joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Isaac Herzog

Raibí céimiúil ab ea Raibí Yitzhak HaLevi Herzog (Eabhrais: יצחק אייזיק הלוי הרצוג) (rugadh 3 Nollaig 1888; básaíodh 25 Iúil 1959), bhíodh aithne air mar Isaac Herzog chomh maith.

Saol 

Bhí sé ina raibí i mBéal Feirste ó 1916 go 1919,  Rugadh a mhac, Chaim , i 2 Norman Villas i mBéal Feirste (anois 185 Clifton Park Avenue).  

Sa bhliain bhog an teaghlach go Baile Átha Cliath;bhí siad ina gcónaí ag 33 Ascaill Ghort na mBláth, Portobello. 

Ba é an chéad Phríomhraibí ar Éirinn é. Lean a réimeas ó 1921 go 1936.  

Ba é an Príomhraibí (Aisceanazaíoch), ó 1937 go dtí a bhás, ar Údarás na Breataine sa Phalaistín agus in Iosrael tar éis a neamhspleáchais i 1948.

D'éirigh a mhac, Chaim Herzog, ina Uachtarán ar Iosrael.

Gaeilge 
Ba thírghráthóir agus Gaeilgeoir é.  Ba phoblactánach láidir é, agus tugadh ‘The Sinn Féin Rabbi’ mar leasainm air. 

Bhí Gaeilge, Béarla, Eabhrais, Polainnis agus Rúisis aige. Thaitin sé leis cuairt a thabhairt go dtí Gaeltachtaí in Ard Mhaca, in Aontroim agus i gCorcaigh. Ar an drochuair, bhí frithghiúdachas forleathan ag an am sin..

Féach freisin 

 Chaim Herzog
 Isaac Herzog Óg

Tagairtí 

Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn
Daoine a rugadh i 1888
Básanna i 1959
Gaeilgeoirí
Polaiteoirí Iosraelacha
Oighearaois

Is do achar fada a mbíonn laghdú i dteocht dhromchla an domhain agus an atmaisféir a thagraíonn oighearaois (téarma níos cruinne is ea aois oighreach). Fágann seo go dtagann méadú ar oighearchlúideacha ilchríochacha, oighearchlúideacha polacha agus oighearshruthanna Alpacha. Córas nádúrtha is ea oighearaois. I rith oighearaoise fadtéarmaí, tugtar "sealanna oighreacha" ar shealanna aonracha de theocht an-íseal ar fad, agus tugtar "sealanna idir-oighreacha" ar shealanna teo.

Tíreolaíocht
Geolaíocht
Stair
Uisce
Oigheareolaíocht
Risteard an Iarainn

Taoiseach Éireannach ba ea Risteard de Búrca, nó Risteard an Iarainn mar a thugtar air. "Mac Emainn mic Uillicc" de Búrca a bhí ann.  athair Thiobóid. Phós sé Gráinne Ní Mháille (1530-1603), "banríon na bhfoghlaithe mara", sa bhliain 1566 - bhí a fear céile, Dónal an Chogaidh Ó Flaitheartaigh maraithe ag duine de mhuintir Seoighe. Rugadh mac amháin, Tiobóid na Long, dóibh. Bhí ceathrar clainne eile ag Risteard an Iarainn: Éamonn, Ualtar, Eoin agus Caitríona. Cailleadh sa bhliain 1583 é.

Naisc 
Death of Richard-An-Iarainn (Intro) by Shaun Davey

Tagairtí 

Taoisigh Éireannacha
Básanna i 1583
Carbhat

Is stiall ábhair a chaitear faoi bhóna, ceangailte le snaidhm, é carbhat.

Tagairtí

Éadach
Slánuimhir

Is iad na slánuimhir na uimhreacha aiceanta {0, 1, 2, 3, 4, ... } mar aon leis an dhiúl do na huimhreacha aiceanta dheimhneach { -1, -2, -3, -4, ...}.

Is fo-thacar iad na slánuimhir {..., -2, -1, 0, 1, 2, ...} do na réaduimhir. Is tacar éigríochta iad na slánuimhir freisin.

Úsáidtear an siombail  chun an tacar iomlán do uimhreacha aiceanta a léiriú: 

Úsáidtear an focal Slánuimhir i ríomhchlárú freisin. Is cineál sonraí bunúsach é slánuimhir. Chuirtear é in iúil le 'int' i roinnt ríomhchlár, Java ina measc. San cás seo, ní tacar éigríochta atá i gceist san gcás seo.

Airíonna Ailgéabrach: 

Matamaitic
Titania (gealach)

Is í Titania an ghealach is mó atá ag Úránas agus an t-ochtú gealach is mó sa Ghrianchóras. D'aimsigh William Herschel í sa bhliain 1787. Tá Titania ainmnithe as "Titania", banríon na sióg, sa gheandráma A Midsummer Night's Dream, le William Shakespeare. Líonn a fithis taobh istigh de mhaighnéadaisféar Úránais '.

Úránas
Gealacha
Iris Robinson

Polaiteoir aontachtach de chuid Thuaisceart Éireann is ea Iris Robinson (rugadh 6 Meán Fómhair 1949, Béal Feirste, Tuaisceart Éireann, faoin ainm Iris Collins). Tá sí pósta le Peter Robinson, an chéad aire reatha. D'admhaigh sí le déanaí go raibh caidreamh collaí aici le fear 19 mbliana d'aois. Deir lucht a cáinte go dtagann seo salach ar an moráltacht a mbíonn sí ag maíomh as go minic, ach go háirithe a cuid cainte faoi dhaoine aeracha agus homóghnéasacha.

Barúlacha ar adhaltranas 
Mhaígh Iris Robinson faoi Hillary Clinton, Státrúnaí SAM agus bean chéile an iar-Uachtaráin Bill Clinton, an méid seo a leanas:
"No woman would put up with what she tolerated from her husband when he was president. She was thinking only of her future political career. It's all about power and not principle."

Faoin am seo, bhí sé líomhnaithe go raibh caidreamh gnéis ag Bill Clinton le hintéirneach an Tigh Bháin, Monica Lewinsky.  Bhí sé luaite faoi Iris Robinson nach raibh sí ag dúil go mbeadh an Seanadóir Clinton tofa ina h-uachtarán.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1949
Daoine beo
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Béal Feirste
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Mná Éireannacha
Polaiteoirí Aontachtacha
Reichstag

Ba í an Reichstag (an Ghearmáinis atá ar "Dhiat Impiriúil") an pharlaimint a bhí ag Impireacht Naofa Rómhánach, agus ansin ag Cónaidhm Thuaisceart na Gearmáine suas go dtí 1945. Tugtar an Bundestag ("Diat Cónaidhmeach") ar phríomhsheomra parlaiminte na Gearmáine anois, ach tugtar an "Reichstag" ar an bhfoirgneamh ina thionóltar an pharlaimint fós.

Impireacht Naofa Rómhánach
Polaitíocht na Gearmáine
Stair na Gearmáine
Balla (struchtúr)

Is struchtúr bríce nó cloch ingearach le hachar talún a iniamh nó a scaradh é an balla (falla nó múr uaireanta ). 

 
Tithe
Pi

Is uimhir í Pi a bhaineann leis an gcóimheas idir imlíne agus idir thrastomhas an chiorcail. Is é sin le rá:

Is tairiseach é  (Ní athraíonn sé pé achar ciorcal atá i gceist), agus is uimhir éagóimheasta atá ann (Is é sin le rá, nach féidir é a léiriú san fhoirm:  nuair réaduimhir iad a agus b)

Tagairtí 

Matamaitic
Real Academia Española

Is institiúid oifigiúil ríoga í an Real Academia Española ( Gaeilge: Acadamh Ríoga na Spáinne) atá freagrach as rialú na Spáinnise. Tá sí bunaithe i Maidrid, an Spáinn, ach tá sí cleamhnaithe le hacadaimh náisiúnta teanga i 22 náisiún ina labhraítear Spáinnis, trí Chumann na nAcadamh Spáinnis (Asociación de Academias de la Lengua Española). Is é suaitheantas an Real Academia Española ná breogán lasánta, leis an mana "Limpia, esplendor fija da y" (Gaeilge: "glanann [sé]", leagann [sé], agus caitheann [sé] "dealramh suntasach").

