joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Giovanni Battista Morgagni

Lia is paiteolaí a rugadh i bhForli na hIodáile ab ea Giovanni Battista Morgagni (1682-1771). Chomhghaolaigh sé loit phaiteolaíocha le siomptóim i 700 cás, agus glactar leis mar athair anatamaíocht na ngalar.

Lianna Iodálacha
Daoine a rugadh i 1682
Básanna i 1771
Mórghuairneán

Cill ollmhór imshruthlaithe atá leathiata san aigéan, ar sruthanna dromchlacha a bhíonn inti. De réir mar a rothlaíonn sé, bíonn sruthanna géagacha ag dul isteach ann is ag imeacht as, ag fáil teasa ón atmaisféar is ón aigéan mórthimpeall air agus ansin ag cailliúint teasa. Cuireann an teas a iompraíonn mórghuairneáin go mór le haimsir is aeráid na dtíortha i ngar dóibh.
Edward Williams Morley

Ceimicí is fisicí a saolaíodh i Newark, New Jersey ab ea Edward Williams Morley (1838-1931). Rinne sé obair cháiliúil le Michelson (1887) ar ghluaiseacht choibhneasta an Domhain is an éatair (á bhréagnú), tomhas cruinn ar luas an tsolais, agus cealú theoiric an fhlógastóin. Rinne sé taighde tábhachtach eile ar ocsaigin is hidrigin.
Mormónta

Luibh aramatach ilbhliantúil le duilleoga airgeadacha liatha is bláithíní ilchodacha buí. Dúchasach don Eoráise, ach tugtha isteach in áiteanna eile. Faightear ola mormónta uaidh, a úsáidtear i gcógais leighis agus ábhair chun feithidí a ruaigeadh. Tugann sé an blas searbh d'aipsint.

Plandaí
Móroitreacha Thalamh an Éisc

Bráite tábhachtach le cúpla céad bliain san Aigéan Atlantach thuaidh amach ó Thalamh an Éisc. Ardchlár forleathan faoin aigéan anuas ar an scairbh ilchríochach atá ann, agus ba láthair thábhachtach póraithe iasc é. Ach de bharr ró-iascaireachta milleadh an bráite go tobann go luath sna 1990idí, agus iascaireacht Thalamh an Éisc freisin. Níl an bráite tagtha chuige féin fós.
Desmond Morris

Míoleolaí, ealaíontóir agus craoltóir is ea Desmond John Morris (a rugadh ar 24 Eanáir 1928 gar do Swindon Shasana), agus ar dhuine de na craoltóirí agus nádúraithe is cáiliúla ar domhan sa 20ú haois. 

Leabhar móréilimh ab ea a staidéar ar an iompraíocht dhaonna The Naked Ape (An tÁpa Nocht, 1967) agus rinneadh cláir teilifíse air.  

I measc leabhar eile leis, tá Manwatching (Ag Faire an Fhir, 1977), Illustrated Babywatching (Ag Faire Naíonán, le Léaráidí, 1995), Body Guards (Gardaí Coirp, 1999), Peoplewatching (Ag Faire na nDaoine, 2002) agus The Naked Woman (An Bhean Nocht, 2004).

In Éirinn 
Tá Morris ina chónaí i gCo Chill Dara ó 2019 amach. 

Tá a chuid saothair le feiceáil sa DIVA (Dún Laoghaire Institue of Visual Arts).

Féach freisin 

 David Attenborough

Tagairtí 
 

Bitheolaithe Sasanacha
Scríbhneoirí Sasanacha
Daoine Sasanacha
Daoine a rugadh i 1928
Daoine beo
Craoltóirí
Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Ealaíontóirí Sasanacha
William Morris

Ceardaí is file a rugadh gar do Londain ab ea William Morris (24 Márta 1834 - 3 Deireadh Fómhair 1896). Baint aige leis an mBráithreachas Réamh-Rafaeilíteach, ach dhírigh sé ar athbheochan na lámhcheirdeanna, maisiúchán tithe agus dearadh is déanamh troscáin.

Dearthóirí Sasanacha
Filí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1834
Básanna i 1896
Cód Morse

Cód dénártha chun teachtaireachtaí briathartha a tharchur a cheap Samuel Morse sna 1830idí. Seasann cuingriú sainiúil poncanna (gairide) is daiseanna (fada) do gach litir san aibítir, gach figiúir is gach marc poncaíochta. Mar shampla. is mar seo a dhéantar an glao guais SOS a chomharthú: · · · - - - · · ·. Saothraíodh cód feabhsaithe, cód idirnáisiúnta Morse, ag comhdháil Eorpach i 1851. I 1874 lainseáil an t-innealtóir Francach Jean Maurice Emile Baudot, cód níos fearr coigiltí. Úsáideadh ceann díobh i gcumarsáid ó long go tír go dtí 1999, agus úsáidtear i raidió amaitéarach iad an t-am ar fad. 

Cumarsáid
Samuel Morse

Ealaíontóir is ceapadóir a rugadh i Charlestown, Massachusetts ab ea Samuel Finley Breese Morse (27 Aibreán 1791 – 2 Aibreán 1872). Cheap sé an teileagraf maighnéadach (1832–1835) agus cód Morse (1838). Lainseáil sé ré nua teileachumarsáide leis an gcéad líne teileagraif idir Washington is Baltimore (1844). 

Daoine a rugadh i 1791
Básanna i 1872
Ceapadóirí Meiriceánacha
Péintéirí Meiriceánacha
Mórshrónach

Míol mór fiaclach le gob caol starraiceach. Ainm a úsáidtear ar dheilfeanna mórshrónacha, míolta móra mórshrónacha agus míolta móra fathachúla mórshrónacha.
Mórtheoiricí aontaithe

Teoiricí tuairimeacha a dhéanann iarracht an fórsa núicléach láidir, an fórsa núicléach lag, an fórsa leictreamaighnéadach is an forsa imtharraingteach a aontú in aon teoiric amháin. 

Beirt fisiceoirí ó na Stáit Aontaithe, Howard Georgi (1947-) is Sheldon Glashow (1932-), a rinne an iarracht is luaithe an chéad 3 cheann de na fórsaí bunúsacha seo a aontú, trí chrómaidinimic chandamach agus teoiric Glashow-Weinberg-Salam a chuingriú. 

Réamhinis siad go bhfuil dhá cháithnín fhorthroma ann, X is Y, a mbeadh mais timpeall 1015 oiread mhais an phrótóin acu, go meathfadh prótóin go mall, agus go bhfuil a leithéid is aonphoil mhaighnéadacha throma ann. 

Níor braitheadh ceachtar de na réamhinsintí seo ná ní bhfuarthas aon fhianaise thurgnamhach orthu fós. Tá an-deacracht fós imtharraingt a chur faoin imchlúdach teoiriciúil céanna, agus luaitear teoiricí ar a dtugtar forshreangáin i measc na mórtheoiricí aontaithe a bheidh ábalta an fhadhb seo a réiteach, meastar. Ach níl rath ar an obair seo fós.

