Palawa kani

Is éard atá in palawa kani tionscadal a bhfuil de chuspóir aige teanga chineálach a chruthú atá cosúil le seanteangacha Bundúchasach na Tasmáine (Palawa), teangacha a chuaigh i léig.

Stair 

Chuaigh na seanteangacha Tasmánacha i léig nuair a cailleadh an cainteoir dúchais deireanach sa bhliain 1905. Tá iarracht á tabhairt anois ar theanga nua a chruthú chun a oiread den dúchas teangeolaíoch a athbheochan agus is féidir. Bhí idir ocht gcinn agus sé cinn déag de theangacha á labhairt sa Tasmáin tráth, ach ní mór an t-eolas atá ar aon cheann ar leith acu, agus ní mór focail a bhaint as gach teanga de réir mar is cuí. Faightear focail ón mBéarla féin de réir mar is gá - "he" agus "in", mar shampla. 

Tá amhras ar scoláirí áirithe nach féidir teanga chineálach Thasmánach a athchruthú agus a laghad sin eolais againn ar na bunteangacha. Admhaítear go mbeadh an-tábhacht leis na teangacha sin mar léiriú ar réamhstair theangeolaíoch imeall deisceartach na hAstráile, agus dá bhrí sin ar réamhstair theangeolaíoch an domhain, ach áitítear nár bailíodh ach fíorbheagán fianaise ar theangacha Tasmánacha sula ndeachaigh siad i léig i ndeireadh an 19ú haois. Tugtar le fios freisin, agus palawa kani á chumadh d'aonghnó ag dream áirithe, go mbaineann sin le haighneas polaitiúil agus cultúrtha idir an dá dhream Thasmánacha (na Palawa agus na Lia Pootah) a deir gur de shliocht Bundúchasach iad.

Tionscadal 

Thosaigh Theresa Sainty agus Jenny Longey, beirt oibrí teanga, ag obair ar an tionscadal sa bhliain 1999. Tá tairbhe á bhaint as a lán foinsí. Orthu sin tá dialann George Augustus Robinson (gníomhaire agus eadránaí), taifid de chuid shluaíocht Fhrancach d'Entrecasteaux sa bhliain 1793, focail a chuir Brian Plomley i dtoll a chéile, agus taifeadadh a rinneadh ar Fanny Cochrane Smith, duine de na cainteoirí dúchais deireanacha. 

Bhí roinnt den teanga á húsáid i dtús an 20ú haois ag teaghlaigh ar na hoileáin bheaga i gCaolas Bass agus ag teaghlach sa Tasmáin féin. Rinneadh díobháil don teanga nuair a d'aistrigh a lán teaghlach anonn go dtí an Tasmáin i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda de bharr an pholasaí imeasctha a bhí ann ag an am. Ach tá cuimhne ag na seanóirí ar chuid di fós agus is cuid de chaint na ndaoine riamh cuid de na focail. Bhailigh Theresa Sainty agus Jenny Longey os cionn céad focal le chéile ar rudaí a bhain leis an bhfarraige agus leis na hoileáin - sliogáin, iasc, ainmhithe mara agus plandaí. Bhí cuid mhaith de na focail sin á n-úsáid fós sa bhliain 1910. Rinneadh leabhar agus téip agus tugadh cuntas ar stair gach focail - cárbh as don fhocal, cé bhí á úsáid agus cén obair theangeolaíoch a rinneadh air. Tá fáil ag an bpobal Bundúchasach ar an eolas seo sna trí oifig réigiúnacha atá ag Lárionad Bundúchasach na Tasmáine. 
  
Múintear an teanga i mBunscoil Cape Barren, ar oileán eile i gCaolas Bass agus i Lárionad Bundúchasach na bPáistí in aice le Hobart. Baintear tairbhe as ghnóthaí an ghnáthshaoil chun labhairt na teanga a mhúineadh. Tá leabhair, dlúthdhioscaí, cairteanna balla agus cártaí pictiúir ar fáil. Bíonn baint ag muintir na bpáistí leis an obair, agus táthar ag iarraidh cuid nádúrtha den saol a dhéanamh den teanga.

