") ann. Tá trí fhuaim “n”, trí nó ceithre “l”, agus trí fhuaim “r” ag cainteoirí dúchais Ghaeilinn na h-Alban go ginearálta.

Naisc 

 BBC An Là 01/01/2015: Dual-chainntean Ghàidhlig ùra (tráchtaireacht físe 3:10)

Foinsí 

Gaeilge na hAlban
Narmar

Faró Éigipteach ab ea Narmar 3273 r. Chr. – 2987 r. Chr).

Stair na hÉigipte
Farónna
Daoine a rugadh i 3273
Básanna i 2987
Naomh Féilim

Mhair Naomh Féilim (nó Feidhlimidh srl nó Felim nó fiú Phelime i mBéarla) sa séú haois agus gur bhain sé le Bréifne.

I dtús a bheatha chrábhaidh, chuaigh sé chun cónaithe san iargúltacht mar dhíthreabhach in aice le Cill Mhór i gContae an Chabháin. Níos faide anonn, bhunaigh sé mainistir i gCill Mhór agus rinneadh éarlamh dheoise Chille Móire de.

Ceiliúrtar a lá féile ar an 9 Lúnasa.

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Bannan (Sraith Teilifíse)

Sraith teilifíse Gaeilge na hAlbain is ea Bannan (; ) a léiríonn Young Films agus a chraoltar ar BBC Alba.    

Fá philleadh Mhàiri NicDhòmhnaill go hoileán Chamus, oileán Gaeltachta inar tógadh í, ó Ghlaschú, agus an dóigh a dtagann sí chun réitigh leis an dráma teaghlaigh a thug uirthi imeacht ocht mbliana roimhe sin atá an sraith.    

Craolaíodh an chéad shraith i 2014 agus tá seacht sraith iomlán eile craolta ó shin. Fógraíodh gurb é an t-ochtú sraith an sraith deireanach agus craoladh an eipeasóid deireanach ar Lá na Bliana Úire 2022.

Aisteoirí 
Debbie NicAoidh - Màiri NicDhòmhnaill 

Dòl Eoin MacFhionnagain - Alasdair 

Iain MacRaith - Tormod MacDòmhnaill 

Ali Mac Gille Fhinnein - Iain 

Alastair MacAoidh - Donneil MacRaith 

Màiri Moireasdan - Iseabail 

Ellen NicDhòmhnaill - Ciorstaidh 

Cailean Collier - Cailean 

Ange NicAoidh - Sarah Jane 

Màiri Nic Gille Fhinnein- Isla 

Calum MacFhionnagain - Uncail Roddy

Tagairtí

Nasc seachtrach 

 Iontráil IMDb

Gaeilge na hAlban
BBC
Tuathal Maolgharbh

Ard-Rí na hÉireann ba ea Tuathal mac Cormaic (Sean-Ghaeilge Túathal mac Cormaic), aitheanta Tuathal Maolgharbh (Túathal Máelgarb) (bás 544) agus garmhac Cairbre mac Néill a mheastar.  Sna scéalta is luaite, is amhlaidh gurbh eisean a rinne concas na dtailte a n-éireodh ina ríocht Bhreá, ar son mhuintir Niall Naoighiallach.

Cé go n-ainmníonn na ginealaigh é  Tuathal mac Cormaic Chaoch mhic Cairbre mhic Néill Naoighiallaigh, níl siúd ar aon intinn leis an gcur síos sa Bheatha Naomh Phádraig den 7ú haois le Tíreachán, a mhaíonn gur chuir Pádraig mallacht ar Chairbre agus a shliochtaigh ná raibh duine acu ina rí Theamhrach.  Um an neamhréir seo a réiteach, d'fhág naomhsheanchais níos deireanaí Tuathal amach ón mallacht.

Ó thaobh na n-annál de, níl ach aon iontráil suntasach amháin maidir le Tuathal.  Is tuairisc é seo faoi bhua a bhain sé amach in éadan na gCiannacht: "Cath Luachra eiter da Inber", timpeall na bliana in 535. Logainm coitianta is ea Luachair, agus ní fios go cruinn cén inbhir atá i gceist.   Creidtear gur bhunaigh an bua seo ceannas Uí Néill ar na Ciannachta agus ar Mhaigh Bhreá.  Cé nach taifid chomhaosaigh iad na hiontrálacha seo sna hannála Éireann, molann an teanga iontu gur an-luath iad, ag dul siar b'fhéidir ó dheireadh na 6ú haoise.

Deirtear gur maraíodh Tuathal sna 540í.  Faightear tuilleadh eolais a bhuí le gluaiseanna níos deireanaí ar na hannála, agus le scéalta faoi Dhiarmaid mac Cearbhaill agus Naomh Ciarán Cluain Mhic Nóis, ach is dócha gur nósanna i bhfad níos déanaí iad.  Insítear iontu go raibh, Túathal ag iarraidh an ruaig a chur ar Dhiarmaid, ach ina ionad sin maraíodh Túathal ag leasdeartháir Dhiarmada ar thaobh a mháthar — nó a ghaol uchtála, de réir eile — Máel Mordha Ua Machí’' nó Máel Mór mac Argadaín.  Maraíodh Maol Mordha féin ar an dtoirt.

Foinsí

Tagairtí

Cycles of the Kings
Ard-Ríthe na hÉireann
Aipiceaplast

Is plastaid neamh-fhótaisintéiseach díorthaithe é an t-aipiceaplast a fhaightear i bhformhór na hApicomplexa, lena n-áirítear Toxoplasma gondii, Plasmodium falciparum agus Plasmodium spp eile. ( seadáin gur chúis leo an mhaláire), ach ní i gcásanna eile mar Cryptosporidium. Shíolraigh sé ó algaí (tá díospóireacht ann faoi cé acu algaí glas nó dearg a bhí anseo) trí insiombóis thánaisteach. Tá an t-aipiceaplast timpeallaithe ag ceithre scannán sa chuid is forimeallaí den chóras inscannáin. Óstálann an t-aipiceaplast bealaí meitibileacha tábhachtacha cosúil le sintéis na n-aigéad sailleach, sintéis réamhtheachtaí iospréanóid agus codanna de chonair bithsintéiseach na haeime.
Baotán mac Muircheartaigh

Ard-Rí na hÉireann de réir foinsí éagsúla ba ea Baotán mac Muircheartaigh (Sean-Ghaeilge Báetán mac Muirchertaig) (bás 572), aitheanta mar Baotán Brí (Baetán Bríge).  Muircheartach mac Muireadaigh (bás 534), a mheastar fosta gurbh Ard-Rí é, ba ea a athair.  Ba bhall de Chineál Eoghain é.  Bhí sé i gcoróin i nAileach ón mbliain 566 go dtí 572.

Dáileadh ard-ríogacht na hÉireann idir Cineál Eoghain agus Cineál Chonaill le linn deireadh na 6ú haoise.  Bhí Baotán i gcomhréim lena nia, Eochaidh mac Domhnaill (bás 572), ón mbliain 569.  Sna ríliostaí Meán-Ghaeilge, faightear a réimeas níos luaite ná mar a tuairiscítear sna hannála.  Ní fhaightear iad ar chor ar bith sa liosta ríthe na Teamhrach, Buile Choinn, dán den 7ú haois.  Is dóigh áfach gurbh é rí na nUlad, Baotán mac Cairill (bás 579), fíor-rí na hÉireann le linn an ama úd. 

