joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Tóiriam

Miotal bog insínte liathlonrach radaighníomhach é an tóiriam atá ar fáil go nádúrtha sa dúlra. Is é dúil uimhir a 90 é, agus seasann an tsiombail úd Th dó sna foirmlí ceimiceacha. Ceann de na hachtanóidigh atá ann. Creidtear go bhfuil sé trí oiread níos coitianta sa dúlra ná an t-úráiniam, agus é measctha tríd na lantanóidigh (na tearcithreacha). Ní úsáidtear tóiriam inniu le leictreachas núicléach a tháirgeadh, ach is an-ábhar díospóireachta é inniu, ar chóir córas nua imoibreoirí a chur ag obair a d'úsáidfeadh tóiriam an dúlra le 233U a phórú a bheadh á n-eamhnú san imoibreoir. 

Ba é an ceimiceoir Sualannach Jöns Jacob Berzelius a d'ainmnigh an miotal seo i ndiaidh Thúir, dia na toirní i miotaseolaíocht na Lochlannach, sa bhliain 1828. Is í an fhoinse is tábhachtaí ná an mhonaisít. Mianra í an mhonaisít ina bhfuil fosfáití na dtearcithreach agus an fhosfáit tóiriam measctha trí chéile. Tá gaineamh monaisíte le fáil ina lán áiteanna, go háirithe san India, sa Bhrasaíl agus san Astráil.

Is é +IV an uimhir ocsaídiúcháin is dual don tóiriam ina chuid comhdhúl. Tá an dé-ocsaíd tóiriam, ThO2, an-teasdíonach, agus a leáphointe suite níos airde ná 3000 °C. Bíonn sé deacair an dé-ocsaíd seo a ghlanadh as na heiseamail tóiriam. Mianra nádúrtha í, agus tugtar tóiriainít uirthi i dtéarmaíocht na ngeolaithe. 

Chreidtí ar feadh i bhfad nach raibh úsáid ar bith sa tóiriam. Sna 1880idí, áfach, tháinig an cochall gáis ar an bhfód. Is éard atá sa chochall gáis ná cochall a chuirfidh an-solas as nuair a théifear suas le bladhaire gáis é. Is í an dé-ocsaíd tóiriam an t-ábhar is oiriúnaí agus is lú costas le haghaidh na gcochall seo - is féidir ocsaídí lantanóideach a úsáid freisin. Inniu, úsáidtear tóiriam ar an dóigh seo sna gás-soilse campála i gcónaí. Is é tuairim na saineolaithe nach bhfuil mórán dainséir sna soilse seo do lucht na campála féin, ach iad siúd atá ag obair sna monarchana ag táirgeadh na gcochall gáis, caithfidh siad aird a thabhairt ar rialacha diana slándála, ós rud é go mbíonn siad ag láimhseáil an stuif gach lá.

Úsáidtear tóiriam i gcóimhiotail. Déantar diúracáin agus eitleáin as cóimhiotal an mhaignéisiam agus an tóiriam, Mag-Thor. Cé go bhfuil sé féin radaighníomhach, is sciath mhaith chosanta é ar an radaíocht freisin. Sa leictreonaic, brataítear sreanga tungstain le tóiriam chun go mbeidh siad níos fearr ag astú leictreon uathu.

Dúile ceimiceacha
Achtainíd
Lantanam

Is é an lantanam dúil a 57 i dtábla peiriadach na ndúl, agus is é La an tsiombail cheimiceach a sheasann dó. Is é an chéad lantanóideach é (nó an chéad lantainíd; cuid de na téacsleabhair deir siad gurb ionann na "lantainídí" agus na lantanóidigh eile seachas an lantanam féin, ach dealraíonn sé nach bhfuair an cleachtadh seo faomhadh Chumann Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí, nó IUPAC).

Tá ainm an lantanaim bunaithe ar fhocal Gréigise a chiallaíonn ceilte nó faoi cheilt. Cé go n-áirítear ar na tearcithreacha é, tá an lantanam cuíosach coitianta i screamh an Domhain - tá sé ar an 28ú dúil is coitianta ansin, níos coitianta ná an luaidhe féin. Tá sé "faoi cheilt", áfach, toisc go bhfuil próiseas casta miotalóireachta de dhíth leis an lantanam a scaradh leis na lantanóidigh eile, agus níor éirigh leis an éacht sin an chéad uair ach sa bhliain 1923. Bhí a fhios ag na heolaithe i bhfad roimhe sin féin go raibh a leithéid de dhúil ann: ba é an ceimiceoir Sualannach Carl Gustaf Mosander a d'aithin mar thruailleán sa níotráit ceiriam é, thiar sa bhliain 1839. Bhí seisean in ann ocsaíd an lantanaim a aonrú agus a ainmniú mar shubstaint ar leith, "lantana".

Is é an meáchan adamhach atá ag an lantanam ná 138.9, agus mar sin is é 139La an t-aon iseatóp cobhsaí atá ag an lantanam. An chuid is mó de lantanam an dúlra níl ach an t-iseatóp áirithe seo atá ann, ach tá iarsmaí beaga den iseatóp radaighníomhach 138La ann chomh maith. Iseatóp fadsaolach go maith atá ann, nó is í an leathré atá aige ná tuairim is céad agus cúig mhórmhilliún (105,000,000,000) bliain. Ceann de na núiclídí "corr-chorra" atá ann, is é sin, uimhreacha corra iad líon na bprótón agus líon na neodrón araon, rud nach minic a d'fheicfeá ag núiclídí nádúrtha (go tipiciúil bíonn núiclídí den chineál sin an-éagobhsaí, ionas nach bhfuil teacht ar mhórán acu sa dúlra). 

Miotal insínte lonrach é an lantanam - le fírinne tá sé chomh bog is gur féidir é a ghearradh le scian - ach tagann smúit ocsaíde air go gasta agus ocsaigin an aeir ag dul i bhfeidhm air. Cosúil leis na tearcithreacha eile tá sé le fáil i monaisít agus i mbastnaeisít. Dúil úsáideach é an lantanam, go háirithe san optaic, nó is féidir athraonacht na gloine a ardú le breiseáin lantanaim. Is iomaí leas eile a bhaintear as an lantanam: catalaíonn an lantanam imoibriúcháin cheimiceacha.

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is coitianta ná +II agus +III. Má chuirtear lantanam trí thine, gheofar seiscea-ocsaíd lantanaim, La2O3. Is í an ocsaíd seo is toradh d'ocsaídiú an lantanaim san aer freisin. Má thuaslagtar an ocsaíd san uisce, gheofar hiodrocsaíd lantanaim La(OH)3, agus beidh an tuaslagadh sách bunata - chomh halcaileach céanna agus tuaslagadh na hiodrocsaide cailciam i ndáiríre. 

Maidir le halaiginídí an lantanaim, tá an chuid is mó acu an-sothuaslagtha san uisce: is substaintí taislíocha iad, is é sin ólfaidh siad chucu an oiread uisce is go dtuaslagfar san uisce sin iad. Is eisceacht í an fhluairíd lantanaim, LaF3: tá sí dothuaslagtha san uisce, agus mar sin úsáidtear iain fluairíde mar imoibreán lena aithint, an bhfuil iain lantanaim le fáil i dtuaslagadh. 

Dúile ceimiceacha
Lantanóidigh
Dlí Daonchairdiúil Idirnáisiúnta

Is é atá i gceist leis an Dlí Daonchairdiúil Idirnáisiúnta, dá dtagraítear mar dhlíthe an chogaidh, dlíthe agus nósanna an chogaidh nó dlí coinbhleachta armtha go minic, ná corpas dlí atá cuimsithe de Choinbhinsiún na Ginéive agus de Choinbinsiún na Háige, chomh maith le conarthaí ina ndiaidh, cásdlí agus dlí idirnáisiúnta gnách. Tugann Dlí Daonchairdiúil Idirnáisiúnta sainmhíniú ar iompar agus freagrachtaí náisiún cogaíoch, náisiún neodrach agus daoine a bhíonn ag gabháil do chogaíocht, i ndáil lena gcéile agus i ndáil le daoine cosanta, sin le rá sibhialtaigh de ghnáth.

