joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Cuas (anatamaíocht)

San anatamaíocht, aon spás taobh istigh den cheann nó ball colainne eile. Ceanglaíonn na cuasa atá ar thosach na haghaidhe os cionn na sróine le cuas na sróine féin, atá lán le haer agus líneáilte le heipitéiliam riospráide. Laghdaíonn siad meáchan na blaoisce, agus feidhmíonn mar sheomraí athshondacha i ndéanamh fuaime. Athraíonn cáilíocht an ghutha nuair a bhíonn slaghdán ar dhuine, rud a ionfhabhtaíonn na cuasa seo: líonann siad le sreabhán agus athraíonn a n-airíonna athshondacha go mór. Faightear na cuasa ionchráiniacha a bhíonn lán le fuil idir cisil den scannán seachtrach (an dura mater) a chlúdáionn an inchinn, agus draenálann siad an fhuil fhéitheach ón inchinn go dtí an fhéith chuingealach inmheánach. Úsáidtear an téarma cuas sa phaiteolaíocht freisin d'oscailt mhínormálta le bun dall ar dhromchla eipitéiliach.
Cuasacháithníní

Floscthaí a fheidhmíonn mar a bheadh cáithníní iontu, nó fíorcháithníní go gcuireann a dtimpeallacht isteach orthu chun a n-iompar a athrú. Sampla den chéad saghas is ea an fónón, crith na laitíse criostalta. Sampla den dara saghas is ea gluaiseacht leictreon i solaid, agus sa chás seo is féidir go mbeidh an chuma ar na leictreoin go bhfuil mais i bhfad níos mó ná an saorleictreon acu. Cuasacháithníní tábhachtacha eile is ea floscáin is magnóin.
Cuasaichriostail

Ábhair sholadacha a léiríonn siméadrachtaí (cosúil le criostail) ar scálaí beaga ach nach mbíonn an struchtúr foirfe ordúil ginearálta acu a bhíonn ag fíorchriostail. Braitheadh a leithéid den chéad uair i 1984 nuair a taifeadadh siméadracht faoina 5 nach raibh súil leis sa chóimhiotal Al6Mn.
Cuaschlaonas

Sa gheolaíocht, struchtúr fillte i bhfoirm loig nó áirse inbhéartaithe. Cumtar é nuair a fhilleann carraigeacha dríodair síos. Malairt an dronnchlaonais.
Cúcamar

Féithleog dreaptha nó reatha le teannóga. Is dócha go bhfuil sé dúchasach don Afraic, ach saothraítear in áiteanna eile le fada fada mar ghlasra sailéid é. Na duilleoga croíchruthach, maothánach go bosach. Na bláthanna fireanna is baineanna 2.5 cm ar trastomhas, buí tonnadóirchruthach. Na torthaí níos mó ná 45 cm ar fhad, glas méith sorcóireach nó ubhchruthach.

Glasra
Súmaire cladaigh

Inveirteabrach mara ispínchruthach le colainn bhog is ea an súmaire cladaigh. An béal ag ceann amháin, timpeallaithe ag suas le 30 adharcán, an t-anas ag an gceann eile. An craiceann leathrúil le struchtúir bheaga chnámhacha ann (cnáimhíní). 

Is ainmhí é a mhaireann ar ghrinneall na farraige nó gar dó, ó uisce tanaí cois cladaigh go dtí doimhneacht na farraige. Bíonn corp fada aige atá mar a bheadh ispín ann de ghnáth. Tá breis agus 1,000 speiceas díobh ar fud an domhain. Ag brath ar an speiceas atá i gceist bíonn siad chomh gearr le 2.5 cm nó chomh fada le 1 mhéadar ar fad! Craiceann tiubh righin a bhíonn ar an súmaire. Faoi mar a bhíonn ar an gcrosóg mhara tá béal, anas agus braiteoga air. Fásann féasóg de bhraiteoga timpeall a bhéil a úsáideann sé chun bia a scagadh amach as an sáile. Úsáideann an súmaire cladaigh braiteoga eile ar a dtugtar tiúbchosa agus é ag gabháil timpeall ar an ngrinneall. Tá greamáin súcháin ar na braiteoga a chuidíonn leis greim a fháil ar rudaí. Téann neart creachadóirí sa tóir ar an súmaire cladaigh – portáin, éisc agus turtair mhara ina measc, gan trácht
ar dhaoine. Chun iad féin a chosaint sceitheann súmairí áirithe snáithíní greamaitheacha amach as an anas. Nuair a théann an creachadóir i bhfostú sna snáithíní sin bíonn seans ag an súmaire éalú leis chomh tapa agus is féidir.

Tagairtí

Echinodermata
Cufróg

Is gnáthainm ar go leor speiceas cónaiféar síorghlas san fhine Cupressaceae é cufróg. Tá cufróga dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar ó thuaidh. Na duilleoga beag, cosúil le lanna. Na buaircíní cosúil le ceann máis agus 4-12 lann adhmadach nasctha ar a n-imill, ag fanacht ar na géaga ar feadh blianta uaireanta. Ruaigeann an t-adhmad feithidí, ach bíonn sí íogair d'fhuacht dhomhain.

Plandaí
Cufróg bhréige

Cónaiféar síorghlas, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, an tSeapáin, agus Téaváin. Cosúil le cúfróg, ach le duilliúr i gcraobhacha leata. Táirgeann sí adhmad, ach is crainn mhaisiúcháin cuid mhaith dá foirmeacha.

Plandaí
Cufróg Leyland

Crann hibrideach idiraicmeach idir fíorchúfróg is cúfróg bhréige, a saothraíodh ar dtús i 1888. Braitheann a chruth ar an speiceas den dá cheann a bhíonn ina thuismitheoir baineann, ach bíonn siad colúnach i gcónaí, crua bríomhar. Bíonn na clóin le duilliúr liath nó glas níos coitinne ná na clóin eile. Úsáidtear go minic í chun fál a fhás go tapa.

Plandaí
Cúgar

Ball de chlann na gcat a fhaightear i Meiriceá ó Cheanada aneas. Liath nó scothdhearg/donn. Aonarach ceantrach, áitríonn sé gnáthóga éagsúla. Itheann sé fianna den chuid is mó. Tá ainmneacha eile air: leon sléibhe, púma, pantar, is eile.

Mamaigh
Cúigmhéarach

Speicis éagsúla de Potentilla le bláthanna cúigpheitealacha bána, buí nó corcra.

Plandaí
Cuil Bhealtaine

Feithid sciathánach le beatha ghairid fhásta. Maireann sí 4 bhliain mar larbha, agus ansin tagann amach mar chuil fhásta eitilte, nach n-itheann is nach maireann ach 2-72 uair. I rith na tréimhse gairide sin cúplálann sí is beireann uibheacha. Tugann sí féasta do na héisc an t-am sin bliana, agus spórt do na hiascairí. 

Feithidí
Cuil dhubh

Míol dúcholainneach plandaí a itheann trí shúlach plandaí a ionsú isteach.

Feithidí
Cuil ghorm

Cuileog mhór le bolg niamhghorm is ea cuil ghorm (Calliphora vomitoria). Beireann uibheacha ar ábhar lofa ainmhi. Itheann na larbhaí gan chosa trí bhia a leachtú: mar shampla, úscann na cuileoga fásta súlaigh dhíleáite ar an mbia agus ólann an t-ábhar tuaslagtha.

Feithidí
Cuil Spáinneach

Ciaróg gheal dhaite, ó réigiúin theo thirime de ghnáth. Na larbhaí bídeach, le hingne, a itheann mar sheadán nó ar neadacha nó bianna stóráilte feithidí. Táirgeann na ciaróga fásta ceimiceán a dhéanann cloig ar an gcraiceann: ainm eile uirthi is ea ciaróg cloig.

