joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Glenn Marine Group

Is soláthraí seirbhísí muirí atá bunaithe i Singeapór é Glenn Marine Group, lena n-áirítear lóistíocht chabhlaigh agus oibriú tacaíochta ar an gcladach lena n-áirítear críochfoirt mhara agus oibríochtaí calafoirt.

Stair 
Bunaíodh an chuideachta mar Glenn Marine Enterprise i 1946 i Penang, an Malae, ag soláthar seirbhísí loinge do longa bhí ag baint úsáide as Cé Swettenham..

Glenn Defense Marine Asia 
I mí Mheán Fómhair 2013, tháinig fochuideachta de chuid na cuideachta, an conraitheoir tacaíochta long Glenn Defense Marine Asia (GDMA), díríodh aird an phobail ar imscrúdú leanúnach ar scannal éillithe laistigh de Chabhlach na SA .    In 2010, Bhí oifigigh an Chabhlaigh in amhras go raibh cuid de na billí a chuir cuideachta  GDMA ón Téalainn stuáilte.  De réir ionchúisitheoirí a bhí ag fiosrú an cháis, ghearr an chuideachta an iomarca airgid ar an gCabhlach as earraí agus seirbhísí de mhéid a sháraigh 20 milliún dollar. Líomhnaítear gur earcaigh príomhfheidhmeannach, uachtarán agus cathaoirleach na cuideachta, Leonard Glenn Francis, ar a dtugtar ‘ Fat Leonard ,’ líonra brathadóirí laistigh den United States Seventh Fleet  de chuid an Naval Criminal Investigative Service (NCIS), a sholáthródh dó faisnéis rúnda faoi sceidil oibriúcháin long an Chabhlaigh,  agus foláireamh a thabhairt dó nuair a rinne iniúchóirí cabhlaigh iarracht idirbhearta gnó amhrasacha a imscrúdú le Glenn Marine.  Mar mhalairt air sin, d’éiligh ionchúisitheoirí go gcuirfeadh  Francis striapaigh, costais taistil agus buntáistí eile ar fáil d’oifigigh an chabhlaigh.

Fochuideachtaí 

 Glenn Defense Marine Asia (GDMA)
 Bunáit Lóistíochta Mara Glenn (GMLB)
 Críochfoirt Glenn Ports & Cruise (GPCT)

Féach freisin
‘Fat Leonard’, fugitive contractor in US navy’s worst corruption scandal, arrested in Venezuela

Tagairtí
Cwm Penmachno

Is seanbhaile cairéil i bpobal Bro Machno, Bwrdeistref Sirol Conwy (Gaeilge: contaebhuirg Conwy), sa Bhreatain Bheag é Cwm Penmachno (ar a dtugtar go stairiúil Tre-Gynwal). Tá sé ainmnithe i ndiaidh an ghleanna den ainm céanna (SH755474). Tá sé ag barr an ghleann, roinnt míle siar ó dheas ó shráidbhaile Penmachno.

Stair 
Tógadh an sráidbhaile sna 1860í mar lonnaíocht chairéil. Bhí cairéal Penmachno díreach ó dheas agus os cionn na lonnaíochta. Níos airde suas an gleann bhí cairéal slinne Rhiwbach, a bhí nasctha roimhe seo ag Trambhealach Rhiwbach le hIarnród Ffestiniog ag Blaenau Ffestiniog .  Sreabhann sruthanna ón ngleann géar-thaobhach, ag cruthú foinse na habhann  Afon Machno, a théann trí Phenmachno, sráidbhaile níos mó, sula dtéann sé isteach san abhainn Afon Conwy ó dheas de Bheitws-y-Coed .

Áiseanna 
Meallann an sráidbhaile turasóirí, go háirithe rothaithe sléibhe, cadhcálaithe, canúálaithe agus siúlóirí. Tosaíonn 'Conair Rothar Sléibhe Penmachno' ag an gcarrchlós, atá suite idir Cwm Penmachno agus Penmachno. 

Tá ionad pobail agus Seomra Oidhreachta sa sráidbhaile ag iar-Shéipéal Shiloh.  

Suite in aice le deireadh an ghleanna tá ionad lasmuigh The Latymer School, Ionad Gníomhaíochtaí Allamuigh Scoil Latymer (ar a bhfuil foirgnimh na hiarbhunscoile). Reáchtálann an scoil turais chónaithe gach bliain do dhaltaí bhliain 7 agus 9, chomh maith le turais éagsúla Tíreolaíochta agus Corpoideachais. Cheannaigh Scoil Latymer an t-ionad seo i  bParc Cenedlaethol Eryri (Gaeilge: Páirc Náisiúnta Eryri) le go bhféadfadh na daltaí aithne níos fearr a chur ar a chéile agus a gcuid scileanna aonair a fháil amach.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Grianghraif de Chairéal Slinnte Cwm Penmachno
Front Line Defenders

Eagraíocht um chearta an duine atá bunaithe in Éirinn is ea Front Line Defenders' (Gaeilge:  Cosantóirí Tosaigh), nó The International Foundation for the Protection of Human Rights Defenders'' a bunaíodh i mBaile Átha Cliath, Éire sa bhliain 2001 chun iad siúd a oibríonn go neamhfhoréigneach chun seasamh le cearta daonna daoine eile a chosaint mar atá leagtha amach sa doiciméad seo . Dearbhú Uilechoiteann um Chearta an Duine .

Stair 
Ba í Mary Lawlor, iar-stiúrthóir ar Rannóg na hÉireann de Amnesty International, a bhunaigh an eagraíocht le síntiús US$3 milliún ón bhfear gnó agus ón daonchara Denis O'Brien . Tá Stádas Comhairliúcháin Speisialta ag Cosantóirí Tosaigh le Comhairle Eacnamaíoch agus Sóisialta na Náisiún Aontaithe, agus Stádas Breathnóra ag Coimisiún na hAfraice um Chearta daonna agus ciníocha

Sa bhliain 2006 bhunaigh  Cosantóirí Tosaigh oifig an Aontais Eorpaigh sa Bhruiséil .

Fuair na Cosantóirí Tosaigh  Duais Forbartha Idirnáisiúnta an Rí Baudouin sa bhliain 2007 agus Duais na Náisiún Aontaithe i Réimse Chearta an Duine in 2018. An 3 Iúil 2014, bhronn Ambasadóir na Fraince, an tUasal Jean-Pierre Thebault, Ord Chevalier den Léigiún Onórach air Lawlor thar ceann rialtas na Fraince.

Is é sprioc fhoriomlán na gCosantóirí ná chumas cosantóirí chearta an duine, mar phríomhghníomhairí um athrú sóisialta, leanúint dá gcuid oibre gan riosca ciaptha, imeaglaithe nó gabhála.

Obair shuntasach 
I mí Dheireadh Fómhair 2021, fuair na Cosantóirí Tosaigh fianaise go raibh spiaireacht déanta ag an gcuideachta teicneolaíochta Iosraelach, NSO Group, ar shaoránaigh Phalaistíneacha éagsúla a bhain le grúpaí chearta an duine.

Dámhachtain  na gCosantóirí Tosaigh do Chosantóirí Cearta Daonna i mBaol 
Sa bhliain 2005, bunaíodh an dámhachtain seo, a bhronntar, de réir shuíomh gréasáin na heagraíochta, ar chosantóir um chearta an duine "atá, trí obair neamhfhoréigneach, ag cur go misniúil le cur chun cinn agus cosaint cearta daonna daoine eile, agus iad go minic i mbaol mór pearsanta dóibh féin" (Béarla: "who through non-violent work,  is  courageously making an outstanding contribution to the promotion and protection of the human rights of others, often at great personal risk to themselves").Tarraingíonn an gradam aird idirnáisiúnta ar chúis a fhaighteora, agus duais airgid 15,000 euro. 

