joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Gluaiseacht Frithbheartaíochta na nGiúdach

Bunaíodh an Ghluaiseacht Frithbheartaíochta na nGiúdach nó an GFG (Jewish Resistance Movement nó The Hebrew Mary Movement, nó as Eabhrais: תנועת המרי העברי, Tnu'at HaMeri HaIvri) i mí Dheireadh Fómhair, 1945. D'éirigh an feachtas armtha  in aghaidh riail na Breataine sa Phalaistín, níos géire timpeall an ama seo.  

Scátheagraíocht ab ea an GFG, an eite pholaitiúil de chuid an Irgun, Palmach, Lehi agus Haganah, na haonaid armtha (nó sceimhlitheoirí). 

Fuair 93 bás nuair a leag an Irgun buama san Óstán Rí Daithí in Iarúsailéim  ar 22 Iúil 1946.   Chuir an t-ionsaí uafás ar an bpobal agus díscaoileadh an t-GFG go gairid i ndiaidh an eachtra seo.  Tháinig deireadh leis an GFG i mí Iúil / Lúnasa 1946. Ach lean an sceimlitheoireacht agus cogaíocht ar aghaidh.

Féach freisin 

 Buamáil Óstáin Rí Daithí,1946
 Irgun

Tagairtí 

Stair Iosrael
Sceimhlitheoirí
Giúdachas
An Phalaistín
A' Ghlas-bheinn

Sliabh i gCinn Tàile sa Ghàidhealtachd is ea A' Ghlas-bheinn. Tá sé 918m ar airde agus Ben Rothaich atá ann. Tá sé suite taobh thiar den Mhormhaich agus Innis a' Chrodh lastuaidh de Bhealach an Sgàirne.

Is é an dóigh is coitianta ná a' Ghlas-bheinn a dhreapadh ó Ghleann Chòinneachain agus Bealach an Sgàirne.  Ceanglóidh daoine áirithe atá ag iarraidh na sléibhte a dhreapadh é le Beinn Fhada ó Bhealach an Sgàirne.

Ón mbarr tá radharcanna ar Beinn Fhada, sléibhte Chinn Tàile, Sgurr nan Ceathramhnan i nGleann Afroig agus Cill Fhaolain.

Tagairtí 

Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Richard Talbot (ard-easpag)

Státaire agus cléireach Sasanach a rugadh i Sasana sa chúigiú haois déag in Éirinn ab ea Richard Talbot (c. 1390 – 15 Lúnasa 1449). Deartháir níos óige a bhí ann do John Talbot, 1ú Iarla Shrewsbury . B'Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath agus Ard-Seansailéir na hÉireann é ar feadh tréimhse . Bhí sé ar dhuine de na pearsana polaitíochta ba mhó le rá in Éirinn le breis agus tríocha bliain, ach bhí a ghairmré marcáilte ag conspóid agus  aighnis rialta le státairí eile. Go háirithe, ba í conspóid na ndeartháireacha Talbot leis an  Iarla cumhachtach Urumhan an phríomhchúis le haighneas na mBuitléirí-na dTalbóideach, a bhí i dtreis ar pholaitíocht na hÉireann ar feadh na mblianta, agus a lagaigh go mór údarás Choróin Shasana in Éirinn.
Básanna i 1449
Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe
Herbert Ward (dealbhóir)

Dealbhóir, maisitheoir, scríbhneoir agus taiscéalaí Briotanach san Afraic ab ea Herbert Ward (11 Eanáir 1863, Londain – 5 Lúnasa 1919, Neuilly-sur-Seine). Bhí sé ina bhall de Thuras Taiscéalaíochta Fuascailte Emin Pasha de chuid Henry Morton Stanley agus bhí sé ina dhlúthchara de Ruairí Mac Easmainn agus iad ag obair i Saorstát an Chongó. Chuaigh Ward leis an dealbhóireacht ina dhiaidh sin agus chónaigh sé sa Fhrainc. Bronnadh an Croix de Guerre air, agus bhí se luaite faoi dhó i seoltaí sa Chéad Chogadh Domhanda, bhí sé ina oifigeach den Légion d'Honneur  agus ina bhall de Chumann Ríoga Dealbhóirí na Breataine Móire.

Tagairtí
Básanna i 1919
Daoine a rugadh i 1863
Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe
Bastille

Ba dhaingean í an Bastille nó Bastille Saint-Antoine a tógadh sa 14ú haois. Measadh gur siombail na monarcachta í agus forghabhadh í le linn na réabhlóide.
Réabhlóid na Fraince
Bitseach

Is madra baineann é bitseach, nó baineannaigh ainmhithe eile den fhine Canidae.

Baintear úsáid as an fhocal freisin mar théarma maslach nó díspeagach ar dhuine, bean de ghnáth, ach is féidir é a úsáid chun tagairt a dhéanamh d'fhir agus do mhná araon. Is minic a úsáidtear téarmaí comhchosúla eile, leithéidí; scubaid, raicleach, cailleach. Nuair a chuirtear i bhfeidhm é ar bhean nó ar chailín, ciallaíonn sé duine atá trodach, míréasúnta, mailíseach, rialaitheach, ionsaitheach nó ceannasach. Nuair a chuirtear i bhfeidhm é ar fhear nó ar bhuachaill, aisiompaíonn a bhrí agus is téarma dímheasúil é as a bheith  íochtarach, lag, nó cladhartha.

Tagairtí

Mallachtaí Gaeilge
Téarmaí maslacha do mhná
Téarmaí maslacha d'fhir
Cogadh Cathartha Éimin (2014-2022)

Thosaigh seach-chogadh in Éimin i ndeireadh na bliana 2014. Chuaigh cúrsaí ó smacht agus an teannas idir an Araib Shádach (agus a comhghuaillithe cumhachtacha, na Stáit Aontaithe agus an Ríocht Aontaithe go háirithe) agus an Iaráin (agus na réabhlóidithe Houthi) ag géarú.

D'éirigh Cogadh Cathartha Éimin go gasta 'an ghéarchéim daonna is measa ar domhan', sa 21ú haois de réir na Náisiúin Aontaithe.  Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta in Aibreán 2022.

Cúlra 
Lárionad sceimhlitheoireachta Ioslamacha is ea Éimin ó na 1990idí ar aghaidh. Mar shampla, sa bhliain 2015, mhaígh Al Qaeda in Éimin gurb iad a bhí taobh thiar de na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar oifigí na hirise, Charlie Hebdo i bPáras na Fraince.

Cathanna 
Thosaigh Cath Sanaa ar 9 Meán Fómhair 2014.

Básanna 
Idir 2014 agus 2021, fuair timpeall 377,000 bás le linn an chogaidh, de réir Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe (154,000 de bharr na cogaíochta;  básanna indíreacha, an gorta go háirithe, 223,000).  Is ar na leanaí is measa a thiteann an choimhlint.

Tá an chomhghuaillíocht freagrach as an gcuid is mó de na básanna. Agus le linn na 2010idí, bhí an Bhreatain agus Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an dá thír a dhíol an líon is mó d’airm leis an Araib Shádach.

Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta in Aibreán 2022.

Féach freisin 

 Éimin

Tagairtí 

Éimin
Gortaí
An Araib Shádach
An Iaráin
Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Aerfort Bheinn na Faoghla

Tá Aerfort Bheann na Faoghla gar do Bhaile a’ Mhanaich i mBeann nam Fadla.
Fraxinus excelsior

Is speiceas planda bláthanna é Fraxinus excelsior, ar a dtugtar  an fhuinseog, nó an fhuinseog Eorpach, nó an fhuinseog choiteann chun é a idirdhealú ó chineálacha eile fuinseoige, san fhine Oleaceae. Tá an fhuinseog seo dúchasach ar fud mhórthír na hEorpa  soir go réigiún Chugais agus sléibhte Alborz, agus an Bhreatain Mhór agus Éire, an dara ceann ag socrú a theorainn thiar. Tá a shuíomh is faide ó thuaidh i réigiún Trondheimsfjord na hIorua.  Saothraítear an speiceas go forleathan agus tuairiscítear go bhfuil sé tagtha chun cineáil sa Nua-Shéalainn agus i gceantair scaipthe sna Stáit Aontaithe agus i gCeanada.

