joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Iasar Arafat

Bhí Yasser Arafat (nó Iasar Arafat) (24 Lúnasa 1929 - 11 Samhain 2004) a rugadh faoin ainm Mohammed Abdel-Raouf Arafat al-Qudwa al-Husseini () ina uachtarán ar Údarás na Palaistíne.

Polaitíocht 
Bhí Arafat ina bhunaitheoir agus ina cheannaire ar FATA, chomh maith le bheith ina chathaoirleach ar Eagraíocht Shaoirse na Palaistíne (ó 1969 ar aghaidh). 

Chomhbhuaigh sé Duais Nobel na Síochána sa bhliain 1994.

Ar an 20 Eanáir 1996, toghadh Arafat ina uachtarán ar an Údarás Palaistíneach (Palestinian National Authority). 

Labhair Paddy Monaghan, Cathaoirleach Irish Christian Friends of Israel, faoi sa bhliain 2012ː 'Rinne Arafat idirbheartaíocht ar Chomhaontú Osló, ach níor chur sé i bhfeidhm é. An aidhm a bhí aige ná bogadh ar ais ón Libia go dtí an Bruach Thiar lena chuid tacadóirí. ... Rinneadh taifead rúnda air agus é ag labhairt i Mosc san Afraic Theas trí mhí tar éis Chomhaontú Osló agus dúirt sé, “ná bí buartha faoin gconradh síochána seo, is ionann é agus traein ag stopadh ag stad. Bainfidh muid amach an sprioc atá againn, chun deireadh a chur le hIosrael. Ardán a bheas anseo chun é sin a dhéanamh”.' 

Níl aon taifead ann den saghas sin is cosúil. Ach sé bliana níos déánaí, in 2001, labhair Arafat san Afraic Theas agus tá cuma eile ar a chuid tuairimí ag an am anseo, mar shampla...  "This brutality and arrogance [of Israel] are moved by a mentality of superiority that practises racism and racial discrimination, that adopts ethnic cleansing."

Bás 
Tháinig tinneas dona air i nDeireadh Fómhair 2004.

Fuair sé bás in ospidéal míleata i bPáras na Fraince ar an aonú lá déag de Dheireadh Fómhair 2004 agus cuireadh ina cheanncheathrú é in Ramallah tar éis sochraide i gCaireo na hÉigipte.

Raflaí go leor 
Is beag duine a chreidfeadh inniu go mbeadh aon bhaint ag bás Yasser Arafat le monarcha i gConamara. Ar ócáid a bháis, bhí tuairisc ag Nuacht TG4 ar na scaireanna a bhí ag Údarás na Palaistíne agus baill de theaghlach Arafat i gcomhlacht as Ceanada a bhí mar phríomhaí ag an am sa chomhlacht Bioniche in Indreabhán, creid nó ná creid.

Tharraing na tosca a bhain lena bhás conspóid chom maith. Nimhíodh é nó chreid daoine áirithe sin ag an am. Ach níl fianaise chomhthacaíoch ann; níor cruthaíodh go raibh na ráflaí fíor, a dúirt eolaithe agus na cúirteanna sa Fhrainc sa bhliain 2015.

Féach freisin 

 Aerfort Idirnáisiúnta Iasar Arafat

Tagairtí 

Arafat, Iasar
Arafat, Iasar
Arafat, Iasar
An Phalaistín
Palaistín
Der Ring des Nibelungen

Sraith de cheithre opera a scríobh Richard Wagner is ea Der Ring des Nibelungen. Tá ceithre chinn acu ann, agus ba é Wagner é féin a chum idir cheoil agus liricí. Baineann siad le sean miotaseolaíocht na Gearmáine agus Chríoch Lochlann don chuid is mó, cé go bhfuil meascán de thréithe ón gCríostaíocht le sonrú ins na saothair seo freisin. Bhí trí roinn sa chruinne sa seanaimsir - Walhall nó Valhalla (neamh na sean-déithe Gearmánacha), Niebelheim faoi thalamh, mar ar mhair na Nibelungen, sort leipreacháin a chleacht obair miotail, agus na daoine ar dhromchla an domhain, ag a raibh saol teoranta. Baineann an scéal, arbh é Wagner féin a chuir cuid mhór de le chéile, leis an tslí ar bhain na Nibelungen ór na Réine (Rhine) ó mhaighdeana na Réine. Ina dhiaidh sin, fuair Wotan, ceann na ndéithe seilbh ar ar Rhinegold (ór na Réine). Ach idir an dá linn, bhí go leor suime aige i ngnóthaí na ndaoine, go háirithe Siegmund, agus a mhac ina dhiaidh, Siegfried.
Is iad na ceithre h-opera sa sraith ná:
 das Rheingold
 die Walküre
 Siegfried
 Götterdämmerung

Ceoldrámaí
Ríomhphost

Is éard is ríomhphost ann ná seirbhís a chuirtear ar fáil thar an Idirlíon (is seirbhísí eile iad an Gréasán Domhanda, FTP, srl.). Is féidir teachtaireachtaí a sheoladh ó ríomhaire ar bith atá ceangailte leis an Idirlíon go dtí ríomhaire eile atá ceangailte leis.

Seoladh Ríomhphoist 
Teastaíonn seoladh ríomhphoist ó dhuine má tá siad ag iarraidh teachtaireachtaí ríomhphoist a sheoladh agus a ghlacadh. Bíonn an chuma seo a leanas ar sheoladh ríomhphoist:
 ainm@seoladh
Is féidir seoladh ríomhphoist a fháil ó Sholáthraí Seirbhísí Idirlín (ISP) má chruthaíonn tú cuntas leo, nó is féidir seoladh ríomhphoist a fháil ó sheirbhís ríomhphoist gréasáin ar nós Yahoo Mail, Hotmail nó Gmail.

Cliant Ríomhphoist 
Is feidhmchlár é cliant ríomhphoist a húsáidtear le teachtaireachtaí ríomhphoist a chumadh, a sheoladh, a ghlacadh agus a bhainistiú. Seo a leanas roinnt samplaí de chliaint ríomhphoist: Microsoft Outlook Express, Microsoft Outlook, Eudora, Netscape Messenger. Bíonn gnéithe breise ag cuid de na cliaint seo a chuireann ar do chumas iad a úsáid mar eagraí pearsanta (m.sh. liosta teagmhálaithe, féilire, srl.). 

Idirlíon
Dubhghlas de hÍde

Scoláire agus polaiteoir Éireannach ab ea Dubhghlas de hÍde ((Douglas Hyde as Béarla) nó an Craoibhín Aoibhinn (a ainm cleite): 17 Eanáir 1860 - 12 Iúil 1949). Duine de bunaitheoirí Chonradh na Gaeilge ba ea é agus béaloideasaí cáiliúil. Eisean an chéad duine a roghnaíodh mar Uachtarán na hÉireann, agus b'in é an post a bhí aige idir na blianta 1938 agus 1945.

Cúlra 
 
Mac le ministir de chuid Eaglais na hÉireann Arthur Hyde ba ea Dubhghlas de hÍde. Rugadh sa Chaisleán Riabhach i gContae Ros Comáin é, áit ar chuala sé Gaeilge á labhairt ag cuid de mhuintir na tuaithe. Thosaigh sé ag bailiú scéalta agus amhrán uathu. Bhí an-suim aige i dteangacha, agus tar éis dó staidéar a dhéanamh i gColáiste na Tríonóide bhí Fraincis, Laidin, Gearmáinis, Gréigis agus Eabhrais aige.

Conradh na Gaeilge 
Chuidigh sé le Conradh na Gaeilge a bhunú sa bhliain 1893 agus bhí sé tamall maith de bhlianta ina uachtarán air. B'fhearr leis an Conradh a choinneáil glan ar chúrsaí polaitíochta, agus d'éirigh sé as an gConradh ag Ard-Fheis an Chonartha i nDún Dealgan sa bhliain 1915 nuair a tháinig leithéidí Phádraig Mhic Piarais chun cinn. Bhí sé ina bhall de Choiste na Leabhar ó bunaíodh é sa bhliain 1928.