Stair 
Bunaíodh an Real Academia Española sa bhliain 1713, bunaithe ar an t-eiseamláir a bhí san Iodáil, an Accademia della Crusca agus sa Fhrainc, an Académie française, leis an aidhm "socrú na guthanna agus stór focal teanga na gCaistíleach le cuibheas, cuannacht, agus íonachta" . Cheadaigh an Rí Pilib V a bhunreacht ar an 3 Deireadh Fómhair, sa bhliain 1714, a chur sé faoi chosaint na Corónach.

Spáinnis
 Acadaimh Náisiúnta na n-ealaíon agus na ndaonnachtaí
Gnéas

Sa bhitheolaíocht, is próiseas é gnéas a chomhcheanglaíonn agus a mheascann tréithe géiniteacha. 

Go minic bíonn speisialú na n-orgánach mar thoradh ar seo ina gcruthaítear fireann nó baineann (ar a dtugtar an gnéas). Baineann atáirgeadh gnéasach leis an bpróiseas ina ceanglaítear gaiméití le chéile chun sliocht a chruthú, ina mbíonn tréithe oidhreachtúla, ó thaobh na beirt tuismitheoirí acu. 

Is féidir le gaiméití a bheith comhionann i bhfoirm agus i bhfeidhm (ar a dtugtar iseaghaiméití), ach i go leor cásanna fabhraítear neamhshiméadracht den sórt sin go mbíonn dhá ghaiméit gnéasoiriúnaithe (heitreagaiméití) ann: gaiméití-fireann a bhíonn beag, gluaisteach, agus barrfheabhsaithe chun a gcuid faisnéise géiniteach a iompair thar achar mór, cé go mbíonn na gaiméití-baineann, neamh-ghluaisteach agus bíonn dóthanach cothaitheach acu chun luath-fhorbairt an orgánaigh óig.

Gnéasacht an duine 

Sa ghnáthchill dhaonna bíonn 46 crómasóm, 22 péire uathsóm (crómasóim nearnhghnéasacha), agus péire gnéaschrómasóm comhoiriúnaithe X-chrómasóm sa bhaineannach, nó péire gnéaschrómasóm neamhchornhoiriúnaithe, X chromasóm is Y  -chrómasóm, sa bhfireannach.

Féach freisin 
 Éagumas gnéasach

Tagairtí 

Bitheolaíocht
Muir Arabach

Is réigiún é An Mhuir Arabach (, traslitrithe: Sindhu Sagar; , traslitrithe: Bahr al-'Arab; , traslitrithe: Aṟabikkaṭal) de chuid an Aigéin Indiach cuimsithe ar an taobh thoir ag an India , ar an taobh ó thuaidh ag an Phacastáin agus an Iaráin, ar an taobh thiar ag Leithinis na hAraibe, agus ó dheas, thart ar an líne idir Rinn Guardafui, an tSomáil thoir thuaidh, Socotra, agus Kanyakumari (An Rinn Comorin) san India.
An Bhalúcastáin

Is í an Bhalúcastáin an cúige is mó de réir limistéar geografach sa Phacastáin, a chomhdhéanann thart ar 48% d'achar iomlán na tíre, sé sin, 40% den tír. Thug an daonáireamh sa bhliain 1998 le fios go raibh daonra de thart ar 6.5 milliún aici. Tá an Bhalúcastáin níos boichte agus tá a dhaonra níos ísle ná an chuid eile den Phacastáin.

San iarthar, tá teorainn aici leis an Iaráin, san tuaisceart leis an Afganastáin agus leis an Sarhad ( Béarla: The North-West Frontier Province), san oirthear le Puinseáb agus leis an Sind. Ó dheas tá teorainn aici leis an Mhuir Arabach. 

Is iad na teangacha is mó sa chúige ná an Bhalúcais(بلوچی), an Bhrahuis(بروہی), an Phaistis( پښتو) agus an tSindis(سنڌي ).

Is í Quetta (Paistis: ,کوټه Urdúis: کوئٹہ) a príomhchathair agus an t-aonú cathair atá aici, tá a bhailte agus a sráidbhailte eile tearcfhorbartha. 

Is iad na Balúchaigh agus na Paistigh an dhá ghrúpa eitneach is mór; tá an tríú grúpa ann freisin, grúpa eitneach atá measctha, is Sindigh iad den chuid is mó.

Geilleagar 
Tá an Bhalúchistáin saibhir in acmhainní mianraí; is é an dara soláthraí is mór, i ndiaidh na Sinde, de gháis nádúrtha.

Cúigí agus limistéir feidearálacha na Pacastáine
Bhalúcastáin, An
Suíceach

Is éard is Suíceach ann (, sikkh) ná duine de lucht leanúna an Shuíceachais (Sikhi i Puinseáibis). Tháinig an Suíceachas chun cinn sa 16ú haois sa Phuinseáib. Anois is ceann amháin de na mór-reiligiúin é, le lucht leanúna ar fud an domhain. 

D'eascraíodh an téarma "Suíceach" ón bhfocal Sanscraiteach "śiṣya", a chiallaíonn "deisceabal, foghlaimeoir", nó b'fhéidir ón bhfocal "śikṣa", a chiallaíonn "teagasc".

Féach freisin 

 Suíceachas

Tagairtí 

Focail agus abairtí sa Phuinseáibis
Suícigh
Suíceachas
Xkcd

Is greannán gréasáin é xkcd, cruthaithe ag Randall Munroe. Foilsítear faoi chóipcheart Creative Commons Attribution-ShareAlike 2.5 é. Nuashonraítear é gach seachtain ar an Luain, ar an gCéadaoin agus ar an Aoine. Déileáil sé le ábhair matamaitice agus eolaíochta de ghnáth, uaireanta ag baint úsáid as léaráidí matamaitice cosúil le léaráidí Venn.

Úsáideann an greannán stíl ealaíne an-bhunúsach, ní ach línte dubha iad na caractair, ach tá cúpla greannáin a thaispeáineann tírdhreacha nó dathanna. Ar an bhformhór, áfach, tá an bhéim curtha ar an téacs in ionad an ealaíne.

Nasc seachtrach: 
 http://xkcd.com/

Tagairtí: 

Greannáin
Surfáil eitleoige

Is spórt uisce é an surfáil eitleoige a bhaineann úsáid as an ngaoth leis an duine a tharraingt tríd an uisce ar clár surfála beag nó ar chlár surfáil eitleoige. Go hiondúil bíonn an béim sa surfáil eitleoige curtha ar marcaíocht tonnta ach tá saorstíl ann chomh maith. 

Baineann an surfálaí eitleoige úsáid as clár le nó gan strapaí cos in éineacht le cumhacht ó eitleog mhór a bhíonn faoi smacht aige len é féin a tharraingt trasna dromchla na farraige. I 2006, rinneadh meastúchán ar líon na surfálaithe eitleoige ag thart ar 150,000 go 210,000, ;e 114,465 eitleog díolta an bhliain sin.[1]

Tá an spórt ag éirí níos sábháilte mar gheall ar athraithe i dearadh na n-eitleog, córais le scaoileadh leis an eitleog go sábháilte agus treoracha. Tá an stíl ag forbairt le feiliúint do surfálaithe agus do choinníollacha éagsúla.
Cuan

Is áit ar an gcósta ina bhfuil longa foscadh a aimsiú é cuan. 

