joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Gustav Theodore Holst

Cumadóir ceoil a rugadh i Cheltenham Shasana ab ea Gustav Theodore Holst (1874-1934). Sárshaothar uaidh ab ea an tsraith 7 ngluaiseacht The Planets (Na Pláinéid, 1914-1916). I measc a shaothar eile tá The Hymn of Jesus (Iomann Íosa, 1917) agus an tondán ceolfhoirneach Egdon Heath (1927). 

Cumadóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1874
Básanna i 1934
Homalógacht

Sa bhitheolaíocht, an gaol idir struchtúir is tréithe coibhéiseacha in orgánaigh bheo, a dhíorthaítear ón gcuid chéanna den suth ach i riochtaí difriúla in orgánaigh ghaolmhara is ea homalógacht . Mar shampla, is struchtúir homalógacha iad cos thosaigh an chapaill, sciathán an éin, agus géag uachtarach an phríomhaigh, mar tagann siad ón gcuid chéanna den suth ach cuma an-difriúil orthu.
Homoptera

Ord mór feithidí ina bhfuil níos mó ná 45,000 speiceas—ina measc an píobaire fraoigh, an míol seile cuaiche, an lingire duille, an aifid, an fheithid ghainneach, an fhríd phlúrach agus eile — ina mbíonn na géaga cúil oiriúnaithe chun léime. Itheann siad plandaí, agus bíonn codanna an bhéil athraithe i gcomhair pollta nó diúil.
Dlí Hooke

Sa bhfisic, dlí a deir go bhfuil an straidhn in ábhar díreach i gcomhréir leis an strus is bun léi. Ainmnithe as an bhfisiceoir Sasanach Robert Hooke (1635-1703) a d'fhionn é. Ní fíor é ach nuair a bhíonn an strus an-bheag. Tagann sé i bhfeidhm i lingeáin (spriongaí) mar seo: nuair a chuirtear straidhn bheag i bhfeidhm ar an lingeán le síneadh beag (x), tagann fórsa aischurtha (F) i bhfeidhm a bhíonn díreach i gcomhréir le fad an tsínidh/an chomhbhrú. , ar tairiseach é k, tomhas ar dhoichte an lingeáin.
Frederick Gowland Hopkins

Bithcheimicí a rugadh in Eastbourne Shasana ab ea Frederick Gowland Hopkins (20 Metheamh 1861 - 16 Bealtaine 1947). D'fhionn sé fachtóirí cabhraitheacha i mbia, ar tugadh vitimíní orthu níos déanaí. Chruthaigh sé an ceangal idir lachtáit is crapadh na matán, agus d'fhionn glútaitión. Le Christiaan Eijkman, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1929 as a shaothar ar vitimíní.

Daoine a rugadh i 1861
Básanna i 1947
Bithcheimiceoirí
Hormón aidréineacortacach

Peiptíd a tháltar i maothán tosaigh na faireoige piotútaí is ea hormón aidréineacortacach (ACTH). Tugtar cortacatróifín air freisin. Fuasclaítear é mar fhreagairt ar strus fisiciúil, mothúchánach nó ceimiceach trí fhachtóir scaoilte a dhéantar sa hipeatalamas. Spreagann sé tál is fuascailt glúcacortacóidí ag an gcoirtéis aidréineach.
Hormón fáis

Hormón, ar polaipeiptíd é, a thálann maothán tosaigh na faireoige piotútaí i veirteabraigh a bhfuil gialla acu. Spreagann sé fás na colainne trína iarmhairtí ar mheitibileacht próitéiní, carbaihiodráití is lipidí. Bíonn sé sainiúil don speiceas ina ghníomhaíochtaí. Más mínormálta a thál, is féidir go dtarlóidh abhcacht, fathacht, nó anchuma aghaidhe, lámh is cos.

Hormóin
Hormón falacailspreagthach

Ceimiceán (glíocapróitéin a dtugtar gónadatróifín air) a thálann maothán tosaigh na faireoige piotútaí i veirteabraigh. Ról tábhachtach aige in atáirgeadh. I mamaigh, spreagann sé aibiú luath na bhfalacailí ubhagánacha (sa bhaineannach) agus táirgeadh na speirme (sa bhfireannach).
Hormón frithfhualach

Peiptíd a dhéantar sa hipeatalamas ach a stóráiltear sa mhaothán deiridh den fhaireog phiotútach i mamaigh, agus a fhuasclaítear as sin. Tugtar vasaipreisin air freisin. Hormón an-bhunúsach, freagrach as caomhnú shreabhán na colainne agus iarmhairtí aige ar chuimhne, an rithim laethúil, agus rialú bhrú na fola san inchinn.
Hormón lúitéinitheach

Gliceapróitéin, ar hormón gónadatrófach é a thálann maothán tosaigh na faireoige piotútaí i veirteabraigh. I mamaigh bhaineanna, baineann sé le haibiú deireanach na bhfalacailí ubhagánacha, próiseas an ubhsceite, agus tús chruthú an corpus luteum. I bhfireannaigh, spreagann sé na cealla scáineacha (cealla Leydig) sna huiríocha chun téististéarón a thál, ionas go dtugtar hormón spreagadh na gceall scáineach air freisin.
Hormón meilinicítspreagthach

Hormón, ar peiptíd é, atá i láthair i maothán idirmheánach na faireoige piotútaí i veirteabraigh. Spreagann sé sintéis agus scaipeadh na meiliníne.
Hormón paraitíoróideach

Polaipeiptíd hormóin a dhéanann is a thálann na príomhchealla sa bhfaireog pharaitíoróideach. Fuasclaítear é nuair a thiteann tiúchan an chailciam sa bhfuil. Feidhmíonn sé ar mhalairt slí le cailciteoinin. Méadaíonn sé tiúchan an chailciam sa bhfuil, trí chailciam a bhaint as cnámha is ón bhfidín duánach agus isteach sa bhfuil. Spreagann sé athrú vitimín D ina fhoirm ghníomhach, rud a spreagann tuilleadh ionsú cailciam sa stéig.
Hormón scaoilte

Ceann de ghrúpa hormón a tháirgtear i gcodanna éagsúla den hipeatalamas, a stórálann is a fhuasclaíonn néaróin de mheánchnapán an hipeatalamais mar fhreagairt ar spreagthaí ón inchinn. Iompraítear iad ansin go dtí maothán tosaigh na faireoige piotútaí, mar a spreagann nó a gcoisceann siad hormóin phiotútacha ar leith (mar shampla, hormón scaoilte hormón fáis). Thugtaí fachtóir scaoilte air seo, ach anois coimeádtar an téarma deireanach seo do hormóin hipeatalamacha nach bhfuil a struchtúir cheimiceacha ar eolas fós (mar shampla, fachtóir scaoilte prólachtaine).
Hormón tíoróideach

Cnuasainm ar na haimínhormóin le hiaidín mar chomhábhar a tháltar ón bhfaireog thíoróideach i veirteabraigh. I ndaoine is ainmhithe eile, is iad tíorocsaín (T4) is trí-iodaitiorainín (T3) na príomh-hormóin tíoróideacha, agus ról lárnach acu i bhforbairt an fhéatais is rialú na meitibileachta i rith saol an duine. Is é an hormón tíoróidspreagthach, a dtugtar tíoratróifin air freisin, a rialaíonn sintéis is tál na hormón seo, agus táirgtear é sin i maothán tosaigh na faireoige piotútaí i veirteabraigh. I dtorbáin dhébheathacha, is gá an hormón tíoróideach don mheiteamorfóis.
Godfrey Hounsfield

Fisicí a saolaíodh i Newark Shasana ab ea an Ridire Godfrey Newbold Hounsfield (28 Lúnasa 1919 – 12 Lúnasa 2004). Ceann na foirne a dhear an ríomhaire EMI-DEC 1100. Neamhspleách ar Allan Cormack, d'fhorbair sé modh chun tomagrafaíocht le cabhair ríomhaire, íomháú trasghearrthach nua le X-ghathanna (scanadh CT), a dhéanamh sa mhíochaine, agus tháirg comhlacht EMI na scanóirí seo ó thús na 1970idí. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Cormack i 1979.
Frederick Hoyle

Réalteolaí, matamaiticeoir, réaltfhisicí is scríbhneoir ficsin eolaíoch a rugadh i mBingley Shasana ab ea an Ridire Frederick Hoyle FSB (24 Meitheamh 1915 – 20 Lúnasa 2001). Cáil air as a thaighde ar bhunús na ndúl ceimiceach. Thairg sé nach raibh an Chruinne ag forleathnú ach i bhfoistine, agus gur tháinig víris is beatha ar Domhan ón spás amuigh.