Sa bhliain 2008 agus Dáithí Mac Cárthaigh ina uachtarán, ghlac Conradh na Gaeilge le bunreacht nua a réitigh leis leagan amach neamhpholaitiúil roimh 1915 agus a d'fhág ar lár aon aon tagairt do shaoirse na hÉireann. Seo mar a fhoráiltear le Bunreacht an Chonartha: "Is í aidhm na hEagraíochta an Ghaeilge a athréimniú mar ghnáththeanga na hÉireann".

Ina Uachtarán 
Ní raibh aon bhaint aige le Sinn Féin ná le gluaiseacht na saoirse, ach bhí sé sásta suíochán a ghlacadh i Seanad Éireann. Chaill sé a shuíochán sa bhliain 1925. Nuair a chuir Bunreacht Oifig an Uachtaráin ar bun sa bhliain 1937, ba é de hÍde an chéad duine a toghadh.

Naisc sheachtracha 
 Dáil Éireann - Bás an Dochtúra Dubhghlas de hÍde 
 Dubhghlas de hÍde ar askaboutireland.ie

Polaiteoirí na hÉireann
Scríbhneoirí Éireannacha
Scoláirí Gaeilge
Daoine as Contae Ros Comáin
Daoine a rugadh i 1860
Básanna i 1949
Uachtaráin na hÉireann
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
An Chríostaíocht

Is creideamh aondiach í an Chríostaíocht atá bunaithe ar shaol agus ráitis Íosa Chríost sa Tiomna Nua. 

Na trí dreamanna sa domhan Críostaí ná an Eaglais Chaitliceach Rómhánach, na eaglaisí Ceartchreidmheachas agus na sainchreidimh éagsúla Protastúnachas.

Creidimh 
Creideann Críostaithe gurb é Íosa an Slánaitheoir. Mar thoradh air sin, tugann siad an t-ainm An Críost air. Teagasc an Chríostaíocht go raibh Íosa ina Mhac Dé le linn a bheatha dhaonna, de shliocht Dháibhí, agus ina Mhac Dé le cumhacht ag a aiséirí, agus le spiorad na naofachta.

Stair

An Luath-Eaglais 

Thosaigh an Chríostaíocht sa chéad aois mar sheict Ghiúdach. Roinneann sí a lán téacsanna reiligiúnacha leis an Ghiúdachas, go háirithe an Sean Tiomna. Cosúil leis an Ghiúdachas agus an tIoslam, aicmítear an Chríostaíocht mar reiligiún Abrahámach ós rud é go bhfuil na trí chreideamh bunaithe ar an traidisiún faoi Abrahám.

Bhí an t-ainm "Críostaí" (Gréigis: Χριστιανός) curtha ar na deisceabail don chéad uair in Antiógh, de réir Aicteanna 11:26. Deirtear gurb é Iogna ón Antiógh a bhain úsáid as an téarma "Críostaíocht" (Gréigis Χριστιανισμός) i dtús.

Na Meánaoiseanna 

Leis an meath agus titim den Impireacht na Róimhe san iarthar, d'éirigh an phápacht sáite sa pholaitíocht, ag tosú leis an taidhleoireacht a rinne an Pápa Leo leis na Hunaigh agus na Vandail.  

Scoilt an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus Ceartchreidmheachas na Oirthear as a chéile sa Siosma Mór na 1054 AD.

An Reifirméisean 
Tháinig Protastúnachas ina saol i rith an Reifirméisean Protastúnach sa 16ú haois, ag scoilteadh as an Eaglais Caitliceach Rómhánach.

Sacraimintí 

Samplaí sacraimintí ná an baisteadh, an Aifreann agus an Eocairist. Tháinig an focal as an Laidin sacramentum, cé a raibh é úsáidte a aistriú an focal Gréigis den 'rúndiamhair'.

Ballraíocht 

Tá tuairim is 2.1 billiún Críostaí timpeall an domhain, rud a fhágann gurb í an chreideamh is mó sa chruinne í. Tá sí ar an bpríomh-reiligiún sa Mheiriceá Thuaidh, sa Mheiriceá Theas, san Eoraip, sna hOileáin Fhilipíneacha, san Aigéine agus i bpáirt mhóra na hAfraice. Tá an Críostaíocht ag fás go tapa san Áise, go háirithe sa tSín, sa Chóiré Theas, agus san Afraic Thuaidh.

Tagairtí 
 

Reiligiún

Creideamh
Limistéar an euro

Is críoch airgeadra í limistéar an eoró a thugann le chéile tíortha an Aontais Eorpaigh a ghlac leis an eoró mar airgeadra coitianta. Cruthaíodh an chríoch i 1999 le aon tír déag, agus tugadh isteach an Ghréig i 2001 mar gur lean siadsan i bprionsabal na treoracha a leagadh amach i Maastricht de easnamh poiblí (a mheasann roinnt tíortha lasmuigh de chaiteachas mhíleata) teoranta ag 3 % de Tháirgeadh Imtíre Brutto agus fiacha poiblí nach sáraíonn 60 % de Táirgeadh Imtíre Brutto .

I mí Eanáir 2004, ba iad na 12 ballstáit ar chríoch an eoró ná: an Bheilg, an Ghearmáin, an Ghréig, an Spáinn, an Fhrainc, Poblacht na hÉireann, an Iodáil, Lucsamburg, an Ísiltír, an Ostair, an Phortaingéil agus an Fhionlainn. Cuir an tSlóivéin, Málta, an Chipir, an tSlóvaic, an Eastóin, an Laitvia, agus an Liotuáin isteach níos déanaí.

Chomh maith leo sin, tá ceithre "mhion-stát", atá ceangailte leis an gcríoch mar gheall ar chonraí airgidis lena gcomharsain: Andóra, Monacó, San Mairíne agus an Vatacáin. Tá an scéal chéanna sa Chosaiv agus i Montainéagró, a bhaineann feidhm as an eoró mar airgead dlistineach. Bhaineadh sí feidhm as Mark na Gearmáine roimhe sin mar airgeadra.

Tá cúpla tír san Aontas Eorpach nach mbaineann feidhm as an eoró:
 imeasc na stát a tháinig isteach san Aontas roimh 2004, tá an Danmhairg (ag a bhfuil cead leanúnach fanacht as, ach ag a bhfuil a cuid airgeadra ceangailte leis an eoró le córas malartúcháin ar a dtugtar MCE II), an Ríocht Aontaithe (ag a bhfuil cead leanúnach fanacht as) agus an tSualainn (a d'fhógair go dtiocfadh sí isteach san aontas airgeadra i 2003, ach nach bhfuil cead leanúnach aici fanacht as agus a chaithfidh iarracht a dhéanamh na cuspóirí a shroichint sa téarma ghearr).
 an 3 bhall nua san Aontas Eorpach, ag a bhfuil an chuid is mó ag iarraidh dul i gcríoch an eoró chomh luath agus ar féidir leo é: an Ungáir, an Phoblacht Sheiceach, agus an Pholainn. 

Is é treoir-cháin chríocha an eoró, a shocraíonn Banc Ceannais na hEorpa, 3.25 %.

Airgead
An tAontas Eorpach
Stát (polaití)

Is polaití é stát faoi chóras rialachais. Níl aon sainmhíniú gan chonspóid ar stát. Sainmhíniú a úsáidtear go forleathan, tagann sé  ón socheolaí Gearmánach Max Weber a dúirt gur "polaití" is ea "stát" a choinníonn monaplacht ar úsáid dlisteanach an fhoréigin, cé nach bhfuil sainmhínithe eile neamhchoitianta.
Is féidir leis an téarma tír a bheith mar thagairt do stát ceannasach agus d'aonáin pholaitiúla eile, mar shampla Cathair na Vatacáine, agus uaireanta eile ní féidir léi tagairt ach do stáit. 

Mar gheall ar chúinsí éagsúla na staire, tá an-éagsúlacht tíortha ar domhan. Tá cuid acu bunaithe ar náisiún nó treabh amháin, dream daoine a bhfuil teanga, creideamh nó cultúr ar leith acu. Samplaí díobh sin is ea an Íoslainn, an tSeapáin, Vítneam, Leosóta.  

Ach bíonn meascán go minic i dtíortha eile, an Eilvéis mar shampla mar a labhraítear ceithre theanga oifigiúla, nó an Bheilg mar a bhfuil trí theanga agus tháinig ann do na tíortha sin de bharr na hiomaíochta idir impireachtaí nó tíortha níos mó ná iad ina labhraítear teangacha náisiúnta na tíre.  