Tíreolaíocht
Peann luaidhe

Is éard is peann luaidhe ann ná uirlis scríbhneoireachta nó líníochta. Déantar as graifít clúdaithe le hadhmad é. Is féidir an scríbhneoireacht a scriosadh le scriosán. Caolabhain nó peansail a deirtear i nGaeilge na hAlban.

Scríbhneoireacht
Baile sean tí

Is ceantair bocht le líon mór na áit chónaithe na sean tithe é baile sean tí. 

Bochtanas
Pól Ó Gallchóir

Is é Pól Ó Gallchóir iarcheannasaí TG4. Is as Gaoth Dobhair ó dhúchas é.

Ba in Aibreán na bliana 2000 a ghlac Pól Ó Gallchóir stiúir ar TG4 nuair a tháinig sé i gcomharbacht ar Chathal Goan, ceannasaí bunaithe na seirbhíse teilifíse. Ba faoi chúram Uí Ghallchóir a bhain TG4 neamhspleáchas amach ó RTÉ in 2007.

Sa bhliain 2016, d'éirigh sé ina Chathaoirleach ar Fhoras na Gaeilge (go dtí 2020).

Sa bhliain 2018, bhí Pól Ó Gallchóir ceaptha ag Roinn na Gaeltachta mar idirghabhálaí chun iarracht a dhéanamh teacht ar réiteach ar an gconspóid faoin mbád an 'Queen of Aran'.

Féach freisin 

 TG4

Tagairtí 

TG4
Daoine as Gaoth Dobhair
Les Fleurs du mal

Is éard is Les Fleurs du mal ann (aistrithe go minic mar 'Bláthanna an oilc',) ná imleabhar d'fhilíocht na Fraince, cumtha ag Charles Baudelaire. Céad foilsíodh é sa bhliain 1857, agus bhí sé an-tábhachtach i ngluaiseachtaí na nua-aoisithe agus na siombalaithe. Pléann na dánta le téamaí a bhaineann le meathlúchán agus le hearótachas.

Forbhreathnú 

Bhí foilseachán tosaigh an leabhar eagraithe i gcúig rannóga cúig a bhí scartha de réir téama:

 Spleen et Idéal 
 Fleurs du Mal 
 Révolte 
 Le Vin 
 La Mort 
Tugann réamhrá an imleabhair, a d'aithin Sátan leis an ailceimiceoir bréagdíthainmneach ( Béarla:pseudonymous) Hermes Trismegistus, leide dúinn ar ábhar an leabhair, ag tabhairt le fios gurb é an leadrán nó an leamhthuirse an dian-anró is measa.

Si le viol, le poison, le poignard, l'incendie,
N'ont pas encore brodé de leurs plaisants dessins
Le canevas banal de nos piteux destins,
C'est que notre âme, hélas! n'est pas assez hardie.

Gaeilge:
Mura bhróidnigh fós an t-éigniú agus an nimhe, an mhiodóg agus an tine, 
a gcuid dearaí taitneamhacha 
ar chanbhás seanchaite ár gcinniúintí truacánta,
is de bharr, faraor, nach bhfuil ár n-anamacha dána go leor!

Críochnaíonn an Brollach leis an mhallacht seo a leanas:

C'est l'Ennui! —l'œil chargé d'un pleur involontaire,
Il rêve d'échafauds en fumant son houka.
Tu le connais, lecteur, ce monstre délicat,
—Hypocrite lecteur,—mon semblable,—mon frère!

Gaeilge:
Ennui is ea é! - A shúile thar maoil le deora ainneonacha,
Is í an chroch ábhar a bhrionglóidí trí smúiteán a houka.
Is eol duit é, a léitheoir, an ollphéist leiceacht,
A léitheoir fimíneach, cosúil liom, mo dheartháir!

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 
Charles Baudelaire
Fleurs du mal
Dánta Fraincise
Chennai

Is í Chennai (nó Madras mar a bhíodh aithne uirthi) príomhchathair stát Indiach Tamil Nadu. Tá timpeall 8 milliún ina gcónaí sa chathair, beagnach 10% daonra an stáit. Is í an chúigiú chathair is mó in India. Tá sí suite ar chósta Bhá an Bengal.

Stair 
Bhunaigh na Briotanaigh an chathair sa 17ú haois. Ba ionad mór mairnéalachta agus uirbeach í. 

Ba ionad mór riarthach í, príomhchathair Uachtaránacht Madras, le teacht an 20ú aois.

Geilleagar 
Tá bonn tionsclaíochta leathan ag an gcathair i dtionscail gluaisteán, teicneolaíochta, déantúsaíochta agus cúraim sláinte. Tá sciar mór de mhótarthionscal na hIndia lonnaithe sa chathair.

Tagairtí

Cathracha san India
Céachta

Uirlis feirme is ea céachta, á tharraingt ag capaill nó ag tarracóir agus a threabhann an talamh.

Féach freisin 

 Comórtas Náisiúnta Treabhdóireachta

Tagairtí 

Uirlisí láimhe
Treabhdóireacht
Speal

Is uirlis í speal a úsáidtear le féar, arbhar agus barra eile a bhaint de láimh. Crann fada atá aige agus lann chuartha ar a cheann. 
 

Uirlisí láimhe
Cormac McCarthy

Scríbhneoir Meiriceánach is ea Cormac McCarthy (rugadh 20 Iúil, 1933). Rugadh é leis an ainm Charles McCarthy. Rinneadh scannán as a úrscéal No Country For Old Men i 2007 agus The Road i 2009.

Saothair

Úrscéalta 
 The Orchard Keeper (1965) ISBN 0-679-72872-4
 Outer Dark (1968) ISBN 0-679-72873-2
 Child of God (1974) ISBN 0-679-72874-0
 Suttree (1979) ISBN 0-679-73632-8
 Blood Meridian, Or the Evening Redness in the West (1985) ISBN 0-679-72875-9
 All the Pretty Horses (1992) ISBN 0-679-74439-8
 The Crossing (1994) ISBN 0-679-76084-9
 Cities of the Plain (1998) ISBN 0-679-74719-2
 No Country for Old Men (2005) ISBN 0-375-70667-4
 The Road (2006) ISBN 0-307-38789-5

Tagairtí 

Scríbhneoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1933
Daoine beo
Sráid Chéipil

i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath í Sráid Chéipil nó Sráid Capel (Capel Street i mBéarla).

Tagairtí 

C
Léine

Is ball éadaigh an choirp uachtair, le bóna agus muinchillí agus cnaipí síos an tosach é léine.  
Sna meánaoiseanna bhí leine ar cheann de na príomhrudaí éadaí. Rinneadh é as leine agus sroicheadh go dtí na glúine é.

Tagairtí 

Éadaí
Bríce

Bloic, déanta de chré nó méascán bunaithe ar chré de ghnáth, a bhácáiltear amuigh faoin nGrian nó le tine. In úsáid leis na mílte bliain mar cheann de na hábhair tógála is coitianta. Déantar anois iad le meaisíní, den chuid is mó, agus tugtar tine dóibh in áitheanna. Tugtar bríceadóireacht ar fheistiú na mbrící in áit chun balla láidir a thógáil. Leagtar brící i moirtéal, meascán stroighne nó aoil le gaineamh is uisce. Déantar patrúin brící trí iad a leagan éadan le héadan nó ar a bhfad. Roghnaítear na modhanna ceangail de réir nirt is aestéitice. 

