joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
The Chieftains

Grúpa ceoil traidisiúnta Éireannach atá sna Chieftains, a bunaíodh sa bhliain 1963. Is iad Paddy Moloney, Michael Tubridy, Matt Molloy, Kevin Conneff, Seán Keane, Martin Fay, agus Derek Bell na baill a bhí ag seinm leis an mbanna i rith na mblianta. Is é Maloney atá ina cheannaire ar an mbanna, agus is eisean a scríobhann nó a chóiríonn an chuid is mó den saothar atá acu.

Is ón leabhar Death of a Chieftain leis an údar Éireannach John Montague a thagann ainm an bhanna. 

Tá ceol seinnte agus taifeadta ag na Chieftains le roinnt mhór ceoltóirí mór le rá eile, ar nós Van Morrison, Moya Brennan, Mark Knopfler, Loreena McKennitt, Mick Jagger, Elvis Costello, Roger Daltrey, Nanci Griffith, Tom Jones, Sinéad O'Connor, James Galway, The Corrs, Art Garfunkel, Sting, Rosanne Cash, Jim White, Tom Partington, Ziggy Marley, Lyle Lovett, Jackson Browne agus daoine eile.

Is iomaí duais atá buaite acu chomh maith, mar shampla an Duais Grammy, Gradaim an Acadaimh amháin, Duais Emmy amháin agus an Duais Genie fosta.

Dioscliosta 

 The Chieftains 1 (1963)
 The Chieftains 2 (1969)
 The Chieftains 3 (1971)
 The Chieftains 4 (1973)
 The Chieftains 5 (1975)
 The Chieftains 6: Bonaparte's Retreat (1976)
 The Chieftains 7 (1977)
 The Chieftains Live!  (1977)
 The Chieftains 8 (1978)
 The Chieftains 9: Boil the Breakfast Early (1979)
 The Chieftains 10: Cotton-Eyed Joe (1981)
 The Year of the French (1982)
 Concert Orchestra (1982)
 The Chieftains in China (1985)
 Ballad of the Irish Horse (1986)
 Celtic Wedding (1987)
 In Ireland (1987) ("James Galway and the Chieftains")
 Irish Heartbeat - With Van Morrison (1988)
 The Tailor Of Gloucester (1988)
 A Chieftains Celebration (1989)
 Over the Sea To Skye: The Celtic Connection - With James Galway (1990)
 Bells of Dublin (1991)
 Another Country (1992)
 An Irish Evening (1992)
 The Celtic Harp: A Tribute To Edward Bunting (1993)
 The Long Black Veil (1995)
 Film Cuts (1996)
 Santiago (1996)
 Long Journey Home (1998)
 Fire in the Kitchen (1998)
 Tears of Stone (1999)
 Water From the Well (2000)
 The Wide World Over (2002)
 Down the Old Plank Road: The Nashville Sessions (2002)
 Further Down the Old Plank Road (2003)
 The Long Black Veil (2004 Mobile Fidelity Gold CD reissue)
 Live From Dublin: A Tribute To Derek Bell (2005)
 The Essential Chieftains (2006)

Iar-bhaill 
 David Fallon (bodhrán)
 Ronnie McShane 
 Peadar Mercier (bodhrán, bones)
 Seán Potts (feadóg, bones, bodhrán)
 Michael Tubridy (fliúit, consairtin, agus feadóg)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Suíomh oifigiúil
 Stair an ghrúpa
 The Chieftains ar shuíomh National Geographic World Music 

Chieftains, The
Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1962
Elba

Is oileán é Elba (Isola d'Elba san Iodáilis) i dTuscáin (Toscanana san Iodálais) na hIodáile, agus é suite san fharraige, 20 km amach ó bhaile chósta Piombino. Is é an t-oileán is mó d'oileánra na Tuscaine é, agus an tríú is mó tar éis an tSicil agus an tSairdín, i bPoblacht na hIodáile.

Tá Elba agus na hoileáin eile (Gorgona, Capraia, Pianosa, Montecristo, Giglio agus Giannutri) d'oileánra na Tuscaine cosanta mar tá siad taobh istigh den Pháirc Náisiúnta (Parco Nazionale Arcipelago Toscano in Iodáilis). Tá an Chorsaic, atá faoi riail na Fraince, timpeall 50 km siar ó Elba. 

Roinntear an oileán in ocht gComún: Portoferraio, Campo nell'Elba, Capoliveri, Marciana, Marciana Marina, Porto Azzurro, Rio Marina and Rio nell'Elba. 

Tá dromchla tuairim agus 224 ciliméadar cearnach agus líne chósta tuairim agus 147 km aige.
Is é Monte Capanne, ag 1,018 meadair, an sliabh is airde ann. Tá daonra cothrom le 30 000 ina gcónaí san oileán

Stair 

I seanchas an oileáin, ba iad na Ligures Ilvati a chéad bhronn ainm ar an oileán, agus bhí clú ar an oileán sa chianaois, toisc a mhianach ársa iarainn. Thug na sean-Ghréagaigh Aethalia (blaidhm) mar ainm air, de réir go raibh lasracha na bhfoirnéisí a bhí i mbun táirgíochta mhiotail ina gné shuntasach ann.
Tar éis Conradh Fontainebleau, cuireadh Louis xviii, deartháir an Louis a dícheannaíodh le linn na réabhlóide, i gcoróin agus díbríodh Napoleon I chuig Elba, shrois sé Portoferraio, 3 Bealtaine, 1814 le tús a chur len a thréimhse deoraíochta. Ligeadh dó garda pearsanta sé chéad fear a choimeád, maille lena líon tí agus scaifte iarghinearáil dá chuid. Cé gur chaith Napoleon a shaol saor gan choisc ar an oileán, bhí an Cabhlach Ríoga ag faire ar an oileán.
Bhunaigh sé 'cúirt' ag a phríomhtheach oifigiúil, áit ar fháiltigh sé roimh chuairteoirí mar an scriobhneoir Sir Walter Scott.
Ainneoin spiairí chuile áit agus bruig Shasanach amuigh ar an fharraige, d'fág sé Elba faoi rún i ndorchadas na hoíche sa bhliain 1815

Áiléar íomhá

Naisc sheachtracha 
 Islepark.it - Parco Nazionale Arcipelago Toscano

Oileáin Iodálacha
An Abhainn Shacramento

Is í an Abhainn Shacramento an abhainn is faide i gCalifornia, SAM. Tosnaíonn sí amach ó chomhchumar Ghabhailín Dheas (South Fork sa Bhéarla) agus Ghabhailín Láir (Middle Fork sa Bhéarla) na habhann, gar do Mount Shasta ar Shliabhraon na Cascáide (Cascade Range sa Bhéarla.). Sreabhann an abhainn ansin ó dheas fad 719 chiliméadar, trí thuaisceart an Ghleann Láir (Central Valley sa Bhéarla) Chalifornia, idir Sliabhraon Chósta an Aigéin Chiúin agus an Sierra Nevada.

Naisc sheachtracha 
 Sacramento River Portal
 USGS Introduction to the Sacramento River
 Upper Sacramento River Exchange
 Museum of the Siskiyou Trail 
 Sacramento River Flooding  - Físeán ar líne ó KVIE Public Television

California
Sacramento
John Sutter

Téisclimí Eilvéiseach (cé gur sa Ghearmáin a rugadh é ) ab ea Johann Augustus Sutter (28 Feabhra, 1803 – 18 Meitheamh, 1880) a raibh a ainm i mbéal an phobail, toisc an bhaint a bhí aige leis an bhFuadar Óir i gCalifornia agus le bunú "Dún Sutter" (Sutter's Fort i mBéarla) i Sacramento. 

Cuireadh tús leis an bhFuadar Óir ag Muileann Sutter, nuair a d'aimsigh James W. Marshall ór in aice le Muileann Sutter. Cé gur bhain Sutter clú amach mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i bhFuadar an Óir, go híorónta áfach, nuair a fuair sé bás, ní raibh mórán maoine aige toisc gur theip ar a ghnóthaí. Ach d'éirigh go maith lena mhac ba shine leis, John Augustus Sutter Jr, sa ghnó.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1803
Básanna i 1880
An Eilvéis
Coloma

Baile beag is ea Coloma, i gContae El Dorado, California, SAM. Tá sé suite timpeall 14 ciliméadar iarthuaisceart denorthwest of Placerville, California.