Tagairtí

Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe
Ginearáloifigeach

Is éard is ginearáloifigeach (Fraincís:capitaine général)  ann na oifigeach ardchéimiúil sna hairm, agus i roinnt náisiúin sna fórsaí aeir, fórsaí spáis, agus sna saighdiúirí nó coisithe cabhlaigh . 

I roinnt úsáidí tagraíonn an téarma "ginearáloifigeach" do chéim os cionn an choirnéil. 

Úsáidtear an téarma ginearál ar dhá bhealach: mar theideal cineálach do gach grád d’oifigeach ginearálta agus mar chéim shonrach.

Tagairtí
Céim Mhíleata
Stair mhíleata na Spáinne
Stair Mhíleata na hIodáile
Ginearáloifigeach
Giorgio Almirante

Ba pholaiteoir Iodálach é Giorgio Almirante (27 Meitheamh 1914 - 22 Bealtaine 1988), bunaitheoir agus ceannaire  an pháirtí nuafhaisistigh 'Gluaiseacht Shóisialta na hIodáile', go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 1987.

Luathshaol
Rugadh Almirante ag Salsomaggiore Terme, in Emilia Romagna, ach ba as Molise a thuismitheoirí le le sinnsearacht uasal. Ba é a haintín an t-aisteoir Italia Almirante Manzini. Chaith sé a óige ag leanúint a thuismitheoirí, a d'oibrigh san amharclann, i Torino agus sa Róimh. Bhain sé céim amach sa Litríocht i 1937.

Faisisteachas roimh an gcogadh 
Fuair Almirante oiliúint mar mhúinteoir scoile, ach chuaigh sé ag obair ag scríobh don iris fhaisisteach sa Róimh Il Tevere. Bhí an-tionchar ag an iriseoir Telesio Interlandi ar a saol, a bhí ina mheantóir idé-eolaíoch aige. Iriseoir ó thaobh gairme dede réir gairme de, bhí cuid mhór scríofa ag Almirante don irisleabhar Interlandi La Difesa della Razza (Cosaint an chine)a  go forleathan do irisleabhar Interlandi 'La Difesa della Razza' (Cosaint an chine). Chabhraigh Almirante freisin le Repubblica Sociale Italiana (RSI) (Gaeilge: Poblacht Shóisialach na hIodáile) a eagrú, nuair a ceapadh é ina Cheann Comh-Aireachta ar an Ministero della Cultura Popolare (Gaeilge: Aireacht Cultúir Coitianta) sa bhliain 1944.

Movimento Sociale Italiano (MSI) ( Gluaiseacht Shóisialta na hIodáile)

Ceannasaíocht
Tar éis an faisisteachas a bheith buailte go dona,  cúisíodh Almirante mar gur ordaigh sé lámhach na bpáirtiseán sa bhliain 1944, cé gur cuireadh deireadh leis trí mhaithiúnais ghinearálta. Theith sé ón Iodáil tar éis an chogaidh ach d'fhill sé ar ais sa bhliain 1946 chun a ghrúpa faisisteach beag féin a bhunú. Glacadh go tapa é isteach i nGluaiseacht Shóisialta na hIodáile (MSI), a bunaíodh an bhliain chéanna.

Naisc sheachtracha
‘She’s very charismatic’: could Giorgia Meloni become Italy’s first far-right leader since Mussolini?

Polaiteoirí Iodálacha
Básanna i 1988
Daoine a rugadh i 1914
Meáin sruthaithe

Is ionann meáin sruthaithe agus fístaispeáint sruthaithe le fuaim. Seicheamh d'íomhánna gluaiste a fheictear i bhfoirm chomhbhrúite ar an Idirlíon agus a thaispeántar ar an scaileán de réir mar a thagann siad.

Féach freisin 

 Netflix

Tagairtí 

Néalstóráil
Teilifís
Meáin dhigiteacha
Meáin chumarsáide
Dáithí Ó Coimín

Athbheochanóir Gaeilge as Cill Rois, Contae an Chláir ba ea  Dáithí Coimín  (nó  Dáithí Ó Coimín) (1854–1907).  Bhí sé ina chomh bhunaitheoir  agus ina eagarthóir Irisleabhar na Gaedhilge.

Beatha 
John Comyn agus Keat Hassett ba ea tuistí Dháithí, agus baisteadh éi gCill Rois ar an 14ú Bealtaine 1854.

Bhog sé go Baile Átha Cliath agus é fostaithe mar chléireach sa Bhanc Náisiúnta.  In am trátha, bheadh a shíniú féin ar a gcuid nótaí bainc.

D'oibrigh Ó Coimín go díograiseach in ár sin athbheochan na Gaeilge.  Ba bhall d'Acadamh Ríoga na hÉireann é, an chéad eagarthóir d'Irisleabhar na Gaedhilge, agus d'eagraíodh agus chuir sé gluaiseanna ar Foras Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn, ar son an Irish Texts Society as Londain.

Faoin mbliain 1901, bhí cónaí air ag 43 Cearnóg Brighton i Ráth Maonais.

D'éag sé abhaile de cioróis ae ar an 22ú Eanáir 1907.  Adhlacadh é i Reilig Ghlas Naíon.  D'fhág sé eastát le luach £4,464 12s. 9d.  D'fhág sé a chuid leabhar agus lámhscríbhinní ag Leabharlann Náisiúnta na hÉireann.

Tá Gaelscoil Uí Choimín ina pharóiste dúchais ainmnithe as.

Naisc sheachtracha 
 COIMÍN, Dáithí (1854–1907) le Diarmuid Breathnach agus Máire Ní Mhurchú
 Comyn, David by Paul Rouse, in Dictionary of Irish Biography
 "David Comyn" by Br. Seán McNamara, reproduced from the Clare County Express in the Clare Association Yearbook 1993  (lch. 61).
 Dáithí Coimín agus Aontacht na Gaeilge le Breandán Ó Conaire in Studia Hibernica No. 29 (1995–1997), pp. 117–156.
 Dáithí Ó Coimín agus bunú Irisleabhar na Gaeilge: Cuid a h-aon agus Cuid a dó le Breandán Ó Conaire i gComhar, Iml. 39, Uimh 4 (Apr., 1980), pp. 10–15 agus Uimh 5 (May, 1980), pp. 21–26.
 Location of Irish Scholar's House, Clare Champion, 18 June 1993, p. 10
 Geoffrey Keating, Foras Feasa ar Éirinn: the history of Ireland D. Comyn and PS Dineen (eag.) 4 vols. Irish Texts Society (London 1902–14). (Le fáil ar líne)

Tagairtí 

Scoláirí Gaeilge
Svetlana Savitskaya

Is iar-spásaire Sóivéadach agus eitleoir í Svetlana Savitskaya (a rugadh ar 8 Lúnasa 1948).

Chuaigh Savitskaya ar shiúlóid spáis  ar 25 Iúil 1984, an chéad uair a chuaigh bean  ag siúl sa spás (chuaigh Kathryn D. Sullivan ar shiúlóid spáis  ar 11  Deireadh Fómhair  1984).

Féach freisin 

 Kathryn D. Sullivan

Tagairtí 

Eitleoirí
Spásairí Rúiseacha
Feiminigh
Daoine a rugadh i 1948
Akshata Murty

Dearthóir faisin as an India is ea Akshata Narayan Murty (a rugadh ar an 1 Aibreán 1980).    Is iníon í le N. R. Narayana Murthy, a bhunaigh Infosys, cuideachta TF ilnáisiúnta na hIndia, agus Sudha Murty. Tá sciar 0.93% aici sa chuideachta. Bhí a saibhreas pearsanta mar ábhar pléite ag meáin na Breataine in 2022 i gcomhthéacs a stádas neamh - shaineolaithe a éileamh sa Ríocht Aontaithe .

Tagairtí
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1980
Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe
Gearóid Mac Niocaill

Ar duine desna scoláirí is iomráití de chuid na 20ú haoise ba ea  Gearóid Mac Niocaill  (1932–2004) agus béim ar leith aige ina chuid oibre ar dréachtaí Éireannacha na meánaoise déanaí.

Beatha 
Rugadh Mac Niocaill in Hull, Sasana sa bhliain 1932.  Éireannach ba ea a mháthair.