Tagairtí 

Leictreamaighnéadas
Fréamh an Eolais
Mortlaíocht naíonán

I mbliain ar leith, comhairítear an líon naíonán i bpobal a fhaigheann bás taobh istigh den chéad bhliain d'aois, roinntear é ar líon iomlán na mbreitheanna, agus is é sin an ráta mortlaíocht naíonán don bhliain sin. Is tomhas maith é ar shláinte an phobail sin mar, nuair a bhíonn caighdeáin sláinteachais, sláintíochta is cothaithe íseal, faigheann an-chuid naíonán bás de bharr gastaireintrítis is ionfhabhtuithe scamhóg. Maidir le báis taobh istigh den chéad seachtain, tagann fachtóirí réamhbheireatais san áireamh chomh maith le héalanga ó bhroinn, réamhaibíocht, agus gortuithe le linn na breithe. Úsáidtear an ráta mortlaíocht imbhreithe chun na báis seo a thomhas: líon na naíonán a fhaigheann bás taobh istigh den chéad seachtain, suimithe le líon na marbh-bhreitheanna, roinnte ar líon iomlán na mbreitheanna. Bíonn gaol láidir idir mortlaíocht imbhreithe is meáchan íseal breithe, agus braitheann sé sin ar chothú bocht, bochtanas, toircheas iolrach, agus an mháthair a bheith ag caitheamh toitíní le linn toirchis. Tagann caighdeáin an chúram réamhbhreithe, an chnáimhseachais, agus na n-áiseanna atá ar fáil do leanaí beaga is réamhaibí go mór san áireamh freisin. Tá an dá ráta seo ag titim sna tíortha forbartha le 100 bliain le feabhsuithe eacnamaíocha is sóisialta, arduithe i gcaighdeáin sláinte phobail, agus forbairtí teicniúla sa mhíochaine.
Mósáic

Teicníocht chun patrúin ornáideacha is pictiúir a dhéanamh trí mhionphíosaí (tesserae) gloine daite, marmair nó ceirmeachta a chur in eagar cuí ar leaba stroighne. In úsáid ag na Rómhánaigh chun pábháil a dhéanamh, ag na Críostaithe luatha is na Biosántaigh i gcomhair múrmhaisithe in eaglaisí, agus na healaíontóirí Ioslamacha freisin. Athmhúsclaíodh suim sa mhósáic san Iodáil go déanach sa 19ú céad.
Moscadal

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don leathsféar thuaidh, a fhásann 5-10 cm ar airde. Ríosómach, na duilleoga roinnte i 3 dhuilleoigín fiaclach, na bláthanna scothghlas/buí ag déanamh cinn atá beagnach cearnach, bláth cúigpheitealach ag foirmiú gach taobh (tugtar clog halla an bhaile air freisin ar an ábhar seo), agus bláth ceathairpheitealach ar barr. 

Plandaí
Iarmhairt Mößbauer

Ionsú gan aisléim gáma-ghathanna ag ábhar is a n-astú ina dhiaidh sin is ea iarmhairt Mössbauer. An fisicí Gearmánach Rudolf Mößbauer (1929-) a d'fhionn an iarmhairt i 1958. De ghnáth nuair a ionsúnn adamh fótón gáma-ghathach, athastaíonn an fótón is aisléimeann an t-adamh, agus ar an mbealach seo bíonn tonnfhad an fhótóin astaithe níos faide ná tonnfhad an fhótóin ionsaithigh. Bhraith Mößbauer gur féidir le núicléis adamhacha, ag teocht íseal, fótóin gháma-ghathacha a ionsú is a athastú gan aisléim ina n-aonar. Is amhlaidh a tharchuirtear an aisléim go dtí toirt an ábhair, agus ní bhíonn iarmhairt ar fiú trácht uirthi ar an radaíocht astaithe. Tá speictriméadracht ar leith bunaithe ar an iarmhairt seo a úsáidtear chun deargaistriú na domhantarraingthe a bhrath. 

Fisic núicléach
Mótarbhádóireacht

Caitheamh aimsire is spórt ina dtaistealaítear thar uisce i soitheach atá fuinnmhithe le hinneall. Raon mór soitheach i gceist. Tá soithigh bheaga phearsanta a seasann duine air nó a suíonn sé ar scaradh gabhail air. Ag an gceann eile den raon tá mótarluaimh os cionn 100 m ar fhad. Fuinnmhítear a leithéid le hinneall (inneall díosail de ghnáth) atá folaithe taobh istigh den soitheach, nó inneall peitril 2 nó 4 bhuille taobh amuigh ar an soitheach. Tiomáineann na hinnill liáin nó, go minic i mbáid nua-aoiseacha, scairdeanna uisce faoi ardbhrú. I soithigh aeridinimiciúla is hidridinimiciúla a úsáidtear i rásaí mótarbhádóireachta, is féidir suas le 300 km san uair a bhaint amach. Tá rásaí mótarbhádóireachta ar siúl le níos mó ná 100 bliain.
Mothúchán

Staid shíceolaíoch ina bhflosctar mothuithe an duine, a fheictear mar mhalairt ar staideanna cognaíocha (mar a mbíonn na smaointe is na tuairimí réasúnach). I staidéir shíceolaíocha ar mhothúcháin déantar iarracht a gceangail le staideanna comhchéimneacha cognaíocha is físeolaíocha a thuiscint. I dteoiric shuntasach a thairg William James, bíonn mothúcháin duine inchurtha lena staideanna corpartha: mar shampla, spreagann broid imní mar go n-ardaíonn sé ráta an chroí. 

Mothúcháin
Mouflon

Caora allta le heireaball gearr is adharca ramhra cornaithe, an lomra gearr dorcha, na cosa is an taobh íochtarach bán. Dhá chineál ann: an mouflon Áiseach nó an chaora dhearg ó shléibhte oirdheisceart na hÁise, sinsear na caorach ceansaithe, agus an mouflon Eorpach ón gCorsaic is an tSairdín, a tugadh isteach in áiteanna eile. 

Mamaigh
Movietone

Ceann de na córais thosaigh chun fuaim ar scannán a thaifeadadh is a atáirgeadh. Chuir comhlacht Fox in úsáid é i 1927, i gcomhair nuachtríleanna ar dtús, ach ina dhiaidh sin i gcomhair a bpríomhscannán uile.
Muc fhaithneach

Muc allta atá dúchasach don Afraic ó dheas ón Sahára. Clúdach gann gruaige, go príomha ar a guaillí, aghaidh leathan leacaithe le 4 chnap de chraiceann tiubhaithe, cosúil le faithní, starrfhiacla móra cuaracha. Áitríonn sí an mínleach.
Múchóg

Planda is ea an mhúchóg, í bliantúil nó ilbhliantúil, seadánach, gan chlóraifill. Tá 200 speiceas di sa ghéineas Orobanche. Ní bhíonn feiceálach os cionn talún ach na spící tiubha bláthaithe. Na duilleoga laghdaithe ina lanna, na bláthanna déliopach i bhfaondathanna, donn den chuid is mó. Dúchasach do réigiúin theo mheasartha sa Seandomhan. Faigheann sí gach bia trí dhiúláin, ceangailte le fréamhacha an óstaigh. I measc na n-óstach bíonn eidhneán, giolcach sléibhe, nóiníní agus cuid mhaith eile. Mar sin féin, bíonn an chuid is mó de na múchóga sainiúil d'óstach amháin nó beagán óstach. 

Plandaí
Muciarann

Táirge foirnéis soinneáin is ea muciarainn. Ritear an t-iarann leáite i gcainéil isteach i múnlaí a bhíonn ceangailte leis na cainéil, cosúil le hál banbh ar chíoch a máthar. Bíonn céatadán ard carbóin san iarann múnla seo, timpeall 4%, agus is gá sin a laghdú go dtí níos lú ná 1% chun cruach a tháirgeadh. 

Miotalóireacht
Karl Alexander Müller

Fisicí a rugadh i mBasel na hEilvéise is ea Karl Alexander Müller (r. 20 Aibreán 1927). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1987 le Georg Bednorz as a bhfionnachtana i bhforsheoltacht in ábhair cheirmeacha ag teocht réasúnta ard.

Fisiceoirí Eilvéiseacha
Daoine a rugadh i 1927
Daoine beo
Muiléad

Is grúpa d'fhéar beagshíolach an-athraitheach iad na muiléid,<ref>Muiléad is ea planda arbhair a mbíonn grán beag biamhar air.' Tagairt:  </ref>
a fhástar go forleathan ar fud an domhain mar bharr gráin nó barr fodair agus bia an duine. Baineann formhór na speiceas dá ngairtear muiléad go ginearálta leis an treibh Paniceae, ach baineann roinnt muiléad le  tacsóin éagsúla eile freisin.

