joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Fearghas Scannal mac Criomhthainn

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Oirthir Cliach ba ea Fearghas Scannal mac Criomhthainn (Sean-Ghaeilge Fergus Scandal mac Crimthainn) (bás 582).  Deirtear go raibh sé ina chommhrí le Feilimí mac Cairbre Chroim (bás 596) mar leasrí.

Criomhthann Dearcán mac Eochaidh ba ea a athair, agus Aonghas mac Nadh Fraoigh (bás 489), chéad rí Chríostaí na Mumhan, a shín-seanathair.  Bhí a chlann bunaithe thart ar Bhaile Thiobraid Árann.

Luaitear é i ríliostaí amhail Sioncronachtaí Laud agus an Leabhar Laighneach.  De réir Annála Tiarnaigh, tháinig sé i gcomharbacht ar Chairbre Crom mac Criomhthainn sa bhliain 577, ach maraíodh é cúig bliana i ndiaidh sin, sa bhliain r582.  Tagann na hannála úd orthu féin, ag rá go raibh sé i gcoróin le seacht mbliana.  De réir foinsí na nEoghannacht, mharaigh fir na Laigean é, agus ghéill siad Osraí go Mumhain mar chúiteamh.  Diúltaíonn Prof. Byrne an smaoineamh seo ámh mar bholscaireacht níos deireanaí na nOsraí.

Foinsí
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Synchronisms, eagrán athbhreithnithe, le McCarthy

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Eoin Colfer

Is údar Éireannach leabhair do leanaí é Eoin Colfer (rugadh 14 Bealtaine 1965). D’oibrigh sé mar mhúinteoir bunscoile sular tháinig sé chun bheith ina scríbhneoir lánaimseartha.

Is fearr aithne air as údar an sraith Artemis Fowl. 

Meán Fómhair 2008, coimisiúnaíodh Colfer chun an séú tráthchuid a scríobh
den sraith Hitchhiker's Guide to the Galaxy a scríobh, agus And Another Thing an teideal atá air. Bhí sé foilsithe i mí Dheireadh Fómhair 2009. Dheireadh Fómhair 2016, i gconradh le Marvel Comics, d’eisigh sé Iron Man: The Gauntlet. Bhí sé ina Laureate na nÓg ó 2014 go dtí 2016.
Colgú mac Faílbe Flaind

Ríthe na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil Colgú mac Failbhe Flainn (Sean-Ghaeilge Colgú mac Faílbe Flaind) (bás 678).  Faílbe Flann mac Áedo Duib (bás 639), iar-rí, ba ea a athair..  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Cathail Cú-gan-mháthair mac Cathail sa bhliain 665.  Níl teacht ar bith faoin réimeas le fáil sna hannála.  Bhí ar a laghad mac amháin aige, darbh ainm Nadh Fraoch (Nad Froích).

Feictear é mar phríomhphearsa sa sraith mhistéire Sister Fidelma le Peter Tremayne.

Féach freisin
 Ríthe na Mumhan

Foinsí
 Annála Tiarnaigh
 Francis John Byrne, Irish Kings and High-Kings 
 The Chronology of the Irish Annals, Daniel P. McCarthy

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Áilgenán mac Donngaile

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea Áilgeanán mac Donnghaile (Sean-Ghaeilge Áilgenán mac Donngaile) (bás 853).  Ba bhall de Chlann Failbhe é, agus ba é Tnúthgal mac Donngaile (bás 820) a sheanathair, duine a bhí ina rí na Mumhan dar le roinnt foinsí.  Bhí Áilgeanán i réim ón mbliain 852 go 853.

Tháinig na Dúghaill go hÉireann sa bhliain 849 agus d'éirigh i gceannas Átha Cliath sa bhliain 851.  Chuaigh na Lochlannaigh  díláithrithe leo ag déanamh creiche ar fud na tíre.  Bhain ríthe Éireannacha leas as an gcoimhlint idir an dá ghrúpa Gall lena gcinn riain féin.  Déantar trácht sna hAnnála Easpacha na hÉireann ar dhá cliseadh na Lochlannach ag dreamanna na Mumhain sa bhliain c. 852.  Chloígh Ara Cliach as Cliú na Lochlannaigh, agus bhuaigh na Ciarraí ag 'Bealach Conglais', gar de Chorcaigh.

Tar éis bhás Áilgenáin sa bhliain 853, bhí idir-ríocht ann go dtí teacht i réim a dhearthár, Maol Guala mac Donnghaile (bás 859) sa bhliain 856.  Rinneadh rí Mumhan fosta d'fhionnó Áilgeanáin, Fear Grá mac Cléirigh (bás 961).

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Inis Faithlinn 
 Annála Easpacha na hÉireann
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Scannal Spiegel, 1962

Ar an 10 Deireadh Fómhair 1962, d'fhoilsigh an nuachtiris Gearmánach Der Spiegel (uimhir 41/1962 ) alt darbh ainm "Bedingt abwehrbereit" ("réidh le cosaint, ach ar bhonn coinníollach"). B'in é ba chionsiocair leis an Scannal Spiegel, 1962 sa Poblacht Chónaidhme na Gearmáine.  

Saoirse an phreasa a bhí idir chamáin. Chuir an t-alt tús le conspóid chinniúnach i bhforbairt polaitíochta Iarthar na Gearmáine. Léirigh an conspóid go raibh dearcadh an phobail i bPoblacht Chónaidhme na Gearmáine tar éis athrú an oiread sin go raibh amhras air faoi srianta a chuir an stát ar na meáin. Thionscain an scannal soiléiriú ar scóip shaoirse an phreasa faoin Grundgesetz (an "Dlí Bunúsach" nó Bunreacht na Gearmáine).

Cor cinniúnach i bhforbairt Phoblacht Chónaidhme mar dhaonlathas aibí ab ea an conspóid.

Na himeachtaí

1962 

Ar 10 Deireadh Fómhair 1962, d'fhoilsigh Der Spiegel alt faoin Bundeswehr (arm na Gearmáine). Scríobh na hiriseoirí nach raibh an t-arm réidh chun an tír a chosaint;  luadh tuairisc de chuid ECAT, tuairisc a bhí faoi rún.   

Chuir an tAire Cosanta i leith Speigel go raibh tionchar polaitiúil á imirt aici, agus níos déanai,  tréas (Landesverrat). 

Ar an 26 Deireadh Fómhair 1962, gabhadh Rudolf Augstein, úinéir / eagarthóir príomhfheidhmeannach na hirise Der Spiegel, agus beirt eagarthóirí sinsearacha eile. Rinneadh ruathair ar a cuid oifigí in Hamburg (chomh maith le tithe roinnt iriseoirí) agus urghabhadh na mílte doiciméad. 

Cuireadh tréas ina leith, ar an gcúis gur nocht an iris rúin mhíleata, Bhí oifigí na hirise dúnta ar feadh míonna. 

Tháinig sé chun solais go raibh an t-aire cosanta, Franz Josef Strauss, ag cur isteach ar stiúradh an cháis. Níos measa b'fhéidir, d'inis sé bréag don Bundestag faoi. Ruaigeadh an tAire Cosanta as oifig i mí Nollag 1962.

1963 
Níor scaoileadh Augstein amach ach trí mhí i ndiaidh gur gabhadh é, ar  7 Feabhra 1963.

Imeachtaí dlí 
Sa bhliain 1965, dhíbh an Bundesgerichtshof (Cúirt Bhreithiúnais na Cónaidhme) an cás i gcoinne na gcosantóirí de chuid Spiegel, ag rá nár rúin stáit na nithe a nochtadh san alt. Dúirt an Chúirt go raibh Strauss tar éis gníomhú go neamhdhleathach, agus go raibh sé freagrach as príosúnú neamhdhleathach, cé go raibh sé de mheon macánta.

