joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Tír an Fhia

Baile beag is ea Tír an Fhia atá suite in oileán Gharmna, in iardheisceart Chonamara, thart ar shé mhíle is tríocha ó Chathair na Gaillimhe. Is baile fearainn beag ciúin é freisin, atá míle agus ceathrú ar fhad agus timpeall leathmhíle ar leithead.

Tá an baile é féin ag síneadh le cuan foscúil ar a dtugtar Cuan an Fhir Mhóir. Tá an talamh san áit clochach agus tá portaigh agus go leor sléibhte sa gceantar freisin. Fásann gach cineál bláth san áit agus tá radharcanna áille le feiceáil thart timpeall. Tá an talamh roinnte suas ina phíosaí caola fada, ag síneadh síos go cladach. Ní baile mór tionsclaíoch é Tír an Fhia agus braitheann an chuid is mó de na daoine ar an iascaireacht mar shlí bheatha, ach caithfear a rá go bhfuil seo ag athrú go sciobtha. Tá eastát tionsclaíoch ann, ina bhfuil comhlachtaí ar nós More Net Teoranta agus Seaspray ag feidhmiú. Is comhlachtaí beaga go leor acu sin, áfach, nach bhfuil ach lear beag daoine ag obair iontu. Roinnt blianta ó shin, bunaíodh tionscadal nua oideachais, Muintearas, áit a gcuirtear cúrsaí foghlamtha agus oiliúna ar fáil don phobal, cúrsaí a dhíríonn den chuid is mó ar fhorbairt scileanna ríomhaireachta. Tá siopa amháin sa mbaile ar a dtugtar Tí Joe Mhic an Iomaire. Mar aon leis sin, tá séipéal ann darb ainm Séipéal Naomh Muire gan Smál agus scoil náisiúnta Thír an Fhia, a bhfuil suas le céad tríocha gasúr ag freastal uirthi. Reáchtáiltear chuile chineál imeachta i Halla Spóirt na scoile, ó champaí peile go club óige. Mar gheall go bhfuil muid ar an gcósta, tá go leor céibheanna beaga scoite timpeall, chomh maith le trá álainn ar a dtugtar an Trá Mhóir. Sa samhradh, bíonn Tír an Fhia cosúil le baile mór leis an méid cuairteoirí a bhíonn san áit. Freisin, mar gheall go bhfuil sé lonnaithe i gceantar Gaeltachta, tagann Gaeilgeoirí ó chuile chearn den tír chugainn ag foghlaim ár dteanga álainn.
Bailte fearainn na hÉireann
Bailte i gContae na Gaillimhe
Neit

I Miotaseolaíocht na nGael, dia an chogaidh an ea Neid (Sean-Ghaeilge Néit).  Seanathair Bhalair (na bhFomhórach), agus fear chéile Neamhain, ach scaití Badhbh, ab ea é.  Deirtear chomh maith gurbh uncail an Daghdé é, a thug Aileach Néit dó, a deirtear i mball eile gurb uaigh Aodha mhic Daghdé é.

Maraíodh Neid sa Dara Cath Maighe Tuireadh.

Sanasaíocht
Is amhlaidh go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bPrótai-Ceiltis *nei-t-, le brí troid nó fearg.  Feictear beirt déithe le hainmneacha cosúla ar inscríbhinní Ceiltibéaracha: Neito; agus Mars Neto na Róimhe.

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Corydoras multiradiatus

Articles with 'species' microformats
Is iasc fionnuisce trópaiceach é an Corydoras multiradiatus (Gaeilge:cat mara mucshrónach) a bhaineann le fo-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae. Meiriceá Theas áit dúchasach an éísc seo, agus tá sé le fáil in abhantrach na hAmasóine iartharaí, in Eacuadór agus i bPeiriú. Go traidisiúnta cuirtear an speiceas seo i mBrochis ach is comhchialla den Corydoras é an ghéineas.  I rith an ama, aithníonn FishBase Brochis mar ghéineas bailí.  

Tá thart ar 17 spíon eite droma ag an iasc i gcomparáid leis an 11 nó 12 a fheictear go coitianta i Corydoras splendens . Tá an smuit i bhfad níos faide ná speicis eile sa ghéineas a mhíníonn an t-ainm coitianta. Fásfaidh an t-iasc ar fhad suas go 6.7 cm. 

Cónaíonn an cat mara mucshrónach seo in aeráid thrópaiceach in uisce le pH 6.0-.2.2, cruas uisce de 15 cCG, agus raon teochta 21-24 C . Itheann sé ar phéisteanna, crústaigh bhothacha, feithidí agus ábhar plandaí . Leagann sé uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn na héisc fhásta na huibheacha. 

Tá tábhacht thráchtála ag baint leis cait mhara seo i dtionscal trádála an uisceadáin, cé go bhfuil sé measartha gann nó measctha le C. splendens . Tá a chúram beagnach mar an gcéanna le C. splendens .

Féach freisin 

 Liosta de na speicis éisc aquarium fionnuisce

Tagairtí 

Callichthyidae
Éisc Mheiriceá Theas
Siluriformes
Siluriformes
Siluriformes
Éisc a ndéantar cur síos air orthu sa bhliain 1960
Corrie Sanders

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Cornelius Johannes "Corrie" Sanders a rugadh ar 7 Eanáir 1966 i bPretoria, an Afraic Theas agus fuair bás ar an 23 Meán Fómhair 2012. 

Dornálaithe ón Afraic Theas
Básanna in 2012
Daoine a rugadh i 1966
Aontas Afracach

Is eagraíocht idirnáisiúnta, pholaitiúil agus eacnamaíochta é an tAontas Afracach (AA). Cruthaíodh an tAontas ar 9 Iúil 2002 in Durban, an Afraic Theas (léiriú intinne ar an 9 Meán Fómhair 1999).  

Is iad na cuspóirí ná oibriú leis an daonlathas, agus na cearta daonna agus an fhorbairt daonna a chur chun cinn ar fud na hAfraice, go háirithe tríd an infheistíocht seachtrach a ardú tríd an chlár 'Comhpháirtíocht Nua ar son Fhorbairt na hAfraice'.  I ndáiríre, bíonn a gcuid cuspóirí de shíor ag athrú 

Níl ceangal díreach ann ag an AA le Banc Forbartha na hAfraice.

Stair 
Tháinig an tAontas Afracach in ionad Eagraíocht um Aontas na hAfraice (EAA) . Bunaíodh a chuid institiúidí (An Coimisiún, an Pharlaimint Phan-Afracach agus an Chomhairle Síochána agus Slándála) in Iúil 2003, ag cruinniú Maputo i Mósaimbíc. 

Ba é Thabo Mbeki, as an Afraic Theas, céad uachtarán na heagraíochta, é tar éis a bheith ina uachtarán ar an EAA roimhe sin.

Tagairtí 
An Afraic
Polaitíocht
Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Laxmi Prasad Devkota

Laxmi Prasad Devkota (Neipealais: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, (1909 - 1959) ba fhile, scríbhneoir agus úrscéalaí Neipéalach é.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1909
Básanna i 1959
Filí Neipéalach
Suman Pokhrel

Is file, fileadóir, urlabhraí, drámadóir, aistritheoir agus ealaíontóir ilteangach Nepal é Suman Pokhrel (Neipealais: सुमन पोखरेल; a rugadh ar 21 Meán Fómhair 1967). Meastar go bhfuil sé ar cheann de na guthanna cruthaitheacha is tábhachtaí san Áise Theas.