Sa bhliain 572, maraíodh an bheirt ríthe ag Crónán mac Tiarnaigh, rí Chiannachta Ghleann Gheimhin (Contae Dhoire an lae inniu).

Feictear mac Bhaotáin, Colmán Ríomhaí, mar ard-rí i roinnt liostaí.  Bhí ceathrar mac eile aige, Maol Uma, Forannán, Fearghas agus Ailill.  Sna Ginealaigh Laud feictear a cúigear mac mar a leanas:
Coic maic Baetáin maic Muirc[h]ertaig .i. Forgus, otáit Cenél Forgusa; Forannán, a quo Hui Forannáin; Ailill .i. athair Cindfaelad; Maelhumai .i. in rígfénid; Colman Rimid athair Fína máthar Flainn.
I nAnnála na gCeithre Máistrí, deirtear Dúin faoin iontráil 615.2:Ailill mac Baetáin, Maol Dúin mac Fergusa mic Baotáin & Diucolla do mharbhadh h-í Muigh Slecht, h-i c-crich Connacht. Do Cenel m-Baotáin mic Muirchertoigh doibh.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
McCarthy's synchronisms, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

Naisc sheachtracha
 Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe Ailigh
Haem

Coimpléasc comhordanáidithe is ea haem d'ian iarainn comhordanáidithe le porfairin  ag gníomhú mar liogann theitridhéadach, agus le ceann amháin nó dhá cheann de lioganna aiseacha .  Tá an sainmhíniú scaoilte, agus fágann go leor léirithe na lioganna aiseacha a fhágáil ar lár.  Tá go leor meitileapróitéiní a bhfuil porfairin iontu mar a ngrúpaí próistéiteacha ; tugtar haemaphroteiní orthu seo . Is gnách go n-aithnítear haeim mar chomhpháirteanna de haemaglóibin, an lí dearg san fhuil, ach tá siad le fáil freisin i roinnt haemapróitéiní eile atá tábhachtach ó thaobh na bitheolaíochta de amhail mióglóibin,  cíteacróim, cataláisí, heme sárocsaíodáise,  agus siontáis ocsaíde nítrí intéilí .  

Faightear an focal haem ón nGréigis   haima a chiallaíonn "fuil".

Feidhm

Tagairtí

Haemaiteolaíocht
Fuil
Iarann
Buamáil Hiroshima agus Nagasaki

Ar an séú agus an naoú lá Lúnasa 1945, scaoileadh dhá bhuama adamhacha ar Hiroshima agus Nagasaki,le linn an Dara Cogadh Domhanda.

Na gníomhartha 
Ba í Meiriceá an chéad tír ar domhain chun airm núicléacha a fhorbairt. Scaoileadh an chéad buama ón aer ar Hiroshima. Eitleáin le fórsaí Mheiriceá a bhí freagrach as an sléacht a tharla maidin an 6ú Lúnasa 1945. 

Mharaigh an buama timpeall 45,000-70,000 duine i nóiméad amháin. Bhásaigh a oiread eile daoine arís mar gheall ar nimhiú radaíochta. Maraíodh idir 95,000 agus 146,000 duine in iomlán le linn 1945 – tá sé deacair figiúr deimhneach a fháil. Fágadh an chathair féin loiscthe.

Rinneadh an cleas céanna le cathair Nagasaki trí lá ina dhiaidh sin.

Chinntigh an dá eachtra seo géilleadh na Seapáine sa Dara Cogadh Domhanda.

Cuimhneachán 
Le linn an chomórtha sa bhliain 2015, buaileadh cloig sa chathair, d'umhlaigh na daoine i mbun paidreoireachta, agus tionóladh nóiméad ciúinis ag 8.15 ar maidin am na Seapáine. In Éirinn tá searmanas bliantúil ar an 6 Lúnasa á reáchtáil ag an bhfeachtas ar son na dí-armála núiclígh i gCearnóg Mhuirfean i mBaile Átha Cliath.

Ar an 27 Bealtaine 2016, leag Uachtarán na Stát Aontaithe Barack Obama bláthfhleasc i Hiroshima. Thug sé cuairt ar an bpáirc cuimhneacháin a tóigeadh le comóradh a dhéanamh ar na daoine a bhásaigh de bharr an bhuama in éindí le Príomhaire na Seapáine Shinzo Abe.

Tagairtí 

An Dara Cogadh Domhanda
Stair na Seapáine
Airm núicléacha
Rue McClanahan

Aisteoir ab ea Eddi-Rue McClanahan, a rugadh ar an 21 Feabhra, 1934 i Healdton, Oklahoma agus a fuair bás ar an 3 Meitheamh, 2010.

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1934
Básanna in 2010
Liogann theitridhéadach

Lioganna a cheanglaíonn le ceithre deon-adamh go dtí adamh lárnach chun coimpléasc comhordanáidithe a dhéanamh is ea lioganna  teitridhéadacha. Tugtar déadacht ar líon na ndeon-adamh seo a cheanglaíonn agus is bealach é chun lioganna a aicmiú. Tá  lioganna  teitridhéadacha coitianta sa nádúr i bhfoirm clóraifill a bhfuil croí-liogann ar a dtugtar clóirin, agus haem le croí-liogann ar a dtugtar porfairin. Cuireann siad cuid mhaith den dath a fheictear i bplandaí agus i ndaoine. Is liogann  theitridhéadach shaorga mhacrafháinneach é tailichiainín a úsáidtear chun líocha gorma agus glasa a dhéanamh.

Cruth 
Is féidir lioganna teitridhéadacha a aicmiú de réir toipeolaíochta na nasc idir na deon-adaimh. Tá foirmeacha líneacha coitianta  (ar a dtugtar seicheamhach freisin), fáinneacha nó tríchosacha. Tá ceithre chos ag liogann theitreachosach atá teitridhéadach freisin le deon-adaimh, agus ceann droichid nach deontóir é. Ar cheangal le hadamh lárnach tá roinnt socruithe ann ar a dtugtar isiméirí gheoiméadracha.

Lioganna líneacha
Tá na ceithre deon-adamh i líne ag liogann teitridhéadach, gach deon-adamh ina dhiaidh sin ceangailte le ceann de thrí dhroichead.

Ní féidir le liogann líneach teitridhéadach atá ceangailte le miotail i gchomhordúchán teitridhéadach ceangal ach ar bhealach amháin. Má tá an liogann neamhshiméadrach ansin tá dhá shocrú ciriúil ann.

Liogann líneach teitridhéadach ceangailte le miotail i gchomhordúchán cearnphlánach ar bhealach amháin. Is ionann socruithe tuathalacha nó ar deiseal.