Bhain Mac Niocaill céim BA amach le Laidin agus Francais ó University of Leeds sa bhliain 1953.  Bhog sé ansin go hÉirinn, áit a bronnadh scoláireacht iarchéimí ag an Scoil Léinn Cheiltigh san Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.  Sa bhliain 1956, cuireadh na lámhscríbhinní i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann faoina chúram.  Chuir sé isteach a thráchtas dochtúra dar teideal Cáipéisí i nDlí i nGaeilge 1493–1621 sa bhliain 1962.  Trí bliana i ndiaidh sin, ceapadh Mac Niocaill ina ollamh cúnta an Scoil Léinn Cheiltigh ag an Institiúid.  Bhí Mac Niocaill ansin is ollamh le stair ag Ollscoil na hÉireann, Gaillimh in mbliain 1977 go dtí go ndeachaigh sé ar scor sa bhliain 1997.  

Thóg a chuid oibre feadh saoil sa Ghaeilge ar an traidisiún tosaithe ag scoláirí Sasanacha eile amhail is Robin Flower (An Bláithín) agus Seoirse Mac Tomáis.  D'fhoilsigh sé eagráin as Laidin, agus as Gaeilge ach go háirithe, faoi lámhscríbhinní meánaoiseacha suntasacha rud a chuir teorainn ar a phobal acadúil ach a léirigh a thiomantas don Ghaeilge.  Mar sin féin, is é a shaothar Na Buirgéisi, xii-xv aois (1964), scríofa as Gaeilge agus Laidin, ar cheann desna téacsanna faoina na buirgéisigh agus buirgí i nÉirinn na meánaoise déanaí, a dhéantar lua air is minicí.  Pléann sé ann eagar bunreachta na mbailte Gael-Normannacha den ré úd.

Naisc sheachtracha
 Published works, tiomsaithe ag Donnchadh Ó Corráin, CELT.

Tagairtí 

Scoláirí Gaeilge
Te Taka Keegan

Is léachtóir ollscoile agus gníomhaí ar son na Maoraise é Te Taka Keegan. Tá sé de shliocht na iwi Waikato-Maniapoto, Ngāti Apakura, Te Whānau-ā-Karuai ki Ngāti Porou, agus Ngāti Whakaaue.

Agus cúlra san innealtóireacht chrua-earraí aige, d’fhill Keegan ar Ollscoil Waikato chun céim mháistreachta a dhéanamh i Loingseoireacht Mhaorach Thraidisiúnta. Tar éis sin, fuair sé post múinteoireachta i Roinn na Ríomheolaíochta, agus ba é an chéad duine a mhúin an ríomheolaíocht go hiomlán trí mheán na Maoraise. Chríochnaigh sé tráchtas Ph.D. dar teideal Indigenous Language Usage in a Digital Library: He Hautoa Kia Ora Tonu Ai bunaithe ar obair i gcomhair le Leabharlann Dhigiteach na Nua-Shéalainne, tionscadal taighde faoi stiúir Ian H. Witten. Is féidir a phróifíl acadúil a fháil ar shuíomh Gréasáin Ollscoil Waikato.

Bhí Keegan i gceannas ar an bhfoireann a d’aistrigh Microsoft Windows XP agus Microsoft Office 2003 go Maorais, agus thug sé comhairle don fhoireann a d’aistrigh Office 2013 agus Windows 8. Bhí orthu go leor téarmaí nua a chumadh mar chuid den chéad aistriúchán, agus tá cuid mhaith de na téarmaí sin anois ar fáil in A Dictionary of Māori Computer Terms. Bhí baint aige freisin i bhforbairt méarchláir SwiftKey a thacaíonn leis an Maorais.

Le linn dó saoire shabóideach a chaitheamh le Google, ba é Keegan an crann taca a bhí taobh thiar de Google Māori. Tá sé ar dhuine d’iontaobhaithe Tūhono, bunachar sonraí a nascann daoine Maoracha lena n-iwi.

In 2017, bhronn Príomh-Aire na Nua-Shéalainne, Bill English, an gradam múinteoireachta is airde sa tír, Ard-Ghradam an Phríomh-Aire, ar Keegan, mar aitheantas ar a dhíograis leanúnach don teagasc agus don fhoghlaim.

Tagairtí 

Daoine beo
Teangeolaithe
Daoine Maoracha
Ríomheolaithe
Marie-Louise Sjoestedt

Teangeolaí agus scoláire liteartha Francach ba ea Marie-Louise Sjoestedt-Jonval (20ú Meán Fómhair 1900 – 26ú Nollaig 1940).  Bhí spéis ar leith aici i Léann Cheiltigh, go háirithe i Miotaseolaíocht na nGael.  I dteannta le Joseph Loth, bhí sí ina comh-eagarthóir ar an Revue Celtique.  Bhí sí fosta ina stiúrthóir ar an École pratique des hautes études i Páras na Fraince.

Is é a saothar is cáiliúla ná Dieux et héros des Celtes (1940), aistrithe tar éis a báis ag Myles Dillon faoin teideal Gods and Heroes of the Celts (1949). 

Agus lionn dubh mór uirthi, chuir sí lámh ina bás féin, cúpla lá tar éis di pósadh don dara huair.

Foilsiúcháin 
 1926. L'aspect verbal et les formations à affixe nasale en celtique. Páras: Librairie Honoré Champion.
 1931. Phonétique d'un parler irlandais de Kerry. Páras: Ernest Leroux.
 1936. "Légendes épiques Irlandaises et monnaies gauloises: recherches sur la constitution de la legende de Cuchullainn." Études Celtiques 1. Ll. 1–77. . RHS record
 1938. Description d'un parler irlandais de Kerry. Bibliothèque de l'École des Hautes Études 270. Páras: Librairie Honoré Champion. 222 ll.
 1938. "Études sur le temps et l'aspect en vieil irlandais." Études Celtiques 3, ll. 105–130, 219-273.
 1940. Dieux et Héros des Celtes. Páras: Leroux. (Chapters: Mythes et religions : période mythique - divinités (celtes continentaux - déesses-mères d'Irlande - Dieux-chefs de l'Irlande) - Hommes et Dieux et Héros, Samain-Samonios : Fête du premier Novembre)
 1949. Gods and Heroes of the Celts, Londain, Methuen. Aistriúchán Béarla le Myles Dillon.

Foinsí 
 Dumézil, Georges. Marie-Louise Sjoestedt (1900–1940) In memoriam. Paris, 1941 Image.
 Ó Lúing, Seán. "Marie-Louise Sjoestedt, Celtic scholar, (1900–1940)." Journal of the Kerry Archaeological & Historical Society 20 (1987), ll. 79–93. . RHS record

Tagairtí 

Scoláirí Gaeilge
Peter Berresford Ellis

Staraí agus úrscéalaí Briotanach is ea Peter Berresford Ellis (rugadh 10ú Márta 1943).  Tá tuairim is céad leabhar agus cead gearrscéal foilsithe aige, faoina ainm féin agus ainmneacha cleite Peter Tremayne agus Peter MacAlan.  Faightear a chuid saothar aistrithe go 25 teanga.

Tá suim ar leith ag Ellis i stair na gCeilteach.  Faoin ainm cleite Peter Tremayne, tá an sraith mistéire stairiúil Sister Fidelma, suite i nÉirinn sa 7ú haois, fáiltithe aige.

Foilsiúcháin 
 "Dictionary of Celtic Mythology", (Oxford Paperback Reference), Oxford University Press, (1994): ISBN 0-19-508961-8
 "A Dictionary of Irish Mythology" (1987). Oxford University Press.
 The chronicles of the Celts: new tellings of their myths and legends. Robinson, 1999, ISBN 978-1854878878.
 "The Druids", William B. Eerdmans Publishing (1995) ISBN 0-8028-3798-0
  "Celtic women: Women in Celtic Society and Literature" (1995), Grand Rapids, Mich: Eerdmans
 Erin's Blood Royal: The Gaelic Noble Dynasties of Ireland ISBN 0-09-478600-3

Tagairtí
Séasúr Foirmle a hAon 2021

Craobhchomórtas rásaíochta do charranna Foirmle a hAon ab ea Séasúr Foirmle a hAon 2021, an 72ú séasúr den Chraobh Domhanda Foirmle a hAon. Thosaigh an séasúr ar an 28ú Márta i mBairéin agus chríochnaigh sé ar an 12ú Nollaig in Abú Daibí. Bhí dhá Grand Prix is fiche ann ar fud an domhan le tiománaí agus déantóirí ag dul in iomaíocht don Curadh Tiománaí Domhanda agus Curadh Déantóirí Domhanda faoi seach.