Níl scríbhneoir Suman Pokhrel ach ag fáil Gradam Liteartha SAARC faoi dhó. Fuair sé an gradam seo in 2013 agus 2015 as a chuid filíochta féin agus as a chuid ranníocaíochtaí le filíocht agus ealaín i réigiún na hÁise Theas.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1967
Filí Neipéalach
Clare Bailey

Is polaiteoir de chuid an Chomhaontais Ghlais i dTuaisceart Éireann í Clare Bailey. Rugadh sí ar an 18 Meitheamh, 1970. Tá sí ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann don Béal Feirste Theas, ó 2016 ar aghaidh.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1970
Daoine beo
Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Comhaontas Glas
Feiminigh Éireannacha
Mná Éireannacha
Steven Agnew

Is polaiteoir de chuid an Chomhaontais Ghlais é Steven Agnew. Rugadh sé ar an 12 Deireadh Fómhair, 1979. Tá sé ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann do An Dún Thuaidh.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1979
Daoine beo
Baill an Chomhaontais Ghlais
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae an Dúin
Fir
Freddie Starr

B'aisteoir  agus fuirseoir Sasanach é Freddie Starr a rugadh Frederick Leslie Fowell' ar an 9 Eanáir 1943 agus fuair bás ar an 9 Bealtaine 2019).

Tagairtí 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1943
Básanna in 2019
CONCACAF Gold Cup

Is comórtas sacair é an CONCACAF Gold Cup (Gaelige: Corn Óir CONCACAF; Spáinnis: Copa de Oro de la CONCACAF; ar a dtugtar CONCACAF Championship freisin).

Reáchtáladh an chéad chomórtas i 1991. Roimh 1991, ba é an CONCACAF Championship an chéad chomórtas eagraithe d'fhoirne náisiúnta sa réigiún. Cuireadh deireadh leis an CONCACAF Championship i 1989.

Tá foirne ó Mheiriceá Láir, Meiriceá Thuaidh agus an Mhuir Chairib i an CONCACAF Gold Cup. Is í foireann peile náisiúnta Mheicsiceo an fhoireann is rathúla sa chomórtas, le 7 teideal.

Feidhmíocht de réir náisiúin 

* Tugadh cuireadh do na foirne i “gcló iodálach” chuig an gcomórtas, agus ní ball de CONCACAF iad..

Láithreáin ghréasáin eile 
CONCACAF Gold Cup official website
Major League Soccer

Sraith sacair Mheiriceánach is ea Major League Soccer (MLS) a thosaigh i 1996. Amhail an séasúr 2019 atá le teacht, beidh 24 foireann ag imirt sa léig. Tá dhá fhoireann eile beartaithe le tosú ag imirt i 2020. Is é coimisinéir na sraithe Don Garber.

Is sraithe iomlán gairmiúil é MLS, a bunaíodh sna Stáit Aontaithe, le 24 foireann, agus tá trí cinn acu lonnaithe i gCeanada, agus is é an tsraith sacair is fearr sa dá thír. Tá na moltóirí faofa ag an United States Soccer Federation agus ag an Canadian Soccer Association, a reáchtálann an spórt sa dá thír. Is baill de FIFA iad U.S. Soccer agus an CSA, a rialaíonn gach súgradh idir foirne náisiúnta agus a shocraíonn na rialacha don spórt mar aon le comhlachtaí rialaithe náisiúnta Shasana, Thuaisceart Éireann, na hAlban agus na Breataine Bige.

Bunaíodh MLS i 1993 mar shraith ghairmiúil, agus tosaíodh ag imirt le 10 bhfoireann i 1996. Tosaíonn séasúr rialta MLS ag deireadh mhí an Mhárta agus críochnaíonn sé i mí Dheireadh Fómhair, le gach foireann ag imirt 34 cluichí. Tar éis an tséasúir rialta bíonn comórtas playoff 12-fhoireann chun an curadh sraithe a chinneadh.

Foirne 
 Atlanta United FC
 Colorado Rapids
 Columbus Crew SC
 Chicago Fire
 D.C. United
 F.C. Cincinnati
 F.C. Dallas
 Houston Dynamo
 Los Angeles FC
 Los Angeles Galaxy
 Minnesota United FC
 Montreal Impact
 New England Revolution
 New York City F.C.
 New York Red Bulls
 Orlando City S.C.
 Philadelphia Union
 Portland Timbers
 Real Salt Lake
 San Jose Earthquakes
 Seattle Sounders F.C.
 Sporting Kansas City
 Toronto F.C.
 Vancouver Whitecaps

Iarfhoirne
 Tampa Bay Mutiny (1996-2001)
 Miami Fusion (1998-2001)
 Chivas USA (2005-2014)

Foirne Amach Anseo
 Inter Miami CF – Úinéireacht i bpáirt ag iar-réalta foirne Sasana David Beckham, fógraíodh an fhoireann go hoifigiúil mar bhall nua de chuid MLS in 2018. Tá pleananna ann don fhoireann tús a chur le himirt i 2020 ag staidiam sealadach agus bogadh isteach i staidiam nua i Miami in 2021.
 Nashville SC – Bhronn MLS saincheadúnas go hoifigiúil ar Nashville, Tennessee in 2018. Tosóidh an fhoireann ag imirt ag Nissan Stadium, baile do Tennessee Titans an NFL, in 2020, agus osclóidh sé a staidiam nua féin in aice le lár Nashville in 2021.
 Austin FC – Bhronn MLS saincheadúnas go hoifigiúil ar Austin, Texas in Eanáir 2019, go gairid tar éis do Anthony Precourt, a bhíodh ina úinéir ar Columbus Crew SC, an Crew a dhíol le grúpa faoi cheannas úinéirí Cleveland Browns an NFL. Tosóidh an fhoireann ag imirt i 2021 ag staidiam nua á thógáil i dtuaisceart Austin.

Buaiteoirí MLS Cup

Tagairtí 
 Best Players in Major league Soccer (MLS) in 2012. hub, n.d. Web. 18 Dec. 2012.
 Major League Soccer. Princeton, n.d. Web. 18 Dec. 2012. 
  An Overview of American Soccer History.  Dave Litterer, n.d. Web. 18 Dec. 2012.
 Soccer Politics / The Politics of Football. Duke University, n.d. Web. 18 Dec. 2012.
Sláinte

Is bail meabhrach nó corpbhail an duine í sláinte.

Leigheas
Sírna Sáeglach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea  Síorna Saolach (Sean-Ghaeilge Sírna Sáeglach,) mac Déin mac Deamhail mac Rothechtaid mac Máen.

Ghabh Síorna cumhacht na ríochta ar ais chuig Teamhair ó na hUlaidh.  D'fhógair sé cogadh ar na hUlaidh, óir gur mharaigh siadsan a shinseanathair, ar feadh céad bliain, céad bliain is caoga, nó ach amháin -ones bhliain is fiche.  De réir leagain amháin den Leabhar Gabhála, tháinig na hUlaidh le chéile leis na Fomhóraigh agus throid siad ina éadan ag Móin Trógaide i gContae na Mí, ach  bhuail ráig de phlá mharfach iad agus d'éag taoisigh ar an dá thaobh.

