joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Sulfáit alúmanaim amóiniam

Is sulfáit dhúbailte chriostaltach bhán í sulfáit alúmanaim amóiniam, ar a dtugtar alúm amóiniam nó go díreach alúm (cé go bhfuil go leor substaintí difriúla ar a dtugtar " alúm " freisin orthu) a fhaightear de ghnáth mar dhódeacaihiodráit, foirmle (NH 4 ) Al (SO 4 ) 2 · 12H 2 O. Úsáidtear é i méideanna beaga in bhfeidhmeanna éagsúla nideoige. Faightear an dódeacaihiodráit go nádúrtha mar an mhianra tearcithreachan tschermigite

Táirgeadh agus airíonna bunúsacha 
Déantar alúm amóiniam as hiodrocsaíd alúmanaim, aigéad sulfarach agus sulfáit amóiniam . Is tuaslagán soladach í le halúm potaisiam . Fágann pirealú alúmana . Úsáidtear alúmana sin i dtáirgeadh púdair mheilte agus mar réamhtheachtaithe ar gheamanna sintéiseacha .

Úsáidí 
Ní cheimiceán tábhachtach tionsclaíoch é alúm amóiniam ná ina imoibrí saotharlainne thar a bheith úsáideach, ach tá sé saor agus éifeachtach, a iarrann go leor iarratas nideoige. Úsáidtear é chun íonú uisce, i ngliúnna glasraí, i stroighin poircealláin, i ndíbholaígh agus i súdaireachtí, dathú agus i dteicstílí tintedhíonacha.  Is iondúil go mbíonn an pH an tuaslagáina eascraíonn as cur i bhfeidhm  logánta an alúim amóiniam le hallas sa raon beagán aigéad, ó 3 go 5.  

Is comhábhar coitianta é alúm amóiniam i spraeanna ruaigtheacha ainmhithe.

Tocsaineolaíocht 
Ba chomhábhar fliuchshaillte coitianta é Alúm a úsáideadh chun briscenacht i nglasraí caomhnaithe a chur chun cinn, mar gheall ar an mbealach a imoibríonn sé le peictin nádúrtha. Ní bhaintear an úsáid chéanna as sa lá atá inniu as mar go mbíonn amhras air faoi nasc a bheith aige leis an Galar Alzheimer, agus níl sé molta a thuilleadh i gcomhair  picilte ach tugtar E-uimhir E523 air go fóill. 

Tá dlúthbhaint ag sulfáit alúmanaim  le halúm amóiniam, agus meastar go bhfuil sé neamhthocsaineach suas go LD50 de 6207   mg / kg.

Tagairtí
Sulfáit photaisiam alúmanaim

Is comhdhúil cheimiceach í sulfáit photaisiam alúmanaim, alúm photaisiam, nó alúm potaise: an  sulfáit dhúbailte de photaisiam agus alúmanam, a bhfuil foirmle cheimiceach Kal (SO 4) 2.  aici. Faightear í go coitianta mar an dódeacaihiodráid, Kal (SO 4) 2 · 12H 2 O. Criostalaíonnsí sí i struchtúr ciúbach le grúpa spáis P a -3 agus paraiméadar laitíse de 12.18 Å  . Is í an comhdhúil is tábhachtaí den aicme cineálach comhdhúile ar a dtugtar alúmaí, agus is minic a thugtar alúm orthu .   

Úsáidtear sulfáit photaisiam alúmanaim go coitianta in íonú uisce, i dtionscal na súdaireachta agus an dhathaithe,  tinedhíonta teicstílí, agus i bpúdar bácála mar E uimhir E522. Tá úsáidí cosmaideacha aici freisin mar dhíbholaí, mar lóis iarbhearrtha agus mar stipeach do mhionfhuiliú ó bearradh.

Stair

Saintréithe

Úsáidí

Leigheas agus cosmaidí

Tocsaineolaíocht agus sábháilteacht 
D'fhéadfadh alúm photaisiam bheith ina lag greannaitheoir craicinn.

Féach freisin 

 Sulfáit  amóiniam alúmanaim 
 Alúm

Tagairtí
Vox

Vox

Páirtí polaitiúil den eite dheis antoisceach sa Spáinn.
Cloch Oghaim Bhréisteach

Séadchomhartha Náisúnta (415) is ea Cloch Oghaim Bhréisteach (CIIC 10), suite i gContae Mhaigh Eo, Éire.

Suíomh
Seasann Cloch Oghaim Bhréisteach i ngort, 4.2 km ó thuaidh siar ó thuaidh de Chill Ala, ag .

Stair
Creidtear gur tógadh an chloch le linn na Cré-umhaoise, agus gur cuireadh an tOgham uirthi tuairim is AD 550–900.

D'aimsíodh an chloch ina luí i ngort sa mhí Aibreáin 1874 ag turasóir Sacsanach, W. K. Dover, agus tugadh aird Sir Samuel Ferguson uirthi, a rinneadh í a chur ar ais suas.

Cur síos
Is gallán é an Chloch Oghaim Bréisteach le tomhas 366 × 76 × 60 cm, a bhfuil aici inscríbhinní Oghaim ar dhá imeall.  Faightear scríofa ann: 
 ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜
 L.G̣G̣.SD.LENGẸṢCẠ[D] / MAQ CORRBṚI MAQ AMMLLỌṆG̣[I]ṬT
 Legescad mhic Corrbrias mhic Ammllogitt
Creidtear go luann seo garmhac Amhalaí mhic Fiachra (bás. AD 440), rí na gConnacht de chlann Uí Fiachrach, as a bhfuil an tuath, agus níos deireanaí an barúntacht, Tír Amhlaidh ainmnithe.

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Avril Lavigne

Is amhránaí agus aisteoir Ceanadach í Avril Ramona Lavigne ( rugadh í ar an 27 Meán Fómhair 1984).

Dioscliosta  
Let Go (2002)
Under My Skin (2004)
The Best Damn Thing (2007)
Goodbye Lullaby (2011)
Avril Lavigne (2013)
Head Above Water (2019)

Scannáin

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1984
Ban-aisteoirí Ceanadacha
Daoine beo
Strictly Come Dancing (sraith 17)

Is comórtas damhsa teilifíse é Strictly Come Dancing, a thosaigh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar BBC One. Thosaigh an seachtú sraith déag ar an 7 Meán Fómhair, 2019 agus chríochnaigh sé ar an 14 Nollaig 2019.

Is iad Shirley Ballas, Bruno Tonioli, Craig Revel Horwood agus Motsi Mabuse na breithimh don sraith seo.

Cúplaí

Cairt Scórála
Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin

(426) is ea Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin (CIIC 66), suite i gContae Chorcaí, Éire.

Suíomh
Tá Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin ina seasamh i ngort i bhFánchoill agus Na Coillte, 4.3 km ó dheas soir ó dheas de Dhá Dhrom, os cionn Ceann Mara, ag .

Stair
Greanadh an gallán seo tuairim is an 4ú–6ú haois AD.  Is í an chloch Oghaim is airde a bhfuil aithne uirthi.

Cur síos
Is gallán ard é Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin le tomhas 470 × 102 × 32 cm, agus tá dhá inscríbhinn Oghaim ar dhá imeall air.  Ar imeall amháin tá: 
 ᚛ ᚋᚐᚊᚔᚇᚓᚉᚉᚓᚇᚇᚐᚄᚐᚃᚔᚈᚒᚏᚐᚅᚔᚐᚄ᚜
 MAQI-DECCEDDAS AVI TURANIAS
 Mhic Deichet Uí Turanias

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Cloch Oghaim Airghleanna

Séadchomhartha Náisiúnta (221.01) is ea Cloch Oghaim Airghleanna, suite i gContae Chiarraí, Éire.

Suíomh
Tá Cloch Oghaim Airghleanna suite i ndiallait idir Cnoc Bréanainn agus Más an Tiompáin, ag .

