joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Carraig an Tobair

Is sráidbhaile beag i gContae an Chabháin í Carraig an Tobair (Béarla: Crosskeys). Tá an baile suite 10 km taobh thoir theas de bhaile an Cabhán, agus is é an t-aon sráidbhaile i bparóiste an Dinn é. Tá cónaí ag tuairim is fiche duine sa sráidbhaile.

Suíomh 
Tá Carraig an Tobair suite ar an mbóthar a cheanglaíonn Baile Shéamuis Dhuibh leis an Chabháin ag domhanleithead 53° 55′ 8″ thuaidh, domhanfhad 7° 15′ 45″ thiar. Tá sé 115 m os cionn leibhéal na farraige. Ag féachaint i dtreo An Chabháin feictear Sliabh gCleath (320 m d'airde) tuairim is 4 km i gcéin.

Ainm 
Sna cnoic creagacha taobh thuaidh den tsráidbhaile, atá an t-ainm "Charlie's Rocks" orthu, tá tobar ann agus is ón tobar sin atá ainm an tsráidbhaile tógtha. Deirtear gur chaith Naomh Pádraig tréimhse anseo agus, dár le fínscéal áitiúil, nuair a bhí Pádraig ann chuir a chapall a chos ar cheann de na carraigeacha in aice leis an tobar le a leithéid de bhrú gur d'fhág lorg a chrú capaill ina dhiaidh.

Is é Crosskeys an t-ainm atá ar an sráidbhaile sa Sacsbhéarla. Cúpla céad bliana ó shin bhí clog gréine ann agus samhail dhá eochair air. Tugtar ainm an tsráidbhaile ón tsamhail sin.

Áiseanna 
Laistigh de theorainneacha an tsráidbhaile, tá scoil náisiúnta, trí tithe tábhairne agus ionad acmhainne. Bunaíodh an scoil sa bhliain 1978 nuair a cónaisceadh dhá scoileanna a raibh sa pharóiste. Múineann seisear múinteoirí sa scoil. Is iad "The Carraig Springs", "The Crosskeys Inn" agus "The Den" na hainmneacha atá ar na tithe tábhairne. Tógann an chéad cheann díobh a ainm ón tobar céanna thuasluaite. Tá club oíche sa "Springs" gach deireadh seachtaine. Sna nóchaidí bhí tarraingt mór ag an "Springs" agus daoine ag teastail ó Granárd i gContae an Longfoirt, Ceanannas i gContae na Mí agus ó áiteanna éagsúla i gContae Fhear Manach chomh maith le gach áit i gContae an Chabháin ach feictear laghdú sna sluaite ar feadh na "náididí". Tá oifig an phoist an tsráidbhaile suite in aice leis an teach tábhairne sin.

Bailte i gContae an Chabháin
An Dealbhóir

Tá an Dealbhóir ar cheann de na réaltbhuíonta miona atá le feiceáil ar an leathsféar neamhaí theas. An tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh an réaltbhuíon seo. Ar dtús d'ainmnigh sé as ceárta dhealbhóra – L'Atelier du Sculpteur as Fraincis, nó Apparatus Sculptoris as Laidin – ach giorraíodh an t-ainm go Sculptor (sin le rá, "an Dealbhóir") idir sin is tráthas.

Tá pol theas an Réaltra le feiceáil ar réaltbhuíon an Dealbhóra.

Le feiceáil fosta ar an réaltbhuíon seo atá Abhacréaltra an Dealbhóra (dá ngairtear freisin Córas an Dealbhóra), abhacréaltra atá páirteach sa Ghrúpa Áitiúil; agus Grúpa an Dealbhóra, an bhraisle réaltraí is giorra don Ghrúpa Áitiúil.

Príomhghnéithe 
 ε Scl: déréalta

Réada suntasacha domhainspéire 
 NGC 55: réaltra bíseach

 NGC 253: réaltra bíseach

 NGC 288: réaltbhraisle chruinneogach

Stair 
Ba é an réalteolaí Francach an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh réaltbhuíon an Dealbhóra. Chaith Lacaille na blianta 1751 agus 1752 san Afraic Theas agus é ag clárú réaltaí an leathsféir theas. Bhí beagnach 10,000 réalta agus 42 réada domhainspéire ar an léarscáil neamhaí a rinne sé ag an am sin. Tháinig amach an chéad eagrán sa bhliain 1756 ach ní raibh ann ach plánaisféar agus é sa teanga Fraincise. Níor foilsíodh an chatalóg iomlán agus eagrán deifnídeach an phlánaisféir go dtí an bhliain 1763, bliain amháin tar éis bhás Lacaille. Coelum Australe Stelliferum an t-ainm a thug Lacaille ar an leabhar seo. San eagrán seo, d'aistrigh sé na hainmneacha ón bhFraincis go dtí an Laidin, agus chuir sé trí réaltbhuíon na Cíle, na Seolta agus Dheireadh na Loinge in áit Argo Navis (nó Le Navire, mar a thug sé air sa chéad eagrán).