Lioganna líneacha i gchomhordúchán ochtaihéidreach

Tá  deon-adaimh na liogainne líní teitridhéadaí socraithe ar feadh nó i slabhra, ionas go gcaithfidh gach deon-adamh cóngarach a bheith cóngarach don adamh lárnach. Tá trí thoradh steiréicheimiceach de bharr an tsocraithe seo. Is féidir leis na ceithre dheonghrúpa a bheith comhchothromach (co-equatorial sa Bhéarla). Tugtar 'trasach' (trans sa Bhéarla) ar an gheoiméadracht seo toisc go bhfuil na suíomhanna neamhshealbhaithe atá fágtha ar an ochtaihéidrón urchomhaireach don dá thaobh.

Tagairtí

 Lioganna
 Lioganna teitridhéadacha
Stair na Bithcheimice

Is féidir a rá gur thosaigh stair na bithcheimice leis na Gréagaigh anallód, a raibh suim acu i gcomhdhéanamh agus i bpróisis an tsaoil, cé gur cuireadh tús le bithcheimic mar dhisciplín go luath ag tús an 19ú haois. Mhaigh roinnt daoine go mb’fhéidir gurb é tús na bithcheimice ná nuair a thángthas ar an chéad einsím, diastáis (ar a dtugtar aimileáis inniu), sa bhliain 1833 ag  Anselme Payen,   bíodh is gur mheas cuid eile gurb í breith na bithcheimice ná an chéad léiriú ag Eduard Buchner den phróiseas bithcheimiceach casta ar choipeadh alcólach, in  úisc gan chill. . B’fhéidir go ndéarfadh cuid acu obair thionchar Justus von Liebig ó 1842, Chimie organique appliquée à la physiologie animale et à la pathologie, ( Gaeilge: Ceimic orgánach ina fheidhmeanna maidir le fiseolaíocht agus paiteolaíocht.) a chuir teoiric cheimiceach mheitibileachta i láthair, nó níos luaithe fós, i staidéir an 18ú haois ar choipeadh agus riospráid le Antoine Lavoisier .

Tagairtí
Bithcheimic
Anselme Payen

Ceimiceoir Francach ab ea Anselme Payen (6 Eanáir 1795 – 12 Bealtaine 1871) a raibh aithne air as an einsím diastáis, agus an charbaihiodráit ceallalós a fhionnadh.

Beathaisnéis 
Rugadh Payen i bPáras. Thosaigh sé ag staidéar na heolaíochta lena athair nuair a bhí sé 13 bliana d’aois, agus ina dhiaidh sin rinne sé staidéar ar Cheimic ag an École Polytechnique faoi na ceimiceoirí Louis Nicolas Vauquelin agus Michel Eugène Chevreul. 

Ag 23 bliana d’aois, tháinig Payen chun bheith ina bhainisteoir ar mhonarcha  scagtha  bóráis, áit ar fhorbair sé próiseas chun bóráis a shintéisiú ó shóid agus aigéad bórach. Roimhe seo, bhí an bórás uile iompórtáilte ó na hIndiacha Thoir ag na Dúitsigh go heisiach. Lig modh nua Phayen chun  an bhóráis a shintéisiú dó an mianra a dhíol ar aon trian den phraghas reatha, agus monaplacht na nDúitseach a bhriseadh. 

D’fhorbair Payen próisis freisin chun siúcra a bheachtú, mar aon le bealach chun stáirse agus alcóil ó phrátaí a bheachtú, agus modh chun nítrigin a thomhais. Cheap Payen eiseadathmhéadar, a dhéileáil le hanailís, eiseadathú, tuaradh, agus criostalú siúcra. 

D'aimsigh Payen an chéad einsím, diastáis, sa bhliain 1833.   Tá sé ar eolas freisin as an charbaihiodráit  ceallalós a aonrú agus a ainmniú.  

Sa bhliain 1835, rinneadh Payen ina ollamh ag an École Centrale Paris. Toghadh é ina ollamh ina dhiaidh sin ag an Conservatoire National des Arts et Métiers. D’éag sé i bPáras an 13 Bealtaine 1871.

Oidhreacht 
Tá dámhachtain bhliantúil in onóir Payen, an Anselme Payen Award, bunaithe ag an Rannán Ceallalóis agus Ábhair Inathnuaite

Tagairtí 

Ceimiceoirí Francacha
Daoine as Páras
Básanna i 1871
Daoine a rugadh i 1795
Eduard Buchner

Ceimiceoir agus símeolaí Gearmánach ab ea Eduard Alois Buchner  (20 Bealtaine 1860 - 13 Lúnasa 1917), ar bronnadh Duais Nobel sa Cheimic air sa bhliain 1907, as a chuid oibre ar choipeadh .

Beathaisnéis

Luathbhlianta 
Rugadh Buchner i München le lia agus Dochtúir Urghnách an Leighis Fhóiréinseach. Ba é a dheartháir ba shine Hans Ernst August Buchner .  Sa bhliain 1884, chuir sé tús le staidéir ar cheimic le Adolf von Baeyer agus ar luibheolaíocht le Carl Nägeli, ag Institiúid na Luibheolaíochta i München. Tar éis tréimhse ag obair le Hermann Emil Fischer in Erlangen, bronnadh dochtúireacht ar Bhuchner ó Ollscoil München i 1888 faoi Theodor Curtius . Fuair sé bás i gCath Mhărășești agus tá sé curtha i reilig shaighdiúirí na Gearmáine ó Fhocșani, an Rómáin.

Taighde 
Is éard a bhí i gceist sa turgnamh ar bhuaigh Buchner an Duais Nobel dó ná úsc giostach saor ó chealla a tháirgeadh agus a thaispeáint go bhféadfadh an “t-úscbhrúite” seo siúcra a choipeadh. Bhuail seo buille eile don bheathúlachas trína thaispeáint nach raibh gá le cealla giosta beo le haghaidh coipeadh. Táirgeadh an t-úsc saor ó chealla trí chealla giosta tirim, grianchloch agus cré dhiatómúil a chomhcheangal agus ansin na cealla giosta a bhrú le moirtéar agus tuairgnín. D’éireodh an meascán seo tais ansin de réir mar a thiocfadh ábhar na gcealla giosta as na cealla. Nuair a bheadh an chéim seo déanta, chuirfí an meascán tais trí phreas agus cuireadh glúcós, fruchtós, nó maltós leis an “t-úscbhrúite” agus chonacthas go dtiocfadh dé-ocsaíd charbóin chun cinn, uaireanta ar feadh laethanta. Níor léirigh imscrúdú micreascópach aon chealla giosta beo san úsc. Rinne Buchner hipitéis go  

dtálann cealla giosta próitéiní ina dtimpeallacht d’fhonn siúcraí a choipeadh, ach fuarthas amach ina dhiaidh sin go dtarlaíonn coipeadh laistigh de na cealla giosta. Mhaígh Maria Manasseina gur aimsigh sí coipeadh saor ó chealla glúin níos luaithe ná Buchner. 

Cé go gcreideann cuid go n-ainmnítear an fleascán Büchner agus an tonnadóir Büchner dó, ainmnítear iad i ndáiríre don cheimiceoir tionsclaíoch Ernst Büchner .  

Bronnadh Duais Nobel sa Cheimic sa bhliain 1907 ar  Bhüchner .