Tá an dlí éigeantach do náisiúin atá faoi cheangal conarthaí iomchuí. Tá rialacha neamhscríofa maidir le cogadh ann chomh maith, agus rinneadh iniúchadh orthu le linn na dTrialacha Nürnburg. Tugann na rialacha sin sainmhíniú ar chearta ceadaitheacha na gcumhachtaí seo chomh maith le toirmisc ar a n-iompar agus iad ag déileáil le fórsaí neamhrialta agus neamh-shínitheoirí.

An Dá Bhrainse Stairiúil: Dlí na Ginéive agus Dlí na Háige 

Tá Dlí Daonchairdiúil Idirnáisiúnta na linne seo comhdhéanta de dhá bhrainse stairiúla: dlí na Háige, dá dtagraíodh san am atá thart mar dhlí an chogaidh shonraigh, agus dlí na Ginéive nó "dlí daonchairdiúil". Tagann ainmneacha na mbrainsí ó roinnt comhdhálacha idirnáisiúnta inar dréachtaíodh conarthaí maidir leis an ndlí agus maidir leis an gcoinbhleacht, go háirithe Comhdhálacha na Háige sa bhliain 1899 agus sa bhliain 1907. Is brainse de jus in bello iad Dlí na Háige agus Dlí na Ginéive. Is é atá i gceist le jus in bello ná dlí idirnáisiúnta maidir le cleachtais inghlactha agus cogadh nó coinbhleacht armtha á chomhrac.

Cinntear le Dlí na Háige nó Dlí an Chogaidh shonraigh cearta agus dualgais na gcogaíoch maidir le hiompar oibríochtaí agus cuirtear teorainneacha ar an díobháil atá ceadaithe. Go háirithe, baineann an dlí seo le sainmhíniú comhraiceoirí, agus cruthaíonn sé rialacha maidir le modhanna cogaíochta, agus déanann sé iniúchadh ar shaincheist aidhmeanna míleata.

Níor thosaigh iarrachtaí córasacha chun teorainneacha a chur ar bhrúidiúlacht cogaíochta ach sa 19ú haois. Bhí tionchar mór ag Ré na hEagnaíochta maidir le dearcadh cogaíochta. Ba í aidhm na cogaíochta ná an lámh in uachtar a fháil ar an stát namhad trí chomhraiceoirí a mhartrú. Mar sin de, tagann an t-idirdhealú idir comhraiceoirí agus sibhialtaigh, an ceanglas go gcaitear comhraiceoirí namhad atá gortaithe agus a ghabhadh a chóireáil go daonnachtúil, agus go gcaitear anacal a dhéanamh, ceann de philéir Dhlí Daonchairdiúil Idirnáisiúnta na linne seo, ón bprionsabal seo.

Dlí idirnáisiúnta
Eaglais Ortadocsach Aetópach

Is eaglais Críostaí í an t-Eaglais Ortadocsach Aetópach. 

Sainchreidimh Chríostaí
An Chuairt

Is féile Chríostaí í an Chuairt, a cheiliúrann cuairt na Maighdine Muire ar Naomh Eilís.

Tagairtí 

Paidrín Páirteach
Céasadh Íosa

Tugtar céasadh Íosa ar eachtra a tharla timpeall na bliana 33 A.D, nuair a gabhadh Íosa Críost agus cuireadh chun báis ar an gcros é. Is gnách Páis Chríost a thabhairt ar an na h-eachtraí ar fad.

Paidrín Páirteach
Íosa Críost

de:Kreuzigung#Neues Testament
Deastógáil Muire

Sa Chríostaíocht, tugtar Deastógáil Mhuire ar thógáil na Maighdine Muire suas ar Neamh.

Bíobla  
Is é seo an cur síos atá uirthi sa Bhíobla Naofa: “Ansin thaibhsigh an comhartha mór sa  spéir, bean a raibh an ghrian mar bhrat uimpi agus an ghealach faoina cosa agus coróin  de dhá réalta dhéag ar a ceann.” (Apacailipsis Eoin  12:1) 

An ciall atá ann ná chaith Muire a saol faoi inspioráid an Spioraid Naoimh. Lean sí a Mac sa saol seo agus ansin isteach sna flaithis.

Féile 
Tugtar  Lá  Fhéile  Muire  san  Fhómhar  ar an bhféile. Tógadh an Mhaighdean gan Smál, Muire Máthair Dé chun glóire na bhflaitheas idir chorp agus anam. Lá mór ceiliúrtha  do na Caitlicigh  is  ea  é. Bíodh an-mhuinín acu as cabhair agus cumhdach na Maighdine.

Stair 
Sa bhliain 1950, d’fhógair an Pápa Pius X11 gur deastógadh an Mhaighdean  Mhuire  idir  chorp agus anam chun na bhFlaitheas.  

Mar sin, is ceann de laethanta saoire na hEaglaise é agus tá sé de dhualgas ar na freastal ar na Caitlicigh Aifreann agus staonadh ó obair shaothrach gan ghá.

Béaloideas 
Is véarsa é seo ón mbéaloideas:Is maith an bhean Muire Mhór,Máthair ardrí na slua síor,Is iad a ghrásta is gnáth lán,Beana chuir fál faoi gach tír

Tagairtí 
 

Paidrín Páirteach
Fromage frais

Is ábhar a dhéantar de bhainne é fromage frais (air a ghlaoitear fromage blanc agus maquée freisin). Is sa Bheilg agus tuaisceart na Fraince a rinneadh ar dtús é. 'Séard is brí le fromage frais ná cáis úr. (Ciallaíonn fromage blanc "cáis bhán").

Is ar éigin atá saill ar bith le fáil i bhfromage frais. Cumasctar uachtar leis go minic chun an blas a fheabhsú agus méadaíonn sé sin an mhéid saille a bhíonn ann. Scaití, bíonn an mhéid saille chomh ard le 8% den toirt iomlán.

Is féidir fromage frais a ithe mar iógart, de ghnáth le torthaí cumaiscthe leis, nó é a bheith mar chuid de bhia neamh-mhilis.

Bia
Dlí Zipf

Is éard is Dlí Zipf ann ná dlí eimpíreach foirmlithe trí bhaint a úsáid as staidreamh mhatamaiticiúil, tagraíonn sé don bhfíric gur féidir le cuid mhaith cineálacha shonraí sna heolaíochtaí fisiceacha agus sóisialta a chomhfhogasú leis an dáileachán a fhaightear i nDlí Zipf,
atá neasghaolta le dóchúlacht cumhachta de dhlí na cumhachta. Tá an dlí ainmnithe i ndiaidh an teangeolaí George Kingsley Zipf a chéad mhol é (Zipf 1935, 1949), cé go bhfuil fianaise ann gur thug J.B. Estoup an rialtacht faoi deara roimh Zipf.

Inspreagadh 
Deir Dlí Zipf go mbíonn minicíocht focal ar bith i gcorpas teanga nádúrtha i gcomhréir contrártha len a rang nó a ord i dtábla minicíochta. Dá bhrí sin, tarlóidh an focal is minice thart ar dhá uair níos mó ná an dara fhocal is minice, a tharlóidh dhá uair chomh minic agus an ceathrú focal is minice, srl. 
Ag baint úsáide as Dlí Zipf, rinneadh anailís ar obair Ulysses le James Joyce, fuarthas amach gur tharla an focal; 

 is coitianta 8,000 uair;
 an deichiú focal 800 uair;
 an céadú focal, 80 uair;
 Agus an míliú focal, 8 n-uaire.