Ag deireadh na séasúir in Abú Daibí, bhain Max Verstappen a chéad Chraobh Domhanda amach, an céad duine ón Ísiltír, agus an céad tiománaí Red Bull an chraobh a bhaint amach ó Sebastian Vettel i 2013. Ar a bharr ar sin, bhí sé an céad uair a bhain tiománaí le cumhacht Honda an chraobh a bhaint amach ó Aryton Senna i 1991.

Is é an séasúr seo an céad séasúr ó 2008 nach raibh an tiománaí a bhain an Chraobh Domhanda amach ag tiomáint don nDéantóir a bhain Curadh na nDéantúsóirí amach. Bhain Mercedes Curadh na nDéantúsóirí amach.

Tiománaí agus Déantóirí 
Bhí na Tiománaí agus Déantóirí seo faoi conradh chun glacadh páirt san Chraobh Domhanda i 2021. Thiomáin gach carr le boinn ó Pirelli. Bhí dhá tiománaí de dhíth ag gach Déantóir, ceann amháin do gach ceann den dá carranna éigeantach.

Féilire

Tagairtí
Seán T. Ó Meallaigh

Is aisteoir, scríbhneoir agus fear grinn Éireannach é Seán T. Ó Meallaigh. Rugadh é ar 15 Feabhra, 1983 i nDún na nGall agus tógadh é i nGaillimh. Tá aithne air ó na cláir Vikings (2013), I AM PATRICK (2020) agus An Klondike (2015).
  
I measc na ndrámaí stáitse atá déanta aige, tá: Star of The Sea, Redemption Falls (Moonfish), Baoite (An Taibhdhearc), The Glass Menagerie, Measure For Measure (Theatrecorp); Spring Awakening, Animal Farm, Philadelphia Here I Come (GYT); Sétanta, Tóraíocht (Fíbín). Ar an scáileán beag: Vikings (History Channel), Charlie (RTÉ), 1916: Seachtar na Cásca, Wrecking The Rising, Na Cloigne, Rásaí na Gaillimhe, Seacht, An Crisis, An Klondike (TG4). Scannáin: Love is a Sting, A Better You, Kings, Jimmy's Hall, Arracht, The Callback Queen and I am Patrick.

Tá seónna grinn déanta aige le GaelGÁIRÍ.

Aisteoirí Éireannacha
Scríbhneoir í Éireannacha
Fuirseoirí Éireannacha
Colm Gildernew

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é Colm Gildernew (). Rugadh sé ar 27 Meitheamh 1969 i nDún Geanainn. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó 2017 ar aghaidh . Is deartháir le Michelle Gildernew é .

Tagairtí 

Daoine beo
Baill Shinn Féin
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae Thír Eoghain
Fir
Rásaí na Gaillimhe (féile)

An fhéile spóirt is mó agus is mó le rá i gCúige Connachta is ea Rásaí na Gaillimhe, agus gan dabht an Fhéile Rásaíochta is cáiliúla sa tír. Ach is ócáid shóisialta ollmhór ná aon rud eile í Seachtain na Rásaí i nGaillimh. Freastalaíonn suas le 150,000 duine ar na Rásaí i mBaile an Bhriotaigh gach bliain. Ní shárófar sin ach amháin ag an Melbourne Cup, in Cheltenham agus ag Royal Ascot.Is iad Dé Céadaoin agus Déardaoin an dá lá mhóra, le  rás mór, Pláta na Gaillimhe ar an gCéadaoin, agus an Galway Hurdle agus Lá na mBan ar an Déardaoin. Bíonn cúrsaí stíle go mór chun tosaigh ar Lá na mBan. Is fiú €10,000 an luach saothair don bhean is dea-ghléasta agus €3,000 don hata is craiceáilte.

Rásaíocht 
Chomh maith leis an bhfaisean, bíonn cárta lán rásaí ann freisin. Bíonn duaischiste €2 milliún le buachan i mBaile an Bhriotaigh le linn na Seachtaine – rás amháin ar a laghad in aghaidh an lae a mbeidh €100,000 as.

An  Galway Hurdle Handicap an ceann ba shaibhre díobh sin (ó 1918 ar aghaidh ) agus pota duaiseanna €300,000 le baint ann (sa bhliain 2022). 

Chomh maith leis sin, is é an rás Galway Plate (rás Seilige Náisiúnta, ó 1869 ar aghaidh) is luachmhaire, agus breis is €150,000 ag dul leis an bPláta.

Stair 

Ritheadh an chéad rás sa bhliain 1869. Leagadh amach traic rásaíochta, tógadh seastán adhmaid agus nuair a tháinig an chéad lá rásaíochta ar an Mháirt an 17ú Lúnasa 1869 bhí campaí beaga ann a chlúdaigh a náire do na marcaigh agus iad ag athrú feistis agus pubaill mhóra dóibh siúd a raibh an tart le baint díobh.  Bhí seirbhís báid ghaile le muintir Mhaigh Eo a thabhairt as Conga go Barr an Chalaidh. Tháinig suas le 10,000 as Baile Átha Cliath ar thraenacha. Meastar gur fhreastail 40,000 ar an gcéad fhéile rásaíochta sin in 1869 – i bhfad an iomarca mar nach raibh na háiseanna i mBaile an Bhriotaigh ná go deimhin i gcathair na Gaillimhe faoina gcomhair.

Dhá lá rásaíochta a bhíodh i gceist idir 1869 agus 1959 nuair a cuireadh ceann eile leis. Cuireadh lá eile leis i 1971, ceann eile fós i 1974 agus bhí sé lá rásaíochta i gceist ó 1982 gur tháinig 1999, agus seacht lá ó shin. Bhí ar John Moloney a bhí ina bhainisteoir i mBaile an Bhriotaigh ó 1989 go dtí 2020,  gnó a raibh rath agus bláth air sa thréimhse seo.

Féach freisin 

 Rásaí na Gaillimhe (sraith teilifíse)

Naisc 

 galwayraces.com
 Súil siar 2018  
 Súil siar 2017  
 Súi siar 2016

Tagairtí 

Rásaíocht chapall
Gaillimh
Féilte
Joel Engel

Cumadóir, anailísí ceoil, tráchtaire agus múinteoir ó Iosrael, ba ea Joel Engel (rugadh Yuliy Dmitrovich Engel , Úcráinis : Энгель Юлий Дмитрович, Rúisis : Енгель Юлий Дмитриевич :Eabhrais: יואל אנגל). Rugadh é i mBerdiansk an 28 Aibreán 1868 agus fuair sé bás i dTel Aviv ar 11 Feabhra 1927 .  Ar dtús, rinne Engel staidéar ar an dlí ag Ollscoil Kharkiv agus teoiric an cheoil le Andrejs Jurjāns ag an scoil theicniúil ann. Sa bhliain 1893 mhol Tchaikovsky dó dul go dtí an scoil cheoil i Moscó, áit ar chríochnaigh sé a chuid staidéir cheoil: cuireadh oiliúint air sa chumadóireacht faoi Mikhail Ippolitov - Ivanov agus san cuntraphointe  faoi Sergei Taneyev, agus bhain sé céim amach sa bhliain 1897

Tagairtí
Daoine a rugadh i 1868
Básanna i 1927
Ceol
An Úcráin
Iosrael
Daoine ó Impireacht na Rúise
Daoine ón Úcráin
Úcráin
Ceol
Giúdaigh
Ionar

Is ball éadaigh é ionar (Béarla: tunic, ón Laidin tunica), de stíl shimplí de ghnáth, a shíneann ó na guaillí go dtí áit éigin idir na cromáin agus na glúine. Déanann an t-ainm Laidine tunica tagairt don bhall éadaigh a chaitheadh idir fhir agus mhná sa tSean-Róimh, agus a bhí bunaithe ar bhaill éadaigh Ghréagacha níos luaithe a chlúdaigh coim an duine.