Is iad seo a leanas faighteoirí na ndámhachtainí seo ó cuireadh tús leis: 

 2005 - Mudawi Ibrahim Adam, an tSúdáin
 2006 - Ahmadjan Madmarov, Úisbéiceastáin
 2007 - Gégé Katana, Poblacht Dhaonlathach an Chongó
 2008 - Anwar al-Bunni, an tSiria
 2009 - Yuri Melini, Guatamala
 2010 - Soraya Rahim Sobhrang, an Afganastáin
 2011 - Comhghrúpa Soghluaiste, Cónaidhm na Rúise
 2012 - Razan Ghazzawi, an tSiria
 2013 - Biram Dah Abeid, an Mháratáin
 2014 – SAWERA – An Cumann um Measúnú agus Cumhachtú Ban i gCeantair Thuaithe, An Phacastáin
 2015 - Guo Feixiong, ainm pinn do Yang Maodong, an tSín 
 2016 - Ana Mirian Romero, Hondúras 
 2017 - Emil Kurbedinov, Crimea 
 2018 - Nurcan Baysal, an Tuirc

Féach freisin 

 Liosta de na heagraíochtaí cearta daonna

Tagairtí
Oireicsin

Is néaraipheiptíd  í oireicsin , ar a dtugtar hipichreitin freisin, a rialaíonn dúiseacht , múscailteacht, agus goile.  Is é  tíopa-1 an fhoirm is coitianta de narcailéipse, ina mhothaíonnan duine aonair caillteanas gearr teannais mhatánaigh ("ionsaithe titime" nó cataipléis ), agus is é is cúis leis seo ná easpa oireicsinse san inchinn mar gheall ar dhíothú na gceall a tháirgeann é.   Tá sé ann i bhfoirmeacha Oireicsin-A agus Oireicsin-B .

Níl ach 10,000-20,000 néaróin a tháirgeann oireicsin san inchinn dhaonna,  atá lonnaithe go príomha sa limistéar perifornical agus hipeatalamas cliathánach .   Teilgean siad go forleathan ar fud an lárchórais néaróg, ag rialú na múscailteachta, an bheathaithe agus iompraíochtaí eile.  Tá dhá chineál peiptíd oireicsine agus dhá chineál gabhdóir oireicsine ann.

Tagairtí
Príosún Chill Mhantáin

Iarsmalann i mBaile Chill Mhantáin is ea Príosún Chill Mhantáin.

Stair

Príosún 
Tá príosún ar an suíomh ó dheireadh an ochtú haois déag. Coinníodh príosúnaigh i bPríosún Chill Mhantáin le linn Éirí Amach 1798 agus an Ghorta Mhóir, chomh maith le go leor a bhí ann roimh iompar pionósach . 

Tógadh príosún anseo den chéad uair go déanach san ochtú haois déag.

Coinníodh príosúnaigh anseo le linn éirí amach na bliana 1798, le linn an ghorta mhóir, agus sular deoraíodh thar lear iad. 

Leathnaíodh an príosún sa bhliain 1822 chuig dearadh le William Vitruvius Morrison, agus leathnaíodh tuilleadh é 1842-3. 

Dúnadh an príosún faoi 1900. Athosclaíodh é chun cóiríocht a thabhairt do phríosúnaigh phoblachtacha le linn Chogadh Saoirse na hÉireann agus Cogadh Cathartha na hÉireann. Ar deireadh d'fhág na príosúnaigh deiridh i 1924.

Músaem 
Thosaigh athchóiriú i 1995. D'oscail sé arís mar mhúsaem i 1998 .Breathnaítear air mar cheann de na foirgnimh is ciapaí ar domhan. Bhí an príosún le feiceáil ar eipeasóid 2009 de Ghost Hunters International .

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Suíomh oifigiúil

Príosúin
Iarsmalanna
Séamus Mac Conmara

Rugadh Séamus Mac Conmara san Iúr, Contae an Dúin, ar 25 Iúil 1909 agus ba é an tríú duine é den chúigear clann ón dara pósadh. Fuair sé idir bhunoideachas agus mheánoideachas ó na Bráithre Críostaí san Iúr. Is cosúil go raibh suim ag Séamus sa sagartacht fiú nuair a bhí sé in aois mheánscoile ach d’áitigh a athair air dul le leigheas i dtosach agus d’fhreastail sé ar Ollscoil na Ríona i 1926. Scríobh sé éagsúlacht gearrscéalta a foilsíodh in An tUltach agus i ‘Timthire an Chroidhe Naomhtha’ idir 1929 agus 1936. D’fhoilsigh An tUltach sraith altanna leis chomh maith ar scríbhinní leighis idir 1934 agus 1936. Cháiligh Mac Conmara mar dhochtúir i 1931 ach níor chleacht sé an cheird riamh. Bhí air bliain a chaitheamh i gColáiste Cholmáin san Iúr ag foghlaim na Gréigise sula ndeachaigh sé go Maigh Nuad mar ábhar sagairt i 1932. Chodlaíodh sé in aon seomra le fear eile, a tógadh san Iúr leis, ach bhí orthu an coláiste a fhágáil fá cheann bliana nuair a tholg siad araon an eitinn. Tháinig a chomrádaí slán uaithi ach d’éag Séamus ar 23 Deireadh Fómhair 1936 agus tá curtha in Iúr Chinn Trá. Thóg Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin plaic chuimhneacháin do Shéamus ar Shráid Thuaidh ag tús na nóchaidí.

Tagairtí 

Úrscéalaithe Éireannacha
Trasfhoirmeoir (samhail na meaisínfhoghlama )

Is éard is trasfhoirmeoir ann ná samhail na domhainfhoghlama, a ghlacann meicníocht na féin-airde, ag ualú go difreálach thábhacht gach cuid de na sonraí ionchuir. Úsáidtear é go príomha i réimsí áirithe, amhail próiseáil teanga nádúrtha (PTN)   agus amharc ríomhaireachtúil (AR). 

Cosúil le líonraí néaracha athfhillteacha (LNAcha), deartar trasfhoirmeoirí chun sonraí ionchuir seicheamhacha a phróiseáil, amhail teanga nádúrtha, le feidhmchláir ar thascanna amhail tascanna ar nós aistriúcháin agus achoimriú téacs. Murab ionann agus LNAcha, áfach, próiseálann trasfhoirmeoirí  an t-ionchur iomlán ar fad ag an am céanna. Soláthraíonn an mheicníocht airde comhthéacs d’aon suíomh sa seicheamh ionchuir. Mar shampla, más abairt nádúrtha teanga na sonraí ionchuir, ní gá don thrasfhoirmeoir aon fhocal amháin a phróiseáil sa mhullach ar fhocal eile. Ligeann sé seo do chomhthreomhaireacht níos mó ná LNAcha agus dá bhrí sin laghdaítear amanna oiliúna.

Tagairtí
Ailtireachtí an líonra néaraigh
Gorsedd y Beirdd

Is cumann filí, scríbhneoirí, ceoltóirí agus daoine mór le rá eile i saol cultúrtha na Breataine Bige é Gorsedd Cymru nó Yr Orsedd. Bhunaigh Iolo Morganwg é mar Gorsedd Beirdd Ynys Prydain i Londain sa bhliain 1792 agus baintear leas as an teideal iomlán seo mar ainm searmanais.  I mí Lúnasa 2019 socraíodh an t-ainm Gorsedd Cymru a ghlacadh seachas Gorsedd y Bairdd.

Tá trí ghrúpa de bhaill a bhaineann leis an Gorsedd agus tá a dhath féin ar gach grúpa. Bíonn an t- Ard-dhraoi as measc na ndaoine a chaitheann bán  i gcónaí. Is féidir leat a bheith i do bhall ach pas a fháil i scrúdú, a bheith roghnaithe le bheith i do bhall nó tríd an gcathaoir, an choróin nó an Bonn Prós ag an Eisteddfod Náisiúnta a bhuachan. Chomh maith le bheith ar stáitse an Eisteddfod Náisiúnta tagann an Orsedd le chéile i gCiorcal an Orsedd. Uair amháin, reáchtáladh cruinniú den Ghorsedd, thar sáile  sa Bhriotáin.

Cultúr na Breataine Bige
Deachúil códaithe go dénártha (BCD)

Is éard atá i gcesit le Deachúil Códaithe go Dénártha (nó BCD) ná léiriú uimhriúil ina sanntar uimhir mar sheicheamh de dhigití deachúlacha agus ansin go n-ionchódaítear gach digit dheachúlach mar uimhir dhénártha ceithre ghiotán (leathbheart).