Is iomaí modh agus teoiric ata ann le teanga a theagasc. Ar cheann acu tá ceachtanna agus ábhar teagaisc a bhunú ar na focail is coitianta a úsáidtear sa teanga. Rinne an tAthair Colmán Ó hUllacháin agus a chomhghleacaithe i dTeanglann Rinn Mhic Gormáin taighde ceannródaíocht ar an ghné seo den Ghaeilge sna seascaidí. Foilsíodh torthaí an taighde sin i 'Buntús Gaeilge' ( An Roinn Oideachais 1966) . 
D'fhoilsigh 'Breacadh', eagraíocht a bhunaíodh sa bhliain 20000 le tacaíocht a thabhairt do Chóistí Gairmoideachais a gcuid seirbhísí do dhaoine fásta a chur ar fail trí Ghaeilge sa Ghaeltacht, 'Líostaí Bhreachadh'. Is éard is 'Líostaí Bhreachadh' na leabhar ina bhfuil liostaí na bhfocal is coitianta sa teanga bailithe le chéile in ord minicíochta.
Tá na focail is coitianta ón nuachtán 'Lá', agus an nuachtán 'Foinse' luaite san tionscnamh seo. 
As 200,000 focal i 'Foinse' bhí 11,907 (circa) focail éagsúil ón a chéile. 
Tharla an 100 focal is coitianta 51.4% uair, an 200 focal is coitianta 60.02%, an 300 is coitianta 65.04% an 400 is coitianta 68.53% agus an 500 focal is coitianta 71.16% uair.
Seo a leanas liosta na bhfocal ó 1 go 10 is minicí;

Staidreamh
Dáiltí dóchúlachta
Dlíthe eimpíreacha
Dlíthe na cumhachta
Teangeolaíocht ríomhaireachtúil
Dáiltí scoite
Ceathrar Guildford

Ceathrar as Tuaisceart Éireann agus Sasana a fritheadh ciontach go héagórach as ionsaí buamála de chuid an IRA sa bhliain 1974 ba ea Ceathrar Guildford, mar a bhí na meáin á thabhairt orthu.

Scéimhlitheoireacht 
Ar an 5 Deireadh Fómhair 1974, phléasc dhá bhuama ag an Horse and Groom agus an Seven Stars, dhá theach tábhairne sa bhaile Sasanach Guildford, Surrey, ina mbíodh baill d'Arm na Breataine go rialta. Maraíodh ceathrar saighdiúirí sna déaga agus sibhialtach. 

Ba iad sin Caroline Slater, 18, William Forsyth 18, John Hunter 17 agus Ann Hamilton, 19, agus sibhialtach a bhí ina shuí in aice leo, plástrálaí Paul Craig, 22.  Gortaíodh 57 eile, cuid acu go dona. 

Tamall gearr i ndiaidh an uafáis phléasc buama i dtábhairne eile sa chomharsanacht inar gortaíodh ochtar. Coicís ina dhiaidh sin maraíodh beirt shaighdiúirí in ionsaí buamála in Woolwich. Ba iad na hionsaithe sin an chéad racht d’fheachtas buamála de chuid Shealadaigh an IRA i Sasana.

Triail 

Cuireadh an-bhrú ar na bpóilíní teacht ar na daoine a bhí ciontach as gan mhoill,  I mí na Nollag 1974, gabhadh ceathrar daoine óga, mar atá Gerry Conlon, Paul Hill, Patrick Armstrong agus Carole Richardson.

Chuir Michael Havers cás an ionchúisimh i láthair. Ciontaíodh iad, agus gearradh príosún saoil orthu. Chaitheadar cúig bliana déag faoi ghlas, cé nach raibh baint ar bith ag duine acu leis an ionsaí.

Éagóir 
D’fhág na cúisimh lochtacha, faoistin le héigean, bréagchuntais ar agallaimh agus eolaíocht fhóiréinseach easnamhach nach bhfuair na híobartaigh an ceart ariamh. Tharraing an eachtra aird na cruinne i ngeall ar an iomrall ceartais a lean é. 

Scaoileadh an Ceathrar Guildford amach ar an 19 Deireadh Fómhair 1989.

Ar 21 Aibreán 1994, d'éirigh le hachomharc Paul Hill, duine den Ceathrar Guildford, maidir le dúnmharú Brian Shaw, saighdiúir i dTuaisceart Éireann. Cuireadh an ciontú ar neamhní faoi dheireadh. Ach níor chreid deartháir Shaw (Malcolm Shaw) scéal Paul Hill.

IRA 

Níor ciontaíodh aon duine a bhí freagrach. Níl aon cheist ach gurbh é an IRA Sealadach a mharaigh agus a ghortaigh iad, arsa an Cróinéir.

D’admhaigh daoine as an mbuíon ón IRA ar tugadh an ‘Balcombe Street gang’ orthu gurbh iadsan a bhí ciontach as na hionsaithe in Guildford agus Woolwich. Ach diúltaíodh glacadh lena n-admháil mar go mbainfeadh sin an bonn den phianbhreith a bhí curtha ar na daoine a bhí i bpríosún; níor cúisíodh iad i dtaca le Guildford ná Woolwich.

Drámú agus leabhair 
Tháinig an scannán In the Name of the Father amach sa bhliain 2002, le Jim Sheridan agus Daniel Day-Lewis.  

Scríobh Richard O’Rawe In the Name of the Son, beathaisnéis faoi Conlon. Tráchtann aisteoir Hollywood Johnny Depp sa leabhar  ar thuras bóthair a thug sé go dtí Corca Dhuibhne in éineacht le Gerry Conlon.

Féach freisin 

 Seisear Birmingham
Seachtar Maguire
Michael Havers, Barún Havers

Tagairtí

Na Trioblóidí
Ciontuithe éagóracha
Daoine as Cúige Uladh
Surrey
Pósadh Figaro

Ceoldráma grinn (Iodáilis:Opera buffa) is ea Le nozze di Figaro, ossia la folle giornata (Pósadh Figaro. nó lá na mire ), K. 492, cumtha ag Wolfgang Amadeus Mozart, agus a leabhróg scríofa ag Lorenzo Da Ponte, bunaithe ar dhráma grinn stáitse le Pierre Beaumarchais, La Folle Journée, ou le Mariage de Figaro, (1784).
Cé gur cuireadh toirmeasc i bhfeidhm ar dtús ar dhráma Bheaumarchais, sa Vín, mar gur cheap na húdaráis gur fhilíochta ar an uasaicme a bhí mar théama aige, gníomh a mheasadh contúirteacha sna deich mbliana roimh Réabhlóid na Fraince, sa deireadh thiar áfach, bhí an ceoldráma ar cheann de na hoibreacha ba rathúla ag Mozart. Bhain an réamhcheol, ach go háirithe, clú amach agus is minic é a bheith seinnte mar phíosa ceolchoirm (Gearmáinis:Konzertstück).

Ceoldrámaí
Chadwell Heath

Is baile é Chadwell Heath atá suite sa bhuirg Redbridge, Londain Thoir, i ngar d'Ilford agus Romford. Is é 12 míle soir ó thuaidh ó Charing Cross. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 10,021 duine ina gcónaí ann.

Logainmníocht 

Tá an ainm Chadwell luaite sa bhliain 1254 mar Chaudewell agus ciallaíonn sé sin ná 'an fuarán fuar'. Chuir an ainm ar lonnaíocht ar an dtaobh Barking an teorainn ársa Barking/Dagenham agus bhí aithne air mar Chadwell Street; toisc gur raibh 'Street' brí níos sine an gráig. Sa 17ú aois an Blackheath Common i bparóiste Dagenham a bhí athainmnithe mar Chadwell Heath.

Stair 

Ba ghráig sa pharóiste ársa an Dagenham é Chadwell Heath. Bhí forbairt ann de thoradh an bóthar Rómhánach Londain go Colchester, ach bhí an formhór an paróiste tuaithe. Bhí iarnród tógtha trí an ceantar as Romford agus Ilford agus i 1864 bhí Chadwell Heath stáisiún traenach oscailte. Thosaigh fás na bruachbhailte i 1900 agus mhéadaigh go tapaigh go dtí 1900. 
 
Bhí ina cónaí den seal gearr Mary Wollstonecraft (rugadh 1759), máthair an údar 'Frankenstein' a scríobhadh Mary Shelley, ar fheirm i ngar Whalebone Lane go dtí bhog a teaghlach go Barking. 

D'fhulaing an ceantar i rith an Dara Cogadh Domhanda de thoradh a lán ionsaithe as an Blitz. In éineacht le sin, ba cónaitheoir Chadwell Heath i Eva Hart, duine de na marthanóirí de RMS Titanic. Bhí sí ina cónaí ar an Japan Road go dtí a báis.

