joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Animal Farm

Nóibhille de chuid an scríbhneora Shasanaigh George Orwell is ea Animal Farm nó Feirm na nAinmhithe, faoi 'réabhlóid na n-ainmhithe', agus ceachtanna le baint as maidir le réabhlóidí eile. Foilsíodh an leabhar ar 17 Lúnasa 1945, agus aistríodh é go Gaeilge sa bhliain 2021.

Scéal 
Síscéal nó fabhalscéal atá ann ar an gcéad amharc.

Tá na hainmhithe ar 'Fheirm an Mhainéir' ag fulaingt le fada faoi thíorántacht an fheirmeora Ó Ceallaigh. Tá súil acu le saol eile, áfach, an fheirm a bheith faoi cheannas na n-ainmhithe féin, saor ó smacht na ndaoine. 

Éiríonn siad amach, cuireann siad an feirmeoir chun bóthair, agus glacann siad seilbh ar an bhfeirm. 

Feirm na nAinmhithe a thugtar uirthi anois, gach ainmhí comhionann agus ag obair le chéile.

Ach cuireann an chumhacht ar bhóthar a n-aimhleasa iad. Ag deireadh an leabhair, athraíonn na muca ina bhfir bhrúidiúla. Athraítear mana a scríobhadh ag tús réabhlóid na n-ainmhithe ó 

Tá gach ainmhí cothrom 

go 

Tá gach ainmhí cothrom ach tá roinnt ainmhithe níos cothroime ná a chéile.

Téamaí 
Is aor agus cáineadh ar an gCumannachas é, an Stailíneachas go háirithe, agus an nós ann sa pholaitíocht géilleadh do ghnásanna an mhóraimh.

Féach freisin 

 George Orwell 
 Útóipe
 Stailíneachas

Tagairtí 

Leabhair le George Orwell
Fealsúnacht polaitíochta
Útóipe
Cumannachas
Aistriúcháin go Gaeilge
Réabhlóid na Rúise
Stailíneachas
An Gharbhóg

Is abhainn a théann trí bhaile Sligeach í an Gharbhóg.

Contae Shligigh
Aibhneacha na hÉireann
Risteárd Cooper

Is fuirseoir Éireannach é Risteárd Cooper (Gaeilge: Risteárd Cúipéir). Sa bhliain 2005, ghlac sé páirt sa clár faisnéise Chasing the Lions le Hector Ó hEochagáin agus faoi láthair tá 'The State of Us' (clár a scríobh Risteárd) ar siúl. Is duine de na haisteoirí ar Après Match é freisin. Ghlac sé páirt i bhfógra don chomhlacht Esat Digifone.

Gairmréim 
 Après Match (1996-inniu)
 The Closer You Get (2000)
 This Is Ireland (2004)
 Chasing The Lions (2005)
 I, Keano (2005)
 The State of Us (2007)
 An Crisis (2015)

Fuirseoirí Éireannacha
Corn FA

Is comórtas peile Sasanach é an Corn FA (Gaeilge ar FA Cup). Is é an comórtas coirn sacair is sine ar domhain. Bhí an chéad Corn F.A. i 1871-1872. 

De ghnáth bíonn an cluiche ceannais ar siúl i Wembley Stadium.

Buaiteoirí 

Sacar i Sasana
Ilchomórtais sacair
Dámhachtainí spóirt
Corn FAI

Is corn sacair Éireannach é an Corn FAI (FAI Cup as Béarla). 

Bhuaigh Geata Naoimh Shéamais an chéad comórtas sa bhliain 1922 ag an am sin bhí an t-ainm Corn Saorstát ar. Tá an comórtas buaite ag Ruagairí na Seamróige 25 uair agus is é sin an méad is mó.

Cluichí Ceannais

Clubanna 

Comórtais Sacair i bPoblacht na hÉireann
Dámhachtainí spóirt
I, Keano

Dráma faoi Roy Keane agus an t-am a d'fhág sé foireann náisiúnta sacair Phoblacht na hÉireann roimh Chorn an Domhain i 2002 is ea I, Keano. Scríobh Arthur Matthews, Michael Nugent agus Paul Woodfull an dráma grinn seo. Thosaigh sé i 2005 agus cuireadh an tsraith dheireanach den seó ar siúl sa bhliain 2008.

Stiúir Peter Sheridan an seó i 2005 ach d'fhág an triúr príomhaisteoirí, Mario Rosenstock (Keano) ina measc, tar éis céad sraith an tseó. D'fhreastail Roy Keane féin ar an seó i 2005. Stiúir Michael Caven an dráma i 2006 agus Terry Byrne é i 2007.

Carachtair 
Bhí na carachtair go léir bunaithe ar fíordhaoine.
 Keano (Roy Keane)
 Fergie (Alex Ferguson - Bainisteoir Manchester United)
 General Macartacus (Mick McCarthy)
 Quinness (Niall Quinn)
 Surfia (Gillian Quinn, Bean chéile Niall Quinn)
 Packie Bonnerus (Packie Bonner)
 Duffus and Keano the Younger (Damien Duff agus Robbie Keane)
 Dunphia (Eamon Dunphy)

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 

 Léirmheas ar an seó bunaidh, ar shuíomh gréasáin RTÉ

 Alt ar shuíomh gréasáin an BBC, faoi bhunús an tseó

Drámaí
League of Ireland

Is é an League of Ireland (Gaeilge: Sraith na hÉireann) an tsraith pheile is airde in Éirinn. Bunaíodh an tsraith sa bhliain 1921 agus bhí sé roinnte ina ndeighleoga sa bhliain 1985 nuair a cruthaíodh an Chéad Roinn. Tá Cumann Peile na hÉireann i gceannas ar an sraith ó 2006 tar éis an cumasc de Shraith na hÉireann agus an cumann. Ba iad na clubanna i gceannas ar an sraith roimh an cumasc. Imríonn foireann amháin as Tuaisceart Éireann (Derry City) san sraith. San iomlán, tá 22 club i Sraith na hÉireann: 10 sa Phríomhroinn agus 12 sa Chéad Roinn. Ritheann an tsraith ó mí an Mhárta go mí na Nollag.

Seaimpíní na hÉireann

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil - League of Ireland (Béarla) 
 Extratime.ie (Béarla)

League of Ireland
Derry City Football Club

Club peile i dTuaisceart Éirinn is ea Derry City Football Club (Cumann Peile Chathair Dhoire) a imríonn i Sraith na hÉireann.

Stair 
Is é 'City' an t-aon chlub as an tuaisceart a imríonn sa léig. D'fhág Derry an léig sa tuaisceart i 1972 agus thosaigh siad ag imirt sa League of Ireland sa bhliain 1985. Imríonn siad sa staid Brandywell Stadium. Is é Stephen Kenny a thraenálaí. Bhuaigh Derry an League of Ireland i 1988-89 agus i 1996-97. 

D'imir an chlub san cluichí mór. Bhuaigh sé 5-1 le Gretna san Corn UEFA i 2006. Ar an round eile d'imir siad le PSG. Ar an bliana seo caite d'imir siad san UEFA Champions League ach bhuaigh FC Pyunik. Beidh siad ag imirt san Europa League ar an bhliain anseo. Chuaigh Pat Fenlon go Doire i Nollaig 2006 nuair a thig sé amach don Shelbourne. Ní raibh sé an-maith agus chauigh sé amach i Meitheamh 2007. Bhí John Robertson agus Peter Hutton sa phóst ach anois tá Stephen Kenny sa phósta. Bhuaigh Doire an Eircom League of Ireland Cup ar an ceathiar cloganna agus "in-a-row".