Stair
Cuireadh an chloch suas mar leac uaighe, le hinscríbhinn as Gaeilge Chianach, tuairim is AD 550–600.

Cur síos
Is cloch ghainimh í, le tomhas 191 × 38 × 20 cm.  Is í an inscríbhinn ná:
 ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜
 QRIMITIR RO/Ṇ[A]/ṆN MAQ̣ COMOGANN
 [lia] sagairt [cruimther] Rónáin mhic Comhgháin.
Tá cros chiorclaithe uirthi.

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
An Bheilg i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Bheilg páirt i Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1956.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag

Séadchomhartha Náisiúnta (346) is ea Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag, suite i gContae Chiarraí, Éire.

Suíomh
Bhíodh an chíoch ina luí droim in airde ar thrá Doire Fhíonáin, gar de Chathair Dhónaill i Contae Chiarraí.  Cuireadh suas í le taobh an bhóthair ag Oifig na nOibreacha Poiblí sna 1940í, anois ag

Stair
Cuireadh suas an chloch marcas leag uaighe le hinscríbhinn as Gaeilge Chianach, tuairim is sa luath-6ú haois AD.

Cur síos
Is chloch ghainimh í an séadchomhartha, le tomhas 211 × 51 × 30 cm.  Síonchaite go dona is ea an inscríbhinn, ach léitear:
 ANM ḶḶATỊG̣[NI] Ṃ[A]Q [MINE]ṚC/ Ṃ[UCOI Q  ̣  ̣ ?   ̣  ̣CI?]
 [in] ainm Llatigni mhic Minerc chlainne Q...ci

Faightear i "Llatigni" an mhír dhíspeagtha -gno- (-ín inniu), a mholann gur Láithbe nó Láithech an ea an bunainm.  Is mír dhíspeagtha í Min- fosta, a mholann bunainm Erc Beag.

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Clocha Oghaim Aird Chánachta

Séadchomhartha Náisiúnta (430) is ea an dá chloch, Clocha Oghaim Aird Chánachta, (CIIC 246), suite i gContae Chiarraí, Éire.

Suíomh
Tá na clocha suite 1.7.km siar ó Caisleán na Mainge, taobh ó thuaidh den abhainn Chaisleán na Mainge, ag .

Stair
Ní féidir na hinscríbhinní a léamh go cruinn ceart, óir gur ró-bhearnach iad — greanadh inscríbhinní Oghaim in Éirinn ámh idir na 4ú agus 10ú haoiseanna.  Ath-aimsíodh iad sna 1940í.

Cur síos
Faightear na clocha i dteannta le gallán mór, 1.6 m in airde.

Is iad a leanas an ogham ar na clocha:
 246a: 90 cm in airde, le hinscríbhinn:
 LMCBLTCL LT
 246b: small fragment beag le the inscription
 V MAQI
 V mhic

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Sulfáit alúmanaim

Is comhdhúil cheimiceach í sulfáit alúmanaim leis an bhfoirmle Al2(SO4)3. Tá sí intuaslagtha in uisce agus úsáidtear í go príomha mar ghníomhaire téachta (imbhualadh cáithníní a chur chun cinn trí lucht a neodrú) i nglanadh uisce óil    agus i ngléasraí cóireála fuíolluisce, agus i ndéantúsaíocht páipéir freisin.  

Tarlaíonn an fhoirm ainhidriúil go nádúrtha mar mhilloscevichít mhianrach annamh, a fhaightear m.sh. i dtimpeallachtaí bolcánacha agus i sméaróidí dearga i gcairn dramhaíola na mianadóireachta guail. Is annamh a fhaightear sulfáit alúmanaim ann mar  shalann ainhidriúil. Cruthaíonn sí roinnt hiodráití difriúla, a bhfuil an heicsideacaihiodráit Al2(SO4)3•16H2O agus ochtaideacaihiodráit Al2(SO4)3•18H2O na cinn is coitianta. Tarlaíonn an heiptideacaihiodráit, ar féidir a fhoirmle a scríobh mar [Al(H2O)6]2(SO4)3•5H2O go nádúrtha mar an alúnaigéin mhianrach.

Táirgeadh

Sa tsaotharlann 

Is féidir sulfáit alúmanaim a dhéanamh trí hiodrocsaíd alúmanaim,Al(OH)3, a chur le haigéad sulfarach, H2SO4:

2 Al(OH)3 + 3 H2SO4 → Al2(SO4)3 + 6H2O

nó trí mhiotal alúmanaim a théamh i dtuaslagán d'aigéad sulfarach:

 2 Al + 3 H2SO4 → Al2(SO4)3 + 3 H2↑

Tagairtí
Charli XCX

Is amhránaí Sasanach í Charlotte Emma Aitchison (rugadh í ar an 22 Lúnasa 1995), nó Charlie XCX mar atá aithne níos fearr uirthi.

Dioscliosta  
True Romance (2013)
Sucker (2014)
Charli (2019)

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1992
Amhránaithe Sasanacha
Daoine beo
Mám an Óraigh

Séadchomhartha Náisiúnta (221.02) is ea Mám an Óraigh (aitheanta chomh maith mar Chill na gColmán), fothrach mainistreach Críostaí na meánaoise agus cloch Ogham (CIIC 193), suite ar Leithinis an Daingin, Contae Chiarraí, Éire.

Suíomh
Tá Mám an Óraigh suite
Maumanorig is located 1.2 km taobh ó thuaidh d'Fhionntrá, ar suíomh le hachar 0.184 ha. ag

Stair
D'fhéadfadh é gurbh ionad scíthe ab ea an áit do dhaoine ag dul ar oilithreacht go dtí Sceilig Mhichíl nó Cnoc Bréanainn.

Cur síos
Is iamh chiorclach é Mám an Óraigh agus eaglais, dhá bhothán agus roinnt leac uaighe laistigh de.

Tá cloch Oghaim (CIIC 193) ann, le tomhas 115 cm in airde agus 158 cm ar fad, le croix pattée in scríofa inti. Tá an inscríbhinn ar an taobh thiar, i dteannta le dhá chros. Léitear an inscríbhinn: 
 ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜
 ANM COL(OLṬḤ)ṂẠṆ ẠḶỊṬḤIR
 [in] ainm Cholmáin, oilithreach."

Cuimhnítear inti b'fhéidir Colmán 'Oilither, garmhac Díarmait mac Fergosa Cerrbéoil'', a fuair bás c. AD 565–572.

Tá ann fosta cloch bheag le cros inscríofa, cloch pollta, agus trí bhallán.

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh

Séadchomhartha Náisiúnta (221) is ea Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh, suite ar Leithinis an Daingin, Contae Chiarraí, Éire.

Suíomh
Tá an Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh suite gar den Chonair,  ag

Stair
Cuireadh an chloch úd suas mar leag uaighe, le hinscríbhinní Oghaim as Gaeilge Chianach, am éigin i rith na meánaoise, tuairim is AD 300-600.  Tá an cód KE043-108 aici ar an Taifead ar Shéadchomharthaí agus Áiteanna.

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Cill Maoilchéadair

Is láithreán eaglasta meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta í Cill Maoilchéadair, atá suite i gContae Chiarraí, Éire.

Suíomh
Tá Cill Maoilchéadair suite i gCorca Dhuibhne, 4.8 km soir ó Bhaile an Fheirtéaraigh agus 6.7 km siar ó thuaidh ó Dhaingean Uí Chúis, ag

Stair
Go traidisiúnta, tá baint ag Cill Maoilchéadair le Naomh Breandán (c. AD 484 – c. 577), acn freisin le naomh áitiúil Maol Chéadair, a fuair bás sa bhliain 636.
Téann an séipéal, atá fós ann siar go dtí lár an 12ú haois, agus síneadh an seansal c. 1200.

Ba láithreán tionóil d'oilithrigh í, a shiúl Casán na Naomh  soir ó thuaidh go Cnoc Bréanainn.