Tagairtí 

London Borough of Redbridge
Crotach

Is éan é an crotach. Is baill d'fhine na Scolopacidae iad.

Éin
Lóma

Is éan é an lóma. Is baill d'fhine na Gaviidae iad.

Éin
Gaelscoil na Lochanna

Is gaelscoil í Gaelscoil na Lochanna atá suite i mBaile Coimín, Contae Chill Mhantáin. Bunaíodh an scoil sa bhliain 2006. Scoil lán-Ghaeilge idirchreidmheach atá inti.

Naisc 
 GaelscoilNaLochanna.net

Gaelscoileanna in Éirinn
Sí-abhabha

Is é an sí-abhabha nó chihuahua an saghas madra is lú dá bhfuil ann.

Cur síos 
Tá sé in ainm a bheith éirimiúil agus neirbhíseach. Tá cuma shaintréitheach air. De ghnáth bíonn na súile agus na cluasa mór. Bíonn an tsrón gearr. Bíonn na hainmhithe 500g-3kg ar meáchan.

Stair 
D'eascair an t-ainm ó stát Chihuahua i Meicsiceo. Ní léir conas a tháinig na madraí seo ar an bhfód, ach ó lár na naoú haoise déag ar aghaidh, bhí turasóirí á gceannach i stát Chihuahua. Deirtear gurbh iad na Techichi, madraí beaga a bhí ina gcónaí Meicsiceo roimh theacht na nEorpach, sinsir an phóir.

Tagairtí

Naisc 
 
 Le standard de la race 

Mamaigh
Póir mhadraí
Breacóg

Is éan í an bhreacóg (Calidris alpina)  . 

Éin
Amadán móinteach

Is éan é an t-amadán móinteach (Charadrius morinellus). Is ball d'ord na Charadriiformes é.

Éin
Mamat

Ainmhí mór ba ea mamat (mammoth). Mamach a bhí ann. Mammuthus a thugtar ar an ngéineas seo as Laidin. Tá an leagan "mamot" in úsáid i nGaeilge na hAlban. Bhí gaol ag an mamat le heilifint an lae atá inniu ann. Tháinig an géineas ar an bhfód tuairim 4.8 milliún bliain ó shin agus bhí mamait le fáil in oileán Wrangel san Aigéan Artach go dtí 4,500 bliain ó shin.

Mamaigh
Mamaigh dhíofa
James Cagney

Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é James Cagney (a rugadh ar an 17 Iúil 1899 agus fuair bás i 30 Márta 1986).

Tagairtí 

Aisteoirí Meiriceánacha
Diaspóra Éireannach
Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Daoine as Nua-Eabhrac
Daoine a rugadh i 1899
Básanna i 1986
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Guilbnín

Is éan é an guilbnín Is ball d'fhine na Scolopacidae é. 

Éin
Donnóg

Is éan í an donnóg (Prunella modularis). Is baill d'fhine na Prunellidae iad. 

Éin
Éadar

Is éan é an tÉadar. Trí speiceas de lachain mhara de chuid fhine na nAnatidae iad, mar atá Somateria mollissima, Somateria spectabilis agus Somateria fischeri. Dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh. Líneálann an baineannach a nead le cleití boga clúmhúla óna broinn: bailítear na cleití seo ar bhonn trádálach mar fhannchlúmh.

Éin
Peter Robinson

Polaiteoir Aontachtach de chuid an DUP i dTuaisceart Éireann é Peter David Robinson (Gaeilge:Peadar Dáithí MacRóibín). Is é an chéad aire reatha agus ceannaire an DUP é. Chaill sé a shuíochán Westminister sa bhliain 2010 agus tá amhras ann faoi na rólanna thuasluaite.

Luathshaol 
Rugadh i mBéal Feirste ar an 29 Mí na Nollag 1948 é. David McCrea Robinson agus Sheila Robinson a thuismitheoirí. 

D'fhreastail sé ar Annadale Grammar School (ar a dtugtar "Wellington College Belfast" anois). Tar éis dó an scoil a fhágáil d'fhreastail sé ar Castlereagh College (ar a dtugtar "Castlereagh Campus of Belfast Metropolitan College" anois). Thug sé seal mar ghníomhaí eastáit, agus ansin chuaigh sé leis an bpolaitíocht.

Polaitíocht 
Ba é Robinson rúnaí ginearálta an DUP ó 1975 go 1979. I dtoghchán 1979 toghadh é mar MP i bParlaimint na Ríochta Aontaithe. Tháinig sé i gcomharbas ar Ian Paisley mar cheannaire an DUP agus mar Chéad Aire Thuaisceart Éireann sa bhliain 2008.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1948
Daoine beo
Coirpigh
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine Albanacha na hUladh
Daoine as Béal Feirste
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Polaiteoirí Aontachtacha
Protastúnaigh Éireannacha
Scríbhneoirí as Tuaisceart Éireann
Bruidhean Chaorthainn

Is éard is Bruidhean Chaorthainn ann ná scéal Fiannaíochta (Miotaseolaíocht na hÉireann) de chuid na Gaeilge. Bailíodh an scéal ó roinnt fhoinsí bhéil i gcodanna éagsúla na hÉireann agus na hAlban, áit ar a dtugtar Bruighean Caorthuinn air. Chomh luath le 1633. luadh Seathrún Céitinn é mar shampla de na scéalta Fiannaíochta, scéalta a bhí neamhstairiúil (sé sin , bhí siad draíochta, dochreidte).

Tagairtí 

Scéalta na Fiannaíochta
Teach Dhoire Mhóir

Sealúchas de chuid an National Trust (Iontaobhas Náisiúnta d'Áiteanna Stairiúla nó d'Áilleachta Nádúrtha) is ea Teach Dhoire Mhóir sa Sruthán i gContae Ard Mhacha i gCúige Uladh na hÉireann. Bíonn sé oscailte don phobal agus cuireann an tIontaobhas Náisiúnta síos air mar "theach ceann tuí de chuid deireadh an 18ú haois i stíl dhúchasach na mionuaisle".

Gnéithe 
Tá an teach ionsuite i níos mó ná 100 acra (0.40 km2) d'fhearann páirce álainn agus de choillearnaí.  Gné shainiúil an tí ná úsáid tuíodóireachta áitiúla ar leith ag baint úsáide as giolcacha na Sionna.

Stair 
Thóg an Tiarna Isaac Corry, a bhí ina Theachta Parlaiminte do Iúr Cinn Trá ar feadh tríocha bliain, é idir 1776 agus 1787, ar talamh a bhfuair sé mar oidhreacht óna athair. Thóg an Tiarna Charles Coote an teach i stíl an teachín, mar "grianán samhraidh galánta ..." Dréachtadh Acht an Aontais i bparlús mór an tí sa bhliain 1800. Leag John Sutherland, ar cheann de na deisceabail is ceiliúradh de Lancelot "Capability" Brown , amach an fearann páirce atá thar thimpeall air. Dhíol Corry an áit sa bhliain 1810, nuair a d'aistrigh sé go Baile Átha Cliath, agus fuair an teaghlach Young é ina dhiaidh sin. Dhíol an Tiarna William Young an t-eastát sa bhliain 1825 don an teaghlach Smyth. Cheannaigh na Richardsons, a bhí ina gcónaí in aice leis an eastáit, an diméin ina raibh 140,000 crainn ann. Sa bhliain 1952 bhronn an tUasal JSW Richardson Teach Dhoire Mhóir agus a eastát ar an National Trust.

Tagairtí 

Sealúchais an National Trust i dTuaisceart Éireann
Trasóireacht i gCúige Uladh
Foirgnimh agus struchtúir i gContae Ard Mhacha
Tithe móra in Éirinn
Contae Dhoire
Leabharchoimeád

Is éard atá i gceist le leabharchoimeád ná taifeadadh d'idirbhearta airgeadais.

Cuntasaíocht
Airgead
Píoba uilleann

Síneann stair na píobaireachta in Éirinn thar thréimhse 13 céad. Bíonn tagairtí ann sna hannála ársa Éireannacha ar an gcuisleannach nó séidire phíoba. Ní féidir bheith cinnte cathain go díreach a chéad tosaíodh ar na píoba a sheinm in Éirinn, ach is dócha go raibh siad i bhfoirm áirithe cosúil le píoba móra Albanacha an lae inniu.