Imreoirí

Traenálaithe

Naisc sheachtracha 
 Suíomh Gréasáin Oifigiúil an Chlub

Clubanna sacair na hÉireann
Corn Setanta Sports

Is comórtas sacair Éireannach é an Corn Setanta Sports (Setanta Sports Cup as Béarla). Imríonn foirne as Poblacht na hÉireann (League of Ireland) agus Tuaisceart Éireann (Irish Premier League) sa corn. Is é Setanta Sports an urraitheoir dó. Bhí an chéad comórtas sa bhliain 2005. Imríonn 8 foirne sa corn ( 4 as an League of Ireland agus 4 as an Irish Premier League).

Buaiteoirí 
 2005: Linfield F.C. 
 2006: Drogheda United F.C.
 2007: Drogheda United F.C.
 2008: Cork City F.C.
 2009-2010 Bohemians
 2011 Shamrock Rovers
 2012 Crusaders
 2013 Shamrock Rovers
 2014 Sligo Rovers

Ilchomórtais sacair
Comórtais Sacair i bPoblacht na hÉireann
Dámhachtainí spóirt
Sligo Rovers Football Club

Club peile Éireannach is ea Sligo Rovers Football Club (Gaeilge: Cumann Peile Ruagairí Shligigh) atá suite i gContae Shligigh. Is é Gerard Lyttle an traenálaí 'Rovers' agus imríonn an foireann i Sraith na hÉireann. Is é an Showgrounds staid ina imríonn sé.

Bhuaigh Sligo Rovers an Sraith na hÉireann tríú am in a dstair; 1936/37, 1977/1978 agus 2012. 

Clubanna sacair na hÉireann
University College Dublin Association Football Club

Is foireann peile Éireannach é University College Dublin Association Football Club nó UCD ( Cumann Peile Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath i nGaeilge) a imríonn sa COBÁC. Thosaigh an fhoireann mar fhoireann an choláiste ach faoi láthair imríonn daoine nach bhfuil sa choláiste do na 'Students'. Is é Martin Russell an traenálaí atá ag an bhfoireann, agus is é Babhla UCD an staid ina n-imríonn an fhoireann.

Féach freisin

Naisc sheachtracha

Tagairtí 

Clubanna sacair na hÉireann
Ottawa

Is é Ottawa príomhchathair Cheanada, suite ar taobh theas na hAbhann Ottawa (i mBéarla, Ottawa River; Fraincis, rivière des Outaouais). Tá an chathair Gatineau ar bhruach thuaidh na habhann. Tá Ottawa agus an bhruach theas i gcúige Ontario; tá Gatineau agus an bhruach thuaidh i gcúige Québec. Aon mhórcheantar uirbeach dátheangach amháin atá ann agus an Béarla in uachtar in Ottawa agus an Fhraincis i nGatineau. 648,480 daonra Ottawa féin agus tá 860,928 i gceantar cathrach Ottawa-Gatineau ar fad. 

Bunaíodh baile san áit sa bhliain 1826; Bytown a tugadh air. Rinneadh cathair de sa bhliain 1855 leis an ainm "Ottawa". Éireannaigh agus Francaigh ba iad tromlach na gcéad áitritheoirí. Inniu is é Ottawa an ceathrú cathair is mó sa tír, agus an dara cathair is mó i gcúige Ontario, tar éis Torontó.

Go oifigiúil is cathair dátheangach í Ottawa. Sa bhliain 2006 bhí 37.2% don daonra dátheangach i Béarla agus i Fraincis.  Bhí Béarla an máthairtheanga do 62.4% agus bhí Fraincis an máthairtheanga do 14.2%.

Tagairtí

Naisc sheachtracha

Cathracha Cheanada
Ottawa, Ontario
Caidmiam

Is é an caidmiam dúil cheimiceach uimhir a 48, agus is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná Cd. Miotal trasdultach é agus é bog bánghorm. Tá sé sách cosúil leis an dá dhúil eile sa ghrúpa chéanna, mar atá, an tsinc agus an mearcair. Is í an uimhir ocsaídiúcháin a bhíonn aige sna comhdhúile ná +2, cosúil leis an tsinc, agus tá a leáphointe réasúnta íseal, cosúil leis an mearcair. Is é codán an chaidmiam de screamh an Domhain ná 0,1 cuid den mhilliún - cuir sin i gcomparáid leis an tsinc, 65 cuid den mhilliún.

An tAinm

Fuair an caidmiam a ainm ó chalaimín (Gréigis: kadmia), mianra since a bhfuil caidmiam le fáil mar thruailleán ann. Tá an mianra féin ainmnithe as Cadmus nó Kadmos, dia nó neach miotasúil de chuid na sean-Ghréagach: de réir an tseanchais Ghréagaigh ba é Cadmus a chéadcheap an aibítir. Tagraítear i seanchas na Gaeilge féin don "aibidil a rinne Cadmus".

An Fhionnachtain

Ba é Friedrich Strohmeyer ba thúisce a tháinig trasna ar an gcaidmiam, thiar sa bhliain 1817. Fuair sé amach truailliú nó neamhghlaine éigin i gcarbónáit na since, agus ba é an caidmiam an truailliú sin. Is dual don chaidmiam áit na since a ghlacadh sna comhdhúile, ós rud é go bhfuil an dá dhúil sin in aon ghrúpa le chéile, agus iad cosúil le chéile ó thaobh na n-airí ceimiceacha de, mar sin.

An Úsáid

Baintear úsáid as an gcaidmiam sna cadhnraí (is é sin, sna batairí leictreachais), agus is é sin an t-aon úsáid amháin a bhaintear as go fairsing inniu. Tá an caidmiam an-dainséarach, an-nimhiúil don duine agus don chomhshaol araon, agus mar sin, is fearr é a sheachaint más féidir déanamh ina uireasa.

An Dochar don tSláinte

Áirítear an caidmiam ar na trom-mhiotail dhainséaracha. Déanann an caidmiam dochar tromchúiseach do na scamhóga, agus is carcanaigin (ábhar ailse) é chomh maith. Tá caidmiam sa tobac freisin, agus cuireann sé leis an bpriacal atá sa tobac d'orgánach an duine. Is féidir leis an adamh caidmiam dul in áit an adaimh since, ó tá an dá dhúil seo an-ghaolmhar le chéile agus iad sa ghrúpa chéanna. Mar sin, is féidir leis an gcaidmiam áit na since a ghlacadh i struchtúir cheimiceacha na bpróitéiní.

Iseatóip an Chaidmiam

Tá an caidmiam nádúrtha comhdhéanta as ocht n-iseatóp, agus dhá cheann acu radaighníomhach, ar a laghad. Táthar ag teoiriceoireacht go bhfuil trí cinn eile radaighníomhach fosta, ach níor aithníodh gníomhaíocht ar bith orthu go fóill faoi imthoscaí saotharlainne. Is iad an dá iseatóp radaighníomhach nádúrtha atá ann ná 113Cd agus 116Cd. Is é an cineál meath radaighníomhach a thagann ar an gcéad cheann acu ná an béite-mheath (is í an leathré atá aige ná 7.7 x 1015 bliain); maidir leis an gceann eile is é an meath is dual dó ná béite-mheath dúbailte dhá neoidríonó, agus is í an leathré atá aige ná 2.9 x 1019 bliain. Is iad an trí iseatóp nach bhfuiltear cinnte fúthu ná 106Cd agus 108Cd (glactar leis go ndéanann an dá cheann seo leictreonghabháil dhúbailte, má thagann meath radaighníomhach orthu i ndáiríribh) chomh maith le 114Cd, a dtagann béite-mheath dúbailte air, má thagann. Is iad 110Cd, 111Cd agus 112Cd an trí iseatóp nach bhfuiltear in amhras faoina gcobhsaíocht.

Tagairtí 
  

Dúile ceimiceacha
Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach

Bhí Séarlas V (24 Feabhra 1500 - 21 Meán Fómhair 1558) ina Rí ar an Ísiltír Bhurgúnach (1506-1555), ar an Spáinn (1516-1556), ar an Napóil, ar an tSicil (1516-1554) agus ar na Rómhánaigh (1519-1558). Ba é Ard-Diúc na hOstaire (1519-1521) agus an tImpire Naofa Rómhánach (1530-1558) é. Sa Spáinn thugtaí Carlos I air.