Feithidí
Cuileann

Crann nó tom síorghlas a fhásann 10 m ar airde, dúchasach don Eoraip. An choirt airgeadach liath. Na duilleoga leathrúil snasta ar an taobh uachtarach le himill thonnacha spíonacha. Na bláthanna ceathairpheitealach bán, caora dearga ina ndiaidh, agus fireannaigh is baineannaigh ar chrainn dhifriúla. Fástar go forleathan é mar mhaisiúchán, don Nollaig go háirithe. Bíonn duilleoga ildathacha nó caora buí ar chuid mhaith de na crainn shaothraithe.

Plandaí
Cuileog ghlas

Aifid bhogcholainne a itheann trí shúlach plandaí a shú. Colainn ramhar ghlas ag an mbaineannach, gan sciatháin; an fireannach níos dorcha. Tálann sí drúcht meala, agus uaireanta déanann seangáin freastal uirthi. Timthriall casta beatha aici, agus táirgtear suas le 10 nglúin gach bliain ar mhodh neamhghnéasach. Is lotnaid an-suntasach í nuair a bhíonn sí an-fhlúirseach.
Cuilghaiste Véineas

Is planda beag ilbhliantúil ascnaideach é cuilghaiste Véineas. Tá sé dúchasach do na coillte neamhthorthúla péine in oirdheisceart na Stát Aontaithe. Na duilleoga i gcnotaí. Na bláthanna bán le 5 pheiteal, i spící caola suas le 15 cm ar airde. Gach duilleog ina dhá leath, cuid íochtarach sciathánach is cuid uachtarach (an gaiste) ina dhá liopa leathsféarúla le 3 thruicearghruaig i ngach ceann agus fiacla mar imeall air. Má spreagann feithid na gruaigí seo, dúnann na liopaí go daingean de phreab, tálann faireoga dearga ar dhromchlaí na liopaí einsímí, agus díleánn an planda an chreach go hiomlán roimh athoscailt na duilleoige. 

Plandaí
Cuília

Éan Afracach fíodóra a áitríonn talamh féaraigh, coillearnach is riasc. Itheann sé síolta. Is lotnaid shuntasach talmhaíochta an cuília gobdearg, a chiapann barra gráin. 

Éin
Cuilithe

Foirm rothlach sreafa i sreabháin. Bíonn na sruthlínte cuartha, agus fiú ina lúba iata. Samplaí dá leithéid is ea cuilithí guairneáin, camanfaí is iomghaotha, agus guairneáin in abhainn de thoradh bac ar an tsreabh.
Cuimhne

Cumas teacht ar eolas san intinn mar gheall ar eachtraí a tharla san am atá caite is an chuimhne. Sna teoiricí ar an gcuimhne, pléitear cén fáth go ndéantar dearmad (meath nó trasnaíocht le hábhair eile) agus an féidir go bhfuil dhá stór san intinn ina ndéantar dearmad ar rátaí difriúla (cuimhní gearrthéarma is fadtéarma). Déantar iarracht cuimhne eipeasóideach (cuimhne ar eachtraí ar leith a tharla do dhuine) is cuimhne shéimeantach (eolas) a thuiscint, agus conas a idirghníomhaíonn eolas nua atá ag teacht isteach le heolas a bhí ag duine roimh ré, maidir le tuiscint teanga is réiteach fadhbanna (cuimhne oibrithe). I measc na bhfadhbanna praiticiúla, tá iontaofacht cuimhne finné súl, mar is eol go bhfuil sé éasca finné súl a chlaonadh le heolas a fhaigheann sé i ndiaidh na heachtra.
Cuimhne bholgánach

Saghas cuimhne ríomhaire a saothraíodh ar dtús sna 1970idí. Cuimhne inléite inscríofa an cineál cuimhne seo, a fheidhmíonn trí mhionbholgáin mhaighnéadaithe pholaraithe, a sheasann do ghiotáin, a chasadh. Is struchtúir an-storrúla ón taobh meicniúil iad seo, agus feidhmíonn siad go maith thar raon mór teochta. Ach is mall costasach iad i gcomparáid le cuimhní leathsheoltacha. Baintear feidhm astu i gcomhshaolta garga.
Cuimhne inléite amháin

Cuimhne leathsheoltóra i ríomhaire nach scriostar a bhfuil de shonraí stóráilte ann nuair a chuirtear an ríomhaire as (ROM i mBéarla). Ní féidir na sonraí i gcuimhne ROM a athrú, agus mar sin baintear feidhm aisti chun ríomhchláir oibriúcháin i ríomhaire, a mbaintear feidhm astu go minic, a stóráil.
Cuimhne inléite amháin inríomhchláraithe

Saghas ar leith cuimhne inléite amháin ar chiorcad iomlánaithe leathsheoltóra is ea Cuimhne inléite amháin inríomhchláraithe (PROM). Is féidir leis an úsáideoir sonraí a insealbhú ann ach nach féidir aon athruithe eile a dhéanamh air tar éis na sonraí a chlárú.

Ríomhaireacht
Cuimhne ríomhaire

Tugtar cuimhne ríomhaire ar an chuid de ríomhaire a stórálann cláir is sonraí, go buan nó go neamhbhuan. Tá dhá chineál bhunúsacha ann: cuimhne randamrochtana (RAM), agus cuimhne inléite amháin (ROM). I bhfoirm ciorcad iomlánaithe a fhaightear iad, agus is féidir sonraí a léamh, nó a aistriú astu nó iontu go han-tapa leis an láraonad próiseála.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Ríomhaireacht
Ailtireacht ríomhairí
Cuimín

Planda caol bliantúil is ea cuimín a fhásann 50 cm ar airde, dúchasach do thuaisceart na hAfraice is iardheisceart na hÁise. Na duilleoga roinnte ina maotháin chaola, cosúil le snáithí. Na bláthanna bán nó bándearg, na peitil eangach. Na torthaí ubhchruthach le heitrí caola. Saothraítear é ar son na dtorthaí cumhra a úsáidtear mar spíosra, mar chomhábhar i bpúdar curaí, agus i gcócaireacht Mheicsiceach.

Plandaí
Cuineoilín

C9H7N, bun orgánach atá gaolmhar le piridín. Leachtanna olúla is ea é féin agus a isiméir iseacuineoilín, ar comhábhair tarra guail iad. Díorthaítear cuineon is alcalóidigh eile as.
Cuineon

C6H4O2, ceann de dhá isiméir a dhíorthaítear ó bheinséin. Tá siad an-daite, agus is minic grúpa cuineonach mar chrómafór i ruaimeachán.
Cuinín

Druga a úsáidtear chun an mhaláire a sheachaint, agus uaireanta mar chóireáil uirthi. I láthair i gcoirt crann áirithe atá dúchasach do na hAindéis is a shaothraítear i Srí Lanca, an India is Iáva. Aonraíodh cuinín íon ón gcoirt seo den chéad uair i 1820, agus ba é an t-aon druga frithmhaláire go dtí na 1920idí. Ós rud é gur fhás frithsheasmhacht na mbaictéar i gcoinne na ndrugaí nua saorga, tá cuinín coitianta fós.
Cuirín

Tom duillsilteach, dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh is na hAindéis. Na duilleoga maothánach go bosach. Na bláthanna iompartha i gcrobhaingí ar phéacáin ghearra chliathánacha, 4-5 sheipeal is 4-5 pheiteal, na peitil rud beag níos giorra is cruinn. Na caora súmhar. Saothraítear iad mar mhaisiúchán agus ar son na dtorthaí (is fíonchaora i ndáiríre iad na cuiríní tirime a úsáidtear i gcácaí torthaí). 