Daoine a rugadh i 1915
Básanna in 2001
Réalteolaithe Sasanacha
Scríbhneoirí Sasanacha
Tairiseach Hubble

An méadú i luas chúlú na réaltraí sa Chruinne forleathnaithe in aghaidh an fhaid. A luach ríofa ag Edwin Hubble ag timpeall 15 km sa soicind in aghaidh an mhilliún solasbhlianta. Tairiseach bunúsach na cosmeolaíochta.
William Huggins

Réalteolaí a rugadh i Londain ab ea an Ridire William Huggins (7 Feabhra 1824 – 12 Bealtaine 1910). Thóg sé réadlann i 1855, agus cheap an speictreascóp réaltach a bhí an-tábhachtach in anailísiú chomhdhéanamh fisiciúil na réaltaí, na bpláinéad, na gcóiméad, is na néalta. Rinne sé amach gur astaigh na cóiméid solas gás carbóin lonraigh (1868), agus ríomh an méid teasa a shroicheann an Domhan ó chuid de na réaltaí.

Daoine a rugadh i 1824
Básanna i 1910
Réalteolaithe Sasanacha
Húmas

Is é is húmas ann ábhar orgánach dianscaoilte, i láthair i gcisil uachtaracha na hithreach de ghnáth. Feabhsaíonn sé struchtúr na hithreach. Tugann sé an dath sainiúil dorcha don ithir, agus bíonn sí níos éasca a saothrú dá bharr.

Ithireolaíocht
Droichead an Humber

Droichead crochta aonréise a tógadh i 1973-1981 trasna Abhainn Humber gar do Hull i Sasana. Is é 1.14 km fad na príomhréise, agus 2.22 km a fhad iomlán. I ndiaidh Droichead Akashi-Kaikyo sa tSeapáin, an dara droichead crochta is faide ar Domhan.

Kingston upon Hull
East Riding of Yorkshire
Alexander von Humboldt

Nádúraí is geografaí a rugadh i mBeirlín ab ea Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt (14 Meán Fómhair 1769 – 6 Bealtaine 1859). 

Ina phríomhshaothar Kosmos (Cosmas, 1845-1862, 5 imleabhar), rinne sé iarracht pictiúr fisiciúil cuimsitheach den Chruinne a tharraingt. 

Bhí dúil mhór aige sa taisteal agus sna blianta 1799–1804 rinne sé turas an Domhain Úir, Meiriceá Laidneach sa chuid ba mhó, in éineacht le Aimé Bonpland, eolaí ón bhFrainc. Ainmníodh sruth aigéin gar do chósta thiar Mheiriceá Theas as. 

Ba é Wilhelm von Humboldt a dheartháir níos sine.

Féach freisin 

 Wilhelm von Humboldt

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1769
Básanna i 1859
Nádúraithe Gearmánacha
Geografaithe Gearmánacha
Henry Cecil John Hunt

Sliabhadóir a rugadh i Marlborough Shasana ab ea Henry Cecil John Hunt (1910-1998). I gceannas ar an gcéad aistear a bhain buaic Shliabh Everest amach, i 1953.
Falrais Huntington

Neamhord meathlú inchinne a fhaightear le hoidhreacht. Tagann sí chun tosaigh go luath i mbeatha fhásta an duine mar néaltrú a fhásann go mall, agus gluaiseachtaí neamhshrianta preabacha nó lúbarnaíl mhall. Níl aon leigheas air. Ainmníodh í as an lia Meiriceánach George Sumner Huntington (1850-1916).

Neamhoird
Hurdaí-gurdaí

Téaduirlis boghaithe ceoil, in úsáid ón Meánaois, ag ceoltóirí tíre go háirithe. Casann an seinnteoir cos a chasann roth adhmaid a bhíonn clúdaithe le roisín. Fuaimníonn an roth roinnt sreanga dois tionlacain. Seinntear na séiseanna ar mhéarchlár simplí leis an lámh eile.
Huscaí

Madra baile, ceann de na póir a úsáidtear go traidisiúnta san Artach mar ainmhí iompair is tarraingthe, chun carranna sleamhnáin a tharraingt go háirithe. An cholainn cumasach, le fionnadh tiubh déchisealach inslithe. Luaitear mar mhadra an Eiscimigh é freisin.

Mamaigh
Póir mhadraí
Ellen Hutchins

Luibheolaí a rugadh i mBéal Átha Leice, Co. Chorcaí, ab ea Ellen Hutchins (1785 – 9 Feabhra 1815). Tógadh í ar eastát beag a bhí ag a muintir i mBéal Átha Leice ag ceann Bhá Bheanntraí. Rinne sí staidéar cuimsitheach allamuigh in iarthar Chorcaí ar raithneacha, caonaigh, léicin agus fungais, le líníochtaí cruinne ar na speicis. D'fhoilsigh sí a chuid fionnachtana i mBritish Confervae le Lewis Weston Dillwyn (Algaí Glasa na Breataine, 1809), agus i Fuci… le Dawson Turner, William Jackson Hooker is Joseph Banks (Feamainn…, 1802-1818). Ainmníodh 3 alga aisti.

Naisc sheachtracha
Suíomh faoi Ellen Hutchins, arna rochtain ar 28 Ean. 2018.

Luibheolaithe Éireannacha
Daoine a rugadh i 1785
Básanna i 1815
James Hutton

Geolaí a rugadh agus a d'éag i nDún Éideann ab ea James Hutton (3 Meitheamh sa tseanstíl (nó 15 Meitheamh sa nuastíl) 1726 – 26 Márta 1797). Leag a leabhar cáiliuil A Theory of the Earth (Teoiric den Domhan, 1795) bunsraith na geolaíochta nua-aoisí.

Geolaithe
Básanna i 1797
Daoine a rugadh i 1726
Andrew Huxley

Fiseolaí a saolaíodh i Londain ab ea an Ridire Andrew Fielding Huxley (22 Samhain 1917 – 30 Bealtaine 2012). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1963 le Alan Hodgkin is John Eccles as a soiléirithe ar na meicníochtaí ianacha a bhaineann le spreagadh is cosc i ngach cuid de scannán na cille néarógaí, an forimeall is an chuid lárnach.

Fiseolaithe Sasanacha
Daoine as Londain
Daoine a rugadh i 1917
Básanna in 2012
Julian Huxley

Bitheolaí a rugadh i Londain ab ea an Ridire Julian Sorrell Huxley (22 Meitheamh 1887 – 14 Feabhra 1975). Dhírigh sé ar eolas is torthaí na heolaíochta a chur i bhfeidhm ar fhadhbanna sóisialta is polaitiúla, agus cheap teoiric eitice a bhí bunaithe ar roghnú nádúrtha. Ceapadh é mar an gcéad ardstiúrthóir ar UNESCO (1946–1948). Garmhac le T. H. Huxley.

Daoine a rugadh i 1887
Básanna i 1975
Bitheolaithe Sasanacha
Thomas Henry Huxley

Bitheolaí a rugadh in Ealing Shasana ab ea Thomas Henry Huxley (4 Bealtaine 1825 – 29 Meitheamh 1895). An príomhthacadóir le smaointeoireacht Darwin. Chuir sé peirspictíocht antraipeolaíoch le cur chuige Darwin ar an éabhlóid ina leabhar cáiliúil Man's Place in Nature (Ionad an Duine sa Nádúr, 1863).