De réir leagain amháin eile den LGÉ, agus Céitinn agus na Ceithre Máistrí ar aon intinn leis, mharaigh Rothechtaid Rotha Síorna a Alind.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: a réim le Deioces na Méideach (694–665 RC), agus a bhás le Phraortes (665–633 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 814–794 RC
 Annála na gCeithre Máistrí: 1181–1031 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Munster Rugby

Tá Munster Rugby (Gaeilge: Rugbaí Mumhan) ar cheann de na ceithre fhoireann rugbaí cúige gairmiúla as oileán na hÉireann. Tá siad san iomaíocht sa Pro14 agus i European Rugby Champions Cup. Déanann an fhoireann ionadaíocht ar Brainse na Mumhan IRFU, atá ar cheann de cheithre bhrainse phríomhúla an IRFU, agus tá sé freagrach as rugbaí aontas i gCúige Mumhan na tíre.

Is é Thomond Park, Luimneach a bpríomh-bhaile, cé go n-imrítear roinnt cluichí próifíle níos lú ag Irish Independent Park, Corcaigh. Is é mana na foirne ná "To the brave and faithful, nothing is impossible." (Gaeilge: “Níl aon rud dodhéanta don dílis agus don dílis.”) Tá sé seo díorthaithe ó mana Clann Mhic Cárthaigh - "Forti et Fideli nihil difficile".
Thomas John Barnardo

Ba daonchara Éireannach é Thomas John Barnardo, a rugadh é i mBaile Átha Cliath ar an 4 Iúil 1845 agus fuair bás ar an 19 Meán Fómhair 1905. Bhunaigh sé an charthanacht Barnardo's. 

Daoine Éireannacha
Daoine a rugadh i 1845
Básanna i 1905
Dui Finn

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Duach Fionn (Sean-Ghaeilge Dui Finn) mac Sétna Innarraid.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar , Siomón Brecc, a mharú.  Bhuí sé i réim ar feadh deich mbliana, sular mharaigh Muiredach Bolgrach mac Simeoin é.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Xerxes I  (485–465 RC) agus Artaxerxes I (465–424 BC) na Peirse.
 Foras Feasa ar Éirinn: 679–674 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 904–894 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Lugaid Íardonn

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Lughaidh Iardonn (Sean-Ghaeilge Lugaid Íardonn) mac Énna Derg.  Ba é dath a chuid gruaige cúis a bhua-ainm.

Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair, a d'éag den phlá.  Bhí see i réim ar feadh naoi mbliana sular mharaigh Sírlám mac Finn mac Blatha é ag Ráth Clochair.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Artaxerxes I na Peirse (465–424 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 658–649 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí; 881–872 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Comhaontú Chill Rímhinn

Chuir an Comhaontú Chill Rímhinn roinnt dualgas agus coimitmintí ar bun a chaithfear a chomhlíonadh i dTuaisceart Éireann, ina measc bhí aistriú cúraimí póilíneachta agus cirt, agus Acht na Gaeilge. Síníodh Comhaontú Chill Rímhinn i mí Dheireadh Fómhair 2006.

Gaeilge 

Gheall Rialtas na Breataine in Aguisín B go mbeadh Acht Teanga Ghaeilge ann: "‘agus go oibreoidh sé i gcomhar leis an Fheidhmeannas atá le teacht le forbairt na Gaeilge a mhéadú agus a chosaint."

Naisc Sheachtracha 

 The Northern Ireland (St Andrews Agreement) Bill 2006-7

Tagairtí 

Na Trioblóidí
Stair na Ríochta Aontaithe
Stair Thuaisceart Éireann
Eochaid Uairches

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ba ea Eochaidh Uaircheas (Eochu nó Eochaid Uairches) mac Lugaid Íardonn.

I ndiaidh do Lugaid a athair Sírlám a mharú, chuaigh Eochaid ar deoraíocht thar lear.  Tháinig sé ar ais tar éis dhá bhliain déag, mharaigh Síorlámh le saighead, agus thóg an coróin.  Ní soiléir é a bhua-ainm, de réir na stairithe: deirtear i Lebor Gabála Érenn gur de bharr a dheoraíocht é; de réir Sheathrúin Chéitinne ámh, ciallaíonn sé "bare canoes", toisc go raibh loingeas dá leithéid aige chun slad a dhéanamh ar tíortha in aice láimhe.  Bhí sé i réim ar feadh dhá bhliain déag sular mharaigh Eochaid Fíadmuine agus Conaing Bececlach é.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Artaxerxes I na Peirse (465–424 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 633–621 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 856–844 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Conaing Bececlach

I Miotaseolaíocht na nGael, chomh-Ard-Rí seanscéalach na hÉireann lena (leath)dheartháir Eochaid Fíadmuine ab ea Conann Beageaglach (Sean-Ghaeilge Conaing Begeclach).

Tháinig siad i gcoróin tar éis dóibh an t-iar-ard-rí Eochaid Uairches a mharú.  Bhí Conann i réim i dtuaisceart na tíre, Eochaid sa deisceart.  Bhí siad i réim ar feadh cúig bliana nuair a mharaigh Lugaid Lámderg mac Eochadha Uairchis é Eochaid. De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, bhí Conann fós i réim sa tuaisceart, agus Lugaid an deisceart.  De réir Annála na gCeithre Máistrí áfach, chuir Lugaid Conann as cumhacht agus rinneadh ina Ard-Rí é ar fud na tíre go léir.  Seacht mbliana ina dhiaidh sin, mharaigh Conann Lugaid agus rinneadh ina Ard-Rí aonar ar feadh deich nó fiche bliain a thuilleadh, sular mharaigh Art mac Lugdach é.

Is doiléir í a dtuismíocht.  De réir na bhfoinsí (LGÉ, FFÉ, ACM):
 mic Congal mac Lugaid Cal as Corca Laoi, Contae Chorcaí iad beirt.
 mac Congal é Eochaidh, mac Dui Temrach mac Muiredach Bolgrach é Conaing.
 máthair chéanna acu beirt
 agus í máthair Eochadha Uairchis.
 mic Dui Temrach iad beirt
 mic Congal Coscarach mac Dui iad beirt.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Artaxerxes I (465–424 RC) agus Darius II (423–404 RC) na Peirse.
 Foras Feasa ar Éirinn: 621–599 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 844–812 RC.

Sa seanscéal Do suidigud tellaich Temra ("Lonnaíocht Teaghlach Teamhrach") ámh, tharla céasadh Chríost i rith a réime.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ailill Finn

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Ailill Fionn (Sean-Ghaeilge Ailill Finn''') mac Airt mhic Lugdach.

De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, tháinig sé i gcoróin tar éis marú a athar le Fíachu Tolgrach agus a mhac Dui Ladgrach.  Tar éis dhá bhliain a réime, maraíodh Fíachu Tolgrach i mbun troda in éadan Airgeadmhar mhic Síorláimhe. Chuir fir na Mumhan, agus Eochaidh mac Ailealla agus Lughaid mac Eochada Fhiamhuine i gceannas, ar deoraíocht thar lear é. Seacht mbliana ina dhiaidh sin, tháinig Airgeadmhar ar ais go hÉirinn agus mharaigh sé Ailill le cabhair Dui Ladrach agus a mhic Fiacha.  Theip air an coróin a ghabháil, a thóg Eochaid ina áit.