Tá clú agus cáil ar Choloma, mar d'aimsigh James W. Marshall ór ann, don chéad uair riamh i gCalifornia, ag Muileann Shutter. Chuir aimsiú an óir tús leis an Fuadar Óir i gCalifornia. Cónaíonn timpeall 300 duine i gColoma faoi láthair.

Naisc sheachtracha 
 Coloma.com - Coloma Valley Web Site
 Comhordanáidí GPS: 

California
Cathracha sna Stáit Aontaithe
Pápa Greagóir VII

Bhí Pápa Naofa Greagóir VII (1020 nó 1025 – 25 Bealtaine, 1085), nó Hildebrand, mar phápa ó 22 Aibreán, 1073 go dtí a bháis. Bhí sé mar cheann de na pápaí is tábhachtaí riamh. Tá clú agus cáil ar Hildebrand de bharr na leasuithe a chur sé i bhfeidhm san eaglais sa 11ú haois. Mar sin, tá tábhacht ar leith leis i stair na hEaglaise.

Saol 
Rugadh Hildebrand Bonizi i Slovana na hIodáile tuaraim is 1020.  Ba mhac le gabha é. Fuair sé a chuid oideachas sa Róimh agus chuaigh sé i mainistir Cluny sa Bhuirgiund.

Níos déanaí agus é ina phápa, bhí Hildebrand páirteach sa conspóid insealbhaithe, inár throid sé leis an Impire Naofa Rómhánach Anraí IV.  Bhí coimhlint chumhachta ann agus bhí Hildebrand agus Anraí IV ag iarraidh ceannas a bhaint amach. Ba í an chumhacht féin a bhí ina cnámh spairne idir an Pápa (Gréagóir VII) agus Ríthe na hEorpa. Idir chamáin bhí an cheist ar cé acu ag a raibh an tosaíocht, dlí na hImpire nó dlí na hEaglaise? Cén ceannaire, ag an Phápa nó ag an Rí, a bhí sé na ceapacháin mhóra a dhéanamh,

Oidhreacht 
Ardaigh an Pápa Beinidict XIII a stádas go "naomh" de sa bhliain 1728.

Tagairtí 

Naoimh Iodálacha
Pápaí
Pápaí Iodálacha
Pápaí Beinidicteach
Nós

Is iris chomhaimseartha Ghaeilge í NÓS a chlúdaíonn ceol, scannáin, taisteal, cúrsaí reatha, dearadh agus gníomhachas. Seoladh an chéad eagrán ar an 17 Márta 2008 (Lá Fhéile Pádraig) le linn Sheachtain na Gaeilge. Foilsítear an iris go dé-mhíosúil agus cuirtear ábhar in airde ar líne go laethúil.

Stair 

Foilsíodh an iris go míosúil, saor in aisce, ar an idirlíon ar dtús, go dtí gur cuireadh leagan clóite a raibh costas air amach. Tar éis tamaill éiríodh as cló na hirise is foilsíodh í go míosúil, saor in aisce, i bhfoirm PDF agus taobh istigh de Ghaelscéal. Táthar tar éis filleadh ar an leagan clóite anois, agus bíonn an t-eagrán roimhe le fáil ar an suíomh.

Ábhar 

Is iomaí ábhar a scríobhann na hiriseoirí faoi, mar shampla cúrsaí reatha, gnéas, ceol, scannáin agus taisteal. Ba é Tomaí Ó Conghaile, iar-leaseagarthóir le Lá Nua agus láithreoir le BBC Raidió Uladh, a bhunaigh NÓS agus bhí sé ina eagarthóir ar an iris ar feadh deich mbliana. Ar an 1 Feabhra 2018, ghlac Maitiú Ó Coimín ról an eagarthóra.

Teanga 

Is i nGaeilge na hÉireann (agus uaireanta i nGaeilge na hAlban) a scríobhann iriseoirí NÓS ach i mblianta tosaigh na hirise bhíodh alt amháin fánach Béarla ann a dhéanann spochadh as an tslí a mbíonn ailt fhánacha Ghaeilge i roinnt de na nuachtáin Bhéarla.

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil - nos.ie

Tagairtí 

Nuachtáin na Gaeilge
Irisí Gaeilge
The Division Group

Is banna ceoil as California é The Division Group. Is iad Ben Kenney, Ashley Mendel agus Neal Evans na ceolteoirí sa ghrúpa.

Tagairtí 

Bannaí ceoil
Jawaharlal Nehru

An chéad Phríomh-Aire na hIndia ab ea Pandit Jawaharlal Nehru (Hiondúis: जवाहरलाल नेहरू) (14 Samhain 1889 - 27 Bealtaine 1964). Bhí sé i gceannas ar Pháirtí na Comhdhála (Congress Party sa Bhéarla), agus ina dhuine maighdeogach i ngluaiseacht Indiach chun scárúint ón rialtas Briotanach sa 20ú aois. 

Ba é Panditji (Dalta) agus Pandit Nehru na hainmneacha peata a bhí aige.

Saol 
Mac le Motilal Nehru, a bhí chun tosaigh sa dlí agus sa pholaitíocht, ab ea é, a rugadh in Allahabad sa bhliain 1889. Tar éis scolaíochta baile ag oide príobháideach agus seal i Scoil Harrow (1905-1907), d'fhreastail sé ar Ollscoil Cambridge (1907-1910). 

Bronnadh céim sna heolaíochtaí nádúrtha ar Nehru. D'fhreastail sé ar an Teampall Istigh i Londain ó 1910 go dtí 1912. Glaodh chun Barra Shasana air sa dara bliain. 

Ar ais san India, bhí Nehru ina abhcóide ina bhaile dúchais go ceann roinnt blianta. Ina Uachtarán ar an gComhdháil Náisiúnta Indiach arís agus arís eile (1929-30, 1936-37, 1951-54) ní raibh ach ceannaire amháin, Mahatma Gandhi, ní ba thábhachtaí sa troid ar son shaoirse na hIndia.

Príomh-Aire 

Mar chéad Phríomh-Aire na hIndia (1947-1964) bhí Nehru chun tosaigh maidir le roinnt polasaithe a bhfuil rian leanúnach acu go fóill ar India. Dhírigh sé a dhúthracht pholaitiúil den chuid is mó ar fhorbairt an gheilleagair - trí náisiúnú agus pleanáil lárnach - agus ar an mbeartas eachtrach (neamh-chomhghuaillíocht) a bhí aige, seachas ar bheartais intíre a mbeadh tionchar díreach acu ar an dlí.

Bhí tionchar nach beag ag Nehru ar an stáitse idirnáisiúnta. Bhreathnódh air mar cheannaire an Tríú Domhain.

Níor rinneadh athruithe ar dhlí pearsanta na Moslamach nuair a bhí dlí pearsanta na Hiondúch á athchóiriú, mar chuid de na hiarrachtaí níos forleithne chun idirdhealú ar fhorais na sainaicme agus na hinscne a shárú agus na mionlaigh a imeascadh leis an tsochaí nua a raibh i gceist ag Nehry. 

Chonaic Nehru chomh maith diúltú dá phlean go ndéanfaí an teanga oifigiúil eisiach den Hiondúis faoin mbliain 1965. Dá bharr sin, tá an Béarla i dtreis sa dlí anuas go dtí an lá inniu. Tharla sé sin ag an am céanna a theip air cosc a chur le hatheagrú mór na stát ar bhonn teanga sna caogaidí, cé go raibh eagla air conas a rachadh sé i gcion ar aontacht an náisiúin. 

Bhuail taom croí é, is cosúil, ar 27 Bealtaine 1964 agus in aois 74 bliain dó.

Nehru in Éirinn 
Thug Nehru cuairteanna ar Éirinn trí uairː  mar mhac léinn, sa bhliain 1907 agus mar Phríomh-Aire, sna blianta 1949 agus 1956.