Gramadach 
Teanga leithlisithe is ea palawi kani agus tá struchtúr ainmní-briathar-cuspóir (ABC) aici. Tagann aidiachtaí roimh an ainmní. Níl comhartha ar leith ar an iolra: ciallaíonn nayri kati "uimhir mhaith" nó "uimhreacha maithe". Tagann an diúltach roimh an mbriathar: is ionann putiya makara agus "gan stopadh" nó "ní stopann". Ar éigean a úsáidtear príomhlitreacha sa litriú. 

Tá bunstruchtúir na teanga cosúil lena leithéid i dteangacha Bundúchasacha eile.

Forainmneacha 
Úsáidtear mapali ("mórán") mar iarmhír iolra ar roinnt forainmneacha agus sealbhach. 

Is féidir táthmhíreanna treocha a chur le sealbhaigh, mar a leanas: -tu (go dtí/i dtreo) - mana-mapali-tu (go dtí ár…) nó -ta (ar) - nika-ta (ar a n-…).

Forainmneacha sealbhacha 

Tagann sealbhaigh i ndiaidh an ainmní: ciallaíonn milaythina mana "ár dtír".

Briathra 
 kipli : ith
 krakapaka : faigh bás
 laykara : rith
 liyini : can
 makara : stop
 mulaka : seilg
 ningina : faigh
 takara : siúil
 tapilti : téigh
 tunapri : 1. tuig, a fhios a bheith agat 2. cuimhnigh ar
 yangina : snámh

Focail eile 
 kanaplila : déan rince
 kani : teanga
 katin : uimhir
 katina : trá
 kitana : girseach
 kunnikung : Carpobrotus
 lakri : raithneach chrainn
 laymi : riamh
 luna : bean
 lutana : gealach
 luwana : cailín
 luwutina : páistí
 luyni : cloch, carraig
 mapali : mórán
 milaythina : tír
 muka : farraige
 mukra : madra
 munawuka : cearc
 mungalina : báisteach
 nala : talamh
 nayri : go maith, sona
 nika : seo
 nuyina : spiorad
 oanyi : bogha báistí
 pakana : muintir, daoine
 palawa : Bundúchasach Tasmánach
 payathanima : valbaí
 pliri : buachaill
 poatina : uaimh
 purinina : diabhal Tasmánach
 putiya : ní, gan
 rayakana : amhrán
 raytji : duine bán, Eorpach
 redpa : corrmhíol
 ringina : poll i dtalamh
 rrala : láidir
 temma : bothán
 timita : pasam
 tiya : cac
 tiyuratina : gaoth
 warina : saghas éisc shliogánaigh
 waypa : fear
 wura : lacha
 wurangkili : spéir
 yula : cánóg earrghearr

Logainmneacha 
 kunanyi : Mount Wellington]]
 kutalayna : Jordan River
 larapuna : Eddystone
 lumaranatana : Cape Portland Country
 lungtalanana : Clarke Island
 lutriwita : An Tasmáin
 narawntapu : Asbestos Range
 preminghana : Mount Cameron West
 putalina : Oyster Cove
 tayaritja : Furneaux Islands
 truwana : Cape Barren Island
 wargata mina : Judds Cavern
 wukalina : Mount William National Park

Uimhreacha 

Thug Theresa Sainty agus Jenny Longey na huimhreacha 1 - 10 chun solais agus bhain feidhm as tréithe gramadúla na mbunteangacha chun córas uimhrithe a chumadh a théann chomh fada le milliún.
 