Cruthaíodh teorannacha idir tíortha de bharr na gcoimhlintí idir náisiúin éagsúla, agus mar sin is minic a bhíonn mionlach i dtír nach bhfuil an teanga, creideamh nó cultúr céanna acu is atá an mhóraimh acu - lucht labhartha na Sualainnise sa bhFionlainn mar shampla, a thugann a ndílseacht don tír ina bhfuil siad in ainneoin na ndifríochtaí sin. 

Is minic a labhraítear an teanga chéanna i dtíortha difriúla, Ceanada agus na Stáit Aontaithe mar shampla, nó an Phortaingéil agus an Bhrasaíl, ach cuirtear an-bhéim ar neamhspleáchas na dtíortha sin óna chéile. 

Sa bhliain 2004, bhí tuairim is 180 tíortha ann, de réir na Náisiún Aontaithe.

Féach fosta 
 Liosta tíortha

Tagairtí
Valéry Giscard d'Estaing

Uachtarán ar an bFhrainc idir 1974-1981 ab ea Valéry Giscard d'Estaing (2 Feabhra 1926 – 2 Nollaig 2020).Uachtarán an Choinbhinsiúin AE ar an mBunreacht, agus duine de mhórúdair an Bhunreachta, nó an Conradh Liospóin, ab ea é,

Toghadh é don Acadamh na Fraincise (Académie française) sa bhliain 2003.

Bhuail Covid-19 é agus d'éag 2 Nollaig 2020.

Féadh freisin 

 Conradh Liospóin

Tagairtí 

Uachtaráin na Fraince
Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Daoine a rugadh i 1928
Básanna in 2020
Ollscoil na Gaillimhe

Cuireadh Ollscoil na Gaillimhe ar bun ar dtús sa bhliain 1845, mar cheann de thrí Choláiste na Banríona, maraon le Corcaigh agus Béal Feirste. De réir achta sa bhliain 1908, athainmníodh mar Coláiste na hOllscoile, Gaillimh í, agus í le bheith mar chuid de hOllscoil na hÉireann in éineacht le Coláiste na hOllscoile Baile Átha Cliath agus Coláiste na hOllscoile Corcaigh. I 199i, athróidh a hainm go Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, agus d'athraigh a hainm arís i 2022, nuair a thugadh Ollscoil na Gaillimhe uirthi. Tá fás mór ar an ollscoil le blianta beaga anuas, agus tá os cionn 17,000 mic léinn anois ag freastal uirthi. Is cuid d'ollscoil chomhnasctha OÉ an ollscoil, maille le coláistí i mBaile Átha Cliath agus i gCorcaigh. Is é An tOllamh Ciarán Ó hÓgartaigh uachtarán na hollscoile faoi láthair. Tá an ollscoil rangaithe sa bharr 1% de ollscoileanna ar fud an domhain. 

Tugann lámhleabhair na hollscoile foirfiú na Gaeilge mar cheann de phríomhchuspóirí na hollscoile. ´Sna hochtóidí, bhí aighneas ar siúl ag mic léinn áirithe, mar nach raibh cúrsaí áirithe tíreolaíochta le fáil ach trí mheán na Gaeilge, cé nach raibh ach fíorbheagán de chúrsaí eile le fáil as Gaeilge. 

Tá an ollscoil suite gar do lár cathrach na Gaillimhe, agus mar go raibh a tailte ag leanúint ó thuaidh cois abhainn, bhí deis ag an ollscoil an-chuid tógála a dhéanamh in achar siúil cos don sean "quad".

Tá dámhanna dlí, leighis, ealaíona, innealtóireachta, eolaíochta, agus léinn Cheiltigh ann, chomh maith le muireolaíocht.

Stair na hOllscoile 
D'oscail an ollscoil i 1849 faoin ainm 'Coláiste na Banríona, Gaillimh'.

Saol na hOllscoile 
Is ceann de na cumainn is mó agus is sine é an Cumann Staire. Eagraíonn an Cumann Staire ceann de na himeachtaí bliantúla is mó san ollscoil, an :en:Arts Bál, a bhíonn ar siúl gach Feabhra. Freastalaíonn thart ar 1300 daoine ar an mbál. Eagraíonn an Cumann Staire an chomhdháil staire idirnáisiúnta bhliantúil Aistir freisin.

Féach freisin 

 :Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh

Naisc sheachtracha 
 Ollscoil na hÉireann Gaillimh
 Cumann Staire
 Aistir

Tagairtí 

Ollscoileanna in Éirinn
Ollscoil na hÉireann, Gaillimh
Scoileanna Leighis
3 Nollaig

Is é an 3 Nollaig an 337ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 338ú lá i mbliain bhisigh. Tá 28 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Lá Idirnáisiúnta Daoine faoi Mhíchumas

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1753 — Samuel Crompton, ceapadóir Sasanach
 1800 — France Prešeren, file náisiúnta na Slóivéine
 1851 — George Noble Plunkett, an Cunta Pluincéad (b.1948)
 1857 — Joseph Conrad, scríbhneoir (b.1924)
 1884 — Rajendra Prasad, ceannaí polaitíochta Indiach
 1886 — Karl Mann Georg Siegbahn, fisiceoir Sualannach
 1897 — Cáit Ní Bhriain, úrscéalaí (b.1974)
 1916 — Seán Ó Ríordáin, file Éireannach (b.1977)
 1924 — John Backus, matamaiticeoir Meiriceánach (b.2007)
 1932 — Corry Brokken, amhránaí Ollannach
 1933 — Paul Jozef Crutzen, clíomeolaí Ísiltíreach
 1948 — Ozzy Osbourne, amhránaí rac-cheoil le Black Sabbath
 1953 — Nioclás Ó Braonáin, iománaí Éireannach
 1958 — Alex White, polaiteoir Éireannach
 1960 — Daryl Hannah, Aisteoir Meiriceánach
 1960 — Julianne Moore, ban-aisteoir Meiriceánach
 1970 — Brendan Kehoe, ríomhchláraitheoir Éireannach
 1982 — Michael Essien, imreoir sacair Gánach
 1985 — Amanda Seyfried, aisteoir, amhránaí agus mainicín.
 1994 — Bernarda Pera, imreoir leadóige Meiriceánach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1314 — John de Balliol, Rí na nAlbanach ó 1292 go dtí 1296
 1572 — Il Bronzino, péintéir Iodálach
 1824 — Giovanni Battista Belzoni, taiscéalaí Iodálach (r.1778)
 1894 — Robert Louis Stevenson, scríbhneoir (r.1850)
 1919 — Pierre-Auguste Renoir, 78, péintéir Francach (r.1841)
 1934 — Charles Thomas Philippe Ulm, eitleoir Astrálach
 1939 — Nicholas Wall, polaiteoir Éireannach
 1993 — Patrick Malone, polaiteoir Éireannach
 2004 — John Conlan, polaiteoir Éireannach
 2011 — Pòl Mac a' Bhreatunnaich, údar Albanach
 2017 — Thomas Finlay, polaiteoir agus breitheamh Éireannach

Tarluithe eile 
 1910 - Chuaigh an chéad lampa neoin ar thaispeántas poiblí ag seó mótair i bPáras
 1931 - Chuaigh Alka Seltzer ar an margadh don chéad uair riamh
 1967 - An chéad obráid croí oscailte ar dhuine, déanta leis an dochtúir Christiaan Barnard agus a fhoireann san ospidéal Groote Schuur i Kaapstad
 1992 - Gortaíodh 65 duine nuair a phléasc dhá bhuama i lár chathair Mhanchain i Sasana

1203
Nollaig, 03
Leath Mhógha

Is ainm stairiúil ar an dtaobh theas d’Éirinn é Leath Mhógha.  Déanann Eiscir Riada an deighilt, agus ní cosúil gurbh fhada a lean an deighilt seo ar an tír.  Díbríodh Eoghan Mogh Nuadhad, a bhí ag cur faoi i ndeiscirt na tíre, agus a raibh aighneas idir é agus an Rí Conn, go dtí an Spáinn.  D’fhan sé sa Spáinn ar feadh naoi mbliana, agus nuair a d’fhill sé le cúnamh mór Spáinneach, ghabh sé sealbh ar an leath theas den tír.