De réir Foras Feasa ar Éirinn agus Annála na gCeithre Máistrí, tháinig Fiacha Tolgrach i gcoróin tar éis dó Art a mharú.  Mharaigh Ailill é dá réir sin, agus tháinig i gcoróin féin.  Bhí seisean i réim ar feadh naoi nó aon bhliain déag, sular mharaigh Airgetmar é agus tháinig Eochaid i gcomharbacht air.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Artaxerxes II na Peirse (404–358 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 586–577 RC,
 Annála na gCeithre Máistrí: 795–786 RC.

Sliocht
Creidtear gur sinsear é na nGamarad'' as Néifinn, Contae Mhaigh Eo.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Dui Ladgrach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Duach Ladhrach (Sean-Ghaeilge Dui Ladrach) mac  Fíachu Tolgrach.  Ba é  Eochaid Buadach, athair an Ard-Rí Úgaine Mór, a mhac.

Thug sé cabhair dá athair an t-Ard-Rí Art mac Lugdach a mharú, agus ansin d'Airgetmar teacht i gcoróin, ag marú mac agus garmhac Airt, Ailill Finn agus Eochaid mac Ailella.  I dheireadh na dála, mharaigh eisean agus Lugaid Laigdech mac Eochada Fhiamhuine rí Airgeadmhar, agus thóg Dui féin an coróin.  Bhí sé i réim ar feadh deich mbliana sular mharaigh a iar-chomhghuaillí Lugaid é.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Artaxerxes III na Peirse (358–338 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 547–537 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 748–738 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Lugaid Laigdech

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Lughaidh Laighdheach (Sean-Ghaeilge Lugaid Loígdech) mac Eochaid mac Ailella.

Thug sé cabhair do Dhui Ladgrach chun Airgetmar a mharú, agus ina dhiaidh, mharaigh sé Dui chun an coróin a thógaint dó féin.  Bhí sé i réim ar feadh seacht mbliana, sular mharaigh Áed Rúad garmhac Airgeadmhair é.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Artaxerxes III na Peirse (358-338 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 537-530 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 738-731 RC.

An chailleach
Lá amháin, dar le Céitinn, bhuail 
Lugaid i mbun seilge le cailleach aghaidh fidil.  Agus é ina chodladh léi, bhain sé an masc di, agus bhí taibhreamh aige gur spéirbhean óg a bhí inti.  Is é an chiall a bhain Céitinn as seo gurbh Éire a bhí i gceist, gur fhulaing Lugaid ar dtús saothar agus crá dá bharr, ach ansin gur bhain sásamh aisti.

Cóir Anmann
Insíonn Céitinn scéal ón gcnuasach
Cóir Anmann faoi Lugaid Loígde ar leith, ar cheann de chúigear mac Dáire Doimthech, gach duine acu darbh ainm Lugaidh.

Thug draoi tairngreacht do Dháire go mbeadh mac amháin dá chlann ina rí Eireann.  Nuair a d'fhiafraigh Dáire cé acu, dúradh leis an cúigear a thabhairt go Tailte, agus dul i ndiaidh oisín álainn a bhfeicfidís ann.  Bheadh sé ina rí an té arbh fhéidir leis an oisín a fhágaint ar deireadh.  Chuaigh siad ar a thóir ó Thailte go Binn Éadair, áit a cheilt ceo draíochta an cuirfear go léir ó fhir na hÉireann.  Ba é Lugaidh Laighdhe a rug an t-oisín.  Ní chreideann Céitinn an scéal, ámh, toisc go raibh athair éagsúil ag an Lugaidh seo.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Éarainn
Lóegaire Lorc

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Laoghaire Lorc (Sean-Ghaeilge Lóegaire Lorc) mac Úgaine Mór.

Instear i Lebor Gabála Érenn gur tháinig sé go díreach i gcomharbacht ar a athair, a bhí maraithe ag Bodbchad, cé go ndeir Seathrún Céitinn  agus na Ceithre Máistrí gur tháinig Badhbhchaid i gcoróin le lá go leith sular mharaigh Laoghaire é.

Bhí Laoghaire i réim ar feadh dhá bhliain.  Shantaigh a dheartháir Cobthach Cóel Breg an coróin, agus de réir comhairle draoi, lig sé air a bheith tinn, go dtuga Laoghaire cuairt air.  Lena theacht, lig Cobhthach air go raibh sé marbh.  Nuair a chrom Laoghaire thar a chorp le dobhrón, sháigh sé é le miodóig.  D'íoc Cobhthach le duine ansin, nimh a thabhairt Ailill Áine mac Laoghaire, agus chur sé iachall ar Labraid mac Ailella croíthe a athar agus a sheanathar, agus luch, a ithe.  Chuir Cobhthach ar deoraíocht é Labraid, is amhlaidh toisc gurbh eisean an fear is fáiltí in Éirinn.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Ptolemy II Philadelphus (281–246 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 411–409 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 594–592 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Teamhrach
Ríthe na Laighean
Cobthach Cóel Breg

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Cobhthach Caol Bhreig (Sean-Ghaeilge Cobthach Cóel Breg) mac Úgaine Mór.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a dheartháir Lóegaire Lorc a mharú.  Insítear go raibh sé chomh hite sin le héad as a dheartháir gur mheath sé go mór, agus dá bharr a bhua-ainm Caol Bhreig.  Le comhairle draoi, lig sé air a bheith tinn, go dtuga Laoghaire cuairt air visit him.  Lena theacht, lig sé air a bheith bás.  Ina luí ar a chróchar, shléacht Lóegaire féin le dobhrón thar a chorp, agus sháigh Cobhthach é le miodóig. D'íoc Cobhthach le duine ansin, nimh a thabhairt Ailill Áine mac Laoghaire, agus chur sé iachall ar Labraid mac Ailella croíthe a athar agus a sheanathar, agus luch, a ithe.  Chuir Cobhthach ar deoraíocht é Labraid, is amhlaidh toisc gurbh eisean an fear is fáiltí in Éirinn.

Ní ba dhéanaí, rinne Cobhthach síocháin le Labraid (anois aitheanta as a bhua-ainm Loingseach, deoraí) agus bhronn sé Cúige Laighean air, ach chlis ar an gcaidreamh arís agus tharla cogadh eatarthu.  Dhóigh Labraid chun báis Cobhthach agus a lucht leanúna i dtigh iarainn ag Dionn Rí, rud na chúis aighnis i ríshliocht Éireamhóin.  Bhí Cobhthach i réim ar feadh tríocha nó caoga bliain.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: caoga bliain; bás,  Oíche Nollag, 307 BC; Ptolemy II Philadelphus (281–246 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 409–379 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 592–542 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Teamhrach
Óengus Ollom

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach an hÉireann ab ea Aonghas Ollamh (Sean-Ghaeilge Óengus Ollom) mac Ailealla mac Labraid Loingsech. 

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí, Mog Corb, a mharú.  Bhí sé i réim ar feadh ocht mbliana déag, sular mharaigh Irereo mac Meilge Molbthach é.

Achar ama
 Lebor Gabála Érenn: Ptolemy III Euergetes na hÉigipte (246–222 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 355–337 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 499–481 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Fer Corb

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach an hÉireann ab ea Fear Carbaid (Sean-Ghaeilge Fer Corb) mac Mog Corb.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí, agus marfóir a athar, Irereo, a mharú i nUlaidh.  Bhí sé i réim ar feadh aon bhliain déag, sular mharaigh Connla Cáem mac Irereo é.