 pama : 1 
 paya : 2
 luwa : 3
 wulya : 4
 mara : 5
 nana : 6
 tura : 7
 pula : 8
 tali : 9
 kati : 10
 pamakati : 11
 payakati : 12
 luwakati : 13
...
 payaka : 20
 luwaka : 30
 wulyaka : 40
...
 pamaki : 100
 payaki : 200
 luwaki : 300
 wulyaki : 400
 maraki : 500
 nanaki : 600
 turaki : 700
 pulaki : 800
 taliki : 900
 pamaku : 1000
 payaku : 2000
 luwaku : 3000
 wulyaku : 4000
 maraku : 5000
 nanaku : 6000
 turaku : 7000
 pulaku : 8000
 taliku : 9000

Phrases 
 he yangina in muka : snámhann sé san fharraige (sé + snámh + in + farraige)
 milaythina nika milaythina mana : is í an tír seo ár dtírne (tír + seo + tír + ár)
 mina putiya tunapri raytji kani : ní thuigim Béarla (mé + ní + tuig + Eorpach + teanga)
 mina kani palawa kani : labhraím palawa kani (mé + labhair + dúchasach + teanga)
 mina takara on milaythina mana : seasaim ar mo thalamh (mé + seas + on + talamh/tír + mo)
 mukra mana laymi putiya nayri : níl mo mhadra riamh gan a bheith go maith (madra + mo + riamh + ní + maith)
 mukra mana nayri mapali : tá mo mhadra go han-mhaith (madra + mo + maith + mórán)
 nina tunapri mina kani : an dtuigeann tú céard táim a rá? (tú + tuig + mé + labhair)
 ningina paruwi mimara : faigh an sceartán sin (faigh + sceartán + sin)
 tapilti ningina mumara prupari patrule : téigh faoi choinne adhmaid le haghaidh na tine (imigh + faigh + adhmad + do + tine)
 taypani pinikita : tar faoi dheifir (tar + deifir)
 waranta mulaka payathanima : táimid ag seilg valbaithe (muid + seilg + valbaí)
 waranta putiya makara : ní stopfaimid (muid + ní + stop)
 waranta tapilti nayri : táimid ag imeacht, ok? (muid + imeacht + maith)
 ya : Dia dhuit!
 ya pulingina : fáilte romhat/romhaibh!
 ya tawatja : Dia dhuit (ar maidin etc.)!

Téacsanna 
Seo adhmholadh de chuid an Tasmanian Aboriginal Centre Language Program a tugadh sa bhliain 2004 ag ceiliúradh sléacht Chamas Risdon sa bhliain 1804.

Téacs eile ó na cláracha míniúcháin i bPáirc Kunanyi.
{| class="wikitable"
|milaythina nika milaythina-mana
|Is í ár dtírne an tír seo
|-
|pakana laykara milaythina nika mulaka
|Ritheadh Bundúchasaigh ar an tír seo ag seilg
|-
|pakana-mapali krakapaka milaythina nika
|Fuair mórán acu bás asneo
|-
|tapilti larapuna, tapilti putalina
|ó Rinn Eddystone go dtí Camas na nOisrí
|-
|tapilti kunanyi  tapilti tayaritja|Ó Kunyani (Mount Wellington) go dtí oileáin Chaolas Bass
|-
|waranta takara milaythina nara takara|Siúlaimid mar a siúlaidís
|-
|nara taymi krakapaka waranta-tu waranta tunapri nara|Ní marbh linn iad fad is cuimhin linn iad
|-
|milaythina nika waranta pakana|san áit seo
|-
|waranta palawa, milaythina nika'|Sinne na Palawa agus is linne an tír seo|-
|}

 Féach freisin 
 Teangacha Bundúchasacha na hAstráile
 Yolngu Matha
 Woiwurrung

 Le léamh 

 "Pakana Luwana Liyini" 2005 (CD), Tasmanian Aboriginal Centre Inc
 Plomley, N.J.B.. A word-list of the Tasmanian aboriginal languages. N.J.B. Plomley and the Government of Tasmania 1976 
 Sainty, T "Tasmanian places and Tasmanian Aboriginal language" 2005, Placenames Australia Newsletter of the Australian National Placenames Survey''

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Dewayne Everettsmith ag rá amhráin in palawa 

Teangacha na hAstráile