Léirítear gach uimhir dheachúil (0-9) le sraith 4 ghiotán (digit dhénártha) dénártha. Mar shampla, d'ionchódófaí 92 deachúlach mar sheicheamh ocht ngiotán 1001 0010. I gcásanna áirithe, bíonn an comhartha (deimhneach nó diúltach) san áireamh sa leathbheart is faide ar dheis.

Is furasta uimhreacha deachúlacha ná uimhreacha dénártha a thiontú go BCD agus ó BCD agus, cé gur minic a thiontaítear BCD go dénartha ar mhaithe le próiseáil uimhríochta, is féidir crua-earraí a thógáil a oibríonn go díreach ar BCD.

Féach freisin

Tagairtí 

Uimhreacha
Ríomhaireacht
Matamaitic
Coolio

Ba rapálaí, léiritheoir ceoil, agus aisteoir Meiriceánach é Artis Leon Ivey Jr. (1 Lúnasa 1963 – 28 Meán Fómhair 2022), nó Coolio mar ab fhearr aithne air. Bhain Coolio clú is cáil amach i lár na 1990idí lena chuid albam It Takes a Thief (1994), Gangsta's Paradise (1995), agus My Soul (1997). B'fhearr aithne air as a amhrán “Gangsta's Paradise” a bhuaigh Gradam Grammy sa bhliain 1995, chomh maith le “Fantastic Voyage” (1994), “1, 2, 3, 4 (Sumpin’ New)” (1996), agus “CU When U Get There” (1997).

Sheinn sé an téamamhrán “Aw, Here It Goes!” don tsraith teilifíse Kenan & Kel ar Nickelodeon i 1996. Ó 1996 ar aghaidh, d'eisigh Coolio a chuid albam go neamhspleách. Chruthaigh sé sraith ghréasáin dar teideal Cookin' with Coolio agus d'fhoilsigh sé leabhar cócaireachta freisin. Tháinig clú agus cáil air i dtús báire mar bhall den ghrúpa rapcheoil gangsta WC and the Maad Circle in éineacht le WC agus a dheartháir, Crazy Toones.

Tagairtí 

Básanna in 2022
Daoine a rugadh i 1963
Rapcheoltóirí Meiriceánacha
Aisteoirí Meiriceánacha
Donncha Ó hÉallaithe

Is acadóir agus gníomhaí ar son na Gaeilge agus mhuintir na Gaeltachta é Donncha Ó hÉallaithe.

Tógadh Ó hÉallaithe i gCluain Meala i gContae Thiobraid Árann. Bhain sé céim san innealtóireacht amach sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit ar chuir sé aithne ar chainteoirí dúchais as Conamara. Ansin bhí sé ina léachtóir le matamaitic in Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo. D’fhoghlaim sé an Ghaeilge ar scoil agus i measc cainteoirí dúchais i nGaeltacht Chonamara.

Tá aithne mhaith ar Ó hÉallaithe mar ghníomhaí Gaeltachta agus mar thráchtaire, cé go n-oibríonn sé i gcónaí mar dhuine aonair seachas faoi scáth eagraíochta. Cuireadh an Ghaeilge ar a shúile mar theanga bheo den chéad uair nuair a thug sé féin agus daoine eile ina rang scoile cuairt ar Chorca Dhuibhne i gCiarraí. I bhfad ina dhiaidh sin, i 1969, ghlac sé páirt sa troid ar son cearta teanga i gConamara.

Is seoltóir díograiseach é, agus sa bhliain 1986, thaistil sé féin agus roinnt compánach ar húicéir go dtí Oileáin Fharó. Nuair a bhí sé ann, chonaic sé an stáisiún teilifíse áitiúil Sjónvarp Felagíð í Havn (“Cumann Teilifíse Tórshavn”). Ar fhilleadh dó, chuir sé an méid sin in iúl don scannánóir Bob Quinn, agus chuir Quinn agus daoine eile tarchuradóir den sórt céanna suas sa Ghaeltacht sa bhliain 1987. Cruthaíodh Teilifís na Gaeilge (TG4 anois) sa bhliain 1996 mar thoradh air seo.

Chabhraigh Ó hÉallaithe le poiblíocht a thabhairt don taighde sa Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht (2007), cáipéis a léirigh titim thobann in úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht.

Tagairtí 

Daoine beo
Gníomhaithe ar son na Gaeilge
Daoine as Tiobraid Árann
Ró-iascaireacht

Is éard is ró-iascaireacht ann ná speiceas éisc (.i . iascaireacht ) a bhaint as dobharlach ag ráta níos airde ná an ráta gur féidir leis an speiceas a dhaonra a athlíonadh go nádúrtha  (.i. róshaothrú ar stoc éisc an iascaigh atá ann faoi láthair), rud a fhágann go bhfuil an speiceas ag éirí níos tearcdhaonrtha sa limistéar sin. Is féidir le ró-iascaireacht tarlú i ndobharlaigh de mhéideanna ar bith, amhail linnte, bogaigh, aibhneacha, lochanna nó aigéin, agus d'fhéadfadh ídiú acmhainní, rátaí fáis bitheolaíocha laghdaithe agus leibhéil ísle bithmhaise a bheith mar thoradh air. Is féidir le ró - iascaireacht bhuan a bheith ina cúis le déspeansáid chriticiúil, nuair nach bhfuil an daonra éisc in ann é féin a chothú a thuilleadh. Tá cineálacha áirithe ró-iascaireachta, cosúil le ró-iascaireacht na siorcanna, tar éis cur isteach ar éiceachórais mhuirí iomlána .  I measc na gcineálacha ró-iascaireachta tá: ró-iascaireacht ar éisc óga, ró-iascaireacht ar éisc mhóra, ró-iascaireacht éiceachórais.

Braitheann cumas an iascaigh teacht aniar ón ró-iascach ar cibé an bhfuil a acmhainn  beathaithe iomlán agus éagsúlacht na ndálaí éiceolaíocha oiriúnach don téarnamh sin. D’fhéadfadh athrú éiceachórais a bheith mar thoradh ar athruithe móra ar chomhdhéanamh speiceas, nuair a bhíonn comhdhéanamh speiceas éagsúil ó na cinn a bhí ann roimh ídiú an stoic éisc bhunaidh. Mar shampla, nuair a bhíonn an ró-iascach déanta ar bhric, d’fhéadfadh carbáin leas a bhaint as an athrú ar  chothromaíochtaí iomaíocha  agus seilbh a ghlacadh ar bhealach a fhágann nach féidir leis na mbric daonra pórúcháin a athbhunú.
Adalbert Probst

Bhí Adalbert Probst ( 1900 - 1934 ) ina Cheannaire na n-Óg Caitliceach, sa Ghearmáin le linn na tréimhse Naitsíoch. Maraíodh é le linn Oíche na Sceana Fada 1934 (Gearmáinis: Nacht der langen Messer).  Bhí Probst ina stiúrthóir náisiúnta ar an Deutsche Jugendkraft Sportverband nó an DJK (Gaeilge:Cumann Spóirt na nÓg Caitliceach) .  Chuir an Eaglais Chaitliceach sa Ghearmáin in aghaidh iarrachtaí an Rialtais Naitsíoch nua a eagraíochtaí óige a dhúnadh.  Bhí Probst, in éineacht le Erich Klausener ceannaire Die Katholische Aktion (Gaeilge: An Ggníomhaíocht Chaitliceach) agus Fritz Gerlich (eagarthóir an tseachtanáin, Der Gerade Weg ) i measc na bhfigiúirí ardphróifíle den fhreasúra Caitliceach a bhí dírithe ar fheallmharú in Oíche na Sceana Fada i samhradh na bliana 1934, iarracht luath ó Hitler a cheannasacht ar pholaitíocht na Gearmáine a dhearbhú trí fhoréigean. Fuadaíodh Probst agus fuarthas marbh ina dhiaidh sin, a líomhnaítear a bhí "shot while trying to escape".

Féach freisin 

 DJK-Banna Spóirt
 Íospartaigh Oíche na Sceana Fada
 An Eaglais Chaitliceach agus an Ghearmáin Naitsíoch
 Frithsheasmhacht Caitliceach in aghaidh na Gearmáine Naitsíoch

Tagairtí
Seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin, 2022

I Meán Fómhair 2022, tharla seilbh na Rúise ar cheithre réigiún san Úcráin. Fograíodh Ionghabháil na réigiún Donetsk, Luhansk, Kherson agus Zaporizhzhia, réigiúin a bhí faoi smacht na Rúise cheana féin. Is ionann na réigiúin seo agus 15% de chríocha na hÚcráine; bhí os cionn 103,000 ciliméadar cearnach gafa ag an Rúis in oirthear agus deisceart na hÚcráine.