Dhiúltaigh an Bundesverfassungsgericht (Cúirt Bhunreachtúil na Cónaidhme) an bhliain dár gcionn (de bharr comhionannas vótaí) do ghearán na hirise go raibh an ruathar a rinneadh ar a cuid áitreabh míbhunreachtúil. Ach leag sí prionsabail thábhachtacha síos faoi cad is saoirse an phreasa ann faoin Grundgesetz.

Toradh 

B'fhéidir gur rud éigin ní ba bhunúsaí a bhí ann go raibh an pobal ar buile faoin ngníomh a rinneadh i gcoinne Der Spiegel agus a cuid iriseoirí. Mar sin íoc Strauss, an Seansailéir Adenauer agus a bpáirtithe (CDU/CSU), praghas polaitiúil mar thoradh air sin.

Féach freisin 

 ECAT

Tagairtí 

Stair na Gearmáine
Scannail
1962
ECAT
Der Spiegel
Dina bint Abdul-Hamid

Ba í Dina bint Abdul-Hamid (15 Nollaig 1929 – 21 Lúnasa 2019) iar- Bhanríon na hIordáine. Bhí é a fear chéile, Hussein na hIordáine, an rí . Phóst iad ón 18 Aibreán 1955 go dtí an 24 Meitheamh 1957. Tháinig deireadh leis an bpósadh toisc go ndúirt an bhanríon nach raibh grá aici don rí agus go raibh difríochtaí polaitiúla acu.

An 7 October 1970, phós Dina leis an Lieut-Colonel Asad Sulayman Abd al-Qadir (born 27 October 1942 in Bethlehem), alias Salah Tá'amari, treallchogaí Palaistíneach. D'éirigh sé ina oifigeach ardchéimiúil san Eagraíocht Fuascailte na Palaistíne. Chuir na hIosraeilítigh i bpríosún é sa bhliain 1982.
Bliain ina dhiaidh sin, rinne Dina idirbheartaíocht ar cheann de na malartuithe príosúnach is mó sa stair – ag scaoileadh a fear céile agus 8,000 príosúnach eile.

Oideachas 
Ba céimí de Ollscoil Cambridge í Dina. Bhí sí ag léachtóireacht i litríocht an Bhéarla in Ollscoil Cairo . Bhí leanbh amháin aici le Rí Hussein, an Banphrionsa Alia bint Hussein. An leanbh is sine an rí í. Rugadh í i Cairo, an Éigipt .

Fuair Dina bás an 21 Lúnasa 2019 in Amman, an Iordáin agus í 89 mbliana d'aois.

Tagairtí 

Básanna in 2019
Daoine a rugadh i 1929
Asótabaictéar

Is géineas é Asótabaictéar de bhaictéir gluaisteacha, ubhchruthacha nó sféarúla de ghnáth a fhoirmíonn cisteanna le ballaí tiubha agus a d’fhéadfadh méideanna móra slaim  capsúiligh a tháirgeadh. Is miocróib ithreacha aeróbacha beo iad, a bhfuil ról tábhachtach acu sa timthriall nítrigine sa nádúr, i bhfosúchán nítrigine atmaisféaraigh, atá dorochtana do phlandaí, agus á scaoileadh i bhfoirm iain amóiniam san ithir . Chomh maith le bheith ina samhailorgánach chun staidéar a dhéanamh ar diasótróip, úsáideann daoine é chun bithleasacháin, breiseáin, agus roinnt bithpholaiméirí a tháirgeadh. D'aimsigh an micribhitheolaí agus luibheolaí Dúitseach Martinus Beijerinck an chéad ionadaí den ghéineas, Azotobacter chroococcum, i 1901. Is  baictéir Ghram-dhiúltacha an speiceas Azotobacter a fhaightear in ithreacha neodracha agus alcaileacha,  in uisce, agus i gcomhar le roinnt plandaí.

Saintréithe bitheolaíocha

Moirfeolaíocht

Tagairtí
 Pseudomonadales
 Géinte baictéir
 Martinus Beijerinck
Louise Glück

File agus aisteoir Meiriceánach í Louise Elisabeth Glück (rugadh 22 Aibreán, 1943). Tá go leor dámhachtainí móra liteartha buaite aici, lena n-áirítear Duais Pulitzer, Bonn Náisiúnta na nDaonnachtaí, Gradam Náisiúnta Leabhar, Gradam Ciorcal Náisiúnta Leabhar Léirmheastóirí, agus Duais Bollingen. Ó 2003 go 2004, ba Fhile an Stáit í sna Stát Aontaithe. Sa bhliain 2020, bronnadh Duais Nobel sa Litríocht uirthi "for her unmistakable poetic voice that with austere beauty makes individual existence universal".

Rugadh í i gCathair Nua-Eabhrac agus tógadh í ar Long Island. Thosaigh sí ag fulaingt ó anorexia nervosa agus í in ardscoil agus tháinig siad slán as an tinneas ina dhiaidh sin. D’fhreastail sí ar Choláiste Sarah Lawrence agus ar Ollscoil Columbia ach níor ghnóthaigh sí céim. Chomh maith le bheith ina húdar, mhúin sí filíocht ag roinnt institiúidí acadúla.

Déantar cur síos go minic ar Ghlück mar fhile dírbheathaisnéise; Tá aithne ar a cuid oibre mar gheall ar a déine mhothúchánach agus as tarraingt go minic ar mhiotas, stair, nó nádúr chun machnamh a dhéanamh ar eispéiris phearsanta agus ar shaol an lae inniu. De réir téamaí de, tá gnéithe den tráma, den dúil agus den dúlra léirithe ina cuid dánta.  Agus é sin á dhéanamh, tá cáil orthu mar gheall ar mar gheall ar a léirithe macánta ar an bhrón agus an leithlisiú. Dhírigh scoláirí freisin ar an mbealach a dtógann sí personae fileata agus caidrimh, ina cuid dánta, idir dírbheathaisnéis agus miotas clasaiceach.

Is í Glück an tOllamh Frederick Iseman i gCleachtas na Filíochta in Ollscoil Yale. Roinneann sí a cuid ama idir Cambridge, Massachusetts, agus Montpelier, Vermont.

Scríbhneoirí as Cathair Nua-Eabhrac
Daoine a d'fhreastail ar Choláiste Sarah Lawrence
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1943
Brent Scowcroft

Oifigeach Aerfhórsa agus taidhleoir Meiriceánach ab ea Brent Scowcroft (19 Márta 1925 –  6 Lúnasa 2020). Bhí sé ina Chomhairleoir Slándála Náisiúnta faoi dhó, ar dtús faoin Uachtarán Gerald Ford agus ansin faoin Uachtarán George H. W. Bush. D'fhreastail sé mar Chúntóir Míleata faoin Uachtarán Richard Nixon agus mar Leaschúntóir don Uachtarán i gComhair Chúrsaí Slándála Náisiúnta faoi Nixon agus Ford. Bh sé ina Chathaoirleach ar Bhord Chomhairleach an Uachtaráin um Eolas Eachtrannach faoin Uachtarán George W. Bush ó 2001 go 2005, agus chuidigh sé leis an Uachtarán Barack Obama lena fhoireann slándála náisiúnta féin a chur le chéile. Bhí clú air mar thradisiúnaí, is é sin le rá, gan a bheith ag bacadh mórán le daonlathas nó athruithe eile a chothú i dtíortha eile. Mhúin sé stair na Rúise ag West Point agus bhí roinnt teachgacha Slávacha aige.

Taidhleoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1925
Básanna in 2020
Coinbhinsiún maidir le haontú rialacha áirithe i dtaca le hiompar idirnáisiúnta d'aer, 1929

Ar an 12 Deireadh Fómhair 1929 i Vársá, síníodh an Coinbhinsiún maidir le haontú rialacha áirithe i dtaca le hiompar idirnáisiúnta d'aer, an Coinbhinsiún Vársá. 