Féach freisin 
 Leath Choinn

Tagairtí 

Stair na hÉireann
Tíreolaíocht na hÉireann
The Notorious B.I.G.

Ba rapcheoltóir cáiliúil as Brooklyn i Nua-Eabhrac i lár na 1990idí Christopher Wallace (21 Bealtaine 1972 - 9 Márta 1997), ar a tugadh Biggie Smalls mar leasainm, nó The Notorious B.I.G. níos minice. Ina chuid amhráin rapála, d'úsáid sé an leasainm Frank White chomh maith.

I measc a chuid amhrán, is dócha gurb iad Big Poppa agus One More Chance an dá amhrán ba cháiliúla a rinne sé.

Díoltas

Ar an 9 Márta 1997, maraíodh Wallace i Los Angeles, California i SAM. Bhí troid leanúnach aige le rapcheoltóir eile, Tupac Shakur. Measann roinnt daoine gur ghlac Biggie páirt i ndúnmharú  Tupac cúpla mhí roimh ré. Mar sin b'fhéidir gur bhain duine éigin díoltas amach. 

Bhí albam iarbháis, "Life after Death", eisithe ar an 23 Márta 1997.

Dioscliosta

Albaim Stiúideo
Ready to Die (1994)
Life After Death (1997)

Comhoibriú
Conspiracy (le Junior M.A.F.I.A.) (1995)

Iarbháis
Born Again (1999)
Duets: The Final Chapter (2005)
The King & I (le Faith Evans) (2017)

Tagairtí 

Rapcheoltóirí
Daoine as Nua-Eabhrac
Daoine a rugadh i 1972
Básanna i 1997
Amhránaithe
Daoine dúnmharaithe
Céadchuairt Chríostóir Colambas go Meiriceá

Ar 5 Nollaig, 1492, tháinig Críostóir Colum go Meiriceá i seirbhís Rí na Spáinne. Deirtear gurbh é an chéad Eorpach a tháinig go Meiriceá, cé go ndeirtear freisin gur tháinig Gaeil, mar shampla Naomh Breandán, agus Lochlannaigh, ann roimhe ón Eoraip. Ar oileán Easpáinneoil (atá arna roinnt anois idir Háítí agus an Phoblacht Dhoiminiceach) a tháinig sé i dtír ar a chéad turas.

Stair na Spáinne
Stair na Stát Aontaithe
Fón póca

Saghas gutháin is ea an fón póca (nó uaireanta teileafón póca, fón siúil, guthán soghluaiste) atá soghluaiste ar feadh limistéir mhór.

Stair 
Tháinig an fón póca (i mBéarla, is gnách "Cellphone" a thabhairt orthu i Meiriceá Thuaidh, agus "Mobile" in Éirinn agus sa Bhreatain) go láidir ar aghaidh sa saol sna 1990idí, agus anois tá gutháin soghluaiste ag formhór an daonra i go leor tíortha sa domhain forbartha (tá suas le trí mhilliún fón póca i bPoblacht na hÉireann mar a bhfuil daonra de ceithre mhilliún), chomh maith le roinnt mhór tíortha bochta. Sa ghnáthchaint tugtar fón póca orthu go hiondúil.

Gléasanna 
I measc na ngléasanna is mó úsáid, tá cinn 
Apple, Motorola, Nokia, Samsung, Sagem, Siemens agus Sony Ericsonn. De ghnáth, cuireann comhlachtaí eile náisiúnta, agus anois idirnáisiúnta chomh maith, seirbhís ar fáil do dhaoine a thógann conradh amach leo, agus a íocann de réir an nóiméid nó a íocann praghas áirithe ar líon áirithe neomataí sa mhí. I measc na gcomhlachtaí in Éirinn a chuireann seirbhís ar fáil tá Three Ireland, eirMobile agus Vodafone Ireland. 

Is gá don ghléas a bheith ullamh le gathanna a ghlacadh ón gcomhlacht gutháin soghluaiste lena bhfuil conradh ag sealbhóir an ghutháin. Mar shampla, úsáideann go leor comhlachtaí san Eoraip córas GSM, ach í Meiriceá Thuaidh, ní bhaineann ach cúpla cheann acu, ar nós T-Mobile, feidhm as. Is ar mhaithe le teachtaireachtaí téacs is mó a úsáideann déagóirí an fón póca agus tá an-tionchar ag na giorrúcháin a úsáideann siad ar a nósanna scríbhneoireachta. 

Sna laethanta inniu, bíonn ceamara mar chuid de ghuthán póca agus is féidir na grianghrafanna a sheoladh go gutháin eile nó a íoslódáil go ríomhaire.

Úsáid 
Tá cosc curtha le gutháin póca a úsáid go minic i scoileanna agus in áiteanna eile mar gheall ar an gcur isteach a dhéanann siad ar an bpríobháideachas.

Nasc seachtrach 
 Vicipéid do WAP: http://ga.wapedia.org

Tagairtí 

 
Teileafónaíocht
Corn na Breataine

Tír Cheilteach agus contae i Sasana é Corn na Breataine nó an Corn (Coirnis: Kernow; Béarla: Cornwall) ar chuid den Bhreatain. Is leithinis in iardheisceart Shasana é, siar ó abhainn an Tamar. Meastar go ginearálta mar chontae agus mar chuid de Shasana é, cé go measann lucht saoirse an Choirn mar thír ar leith é, agus go bhfuil ceist faoi chearta bunreachtúla Shasana é a rialú.

Bailte 

 Bodmin, Bude, Burraton Coombe
 Callington, Camborne, Camelford, Charlestown, Copperhouse, Country Thuaidh
 Falmouth, Fowey
 Gloweth
 Hayle, Helston
 Latchbrook, Launceston, Liskeard, Looe, Lostwithiel
 Marazion , Mount Ambrose
 Newlyn, Newport, Newquay
 Padstow, Par, Penryn, Penzance, Porthleven
 Redruth
 St Austell, St Blazey, St Columb Major, St Ives, St Just in Penwith, St Mawes, Saltash
 Tencreek, Torpoint
 Wadebridge

Ceantar 
 Caradon
 Konteth Karrek
 An Corn ó Thuaidh
 Kerrier
 Penwith
 Restormel
 Na Scillí

Nithe is díol spéise do thurasóirí  

 Caisleán Pendennis, Caisleán Tintagel, Pentire
 Land's End, The Lizard
 Móinteán Bodmin
 Tionscadal Éidin

Naisc sheachtracha 
 Comhairle Contae
 Mebyon Kernow

Contaetha i Sasana
Sasana
Corn na Breataine
Ríocht Aontaithe
Tíortha Ceilteacha
John McCormack

Baineann an alt seo leis an tenor Gaelach. Le eolas faoin bpolaiteoir ó SAM, féach John William McCormack.

Teanór Éireannach de chlú domhanda ba ea John McCormack (14 Meitheamh, 1884 - 16 Meán Fómhair, 1945),  

Chuaigh a chuid amhránaíochta i gcion go mór ar an bpobal. Bhí cáil air mar gheall a ghuth láidir binn, a chuid foclaíochta agus an smacht a bhí aige ar a anáil.

Saol 
Rugadh John Francis McCormack in Áth Luain. Thosaigh sé ag canadh go gairmiúil i 1904. Rinne sé méid mór taifeadadh ó 1904 ar aghaidh. Ba mhó an díol a bhí ar an sraith a rinne sé a thaifeadadh le Victor Talking Machine Company sna 1910idí agus na 1920í ná aon chinn eile. Cuireadh ar an raidió go rialta, freisin, é, agus bhí sé i roinnt scannán. 

I 1917 thóg sé saoránacht Stáit Aontaithe Mheiriceá.

I 1928 bhronn an Pápa Píó XI an teideal "Cúnta" air mar aitheantas ar an méid oibre ar rinne sé do ghrúpaí carthanacha Caitliceacha. Ach mar shaoránach Meiriceánach, níor ceadaíodh dó aon teideal a ghlacadh ó rialtais nó ó eagair eachtracha.

D´éirigh McCormack as an dtaifeadadh i 1944, agus cailleadh an bhliain dár gcionn i mBaile Átha Cliath é. Fuair sé bás ar 16 Meán Fómhair 1945 i mBaile an Bhóthair.