Tagairtí 

Teaghlach Habsburgach
Stair na Spáinne
Impirí Naofa Rómhánach
Inis Mór

Tugtar Inis Mór go minic ar an oileán is mó de chuid Oileáin Árann amach ó chósta na Gaillimhe (i gContae na Gaillimhe) in iarthar na hÉireann. Is é Árainn ainm oifigiúil an oileáin, agus is é 'Árainn' freisin is mó a thugann muintir Oileáin Árann féin ar an oileán sin. Bunaithe ar 'Inishmore' an Bhéarla - leagan a cumadh sa 19ú céad - a tháinig an leagan truaillithe Gaeilge 'Inis Mór' chun cinn. 

Tá Cill Rónáin, an baile measartha amháin atá ar an oileáin, tuairim agus 50 ciliméadar siar as cathair na Gaillimhe.

An Ghaeilge ar Inis Mór 
Cé nach bhfuil An Ghaeilge chomh láidir ar Inis Mór 's atá sí ar Inis Oírr agus Inis Meáin, tá an Ghaeilge fós mar theanga an phobail ar Inis Mór. I ndaonáireamh 2016 fuaradh amach go bhfuil Gaeilge ag 81.3% de mhuintir an oileáin agus go labhraíonn 58.7% den ndaonra an Ghaeilge go laethúil.

Áitritheoirí aithnidiúla 
 Naomh Éanna, misinéir na luath-Chríostaíochta (básaíodh t. 530).
 Maura Derrane, láithreoir teilifíse de chuid RTE (rugadh 1970).
 Bridget Dirrane, bean a raibh céad slánaithe aici.
 Máirtín Ó Direáin, file Gaeilge (1910-1988).
 Liam Ó Flaithbheartaigh, scríbhneoir, (1896–1984).
 Mahon mac Turlough Mantach Ó Briain, Taoiseach Árann, (básaíodh 1565).
 Murrough mac Toirdelbach Ó Briain, Taoiseach Árann, (1575 - 1588).
 Pat Mullen, aisteoir agus scríbhneoir (1901- t.1976).
 Breandán Ó hEithir, scríbhneoir agus craoltóir, (1930–1990).
 Murrough na dTuadh Ó Flaithbheartaigh, Taoiseach Iar-Chonnachta, (1569-1593).
 Ceannanach, misinéir na luath-Chríostaíochta (490-500?)

Tagairtí 

Oileáin Árann
Tí Joe Mac

Is teach tábhairne é Tí Joe Mac atá suite i lár bhaile Chill Rónáin ar Inis Mór. Tá radharc ar chuan Chill Éinne aige.
Tony Cascarino

Is iar-imreoir sacair é Anthony Guy ("Tony") Cascarino (1 Meán Fómhair 1962 a rugadh é). Thosaigh "Cas" (mar a thugtar air uaireanta) ag imirt le Gillingham i Sasana. Bhog sé ar aghaidh go Millwall, áit a bhí sé féin agus Teddy Sheringham ina bpáirtnéirí tosaithe le chéile. 

Uaidh sin chuaigh Cas ar aghaidh chuig Chelsea, áit nár éirigh rómhaith leis. Níor tháinig mórán feabhas ar chúrsaí dó nuair a ndeachaigh sé ó thuaidh chuig na Ceiltigh in Albain, shínigh sé do Liam Brady nuair a bhí seisean ina bhainisteoir. Níor éirigh rómhaith leis ach scóráil sé cúl amháin in aghaidh Rangers san Old Firm derby, rud a chabhraigh leis gaol níos fearr a bheith aige leis an lucht leanúna ansin ná mar a bhí le leantóirí Chelsea F.C., áit a fuair sé go leor ídiú.

D'imir Cascarino freisin leis an fhoireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann.

Cascarino, Tony
Teddy Sheringham

Is iar-imreoir sacair é Edward Paul Teddy Sheringham a rugadh ar 2 Aibreán 1966. D'imir sé sacair le Tottenham Hotspur, Manchester United, West Ham United agus Colchester United. Tá clú agus cáil aige de bharr dá chúil i gcraobh sraith na Seaimpíní 1999; Scoráil sé an chéad cheann agus thug sé cabhair don dara cheann, sna nóiméid dheireanacha den chluiche. Dá bharr bhuaigh Manchester trí chorn an bhliain sin.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1966
Daoine beo
Ceilvin

Is é an ceilvin (siombail: K) an t-aonad teochta ar an scála dearbhtheochta a bhfuil an pointe nialais (0 K) ag -273.16 °C, reophointe an uisce ag 273 K, agus fiuchphointe an uisce ag 373 K. Is ceann de sheacht n-aonad an chórais SI é. Is ionann céim amháin Celsius is ceilvin. De bhuntáiste aige nach bhfuil aon luachanna diúltacha i gceist ann, de bhrí go bhfuil gach teocht air níos mó ná an dearbhnialas. 

Ainmníodh é in onóir don fhisicí Éireannach, William Thomson, nó an Tiarna Chaolbheinn (1824 – 1907) a shaothraigh an teirmidinimic, i measc a lán eile.

Fisic
Aonaid teochta
Sportverein Austria Salzburg

Club peile atá suite i Salzburg, An Ostair is ea Sportverein Austria Salzburg.

Stair 
Bunaíodh an club sa bhliain 2005. Bhunaigh na "Corcairghorm-bána", tacadóirí den seanchlub SV Austria Salzburg a bunaíodh sa bhliain 1933. Ní raibh siad sásta nuair a cheannaigh an comhlacht Red Bull é agus d'athraigh siad an t-ainm an chlub go Red Bull Salzburg sa bhliain 2005.

Bhí an grúpa seo ag iarraidh caomhnú traidisiún an chlub. Dúirt Bhí Red Bull gur club agus foireann nua a bhí i gceist ag briseadh le stair an sean chlub. Ar 7 Deireadh Fómhair d'éirigh leis na Corcairghorm-bána sean ainm an chub, "SV Austria Salzburg" a chlárú chomh maith leis an sean suaitheantas. Bhí orthu foireann nua a chruthú agus cuireadh isteach ar 2. Klasse Nord, an seachtú céim síos i bpeil na hOstaire don shéasúr 2006-07.

D'imir siad an chéad chluiche mar fhoireann nua ar an 29 Iúil, 2006 i gcoinne Lieferinger SV, club sacair eile lonnaithe i Salzburg. Bhuaigh siad le 6-0. Bhuaigh siad an Craobhchomortas an bhliain sin agus ardaíodh an foireann chuig1. Klasse Nord. Ar 19 Bealtaine 2008 bhuaigh siad an 1. Klasse Nord agus ardaíodh iad don chúigiú sraith i measc sraithe na hOstaire. An bhliain dár gcion bhuaigh siad 2. Salzburg Landesliga. Mar sin chuir an foireann isteach ar 1. Salzburg Landesliga, 'sé sin ceathrú céim i bpeil na hOstaire, don shéasúr 2009/10.

An scuaid faoi láthair

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil an chlub

Clubanna sacair na hOstaire
An Tibir

Is í an Tibir an tríú habhainn is faide san Iodáil. I sléibhte na nAipiníní i réigiún na Tuscáine atá a tobar, agus tagann sí amach sa Mheánmhuir ag cathair na Róimhe.

Tíreolaíocht na Róimhe
Tíreolaíocht na hIodáile
Aibhneacha na hIodáile
GOAL

Is cumann carthanachta idirnáisiúnta é GOAL (nó Cúl as Gaeilge), a bunaíodh sa bhliain 1977. Tá a cheanncheathrú i mBaile Átha Cliath. Is é John O'Shea, iar-iriseoir spóirt, bunaitheoir agus príomhfheidhmeannach na heagraíochta. Tá GOAL ag obair i 12 tíortha faoi láthair, le chuid maith dá obair san Afraic.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil - GOAL.ie

Carthanais bunaithe in Éirinn
Cabhair dhaonnúil
Wexford Football Club

Is club peile é Wexford Football Club as Loch Garman. Is é Noel O'Connor traenálaí na 'Youths' a bhí bunaithe í 2007. Imríonn an foireann i Sraith na hÉireann.