Daoine a rugadh i 1825
Básanna i 1895
Bitheolaithe Sasanacha
Prionsabal Huygens-Fresnel

Difreáil tonn plána nuair is ionann leithead an scoilt agus an tonnfhad]]

Is é atá i bprionsabal Huygens-Fresnel (ainmnithe i ndiaidh an fhisiceora Ollannaigh Christiaan Huygens agus an fhisiceora Fhrancaigh Augustin Jean Fresnel) ná modh anailíse a chuirtear i bhfeidhm ar fhadhbanna a bhaineann le forleathadh tonnta i ndíraonachán i dteorainn chianréimse agus i dteorainn gar-réimse araon agus i bhfrithchaitheamh freisin.
Deir sé gur foinse tonnan sféariúil gach pointe ar thonnbhráid,  b iad na tonnáin sféarúla é féin é gach pointe ar thonnbhráid, agus go gcuireann na tonnáin thánaisteacha a thagann ó phointí éagsúla isteach ar a chéile.
Cruthaíonn suim na dtonnán sféarúil seo an tonnbhráid.
Léargas a d'fhoilsigh an fisicí Ollannach  Huygens i 1678 is ea Prionsabal Huygens, gur féidir cruth fronta toinne a réamhinsint agus í faoi fhorás. 

Feidhmíonn gach pointe ar an bhfronta mar fhoinse tonnta ag forleathadh i ngach treo.

Is é an fronta nua an tadhlaí dromchlach do na tonnáin seo uile. 

Is áisiúil an modh oibre seo maidir le gach saghas toinne: tonn uisce, creathanna talún, fuaim, solas is eile.

Cúlra 
Cosantóir luath ar theoiric thonnach an tsolais ab ea Christian Huygens, ach chloígh Newton leis an tseanteoiric, an teoiric choirpíneach, go raibh solas déanta as páirteagail nó coirpíní.  Bhí Huygens is Newton tar éis polarú solais le criostal cailcíte a bhrath, ach níorbh fhéidir leo an feiniméan a mhíniú.

Féach freisin

Tagairtí
 optaic

Fisic
Optaic
Hyades

Braisle gheal oscailte ina bhfuil na céadta réalta ag fad 46 parsoic. Cumann sí grúpa V-chruthach d'aghaidh an tairbh i réaltbhuíon stoidiacach an Tairbh.
Hydrozoa

Rang céalantrátach, sa mhuir den chuid is mó. Malartaíonn a dtimthriall beatha idir pas inar polaip greamaithe an t-orgánach agus pas inar meidiúsa planctónach é. Bíonn na polaipí i gcoilíneachtaí den chuid is mó, go minic le creatlach seachtrach is féidir a bheith cailcithe cosúil leis na coiréil.
Hymenoptera

Ord ilghnéitheach feithidí is ea na Hymnoptera. Tá timpeall 150,000 speiceas ann chomh maith le roinnt mhaith nach bhfuil cur síos orthu go fóill, ina measc na sábhchuileanna, na hadharcearraigh, na foichí, na beacha, agus na seangáin. Dhá phéire sciathán scannánach a bhíonn ag na feithidí fásta de ghnáth. Na codanna den bhéal oiriúnaithe i gcomhair coganta nó sú neachtair. Tá eagrú sóisialta ag cuid mhaith gnéithe. An feadán lena mbeireann siad uibheacha athraithe i gcomhair cealgtha uaireanta. 

Tháinig na chéad Hymenoptera ar an saol sa tréimhse Triasach. Sábhchuileanna ab iad agus ina mbaill den fhine ar a dtugtar na Xyelidae. Tháinig na chéad Hymenoptera sóisialta sa tréimhse Cailceach.

Naisc sheachtracha
 Seangáin, beacha agus foichí
Lee Iacocca

Fear gnó a saolaíodh in Allentown, Pennsylvania is ea Lee Iacocca (Lido Anthony, 1924-). D'oibrigh sé i gcomhlacht Ford, ina uachtarán air i 1970-1978. Uachtarán ar chorparáid Chrysler i 1978 agus í i gcruachás suntasach airgeadais, agus d'éirigh leis an comhlacht a shábháil. Scríobh sé dhá leabhar ar a chleachtadh: Iacocca (i gcomhar le William Kovak, 1985) agus Talking Straight (Ag Labhairt go Díreach, 1989).
Iadaform

Cumasc orgánai-iaidín leis an bhfoirmle CHI3 is ea Iadaform. Is trí-iadaimeatán é, solad buí le leáphointe 119 °C, boladh aisteach as. Úsáidtear mar antaiseipteán cineálta é.

Sa dúlra, tá iadaform le fáil sa bheacán úd Mycena arcangeliana ("caidhp ardaingil") a chuireann an sainbholadh d'iadaform as.
Ialtóg fheascrach

Saghas ialtóige a fhaightear ar fud an Domhain ach Meiriceá Theas, ina measc na hialtóga is lú dá bhfuil ann. Ar na hialtóga is luaithe a eitlíonn san oíche. Corrach ina heitilt. 

Mamaigh
Ianaisféar

Réigiún den atmaisféar, 50-500 km in airde, mar a n-idirghníomhaíonn an radaíocht le tonnfhaid ghearra sa ghrianradaíocht leis na móilíní is na hadamh gáis san atmaisféar len iad a ianú: is é sin, go mbaineann an radaíocht seo na leictreoin sheachtracha chun siúil is go bhfágann iain dhearfacha in ionad adamh neodrach. Tá an t-ianaisféar i gcisil de réir tiúchan na n-ian saor dearfach agus tiúchan na leictreon saor diúltach. An dá chiseal íochtaracha, ciseal D (Heaviside) agus ciseal E (Kennelly), is de bharr ianú móilíní iad. Is féidir tonnta raidió a fhrithchaitheamh ó na cisil seo, agus is leo seo a dhéantar cianteileachumarsáid raidió gearrthonnfhaid. Ciseal uachtarach F (Appleton), is de bharr ianú adamh é. Athraíonn tiúis na gciseal le domhanleithead, séasúr, am sa lá, agus gníomhaíocht na Gréine. Tá staidéar á dhéanamh ar na cisil le córais radair ó na 1930idí. Tarchuirtear bíoga tonn raidió le minicíochtaí éagsúla i gcoinne na gciseal sin, agus glactar is mionscrúdaítear na bíoga frithscaipthe. Bíonn an saothar seo ar siúl ag eolaithe san Antartach, ach tá bunáit nó réadlann ar leith i dTromsø i dtuaisceart na hIorua mar a bhfuil an staidéar seo á dhéanamh ó aimsir Edward Appleton i 1932.
Ianaitheoir

Gléas leictreach a ghineann luchtanna diúltacha leictreacha a ghabhann páirteagail ar eite, cosúil le páirteagail deannaigh is deataigh. Aomtar iad go talamh, rud a ghlanann an t-aer. Tá claonadh i ngníomhaíocht leictreach gléasanna éagsúla, mar théitheoirí, teilifíseán is ríomhairí, luchtanna diúltacha a neodrú agus an t-atmaisféar a fhágaint le luchtanna dearfacha. Meastar go gcuireann siad seo le fadhbanna riospráide, tinneas cinn, ailléirgí, fiú dúlagar. Dar le déantúsóirí na n-ianaitheóirí, is rathúil iad a úsáid chun sláinte daoine a fheabhsú agus comhshaol oibre níos fearr a chur ar fáil.
Ianghaiste

Feiste chun iain a choinneáil i dtoirt ar leith is ea ianghaiste, níos lú ná 1 cm ar leithead, trí fhuarú le léasair. Braitheann sé ar chóras réimsí leictreacha is maighnéadacha. Is féidir na hiain a sháinniú ina n-aonar nó i mbraislí chun gur féidir a n-airíonna a iniúchadh, cosúil leis na leibhéil fuinnimh, a réanna is a n-imoibrithe. I ngaiste Penning, bíonn réimse tairiseach leictreach is réimse athraitheach maighnéadach. I ngaiste Paul, bíonn réimsí athraitheacha leictreacha gan aon réimse maighnéadach.