Ba é Coinbhinsiún Vársá an chéad chonradh iltaobhach domhanda a rinne iarracht rialacha maidir le dlí a bhaineann leis an ngné sin den eitlíocht shibhialta a aontú. Tháinig sé i bhfeidhm ar 13 Feabhra 1935. Bhí Saorstát Éireann ina pháirtí ann ón mbliain 1935 agus thug an tAcht um Aer-Loingseoireacht agus Aer-Iompar, 1936 feidhm dlí sa Saorstát dó.

Faoi láthair tá feidhm dlí sa Stát ag Coinbhinsiún Vársá (arna leasú sa Háig sa bhliain 1955) trí alt 4 den Acht Aerloingseoireachta agus Aeriompair (Coinbhinsiúin Idirnáisiúnta), 2004, mar an gcéanna le Coinbhinsiún Montréal (dar teideal Coinbhinsiún maidir le haontú rialacha áirithe i dtaca le hiompar idirnáisiúnta d'aer freisin) a tháinig in ionad an dá chonradh a bhí ann roimhe sin chomh fada is atá an chuid is mó tíortha (agus an tAontas Eorpach) i gceist.

Féach freisin 

 Coinbhinsiún Montreal maidir le dliteanas aeriompróra, 1999

Tagairtí 

Dlí idirnáisiúnta
Iompar
Coinbhinsiún Montreal maidir le dliteanas aeriompróra

Tháinig an Coinbhinsiún Montréal maidir le dliteanas aeriompróra, nó an Coinbhinsiún maidir le haontú rialacha áirithe i dtaca le hiompar idirnáisiúnta d'aer, i bhfeidhm ar 28 Bealtaine 1999 agus in 2001 san Aontas Eorpach.

Féachtar leis an gcoinbhinsiún le rialacha aonfhoirmeacha dlíthiúla a thabhairt isteach le dliteanas aeriompróra a rialú i gcás damáiste a dhéantar do phaisinéirí, do bhagáiste nó d’earraí le linn turais idirnáisiúnta.

Tháinig an Coinbhinsiún Montréal in ionad an dá chonradh a bhí ann roimhe sin is mó de thíortha an domhain (agus an tAontas Eorpach san áireamh).

Féach freisin 

 Coinbhinsiún Vársá, 1929

Tagairtí 

Dlí idirnáisiúnta
Iompar
Dlí Poynings

I rith an Ré Túdarach, cuireadh breis máistreacht ar Éirinn, agus i 1494 cuireadh Dlí Poynings i réim. Thug an dlí - nó na dlíthe seo - cead do Rí Shasana dlíthe nua ó pharlaimint Bhaile Átha Cliath a chosc.

Imeachtaí 
Le tamall anuas, bhí na príomh-ghobharnóirí, go háirithe Iarlaí Chill Dara, ag tabhairt faoi thionscnaimh i bParlaimint na hÉireann i gcoinne mhianta na cúirte  i Londain. Spreag sé seo Dlí Poynings. 

Ar 13 Deireadh Fómhair 1494 i mBinn Éadair, tháinig Edward Poynings agus 1,000 saighdiúir i dtír.

Tháinig "Dlí Poynings"  i bhfeidhm tamall ina dhiaidh. Ritheadh Acht Poynings (10 Hen.7 c.22) ar 1 Nollaig 1494.  Bhí dlíthe na hÉireann curtha faoi réir leasú ag an Ríchomhairle i Londain.

Iarmhairtí 
Cuireadh breis máistreacht ar an tír tamall ina dhiaidh.  I 1534 rinneadh Tiarnaí Tánaiste de Iarlaí Chill Dara, agus i 1541 ghlac rí Shasana an teideal "Rí na hÉireann" chomh maith. 

Níos déanaí, choinnigh feisirí i bParlaimint na hÉireann súil  ar thuairimí an rí i Londain nuair a bhí billí á ndréachtú acu: níorbh fhiú dóibh bille a chur trí dhá theach na parlaiminte dá ndiúltódh an rí é a shíniú sa deireadh thiar thall—mar shampla, b’éigean dóibh éirí as an iarracht a deineadh dlí Poynings a aisghairm.

Is beag ná gur cuireadh an Ghaeilge chun báis trí éigeantas agus trí reachtanna stáit, ag dul siar amach go dtí Dlí Poynings.

Tagairtí 

Stair na hÉireann
Dlí na hÉireann
Tréimhsí agus eisceachtaí ar chóipcheart

Is forálacha iad tréimhsí agus eisceachtaí ar chóipcheart, sa dlí cóipchirt áitiúil nó i gCoinbhinsiún Bheirn, a cheadaíonn saothair faoi chóipcheart a úsáid gan cheadúnas ó úinéir an chóipchirt.

Baineann tréimhsí ama agus eisceachtaí ar chóipcheart le roinnt breithiúnas tábhachtach amhail teip an mhargaidh, saoirse cainte, oideachas agus comhionannas rochtana (amhail ag daoine a bhfuil lagú radhairc orthu). Measann cuid go bhfuil teorainneacha agus eisceachtaí mar “chearta úsáideora” - den tuairim go soláthraíonn cearta úsáideora cothromaíocht riachtanach do chearta úinéirí an chóipchirt.  Níl aon chomhdhearcadh i measc saineolaithe cóipchirt maidir le cearta úsáideora nó nach bhfuil iontu ach teorainneacha ar chóipcheart.  Féach mar shampla Tuarascáil Chlár Oibre Digiteach na Comhairle Náisiúnta Taighde , nóta 1 . Tá an coincheap 'cearta úsáideora' aitheanta ag cúirteanna freisin, lena n-áirítear Cúirt Uachtarach Cheanada i CCH Canadian Ltd v. Dlí-Chumann Cheanada Uachtarach (2004 SCC 13), a d'aicmigh "déileáil chóir" mar cheart úsáideora den sórt sin. Tá na cineálacha easaontais seo i bhfealsúnacht coitianta go leor i bhfealsúnacht an chóipchirt, nuair is gnách go mbíonn díospóireachtaí faoi réasúnaíocht dlí-eolaíoch mar seachfhreastalaithe ar easaontais níos substaintiúla faoi dhea-bheartas.   áit a mbíonn díospóireachtaí faoi réasúnaíocht dlí-eolaíoch de ghnáth mar chumhacht ionadaíochta ar easaontais níos substaintiúla faoi dhea-bheartas.

Teicneolaíocht ag athrú

Tagairtí
 Dlí cóipchirt
 Dlí maoine intleachtúla
Bainistíocht ceart digiteach

Is éard is bainistíocht ceart digiteach nó bearta cosanta teicneolaíochta (BCT) ann ná sraith theicneolaíochtaí rialú rochtana  tacar teicneolaíochtaí rialúcháin rochtana chun srian a chur le húsáid crua-earraí dílseánaigh agus oibreacha faoi chóipcheart. Déanann teicneolaíochtaí BCT iarracht úsáid, modhnú agus dáileadh saothar faoi chóipcheart (mar bhogearraí agus Inneachar Ilmheán) a rialú, chomh maith le córais laistigh de ghléasanna a chuireann na beartais seo i bhfeidhm.  Déanann teicneolaíochtaí DRM iarracht úsáid, modhnú agus dáileadh saothar faoi chóipcheart (mar bhogearraí agus ábhar ilmheán) a rialú, chomh maith le córais laistigh de ghléasanna a chuireann na beartais seo i bhfeidhm.