Tugann cuid de na deasghnátha a rinne muintir na háite, cosúil le naoi gciorcad deiseal a dhéanamh Domhnach Cásca, nó tolladh poill i gclocha, le fios go bhfuil iarsmaí de reiligiún na gCeilteach iontu; B'fhéidir gur suíomh reiligiúnach a bhí i gCill Maoilchéadair i bhfad sular tháinig an Chríostaíocht.

Foirgnimh agus clocha
Tá an séipéal cosúil le Séipéal Chormaic ar Charraig Phádraig (tógtha 1127–1134). Tá corp na heaglaise 8.28 m × 9.4 m le hantae agus beanna géara. Tá an saingeal 5.72 m × 5.1 m go seachtrach. Is píosa suntasach Rómhánúil-Ibeirneach  é an doras. Tugtar "Súil na snáthaide" ar pholl i mballa thoir an tsaingil; más féidir le duine dul tríd, is cinnte go rachaidh sé/sí ar neamh. 

 

Téann an chloch Oghaim (CIIC 187) siar go dtí c. AD 600, agus léitearléitear inscríbhinn:
 ẠṆM MẠỊLE-INBIR/ MACI BROCANN
 in ainm Mhaol-Inbhir mhic Bhroccáin

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Mainistreacha na hÉireann
Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Teampall Mhanachain

Séadchomhartha Náisiúnta (62) is ea Teampall Manachain, aitheanta chomh maith An Teampall Geal, aireagal meánaoiseach le cloch Ogham ann, suite i gContae Chiarraí, Éire.

Suíomh
Tá Teampall Mhanachain suite san Bhaile Riabhach 4.5 km siar ó thuaidh ón Daingean. ag

Cur síos

Eaglais
Tógadh an eaglais idir an 7ú agus 9ú haois, déanta as cloch shingil. Tá sé 2.75 m in airde le cloch bharrghréasa ann. Tá sí 5.5 m ar fad agus 5 m ar leithead, agus tá achar 28 m2 ag an n-urlár.

Tá aireagal san eaglais a bhfuil cruth báid air, cosúil leis ann gceann ag Gallarus.  In aice láimhe, tá uaimh talún (darb ainm Poll na Sagart, toisc go creidtear go mbíodh sagairt Chaitliceacigh ina bhfolach inti le linn na bPéindlíthe) agus reilig ársa le leaca inscríofa le crosanna.  Tá tobar beannaithe, Tobar Manachain, suite ó dheas.

Cloch Oghaim
Tá an chíoch ogham (CIIC 170) 1.68 m ar airde, agus léitear an inscríbhinn:
 QENỊLOCI MAQI MAQI-AINIA MUC̣[OI
 Cellach mhic mhic Ania chlainne ...
Mhol Sabine Ziegler gur den 5ú–7ú haoiseanna AD í.

Tagairtí

Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Eaglaisí in Éirinn
Foirgnimh i gContae Chiarraí
Inscríbhinní Oghaim
An Chipir i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Chipir páirt i Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1981.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Ráth na Dromainne

Séadchomhartha Náisiúnta (650) is ea Ráth na Dromainne, suite i gContae Ros Comáin, Éire.

Suíomh
Tá Ráth na Dromainne suite 900 m (½ mile) suite ó thoir soir ó dheas de Bhéal Átha na gCarr,  ag

Stair agus cur síos
Tógadh an rath sa chéad mhíle bliain AD, le hachar 0.52 ha.

Tá dhá chloich Oghaim gar de taobh ó dheas an rátha.

Clocha Oghaim
Gallán gaineamhchloiche is ea Dromainne I (CIIC 11), 1.05 m ar airde.  Léitear an inscríbhinn:
 CUNOVATO
Molann seo *Kunowatīs, cú- fáidh, agus dáta den a 5ú haois.

Gallán gaineamhchloiche is ea Dromainne II,  1.9 m ar airde.  Léitear an inscríbhinn:
 RAVASA KOI MAQQI D/T ... L SENN ... 
 Ravasa anseo mhic D/T ... Senn...

Tagairtí

Inscríbhinní Oghaim
Cath Flodden

Troideadh Cath Flodden ar an 9 Meán Fómhair 1513 le linn Chogadh Léige Chambrai idir Ríocht Shasana agus Ríocht na hAlban, agus mar, thoradh air sin, bhí bua ag na Sasanaigh. Bhí blár an chatha i mBranxton i gcontae Northumberland i dtuaisceart Shasana, agus bhí an  Rí Séamas IV i gceannas ar  fhórsa ionraidh na nAlbanach agus Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk i gceannas ar arm Shasana.   Maidir le huimhreacha na dtrúpaí, ba é an cath ba mhó a troideadh idir an dá ríocht.  Maraíodh Séamas IV, sa chath, agus b'shin an monarc deireanach in Éireann agus an Bhreatain Mhór a fuair bás i gcath.

Cúlra 
Thosaigh an choimhlint seo nuair a d'fhógair Séamas IV, Rí na Scot cogadh ar Shasana chun onóir a thabhairt don Seann-chaidreachas leis an bhFrainc trí trúpaí Shasana an Rí Anraí VIII Shasana a  sheoladh ar mhalairt treo óna bhfeachtas i gcoinne rí na Fraince Louis XII . Bhí sean créachtaí oscailte ag an Rí Anraí  VIII freisin trína éileamh gurbh é ardtiarna na hAlbain, a chuir fearg ar hAlbanaigh agus ar a Rí. Ag an am seo, bhí baint ag Sasana mar bhall den " Léig Chaitliceach " i gCogadh Léige Cambrai - ag chosaint  na hIodáile agus an Phápa ó na Francaigh (féach na Cogaí Iodálacha ).

Tagairtí 
 Cathanna sa Bhreatain Mhór
 Cath Flodden
 Cath Flodden
 Cathanna idir Sasana agus Albain
 Cathanna a bhaineann le Sasana
 Cathanna a bhaineann le hAlban
 Cath na gCogadh Iodálach
 Ionradh ar Shasana
 Séamas IV, Rí na nAlbanach
 Stair mhíleata Northumberland
Egerton 88

Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh na 16ú haoisé is ea Egerton MS 88, caomhnaithe anois sa bailiúcháin Egerton de chuid an British Library, Londain.  Scríobhadh í ag baill de chlann Uí Dhábhoireann, clann dlíodóirí cáiliúla as Corca Mrua, Contae an Chláir.  Tiomsaíodh í issue na blianta 1564 agus 1569 faoi mhaoirseacht Dhomhnaill Uí Dhábhoireann.

Is foinse thábhachtach í an lámhscríbhinn seo de théacsanna Gaelacha na meánaoise amhail is dréachtaí dlí, gluaiseanna dlí, luath-litríocht, agus saothair ghramadaí.

Foinsí
 Welch, Robert. Oxford  Companion to Irish Literature. Oxford, 1996, lch. 420.

Naisc sheachtracha
Ábhar Egerton 88, Clare Library.

Tagairtí

Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Lámhscríbhinní Éireannacha
Litríocht Éireannach
Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk

Ba dhuine uasal agus polaiteoir Sasanach é Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk KG PC (1443 - 21 Bealtaine 1524), nó Iarla Surrey mar a thug sé air féin,  ó 1483 go 1485 agus arís ó 1489 go 1514. Ba é an mac ba shine é de John Howard, 1ú Diúc Norfolk, ag a chéad bhean, Catharina de Moleyns. Ba seanathair na Banríona Anne Boleyn agus na Banríona Catherine Howard é an Diúc agus sin-seanathair na Banríona Eilís I. Bí se ar seirbhís do cheithre mhonarc mar shaighdiúir agus mar státaire.

Tosach a shaoil 
Rugadh Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk, sa bhliain 1443 ag Stoke-by-Nayland, Suffolk, an t-aon mhac fós beo ag John Howard, 1ú Diúc Norfolk, ag a chéad bhean chéile, Katherine, iníon Sir William Moleyns (a fuair bás 8 Meitheamh 1425) agus a bhean Margery.  Fuair sé a chuid oideachais ag Scoil Ghramadaí Thetford .