Cúlra 
Bhí fonn ar Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin, teorainn na Rúise a bhogadh ionas go mbeidh sé in ann a rá gur cogadh cosanta atá ar siúl aige. Is ar an gcaoi chéanna seo a ghabh an Rúis leithinis na Crimé in 2014, tar éis dóibh 'reifreann' a thionól, ceann a cáineadh toisc gan é a bheith iontaofa;  ‘cur i gcéill’ a bhí ann.

Bhí bagairt déanta ag Vladimir Putin, go n-úsáidfidh sé airm núicléacha chun na ceithre réigiún a chosaint, más gá, nuair a bheas ionghabháil déanta orthu.

Imeachtaí 

Reachtáladh 'reifrinn' idir 23-27 Meán Fómhair i gceithre réigiún (Donetsk, Luhansk, Kherson agus Zaporizhzhia) ina raibh smácht ag arm na Rúise (cé nach raibh smacht iomlán ag an Rúis ar na críocha sin go léir). Cuireadh ceist ar na pobail iontu ar mhaith leo a bheith mar chuid den Rúis. Cuireadh iallach ar na pobail iontu vótáil ar son an Úcráin a fhágáil,

Mhol rialtas na hÚcráine dá shaoránaigh gan páirt a ghlacadh sa phróiseas, ós rud é nach reifrinn shaora a bhí iontu. 

Tháinig na 'torthaí' amach láithreach ar 27 Meán Fómhair;  tugadh 'an-tacaíocht' don Ionghabháil na Rúise, níos mó ná 87% sa réigún Kherson agus sna 90idí sna réigiún eile.

Ar 30 Meán Fómhair, tionóladh searmanas an tsínithe i bPálás Mór na Creimile, síniú a rinne beag beann den dlí idirnáisiúnta a bheith a shárú. Dúirt  Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin, go raibh "rogha shoiléir" déanta ag na pobail sna réigiúin sin nuair a léirigh siad gurbh fhearr leo a bheith faoi smacht Mhoscó.  Tugadh faoin bpróiseas foirmeálta chun na réigiúin a thabhairt isteach i gCónaidhm na Rúiseach.

Cáineadh na 'reifrinn' go hidirnáisiúnta. Níor ghlac tír ar bith eile le torthaí na reifreann ná iarrachtaí Putin críocha na Rúise a leathadh.

Samhain 2022ː bua na hÚcráine 
Ba í Kherson an t-aon phríomhchathair réigiúnach a tháinig faoi smacht na Rúiseach ó rinne siad ionradh ar an Úcráin i dtús an earraigh.

Féach freisin 

 Ionradh na Rúise ar an Úcráin

Tagairtí 

2022
Stair na Rúise
Stair na hÚcráine
Ionradh na Rúise ar an Úcráin, 2022
Väinö Riikkilä

Scríbhneoir Fionlannach a scríobhadh scéalta do léitheoirí óga ab ea Väinö Ilmari Riikkilä. Saolaíodh i Loviisa ar an 10 Meitheamh 1906 é agus fuair sé bás i Rauma ar an 6 Meán Fómhair 1969.

A Óige

Ní raibh de scolaíocht ag Riikkilä ach an scoil náisiúnta. Throid a athair i gCogadh Cathartha na Fionlainne sna Gardaí Dearga, agus cuireadh chun báis i ndiaidh an chogaidh é. B'éigean don bhuachaill dul ag obair nuair nach raibh ach dhá bhliain déag d'aois aige, ó bhí an teaghlach beo bocht. Tháinig feabhas éigin ar na cúrsaí i ndiaidh na sclábhaíochta seo, nuair a rinne a mháthair athphósadh ar fhear arbh as cathair Kotka dó, agus shocraigh an teaghlach síos in Karhula (cathair in aice le Kotka, ar cuid den chathair eile í inniu), i gceantar Suulisniemi. Tá imeachtaí na leabhar a tháinig ó pheann Riikkilä suite in Suulisniemi don chuid is mó.

An Scríbhneoireacht

Thosaigh an nuachtán áitiúil ag foilsiú téacsaí le Riikkilä sa bhliain 1929. Nuair a d'aistrigh sé go Heilsincí, fuair sé oiliúint scríbhneoireachta i Scoil an Lucht Oibre (Työväenopisto).

Pertsa agus Kilu

Foilsíodh an chéad úrscéal le Riikkilä i dtús na gcaogaidí. Ùrscéal don aos óg a bhí ann agus é ag tabhairt cur síos ar shaol na beirte buachaillí úd Pertsa agus Kilu. Ba iad na húrscéalta faoi Phertsa agus Kilu an chuid lárnach de shaothar Riikkilä. Buachaillí óga a bhí iontu agus iad ag fás aníos i Suulisniemi, chois chuan trádála Kotka, agus brionglóidí acu faoi shaol an mhairneálaigh: mar sin, tógann siad a mbád seoil féin agus miontrádáil á déanamh acu. De dheasca an ghnó seo, tagann siad i dteagmháil le coirpigh scanrúla atá ag iarraidh bád na mbuachaillí a shealbhú lena n-úsáid féin a bhaint aisti: Eino Suokko, síceapatach cruálach, agus Robert Manki, iar-mhairneálach a bhíonn ag meascadh focail iasachta trína chuid Fionlainnise. Bíonn na buachaillí ag cabhrú leis na póilíní na bithiúnaigh seo a ghabháil agus a phríosúnú, agus dá réir sin tá fonn ar na coirpigh díoltas a agairt ar na hógánaigh a thúise is a gheobhaidh siad a saoirse ar ais.

Bhí gnaoi na léitheoirí óga ar na húrscéalta faoi Phertsa agus Kilu, agus sna seachtóidí rinneadh sraithscéal teilifíse faoina gcuid eachtraí. Tháinig sraithscéal nua chun saoil sa bhliain 2000, agus fiche bliain ina dhiaidh sin rinne Taavi Vartia, stiúrthóir agus scriptscríbhneoir na sraithe nua, scannán faoi eachtraí na mbuachaillí. Bhí leagan Vartia d'eachtraí na mbuachaillí ní b'fhantaisí ná leabhair Riikkilä, nó bhí Riikkilä an-réadúil mar scríbhneoir agus é ag tabhairt mionchur síos ar an timpeallacht, ar dhearcadh na ndaoine sna caogaidí agus ar choimhlint an lucht oibre agus lucht an tsaibhris mar a chonaic sé féin é.

Saothar Eile

Amach ó shraith Phertsa agus Kilu, scríobh Riikkilä úrscéalta faoi Iikka agus Vili, buachaillí a raibh cónaí orthu i Suulisniemi chomh maith, agus iad ní b'óige ná Pertsa agus Kilu - bhí mionról acu in eachtraí na mórshraithe úrscéalta mar "bhuachaillí beaga". Thairis sin, bhreac an t-údar síos cúpla úrscéal do léitheoirí fásta faoi shaol an lucht oibre in Kotka, agus blas áirithe dírbheathaisnéise le haithint ar na scéalta seo.

Tagairtí 

Scríbhneoirí Fionlannacha
Niamh Ní Chróinín

Is láithreoir teilifíse agus raidió í Niamh Ní Chróinín, láithreoir, agus an príomhláithreoir ag an tseirbhís do dhaoine óga a bhíonn ar Cúla4. Bíonn baint mhór aici le himeachtaí Gaeilge do dhaoine óga.  Tá sí ina hambasadóir ag Cúla4 freisin feasta ag imeachtaí do dhaoine óga ar fud na tíre.

Gairm 
Is as Baile Átha Cliath do Niamh Ní Chróinín agus bhíodh sí ag obair roimhe seo ina DJ le TodayFM, 98Fm, Raidió RíRá agus RnaG. Bhí sí ina moltóir ar an tsraith Junior Eurovision ar TG4. Bíonn sí ina Bean an Tí ag BEO – comórtas ceoil Oireachtas na Gaeilge agus ag comórtas Scléip Ghael-Linn.