Achar ama
 Lebor Gabála Érenn: Ptolemy IV Philopator na hÉigipte (221–205 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 330–319 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 499–481 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Connla Cáem

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach an hÉireann ab ea Connla Caomh (Sean-Ghaeilge Connla Cáem), aitheanta chomh maith mar Connla Cruachealgach (Sean-Ghaeilge Cruaidchelgach) mac Irereo.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí, agus marfóir a athar, Fer Corb a mharú.  Bhí sé i réim ar feadh ceithre nó fiche bliain, sula bhfuair sé bás ag Teamhair, agus tháinig a mhac Ailill Caisfiaclach i gcomharbacht air.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Ptolemy IV Philopator na hÉigipte (221–205 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 319–315 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 463–443 RC.

Féach freisin
 Echtra Condla
 Connla mac Cú Chulainn

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ailill Caisfhiaclach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach an hÉireann ab ea Ailill Caisfhiaclach (Sean-Ghaeilge Ailill Caisfiaclach) mac Connla Cáem.

Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair.  Bhí sé i réim ar feadh cúíg bliana is fiche, sular mharaigh Adamair mac Fer Corb (a mharaigh a sheanathair).

Achar ama
 Lebor Gabála Érenn: Ptolemy V Epiphanes na hÉigipte (204–181 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 315-290 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 443-418 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Adamair

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach an hÉireann ab ea Adamair (Adammair, Adhamair, Amadir), son of Fer Corb.  Fear chéile an bhandia Flidais na dTuath Dé Danann ab ea é.

Ba as cúige Mumhan é ó dhúchas.  Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí, Ailill Caisfhiaclach, a mharú.  Bhí Bhís i réim ar feadh cúig bliana, sular mharaigh Eochaid Ailtlethan é.

Achar ama
 Lebor Gabála Érenn: Ptolemy V Epiphanes na hÉigipte (204–181 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 290–285 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí'': 418–414 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Eochaid Ailtleathan

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Eochaid Ailtleathan (Sean-Ghaeilge Eochu Ailtlethan) mac Ailill Caisfhiaclach.

De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí, Adamair, a mharú.  Bhí sé i réim ar feadh aon bhliain déag, sular mharaigh Fergus Fortamail é i rith catha.

Achar ama
 Lebor Gabála Érenn: Ptolemy V Epiphanes na hÉigipte (204–181 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 285–274 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 414–396 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Fergus Fortamail

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Fearghas Fortúil (Sean-Ghaeilge Fergus Fortamail) mac Bresal Brecc mac Óengus Ollom mac Ailill Bracan mac Labraid Loingsech.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí, Eochaid Ailtlethan, a mharú i rith catha.  Bhí sé i réim ar feadh a haon déag, a dó déag nó dhá bhliain déag go leith, sular mharaigh Óengus Tuirmech Temrach mac Eochada é i mbun catha ag Teamhair.

Achar ama
 Lebor Gabála Érenn: Ptolemy VI Philometor na hÉigipte (180–145 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 274–262 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 396–385 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Énna Aignech

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Éanna Aigeantach (Sean-Ghaeilge Énna Aignech) mac Óengus Tuirmech Temrach.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí, agus marfóir a ghaoil, Nia Segamain.  Bhí ar i réim ar feadh fiche nó ocht mbliana is fiche, sular mharaigh Crimthann Coscrach é.  Ba gharmhac é Crimthann den té a mhaisigh seanathair Énna, sa Chath Ard Chrimthinn.  Maraíodh Crimthann ag Rudraige mac Sithrigi, sin-gharmac an mharfóra de dhuine de shinsir Énna.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Ptolemy VIII Physcon na hÉigipte (145–116 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: dates his reign to 219–191 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 313–293 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Crimthann Coscrach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Criomthann Coscrach (Sean-Ghaeilge Crimthann Coscrach) mac Fedlimid Fortrén mac Fergus Fortamail.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí, Énna Aignech, a mharú.  Bhí sé i réim ar feadh a ceathair nó a seacht mbliana, sular mharaigh Rudraige mac Sithrigi é.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Ptolemy VIII Physcon na hÉigipte (145–116 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 191–184 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 293–289 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Conchobar Abradruad

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach an hÉireann ba ea Conchúr Fabhrarua (Sean-Ghaeilge Conchobar Abradruad) mac Find File mac Ros Ruad mac Fergus Fairgge mac Nuadu Necht de shloicht na Laighean. 

Tháinig sé i gcoróin tar éis bás Lugaid Riab nDerg.  Bhí sé i réim ar feadh bliana, sular mharaigh Crimthann Nia Náir mac Lugaid é.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Impire na Róimhe, Vespasian (AD 69–79).
 Foras Feasa ar Éirinn: 13–12 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 9–8 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Crimthann Nia Náir

I Miotaseolaíocht na nGael, Ardrí seanscéalach na hÉireann ba ea Criomhthann Nia Náir (Sean-Ghaeilge Crimthann Nia Náir) mac Lugaid Riab nDerg.  Deirtear gur chinn Lugaidh é ar a mháthair féin, Cloithre, iníon Eochada Fheidhleach.  Dá bharr, ba sheanmháthair agus máthair Criomthainne ab ea Cloithre.  

Insítear i Leabhar Gabhála na hÉireann gur chuir sé an t-Ardrí Conchobar Abradruad as cumhacht, ach ní deirtear conas ar éirigh sé féin ina Ard-Rí.  San fhoinse seo, tháinig Cairbre Cinnchait i gcomharbacht ar Chonchúr.

Aontaíonn Seathrún Céitinn agus na Ceithre Máistrí gur tháinig Criomthann i gcomharbacht ar Conchúr mar Ard-Rí, agus go raibh sé i réim ar feadh sé bliana déag.  Deirtear go ndeachaigh sé ar turas lena aintín Nár, bansidhe, ar feadh míosa is coicíse, agus gur fhill sé le maoine, ina measc carabad óraithe, clár óir fichille, fallaing óir-bhróídnithe, claíomh iontlaise le nathracha óir, sciath cabhartha le hairgead, ga agus crann tabhaill nár theip a dtargaid riamh, agus dhá chú le sleabhra airgid eatarthu.  Ar ball beag tar éis a fhillte, thit sé dá chapall agus d'éag sé ag Binn Éadair.  De réir Ceitinne, tháinig a mhac Feradach Finnfechtnach i gcomharbacht air, de réir na gCeithre Máistrí, ba é Cairbre Cinnchait a rinneadh ina rí.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Impire na Róimhe Vespasian (AD 69–79).
 Foras Feasa ar Éirinn: 12 RC – AD 5.
 Annála na gCeithre Máistrí: 8 RC – AD 9.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Teamhrach
Óengus Tuirmech Temrach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Aonghas Tuirmeach Teamhrach (Sean-Ghaeilge Óengus Tuirmech Temrach) mac Eochaid Ailtlethan.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, Fergus Fortamail, a mharú.  Bhí sé i réim ar feadh tríocha nó seasca bliain.  Fuair sé bás ag Teamhair, agus tháinig a nia  Conall Collamrach i gcomharbacht air.