Dhíorthaigh na píoba uilleann as an bhfoirm níos sine seo agus tá siad, gan aon amhras, níos sofaisticiúla agus níos casta ná aon sórt eile ar an domhain. Creidtear gur tháinig foirm reatha na bpíob chun tosaigh ag tús an 18ú haois. Is éard atá sa sraith iomlán de na píob uilleann ná mála, boilg, seamsúr, trí dhordán agus trí rialtóir.

Tagairtí 

Uirlisí ceoil
Ceol traidisiúnta na hÉireann
Fulham Football Club

Is club sacair Sasanach é Fulham Football Club atá ag imirt sa Premier League faoi láthair. Tá sé lonnaithe i bhFulham, in iardheisceart Londain. Bunaíodh an club sa bhliain 1879, agus mar sin tá sé ar an gclub sacair proifisiúnta is sine i Londain. 

Tá fiche ceathar séasúr caite ag an gclub i bpríomhshraith Shasana. Níl aon rud tábhachtach buaite acu go fóill cé go raibh siad in dhá chraobh mór. Sa bhliain 1975, chaill siad 2-0 i gcoinne West Ham United i gcraobh Corn F.A., an t-aon uair riamh dóibh bheith ann. Sa bhliain 2010, d'imir siad in aghaidh Atlético Madrid i gcraobh UEFA Europa League.

Tá Johnny Haynes, George Cohen, Bobby Robson, Rodney Marsh agus Alan Mullery i measc na n-imreoirí mór le rá a d'imir don chlub. Imríonn an club ag Craven Cottage, ar bhruach abhainn Thames i bhFulham. Tá siad lonnaithe ansin ón bhliain 1896.

Clubanna sacair Shasana
Londain
Fabhcún

Is éan creiche é an fabhcún,  agus sciatháin fhada air (go mór mór seabhac atá oilte ar ghéim a mharú). 

Is baill d'fhine na Falconidae é.

Féach freisin 

 Pocaire (cineál d'fhabhcún beag)
 Seabhac

Tagairtí 

Éin
Gadual

Is éan é an Gadual Is baill d'fhine na Anatidae iad. 

Éin
Charles Bronson

Ba aisteoir Liotuánach-Mheiriceánach é Charles Bronson (a rugadh ar an 3 Samhain 1921 agus fuair bás i 30 Lúnasa 2003). 

Aisteoirí Meiriceánacha
Bronson, Charles
Bronson, Charles
Steve McQueen

Ba aisteoir Meiriceánach é Steve McQueen (a rugadh ar an 24 Márta 1930 agus fuair bás i 7 Samhain 1980).

Tagairtí 

Aisteoirí Meiriceánacha
Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1930
Básanna i 1980
James Stewart

B'aisteoir Meiriceánach é James Stewart (a rugadh ar an 20 Bealtaine 1908 agus fuair bás 2 Iúil 1997).

Saol 
Saolaíodh James Maitland Stewart in Indiana i stát Pennsylvania sa bhliain 1908. Ba iad Elizabeth Ruth (née Jackson) agus Alexander Maitland Stewart a thuismitheoirí. Bhí siopa crua-earraí ag a athair...

Phós Jimmy Gloria Hatrick McLean ar an 9 Lúnasa 1949. D'éirigh go maith leis i scannáin faoin Iarthar Fiáin sna 1930í agus 1940í, le cuid de na haisteoirí ba mhó cáil i Meiriceá, leithéidí Katharine Hepburn (The Philadelphia Story) agus Marlene Dietrich (Destry Rides Again ).

Roghnaigh Alfred Hitchcock é chun an príomhpháirt a ghlacadh i sraith scannán mar Rope (1948), Vertigo (1958, le Kim Novak) agus Rear Window (1954). Ina dhiaidh sin d'fhill Hitchcock ar théama an Iarthair agus dheineadar scannáin mar How the West Was Won (1962).

Roinnt scannán 
 You Can't Take It With You (1938)
 Made For Each Other (1939) 
 Mr. Smith Goes to Washington (1939)
 Destry Rides Again (1939)
 The Shop Around the Corner (1940)
 The Philadelphia Story (1940)
 It's a Wonderful Life (1946)
 Rope (1948)
 Harvey (1951)
 The Naked Spur (1953)
 Rear Window (1954)
 The Far Country (1954)
 Vertigo (1958)
 Anatomy of a Murder (1959)
 How the West Was Won (1962)
 The Man Who Shot Liberty Valance (1962)

Tagairtí

Naisc 
 Obituary:"James Stewart, the Hesitant Hero, Dies at 89" - New York Times (July 3, 1997)
 Obituary:"Hollywood legend Jimmy Stewart dead at 89" - CNN - (July 2, 1997)
 News: "Princeton to Honor Famed Alumnus Jimmy Stewart '32 With Tribute and Theater Dedication" - Princeton University - (1997)
 Centennial Tribute to James Stewart
 The Jimmy Stewart Museum
 Brig. Gen. James M. Stewart - National Museum of the United States Air Force

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1908
Básanna i 1997
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Laidhrín glas

Is éan é an Laidhrín glas Is baill d'fhine na Scolopacidae iad. 

Éin
Glasán (éan)

Is éan í an Glasán Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Oisre

Is moileasc é oisre. 

Moilisc
Corn FIFA an Domhain 1930

Comórtas idirnáisiúnta sacair ab ea Corn FIFA an Domhain 1930, an comórtas tionscnaimh de Chorn Sacair an Domhain. 

Reáchtáladh an comórtas den chéad uair in Uragua idir 13 Iúil - 30 Iúil sa bhliain 1930, agus bhí an bua ag an bhfoireann bhaile. 

Roghnaigh FIFA Uragua ina thír aíochta ós rud é gur bhain an foireann náisiúnta  an bonn óir i gCluichí Oilimpeacha na bliana 1928, agus chun céad bhliain de neamhspleáchas na tíre a chomóradh.

Féach freisin 
 Corn Sacair an Domhain

Naisc sheachtracha 
 FIFA – Uruguay 1930

Tagairtí 

Ilchomórtais sacair
Spórt i 1930
Cary Grant

B'aisteoir Sasanach é Cary Grant (a rugadh ar an 18 Eanáir 1904 agus fuair bás ar an 29 Samhain 1986). 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1904
Básanna i 1986
Michael O'Neill

Is traenálaí agus iar-imreoir peile as Tuaisceart Éireann é Michael O'Neill. Tá sé ina thraenálaí ar Shamrock Rovers FC ó 2009 i leith.

Imreoir 
D'imir sé i lár na páirce agus mar thosaí do Chimney Corner, Coleraine, Newcastle, Dundee United, Hibernian, Coventry City, Aberdeen (ar iasacht), Reading (ar iasacht), Wigan, St Johnstone, Portland Timbers, Clydebank, Glentoran agus Ayr United. 

D;imir sé i 33 cluiche le foireann sacair náisiúnta Thuaisceart Éireann agus scóráil seacht gcúl, ina measc dhá chúl i mbua 5-3 i gcoinne na hOstaire.

Traenálaí 
Chauigh sé leis an mbainisteoireacht in Albain ina dhiaidh sin. bhí sé ina leas-bhainisteoir ag Cowdenbeath sular ghlac sé phost mar bhainisteoir Brechin City i mí Aibreáin 2006. Bronnadh gradam Irn-Bru Second Division Manager of the Month i mí na Nollag 2007 agus mí Dheireadh Fómhair 2008.

Shamrock Rovers 
D'aistrigh sé ó Brechin City go club Éireannach, Shamrock Rovers, ar an 18 Mí na Nollag 2008. Bhain sé gradam Irish Soccer Writers Manager of the Month i mí Iúil 2009. Tá ag éirí go maith leis. Cheannaigh sé an tosaí Albanach Gary Twigg ó Brechin agus d'éirigh leis an bhfoireann an dara háit a bhaint amach i Sraith na hÉireann. Deir sé gurbh é Gordon Strachan an duine a raibh an tionchar is mó aige ar O'Neill mar bhainisteoir. An aidhm atá aige ná "re-establishing Rovers as the top club in the League of Ireland".