Féach freisin 

 Cúla4

Tagairtí 

Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Láithreoirí raidió Éireannacha
Daoine beo
Daoine as Baile Átha Cliath
Gaeilgeoirí
Double Asteroid Redirection Test

I Méan Fómhair 2022, rinne NASA turgnamh chun astaróideach sa spás a bhriseadh, an Double Asteroid Redirection Test nó DART. Bhí NASA ag iarraidh a fháil amach cad a tharlódh dá mbeadh astaróideach ag teacht i dtreo an domhain amach anseo. Bhí súil ag NASA go mbeadh an t-astaróideach ag taisteal i dtreo eile tar éis an buille a fháil.

Bhuail spásárthach an t-astaróideach. Thosaigh turas an spásárthaigh i Nollaig 2021, agus thaistil an spásárthach beagnach 11 mhilliún km idir Nollaig 2021 agus Méan Fómhair 2022.

Féach freisin 

 Astaróideach

Tagairtí 

Astaróidigh
NASA
2022
Amybeth McNulty

Is aisteoir Éireannach í Amybeth McNulty ().  Rugadh ar 7 Samhain 2001 i Leitir Ceanainn í. Tá cáil bainte amach aice mar an carachtar Anne Shirley ar an gclár teilifíse Anne with an E (2017-19).

Saol pearsanta 
Tá sí ina conai i Londain. Is déghnéasach í, tháinig sí amach in 2020. Is veigeatóir í.

Scannánliosta

Scannáin

Teilifís

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
Amybeth McNulty ar IMDb

Daoine beo
Daoine LADT
Ban-aisteoirí Éireannacha
Daoine a rugadh in 2001
Daoine as Contae Dhún na nGall
Go, Dog. Go!

Leabhar de chuid P. D. Eastman is ea Go, Dog. Go! a foilsíodh sa bhliain 1961.
Leabhair
Ollsléacht Nong Bua Lamphu, 2022

Tharla Ollsléacht Nong Bua Lamphu ar 6 Deireadh Fómhair 2022; mharaigh fear a raibh gunna agus scian aige 38 duine ag ionad cúram leanaí i mbaile Uthai Sawan i gCúige Nong Bua Lamphu i dtuaisceart na Téalainne in aice leis an teorainn le Laos. Iar-phóilín a bhí ann a mharaigh a bhean agus a pháiste san ionsaí, i dteannta 35- duine eile sular chaith sé é féin.

Imeachtaí 
Briseadh Panya Khamrab, 34 bliain d'aois, as a phost leis na póilíní sa bhliain 2021 nuair a cúisiodh i gcoireanna drugaí mídhleathacha é. Bhí sé os comhair cúirte faoi na cúisimh sin ar maidin sula dtug sé faoin scléacht.

Ag am lóin a thosaigh an ruathar nuair a tháinig Khamrab isteach in ionad leanaí lena ghasúr a thabhairt abhaile. Ach bhí an páiste gaibhte abhaile roimhe sin le bean chéile an fhir. Chaill Khamrab a chiall agus chaith sé cúigear den mheitheal oibre (bhí gunna 9mm agus scian aige) sular thug sé faoi sléacht na bpáistí, a bhí ina curtha a chodladh i seomra a bhí faoi ghlas.

Bhí 22 páiste san iomlán maraithe ag Khamrab. Dhá bhliain d'aois a bhí na gasúir is óige a maraíodh. Idir dhá bhliain agus chúig bhliana a bhí na páistí ar fad. Is le scian den chuid is mó a thug fear an ionsaithe faoin ruathar. Bheadh níos mó fós sa naíolann marach go raibh daoine coinnithe sa mbaile ag báisteach throm agus fuarlaigh.

As sin, chuaigh Khamrab abhaile, áit ar mharaigh sé a bhean agus páiste sular chuir sé é féin den tsaol.

Cúlra 
Ar 8 / 9 Feabhra 2020, mharaigh saighdiúir de chuid an Royal Thai Army 29 duine.

Féach freisin 

 Ollsléachtanna

Tagairtí 

Ollsléachtanna
2022
Stair na Téalainne
Spite feamainne

Coincheap socheolaíochta agus rá Gaeilge é spite feamainne (spaidht feamainne uaireanta) - a bhaineann le troid idir beirt sa gcás go dtéann duine amháin isteach le feamainn a bhaint ar ‘straidhp’ nó píosa talún atá fágtha go traidisiúnta ag duine eile, nó ag a gclann. Is éard atá ann ná an t-aighneas idir comharsana a d’eascair ó dhuine acu feamainn a bhaint ar straidhp an duine eile. San aimsir a caitheadh, b’uafásach an choir le déanamh é, nach raibh glacadh ar bith ag an bpobal leis, arbh ionann é agus gadaíocht ó do chomharsan. Bheadh sé ar chomhchéim le colg an Bull McCabe i ndráma cáiliúil John B. Keane, ‘The Field’. Le Conamara a bhaineann an focal go háirithe.

Sa lá atá inniú ann úsáidtear an nath cainte maidir le daoine a bhfuil achrann binibeach eatarthu.

Stádas Dlíthiúil na Feamainne

Tá na cearta maidir le saothrú ón chladach leagtha síos san Acht Úrthrá 1933 agus achtanna a tháinig ina dhiaidh. Go bunúsach, is leis an Stát gach a bhfuil ar an gcladach munar féidir úinéireacht phríobáideach a chruthú agus más mian le duine ábhar a bhaint ón gcladach caithfear ceadúnas a fháil chuige sin.

Eolas Eile

Sa bhliain 2021, bhunaigh TG4 ceann dá míreanna aitheantais ar an nath cainte seo.

Is minic “bíodh an fheamainn aige” mar mhallacht ar dhuine le cloisteáil.

Tagairtí 

Socheolaíocht na hÉireann
Ceretic Guletic

Rí Briotanach ar Alt Clut (Dùn Breatainn nó Dumbarton inniu) sa 5ú haois ab ea Ceretic Guletic, .

Scríobh Naomh Pádraig cuntais ar na ruathair rialta a thug an rí Págánach Coroticus, nó Ceretic Guletic is cosúil, as an mBreatain ar Éirinn ar mhaithe le Críostaithe a fhuadach nó a mharú.

Féach freisin 

 Naomh Pádraig

Tagairtí 

Naomh Pádraig
Ríthe
5ú haois
Stair na Breataine
Pléasc ar an Chraoslach, 2022

Ar 7 Deireadh Fómhair 2022, tharla eachtra thubaisteach sa Chraoslach, Contae Dhún na nGall, nuair a maraíodh deichniúr i bpléascadh, a loit stáisiún breosla Applegreen agus bloc árasán in aice láimhe. Timpiste a bhí ann.  Tá tuairiscí déanta go raibh an pléascadh chomh láidir sin go raibh sé le cloisteáil 5km ón láthair.

Imeachtaí 
Cuireadh tús iarnóin Dé hAoine le hoibríocht mhór cuardaigh agus tarrthála, go raibh seirbhísí eigeandála ón dá thaobh den teorainn páirteach ann. Ghlac go leor daoine áitiúla páirt sa gcuardach freisin, as a ndeoin féin. Leanadh den oibríocht thar oíche Dé hAoine agus Dé Sathairn.

Íospartaigh 
B'as an Chraoslach agus an ceantar máguaird do na mairbh: cailín in aois bhunscoile, beirt déagóirí, ceathrar fear agus triúr ban. Maraíodh Catherine O'Donnell, a bhí 39 bliain d'aois agus a mac James Monaghan, trí bliana déag; Robert Garwe, 50 bliain d'aois agus a iníon Shauna Flanagan Garwe, cúig bliana d'aois; Leona Harper, 14; Jessica Gallagher, 24; James O'Flaherty, 48; Martin McGill, 49; Martina Martin, 49; agus Hugh Kelly a bhí 59 bliain d'aois.

Tugadh ochtar go dtí Ospidéal na hOllscoile, Leitir Ceanainn i ndiaidh an phléasctha. Aistríodh duine amháin a gortaíodh go dtí Baile Átha Cliath ar héileacaptar de chuid an Gharda Cósta.