Is barraí tábhachtacha iad muiléid i dtrópaicí breacthura na hÁise agus na hAfraice (go háirithe san India, Mailí, an Nigéir, agus an Nígir), agus 97% de tháirgeadh muiléad i dtíortha i mbéal forbartha.   Is fearr an barr seo mar gheall ar a tháirgiúlacht agus a shéasúr gearr fáis  faoi choinníollacha tirime ardteochta.

Tá muiléid dúchasach do go leor áiteanna ar fud an domhain. Is é an muiléad is mó a fhástar ná an muiléad péarlach, ar barr tábhachtach é san India agus i gcodanna den Afraic. Is barr speicis thábhachtacha iad Eleusine coracana, Panicum miliaceum, agus Setaria italica.
Speiceas

Eragrostideae:
 *Eleusine coracana Eragrostis tef

Paniceae 
 Géineas Panicum:
 *Panicum miliaceum 
 *Panicum sumatrense 
 *Panicum sonorum 
 *Pennisetum glaucum 

 *Setaria italica 
 Géineas Digitaria 
 Digitaria exilis 
 Digitaria iburua 
 Digitaria compacta
 Digitaria sanguinalis 
 Géineas Echinochloa
Echinochloa esculenta
 Echinochloa frumentacea 
Echinochloa oryzoides
Echinochloa stagnina 
Echinochloa crus-galli 
 Paspalum scrobiculatum 

 Brachiaria deflexa 
 Brachiaria ramosa: 
 Spodiopogon formosanus

Andropogoneae 
 *Sorghum bicolor''' 
  Coix lacryma-jobi''

Tagairtí 

Féara
 
Barraí ón Afraic
Muinseac

Fíorfhia atá dúchasach don India is oirdheisceart na hÁise. Iomaire V-chruthach timpeall na haghaidhe, agus leanann géaga an V mar cholúin chnámhacha ag gobadh suas. Sna fireannaigh bíonn beanna gearra ar bharra na gcolún. Géaráin starraiceacha ag fireannaigh is baineannaigh. Is cosúil le tafann madra a ghlao.

Mamaigh
Muir

Cuid den aigéan, éadomhain go leor de ghnáth, sainmhínithe go scaoilte ag teorainneacha a bhaineann le tíortha mórthimpeall. Luíonn mara ilchríochacha os cionn cuid de scairbh ilchríochach, an Mhuir Thuaidh is Muir na Síne, mar shampla. Tá mara talamhiata, cosúil leis an Meánmhuir, aonraithe go hiomlán ar an aigéan, beagnach, gan ach cainéal caol amháin á gceangal le haigéan. Tá locha móra intíre ann freisin a dtugtar mara orthu, Muir Chaisp is an Mhuir Mharbh, mar shamplaí.
Muireachaoin

Seilide feoiliteach mara a bhfuil blaosc shainiúil air le fiafháis spíonacha. Cuid mhaith cineálacha de a itheann moilisc dhébhlaoscacha, ag brú na mblaoscanna oscailte chun a bhfuil ann a ithe. Is iad muireachaoine na Meánmhara príomhfhoinse an ábhar datha corcra ríoga.
Muirín

Iasc sliogánach débhlaoscach mara. Maireann sé gan ceangal le haon fhoshraith, agus é in ann snámh trína bhlaoscanna a bhualadh le chéile. Bíonn fáinne adharcán is roinnt súl mórthimpeall ar fhallaing a imill. Gabhtar é go trádálach mar bhia do dhaoine.
Muiríneach

Féar crua ilbhliantúil le riosóim dreaptha, dúchasach do chóstaí thiar na hEorpa. Seamaidí na duilleog infhillte, na panacail cosúil le spící. Féar ceannródaíoch coilíniúcháin, oiriúnaithe do choinníollacha tirime agus in ann adhlacadh le gaineamh aistreach a sheasamh. Cuirtear ar dhumhcha é leis an ngaineamh a tháthú le chéile.

Plandaí
Muirmhíle

Aonad luas loinge, ionann is timpeall 1.93 km san uair. Fadó, dhéanadh mairnéalaigh an luas a thomhas mar seo: Thógaidís giota adhmaid agus ghreamaidís píosa luaidhe leis. Bhíodh rópa agus snaidhm air gach 14.5 méadar. Cheanglaidís an rópa leis an ngiota adhmaid agus ligidís dó titim isteach san uisce. D'fhanadh an giota adhmaid socair ar bharr an uisce, agus ligtí don rópa sileadh amach léi i gcónaí. Tar éis 90 troigh a ligean amach, chastaí cloigín gainimhe 28 soicind bun os cionn. Ansin, le linn don ghaineamh a bheith ag titim, dheántaí na snaidhmeanna a chomhaireamh de réir mar a ghabhadh siad trí lámha an mhairnéalaigh. Ba shin luas na loinge ina mhuirmhílte (knots).

Loingseoireacht
Robert Sanderson Mulliken

Ceimicí is fisicí a rugadh i Newburyport, Massachusetts ab ea Robert Sanderson Mulliken (7 Meitheamh 1896 - 31 Deireadh Fómhair 1986). Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic i 1966 as a shaothar ar naisc cheimiceacha is struchtúr leictreonach móilíní trí mhodh na bhfithiseán móilíneach. 

Ceimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1896
Básanna i 1986
Lewis Mumford

Socheolaí is scríbhneoir a rugadh i bhFlushing, Nua-Eabhrac ab ea Lewis Mumford (19 Deireadh Fómhair 1895-26 Eanáir 1990). Scríobh sé ar ailtireacht agus cathrú i leabhair cosúil le The Story of Utopias (Scéal na nÚtóipí, 1922) is The City in History (An Chathair sa Stair, 1961), ag díriú aird an phobail ar dhrochiarmhairtí na teicneolaíochta ar an tsochaí.

Scríbhneoirí Meiriceánacha
Socheolaithe Meiriceánacha
Daoine as Nua-Eabhrac
Daoine a rugadh i 1895
Básanna i 1990
Karl Friedrich Hieronymous Münchhausen

Saighdiúir a rugadh i mBodenwerder na Gearmáine ab ea Karl Friedrich Hieronymous Münchhausen (1720-1797). Throid sé i bhfeachtais mhíleata sa Rúis i gcoinne na dTurcach, agus ina dhiaidh sin bhain cáil amach mar scéalaí ar a ghaiscí. Ach rinne sé an oiread sin áibhéile seafóidí gur úsáideadh a ainm chun cur síos ar scéal áibhéileach seafóideach.

Daoine Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1720
Básanna i 1797
Múnlach

Ábhar fuíll, fearadh daonna go háirithe, a iompraítear chun siúil ó thithe trí sheolphíopaí ar leith (fuálaithe). Tháinig úsáid córas uisce-iompartha chun múnlach a chur de láimh chun cinn go mór sna 1870idí, na fuálaithe ceangailte go díreach leis an bhfarraige trí shruth éalaithe (abhainn mar shampla), nó le feirm múnlaigh. Sa bhfeirm múnlaigh bíonn leapacha gainimh chun scannán geilitíneach baictéar a iompar, rud a fheidhmíonn mar scagaire chun na solaid a bhaint amach as an múnlach. Úsáidtear cóireálacha deasctha eile chun ábhair thuaslagtha a bhaint amach chun an t-eisilteach deiridh a bheith ina uisce glan inólta.
Múnláil insteallta

Próiseas a úsáidtear i ndéanamh plaisteach. Téitear an plaisteach amh, i bhfoirm ghráinneach, go mbíonn sé bog a dhóthain chun é a bhrú trí bhuinne isteach i múnla den chruth céanna leis an earra atá le déanamh. Nuair is teirmeaplaisteach atá in úsáid, bíonn an múnla fuar. Nuair is plaisteach teirmithéachtach atá in úsáid, coimeádtar an múnla te chun an t-imoibriú téachta a bhrostú. Bíonn an próiseas déantúsaíochta seo uathoibríoch i gcónaí, beagnach.
Córas dathanna Munsell

Córas chun dathanna a thomhas is a ainmniú a shaothraigh an t-ealaíontóir Meiriceánach Albert Munsell (1858-1918). Cuimsíonn an Munsell Book of Color (Leabhar Dathanna Munsell, 1929 ar aghaidh) 1,200 sampla, rangaithe de réir na n-idirchéimeanna is lú fordhatha, sáithithe is gléigile.
Ferid Murad

Cógaseolaí Meiriceánach a rugadh i Whiting, Indiana, ar 14 Meán Fómhair 1936, is ea Ferid Murad. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1998 lena chomhghleacaithe Robert Furchgott is Louis Ignarro as a gcúnamh i léiriú feidhm ocsaíd nítrigine mar mhóilín comharthaíochta sa chóras cardashoithíoch.