Féach freisin

Naisc sheachtracha 
 Cumann John McCormack
 McCormack i Tenorland.com 
 Leathanach John McCormack ar Jump.net  le liosta ceirnín

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1884
Básanna i 1945
Amhránaithe Éireannacha
Cuáit

Tír bheag i Murascaill na Peirse (nó na hAraibe) is ea Cuáit. Bhí an rítheaghlach Al-Sabah i gceannas ann faoi chosaint na Breataine ó 1899 go dtí gur baineadh neamhspleáchas amach i 1961. Tá teorainneacha aici leis an Iaráic agus leis an Araib Shádach.

Tíreolaíocht 
Níl san achar iomlán ach 17,820 ciliméadar cearnach. Níl abhainn ná loch ar bith sa tír agus is fásach beagnach cothrom an talamh ar fad. Ola, éisc, agus gás nádúrtha na príomhtháirgí. Tá timpeall 10% de ola an domhain faoin talamh inti. Tá timpeall dhá mhilliún go leith duine ina gcónaí sa tír, ach is eachtrannaigh níos mó ná a leath.

Polaitíocht 
Ríocht atá sa tír agus is é an t-Eimír Jabir al-Ahmad al-Jabir Al Sabah atá i gcumhacht ó 1977 i leith. Cé go bhfuil parlaimint ann, ní cheadaítear aon pháirtí polaitiúíl.

Cogadh na Murascaille 
Rinne an Iaráic faoi cheannas Saddam Hussein ionradh ar an gCuáit sa bhliain 1990 ach ruaigeadh a chuid saighdiúirí nuair a chruinnigh comhghuallaíocht ollmhór faoi cheannas na Stát Aontaithe ar theorainn na hAraibe Sádaigh. Ceithre lá a mhair an cogadh a chuir fórsaí na hIaráice amach as an tír i mí Feabhra 1991.

Féach freisin 

 Cogadh na Murascaille

Tagairtí 

 
Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Contaetha na hAlban

Is ranna stairiúla agus cultúrtha d'Albain iad Contaetha traidisiúnta na hAlban.

Ní ag an am céanna a tháinig na teorainneacha go léir ann; mar shampla, níor tharraing Cromba a theorainn stairiúil air féin go dtí an bhliain 1685. Rinneadh Ros agus Cromba a riaradh le chéile mar Ros agus Cromba. Seachas na ranna seo, bhí contaetha cathartha ann ar feadh na céadta bliain.

Nuair a cuireadh comharlaithe contae ar bun in Albain sa bhliain 1889 bunaíodh iad ar na contaetha traidisiúnta. Tugadh blúirí scaipthe le chéile, agus cuireadh Ros le hiarsmaí Chromba le Ros agus Cromba a chumadh.

Malairt ainmneacha:
 Aonghus - Forfarshire
 Labhaidh Thoir - Haddingtonshire
 Labhaidh Láir - Edinburghshire
 Moraibh - Elginshire
 Labhaidh Thiar - Linlithgowshire

Féach Freisin 
 Foranna na hAlbain
 Contaetha Traidisiúnta Shasana
 Contaetha Traidisiúnta na Breataine Bige
 Contaetha na hÉireann
Dùn Èideann

Is é  Dún Éideann (Béarla agus Albainis: Edinburgh; Gaeilge na hAlban: Dùn Èideann) príomhchathair na hAlban, agus an dara cathair is mó. Tá dún ar chnoc ard os cionn an bhaile, áit a bhfuil iarsmalann míleata inniu uirthi.  

Tá suíomh an rialtais arís i nDún Éideann ó athbhunaíodh Parlaimint na hAlban le féinrial teoranta a thabhairt don tír. Is é suite i gComhairle Cathair  Dhún  Éideann .

Stair 

Ba é  Dún Éideann a príomhchathair i bhfad roimh an Acht Aontais le Sasana i 1707, ach lean neamhspleáchas áirithe in Albain i gcúrsaí dlí agus oideachais go háirithe.

Ceantair 

Aird a' Mhaolain, Áth na Sgléata
Baile Áirneach, Baile Grain, Bonnáth Linne, Baile Cholgain, Baile Ghille Mhoire
Creag an t-Sionnaich, Creag Líte, Creag Longairt, Creag a' Mhuilleir, Currach, Cnoc a' Churraich, An Ceann Siar
Dail Mheinidh, Dail Righ, Druim Bráigh
Drochaid an Fhuarain
Inbhir Líte, Líte
Margadh an Fheóir
Portobello
Taigh an Ròid, Talla na Creige Nuadh, Toll na Croise

Sráidbhailte 

Cathair Amain, Cas Chaolais
Dail Mheinidh
Ráthach

Geilleagar 

Is daoine gairmiúla iad 43% de mhuintir  Dhùn Èideannn, an céatadán is airde sa Ríocht Aontaithe. Ainmníodh Dún Éideann mar an mhórchathair is iomaíche sa Ríocht Aontaithe.

Sa 19ú aois, bhí clú agus cáil ar gheilleagar  Dhùn Èideann mar gheall ar bhaincéireacht, foilsitheoireacht agus grúdaireacht. Sa lá atá inniu ann, tá an geilleagar bunaithe go príomha ar sheirbhísí airgeadais, taighde eolaíoch, ardoideachas agus turasóireacht. I Mí an Mhárta 2010, ba é an leibhéal dífhostaíochta sa chathair ná 3.6%, figiúir atá measartha íseal. Bíonn an leibhéal dífhostaíochta i n Dùn Èideann níos ísle ná an meán náisiúnta i gcónaí, is é sin 4.5%. Is é Dún Éideann an chathair is mó a thugann turasóirí cuairt air sa Ríocht Aontaithe i ndiaidh Londain.

Bunchloch an gheilleagair is ea í an bhaincéireacht ar feadh os cionn 300 bliain, ó bhunaíodh Banc na hAlban (Bank of Scotland) in 1695. Is mar gheall ar an earnáil shéirbhísí airgeadais gurb é Dún Éideann an dara lárionad airgeadais is mó de chuid na Ríochta Aontaithe. D'oscail Royal Bank of Scotland ceanncheathrú idirnáisiúnta nua in iarthar na cathrach i 2005. Chomh maith leis sin, tá ceanncheathrúna eile suite i nDùn Èideann, ar nós Virgin Money, Tesco Bank, TSB Bank agus Sainsburys Bank.

Imríonn turasóireacht tionchar mór ar an gheilleagar sa chathair chomh maith. Mar Láithreán Oidhreachta Domhanda, tugann turasóirí cuairt ar áiteanna ar nós Caisleán  Dhùn Èideann, an tSeanbhaile agus an Nuabhaile. Tagann borradh ar leith ar líon na dturasóirí gach bliain i Mí Lúnasa le linn fhéilte  Dhùn Èideann. Meallann na féilte sin 4.4 milliún turasóir chuig an chathair agus saothraíonn siad os cionn £100 milliún don gheilleagar áitiúil.

Is é  Dùn Èideann lárionad chóras rialtais na hAlban agus de bharr sin, tá ról lárnach ag an earnáil phóiblí i ngeilleagar na cathrach. Tá cuid mhór de ranna rialtais na hAlban suite sa chathair. Fostóirí suntasacha is ea iad NHS agus an rialtais áitiúil.

Tagairtí 

Comhairle Cathair Dhùn Èideann
Cathracha na hAlban
Glaschú

Is í Glaschú (Gaeilge na hAlban: Glaschu) an chathair is mó in Albain. Ceantar mór tionscail a bhí ann tráth. Tá cáil ar Ollscoil Ghlaschú i go leor disciplíní acadúla. Ba i nGlaschú freisin a thosaigh an dearthóir Charles Rennie Mackintosh a aistear. 

Tá dhá fhoireann sacair ghairmiúla cháiliúla i nGlaschú, mar atá "Glasgow Celtic" agus "Glasgow Rangers", agus seachas an choimhlint nádúrtha a thagann lena leithéid de chomórtas, bíonn aighneas idir lucht leanúna "Rangers", agus a mbunús Protastúnach agus Oráisteach, agus iadsan a luíonn le "Celtic", agus a mbunús Caitliceach.