Tá sé pósta agus beirt chlainne air.

Liosta trófaí 
 Irish League: 1
 Glentoran FC - 2002/03

 Football League Trophy: 1
 Wigan Athletic FC - 1999

 Imreoir na bliana: 1
 Newcastle United FC - 1987/88

Tagairtí 

O'Neill, Michael
O'Neill, Michael
Neoidríonó

Buncháithnín fo-adamhach gan lucht leictreach, atá ar beagán maise, is ea an neoidríonó. Cineál leaptóin is ea é, leis, agus mar sin is feirmíón é chomh maith. Tá trí shaghas de neoidríonó ann: neoidríonó an leictreoin (νe), neoidríonó an mhuóin (νμ), agus neoidríonó an tau (ντ). Toisc nach bhfuil lucht leictreach ná lucht datha acu, ní bhaineann aon idirghníomhaithe do neoidríonó seachas an t-idirghníomhú lag, mar aon le fórsa na himtharraingthe. Toisc go bhfuil an t-idirghníomhú lag i bhfad níos laige ná an t-idirghníomhú láidir ná an leictreamhaighnéadas, is annamh a bhíonn aon idirghníomhú idir neoidríonó agus damnha eile, agus is féidir le neoidríonó gluaiseacht trí achar fada damhna gan aon bhac. Mar shampla, téann na billiúin neoidríonónna trí chorp duine gach soicind gan stad agus gan rian dá ngluaiseacht a fhágáil. 

Cruthaítear neoidríonónna de thoradh imoibrithe núicléacha de ghnáth. Tá aschur neoidríonónna ón ngrian flúirseach go leor, agus deintear leis iad in imoibreoirí núicléacha. Dhein an Ollphléasc neart díobh freisin, agus ceaptar go dtagann mórchuid d'fhuinneamh ollnóva amach i bhfoirm neoidríonónna.

Cheaptaí tráth nach raibh mais ar bith ag neoidríonónna, ach tá a fhios ag fisiceoirí anois nach fíor é sin ar fad, ach go bhfuil mais thar a bheith beag ag neoidríonónna. Is de bharr fionnachtana a dhein turgnaimh éagsúla, go háirithe "Super-Kamiokande" sa tSeapáin agus an "Sudbury Neutrino Observatory" i gCeanada, atá an t-eolas seo againn anois. Fuair na turgnaimh seo gur féidir le neoidríonó de shaghas amháin (νμ, mar shampla) a thiontú go neoidríonó de shaghas eile. Ní féidir an claochlú seo mara bhfuil beagán maise ag neoidríonónna. Ceaptar go bhfuil mais an neoidríonó is troime idir 0.05-0.30 eV---níos mó ná milliún uair níos éadroime ná leictreon. Tugtar ascalúchán neoidríonó ar an gclaochlú seo, agus tá roinnt tionscadal ar bun inniu (mar shampla, T2K) chun an feiminéan a scrúdú níos beaichte.

Tagairtí 

Leaptóin
Fisic cháithníní
Alfred Hitchcock

Ba stiúrthóir scannán é Alfred Hitchcock a rugadh i Leytonstone, Sasana ar an 13 Lúnasa 1899 agus fuair bás ar an 29 Aibreán 1980. B'Éireannach í a mháthair, Emma Whelan.

Tagairtí 

Stiúrthóirí scannán Sasanacha
Daoine a rugadh i 1899
Básanna i 1980
Diaspóra Éireannach
Pobal Éireannach na Breataine
Polaistiréin

Is éard is polaistiréin (giorraithe go PS) ann ná an pholaiméir aramatach -(CH2-CH(Ph))n-, faighte ó pholaiméiriúchán monaiméirí aramatacha de chuid na comhdhúile stiréin CH2=CH-Ph.

Teirmeaplaistigh
Inslitheoirí
Polaiméirí orgánacha
Táirgí pacáistithe
Ábhair in-athchúrsáilte
Ábhair thógála
Ollscoil Liège

Is í Ollscoil Liège an t-aon fhoras ollscoile poiblí, iolraíoch agus cuimsitheach sa réigiún Beilgeach 'An Vallóin-An Bhruiséil' (Communauté 'Wallonie-Bruxelles'). Is cuid d'Acadamh na hOllscoile, Wallonia-Eoraip (l’Académie Universitaire Wallonie-Europe) í . Is í an Fhraincis teanga oifigiúil na hOllscoile.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Láithreán Gréasáin oifigiúil

 
Liège
Ollscoileanna
Leictreamaighnéadas

Is éard is leictreamaighnéadas ann ná ceann de na ceithre idirghníomhaíochtaí bunúsacha sa nádúr, chomh maith leis an tIdirghníomhú láidir, an tIdirghníomhú lag agus an imtharraingt. Fórsa é a bhíonn freagrach as an idirghníomhaíocht idir cáithníní atá luchtaithe go deimhneach; tugtar réimsí leictremaighnéadacha ar na hachair seo ina dtarlaíonn a leithéid.

Ceann de na 4 fórsaí búnusacha idir cháithníní fo-adamhacha is ea an leictreamhaighnéadas. Is é an fórsa idir dhá cháithnín le lucht leictreach é. Is trí mhalartú fótón a chruthaítear an fórsa seo.

Coincheapa bunúsacha na fisice
 
Imtharraingt
Leictridinimic
Juan de Dios Ramírez Heredia

Is polaiteoir Spáinneach é Juan de Dios Ramírez Heredia (rugadh 29 Iúil, 1942). Is comhalta de chuid Drong Sóisialach Oibrithe na Spáinne é. Is feisire Eorpach é freisin. Ba i bPuerto Real, Cádiz a rugadh é.

Is dlíodóir é agus is céimí d'Ollscoil Fhéinrialaitheach Barcelona, Dochtúir in Eolaíocht Fhaisnéise agus is Máistir é de Gnáth-oideachas Bunúsach é. Chaith sé seal mar Stiúrthóir ar an Scoil Athinmheacháin Ghairme, "San Juan Bosco" do dhaoine atá faoi míchumas i mBarcelona idir a 1970 agus a 1990. 

Is de bhunaidh Roma é. Bíonn sé gnóthach ag tabhairt chun suntas agus ag cosaint cearta na Roma sa Spáinn. Mar aitheantas don sárobair atá déanta aige don pobal Roma sa Spáinn, bhronn Ollscoil Cadiz céim dochtúra oinigh air i mí Feabhra 2008. Ba é an chéad duine de bhunaidh Roma a bhfuair an chéim seo riamh.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1942
Daoine beo
Polaiteoirí na Spáinne
Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Méasón

Is éard is méasón ann ná hadrón atá déanta as cuarc amháin agus aon fhrithchuarc, ceangailte le chéile tríd an idirghníomhú láidir. De thoradh ghuairní na gcuarcanna ní foláir do mhéasón guairne shlánuimhreach a bheith aige, agus mar sin is bósón é. Is é an píón an méasón is coitianta agus is cáiliúla, agus ceaptar gur trí mhalartí píón a bhíonn núicléóin greamaithe le chéile laistigh de núicléas. Cé go dtugtaí "mú-mhéasón" ar an muón tráth, ní méasón é sin in aon chur, ach leaptón.

Fisic cháithníní
Bósóin
Hadróin
István Ertl

Sprantaiseoir Franc-Ungárach (a rugadh sa bhliain 1965) is ea István Ertl a chónaíonn i Lucsamburg.

Saol 
Tá Ertl ina mhúinteoir agus ina aistritheoir. D'oibrigh sé ó 2002-2003 don 'Líonra Eorpach i gcoinne an Chiníochais' (Fraincis: Le Réseau européen contre le racisme) sa Bhruiséil , agus sa bhliain 2003 ceapadh é ina chéad aistritheoir Ungáirisé do Chúirt Iniúchóirí na hEorpa.

Naisc sheachtracha 
 http://esperanto.net/literaturo/roman/ertl.html

Daoine a rugadh i 1965
Daoine beo
Cearcóg chorcra

Is éan í an cearcóg chorcra. 