Gléasanna leighis
Gléasanna eolaíochta
Ianinneall

Inneall a dearadh chun spásárthach a thiomáint nó satailítí a ionramháil, tríd an idirghníomhú de bharr scaoileadh páirteagal luchtaithe (iain). Luasghéaraítear na páirteagail seo le réimsí leictreastatacha san inneall. Nuair a scaoiltear iad go leanúnach mar scaird chun an fheithicil a luasghéarú sa treo díreach i gcoinne treo na scairde, fágann sé seo an fheithicil féin luchtaithe le luchtanna den pholaraíocht eile. Is gá an luchtú seo a bhaint, agus déantar é seo de ghnáth trí dhá léas luchtanna, ceann amháin dearfach is an ceann eile diúltach, a scaoileadh amach go cliathánach i dtreonna urchomhaireacha go dtagann siad le chéile taobh thiar den fheithicil. Ní mór foinse fuinnimh a bheith ag an inneall, agus go minic is foinse núicléach í le cnapán ábhair an-radaighníomhaigh a ghineann teas a úsáidtear chun leictreachas a ghiniúint leis an ábhar tiomána (de shaghas argóin) a ianú is a luasghéarú.
Ianphlátáil

Plátáil dromchla mhiotalaigh trí é a nochtadh d'iain mhiotail, a ghintear trí dhíluchtú nó ar mhodh teirmianach. Dírítear na hiain ar an dromchla tríd an dromchla a cheangal mar chatóid i bhfeadán díluchtaithe faoi bhrú íseal. Is féidir neamhsheoltóirí a ianphlátáil ach iad a shuíomh i réigiún sciata d'aistriú ian. An buntáiste is mó ag an bpróiseas seo gur féidir dromchlaí achrannacha corntha a phlátáil go haonfhoirmeach daingean.
Iarann saoirsithe

Iarann gan ach rian de charbón ann. D'úsáideadh an gabha é tráth, ach cruach is mó a úsáidtear inniu. Leáitear muciarann le rian d'ocsaíd iarainn chun an chuid is mó den charbón a bhaint as. De réir mar a thagann an t-iarann le bheith níos íne, ardaíonn an leáphointe agus laghdaíonn a shilteacht. Corraítear é, agus baintear amach cairn as an bhfóirnéis is oibrítear le casúr é chun an tslaig a bhaint de. Ach fanann cuid bheag den tslaig mar chuimsiúcháin shnáithíneacha istigh ann. Ní briocht é i gcomparáid le hiarann teilgthe. Rinneadh Túr Eiffel as. Úsáidtear in oibreacha maisiúla é.
Iarann teilgthe

Príomhtháirge an fhoirnéis soinneáin, iarann le timpeall 4% carbóin (garbhiarann). Leáphointe réasúnta íseal aige, agus glacann sé cruth an mhúnla go réasúnta nuair a reonn sé. Mar sin, is maith é chun teilgthe, ach is gá é a íonú nó a mhionathrú chun earraí a dhéanamh as. Is féidir é a mheaisíniú go maith freisin, ach tá míbhuntáistí suntasacha aige, go bhfuil sé briosc agus neart inteannta íseal aige. Is féidir é a chóireáil chun foirm na gcuimsiúcháin carbóin a mhionathrú agus iarann sféaróideach teilgthe le hairíonna feabhsaithe a tháirgeadh. San am atá thart d'úsáidtí iarann teilgthe mar ábhar tógála mar go bhfuil neart comhbhrúite an-ard aige.
Iardhó

Is éard atá i gceist le hiardhó modh chun sá nó fórsa tiomána scairdinnill a mhéadú. Instealltar breis bhreosla isteach sna gáis theo sceite is iad ar a mbealach amach as an inneall. Lasann sé seo an breosla, agus uaidh seo tagann an sá breise.

Innill
Iarimpriseanachas

Téarma neamhchruinn a chum an léirmheastóir ealaíne Roger Fry timpeall 1910 ar na foirmeacha péintéireachta is forbartha sa bhFrainc i ndiaidh 1880. Chuimsigh sé saothar van Gogh, Gauguin, Cézanne, agus Matisse ar a laghad.
Iarmhairt amleata

I dteoiric coibhneasachta speisialta Einstein, nuair a bhíonn brathadóir fosaithe ag breathnú ar chlog inghluaiste, braitheann sé go n-imíonn an t-am ar an gclog níos moille ná a am féin. Is é tairiscint Einstein, ní hamháin go n-imíonn an t-am níos moille sa chóras inghluaiste, ach go moillítear gach próiseas sa chóras inghluaiste. Mar sin, moillítear próisis meitibileachta, próisis bhitheolaíocha eile, agus gach gníomhaíocht adamhach. Ní fiú trácht ar an iarmhairt seo maidir leis na luasanna ísle ar ar féidir linn taisteal inniu. Ach nuair is luas gar do luas forleata an tsolais a bhíonn i gceist, is mór an iarmhairt í, agus ag an luas sin stadann aon imeacht ama.
Iarmhairt cheaptha teasa

Tagann mórchuid de theas an Domhain chugainn ón nGrian i bhfoirm radaíochta infridheirge. I staid chobhsaí, d'aisradófaí an oiread céanna teasa amach sa spás an t-am ar fad. Ach tá gáis ar leith san atmaisféar a chuireann isteach ar an aisradú seo, á laghdú agus ag cur le coinneáil an teasa ar Domhan. Tugtar an iarmhairt cheaptha teasa ar an bhfeiniméan seo, nó iarmhairt an teach gloine, de bhrí gur mar seo a fheidhmíonn na ballaí i dteach gloine.

Míniú 
Is iad na gáis is mó a bhíonn páirteach sa phróiseas seo i láthair na huaire ná dé-ocsaíd charbóin, meatán, ocsaídí nítrigine, galuisce, agus na hábháir cuisnithe, na clórafluaracarbóin (CFCanna).  

Tá an iarmhairt i bhfeidhm san atmaisféar thar na mílte milliún bhliain, agus an Domhan 33 °C ar a laghad níos teo ná a bheadh gan í. Gan an iarmhairt seo, mar sin, ní bheadh aon bheatha ar Domhan.  

Tá a fhios againn inniu go bhfuil an iarmhairt cheaptha teasa neamhchobhsaí agus ó smacht anois, de bhrí go bhfuil an iomarca de na gáis thuas astaithe is á n-astú ag daoine san atmaisféar, agus níos mó teasa á sháinniú san atmaisféar.

Stair 
Tá meánteocht an Domhain á méadú go leanúnach ó na 1960idí ar a laghad. Is measa dé-ocsaíd charbóin ná na gáis eile, de bhrí go bhfuil sé chomh flúirseach uilíoch san atmaisféar. Cuireann sí timpeall 55% le téamh breise an Domhain.  

Táirgtear dé-ocsaíd charbóin i gcónaí nuair a loisctear breoslaí i dtinte, coirí stáisiúin ginte leictreachais agus gluaisteáin. Meastar go bhfuil méadú 80% i dtiúchan an gháis seo san atmaisféar ó thosaigh an Réabhlóid Thionsclaíoch.  

Baineann fótaisintéis i gcrainn is plandaí eile feidhm as dé-ocsaíd charbóin san atmaisféar, agus táirgeann ocsaigin uaithi. Laghdaíonn an próiseas seo tiúchan an gháis seo san atmaisféar. 

Ach le cúpla céad bliain tá dífhoraoisiú suntasach ar siúl ar fud an Domhain, agus mar sin an fachtóir sábháilteachta seo á chur ar ceal de réir a chéile. 

Ó na 1990ídí ar aghaidh, tháinig socruithe idirnáisiúnta i bhfeidhm chun na clorafluaracarbóin a dhíothú de réir a chéile, agus de bharr a ndrochéifeachta ar an gciseal ózóin thuas san atmaisféar, a chosnaíonn gach neach beo ó sholas ultraivialait na Gréine.