Seirbhís faoi . Éadbhard IV 

Agus é ina fhear óg, chuaigh sé isteach i seirbhís an Rí Edward IV mar ghiolla gualainne. Thóg Howard taobh an Rí nuair a thosaigh an cogadh sa bhliain 1469 le Iarla Warwick, agus thóg sé tearmann ag Colchester nuair a theith an Rí go dtí an Ísiltír i 1470. Chuaigh Howard ar ais sna fórsaí ríoga nuair a d'fhill Éadbhard ar ais go Sasana sa bhliain 471, agus gortaíodh go dona é ag Cath Barnet ar an 14 Aibreán 1471.  Ceapadh é mar esquire of the bodysa bhliain 1473. Ar an 14 Eanáir 1478 rinne Éadbhard IV ridire de nuair a phós an dara mac an Rí, an Diúc  Eabhrac óg, agus an Lady Anne Mowbray (a fuair bás 1481).

Seirbhís faoi Richard III

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1443
Básanna i 1524
Daoine Sasanacha
Uaisleacht Eorpach
Nítríd ghearmáiniam

Is comhdhúil neamhorgánach í nítríd ghearmáiniam  (IV) leis an bhfoirmle cheimiceach Ge 3 N 4 . Is féidir í a tháirgeadh trí imoibriú gearmáiniam agus amóinia : 
 

 3Ge + 4NH 3 → Ge 3 N 4 + 6H 2

Tagairtí
Leabhar Leasa Mhóir

Lámhscríbhinn Ghaelach na meánaoise is ea Leabhar Leasa Mhóir.  Thug Dennis O'Flynn, staraí as Corcaigh, an t-ainm úd dó, tar éis dá tabhairt di sa bhliain.  Sa bhliain 1855, chuir Eugene O'Curry an milleán ar O'Flynn óir gur scar sé an leabhar as a chéile agus dhíol sé iad astu féin le bailitheoirí.

Cur síos
Is lámhscríbhinn phárpháipéir é Leabhar Leasa Mhóir, le tomhas 37cm x 25.5cm.  Leabhar Mhic Chárthaigh Riabhaigh an t-ainm ar dtús a bhí air.

Tiomsú
Coimisiúnaíodh leabhar ag Finghín Mac Cárthaigh Riabhaigh agus a bhean chéile Lady Catherine, iníon Thomas FitzGerald, 7ú Iarla Dheasumhan, agus dá bharr a ainm eile.  Tiomsaíodh an lámhscríbhinn sa luath 15ú haois (1408-11), bunaithe ar Leabhar Mainistir Bhuithe atá caillte, chomh maith le lámhscríbhinní eile.  Scríobhadh tuairim is nócha fán gcéad den saothar ag scríobhaí anaithnid amháin.  Scríobh Aonghas Ó Callanáin (fl. 15ú haois), de chlann áitiúil leighis, tuairim is dhá fhóilió déag.  Cuireadh lámha anaithnide eile roinnt míreanna gearra isteach.  Luath-NuaGhaeilge is ea teanga an tsaothair.

Ábhar
Faightear beathaí na naomh sa saothar, go háirithe Naomh Bríd, Naomh Pádraig, agus Naomh Colm Cille.  Tá ann freisin Agallamh na Seanórach, scéal oll-tábhachtach na Fiannaíochta as Meán-Ghaeilge a théann siar go dtí an 12ú haois.  Tá ann chomh maith Leabhar Ser Marco Polo, aistriúchán Gaeilge den leabhar le Marco Polo, Il Milione.

Iar-1814
Cailleadh roinnt leathanach as an leabhar go gairid tar éis dó a aimsiú, i bhfolach taobh thiar de bhalla i gCaisleán Leasa Mhóir sa bhliain 1814, ach creidtear go gcaomhnaítear iad in altanna léannta scríofa sa 19ú haois.

Tá leagan digiteach de Leabhar Leasa Mhóir le fáil, le cur síos le Pádraig Ó Macháin, ar ISoS.

Téacsanna
Téacsanna naomhsheanchais
 Betha Shenáin meic Geirginn
 Téacs gearr faoi Naomh Molaise, dar teideal "Molaisse agus a dheirfiúr"Prós
 Agallamh Beag
 Echtra Loegairi meic Crimthainn
 Airne Fíngein
 Tromdám Guaire

'Aistriúcháin ón Laidin
 Leabhar Ser Marco Polo (Il Milione le Marco Polo)
 Gabháltas Séarlais Mhóir Stair na Lombardach

Foinsí
 The Book of Lismore, Irish Script On Screen (ISOS)
 Lives of the Saints, G201001, CELT
 Stokes, Whitley (eag. agus aistr.), Lives of saints, from the Book of Lismore. Oxford: Clarendon Press, 1890. PDF le fáil ar archive.org</ref>

Tuilleadh le léamh
 Breatnach, Caoimhín. "Lismore, Book of." In Medieval Ireland: An Encyclopedia, eag. Seán Duffy. Nua-Eabhrac agus Londain: Routledge, 2005, ll. 270–80.
 Macalister, R.A.S. The Book of Lismore. Facsimile with introduction. Baile Átha Cliath: Irish Manuscripts Commission, 1950.
 
 Ó Murchadha, Family Names of County Cork. Corcaigh: The Collins Press. 2a eagrán, 1996, lch. 54

Naisc sheachtracha
 The book of Lismore, ISoS
 Book of Lismore ar maryjones.us
 Lost and found: the leabhar of Lismore comes home, Irish Times, 8ú Iúil, 2011
 The Book of Lismore: An Introduction le Donald Brady, Lismore Heritage Centre
 University College Cork to exhibit major medieval Irish manuscript, Medieval Archives, 5ú Iúil 2011

Tagairtí

Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Lámhscríbhinní Éireannacha
Litríocht Éireannach
Arthur Grey, 14ú Barún Gray de Wilton

Barún de chuid Tiarnas Shasana ab ea an tOnórach Arthur Grey, an 14ú Barún Gray de Wilton, KG (1536–1593), Tá cuimhne mhór anois ar an Tiarna Gray de Wilton as a chuid cuimhní cinn ar a athair, as páirt a ghlacadh i gcosaint deiridh Calais, agus as a rannpháirtíocht sa sléacht tar éis Léigear Smerwick i gCorca Dhuibhne i gContae Chiarraí. D’fhreastail sé mar Fhear Ionaid an Rí ó 1580 go 1582.

Saol 
Ba é Arthur Gray an mac ba shine den13ú Barún Gray de Wilton agus Mary, iníon an Chéad Iarla Worcester . Bhí sé ina Ridire agus taifeadadh é mar Ard-Leifteanant i ar dhá ócáid ar leithligh, i 1569 agus i 1587, cé nár taifeadadh go raibh an teideal sin aige do na blianta go léir idir eatarthu. Is dócha gur chuaigh sé lena athair go Guisnes sa bhliain 1553; is cinnte go raibh sé ann nuair a d'fhógair na Francaigh cogadh i 1557; Is é an cuntas súl a thug sé ar Guisnes faoi chosaint éadóchasach dheireanach a athar, tar éis do Chalais féin titim, an fhoinse is fearr i gcónaí don eachtra.  Dála a athar rinneadh giall dó ach  fuasclaíodh é bliain ina dhiaidh sin. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair mar an 14ú Barún sa bhliain 1562; bhí an fhortún teaghlaigh laghdaithe go mór ag an airgead fuascailte trom a theastaigh uaidh a íoc i gcomhair a athair a shaoradh. Thug Eilís I Shasana, áfach, an mhaoin a fhorghéill a athair as a pháirt in eachtra an Bhantiarna Jane Gray . 