Le linn dó a bheith ag cur i gclár na réaltaí theas, chum Lacaille ceithre réaltbhuíon déag chun áiteanna éigin i ndeisceart na spéartha a líonadh nach raibh a lán réaltaí iontu – agus an Dealbhóir ina measc (féach an bosca thíos). Sa lá ata inniu ann glacann an an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta (ARI) le gach ceann de na réaltbhuíonta sin; agus glactar freisin leis na trí réaltbhuíon a rinne Lacaille as an Long.

L’Atelier du Sculpteur an t-ainm Fraincise a thug Lacaille ar an réaltbhuíon seo ar dtús, rud a chiallaíonn Saotharlann an Dealbhóra; Apparatus Sculptoris an t-ainm Laidine a thugtar uirthi ar an bplánaisféar a tháinig amach sa bhliain 1763, ach giorraíodh an t-ainm seo go Sculptor idir sin is tráthas.

Miotaseolaíocht 
Ós rud é nár cruthaíodh réaltbhuíon an Dealbhóra go dtí an 18ú aois, níl aon bhaint aici le miotaseolaíocht an tSeansaoil. Lena chois sin, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht leis an réaltbhuíon seo ós rud é gur scoir Lacaille den thraidisiún sin ar dá réir a d'ainmnítí na réaltbhuíonta as carachtair mhiotaseolaíocha; ina áit sin roghnaigh sé go formhór ainmneacha uirlisí a úsáidtear sna heolaíochtaí.

Réaltaí

Féach fosta

Naisc sheachtracha 
 Yale Bright Star Catalog
 an Dealbhóir ar shuíomh Robin Gatter 
 Star Tales de chuid Ian Ridpath
 an Dealbhóir agus Miotaseolaíocht an Domhain 
 an Dealbhóir ar shuíomh Richard Dibon-Smith
 Peoria Astronomical Society: an Dealbhóir 
 Grúpa an Dealbhóra

Tagairtí 
 

Dealbhóir
5



Eachtraí 
 Adhmhaíonn an Róimh Cunobelinus, Rí na gCatuvellauni mar Rí na Breataine
 Seolann na treibheanna Gearmánacha Cimbri gus Charydes ambasadóirí chuig an Róimh.
 Gnaeus Cornelius Cinna Magnus agus Lucius Valerius Messalla Volesus (nó Gaius Ateius Capito) ina gconsail Rómhánaigh
 Bua Tiberias i gcúige Germania Inferior 
 Polyainus Marathonius ina cheannaire - nó Archan - na hAithine.
 Ruzi Ying ina Impire ar Oirthear na Síne Han.

Breitheanna 
 Guangwu, impire na Síne Han.
 Cláidia Íuilia, iníon Íuil Caesar Drusas agus Livila.

Básanna 
 Gaius Asinius Pollio, cainteoir, file agus staraí de chuid na Róimhe.

Ceannairí Dhomhanda 
 An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na n-Atrebates (thart ar 20 RC - 7 AD)
 Éire - Crimthann Nia Náir ina ard-rí (7 RC - 9 AD)
 Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Cládiach)
 Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)
 L. Valerius Messalla Volesus, Cn. Cornelius Cinna Magnus, Consail (5-6)

0005

als:0er#Johr 5
An Mhatterhorn

Is ceann de na sléibhte is cáiliúla sna Sléibhte Alpa Eorpacha í an Mhatterhorn (, , , ). Tá sí suite ar an teorainn idir an Eilvéis agus an Iodáil ag 45°58′Thuaidh, 7°39′Thoir. Is 4,478 méadar d'airde í.

Tá ceithre aghaidh aici, ag tabhairt aghaidhe ar cheithre phointe an chompáis.

Sléibhte agus sliabhraonta
An Eilvéis
Tíreolaíocht na hIodáile
Mao Zedong

Bhí Mao Zedong () (de réir an chórais pinyin, 'Máo Zédōng; Shaoshan, Hunan, 26 Nollaig 1893 - Péicing, 9 Meán Fómhair 1976) ar an gcéad cheannaire Cumannach den tSín. 

Ba iad na fórsaí Cumannacha a rug an chraobh leo i gcogadh cathartha na tíre úd sa bhliain 1949 agus chuir Mao deachtóireacht Chumannach ar bun.