Tithe
Saoirseacht
Torlach Mac Con Midhe

Is scríbhneoir agus iriseoir Éireannach é Torlach Mac Con Midhe a rugadh i mBaile Átha Cliath. Chaith sé a laethanta saoire mar pháiste i nDoire Colmcille agus i dTír Chonaill, dúchas muintir a mháthar, muintir Uí Chreag (ceannródaí i ngluaiseacht na Gaeilge ab ea a shean-uncail, Séamus Ó Creag). Chuaigh sé ar scoil leis na hÍosánaigh i gColáiste Belvedere i mBÁC. Ghnóthaigh sé céim i dteangacha i gColáiste na hOllscoile Baile Átha Cliath. Rinne sé staidéar iarchéime ar theangeolaíocht ag Ollscoil Simon Fraser i gCeanada, áit ar bhronnadh Ph.D. air i 1982 de bharr tráchtais ar stair na teangeolaíochta.  Tá leabhair agus ailt idir léannta agus eile foilsithe aige i nGaeilge, i bhFraincis, i nGearmáinis agus i Rómainis na hEilvéise.

Tá sé ina chónaí in Chur na hEilvéise agus é ina iriseoir agus ina scríbhneoir saor. Scríobhadh sé don Irish Times agus do La Quotidiana (nuachtán lae na Rómainise).

Saothar 
Tá ceithre leabhar neamhfhicsin foilsithe aige: 

 Iarsmaí na Teanga: Na Teangacha Ceilteacha i Stair Smaointeachas na hEorpa (Coiscéim 2005), 
 Muintir Sléibhe agus a Teanga: lucht na Rómainise san Eilvéis (Coiscéim 2009)
 Aistí Eorpacha (Coiscéim 2015) agus
Aistí Eorpacha 2 (Coiscéim 2021). Tá suíomh Idirlín ag an dá leabhar seo.

Tá úrscéal faoin réamhstair foilsithe aige freisin: Crothla agus Cnámha (Coiscéim 2018). Tá suíomh Idirlín ag an leabhar seo.

Tagairtí 

Mac Con Midhe, Torlach
Iriseoirí The Irish Times
Scríbhneoirí Gaeilge
Gaeilgeoirí
Scoil Mobhí

Is Gaelscoil agus bunscoil í Scoil Mobhí atá suite ar Bhóthar Mobhí i nGlas Naíon. Bhunaigh na Siúracha Doiminiceacha Scoil Mobhí i 1972 mar Scoil lán-ghaelach Doiminiceach. Is í an aidhm atá ag Scoil Mobhí ná páiste iomlán a oiliúint faoi bhrat spiorad Mobhí.

Tá gaol aici le Scoil Chaitríona. Is scoileanna an Oird Doiminicigh iad.

Gaelscoileanna in Éirinn
Ord Doiminiceach
Sacsanaigh

Ba chónaidhm de chuid na Sean-treibheanna Gearmánacha iad na Sacsanaigh ( Laidin: Saxones). Tá a sliocht ar fáil go fóill sa Sacsain Íochtarach agus sa Viostfáil agus meastar stáit eile de chuid na Gearmáine den bhunús eitneach céanna (níl Sacsanaigh áfach i measc na ndaoine a chónaíonn sa Sacsain.

Sacsanaigh
Daoine ó Iarthar na Gearmáine
Dineasár

Is éard atá i gceist leis an téarma dineasár nó reiptíl díofa ón Ré Mhéiseasóch. Tháinig deireadh leo breis is seasca milliún bliain ó shin.
Lena linn, ba iad na dineasáir na veirteabraigh is tábhachtaí ar terra firma. D’fhág siad go leor iarsmaí againn: cnámha, uibheacha, fearadh, loirg a gcos srl.

Naisc 
 Daifní Dineasár 
 Labhraíonn Cormac Ó hAdhmaill faoi mhórfhionnachtain a rinneadh ar na mallaibh, aiseag a chaith amach dineasáir uisce darbh ainm an t-iochtasár 

Dineasáir
Pailé-ointeolaíocht
An Rí Lir (Dráma)

[[Íomhá:William Dyce - King Lear and the Fool in the Storm.jpg|right|300px|thumb|William Dyce - "An Rí Lir agus agus an t-amadán sa Stoirm"]]
Is dráma traigéide leis an drámadóir clúiteach Sasanach, William Shakespeare, é An Rí Lir ( Béarla: King Lear) a chreidtear a bheith scríofa idir 1603 agus 1606. Meastar é ar cheann dá chuid oibreacha is mó. Tá an dráma Llŷr
bunaithe ar an finscéal Llŷr na Breataine, rí Ceilteach réamh-Rómhánach (tá an focal 'Llŷr' díorthaithe ón Cheiltis choiteann *Leros "Muir"). Tá sé curtha in oiriúint go forleathan ar stáitse agus ar an scáileán, agus pearsa an Rí Lir curtha i ngníomh ag go leor d'aisteoirí saoithiúla an domhain.

Tá dhá leagan ar leith den dráma ann: The True Chronicle of the History of the Life and Death of King Lear and His Three Daughters, a tháinig amach i bhformáid 'in-quatro'
sa bhliain 1608, agus The Tragedy of King Lear''
leagan níos amharclainne, a tháinig amach sa Chéad Fhóilió sa bhliain 1623.
De ghnáth, clóbhuailtear an dá théacs i leagan cónaidhmithe, cé go n-áitíonn a lán eagarthóirí na linne seo go bhfuil a shláine féin ag na leagain éagsúla.  

Tar éis na hAthghairme is minic go raibh an dráma athraithe ag cleachtóirí amharclainne, toisc nár thathain a bhéim dhúlagair dhorcha leo, ach ón 19ú haois ar aghaidh, amharctar air mar cheann de sáréachtaí Shakespeare. Tá an tragóid seo aitheanta ach go háirithe faoi a thóraíocht doimhneachta agus a bhreithnithe ar nádúr na fulaingthe agus an ghaoil daonna.

Pearsana 

 An Rí Lir, Rí na Breataine
 Goneril (nó Gonerill), iníon is sine an rí.
 Regan, dara iníon an rí.
 Cordelia, iníon is óige an rí
 Diúc na hAlban, céile Ghoneril
 Diúc Chorn na Breataine, céile Regan
 An tIarla Gloucester 
 An tIarla Kent, nó Caius
 Edgar, mac Gloucester 
 Edmund, mac tabhartha Gloucester
 Oswald, stíobhard Goneril
 Fool
 Rí na Fraince, suiríoch agus níos déanaí céile Chordelia
 Duke of Burgundy, suiríoch Chordelia
 Curan, courtier
 Sean-fhear, tionónta Ghloucester
 Oifigeach, fostaithe ag Edmund
 Fear, freastalaíonn Cordelia
 Seirbhísigh go Corn na Breataine
 Ridirí Traenach Lear s
 Dochtúir, Oifigigh, Teachtairí, Saighdiúirí agus Freastalaithe

Tagairtí 

Drámaí
Puente de Boyacá

Is droichead beag é Puente de Boyacá (i nGaeilge, Droichead Bhoyacá) atá suite ar an mórbhealach idir Bogotá sgus Tunja, 110 km soir ó Bhogotá agus 14 km siar ó Thunja i ngleann,ag dul trasna ar an abhainn Teatinos . Tá go leor séadchomharthaí curtha suas a dtimpeallacht chun an cath stairiúil, ar a dtugtar Cath Bhoyacá, a tharla ar 7 Lúnasa sa bhliain 1819 agus a bhain neamhspleáchas na Colóime amach, a chomóradh.

Tógadh an droichead go luath san 18ú haois, agus bhí sé tiomnaithe mar Séadchomhartha Náisiúnta agus chuimhneacháin neamhspleáchais sa bhliain 1920.

Boyacá
Sainchomharthaí na Colóime
Séadchomharthaí agus leaca cuimhneacháin sa Cholóm
Iriseoir

Tugtar iriseoir ar dhuine a scríobhann nó a bhailíonn eolas i bhfoirm nuachta a fhoilsítear sna nuachtáin, nó a chraoltar ar an raidió nó an teilifís. 

Ar an 2 Samhain gach bliain, ceiliúrtar an Lá Idirnáisiúnta um Dheireadh leis an tSaoirse ó Phionós i gcás Coireanna in aghaidh Iriseoirí.