Tagairtí 

Polaiteoirí na hIndia
Daoine a rugadh i 1889
Básanna i 1964
Binse Fiosraithe um Ábhair Phleanála agus Íocaíochtaí Áirithe

Bunaíodh an Binse Fiosraithe um Ábhair Phleanála agus Íocaíochtaí Áirithe le cúrsaí pleanála i mBaile Átha Cliath a fhiosrú sna 1990idí. Bhunaigh an Dáil an Binse sin sa bhliain 1997; thosaigh imeachtaí an Bhinse ar 4 Samhain 1997; agus tháinig tuarascáil eatramhach amach sa bhliain 2002.   D’eisigh sé a chúigiú tuarascáil, arb í a thuarascáil deiridh í, i Márta 2012 agus tháinig deireadh leis ar 22 Márta 2012.   

Is é an breitheamh Alan Mahon a bhí i gceannas ar an mBinse ón bhliain 2000 ar aghaidh agus is é Binse Fiosraithe Mahon a thugtar air go hiondúil (nó Binse Mahon).  
Tháinig an Breitheamh Mahon i gcomharbacht ar an mbreitheamh Feargus Flood, nuair a d'éirigh Flood as sa bhliain 2000 (chuaigh sé ar scor). Tugadh Binse Fiosraithe Flood air i rith an tréimhse Flood (nó Binse Flood).

Éilliú 
Bhí an t-éilliú i réim fud fad an chórais phleanála i gContae Bhaile Átha Cliath agus áiteanna eile in Éirinn sa 20ú haois. I measc na gcoireanna, ghlac an TD Liam Lawlor agus an aire rialtais Ray Burke le breabanna.    

I measc na leabhar ba mhó díol in Éirinn in 2002, bhí tuarascáil eatramhach an Bhreithimh Flood, ar díoladh breis agus 25,000 cóip di. Dhamnaigh an tuarascáil an bheirt iar-Theachta Dála de chuid Fhianna Fáil, Ray Burke agus Liam Lawlor. De réir na tuarascála seo, ghlac an tAire Burke na mílte punt ó thógálaithe ar nós Mr Bailey, Mr Brennan agus Mr McGowan.  

"Ar bhonn áitiúil, thug comhairleoirí áirithe droim láimhe do mhianta na ndaoine a thogh iad nuair a rinne siad athchriosú ar thalamh ghlas ar mhaithe le tríocha bonn airgid. Ba mhó an masla dár bpobal tacaíochta é nuair a cumadh bréaga áiféiseacha faoin airgead a tugadh dóibh."

Tionchar ar Pharthalán Ó hEachthairn 
Thug Bertie Ahern, an Taoiseach ó 1997 go 2008, fianaise “dhochreidte” don Bhinse sa bhliain 2007. Bhí 'rath fáistine' ag Ahern. De bharr an bhrú a bhí ag teacht air ón mbinse fiosraithe, d'fhógair Ahern go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008

Moltaí 
Rinne Binse Mahon 64 moladh a raibh sé mar aidhm acu feabhas suntasach a chur ar thrédhearcacht na pleanála in Éirinn i gcomhthéacs easnaimh shuntasacha stairiúla i ndáil le cinnteoireacht maidir le pleananna forbartha údaráis áitiúil agus maidir le feidhmeanna pleanála eile.   

Bhí ceapadh Rialaitheoir Pleanála neamhspleách, ag a mbeadh cumhacht chun formhaoirseacht a dhéanamh ar an gcóras pleanála in Éirinn, ar cheann de phríomhmholtaí an Bhinse. Bunaíodh Oifig an Rialaitheora Pleanála (ORP) go foirmiúil i mí Aibreáin 2019 de bhun moltaí a rinne Binse Mahon.

Féach freisin 

 Liam Lalor (TD, 1945-2005) 
Ray Burke (aire rialtais)

Naisc Sheachtracha 
 Láithreáin an bhinse

Tagairtí 

Polaitíocht na hÉireann
Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Éillitheacht
Patrick MacGill

Ba fhile agus úrscéalaí Éireannach é Patrick MacGill (24 Nollaig 1889–Samhain 1963), agus aithne air mar "The Navvy Poet", toisc go raibh sé ag obair mar spailpín roimh dul i mbun na scríobhneoireachta dó.

Rugadh Patrick, an duine ba shine de theaghlach aon duine déag feirmeora bhig, ar na Gleannta i dTír Chonaill.

Níor chaith sé féin ach trí bliana ar scoil. Chuaigh sé "chun a' Lagáin" is é dhá bhliain déag d'aois áit ar fhostaigh feirmeoir as Tír Eoghain é. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, chuaigh sé go hAlbain mar oibrí prátaí - "olc go leor d'fhir ach marfach do mhná" mar a scríobh sé. Nuair a bhí se ag sclábhaíocht, bhí se ag léamh agus ag scríobh.

Sa bhliain 1910, foilsíodh "Gleanings from a Navvy's Scrapbook", leabhar ina raibh chan amháin amhráin agus filíocht ach aistriúcháin ar shaothar La Fontaine agus Goethe.

B'éigin dó féin na costais foilseacháin a dhíol, ar nós mangaire, ó dhíol go doras i mbaile Grianaig (Greenock sa Bhéarla) ar thaobh Abhainn Chluaidh mar sin féin, ba sin an saothar a tharraing clú air mar an 'Navvy Poet'.

Naisc sheachtracha 
 Scoil samhraidh Patrick MacGill
 Patrick MacGill ag Project Gutenberg

Filí na hÉireann
Daoine as Contae Dhún na nGall
Daoine a rugadh i 1889
Básanna i 1963
Frith-Reifeirméisean

Ré i stair na Críostaíochta ab ea an Frith-Reifeirméisean. Ag am an Reifirméisin, d’admhaigh go leor Caitlicigh go raibh lochtanna ar an Eaglais ach ní raibh sé i gceist acu dul chomh fada is a chuaigh Martin Luther chun cúrsaí a athrú. 
Dúirt an Pápa Pól III go raibh gá le leasuithe.  

Chuir sé tús le Comhairle Thrionta (1545-1563). Rinne an Chomhairle seo roinnt socraithe faoi dóigh ar cheart an Eaglais a reáchtáil agus cén dóigh ar cheart sagairt a thraenáil.  

Chomh maith leis sin, áfach, dúirt an Chomhairle nach raibh an ceart ag Luther ná ag John Calvin.

Tagairtí 

Frith-Phrotastúnachas
Stair na hEaglaise Caitlicí
Na Gleannta

Is baile beag iad na Gleannta (Glenties as Béarla), atá suite in iarthuaisceart lár chontae Dhún na nGall. Fuair an baile a ainm de réir go mbuaileann dhá ghleann le chéile san áit ina bhfuil an baile suite.

Stair 
Feallmharaíodh Donncha Mac Dónaill, nó Denis Donaldson, ar 4 Aibreán 2006 sna Gleanntaí.

Cultúr 
Tháinig Pádraig Mac a'Ghoill  nó Patrick MacGill, file agus údar, as na Gleanntaí. Tá dealbh dó ag seasamh ar an droichead i lár an bhaile. Achan bhliain bíonn Scoil Samhraidh ina onáir ar siúl. 

Scríobh an t-údar Brian Friel faoi, mar 'Ballybeg'.  Bhí an dráma Dancing at Lughnasa suite i mBallybeg.

Tháinig Jimmy Campbell , fidiléir, as na Gleanntaí.

Tá go leor fidléirí thart ar cheantar na nGleannta agus bíonn féile ar siúil gach Deireadh Fómhair ag taispeáint an stíl fidléireachta Dhún na nGall.

Daonra 
Sa bhliain 2016, bhí 805 dhuine ina gcónaí sa bhaile.

Taispeánann an tábla seo athruithe sa daonra sna blianta anuas:

Daoine 
 Enda Bonner - polaiteoir, peileadóir
 Thomas F. Breslin - cornal
 Brian Friel - drámadóir
 Thomas Gildea - polaiteoir
 Patrick MacGill - file
 Patrick Cardinal O'Donnell - ardeaspag

Naisc sheachtracha 

 Glenties.ie
 Dun-na-nGall.com's - Glenties entry 
 countydonegal.com - Glenties entry

Tagairtí 

Gleannta
Hawley Harvey Crippen

Ba lia Meiriceánach é Hawley Harvey Crippen (11 Meán Fómhair 1862 – 23 Samhain 1910), nó an Dr. Crippen, mar ab fhearr aithne air, a cuireadh chun báis i bpríosún Pentonville, i Londain Shasana de dheasca gur dhúnmharaigh sé a bhean chéile.