Éadaí
An tSuáib

Is réigiún cultúrtha, stairiúil agus teanga in iardheisceart na Gearmáine é An tSuáib  . Díorthaítear an t-ainm sa deireadh ó Dhiúcacht mheánaoiseach na Suáibe, ceann de na diúcachtaí treibhe Gearmánacha, a ionadaíonn críoch na nAlemanni ar glaodh ar a áitritheoirí go hidirmhalartaithe Alemanni nó Suebi sa Laidin.

Tagairtí
 
Tíreolaíocht Baden-Württemberg
Tíreolaíocht na Baváire
Stair Impireacht Naofa Rómhánach de réir suímh
Liosta rialtóirí na Sacsaine

Liostaíonn an t-alt seo diúic, toghthóirí agus ríthe a bhí i gceannas ar chríocha éagsúla darb ainm an tSacsain, ó thús Dhiúcacht na Sacsaine sa 6ú haois go deireadh na monarcachtaí Gearmánacha sa bhliain 1918.

Ba Liútarach iad toghthóirí na Sacsaine ó Johann der Beständige (Gaeilge:Eoin Buanseasmhach ) ar aghaidh go dtí gur iompaigh August der Starke na Sacsaine (Gaeilge: Águstas Láidir) ar an Chaitliceachas chun a bheith tofa mar Rí na Polainne agus Ard-Diúc na Liotuáine. BA Caitlicigh a shliocht (lena n-áirítear Ríthe na Sacsaine go léir) ó shin i leith.

An tSean-Sacsain

Chuimsigh Diúcacht bhunaidh na Sacsaine tailte na Sacsaine in iarthuaisceart na Gearmáine mar atá inniu ann, eadhon, stát comhaimseartha Gearmánach na Sacsaine Íochtaraí ( Niedersachsen) mar aon le Westfalen agus Iarthar na Sacsaine-Anhalt (Gearmáinis;Sachsen-Anhalt), nach ionann agus stát na Gearmáine  sa lá atá inniu ann.

Chuir Rí na bhFranc Séarlas Mór an tSacsain faoi smacht agus d'imeasc sé í isteach san Impireacht Chairilínseach. I ndeireadh na 9ú haoise, thosaigh an chumhacht ag aistriú ón rí Francach san Oirthear go dtí na rialtóirí Sacsanacha áitiúla, agus mar thoradh air sin tháinig an Stammesherzogtum (Gaeilge: Diúcacht Threibheach) chun cinn.

An tSacsain Neamhspleách
Hadugato (c. 531)
Berthoald ( c. 622)
Theoderic ( c. 743–744)
Widukind (c. 777–785), ceannaire i gcoinne Shéarlais Mhór
Albion (c. 785–811)
Unstrut

Is abhainn í An Unstrut sa Ghearmáin agus is fo-abhainn chlé. atá 192 km ar fad. den Saale í.

Éiríonn an abhainn Unstrut i dtuaisceart na Túrainge gar do Dhingelstädt (siar ó Kefferhausen i gceantar Eichsfeld ) agus is é a dobharcheantar iomlán Abhantrach na Túrainge siar ó Heldrungen agus, ina réimsí íochtair, sníonn sí  tríd an tSacsain-Anhalt sula sileann an abhainn isteach sa Saale in aice le Naumburg. Is é fad iomlán an Unstrut ná 192 km. I measc na mbailte feadh na hUnstrut tá Mühlhausen, Sömmerda, Bad Frankenhausen, Artern, Roßleben, agus Freyburg. Is iad a fo-aibhneacha is mó ná  an Gera, an Wipper, an Helme, agus an Lossa,

Tagairtí
 
Burgenlandkreis
Aibhneacha na Sacsaine-Anhalt
Aibhneacha na Túrainge
Aibhneacha na Gearmáine
Mainistir Quedlinburg

Teach banchanónach tuata (Gearmáinis: Frauenstift) i Quedlinburg sa Ghearmáin mar a bhfuil an tSacsain-Anhalt, ab ea Mainistir Quedlinburg (Gearmáinis: Stift Quedlinburg nó Reichsstift Quedlinburg). Bunaíodh í sa bhliain 936, ar thionscnamh Naomh Mathilda, baintreach Anraí Foghlaera, Rí na bhFranc Thoir, i gcuimhne air.

Tagairtí
Eaglaisí sa Ghearmáin sa 11ú haois
Quedlinburg
Quedlinburg
 Mainistreacha i tSacsain-Anhalt
Thomas Picton

Oifigeach d'Arm na Breataine a throid i gCogaí Napoléonacha ab ea an Leifteanantghinearál Sir Thomas Picton (24 Lúnasa 1758 – 18 Meitheamh 1815). Dar leis an staraí Alessandro Barbero, bhí “meas ar Phicton as a mhisneach agus bhí faitíos air mar gheall ar a mheon do-sheachanta”. (Béarla; "respected for his courage and feared for his irascible temperament" ) Thug an Diúc Wellington "a rough foul-mouthed devil as ever lived", air, ach fós féin shíl sé go raibh sé cumasach.

Tharraing aird an phobail air ar dtús mar gheall ar a chruálacht líomhnaithe le linn dó a bheith ina ghobharnóir ar Oileán na Tríonóide (1797–1803), agus cuireadh ar a thriail i Sasana é dá bharr sin ar chéasadh neamhdhleathach Luisa Calderón, cailín 14 bliana d'aois a cheadú.  Cé gur ciontaíodh Picton ar dtús, cuireadh an ciontú ar ceal ina dhiaidh sin agus Picton ag maíomh go raibh Oileán na Tríonóide faoi réir dhlí na Spáinne le linn an ama sin, rud a cheadaigh úsáid an chéasta.  Lean an chonspóid faoin gcéasadh agus faoi ról Phicton i dtrádáil na sclábhaithe coilíneacha. Sa bhliain 2020, vótáil Comhairle Caerdydd chun dealbh Phicton a bhaint as an gailearaí "Laochra na Breataine Bige" i Halla na Cathrach, Caerdydd.   Sa bhliain 2022, d’aistrigh Ard-Mhúsaem i gCaerdydd portráid Phicton óna gailearaí “Oriel Wynebau Cymru" (Gaeilge:Aghaidheanna na Breataine Bige )  go dtí taobhsheomra, in éineacht le cur síos ar an gcaoi ar chaith sé go brúidiúil le muintir na Tríonóide.   

Cuimhnítear go príomha ar Phicton mar gheall ar a ghníomharthar faoi Wellington i gCogadh Saoirse na Spáinne 1807-1814, nuair a throid sé i go leor comhrac, ag taispeáint crógacht agus diongbháilteacht mhór. Maraíodh é sa bhliain 1815 agus é ag troid ag Cath Waterloo, le linn ruathair ríthábhachtaigh bheaignite inar chuir a rannán stop le hionsaí chór Erlon ar lár na gcomhghuaillithe ar chlé. Ba é an t-oifigeach is sinsearaí é a fuair bás ag Waterloo. Bhí sé ina Fheisire Parlaiminte tráth a bháis.

Luathshaol 

Básanna i 1815
Daoine a rugadh i 1758
Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe
Teocht fhliuchbholgáin

Is í teocht fhliuchbholgáin (TFB) ann ná an teocht a léitear le teirmiméadar atá clúdaithe in éadach  (teirmiméadar fliuchbholgáin), atá sáithithe in uisce ag teocht chomhthimpeallach, a gcuirtear aer thairis.  Ag bogthaise choibhneasta 100%, tá teocht an bholgáin fhliuch comhionann le teocht an aeir (teocht an bholgán thirim ); ag taise níos ísle tá teocht an bholgáin fhliuch níos ísle ná teocht an bholgáin thirim, mar gheall ar fhuarú galaithe .

Naisc sheachtracha
Why you need to worry about the ‘wet-bulb temperature’

Tagairtí

Teocht
Leathanaigh le haistriúcháin neamh-mheasúnaithe
The Clancy Brothers

Thosaigh an grúpa cheol, The Clancy Brothers, nó na Deartháireacha Clancy (Tom, Paddy agus Liam), in éineacht le Tommy Makem ag seinm amhráin tíre na hÉireann le chéile sna i lár na 1950idí.