Plandaí
Cuirín dearg

Cuirín atá dúchasach d'iarthar na hEorpa, a tháirgeann caora dearga inite ar sheanadhmad. Is é atá sa chuirín bán ná foirm bhán den chuirín céanna. 

Plandaí
Cuirín dubh

Saghas cuirín chumhra atá dúchasach don Eoraip is an Áise. Saothraítear go forleathan é. Fásann na caora dubha inite ar adhmad nua. 

Plandaí
Cúirséad

Saghas mearóige le torthaí beaga, glasa nó buí.

Glasra
Cuisle (fiseolaíocht)

Brúthonn a ghineann bualadh an chroí, an méadailín clé go háirithe, chun an fhuil a dhíchur isteach i gcóras na bhfuileadán. Is ionann an oiread frithbhuailtí sa nóiméad is ráta an chroí. I ndaoine, is é 70-90 é le linn suaimhnis, ag méadú le linn aclaíochta, feirge is fiabhrais, ag laghdú le linn dúlagair. Is féidir na forbairtí is na crapthaí ailtéarnacha sna hartairí gar do dhromchla na colainne a mhothú (agus a fheiceáil, uaireanta) mar chuisle. Braitear an ráta bíogtha de ghnáth le barra na méar a chur go bog ar thaobh istigh na rí go díreach os cionn an rosta (an bualadh gathach).

Naisc Sheachtracha
Seaneagráin chlóite curtha suas ar an Idirlíon. “Iris Don Aois Nua”http://borel.slu.edu/cuisle/
Cuisliú

Claiseanna tanaí ingearacha ar fhoirgneamh, de ghnáth ar stoc colúin nó piléir balla. Faightear iad san ord Dórach, san ord Iónach, san ord Corainteach is sa Chomhord, ach ní fhaightear san ord Tuscánach.
Cuisniú

Fuarú, trí ghalú den chuid is mó. Feidhmíonn an cuisneoir is córais aerchóirithe ar an bprionsabal seo. I gcóras mar seo, bíonn leacht cuisnithe (Freon, mar shampla) istigh i gcóras iata píobán. Brúitear gal an leachta seo le caidéal isteach i gcomhdhlúthadán, áit a gcomhdhlúthaíonn sí ina leacht the. Bíonn an comhdhlúthadán taobh amuigh den chuisneoir agus cailleann sé teas go dtí timpeallacht an tseomra, rud a fhuaraíonn an leacht ann. Ansin ritheann an leacht fhuar trí chomhla leata isteach i bpíobán ar thrasghearradh níos mó, áit a ngalaíonn an leacht is a dtógann an teas folaigh galaithe ón timpeallacht. Mar seo, fuaraítear timpeallacht an ghalaitheora, a bhíonn taobh istigh de bhosca teasdíonta an chuisneora. Uaidh sin téann an ghal tríd an gcaidéal agus timpeall an chiorcaid arís is arís eile.
Culaith spáis

Culaith ar leith chomh maith le córas chun beatha a chothú do spásaire amuigh sa spás. Sa bhunchulaith, tá bríste le bróga ceangailte de, geansaí, caipín le micreafón is cluasáin i gcomhair cumarsáide, lámhainní, agus clogad le fuinneog thrédhearcach. Taobh istigh, caitheann an spásaire ball inmheánach éadaigh a chlúdaíonn an chuid is mó dá cholainn. Ritheann 90 m de phíobáin tríd sin chun uisce fuaraithe/téite a iompar agus an spásaire a choimeád compordach. Cuid mhaith ciseal san ábhar a ndéantar an chulaith as. Ar an taobh istigh tá éadromán chun an ocsaigin a choimeád sa chulaith. Timpeall air sin tá ciseal dacróin, fabraic láidir a choimeádann srian ar an éadromán faoi bhrú na hocsaigine. Timpeall air sin tá ciseal den phlaisteach Mylar ach é clúdaithe le ciseal alúmanaim chun teasdíonadh a sholáthar. Taobh amuigh de sin tá cisil eile d'uigí láidre mar chosaint ar radaíochtaí cosmacha is ultraivialaite agus micreadhreigeoidigh. Sa chóras cothaithe beatha, tá umair ocsaigine agus gaothaire le mótar chun an ocsaigin a shéideadh isteach sa chlogad. Tá rialtán ocsaigine ann is cartús de hiodrocsaíd litiam is gualach chun dé-ocsaíd charbóin a bhaint as an ocsaigin asanálaithe sa chóras. Tá néalaitheoir san imshruthú ocsaigine chun galuisce a bhaint aisti. Tá raidió, gléas rabhaidh, agus mála dí sa chóras freisin. Ar eagla na heagla, caitheann an spásaire maonairt chun a fhual a ghabháil. Léi seo, is féidir le spásaire timpeall 7 n-uaire a chaitheamh amuigh i dtimpeallacht chontúirteach spáis.

An spás
Spáseitilt
Teicneolaíocht spáis
Cúlbhá

San ailtireacht, ascaill bhoghtach leathchiorclach nó pholagónach in eaglais, ag ceann séipéil nó córlainne de ghnáth. Ó bhunús, is ann a bhíodh cathaoir an phraetóra i mbaisleac Rómhánach.

Ailtireacht
Cúlchros-síolrú

Sa ghéineolaíocht thurgnamhach, cúpláil hibride den chéad ghlúin le haonán le comhdhéanamh géiniteach comhionann le ceann dá thuismitheoirí. Déantar turgnaimh mar seo chun naisc idir géinte a aimsiú.

Géineolaíocht
Culicidae

Is fine na muiscítí é Culicidae, fine ina bhfuil timpeall is 3,600 speiceas. Is cuileog bheag chaol le próboscas polltach é an mhuiscít, le fáil ar fud an Domhain. Tá cuid mhaith de na speicis suntasach don mhíochaine is an tréidliacht mar gur iompróirí galar iad, cosúil le maláire, fiabhras buí, fiabhras deingí, is eilifintiáis.  Uaireanta, tugtar corrmhíol uirthi freisin, cé go n-úsáidtear an t-ainm sin freisin ar na feithidí a dtugtar gnats orthu i mBéarla. Itheann na baineannaigh fuil, agus na fireannaigh súlaigh plandaí. Beirtear na huibheacha in uisce. Na larbhaí uisciúil, ag ithe trí phlanctóin a scagadh ón uisce. An pupa camógchruthach gníomhach, ag maireachtáil faoi scannán dromchlach, crochta lena fheadán riospráide. Feidhmíonn na baineannaigh mar iompróirí na maláire, an fhiabhrais bhuí, na fioláiriáise, an fhiabhrais dheingigh, agus orgánach eile galar.

Feithidí
Diamant Cullinan

An diamant is mó a fuarthas riamh, meáchan 0.65 kg (3,255 carat). Fuarthas sa Phríomh-Mhianach Diamant san Afraic Theas i 1905 é, agus ainmníodh é as Thomas Cullinan a d'fhionn an mianach ar dtús. Gearradh i 9 gcloch mhór is 96 cloch bheag é, agus suíodh an ceann is mó (Réalta Mhór na hAfraice) sa ríshlat i seoda corónach na Breataine.
Cúltarraingt

Fórsa a chuireann bac ar ghluaiseacht réada trí shreabhán. Tarlaíonn sí de bharr frithchuimilte idir an réad is an sreabhán ag sreabhadh thar dhromchla an réada (cúltarraingt shlaodach nó fhrithchuimilteach) agus na difríochtaí brú de bharr an tsreafa mórthimpeall an réada (cúltarraingt foirme nó phróifíle). Tugtar friotaíocht aeir ar an gcúltarraingt ar réad i sruth aeir.
Cúlteilgean

Córas chun íomhá a theilgean ar scáileán tréshoilseach chun gur féidir í a fheiceáil ón taobh eile. Is áisiúil a leithéid nuair nach féidir an áit a bhfuil an lucht féachana a dhorchú, mar shampla i músaeim nó taispeántas, agus le teilifís ollscáileáin. I bhfoirm ar leith de chineamatagrafaíocht chumaisc tógann na haisteoirí a bpáirteanna os comhair a leithéid de scáileán agus radharc inghluaiste cúlteilgthe air seo mar chúlra don dráma. 