Clubanna sacair na hÉireann
El Escorial

Is mainistir stairiúil í El Escorial, Mainistéir Ríoga de San Lorenzo El Real (Spáinnis: Monasterio de El Escorial nó El Escorial) idir dhá coimpléasc ailtireachta, ríoga agus maistéireach El Real Monasterio de El Escorial agus La Granjilla de La Fresneda.

Dear Philip II agus a ailtire, Juan Bautista de Toledo, El Escorial bunaithe ar Real Sitio, Real Casa de Campo, Tierra de Realengo agus Tierra de Abadengo. An príomhaidhm a bhí ag Philip II ná "ait cónaithe a thógáil i gcomhair córón Caitliceach na Spáinne", agus dá bharr bhí an ab i gceannas ar an ait. Sa 16ú haois, bhí na manaigh Hieronymite mar úinéirí ar El Escorial. Faoi láthair tá sé mar máinistéir Agaistíneach.

Tá coirp fiche sé de ríotha agus banríotha (Éilís II an t-aon banrí atá ann), de ríshliocht na Hapsburgach agus na Búrbónaigh, ó Rí Séarlas I (Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach) go dtí an lá atá inniu (ach amháin Philip V agus Ferdinand VI), coimeadtha i bPaintéón na Ríotha.

Bíonn an-tóir ag turasóirí ar an áit, is féidir le turasóirí teacht chun chuairte don lá ó Maidrid – tagann níos mó ná 500,000 cuairteoirí gach bhliain.

Íomhánna

Tagairtí 

Turasóireacht sa Spáinn
Maidrid
Stair na Spáinne
Mainistreacha
Bórón

Is dúil cheimiceach é an bórón. Is í an mhais adamhach atá aige ná 10.811 g/mol agus is iad an uimhir adamhach agus an tsiombail cheimiceach atá aige ná 5 agus B.

Is miotalóideach é an bórón, agus is é an chumraíocht leictreonach atá aige ná 1s22s22p1. Is é sin, níl ach trí leictreon ar an dara sceall. Tá an bórón ar fáil sa dúlra flúirseach go maith i mianraí éagsúla, ar nós bórás (teitreabóráit sóidiam), úilicsít (go bunúsach, meascán as bóráití an tsóidiam agus an chailciam), sasóilít (arb ionann í agus an t-aigéad bórach) agus a lán eile.

Úsáidtear an bórón - an dúil cheimiceach féin - ina dhópán sa leictreonaic, is é sin, measctar iarsmaí beaga bóróin tríd an sileacan le seoltacht an tsileacain a athrú - sin é an rud a dtugtar "dópáil" air i dtionsclaíocht na leathsheoltóirí. Mar a chonaic muid, níl ach trí leictreon ar an sceall is faide amuigh in adamh an bhóróin, ach in adamh an tsileacain, tá ceithre leictreon ar sceall na bhfiúsleictreon. Má chuirtear adamh amháin bóróin i struchtúr an chriostal sileacain, fágfar áit aon leictreon amháin folamh, ionas go gcaithfidh an bórón leictreon a fháil ar iasacht ón gcéad adamh sileacain eile. Ansin, áfach, beidh folúntas nua timpeall an adaimh sin. - Is féidir le folúntais den chineál sin sruth leictreach a iompar, agus mar sin, ní gá ach le beagáinín bóróin le seoltacht leictreach an tsileacain a ardú go mór. 

Tá go leor allatróp ag an mbórón: an bórón dímhorfach, an t-alfa-bhórón rombaihéidreach, an béitea-bhórón rombaihéadrach, agus an gáma-bhórón ortarombach, agus eile. Is féidir, fiú, bórón miotalach a tháirgeadh, ach le sin a dhéanamh, teastaíonn bórón iontach glan agus imthoscaí speisialta (brú ard agus teocht ard). 

Is í an uimhir ocsaídiúcháin is tipiciúla ag an mbórón ina chuid comhdhúl ná +3. Ina lán comhdhúl dá chuid, áfach, bíonn sé deacair an struchtúr a léiriú le coincheapanna coinbhinsiúnacha na ceimice ar nós nasc comhfhiúsach nó uimhir ocsaídiúcháin. Mar sin, bíonn teoiric na bhfithiseán móilíneach riachtanach le cur síos éigin a thabhairt orthu. Sampla de seo iad na bóráin nó na hidridí bóróin, is é sin, comhdhúile an bhóróin agus na hidrigine. Nó bíonn níos mó adaimh hidrigine sna comhdhúile seo ná mar ba chóir, de réir na tuisceana coinbhinsiúnaí. Baintear úsáid as na bóráin mar imoibrithe sa cheimic orgánach, agus iad ina ndí-ocsaídeoirí láidre. 

Is dócha gurb é an t-aigéad bórach, H3BO3, an chomhdhúil is tábhachtaí de chuid an bhóróin. Aigéad lag é. 

Nuair a úsáidtear bórón agus nítrigin, is féidir móilíní a thógáil a bhíonn an-chosúil le móilíní na gcomhdhúl orgánach. Mar shampla, tá an bóraisín, B3H6N3, iontach cosúil leis an mbeinséin. 

Dúile ceimiceacha
Sileacan

Is dúil cheimiceach é an sileacan. Is é an meáchán adamhach atá aige ná 28.0855 g/mol. Is é dúil uimhir a 14 é, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Sí. Is miotalóideach é ar dual dó ceithre nasc ceimiceacha a cheangal, agus is é an dara dúil is coitianta i sceall an Domhain. Ní bhíonn sé le fáil sa dúlra i bhfoirm dúile, ach bíonn na sileacáití - clocha ina bhfuil miotal éigin nasctha de na hiain sileacáite, a bhfuil ocsaigin agus sileacan iontu - iontach coitianta sa dúlra. D'fhéadfá a rá gur sileacáit de chineál éigin atá i bhformhór na gcloch. Comhdhúil choitianta sa nádúr í an dé-ocsaíd sileacain freisin, SiO2, nó an tsilice, atá ar fáil sa dúlra i bhfoirmeacha éagsúla cosúil leis an ngrianchloch. 

Úsáidtear sileacan glan sa leictreonaic. Is leathsheoltóir é an sileacan, agus is féidir seoltacht leictreach an tsileacain a athrú go mionchruinn trí breiseáin a chur leis - is é sin, tríd an sileacan a "dhópáil", mar a deir an béarlagair. Maidir leis na sileacáití nádúrtha agus an dé-ocsaíd, is féidir gloine, ábhar ceirmeach nó ábhar tógála eile a dhéanamh díobh. Tá sileacan sna plaistigh shileacain, nó Silicone, a chuirtear faoi chíocha na mban le cuma níos cobhsaí a chur orthu, mar shampla. 

Déanann an sileacan páirt thábhachtach i meitibileacht na bplandaí, ach ní bhíonn ach iarsmaí de ag teastáil ó na hainmhithe. 

Is féidir comhdhúile casta a thógáil ina bhfuil slabhraí d'adaimh shileacain le fáil, ach tríd is tríd, bíonn slabhraí na n-adamh sileacain i bhfad níos laige ná na slabhraí carbóin. Mar shampla, tá na sioláin - SiH4, Si2H6 7rl - níos éagobhsaí ná na comhdhúile analógacha carbóin (na halcáin), agus is dual do na sioláin dul trí thine as a stuaim féin. 