Cuirtear ina leith go raibh a réimeas ciontach as na milliúin a mharú trí bheartais chrua eacnamaíocha agus shóisialta. Thosaigh an Réabhlóid Chultúrtha na Síne ar an 16 Bealtaine 1966 nuair a thacaigh an politburo go dílis leis na moltaí ó Mao Zedong “Fógra 16 Bealtaine” nó  五一六通知.

Idé-eolaíocht 
Is minic a thugtar 'Maochas' ar leagan Mao den idé-eolaíocht Mharcsach, cé gur thug na húdaráis Shíneacha Smaointeachas Marcsach-Leiníneach Mao Zedong air nó frith-athbhreithniú; déanann an dara téarma tagairt don athbhreithniú idé-eolaíoch a rinne ceannairí an Aontais Shóivéadaigh i ndiaidh bhás Stailín, dar le Mao.  

Le cabhair Stailín a tháinig sé i réim, ach d'éirigh idir é agus na Sóivéadaigh, rud a ghríosaigh é chun tabhairt faoi cheannas a fháil ar an Chumannnachas idirnáisiúnta.

Oidhreacht 
Tá an Páirtí Cumannach fós i gceannas ar an tSín, cé gurb é an caipitleachas stáit atá faoi réim anois ann.

Féach freisin 

 Réabhlóid Chultúrtha na Síne

Tagairtí 

Ceannairí na Síne
Uachtaráin Dhaon-Phoblacht na Síne
Ceannairí Cumannacha
Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Daoine a rugadh i 1893
Básanna i 1976
Cumannachas
Marxachas
An Chrois Ghearr

Is sráidbhaile é an Chrois Ghearr (as Béarla Crossgar) i gContae an Dúin i dTuaisceart Éireann atá suite ar an phríomhbhóthar A7 idir Tamhnaigh Naomh (Saintfield as Béarla) agus Dún Pádraig. Bhí 1,539 duine ina gcónaí ar an Chrois Ghearr de réir dhaonáireamh 2001.

Bailte i gContae an Dúin
Áth Dara

Is baile é Áth Dara (Adare as Béarla) atá i lár Chontae Luimnigh, agus timpeall 2,592 duine (2006) ina gcónaí ann. Tá Áth Dara sé chiliméadar déag ó Luimneach, agus téann an bóthar N21 tríd an mbaile go dtí Ciarraí.

Eolas ginearálta 

Is baile oidhreachta é Áth Dara agus tarraingt turasóirí air. Tá ionad oidhreachta sa bhaile agus cúpla siopaí ceardaíocht, agus is minic tairbhe á bhaint as an mbaile le haghaidh bainisí. 
 
Tá trí óstán, cúig bhialann agus sé theach tábhairne ann.

Tá tithe den seansaghas Gaelach le fáil sa tsráid mhór, in éineacht le tithe a bhfuil cuma Shasanach orthu agus a tógadh d'aonghnó d'eastát Dunraven. Tá botháin cheann tuí le feiceáil ina measc siúd agus iad in aice Mhainéar Átha Dara.

Stair 
Bhí an seanbhaile le fáil ar bhruach oirthearach na Má láimh le háth i gceantar Ard an tSeanBhaile, timpeall leathmhíle slí siar ón mbaile atá anois ann. Baile margaidh a bhí ann, agus trí mhainistir agus caisleán ann.

Mainistir na nAgaistíneach 

Bhunaigh Seán mhic Thomáis Mac Gearailt, an chéad Iarla Átha Dara, Mainistir na nAgaistíneach sa bhliain 1316. Scoireadh an manaigh le linn Éinrí VIII. Sa bhliain 1807 tugadh teampall na Mainistreach do lucht Eaglais na hÉireann. Sa bhliain 1814 rinneadh scoil den phroinnteach. Idir na blianta 1852 agus 1854 rinne Caroline, Cuntaois Dunraven, athchóiriú ar an teampall.

Mainistir na bProinsiasach 
Bhunaigh Tomás Mac Gearailt, 7ú hIarla Chill Dara, agus a bhean Siobhán Mainistir na bProinsiasach sa bhliain 1464. Fothrach anois í agus í le fáil taobh istigh de Chlub Gailf Mhainéar Átha Dara. Léitear aifreann go moch ar Dhomhnach na Cásca.

An Mhainistir Thríonóideach 

Bhunaigh an tOrd Tríonóideach an t-aon mhainistir Éireannach amháin acu in Áth Dara sa bhliain 1230. Chuir an chéad Iarla Dunraven athchóiriú ar an teampall sa bhliain 1811 mar shéipéal paróisteach Caitliceach. 
.