Saol pearsanta 
Phós Buchner Lotte Stahl i 1900. Ag tús an Chéad Chogaidh Dhomhanda liostáil sé san arm agus d’éirigh sé aníos go céim Maor i gceannas ar aonad iompair muinisin ar an Fronta  Thiar agus Thoir. I Márta 1916 d’fhill sé ar Ollscoil Wurzburg. In Aibreán 1917 liostáil sé  arís. An 11 Lúnasa 1917, agus é lonnaithe i Focșani, an Rómáin, bhuail blog sliogáin é agus fuair sé bás dhá lá ina dhiaidh sin. .

Foilseacháin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Works by or about Eduard Buchner at Internet Archive
 Eduard Buchner on Nobelprize.org including the Nobel Lecture, December 11, 1907 Cell-Free Fermentation
   (English translation of Buchner's "Alkoholische Gährung ohne Hefezellen")

Ceimiceoirí Gearmánacha
Básanna i 1917
Daoine a rugadh i 1860
Seán Ó hEinirí

Ba sheanchaí mór-le rá é Seán Ó hEinirí (nó Seán Ó hInnéirghe, 26 Márta 1915 - 26 Iúil 1998). Tugtar an t-ainm John Henry air i mBéarla. Ba sheanchaí é, agus Cill Ghallagáin (in Iorras in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo) a áit dhúchais.

Saol 

Rugadh Ó hEinirí i gCill Ghallagáin i gContae Mhaigh Eo ag Mícheál Ó hEinirí agus Máire (Connolly) nó Bríd Mhór Ní Choineóil (Conole) (de réir ainm.ie).  Scéalaí iomráiteach ba ea a mháthair agus feirmeoir ba ea a athair,

Bhí sé mar aidhm aige agus é ina bhuachaill óg an méid is mó gur féidir seanscéalta agus finscéalta a bhailiú. Iascaire a bhí ann a bhain úsáid as curach. Bhí sé ina rámhaí oilte.

Níos déanaí, tháinig aitheantas mar sheanchaí cumasach air, ach ní ghlacadh sé páirt san Oireachtas ná in aon chomórtas scéalaíochta. Bhailigh Proinnsias de Búrca uaidh do  Coimisiún Béaloideasa Éireann (1935 - 1971). I ndiaidh sin, thaifead an Dochtúir Séamas Ó Catháin ó Roinn Béaloideas Éireann (COBÁC) é ó 1975 ar feadh níos mó ná deich samhraí. 

Foilsíodh cuid mhór den saothar seo i "Scéalta Chois Cladaigh" i 1983 ag Comhairle Bhéaloideas Éireann. Chuir Ó hEinirí líon mór focail chomh maith le nathanna cainte ar fáil don fhoclóir Tomás de Bhaldraithe, a bhí á n-ionchorprú san Fhoclóir Béarla-Gaeilge a foilsíodh i 1959. Ina theannta sin, thug sé os cionn 800 logainm do Phatrick O'Flanagan ón gCoimisiún Béaloideas don leabhar The Living Landscapes, Kilgalligan, Erris i 1974. 

Rinneadh taifead físe ar Ó hEinirí don chlár faisnéise de chuid BBC In Search of the Trojan War a bhí mar sraith de 6 chuid a craoladh i 1985. De réir na faisnéise, bhí sé neamhliteartha. Bhí sé le feiceáil ar thuarascáil Morning Ireland a craoladh ar an 25 Iúil an bhliain sin fosta. 

I 1986, bhí Ó hEinirí le feiceáil in eipeasóid den tsraith The Story of English a bhuaigh Emmy, ag an BBC fosta. D'fhan sé i gCill Ghallagáin, áit ar tugadh seanfhonduaire air. 

D'éag sé ar an 26 Iúil 1998. D'éag a bhean, Máire, i 2001. Tá sé curtha i Reilig Chill Ghallagáin.

Cúlra 
Rinne Whitney Stokes meastachán go raibh thart ar 800,000 cainteoir Gaeilge aonteangach sa bhliain 1800. Tháinig laghdú ar an uimhir seo go thart ar 320,000 ag deireadh an Ghórta Mhóir, agus go raibh níos lú ná 17,000 sa bhliain 1911. Mhair cainteoirí aonteangacha sna 1950idí, ach tháinig laghdú ar líon na gcainteoirí aonteangacha sna blianta idir 1980 agus 1990. Ní raibh an Béarla ar a thoil aige agus ba chainteoir aonteangach Gaeilge é Séan.

Naisc Sheachtracha 

 Monolingual Irish Speaker Youtube

Tagairtí 

Gaeilgeoirí
Daoine a rugadh i 1915
Básanna i 1988
Daoine as Contae Mhaigh Eo
Seanchaithe Gaeilge
Francesco Cossiga

Bhí Francesco Cossiga (26 Iúil 1928 - 17 Lúnasa 2010) ina ochtú Uachtarán ar an Iodáil (1985-1992), ar an eite dheas.

Saol 
Céimí de chuid Ollscoil Sassari sa tSairdín, bhí sé ina ollamh le dlí bunreachtúil san ollscoil sin freisin.

Bhí sé ina Dhaonlathaí Críostaí gníomhach ó bhí sé sna déaga. Toghadh chun Theach na dTeachtaí é sa bhliain 1958. Bhí sé ina bhall de ar feadh na ceathrún céid ina dhiaidh sin. 

Bhí sé ina Aire an Riaracháin Phoiblí agus na Réigiún (1974-76) agus ina Aire Gnóthaí Baile (1976-78.) D'éirigh sé as an dara post mar gheall ar an gconspóid maidir le dóthanacht na mbearta ar thug sé faoi ionas go seachnófaí go marófaí a chomhghleacaí Aldo Moro ag a chuid fuadaitheoirí.

Bhí Cossiga ina Phríomh-Aire ó Lúnasa 1979 go Deireadh Fómhair 1980.

Tugadh tacaíocht mhór dó, mar iarrthóir don uachtaránacht, cúig bliana dár gcionn, agus é an chéad duine a toghadh ar an gcéad bhallóid riamh.

Sa dá bhliain dheireanacha a bhí sé ina Uachtarán, d'éirigh sé ní ba cháintí maidir le córas na bpáirtithe polaitíochta san Iodáil (ní i bhfad ina dhiaidh sin a thit an tóin as) agus maidir le gnéithe eile de shaol poiblí na tíre, ar nós polaitiú iomarcach na mbreithiúna. 

Mar Sheanadóir saoil, bhí páirt thábhachtach i bpolaitíocht na hIodáile aige go dtí go bhfuair sé bás beagnach, cé gur mhinic nach raibh sé ach ag iarraidh corraí a chur ar dhaoine d'aon ghnó.

Ar bhealaí, mar sin, bhí roinnt cosúlachtaí idir a ghairm polaitíochta agus gairm phoiblí An Ollaimh Sheáin Uí Cheallaigh, a bhí ina chomhaoiseach leis. 

D'éag Francesco Cossiga ar 17 Lúnasa 2010.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Príomh-Airí na hIodáile
Daoine a rugadh i 1928
Básanna in 2010
Uachtaráin na hIodáile
Tommy Cooper

Fuirseoir Breatnach ab ea Thomas Frederick Cooper a rugadh  i gCaerffili, Sir Forgannwg ar an 19 Márta 1921 agus fuair bás ar an 15 Aibreán 1984.