Ní mór dúinn astúcháin dhíobhálacha a laghdú 
Tá rialtais ar fud an Domhain inniu ag iarraidh astú dé-ocsaíd charbóin san atmaisféar a laghdú, ach measann eolaithe gur gá laghdú 50-80% chun a tiúchan san atmaisféar a laghdú. 

Tá na gáis eile a cheapann teas san atmaisféar i bhfad níos measa chun an teas a sháinniú, ach i bhfad níos teirce san atmaisféar. 

Cuireann meatán timpeall 25% leis an téamh breise domhanda, agus CFCanna timpeall 20%. Is gá stop glan a chur le sceitheadh CFCanna san atmaisféar chun a dtiúchan a laghdú, de bhrí gur ábhair chomh fadtéarmach iad.

Féach freisin 

 Athrú aeráide
 Téamh domhanda

Tagairtí 

Gáis tionsclaíocha
Athrú aeráide
Téamh domhanda
Radaíocht
Atmaisféar an Domhain
Grian
Iarmhairt fhótavoltach

Táirgeadh srutha leictrigh trí sholas a lonrú ar dhromchla ábhair ar leith, leathsheoltóir de ghnáth. Cruthaítear na hiompróirí luchta trí fhóta-ianú. Chun sruth áisiúil a chruthú, is gá go dtarlóidh sé seo i gcomhchumar p-n, ionas go scarann an difríocht poitéinsil trasna an chomhchumair na hiompróirí luchta. Is é seo bunphróiseas na ngriancheall.
Iarmhairt phísileictreach

Cruthú réimse leictrigh in ábhair chriostalta ar leith — cosúil le grianchloch, tíotánáit bairiam (BaTiO3), agus eile — mar thoradh ar strus meicniúil a chur ar an ábhar. Is amhlaidh a dhíchumann an strus an struchtúr criostalta, agus gluaiseann luchtanna leictreacha amach óna chéile nó i dtreo a chéile. Mar mhalairt, má chuirtear difríocht poitéinsil trasna ábhair, déanann sé sin díchumadh meicniúil ar an gcriostal. Úsáidtear an iarmhairt seo i mbraiteoirí meáchain, trasduchtóirí ultrafhuaime agus lastóirí sorn gáis.
Iarmhairtí leictrea-optaice

Iarmhairtí optúla a ionduchtaítear le réimsí leictreacha a chur i bhfeidhm ar ábhar tréshoilseach. Éiríonn ábhair thréshoilseacha áirithe (mar shampla, uisce, beinséin) dé-athraonach nuair a chuirtear i réimse leictreach iad. Iarmhairt Kerr a thugtar air seo, a d'fhionn an fisicí Briotanach John Kerr (1824-1907) i 1875. Baintear feidhm aisti i gcill Kerr, comhla ardmhinicíochta (suas le 1010 Hz) i lascadh léasair. Is iarmhairt dhé-athraonta iarmhairt Pockels freisin, a d'fhionn Friedrich Pockels (1865-1913) i 1893. Tarlaíonn sí seo i gcriostail áirithe le hairíonna siméadracha ar leith, agus baintear feidhm aisti i gcomhlaí ardluais is modhnóirí léas.
Iarmhairtí teirmileictreacha

Tréithe leictreacha damhna a bhraitheann ar an teocht. I dteirmeachúpla (dhá shreang éagsúla miotail, iarann is copar, mar shampla, agus na cinn greamaithe le chéile), gintear difríocht poitéinsil idir an dá chomhchumar má bhíonn ceann amháin in áit fhuar is an ceann eile in áit the. Tugtar iarmhairt Seebeck air seo, as an bhfisiceoir Gearmánach Thomas Seebeck a d'fhionn é i 1821. In iarmhairt Peltier (as an bhfisiceoir Francach Jean Peltier a d'fhionn í i 1834), má thiomáintear teirmeachúpla sa treo eile, is é sin, má sheoltar sruth leictreach timpeall an chúpla, fuaraítear comhchumar amháin, agus úsáidtear a leithéid chun cuisneoir gan aon chomhpháirt gluaiste a dhéanamh.
Iarnród aonráille

Iarnród ina n-úsáidtear ráille amháin chun an traein a iompar. Is féidir go mbeidh an ráille sin os cionn nó faoi bhun na traenach, agus is féidir an traein a chobhsú, más gá, le rothaí treoraithe nó gíreascóip. Is féidir go mbeidh an ráille déanta as cruach nó coincréit. Tá cuid mhaith taighde á dhéanamh ar bhealaí iompartha gan rothaí, cosúil le hadhartáin aeir is ardú maighnéadach. Úsáidtear córais aonráille i gcomhair iompair phoiblí amháin, beagnach, agus tá córais mar seo i dTóiceo is Seattle.
Iarnród faoi thalamh

Córas iarnróid a fheidhmíonn i dtolláin faoin talamh. Tugtar an Tube, an Subway, nó an Métro ar chórais mar seo i gcathracha éagsúla ar fud an Domhain. Tiomáint leictreach a úsáidtear den chuid is mó. Soláthraítear córais faoi thalamh nuair nach féidir dóthain iompair a chur ar fáil ar an dromchla nó lastuas de de bharr brú foirgneamh nó cúinsí comhshaoil. Bíonn sé fíorchostasach iad a thógáil, agus ní dhéantar é ach i gcathracha móra, i gcomhair paisinéirí amháin chun gur féidir an costas a íoc. Tógadh an chéad cheann, Iarnród na Ceannchathrach, i Londain i 1863, ach le hinnill gaile chun na traenacha a thiomáint, ní raibh sé oiriúnach do phaisinéirí faoin talamh. Ba é an chead iarnród praiticiúil faoi thalamh Iarnród na Cathrach is Londan Theas a d'oscail i 1890. Ina dhiaidh sin scaip an coincheap ar fud an Domhain go tapa. Tá an córas is mó i Nua-Eabhrac, 468 stáisiún agus 383 km de línte. I gcóras Londan tá 274 stáisiún agus 392 km de línte.
Iarnród Tras-Sibéarach

Is iarnród é an tIarnród Tras-Sibéarach a tógadh i 1891–1905 ó chathair Chelyabinsk i sléibhte na hÚraile trasna na Sibéire go dtí Vladivostok ar an Aigéan Ciúin. Timpeall an ama chéanna tógadh géagáin ó Ulan-Ude ó dheas go hUlánbátar na Mongóile agus síos go Béising na Síne, agus ó Vladivostok go Harbin is Béising. Tógadh géagán mórthimpeall ar Loch Baikal i 1916. Sna 1960idí-1970idí tógadh géagán fada ó Novosibirsk ó thuaidh ó Loch Baikal go Nikolaevsk-na-Amure ar an Aigéan Ciúin. Is iad na cathracha móra air ná Moscó, Ekaterinburg, Chelyabinsk, Omsk, Novosibirsk, Irkutsk, Ulan Ude, Kharbarovsk agus Vladivostok. Tá an t-iarnród leictrithe anois, ach tógann sé 7 lá taisteal ó cheann go ceann.

Iarnróid
Iasaint

Seoid thearc a bhíonn dearg, flannbhuí nó buí. Déanta as an mianra siorcóin. Sa sean-am thugtaí an t-ainm ar chloch lómhar ghorm, agus meastar gur saifír a bhíodh i gceist.

Tagairtí 

Clocha lómhara
Iasc eitilte

Iasc beag a mhaireann gar don dromchla agus a eití peilbheacha is uchtacha formhéadaithe. Ar a chumas léim amach as an uisce agus snámh ar foluain ar an dromchla. Suas le 30 cm ar fhad. An-choitianta i bhfarraigí trópaiceacha is measartha.
Iasc gorm

Iasc foghlach, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is teo-mheasartha. Suas le 1.2 m ar fhad. An cholainn gorm ar an taobh uachtarach, na cliatháin airgeadach. Maireann sé i scoileanna móra a itheann go craosach ainseabhaithe, sairdíní is éisc bheaga eile a bhíonn i scoileanna. Iasc suntasach bia, agus luachmhar freisin mar iasc spóirt.
Iasc gréine

Is iasc mór oirirc é an t-iasc gréine (Mola mola) a fhaightear go forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. An cholainn brúite, beagnach ciorclach. Suas le 4 m ar fhad, ach 1-2 m de ghnáth. An béal beag, na fiacla cónasctha i ngob géar. Eití arda droma is timpireacha, suite i dtreo an chúil, gan aon eite eireaballach.