Caisleán Iarla Dheasumhan 
Deirtear gur thóg na Donnabhánaigh, tiarnaí an cheantair i ndeireadh an 12ú haois, gur thóg siad daingean anseo ar bhruach thuaidh d'Abhainn na Máighe. Ghlac Gearaltaigh Chill Dara seilbh ar an áit ina dhiaidh sin, agus b'fhéidir gurb iadsan a thóg an chuid is mó den chaisleán atá anois ann. Tá sé á athchóiriú ón mbliain 1996 i leith agus bíonn turais threoraithe ar siul sa samhradh.

Spórt 

Tá tóir ar iománaíocht, ar pheil agus ar ghalf in Áth Dara, agus bhí Comórtas Gailf na hÉireann ann sa bhliain 2007.

Eolas Suimiúil 

 Bhuaigh an baile Comortás na mBailte Slachtamhara sa bhliain 1976
 Tháinig Uachtarán na Stáit Aontaithe Bill Clinton go dtí an baile sa bhliain 1996.

Ath Dara
Michael Bloomberg

Is fearr gnó, polaiteoir agus daonchara Meiriceánach é Michael Rubens "Mike" Bloomberg (a rugadh ar 14 Feabhra 1942). Bunaitheoir Bloomberg L.P. atá ann. Is é an 108ú méara ar Chathair Nua-Eabhrac é agus an 20ú méara ó comhdhlúthaíodh buirgí na cathrach sa bhliain 1898.

A luathshaol 
Rugadh agus tógadh i dteaghlach Giúdach i Medford, Massachusetts, bruachbhaile de chuid Bhostúin, é. Gasóg Iolair atá ann. D'fhreastail sé ar Ollscoil Johns Hopkins, mar ar chuir sé isteach ar Phi Kappa Psi agus bhain sé amach céim Baitsiléir Eolaíochta in Innealtóireacht Leictreonaice sa bhliain 1964. Níos déanaí bhain sé amach Máistir Riaracháin Ghnó ó Scoil Ghnó Harvard.

A shaol gnó 

Bhí sé ina pháirtí ginearálta ag Salomon Brothers, banc infheistíochta, mar a raibh sé i mbun trádáil cothromais agus níos déanaí forbairt córais. Chuir sé a mhaoin sa chomhlacht féin, Bloomberg L.P., ag díol teirminéal eolais airgeadais le Wall Street. Teirminéil Bloomberg a thugtar orthu seo. Thosaigh an comhlacht stáisiún raidió i Nua-Eabhrac.

De réir an irisleabhair Forbes is é Bloomberg an 7ú duine is saibhre sna Stáit Aontaithe agus an 13ú duine is saibhre ar domhan é. Measadh $31bn a bheith aige. <ref>[http://www.forbes.com/profile/michael-bloomberg/ Próifíl ag Forbes' (arna rochtain ar 28 Samhain 2013]</ref>

Scríobh sé féinbheathaisnéis dar theideal Bloomberg by Bloomberg'' sa bhliain 1997 (ISBN 0-471-15545-4).

A shaol polaitiúil 
Bhí Bloomberg ina bhall den Páirtí Daonlathach ach sheas sé mar iarrthóir den Pháirtí Poblachtach sa toghchán ar son méara. Bhuaigh Bloomberg i gcoinne Herman Badillo sa réamhthoghchán Poblachtach. Toghadh ar an gcéad uair ar 6 Samhain 2001 é nuair a fuair sé an bua ar Mark J. Green agus arís ar 8 Samhain 2005. Sheas sé don tríú téarma mar mhéara sa bhliain 2009, rud conspóideach mar bhí méaraí Nua-Eabhrac teoranta do dhá théarma. D'athraigh Comhairle na Cathrach an dlí ar 8 Deireadh Fómhair 2008 agus bhí Bloomberg ábalta dul ar aghaidh lena fheachtas atofa. Sheas sé mar iarrthóir an Páirtí Phoblachtaigh agus an Pháirtí Independence. Conspóid eile é ainmniúcháin an dara páirtí seo mar gheall ar íocaíochtaí de luach $600,000 an ceann a thug sé dóibh. Atoghadh é agus 50.7% de na vótaí aige. Tháinig a tríú téarma chun deiridh ar an 1 Eanáir 2014 nuair a ghlac Bill de Blasio mionn na hoifige mar mhéara Chathair Nua-Eabhrac.