Saol 
Rugadh Crippen in Coldwater, Michigan, SAM. Cáilíodh é mar dhochtúir leighis agus ar feadh 28 bliain chleacht sé a ghairm in Detroit, Philadelphia agus i Nua-Eabhrac. Ba i Nua-Eabhrac a casadh air Cora Turner, cailín seacht mbliana déag d'aois.

Sa bhliain 1903 ghlac sé post mar bhainisteoir comhlachta leighis i Londain agus an bhliain dár gcionn phós sé Cora. Tamall gairid ina dhiaidh sin, áfach, thit sé i ngrá le Ethel Le Neve, comhoibrí agus bean dhóighiúil de réir gach cuntais, agus chinn sé ar a bhean chéile a mharú. I mí na Feabhra 1910 thug sé miosúr marfach Scopolamine di, srac sé a corp óna chéile agus chuir sé i bhfolach i siléar é.

I mí Iúil tháinig an péas ar an gcorp. Idir an dá linn thug Crippen agus a bhean nua, a bhí gléasta in éide gasúir, a n-aghaidh ar Cheanada ar bord an SS Montrose.

Ar an drochuair, d'aithin duine dá comhphaisinéirí é agus nuair a chuaigh sé i dtír in Québec gabhadh é.

I gcultúr móréilimh 

 Bunaíodh Belle, 1961, ceoldráma le Wolf Mankowitz sa Strand Theatre i Londain, ar an chás.
 Rinneadh scannán dar theideal Dr Crippen 1962 den scéal, agus Donald Pleasance ag déanamh pháirt an dochtúra.
 Rinneadh Shadow of the Noose, sraith cláracha de chuid an BBC faoin abhcóide Edward Marshall-Hall, fear a chosain Crippen sa chúirt.

Féach freisin 
 J.H.H. Gaute agus Robin Odell, The New Murderer's Who's Who, 1996, Harrap Books, Londain
 The World's Most Infamous Crimes and Criminals. New York: Gallery Books, 1987. ISBN 0-8317-9677-4
 Nicholas Connell, Walter Dew; The Man Who Caught Crippen, Sutton Publishing (2005), ISBN 0-7509-3803-X
 Erik Larson, Thunderstruck. New York, Crown Publishers, 2006. ISBN 978-1-4000-8067-0

Naisc sheachtracha 
 SSMontrose etc 
 Dr. Hawley Harvey Crippen: Of Passion And Poison 
 Dr. Crippen: One Night In Camden 
 Crippen mystery remains despite DNA claim - BBC News

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1862
Básanna i 1910
Dúnmharfóirí
Lianna Meiriceánacha
Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann

Is í Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann foireann rugbaí oileáin na hÉireann. Imríonn siad i gComórtas na Sé Náisiún ina bhfuil trí grand slam" buaite acu - ceann sa bhliain 1948 agus ceann sa bhliain 2009,agus arís le déanaí ceann sa bhliain 2018.

Rugbaí in Éirinn
Comórtas na Sé Náisiún
Mícheál Ó Duibhir

Is iar-pheileadóir Gaelach agus iarbhainisteoir as Contae Chiarraí é Mícheál Ó Duibhir (Béarla: Mick O'Dwyer) a rugadh ar an 9 Meitheamh 1936 sa Choireán. Meastar go bhfuil sé ar dhuine de na peileadóirí agus bainisteoirí is fearr sa spórt riamh.

Eisean a bhí i bhfeighil fhoireann Chiarraí le linn ré órga na Ríochta idir na blianta 1975 agus 1989, tréimhse ina bhuadar ocht gcorn uile-Éireann agus dhá chorn déag Mumhan.

Ina bhainisteoir 
 Ciarraí (1975-1986)
 Cill Dara (1991-1994, 1998-2002)
 Laois (2003-2006)
 Cill Mhantáin (2006-2011)
 An Clár (2013)

Tagairtí 

Peileadóirí Chiarraí
Bainisteoirí peile Gaelaí
Daoine as Contae Chiarraí
Daoine a rugadh i 1936
Daoine beo
Algaí

Is plandaí simplí fótaisintéiseacha iad na hAlgaí, cuid díobh aoncheallach agus cinn eile ilcheallach. 
Is plandaí uisce iad a bhformhór agus glaoitear feamainn ar na cinn is mó agus is coimpléasaí. Meastar iad i measc 'na bplandaí' mar gheall ar a gcumas fótaisintéiseach, agus 'simplí', toisc nach bhfuil orgáin leithleacha na bplandaí uaisle acu
(m.sh. duileoga, fréamhacha nó fíocháin soithíocha).
Is féidir iad a idirdhealú ó protozoa, mar nach bhfuil an cumas fótaisintéiseach ag na protozoa.
Tá go leor díobh photoautotrophic, cé go mbíonn grúpaí acu mixotrophic, ag fáil fuinnimh ní amháin ó a gcumas fótaisintéiseach, ach freisin ó iontógáil nó comhshamhlú carbóin orgánaigh trí osmotrophy, myzotrophy, nó phagotrophy.

Aicmiú

Sainaithint 
 Abbott, I.A. and Hollenberg, G.J. 1976. Marine Algae of California. Stanford University Press, California. ISBN 0-8047-0867-3
 Brodie, J.A. and Irvine, L.M. 2003. Seaweeds of the British Isles. Volume 1 Part 3B. The Natural History Museum, London. ISBN 1-898298-87-4
 Burrows, E.M. 1991. Seaweeds of the British Isles. Volume 2. British Museum (Natural History), London. ISBN 0-565-00981-8
 Christensen, T. 1987. Seaweeds of the British Isles. Tribophyceae. Volume 4. British Museum (Natural History), London. ISBN 0-565-00980-X
 Dixon, P.S. and Irvine, L.M. 1977. Seaweeds of the British Isles. Volume 1. Part 1. Introduction, Nemaliales, Gigartinales. British Museum (Natural History), London. ISBN 0-565-00781-5
 Irvine, L.M. 1983. Seaweeds of the British Isles. Volume 1, Part 2A. British Museum (Natural History), London. ISBN 0-565-00871-4
 Irvine, L.M. and Chamberlain, Y.M. 1994. Seaweeds of the British Isles. Volume 1 Part 2B. The Natural History Museum, London. ISBN 0-11-310016-7
 Fletcher, R.L. 1987. Seaweeds of the British Isles. Volume 3 Part 1. British Museum (Natural History), London. ISBN 0-565-00992-3
 John, D.M., Whitton, B.A. and Brook, J.A. (Eds.) 2002. The Freshwater Algal Flora of the British Isles. Cambridge University Press, UK. ISBN 0-521-77051-3
 Stegenga, H., Bolton, J.J. and Anderson, R.J.1997. Seaweeds of the South African west coast. Boltus Herbarium, University of Cape Town. ISBN 0-7992-1793-X
 Taylor, W.R. 1957. Marine algae of the north-eastern coasts of North America. Revised edition. University of Michigan Press. Ann Arbor.

Ginearálta 
 Chapman, V.J. 1950.p.36.  Seaweeds and their Uses. Methuen & Co. Ltd., London.
 Guiry, M.D. and Blunden, G. (Eds) 1991. Seaweed Resources in Europe: Uses and Potential. John Wiley & Sons. ISBN 0-471-92947-6
 Lembi, C.A. and Waaland, J.R. (Eds.) 1988. Algae and Human Affairs. Cambridge University Press, Cambridge. ISBN 0-521-32115-8

Naisc sheachtracha 

 AlgaeBase - a comprehensive database of over 35,000 Algae (132,000 names), including seaweeds, with over 5000 images and some 40,000 references.
 Index Nominum Algarum

Eocaróit
Ríocht (bitheolaíocht)

Sa tacsanomaíocht, aicmítear orgánaigh de réir a gcosúlachtaí. Is í an Ríocht (nó Regnum) an rang tacsanomaíochta is airde (de réir staire), nó (sa Chóras Trí-fhearainn) an rang faoi bhun Fhearainn. 