Tagairtí 

Fuirseoirí Breatnacha
Daoine a rugadh i 1921
Básanna i 1984
Robin Llwyd ab Owain

Is údar agus file é Robin Llwyd ab Owain (rugadh Meitheamh 1958; ainm cleite:Robin Llwyd). Ghnóthaigh sé an 'chathaoir' ag  Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige sa bhliain 1991, in yr Wyddgrug, as an óid a chum sé ""Merch Ein Amserau"  (Cailín ár linne).   Scríobhadh an óid Merch ein Amserau ar bhealach nua-aimseartha agus dar le duine den na léirmheastóirí Eirian Davies bhí an óid "torri tir newydd"  (ceannródaíoch). 

Tá liricí amhrán scríofa aige freisin e.g. Pedair Oed (Rhys Meirion) agus Brenin y Sêr (Bryn Terfel). 
Scríobh sé liricí scripte agus amhrán na gceoldrámaí Ceidwad y Gannwyll (1985), Rhys a Meinir (1987), Iarlles y Ffynnon (1992-3) agus Pwy bia'r Gân?(2003).  

Níl imleabhar (páipéar) dá shaothar foilsithe aige, ach foilsíodh  Rebel ar y We ar an nGréasán Domhanda i mí na Nollag 1996; ba é seo an chéad imleabhar sa Bhreatnais a cuireadh ar an nGréasán Domhanda. Athraíodh teideal an imleabhair dhigitigh seo ar an 22 Bealtaine 2006 go 'Rhedeg ar Wydr'.

An Fhondúireacht 'Wikimedia' 

Ar an 1 Iúil 2013, cheap Wikimedia UK agus Wiki Cymru Robin mar chéad Bhainisteoir na Breataine Bige. Is é an ról atá aige ná ábhar  Vicipéid na Breataine Bige (Wicipedia Cymraeg. https://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan) agus ábhair de chuid na Breataine Bige a leathnú amach ar Wikipedia an Bhéarla. Mar chuid den scéim seo, tugann Tionól Náisiúnta na Breataine Bige tacaíocht airgeadais  le haghaidh eagarthóirí nua a oiliúint. Ag labhairt dó faoi cheapachán Robi, dúirt Jon Davies, Príomhfheidhmeannach Wikimedia UK: "Is cuid riachtanach dár straitéis for-rochtana é ceapachán Robin mar Bhainisteoir na Breataine Bige. Is é Wikipedia na Breataine Bige an suíomh Gréasáin Breatnaise is mó éilimh ar domhan agus táimid bródúil as tacú leis an Bhreatnais.

Leabharliosta 

 Ceidwad y Gannwyll Casgliad o 10 o ganeuon i blant rhwng 8 a 14 oed; ISBN 0862433681
 Gwin Beaujolais gyda Robat Arwyn Ionawr 1991 (Y Lolfa)
 Ceidwad y Gannwyll a Chaneuon Eraill (Robat Arwyn, Ionawr 1995 (Y Lolfa)
 Iarlles y Ffynnon gyda Robat Arwyn Gorffennaf 1997 (Y Lolfa)
 Posteri Poeth (Steve Eaves, Robat Gruffudd, Robin Llwyd ab Owain, Dewi Pws) Awst 2001 (Y Lolfa)
 Pedair Oed/Mae'r Gân yn ein Huno (Robat Arwyn a Robin Llwyd ab Owain) Rhagfyr 2006 (Cwmni Recordiau Sain)

Rhannau o fewn cyfrolau 
Er Hwylio'r Haul Comisiynwyd gan Eisteddfod Genedlaethol Eryri a'r Cylch 2005
Wyth Cân, Pedair Sioe; Gwasg y Lolfa. Cerddoriaeth Robat Arwyn; geiriau gan Hywel Gwynfryn a Robin Llwyd.
Pedair Oed/Mae'r Gân yn ein Huno Dwy gân gan Robat Arwyn a Robin Llwyd; Trefniant SATB i 'Pedair Oed'. Trefniant deulais i 'Mae'r gân yn ein huno'.

Tagairtí

 Filí na Breataine Bige
 Filí Leanaí
 Foilsitheoirí Breatnaise
 Scríbhneoirí Breatnaise
 Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois
 Scríbhneoirí Breatnaise an 21ú haois
 Scríbhneoirí leanaí na Breataine Bige
 Daoine as Gwynedd
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1959
Rhys Ifans

Is aisteoir agus amhránaí Breatnach é Rhys Ifans (rugadh Rhys Owain Evans: 22 Iúil 1967 ). Rugadh é in Hwlffordd, Sir Benfro, bhog an teaghlach go Rhuthun i Sir Ddinbych,  áit a bhfuair sé a bhunoideachas i Ysgol (Scoil) Pentrecelyn agus a chuid meánscolaíochta i Ysgol Maes Garmon, yr Wyddgrug. Bhí a mháthair, Beti Wyn, ina múinteoir naíscoile i nDinbych go dtí go ndeachaigh sí ar scor ag deireadh na 90idí agus bhí a athair Eurwyn ina  bhunmhúinteoir i mBwcle.  Bhí a athair ina bhall de Chuideachta Drámaíochta John Owen i Rhuthun agus bhí Rhys mar phrintíseach ar a athair. Bhí an deis aige freisin ag aois óg gníomhú ag Theatr Clwyd, Yr Wyddgrug. Tá a dheartháir níos sine Llŷr Ifans ina aisteoir freisin.

Is Breatnaiseoir ó dhúchas é, bhí sé le feiceáil i réimse clár teilifíse Breatnaise, mar shampla Swig o ..., Sdwnsh, Mwy Na Phapur Newydd agus Pobl y Chyff de chuid S4C sular thug sé faoi ghairm bheatha i dtionscal na scannán idirnáisiúnta. 

I Meán Fómhair 2012 ceapadh é mar Uachtarán Oinigh (patrún) ar 'Cymdeithas Wici Cymru'  (Cumann Vici na Breataine Bige).

Gairmréim
Sheinn sé san 'Theatr Frenhinol Genedlaethol, Llundain (Amharclann Náisiúnta Ríoga, Londain) agus in 'Theatr Frenhinol y Gyfnewidfa, Manceinion' (Amharclann an Royal Exchange, Manchain). Bhí sé mar phríomhamhránaí ar na 'Super Furry Animals' ag aon am amháin, sular tháinig siad chun suntais. I mí an Mheithimh 2008 bhunaigh sé banna nua darb ainm The Peth; is é príomhamhránaí an ghrúpa é. Tagraíonn ceann dá gcuid amhrán do sheanchara dá chuid, Sienna Miller, a chonacthas le Rhys i Rhuthun, Nollaig 2007.

Fuair ​​sé Céim Onóracha ó 'Prifysgol Bangor' ( Ollscoil Bhangor) i mí Iúil 2007 as a chuid oibre scannánaíochta.