Sliocht
I measc a mhac bhí Énna Aignech agus Fiacha Fear Mara.

in am agus i dtráth, tháinig Énna i gcoróin mar Ard-Rí.  Ba shinsear é de Chonn Céadchathach agus dá bharr d'Ard Ríthe na gConnachta agus na clainne Uí Néill.

Deirtear go raibh Fiacha ag Aonghas lena iníon féin agus é ar meisce.  Tar éis a bhreithe, cur sé i mbád é, clúdaithe i bhfallaing chorcra le himeall óir, in éineacht le ciste, agus chuir ar seol é – dá bharr a bhua-ainm fear mara.  D'aimsigh agus thóg fir iascaireachta é.  Ba shinsear é de roinnt Ard-Ríthe na hÉireann, d'Ailill Érann agus Clanna Dedad, agus in an trátha, den Dál Riata, ríthe na hAlban.

Sanasaíocht
De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, ciallaíonn a bhua-ainm "áiritheoir na Teamhrach", agus go ndearna sé an chéad áireamh in Éirinn.  Deir Seathrún Céitinn ámh gur Tuirbeach, náire, é a bhua-ainm, de bharr na coimpirt colaí d'Fiacha.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Ptolemy VI Philometor na hÉigipte (180–145 RC).
 Foras Feasa ar Éirinn: 262–232 RC.
 Annála na gCeithre Máistrí: 385–326 RC.

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Pete Buttigieg

Polaiteoir Meiriceánach is ea Peter Paul Montgomery Buttigieg (foghraíocht: (IPA) /ˈbuːtɪdʒədʒ/; (go neamhfhoirmeálta) BÚT-i-deid; a rugadh ar 19 Eanáir 1982). Rugadh é in South Bend, Indiana, cathair a bhfuil sé ina mhéara uirthi ón mbliain 2012 i leith. 

Bhain Buttigieg céim bhaitsiléara amach ó Harvard College agus iarchéim ó Pembroke College, Ollscoil Oxford, ar Scoláireacht Rhodes. Sna blianta 2007–2010, d'oibrigh sé do McKinsey and Company, comhlacht comhairleach. Ó 2009 go 2017, d'fhreastail Buttigieg mar oifigeach eolais i gCúltaca Chabhlach na Stát Aontaithe, ag baint amach an teideail leifteanant agus ag caitheamh ama san Afganastáin sa bhliain 2014. Toghadh 
Buttigieg mar mhéara ar South Bend i 2011 agus atoghadh é i 2015. Rinne Buttigieg feachtas d'oifig Císteoir Stát Indiana i 2010 agus do Chathaoirleach Choiste Náisiúnta an Pháirtí Daonlathach i 2017, ach theip air sa dá iarracht. 

Ar 14 Aibreán 2019, d'fhógair Buttigieg go raibh sé ar lorg ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh d'uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2020.

Naisc sheachtracha
 
 
  

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1982
Daoine beo
Daoine LADT
Naomi Long

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í Naomi Rachel Long (née Johnston), a rugadh ar an 13 Nollaig, 1971. Tá sí ina Ceannaire ar an bPáirtí Comhghuaillíochta ó Deireadh Fómhair 2016 leith.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1971
Daoine beo
Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Béal Feirste
Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Mná Éireannacha
Muireann

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, máthair Fhionn mhic Chumhaill ab ea Muireann Muinchaomh (Sean-Ghaeilge Muirenn Muincháem).

Bhí a lán suiríoch aici, ach bhí tuar feicthe ag a hathair, an draoi Tadg mac Nuadat, go gcaillfeadh sé a theach ar chnoc Almha dá bpósfadh sí, mar sin,  dhiúltaigh sé iad cách.  Ach d'fhuadaigh duine dóibh, Cumhall, í.  Rinne Tadhg achainí ar Ard-Rí na hÉireann, Conn Cétchathach, a d'eisreachtaigh Cumhall agus chuaigh ar a thóir.

Maraíodh Cumhall sa Chath Cnucha, ach bhí Muireann torrach cheana féin, agus dhiúltaigh a hathair dá bharr, agus d'inis sé dá lucht leanúna ía dhó.  Chuir Conn bac ar seo, agus sheol sé Muireann mar iníon altrama go Fiacal mac Conchinn agus a bhean chéile wife, an bandraoi Bodhmall, deirfiúr Chumhaill.  Rugadh mac di, a thug sí an t-ainm Deimne dó, nó Fionn mar a raibh aithne níos cáiliúla air.

D'fhág Muireann an buachaill faoi chúram Bhodhmaill agus an banghaiscí Liath Luachra, a thóg faoi rún é sa choill ar Shliabh  Bladhma.  Phós sí an rí áitiúil, Gleor Lámderg, in am trátha,  agus chonaic sí a mac ach uair amháin eile, á chuairt sa choill.

Foinsí
 T. P. Cross & C. H. Slover (eag) (1936), Ancient Irish Tales
 James MacKillop (1998). Dictionary of Celtic Mythology. London: Oxford. .

Tagairtí

An Fhiannaíocht
Goll mac Morna

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, ball den Fhianna agus chomhghuaillí currach d'Fhionn mac Cumhaill ab ea Goll mac Morna.  Ba é Aodh (Sean-Ghaeilge  Áed) a chéad ainm.  Bhí aithne air chomh maith mar Áed mac Fidga.  Fuair sé an t-ainm Goll tar éis dó súil a chailleadh i rith catha.

Taoiseach na bhFiann
Mharaigh Goll Cumhal, athair Fhionn, agus tháinig i gceannas na bhFiann ina ionad.  Agus Fionn fásta agus a chumas cruthaithe aige, sheas Goll siar go fonnmhar ina fhábhar.

Ba é i rith an troda in éadan Chumhaill, nó i leaganacha eile in éadan Luchet, gur chaill sé a shúil, mar a insítear a leanas:

"Áed b'ainm mac Dhaire,

Go ghoin Luchet cáile é;

Ó ghoin an sleá trom é,

Dá bharr, glaodh Goll air."

Irnan, cailleach 
Nuair a theip ar an gcailleach
Irnan gaiscí na bhFiann a sháiniú i dtéada draíochta, rinne sí ollphéist di féin agus thug sí dúshlán d'aon duine dóibh dul i gcomhrac aonair.  At dtús, thairg Fionn mac Cumhaill é féin, ach d'áitíodh ar nárbh ghaisciúil é dó dul i mbun troda le cailleach.  Sheas Goll ina áit agus mharaigh sé Irnan.  Tugadh lámh iníon Fhionn dó mar dhuais.

Cath Gabhra
Sa seanscéal Cath Gabhra, chuaigh na Fianna i mbun comhraic le hairm Ard-Rí na hÉireann, Cairbre Lifechair agus cloíodh iad.  Thréig Goll agus a lucht leanúna chuig Cairbre agus throid siad in éadan Fhionn.

Nath cainte
Is seanfhocal é "Tapadh le Goll, mharbh é mháthair", nuair a ruaigeadh crá croí trí ghníomh an duine a bhfuil de dhualgas air.  Mharaigh Goll a máthair de thimpist le cnámh.