Tá an Ríocht roinnte i ngrúpaí níos lú, a ghlaoitear fílim (phyla) orthu (nó i gcomhthéacsanna áirithe Ranna). Faoi láthair, i dtéacsleabhair Mheiriceánacha, úsáidtear an "Córas Sé Ríocht", mar a leanas: Animalia, Plantae, Fungi, Protoctista, Archaea, agus Eubacteria. Úsáideann Éire, an Ríocht Aontaithe agus an Astráil, srl. an "Córas Cúig Ríocht" (Animalia, Plantae, Fungi, Protista, agus Prokaryota nó Monera). Ba é an t-éiceolaí Robert Whittaker, a chum an córas seo, sa bhliain 1969.

Rinne Carolus Linnaeus (1707-1778), an luibheolaí Sualannach, a chum aicmiú na n-orgánach, idirdhealú idir dhá ríocht d'orgánaigh beo mar shampla, Animalia le ríocht na n-ainmhithe, agus Vegetabilia do ríocht na bplandaí. Roinn Linnaeus gach ríocht i ranganna, níos déanaí i bhFílim nó phyla i gcóir ainmhithe agus rannóga na bplándaí.

De réir a chéile, dealraíodh cé chomh tábhachtach is atá an t-idirdhealú prokaryote/eukaryote, agus chuir Stanier agus van Niel moltaí Edouard Chatton, chun cinn ins na seascaidí.

Cúig Ríocht 
D'aithin Robert Whittaker na Fungi (Fungais sa Ghaeilge) mar ríocht sa bhreis. Mar gheall ar sin, mhol sé, sa bhliain 1968, an córas cúig ríocht.

Bhí tóir ar an córas nua seo, ach go háirithe san Eoraip agus le mionleasú tá sé fós i réim i measc an lucht léinn, nó tá sé in úsáid mar bhunús le haghaidh na gcóras ilríocht.

Tá sé bunaithe go formhór, ar na difríochtaí cothaithe: bhí a Phlantae, den chuid is mó, ina uatrófaigh ilcheallacha, a Animalia ina heitreatrófaigh ilcheallacha, agus a Fhungi ina sapratrófaigh ilcheallacha. Na ríochtaí a bhí fágtha, Protista agus Monera, ba coilíneachtaí aoncheallacha agus coilíneachtaí simplícheallacha iad.

Sé Ríocht 

Timpeall na bliana 1980 chuireadh béim ar an fhíligineacht agus ar na ríochtaí a athsainmhíniú mar ghrúpaí monaifíléiteacha, comhdhéanta de orgánaigh neasghaolmhara.

Dul chun cinn úrnua

Achoimriú

Tagairtí

Féac freisin

Naisc sheachtracha 
 The five kingdom concept 
 Whittaker's classification 

Bitheolaíocht
Na Cluichí Gaelacha

Tugtar cluichí Gaelacha ar na cluichí dúchasacha a imrítear in Éirinn - peil Ghaelach na bhFear, peil Ghaelach na mBan, iomáint, camógaíocht, cluiche corr agus liathróid láimhe. Bhí na sean-spóirt Éireannacha ag imeacht i léig de réir a chéile agus an 19ú haois ag druidim chun deiridh, ach tugadh borradh an-mhór dóibh nuair a thosaigh an tAthbheochan Gaelach, agus le bunú an Chumainn Lúthchleas Gael sa bhliain 1884 ach go háirithe. 

Is iad na cluichí seo cluichí traidisiúnta náisiúnta na hÉireann. Réachtalaíonn Cumann Lúthchleas Gael iad (tá cumann speisialta ag peil na mban). Tá ceanncheathrú CLG i bPáirc an Chrócaigh, Baile Átha Cliath.

Stair 
Tá stair an-fhada ag cluichí Gaelacha, go mór mhór ag iománaíocht, cluiche a bhí ar siúl ag na Ceiltigh. Sa naoú haois déag, áfach, thosaigh laghdú ag teacht ar na cluichí seo. Fear é Micheal Cusack a bhí tugtha don Ghaeilge agus bhí an-imní air freisin faoin laghdú. Shocaigh sé aghaidh a thabhairt ar an gceist agus na cluichí a thabhairt chun fóirfe arís. Chas sé le roinnt daoine eile a bhí chomh díograiseach céanna leis féin. Is de bharr an fheachtais seo a bunaíodh Cumann Lúthchleas Gael ar an gcéad lá de mhí na Samhna 1884 i dTiobraid Árann.

Inniu 
Murach bunú an chumainn agus iarrachtaí an uasail Cusack, is cinnte beagnach nach mbeadh na cluichí Gaelacha againn inniu. Thug an Cumann deis do dhaoine a bheith páirteach sna cluichí, chuidigh sé leis an mbród agus a bhféinmheas mar phobal Éireannach. Tá fréamhacha an chumainn fite fuaite sa bpobal ag léibhéil éagsúla, sa pharóiste, sa chontae, go réigiúnach agus go náisiúnta. Tá an eagraíocht ar cheann de na cinn is mó ar domhan. Tá 3,000 cumann nó níos mó acu agus is mór an líon a thagann faoi thionchar an chumainn sa gcóras oideachais ach go háirithe. Fiú, tá cluichí Gaelacha le fáil ar fud an domhain. Imrítear craobh ceannais na gcluichí i bPáirc an Chrócaigh Bhaile Átha Cliath.

Na Cluichí

Peil 
Féach Peil Ghaelach 

An cluiche Gaelach is mó a imrítear ná peil. Imríonn dhá fhoireann i gcluiche. Bíonn 15 imreoir ag gach foireann. Déanann na himreoirí iarracht cúilín nó cúl a fháil (is fiú cúl amháin 3 chúilín). Tá sé beagán cosúil le sacar agus le cispheil.

Iomáint/camógaíocht 
Féach Iomáint agus Camógaíocht 

Imríonn fir iománaíocht, agus imríonn mná camógaíocht. Bíonn na cluichí an-chosúil le chéile. Tá cuid mhaith de na rialacha cosúil le peil, ach bíonn camán ag gach imreoir.

Liathróid láimhe 
Féach Liathróid láimhe 

Imríonn beirt daoine an cluiche seo in aghaidh a chéile ar phinniúr nó ar chúirt le balla.

Cluiche corr 
Féach Cluiche corr 

Tá cluiche corr cosúil le daorchluiche, agus imrítear le bata agus sliotar é.

Cluichí Gaelacha, Na
Míceolaíocht

Is í an mhícheolaíocht (b3) (ón Ghréighis μύκης, bunbhrí "Fungais") an brainse eolaíochta a dhéanann staidéar ar na fungaí, a n-airíonna géiniteach agus bithcheimiceach, a dtacsanomaíocht, agus a n-úsáid dhaonna mar fhoinse dhóiteáin, mhíochaineach (eg peinicillin), bhia, ( e.g. beoir, fíon, cáis, beacáin inite) agus siabhraiginí, maille lena ndainséir, mar shampla nimhiú nó ionfhabhtú.
D'eascair ón mhíceolaíocht an fhítea-paiteolaíocht, an staidéar ar ghalair plandaí, agus bíonn dlúthchónasc eatarthu toisc gur pataigin phlandaí formhór na bhfungas. Tugtar mícheolaí ar an bitheolaí a bhíonn ag plé leis an mhícheolaíocht .

 
Micribhitheolaíocht
Zó-eolaíocht

Is í an Zó-eolaíocht (nó an mhíoleolaíocht) (ón Ghréigis: ζῴον, zoion, "ainmhí"; agus λόγος, logos, "eolas") an brainse den bhitheolaíocht ina ndéantar staidéar ar bheatha ainmhithe. Rangaítear na hainmhithe ó aimsir Arastatail de réir cosúlachtaí seachtracha is timpeallachta. Chuir Linnaeus go mór leis an rangú, ionas go n-ainmítear gach ainmhí (is planda) le dhá ainm Laidineacha, ceann don ghné is ceann don speiceas. Leath réimse na míoleolaíochta go mór le cur i bhfeidhm modhanna oibre is tuiscintí as sutheolaíocht, fiseolaíocht, cíteolaíocht, bithcheimic, géineolaíocht is éiceolaíocht. Ba mhór an chabhair modhanna turgnamhacha nua freisin, agus forbairtí in ionstraimí de shaghas micreascóp leictreonach.
Prótaisteach

Is grúpa ilchineálach d'orgánaigh iad na prótaistigh ina n-áirítear na heocaróit nach féidir a aicmiú i ríocht eocarótach eile ar bith, ar nós na bhfungas, na n-ainmhithe, nó na bplandaí. De ghnáth, déiléaltar leo mar an ríocht Protista nó Protoctista.