Gaeilge na hAlban i nGlaschú

Sa bhliain 2011 bhí 5,878 duine (1% den daonra) ábalta Gaeilge na hAlban a labhairt i gcathair Glaschú. Bhí 8,899 duine (0.8%) ábalta Gaeilge na hAlban a labhairt i mórcheantar Ghlaschú. Tá stiúideo ag BBC Alba agus Radio nan Gàidheal sa chathair, na haon stiúideonna Gàidhlig taobh amuigh den Ghàidhealtachd.

Gaeilge na hÉireann i nGlaschú
Tá craobh de Chonradh na Gaeilge i nGlaschú, Craobh Phádraig Mhic Phiarais, atá ag dul go láidir le thart fá ciad bliana anuas.  Cuireann sé ar dóigh ranganna Gaeilge agus imeachtaí soisealta.  Tá nasc láidir idir Glaschú agus Tír Chonaill go háraithe, cuid mhór de dhaoine ag bogadh anonn agus anall go minic.

Ceantair 

 Achadh an t-Seagail, Áth Bruic, Allt an Fhuairainn
 Baile Aindrea, Baile Bháillidh, Both Lobharnaig, Barr a' Mhullaich, Baile Úisdean, Baile a' Cháirn, Baile na Drochaid, Baile Chreig, Bun a' Chroit, Baile Cruic, Am Baile Sear, Baile a' Ghobhainn, Bhaile na Raibert Ruadh, Baile Nighean Sheadna, Baile Samhraidh
 Cnoc Dubh, A' Challtainn, Camadh Láthaich, Cair Dhómhnaill, Cathair Mhanach, An Cárn Maol, Cárn an Teine, Caisteal Mheilc, Coille Chart, Cnoc Chorcair, Coille Challtainn, Crois Mo Liubha, An Cnoc Garbh, Cnoc a' Ghobhainn, Cnoc na Caillich, Ceann a' Chnuic, Cnoc Iórdain, Ceann Ceanais, Cnoc Mhoire, Cnoc Florida, Cnoc nan Cnóthan, Cealbhainn a Tuath, Cnoc an t-Sagairt, Cnoc nan Cnòthan a Deas, Ceann a' Bhaile
 Dail Mheárnaig, Druim a' Chapaill, Druim Ruighe, An Dún Breac, Drochaid Chaol-Aibhne
 An Eochair
 Fearann Anna, Fearann na Doire
 Gart Sgadan, Gort a' Bhaile
 Hileantan
 Innis Bhán
 Mór-Ghlaschú
 Páirc a' Chnuic, Páirc Rígh, Parkhead, Pártaig, Pollag
 An Ruadh Ruigh, Royston
 Seann Taigh, Srath Mhungain 
 Toll na Croise

Comhchathracha

Nürnberg, an Ghearmáin       
                 
Rostov na Donu, an Rúis

Dalian, an tSín

Havana, Cúba 

Torino, an Iodáil

Marseille, an Fhrainc

Lahore, an Phacastáin 

Beitheal, An Bruach Thiar 

Glaschú
Maigh Nuad

Is baile i gCill Dara in oirthear na hÉireann í Maigh Nuad. Bunaíodh an baile san 18ú haois, ach ainmíodh é ó rí a bhí in Éirinn sa tréimhse réamh-Chríostaí darbh ainm Mogh Nuadhat. Bhí eaglaisí Críostaí sa dúiche ach níor tháinig ann don bhaile go dtí tamall fada ina dhiaidh sin. Bhí caisleán ag na Gearaltaigh i Maigh Nuad ón 12ú haois agus chuir siad coláiste, Coláiste Mhuire, ar bun i 1518, ach dúnadh é sin nuair a tháinig an an tAthleasú Creidimh agus ionradh na dTúdor ar Éirinn. Ba iad Gearaltaigh Chill Dara an chlann Normannach ba chumhachtaí in Éirinn, agus nuair nach raibh ríthe Shasana in ann iad a chur faoi smacht, thug siad ceannas dóibh ar an tír.

Stair

Bunaíodh cliarscoil i Maigh Nuad sa bhliain 1795 chun fir óga a oiliúint mar shagairt Chaitliceacha. Go dtí sin bhí orthu dul thar lear agus ba léir do na húdaráis go raibh tionchar frith-Shasanach ag an oideachas a fuair siad sa Spáinn agus sa bhFrainc orthu féin agus ar na tuataigh. Chruthaigh Réabhlóid na Fraince deacrachtaí don Eaglais in Éirinn mar gur dúnadh cliarscoileanna agus coláistí Caitliceacha ina dhiaidh. Tugadh postanna do scoláirí Francacha sa choláiste nua. D'fhás an coláiste seo go mear agus meastar gur oileadh os cionn 11,000 sagart ann idir a bhunú agus an lá inniu. Bhíodh idir 500 agus 600 mac léinn ag freastal air de ghnáth. Tugadh aitheantas do Choláiste Mhaigh Nuad mar choláiste ollscoile in Ollscoil na hÉireann sa bhliain 1910, rud a leathnaigh an réimse ábhar a múineadh ann. I 1966 tugadh cead do mhic léinn tuata clárú sa choláiste agus d'fhás a líon go dtí níos mó ná 5,000. 

Feidhmíonn Maigh Nuad anois mar bhaile suain do mhórchathair Bhaile Átha Cliath agus tá an-chuid tithe tógtha timpeall air.

Oideachas 
Tá dhá ollscoil suite i Maigh Nuad - Ollscoil na hÉireann, Má Nuad agus Coláiste Phádraig, Má Nuad.

Féach freisin
 Mainéar an Mhuilinn, Maigh Nuad

Naisc sheachtracha 
 Suíomh gréasáin pobail Mhaigh Nuad
 Suíomh gréasáin faoi mbaile atá curtha ar fáil ag Comhairle Contae Chill Dara
 Suíomh gréasáin na hollscoile saolta
 Suíomh gréasáin chliarscoil Choláiste Phádraig

Bailte i gContae Chill Dara
Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath

Is é Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath an ollscoil is sine in Éirinn. Tá sé suite i mBaile Átha Cliath, agus is é an t-aon chomhcoláiste atá ann in Ollscoil Átha Cliath.

Stair 
Ba le linn do rítheaghlach na dTúdor sa Bhreatain a bheith ag leathnú a gcumhacht in Éirinn a bunaíodh Coláiste na Tríonóide. Bhronn bardas Bhaile Átha Cliath tailte seanmhainistreach ar an ollscoil, agus d'fhás sí go mear cé go raibh an saol an-chorrach in Éirinn sa seachtú haois déag. Mar gheall ar na cogaí creidimh idir Caitlicigh, Protastúnaigh agus Preisbitéirigh bhí scoláirí á ndíbirt agus úsáideadh an coláiste mar bheairic d'arm rí Shéamuis II i 1689. 

Bhí rudaí síochánta go leor san ochtú haois déag ach bhí corraíl ann in aimsir na nÉireannach Aontaithe (féach Téobald Wolfe Tone) ag deireadh na haoise sin. Ag tús an fichiú haois rinneadh iarrachtaí láidre chun Coláiste na Tríonóide a nascadh le Ollscoil na hÉireann, ach d'éirigh leis a neamhspleáchas a choinneáil. Tosaíodh ag glacadh le mná mar mhic léinn i 1904 agus ceapadh an chéad bhean mar ollamh tríocha bliain ina dhiaidh sin.

Bunaíodh Coláiste na Tríonóide sa bhliain 1592. Tá an coláiste suite ar thailte seanmhainistreach i lár na cathrach. Protastúnaigh amháin a d'fhreastail ar an choláiste ar feadh na gcéadta bliain, ach ceadaíodh do Chaitlicigh tosú ag staidéar ann tar éis 1793. I measc na ndaoine cáiliúla a bhí ina mic léinn ann bhí Téobald Wolfe Tone, Samuel Beckett, Máire Mhic Róibín, Oscar Wilde, agus Edward Carson. Bhí an scríbhneoir cáiliúil Gaeilge, Máirtín Ó Cadhain, ina Ollamh le Gaeilge ann ar feadh scaithimh. 