Gairm 
Chuaigh muintir Clancy ar imirce chuig na Stáit Aontaithe sna luath-1950idí (Makem, an ceann deireannach, sa bhliain 1955)..

Tháinig an chéad albam, ' The Rising of the Moon' amach sa bhliain 1956. Ar dtús, bhíodh an ceathrar acu ag canadh le chéile, go hiondúil in armóin /i gcomhcheol, le giotár agus faoi dheireadh le tionlacan bainseó Tommy Makem.

Bhí an cóiriú agus an canadh níos cosúla le grúpaí Meiriceánacha ná le grúpaí traidisiúnta in Éirinn. Ach bhí tionchar nach beag acu ar  na h-amhránaithe tíre timpeall an ama seo. Nuair a bhog Bob Dylan go dtí Greenwich Village, Nua-Eabhrac, i dtús na seascaidí agus é ina fhear óg, bhí Dylan faoi gheasa ag The Clancy Brothers agus Tommy Makem.

Níor aontaigh go leor ceoltóirí traidisiúnta in Éirinn leis an gceol a bhí ar siúl ag muintir Clancy.  Ach sna Stáit Aontaithe, bhí Bob Dylan agus amhránaithe tíre eile faoi gheasa ag éisteacht agus ag faire orthu. Sna 1960idí, bhí na Clancy Brothers agus Tommy Makem in ard a réime i Meiriceá.

In Éirinn, bhí athbheochan an cheoil traidisiúnta faoi lán tseoil. Sheinn Ciarán Mac Mathúna a gcuid amhrán ar an raidió náisiúnta agus d’éirigh na Clancy Brothers níos clúití in Éirinn.

De réir mar a chuaigh na 1960idí ar aghaidh, thosaigh grúpaí eile ag déanamh aithrise ar an stíl a bhí ag na deartháireacha Clancy.

Ceol 
Ba ar an amhránaíocht is mó a bhí an bhéim i gceol na ndeartháireacha Clancy agus Tommy Makem agus thug siad inspioráid do ghrúpaí cosúil leis na Dubliners, Na Furey Brothers agus Sweeney’s Men.

Tá roinnt dá n-amhráin ón albam ‘The Boys Won’t Leave The Girls Alone’ fós le cloisteáil, mar shampla, ‘I’ll Tell Me Ma’, ‘As I Roved Out’, 'Will You Go Lassie Go?' agus ‘The Old Woman From Wexford’.

Baill

Féach freisin 

 Tommy Makem

Tagairtí 

Grúpaí ceoil Meiriceánacha
Ceoltóirí tíre Meiriceánacha
Grúpaí ceoil Ceilteacha
AGM-114 Hellfire

Is diúracán aer go talamh   é an AGM-114 Hellfire, a forbraíodh den chéad uair le haghaidh úsáid fhritharmúir, ach forbraíodh samhlacha níos déanaí le haghaidh bheachtbuillí drón i gcoinne cineálacha targaidí eile, agus baineadh úsáid astu i roinnt gníomhaíochtaí a bhfuil sé mar aidhm leo “ targaidí ardluacha a scrios”.  Forbraíodh é ar dtús faoin ainm Heliborne laser, fire-and-forget missile, rud a d'fhág gur tháinig an t-ainm  "Hellfire" sa ghnáthchaint mar ainm foirmiúil an diúracáin ar deireadh thiar.  Tá cumas ilmhisean, il-targaid aige agus is féidir é a sheoladh ó ardáin iomadúla aeir, farraige agus talún, lena n-áirítear an drón 'Predator'.

Tagairtí
AGM-114 Hellfire
Lockheed Martin
Glasanas

Is cineál fógraíochta nó margaíochta é glasanas (comhfhocal atá múnlaithe ar "ceilteanas"), ar a dtugtar "snas glas", ina n-úsáidtear caidreamh poiblí glas agus margaíocht ghlas go mealltach, chun a chur ina luí ar an bpobal go bhfuil táirgí, aidhmeanna agus beartais na heagraíochta neamhdhíobhálach don chomhshaol. Is minic a dhéanann cuideachtaí a ghlacann le straitéisí cumarsáide glasa d'aon ghnó é sin a dhéanamh chun iad féin a scaradh ó na teipeanna comhshaoil atá acu féin nó ag a soláthróirí.

Naisc sheachtracha
Revealed: BP’s ‘greenwashing’ social media ads as anger over fuel costs rose

Tagairtí
 
An Comhshaol
Polaitíocht ghlas
Téarmaíocht chaidrimh phoiblí
Mealladh
Coincheapa na heolaíochta sóisialta comhshaoil
Nuafhocail na 1980idí
Caidreamh poiblí

Is éard atá i gceist le caidreamh poiblí (CP) ná an cleachtas maidir le faisnéis a bhainistiú agus a scaipeadh ó dhuine aonair nó ó eagraíocht (amhail gnó, gníomhaireacht rialtais, nó eagraíocht neamhbhrabúis) don phobal chun tionchar a imirt ar a n-aireachtáil phoiblí. Tá difríocht idir caidreamh poiblí (CP) agus poiblíocht sa mhéid is go ndéantar an CP a rialú go hinmheánach, ach nach bhfuil an phoiblíocht á rialú agus ní chuireann páirtithe seachtracha léi.

Tagairtí
 
Dearadh cumarsáide
Eitic gnó
Liomfóma T-cheall

Is foirm annamh de liomfóma ailseach é an liomfóma T-cheall a théann i bhfeidhm ar T-chealla.  Tagann liomfóma go príomha as iomadú neamhrialaithe T-cheall agus is féidir leis a bheith ailseach. 

Déantar an liomfóma T-cheall a chatagóiriú faoi Liomfóma Neamh-Hodgkin (LNH) agus is ionann é agus níos lú ná 15% de na galair Neamh-Hodgkin go léir sa chatagóir.  Is minic a dhéantar liomfómaí T-chealla a chatagóiriú bunaithe ar a bpatrúin fáis, ceachtar acu; ionsaitheach (ag fás go tapa) nó leasc (ag fás go mall).  Cé nach bhfuil cúis an ghalair seo cinntitheach, tá baint aige le fachtóirí riosca agus víris éagsúla cosúil le víreas Epstein Barr (EBV) agus víreas leoicéime T-chealla Daonna-1 (HTLV1).

Tagairtí
Ailse
Galair
Odonata

Ord feithidí eitilte is ea Odonata a chuimsíonn na snáthaidí móra agus na béchuileanna. Cosúil le formhór  na bhfeithidí eitilte eile ( cuileoga, ciaróga, Lepidoptera, agus Hymenoptera ), tháinig siad chun cinn go luath sa Ré Mhéiseasóch.  Ní chuirtear a gcuid fréamhshamhlacha,  snáthaidí móra an Charbónmhaire, 325 MYA, san Odonata a thuilleadh ach áirítear iad sa Protodonata nó sa Meganisoptera.

Tagairtí
 
Oird feithidí
Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Feithidí Triasacha
Tacsóin ainmnithe ag Johan Christian Fabricius
Feithidí uisceacha
Patrick Manson

Ba dhochtúir Albanach é Sir Patrick Manson GCMG FRS (3 Deireadh Fómhair 1844 – 9 Aibreán 1922) a rinne fionnachtana tábhachtacha sa tseadeolaíocht, agus ba bhunaitheoir réimse na míochaine trópaicí é. Bhain sé céim mháistreachta le Máinliacht, Dochtúireacht le Leigheas agus Dochtúireacht Dlí amach ó Ollscoil Obar Dheathain. Thrasnaigh  a ghairmréim leighis thar an Téaváin, an tSín, Hong Cong, agus Londain. Fuair sé amach gur féidir an fhioláiriáis a tharchur trí mhuiscítí. Is é seo bunús na míochaine trópaicí nua-aimseartha, agus cuireadh an buafhocal '"Athair an Leighis Thrópaicigh" lena ainm. Bhain a fhionnachtain go díreach leis an teoiric muiscíte-maláire, a bheadh ​​mar bhunús leis an mhaláireolaíocht. Sa deireadh bhí sé ina chéad Uachtarán ar an Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene. Bhunaigh sé an Hong Kong College of Medicine for Chinese (a rinneadh ina chuid d'Ollscoil Hong Cong ina dhiaidh sin) agus an London School of Hygiene and Tropical_Medicine. 