Is grád paraifíléiteach iad na prótaistigh seachas grád monaifíléiteach nádúrtha, agus mar sin ní bhíonn mórán tréithe i gcomhpháirt eatarthu, ach amháin go bhfuil eagar sách simplí acu go léir—bíonn siad aoncheallach, nó bíonn siad ilcheallach gan fíocháin ardshainfheidmeacha acu. Chum Ernst Haeckel an téarma protista sa bhliain 1866(an tSean Ghréigis-πρώτος (protos), an chéad).

Eocaróit
Bod

Is é an bod nó an péineas  an chuid de bhaill ghiniúna an fhir a sháitear isteach i bhfaighin na mná le linn na comhriachtana, leis an síol a chur isteach i mbroinn na mná. Úsáideann an fear (agus ainmhithe fireannacha na mamach placainteach eile) a bhod lena mhún a chaitheamh freisin.

Anatamaíocht 

Bíonn breall ar bharr na sáfaí. Is é an breall an chuid is íogaire den bhod. Bíonn cadairne nó bosán ag bun na sáfaí. Istigh sa chadairne atá na magairlí. Is baill iad a bhfuil cruth ar nós uibheacha orthu na magairlí. Gintear síol an fhir sna magairlí.

Is é an péineas an t-aon ball den choirp, fireann nó baineann, ar féidir méadú agus laghdú as féin. Níl an cumas seo ag aon ball eile den choirp. De ghnáth, bíonn an péineas neamhtheann, ach chomh luath is a thagann éirí ar fhear, tosaíonn fuil ag líonadh an bhoid agus éiríonn sé, sé sin le rá méadaíonn sé agus éiríonn sé níos faide. Bíonn sé crua.

Ainmneacha malartacha 

Ball fearga ainm malartach air freisin. Is iomaí leasainm atá ag fir ar a mbaill. I measc na leasainmneacha atá air, tá adharc, ball, péineas, boidín, cipín, crann clis, cuiteog, ispín, matán an ghrá, pilibín, slat, slat fhearga, slat na seirce. I ndáiríre, níl teorainn le líon na n-ainmneacha ar an bpéineas.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Anatamaíocht
 
Gnéas
Úireolaíocht
An Sliabh Mór

Is sliabh i dtuaisceart Oileán Acla é an Sliabh Mór (671 m). Is é an sliabh is airde ar an oileán é. Tá baile tréigthe agus tuama ársa ar an bhfána theas. Bhí coilíneacht Phrotastúnach i nDumha Goirt, ar an taobh thoir den sliabh, i rith an 19ú haois. Is ag bun an tsléibhe a bhí teach saoire ag Heinrich Böll.

Acaill
Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Néifinn

Sliabh in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea Néifinn (806 m), gar do Chrois Mhaoilíona. Is í an dara sliabh is airde i gCúige Chonnacht.

Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Proinsias Mac an Bheatha

Scríbhneoir Gaeilge ab ea Proinsias Mac an Bheatha. Ní raibh an Ghaeilge ó dhúchas aige ach thug sé faoi í a fhoghlaim is bhain úsáid as leagan Gaeilge a ainm. Rugadh is tógadh sna Sé Chontae é go dtí go raibh sé ina dhéagóir. Bhí lámh aige i mbunú an nuachtáin Ghaeilge Inniu i 1943, agus é ina dhuine de bhunaitheoirí Ghlúin na Buaidhe freisin, i ndeireadh na bliana 1942. Bhí baint aige le bunú Foilseacháin Náisiúnta Teoranta sa bhliain 1947. Is iad beathaisnéis Shéamuis Uí Chonghaile Tart na Córa (1962), an díolaim aistí Seosamh Mac Grianna agus cúrsaí eile (1970) agus an t-úrscéal stairiúil Cnoc na hUamha na leabhair is tábhachtaí a tháinig óna pheann. Scríobh sé leabhair dírbheathaisnéise freisin, Téid focal le Gaoth (1967) agus Téann buille le cnámh(1983), chomh maith le I dTreo na Gréine (1988), leabhar aistí dírbheathaisnéisiúla ina dtugann sé cur síos ar stair na hirise Inniu agus ar an dóigh ar tháinig deireadh léi. Is é is ábhar don leabhar staire Dóchas Aduaidh ná bunú na nÉireannach Aontaithe. Rinne sé taighde ar dhuine de laochra an Éirí Amach sa bhliain 1798, Jemmy Hope, agus tháinig an leabhar Jemmy Hope - an Chéad Sóisialaí Éireannach i gcló sa bhliain 1985 . Bhí an-mheas aige ar scríbhneoirí Thír Chonaill mar Shéamus Ó Grianna, agus ar feadh tamaill, bhí sé mór lena dheartháir Seosamh Mac Grianna. Bhí sé ag iarraidh aithris a dhéanamh ar stíl scríbhneoireachta na beirte sin ina chuid saothar féin.

Tá cartlann de chuid Mhic an Bheatha le fáil do scoláirí "bona fide" i Leabharlann Shéamuis Uí Argadáin, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

Saothar 
 Dóchas Aduaidh. Bunú na nÉireannach Aontaithe 1791. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1991.
 Henry Joy agus Véarsaí Eile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1992
 I dTreo na Gréine. Foilseachán Náisiúnta Teoranta, Cathair na Mart, gan dáta
 Cnoc na hUamha. Foilseachán Náisiúnta Teoranta, Baile Átha Cliath 1978
 Irish for the People
 Tart na Córa
 Téid Focal le Gaoth
 Seosamh Mac Grianna agus Aistí Eile
 An Faoileán Bán
 James Connolly and the Workers' Republic
 Roth an Mhuilinn
 Téann Buille le Cnámh
 An Earnáil agus an Ghaeilge
 Mé Féin agus an Gairdín
 Jemmy Hope

Tagairtí 

Básanna I 1990
Daoine a rugadh i 1910
Scríbhneoirí Éireannacha
Málaga (cúige)

Tá Cúige Mhálaga suite ar an gcósta, i ndeisceart na Spáinne, sa chomhphobal féinrialaithe Andalucía. Tá teorainn aici leis na cúigí Cádiz, Sevilla, Córdoba agus Granada chomh maith agus an Mheánmhuir.

Tá achar 7,308 km² aici, le daonra de 1,641,098 (2012). Tá cónaí ar 2/5 de na daoine seo sa phríomhchathair Málaga.

Tá clú agus cáil uirthi i dtionscal na tuarasóireachta, de bharr na tránna iontacha ar an gcósta, go háirithe an Costa del Sol. Chomh maith leis sin tá rúdaí eile súimiúla le féiceail sa chúige sléibhtiúil ar nós fothracha El Chorro nó an Torcal in Antequera.

Tá an magnum opus a scríobh an cumadóir Cúbach Ernesto Lecuona, "Malagueña", ainmnithe i ndiaidh ceol na ngiofóg ón réigiún seo.

Tá 100 contae sa chúige seo. Is iad na Marbella, Vélez-Málaga, Antequera agus Ronda cathracha tábhachtacha eile.

Tagairtí 

Andalucía
Málaga
Cúigí na Spáinne
Cruachán

Sliabh in iarthar Oileán Acla gar do chósta thiar na hÉireann é Cruachán. Is éCruachán an sliabh is faide siar san oileán. Is iad aillte Chruacháin na haillte is airde in Éirinn, agus iad ar na tríú haillte mara is airde san Eoraip freisin. Tá siad 668m ar airde.

Acaill
Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Tíreolaíocht Chonnachta
Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington

Bhí Arthur Wellesley, an chéad díuc Wellington (1 Bealtaine 1769 - 14 Meán Fómhair 1852) ar dhuine de na saighdiúirí agus státairí ba thábhachtaí sa mBreatain i rith na naoú haoise déag.