Albánach ón Mhacadóin a athair. Meiriceánach Críostaí a mháthair, agus tógadh mar Chríostaí é.
Cógaseolaí Meiriceánach a rugadh i Whiting, Indiana, ar 14 Meán Fómhair 1936, is ea Ferid Murad. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1998 lena chomhghleacaithe Robert Furchgott is Louis Ignarro as a gcúnamh i léiriú feidhm ocsaíd nítrigine mar chomharthamhóilín sa chóras cairdifeadánach.

Albánach ón Mhacadóin a athair. Meiriceánach Críostaí a mháthair, agus tógadh mar Chríostaí é. 

Daoine a rugadh i 1936
Daoine beo
Cógaseolaithe Meiriceánacha
William Murdock

Innealtóir is ceapadóir gás guail i gcomhair soilsithe ab ea William Murdock. (litrithe mar Murdoch freisin; 21 Lúnasa 1754 – 15 Samhain 1839) Rugadh gar do Shiorrachd Inbhir Àir an Earna in Albain é. Thosaigh a thionscal chun gual a dhriogadh le gás guail a dhéanamh i Resrudh sa Chorn i 1792.

Daoine a rugadh i 1754
Básanna i 1939
Innealtóirí Albanacha
Ceapadóirí Albanacha
Murlach

Is éard is murlach ann ná corp tanaí sáile, scartha ón bhfarraige oscailte ag baic oileán. Tarlaíonn a leithéid in áiteanna nach bhfuil mórán uisce ag taomadh ón talamh isteach sa bhfarraige. Is féidir go gcruthóidh sé sceireacha orgánacha murlaigh freisin, mar a dhéanann ataill choiréalacha is lionáin. 

Murlaigh
Tírghnéithe
Dobharlaigh
Múrmhaisiú

Péintéireacht nó snoíodóireacht ar bhalla. Tá a leithéid ann leis na cianta, agus úsáideadh teicníochtaí éagsúla thar na blianta. Tá cuid mhaith múrmhaisithe fós ann sa Mheánoirthear. Bhain na hÉigiptigh úsáid as leamhaol nó guais chun a dtuamaí a mhaisiú, ach bhain na Bablónaigh is na hAisiriaigh feidhm fhorleathan as snoíodóireacht rilífe ísle i gcloch. Ní mhaireann ach iarsmaí de mhúrmhaisiú na nGréagach, ach tá an-eolas ar mhúrmhaisiú na Rómhánach ón 2ú céad RC-79 AD, ó tochlaíodh Poimpé, Ercolano is Strabiae. Bhí freascónna is mósáicí acu. Bhí mósáicí an-choitianta sa ré Bhiosántach sa Róimh, agus bhí freascónna an-choitianta arís le linn na Meanaoise déanaí is na hAthbheochana. Sampla áitiúil de mhúrmhaisiú is ea saothar an dá thaobh ar bhallaí tithe i dTuaisceart Éireann, agus saothar na n-ealaíontóirí graifítí nach bhfuil teorannaithe don tír seo.
Robert Murphy

Mac gréasaí, matamaiticeoir a rugadh i Mala ab ea Robert Murphy (1806-1843). I 1824 d'fhoilsigh matamaiticeoir as Maigh Nuad réiteach ar sheanfhadhb, ciúb a aimsiú trí gheoiméadracht a bheadh ina dhúbailt ar chiúb eile, ach tharraing an t-ógánach Murphy cáil air féin trí bhotún sa réiteach a léiriú. Agus é fós ina fhochéimí in Ollscoil Cambridge d'fhoilsigh sé ailt ar mhatamaitic fheidhmeach sa bhfisic is cothromóidí ailgéabracha. D'fhoilsigh sé leabhar ar leictreachas agus sraith alt bunúsach ar anailís, inbhéartú, díbirt is suimeáil. Scríobh sé an leabhar údarásach A Treatise on the Theory of Algebraical Equations (Tráchtas ar Theoiric na gCothromóidí Ailgéabracha, 1839).

Básanna i 1843
Daoine a rugadh i 1806
Matamaiticeoirí Éireannacha
Musc

Cineál mimulus le bláthanna buí is ea an musc, atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, ó British Columbia go California. Shaothraítí é ar son bolaidh a bhain leis na ribí greamannacha ar fud an phlanda, ach cailleadh an t-airí seo agus níl aon bholadh ag an bplanda inniu.
Muscaed

Arm tine trom, an t-arm cos-slua is tábhachtaí ó dheireadh an 17ú céad go dtí lár an 19ú céad, ceannasach i ré Napoléon. An cró mín béal-lódáilte, agus gá le cuid mhaith traenála len é a oibriú i gceart. Ní raibh sé cruinn, agus bhí gá le ranganna cruinnithe saighdiúirí lena scaoileadh i roiseanna ar ghearr-raon chun a bheith éifeachtach.
Muscdhamh

Gabharantalóp mór atá dúchasach do thundra Artach Mheiriceá Thuaidh. An fionnadh an-tiubh fada mosach dúdhonn, na cosa gearr donn éadrom le crúba spréite. An ceann mór, coinnithe íseal, agus adharca leata ag teacht le chéile ag lár an chinn mar a bheadh clogad iontu is na reanna cuartha chun tosaigh. Maireann sé i dtréada. 

Mamaigh
Buaibhide
Musique concrète

Ceol a chomhdhéantar as eilimintí nádúrtha (fuaimeanna neamhleictreonacha, neamhcheolmhar den chuid is mó) a mheasctar is a láimhsítear ar téip nó le ríomhaire agus a athsheinntear trí challairí. Tháinig an próiseas is an t-ainm ón gcumadóir Francach Pierre Schaeffer (1910-1995) sna 1940idí.
Muskeg

Portach súsáin, draenáilte go dona, agus riasca a fhaightear i réigiúin tundra is taiga i dtuaisceart Cheanada. Faoina bhun tá talamh shíorshioctha, a reonn na cisil uachtaracha de sa samhradh chun coinníollacha fabhracha do phórú muiscítí a chur ar fáil.
Mustang

Pór capaill a d'fhorbair go nádúrtha i Meiriceá Thuaidh mar chapall fiáin. De shliocht capall Spáinneach a thug na hionróirí Spáinneacha isteach. Ní raibh capaill ag Indiaigh Mheiriceá roimhe sin. 1.4-1.5 m ar airde, agus úsáidtear é chun marcaíochta.
Mustard

Planda bliantúil a fhásann díreach suas le 1 m ar airde. Na duilleoga go domhain maothánach, na bláthanna buí croischruthach. Táirgtear mustard trádálach ó shíolta a mheiltear ó dhá chineál a shaothraítear ar scála ollmhór. Tá an mustard bán dúchasach don Eoraip, agus meiltear na síolta ina phúdar mín, sin nó meiltear fliuch iad i dtaos, i gCeanada, Sasana agus oirthear na hEorpa. Ní fios cad as an mustard dubh, ach fásann sé go nádúrtha go forleathan, ag táirgeadh ola mustaird.