Ionfhabhtaíodh Manson leis an ghúta le linn a sheirbhíse sa tSín.  Chuaigh a riocht athfhillteach in olcas le haois. Fuair sé bás sa bhliain 1922.

Óige agus oideachas

Tagairtí

Básanna i 1922
Daoine a rugadh i 1844
Neamhspleáchas na hAlban

D'fhéadfaí a áiteamh go bfhuil leasa Albanachs faoi ghannionadaíocht i Rialtas na Ríochta Aontaithe.

I Reifreann ar Neamhspleáchas na nAlban sa bhliain 2014, vótáil 55% den phobal in aghaidh an neamhspleáchais agus 45% ar a shon.

De bharr reifreann a reáchtáladh ar an 23 Meitheamh 2016 agus inar vótáil 51.9% díobh siúd a chaith vóta ann i bhfách le himeacht as an Aontas Eorpach, bhí rún ag rialtas na Breataine tús a chur le himeacht na tíre as an AE. Ach vótáil formhór mhuintir na hAlban i bhfabhar fanacht ann.

Sa bhliain 2021, d'imigh an Bhreatain as an Aontas Eorpach. Is ar an mbonn sin, a deir náisiúnaithe, is cóir ceist an neamhspleáchais a chur ar Albanaigh arís.

I mí Iúil 2022, dúirt Nicola Sturgeon (ina ceannaire ar Pháirtí Náisiúnta na hAlban chomh maith le bheith ina Céad-Aire) go raibh rún ag Rialtas na hAlban reifreann ar neamhspleáchas na tíre a reáchtáil ar an 19 Deireadh Fómhair 2023. Agus mura dtabharfadh Rialtas na Breataine cead an reifreann a reáchtáil, cuirfeadh sí an cheist faoi bhráid Chúirt Uachtarach na Breataine.

I mí Lúnasa 2022, chuir Liz Truss i leith Nicola Sturgeon gur ag iarradh aird a tharraingt uirthi féin a bhí sí agus reifreann ar neamhspleáchas na hAlban á éileamh aici. Dhearbhaigh Truss nach dtabharfadh sí a beannacht do reifreann ar neamhspleáchas na hAlban.

Féach freisin 

 Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba

Tagairtí 

Polaitíocht na Ríochta Aontaithe
Polaitíocht na hAlban
Xéinea-thrasphlandú

Is éard is xéinea-thrasphlandú  (xenos - ón nGréigis a chiallaíonn "eachtrannach" nó "aisteach"   ), nó trasphlandú heitrealógach, ná trasphlandú ceall beo, fíochán nó orgán ó speiceas amháin go speiceas eile.  Tugtar xéineanódaithe nó xéinea-trasphlandaithe ar chealla, fíocháin nó orgáin den sórt sin. Tá sé i gcodarsnacht le halla-thrasphlandú (ó neach aonair go neach eile den speiceas céanna), trasphlandú singiniteach nó isea-thrasphlandú (nóduithe trasphlandaithe idir dhá neach aonair atá comhionann go géiniteach den speiceas céanna) agus uaththrasphlandú (ó chuid amháin den chorp go cuid eile sa duine céanna).

Naisc sheachtracha
Xenotransplantation promises to solve organ shortage and to reshape how we think about human longevity, but it also raises a host of questions, by Simar Bajaj

Tagairtí
Xéinea-thrasphlandú
 
Trasphlandú orgán
Maya Widmaier-Picasso

Is iníon an phéintéira Spáinnigh Pablo Picasso agus Marie-Thérèse Walter í María de la Concepción “Maya” Widmaier-Picasso (a rugadh sa bhliain 1935 i Boulogne-Billancourt, an Fhrainc). Chaith sí cuid dá saol ag staidéar agus ag caomhnú oidhreacht a hathar. 

Is í an dara duine de cheathrar clainne a hathar. Tá leathdheartháir amháin aici atá níos sine ná í, Paulo (1921–1975). Is í an damhsóir bailé Olga Khokhlova a mháthair agus is iad Bernard Ruiz-Picasso agus Marina Picasso a pháistí. Tá beirt dheartháir níos óige aici, Claude (a rugadh sa bhliain 1947) agus Paloma (a rugadh sa bhliain 1949). Is í an péintéir Françoise Gilot máthair Claude agus Paloma.

Phós sí Pierre Widmaier agus bhí triúr clainne aici: Olivier, Richard, agus Diana. Is staraí ealaíne í Diana Widmaier Picasso a bhíonn ag díriú ar shaothar a seanathair, Pablo Picasso.

Chum Pablo Picasso go leor pictiúir de Maya, an t-sraith is suntasach ná Maya à la poupée. Sa bhliain 2017, chuir Gagosian Gallery an taispeántas Picasso agus Maya: Father and Daughter ar siúl i bPáras, arna choimeád ag Diana Widmaier Picasso. Ba é an chéad taispeántas a bhí dírithe ar phortráidí Picasso dá iníon is sine. Sa bhliain 2022, chuir Museé Picasso Paris taispeántas ar siúl darb ainm Maya Ruiz-Picasso, Fille de Pablo bunaithe ar a chuid saothair a ghabhann le Maya.

Tagairtí 

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1935
Staraithe Francacha
Bréag

Is dearbhú é bréag nó éitheach  a chreidtear a bheith falsa nó bréagach, a úsáidtear de ghnáth chun dallamullóg a chur ar  dhuine nó an duine a mheabhlú.      Tugtar bréagadóireacht ar an gcleachtas bréaga a chur in iúl. Féadfar bréagadóir a thabhairt ar an té a bhíonn ag insint bréaga. Féadfaidh bréaga freastal ar fheidhmeanna éagsúla, amhail ionstraimeacha, idirphearsanta nó síceolaíocha, do na daoine aonair a úsáideann iad.

Cineálacha agus téarmaí gaolmhara
 bréag dhíomhaoin, gan díobháil. Béarla: a white lie
 deargbhréag. Béarla:an outright lie 
 fadhbóg, pait, gáilleog. Béarla: a whopping lie
 bréag a insint.
 éitheach a thabhairt.
 bheith ag stealladh bréag. Béarla:to lie through your teeth

Tagairtí
Mealladh
Paul Henry (ealaíontóir)

Péintéir ba ea Paul Henry (11 Aibreán 1876 – 24 Lúnasa 1958). 

I mBéal Feirste a rugadh Henry in 1876 ach chaith sé go leor ama in iarthar na hÉireann. Chaith sé naoi mbliana ina chónaí in Acaill   is ann a phéinteáil sé The Potato Diggers, a díoladh ar €400,000 in 2013.

Bhí sé i mbarr a réime i lár na 1930idí.

Saothar 
Sa bhliain 2021, bhí os cionn £600,000  (thart ar €730,000) caite ar saothar de chuid Henry, radharc tíre dar teideal Mountains and Lake, Connemara, ag ceant i Londain. Ba é seo an méid is mó a íocadh riamh ar phictiúr de chuid Henry. Bhí an pictiúr seo ar taispeáint i Músaem Uladh agus i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann ar feadh tamaill.

Sa bhliain 2020, íocadh breis is €400,000 inné ar radharc tíre dár teideal, A Sunny Day, Connemara. Cé go dtugann teideal an phictiúir, a déanadh thart ar an mbliain 1940, le fios gur radharc d’áit éigin i gConamara atá le feiceáil ann, ceaptar gur radharc d’Acaill atá i gceist. Íocadh €105,000 ar shaothar eile le Paul Henry, Celtic Cross in a West of Ireland Landscape.

In 2017, díoladh an pictiúr a rinne an t-ealaíontóir Feirsteach de loch i nGaeltacht Chorca Dhuibhne ar €65,000.

Phéinteáil Henry The Potato Diggers in Acaill, a díoladh ar €400,000 in 2013.

Modh oibre 
Déanadh Paul Henry athchruthú uaireanta ar thírdhreach agus é ag péinteáil pictiúir. Ní gá go gcloífeadh sé i gcónaí le gnéithe iomlána an radhairc a bhí os a chomhair. Ní bhíodh leisce ar Henry sliabh a thógáil as radharc nó tithe a chur in áit nach raibh  teach ar bith, de réir mar a d’fheil sé don phictiúr.