Éin
ISSN

Is uimhir uathúil a d'úsáid aithin tréimhseachán é ISSN (International Standard Serial Number).

Aitheantóirí uathúla
Córais rangaithe leabharlainne
John Ford

Ba stiúrthóir Gael-Mheiriceánach é John Ford a rugadh i Cape Elizabeth, Maine ar an 1 Feabhra 1894 agus fuair bás ar an 31 Lúnasa 1973. Ba as Gaillimh iad a tuismitheoirí. 

Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Daoine Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1894
Básanna i 1980
Diaspóra Éireannach
Corcrán coille

Is éan beag pasaireach Eoráiseach é an Corcrán coille (Pyrrhula pyrrhula), a bhaineann leis an  bhfine Fringillidae (na glasáin). Bíonn siad ina gcónaí agus ag ithe ina mbeirteanna, ar imeall coille nó fáil. Teitheann sé go gasta má dhéantar teagmháil leis. Is cuairteoir rialta é ar ghairdíní beaga, go háirithe i réigiúin atá saibhir in úlloird. Bíonn sé an-fhaiteach, agus 
fanann sé i bhfolach sa bhfásra.

Éin
Gainéad

Éan mór farraige atá dúchasach don Atlantach thuaidh, tuaisceart na hAfraice, an Astráil, is an Nua-Shéalainn is ea an Gainéad. Sruthlíneach, le gob gorm fada gan phollairí seachtracha. Paistí loma dubha ar a aghaidh. Beireann sé ar éisc trí thumadh go hingearach isteach sa bhfarraige. Tá saic aeir faoi chraiceann na haghaidhe a mhaolaíonn turraing an imbhuailte leis an uisce.

Éin
Greer Garson

Ba bhan-aisteoir í Greer Garson (a rugadh ar an 29 Meán Fómhair 1904 agus fuair bás ar an 6 Aibreán 1996). B'Éireannach í a máthair.

Greer Garson
Greer Garson
Greer Garson
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Thomas Mitchell

Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é Thomas Mitchell a rugadh ar an 11 Iúil 1892 agus fuair bás ar an 17 Nollaig 1962.

Tagairtí 

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1892
Básanna i 1962
Diaspóra Éireannach
Lasair choille

Is éan í an lasair choille, ball d'fhine na Fringillidae. Is iad an Eoraip, an Afraic agus iar-Áise na ceantracha dúchasacha di. Tugadh isteach fosta i gceantair eile iad, mar shampla isteach san Astráil, an Nua-Shéalainn agus Uragua.

Tá aghaidh rua agus ceann bán agus dubh ag an lasair choille. Tá dath donnbhuí nó donnrua ar a droim agus a cuid cliathán. Tá barra óir leathan ar a cuid sciathán. Tá dath dubh ar a heireaball, agus dath bán ar a geadán. Tá an ceann fireann cosúil go mór leis an ceann baininn, ach tá níos mó dath rua ar aghaidh an ceann fireann. 

Léirítear go minic an lasair choille i bpictiúir Iodálacha de chuid na hAthbheochana. 

Éin
Praslacha shamhraidh

Is éan í an phraslacha shamhraidh. Is Anatidae iad na lachain. 

Éin
Baiséadach

Is madadh clóis é baiséadach. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Pocadán beag

Is madadh clóis é pocadán beag a saothraíodh sa Bhreatain. Ar mheánmhéid, le colainn storrúil is fionnadh gearr (tá foirmeacha le gruaig gharbh ann freisin). Bán, crón is dubh. Na cluasa leathana ar luascadh, an soc domhain. D'úsáidtí iad tráth chun giorriacha a sheilg trí bholadh.

Mamaigh
Póir mhadraí
Glasán darach

Is éan é an Glasán darach (Chloris chloris). Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Guilbneach

Is éan é an guilbneach. Is baill d'fhine na Scolopacidae iad.

Éin
Dearcán

Is cnó na daracha é dearcán. 

Crainn
Fearán

Colm fiáin, ón Eoraip, tuaisceart na hAfraice is an Áise ó dhúchas is ea an fearán. Fáinní dorcha timpeall a shúl, a bhrollach bándearg, agus imill scothdhearga ar chleití a sciathán. Paistí dubha is línte bána ar a mhuineál. A cheol caointeach is a bhéasa ceanúil. Áitríonn sé coillearnach is fraochach.

Speicis 
 Fearán baicdhubh: Streptopelia decaocto
 Fearán baicdhubh Afracach: Streptopelia roseogrisea
 Fearán baicdhubh gubhach: Streptopelia decipiens
 Fearán binne: Columba livia; is é colm aille an t-ainm Gaeilge is coitianta
 Fearán Eorpach: Streptopelia turtur, a dtugtar fearán breac nó fearán eidhinn air freisin
 Fearán gubhach: Zenaida macroura

Éin
Feasta

Iris Ghaeilge a phléigh litríocht, polaitíocht agus eolaíocht ab ea Feasta. Bunaíodh é in 1948 agus é d’aidhm aige Conradh na Gaeilge a chur chun cinn agus scríbhneoireacht nua a chothú. 

Bhí Foras na Gaeilge ag tacú leis ar feadh tamaill ach rinne an Foras athchomhairle agus rún aige athrú a dhéanamh ar dháileadh na ndeontas. Le tamall de bhlianta anuas tá Feasta ag seasamh ar a bhoinn féin.

Stair 
Bhí baint ag bunú Feasta le teacht chun cinn scríbhneoireacht na Gaeilge ó aimsir Athbheochan na Gaeilge. Ba é an scéal céanna ag An tUltach agus ag Comhar é. Mar a deir an tOllamh Nollaig Mac Congáil: 

Chuidigh na foilseacháin sin ach go háirithe leis an Ghaeilge a thabhairt isteach sa nuaré agus dúshraith bhuan a leagan dár tharla i gcinniúint fhoilsitheoireacht agus scríbhneoireacht na Gaeilge ó shin.

Is iomaí eagarthóir a bhí ag Feasta. Orthu sin bhí Seosamh Ó Duibhginn, Eoghan Ó Tuairisc, Séamas Ruiséil, Aogán Ó Muircheartaigh agus Íte Ní Chionnaith (a bhí ar an gcéad bhean a toghadh mar uachtarán Chonradh na Gaeilge). Is é Pádraig Mac Fhearghusa an t-eagarthóir a chaith an seal ab fhaide sa phost, agus is é Cormac Ó hAodha atá anois ann.

Cé go bhfuil baint ag Feasta fós le Conradh na Gaeilge, tá sé neamhspleách i gcúrsaí eagarthóireachta.

Ábhar 
Foilsíonn Feasta léirmheasanna agus tráchtaireacht shóisialta agus pholaitiúil, in éineacht le tuairiscí ar imeachtaí cultúrtha a bhaineann leis an teanga. Scríobhann roinnt colúnaithe don iris go rialta. Foilsítear gearrscéalta agus filíocht, agus tá dánta le Máirtín Ó Direáin, Máire Mhac an tSaoi, Seán Ó Ríordáin, agus Nuala Ní Dhomhnaill. Tá sé de chuspóir ag Feasta scríbhneoireacht nua a spreagadh. 
Níl drogall ar Feasta ábhar Gaeilge ó scríbhneoirí thar lear a fhoilsiú.

Tá Feasta ar fáil le síntiús agus i roinnt siopaí, agus foilsíonn sé fógraí le foilsitheoirí Gaeilge. Tá roinnt mhaith de le léamh ar líne.

Nótaí

Naisc 

 Suíomh idirlín na hirise

Irisí Gaeilge
Caol Acain

Tá an sráidbhaile Caol Acain suite ar chósta thoir an Eilean Sgitheanach sna hOileáin Istigh, os comhair an bhaile iarthuaisceartaigh Caol Loch Aillse, Comhairle na Gàidhealtachd, ar mhórthír na hAlban.

Idir 1841 go dtí 16 Deireadh Fómhair 1995, bhí seirbhís farantóireachta i bhfeidhm ó Chaol Acain go dtí an mórthír trasna an chaolais chaoil Loch Aillse, go dtí gur cuireadh an Drochaid Sgitheanach ina ionad. Droichead dola a bhí ann ar dtús báire, ach i ndiaidh agóidí mhuintir na háite, tarraingíodh siar na táillí.