Tagairtí
 
 Dlí cóipchirt
 Dlí cripteagrafaíochta
 Téarmaíocht teilifíse
Rún 68/262 ó Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe

Ritheadh an Rún 68/262 ó Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe, dar teideal "Sláine chríce na hÚcráine", an 27 Márta 2014, ag an 68ú de Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe. Chuaigh sé i ngleic ar iarscríbhinn na Rúise sa Crimea. 

Dhearbhaigh an rún neamhcheangailteach, le tacaíocht ón 100 baill de na Náisiún Aontaithe, tiomantas an Chomhthionóil Ghinearálta sláine críce na hÚcráine taobh istigh dá theorainneacha a aithnítear go hidirnáisiúnta agus chuir sé béim ar an neamhdhlisteanacht reifreann na Crimé 2014. Vótáil aon cheann déag (11) náisiún i gcoinne an rúin, staon 58, agus bhí 24 stát eile as láthair.

Thug Ceanada, Cósta Ríce, an Ghearmáin, an Liotuáin, an Pholainn agus an Úcráin an rún isteach. Roimh ghlac an Chomhthionól Ginearálta an rúin, bhí iarrachtaí gan rath ag an Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe, a thionóil seacht seisiún chun dul i ngleic ar an ghéarchéim na Crimé, a chuir an Rúis bac orthu lena cros.

Féach freisin 

 Na Náisiúin Aontaithe

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Téacs iomlán Rún 68/262

Náisiúin Aontaithe
Croidhe Cainnte Chiarraighe

Is mórchnuasach é, Croidhe Cainnte Chiarraighe, de Ghaeilge Chorca Dhuibhne a thiomsaigh Seán Óg Ó Caomhánaigh (‘An Cóta’). Bhí sé seacht mbliana i mbun an tiomsaithe (1935-1942).

Ba as Dún Chaoin i gCorca Dhuibhne i gContae Ciarraí do Sheán a 'Chóta, fear a raibh Gaeilge den scoth aige agus sáreolas ar shaibhreas na Gaeilge. 

Bhronn an Roinn Oideachais conradh ar Sheáin chun foclóir bunaithe ar Ghaeilge Chorca Dhuibhne a dhíolaim, ach ní raibh súil ag an Roinn go mbeadh sé ollmhór, ach caithfidh go raibh Seán Óg thar a bheith díograsach ina shaothar mar fhoclóirí.

Cé go raibh sé beartaithe ag an Roinn Oideachais an foclóir a chur i cló, ní dhearnadh é go dtí seo.

Is é, gan aon agó, an foclóir Gaeilge is mó riamh. Tá 60,000 ceannfhocal maraon le isteach is amach le dhá mhilliún focal, i naoi n-imleabhar is fiche san fhoclóir. 

Agus an t-ábhar á leagan amach ag Seán Óg, fostaíodh Fiachra Éilgeach (Risteárd Ó Foghludha) chun eagarthóireacht a dhéanamh air.

Maidir le hábhar an tsaothair tá an oiread sin réimsí éagsúla clúdaithe ann – lena n-áirítear seanfhocail, seanráite, cora cainte, mallachtaí, beannachtaí, eascainí, giotaí as an mBíobla, dánta, amhráin agus scéalta. Ina theannta sin, faighimid léargas ar an saol a bhí á chleachtadh ag muintir na háite, ar chúrsaí polaitíochta comhaimseartha agus ar chlaontaí agus ar mheon an Chaomhánaigh féin san iliomad samplaí agus tagairtí ann.

Tá tábhacht stairiúil le Croidhe Cainnte Chiarraighe freisin mar scríobhadh é ag deireadh na 1930í agus tús na 1940í. 

Is féidir na focail agus na habairtí a scríobh Seán Óg a fheiceáil ina litriú bunaidh, ar www.focloir.ie. A bhuí le hAPI a rinne an Dr. Caoimhín Ó Scanaill , le brú cnaipe, is féidir an litriú a thiontú go dtí an litriú caighdeánach. 

Chuir an Dr Tracey Ní Mhaonaigh, Ollamh Comhlach le Nua-Ghaeilge in Ollscoil Mhá Nuad Croidhe Cainnte Chiarraighe ar fáil mar chomhad PDF, agus is comhad ollmhór é le breis agus 4,000 leathanach ann. Chaith Ní Mhaonaigh tamall fada i mbun na hoibre seo sa Leabharlann Náisiúnta, ag athscríobhna focail agus na nathanna a scríobh Seán Óg ó 29 gcóipleabhar.

Naisc sheachtracha

• Alt le Tracey Ní Mhaonaigh ar Comhar maidir le Croidhe Cainnte Chiarraighe. https://comhartaighde.ie/eagrain/3/nimhaonaigh/

• Alt ar Tuairisc.ie maidir le foilsiú Croidhe Cainnte Chiarraighe.https://tuairisc.ie/o-abhacht-go-utamalaidhe-ta-saibhreas-fhocloir-sheain-a-chota-ar-fail-ar-line/

• Éist leis an gCóta, leabhair maidir le Croidhe Cainnte Chiarraighe .https://www.litriocht.com/product/ist-leis-an-gcota/?lang=en →

Gaeilge
Foclóirí Aonteangacha Gaeilge
Foclóireacht
Steip na hEoráise

Is í Steip na hEoráise, ar a dtugtar an Steip Mhór nó na steipeanna freisin, ná éiceachóras steipeach ollmhór na hEoráise, san bithóm féaraigh mheasartha, sabhánaí, agus scrobarnaí. Síneann sí ón mBulgáir, an Rómáin, an Mholdóiv, an Úcráin, Iarthar na Rúise, an tSibéir, an Chasacstáin, Xinjiang, an Mhongóil, agus an Mhanchúir, le mór-eachtarchríoch amháin, an steppe Phanónach nó Puszta, atá lonnaithe san Ungáir den chuid is mó.

Tagairtí

 
 Féaraigh na hÁise
 Féaraigh na hEorpa
 Féaraigh mheasartha, sabhánaí, agus scrobarnaí
 Lár na hÁise
 Oirthear na hEorpa
 Tíreolaíocht Lár na hÁise
 Tíreolaíocht Oirthear na hEorpa
 Féaraigh na Rúise
 Stair na Pacastáine
 Stair shóisialta na hIndia
Neamhord forbartha teanga

Cuireann Neamhord Forbartha Teanga (NFT) isteach ar chumas leanaí teanga a thuiscint agus a úsáid go sóisialta. agus cuireann sé isteach ar fhorás acadúil an duine óig

Míniú 
Tá riachtanais mhóra teanga, urlabhra agus tuisceana ag gach duine óg.  Téann roinnt leanaí chun cinn go gasta ach bíonn cúnamh sa bhreis ag teastáil ó roinnt eile. Tá leanaí a bhfuil NFT ag dul dóibh sa dara grúpa seo. Ach ní bhaineann NFT le neamhoird eile, ná le heaspa cumais intleachtúil. Mar sin, go minic ní bhíonn a fhios ag daoine go bhfuil an neamhord seo ar leanaí.

Baineann na fadhbanna is coitianta ar na gairis seo leː  graiméar, séimeantaic, an fhadhb "ar bharr do theanga", pragmataic, dioscúrsa, cuimhne  bhriathartha, foghareolaíocht, srl.

Ilteangachas 
Ní le haonteangóirí amháin a bhaineann an neamhord. Bíonn sé ag dul do leanaí ilteangacha ina gcuid teangacha ar fad freisin. Ní bhaineann NFT le teanga amháin a bheith níos deacra ná teanga eile. "Is cuma cé mhéad teanga atá ag páiste; tá NFT le sonrú ina chuid teangacha ar fad."  Ní bhaineann NFT le easpa cumais intleachtúil, le neamhord de chuid speictream an uathachais (ASD) ná le aon neamhord eile.