Féach freisin

Tagairtí 

Básanna i 1958
Daoine a rugadh i 1876
Péintéirí Éireannacha

Acaill
Conamara
Frithfhiontar Albin

Is oscailt fichille é an Frithfhiontar Albin a thosaíonn leis na gluaiseachtaí:

 1. d4 d5
 2. c4 e5

agus is é an leanúint is gnách:

 3. dxe5 d4

Is cosaint neamhchoitianta é an oscailt ar Fhiontar na Banríona. Mar mhalairt ar cheithearnach an fhiontair, tá ding lárnach ag an dubh ag d4 agus faigheann sé roinnt seans le haghaidh ionsaithe. Go minic déanfaidh an bán iarracht an ceithearnach a thabhairt ar ais ag tráth tráthúil chun buntáiste suímh a fháil.

Sa Encyclopaedia of Chess Openingstugtar na cóid D08 agus D09 don Fhrithfhiontar Albin.

Stair 
Cé gurbh é Cavallotti a d’imir an oscailt seo ar dtús i gcoinne Salvioli ag craobhchomórtas Milano 1881, is ó Adolf Albin, a d’imir é in aghaidh Emanuel Lasker i Nua-Eabhrac 1893, a fuair sé a ainm. Cé nach n-imrítear go minic é ag an máistirleibhéal, bhain seanmháistir na Rúise Alexander Morozevich úsáid rathúil as sna 2000í.

Príomh líne 

Leanann an phríomhlíne 4. Nf3 Nc6 ( 4. ceadaíonn...c5 5.e3 toisc nach bhfuil an t-easpag i sáinn a thuilleadh ag an Dubh) agus anois is iad príomhroghanna an Bán ná 5.a3, 5.Nbd2, agus 5.g3. B'fhéidir gurb é an iarracht is fearr a bhéas ag an Bán le haghaidh buntáiste ná easpag an rí a ghlacadh. B'fhéidir gurb é an iarracht is cinnte a rinne an Bán ar bhuntáiste ná fianchetto a dhéanamh ar easpag rí le 5.g3 agus Bg2 agus Nbd2 ina dhiaidh sin. Is minic a chaislíonn an Dubh ar thaobh na banríona. Leanúint tipiciúil is ea  5.g3 Be6 6.Nbd2 Qd7 7.Bg2 0-0-0 8.0-0 Bh3.

Comhathruith

Gaiste Lasker 
Tá an ceithearnach dubh ag d4 níos láidre ná mar a d'fhéadfadh sé a bheith le feiceáil. Tar éis 3.dxe5 d4 an bogadh míchúramach 4.e3? is féidir leis an Gaiste Lasker a bheith mar thoradh air. Tar éis 4...Bb4+ 5.Bd2 dxe3 6.Bxb4?? botún atá ann - Bogann an Dubh 6...exf2+ 7.Ke2 fxg1=N+! agus tá ionad an Duibh níos fearr. Is díol suntais é an Gaiste Lasker mar is annamh a fheictear tearcphromóisean sa chluiche praiticiúil.

Comhathrú Spassky
Sa Chomhathrú Spassky bogann an Bán 4. e4 chun leas a bhaint as an bhfíric go gcaithfear gabháil en passant a dhéanamh díreach tar éis gluaiseacht chun tosaigh ceithearnach an namhaid. Mar sin anois tar éis 4...Bb4+ 5.Bd2 níl an ghabháil ...dxe3e.p. ar fáil don Gubh a thuilleadh.

Naisc sheachtracha
Brúigh Fiontar na Banríona i sé bheart: An Albin

Tagairtí
oscailtí fichille
1881 san fhichille
Gluais fichille

Míníonn an ghluais fichille seo téarmaí a úsáidtear go coitianta san fhichille, in ord aibítre. Tá a leathanaigh féin ag cuid de na téarmaí seo, mar shampla gabhlaigh agus teanntaigh. Le haghaidh liosta de na píosaí fichille neamhortadocsacha, féach píosa fichille draíochta ; le haghaidh liosta téarmaí a bhaineann go sonrach le fadhbanna fichille, féach Gluais d'fhadhbanna fichille ; le haghaidh liosta de línte tosaithe ainmnithe, féach Liosta oscailtí fichille ag leanúint an chóid ECO ; le haghaidh liosta de na cluichí a bhaineann le fichille, féach Leaganacha fichille .

Tagairtí
 
 
Gluaiseanna spóirt
Caidreamh Sín-Téaváin

Is cúis mhór teannais an caidreamh Sín-Téaváin ó 1949, Breathnaíonn na Sínigh , nó Daon-Phoblacht na Síne, ar an Téaváin mar chuid de mhórchríoch na Síne agus táthar imníoch go bhfuil rún acu an t-oileán a fhorghabháil.

Cúlra 
Is é is cúis leis an "neamhspleáchas" de facto atá ag an Téaváin inniu ná gur éalaigh cinnirí Pháirtí Náisiúnta na Síne, nó Guomindang, ón mórthír go dtí an Téaváin; fuair na Cumannaigh an lámh in uachtar ar an mórthír, agus b'éigean do Chiang Kai-shek agus lucht a leanúna glanadh leo go dtí an Téaváin sa bhliain 1949. Tá an scéal gan réiteach fós.

Maidir le rialtas Dhaon-Phoblacht na Síne ar an mórthír, is é a dtuiscint ar an scéal inniu nach bhfuil sa Téaváin ach cúige de chuid na Síne agus níl ann ach treascairt rialtais ag lucht ceannairce.

Tá stádas na tíre ina chnámh mhór spairne i bpolaitíocht na Téaváine inniu, cé acu ba chóir don oileán... caidreamh níos fearr le Daonphhoblacht na Síne (comhréiteach nó 'géilleadh') nó poblacht neamhspleách ar leith a fhógairt os ard.

Dá bhfógródh an Téaváin neamhspleáchas mar Phoblacht na Téaváine, thabharfadh arm na Síne Cumannaí ionsaí ar an oileán ar an toirt, tuairim a chuireann eagla an domhain ar mhuintir na Téaváine.

Cosaint na Stát Aontaithe 
Sa bhliain 2021, dúirt Joe Biden go ndéanfaidh Stáit Aontaithe Mheiriceá an Téaváin a chosaint i gcás ionsaí ón tSín.  Tá dlí i bhfeidhm a deir go bhfuil ar Stáit Aontaithe Mheiriceá an Têaváin a chosaint ach níl aon sonraí i gceist maidir le céard a dhéanfaí i gcás ionsaithe. Tá na Stáit Aontaithe ag iarraidh cloí le polasaí ar a dtugtar "éiginnteacht straitéiseach".

2022ː Cuairt Pelosi 
I mí Lúnasa 2022, tháinig Nancy Pelosi, Spéicéir Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe chuig an Téaváin, ar an bpolaiteoir Meiriceánach is sinsearaí le cuairt a thabhairt ar an Téaváin le fada an lá, agus  d'ainneoin an fholáirimh a bhí tugtha ag Rialtas na Síne di gan cos a leagan ar an oileán.

I gcruinniú a bhí aici le hUachtarán na Téaváine Tsai Ing-wen, mhaígh  Pelosi go bhfuil an Téaváin ar cheann de na sochaithe is saoire ar domhan agus gheall sí nach loicfeadh na Stáit Aontaithe ar an tír go brách. Dúirt Pelosi go bhfuil deis ann an comhar eacnamaíochta idir na Stáit Aontaithe agus an Téaváin a neartú i bhfianaise reachtaíochta nua  i Washington.

Mar fhreagra, scaoil fórsaí míleata na Síne diúracáin bhalaistíocha sna huiscí thart ar an Téaváin. Bhí longa míleata an dá thír ar aghaidh a chéile amach i gCaolas na Téaváine agus bhí folach bíog á dhéanamh ag scairdeitleáin an dá thaobh ar a chéile chomh maith.

Féach freisin 

 An Téaváin
 Caolas na Téaváine

Tagairtí 

An Téaváin
An tSín
Caolas na Téaváine