Omós 
Dúirt an tUachtarán Michael D. Higgins go bhfuil an tragóid seo tar éis dul i bhfeidhm ar chuile dhuine sa phobal áitiúil, agus ar fud na tíre.

Bhí an Taoiseach Micheál Martin, an Tánaiste Leo Varadkar agus Uachtarán Shinn Féin, Mary Lou McDonald i measc na ndaoine a d'fhreastail ar shearmanas i gcuimhne na marbh Dé Sathairn, 8 Deireadh Fómhair. Luaigh Micheál Martin an méid tacaíochta a tugadh láithreach do na seirbhísí éigeandála ón bpobal áitiúil.

Féach freisin 

 An Craoslach

Tagairtí 

Stair Chontae Dhún na nGall
2022
Eachtraí
Pléascanna
Todhchaí na hÉireann (stocairí)

Is brúghrúpa é Ireland's Future nó Todhchaí na hÉIreann, gluaiseacht a bunaíodh le díospóireacht agus anailís a dhéanamh faoi 'Éire Nua'. ‘Sibhialaigh Náisiúnacha’ a bhunaigh an feachtas chun machnamh agus scrúdú a dhéanamh 'roimh reifreann' faoi athaontú na hÉireann. 

Raison d'être

De réir Chomhaontú Aoine an Chéasta, is féidir le Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann reifreann a fhógairt más léir go bhfuil níos mó ná leath an phobail sa Tuaisceart i bhfabhar Éireann Aontaithe. Meastar go bhfuil níos mó suime san athrú anois mar gheall ar imeacht na Ríochta Aontaithe ón Aontas Eorpach agus mar gheall ar an líon Caitliceach sa Tuaisceart a bheith níos airde ná an líon Protastúnach den chéad uair.

Sa bhliain 2019, scríobh an grúpa litir inar dúradh:“Iarraimid ar an Rialtas Tionól Saoránach a bhunú chun tuairimí saoránach thuaidh agus theas a léiriú; sin nó Fóram a bhunú inar féidir an todhchaí a phlé chomh maith leis an dóigh chun an chomhthoil is mó a bhaint amach faoin bhealach chun cinn.” Molann an grúpa plé ar“an todhchaí” agus níl "aontú'.  

Bhí sé ráite ag an am ag an Taoiseach Leo Varadkar, ag ceannaire Fhianna Fáil Micheál Martin, nach dteastaíonn reifreann uathu go luath ar cheist na teorann.

Féach freisin 

 Sinn Féin

Tagairtí 

Athaontú na hÉireann
Polaitíocht na hÉireann
Páirtithe náisiúnacha na hÉireann
Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Bunreacht na hÉireann
Bouli

Is sraith teilifíse beochana é Bouli a craoladh ar dtús sa Fhrainc idir 1989 go dtí 1991. Craoladh leagan dubáilte Gaeilge ar RTÉ Two ón 2 Meán Fómhair 1991, agus ar TnaG (TG4 anois) ina dhiaidh sin go déanach sna 1990dí.

Amhrán aitheantais

Geimhreadh beagnach caite
Tá an fear sneachta ina sheasamh ins an ghrian 
Céard a dhéanfaidh sé anois 
Nuair a aireoidh sé an teas mór ar a dhroim? 
Tá an ghealach thuas sa spéir 
Bíonn sí i gcónaí ag spraoi 
Le réalta beaga geala ar feadh na hoích'  
Ach ansin feiceann sí nach bhfuil an fear sneachta 
Leath sách fuar - ansin 
Is le beagán draíocht' a abraíonn sí Bouli 
Fear sneachta bán - hata ar a cheann 
Sin é Bouli ag imeacht leis síos 
Éistigí anois agus féachaigí  
Seo scéal faoi Bouli 'gus a chairde  
Bouli - Bouli  
Bouli - Bouli  
Bouli - Bouli  
Bouli - Bouli

Cartúin Ghaeilge
Beochan Gaeilge
Cláir Ghaeilge
Foireann sacair ban na hÉireann

Déanann foireann sacair ban Phoblacht na hÉireann ionadaíocht ar son Phoblacht na hÉireann i gcomórtais sacair idirnáisiúnta. Cuirtear na 'Cailíní i nGlas' orthu mar leasainm.

2012 
Sa bhliain 2012, bhí an foireann ag uimhir 28 ar liosta FIFA agus 17 i rangú na hEorpa, faoi stiúir an bhainisteora Sue Ronan.

2022 
Bhain foireann na hÉireann áit amach ag Corn an Domhain den chéad uair riamh nuair a fuair siad an ceann is fearr ar Albain i nGlaschú ar 11 Deireadh Fómhair 2022.

Conspóid 
I mí Dheireadh Fómhair 2022, foilsíodh físeán ar na meáin shóisialta de na mná sa seomra feistis i ndiaidh an chluiche agus rosc catha ag moladh an IRA á bhladhradh acu.  Scaipeadh físeán d’imreoirí ag canadh an amhráin ‘Celtic Symphony’ de chuid na Wolfe Tones. Bhí roinnt imreoirí le feiceáil ag canadh na liricí ‘Ooh, ah, up the Ra’ atá mar chuid den amhrán. Bhí leithscéal gafa ag Cumann Peile na hÉireann (FAI) faoi.

An fhoireann reatha 
Ainmníodh an fhoireann seo a leanas le haghaidh cluiche cáilithe Corn Domhanda FIFA na mBan 2023 ar an 21 Deireadh Fómhair 2022.

Tagairtí 

Éire
Sacar i bPoblacht na hÉireann

Sacar na mban
Kwasi Kwarteng

Is polaiteoir de chuid Pháirtí Coimeádach na Breataine é Akwasi Addo Alfred Kwarteng (rugadh 26 Bealtaine 1975 )  atá ina Fheisire Parlaiminte ó 2010 i leith. 

Bhí sé ina Rúnaí Stáit Gnó, Fuinnimh agus Straitéise Tionsclaíocha ó 2021 go 2022, sula raibh sé ina Sheansailéir ar an Státchiste faoi Liz Truss ó Mheán Fómhair go Deireadh Fómhair 2022. Briseadh as a phost i bhfianaise neamhghlacadh na margaí airgeadais lena pholasaithe fioscacha agus chomhéirí fheisirí parlaiminte an Pháirtí Chaomhaigh.

Tús a shaoil 

Rugadh Kwarteng i Londain do thuismitheoirí inimirceacha Gána i Waltham Forest,Buirg Londain ar an 26 Bealtaine 1975, Ba é an t-aon leanbh  ag Alfred K. Kwarteng agus Charlotte Boaitey-Kwarteng, a chuaigh ar imirce ó Ghána mar mhac léinn sna 1960idí.  Is abhcóide í a mháthair  agus eacnamaí i Rúnaíocht an Chomhlathais a athair  
Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Eton agus i gColáiste na Tríonóide, Cambridge .

Gairm 
D’oibrigh Kwarteng mar cholúnaí don Daily Telegraph agus mar anailísí airgeadais. 

Sheas sé mar Fhéisire Parlaiminte do Spelthorne i dtuaisceart Surrey sa bhliain 2010. 
I mí na Samhna 2018, ceapadh Kwarteng ina Fho-Rúnaí Stáit ag an Roinn um Imeacht as an Aontas Eorpach. 
Tar éis Boris Johnson a bheith tofa mar Phríomh-Aire i mí Iúil 2019, tugadh ardú céime do Kwarteng agus ceapadh é mar Aire Stáit do Ghnó, d’Fhuinneamh agus d’Fhás Glan, ag freastal ar an gComh-Aireacht mar chuid den ról. I mí Eanáir 2021, tugadh ardú céime do Kwarteng arís mar Rúnaí Gnó, agus é ar an gcéad duine gorm ag fónamh mar Rúnaí Stáit .

Seansailéir ar an Státchiste 
Tar éis do Johnson éirí as a phost in 2022, thacaigh Kwarteng le hiarracht Liz Truss a bheith ina ceannaire Coimeádach. Tar éis do Truss a bheith ceaptha ina Príomh-Aire, cheap sí Kwarteng ina Seansailéir ar an Státchiste . Ar 23 Meán Fómhair, d'fhógair Kwarteng " mionbhuiséad " a cáineadh go forleathan agus a d'fhág go hachomair gur thit steirling go dtí an leibhéal is ísle riamh in aghaidh an dollair Mheiriceánaigh. 