Éisc
Iasc loingeánach

Rang iasc, suas le 800 speiceas, le hionchnámharlach loingeánach is féidir a bheith cailcithe ach nach mbíonn cnámhaithe ina fhíorchnámh. Ní bhíonn bolg aeir ná scamhóga acu. Cuimsíonn sé na liamháin, na roic, is na gránadóirí.
Iasc pearóide

Iasc ildaite ina bhfuil na giallfhiacla ceangailte le chéile mar ghob cosúil le gob pearóide, a úsáideann sé chun algaí is fás coiréalach a scríobadh ó na sceireacha. Na fiacla meilte leata. An cholainn dlúth, 20-100 cm ar fhad.
Iasc pluaise

Iasc beag dall a fhaightear i bpluaiseanna aolchloiche in oirdheisceart na Stát Aontaithe. Gan aon lí sa cholainn aige. Dhá speiceas eile, le súile beaga is craiceann daite, a fhaightear i gcorcacha cois cósta ansin.
Iasc ribíneach

Iasc caol fadaithe atá forleathan sna huiscí trópaiceacha is teo-measartha den Aigéan Atlantach ó thuaidh agus i gcodanna den Aigéan Ciúin is an tAigéan Indiach. Suas le 2 m ar fhad, an ceann biorach, fiacla cumasacha sna gialla. An cholainn comhbhrúite barrchaol. An eite eireabaill laghdaithe nó as láthair. Síneann na heití droma ar feadh na colainne. Gan aon pheilbheas. Tugtar an truailliasc air freisin.
Colgán na ndealg

Iasc mór aclaí, dáilte go forleathan in uiscí dromchlacha oscailte na n-aigéan is ea Colgán na ndealg (géineas Istiophorus). Tugtar gaithiasc, mairlín, nó iasc seoil air freisin. Suas le 3.5 m ar fhad. Liathghorm ar barr, geal-liath faoina bhun. Aithnítear go héasca é as an eite fhada ard droma. Itheann sé éisc is scuideanna. An-luachmhar mar iasc iontach spóirt, agus gabhtar go trádálach i réigiúin áirithe é.
Iascán nimhe

Ball de chlann mhór iasc atá forleathan cois cladaigh i bhfarraigí trópaiceacha is theo-mheasartha. Tá ball Eorpach a fhaightear ón Iorua go dtí an Mheánmhuir, ar nó faoi dhríodar gainimh nó mionduirlinge. Suas le 30 cm ar fhad. An cholainn réasúnta leata. Na heití peilbheacha leathan; an eite droma stríocach gorm, buí ar an bhfireannach. Oscailtí beaga giolbhach ar bharr an chinn. Na súile starraiceach.
Iathchloch

Grúpa tábhachtach mianraí a dhéanann timpeall leath de na clocha i screamh an Domhain. Is alúmanaisileacáití iad go léir, le codáin éagsúla potaisiam, sóidiam is cailciam (agus bairiam, go hannamh). Mianraí tábhachtacha sa ghrúpa is ea ortaclás is micreaclaon (ar KAlSi3O8 iad araon), ailbít (NaAlSi3O8), agus anóirít (CaAl2Si2O8). Tugtar plagaclás ar na hiathchlocha atá bunaithe ar Na is Ca.
Duine Iáva

An chéad iontaise de Homo erectus atá ar eolas, ar tháinig an t-anatamaí Ollannach Eugène Dubois (1858-1940) air i 1891 in Iáva, ag tabhairt Pithecanthropus erectus air. Ina dhiaidh sin fuarthas samplaí ó 800,000 is 300,000 bliain ó shin, agus claonta fadtréimhseacha le méadú na hinchinne is laghdú na bhfiacla. Meastar gur áitrigh Homo erectus Iáva i dtréimhse idiroighreach timpeall 900,000 bliain ó shin nuair a bhí leibhéal na farraige íseal agus Scairbh Sunda, a cheanglaíonn Iáva is mórthír na hÁise, nochta. Ina dhiaidh sin bhí Iáva scoite ó am go chéile le linn na n-oighearaoiseanna tréimhsiúla, nuair a bhíodh leibhéal na farraige íseal.
Idircheol

Píosa ceol uirlise, don phianó go háirithe, i stíl liriceach gan foirm ceaptha. Bhain Brahms is cumadóirí eile sa 19ú-20ú céad feidhm as an téarma. Roimhe sin ba théarma é ar idirlinn ghearr ghreannmhar a dhéantaí ar an stáitse idir gníomhartha ceoldráma fhiúntaigh. Sampla cáiliúil is ea La Serva Padrona le Pergolesi (An Cailín Aimsire Údarásach, 1733).
Idirdhealaí

Slonn matamaiticiúil a léiríonn go bhfuil fréamhacha réadacha leithleacha nó fréamhacha cothroma ag cothromóid chearnach, nó nach bhfuil. Is é idirdhealaí na cothromóide ax2 + bx + c = 0 ná b2–4 ac. Más b2–4 ac > 0, tá fréamhacha réadacha leithleacha ag an gcothromóid. Más b2–4 ac = 0, tá fréamhacha cothroma aici. Más b2–4 ac < 0, níl fréamhacha réadacha aici, agus scríobhtar na fréamhacha i dtéarmaí uimhreacha coimpléascacha.
Idirghnéasacht

Forbairt ghnéasach mhínormálta de bharr aimhrialtachtaí i gcomhlánú na ngnéaschrómasóm (XX sa bhaineannach is XY sa bhfireannach), nó lochtanna i bhforbairt na ngónad sa suth óg. Is féidir go mbeidh dabht mar gheall ar ghnéas naíonáin nuabheirthe, nó nach n-éireoidh amhras faoi staid idirghnéasach nó éiginnte ach amháin ag an gcaithreachas. Uaireanta, is gá mionanailís na gcrómasóm, meastacháin ar thál na ngnéashormón, agus bithóipse na bhfaireog gnéasach chun fadhb chasta a réiteach.

Naisc sheachtracha 

 An tIdirghnéas - https://ralphhod.wordpress.com/2015/07/22/an-tidirghneas/

Idirghnéas
Gnéas
Géineolaíocht
Idirleathadh

San eolaíocht, an bealach a ngluaiseann adaimh nó páirteagail trí ábhar toirtiúil, le himbhuailtí randamacha le chéile agus le móilíní an ábhair féin. Mar shampla, nuair a sceitear roinnt gáis nó cumhráin san aer, gluaiseann na móilíní gáis nó cumhráin i dtreo na n-áiteanna a bhfuil tiúchan íseal den ábhar sin agus amach ón áit ina bhfuil tiúchan ard de. Bíonn idirleathadh mar seo ag feidhmiú i gcónaí síos claonán tiúchain an ábhair idirleata chun an tiúchan céanna den dá ábhar (nó níos mó i gcórais níos casta) a chur ar bun i ngach áit. Tógann sé am an aidhm seo a bhaint amach, ach nuair a mhéadaítear an teocht tarlaíonn an t-idirleathadh níos tapa. Idirleathann móilíní i gcomhréir inbhéartach lena meáchain mhóilíneacha.
Idirmhalartú leictreonach sonraí

Sraith caighdeán a bunaíodh idir úsáideoirí ríomhairí éagsúla chun gur féidir sonraí a cruthaíodh i ríomhaire amháin a thuiscint is a úsáid i gcóras eile. Mar shampla, baineann siopa ilranna feidhm as EDI chun orduithe a thabhairt dá soláthraithe.
Idirshuíomh

Sa mhatamaitic, meastachán ar luach idirmheánach athróige idir dhá luach den athróg sin. Mar shampla, más eol gur y = f(x) ag x = 2, y2 = f(2), agus más eol gur y3 = f(3) ag x = 3, is féidir meastachán a dhéanamh ar luach f(2.6) trí idirshuíomh. Is é an bealach is simplí ná idirshuíomh líneach, a bhraitheann ar an bhfoshuíomh gur feidhm líneach í y = f(x) idir x = 2 is x = 3, agus ansin f(2.6) = f(2) + (2.6–2.0)(f(3)–f(2)). Is eachtarshuíomh é meastachán a dhéanamh ar luach na hathróige y = f(x) taobh amuigh den eatramh idir an dá luach atá ar eolas. Gan eolas ar nádúr na feidhme f(x), d'fhéadfadh an meastachán a bheith an-mhícheart, i bhfad amach ó x = 2 ar thaobh amháin is ó x = 3 ar an taobh eile go háirithe.
Idirurlár

Urlár idirmheánach i bhfoirgneamh atá suite idir dhá phríomhstór (de ghnáth, urláir íochtaracha).