I measc a chuid drámaí stáitse tá: 'Accidental Death Of An Anarchist', a léiríodh in Amharclann Donmar, Londain, 2003, 'Hamlet' in Amharclann Clwyd, 'A Midsummer Night's Dream' ag Regent's Park Theatre agus 'Under Milk Wood' agus 'Volpone’san  Royal National Theatre (Amharclann Náisiúnta Ríoga, Londain.

Scannánliosta

Naisc sheachtracha

 Daoine a rugadh i 1967
 Aisteoirí Teilifíse na Breataine Bige
 Aisteoirí scannáin na Breataine Bige
 Aisteoirí amharclainne Breatnaise
 Daoine as an Bhreatain Bheag
Cathair Niall Ó Dochartaigh

Ollamh emeritus le Ceiltis in Ollscoil Ghlaschú ab ea Cathair Ó Dochartaigh, ar a a dtabharfaí a chomhghleacaithe Cathal air.
Rugadh i nDoire é ar an 4 Nollaig 1942 agus fuair sé bás ar an 14 Feabhra, 2015 i nGlaschú.

Ag 3 bliana d’aois bhog a theaghlach go Béal Feirste, áit ar fhreastail Cathair ar St Joseph's Elementary Public School (1947-53) agus ar St Malachy’s College (Coláiste Naomh Maolmhaodhóg), Béal Feirste (1953-60) sula ndeachaigh sé isteach in Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste i 1960, agus bhain sé Baitsiléir Ealaíon (BA) amach san Léann Ceilteach i mí Iúil 1965. Ghlac sé saoire staidéir bliana i 1963-64 chun Gaeilge na hAlban agus an Bhreatnais a fhoghlaim, agus chaith sé ceithre mhí in Uibhist a Deas, Eilean Bharraigh agus Èirisgeigh, áiteanna ar bhailigh sé ábhar béaloidis agus canúna (ag obair i mbeár an óstáin in Èirisgeigh freisin), agus roinnt míonna in Aberystwyth.

Tagairtí

Daoine as Contae Dhoire
Daoine a rugadh i 1942
Scoláirí Gaeilge
Básanna in 2015
Speiceas is lú imní

Is éard is speiceas is lú imní (LI) ann, ná speiceas atá rangaithe ag an tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra (AICD) a mheas nach fócas  caomhnaithe speiceas é . Ní cháilíonn sé go bhfuil siad i mbaol, cóir a bheith i mbaol, nó (roimh 2001) caomhantas-spleách. 

Ní féidir an catagóir is lú imní (Béarla: Least Concern) a shannadh do speiceas mura ndearnadh meastóireacht ar a stádas daonra. Is é sin, tá faisnéis leordhóthanach ag teastáil chun measúnú díreach, nó indíreach, a dhéanamh ar riosca a dhíothaithe, bunaithe ar a dháileadh nó ar a stádas daonra. 

Ó 2001 tá an giorrúchán "LC" (ón Bhéarla 'Least-concern) sa chatagóir, 'Categories & Criteria' (version 3.1) de chuid an AICD.  Mar sin féin, úsáideann thart ar 20% den tacsóin "is lú imní" (3261 de 15636) i mbunachar sonraí AICD an cód "LR / lc", a thugann le fios nach ndearnadh athmheastóireacht orthu ó 2000. Roimh 2001 bhí  “LI” ( "is lú imhí" nó of "least-concern" sa Bhéarla) mar fhochatagóir den chatagóir “Riosca Íochtarach” ("Lower Risk" sa Bhéarla) agus sannadh an cód “LR / lc” nó "lc" dó. 

Cé nach measann an AICD "imní is lú" mar chatagóir sa liosta dearg, sannann Liosta Dearg an AICD 2006 an catagóir do 15636 tacsón fós. Is é líon na speiceas ainmhithe atá liostaithe sa chatagóir seo ná 14033 (lena n-áirítear roinnt speiceas neamhléirithe mar fhrog ón ngéineas Philautus  ). Tá 101 fospeiceas ainmhithe liostaithe agus 1500 tacsón plandaí (1410 speiceas, 55 fospeiceas, agus 35 cineál). Níl an t-aicmiú ag aon fhungas ná protista, cé nach ndearna an AICD ach ceithre speiceas sna ríochtaí sin a mheas. Cáilíonn daoine don chatagóir seo, agus in 2008 rinne an AICD measúnú foirmiúil orthu  .

Liosta de na speicis LI

Nótaí agus tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Liosta de na speicis is lú imní mar atá aitheanta ag Liosta Dearg IUCN de Speicis faoi Bhagairt
 
 
 Bithra de réir stádas caomhnaithe
 Liosta Dearg an AICD
George J. Mitchell

Is iar-Sheanadóir na Stát Aontaithe é George J. Mitchell (a rugadh ar 20 Lúnasa 1933).  Bhí Mitchell sa Seanad ó 1980 go dtí 1995 agus chaith sé tamall de na blianta sin ina cheannaire ar na Daonlathaigh ó 1989 go dtí 1985. Ina dhiaidh sin, bhí sé ina thoscaire ag na Stáit Aontaithe i dTuaisceart na hÉireann agus sa Meánoirthear. Is iar-Sheansailéir ar Ollscoil na Banríona é.

Saol

Dlíodóir 
Céimí de chuid Lárionad Dlí Ollscoil Georgetown is ea Mitchell, áit a ndearna sé staidéar ar an dlí mar mhac léinn tráthnóna. Bhí sé ina aturnae trialach sa Rannóg in Aghaidh Trustaí, de chuid Roinn Dlí agus Cirt na Stát Aontaithe, ina chúntóir feidhmiúcháin ag An Seanadóir Edward S. Muskie agus ag ag cleachtadh an dlí go príobháideach i Portland, Maine (1965 go 1977.)

Aturnae na Stát Aontaithe le haghaidh Maine ab ea Mitchell (1977-79). Bhí sé ina bhreitheamh de Chúirt Dúiche na Stát Aontaithe le haghaidh Dúiche Maine (1979-80). 
Tá Mitchell fós ina chomhpháirtí sa chomhlacht dlí domhanda DLA Piper

Polaitíocht 
Ceapadh Mitchell chun téarma an tSeanadóra Muskie mar Sheanadóir de chuid SAM a chríochnú. 

Toghadh agus atoghadh sa phost sin é sa bhliain 1982 agus 1988, agus é ina Cheannaire ar an Mionlach sa Seanad ó 1989 go 1995.

Taidhleoireacht 
Mar Thoscaire Speisialta SAM do Thuaisceart Éireann ó 1995 go 2001 bhí ról tábhachtach ag Mitchell i bpróiseas síochána Thuaisceart Éireann, go mór mór agus Comhaontú Aoine an Chéasta faoi chaibidil. 

Mar aitheantas air sin, bhí sé ina Sheansailéir ar Ollscoil na Banríona, Béal Feirste ó 1999 go 2009. 

Ní ba dhéanaí, bhí sé ina Thoscaire Speisialta de SAM don Mheánoirthear (2009-11). Ach níor éirigh leis chomh maith is a d'éirigh leis i dTuaisceart Éireann. 

Tá Mitchell ina Chathaoirleach Emeritus agus ina Chathaoirleach Oinigh ar An Tionscadal Domhanda um Cheartas.