 Catagóir:Glasraí duille
MX

Diúracán bailístíoch idirilchríochach le hairm núicléacha, a shaothraigh na Stáit Aontaithe sna 1960idí-1980idí. Dearadh é chun lainseáil ó ionaid ar tír. Lonnaíodh é i sadhlanna faoin talamh ag 100 láthair i meániarthar na Stát chun go mbeadh siad as raon diúracán ón Aontas Sóivéadach.
Myriapoda

Grúpa ilghnéitheach artrapód domhanda a chuimsíonn na mílechosaigh, na céadchosaigh is dhá rang bheaga eile, Symphyla is Pauropoda. An stoc roinnte i dteascáin, agus níl idirdhealú idir tóracs is bolg.
Nadair

Pointe ar an sféar neamhaí díreach faoi bhun an bhreathnadóra, agus mar sin dofheicthe. An pointe díreach os a comhair amach, ingearach os cionn an bhreathnadóra, tugtar an bhuaic air.
Nafta

Meascán leachtach hidreacarbón, gan dath, so-ghalaithe inlasta. Táirgtear é trí dhriogadh codánach peitriliam, tarra adhmaid nó tarra guail. Tuaslagóir orgánach a úsáidtear mar shreabhán glanta agus i ndéanamh gallúnaí is vearnaise.
Naftailéin

Solad criostalta gan dath le boladh géar. Sa mhóilín tá dhá fháinne beinséine agus 10 n-adamh carbóin ar fad. Faightear i dtarra guail í, agus is bunábhar í i ndéanamh péinteanna, feithidicídí is tuaslagóirí.

Naftailéiní
Lotnaidicídí
Naftól

Díorthú criostalta as naftailéin. Dhá shaghas ann, leis an bhfoirmle chéanna cheimiceach ach struchtúir éagsúla mhóilíneacha. Antaiseipteáin, atá inúsáidte i ndéanamh dathanna.
Naghas

Carraig gharbh ardchaighdeáin mheiteamorfach, le cuma stríocach de thoradh leithscaradh mianraí le dathanna dorcha is dathanna mílítheacha.
Naircisíocht

Riocht ina mbíonn duine i saobhghrá leis féin. De réir dealraimh, éiríonn sí as deacrachtaí ag staid luath éigin sa bhforbairt shíceolaíoch. Is féidir go léireofar í mar fhéintaispeáint ag duine, neamhshuim i lochtú, baothdhóchas go bhfuil cearta speisialta ag dul dó, samhlú go bhfuil laochas gnéasach, intleacht nó tarraingt gan teorainn aige.
Napailm

Lón cogaidh i bhfoirm boiscíní a chaitear ó eitleán de ghnáth. Bíonn na boiscíní lán de ghlóthach peitriliam, agus nuair a thiteann siad ar thargaid — feithicil nó foirgneamh treisithe, nó daoine — briseann na boiscíní, scaipeann an glóthach a ghreamaíonn le haon dromchla a dtiteann sé air, agus téann trí thine. Is é atá sa ghlóthach ná gallúnach alúmanaim d'aigéad naftaineach is aigéad pailmíteach. D'úsáid na Meiriceánaigh go forleathan le linn an chogaidh i Vítneam í.
John Napier

Matamaiticeoir Albanach a rugadh gar do Dhún Éideann ab ea John Napier (1550 – 4 Aibreán 1617). D'fhionn sé logartaim agus d'fhoilsigh an chéad tábla logartam. Thionscain sé úsáid an phoinc dheachúil i scríobh uimhreacha, agus thóg áiritheoir meicniúil le cóir slat a dtugtaí cnámha Napier uirthi.

Daoine a rugadh i 1550
Básanna i 1617
Matamaiticeoirí Albanacha
Nascadh hidrigine

Aomadh idirmhóilíneach idir leictreon leictridhiúltach in adamh amháin agus núicléas leictridhearfach hidrigine in adamh eile. Is iad na naisc hidrigine ina bhfuil adaimh fluairín is láidre, ach is coitianta iad siúd ina bhfuil adaimh ocsaigine. Tá siad seo tábhachtach chun airíonna an uisce a thuiscint. Is féidir go mbeidh naisc hidrigine i bhfeidhm taobh istigh de mhóilín ar leith (mar shampla, bíonn ról mór ag naisc hidrigne inmheánacha mar seo i gcinneadh struchtúr tríthoiseach gach próitéine). Luaitear an nasc hidrigine mar cheann de na naisc thánaisteacha cheimiceacha, mar mhalairt ar na naisc phríomhúla atá níos láidre. Is é nasc van der Waals an dara ceann.
Nascáil

Géinte a bhíonn gar go leor dá chéile ar chrómasóm, agus claonadh go dtarchuirtear le chéile le hoidhreacht iad. Tugtar grúpa nascála ar roinnt géinte mar seo ar chrómasóm.
Nascáil ghnéasach

Géinte a iompraíonn an X-chrómasóm is an Y-chromasóm agus na tréithe a rialaíonn siad. Tugtar X-nasc air freisin. I mamaigh, bíonn dhá X-chrómasóm ag an mbaineannach, agus X-chrómasóm is Y-chrómasóm ag an bhfireannach. Tarchuireann bean X-chrómasóm chuig a mac nó a hiníon, agus tarchuireann fear X-chrómasóm chuig a iníon amháin. Gné shainiúil d'oidhreacht X-nasctha is ea neamhláithreacht aon tarchur ó fhireannach go fireannach. An chuid is mó de na galair X-nasctha i ndaoine, faightear le hoidhreacht chúlaitheach iad, agus cuireann siad isteach ar na fireannaigh amháin (mar a tharlaíonn le haemifile is diostróife mhatánach Duchenne). Is beag géin fheidhmeach atá ar an Y-chrómasóm sa duine, agus mar sin glactar leis go bhfuil na téarmaí ‘nasc gnéasach’ is ‘X-nascadh’ ar comhchiall.
Nátalas páipéir

Iasc sliogánach muirí i bhfine na nArgonautidae, agus é cosúil le hochtapas. Dhá adharcán air is iad athraithe sa bhaineannach chun blaosc bhriosc sheachtrach uibhe a thál (an sliogán, mar a thugtar air). An baineannach timpeall 30 cm ar fhad, an fireannach 1 cm amháin. Dáilte go forleathan sna farraigí trópaiceacha is fo-thrópaiceacha.
Nathair choiréalach

Nathair nimhiúil is ea nathair choiréalach, é dúchasach don Domhan Úr (2 ghéineas, 65 speiceas) agus iarthar na hÁise (3 ghéineas, 16 speiceas). Is baill de fhine na nElapidae iad, cé nach grúpa tacsanomaíochta iad. Le bandaí géara ailtéarnacha dubha, buí is dearga de ghnáth. An nimh láidir, ach níl an nathair ionsaitheach. Ní féidir leis na goineoga gearra an nimh a instealladh go héasca. Faigheann an nathair greim ar an gcreach ina béal i ndiaidh an buille a bhualadh, nó beireann greim fiacla uirthi arís is arís eile.

Nathracha
Nathair choparcheannach

Nathair bhéaldearg atá dúchasach d'oirdheisceart na Stát Aontaithe. Barr an chinn scothdhearg/donn. Baineann sí greim as níos mó daoine ná aon nathair nimhiúil eile, ach is nimh lag a bhíonn aici agus is annamh a fhaigheann duine bás aisti.
Comhairle na h-Eaglaise Brice

Contae de chuid na hAlban is ea Comhairle na h-Eaglaise Brice.