In Éirinn a rugadh é (ag 24 Sráid Mhuirfean Uachtarach i mBaile Átha Cliath, an t-óstán Merrion inniu), de phór uasal.

Gníomhaíocht mhíleata 
Chaith sé tamall ina aide-de-camp do dhá Lord Lieutenant in Éirinn.

Throid Wellesley san Ísiltír agus san India, i gCath Seringapatam sa gCeathrú Cogadh Anglo-Mysore. Déanadh gobharnóir ar Seringapatam agus ar Mysore de ina dhiaidh sin.

Tharraing Wellesley cáil air féin mar ghinearál i leithinis na Spáinne agus na Poirtingéile i rith chogaidh Napoleon.

Tugadh grád marascal machaire (field marshall) dhó tar éis buanna in aghaidh na Fraince ag Cath Vitoria in 1813. 

Tar éis dhíbirt Napoleon in 1814, chaith sé tréimhse ina ambasadóir chun na Fraince. Déanadh Diúc de. Bhí sé i gceannas ar an arm a bhuail Napoleon ag Cath Waterloo sa bhliain 1815, ceann de na comhraic is iomráití, agus is tábhachtaí, i stair na hEorpa. B'fhearr aithne ar an Mharascal Machaire Arthur Wellesley mar The Duke of Wellington in dhiaidh sin.

Príomh-aire 
Nuair a bhí sé fós óg, toghadh é ina fheisire i bParlaimint na hÉireann. 

Chaith Wellesley dhá thréimhse ina phríomh-aire leis na Tóraithe, ar dtús idir 1828-30 agus arís in 1834. 

Ba ea Wellesley a bhí ina phríomh-aire njuair a ritheadh an tAcht Faoisimh do Chaitlicigh (Fuascailt na gCaitliceach) sa bhliain 1829. 

Bhí Wellesley ina phríomh-cheannasaí ar arm na Breataine go dtí gur cailleadh é in 1852.

Pearsanta 

B’Éireannach é Wellington féin ach ní raibh sé iomlán ar a shuaimhneas lena fhéiniúlacht. “Because a man is born in a stable, that does not make him a horse”, ráiteas a leagtar air. 

Mar oifigeach, bhí sé in Éirinn go minic chun saighdiúirí a earcú. Measadh gur Éireannaigh iad 30% dá shaighdiúirí Wellington in Waterloo. Agus mar gur tharla na himeachtaí seo i bhfad roimh an athrú mór teanga a bhain leis an nGorta Mór, is cinnte go raibh Gaeilge le clos. Fear ilteangach ba ea Wellesley, agus scileanna maithe cumarsáide aige. Mar sin, is cosúil go raibh an cúpla focal aige, ar a laghad.

Dóighiúil, láidir agus rachmasach,  bhí na mná  sa tóir ar Wellesley, agus ar an Duke níos déanaí. Agus  fear mór ban a bhí i Wellesley chomh maith.

Phós Wellesley Kitty Pakenham san Eaglais Naomh George, i mBÁC ar 10 Aibréan 1806.  Bhí beirt chlainne orthu ach d'éirigh sé scartha óna bhean agus leannáin luí go leor aige ar feadh a shaoil.

Féach freisin 

 Cogadh na Saoirse (An Spáinn)
 Cath Waterloo
 Fuascailt na gCaitliceach

Tagairtí 

Wellington
Wellington
An Páirtí Coimeádach
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Protastúnaigh Éireannacha
Wellington
Ridirí
Uaisleacht Eorpach
Daoine as Baile Átha Cliath
Ginearáil
Saighdiúirí Éireannacha
Monera

Tá an Ríocht Monera comhdhéanta de bhaictéir agus orgáinigh eile, an mórchuid díobh ina orgáinigh bídeacha, aoncheallacha lena n-ábhar ghéiniteach scaoilte sa chill.
Ní mar sin atá plandaí, ainmhithe agus eocaróit eile 
(núicléas fíor), is i núicléas na cille a mbíonn na crómasóim agus na géinte.
Tráth bhí an tuiscint ann go raibh Monera ina aon de chúig ríocht na bitheolaíochta, ach tá an tuiscint ann anois go bhfuil dhá ríocht i gceist: na heobaictéir agus na aircéabhaictéir.
Bhí cill phrócarótach ag tromlach na n-orgánach sa Ríocht Monera ( sé sin gan núicléas) Mar gheall ar seo,ar uairibh glaoití Prócarót nó Prócaróit ar an Ríocht seo.

Prócaróit
Clais Mhór

Is sráidbhaile í an Chlais Mhór (Clashmore i mBéarla) atá lonnaithe in Iarthar Chontae Phort Láirge, Éire. Suite ar an R671, tá an Chlais Mhór tuairim is cúig mhíle déag ó Dhún Garbhán agus ocht míle ó Eochaill i gContae Chorcaí.

Spóirt 

Tá stair fhada ag muintir peile agus iománaíochta na Claise Móire a théann siar go bunú an CLG. Imríonn an Chlais Mhór lena gcomharsan, Cionn tSáile Beag agus bhí rath ag an dá fhoireann roimh agus i ndiaidh a dteacht le chéile. Bunaíodh club peile i gCionn tSáile Beag sa bhliain 1885, bliain tar éis a cuireadh tús leis an gCumann Lúthchleas Gael. Laistigh de sé bliana, bhí Craobh Peile Phort Láirge buaite acu faoi dhó, sa bhliain 1886 agus arís i 1891. In iomlán, tá naoi gcraobh buaite ag foireann na Claise Móire/ Cionn tSáile Beag: 1886, 1891, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907, 1920, 1925. I mbliana, tá an club ag imirt ar leibhéal sinsir arís sa pheil agus ar leibhéal idirmheánach san iománaíocht. Tá ocht tuilsoilse ag an bpáirc imeartha, a bhuí le deontas ón gCrannchur Náisiúnta.

Áiseanna 
Tá ceithre tigh tábhairne le fáil sa cheantar, The Decies Bar, The Rising Sun agus 'The Old Still' sa tsráidbhaile féin agus The Ole Mill, lonnaithe I mBaile an Phoill, cúpla nóiméad ón gClais Mhór. Chomh maith leis sin, tá trí siopa timpeall na háite. Athchóiríodh sean-shéipéal ag barr an tsráidbhaile agus anois tá ionad oidhreachta le fáil ina áit.

Tagairtí 

Bailte i gContae Phort Láirge
Rang (bitheolaíocht)

Sa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is éard is Rang ná aicme tacsanomaíoch idir Ord agus Fíleam. 
Mar shampla, úsáidtear an Rang Mammalia in aicmiú Rang iad nó Ainmhí úsáidte in aicmiú na gcon, atá san Fhíleam Chordata (ainmhithe le nótacordaí) agus an Órd Carnivora (mamaigh atá ina fheoiliteoirí)

Aicmiú eolaíoch
Excavata

Is grúpa prótaisteach ar mhóran gcluichreán é Excavata. Coinníonn an catagóir fíliginiteach seo cineálacha éagsúla d'fhoirmeacha saorbheathacha agus siombóiseacha, san áireamh roinnt seadán atá tabhtach i ngalar daonna.

Prótaisteach
Fearann (bitheolaíocht)

Sa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is éard is fearann ( freisin mar sár-ríocht, nó impire) ná aicme tacsanomaíoch níos airde ná ríocht. De réir 'Córas na dTrí Ríocht, ceaptha ag' Carl Woese sa bhliain 1990,, tá 'Crann na Beatha' comhdhéanta de na trí fhrarann seo a leanas; Aircéigh, Eobaictéir agus Eocaróit.
Léiríonn leagan amach na dtacsón na bundifríochtaí éabhlóideacha sna géanóim.
Tá roinnt aicmiúchán malartach beatha ann:
 An Córas Dhá Ríocht nó 'Córas Sár-ríocht', ina bhfuil impireachta na bPrócarót(nó Monera) agus na nEocarót ann ag an barrleibhéal. 
 An Córas Sé Ríocht ina bhfuil seisear grúpaí ma a leanas luaite;Protista, Archaebacteria, Eubacteria, Fungi, Plantae, and Animalia.