Feachtas agus cóir 
Airítear NFT a bheith ar 7% de leanaí an domhain. Cé gur mór an méid é sin, níl NFT i mbéal an phobail. 

Is le déanaí a tugadh aitheantas idirnáisiúnta don NFT. Tháinig radld.org ar an bhfód sa bhliain 2017.  Ceiliúrtar anois Lá Feasachta Idirnáisiúnta ar Neamhord Forbartha Teanga i mí Dheireadh Fómhair.

Tagairtí 

Urlabhra
Teangeolaíocht
Sláinte
Ilteangachas
Ionghamas

Is éard is ionghamas ann ná an cleachtas pósadh laistigh de ghrúpa sóisialta ar leith, de shainaicme, nó de ghrúpa eitneach, ag diúltú dóibh siúd ó ghrúpaí eile ar an mbun nach bhfuil siad feiliúnach le haghaidh pósta nó dlúthchaidrimh phearsanta eile.

Bíonn an t-ionghamas coitianta i go leor cultúir agus grúpaí eitneacha. Go traidisiúnta bíonn roinnt grúpaí reiligiúnacha agus grúpaí  reiligiúnacha eitneacha  níos ionghamaí, ach uaireanta leis an ngné bhreise de gur gá tiontú reiligiúnach ar phósadh. Ligeann sé seo pósadh easghamach,  trí ghlacadh le reiligiún an pháirtí eile,  glactar leis an iompaitheach, laistigh de na rialacha  ionghamacha. D’fhéadfadh  ionghamas, nach bhfuil aon bhaint aige le gaol fola, bheith freagrach as neamhoird  ghéiniteacha a tharchur, éifeacht an bunaitheora mar a thugtar air, laistigh den phobal réasúnta dúnta.

Tagairtí
 
 Ceast
 Corbadh
 Náisiúnachas
Roibeard I, Diúc na Normainne

Diúc na Normainne ó 1027 go dtí go bhfuair sé bás i 1035 ba ea Roibeard I  (Fraincis:Robert le Magnifique; 22 Meitheamh 1000 - 1–3 Iúil 1035), 

Mar gheall ar éiginnteacht maidir le huimhriú diúic na Normainne, tugtar Roibeard I air de ghnáth, ach uaireanta Roibeard II lena shinsear Rolló mar Roibeard I. Ba mhac le Risteard II agus deartháir Risteard III é, a chuaigh roimhe mar an diúc. Níos lú ná bliain tar éis bhás a athar, d'éirigh Roibeard amach i gcoinne a dhearthár, ach theip air. Gheobhadh sé an Normainn ina dhiaidh sin tar éis bhás a dhearthár. Tháinig a mhac neamhdhlisteanach, Uilliam Concaire, i gcomharbacht air, a tháinig chun bheith ina chéad rí Normannach ar Shasana i 1066, tar éis choncas na Normannach ar Shasana.

Tagairtí
Básanna i 1035
Daoine Francacha
Normannaigh
Uaisleacht Eorpach
Owain Gwynedd

Bhí Owain ap Gruffudd ap Cynan, ar a dtugtar Owain Gwynedd, ( 1100 - 28 Samhain 1170 ) ina phrionsa ar Gwynedd ó 1137 go dtí a bháis. Tugadh Owain Gwynedd air chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus Owain ap Gruffudd eile a bhí i réim sa tréimhse chéanna, Owain Cyfeiliog . Tháinig athbheochan mór ar a réimeas i Gwynedd agus sa Bhreatain Bheag agus tagraíonn  an Brut y Tywysogion ( Gaeilge:Croinic na bPrionsaí) dó faoin ainm Owain Fawr .

Tagairtí
Daoine a rugadh i 1100
Básanna i 1170
Monarcaí Gwynedd
Monarcaí na Breataine Bige
 Owain
Rialú údaráis

In eolaíocht na faisnéise, is próiseas é rialú údaráis a eagraíonn faisnéis, mar shampla i gcatalóga leabharlainne, trí úsáid a bhaint as litriú aonair sainiúil ar ainm (a dtugtar ceannteideal air), nó as aitheantóir uimhriúil ar gach topaic. Eascraíonn an focal “údarás” ón smaoineamh go bhfuil ainmneacha daoine, áiteanna, rudaí, agus coincheapa “údaraithe”, .i., go bhfuil siad socraithe i bhfoirm amháin. Cuirtear na ceannteidil nó na haitheantóirí uathúla seo i bhfeidhm go comhsheasmhach ar fud na gcatalóg a bhaineann úsáid as an gcomhad údaráis, agus cuirtear i bhfeidhm iad ar mhodhanna eile chun sonraí a eagrú, mar shampla sonraí idirnasctha agus crostagairtí.

Bunachair sonraí a mbaintear úsáid astu sa rialú údaráis:

Leabharlanna Náisiúnta 
 Biblioteca Nacional de España (Leabharlann Náisiúnta na Spáinne) (BNE)
 Bibliothèque nationale de France (Leabharlann Náisiúnta na Fraince) (BNF)
 Library of Congress Control Number (Uimhir Cumhacht Leabharlann Congress) (LCCN)
 National Library of Poland (NLP)
 National Library of the Czech Republic (NKC)
 Koninklijke Bibliotheek ('Leabharlann Náisiúnta an Ísiltír') (NTA)
 Système universitaire de documentation (SUDOC)

Bunachair Sonraí Scannáin, Teilifís agus Daoine 
 AllMovie (Scannáin go léir) a bhaineann leis na scannáin, cláir teilifíse agus cláir físeáin..
 FilmAffinity (FiníochtScannáin) a bhaineann le moltaí scannáin 
 Internet Movie Database (Buanchar Sonraí Scannáin Idirlín) (IMDb) a bhaineann leis na scannáin, cláir teilifíse, cláir físeáin, agus físchluichí.
 RottenTomatoes (TrátaíBréana) a bhaineann le léirmheasanna scannáin/seóanna/taispeántais

Bunachair Sonraí eile 
 Gemeinsame Normdatei (GND)
 International Standard Book Number (Uimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta Leabhar) (ISBN) de Leabhar
 International Standard Name Identifier (ISNI)
 Online Computer Library Center (Ionad Leabharlainne Ríomhaireachta Ar Líne) (OCLC) seirbhís leabhlainn
 Wikidata, ghréasán-bhunaithe, ilteangach, bunachar sonraí a taca Vicipéid i chuile teanga.
 Social Networks and Archival Context (SNAC)
 Virtual International Authority File (Comhad Údaráis Idirnáisiúnta Fíorúil) (VIAF)
 WorldCat Identities (Worldcat) córas catalóige ar líne a liostaíonn bailiúcháin chomhcheangailte 70,000+ leabharlann i 170 tír.

Tagairtí 

Liostaí
Prota-Ind-Eorpaigh

Grúpa hipitéiseach réamh-stairiúil eitneolaíochta de Eoráise ab ea na Prota-Ind-Eorpaigh a labhair an Phrota-Ind-Eorpais (PIE), réamhtheachtaí na dteangacha Ind-Eorpacha de réir na hatógála teangeolaíche.

Tagann ár gcuid eolais  fúthu go príomha ón atógáil theangeolaíoch sin, mar aon le fianaise ábhartha ón tseandálaíocht agus ón aircéighéineolaíocht. Is dócha go raibh cónaí ar na Phrota-Ind-Eorpaigh i ndeireadh na tréimhse Neoilití, nó thart ar an 4ú mhílaois RC. Cuireann scoláireacht phríomhshrutha iad i gcrios na steipe Pontaí-Caispí in Oirthear na hEorpa (an Úcráin agus deisceart na Rúise an lae inniu ). Leathnódh roinnt seandálaithe doimhneacht ama na PIE go dtí lár na tréimhse Neoilití (5500 go 4500 RC) nó fiú go dtí an luath-Neoiliteach (7500 go 5500 RC), agus molann siad suíomhanna malartacha.