Tagairtí 

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1933
Daoine beo
Nintendo

Comhlacht Seapánach is ea Nintendo Co., Ltd (Seapáinis: 任天堂株式会社) a tháirgeann earraí leictreonaice agus físchluichí le ceanncheathrú acu in Kyoto.

Stair 
Bunaíodh an comhlacht faoin ainm Nintendo Karuta sa bhliain 1889 ag ceardaí darb ainm Fusajiro Yamauchi chun na cártai imeartha lámhdhéanta siúd hanafuda a dhéanamh. Sna 1960idi, thosaigh réimsí an chomhlachta ag leathnú i dtreo earraí eile agus chuir Nintendo a chéad chonsól cluichí, The Color TV-Game, ar an margadh sa bhliain 1977. Le scaoileadh an Nintendo Entertainment System sa bhliain 1985, bhain Nintendo aitheantas idirnáisiúnta amach den chéad uair.

Ó shin i leith, tá cuid mhaith de na consóil chluichí is mó rath i stair an thionscail cruthaithe acu, mar atá an Game Boy, Super Nintendo Entertainment System, Wii agus an Nintendo Switch. Anuas ar sin, is iomaí saincheadúnas suntasacha atá scaoilte acu, amhail Donkey Kong, Mario, The Legend of Zelda, Kirby, Metroid, Fire Emblem, Splatoon, Super Smash Bros. agus Pokémon.

Tagairtí 

Comhlachtaí Seapánacha
Cluichí ríomhaire agus físchluichí
Dòmhnall Mac an Deòir

Bhí Dòmhnall Mac an Deòir nó Donald Dewar i mBéarla (a rugadh ar 21 Lúnasa 1937 agus a d'éag ar 11 Deireadh Fómhair 2000) ina dhlíodóir agus ina pholaiteoir Albanach, agus an chéad duine a ceapadh mar Chéad Aire na hAlban.

Saol 
Céimí de chuid Ollscoil Ghlaschú (MA 1961 LLB 1964) ab ea Mac an Deòir agus cháiligh sé ina aturnae. 

Ghlac sé páirt ghníomhach i bpáirtí an Lucht Oibre agus i bpolaitíocht ní ba leithne óna laethanta ollscoile ar aghaidh (is iomaí duine a raibh aithne aige air ag an am sin a shíl go ndearna sé céim sa dlí go pointe áirithe mar leithscéal chun cur leis an tréimhse a chaith sé san ollscoil). Sa bhliain 1966 toghadh Mac an Deòir mar Fheisire de chuid Pháirtí an Lucht Oibre nuair a bhí sé ocht mbliana fichead d'aois, in Obar Dheathain Theas (tar dó seasamh sa toghcheantar gan rath sa bhliain 1964.)

Tar éis dó a shuíochán a chailleadh sa bhliain 1970, bhí sé ina Thuairisceoir i bPainéal "Leanaí Shiorrachd Lannraig" ar feadh tamaill, sula ndeachaigh sé isteach sa chomhlacht Ross Harper Murphy, áit a ndearnadh comhpháirtí de sa bhliain 1975.

Sa bhliain 1978 toghadh chun na Parlaiminte arís é, i bhfothoghchán Ghlaschú Gart Sgadan agus bhí sé ina fheisire ar feadh dhá bhliain fichead ina dhiaidh sin. Bhí sé ina Scáth-Rúnaí Stáit don Albain (1983-92), ina Scáth-Rúnaí Stáit Slándála Sóisialta (1992-95) agus ina Phríomh-Aoire ar an bhFreasúra (1995-97). 

Mar urlabhraí an fhreasúra, bhí tionchar mór ag an méid a dúirt sé i roinnt díospóireachtaí maidir le hathchóiriú dlí na hAlban.

Féinriail 
Tar éis do Pháirtí an Lucht Oibre an chumhacht a bhaint amach arís, rinneadh Rúnaí Stáit don Albain de. Thug sé tús áite do reifreann cineachaidh na bliana 1997 a bhuachan. Tar éis é sin a dhéanamh, bhí sé i mbun Bhille na hAlban, 1998, a athbhunaigh Parlaimint na hAlban.

Tar éis bhunú an rialtais cineachta i nDún Éideann i mí na Bealtaine 1999, rinneadh an chéad cheannaire ar Pháirtí Lucht Oibre na hAlban agus Céad-Aire na hAlban de, i gcomhrialtas leis an bPáirtí Daonlathach Liobrálach. Bhí cealú na tionachta feodaí i measc phríomhbheartais an rialtais nua.

Bás 
Sa bhliain 2000, bhí ar an Uasal Mac an Deòir saoire leighis ar trí mhí (Bealtaine go Lúnasa) a thógáil, mar gheall ar obráid croí, agus ar 11 Deireadh Fómhair bhuail rith fola san inchinn é. Fuair sé bás an lá dár gcionn, gan teacht chuige féin arís.

I mí na Samhna 2000, d'fhoilsigh Iris Dhlí-Chumann na hAlban léirmheas báúil ar an saol oibre mar dhlíodóir a bhí ag an Uasal Mac an Deòir, scríofa ag Ross Harper.

Tagairtí 

Polaiteoirí Albanacha
Básanna in 2000
Daoine a rugadh i 1937
Uachtarán Phoblacht na Cóiré

Is é uachtarán Phoblacht na Cóiré (Cóiréis: 대한민국 대통령; Hanja: 大韓民國 大 統領; RR: Daehanminguk Daetongnyeong; dá ngairtear POTROC nó POSC go neamhfhoirmiúil) an Ceann Stáit, an Ceann Rialtais agus Ceann Bhrainse Feidhmiúcháin Phoblacht na Cóiré, chomh maith le ceannasaí i gceannas ar Fhórsaí Armtha Phoblacht na Cóiré.
Ceann Stáit

Is éard is ceann stáit ná an duine poiblí a léiríonn aontacht agus ina dhlisteanacht an stáit go hoifigiúil.  Ag brath ar fhoirm rialtais na tíre agus scaradh cumhachtaí, féadfaidh an ceann stáit a bheith ina cheann searmanais nó i gcomhthráth in cheann rialtais agus níos mó.

Tagairtí

Institiúidí rialtais
Aistriú de dhroim sreinge

Aistriú leictreonach airgid ó bhanc go banc is ea aistriú de dhroim sreinge, nó aistriú bainc, aistriú díreach nó ríomhaistriú go minic. Seachnaíonn ríomhaistriú an mhoill postála agus seicghlanta a bhaineann le modhanna eile aistrithe airgid.  Trí ríomhaistriú a dhéantar íocaíochtaí an chuid is mó inniu.

San Aontas Eorpach inniu, tairgeann SSI (Soláthraithe Seirbhísí Íocaíochta) siopaí agus seirbhísí ar líne chun glacadh le híocaíochtaí leictreonacha trí bhíthin modhanna éagsúla íocaíochta, lena n-áirítear cártaí creidmheasa, íocaíochtaí banc-bhunaithe amhail dochar díreach, aistriú bainc, agus aistriú bainc fíorama atá bunaithe ar bhaincéireacht ar líne.