Bailte 

 Allmhagh a Deas
 Am Binnean, Baile nan Cnoc, Bruach Charrainn, Baile Labhrainn
 Ceann Fhàil, Calafornaidh, Camlann, Carrann, Clachan a' Ghlinne, : An Cnoc Gorm, Ceann a' Mhonaidh, Coille Tor, Clach Uallais, Ceathramh-an-Iar
 Drochaid a'Bhuinne, Deanaidh, Droichaid Abhainne, An Dubh-Nis, Dùn na Bàis, An Dùn Mòr
 An Eaglais Bhreac
 Am Featha Taigh nan Clach, Fionn-Chrois
 Inbhir Ghrainnse
 Leth-Pheairt, Leathann
 Poll Mhonadh
 Reidean
 Sliabh Mhanainn
 Tom a' Phùir

Tíreolaíocht 

 Abhainn Carrann
 Balla Antonine
 Roinn Meadhanach

Cultúr  

 An Eaglais Bhreac Baile Ghreumaich, An Eaglais Bhreac Uachdar
 Stéisean Lheth-Pheairt

Ceantair chomhairle na hAlban
Nathair eitilte

Nathair ó oirdheisceart na hÁise a théann ar foluain ó chrann go crann. Léimeann sí amach san aer, leacaíonn a colainn, agus déanann roinnt S-chuar ionas go mbíonn cuid mhaith codanna dá colainn dírithe go cliathánach i dtreo a eitilte, ag feidhmiú mar sciatháin. Is féidir léi eitilt thar 20 m mar sin.
Nathair fhaithneach

De chlann na acrochordidae, a fhaightear ón India go dtí an Astráil. I bhfad níos oiriúnaí don uisce úr ná an tír. Lanna garbha uirthi a bhfuil cuma faithní orthu. Tugtar nathair uisce uirthi freisin.
Nathair nimhe

Nathair nimhiúil de chlann na viperidae a fhaightear san Eoraip, an Áise is an Afraic. Goineoga feadánacha aici a úsáideann sí chun an nimh a instealladh ina creach. Beireann an chuid is mó díobh áil bheo. Colainn ramhar acu le ceann leathan (na faireoga nimhe is na matáin chucu ar an dá thaobh), triantánach go minic, na goineoga ceangailte leis an ngiall uachtarach chun tosaigh, ag filleadh go maol i gcoinne an charbaid sa bhéal. Scriosann an nimh uaithi cealla is fuileadáin, agus tarlaíonn rith inmheánach fola dá barr. An t-aon nathair nimhiúil sa Bhreatain.

Laghairtí
Nathracha
Nathair seandomhain bhéaldearg

Nathair ón Áise, nach bhfuil san Afraic, le sloc beag ar dhá thaobh na haghaidhe, teasíogair. Is féidir léi seilg is ionsaí a dhéanamh i ndorchadas na hoíche trí theas na creiche a bhrath. Gaolta leis an máistir díthreibhe.
Nathair shligreach

Is éard is nathair shligreach ann ná nathair atá dúchasach don Domhan Úr, suas le 28 saghas ann. An t-eireaball le sligreach roinnte i dteascáin. Tá an tsligreach seo déanta as lanna modhnaithe, teascán nua curtha leis i ngach cleiteach nuair a chailltear seanteascán. Ionsaíonn an ghoimh na cealla fola.

Nathracha
Nathair talún

Nathair neamhurchóideach atá dúchasach don Seandomhan, ón Eoraip go dtí oirdheisceart na hÁise, agus Meiriceá Thuaidh. Maireann sí gar d'uisce, snámhann go maith, itheann froganna den chuid is mó. Sceitheann an fhaireog thimpireach ábhar le boladh bréan nuair a thagann scaoll uirthi. Tugtar nathair uisce uirthi i Meiriceá.
Nathairín

Sileacáit hidriúil maignéisiam, Mg3Si2O5(OH)4, a fhaightear i gcarraigeacha doigheartha bunata is ultrabhunata, cumtha trí dhianscaoileadh olaivín is pirixín. Dhá phríomhfhoirm ann: criosaistíl (cineál aispeiste), agus aintigirít. Ábhar bog glasdubh, a úsáidtear i ndealbhóireacht mhaisiúil.
Cothromóid Navier-Stokes

Cothromóid chasta a chuireann síos ar dhinimic sreabháin shlaodaigh, an gaol idir athruithe i luas an tsreabháin agus athruithe sa bhrú air is sna fórsaí slaodachta. Díorthaithe ag an innealtóir Francach Claude Navier agus an matamaiticeoir Éireannach George Stokes. Ní féidir réiteach a fháil uirthi ach i gcásanna ar leith.
Neachtar

Sreabhán siúcraithe a tháltar ag faireoga ar leith, faireoga meala, agus a fhaightear i mbláthanna de ghnáth, uaireanta ag orgáin eile. Feidhmíonn sé chun feithidí pailneora a mhealladh isteach agus pailniú a dhéanamh.
Néal móilíneach

Réaltnéal idir-réaltach lán de mhóilíní (ní hionann is adaimh), a bhraitear ón radaíocht mhicreathonnach uaidh. Tá cuid mhaith néalta móilíneacha mar seo i lár ár réaltra féin agus i réaltnéal an Bhodaigh.
Néal pláinéadach

Sceall gáis bheodheirg mórthimpeall ar réalta fhorásaithe, a teilgeadh amach as an réalta. Níl aon bhaint aige le pláinéad, ach amháin go mbíonn an diosca seo cosúil sa teileascóp le dioscaí a bhíonn mórthimpeall ar phláinéid áirithe. Bíonn na réaltaí seo i bpas déanach ina n-éabhlóid, agus timpeall 1-4 oiread mhais na Gréine. Tá na mílte díobh inár réaltra.

Réaltaí
Néalú

Sa bhfisic is an cheimic, is éard is néalú ann ná athrú ábhair ón staid sholadach díreach go dtí an staid ghalach gan dul tríd an staid leachtach. I measc na n-ábhar a néalaíonn ag gnáthbhrú an atmaisféir, tá dé-ocsaíd charbóin (oighear tirim) agus iaidín.
Neamhaidréinéirgeach neamhcholainéirgeach

Cur síos ar shnáithíní néarógacha uathoibríocha nach é noraidréinilín nó aicéitiolcoilín an néaratharchuradóir iontu. Freastalaíonn na néaróga seo ar na haerbhealaí, an lamhnán, an stéig is na baill ghiniúna. Is féidir gurb é ceann éigin de na púiríní (trífhosfáit adanóisín, mar shampla) an néaratharchuradóir NANC, nó peiptíd éigin (polaipeiptíd shoitheachghníomhach stéigeach, mar shampla).
Neamhchoinneálacht

Cailliúint éadoilteanach fuail nó faecais. Claonadh go dtarlaíonn sí nuair a mhéadaítear an brú i gcuas an bhoilg, le casacht mar shampla. Coiteann go leor i bpáistí, mar fhliuchadh leapa san oíche, fualrith oíche. Tarlaíonn sí do dhaoine aosta de bharr míbhaile ar na fáinní matánacha a dtugtar iatóirí orthu a rialaíonn rith an fhuail ón lamhnán agus gluaiseacht an fhaecais ón inne. Is féidir go ndéanfar dochar don iatóir fuail le linn breith clainne. Mar chóireáil, is féidir go mbeidh rath ar aclaíocht chun matáin an iatóra a neartú, athruithe cothaithe, drugaí nó máinliacht.
Neamhchomhfhios

Sa tsíceolaíocht, mothúcháin, spreagthaí, cuimhní is coinbhleachtaí mothúcháin nach mbíonn duine feasach orthu, ach a mbíonn iarmhairt acu ar a phróisis intinne is a iompar, mar bhrionglóid, nó rith focal a chuireann fíormhothúcháin in iúl. Mar mhalairt, ciallaíonn cuimhní fo-aireachtálacha cuimhní nach bhfuil duine feasach orthu ach go doiléir, ach ar féidir leis cuimhniú orthu ach díriú air.
Neamhluail

Neamhchomhordú na ngéag uachtarach is íochtarach, mar gheall ar theip an néarchórais lárnaigh luail na matán sna géaga sin a rialú, nó de bhrí nach bhfuil an néarchóras lárnach ag fáil eolais ar ionaid na ngéag sin sa spás.
Neamhoird mheabhracha

Grúpa riochtaí le siomptóim shíceolaíocha nó iompair, agus is féidir go mbeidh feidhmiú lagaithe i gceist freisin. Is féidir go dtarlóidh a leithéid mar thoradh ar éigeandáil reatha nó galracht éigin a fhéadfaidh a bheith marfach. Is féidir go mbeidh na cúiseanna bitheolaíoch, síceolaíoch, géiniteach, sóisialta nó fisiciúil.  