Ceaptar go raibh na Próta-Ind-Eorpaigh ionann leis an Cultúr Iamna. Chuir Marija Gimbutas in iúl gurbh iad na daoine Iamne a labhair an Próta-Ind-Eorpais, agus glactar an chuid is mo den staraithe leis seo.

Tagairtí
 
 

 
 
 Sean-phobail
 Stair na hEoráise
 Cultúir Neoiliteacha
 4ú mílaois RC
 An Áise Neoiliteach
 An Eoraip Neoiliteach
Ólchúr mac Flainn

Rí b'fhéidir na Mumhan d'Uí Fiodhghinte as Luimneach ba ea Ólchúr mac Flainn (Meán-Ghaeilge Ólchobar mac Flainn) (bás 796).  Is níos dóichí é, áfach, gur meascadh é le hÓlchobar mac Duib-Indrecht (bás 805)

Ba bhall é d'Uí Chonaill Gabhra, sinsir Dhónaill Uí Chonaill agus Mhíchíl Uí Choileáin.  Flann mac Earca (bás 762) ba ea a athair, agus Scanlán mac Flainn (bás 786) a dheartháir, ríthe Uí Fiodhghinte beirt..

Bhí a bpríomhchathair féin ag Uí Fiodhghinte, ag Dún Eochair, bunaithe na céadta bliain roimh am Ólchúir ag na Dáirine, iar-cheannairí na Mumhan.  Aithníodh Uí Fiodhghinte féin mar Dáirine, nó ar a laghad, meascán dóibh siúd agus d'Eoghanachta.  Níorbh chóir ach muintir Chonaill Cjoirc a bheith go hiondúil ina ríthe Chaisil.  Dá mba cheart iad na ginealaigh is sine ámh,  uncail Chonaill Choirc darbh ainm Dáire Cearba ba ea sinsear Uí Fiodhghinte (agus a ngaoil Uí Liatháin). 

Dá mba fhíor é gur rí Chaisil é  Ólchúr, ba chomhartha é seo de mheath ciorcal istigh na nEoghanachta ag deireadh na 8ú haoise tar éis bhás Chathail mhic Finghin (bás 742).  I bhfianaise a gcuid staire ámh, ní dócha é ar chor ar bith go ndearnadh rí Chaisil d'Ólchúr gan cead ón gciorcal istigh.

Is iad Annála Uladh amháin a thugann an teideal Rí Mumhan dó, ina thásc don bhliain 796.  Deir Annála Inis Faithlinn ach gurbh abb tuata Inis Cathaigh é.  

Tháinig a dheartháir Murchadh (bás 807) i gcomharbacht air mar Rí Uí Fiodhghinte.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh
 Annála Inis Faithlinn
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Sarah Greene (aisteoir)

Is aisteoir amharclainne, teilifíse agus scannáin Éireannach í 'Sarah Greene (rugadh 21 Iúil, 1984, Corcaigh). Is fearr aithne uirthi as a ról mar Hecate Poole sa tsraith teilifíse Scary Tales. Rugadh Greene í gCorcaigh, Éire. Sa bhliain 2006 bhain sí céim amach as Scoil Aisteoireach Gaiety i mBaile Átha Cliath.

Tagairtí
Cóipcheart

Is coincheap dlíthiúil é cóipcheart, a achtaíonn rialtais, chun cearta teoranta a thabhairt d’údar saothair bhunaidh chun a dháileadh a rialú, de ghnáth ar feadh tréimhse 70 bliain tar éis bhás an údair. Tar éis an ama seo, tagann an obair isteach san fhearann poiblí .

Go ginearálta, is é an “ceart é a chóipeáil”, ach de ghnáth soláthraíonn sé cearta eile don údar freisin, amhail an ceart chun creidmheas a fháil as a chuid oibre, cinneadh a dhéanamh cé atá in ann é a oiriúnú, cé atá in ann é a dhéanamh, cé atá in ann sochar airgeadais. Is cineál maoine intleachtúla é (cosúil le paitinn, trádmharc agus rún trádála ) a bhaineann le haon chineál smaointe nó faisnéise atá bunaidh. Cruthaíodh cóipcheart, ar dtús, mar bhealach do rialtais na hEorpa srian a chur ar phriontáil ; is é cuspóir comhaimseartha an chóipchirt cruthú saothar nua a chur chun cinn ag tabhairt smacht iomlán don údar ar an saothar agus ar na brabúis ón saothar.

Tá an cóipcheart caighdeánaithe go hidirnáisiúnta, agus maireann sé idir caoga agus céad bliain ó bhás an údair, nó tréimhse theoranta do shaothair gan ainm nó ó údair chorpraithe; Teastaíonn deasghnáth ó roinnt údarás chun cóipcheart a bhunú, ach aithníonn a bhformhór cóipcheart aon oibre críochnaithe gan chlárú deasghnátha. Is gnách go gcuirtear cóipcheart i bhfeidhm mar ábhar sibhialta, ach cuireann roinnt údarás bearta coiriúla i bhfeidhm orthu siúd a sháraíonn cóipcheart. 

Aithníonn mórchuid na n-údarás srianta cóipchirt, ag ligean eisceachtaí “cothrom” do shrianta cóipchirt an údair, agus ag tabhairt cearta áirithe d’úsáideoirí. Spreag forbairt an ghréasáin, na meán digiteach, agus teicneolaíocht mar líonraí ríomhairí, mar chomhroinnt comhad piara go piaraí, atoghadh srianta, agus chuir sé deacrachtaí breise le forfheidhmiú cóipchirt, agus spreag dúshláin bhreise. go bunús fealsúnachta an dlí. Chuir gnóthais a bhfuil muinín eacnamaíoch acu as cóipcheart chun cinn síneadh agus leathnú a gcearta cóipe, agus tá forfheidhmiú breise dlíthiúil agus teicneolaíochta á lorg acu.

Féach freisin 

 Saoirse Lánléargais
Cearta úinéireachta intleachtaí
Claimhe (feamainn)

Is feamainn í an claimhe (saccorhiza polyschides)

Tagairtí
 https://natureinfocus.blog/2011/02/25/three-brown-seaweeds-furbelows-sea-belt-spiral-wrack-from-studland-bay-in-spring/

Eocaróit
Feamainn
Rufa

Is feamainn í an rufa (laminaria saccharina)

Tagairtí
 https://natureinfocus.blog/2011/02/25/three-brown-seaweeds-furbelows-sea-belt-spiral-wrack-from-studland-bay-in-spring/

Eocaróit
Feamainn
Feamainn gheimhridh

Is feamainn í an feamainn gheimhridh (laminaria hyperborea)

Eocaróit
Feamainn
Allegro Non Troppo

Scannán beoite Iodálach  é Allegro Non Troppo, ón bhliain 1976,  faoi stiúir Bruno Bozzetto . Agus sé phíosa ceoil clasaiceach ann, is scigaithris é an scannán de phríomhscannán Walt Disney de chuid na bliana 1940, Fantasia, agus díorthaíodh dhá chuid ón scannán níos luaithe.  Cuireadh na píosaí clasaiceacha,   i mbeochan dhaite, ag dul ó choiméide go tragóid iomlán.

Ag an tús, idir an bheochan, agus ag an deireadh, tá seichimh bheo-ghníomhaíochta dhubh agus bhán, a thaispeánann an beochantóir ficseanúil, an cheolfhoireann, an stiúrthóir agus an scannánóir, le go leor radhairc ghreannmhara faoi léiriú ficseanúil an scannáin. Meascann cuid de na rannóga seo beochan agus beo-aicsean. 