Aicmiú eolaíoch
Comhbhrú fuaime

Is sampla de chomhbhrú sonraí é comhbhrú fuaime. Is é an aidhm atá leis ná méid comhaid fhuaime a laghdú. Cuirtear algartaim chomhbhrúite fuaime i bhfeidhm i mbogearraí fuaime trí comhbhrú/dí-chomhbhrú fuaime (audio codec i mBéarla) sna bogearraí.

Comhbhrú Fuaime gan Cailliúint 
Is samplaí iad Monkey's Audio, FLAC agus Shorten d'fhormáidí comhbhrúite fuaime gan cailliúint.

Comhbhrú Fuaime le Cailliúint 
Is samplaí iad MP3 agus Vorbis d'fhormáidí comhbhrúite fuaime le cailliúint.

Ceol taifeadta
Fuaim

en:Data compression#Audio
Loch Deán

Loch gar don Tóchar sa Chúige Laighean is ea Loch Deán.

Uiscí Laighean
Lochanna na hÉireann
Acaill Bheag

Oileán beag ar chósta theas Acla is ea Acaill Beag. Tá teach solais ar a chósta theas. Níl pobal seasta ann ó na 1960í ar aghaidh, ach anois bíonn daoine ina gcónaí ann ar feadh a chuid laethanta saoire.

Acaill
Contae Mhaigh Eo
Oileáin na hÉireann
Oileáin Mhaigh Eo
Tithe Solais na hÉireann
Géineas

Sa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is éard is Géineas ná aicme tacsanomaíoch faoi Fhine agus os cionn Speiceas. Tagann an focal ón Laidin genus ( i.e. "sliocht, teaghlach, cineál, inscne"), agus is rang tacsanomaíoch íseal-leibhéil é a n-úsáidtear in aicmiú na n-orgánach beo agus iontaisí.

Cosúil le mórchuid na n-aonad tacsanomaíocht eile, is féidir na géinis bheith roinnte ina fho-ghéinis ( uimh.uatha- fo-ghéineas) Tá díospóireacht ag dul ar aghaidh faoi láthair maidir leis an mbealach is fearr gur féidir géineas a shainmhíniú go cruinn.

Aicmiú eolaíoch
Inis Arcáin

Oileán amach ó chósta Iarthar Chorcaí í Inis Arcáin (Sherkin Island as Béarla). Bíonn báid farantóireachta ag taisteal anonn is anall idir an t-oileán agus Dún na Séad. Tá pobal beag ina gcónaí ann agus braitheann geilleagar an oileáin go mór ar an turasóireacht.

Naisc Sheachtracha 

 Suíomh gréasáin an oileáin

Oileáin na hÉireann
Oileáin Chorcaí
Contae Chorcaí
Dúnorgain

Is éard is dúnorgain ann ná marú duine nach dúnmharú é. Dúnorgain atá i gceist mura bhfuil mailís réamhcheaptha ag baint leis an marú, mar shampla má mharaigh an ciontóir duine a bhí ag spochadh faoi. Focal baininscneach é dúnorgain - is é an ginideach ná dúnorgaine nó dúnoircne.

Téarmaí dlí
Bás
Ordú urchoisc

Is éard is ordú urchoisc ann ná ordú cúirte a choisceann ar an duine fanacht sa bhaile, toisc go bhfuil sé de chlaonadh ann foréigean a dhéanamh ar a theaghlach. In Éirinn, tá eisiúint an ordaithe urchoisc bunaithe ar an Acht um Fhoréigean Baile ón mbliain 1996. Is í an chúirt dúiche a eisíonn na horduithe urchoisc. An duine a bhíonn á bhualadh nó á chéasadh ag a chéile nó ball eile dá theaghlach go tráthrialta, caithfidh sé freastal ar éisteacht cúirte le hordú urchoisc a bhaint amach don duine fhoréigneach. 

Má théann an duine atá faoi ordú urchoisc, má théann sé i gcóngar dá theaghlach, is féidir leis na Gardaí é a ghabháil láithreach bonn. Thairis sin, is cion coiriúil ann féin é an t-ordú a shárú, agus is féidir príosúnacht dhá mhí déag a ghearradh don chiontóir.

Féach freisin 
 Ordú sábháilteachta
 Urghaire

Naisc 
 CitizensInformation.ie - Orduithe Urchoisc, Sábháilteachta agus Cosanta 

Téarmaí dlí
Tommy Makem

Ceoltóir, amhránaí agus scéalaí Éireannach ab ea Thomas Patrick 'Tommy' Makem (4 Samhain, 1932 – 1 Lúnasa, 2007). Thuill sé aitheantas ar dtús mar bhall den ghrúpa The Clancy Brothers and Tommy Makem.

Gairm 
Chuaigh Makem ar imirce chuig na Stáit Aontaithe sa bhliain 1955.

Thosaigh na deartháireacha Clancy (Tom, Paddy agus Liam) agus Tommy Makem ag seinm amhráin tíre na hÉireann le chéile sna i lár na 1950idí.  Tháinig an chéad albam, ' The Rising of the Moon' amach sa bhliain 1956. Ar dtús, bhíodh an ceathrar acu ag canadh le chéile, go hiondúil in armóin /i gcomhcheol, le giotár agus faoi dheireadh le tionlacan bainseó Tommy Makem.

Bhí an cóiriú agus an canadh níos cosúla le grúpaí Meiriceánacha ná le grúpaí traidisiúnta in Éirinn. Ach bhí tionchar nach beag acu ar  na h-amhránaithe tíre timpeall an ama seo. 

Níor aontaigh go leor ceoltóirí traidisiúnta in Éirinn leis an gceol a bhí ar siúl ag na muintir Clancy agus Tommy Makem.  Ach sna Stáit Aontaithe, bhí Bob Dylan agus amhránaithe tíre eile faoi gheasa ag éisteacht agus ag faire orthu. Nuair a bhog Bob Dylan go dtí Greenwich Village, Nua-Eabhrac, i dtús na seascaidí agus é ina fhear óg, chas ségo rialta leo. 

Sna 1960idí, bhí na Clancy Brothers agus Tommy Makem in ard a réime i Meiriceá. 

In Éirinn, bhí athbheochan an cheoil traidisiúnta faoi lán tseoil. Sheinn Ciarán Mac Mathúna a gcuid amhrán ar an raidió náisiúnta agus d’éirigh Makem agus na Clancy Brothers níos clúití in Éirinn.  

De réir mar a chuaigh na 1960idí ar aghaidh, thosaigh grúpaí eile ag déanamh aithrise ar an stíl a bhí ag na deartháireacha Clancy agus Tommy Makem.

Ceol 
Ba ar an amhránaíocht is mó a bhí an bhéim i gceol na ndeartháireacha Clancy agus Tommy Makem agus thug siad inspioráid do ghrúpaí cosúil leis na Dubliners, Na Furey Brothers agus Sweeney’s Men.

Tá roinnt dá n-amhráin ón albam ‘The Boys Won’t Leave The Girls Alone’ fós le cloisteáil, mar shampla, ‘I’ll Tell Me Ma’, ‘As I Roved Out’, 'Will You Go Lassie Go?' agus ‘The Old Woman From Wexford’.

Beatha 
Trom ar an tobac nuair a bhí sé óg, bhuail ailse scamhóg é. Cailleadh Tommy Makem ar an 1 Lúnasa 2007 i New Hampshire, in aois 74 bliain dó.

Féach freisin 

 The Clancy Brothers

Tagairtí 

Ceoltóirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1932
Básanna in 2007
Daoine as Contae Ard Mhacha
Amhránaithe Éireannacha
Ceoltóirí tíre Meiriceánacha
Apusozoa

Tá Apusozoa (ó na focail Gréigise ἄπους- gan chosa, agus ζώο- ainmhí) comhdhéanta de ghéinis éagsúla phrótasónaí lascnaideacha. Bíonn meánmhéid na nApusozoa idir 5-20 μm, agus iad aimsithe in ithireacha agus gnáthóga uiscíochta, ina n-itheann siad baictéir. Tá trí ord díobh; apusomonadida, ancyromonadida, agus hemimastigidida.

Eocaróit