I measc na siomptóim, is féidir nach dtarlóidh gnáthfhrithghníomhartha d'eachtraí léanmhara, agus iompar claonaíoch.  

Ní bhíonn teorainneacha soiléire ag na neamhoird seo, agus is féidir nach mbeidh na siomptóim chéanna ag daoine leis an neamhord céanna.  

Samplaí de neamhoird mheabhracha is ea imní, gealtachas, neamhoird ite, scitsifréine, agus neamhoird codlata.  

Déantar staidéar ar leith ar mhoilliú intinne agus neamhoird forbartha, ach ní mar neamhoird mheabhracha.

Féach freisin 
 Sláinte in Éirinn

 Anóime
 Féinmharú

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Síciatraithe
Síceolaíocht chliniciúil
Neamhord mothachtálach séasúrach

Dúlagar geimhridh de bharr easpa sholas na Gréine. Bíonn tuirse is marbhántacht ar an bhfulangaí, chomh maith le dúil i gcarbaihiodráití, rud a chuireann lena mheáchan. Meastar go gcuireann an riocht seo isteach ar suas le 10% de dhaoine, a bheag nó a mhór, i rith an gheimhridh. Is eol go gcuireann solas isteach ar rithimí bitheolaíocha trí ábhair teachtaire hormónacha is néaraceimiceacha a fhuasclaíonn an fhaireog phinéalach. Is é an leigheas is fearr ná solas nádúrtha na Gréine, agus is maith d'an-chuid fulangaithe suí os comhair bosca solais ard-déine ar feadh 4-6 uair sa lá. Ní leor gnáthshoilsiú tí.
Neamhthorthúlacht

Éagumas coimpeartha, rud a chuireann isteach ar timpeall 10% de lánúnacha, de bharr an-chuid riochtaí a fhéadfaidh baint le ceachtar díobh. Sa bhaineannach cliseann an t-ubhsceitheadh go minic, agus sa chás sin is féidir na hubhagáin a spreagadh chun na hubháin a thál le hormóin ghónadatrófacha nó drugaí a fheidhmíonn ar an dóigh chéanna sa cholainn. Is féidir go gcuirfidh ionfhabhtú don cheirbheacs, bac sna feadáin útaracha (fallópacha) nó mínormáltachtaí sa bhroinn le cliseadh ubhsceite freisin. I measc na bhfachtóirí sa bhfireannach a chuireann isteach ar choimpeart, tá easpa nó táirgeadh easpach speirmeacha, agus gleanúint na speirmeacha de bharr a soghluaiseacht a bheith lagaithe go mór ag antashubstaintí frithspeirmeacha i séiream an fhireannaigh.
Néarahormón

Teachtaire ceimiceach a thálann néarchealla is a iompraíonn imshruthú na fola chuig na cealla targaide, mar a gcuireann sé a fheidhm i ngníomh. Mar shampla, tálann an néaraihipifis (bailiúchán néaraitheirminéal) sa bhfaireog phiotútach dhá cheann: an hormón antafhualach a chuireann asú uisce sna duáin ar aghaidh, agus ocsatóicin a chabhraíonn chun an bainne a chur amach as na cíocha.
Néarailge

Pian a éiríonn i néaróg chéadfach is a mhothaítear ar fud na coda de dhromchla na colainne a bhaineann leis an néaróg. Sa saghas is coitinne, daitheacha cinn, tarlaíonn pianta diana ina míthaomanna ar fud an chlár éadain, na haghaidhe, nó an ghéill, a bhfreastalaíonn brainsí den 5ú néaróg chráiniach ar na réimsí seo den chraiceann. Ní fios conas ná cén fáth a dtarlaíonn sé seo, ach tá seans go spreagann urlabhra, ithe nó gluaisní eile na haghaidhe é. Tá néarailge iarheirpéach ann a tharlaíonn tar éis ionfhabhtú heirpéis (an deir), agus néarailge bhracach a bhaineann le néaróga an bhacán láimhe (an mogalra bracach) is a léiríonn mar chráphian is pian thar na guaillí is síos na géaga. Éiríonn sí go minic as brú mínormálta ar néaróga dromlaigh sa mhuineál.
Neuroptera

Ord feithidí bunúsacha sciathánacha. De réir cineáil, dhá phéire sciathán le féitheacha cosúil le lása. Na béil simplí is oiriúnach chun greim a thógáil. Itheann na feithidí fásta is na larbhaí feithidí a shúnn súlach.
Néaraisíceolaíocht

Staidéar ar fheiniméin shíceolaíocha i gcomhthéacs a bhfuil ar eolas mar gheall ar eagrú is feidhmiú na hinchinne. Bíonn othair le dochar inchinne mar chúram ar an néaraisíceolaí go minic, agus bíonn siad ag iarraidh míchumais an othair sin a aithint i gceart, bealaí athshlánaithe a aimsiú, is ón eolas seo conclúidí áisiúla a dhéanamh ar fheidhmiú na hinchinne is na hintinne.
Néaraistéine

Néaróis ina ndéanann duine gearán go bhfuil an iomarca tuirse air. Ní bhfuarthas aon chúis fhisiciúil léi go dtí seo.
Néarapaiteolaíocht

Staidéar phróisis na ngalar a chuireann isteach ar an néarchóras. Cuimsíonn sí rith fola i gcodanna éagsúla na hinchinne, ionfhabhtuithe is ailsí na hinchinne is na scannán mórthimpeall uirthi, neamhoird mheathlúcháin cosúil le galar prión, galar Parkinson is gealtachas, neamhoird mheitibileachta, néarapatachtaí, agus neamhoird dímhiailinithe cosúil le hilscléaróis.
Néaratharchuradóir

Ceann den iliomad ceimiceán a fheidhmíonn mar iompróirí comharthaí trasna sionapsaí san inchinn nó an córas néarógach idir néaróin, sa cholainn i gcoitinne idir néaróin is matáin nó faireoga. Is iad na néaratharachuradóirí is tábhachtaí ná aicéitiolcoilín, aidréanailín (eipineifrín), noireipineifrín agus séireatoinin. Tarlaíonn galair áirithe inchinne, mar ghalar Parkinson, de bharr easpa táirgeadh dopaimín (a ndéanann an cholainn eipineifrín as) agus nóreipineifrín, agus uaidh sin tarchur easnamhach trasna sionapsaí san inchinn.
Néaratocsainí

Ábhair nádúrtha nó shaorga a chuireann isteach go sainiúil nó go hiomadúil ar an néarchóras. Samplaí is ea acainíteam a fhaightear ó acainít (agus nimh a d'úsáideadh trodairí in allód ar a gcuid gathanna is sleánna), piseánach a chuireann tús le lataireachas, comhdhúile orgánafosfaracha saorga (cosúil le néarghás), agus tocsainí de bhunús baictéarach, cosúil le tocsain teiteanais is tocsain Clostridium botulinium, ceann de na nimheanna is cumasaí ar eolas.
Néarchóras