Cineamatagrafaíocht
Cultúr (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, pobal miocrorgánach nó ceall, díthiomsaithe ó fhíochán, a choinnítear go saorga is a fhástar i meán cothaitheach trí dheighilt neamhghnéasach. Baintear feidhm as an teicníocht i dtaighde turgnamhach sa mhicribhitheolaíocht agus feidhmeanna diagnóisithe (is cóireála, uaireanta) sa mhíochaine.
Cúlú (géinitic)

Sa ghéinitic, tréith a éiríonn follasach nuair a fhaigheann an indibhid dhá chóip de na hailléilí cosúla nó comhionnana. Ní ceart an téarma a lua maidir le géinte ná ailléilí. I ngalair ghéiniteacha dhaonna atá uathsómach cúlaithe (cosúil le fiobróis chisteach), féadfaidh gach tuismitheoir gan siomptóim aon ailléil athruithe a thabhairt ar aghaidh dá bpáiste go bhfaighidh an páiste an neamhord. I ngalair chúlaithe X-nasctha, féadfaidh an mháthair gan siomptóim X-ailléil athruithe a thabhairt ar aghaidh dá mac, le X-chrómasóm amháin, go bhfaighidh sé an neamhord. 

Géineolaíocht
Cumadóireacht

Is éard is cumadóireacht ann ná an próiseas ina gcruthaítear píosa ceoil ionas gur féidir é a sheinm arís is arís eile thar na blianta, agus an píosa ceoil a chruthaítear sa phróiseas. 

Déantar idirdhealú idir cumadóireacht is féidir a athsheinm agus tobchumadh nach féidir a sheinm arís. Déanann córas casta nodaireacht ceoil cinnte go bhfuil an chumadóireacht inathsheinnte de réir rún an chumadóra. In aoiseanna roimhe seo, agus fós i gcuid mhaith de cheol an oirthir, bíonn iarmhairt chriticiúil ag an traidisiún béil. 

Cumadóireacht
Ceol
An Bealach Caoin Theas

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é an Bealach Caoin Theas.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Beanntraí, Barúntacht, Contae Loch Garman

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Beanntraí.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Guaire, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Guaire.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Scairbh Bhailis

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Scairbh Bhailis.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Síol Bhroin

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Síol Bhroin.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Síol Maoluír Thoir

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Síol Maoluír Thoir.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Síol Maoluír Thiar

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Síol Maoluír Thiar.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Baile na Trá, Contae Loch Garman

Is baile fearainn suite i gContae Loch Garman é Baile na Trá.

Contae Loch Garman
Baile Uí Choigligh

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Baile Uí Choigligh.

Contae Loch Garman
Cumalainimbeas

Scamaill de chlann na gcumalas a éiríonn an-ard (suas le 10 km). Go minic bíonn cuma dhorcha bhagrach orthu ón talamh, agus bíonn siad bainteach le stoirmeacha toirní is teacht fronta fhuair le linn do lagrach dul thart. Ar barr is féidir go gcruthóidh an scamall cruth inneonach. 

Meitéareolaíocht
Cumalas

Clann scamall le hairde leathan agus bun réasúnta cothrománach. Cuimsíonn sé scamaill bheaga chlúmhacha, mar a bheadh ann tráthnóna samhraidh, agus ag foirceann eile, scamaill dhubha bhagracha stoirme is cumalainimbis. Comhiompar is cúis lena bhfaid cheartingearacha. Bíonn a mbun timpeall 450-2,000 m ar airde. 

Meitéareolaíocht
Cumann Náisiúnta Audubon

Eagraíocht phríobháideach sna Stáit Aontaithe, ainmnithe as an ealaíontóir is nádúraí Meiriceánach John James Audubon. Stiúrann sé níos mó ná 60 tearmann d'ainmhithe is éanlaith fhiáin.
Cumann Náisiúnta Geografach

Is é atá i gceist leis an gCumann Náisiúnta Geografach ná eagraíocht eolaíochta is oideachais sna Stáit Aontaithe, a bunaíodh sa bhliain 1888. Foilsíonn sé torthaí an taighde is na staidéir a mhaoiníonn an cumann ina iris cháiliúil mhíosúil National Geographic. Bhí 10 milliún ball ann i 2006. 

Eagraíochtaí
Tíreolaíocht
Cumann Ríoga

Eagraíocht cháiliúil eolaíochta sa Bhreatain. Tharla an chéad chruinniú i 1660, agus i 1662 thug an Rí Searlás II cairt dó chun eolas nádúrtha a chur chun cinn. Ba é Isaac Newton an chéad uachtarán air.

Tagairtí 

Ollscoileanna i Sasana
Comhairle Shiorrachd Rinn Friù

Ceantar chomhairle de chuid na hAlban is ea Comhairle Shiorrachd Rinn Friù.

Bailte 
 
 Achadh an t-Sruthain, Ach na Feárna, Arascain 
 Baile na h-Eaglais , Baile an Easbaig, Baile Chlarc, Baile Iain, Baile Nèill, Baile Ùr na Maoirne, Bagh nan Uaimhean, Baile Raghnaill 
 Ceann a' Bhárra, Cille Pheadair, Coille an Dail, Cill Bhearchain 
 Dail Bhaile Dhealgaiche, Dún Matilda
 Grianaig, Giofnag, Guireag 
 Innis Fhionghain, Inbhir Chip 
 Loch Uinneach 
 Páislig, Port Ghlaschú 
 Rinn Friù, Rann Feóirling

Cultúr 

 Cart
 Oilthigh na h-Alba an Iar
 Páirc Mhaolagain, Port-adhair Eadar-náiseanta Ghlaschú 
 Srath Ghriobhaidh

Ceantair chomhairle na hAlban
Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Baile an tSionóidigh

Is baile fearainn suite i gContae Loch Garman é Baile an tSionóidigh.

Contae Loch Garman
Fearann Mhic Mhurchú

Is baile fearainn suite i gContae Loch Garman é Fearann Mhic Mhurchú.

Contae Loch Garman
An Mhoing Bheag

Is baile fearainn suite i gContae Loch Garman é an Mhoing Bheag.

Contae Loch Garman
An Ráithín, Contae Loch Garman

Is baile fearainn suite i mbarúntacht Uí Dheá i gContae Loch Garman é an Ráithín.

Contae Loch Garman
Cuan Loch Garman

Is cuan suite i gContae Loch Garman é Cuan Loch Garman.

Contae Loch Garman
Cnoc Fhiodh na gCaor

Is cnoc suite i gContae Loch Garman é Cnoc Fhiodh na gCaor.

Contae Loch Garman
Seanros

Is paróiste suite i gContae Loch Garman é Seanros.

Contae Loch Garman
Torchoill

Cnoc i gContae Loch Garman is ea Torchoill (253 m). 

Torrchoill
Coláiste na Dea Comhairle

Is meánscoil suite i gContae Loch Garman é Coláiste na Dea Comhairle.

Féach freisin

Naisc sheachtracha

Tagairtí 

Contae Loch Garman
Comhairle Shiorrachd Lannraig a Tuath

Contae de chuid na hAlban is ea Comhairle Shiorrachd Lannraig a Tuath.