Briseadh Kwarteng as a phost ar 14 Deireadh Fómhair tar éis 38 lá,  an dara tréimhse ba lú riamh mar Sheansailéir Státchiste na Breataine. Tháinig Jeremy Hunt i gcomharbacht air. Tá Kwarteng an-mhór le Liz Truss agus thug sí le fios go mb'oth léi imeacht Kwasi Kwarteng; mhaígh sí go raibh an leas náisiúnta curtha aic roimh a leas féin.

Agus é ag imeacht, dúirt Kwarteng gur chreid sé i gcónaí gurb í fís Truss an fhís cheart.“Mar atá ráite agam go minic le roinnt seachtainí anuas, go bunúsach ní haon rogha é cloí leis an status quo. Rófhada atá an tír seo cráite ag rátaí fáis íseal agus cáin ard– is gá fós é sin a athrú chun go mbeadh rath ar an tír seo.”

Féach freisin 

 Liz Truss
 Géarchéim fhioscach na Ríochta Aontaithe, 2022

Tagairtí
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1975

Alumni Ollscoil Cambridge
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
An Páirtí Coimeádach
Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe
Alumni Ollscoil Harvard
Tamim bin Hamad Al Thani

Éimír Chatar is ea Síc Tamim bin Hamad Al Thani (Araibis:                   تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني,a rugadh 3 Meitheamh 1980). Is é an ceathrú mac é ag an Éimír roimhe seo, Hamad bin Khalifa. Bhí sé ina rialóir ar Chatar ó 2013 nuair a d'éirigh a athair as an ríchathaoir. Ba é Tamim ina chomharba dealraitheach ó 2003 i leith nuair a thréig a dheartháir níos sine Síc Jassim a éileamh ar an ríchathaoir.

Is monarc Chatar é, ar mhonarcacht absalóideach í. Bhí baint aige le hiarrachtaí chun próifíl idirnáisiúnta Chatar a ardú trí imeachtaí spóirt a óstáil, chomh maith le Paris Saint-Germain FC a cheannach.

Luathshaol agus oideachas 
Rugadh Tamim bin Hamad ar an 3 Meitheamh 1980 i Doha, Catar.  Is é an ceathrú mac é ag Síc Hamad bin Khalifa Al Thani, agus dara mac ag Síc Moza bint Nasser Al-Missned, dara bean chéile Hamad.   Fuair Tamim a chuid oideachais ag Scoil Sherborne na Breataine Móire ( Coláiste Idirnáisiúnta ) i nDorset,  agus ag Scoil Harrow, áit ar bhain sé A-Leibhéil amach i 1997.   D’fhreastail sé ansin ar an Acadamh Míleata Ríoga Sandhurst, agus bhain sé céim amach i 1998.

Gairm 
Coimisiúnaíodh Síc Tamim mar an dara leifteanant i bhFórsaí Armtha Chatar nuair a bhain sé céim amach ó Sandhurst.  Tháinig sé chun bheith ina oidhre ar ríchathaoir Chatar an 5 Lúnasa 2003, nuair a thréig a dheartháir níos sine Síc Jassim a éileamh ar an teideal.   Ó shin réitíodh é chun dul i gceannas ar an stát, ag obair sna poist is airde slándála agus eacnamaíocha  An 5 Lúnasa 2003, ceapadh é ina leas-cheannasaí ar fhórsaí armtha Chatar.

Tagairtí
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1980
Céannacht Euler

Sa mhatamaitic, is ionann céannacht Euler  (ar a dtugtar cothromóid Euler freisin)nuair atá

 e ina uimhir Euler, bonn logartaim aiceanta,
 i ina  aonad samhailteach, a shásaíonn i2 = −1 de réir sainmhínithe, agus
 π pi, an cóimheas idir cuar-imlíne ciorcail agus a thrastomhas.

Naisc sheachtracha
 Pleananna Teagaisc & Foghlama. Foireann Forbartha an Tionscadail Mhata 2012

Tagairtí
easpónantúilí
Céannachtaí matamaiticiúla
Teoirimí san anailís chasta
Leonhard Euler
Robert Reich

Is ollamh Meiriceánach, údar, dlíodóir, agus tráchtaire polaitíochta é Robert Bernard Reich ( a rugadh 24 Meitheamh, 1946).  D'oibrigh sé i riaracháin na nUachtarán Gerald Ford agus Jimmy Carter, agus bhí sé ina Rúnaí Saothair ó 1993 go 1997 i gcomh-aireachta an Uachtaráin Bill Clinton .   Bhí sé ina bhall freisin de bhord comhairleach an Uachtaráin Barack Obama um aistriú eacnamaíoch an Uachtaráin Barack Obama.. 

Ollamh an tSeansailéara um Beartas Poiblí is ea Reich ag Goldman School of Public Policy, UC Berkeley ó Eanáir 2006.  Tráth, bhí sé ina Léachtóir ag Scoil Rialtais John F. Kennedy de chuid Ollscoil Harvard  agus ina ollamh um beartas sóisialta agus eacnamaíoch ag Scoil Heller do Bheartas Sóisialta agus Bainistíocht, Ollscoil Brandeis . Bhí sé ina eagarthóir rannpháirteach ar The New Republic, The American Prospect (freisin ina chathaoirleach agus ina heagarthóir bunaidh), Harvard Business Review, The Atlantic, The New York Times, agus The Wall Street Journal .

Is tráchtaire polaitiúil é Reich ar chláir lena n-áirítear; Erin Burnett OutFront, CNN Tonight, AC360 Anderson Cooper, Hardball le Chris Matthews, This Week le George Stephanopoulos, Kudlow &amp; Company de chuid CNBC, agus APM 's Marketplace . Sa bhliain 2008, d'ainmnigh an iris <i id="mwTw">Time</i> é ar cheann de na Deich mBall Comh-aireachta is Fearr den chéid,  agus sa bhliain chéanna chuir The Wall Street Journal é sa séú háit ar liosta na Smaointeoirí Gnó is mó Tionchair. 

D'fhoilsigh sé 18 leabhar atá aistrithe go 22 teanga,  lena n-áirítear na leabhair is mó díol; The Work of Nations, Reason, Saving Capitalism, Supercapitalism, Aftershock: The Next Economy and America's Future, agus ríomhleabhar mór-ráchairte, Beyond Outrage. Tá sé ina chathaoirleach emeritus freisin ar bhord Common Cause agus scríobhann sé a bhlag féin faoin ngeilleagar polaitiúil ag Robertreich.org.  Roghnaíodh an scannán Robert Reich- Jacob Kornbluth Saving Capitalism le bheith ina Netflix Original, agus cuireadh tús leis i mí na Samhna 2017, agus bhuaigh a scannán Inequality for All Gradam Speisialta Ghiúiré na Stát Aontaithe don Ghnóthachtáil sa Scannánaíocht ag Féile Scannán Sundance 2013 in Utah.  

Sa bhliain 2015, bhunaigh Reich agus Kornbluth Inequality Media, cuideachta meán digiteach neamhbhrabúis.  I bhfíseáin Inequality Media bíonn Reich ag plé ábhair a bhaineann le héagothroime agus cumhacht go príomha sna Stáit Aontaithe, lena n-áirítear bunioncam uilíoch, cosaint cearta saothair, bearna rachmais ciníoch, tithíocht inacmhainne, agus claonroinnt.

Tagairtí

Daoine a d'fhreastal Yale Law School
Daoine beo
Alumni Ollscoil Oxford
Daoine a rugadh i 1946
Vasily Arkhipov (ginearál )

Oifigeach ab ea Vasily Sergeyevich Arkhipov (Василий Сергеевич Архипов; 29 Nollaig 1906 – 13 Meitheamh 1985) i dtrúpaí tancanna an Airm Dheirg, ar bronnadh an teideal Laoch an Aontais Shóivéadaigh air faoi dhó as a chuid gníomhartha sa Chogadh Gheimhridh agus sa Dara Cogadh Domhanda. Fuair sé ardú céime trí na ranganna go céim chornail ghinearálta le linn an Chogaidh Fhuair.