Ailtireacht
Foirgnimh
Ilbhláthach

Planda hibrideach gairdín a díorthaíodh go príomha ón samhaircín is an bainne bó bleachtáin. Bláthanna móra cosúil leis an gcéad cheann, agus iad iompartha i mbláthchinn cosúil leis an dara ceann.
Ilfhónacht

Ceol le níos mó ná páirt amháin. Go ginearálta, ciallaíonn an téarma go bhfuil cuntraphointe i gceist, mar mhalairt ar homafóine (aonséis) le guthanna is uirlisí ar an nóta céanna.
Ilphléacsóir

Feiste leictreonach i gcóras cumarsáid sonraí. Is féidir oiread áirithe comharthaí éagsúla, gach ceann ar a líne féin, a ionchur is a chomhchruinniú, agus ansin a aschur síos líne cumarsáide amháin.
Ilréalta

3 réalta nó níos mó atá nasctha le chéile trí imtharraingt, bíodh is go bhfuil siad i bhfithisí casta. Is sampla dá leithéid de chóras Alpha Centauri.
Ilspíosra

Crann síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach agus na hIndiacha Thiar. Na duilleoga éilipseach, na bláthanna cúrach, na torthaí beag cruinn. Tugtar piminteo agus piobar Iamácach air freisin. An spíosra déanta as a thorthaí anabaí triomaithe, agus blas air mar a bheadh cainéal, clóbh is noitmig measctha le chéile ann.
Iltéarmach

Slonn ailgéabrach ina bhfuil cuid mhaith téarmaí suimithe le chéile nó dealaithe óna chéile (mar shampla, a + 3b - 5c). Más iolruithe de chumhachtaí athróige amháin (x, mar shampla) na téarmaí, mar seo, a0 xn+a1 xn-1+a2 xn-2 +... +an (agus a0 ≠ 0), deirtear gur iltéarmach de chéim n i x é. Is cearnach iltéarmach de chéim 2, agus is ciúbach ceann de chéim 3.
Imbhalla

Balla nach dtógann ualach an fhoirgnimh, a úsáidtear mar scáileán cosanta ar fhráma struchtúrtha an fhoirgnimh. Úsáidtear ábhair éagsúla chuige seo, ina measc alúmanam, cruach is gloine go háirithe. In ailtireacht mhíleata na Meánaoise, chiallaigh imbhalla balla seachtrach cosanta an chaisleáin.

Caisleáin
Imbhreitheolaíocht

Staidéar ar na neamhoird a tharlaíonn sa tréimhse imbhreithe, idir seachtain 24 den tréimhse iompair agus an chéad seachtain iarbhreithe. Cuimsíonn sí neamhoird cosúil le riospráid anóiteach, cur fola, buíochán an naíonáin, agus gortuithe beireatais.
Imbhuailteoir

Saghas luasaire cáithníní ina luasghéaraitear cáithníní fo-adamhacha go dtí luas gar do luas an tsolais. agus a ndéantar iad a imbhualadh i gcoinne cáithníní eile atá faoi ghluaisne den saghas céanna sa treo eile. Mar thoradh ar an imbhualadh seo, cruthaítear fo-cháithníní eile, agus déantar na táirgí seo a iniúchadh. Modh oibre chun struchtúr fonúicléach adamh a thástáil is ea é. De réir mar a mhéadaítear fad an bhealaigh ina luasghéaraítear na cáithníní, is amhlaidh is mó a luas is a bhfuinneamh imbhuailte, agus is líonmhaire na táirgí a fhaightear. Tá an t-imbhuailteoir is mó ar Domhan ag CERN sa Ghinéiv, mar a bhfuil córas ciorclach de thrastomhas 27 km ina ndéantar leictreoin a imbhualadh i gcoinne posatrón. Tá córas ar a dtugtar Tevatron i bhFermilab in Illinois Mheiriceá, agus is ciorclach an chonair ann le trastomhas 6.4 km. I Stanford Mheiriceá tá luasaire líneach 3.2 km ar fhad le lúb chiorclach ag ceann amháin de.
Imchnó

Crann duillsilteach cónach a fhásann 30 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh. Na duilleoga le 11-19 duilleoigíní, na bláthanna fireanna i gcaitíní. An toradh 4.0-6.5 cm ar fhad, ubhchruthach giobach, ag cuimsiú síl iomairigh, cosúil le cnó.
Imchuach airtéiseach

Uiscíoch éadomhain imchuach-chruthach, sraitheanna neamhthréscaoilteacha carraigeacha os a chionn is faoina bhun, rud a choinníonn an screamhuisce faoi bhrú. Nuair a thochlaítear tobar isteach san uiscíoch, tagann an t-uisce don dromchla gan é a chaidéalú. Is é an tImchuach Mór Airtéiseach san Astráil Thoir an ceann is mó ar eolas.
Imeall ilchríochach

An t-imeall idir na himchuacha doimhne aigéanacha is na hilchríocha a chomhdhéanann timpeall 20% d'fhairsinge an aigéin. Dhá phríomhchineál ann: na himill fhulangacha (neamhsheismeach), agus na himill ghníomhacha (seismeach). Tá an chuid is mó de na himill ilchríochacha san Aigéan Atlantach neamhsheismeach, agus a mhalairt san Aigéan Ciúin. San Aigéan Indiach, imill neamhsheismeacha atá ann, ach amháin san oirthuaisceart. Ar imeall fulangach bíonn 3 chuid de ghnáth: an scairbh, an fána, is an airde. Is é síneadh na hilchríche i dtreo na farraige an scairbh ilchríochach, de ghnáth le rilíf íseal is fána séimh (níos lú ná 1:1000 ar an meán). Ar imeall na scairbhe (briseadh na scairbhe) méadaíonn an fána go tobann. Bíonn doimhneacht an bhriste 20-500 m (130 m, ar an meán). Bíonn leithead na scairbhe 2-400 km (75 km ar an meán). Luíonn an fána ilchríochach ar thaobh na farraige den scairbh, síneann chuig doimhneacht 1.5-3.5 km, le fána géar timpeall 1:40 agus leithead 20-100 km. Tugtar an lochtán ilchríochach ar an scairbh is an fána le chéile. In an-chuid áiteanna san aigéan, bíonn an réimse seo gearrtha ag foithreacha faoin bhfarraige a fheidhmíonn chun dríodar ón ilchríoch a iompar amach don airde ilchríochach is an t-imchuach aigéanach. Luíonn an airde ilchríochach idir an fána is imchuach an aigéin. Bíonn fána séimh inti, 1:100-700, agus leithead 100-1000 km (600 km ar an meán). Cruthaíodh an airde ag dríodar ón ilchríoch, bailithe ag bun an fhána. Is féidir go mbeidh sí seo gearrtha ag foithreacha a thugann bealaí don dríodar amach thar an airde agus isteach in imchuach an aigéin. Tugtar talamh críche ilchríochach ar lochtán ilchríochach le sraith imchuacha is sceireacha. Is féidir go mbeidh an fhíorscairbh cúpla ciliméadar ar leithead, le crios imchuacha, oitreacha is oileán ag síneadh suas le 200 km amach uaithi sin (mar shampla, an imeall ilchríochach amach ó dheisceart California).
Imghalú

Aistriú galuisce don atmaisféar ó fhásra is dromchlaí na hithreach trí ghalú is trasghalú. Braitheann rátaí imghalaithe ar luas na gaoithe, an t-uisce atá ar fáil, an grádán galbhrú, agus an fuinneamh ó sholas na Gréine atá ar fáil.