Scaoileadh an scannán in dhá leagan. Sa chéad cheann tá seichimh gníomhaíochta bheo idir na píosaí clasaiceacha; fágtar ar lár iad sa dara leagan den scannán, agus litreacha beoite Plaisteacha a chur ina n-áit agus iad ag litriú teideal an chéad phíosa ceoil eile.

Teideal 
Sa cheol, ciallaíonn treoir “allegro ma non troppo” a bheith ag seinm “go gasta, ach ní ró-ghasta”. Gan an “ma”, ciallaíonn sé “Tóg go réidh é!”, Interjection a chiallaíonn “moilliú” nó “smaoineamh sula ngníomhóidh tú”.

Is é an bhrí choiteann atá ag "allegro" san Iodáilis ná "lúcháireach". Mar sin nochtann an teideal débhrí "allegro", agus sa bhreis ar bhrí "Not So Fast!" is féidir a léamh freisin mar "lúcháireach, ach ní an iomarca".

Foireann aisteoirí 
 Maurizio Micheli mar An Láithreoir
 Maurizio Nichetti mar An Beochantóir
 Néstor Garay [ é ] mar Mháistir na Ceolfhoirne
 Maurialuisa Giovannini mar An Cailín Glantacháin
 Osvaldo Salvi mar Fhear in éadaí Goraille

Tagairtí 

 1976 scannáin
 1976 scannáin beoite
 scannáin fantaisíochta na 1970idí
 Scannáin faoi stiúir Bruno Bozzetto
 Scannáin na hIodáile
Scannáin Iodáilise
Bonnán beag

Is lapaire é an bonnán beag (Ixobrychus minutus) i bhfine na gcorr réisc, Ardeidae. Tagann an focal  Ixobrychus ón  tSean-Ghréigis Ixobrychus, planda cosúil le giolcach agus brukhomai, "lig búir" , agus is é minutus an focal Laidineach ar "beag".

Dáileadh 
Tá an bonnán beag dúchasach don Sean-Domhan, ag pórú san Afraic, i lár agus i ndeisceart na hEorpa, in iarthar agus i ndeisceart na hÁise, agus i Madagascar. Is éin imirceacha iad na héin ó réigiúin mheasartha san Eoraip agus iarthar na hÁise , ag geimhreadh san Afraic agus níos faide ó dheas san Áise, agus tá na héin a neadaíonn sna trópaicí  neamhaistreach. Is annamh  a fheictear iad ó thuaidh óna raon pórúcháin.

Tagairtí
Bonnán amhrasach

Articles with 'species' microformats
Is  corr réisc é an bonnán amhrasach (Ixobrychus dubius ), ar a dtugtar freisin an bonnán droim dhubh nó an bonnan beag Astrálach. Is speiceas gan iomrá é san fhine Ardeidae atá le fáil san Astráil agus mar fhánaí i ndeisceart na Nua-Ghuine. Roimhe seo curtha le chéile leis an bonnán beag, tá sé ar cheann de na corr réisc is lú ar domhan.

Tacsanomaíocht 
Uaireanta breathnaítear ar an bhonnán mar fhospeiceas den bhonná beag ( Ixobrychus minutus ), nó de bhonnán beag na Nua-Shéalainne ( I. novaezelandiae ). Mar sin féin, léirigh fianaise mhóilíneach go bhfuil baint níos dlúithe aici leis an bhonna Síneach ( I. sinensis ) ná le foirmeacha na hAfraice agus an Phailéartaighden bhonnán beag, agus aithnítear anois é mar speiceas iomlán.

Cur síos 
Tomhaiseann an speiceas seo 25 go 36 cm, tá meáchan iomlán 60-120 g aige, 84 g ar an meán. Is bonnán an-bheag é seo agus ceann de na corr réisc is lú ar domhan. Tá dath an chuid  uachtair dubh den chuid is mó ag an  cineál fireann fásta, lena n-áirítear caipín dubh, agus tá dath an chuid  íochtarach, chomh maith leis an muineál, an chíche agus taobhanna an chinn, donnrua saibhir. Tá paistí móra donnbhuí ar na guaillí, feiceálach ar eitilt. Tá an baineann níos duibhe, donn agus stríoca ar chúl agus baithis; tá éin neamhaibí cosúil lena chéile. Tá na  himrisc buí, tá an goba buí le culmain dhubh, agus na troithe agus na cosa glas-buí.

Dáileadh agus gluaiseachtaí

An Astráil 
San Astráil tá an bonnán le fáil in oirdheisceart na mór-roinne, agus an chuid is mó de na taifid ag teacht ó Abhantrach na Murray-Darling , chomh maith le paiste feadh an chósta thoir, agus in iardheisceart na hAstráile áit a bhfuil sé coitianta go háitiúil ar machaire cósta an Swan . Tugtar roinnt taifead scaipthe ó áiteanna eile, lena n-áirítear áiteanna cósta i réigiún Kimberley, an Top End, agus oileáin Chaolas Torres, agus sroicheannfánaithe Oileán an Tiarna Howe agus an Nua-Shéalainn ó am go chéile.

Tagairtí

 bonnán amhrasach
 Éin na hAstráile
 Éin New South Wales
 Éin Victoria (An Astráil)
 bonnán amhrasach
Bonnán na Nua-Shéalainne

Speiceas díofa agus diamhair den chorr réisc san fhine Ardeidae is ea bonnán na Nua-Shéalainne (Ixobrychus novaezelandiae)  Bhí sé dúchasach sa Nua-Shéalainn agus taifeadadh beo é sna 1890idí.

I measc na n-ainmneacha coitianta don speiceas seo bonnán beag na Nua-Shéalainne, an chorr réisc bhallach , agus kaoriki ( Maorais).  Tá go leor comhchiallaigh sóisearacha ag ainm an speicis eolaíoch freisin.

Tacsanomaíocht 
Uaireanta breathnaíodh ar an speiceas mar fho-speicis den bhonnán beag ( Ixobrychus minutus ), nó comhspeiceasach le bonnán amhrasach ( Ixobrychus dubius ) na hAstráile agus sean-Ghuine, cé gur chuir Alexander Callender Purdie síos air  i 1871 mar Ardeola novaezelandiae .   Sa bhliain 1980, fuair palaeontologist na Nua-Shéalainne Peter L. Horn cnámha fo- iontaise de ghadaí ó Loch Poukawa, a d’ainmnigh sé Dupetor flavicollis . Sa bhliain 1991, d’aithin Philip Millener ábhar Horn mar iarsmaí de bhonnán na Nua-Shéalainne.

Tagairtí

 Ixobrychus
 Bonnáin
 Éin díofa ó 1500
 Éin díofa sa Nua-Shéalainn
 Éin a thuairiscítear in 1871
 Earraí tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot
Ionsaí Ottawa (2014)

Tharla Ionsaí Ottawa ar an 22 Deireadh Fómhair 2014.  Léim fear amach as gluaisteán i lár na cathrach, agus scaoil sé urchar trí bhrollach garda ag séadchomhartha cogaidh i gceantar Chnoc na Parlaiminte in Ottawa, príomhchathair Cheanada. Fuair an garda bás tamaill ina dhiaidh.

Thiomáin an fear gunna leathchiliméadar siar go Tithe na Parlaiminte.  Bhrúigh sé a bhealach isteach trí dhoras iontrála  a bhí faoi dhianslándáil, agus lámhaigh sé garda agus duine eile (gortaíodh iad) sular mharaigh garda eile an sceimhlitheoir.

'Sé t-ainm a bhí ar an sceimhlitheoir ná Michael Zehaf-Bibeau, fear a d'fhás suas i gCeanada . Ní raibh ach raidhfil seanfhaiseanta aige agus comhchoirithe ar bith. Andúileach drugaí ab ea é, ar saobhchiall agus meabhairghalar air, agus níorbh aon díograiseoir creidimh é i ndáiríre.