Naisc sheachtracha 
 Caol Acain - duilleag eadar-lìon
 Fiosrachadh mu Chaisteal Moil

Tagairtí 

An t-Eilean Sgitheanach
Comhairle na Gàidhealtachd
Glasán gobmhór

Is éan é an Glasán gobmhór Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

Éin
Cíorbhuí coiteann

Is éan é an cíorbhuí coiteann (Regulus regulus) . Is baill d'fhine na Regulidae iad.

Íomhánna 

Éin
Otto I, Impire Naofa Rómhánach

Ba é Diúc na Sacsaine, Rí na Gearmáine, Rí na hIodáile, agus "an chéad cheann de na Gearmánaigh ar a dtugtaí impire na hIodáile", de réir Arnulfus Mediolanensis, é Otto I nó Otto Mór. Le linn do Shéarlas Mór a bheith ina impire, roinneadh a impireacht i measc a chuid garmhac, agus tar éis fheallmharú Berengar I de Friuli sa bhliain 924, d'fhan teideal na hImpire folamh le beagnach daichead bliain. Ar an 2 Feabhra 962, ceapadh Otto ina Impire ar chríocha a bheadh ainmnithe ​​ina dhiaidh sin an Impireacht Naofa Rómhánach.

Beathaisnéis 
Phós Otto Eadgyth Shasana sa bhliain 929 agus tháinig sé i gcomharbacht ar a athair mar rí na Gearmáine ( ar a dtugtar go hoifigiúil fós an Fhrancóin Thoir) sa bhliain 936.

Shocraigh sé bheith choróinithe in Aachen, iar-phríomhchathair Shéarlais Mhóir, áit a raibh sé ungtha ag Hildebert ardeaspag Mainz, príomháidh eaglais na Gearmáine. Dar leis an staraí Sacsanach Widukind von Corvey, ghníomhaigh na cithre diúic eile de chuid na hImpireachta mar fhreastalaithe pearsanta air le linn a fhéasta corónaithe, iad siúd as Franconia, an tSuáiv, an Bhaváir agus an Lorráin,: Arnulf I na Baváire mar mharascal, Hermann I, Diúc na Suáive ag riaradh deochanna, Eberhard III (Franconia) mar seanascal (nó maor), agus Giselbert na Lorráine mar Seomairlíneach. Ó thús a fhlaithis d'fhógair sé gur chomharba Shéarlais Mhóir ab ea é, go raibh oidhrí deireanach Shéarlais sa Fhrancóin Thoir go léir marbh, agus go raibh eaglais na Gearmáine, lena easpaig agus abaí cumhachtacha, taobh thiar dó. Mar sin féin, bhí ríshliocht na gCairilínseach fós i gceannas ar Neustria nó an Fhrancóin Thiar.

Impirí Naofa Rómhánach
Monarcaí na Gearmáine
Cumann Íosa

Is ord rialta de chuid na hEaglaise Caitlicí é Cumann Íosa (Laidin: Societas Iesu), agus tugtar Íosánaigh ar chomhaltaí an oird seo. Ní féidir ach le fir bheith ina nÍosánaigh. Oideachasóirí, saineolaithe, múinteoirí agus scoláirí iad de ghnáth, agus clú is cáil orthu as an obair intleachtach atá idir lámhaibh acu le soiscéal Dé a chraobhscaoileadh.

Eagraíocht 
Tá na hÍosánaigh ag obair i 112 thír i gcúig ilchríoch. 

Is é an tArd-Ghinearál Arturo Abascal atá i gceannas ar Chumann Íosa ón mbliain 2016 i leith. Tá ceanncheathrú an Oird suite in Eaglais Ainm Ró-Naofa Íosa (Chiesa del Santissimo Nome di Gesù all'Argentina), nó "Eaglais Gesù" (Chiesa del Gesù), sa Róimh.

Stair 
Ba é Naomh Iognáid ó Loyola a bhunaigh Cumann Íosa sa bhliain 1534 (in éineacht le Proinsias Xavier agus Peter Faber agus fir eile). Mhóidigh seisean agus na fir eile an chuid eile dá saol a chaitheamh i mbochtaineacht agus in aontumha agus fanacht dian dílis don Phápa. 

Sa bhliain 1540, fuair Foirmle Bhunaithe an Chumainn faomhadh Phól a Trí, a bhí ina Phápa san am.

Bhí páirt thábhachtach ag na hÍosánaigh san Fhrith-Reifirméisean agus, níos deireanaí, i nua-aoisiú na hEaglaise. 

Sa 18ú haois rinneadh géarleanúint ar na hÍosánaigh i go leor tíortha, an Bhrasaíl (1754), an Phortaingéil (1759), an Fhrainc (1764), an Spáinn agus a coilíneachtaí (1767), agus Parma (1768). Chuir an Pápa Clemeint XIV an t-ordú faoi chois leis an bulla Dominus ac Redemptor i 1773. Sa bhliain 1814 chuir an Pápa Pius VII bulla an Phápa Sollicitudo omnium ecclesiarum, ag athshlánú Chumann Íosa.

Féach freisin 

 Iognáid Loyola

Tagairtí 

Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Íosánaigh
Oird rialta
Lasairchíor choiteann

Éan beag atá duchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is Maidéara is ea an lasairchíor. Stríoc fhlannbhuí ar a cheann, agus a mhalaí bán. Áitríonn sé coillearnach is scrobarnach coille, agus itheann feithidí. An t-éan is lú a phóraíonn san Eoraip. Is baill d'fhine na Regulidae iad.

 

Éin
Siorc bán mór

Is Liamhán mór fíorionsaitheach é an siorc bán mór, an liamhán is baolaí ar fad, meastar. Fairsing sna farraigí trópaiceacha is measartha, i bhfad ón tír den chuid is mó, ach gar don chladach uaireanta. Suas le 6 m ar fhad. Idir liath is donn in uachtar, a íochtar bán. A fhiacla mór mionchíorach. Itheann sé cuid mhaith iasc eile, agus liamháin eile, deilfeanna is róin. Fógraítear ionsaithe liamhán bán ar dhaoine go minic. 

Éisc
Ár Ghleann Comhann

Tharla Ár Ghleann Comhann (nó i nGaeilge na hAlban; Mort Ghlinne Comhann) i nGleann Comhann, Albain, go luath ar maidin an 13 Feabhra, 1692, le linn ré na Réabhlóide Glómhaire agus an tSeacaibíteachais. Thosaigh an t-ár go comhuaineach i dtrí lonnaíocht feadh a' ghleanna,-Inbhir Comhann, Inbhir Igan??, agus Achadh na gCon- cé gur tharla an sléacht fud fad a' ghleanna, nuair a bhí muintir Mhic Domhnaill ag iarraidh éalaithe. Maraíodh ochtar déag is tríocha duine de chuid Chlann Iain Abrach , ar an mbonn nár ghlac siad go pras le mionn dílseachta na monarc nua, Liam agus Máire.

Stair na hAlban
Stefan Raab

Láithreoir teilifíse, ceoltóir agus amhránaí Gearmánach is ea Stefan Konrad Raab nó Stefan Raab (rugadh ar an 20 Meán Fómhair 1966 i gKöln). Is é TV total le Stefan an clár aige ar Pro7 ó na 1990idí go dtí an lá atá inniu ann. Buaileann Stefan le daoine cáiliúla (Jennifer Lopez, Eminem, ...) sa chlár agus é ag labhairt leo as Gearmáinis agus as Béarla. 
Ghlac Stefan páirt sa Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse sa bhliain 2000 leis an amhrán Wadde Hadde Dudde Da?, agus chuir sé i láthair é sa bhliain 2011.

Naisc Sheachtracha 
 Stefan Raab ar IMB
 TV total ar Pro7

Láithreoirí teilifíse
Daoine a rugadh i 1966
Daoine beo
Uachtarán

Is é an teideal Uachtarán arna sealbhú ag ceannairí go leor de na heagraíochtaí, cuideachtaí, ceardchumainn, ollscoileanna, agus na tíortha