Líon na n-iriseoirí a maraíodh

Scannáin

i bhFraincis 
- Les Paparazzi, Jacques Rozier (1964), L'Héritier, Philippe Labro (1972), La Mort en direct, Bertrand Tavernier (1980), Mille Milliards de dollars, Henri Verneuil (1982), Le Quatrième Pouvoir, Serge Leroy (1985), Paparazzi, Alain Berbérian (1998)

I mBéarla 
- Citizen Kane, Orson Welles (1941), Ace in the Hole, Billy Wilder (1951), Sweet Smell of Success, Alexander Mackendrick (1957), All the President's Men, Alan J. Pakula (1976), Scoop, Woody Allen (2006), The Devil Wears Prada, David Frankel (2006), etc.

i nGearmáinis 
 Hitlers Eliten nach 1945. Journalisten - Diener der Macht. Dokumentation, 45 Min., ein Film von Wilhelm Reschl und Kurt Schneider, Produktion: SWR, Erstsendung: 15. Juli 2002, Inhaltsangabe vom WDR, (Filmfotos)
 Die Meute - Macht und Ohnmacht der Medien (WDR, 2001) Herlinde Koelbl; Rezension bei 3sat online: Ein Dokumentarfilm über Journalisten auf der Jagd

Féach freisin 

 Iriseoireacht

Tagairtí

Naisc 
 National Union of Journalists (UK and Ireland)
 International Federation of Journalists
 A biographical dictionary of British & Irish Journalists, 1800-1960
 Reporters sans frontières
 CPJ's 2008 prison census: Online and in jail
Fallás Matamaitice

Uaireanta tugtar fallás ar pharadacsa nach bhfuil trioblóideach mar nach bhfuil ann ach briseadh rialach (neamh-chonspóídeach) agus nuair a thuigtear é sin bíónn réiteach ann. Is ábhar maith foghlamtha iad.

1=2 !

Anseo roinneadh an dá thaobh den chothromóid ar (x-1), a bhfuil cothrom le náid ón gcéad líne. Ní ceadaítear sin faoi na rialacha. Agus leanann seafóid.

1=2 !

Nuair atá x = /2, bíonn cos(x)=0 agus sin(x)=1. An luach don líne deiridh ná 9=9, a bhfuil ceart.
Ach tá deacrachtaí ann nuair a chuirtear x = ;. Anois tá cos(x)=-1 agus sin(x)=0. Ag cur na luachanna san sa líne deiridh, faightear , nó 1=2. Tá sé go mór faoi cheilt anseo ach táimid ag tógaint fréamhaca cearnacha agus caithimid idirdhealú a dhéanamh idir an fréamh deimhneach agus an fréamh dúilteach.

1= -1 !

Tá difear idir na rialacha do uimhreacha choimpléascacha agus do réaduimhreacha. Tá sé níos fearr  a úsáid in áit  agus .

Tagairtí 
 Riddles in Mathematics, Eugene P. Northrop, Penguin 1944

Matamaitic
Carraigín

Carraigín a thugtar ar chineál alga. 

Algaí
Caonach

Planda beag neamhshoithíoch spórach atá gaolmhar leis na haelusanna is na cornlaigh. Fásann sí i bhfoirm mata nó adhartáin. Is gaiméitifít an planda feiceálach a thosaíonn mar chorp neamhidirdhealaithe (tallas), nó níos minice fós, struchtúr snáithíneach (prótainéam) atá cosúil le halga glas. Fásann sé seo ina phlanda coitianta le gais, duilleoga simplí fíneálta, agus ríosóidí ilcheallacha. Capsúl ar ghas a bhíonn sa spóraifít, le colún lárnach is cuid mhaith spór. Aibíonn an capsúl tar éis don ghas a bheith fadaithe, agus fuasclaítear na spóir trí phóir nó scoilteanna nó, i gcineálacha ar leith, go pléascach. Faightear caonach i ngach áit, beagnach, ach in áiteanna taise foscúla is minice í. Tá cineálacha atá in ann triomú maith a sheasamh, agus áitríonn cuid acu áiteanna an-tirime, cosúil le fallaí.

Plandaí
Claíomh

Is arm le lann miotal fada agus dornchla, úsaite den sá agus bualadh é claíomh.

Claíomh
Cogaíocht sa Mheán-Aois
Taibhreamh

Braití céadfacha a bhíonn ag duine is é ina chodladh, go háirithe le linn codladh mearchorraí súl (REM). De ghnáth is braití radhairc a bhíonn i gceist, ach uaireanta mothaítear fuaim, boladh, blas is tadhall. Is féidir go dtarlóidh siad seo ar bhealach randamach, nó go mbeidh ciall de shaghas áiféiseach éigin leo, treoraithe ag freagairtí tochtacha nó smaointe fochomhfhiosacha duine. Tá leideanna á bhfionnadh ag taighdeoirí ar na ceangail leis na hathruithe fiseolaíocha a tharlaíonn don inchinn le linn codlata le codladh gan bhrionglóid, neamhchodladh, aislingeacht is gníomhartha éagsúla cruthaitheacha. Agus duine ina dhúiseacht, faigheann an inchinn an-chuid ionchur trí na céadfaí, agus feidhmíonn na milliúin ceall chun na sonraí sin a phróiseáil is íomhá na timpeallachta a chruthú is a athchruthú an t-am ar fad. Le linn brionglóide, áfach, bíonn an t-ionchur ón timpeallacht laghdaithe go mór, agus na cealla ag feidhmiú le sonraí a ghintear taobh istigh den inchinn. Ní athraíonn an leictreinceifealagram ó dhúiseacht go codladh, den chuid is mó, ach gluaiseann na súile go tapa le linn brionglóide (tugtar mearchorraí súl (REM) air) agus gluaiseann an ceann féin nuair a thagann brionglóid chun deiridh is a thosaíonn an duine ag dúiseacht. Fuasclaítear an-chuid bíog is ceimiceáin ar leith ó stoc na hinchinne le linn brionglóide.

Codladh
Aisling

Is sraith smaointe aoibhinn é aisling a chuireann aird duine ar seachrán.

Scríobh Sigmund Freud dhá leabhar ar léirmhíniú aislingí: Léirmhíniú Aislingí féin agus leagan giorraithe, Ar Aislingí.

Codladh
Paradacsa Simpson

Is paradacsa é Paradacsa Simpson a bhaineann le saobh-comhghaolú (spurious correlation) sa staidreamh agus mí-chruinneas san réasúnaíocht.

Tá ollscoil ann, ina n-éironn níos fearr ag na cailín i ngach dámh, ach ar an iomlán, tá na buachaillí níos fearr. Mar shampla, sa Stair, tá ráta pas, sna scrúdaithe, de 90% ag na cailíní, i gcomparáid le 80% dos na buachaillí. Is mar an gcéanna é sa bhFisic – cailíní (33%) agus buachaillí (10%).

Ag braith ar an eolas sin, tá sé réasúnta a ghlacadh go bhfuil ráta pas na gcailíní san ollscoil (níl ach an dá dhámh Stair agus Fisic ann) níos fearr ná an ráta dos na buachaillí. Ach a mhalairt atá, mar tá ráta pas na mbuachaillí (70%) níos mó ná ráta pas na gcailíní (56%).

Nuair a iniúchaimid na figiúírí i Tábla 1, tá sé soiléir go bhfuil an mhatamaitic ceart agus go raibh dul amú orainn.

Tagann na rátaí pas san ollscoil ón meán ualaithe (weighted mean) mar seo a leanas
   Buachaillí     [600@80% + 100@10%] / [600+100] = 70%
   Cailíní          [200@90% + 300@33%] / [200+300] = 56%.

Is léir ón bhFigiúr go n-iompaíonn na meánrataí idir buachaillí agus cailíní sa chaoi is go bhfuil an ráta do na buachaillí san ardréim.