Dúil sách támh é an sileacan, ach imoibríonn sé leis na substaintí alcaileacha agus leis na halaiginí. An chuid is mó de na haigéid, áfach, ní féidir leo a dhath a dhéanamh dó, amach ó mheascáin áirithe a bhfuil aigéad nítreach agus fluairíd hidrigine iontu. 

Tá trí iseatóp cobhsaí ag an sileacan: 28Si, arb é an t-iseatóp is cobhsaí (92.23 % de shileacan an dúlra), 29Si (4.67 %) agus 30Si (3.1 %). Tá iarsmaí den iseatóp radaighníomhach úd 32Si ar fáil sa dúlra freisin, nó claochlaíonn an radaíocht chosmach an t-argón go sileacan den iseatóp seo. 

Déantar sileacan trí dhé-ocsaíd sileacain a théamh suas go 1,900 °C i stuafhoirnéis leictreach, agus leictreoidí carbóin á n-úsáid leis an stua leictreach a ghineadh. Nuair a bheidh an fhoirnéis sách te, tosóidh an carbón ag dí-ocsaídiú na dé-ocsaíde go sileacan, agus an carbón féin á n-ocsaídiú go dé-ocsaíd agus aonocsaíd carbóin. Fágfar an sileacan leáite thíos in íochtar na foirnéise, agus ansin, draenálfar as an bhfoirnéis é agus ligfear dó fuarú síos. An sileacan seo, tugtar sileacan den ghrád miotalóireachta air, agus bíonn sé 98 % ar íonacht. Má theastaíonn uainn sileacan níos glaine, áfach, is fearr dúinn silice a leá agus a leictrealú.

Tá criostail an tsileacain cosúil leis an diamant, is é sin, tá struchtúr ciúbach éadanláraithe acu.

Dúile ceimiceacha
Fosfar

Is é an fosfar dúil cheimiceach uimhir a cúig déag.. Tá sé 30.973762 g/mol ar mheáchan adamhach, agus is é P an tsiombail cheimiceach. Neamh-mhiotal é an fosfar a bhfuil a lán allatróp éagsúil aige. Bíonn an fosfar coitianta go leor sa dúlra, ós fosfáití iad a lán cineálacha cloiche. Tugtar fosfaracht nó fosfaraíocht ar an méarnáil a thagann i substaintí áirithe agus iad tar éis solas nó radaíocht a shú isteach, ach le fírinne, ní fosfaracht den chineál seo atá i gceist le méarnáil an fhosfair bháin, ach ceimealonracht. Is é sin, tá imoibriú ceimiceach ar siúl idir an fosfar agus ocsaigin an aeir - tá an fosfar bán á dhó os íseal, ag déanamh cráindó - agus is é an t-imoibriú sin is cúis leis an loinnir.

Aithnítear a lán iseatóp radaighníomhach ag an bhfosfar, ach is é 31P an t-aon cheann cobhsaí atá aige, agus dá réir sin níl ach iarsmaí d'iseatóip eile le haithint i bhfosfar an dúlra. Is iad an dá raidiseatóp is cobhsaí ná 32P (leathré: 14.268 lá) agus 33P (leathré: 25.34 lá). 

Tá an fosfar an-araiciseach chun imoibriú a dhéanamh, agus mar sin, ní fhaightear ina dhúil é sa dúlra. Tá ról tábhachtach aige sa bhitheolaíocht, agus teacht air san aigéad dí-ocsairibeanúicléasach, san aigéad ribeanúicléasach, sa trífhosfáit adanóisín, sna fosfailipidí agus i gcuid mhaith substaintí bithcheimiceacha eile. Úsáidtear fosfar i leasú talún, i dtaos fiacla, i gcipíní, i néargháis, i dtine ealaíne, i bhfeithidicídí agus i nglantaigh.

Ba é an t-ailceimiceoir Gearmánach Hennig Brandt a d'aonraigh an fosfar bán an chéad uair sa bhliain 1669, nuair a bhí sé ag iarraidh órchloch a dhéanamh as a chuid múin féin. 

Amach ón bhfosfar bán, tá roinnt allatróp eile ag an dúil seo. Tá an fosfar bán comhdhéanta as móilíní ceithre adamh, P4, agus is iad na móilíní seo atá le fáil san fhosfar ghásaithe chomh maith, ach titfidh siad as a chéile go móilíní dé-adamhacha P2. Nimh atá san fhosfar bhán, ós rud é go bhfuil sé an-araiciseach chun imoibriú a dhéanamh. Maidir leis an bhfosfar dearg, tá sé comhdhéanta as slabhraí fada polaiméireacha. Is féidir fosfar dearg a fháil tríd an bhfosfar bán a théamh suas go 250 °C. Ar dtús, gheofar fosfar dearg dímhorfach, ach ansin, má choinnítear ag téamh an fhosfair, tiocfaidh struchtúr criostalach ann.

Tá na fisiceoirí in ann trí iseatóp is fiche a aithint ag an bhfosfar, ach is é fosfar a 31 an t-aon cheann atá cobhsaí. Mar sin, is é an t-aon iseatóp amháin atá ar fáil sa dúlra. 

Tá an fosfar saibhir in ocsaigéad éagsúla. Seo iad na cinn is tábhachtaí:

Dúile ceimiceacha
Martin McGuinness

Polaiteoir Éireannach ba ea James Martin Pacelli McGuinness nó Máirtín Mac Aonghusa (23 Bealtaine 1950 – 21 Márta 2017).  

Ba bhall d'Ard Chomhairle Shinn Féin é, agus d'admhaigh McGuinness go raibh sé ina bhall den IRA Sealadach sna 1970dí. Tá sé molta ar fud na cruinne mar fhear síochána, ach bhí ceisteanna i gcónaí faoi ag daoine ar mharaigh an IRA a ngaolta.

Polaitíocht 
Nuair a fógraíodh sos comhraic i 1994 i dTuaisceart Éireann, ba é McGuinness, ‘fear crua an IRA’, go háirithe a thug daoine a bhí in amhras faoin gcur chuige nua ar bhealach na síochána.   Mar phríomh-idirbheartaí Shinn Féin, chothaigh sé caidreamh go héasca le lucht idirbheartaíochta ar gach taobh d’ainneoin a cháil mar fhear crua an IRA.Bhí páirt thábhachtach ag McGuinness sna cainteanna uileghabhálacha ar siúl idir na páirtithe sna 1990idí. Ba é an toradh a bhí ar an próiseas sin ná Comhaontú Aoine an Chéasta a shínigh rialtais na hÉireann agus na Breataine ar an 10 Aibreán 1998. Bhí McGuinness ina phríomh-idirbheartaí as Sinn Féin ag an am sin. 

Toghadh ina fheisire Parlaiminte é i 1997 agus ina theachta Tionóil i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta i 1998. 

Ceapadh é mar Aire Oideachais i bhFeidhmeannas an Tuaiscirt, ó 2 Nollaig 1999 – 14 D.F. 2002.  

Bhí sé McGuinness ceaptha ina Leas-Chéad-Aire Thuaisceart Éireann sa chéad Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta (8 Bealtaine 2007 – 9 Eanáir 2017). Sin rud a chuir alltacht ar aontachtaithe, ach thuill sé meas na ndaoine a bhí ag obair leis.

Ainmníodh McGuinness ag Sinn Féin do toghchán uachtaránachta na hÉireann ar an 16 Meán Fómhair 2011.

D’éirigh McGuinness as an leas-chéad-aireacht i mí Eanáir 2017, i ngeall ar mhíshástacht Shinn Féin le hiompar an DUP, go háirithe faoin scéim fuinnimh in-athnuaite. Nuair a thit Stormont níor sheas McGuinness san toghchán i ngeall ar dhrochshláinte.

Saol 
Saolaíodh McGuinness ar an 23 Bealtaine, 1950 i  i dTaobh an Bhogaigh i nDoire. Ba dhuine de sheachtar clainne é. 