Sa bhliain 1580, d'earcaigh sé fórsa de 6,000 agus cuireadh é mar Fhear Ionaid na hÉireann chun an Dara Éirí Amach Desmond a chloí, in áit an Sir William Pelham a raibh ainm amuigh air as a bheith brúidiúil. Ba é an chéad teagmháil ba mhó a bhí aige ná nuair a bhí sé i gceannas ar arm de thart ar 3,000 i gCath Ghleann Molúra, Contae Chill Mhantáin i mí Lúnasa, áit a ndearnadh Fiach Mac Aodha Ó Broin sléacht orthu, le taismigh de 800. Níos déanaí sa bhliain chéanna, threoraigh sé fórsa 800 go dtí Ard na Caithne i gContae Chiarraí áit ar cuireadh chun báis go hachomaira 600 trúpa Éireannach, Iodáilach agus Spáinneach, ar a dtugtar Sléacht Dhún an Óir. De réir leaganacha áirithe den ócáid seo, gheall an Tiarna Grey de Wilton a saol a thabhairt don gharastún mar mhalairt as a ngéilleadh, rud a bhris sé - mar thoradh air sin bhí an seanfhocal Éireannach 'Grey's faith'.   

Daoine a rugadh i 1536
Polaiteoirí na hÉireann
Ridirí
Uaisleacht Eorpach
Gníomhais Thuamhan

Baineann na Gníomhais Thuamhan le tailte agus réadmhaoin i dThuamhain, Contae an Chláir.  Caomhnaítear an lámhscríbhinní i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath.  Scríobhadh an saothair as Gaeilge, idir Meán agus Luath-Nua.
Faightear sa bhailiúchán téacsanna gan dáta a théann siar go dtí na 12ú go 14ú haoiseanna; den chuid is mó ámh, scríobhadh iad idir na blianta 1419 agus 1619.

Is bunús tábhachtach é an saothar seo lá haghaidh scríbhneoireacht dlí in Éirinn.

Deir Hardiman, 1826, faoina gníomhais seo:
''The abolition of the ancient tenures of Ireland, ... during the sixteenth and seventeenth centuries, rendered deeds and writings in the Irish language, ... to a great degree useless. Other combining circumstances, but chiefly the policy and care of successive English grantees to destroy all evidence of previous rights and possession of the natives, caused those domestic documents to become so scarce, that the few which escaped the general wreck are, at the present day, esteemed valuable rarities, ...

Foinsí

Tuilleadh le léamh
 

Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Na Seacht dTúr

Is é "Na Seacht dTúr" ainm na bhfoirgneamh a tógadh i mBaile Munna, bruachbhaile i mBaile Átha Cliath, idir na blianta 1966 go 1969.

Ag an am sin, bhí fadhbanna le daoine bochta i lár Bhaile Átha Cliath a bhí ina gcónaí i bhfoirgnimh chontúirteacha a bhí ag titim as a chéile. 
Cheap an rialtas gurbh é an réiteach ná árasáin ardstóracha nua a tógáil.

Tógadh seacht dtúr 15 stór agus fuair siad ainmneacha an tseachtair cheannairí stairiúla.

Níor féachadh i ndiaidh na dtithe go maith agus tharla fadhbanna le himeacht ama. Fuair an ceantar fadbhanna le drugaí, bochtaineacht agus eisiamh. Cantar seo faoi, san ámhrán "Running to stand still" le U2, a d'fhás suas sa cheantar. Tagraíonn líne an amhráin dó "Feicim seacht dtúr ach ní fheicim ach slí amháin amach" ródháileog drugaí.
 
Mar thoradh ar na fadbhanna go léir, thóg an rialtas an cinneadh na foirgnimh a scrios - dhéanfaidís iarracht an ceantar a thabhairt ar ais. 
Scriosadh an túr deireanach i bhliain 2015 agus leis sin d'imigh ceann de shainchomharthaí Bhaile Átha CLiath. Idir shainchomhartha fhísiúil agus shainchomhartha staire a bhí ann.
Henry Cavill

Henry William Dalgliesh Cavill ( /k æ v əl / is aisteoir Briotanach é a rugadh ar an 5 Bealtaine, 1983). Thosaigh sé a ghairm bheatha le róil sna scannáin The Count of Monte Cristo (2002) agus I Capture the Castle (2003). Ina dhiaidh bhí sé le feiceáil i róil éagsúla i roinnt sraitheanna teilifíse, ina measc  Lynley Mysteries de chuid an BBC, Midsomer Murders ar ITV agus The Tudors ar Showtime . Bhí sé le feiceáil ó shin i mórán scannán Hollywood, ar nós Tristan &amp; Isolde (2006), Stardust (2007), Blood Creek (2009), agus Immortals (2011). 

Bhain Cavill clú agus aitheantas idirnáisiúnta amach as Superman a léiriú sa DC Extended Universe. Ghlac sé ról an laoich i Man of Steel (2013), Batman v Superman: Dawn of Justice (2016), agus Justice League (2017). Ina dhiaidh sin, ghlac sé páirt sna scannáin eachtraíochta The Man from UNCLE (2015) agus Mission: Impossible - Fallout (2018). 

An ceathrú buachaill de chúigear, rugadh Cavill ar Jersey sna hOileáin Mhuir nIocht. Ba rúnaí bainc í a mháthair, Marianne (Dalgliesh), agus bhí a athair, Colin Cavill, ina stocbhróicéir.  Fuair sé a chuid oideachais ag Scoil Ullmhúcháin Naomh Micheál i Saint Savior, Jersey, sular fhreastail sé ar Scoil Stowe i Stowe, Buckinghamshire.

Gairm

Tagairtí 

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1983
Pornhub

Is suíomh pornagrafaíochta agus malartú físeanna pornagrafacha é Pornhub atá lonnaithe i gCeanada.   Seoladh é i Montreal, agus chuir sé ábhar pornagrafaíochta ar fáil ó 2007 i leith.  Tá oifigí agus freastalaithe ag Pornhub freisin in San Francisco, Houston, New Orleans agus i Londain. I mí an Mhárta 2010, cheannaigh Manwin, ar a dtugtar MindGeek anois, agus a bhfuil go leor suíomhanna gréasáin pornagrafacha eile aige, an comhlacht. 

Cuireann Pornhub físeáin 360 ° ar fáil dá chustaiméirí agus is féidir iad a bhreathnú ar an PlayStation VR .  I mí Feabhra 2015, d'fhógair  PornHub go raibh banda láimhe a ghinfeadh leictreachas ó fhuinneamh cinéiteach . Agus é dírithe go príomha ar fhir, bhainfeadh an banna láimhe úsáid as bogadh suas agus síos na láimhe agus lámhchartadh ar siúl le hearraí leictreonacha a luchtú.   I mBealtaine 2018, sheol Pornhub a sheirbhís VPN féin darb ainm VPNHub.

Tagairtí
Céad Chogadh an tSeisnia

Cogadh a throid as 11 Nollaig 1994 go dtí 31 Lúnasa 1996 an Rúis agus an tSeisnia ab ea an Chéad Chogadh an tSeisnia.

Stair na Rúise
An tSeisnia
Cogaí
Laigin

Féach freisin. Cúige Laighean

Dream agus ríocht i nÉirinn na meánaoise ba ea na Laigin, suite in oirdheisceart na tíre.   Tá an ard-ríocht, Cúige Laighean (Sean-Ghaeilge Cóiced Laigen) ainmnithe astu.  Meastar go síneadh a gcuid críocha ón tSionainn go dtí An Bhóinn.

Sanasaíocht
Ainmfhocail iolra is ea 'Laigin', a chuireas le fios gur eatnainm atá ann seachas téarma tíreolais.  Sa chóras ainmnithe Éireannach dá gcuid críoch, ainmníodh ceantar as rinnphearsa sinsearach, fiú muna raibh nasc ar bith ag an rítheaghlach reatha leis an bpearsa úd.

Níltear cinnte cad as go cruinn an t-ainm, ab de réir seannóis, fréamhaithe is ea é ón bhfocal láigen, le brí 'sleá, ga'.láigen, sleá leathan, ar eDIL

Faightear i luath-théacsanna na hainmneacha Laigin agus Gailióin úsáidte go inmhalartaithe.