Ollúna le Gaeilge i gColáiste na Tríonóide:
 Thomas F. O'Rahilly (1919-29)
 Dáithí Ó hUaithne (1955-67)
 Máirtín Ó Cadhain (1969-70)

Naisc sheachtracha 
 Coláiste na Tríonóide - an suíomh oifigiúil
 Griangrafanna -Coláiste na Tríonóide
 Griangrafanna Satellit - Coláiste na Tríonóide
 Scaifeanna - Coláiste na Tríonóide 
 Read critiques by former students on iAgora.com

Tagairtí 

Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
 
Ollscoileanna in Éirinn
Foirgnimh i mBaile Átha Cliath
Scoileanna Leighis
Reilig Montparnasse

Mic léinn a bhaist an t-ainm Mont Parnasse (Sliabh Pharnassus) ar an gcomharsanacht seo i bPáras na Fraince mar gheall ar gurbh ann a thagaidis le chéile chun filíocht a aithris. 

Tógadh an 'Boulevard Montparnasse' le linn na Réabhlóide agus bhíodh an-chuid hallaí damhsa agus amharclanna ann. 

Ba é an ceantar seo croílár an tsaoil ealaíonta i bPáras i dtús an fichiú haois agus ba ann a thagadh leithéidí Picasso, Modigliani, Soutine, Zadkine, Apolinaire, Max Jacob, Hemingway, Fargue, Breton, Cocteau, Henry Miller agus mórán scríbhneoirí, scannánóirí, péintéirí agus fiú lucht réabhlóide (Lenin, Leon Trotscaí) le chéile. Tá an áit lán de phictiúrlanna agus bialanna i gcónaí agus is breá an áit spaisteoireachta é de ló agus d'oíche.

Tá Reilig Montparnasse ar nós faiche, agus is ann atá daoine fíorcháiliúla ar nós Jean Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Baudelaire, Maupassant, an Captaen Alfred Dreyfus, Eugene Ionesco, Samuel Beckett, Serge Gainsbourg, agus Jacques Chirac curtha. 

Páras
Reiligí
Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Erskine Hamilton Childers

Ba é Erskine Hamilton Childers ceathrú hUachtarán na hÉireann (11 Samhain 1905 – 17 Samhain 1974).   Ba mhac é le Robert Erskine Childers (féach Asgard), scríbhneoir agus náisiúnaí a bhí páirteach sa ghluaiseacht ar son neamhspleáchas na hÉireann.  Bhí sé ina aire i gcúig rialtas sular toghadh ina Uachtarán é in 1973. Bhásaigh sé go tobann tar éis dó a bheith aon bhliain agus cúig mhí in oifig.

Saol 
I Londain, Sasana a rugadh Erskine Hamilton Childers. Ach toghadh a a hathair i gCill Mhantáin.  

Tar éis dó a bheith ina chónaí i Sasana agus sa bhFrainc, tháinig sé go Baile Átha Cliath in 1931 lena bheith ina Bhainisteoir Fógraíochta don nuachtán nuasheolta Scéala Éireann (Irish Press le De Valera). Idir 1936 agus 1944 bhí sé ina Rúnaí ar Chonaidhm Dhéantúsóirí na hÉireann. 

Bhí Childers ina Theachta Dála ó 1938, an bhliain a ndearnadh saoránach Éireannach de, go dtí 1973.  

Bhí postanna éagsúla aige sa Dáil i gcomhaireachtaí Fhianna Fáil faoi Eamon de Valera, Seán Lemass agus Jack Lynch (Seán Ó Loingsigh). Idir 1944 agus 1948 bhí sé ina Aire Sóisearach agus idir 1951 agus 1954 agus arís idir 1957 agus 1973, bhí sé ina aire i roinnt ranna rialtais éagsúla i ndiaidh a chéile. Bhí sé ina Thánaiste chomh maith idir 1969 agus 1973. 

Phós Erskine Childers Ruth Dow in 1925 agus in aois 20 bliain dó. Tar éis a báis, phós sé Rita Dudley in 1952.

Uachtarán 
Bhí Childers ina Thánaiste ó 1969 go dtí gur toghadh mar Uachtarán na hÉireann é. 

Ar an 25 Meitheamh 1973 insealbhaíodh Childers mar cheathrú Uachtarán na hÉireann.  I mí na Bealtaine 1974 thug sé cuairt ar an Bheilg. B'ócáid stairiúil í toisc gurb í an chéad chuairt stáit a thug Uachtaran na hÉireann ar thír Eorpach eile. 
D'oibrigh sé go dian mar Uachtarán agus fuair sé taom croí go tobann agus é in oifig ar an 17 Samhain 1974. Bhí óráid faoi scíth & íoga á thabhairt aige ag an am i gColáiste Ríoga Lianna, Baile Átha Cliath. Ní raibh ach 69 bliain d’aois slánaithe aige.  Ba é an t-aon Uachtarán na hÉireann amháin a fuair bás agus é fós san oifig.

Tagairtí 

Polaiteoirí na hÉireann
Uachtaráin na hÉireann
Daoine a rugadh i 1905
Básanna i 1974
Baill den 10ú Dáil
Baill den 11ú Dáil
Baill den 12ú Dáil
Baill den 13ú Dáil
Baill den 14ú Dáil
Baill den 15ú Dáil
Baill Fhianna Fáil
Ocsaigin

Is dúil cheimiceach neamh-mhiotalach í an ocsaigin a bhíonn le fáil go flúirseach san atmaisféar. Faoi na gnáth-imthoscaí, bíonn adaimh na hocsaigine ceangailte dá chéile ina móilíní dé-adamhacha. Is í an tsiombail cheimiceach atá aici ná O. Is é a hocht (8) an uimhir adamhach atá aici, agus is é an meáchan adamhach atá aici ná 15.999.

Leis an teocht chaighdeánach agus faoin mbrú caighdeánach, is gás í an ocsaigin nach bhfuil boladh aisti ná dath inti. Dúil an-imoibríoch í an ocsaigin, agus mar sin, is dual di fanacht ceangailte do dhúile eile i gcomhdhúile ceimiceacha ar a dtugtar ocsaídí. Is í an ocsaigin an dara dúil is leictridhiúltaí amuigh, nó níl ach an fluairín níos fonnmhaire mar ghlacóir leictreon. Dá thoradh sin, tógann sé cuid mhaith fuinnimh an ocsaigin a shaoradh as na hocsaídí agus a aonrú, agus is fiú an cheist a chur, cén fáth a bhfuil an oiread sin ocsaigine san atmaisféar agus atá. Is é an freagra ná gurbh iad na baictéir agus na haircéabaictéir anaeróbacha sa Ré Phailéa-Phrotarasóch (2.5 billiún - 1.6 billiún bliain ó sin) a thál an ocsaigin sin mar sheachthoradh dá meitibileacht. Creidtear, fiú, gur ghlac an chuid ba mhó de na beothaigh a bhí ann san am sin leis an ocsaigin mar a bheadh nimh ann, agus gur thug an gás nimhe seo a mbás, fiú. An chuid ba mhó de na horgánaigh bheo a fágadh nó a forbraíodh ar dhroim an domhain ina dhiaidh sin, bhí siad ábalta leas a bhaint as an ocsaigin, an duine daonna san áireamh.

Saintréithe 

Tá an ocsaigin le fáil go raidhsiúil san atmaisféar. Is í fótaisintéis na bplandaí a tháirgeann í, agus í ag teastáil ó na hainmhithe go géar le haghaidh na riospráide aeróbaí - is é sin, tarraingt na hanála. B'é Antoine Laurent de Lavoisier a d'ainmnigh an ocsaigin, agus is é is ciall leis na focail Ghréigise as ar chum sé an t-ainm ná "cruthaitheoir an aigéid", ó shíl sé go raibh ocsaigin le fáil sna haigéid ar fad. 

Dúile ceimiceacha
Jun Matsuda

Is ban-aisteoir agus pop-cheoltóir ("íol") as an tSeapáin í Jun Matsuda. Rugadh í i dTóiceo ar an 7 Meitheamh 1977; tá an tíopáil fola AB aici; agus tá sí 160cm ar airde.

Cláir teilifíse mór le rá 
 THE Yoru mo Hibbare (sa chlár seo bhí sí ina taoiseach don "Unit Ten/Musu")
 Downtown DX
 Kangaeru Hito
 Sugiura Hitomi

Tagairtí 

Ban-aisteoirí Seapánacha
Daoine a rugadh i 1977
Daoine beo
Tinvaal

Is reachtas Oileán Mhanann (Ellan Vannin) é an Tinvaal, nó ní b'fhoirmiúla Ard-whaiyl Tinvaal (Gaeilge:Ard-Chúirt Tinvaal) nó Cúirt Tinvaal. Córas dhá sheomra atá ann, ar a dtugtar brainsí den Tinvaal: Yn Kiare as Feed (Teach na nEochracha) a toghadh go díreach agus Yn Choonceil Slattyssagh (An Chomhairle Reachtaíochta) a roghnaítear go hindíreach. Nuair a shuíonn an dá sheomra le chéile, tugtar "Ard-whaiyl Tinvaal" air.