D’fhág sé an scoil ag 15 bliain d’aois. Ina dhiaidh sin, bhí sé ina phrintíseach ag búistéir. 

Nuair a thosaigh na trioblóidí amach, chuaigh sé san IRA. Faoin am ar tharla Domhnach na Fola i 1972 bhí sé ina leascheannaire ar an IRA i nDoire. 

Chaith sé sé mhí i bpríosún Phort Laoise i ngeall ar bhallraíocht san IRA. Dúirt sé ag fiosrú Saville faoi Dhomhnach na Fola gur fhág sé an IRA i 1974, ach chreid na húdaráis go raibh sé ar dhuine de cheannairí an IRA sna hochtóidí.

Nuair a d’iompaigh Sinn Féin i dtreo na polaitíochta tar éis stailc ocrais na H Bhlocanna i 1981, sheas Martin McGuinness gualainn ar ghualainn le Gerry Adams agus cur chuige nua á chur chun tosaigh. 

Cailleadh McGuinness  ar 21 Márta, 2017. Chloígh an galar amalódóis é.

Féach freisin 
 Sinn Féin

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1950
Básanna in 2017
Baill Shinn Féin
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae Dhoire
Fir
Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann
IRA Sealadach
Iarann

Is dúil cheimiceach é an t-iarann. Is é an miotal is tábhachtaí atá ann ó thaobh na gnáthúsáide de. Is í an uimhir adamhach atá aige ná 26, agus is é an tsiombail cheimiceach ná Fe. Tá sé ar an mbeagán dúl a bhfuil fearómaighnéadas iontu - is é sin, tarraingíonn na maighnéid iarann, agus is féidir smután iarainn a iompú ina mhaighnéad.

Tá an t-iarann an-fhlúirseach i screamh an Domhain - glactar leis go bhfuil sé ar an gceathrú dúil is flúirsí ansin. Níl sé gann san Ollchruinne ar fad ach oiread, nó tá sé ar ceann de na dúile is troime a chruthaítear sna gnáthréaltaí - dúile is troime ná é, tá ollnóva de dhíth le hiad a chruthú. 

Tá trí iseatóp cobhsaí ag an iarann, mar atá, Fe-56 (91.72 % d'iarann an dúlra), Fe-57 (2.2 % d'iarann an dúlra), agus Fe-58 (0.28 % d'iarann an dúlra). Thairis sin, tá aon iseatóp radaighníomhach amháin ar fáil sa dúlra, Fe-54 (5.8 % d'iarann an dúlra), agus is í an leathré atá aige ná 3.1 x 1022 bliain (31,000,000,000,000,000,000,000 bliain). 

Ní féidir teacht ar an iarann i bhfoirm na dúile, áfach. Ní mór é a bhaint as an iarnmhianach agus a dhí-ocsaídiú. Cé go bhfuil an t-iarann an-úsáideach mar mhiotal, tagann meirg air go héasca. Is éard atá ann, mar mheirg, ná trí-ocsaíd iarainn, nó Fe2O3. Leis an iarann a dhéanamh díonta ar an meirg, measctar miotail eile tríd. Thar aon rud eile, áfach, is leis an gcarbón a chóimhiotalaítear an t-iarann, ionas go bhfaightear cruach. I bhfoirm cruach is mó a úsáidtear an t-iarann.

Ceimic an Iarainn 

Is iad na huimreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí agus is coitianta ná +II agus +III. Is iad comhdhúile an iarainn (III) a aithnítear ar dhath deargrua na meirge. Bíonn dath uaine i gcomhdhúile an iarainn (II). Is ionann an mheirg agus an dé-ocsaíd trí-iarainn, nó ocsaíd an iarainn (III), Fe2O3. Tá dhá ocsaíd eile ag an iarann, an ocsaíd mheasctha Fe3O4, ina bhfuil idir iarann (II) agus iarann (III), agus í i bhfad níos cobhsaí ná ocsaíd ghlan an iarainn (II), FeO. Bíonn sé deacair FeO a tháirgeadh, agus is dual don ocsaíd seo claochlú go hiarann agus Fe3O4. Tugtar díréiriú (Béarla: disproportionation) ar an gcineál seo próiseas, nó ocsaídítear cuid d'adaimh an iarainn (ó Fe2+ go Fe3+) agus dí-ocsaídítear cuid eile (ó Fe2+ go Fe).

Tagairtí 

Dúile ceimiceacha
Cóimhiotail
Cóbalt

Is dúil cheimiceach é an cóbalt, agus is miotal é a bhfuil dlúthghaol aige leis an iarann. Is é an meáchan adamhach atá aige ná 58.933195(5) g·mol−1. Is é an uimhir adamhach atá ag an gcóbalt ná 27, agus is é Co an tsiombail a sheasann dó. Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an gcóbalt, is é sin, 59Co. Is féidir iseatóip radaighníomhacha a tháirgeadh go saorga, agus is é 60Co an ceann is cobhsaí acu, nó is í an leathré atá aige ná 5.2714 bliain. Tagann béite-mheath radaighníomhach ar 60Co, agus é ag claochlú go 60Ni, ar ceann d'iseatóip chobhsaí na nicile é.

Miotal airgeadgheal nó liath é an cóbalt, agus fearómaighnéadas ann. Ní féidir teacht ar an gcóbalt sa dúlra i bhfoirm na dúile aonraithe, ach bíonn comhdhúile an chóbailt réasúnta coitianta. Is minic a fhaightear in éineacht nó in aice leis an nicil é. Tá cóbalt riachtanach san orgánach daonna féin, nó is cuid de vitimín B-12 é.

Is iad +2 agus +3 na huimhreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí, ach tá +1 ann chomh maith. Tá an iliomad comhdhúile ag an gcóbalt, agus úsáid á baint astu le freastal ar a lán riachtanaisí éagsúla. Mar shampla, is éard atá sa ghorm chóbaltach (cineál dath gorm) ná comhócsáid an chóbailt (uimhir ocsaídiúcháin +2) agus an alúmanaim, CoAl2O4.

Úsáidtear an cóbalt i gcóimhiotail. Thairis sin, úsáidtear iseatóip radaighníomhacha an chóbailt mar rianairí sa mhíochaine - is é sin, cuirtear blúire beag den chóbalt radaighníomhach ag cúrsaíocht i gcolainn agus i meitibileacht an othair le súil is go gcuideodh sé leis an dochtúir galair áirithe, ar nós siadaí urchóideacha, a aithint. Tá an t-iseatóp úd 60Co in ann gáma-radaíocht láidir a astú, agus úsáidtear é le cealla ailse a mharú freisin.

Le bheith beacht, ní hé an cóbalt a astaíonn na gáma-chathanna, ach an t-iseatóp nicile is toradh do bhéite-mheath an chóbailt. Fágann an béite-mheath an nicil flosctha - is é sin, luchtaithe le fuinneamh; agus caithfidh an t-adamh nicile an fuinneamh seo a astú uaidh le staid chobhsaí a bhaint amach.

Uaireanta, déantar tagairt do "bhuama cóbailt", mar shaghas buama adamhach atá níos urchóidí ná an gnáthchineál. Níor tógadh aon cheann den bhuama seo riamh, cé go raibh sé i mbéal an phobail tráth. Is éard a bheadh ina leithéid ná gnáthbhuama adamhach a mbeadh cóbalt ina thimpeall. Nuair a phléascfadh an buama, d'iompódh an gnáthchóbalt ina raidiseatóp - is é 60Co an t-iseatóp a bheadh i gceist - agus chuirfeadh sé go mór mór leis an truailliú radaighníomhach i ndiaidh na pléisce. 

Dúile ceimiceacha
Gailliam

Is dúil cheimiceach é an gailliam. Ceann de na miotail iar-thrasdultacha atá ann. Is é dúil uimhir a 31 é, agus is í an tsiombail atá air ná Ga. Níl sé ar fáil sa dúlra ina dhúil, agus níl mórán mianraí ann ach an oiread ina mbeadh an gailliam ar ceann de na príomh-chomhábhair. Ó tá sé in aon ghrúpa leis an alúmanam, tá sé cosúil leis ó thaobh na ceimice de, agus mar sin bíonn an bháicsít truaillithe le hiarsmaí gailliam go minic.