Bunúis
Maítear gur de shliocht Labraid Loingsech iad na Laigin.

Molann stairithe an lae inniu, ar bhonn nósanna Éireannacha agus logainmneacha gaolmhara, gurbh ionróirí ón Ghaill nó ón Bhreatain iad na Laigin, a tháinig sa 6ú haois RC ar a mhoille.  Tugadh níos deireanaí le chéile iad sna ginealaigh mheánaoiseacha isteach, inar síolraíodh gach rítheaghlach na hÉireann ó Mhíl Espáine.  

Molann logainmneacha áirithe freisin go raibh siad ann tráth i dtuaisceart na Mumhan agus i gConnacht.

Dreamanna gaolmhara
Insítear i ndánta ársa le fáil i nginealaigh Gaelacha na meánaoise go raibh trí dhream ann sna Laigin: 
 na Laigin féin
 na Gailióin
 na Fir Domnann.
Moltar gur gaolmhar le Dumnonii na Breataine iad na Fir Domnann.Ó Cróinín, ll. 182-234

Seo a leanas roinnt rítheaghlach na Laigean:
 Uí Failge
 Uí Bairrche
 Uí Dúnlainge
 Uí Ceinnselaig
 Uí Garrchon
 Uí Máil

Saothar liteartha meánaoiseacha
Sna seanscéalta de chuid na Rúraíochta, deirtear gurbh fhear Laighneach é Ailill mac Máta, rí Chonnacht.  Molann Byrne (2001) go gcuireann seo in iúl b'fhéidir go raibh dreamanna gaolta leis na Laighean, na Fir Domnann agus na Gamanraige, i gceannas ar na Connachta le tosach aimsire.

Féach freisin
 Ríthe na Laighean
 Loígis

Foinsí
 
 Ó Cróinín, Dáibhí, "Ireland, 400-800", in Dáibhí Ó Cróinín (eag.), A New History of Ireland Iml. 1, 2005
 
 
 Koch, John T., Celtic culture: a historical encyclopedia. Iml. 1-4

Naisc sheachtracha
 Ancient Laigin le Dennis Walsh
 Tribes of Laigin le Dennis Walsh
 ''Breassal Breac DNA

Tagairtí

Gaeil
Laughton, Sussex Thoir

Is sráidbhaile agus paróiste sibhialta é Laughton i gCeantar Wealden in Sussex Thoir, Sasana. Tá an tsráidbhaile suite ocht gciliméadar soir ó Lewes, ag acomhal ar an mbóthar beag go Hailsham (B2124). Tá trácht ar san Liber de Wintoniai ( Béarla: Domesday Book) , agus tá iarsmaí Rómhánacha in aice láimhe. 

Cuirtear oideachas ar fáil i Laughton Community Primary School .  Tá eaglais an pharóiste tiomnaithe do na Naomh Uile.  Soláthraíonn an Roebuck Inn, ar Bhóthar Lewes, cóiríocht agus bia

Sainchomharthaí tíre 
Tá Park Corner Heath, Láithreán Sainspéis Eolaíochta sa pharóiste. Suíomh 8.7 acra de spéis  bhitheolaíoch is ea é ina bhfuil fraochmhá fhéarmhar, scrobarnach agus coillearnach. Soláthraíonn sé gnáthóg do go leor speiceas leamhan agus féileacán. 

Cuireadh Henry Pelham agus Thomas Pelham-Holles, 1ú Diúc an Chaisleáin Nua, Príomh-Airí den Ríocht Aontaithe ón 18ú hAois, le chéile ag Eaglais na Naomh Uile i Laughton. Bhí a dteaghlach ina n-úinéirí talún áitiúla ó thús na séú haoise déag. 

Tógadh Laughton Manor idir na blianta 1760-1780.  agus is teach mainéir liostaithe Grás II é.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 

Sussex Thoir
Cú na mBaskerville

Úrscéal de chuid an scríbhneoir Albanach de phór na hÉireann Arthur Conan Doyle is ea Cú na mBaskerville.

Ficsean
Leabhair
San Mairíne i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac San Mairíne páirt i Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 2008.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Maracó i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac Maracó páirt i Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1980.

Iomaitheoirí 

Tíortha sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
James, An Bíocunta Severn

Rugadh James, An Bíocunta Severn (James Alexander Philip Theo Mountbatten-Windsor; ar an 17 Nollaig, 2007). Is é an leanbh is óige agus an t-aon mhac ag an Phrionsa Edward, Iarla Wessex, agus ag Sophie, Cuntaois Wessex, agus is é an garpháiste is óige ag an Bhanríona Eilís II agus ag an Phrionsa Philip, Diúc Dhún Éideann . Is é an dara duine dhéag i líne chomharbais ríocht na Breataine.

Breith agus baisteadh 
Rugadh James le gearradh caesarach ag 16:20 UTC ar an 17 Nollaig 2007, in Ospidéal Pháirc Frimley .  Dúirt an Prionsa Edward, a bhí i láthair do bhreith a dhara linbh, go raibh an bhreith "níos ciúine ná an uair dheireanach" (tagairt do bhreith éigeandála a chéad pháiste, Lady Louise ), go raibh a bhean "ag déanamh go maith," agus go raibh a mhac "mar an bhíonn cuid mhór leanaí, beag, gleoite agus an-chuddly."  Scaoileadh an leanbh agus a mháthair ón ospidéal ar an 20 Nollaig, agus an lá dár gcionn fógraíodh a ainmneacha mar James Alexander Philip Theo.  Tógadh chuig Ospidéal Great Great Street i Londain é ar an 24 Eanáir 2008, le "frithghníomh beag ailléirgeach."  Scaoileadh amach ón ospidéal é laistigh de chúpla lá.

Tagairtí 

Daoine beo
Daoine a rugadh in 2007
Oileán Corn na Breataine

Is oileán é Oileán Corn na Breataine atá suite i dtuaisceart Cheanada. 

Tíreolaíocht Cheanada
Aoife McLysaght

Is ollamh í Aoife McLysaght i Saotharlann Éabhlóideach Mhóilíneach Institiúid Géineolaíochta Smurfit, Coláiste na Tríonóide, Éire.

Oideachas 
Fuair McLysaght oideachas i gColáiste na Tríonóide agus bronnadh céim Baitsiléir Ealaíon uirthi i nGéineolaíocht i 1998, agus PhD ina dhiaidh sin i 2002 le haghaidh taighde faoi mhaoirseacht Kenneth H. Wolfe ar éabhlóid na heagraíochta géanóm veirteabrach.

Gairme agus taighde 
Tar éis di PhD a dhéanamh, chríochnaigh sí taighde iardhochtúireachta in Ollscoil California, Irvine  ag obair le Brandon Gaut sular d'fhill sí ar obair i mBaile Átha Cliath i 2003. Foilsíodh a cuid taighde ar éabhlóid mhóilíneach agus ar ghéanómaíocht chomparáideach i bpríomhirisí eolaíochta piar-athbhreithnithe - Nature, Nature Genetics, Bithfhaisnéisíocht, Taighde ar Ghéanóma, PNAS  agus an iris Giosta san áireamh.

D'fhóin sí mar eagarthóir sinsearach agus mar eagarthóir comhlach do na hirisí Molecular Biology and Evolution and Genome Biology and Evolution, agus tá sí ar bhord eagarthóireachta an iris Cell Reports. Tá sí ina ball den Chumann um Bitheolaíocht Mhóilíneach agus Éabhlóid (SMBE) agus an Cumann Géineolaíochta. Bhí sí ina Cisteoir na SMBE 2012-14 agus ina Uachtarán i 2017-2018.