Maítear gurb í an pharlaimint is faide ar domhan a thagann le chéile go leanúnach, cé go bhfuil tíortha eile ann a mhaíonn an rud céanna. Is cosúil gur sa bhliain 979 a tosaíodh í. Cé gur rinne muintir Mhanainn comóradh na mílaoise ar bhunú an Tinvaal sa bhliain 1979, deir daoine go raibh an Tinvaal ar bun níos luaithe fós.

Féach freisin

Thingmote

Oileán Mhanann
Leithghlinn an Droichid

Baile i gContae Cheatharlach is ea Leithghlinn an Droichid (Leighlinbridge as Béarla).

Bailte i gContae Cheatharlach
Luan Cásca

De réir staire na Críostaíochta, ba ar  Luan Cásca an lá dár gcionn a d'aiséirigh Íosa Críost, Domhnach Cásca, ar feadh aimsire na Cásca.

In Éirinn 
Ba ar Luan Cásca i 1916 a thosaigh Éirí Amach na Cásca in Éirinn. Bhí Óglaigh na hÉireann, Arm Cathartha na hÉireann agus an IRB ag feitheamh le deis chun saoirse a bhaint amach d'Éireann, agus thógadar seilbh ar fhoirgnimh tábhachtacha i mBaile Átha Cliath ag a thús.

Is saoire poiblí Luan Cásca in Éirinn, mar gheall ar an réabhlóid seo, agus mar gheall ar an gCáisc féin agus a tábhacht imeasc Críostaithe.

An Cháisc
Féilte Críostaí
Na taoidí

An Ghealach is mó is cúis leis na taoidí i bhfarraigí an Domhain, agus iarmhairt lag ag an nGrian orthu freisin. 

Aomann imtharraingt na Gealaí an t-uisce atá ar thaobh an Domhain gar don Ghealach i dtreo na Gealaí, agus aomann sé an Domhan soladach amach ón uisce ar an taobh urchomhaireach den Domhan. Bíonn lán mara ag an dá áit urchomhaireacha sin, agus lag trá ag an dá áit atá ar trastomhas atá ingearach leis an trastomhas trí na háiteanna lán mara. Le rothlú an Domhain ar a ais, tarlaíonn dhá thaoide lán mara is dhá thaoide lag trá gach lá. Feidhmíonn imtharraingt na Gréine ar an mbealach céanna, ach de bhrí go bhfuil an Ghrian chomh fada sin amach ón Domhan, is lú ar fad a hiarmhairt ná iarmhairt na Gealaí bíodh is gur mó i bhfad a mais. Mar sin féin tarlaíonn rabharta, leis an taoide ag a huasairde, nuair a bhíonn an Ghealach, an Domhan is an Ghrian ar aon líne agus an dá imtharraingt ag feidhmiú as lámha a chéile. Nuair a bhíonn an Ghealach ina dara is a 4ú ceathrú a tharlaíonn sé seo. Ansin tarlaíonn mallmhuir leis an taoide ag a híosairde nuair a bhíonn an Ghealach is an Ghrian ar threonna ingearacha ón Domhan. Tarlaíonn sin nuair a bhíonn an Ghealach ina céad is a 3ú ceathrú. 

De bhrí gur féidir iarmhairtí seo na Gealaí is na Gréine a ríomh, is féidir am is airde na taoide a ríomh i gcomhair aon áite is dáta is mian. Foilsítear an t-eolas seo i dtáblaí taoidí.

taoidí, Na
 
Geoifisic
Loingseoireacht
Aigéaneolaíocht
James M. Buchanan

Laureate an Duais Nobel agus taighdeoir eacnamaíochta é James McGill Buchanan Jr. (3 Deireadh Fómhair, 1919 - 9 Eanáir 2013). Rugadh é in Murfreesboro, Tennessee, SAM. Bhí sé ina ollamh ag Ollscoil George Mason le tamall fada, agus tá anailís ghéar ar an teoric "logrolling" déanta aige, i measc a chuid oibre eile ar an cheisteanna eacnamaíochta. Cailleadh é ar 9 Eanáir 2013 i Blacksburg, Virginia.

Liosta a chuid foilseachán 
 Public Principles of Public Debt: A Defense and Restatement
 The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy 1962 (in éineacht le Gordon Tullock)
 Public Finance in Democratic Process: Fiscal Institutions and Individual Choice
 The Demand and Supply of Public Goods
 Cost and Choice: An Inquiry in Economic Theory
 The Limits of Liberty: Between Anarchy and Leviathan
 Democracy in Deficit: The Political Legacy of Lord Keynes (le Richard E. Wagner)
 The Power to Tax: Analytical Foundations of a Fiscal Constitution (le Geoffrey Brennan)
 The Reason of Rules: Constitutional Political Economy (le Geoffrey Brennan)

Naisc sheachtracha 
 A bheathaisnéis ag GMU  (as Béarla)
 Oibreacha James M. Buchanan - e-leabhairí de chuid de na hoibreacha le James M. Buchanan

Tagairtí 

Básanna in 2013
Daoine a rugadh i 1919
Eacnamaithe
Uisce

Is é atá in uisce ná leacht leamh, agus níl boladh nó blas air. Clúdaíonn uisce 70% de dhromchla an domhain. Tá aibhneacha, lochanna agus farraigeacha déanta as uisce. 
Tuaslagann sé beagnach gach ábhar a bheag nó a mhór, ach arnháin ábhair i bhfoinn mhóilíneach (mar shampla, O2, CH4). Riachtanach don bheatha, agus i láthair i ngach orgánach beo.

Ceimic 
Is é atá i móilín uisce ná dhá adamh hidrigin agus aon adamh ocsaigin. H2O is foirmle cheimiceach dó. Is í an chomhdhúil mhóilíneach is coitianta ar Domhan.

Ní aigéad nó alcaileach é, agus tá pH 7 aige. Tá fiuchphointe 100 °C agus reophointe 0 °C aige. Mar sin, is leacht é a reonn ina oighear ag O °C, agus a fhiuchann chuig gás/galuisce ag 100 °C. Má bhruithtear é, déantar gal as, agus má reotar é, déantar oighear as.

Nasctha le chéile le naisc hidrigine mar leacht, agus oibríonn uisce i gcomheagar le hiain thuaslagtha ann. Neamhchoitianta go leor, tá an solad níos éadroime ná an leacht. 

Nuair a bhíonn tiúchan ard ian cailciam is maignéisiam ann, deirtear gur uisce crua é. Bogtar é trí na hiain seo a athshuíomh le sóidiam is potaisiam nach ndéanann táirgí dothuaslagtha le gallúnach.

Féach freisin 
 Uisce beatha

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil

Tagairtí 

Comhdhúile ceimiceacha
Bia agus deoch
Na hAlpa

Tugtar na hAlpa ar cheann de na sliabhraonta is mó san Eoraip. Tá siad le fáil i lár na hEorpa lastoir den Ostair agus iad ag síneadh tríd an tSlóivéin, an Iodáil, an Eilvéis, trí Lichtinstéin agus tríd an nGearmáin siar go dtí an Fhrainc. Is é Mont Blanc an sliabh is airde sna hAlpa agus é 4,810 méadar ar airde. Tá sé suite ar an teorainn idir an Fhrainc agus an Iodáil.

Le linn na hImpireachta Rómhánaí bac nádúrtha ba ea na hAlpa ar ionradh aduaidh ar an leithinis Iodálach. (Chuaigh sé rite le Hannabal na hAlpa a chur de i rith an Chéad Chogadh Púnach, mar shampla.)

Anois tá an-dúil ag daoine sna hAlpa de bharr na sciála agus deis spaisteoireachta amuigh faoin aer a bheith acu.

Sléibhte agus sliabhraonta
Sléibhte agus sliabhraonta na Fraince
An Eilvéis