Bailte 

 An t-Árd Ruigh, Achadh an Locha
 Bárr Geadaidh, Baile a' Chuilinn, Bad nam Manach
 Comar nan Allt, Camas Neachdain, Cnoc a' Chluig, Cill Saidhe, Ceann a' Mhonaidh, An Cárn Fionn, Coille an Daimh Crócan Chaladair, Clealand, An Cró, Cnoc na h-Eaglais
 Drochaid an Chóta, Dubh Leitir
 Na h-Earbaill
 Gart Cois, An Gleann Bhog
 Magh na Cruithneachd
 Na Seots, Na Steaps
 Tobar na Máthar

Tíreolaíocht 

 Abhainn Amain
 Balla Antonine
 Cnoc a' Bhláir, Na Cróthan Gorm
 Drochaid a' Chóta Meadhain, Drochaid a' Chóta Taobh Grianach, Druim Gailleach
 Monadh a' Bhuith
 Port-adhair Comar nan Allt

Ceantair chomhairle na hAlban
Comhairle Shiorrachd Lannraig a Tuath
An Córas seascaidí

Is éard is an córas seascaidí (bonn 60) ann ná córas uimhreach le seasca mar a bhonn. Thosaigh sé leis na Suiméaraigh ársa sa 3ú Mhílaoise RC, agus uathu siúd fuair na Bablónaigh ársa é, agus úsáidtear go fóill é - i bhfoirm mhodhnaithe - le haghaidh aga , uillinneacha, agus comhordanáidí geografacha a thomhas.

Tá ag an uimhir 60, uimhir an-ilchodach, dhá cheann déag de fachtóirí, eadhon {1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60} a bhfuil dhá, trí, agus cúig de na huimhreacha sin ina uimhreacha príomha. Leis an oiread sin fachtóirí, simplítear go leor codán lena mbaineann uimhreacha seascadúla. Mar shampla, is féidir uair an chloig a roinnt go cothrom i chodanna de 30 nóiméad, 20 nóiméad, 15 nóiméad, 12 nóiméad, 10 nóiméad, 6 nóiméad, 5 nóiméad, 4 nóiméad, 3 nóiméad, 2 nóiméad, agus 1 nóiméad. Is í an uimhir seasca an uimhir is lú gur féidir a bheith inroinnte le gach uimhir ó a haon go dtí a sé, sé sin le rá, go bhfuil sí ina comhiolraí is lú de 1, 2, 3, 4, 5, agus 6.

San airteagal seo, léirítear na digití seascadúla go léir mar uimhreacha deachúlacha, ach amháin aon áit ina ndeirtear a mhalairt. [Mar shampla, ciallaíonn 10 a deich agus 60 seasca.]

an tSuiméir
An Corrán Méit
An Mheaspatáim
An Neasoirthear Ársa
Sibhialtacht
Liostaí comhordanáidí
Seandálaíocht na hIaráice
An Chloch, Contae Chill Chainnigh

Is baile suite i gContae Chill Chainnigh í an Chloch.

Bailte i gContae Chill Chainnigh
Callainn, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é Callainn.

Contae Chill Chainnigh
Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Ceanannas, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é Ceanannas.

Contae Chill Chainnigh
Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Cill Chainnigh, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh í Cill Chainnigh.

Contae Chill Chainnigh
Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Cnoc an Tóchair, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é Cnoc an Tóchair.

Contae Chill Chainnigh
Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Gabhrán, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é Gabhrán.

Contae Chill Chainnigh
Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Cumarsáid mhalartach breise

Modh cumarsáide a ceapadh chun cabhrú le daoine atá míchumasaithe go dian nach féidir leo labhairt nó scríobh i gceart. Córas formhéadaithe atá i gceist chun cur le gnáth-theanga. I gcórais eile baintear feidhm as teanga eile, lánéagsúil ó ghnáth-theanga. Samplaí de seo is ea teanga comharthaíochta, cláir siombailí, sintéiseoirí urlabhra, agus Braille. De réir cineáil, caitheann an t-úsáideoir gaireas, nó suíonn os a chomhair, ar a bhfuil litreacha, focail nó teachtaireachtaí, agus cuireann sé an eilimint chuí in iúl, ag baint úsáid as pé ball inghluaiste dá cholainn (cos, béal, mala nó eile) is féidir: á clóbhualadh, ag teagmháil léi, ag síneadh méire ina treo. Tá an-dul chun cinn á dhéanamh sa réimse seo le forbairtí i dteicneolaíocht leictreonaice is ríomhaire.
Cumasc (ailtireacht)

An ceann ba mhaisithe de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí, ag cur na cuairsce Iónaí le chéile le duilleoga acantais an oird Chorantaigh, le stoic chuisleannacha nó shimplí.

Ailtireacht
Cumhacht

Sa bhfisic, an ráta déanta oibre le ham, nó an ráta ídithe fuinnimh le ham. Úsáidtear an tsiombail P chuici, agus an t-aonad vata (W). Is gá oiread éigin fuinnimh (nó oibre) chun réad a ardú fad éigin suas san aer, ach chun an obair a dhéanamh níos tapa, ní mór breis cumhachta a úsáid.

Cumhacht
Cumhacht tochrais

Córas a stórálann fuinneamh daonna i bhfoirm mheicniúil nó leictreach agus a scaoileann amach é mar obair dhéanta ar bhealach a rialaítear thar thréimhse ama, cosúil le clog traidisiúnta. Foirm mheicniúil is ea sprionga bíseach, ar féidir é a thochras agus ansin fuinneamh a scaoileadh as chun obair a dhéanamh go rialta. Foirm leictreach is ea dineamó, ar féidir é a thochras agus fuinneamh leictreach a ghiniúint is a stóráil i mbataire in-athluchtaithe: is féidir lampa a lasadh nó raidió nó ríomhaire a rith an fad is atá an bataire luchtaithe.
Cuntraiteanór

Guth cuachach an fhir fhásta, traenáilte is saothraithe chun páirteanna altacha a chanadh, in ilfónacht eaglasta go príomha.
Cuntraphointe

Sa cheol, cuingriú comhaimseartha dhá dhual shéiseacha nó níos mó. Éagsúil ó armóin, a chiallaíonn go ginearálta comhdhéanamh cordach ag tionlacan líne séisí amháin nó níos mó. I gcuntraphointe do-inbhéartaithe, is féidir go ndéanfaidh aon cheann de na duail shéiseacha dordlíne shásúil do na duail eile.
Cúpla (meicnic)

Sa mheicnic, dhá fhórsa den mhéid céanna, ag feidhmiú i dtreonna urchomhaireacha, ach nach bhfuil na línte feidhmithe comhthitimeach, a chuireann gluaiseacht chasta ar siúl. Léiríonn na fórsaí maighnéadacha ar shnáthaidí compáis cúpla.
Cúpla (daoine)

Beirt sleachta a shaolaítear sa bhreith chéanna. Tagann cúpla bráthartha (déshíogótach) ó dhá ubhán scoite a thoirchítear le chéile. Tagann cúpla comhionann (monaisíogótach) ó ubhán toirchithe amháin, agus mar sin bíonn na leathchúplaí comhionann go géiniteach.
Cúpla ceangailte

Locht sa bhfás sutheolaíochta ina mbeirtear cúpla comhionann agus iad ceangailte le chéile go fisiciúil. Féadfaidh an mhíchuma a bheith chomh beag le sreang imleacánach amháin a bheith roinnte le chéile, nó chomh casta leis na cinn nó na stoic a bheith nasctha le chéile ionas nach féidir iad a scaradh. Tugtar cúpla Siamach ar a leithéid freisin, as an gcéad chúpla den saghas a aithníodh san aois seo, Chang is Eng (1811-1874) a rugadh i Siam (Téalainn an lae inniu).
Cúplairí