Tá mí-chrothromaíocht sna ualaigh – an líon is mó de na buachaillí ag dul leis an ráta is mó agus formhór na gcailíní ag dul leis an ráta is lú agus tá bearna an-mhór idir na rátaí pas sa Stair sa don bhFisic. Is rud neamh-ghnáthach é seo. I staidéar 
ar táblaí (2 x 2 x 2) mar atá anseo, tá dóchúlacht de 1/60 go mbeadh an dáileadh idir na tréithe ionas go sásófaí coinníollacha paradacsa Simpson (faoi choinníollacha áirithe).

Scríobh Edward H. Simpson,
faoin ábhar seo i 1951, ach bhí sé ar eolas ag staitisteoirí roimhe sin. Mar shampla
Karl Pearson, et al., i 1899, 
agus Udny Yule, in 1903 .

Tagairtí 

Paradacsaí
José Hilario López

Bhí José Hilario López (Feabhra 18, 1798 i bPopayán, Cauca - Samhain 27, 1869 i gCampoalegre, Huila) ina pholaiteoir Colómach agus ina oifigeach míleata. Ba Uachtarán na Colóime é idir 1849, agus 1853. Mhac an Joseph crusade oifigiúla Casimiro Lopez, agus Rafaela Fernandez Valdes de Cordoba. Staidéar sé ag Popayan, faoi na tutelage de Jose Felix Restrepo.

Cogaí na Saoirse ón Spáinn 
Chuaigh sé isteach san Arm mar dhalta ag aois a cheithre bhliana dhéag agus ghlac sé páirt i gCath Alto Palacé (30 Nollaig, 1813), i gCath Calibío (Eanáir 1814), i gCath Tacines (9 Bealtaine, 1814) agus i gCath Pasto (10 Bealtaine, 1813). Gabh Arm na Spáinne é ina phríosúnach i rith Chath La Cuchilla del Tambo López. Cuireadh faoi ghlas é ar dtús , ach níos déanaí cuireadh iallach air Bhí sé an chéad imprisoned, ach ina dhiaidh sin cuireadh iallach air seirbheáil in Arm na Spáinne agus seoladh ar aghaidh é chuig Bogotá, áit a raibh sé in ann naisc a bhunú leis na luchtanna rúnda a bhí ag lorg neamhspleáchas a ghnóthú.

Ar 28 Meitheamh, 1819 tugadh a shaoirse iomlán ar ais dó tar éis idirghabhála a aintín Eusebia Caicedo ar a shon. Le linn dó bheith ins an mbaile La Mesa, chonaic sé iarsmaí arm na Spáinne ag dul thar bráid, agus ina measc mar phríosúnach cogaidh bhí Vicente Azuero, a iar-chomhghleacaithe. D'éirigh le López é a scaoileadh saor.
Fuair López deis bualadh le Simon Bolivar a bhí ceaptha ina aidiúnach cathláin, ar an chathlán nua-chruthaithe 'Boyacá' agus cheap sé López ina chaptaen
Níos déanaí ar aghaidh ghlac López páirt i bhFeachtas Míleata an Tuaiscirt san áit ar a bhfuil anois críoch Veiniséalach.

Santanderismo 
Tar éis Chomhcheilg Mheán Fómhair na bliana 1828, agus le linn dó bheith fós ina Cheann Foirne Ginearálta agus ina Ardcheannasaí na Roinne Azuay, mar aon leis an Cholonel José María Oband, d'éirigh sé amach in aghaidh Bholivar.

Uachtarán

Tagairtí

Cogadh cathartha 

Uachtaráin na Colóime
Polaiteoirí na Colóime
Daoine a rugadh i 1798
Básanna i 1869
Cabáiste

Planda débhliantúil  glas nó corcora-duilleach is ea cabáiste(a chuimsíonn grúpaí éagsúla saothróga de Bhrassica oleracea), a fhástar mar  bharr ghlasraí bliantúil i gcomhair a gceann dlúthduilleach. Tá dlúthbhaint aige le glasraí croisiféaracha eile, cosúil le brocailí, cóilis, agus bachlóga Bruiséile, síolraíonn sé ó B. oleracea var. oleracea, cabáiste fiáin machaire. Cuimsíonn cinn cabáistí raon ó 0.5 go dtí 4.0 cileagram, agus is féidir iad a bheith glas, corcra nó bán agus bíonn cabáiste Savoy mín-dhilleach dearg agus crap-dhilleach dearg nó glas ar na cinn is neamhchoitianta. Is glasra ilscaireach é. Faoi choinníollacha ina mbíonn laethanta fada sholas na gréine ann, mar shampla sna hard-domhanleithid thuaidh i rith an tsamhraidh, is féidir le cabáiste fás i bhfad níos mó.

Glasraí duille
Plandaí inite
Éistibh, a lucht an tighe-se

Chum Iseabail Ní Mheic Cailéin, fl. 1500, an dán Éistibh, a lucht an tighe-se Bean uasal agus file i gcúirt Inbhir Aora a bhí inti. De réir dealraimh, ba bhean nó iníon Chailein í, céad iarla Earra Ghàidheal (†1493).
Tá trí dhán an fhile seo caomhnaithe i Leabhar Deadhan Lios Móir: 'Atá fleasgach ar mo thí', Éistibh, a lucht an tighe-se agus 'Is mairg dá ngalar an grádh'.

De réir Thomas Owen Clancy tugann an t-údar le fios sa dán i bhfoirm maíomh gáirsiúil , go bhfuil méid agus cumhacht faoi leith ag bhod sagairt an tí cúirte. Tá amhras curtha i leith bharántúlacht an mhilleáin seo ar an fhile Iseabail, ach gan fhorais shubstaintiúla.

An dán 
i Leabhar Deathan Lios Mòir

Estyf, a lucht in ti so,
   re skail na bod breour,
   dy hantyth mo chreissy
   cwt dane skallow dy screyf.

Da leneour bod braiwillycht
   dy vy sin amsyr royn,
   tak far in nvrd ċrawe so
   bod is ċaf mor roynne.

Bod mo haggird horistil
   ga ty go fad sessowyt,
   otha keynn an quhallavir
   in reyf ata na vackann.

Atta reyf roiravyr
   an sin sne skail breg,
   notcha cholai choyravyr
   woa vod arriss es.
                   Estyve.

Aistriúchán go Gàidhlig an lae inniu

Éistibh, a Luchd an tighe-se
re scél na mbod brioghmhar
do shanntaich mo chridhe-sa
cuid dana scéalaibh do sgríobhadh.

Cé líonmhor bod bréagh-bhileach
do bhí san aimsir romhainn
tá aig fear an úird chrábhaidh seo
bod as cho mór righinn.

Bod mo shagairt thuarasdail
cé tá cho fada seasmhach
o tha céin ní chualabhair
an reabh atá ina mhacan.

Atá a riabh ro-reamhar
an sin's ní h-é scéal bréagach
nocha chuala cho-reamhar
mhotha bhod arís. Éistibh.

Aistriúchán go Gaeilge an lae inniu

Éistigí, a lucht a' tí-se
re scéal na mbod bríomhar
do shantaigh mo chroí-sa
cuid dena scéalaibh, scríobhfaidh mé.

Cé líonmhar boid bréa-bhileach
do bhí san aimsir romhainn
tá ag fear an óird chrábhaidh seo
bod as comh mór righin.

Bod mo shagairt thuarastail
cé comh fada seasmhach
ó le cianaibh ní chualadar
an cleas atá ina bhod

Tá a bhod ró-reamhar
ansin is ní hé scéal bréagach
níor chuala bod comh-reamhar
níos móire roimhe. Éistigí.