Tagairtí 

Airgeadas
Gnó
Baincéireacht
Foirm uathmhorfach

San anailís armónach agus san uimhirtheoiric, is feidhm dea-iompartha í an fhoirm uathmhorfach ó ghrúpa toipeolaíoch G go dtí na huimhreacha coimpléascacha (nó an spás veicteoireach coimpléascach) atá do-athraitheach faoi ghníomh fhoghrúpa scoite  den ghrúpa toipeolaíoch. Is éard atá i bhfoirmeacha uathmhorfacha ná ginearálú ar  smaoineamh na bhfeidhmeanna tréimhsiúla i spás Eoiclídeach do ghrúpaí toipeolaíocha ginearálta.

Tagairtí

 Grúpaí Lie
 *
Leabhar Dubh Chaerfyrddin

Ceann de na lámhscríbhinní Breatnaise is sine a mhaireann is ea Leabhar Dubh Chaerfyrddin nó Llyfr Du Caerfyrddin (lámhscríbhinn Pheniarth 1), a mheastar mar an bailiúchán is sine d’fhilíocht na Breataine Bige.  Lámhscríbhinn measartha beag atá ann, a scríobhadh ar phár uair éigin i lár an 13ú haois, b’fhéidir i bPrióireacht Ieuan (Gaeilge) Eoin an Soiscéalaí agus Naomh Teulyddog i mbaile Chaerfyrddin. Tá 39 dán agus téacs gearr próis amháin ann, ar 54 leathanach fóilió; 108 leathanach san iomlán (tá roinnt leathanaigh ar iarraidh). Coinnítear an lámhscríbhinn i Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige, Aberystwyth, mar chuid de Lámhscríbhinní Pheniarth.

Tagairtí

 Leabhar Dubh Chaerfyrddin
 Canu'r Bwlch
 Lámhscríbhinní Pheniarth
 Lámhscríbhinní na Breataine Bige
 Leabhar Dubh Chaerfyrddin
 Caerfyrddin
Naomh Ninian

Ba naomh é Ninian (sa 4ú-5ú hAois, de réir an fhinscéil) a bhí le feiceáil den chéad uair i dtagairtí ón 8ú hAois. Deirtear gur bhunaigh sé an Chríostaíocht in Albain. Tagann an fhaisnéis atá againn mar gheall air ó dhá dhán agus ní ghlacann gach duine leis go bhfuil an fhaisnéis sin fíor.

Tá Lá Fhéile ag Ninian ar an 16 Meán Fómhair. Tá baint ag an naomh le Taigh Mhàrtainn san Ghall-Ghàidhealaibh.

Naisc sheachtracha
 GRD: Naomh Ninian

 Ninian
 Muintir na hAlban
Richard Barrington

Nádúraí Éireannach ab ea  Richard Manliffe Barrington (An Fásach Rua in aice le Bré -, 1849 Baile Átha Cliath, 15 Meán Fómhair, 1915) .   

Feirmeoir agus luachálaí talún ab ea Barrington. Cuireadh oideachas air i gColáiste na Tríonóide áit ar ghnóthaigh sé MA . Scríobh sé tuairiscí ar fhlóra Loch Rí, Loch Éirne, Binn Ghulbain, Toraigh agus Na Blascaodaí go léir a d’fhoilsigh Acadamh Ríoga na hÉireann ach tá an chuid is mó dá pháipéir eolaíochta ar éanlaith . Is é an saothar is cáiliúla dá chuid ná   IThe migration of birds, as observed at Irish lighthouses and lightships including the original reports from 1888–97, now published for the first time, and an analysis of these and of the previously put together with an appendix giving the measurements of about 1600 wings Londain   : RH Porter  Níor cuireadh ach 350 cóip den obair 667 leathanach seo i gcló. 

Bhí Barrington ar cheann de na ceannairí ón Acadamh Ríoga na hÉireann ar thuras  taiscéalaíochta go Rockall sa bhliain 1896 le Robert Lloyd Praeger agus John A. Harvie Brown , nádúraí uasal Albanach as Dùn na Bàis  (1844–1916).

Tagairtí
Básanna i 1915
Daoine a rugadh i 1849
Ainm speiceasach (zó-eolaíocht )

San ainmníocht zó-eolaíochta, is é an t-ainm speiceasach ( nó buafhocal speiceasach ) an dara cuid (an dara hainm) laistigh d’ainm eolaíoch speicis ( Ainmníocht dhéthéarmach ). Is é an chéad chuid d’ainm speicis ainm an ghéineas nó an t-ainm géineasach. Mínítear na rialacha agus na rialacháin a rialaíonn ainm speicis nua a thabhairt san alt tuairisc ar speicis.

 Mar shampla
 Is é an t-ainm eolaíoch do dhaoine ná Homo sapiens, arb é ainm an speicis é, atá comhdhéanta de dhá ainm: is é Homo an t-ainm géineasac (ainm an ghéineas) agus is é sapiens ainm an speicis.
Athbheochan teanga

Iarracht is ea athbheochan teanga, dá ngairtear freisin aisiompú teanga, meath teanga a stopadh nó a aisiompú nó ceann atá marbh a athbheochan.    

Is féidir leo siúd ar nós páirtithe mar theangeolaithe, grúpaí cultúrtha nó pobail, nó rialtais a bheith san áireamh. Áitíonn cuid acu idirdhealú a dhéanamh idir athbhorradh teanga (athbhrí a chur i dteanga marbh, gan aon chainteoirí dúchais ann) agus athbheochan teanga (tarrtháil teanga “atá ag fáil bháis”). Cuireadh in iúl nach raibh ach sampla rathúil amháin d’athbheochan iomlán teanga, teanga na hEabhraise, ag cruthú glúin nua de chainteoirí dúchais gan aon chainteoirí dúchais a bheith ann cheana mar mhúnla.    

De ghnáth, is sprioc teangacha iad siúd a bhfuil a n-úsáid agus a bhfeiceálacht teoranta go mór a bhíonn faoi réir na hathbheochana. Uaireanta is féidir bearta éagsúla athbheochana teanga a úsáid chun iarracht a dhéanamh teangacha marbha a athbheochan. Cé go n-athraíonn cuspóirí athbheochana teanga go mór ó chás go cás, is iondúil go mbíonn iarracht a dhéanamh líon na gcainteoirí agus úsáid teanga a mhéadú agus a leathnú amach, nó iarracht a dhéanamh an leibhéal reatha úsáide a choinneáil chun an teanga a chosaint ar éag nó ar bhás teanga. 

Tá cúiseanna éagsúla leis an athbheochan. Meastar go bhfuil níos mó ná 2000 teanga imithe as feidhm cheana féin. Measann na Náisiúin Aontaithe go bhfuil níos lú ná 10,000 cainteoir ag níos mó ná leath na dteangacha a labhraítear inniu agus go bhfuil níos lú ná 1,000 cainteoir ag an gceathrú cuid agus, mura ndéanfar roinnt iarrachtaí chun iad a chothabháil, go n-imeoidh an chuid is mó díobh seo as feidhm.

Tagairtí
Teangacha atá i mbaol