For-rochtain agus na meáin 
Cuireann McLysaght go rialta le himeachtaí poiblí, agus labhair sí ag an bPicnic Leictreach, TEDx, an Institiúid Ríoga, agus ar chlár BBC Radio Four The Infinite Monkey Cage. Thug sí géineolaíocht do lucht féachana níos leithne i bhféilire Aidbhinte an Institiúid Ríoga 2013, áit a raibh sí i bhfíseáin ar chrómasóim duine 1, chrómasóim dhaonna 14, DNA mitochondrial (mtDNA) agus freisin sa Gailearaí Eolaíochta, Baile Átha Cliath. Bhí a portráid páirt den tionscadal Women on Walls idir Acadamh Ríoga na hÉireann agus Accenture. I 2018 bhí sí ina h-aoi-léachtóir le Alice Roberts ag Léachtaí Nollag den Institiúid Ríoga.

Dámhachtainí agus onóracha 
Bronnadh McLysaght Deontas Comhdhlúiteora Chomhairle Taighde na hEorpa (ERC) 2018–23, deontas Taighdeora Tosaithe ERC ó 2013 go 2018 ar Fhondúireacht Taighde na hEorpa, agus Gradam Taighdeora Óg Uachtarán na hÉireann ag Fondúireacht Eolaíochta Éireann (SFI) i 2005. Thug sí an léacht JBS Haldane den gCumann Géineolaíochta in 2016.

Saol pearsanta 
Gariníon an ghinealeolaí Éamonn Mac Giolla Iasachta is ea í.

Is máthair beirt leanaí, cat agus madra í.

Tagairtí 

Bitheolaithe Éireannacha
Matamaiticeoirí Éireannacha
Daoine beo
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Aidan McAnespie

B'fhear Caitliceach Éireannach é Aidan McAnespie (1965 - 21 Feabhra 1988) a mharaigh Fórsaí na Corónach ag seicphointe teorann Achadh na Cloiche, Contae Thír Eoghain i dTuaisceart Éireann le linn na dTrioblóidí. Fuair sé bás i ndiaidh do shaighdiúir Sasanach piléar a scaoileadh isteach i ndroim McAnespie. Mhaigh Fórsaí na Corónach gur scaoileadh an gunna de thimpiste.

Daoine as Contae Thír Eoghain
Daoine a rugadh i 1965
Básanna i 1988
Feiniméan

Is éard is feiniméan ann (Gréigis: φαινόμενον, phainómenon, ón mbriathar φαίνειν, phainein, le taispeáint, léirigh, le feiceáil)   ná "fíric nó imeacht inbhraite".   Tháinig an téarma ina úsáid fealsúnachta nua-aimseartha trí Immanuel Kant, a chuir é gcomparáid leis an νοούμενoν nooúmenon. I gcodarsnacht le φαινόμενον, phainómenon, ní féidir nooúmenon a fheiceáil go díreach. Chuaigh Gottfried Wilhelm Leibniz i bhfeidhm go mór ar Kant sa chuid seo dá fhealsúnacht, ina bhfeidhmíonn phainómenon agus nooúmenon mar théarmaí teicniúla comhghaolmhara. I bhfad roimhe seo, d'úsáid an fealsamh sean-Gréagach Pyrrhonist phainómenon agus nooúmenon mar théarmaí teicniúla  idirghaolmhara.

Úsáid fealsúnachta 
In úsáid fealsúnachta nua-aimseartha, ciallaíonn an téarma feiniméin go bhfuil 'an rud a bhraitear' ina bhun den réaltacht.' I dtráchtas tionscnaimh Immanuel Kant, De Mundi Sensibilis atque Intelligibilis Forma et Principiis  (1770), (Gaeilge:Ar Fhoirm agus Prionsabail an Domhain Chiallmhar agus Intuigthe) cuireann Kant in iúl go bhfuil an aigne teoranta don domhan loighciúil agus dá bhrí sin ní féidir leis ach tarluithe a léirmhíniú agus a thuiscint de réir a gcuma fhisiciúil. Scríobh sé gurbh é an t-aon rud gur féidir le daoine a thuiscint ná an oiread agus a cheadaigh a gcéadfaí.  Wikisource:Kant's Inaugural Dissertation of 1770. Dá bhrí sin, tagraíonn an téarma feiniméan d'aon eachtra a bhfuil fiosrúchán agus imscrúdú tuillte aige, go háirithe imeachtaí atá thar a bheith neamhghnách nó a bhfuil tábhacht ar leith ag baint leo.

Tagairtí
Richard Joyce

Ba ghabha buí Éireannach é Richard Joyce, a rugadh i 1660 i gContae na Gaillimhe agus fuair bás i 1737.

Daoine as Contae na Gaillimhe
Daoine a rugadh i 1660
Básanna i 1737
Gabha

Is duine a dhéanann agus a dheisionn réada in iarann de láimh é gabha. Tugtar an cheárta, ceárta an ghabha ar an áit a n-oibríonn gabha. 

Ceardaithe
Éabhlóid mhóilíneach

An próiseas athraithe i gcomhdhéanamh seicheamh móilíní ceallacha amhail ADN, ARN, agus próitéiní thar na glúine is ea éabhlóid mhóilíneach. Baineann réimse na héabhlóide móilíní úsáid as prionsabail na bitheolaíochta éabhlóidí agus na géineolaíochta daonra chun patrúin sna hathruithe seo a mhíniú. Baineann ábhair mhóra in éabhlóid mhóilíneach le rátaí agus le tionchair athruithe núicléasaigh aonair, éabhlóid neodrach vs roghnú nádúrtha, bunús géinte nua, nádúr géiniteach tréithe casta, bunús géiniteach an speiceasaithe, éabhlóid na forbartha, agus na bealaí a mbíonn tionchar ag fórsaí éabhlóide ar athruithe géanómacha agus feinitíopacha .

Stair 
Tosaíonn stair na héabhlóide móilíní go luath sa 20ú haois le bithcheimic chomparáideach, agus úsáid modhanna “méarloirg” amhail mdhíonmheasúnachtí, leictreafóiréis le glóthach agus crómatagrafaíocht  pháipéir sna 1950í chun próitéiní homalógacha a fhiosrú.   Tháinig réimse na héabhlóide móilíní chun feabhais féin sna 1960í agus sna 1970í, tar éis  teacht chun cinn na bitheolaíochta móilíní. Ó tháinig an seicheamhú próitéine ar an bhfód bhí bitheolaithe móilíneacha in ann  fíligineachtaí a chruthú bunaithe ar chomparáid seicheamh, agus chun na difríochtaí idir seichimh homalógacha a úsáid mar chlog móilíneach chun an t-am a mheas ón gcomhshinsear uilíoch deireanach .  Go déanach sna 1960idí, chuir teoiric neodrach na héabhlóide móilíní bonn teoiriciúil ar fáil don chlog móilíneach,  cé go raibh an clog agus an teoiric neodrach conspóideach, ós rud é gur choinnigh an chuid is mó de na bitheolaithe éabhlóideacha go láidir le phanroghachas, le roghnú nádúrtha mar an  chúis shuntasach le hathrú éabhlóideach. Tar éis na 1970í, cheadaigh seicheamh aigéid núicléasaigh d'éabhlóid mhóilíneach dul níos faide ar aghaidh ó na go sraitheanna ARN ribeasómach a bhí caomhnaithe go mór, mar bhunús le athchoincheapú luathstair na beatha .

Fórsaí in éabhlóid mhóilíneach 
Is éard atá in ábhar agus i struchtúr an ghéanóim ná toradh na bhfórsaí móilínghéineolaíochta agus pobalghéineolaíochta a ghníomhaíonn ar an ngéanóm sin. Tiocfaidh malairtí géiniteacha athraitheacha chun cinn trí shócháin agus scaipfear iad agus coinneofar iad i ndaonraí de bharr sruth géiniteach nó roghnú nádúrtha .