Naisc 
 https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=ind0306&L=old-irish-l&P=2231

Tagairtí 
 "Poems from the Book of the Dean of Lismore", Quiggin, Cambridge, 1937.
 "Women Poets in Early Medieval Ireland", Thomas Owen Clancy
 "An Leabhar Mór/The Great Book of Gaelic", ed. Theo Dorgan and Malcolm Maclean, 2008.

Dánta Albanacha
Sam Maguire

Ba phoblachtóir Éireannach agus imreoir peil Ghaelach é Samuel ("Sam") Maguire (Somhairle Mag Uidhir) (1879 - 6 Feabhra, 1927). Cuimhnítear air go príomha mar eapainm Chorn Shomhairle Mhig Uidhir, a thugtar do bhuaiteoirí sinsear uile-Éireann sa pheil ghaelach.

Saol 

Rugadh Maguire i Meall a' Bhreaca gar do Dhúnmaonmhui sa bhliain 1877.Bhí ceathrar deartháir agus beirt deirfiúr aige. Oileadh é sa Mhódhscoil i nDúnmaonmhuí agus ansin i scoil cháiliúil eile, darbh ainm Scoil an tSléibhe, in Ard Uí bhFicheallaigh in aice le Cloch na Coillte.

Fuair Maguire post sa státseirbhís i Londain agus ghlac sé páirt ghníomhach sa Chumann Lúthchleas Gael ann. Ba phoblachtach go smior é agus bhuail sé le Mícheál Ó Coileáin i Londain. Bhí Sam Maguire ar son an tSaorstáit.

Bás
Bhuail eitinn Maguire agus cailleadh é i Meall a' Bhreaca ar an 6 Feabhra 1927. Tá sé curtha i reilig Naomh Mhuire, Dhúnmaonmhui, i lár an bhaile mhóir. Ní raibh Maguire ach 49 mbliana d'aois nuair a bhfuair sé bás, gan cáil agus gan phingin.

Foinsí 

 Sam Maguire (2003) Margaret Walsh. Kenneigh Tower Publications.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1879
Básanna i 1927
Baill de BPÉ
Daoine as Contae Chorcaí
Fir
Peileadóirí Chorcaí
Protastúnaigh Éireannacha
Margaret Ritchie

Is polaiteoir Éireannach í Margaret Ritchie (rugadh 25 Márta 1958). Toghadh í mar cheannaire ar Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre nó an SDLP ar 7 Feabhra 2010. Bhí sí ina hAire Forbartha Sóisialta i dTuaisceart Éireann ó 8 Bealtaine 2007 amach.

Oideachas 
Bhain sí céim amach in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste agus d'oibrigh sí mar chuntóir parlaiminte d'Eddie McGrady ó 1987 go 2003.

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 
 Margaret Ritchie's Website
 NI Assembly profile  
 Stratagem profile 

Daoine a rugadh i 1958
Daoine beo
Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae an Dúin
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Mná Éireannacha
Náisiúnaithe Éireannacha
Uaisleacht Éireannach
Kwashiorkor

Cinéal easláinte ghéar i measc pháistí é an kwashiorkor. Baineann sé le míchothú ó fhuinneamh na bpróitéiní agus is iad éidéime, greannaitheacht, anoireicse, deirmitíteas othrasaithe agus ae méadaithe le hionsíothláití sailleacha a phríomhthréithe. Is é an éidéime atá cúisithe ag drochchothú a shainíonn kwashiorkor. Cheaptaí gur easpa próitéiní ba chúis le kwashiorkor, ach go mbíodh a ndóthain calraí á chaitheamh ag an othar, agus seo a roinneadh é ó mharasmas. Le déanaí áfach, aithníodh go bhfuil baint ag easpa micreachothaitheach agus frithocsaídeoir leis, chomh maith. Is annamh go dtarlaíonn sé sa domhan forbartha.

Thóg péidiatraí Iamácach, an Dr. Cicely D. Williams, an focal isteach i gcaint phobal an leighis lena halt sa Lancet sa bhliain 1935.  Díorthaíonn an focal ó theanga an Ga ó chósta Ghána, agus "an tinneas a fhaigheann an leanbh nuair a thagann an leanbh nua" is ciall dó. Tagraíonn seo don chaoi go bhforbraíonn an tinneas go minic i leanbh a scoitear den chíoch nuair a thagann siblín nuabheirthe ar an bhfód. Tá próitéiní agus aimínaigéid i mbainne na gcíoch atá riachtanach do fhorbairt an pháiste. I measc pobal atá i mbaol, is féidir go bhforbróidh kwashiorkor má scoitheann máthair leanbh ó bhainne na gcíoch agus aiste bia atá lán le stáirsí, carbaihiodráití, agus atá gann ó thaobh próitéiní a chur ina áit.

Tagairtí 

Cothú
Galair
Klemens Wenzel von Metternich

Ba pholaiteoir agus státaire de chuid na hOstaire-na Gearmáine é Klemens Wenzel, an Prionsa von Metternich (Gearmáinis: Klemens Wenzel Nepomuk Lothar, Fürst von Metternich-Winneburg zu Beilstein) (15 Bealtaine, 1773 - 11 Meitheamh, 1859) agus bhí sé ar na taidhleoirí is tábhachtaí lena linn. B'fhigiúr mór le rá é sa gcaibidlíocht roimh agus i rith Chomhdháil Vín, agus meastar é araon mar pharadigm na bainistíochta bheartas eachtrach agus figiúr mór i bhforbairt chleachtas na taidhleoireachta. Ba chleachtóir eiseamláireach na taidhleoireachta é sa 19ú haois a chreid i bpolaitíocht na cumhachta mar a phríomh-aidhm; a bhí fréamhaithe go domhain i gcreideamh chothromaíocht na cumhachta. Tríd na glúinte, cáineadh Metternich go géar mar fhrithghníomhaí dall. Tar éis an Chéad Chogadh Domhanda, thug roinnt staraithe le tuiscint gurb é ceann de na cúiseanna ba mhó len é a bheith in aghaidh na cumhachta a roinnt le gnáth dhaoine ná go raibh sé buartha go mbainfeadh náisiúnachas na Gearmáine ceannasaíocht pholaitiúil bainte amach.

Bibleagrafaíocht 
 Palmer, A., Metternich: Councillor of Europe (London, Orion, 1997).
 Kissinger, H., "A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of the Peace 1812-1822" (London, Weidenfeld & Nicolson, 1999).
 Zamoyski, A., Rites of Peace: The fall of Napoleon & the Congress of Vienna (2007).
 Sked, A. Metternich and Austria: An Evaluation (Basingstoke, Palgrave Macmillan 2007), 306 pp.

Naisc sheachtracha 
 Metternich agus an chinsireacht
 Castle Kynžvart (Königswart) in Western Bohemia - Teach cónaithe Mhetternich le bailiúcháin, atá ar oscailt anois don phobal.

Tagairtí 

von Metternich, Klemens Wenzel
von Metternich, Klemens Wenzel
von Metternich, Klemens Wenzel
von Metternich, Klemens Wenzel
Portán

Is artrapód é an portán. Úsáidtear na focail Partan, Crùbag agus Ruadhag i nGaeilge na hAlban. Partan a deirtear i nGaeilge Mhanann.

Portáin
Deiceapóid
Cathair San Mairíne, San Mairíne

Is í Cathair San Mairíne príomhchathar Phoblacht San Mairíne ar an leithinis na hIodáile, suite ar na fánaí den tsliabh is airde sa phoblacht, .i. Monte Titano. 

Bhí daonra 4,493 ann sa bhliain 2005.  Is í Cathair San Mairíne an tríú cathair sa tír ó thaobh daonra de. Cé gurb í an phríomhchathair í, is i mbaile Bhorgo Maggiore a bhíonn an chuid is mó de chúrsaí gnó na poblachta. Tá teorainn aici le castelli (bardais) Acquaviva, Borgo Maggiore, Fiorentino, agus Chiesanuova chomh maith le común San Leo na hIodáile.