Mar gheall ar a cheannaireacht ar chomplacht  na dtancanna den 112ú Cathlán Tancanna den 35ú Briogáid Tancanna Éadroma i gCogadh an Gheimhridh, bronnadh an teideal Laoch an Aontais Shóivéadaigh ar Arkhipov. Bhí Arkhipov i gceannas ar an 53ú Briogáid Tancanna na nGardaí ó shamhradh na bliana 1943 agus bronnadh an dara Réalt Óir air as a cheannaireacht ar an mbriogáid san Ionsaí  Viostúile-Oder . I ndiaidh an chogaidh, bhí Arkhipov i gceannas ar an 6ú Rannán  fórsaí armúrtha Cheantar Míleata na Turcastáine, agus 1ú Arm na nGardaí . Tháinig deireadh lena ghairmré mar chomhairleoir d' Arm Náisiúnta PhobailOirthear na Gearmáine i ndiaidh an chogaidh.

Luathshaol agus seirbhís réamhchogaidh 
Rugadh Arkhipov an 29 Nollaig 1906 i sráidbhaile Tyuntnyary, Gobharnóireacht Perm, agus d'oibrigh sé mar aoire agus é ag dul tríd an mbunscoil, rud a chríochnaigh sé sa bhliain 1921. Bhí sé ina phrintíseach ag ceardlann úmacha agus ina oibrí i muileann i Chelyabinsk idir 1921 agus 1924 . Go dtí 1927, bhí Arkhipov ina oibrí ag foirnéise guail Verkhneklimsk in aice le Zlatoust, agus ansin ina oibrí láimhe ag stáisiún cumhachta hidrileictreach i Chelyabinsk . 

Dréachtaíodh isteach san Arm Dearg é i mí na Samhna 1928, ag obair leis an 24ú Rannán Raidhfil. Bhain sé céim amach ó scoil an 70ú Reisimint Raidhfil den rannán i Vinnytsia i 1929 agus rinneadh ceannaire scuaid, ceannasaí cúnta buíon, agus ceannasaí buíon leis an reisimint. D’aistrigh sé go dtí an 24ú Cathlán Tancanna den rannán chun bheith ina cheannasaí buíon tancanna agus ina phríomhfheidhmeannach cúnta na scoile cathlán do phearsanra go luath sna 1930idí. Bhain Arkhipov céim amach ó Chúrsaí Oiliúna Cheannasaí Buíne ag Scoil Coisithe Odessa i 1931, agus na Cúrsaí um Athoiliúint Pearsanra Ceannais i gCeantar Míleata na hÚcráine ag Zhitomir bliain ina dhiaidh sin.  

Tar éis Cúrsaí Armúrtha Leningrad a chríochnú chun Chaidre Ceannasaíochta a Fheabhsú i Meán Fómhair 1938, cuireadh Arkhipov chuig Ceantar Míleata Leningrad, chun bheith ina cheannasaí cuideachta sa chathlán traenála tancanna den 11ú Briogáid Tancanna ar Leith agus ina dhiaidh sin ina cheannasaí cuideachta sa 112ú Tancanna ar Leith. Cathlán den 35ú Briogáid Tancanna Éadroma . Throid sé i gCogadh an Gheimhridh leis an mbriogáid, agus as a mhisneach i mbriseadh tríd Líne Mannerheim rinneadh Arkhipov, a bhí ina chaptaen ag an am, ina Laoch ar an Aontas Sóivéadach agus bronnadh Ord Leinín air an 21 Márta 1940 . Bhí sé i gceannas ar an 108ú Cathlán Tancanna ar Leith den bhriogáid ó Dheireadh Fómhair 1940 agus i mBealtaine 1941 ceapadh é ina cheannasaí ar chathlán taiscéalaíochta an 43ú Rannán Tancanna, a bhí lonnaithe i gCeantar Speisialta Míleata  Chív .

An Dara Cogadh Domhanda

Tagairtí
Básanna i 1985
Daoine a rugadh i 1906
Oisín Mac

Is rapálaí agus ceoltóir hip hap as Cill Mhantáin é Oisín Mac nó Oisín Mac Giolla Bhríde. Tugtar geabaire Gaelach air uaireanta.

Tá Oisín ag cumadh leis le tamall de bhlianta agus is minic ar ardán é ag gigeanna Gaeilge fud fad na tíre, Féile na Gealaí, agus REIC ina measc.

Aithnítear é mar gheall ar a liricí láidre agus a bhlas brodúil.

Saothair

‘An Saol Rúnda’.

Rapálaithe Éireannacha
Daoine as Contae Chill Mhantáin
Crannbhanc

Sa teangeolaíocht, is corpas de théacs parsáilte é crannbhanc (Béarla: treebank) a anótálann struchtúr abairtí comhréireacha nó séimeantacha. D'athraigh tógáil corpas parsáilte, go luath sna 1990idí, an teangeolaíocht ríomhaireachtúil as éadan, ag baint leasa as sonraí eimpíreacha ar scála mór.

Sanasaíocht 
Chum an teangeolaí Geoffrey Leech an téarma Béarla treebank sna 1980idí, trí analaí le taisclanna eile cosúil le seedbank nó bloodbank. Tá sé seo amhlaidh toisc go léirítear struchtúr comhréireach agus séimeantach go cumadóireachta mar struchtúr crainn. Is minic a úsáidtear an téarma corpas parsáilte go hidirmhalartaithe leis an téarma treebank, agus an bhéim ar thosaíocht abairtí seachas crainn.

Tagairtí

Ríomhtheangeolaíocht
Teangeolaíocht chorpais
Comhréir
Séimeantaic
Míreanna tástála
Na deartháireacha Noel agus Pádraig Ó Dugáin

Bhunaigh an cúpla Pádraig agus Noel Ó Dúgáin an sárghrúpa Clannad i nGaoth Dobhair sa bhliain 1970 i gcomhluadar a nianna agus a neachtanna i gclann Uí Bhraonáin, Máire, Ciarán, Pól agus Enya. Uncailí le muintir Bhraonáin – Ciarán, Pól, Moya agus Enya ab ea Pádraig agus Noel.

Gairm 
Rugadh agus tógadh Pádraig agus Noel i nGaeltacht Ghaoth Dobhair agus bhí siad ar an mbeirt ab óige den seisear clainne a bhí ag Aodh agus Máire Duggan.

D’éirigh go maith ó thús leis an mbanna agus lena gceol sainiúil, ar mheascán é den cheol traidisiúnta agus stíleanna eile ceoil.

Bhíodh Noel ag seinm, ag canadh agus ag cumadh amhrán don ghrúpa. Bhíodh Pádraig ag seinm giotáir. Thug said a chéad turas le Clannad ar Mheiriceá sa mbliain 1979 agus dhá bhliain ina dhiaidh sin thug siad an sintéiseoir isteach sa ngrúpa, rud a spreag an t-ainm don chéad albam eile Fuaim.

Níos déanaí 
Agus sos á thógáil ag Clannad chuir Pádraig agus Noel albam dá gcuid féin, Rubicon, amach in 2005.

Ainneoin gur iomaí cinéal fuaime a bhain Pádraig agus Clannad as uirlisí éagsúla ina gcuid taistil as baile, bhí baint mhór aige le teagasc an cheoil feadóige agus fífe ina pharóiste féin agus le buíonn fífeanna Ghaoth Dobhair mar is léir ó ranganna ann i 1984.

Bhásaigh Noel Ó Dúgáin go tobann ar 16 Deireadh Fómhair 2022 agus é amuigh le cairde i nDún na nGall. Bhí sé 73 bliain d’aois.

Bhí Pádraig tinn ar feadh tamaill sna 2010idí agus fuair sé bás in Ospideál Bhaile Bhlainséir sa bhliain 2016.

Féach freisin 

 Clannad
 Moya Brennan
 Enya
 Gaoth Dobhair

Naisc sheachtracha 
Fear as Dobhar, RTÉ (2016), Sa chlár seo caitheann Dónall Mac Ruairí súil siar ar Phádraig, ar an méid a bhain sé amach, an tionchar a bhí aige ar an ghrúpa, agus an bhearna atá fágtha ag a bhás.

Tagairtí 

Bannaí a chanann i nGaeilge
Clannad
Daoine as Gaoth Dobhair
Ceoltóirí Éireannacha