An chuid den cholainn atá i mbun na codanna éagsúla a rialú is a iomlánú, agus modhanna a chur ar fáil chun gur féidir leis an ainmhí freagairt don timpeallacht athraitheach is a thaobh istigh a choinneail socair ag an am céanna. Cuimsíonn sé na néaróin, agus cealla a thacaíonn leo. Déantar eolas a aistriú idir néarchealla ag sionapsaí trí fhuascailt ábhair tarchuradóra. Déanann sé cumarsáid le fíocháin eile na colainne trí fhuascailt dhíreach ábhair tarchuradóra ar an bhfíochán (de ghnáth i gcomhar le hábhar cabhraitheach éigin eile, cosúil le heinsím) nó trí fhuascailt hormón isteach in imshruthú na fola (go díreach ón néarchóras nó ó fhaireoga eincríneacha faoina stiúir). Maidir le gach gníomhaíocht den néarchóras, bíonn 3 chomhchuid: gníomh céadfach nó glactha, gníomh iomlánaithe, agus gníomh luadrach nó feidhmithe. Sna hardainmhithe, tá an chomhchuid iomlánaithe níos forbartha ná na codanna gníomhartha eile, agus comhdhéanann sí mórchuid an néarchórais. Sa bhfoirm is simplí, mar shampla sna céalantrátaigh, ní bhíonn sa néarchóras ach líonra réscaipthe de chealla idircheangailte. De réir mar a éiríonn an t-ainmhí níos casta, éiríonn an líonra seo níos eagraithe ina chórda fada díreach, bailíonn na néaróga luadracha is na néaróga céadfacha, agus faoi dheireadh forbraíonn aonad mór iomlánaithe (an inchinn). I mamaigh roinntear an néarchóras ina chuid lárnach is a chuid fhorimeallach, an dá chuid ag feidhmiú le chéile mar aonad feidhmithe. Sa chuid lárnach atá an inchinn is corda an dromlaigh, agus gach fochuid eile sa chuid fhorimeallach. I measc neamhoird, galair is ionfhabhtuithe an néarchórais tá an néarailge, an phairilis, na galair prión, agus an teiteanas. 

Néarchóras
Néarchóras imeallach

An chuid den néarchóras atá eagraithe i líon ollmhór néaróg a cheanglaíonn an néarchóras lárnach le fíocháin eile na colainne. Roinntear é ina chuid uathchórasach, a bhaineann le freagairtí ainneonacha (uathoibríocha), agus an chuid shómach, a chuimsíonn sa duine dís néaróg cráiniach, agus timpeall 31 dís néaróg dromlaigh a bhíonn gníomhach i ngníomhartha deonacha, monatóiriú na timpeallachta seachtraí, agus cuid mhaith de thimpeallacht inmheánach na colainne.
Néarfiseolaíocht

Staidéar ar fheidhmiú an néarchórais in ainmhithe. I measc bealaí na néarafiseolaithe tá baint nó scrios néarfhíochán, spreagadh leictreach néarcheall is/nó taifeadadh na ríge ó nearchill (cosúil leis na fótaghabhdóirí sa reitine nó acsón na scuide) nó grúpa néarcheall (cosúil leis na gainglíní bunata is an mhótarchoirtéis in inchinní mamacha) le leictreoidí. Tagann teicníochtaí ó dhisciplíní eile in úsáid freisin, cosúil le tomagrafaíocht ríomhchuidithe, uathradagrafaíocht, histeafluairiseacht is eile.
Néarón

Is é atá i néarón (nó cillín néarach nó néarchill) ná cillín sa chorp a ligeann thart gach sórt spreagadh a bhaineann leis an inchinn, leis na céadfaí agus le gach sórt gluaiseachta agus corrú a bhaineann don corp. Is bunaonaid fheidhmithe i néarchóras an ainmhí iad. Déanann sé eolas a phróiseáil is a tharchur chuig fíocháin sprice (néaróin eile, matáin, faireoga), de ghnáth trí bhíthin ceimiceán (néaratharchuradóirí). I néarón veirteabraigh, de réir cineáil, bíonn cillchorp (le núicléas soiléir is cuid mhaith citeaphlasma mórthimpeall air), acsón amháin (le géaga teirminéil, oiriúnaithe chun eolas a iompar ón gcillchorp is trasna ceangal chuig na fíocháin sprice), agus deindrítí (ribí a phéacann amach ón gcillchorp is a ghlacann eolas ó theirminéil acsón ó néaróin eile chun an t-eolas sin a iomlánú ag an néarón). Ní bhíonn deindrítí i néaróin inveirteabrach. 

Tá cillíní áirithe a bhaineann le gluaiseacht agus corrú na ngéag agus agus an láir - néaróga mótair iadsan.

Tá cillíní eile a bhaineann leis na céadfaí, .i. leis an amharc, leis an éisteacht, le mothúcháin tríd an gcraicinn, le boladh agus le blasú. Néaróga céadfaí iadsan.

Tá cillíní eile a bhaineann le feidhmiú na mball beatha, ar nós na n-aenna, na scamhóg agus an bhoilg. Tugtar néaróga átanómacha orthu sin.

Tá cillíní eile a bhaineann leis an bpróiseáil a dhéanann an inchinn ar an eolas go léir a thagann isteach ó na néaróga céadfaí agus ó na néaróga átanómacha, chomh maith leis na mothúcháin intinne a bhaineann leo siúd. Tugtar néaróga comhcheangal orthu.

Bitheolaíocht
Neart teanntachta

An strus i dteannas is gá chun ábhar a bhriseadh. Úsáidtear σ mar siombail dó, agus tomhaistear in aonaid Pa (pascal) é. Maidir le miotal, bíonn an tréith seo ag a huasluach nuair a fhuartharraingítear ina shreang é. Nuair a chuirtear strus níos lú ná an neart teanntachta i bhfeidhm ar ábhar, tagann míchumadh (fadú) plaisteach ar an gcuid is mó díobh. Bíonn neart 2 × 109 Pa ag sreang cruach piano, agus σ = 2 × 108 Pa ag iarann teilgthe.
Neartú bia

Séard is neartú bia ann ná próiseas ina gcuirtear cothaitheach breise le bia ar leith. Mar shampla, neartaíonn na déantúsóirí gránbharra bricfeasta le hiarann. Cuirtear iallach ar dhéantúsóirí margairín vitimíní A is D a chur leis. Baineann rialtais feidhm as neartú bia chun cothaitheach áirithe a mhéadú ar mhaithe le sláinte an phobail. Déanann salann íodaithe (iadaín, I, curtha leis) cinnte de gur annamh a tharlaíonn ainglis (galar easpa iadaín) anois.

Cothú
Bia
Neascóid

Easpa ag bun falacail gruaige a chuireann tús le hat ardaithe deargtha, go minic pianmhar, sa chraiceann. Ionfhabhtú le Staphylococcus aureus is mó is cúis léi.
Joseph Needham

Bithcheimicí is staraí eolaíochta a rugadh i Londain ab ea Joseph Needham (9 Nollaig 1900 – 24 Márta 1995). 

D'fhoilsigh sé leabhar ceannródaíoch, History of Embryology (Stair na Sutheolaíochta, 1934), agus rinne taighde ar thraidisiún na Síne san eolaíocht, an teicneolaíocht is an mhíochaine. 

Ó 1956 d'fhoilsigh sé sraith ilchodach imleabhar, Science and Civilization in China (Eolaíocht is Sibhialtacht sa tSín). Tá 27 imleabhar den tsraith seo foilsithe go nuige seo.

Daoine a rugadh i 1900
Básanna i 1995
Bicheimiceoirí Briotanacha
Yuval Ne'eman

Fisicí, spiaire is polaiteoir a rugadh i dTel Aviv ab ea Yuval Ne'eman (14 Bealtaine 1925 – 26 Aibreán 2006). Rinne sé taighde ar shiméadracht i bhfisic na gcáithníní. Le Murray Gell-Mann chuir sé The Eightfold Way (An tSlí Ochtfhillte, 1964) in eagar. Toghadh ina bhall den Knesset i 1981 é, agus bhí sé ina aire eolaíochta is forbartha.

Daoine a rugadh i 1925
Básanna in 2006
Fisiceoirí
Neifeanailís

Staidéar scamall, méid is minicíocht foirmeacha éagsúla scamall. Úsáidtear íomháú satailíte den chlúdach scamall go minic i réamhaisnéis na haimsire.