Miotal sobhriste é an gailliam le teocht an tseomra, ach is é a leáphointe ná 29.7646 °C, agus mar sin, leáfadh sé sa lámh agat dá bhfaighfeá greim air. Cosúil leis an uisce, forbróidh an gailliam nuair a iompóidh sé ina sholad, agus déanfaidh gailliam leáite dochar do na miotail eile, ós féidir leis seangú isteach tríothu agus a struchtúr criostalta a chur as a riocht. 

Ba é Paul Émile Lecoq de Boisbaudran, an ceimiceoir Francach an chéad duine a d'aithin an gailliam mar dhúil ar leith, ar an dá líne vialait a fhágann sé ar an speictream. Rinneadh an fhionnachtain seo sa bhliain 1875, ach bhí Dmitrí Meindeiléiv, athair an tábla pheiriadaigh, in ann saintréithe an ghailliam a thuar roimhe sin féin, nó thuig sé go raibh dúil ar lár go fóill sa bhearna sin. Is é an t-ainm a bhí ag Meindeiléiv ar an ngailliam ná eka-alúmanam; ón tSanscrait a fuair sé an réimír sin eka. Ba é Boisbaudrain a bhaist an t-ainm sin gailliam ar an dúil nua, agus is é An Ghaill - ainm stairiúil na Fraince - is bun leis an ainm seo. Bhí lucht an ghrinn i saol na ceimice barúlach, áfach, gurb as féin a d'ainmnigh sé an dúil. Nó is amhlaidh gurb é gallus an focal Laidine ar "coileach", agus is é is brí le le coq san Fhraincis ná "an coileach"! Ní mó ná sásta a bhí Boisbaudran féin leis an scéilín magaidh seo, agus fuair sé riachtanach é a shéanadh in alt a scríobh sé na blianta fada i ndiaidh na fionnachtana.

Inniu, úsáidtear an gailliam i ndópáil na leathsheoltóirí. Sular tháinig teicneolaíocht na leathsheoltóirí chun tosaigh, ba iad na príomhúsáidí a bhaintí as an miotal seo ná teirmiméadair agus cóimhiotail sholeáite. 

Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta a bhíonn ag an ngailliam ina chuid comhdhúl ná +3. Bíonn comhdhúile gailliam (+1) ann chomh maith, ach tá sé de chlaontacht iontu díréiriú a dhéanamh go gailliam miotalach agus gailliam (+3). Le teocht an tseomra, éighníomhófar an gailliam agus é i dteagmháil leis an aer, nó tiocfaidh brat ocsaíde air cosúil leis an alúmanam. Má théitear é, áfach, imoibreoidh sé le hocsaigin an aeir, ionas go gcruthófar trí-ocsaíd an ghailliam, Ga2O3. Ceimiceán tábhachtach é an trí-ocsaíd seo sa teicneolaíocht. Mar shampla, is féidir sreanga agus plátaí micreascópacha a dhéanamh aisti, agus mar sin, táthar ag baint trialach as an dé-ocsaíd sa nanaitheicneolaíocht. 

Má théitear gailliam agus dé-ocsaíd go 500 °C, imoibreoidh siad le chéile, ionas go bhfaighfear aonocsaíd ghailliam, Ga2O, ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin úd +1 ag an ngailliam. Is dí-ocsaídeoir láidir í an aonocsaíd, ós rud é go bhfuil gailliam (+1) an-fhonnmhar chun é féin a ocsaídiú go gailliam (+3). Tá sé, fiú, in ann aigéad sulfarach H2SO4 a dhí-ocsaídiú go suilfíd hidrigine H2S.

Tagairtí 

Dúile ceimiceacha
Indiam

Is é an t-indiam dúil cheimiceach uimhir a 49, agus is é an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná In. Tá an t-indiam 114.818 g/mol ar mheáchan adamhach. Miotal iar-thrasdultach atá ann, agus é an-bhog, so-chomhleáite. Tá an t-indiam cosúil leis an ngailliam agus leis an tailliam, agus é idir eatarthu idir an dá dhúil seo ó thaobh a lán saintréithe de. Thángthas air sna mianraí since thiar sa bhliain 1863, agus fuair sé a ainm ón líne speictreach ar dhath an indeagó a thug an chéad leid go raibh dúil nua anaithnid sna mianraí sin. Inniu féin, is iad na mianraí since an fhoinse is fearr indiam dá bhfuil ann. Ba iad na ceimiceoirí Gearmánacha Ferdinand Reich agus Hieronymus Theodor Richter a rinne an fhionnachtain.

Tá dhá iseatóp nádúrtha ag an indiam, is é sin, indiam a 113 (4.3 % d'indiam an dúlra) agus indiam a 115 (95.7 %). Iseatóp radaighníomhach é an dara ceann acu, is é sin, an ceann is flúirsí. Ina dhiaidh sin féin is féidir dearmad a dhéanamh den radaighníomhaíocht sin, ó tá an t-iseatóp chomh fadsaolach is atá - tá sé 441 trilliún bliain ar leathré.

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin ná +1 agus +3. Ocsaídeoirí réasúnta láidir iad comhdhúile indiam +3, agus dí-ocsaídeoirí cumhachtacha iad comhdhúile indiam +1. Ocsaíd amfaiteireach í ocsaíd indiam +3, nó an tseisce-ocsaíd In2O3, agus is féidir léi imoibriú mar a bheadh aigéad ann, ionas go bhfaighfear salainn an aigéid indiaigh HInO2. Ón taobh eile de, is féidir leis an ocsaíd sin gnó an bhuna a dhéanamh, má thagann sí i dteagmháil le haigéid. Bíonn salainn an aigéid indiaigh réasúnta dothuaslagtha san uisce. Na salainn a chruthaíonn an t-ian indiam In3+ leis na haigéid láidre, áfach, bíonn siad sách sothuaslagtha.

Dúile ceimiceacha
Antamón

Is é an t-antamón dúil cheimiceach uimhir a 51, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Sb. Tá an giorrúchán seo bunaithe ar sheanainm na dúile, stibiam, nach n-úsáidtear a thuilleadh. Stibnít a thugtar i gcónaí ar an mianra arb é an fhoinse is fearr antamóin amuigh - go bunúsach, is éard atá ann ná suilfíd antamóin, Sb2S3.

Is miotalóideach é an t-antamón, is é sin, dúil atá cineál idir eatarthu idir miotal agus neamh-mhiotal. Tá ceithre allatróp ag an antamón: an t-antamón miotalach, an t-antamón buí, an t-antamón dubh, agus an t-antamón pléascach. Is é an t-allatróp miotalchosúil an ceann is cobhsaí acu, nó tá sé de chlaontacht sna cinn eile claochlú go miotal. 

Tá antamón an dúlra comhdhéanta as dhá iseatóp chobhsaí, mar atá, 121Sb (57.36 % den antamón nádúrtha) agus 123Sb (42.64 %). Is é 125Sb an raidiseatóp is tábhachtaí, agus é dhá bhliain agus naoi mí ar leathré, a bheag nó a mhór. 

Dealraíonn sé go bhfuil aithne ag an gcine daonna ar an antamón leis na cianta cairbreacha anuas, nó tá na seandálaithe tar éis teacht ar dhéantúsáin antamóin nó antamónbhrataithe ón tríú mílaois roimh bhreith Chríost. Tá sé ina ábhar conspóide, áfach, cé a thug an chéad chur síos ar tháirgeadh an antamóin atá fágtha againn. Dealraíonn sé go bhfuil an chéad oideas miotalóireachta don antamón sa leabhar úd De la pirotechnia a scríobh an tIodálach Vannoccio Biringuccio sa bhliain 1540. 