Tagairtí

An Fhiannaíocht
Cnóshnag Eoráiseach

Is éan beag pasaireaché an Cnóshnag Eoráiseach, nó an Sitta europaea, a fhaightear ar fud na hÁise measartha agus san Eoraip. Cosúil le cnóshnaganna eile, is éan earrghearr é le gob fada, uachtair liathghormach agus súile dubhstríocacha. Is éan glórach é le glao ard dwip arís agus arís eile aige. Tá níos mó ná 20 fo-speiceas i dtrí phríomhghrúpa ann;  íochtair fhlannbhuí ar éin in iarthar an raoin agus scórnach bhán, bíonn íochtair scothbhána orthu siúd sa Rúis, agus an chuma chéanna ar éin na hEorpa agus na héin sa Chianoirthear, ach níl an scornach bán ag na héin ón Chianoirthear..

Tacsanomaíocht

Fospeiceas

Cur síos

Dáileadh agus gnáthóg

Iompar

Pórú

Beathú

Creachadóirí agus seadáin

Tagairtí 

Éin
Cnóshnaganna
 Cnóshnag
Éin a bhfuil cur síos orthu i 1758
Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Fedlimid Rechtmar

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Féilimí Reachtmhar (Sean-Ghaeilge Fedlimid Rechtmar nó Rechtaid (breitheamh)) mac Túathal Techtmar.  Ba ía mháthair Báine iníon Scáil.

Tháinig sé i réim tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, Mal mac Rochride, a mharú.  Deirtear gur chuir sé ar bun i ndlí na hÉireann an prionsabal de cham in aghaidh an chaim, agus dá bharr tháinig feabhas ar iompraíocht na nGael.  Fágtar air críochnú an bhóthair thart timpeall na Teamhrach.  Bhí sé i réim ar feadh maoin nó deich mbliana, sula bhfuair sé bás le hadhairt.  Tháinig Cathair Mór i gcomharbacht air.

Sliocht
In am trátha, rachadh mac d'féiríní, Conn Cétchathach, i gcomharbacht ar Chathair.  Luaitear beirt mhac eile, Fiacha Suighe sinsear na nDal Fiachrach Suighe, agus Eochaid Finn, i bhfoinsí na meánaoise.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Impire na Róimhe, Marcus Aurelius (AD 161–180).
 Foras Feasa ar Éirinn: AD 104–113.
 Annála na gCeithre Máistrí: AD 110–119.

Craobh ghinealaigh

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Teamhrach
Conaire Cóem

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Conaire Caomh (Sean-Ghaeilge Conaire Cóem) mac Mug Láma, mac Coirpre Crou-Chend, mac Coirpre Firmaora mac Chonaire Mhóir.

Tháinig sé i gcoróin tar éis bás a athar chéile, Conn Cétchathach.  Bhí sé i réim ar feadh seacht nó ocht mbliana sular mharaigh Nemed mac Sroibcenn é , i rith Chath Gruitine.  Tháinig
Art mac Cuinn i gcomharbacht air.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Impire na Róimhe, Commodus (180–192 AD).
 Foras Feasa ar Éirinn: 136–143 AD
 Annála na gCeithre Máistrí: 157–165 AD.

Sliocht
Bhí triúr mac ag Conaire le  Saraid iníon Choinn.  Sinsear an tSíl Conairi ab ea a thríú mac, ainmnithe as Conaire Caomh féin, nó a shinsearsa Conaire Mór.
 Cairpre Músc, sinsear Múscraige agus Corcu Duibne.
 Cairpre Baschaín, sinsear Corcu Baiscind
 Cairpre Riata, sinsear Dál Riata

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Teamhrach
Fíachu Sroiptine

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea  Fiacha Sraibhtine mac Cairbre Lifechair. 

Tar éis bás a athar, bhí an coróin tógtha ag Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech, mic Lugaid mac Con, beirt, ach laistigh den bhliain, bhí a dheartháir maraithe ag Fothad Airgthech.  Chloígh Fiacha agus na Fianna ansin Fothad, i rith Chath Ollarba.  Bhí Muiredach Tirech mac Fhiacha ina cheannaire na n-arm, toisc ní raibh sé de nós don rí féin dul i mbun catha.

Bhí Muiredach i gceannas tráth  i mbun turais bhuacaigh go Mumhain.  Fad is a bhí Muiredach agus a arm fós thall, rinne An Triúr Colla — Colla Uais, Colla Fo Chri agus Colla Menn, mic dheartháir Fhiacha,  Eochaid Doimlén — ionsaí ar Fhiacha.  Tugadh tairngreacht ag draoi Fhiacha, Dubchomar, nach rachadh sliocht Fhiacha i gcoróin in Éirinn dá gcloífeadh sé an triúr Colla, agus a mhalairt ó thaobh an triúir.  Cloíodh agus maraíodh Fiacha i rith an chatha a leanas, darb ainm as sin amach Cath Dhubhchumair.

Bhí Fíacha i réim ar feadh aon, trí, sé nó seacht mbliana is tríocha.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: 
 Foras Feasa ar Éirinn: 273–306.
 Annála na gCeithre Máistrí: 285–322.

Craobh ghinealaigh

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríocht na Viseagotach

Ba ríocht í Ríocht na Viseagotach nó Ríocht na nIar-Ghot,(  )  a bhí lonnaithe ar thailte ar dhá thaobh na bPiréiní, ón 5ú go dtí an 8ú haois. Bhí sí ar cheann de na stáit chomharbacha Ghearmánacha d'Impireacht na Róimhe Thiar, cruthaíodh í ar dtús nuair a shochraigh an rialtas Rómhánach na Viseagotaigh faoin Rí Wallia,  i gCúige Gallia Aquitania, in iarthar na Gaille, agus ansin leathnaigh sí amach thar na hEaspáinne go léir .Choinnigh an Ríocht a neamhspleáchas ón Impireacht Bhiosántach, agus níor éirigh go maith leis na hiarrachtaí a rinneadh chun údarás Rómhánach a athbhunú i nDeisceart na Spáinne. 
Stáit agus críocha bunaithe sna 410í
Stáit agus críocha díshealbhaithe sa 8ú haois
 
Iar-thíortha ar Leithinis na hIbéire
Iar-mhonarcacht na hEorpa
An Fhrainc Mheánaoiseach
An Phortaingéil Mheánaoiseach
An Spáinn Mheánaoiseach
Rríochtaí Gearmánacha
Stair na Portaingéile
Bunaíochtaí 418
Bunaíochtaí an 5ú haois sa Fhrainc
721 disestablishments
Díbhunaíochtaí ón 8ú haois sa Fhrainc
Díbhunaíochtaí ón 8ú haois sa Phortaingéil
Díbhunaíochtaí ón 8ú haois sa Spáinn
Dicúil

Ba mhanach agus gheografaí Gaelach é Dicúil (Laidin: Dicuilius), a rugadh sa dara leath den 8ú haois.

Cúlra 
Ní fios cad iad na dátaí beachta a bhaineann le breith agus bás an mhanaigh. Níl a fhios againn faoin a shaol ach gur dócha gur le ceann de na mainistreacha Gaelacha iomadúla in Impireacht na gCairlínseach é, agus go bhfuair sé eolas pearsanta ar na hoileáin in aice le Sasana agus Albain . Ón bhliain 814 go dtí 816 mhúin Dicúil i gceann de scoileanna de Louis Cráifeach, áit a scríobh sé saothar réalteolaíoch, agus in 825 saothar geografach.  