Sóchán

Athchuingir ghéinte

Comhshó géinte

Fánaíocht ghéiniteach

Roghnú

Coimhlint ingéanómaíoch

Ollstruchtúr géanóim

Eilimintí atriallacha

Fíloigéitic mhóilíneach

Fórsaí tiomána na héabhlóide atá ag teacht chun cinn

Éabhlóid próitéine
Eaglais Naomh Mícheál, Béal Átha na Sluaighe

Séipéal Caitliceach Rómhánach ar scála mór é Séipéal Naomh Mícheál a tógadh as aolchloch atá suite i ndeisceart Chearnóg Mícheál, Béal Átha na Sluaighe, Contae na Gaillimhe, Éire. Bhí sé deartha ag J.J. McCarthy i 1846 agus tógadh é i 1858.

Stair
Bhí Séipéal Naomh Mícheál le dearadh i ndiaidh comórtais ag J.J. McCarthy i 1846. Tréigeadh an tionscadal mar gheall ar an nGorta Mór. Cuireadh tús le hathbhreithniú a dhearann ​​Augustus Welby Northmore Pugin i 1842. Rinne Cardinal Wiseman as Westminister an eaglais a chonspóidiú ar 25 Lúnasa 1858.

Foirgneamh agus taobh istigh
Séipéal Caitliceach Rómhánach le héadanas beannach é Séipéal Naomh Mícheál, tógtha as aolchloch le díonta slinne claonta le cúrsaí sceimhleacha cloiche. Tá stuaiceanna cúinne ochtagánacha ag an spuaic le gargoyles trasnánach chuig coirnéil. Tá oscailtí fuinneoige tríthoiseach tríthoiseach ar an gcuid uachtarach den bhinn chun tosaigh le fuinneog-mhúnlú leanúnach agus fuinneoga gloine dhaite. Tá oscailtí tosaigh fuinneoige taobh-urláir bunurláir an túir le hoscailtí fuinneoige faoi dhó ag cnó cócó faoi mhúnlaithe cochaill snoite. Tá fuinneog bháite le ceithre sholas ag a bhfuil gloine dhaite le hoscailt an tseanail. Tá póirse tílithe agus áirse bhlaosc dhaite ar an taobh istigh den eaglais le gailearaí orgáin ar an taobh ó thuaidh den eaglais. Tá go leor fuinneoga gloine dhaite sa séipéal, lena n-áirítear cuid acu le Harry Clarke agus Rose of Lima. Tá Joshua Clarke agus múrmhaisiú Naomh Grellan ag Joseph Tierney sa séipéal. Is é Eaglais Naomh Mícheál an foirgneamh is airde i mBéal Átha na Sluaighe agus tá an eaglais le feiceáil thar cuid mhaith de Bhéal Átha na Sluaighe.

Tagairtí

Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Eaglaisí in Éirinn
Foirgnimh i gContae na Gaillimhe
Dara O'Rourke

Is eolaí comhshaoil, eolaí faisnéise agus ollamh in Ollscoil California, Berkeley é Dara O'Rourke, (An Ghaeilge: Dara Ó Ruairc), áit a bhfuil ceapachán aige sa Roinn Eolaíochta Comhshaoil, Polasaí agus Bainistíochta. Bhunaigh sé an GoodGuide, uirlis tomhaltóra ar líne chun faisnéis a fháil faoi shlabhra soláthair de tháirgí an tomhaltóra, amhail bréagáin, bia, agus glantaigh . Roimh theagasc i mBerkeley, mhúin O'Rourke ag an Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts .

Féach freisin 

 Eolaíocht Chomhshaoil 
 Eolaíocht Faisnéise

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Suíomh gréasáin pearsanta
 Láithreán gréasáin acadúil O'Rourke 
 Miller, Claire Kane, "Ar an nGréasán agus an iPhone, Uirlis chun Cúnamh a dhéanamh ar Siopadóireacht Chúramach", New York Times, Meitheamh 14, 2009 
 GoodGuide - Rátálacha Táirgí Nádúrtha, Glas agus Táirgí Sláintiúla  - cuideachta 

Daoine beo
Ríshlocht na gCairilínseach

Ba theaghlach uasal Francach é Ríshliocht na gCairilínseach, a bhunaigh Charles Martell, de bhunús na gclann Arnulfing agus Pippinid den 7ú haois RCh.  Neartaigh an ríshlocht a chumhacht san 8ú haois, agus ar deireadh thiar ag déanamh na hoifigí Méara an Pháláis agus Dux et Princeps Francorum oidhreachtúil, agus  ar deireadh thiar d'éirigh leo bheith ina rialtóirí de facto de chuid na bhFranc mar na fíorchumhachtaí taobh thiar de ríchathaoir na Meirvínseach.Sa bhliain 751 cloíodh an Ríshliocht Meirvínseach, a rialaigh na Franc Gearmánach, le toiliú an Phápaíocht agus na huasaicme, agus coróiníodh Pépin Gearr, mac Mhartel, mar Rí na bhFranc. Shroich ríshlocht na gCairilínseach a bhuaicphointe sa bhliain 800 nuair a bhí Séarlas Mór mar an chéad Impire Rómhánach san Iarthar le breis is trí chéad bliain. Tar éis dó bás a fháil sa bhliain 814 thosaigh tréimhse fhada dhíscaoilte agus ilroinnte san Impireacht Chairilínseach as a thiocfadh éabhlóid Ríocht na Fraince agus Impireacht na Róimhe Naofa.

Ainm 
Glacann  Ríshliocht na gCairilínseach a ainm ó Carolus, ainm Laidine Charles Martel, rialóir de facto Francia ó 718 go dtí a bhás. D'eascair an t-ainm "Cairilínseach" (Laidin Mheánaoiseacha:karolingi,  ón fhoirm athraithe den Sean-Ghearmáinise Ard karling nó kerling, a chiallaíonn "de shliocht Charles" cf. MHG kerlinc )   nó "teaghlach Charles."

Stair

Tagairtí
Ríshliocht na bhFranc
Ríshliocht na gCairilínseach
Deirgtine

Sinsir réamhstairiúla na nEoghanacht ab ea na Deirgthine (Deirgtine, Dergtine, Dergthine) nó Clanna Deirgthine (Clanna Dergthened) na Mumhan. 
Is doiléir iad a mbunús, ach d'fhéadfadh é gur tháinig suas ar an bhfód ón Ghaill in Éirinn ar na mallaibh.  Tá roinnt fianaise ann raibh siad gníomhach sa Bhreatain Rómhánach.

Stair
I measc pearsana seanscéalacha ar Dheirgtine incluiad tá Mogh Nuadhad, Ailill Ólom, Eoghan Mór, agus Fiacha Muilleathan.  Cé gur maíodh níos déanaí é gur ríthe na Mumhan a bhí na pearsana úd, níor tháinig a sliocht i gceannas ar na Dáirine nó an Chorca Laidhe go dtí an 7ú haois AD.  I measc na scéalta cáiliúla a chuireann na Deirgthine in iul, tá Cath Maige Mucrama.

Táthar ar an eolas go raibh dlúthghaoil pholaitiúla ag na Deirgthine le Déise na Mumhan, a raibh b'fhéidir a luath  facilitators is tábhachtaí.  Feictear ainmneacha go leor phearsana ó ginealaigh na nDeirgthine (.i. Eoghanachta) ar chlocha Oghaim i dtír na nDéise, Contae Phort Láirge.

Is fíor é freisin gur bhall de mhuintir na nÉarann iad roinnt phearsana miotasacha agus stairiúla, a mheastar níos deireanaí gur de shliocht na nDeirgthine agus a faightear i nginealaigh na nEoghanachta, tógtha isteach mar shinsir.  Ba é Conall Corc an sinsear iontaofa is luaite na nEoghanacht agus fíorbhunaitheoir na ríoraí.

Féach freisin
 Nia Segamain

Foinsí
 Byrne, Francis John, Irish Kings and High-Kings. Four Courts Press. 2a eagrán athbhreithnithe, 2001.
 Donnchadh Ó Corráin, "Prehistoric and Early Christian Ireland", in Foster, Roy (eag.), The Oxford Illustrated History of Ireland''. Oxford University Press. 2001, ll. 1-52.

Tagairtí

Mumhain