I bpróiseáil fhótagrafach, ceimiceáin a chuingríonn le hoibreán réalta ocsaídithe chun líocha daite trédhearcacha a dhéanamh gar don íomhá airgid. Is féidir go mbeidh siad mar fhochuid den tuaslagán réalta, ach de ghnáth comhshnaidhmtear iad sna cisil den eibleacht fhótagrafach.
Cúr (coipeadh)

Coipeadh, fuaidreán gáis i leacht nó fuaidreán leachta i ngás. Cobhsaítear é trí ghlantaigh a chur leis an bpas leachtach. Rialaítear cúir trí oibreáin a chur sa leacht chun teannas dromchla an leachta a mhéadú. Is áisiúil iad, mar shampla, in easostóis mianraí: nuair a bhíonn airíonna dromchlacha difriúla ag comhábhair an mhianaigh, is féidir iad a shnámh chun siúil mar chuid den chúr. Tábhachtach i smachtú dóiteán freisin.
Curaí

Mias spíosraithe éisc, feola, éanlaithe nó glasraí, a thosaigh san oirthear. I measc na spíosraí a úsáidtear i gcuraithe tá lus an choire, cuimín, cillí, cainéal, cardaman, clóibh, feanagréagach, sinséar is tuirmiric. Meastar go bhfeidhmíonn na spíosraí seo mar leasaithigh bia i dtíortha teo. Comhábhair choitianta eile is ea gairleog, iógart, agus lacht cnó cócó.
Curáire

Easostóisí dhá phlanda ó Mheiriceá Theas a úsáideann bundúchasaigh mar nimh ar a reanna saighde sa tseilg. Is tubacuráirín an t-oibreán gníomhach ann, agus baintear úsáid as go forleathan chun pairilis matán a ionduchtú le linn máinliachta.
Curasó

Éan mór, cosúil le turcaí, a mhaireann i gcrainn, dúchasach do thuaisceart is lár Mheiriceá Theas. Cíor fheiceálach cleití cuartha ar an gceann, na cosa fada láidir. Itheann sé bachlóga, duilleoga is ainmhithe beaga. 

Éin
Dlí Curie

Thaispeáin Pierre Curie i 1895 go raibh an mhaighnéadaíocht in ábhar paramaighnéadach díreach i gcomhréir leis an gcóimheas, B/T, más é B an floscdhlús maighnéadach is T an dearbhtheocht i gceilviní. Nuair a mhéadaítear B, méadaíonn sé sin ailíniú na móimintí maighnéadacha adamhacha, agus nuair a mhéadaítear T, méadaítear an suaitheadh teirmeach, rud a chuireann an t-ailíniú ar míthreoir.
Teocht Curie

In ábhair fhearómaighnéadacha, an teocht, TC in aonaid K, a bhíonn uathúil don ábhar, ag a gcailleann sé a fhearómhaighnéadas is a n-éiríonn sé paramaighnéadach amháin. D'fhionn Pierre Curie an feiniméan seo, a éiríonn as suaitheadh méadaithe teirmeach na n-adamh a sháraíonn na fórsaí ailínithe idir adaimh chóngaracha. In iarann, TC = 1043 K. Léiríonn ábhair áirithe fhearómaighnéacha an iarmhairt phisileictreach, ach cailleann siad an t-airí seo nuair a théitear iad os cionn teocht, nó pointe, Curie.
Robert Floyd Curl

Ceimicí a saolaíodh in Alice, Texas ab ea Robert Floyd Curl (1933-2022). Lena chomhghleacaithe Richard Smalley agus Harold Kroto fuair sé an 3ú hallatróp de chuid carbóin, C60, i gcruth cáis sféaraigh, cosúil leis an gcruinneachán geodasach a dhear Buckminster Fuller, agus adamh carbóin ag gach cúinne. Tús le réimse torthúil lán-nua ceimice ab ea na millíní bucaí seo i 1985. Bronnadh Duais Nobel sa cheimic ar an triúr i 1996.

Ceimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1933
Daoine beo
Glenn Hammond Curtiss

Ceannródaí eitlíochta agus gluaisrothaíochta Meiriceánach a rugadh i Hammondsport, Nua-Eabhrac ab ea Glenn Hammond Curtiss (1878-1930). I 1908 bhuaigh sé duais Scientific American don chéad duine a d'eitleodh 1 km go poiblí. I 1911 léirigh sé praiticiúlacht an mhuireitleáin.

Innealtóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1878
Básanna i 1930
Harvey Williams Cushing

Néaramháinlia is fiseolaí a rugadh i gCleveland, Ohio ab ea Harvey Williams Cushing (8 Aibreán 1869 - 7 Deireadh Fómhair 1939). Rinne sé máinliacht is taighde ar an inchinn, an fhaireog phiotútach go háirithe, agus chuir síos ar shiomtóim mífheidhmiú pitiútaigh a dtugtar siondróm Cushing air anois.

Fiseolaithe Meiriceánacha
Lianna Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1869
Básanna i 1939
Georges Cuvier

Anatamaí a saolaíodh i Montbéliard na Fraince ab ea Georges Léopold Chrétien Frédéric Dagobert Cuvier (23 Lúnasa 1769 – 13 Bealtaine 1832). Bhunaigh sé córas nádúrtha rangaithe na n-ainmhithe. Trína thaighde ar iontaisí ainmhithe is iasc, bhunaigh sé dhá eolaíocht nua, pailé-ointeolaíocht agus anatamaíocht chomparáideach. D'éag sé i bPáras.

Daoine a rugadh i 1769
Básanna i 1832
Anatamaithe Francacha
Bitheolaithe Francacha
D1 agus D2

Córais taifeadta fístéipe a úsáideann teicníochtaí digiteacha in ionad teicníochtaí analógacha. Thug comhlacht Sony formáid D1 isteach i 1987, le riain dhifriúla don chomhartha lonrais is an comhartha crómanais ar théip 19 mm ar leithead, a rith ag 28.69 cm sa soicind. Mar mhalairt, thug comhlacht Ampex formáid D2 isteach i 1988, le comhartha ilchodach ar théip 19 mm le páirteagail mhiotalacha uirthi, ach ag rith ag 13.17 cm sa soicind (dhá oiread níos coigiltí, ar a laghad). Táirgeadh caiséid a rithfeadh ar feadh 32, 94 is 208 nóiméad.
Daba

Leathóg Eorpach atá flúirseach ar ghrinnill ghainmheacha gar don chósta síos go dtí 150 m. Itheann sé crústaigh is inveirteabraigh eile. An dá shúil ar an taobh deas den cheann. Na lanna garbh. Suas le 40 cm ar fhad. Iasc tábhachtach bia, a ghabhtar le tráil agus líonta.

Éisc
Dadachas

Gluaiseacht nua-aoiseach san ealaín a bunaíodh i Zürich i 1916. Bhí spiorad na céille ceannaithe maidir leis an gcéad cogadh domhanda le brath air, agus chuir na Dadaigh i gcoinne an chogaidh is luachanna traidisiúnta sna healaíona. Chleachtaigh siad beartaíochtaí turrainge. Roghnaíodh an t-ainm go randamach i bhfoclóir. I measc na mbunaitheoirí bhí an file Tristan Tzara (1896-1963) is an t-ealaíontóir Jean Arp, agus i measc na gcuiditheoirí bhí Duchamp (saothar cáiliúil Dádach uaidh ab ea Fountain (Scairdeán, 1917), fualán poircealláin), Ernst, Picabia is Ray. Bhí tionchar ag an Dadachas ar na hOsréalaithe, agus mhúscail glúin nua ealaíontóirí an bheartaíocht turrainge sna 1960idí.
Daifnia

Cineál dreancaide uisce a fhaightear i locha is aibhneacha fionnuisce.