Is iad +3 agus +5 uimhreacha ocsaídiúcháin an antamóin ina chuid comhdhúl.

Úsáidtear antamón sna cóimhiotail agus sna leathsheoltóirí.

Nimh is ea an t-antamón, agus é ag oibriú ar an orgánach cosúil leis an arsanaic.

Dúile ceimiceacha
Tailliam

Is dúil cheimiceach é an tailliam. Is é an meáchan adamhach atá aige ná 204.388 g/mol. Is é dúil uimhir a 81 é, agus is é Tl an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha. Ceann de na miotail iar-thrasdultacha atá ann. Tá sé cosúil leis an stán, ach tagann smúit air faoi thionchar an aeir. Nimh atá ann, agus sna laethanta a bhí, ba ghnách luchóga móra agus feithidí a mharú le tailliam. Tá sé chomh nimhiúil don duine féin, áfach, go bhfuil an chuid is mó de na náisiúin shibhialta ag iarraidh éirí as an úsáid sin. Bhain a lán dúnmharfóirí úsáid as an tailliam chomh maith. 

Inniu, úsáidtear an chuid is mó den tailliam sa leictreonaic, go háirithe sna leathsheoltóirí. Tá an tailliam an-bhraiteach ar an radaíocht infridhearg, nó athróidh a sheoltacht go mór má bhuaileann radaíocht den chineál sin é. Is féidir tailliam a úsáid i mbrathadóirí radaíochta eile freisin, cosúil leis na cinn a aithníonn radaighníomhaíocht.

Tá dhá staid ocsaídiúcháin ag an tailliam ina chuid comhdhúil: +1 agus +3. 

Dúile ceimiceacha
Luaidhe (dúil)

Is í an luaidhe dúil cheimiceach uimhir a dó is ceithre scór (82), agus í 207.2 g/mol ar mheáchan adamhach. Pb an tsiombail cheimiceach. Miotal bog atá inti, agus bíonn comhdhúile na luaidhe dainséarach go leor don duine agus don dúlra, mar is dual do na trom-mhiotail. Tá loinnir ghealghorm sa luaidhe nuaghearrtha, ach tagann smúit liath ocsaíde uirthi de réir a chéile agus í i dteagmháil le hocsaigin an aeir. Is í an luaidhe an dúil is troime (de réir na huimhreach adamhaí) a bhfuil iseatóip chobhsaí aici, ach tá leathré an bhiosmait chomh fada agus go bhfuil sé chomh maith againn dearcadh ar an mbiosmat nádúrtha mar dhúil chobhsaí.

Úsáidtear luaidhe sna tógálacha, sna cadhnraí gluaisteáin, i bpiléir, agus i sciatha cosanta in aghaidh na radaighníomhaíochta. Is maith an chosaint atá sa luaidhe ar an radaíocht, ós rud é go stopann sé cuid mhór de na gáma-ghathanna agus na X-ghathanna féin. Ina dhiaidh sin féin, táthar ag iarraidh éirí as an luaidhe don chuid is mó, toisc gur trom-mhiotal agus nimh atá inti. Déanann an luaidhe dochar agus damáiste do na néaróga ach go háirithe, agus í á carnadh sa cholainn.

Tá an luaidhe trom agus bog araon, rud a chiallaíonn gur féidir di camadh agus dul as a riocht faoina meáchan féin. 

Tá ceithre iseatóp nádúrtha ag an luaidhe, is é sin, Pb-204 (1.4 % de luaidhe an dúlra), Pb-206 (24.1 %), Pb-207 (22.1 %) agus Pb-208 (52.4 %). Iseatóp radaighníomhach é Pb-204, ach is féidir neamhshuim a dhéanamh dá radaighníomhaíocht, ó tá a leathré chomh fada (1.4 x 1017 bliain - is é sin, 14,000,000,000,000,000 bliain, nó 14 chuaidrilliún bliain).

Mianraí tábhachtacha luaidhe iad an ghailéin (PbS, suilfíd luaidhe), a bhíonn measctha trí mhianta since; an bhúlainséirít (Pb5Sb4S11, suilfíd mheasctha na luaidhe agus an antamóin), an anglaisít (sulfáit luaidhe, PbSO4) agus an cheiriúisít (carbónáit luaidhe, PbCO3).

Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta atá ag an luaidhe ina cuid comhdhúl ná +2, ach is féidir leis an luaidhe an uimhir ocsaídiúcháin is dual do na dúile eile sa ghrúpa - mar atá, +4 - a bhaint amach chomh maith. Níl sé furasta luaidhe a ocsaídiú go +4. Nuair a rachaidh an fluairín i bhfeidhm ar an miotal luaidhe, ní dhéanfar ach défhluairíd luaidhe PbF2, cé gurb iomaí dúil nach sroicheann an uimhir ocsaídiúcháin is airde ach amháin faoi thionchar an fhluairín.

Na comhdhúile ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin is airde ag an luaidhe, is comhdhúile orgánacha iad de ghnáth. Sampla tipiciúil é an luaidhe teitreitile Pb[(CH2CH3)4] a d'úsáidtí mar bhreisín sa pheitreal sna laethanta a bhí, le maolú ar chnagadh an innill, go dtí gur glacadh leis go raibh an iomarca dochair ann don chomhshaol. 

Dúile ceimiceacha
Biosmat

Is dúil cheimiceach é an biosmat. Is é an meáchan adamhach atá aige ná 208.98038 g/mol. Is í an uimhir adamhach atá aige ná 83, agus is í an tsiombail adamhach a sheasann dó ná Bi.

Miotal trom sobhriste é an biosmat agus blas beag pinc ar an loinnir gheal atá ann. Ó thaobh na ceimice de, tá sé cosúil leis an arsanaic agus leis an antamón, agus is í an ghnáthuimhir ocsaídiúcháin a bhíonn aige sna comhdhúile ná +3. Úsáidtear an biosmat i dtáirgí cosmaideacha agus sa leigheaseolaíocht, go háirithe le húsáid na luaidhe a sheachaint. Tá comhdhúile áirithe de chuid an bhiosmait nimhiúil go leor, ach tríd is tríd, ní bhíonn an biosmat leath chomh nimhiúil leis an luaidhe.

Dúil radaighníomhach é an biosmat. Ar feadh i bhfad, shíltí go raibh iseatóp nádúrtha an bhiosmait, 209Bi, ar an núiclíd chobhsaí ba troime a bhí ann. Ón taobh eile de, bhí an chuma ar an scéal go gcaithfeadh an t-iseatóp sin féin a bheith radaighníomhach ar chúiseanna teoiriciúla. Sa bhliain 2003, fuair na heolaithe in Orsay san Fhrainc amach gur núiclíd radaighníomhach a bhí ann dáiríribh, agus an t-alfa-mheath ag teacht air. Ina dhiaidh sin féin, tá leibhéal na radaighníomhaíochta sin chomh híseal, agus leathré an iseatóip chomh fada, is gur féidir dearmad a dhéanamh di sa ghnáthshaol. Le fírinne, tá leathré an bhiosmait billiún oiread níos faide ná aois na hollchruinne féin.

Nuair a thiocfaidh biosmat gásaithe i dteagmháil le hocsaigin an aeir, ocsaídeofar go trí-ocsaíd dé-bhiosmait Bi2O3. Ocsaíd aigéadach atá inti agus í ag cruthú salann in éineacht le hiain na miotal. Tá dhá chineál ocsainian ag an ocsaíd seo, mar atá, BiO2- agus BiO33-. Le fírinne, tá sé de chlaonadh sa dá chineál ainian polaiméirí a chruthú. Mar shampla, tá ainian ciúbach ochtaiméireach, Bi8O2424- i gcomhdhúil an bhiosmait, an litiam agus na hocsaigine Li3BiO3.

Dúile ceimiceacha