Bhí an-chuid léitheoireachta déanta ag Dicúil; luann sé ó, nó tagraíonn sé do, tríocha scríbhneoir Gréigise agus Laidine, lena n-áirítear Hóiméar, Hecataeus, Héaradatas, Thucydides, Veirgil, Plinias Mór agus an Rí Iuba I, Gaius Julius Solinus, Naomh Isidore agus Paulus Orosius, agus an file Gaelach comhaimseartha Sedulius . Go háirithe, deir sé go n-úsáideann sé na suirbhéanna líomhnaithe ar an domhan Rómhánach a cuireadh i gcrích le hordú ó Iúil Caesar, Ágastas agus Theodosius II.

Tagairtí

Taiscéalaithe Éireannacha
Pages with unreviewed translations
Oll-lámhaigh sna Stáit Aontaithe

Níl sainmhíniú socraithe ar bith ar oll-lámhaigh, ach tá sainmhíniú coitianta gníomh foréigin—seachas marú drong, foréigean teaghlaigh, nó 
gníomhartha sceimhlitheoir urraithe le eagraíocht—ina bhfuil maraíonn lámhachóir ceithre íospartaigh ar an laghad.

Liosta oll-lámhaigh sna Stáit Aontaithe  
 2017 Lámhach Las Vegas 

Stáit Aontaithe Mheiriceá
Cairbre Lifechair

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea  Cairbre Lifechair (gráthoir na Life) mac Cormac mhic Airt.

Teacht i réim
De réir an téacs Díbirt na nDéisí den 8ú haois, rinneadh Cairbre ina rí tar éis do Óengus Gaíbúaibthech na nDéisí radharc na súl a bhaint dá athair, óir nach raibh an coróin tuilte ach do rí gan locht an choirp.  Le fírinne de réir na n-Annál, tháinig Eochaid Gonnat i gcomharbacht ar Chormac ar dtús Cormac, ach tháinig Cairbre ina dhiaidh tar éis a bháis i rith catha.

Cath Gabhra
De réir an scéil Cath Gabhra san Fhiannaíocht, phós Cairbre Aine iníon Fjionn mhic Chumhaill.  I rith a réime, mharaigh a mhic, Fíachu Sroiptine agus Eochaid Doimlen, Óengus Gaíbúaibthech na nDéisí.  Um síocháin a dhéanamh, gheall Cairbre a iníon, Sgiam Sholais, do phrionsa Déiseach.  D'éiligh na Fianna ámh cíos fiche barra óir, mar na chuí dar leo ag a leithid d'am.  Mheas Cairbre ansin go raibh an iomarca cumhachta ag na Fianna, agus bhailigh sé arm ollmhór ina n-éadan, le gaiscí na nUladh, na gConnacht agus na Laighean.  Sheas Goll mac Morna agus a lucht leanúna le Cairbre,  in aghaidh a n-iar- chomhghuaillí.  Sheas na Mumhan agus na Déisi leis na Fianna.  Bhuaigh arm Chairbre ag Cath Gabhra, ach thit Cairbre féin i gcomhrac aonair in éadan Oscar garmhac Fionn, a d'éag dá créachtaí ball beag ina dhiaidh.  Fuair Fionn féin bás nó sa chath nó bliain roimhe sin ag abhainn na Bóinne.  Níor tháinig slán as na Fianna ach Caílte mac Rónáin agus Oisín mac Fionn.

Bóraime na Laighean
I rith a réime, dhiúltaigh Breasal Bealach, rí na Laighean, an bóraime a íoc don Ard-Rí, ach chloígh Cairbre é i gCath Dubhchumair, agus ó shin i leith, íocadh an bórama gan troid.

Achar ama
Bhí Cairbre i réim ar feadh a seacht déag, a sé is fiche nó seacht mbliana is fiche.  Tháinig Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech mic Lugaid mac Con i gcomharbacht air.

 Leabhar Gabhála na hÉireann: 
 Foras Feasa ar Éirinn: 245–272.
 Annála na gCeithre Máistrí: 267–284.

Craobh ghinealaigh

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Teamhrach
An Fhiannaíocht
Lugaid mac Con

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Lughaidh Mac Con (Sean-Ghaeilge Lugaid mac Con), aitheanta go gairid mar Mac Con.  Sliocht de Chorca Laoi ab ea é, agus dá bharr den Dáirine.  Macnia mac Lugdach ab ea a athair, agus Sadb ingen Chuinn a mháthair.  D'fhéadfadh é gurb ionann Mac Con agus rí seanscéalach eile na Teamhrach de shliocht na nDáirine, Lugaid Loígde.

Fuair Macnia bás, agus phós Sadb Ailill Aulom, rí na Mumhan agus rí de facto i ndeisceart na hÉireann, agus d'éirigh Lughaidh ina mhac altrama.  Deirtear gur tugadh a bhua-ainm dó toisc gur thál cú a athair altrama (darbh ainm Eloir Derg) air mar leanbh.

In ainneoin toil Ailealla, bhí Lugaid agus a dheartháireacha altrama ina gcomhghuaillí Nemed mac Sroibcenn, rí Érainn na Mumhan, a mharaigh an t-iar-ard-rí  Conaire Cóem sa Chath Gruitine.  I rith réim an Ard-Rí, Art mac Cuinn, chloígh agus mharaigh mic Chonaire Nemed sa Chath Cennfebrat.  Gortaíodh Lugaid sa chath, agus chuir a athair altrama ar deoraíocht é. Thar lear, bhunaigh sé comhaontas le Benne Brit, mac rí na Breataine, bhailigh arm gallóglach, agus d'fhill go hÉirinn.  Dhóigh agus mharaigh sé Art sa Chath Mhaigh Mucruimhe i gConnacht agus thóg coróin an Ard Ríochta.

Bhí Lughaidh í réim ar feadh tríocha bliain, sular chuir Cormac mac Airt as cumhacht é, tar éis dó Lughaidh breithiúnas bréige a thabhairt ar Bhennaid, brughaidh, a bhí caoirigh aige a bhí ag iníor go mídhleathach ar ggg na banríona.  Theith sé go Mumhain ag lorg cabhrach agus thug sé faoi shíocháin a dhéanamh le hAilill, ach ní raibh dearmad déanta aigesean ar bás a mhic, Éogan Mór.  Ghearr Ailill é le fiacal nimhe i mbun barróg a bhreith, agus ansin chuir sé an file Ferches mac Commáin ar a thóir chun díoltas a bhaint as bás Eoghain.  Tháinig Ferches ar Lugaid ina sheasamh in aice le gallán, agus mharaigh sé le ga é.  Tugadh ar Chormac ámh éalú go Connacht ag rí na nUladh, Fergus Dubdétach, a bhí ina Ard-Rí ar feadh bliana tar éis bás Lughaidhe, sular tháinig Cormac i gcomharbacht air.

Sliocht
Bhí beirt mhac ag Lugaid, Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech, a bheadh ina gcomh-Ard-Ríthe in am trátha.

I measc muintir Lughaidhe Mhic Chon san lá ata inniu ann tá: muintir Uí Driscoll, Uí Laoghaire, Uí Chobhthaigh, Uí Aonghusa agus Uí Fhlionn as Contae Chorcaí.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Impire na Róimhe, Commodus (AD 180–192).
 Foras Feasa ar Éirinn: AD 173–203.
 Annála na gCeithre Máistrí: AD 195–225.

Féach freisin
 Lugaid Riab nDerg
 Lugaid mac Con Roí

Naisc sheachtracha
 Mumu ar ancestry.com

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Teamhrach