Cúlra 
Ar an 20 Deireadh Fómhair 2014. thiomáin fear (Martin “Ahmad” Rouleau agus  Ioslamach radacach) gluaisteán a bhuail beirt shaighdiúirí a bhí ag siúl ar an gcosán i gcathair St Jean-sur-Richelieu. Maraíodh duine acu (Patrice Vincent).  Lean na gardaí Rouleau agus mharaigh siad é.

Tagairtí 

Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Ottawa, Ontario
2014
Dúlamán (amhrán)

Is amhrán Éireannach é "Dúlamán".

Tá go leor leaganacha traidisiúnta agus comhaimseartha ann.

 Strathspey na hAlban "Cutting Ferns"
 Clannadː   Dúlamán i 1976.
 Altan  1993 Island Angel.
 Michael McGlynn  in Endless Ocean: Blue World (nó Eachtraí an Domhain).
 Dúlamán - Voice of the Celts.

Féach freisin

Tagairtí 

Amhráin Éireannacha
Bonnán cainéaldathach

Bonnan beag an tseandomhain is ea an bonnán cainéaldathach nó an bonnán donnrua (Ixobrychus cinnamomeus), ag  pórú san Áise thrópaiceach agus fhothrópaiceach ó India soir go dtí an tSín agus an Indinéis. Is éan cónaithe é den chuid is mó, ach téann roinnt éan achair ghearra ar imirce  ó thuaidh .

Cur síos 

Is speiceas beag é seo ag 38 cm, cé go bhfuil sé ar cheann de na bonnáin Ixobrychus is mó. Bíonn muineál gearr agus gob measartha fada aige. Bíonn an ceann fireann cainéal go haonfhoirmeach os a chionn agus donnbhuí laistíos. Bíonn an baineann comhchosúil leis ach go bhfuil a cúl agus a baithis donn, agus bíonn na héin óga cosúil leis na baineannaigh ach le stríoca móra laistíos. Nuair a bhíonn ionadh air ar a nead nó má bhíonn imní air, glacann sé leis an sainriocht atá ag bonnáin, ar a dtugtar deasú gardála . Bíonn an muineál sínte go hingearach, ag pointeáil i dtreo na spéire, agus reonn an t-éan agus bíonn sé an-deacair é a fheiceáil i measc na giolcach mórthimpeall.

Dáileadh 
Tá raon an-mhór ag an speiceas ar fud na hÁise; tá  líonta pórúcháin ón India go dtí an Indinéis. Chuaigh fánaithe go dtí an Mhicrinéis, na Séiséil agus an Afganastáin, i measc áiteanna eile. Tá meastacháin daonra domhanda neamhchinnte agus achbíonn siad idir 130,000 agus 2,000,000 aonáin.

Éiceolaíocht 

Póraíonn an bonnán cainéaldathach i giolcarnacha, ag neadú ar ardáin giolcach i toir. Beirtear ceithre go sé ubh. Bíonn sé deacair an speiceas a fheiceáil, mar gheall ar a stíl mhaireachtála cheilte agus a ngnáthóg ghiolcarnach Is gnách áfach go dtagann siad amach ag luí na gréine, nuair a bhíonn siad le feiceáil ag  ag gluaiseacht go mall, beagnach cosúil le cat agus iad ag cuardach froganna . Itheann bonnáin  feithidí, iasc agus amfaibiaigh.

Tagairtí

 Bonnán cainéaldathach
 Bonnán cainéaldathach
 Éin Oirthear na hÁise
 Éin na hÁise Theas
 Éin Oirdheisceart na hÁise
 Bonnán cainéaldathach
 Éin Neipeal
Bonnán scartha

Speiceas de chorr éisc sa bhfine Ardeidae is ea an bonnan scartha (Ixobrychus involucris), ar dtugtar el mirasol chico, el mirasol común nó el huairavillo . Bíonn sé ar fáil i Meiriceá Theas agus Oileán na Tríonóide .

Cur síos 

Tá an bonnán scartha an-bheag, timpeall 30 cm ar an meán ar fhad. Tá sé dath dorcha donn go leor air le patrún riabhach  bán agus donn ar a chúl, agus stríoch dubh ó cheann go heireaball, cé go bhfuil an bolg níos éadroime donn agus níos riabhaí le dath bán. Glaonn an bonnán seo trí ghlao ar leith, ísealairde, nó trí ghlugarnaí

Dáileadh agus gnáthóg 
Bíonn an bonnán scartha le fáil go forleathan i bpaistí móra ar fud Mheiriceá Theas, lonnaithe sa Cholóim, Veiniséala, an Ghuáin, Suranam, Guáin na Fraince agus oileán Oileán na Tríonóide ó thuaidh, agus i bParagua, Uragua, an Airgintín, an tSile agus an Bhrasaíl ó dheas,   ina gcónaí ngiolcarnacha agus  gcíbligh.

Iompar agus éiceolaíocht 
Ainmhí aonair is ea an bonnán scartha. De ghnáth, beathaíonn sé san oíche ar éisc bheaga, chrústaigh agus fheithidí cosúil le snáthaidí móra agus doirbeacha . Ní éan eitilte láidir é, agus ní dhéanann sé amhlaidh ach thar achair ghearra.  Nuair a bhíonn se faoi bhagairt, glacann sé leis an sainriocht a bhíonn ag na bonnáin, ar a dtugtar deasú gardála . Síneannan sé a muineál amach go hingearach, ag pointeáil i dtreo na spéire.

Tógann na bonnáin seo neadacha beaga as giolcacha agus gais, atá le fáil os cionn leibhéal an uisce, i measc giolcach. Tá trí ubh san ál. Ní fios an tréimhse goir d’uibheacha, agus is cosúil go n-athraíonn séasúir pórúcháin de réir an tsuímh.

Stádas 
Meastar gur speiceas is lú imní (LI)  é an bonnán scartha mar gheall ar a raon leathan, agus daonra mór seasmhach.

Tagairtí 

 ffrench, Richard (1991). A Guide to the Birds of Trinidad and Tobago (2nd ed.). Comstock Publishing. ISBN 0-8014-9792-2.
 Junge, G.C.A.; Mees, G.F. (1961). Avifauna of Trinidad and Tobago. E.J. Brill.
 Kushlan, James A.; Hancock, James A. (2005). Herons. Oxford University Press. ISBN 0-19-854981-4.
 Martínez-Vilalta, A.; Motis, A.; Kirwan, G.M. (2014). "Stripe-backed Bittern (Ixobrychus involucris)". Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions. Retrieved 24 February 2015.
 
 Bonnán scartha
 Éin Mheiriceá Theas
 Éin Oileán na Tríonóide agus Tobága
bonnán scartha
 Earraí tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot
Bonnán caol

Is corr réisc bheag é an bonnán caol (Ixobrychus exilis), an comhalta is lú den fhine Ardeidae ar fáil i gCríocha Mheiriceá.

Cur síos 

Ar cheann de na  hArdeidae is lú ar domhan, agus b’fhéidir nach bhfuil ann ach Bonnán Sturm agus an bonnán amhrasach ar an meán níos lú.  Is féidir é a thomhas ó 28 go 36 cm ar fhad, agus an réise sciathán ó 41 go 46 cm. Bíonn corpmhais ó 51 fo 102 g acu, an chuid is mó dóibh ag meá idir 73 agus 95 g , rud a fhágann gurb é an bonnán éadroime de na hArdeidae go léir.  Le déanaí, luann lámhleabhar de mhaiseanna coirp éanúil speiceas eile sa ghéineas seo, an bonnán scartha, ag rá go bhfuil corpmhais beagán níos ísle ná an bonnán caol, a chreidtear le meánmhais de 86.3 g.

Tagairtí

Éin