Branchiopoda
Dáilia

Ilbhliantóg le fréamhacha tiúbracha den ghné Dahlia a fhásann 8 m ar airde is an dáilia. Eipifít, uaireanta, dúchasach do na sléibhte ó Mheicsiceo go dtí an Cholóim. Cuid mhaith speiceas le bláthchinn mhóra ildaite ilchodacha ilghnéitheacha, cosúil le criosantamam. Fásadh ar dtús é ar son na dtiúbar a d'ití mar ghlasra, ach anois fástar go forleathan mar mhaisiúchán é. Is iontach an ilghnéitheacht datha is cuma a fhaightear ann trí hibridiú.

Asteraceae
Plandaí
Daille

Cailliúint radharc na súl is ea an daille, go hiomlán nó cuid de. Is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar dhíchineálú na reitine (díchineálú macúlach), cataracht, glácóma nó diaibéiteas. I dtíortha atá ag forbairt, is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar ionfhabhtuithe, ina measc tracóime is gonairith. 

Míchumas
Daille abhann

Ionfhabhtú atá eindéimeach san Afraic a tharlaíonn de bharr péiste micreascópaí de chlann na néimeatóide, Onchocerca volvuvus. Iompraíonn cuileoga dubha, a chónaíonn gar d'aibhneacha, an phéist, agus nuair a thógann siad greim phianmhar as daoine tugtar an phéist dóibh. Nuair a bhaineann an greim leis an tsúil, tarlaíonn tochas agus, de réir a chéile, tál iomarcach deor, athlasadh an inteacháin, glácóma, agus daille.
Daille oíche

Cumas laghdaithe oiriúnaithe don dorchadas agus rudaí a fheiceáil i solas lag. Tarlaíonn sí de bharr uireasa vitimín A (reiteanól). Is comhábhar riachtanach an vitimín seo i ródaipsin, lí sa reitine atá freagrach as radharc daite.
Gottlieb Daimler

Innealtóir, déantóir gluaisteán a rugadh i Schorndorf na Gearmáine ab ea Gottlieb Daimler (1834-1900). D'fheabhsaigh sé an t-inneall dócháin inmheánaigh ó 1872 ar aghaidh. Dhear is tháirg sé ceann de na gluaisteáin is luaithe a bhí oiriúnaithe don bhóthar (1885), agus chuir feabhas mór ar thionscal na ngluaisteán.

Fuinteoir ab ea a athair. Níor dhalta iontach éirimiúil é Gottlieb Daimler nuair a bhí sé ar scoil. Bhí spéis ar leith aige, áfach, sa mheicnic. Tar éis go leor cur agus cúiteamh, tógadh as an scoil é agus chaith sé seal printíseachta le harmadóireacht.

Níorbh fhada go raibh clú agus cáil ar Daimler mar armadóir. Fuair sé post i monarcha mhór mionairm i Stuttgart. Ba ghearr go raibh sé ina Leasbhainisteoir sa mhonarcha seo. Ní raibh Daimler sásta go fóill, áfach. D'éirigh sé as a phost agus chaith sé trí bliana ar ceardscoil i Strassburg. Bhí post páirt-aimsire aige ar feadh an ama seo.

Chaith sé tréimhsí ag obair i Sasana, sa bhFrainc agus sa Bheilg le barrfheabhas a chur ar a chuid ceardaíochta. Fuair sé post ansin i gceann de na tionscail ba mhó sa Ghearmáin lena linn. Sa bhliain 1872, bhunaigh tionsclóir saibhir Gearmánach monarcha inneall. Roghnaigh sé Daimler agus tionsclóir cáiliúil eile, Nicolas Otto, Gearmánach, mar chomhairleoirí teicneolaíochta. D'éirigh le Daimler agus Otto inneall ceithre shorcóir a cheapadh. Ba é an t-inneall seo bunús an ghluaisteáin. Ní fhéadfadh an bheirt acu obair as lámh a chéile, áfach - amhail mar a tharla i gcás go leor eile d'intleachtóirí móra an domhain.

D'éirigh Daimler as an bpáirtíocht agus bhunaigh sé saotharlann dá chuid féin in Cannstatt. Mí na Nollag 1883, bhain sé paitinn amach ar inneall ardluais a oibreoidh ar bhiotáille.

Leagan simplí den inneall gluaisteáin atá againn sa lá atá inniu ann ba ea inneall Daimler. Ar shorcóir agus ar loine a oibríodh sé. Bhí dhá oscailt aeraithe sa sorcóir, ceann amháin acu chun an meascán d'aer agus gas a réiteach. Trín cheann eile a scaoiltí amach an gas ídithe.

Níorbh fhada go raibh sé ar chumas Daimler na hinnill seo a olltáirgeadh agus d'éirigh sé as feidhm a bhaint as biotáille agus chuaigh sé i mbun artola. Is mar sin a d'éirigh leis a chéad gluaisteán a chur i dtoll a chéile. Bhí na hinnill seo an-chosúil leis an "landaus" a bhaineadh feidhm astu ag an am ach níor ghá capaill chun iad a tharraingt.

Tháinig tuilleadh forbartha fós ar mhonarcha Daimler agus níorbh fhada go raibh gluaisrothair, báid innill agus riancharranna á ndéanamh. Rinneadh éadromáin fhaire fiú a oibríodh ar chumhacht an ghluaisteáin.

Faoin mbliain 1900 - go gairid sular cailleadh Daimler - bhí an chéad gluaisteán foirfe curtha ar fáil aige. Bhí an Mercedes, a léiríodh ag Aonach Pháras déanta de chruach agus bhí sé níb éadroma agus níba dheachumtha ná gluaisteán ar bith go nuige sin. Tháinig an-rath ar an Mercedes agus leathnaigh tionscal an ghluaisteáin ar fud an domhain.

Innealtóirí Gearmánacha
Ceapadóirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1834
Básanna i 1900
Daoine as Schorndorf
Daimsín

Saghas pluma le toradh beag ubhchruthach scothchorcra le blás céiriúil. Meastar gur foirm shaothraithe den bhaláiste é.

Plandaí
Dalaí

Ardán inghluaiste i gcomhair ceamara scannáin nó físe is a oibreora, ar féidir gluaiseacht chun tosaigh is go cliathánach leis an bpointe dearctha a athrú le linn gníomhú radhairc, mar aon le claonadh is peanáil an cheamara féin. Tugtar seat dalaí ar sheat a dheartar chun feidhm a bhaint as na gluaiseachtaí ceamara seo.

Scannánaíocht
Henry Hallett Dale

Fiseolaí agus cógaseolaí Sasanach ab ea Henry Hallett Dale (9 Meitheamh 1875 - 23 Iúil 1968). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1936 as a shaothar ar fheidhmiú aicéitiolcoilíne mar néaratharchuradóir.

Fiseolaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1875
Básanna i 1968
Nils Gustaf Dalén

Eolaí Sualannach ab ea Nils Gustaf Dalén (1869-1937). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1912 as rialtán uathoibritheach a fhionnadh i gcomhair soilse aiceitiléine a bhí in úsáid i gcomharthaí iarnróid, rabhcáin is baoithe.
Dallóg fhraoigh

Mamach forleathan a bhfuil 246 speiceas de ar eolas. Itheann sí feithidí. Cosúil le luch, ach le soc biorach níos faide agus súile beaga. Na cluasa folaithe sa bhfionnadh go minic. Maireann sí gar don uisce. Greim nimhiúil ag cuid acu.

Mamaigh
Dalmátach

Pór madra ó na Balcáin, nó b'fhéidir duchasach don India na céadta bliain ó shin. Mór, déanta go héadrom, le cosa, eireaball is soc fada. Na cluasa gearr crochta, an fionnadh gearr bán le spotaí dubha nó donna.