Aeráid
Inghearradh (cló)

I ngreanphriontáil, bealach chun cló a dhéanamh. Gearrtar an dearadh (téacs, íomhá, líníocht nó eile) i bpláta miotail, brúitear an dúch isteach sna línte gearrtha, agus cuimlítear an farasbarr den dromchla maol. Cuirtear páipéar tais ar barr, agus rolltar an páipéar is an pláta trí fháisceán. Tá an modh seo difriúil ó mhodhanna eile ina mbíonn an dúch ar dhromchlaí ardaithe an phláta nó an bhloic. Modh an-choitianta in irisleabhair ildaite.
Inghearradh (seoid)

Seoid ghreanta a bhfuil an dearadh gearrtha isteach sa tseoid, in ionad a bheith ag seasamh suas i rilíf mar a bhíonn i gcaimeo.
Imirce (daonra)

San antraipeolaíocht agus sa tsocheolaíocht, gluaiseacht daonra taobh istigh de thír nó idir tíortha is ea imirce. Gluaiseacht isteach i gcathracha is mó a bhíonn san imirce intíre, de thoradh fordhaonra is bochtanais faoin tuath agus deiseanna níos fearr a bheith ar fáil sna cathracha. Tarlaíonn imirce idirnáisiúnta de bharr na gcúiseanna céanna, bagairtí polaitiúla ar mhionlaigh, agus/nó cogaíochta. Bíonn deacrachtaí ar leith nuair nach bhfaigheann inimircigh cead cur fúthu sa tír eile. I dtíortha forbartha, tarlaíonn iompú daonra, oiread inmheasta imirce daoine amach as cathracha isteach sa tuath máguaird.

Daonra
Imirce (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, gluaiseacht orgánach nó a staid scaipthe (i gcás síolta, spór nó larbhaí) ó réigiún amháin go réigiún eile. Cuimsíonn sí gluaiseacht aontreo isteach i réigiún nó amach as, ach den chuid is mó, gluaiseachtaí déthreócha tréimhsiúla a bhíonn i gceist, ar feadh fad mór ar bhealaí cinnte atá sainithe go leor. Tarlaíonn a leithéid d'imirce shéasúrach, mar shampla, idir réigiúin bheathaithe samhraidh is geimhridh, agus spreagann fadú nó giorrú an lae í.
Imlíne

Imeall, nó fad imill, cuair iata, ciorcail de ghnáth. Is é 2 π r imlíne ciorcail de gha r. Ní féidir imlíne éilips a scríobh ach i bhfoirm suimeálaí.
Imoibreoir núicléach

Trealamh ina gcuirtear imoibriú núicléach eamhnaithe ar siúl faoi stiúir go mall rialta, agus an teas uaidh a úsáid chun uisce a fhiuchadh, tuirbín gaile a rothlú, agus leictreachas SA a ghiniúint. I lár baill bíonn feadáin ina bhfuil an breosla úráiniaim-235. Taobh leo, bíonn slata, déanta as ábhar éigin mar ghraifít, a fheidhmíonn mar mhaolaire ar na neodróin, á luasmhoilliú is á n-ionsú. Déantar an t-imoibriú a stiúradh leis na slata maolaire a tharraingt amach nó a shá isteach san imoibreoir. Bíonn píobáin ag rith tríd an imoibreoir chun uisce a iompar tríd agus teas a thógáil amach as. Fiuchtar is galaítear an t-uisce sna píobáin seo, agus téann an ghal, ag teocht ard is faoi bhrú ard, go dtí an tuirbín gaile. Rothlaíonn an tuirbín sin dineamó gineadóra leictreachais SA. Roimh thosú don imoibreoir, bíonn na slata maolaire go hiomlán isteach ann, gan an t-imoibriú slabhrúil a bheith ar siúl. Ansin tarraingítear na slata maolaire amach go mall as go dtosaíonn an t-imoibriú slabhrúil. Deirtear go mbíonn an t-imoibreoir criticiúil ansin. Timpeall ar an imoibreoir go léir bíonn soitheach láidir coincréite atá treisithe le cruach. Bíonn an soitheach seo ann chun an radaighníomhaíocht fhíordhian mharfach atá istigh san imoibreoir a choimeád ann, agus mar sin cosaint a thabhairt do dhaoine atá ag obair timpeall air. Tá saghsanna éagsúla imoibreoirí núicléacha ann. In imoibreoir uisce fhiuchta, úsáidtear an t-uisce fuaraithe féin, é galaithe, chun na tuirbíní a rothlú. In imoibreoir uisce bhrúchóirithe, bíonn an t-uisce fuaraithe faoi bhrú chomh hard sin nach ngalaíonn sé ag an teocht ard, agus úsáidtear é chun uisce a fhiuchadh i gciorcad tánaisteach feadán is na tuirbíní a rothlú. In imoibreoir gásfhuaraithe, dé-ocsaíd charbóin nó gás eile a fhuaraíonn an t-imoibreoir, agus iompraíonn an gás an teasfhuinneamh don chiorcad tánaisteach uisce. I mearimoibreoir, ní bhíonn aon mhaolaire, agus úsáidtear sóidiam leachtach chun fuaraithe is chun an t-uisce sa chiorcad tánaisteach a théamh. I mearimoibreoir pórúcháin, úsáidtear U-238, saibhrithe le Pu-239, mar bhreosla, agus táirgeann sé tuilleadh Pu-239 mar fhotháirge. Is é seo an saghas imoibreora a úsáidtear chun ábhair eamhnaithe a ghiniúint i gcomhair buamaí núicléacha. Tá imoibreoirí ann atá dirithe ar thaighde amháin. Tá fuinneamh núicléach suntasach i soláthar cumhachta leictrí i dtíortha áirithe.
Imoibriú ceimiceach

Próiseas ina n-athraítear comhdhúil, nó níos mó, i gcomhdhúile eile trí naisc cheimiceacha a bhriseadh agus naisc nua a dhéanamh, de ghnáth trí fhuinneamh a ídiú nó a ghnóthú ag an gcóras.
Imoibriú díbeartha

Imoibriú ceimiceach ina mbaintear cuid de mhóilín chun siúil agus a bhfágtar cuid níos lú ina dhiaidh. Mar shampla, san imoibriú seo: CH2Br- CH2Br + Zn → CH2=CH2 + ZnBr2, díbrítear an bróimín ón débhróimeatán agus fagtar eitiléin.
Imoibriú malartaithe

Imoibriú ceimiceach ina gcuirtear grúpa eile in ionad grúpa ar leith i móilín. Mar shampla, i ndéanamh alcóil ó hailíd ailcile, OH- + RCl → ROH + Cl-.
Imoibriú slabhrúil

bhfisic núicléach, imoibriú in ábhar núicléach eamhnaithe a fhuasclaíonn eamhnú núicléach amháin, a spreagtar ar dtús le neodrón ionsaitheach, ansin tuilleadh neodrón a spreagann tuilleadh eamhnuithe, i gcaoi go leanann an próiseas ar aghaidh go slabhrúil. Má bhíonn dóthain toirte den bhunábhar eamhnaithe ann, ionas nach néalaíonn an iomarca de na neodróin a chruthaítear is go gcuireann dóthain díobh tús le heamhnuithe eile, mairfidh an t-imoibriú slabhrúil. Braitheann cumhacht núicléach is buamaí adamhacha ar imoibrithe slabhrúla ar úráiniam nó plútóiniam.