Stair 

Bhunaigh Naomh Marinus agus teifigh Chríostaithe an chathair sa bhliain 301. Ó shin d'fhás an chathair mar thearmann ó ghéarleanúint na Rómhánach. Mar gheall ar sin, is í an phoblacht is sine san Eoraip. 

Bhí trí thúr cosanta ag an gcathair: tógadh Guaita sa 11ú aois, agus dúradh faoi go raibh sé dothreáite. De bharr na gCrosáidí, tógadh an dara túr, Cesta sa 13ú haois. Tógadh an tríú túr, an Montale, sa 14ú haois - an túr ba lu fós.

Bhí daonra na cathrach ag méadú. Ach ní raibh fonn ar na San Mairínigh ionradh nó cogadh a dhéanamh chun talamh breise a fháil; fuair siad naoi castelli eile trí cheannach agus conarthaí.

Geilleagar 

San aimsir atá caite bhíodh eastósctha na gclócaí agus an tsnoíodóireacht mar ghné lárnach de gheilleagar na cathrach. Sa lá atá inniu ann tá an turasóireacht, an tráchtáil, díol na stampaí agus an tionscadal talmhaíochta ar na gníomháiochtaí geilleagracha tábhachtacha sa tír.

Turasóireacht 

Thug timpealll trí mhilliún turasóir cuairt ar Shan Mairíne gach bliain sna 2000idí. Go hiondúil is as an Iodáil iad.

Radhairc 
 Palazzo dei Capitani
 Palazzo Pubblico
 The Thrí Túr San Mairíne 
 Piazza del Titano
 Piazza Garibaldi
 Manaistir Santa Clara
 Grand Hotel San Marino

Iompar 

Tá clú agus cáil ar na sráideanna a bhíonn ag casadh agus iad ag ardú. Níl cead ag gluaisteáin a bheith i lár na cathrach ach oiread.

Roimh an Dara Cogadh Domhanda, tógadh líne traenach ón gcathair go Rimini. Dúnadh é i ndiaidh an chogaidh ach tá na tolláin fós ann chomh maith le stáisiún traenach 'Piazzale Lo Stradone'.

Tá seirbhís bus go Rimini, agus tá carr cábla 1.5 km d'fhaide go dtí Borgo Maggiore.

Spóirt 
Tá dhá fhoireann sacair ann, an S.S. Murata agus an S.P. Tre Penne. Tháinig an lasair Oilimpeach tríd an gcathair díreach roimh Chluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2006.

Nasbhailte 
Tá nasc ag an gCathair San Mairín le:
 San Leo, An Iodáil
 Rab, An Chróit
 Rønne, An Danmhairg

Féach freisin 

 Poblacht San Mairíne

Tagairtí 

Cathracha na hEorpa
Eorna

Eorna a thugtar ar chineál planda a tháinig ó speiceas féir darb ainm Hordeum vulgare.

Logainmneacha 
 Tá Mín na hEorna suite i gContae Chiarraí 
 Goirtín Eorna sa Longfort
 Loch Eorna i gContae Thiobraid Árann

Plandaí
Féara
Maidhm shléibhe

Is mais sneachta agus oighear ag titim go sciobtha síos leiceann sléibhe é maidhm shléibhe, go minic ag déanamh slad ar gach a bhíonn os a comhair amach. I saghas amháin, tosaíonn sí ag pointe áirithe, agus de réir mar a thagann anuas, leathann amach, ag fágáil rian i bhfoirm V inbhéartaithe, agus titeann an sneachta mar phúdar scaoilte. I saghas eile, titeann sí mar phláta nó leac a bhriseann ina bhlocanna de réir mar a thiteann chun rian leathan dronuilleogach a fhágáil. Bíonn sí cumasach scriosúil sa dá chás. Tarlaíonn sí nuair is mó an fórsa ar mheall sneachta de bharr domhantarraingthe ná an fórsa a ghreamaíonn an meall le taobh an tsléibhe. Tagann an aimsir san áireamh, agus tarlaíonn an-chuid maidhmeanna i ndiaidh stoirme inar thit a lán sneachta. Muna ngreamaíonn titim nua sneachta lena bhfuil ann roimpi, is mór an priacal go dtarlóidh maidhm. Bíonn baint mhór ag fána an tsléibhe léi, agus tosaíonn 90% de mhaidhmeanna sneachta ar fhánaí 30-45°, is 98% díobh ar fhánaí 25-50°. Go minic bailíonn an ghaoth sneachta i gcoirnis ar ghrua an tsléibhe, agus ina dhiaidh sin tosaíonn an mhaidhm ar thaobh na fothana den sliabh. Tagann an bealach ina bpacáiltear an sneachta ar an sliabh i rith an gheimhridh i gceist freisin, maidir le cé chomh greamaithe le chéile a bhíonn na cisil uile, mar shampla, agus an mbíonn cisil de leac sleamhain oighir ina measc. Tagann cruth an tsléibhe i gceist freisin. Is deacair maidhmeanna a thuar. Chun smacht éigin a choimeád ar an scéal, cuireann na húdaráis tús le maidhmeanna beaga neamhdhíobhálacha le pléascán. Tá tuilleadh taighde le déanamh chun an feiniméan a thuiscint i gceart is na tubaistí a sheachaint.

Maidhm shléibhe
Móin

Is bailiú d’ábhar fásra meathlaithe í an mhóin, a chruthaítear i bportaigh nó bogaigh eile. Baintear feidhm aisti mar bhreosla.

Talamh
Breoslaí
Craic

I gnáthchaint na hÉireann, tugtar craic ar aon sórt spóirt, spraoi, siamsaíocht nó comhrá taitneamhach idir daoine. Ní focal Gaeilge ó dhúchas é, ach ceann a tógadh isteach ó Bhéarla.

Tagairtí
Gé

Is éanlaith uisce í an ghé. Choinnítear an ghé mar éan clóis ach tá géanna fiáine ann freisin.

Is den fhine Anatidae sa treibh Anserini iad na géanna agus tá trí ghéineas díobh ann, mar atá, Anser (na géanna liatha), Branta (na géanna dubha) agus Chen (na géanna bána). Tá siad gaolta leis na healaí, a bhíonn níos mó ná iad, agus na lachain, a bhíonn níos lú.

Féach freisin 

 Martín de Tours

Tagairtí 

Éin
Bothán

Is foirgneamh beag é bothán, atá tógtha go simplí nó go garbh. 

Tithe
Foirgnimh
Dreancaid

Is feithid í an dreancaid.

Samplaí 
 Animalia » Arthropoda » Insecta » Siphonaptera » Pulicidae » Ctenocephalides
Ctenocephalides felis
dreancaid chait

 Animalia » Arthropoda » Insecta » Siphonaptera » Pulicidae » Ctenocephalides
Ctenocephalides canis
dreancaid mhadra

 Animalia » Arthropoda » Insecta » Siphonaptera » Ceratophyllidae » Ceratophyllus
Ceratophyllus gallinae
dreancaid chirce

 Animalia » Arthropoda » Insecta » Siphonaptera » Pulicidae » Spilopsyllus
Spilopsyllus cuniculi
dreancaid choinín

 Animalia » Arthropoda » Insecta » Siphonaptera » Pulicidae » Pulex
Pulex irritans
dreancaid duine

 Animalia » Arthropoda » Insecta » Siphonaptera » Ceratophyllidae » Leptopsylla
Leptopsylla segnis
dreancaid luiche

 Animalia » Arthropoda » Insecta » Siphonaptera » Ceratophyllidae » Nosopsyllus
Nosopsyllus fasciatus
dreancaid fhrancaigh

Féach freisin 
 An Galar Dubh
 Cíb na ndreancaidí
 Ciaróg dhreancaidiúil

Feithidí