Póir mhadraí
Mamaigh
Marcus Daly

Boc mór sa mhianadóireacht chopair i mButte, Montana, a rugadh i mBaile Shéamais Dhuibh ab ea Marcus Daly (5 Nollaig 1841 - 12 Samhain 1900). Chuaigh sé ar imirce go Nua-Eabhrac i 1856. Faoi 1861 bhí sé ag obair i mianach óir i gCalifornia, agus ansin ina mhaor oibre i mianach óir i Virginia, Nevada (1862-1868). Chaith sé roinnt blianta mar bhainisteoir ar mhianaigh airgid i Utah. I 1880 cheannaigh sé mianach airgid Anaconda a raibh méid ollmhór copair ann. Tháinig forbairt ar an leictreachas chun cinn is gá le sreanga copair, agus d'fhás mianach Anaconda iontach tapa. Bhunaigh sé comhlacht Anaconda Copper Mining i 1895. Bhruithnigh sé copar, airgead is ór freisin, agus bhí an cheárta bruithnithe is mó ar Domhan i mbaile nua Anaconda.

Fiontraithe Meiriceánacha
Daoine as Contae an Chabháin
Daoine a rugadh i 1841
Básanna i 1900
Henrik Dam

Bithcheimicí a rugadh i gCóbanhávan na Danmhairge ab ea Carl Peter Henrik Dam (21 Feabhra 1895 – 17 Aibreán 1976). D'aonraigh sé vitimín K, agus rinne taighde ar ról vitimín E sa daonchothú. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Edward Doisy i 1943.

Naisc sheachtracha
 Beathaisnéis Henrik Dam ag suíomh Nobel

Daoine a rugadh i 1895
Básanna i 1976
Bithcheimiceoirí Danmhargacha
Damhna idirphláinéadach

Ábhar sa Ghrianchóras seachas an Ghrian, na pláinéid is a gcuid gealacha. Cuimsíonn sé na sreabhthaí cáithníní luchtaithe sa ghrianghaoth, deannach, dreigítí, agus cóiméid.
Damhna idir-réaltrach

Ábhar amuigh sa spás atá scoite amach ó na réaltraí is ea damhna idir-réaltrach. De réir theoiric na hOllphléisce tá an-chuid damhna ann, taobh amuigh de na réaltraí inbhraite, nár braitheadh fós, i bhfad níos mó ná méid na réaltraí go léir le chéile. 

Spás
Damhsa an bháis

Téama coiteann in ealaín na Meánaoise déanaí, damhsa nó mórshiúl agus daoine beo is daoine marbha ag glacadh páirte ann le chéile. Rinne Holbein Óg sraith iomráiteach greanadóireacht adhmaid ar an téama (1538).
William Dampier

Loingseoir is foghlaí mara a rugadh i Yeovil Shasana ab ea William Dampier (5 Meán Fómhair 1651 - 1715). I 1683 sheol sé trasna an Aigéin Chiúin agus chuaigh i dtír sna hOileáin Fhilipíneacha, an tSín is an Astráil. I 1699 rinne sé aistear don Aigéan Ciúin agus taiscéaladh ar chósta thiar thuaidh na hAstráile.

Foghlaithe mara
Taiscéalaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1651
Básanna i 1715
Danar mór

Ceann de na póir mhadraí is mó (75 cm ar airde) a saothraíodh sa Ghearmáin ó shinsir mhaistín. Úsáidtear sa tseilg é. Na cosa fada cumasach, an ceann cearnach le soc domhain is cluasa crochta, an fionnadh gearr mílítheach donn le baill dhorcha.

Póir mhadraí
George Dance

Ailtire a rugadh i Londain ab ea George Dance (1695 -  8 Feabhra 1768). Dhear sé Teach an Ardmhéara (1737) agus foirgnimh eile sa chathair sin. Ailtire a bhí ina mhac George Óg Dance (1741-1828) a bhí gafa leis an Nua-Chlasaiceachas agus a dhear Príosún Newgate (1770-1783).

Ailtirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1695
Básanna i 1768
Daol

Ciaróg mhór dhorcha a fhaightear i siléir is cróite beithíoch. Na fireannaigh suas le 6 mm ar fhad, de ghnáth le starrtha ar a gceann cosúil le hadharca ach iad cumtha as na mandabail. Na larbhaí méith sorcóireach, ina gcónaí in adhmad lofa. Gluaiseann na daoil fhásta go ciotach agus itheann fásra lofa.

Feithidí
Dath

Baineann an dath a airíonn an tsúil leis an meascán de thonnfhaid solais a thagann isteach sa tsúil. Is féidir aon dath a chumadh as meascán éigin de na 3 phríomhdhath: gorm, glas is dearg. 

Tagann dathanna chun cinn ar dhá shlí: nuair a tharchuireann foinse éigin solas infheicthe, agus nuair a shoilsítear réad éigin a bhfuil lí air. De ghnáth bíonn raon tonnfhad sa solas a thagann ó fhoinse ar bith. Spreagann na tonnfhaid sin na néarchinn chuí sa reitine, suimíonn an inchinn na comharthaí néarógacha, agus airítear an meascán mar dhath amháin. Tugtar meascán dathanna trí shuimiú ar an tslí seo. 

Chun an suimiú a chur i gcrích go coitianta, roghnaítear 3 dhath —gorm, glas is dearg — agus tugtar dathanna príomhúla orthu. Aon dath eile, is dath tánaisteach é agus is féidir é a chruthú le meascadh éigin de na dathanna príomhúla. Is áisiúil tríantán suimithe na ndathanna chun toradh na meascán éagsúil a réamhinsint. I meascán ar bith mar seo, ní mór an méid de gach dath a stiúradh chun toradh cruinn a aimsiú. 

Mar sin, nuair a shuimítear 50% de dhearg agus 50% de ghlas, tagann dath buí as. Nuair a mheasctar an sáithiú céanna de ghorm agus glas, dath cian a thagann as. Nuair a shuimítear gorm agus dearg, is maigeanta a thagann as. Nuair a mheasctar an sáithiú céanna de dhearg, glas is gorm, dath bán a bhíonn mar thoradh air. Is léir ón tríantán gurb ionann an meascán seo is gorm le buí, nó glas le maigeanta nó dearg le cian. 

Aon dá dhath a shuimítear le chéile chun an dath bán a chruthú, tugtar dathanna comhlántacha orthu. Nuair a bhíonn lí ar dhromchla is a thiteann solas air, ionsúnn an lí raon éigin tonnfhad agus frithchaitheann sí na tonnfhaid eile. Is iad na tonnfhaid fhrithchaite a bhraitheann na súile. Dealaíonn an lí dathanna áirithe ón mbunsolas, agus ní fheiceann na súile ach na dathanna a bhíonn fágtha. 

Is ar an mbealach céanna a fheidhmíonn scagaire datha: dealaíonn sé dathanna áirithe agus fagann dathanna eile chun iad a thaispeáint do na súile. Más bán an solas a théann isteach i scagaire do dhath príomhúil amháin, dealaíonn an scagaire an dath comhlántach agus fágann an dath príomhúil ar leith sa léas solais. Má chuirtear dhá scagaire i ndiaidh a chéile sa léas solais bháin, ní fhágtar sa léas ina dhiaidh ach an dath a bhíonn comhlántach le dhá dhath na scagairí. Má mheasctar dhá phéint, ceann dearg is ceann gorm, dealaítear níos mó dathanna ón mbán ná mar a dhéanann ceachtar acu ina aonar. Is é an dath a fheictear ná dath corcra. Léirítear an feidhmiú seo le tríantán dealaithe na ndathanna. Nuair a mheasctar lí dhearg agus lí bhuí, is dath flannbhuí an toradh. Nuair a mheasctar gorm agus buí, dath glas a thagann as, agus nuair a mheasctar dearg, buí is gorm, faightear dubh. Tugtar meascán dealaithe na ndathanna ar an bpróiseas seo.

Dath
Amharc