Tagairtí 

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1942
Daoine beo
An Fhoirnéis

Réaltbhuíon dheisceartach is ea an Fhoirnéis, a chruthaigh an tAb Nicolas Louis de Lacaille sna blianta 1751-52. Fornax Chemica a thug sé uirthi mar ainm Laidine – rud a chiallaíonn "foirnéis cheimiceach" – ach giorraíodh an t-ainm seo idir sin is tráthas. Fornax an t-ainm Laidine a thugtar uirthi sa lá ata inniu ann.

Príomhghnéithe 
 α For: réalta dhúbailte

Réada suntasacha domhainspéire 

 Braisle Fornax: tá an ollbhraisle réaltraí í seo suite go mór mór ar an réaltbhuíon seo.

Stair 
Ba é an réalteolaí Francach an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh réaltbhuíon na Foirnéise. Chaith Lacaille na blianta 1751 agus 1752 san Afraic Theas agus é ag clárú réaltaí an leathsféir theas. Bhí beagnach 10,000 réalta agus 42 réada domhainspéire ar an léarscáil neamhaí a rinne sé ag an am sin. Tháinig amach an chéad eagrán sa bhliain 1756 ach ní raibh ann ach plánaisféar agus é sa teanga Fraincise. Níor foilsíodh an chatalóg iomlán agus eagrán deifnídeach an phlánaisféir go dtí an bhliain 1763, bliain amháin tar éis bhás Lacaille. Coelum Australe Stelliferum an t-ainm a thug Lacaille ar an leabhar seo. San eagrán seo, d'aistrigh sé na hainmneacha ón bhFraincis go dtí an Laidin, agus chuir sé trí réaltbhuíon na Cíle, na Seolta agus Dheireadh na Loinge in áit Argo Navis (nó Le Navire, mar a thug sé air sa chéad eagrán).

Le linn dó a bheith ag cur i gclár na réaltaí theas, chum Lacaille ceithre réaltbhuíon déag chun áiteanna éigin i ndeisceart na spéartha a líonadh nach raibh a lán réaltaí iontu – agus an Fhoirnéis ina measc (féach an bosca thíos). Sa lá ata inniu ann glacann an an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta (ARI) le gach ceann de na réaltbhuíonta sin; agus glactar freisin leis na trí réaltbhuíon a rinne Lacaille as an Long.

Le Fourneau an t-ainm Fraincise a thug Lacaille ar an réaltbhuíon seo ar dtús, rud a chiallaíonn an Fhoirnéis. Fornax Chimiae an t-ainm Laidine a thugtar uirthi ar an bplánaisféar a tháinig amach sa bhliain 1763, rud a chiallaíonn Foirnéis an Cheimiceora. Sa bhliain 1763 d'aistrigh Johann Bode an t-ainm go Apparatus Chemica, nó an Gléas Ceimiceach. Sa lá atá inniu ann tugtar Fornax ar an réaltbhuíon seo.

Miotaseolaíocht 
Ós rud é nár cruthaíodh réaltbhuíon na Foirnéise go dtí an 18ú aois, níl aon bhaint aici le miotaseolaíocht an tSeansaoil. Lena chois sin, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht leis an réaltbhuíon seo ós rud é gur scoir Lacaille den thraidisiún sin ar dá réir a d'ainmnítí na réaltbhuíonta as carachtair mhiotaseolaíocha; ina áit sin roghnaigh sé go formhór ainmneacha uirlisí a úsáidtear sna heolaíochtaí.

Réaltaí

Féach fosta

Naisc sheachtracha 

 Yale Bright Star Catalog
 an Fhoirnéis ar shuíomh Robin Gatter 
 Star Tales de chuid Ian Ridpath
 an Fhoirnéis agus miotaseolaíocht an Domhain 
 an Fhoirnéis ar shuíomh Richard Dibon-Smith
 Peoria Astronomical Society: an Fhoirnéis 
 The Deep Photographic Guide to the Constellations: an Fhoirnéis

Tagairtí 
 

Foirnéis
Iasc an Deiscirt

Réaltbhuíon dheisceartach is ea Iasc an Deiscirt, nach bhfuil ach réalta gheal amháin i measc líon a réaltaí – sin le rá Fomalhaut, atá ar an ochtú réalt déag is gile ar spéir na hoíche. Tá an réaltbhuíon seo ar cheann de na 88 réaltbhuíon nua-aimseartha, agus tá sé ar cheann chomh maith de na 48 réaltbhuíon ar chatalóg Tholamaes. Tugtar Piscis Austrinus nó Piscis Australis mar ainm Laidine air, rud a chiallaíonn "iasc deisceartach".

Roimh an 20ú aois tugadh Piscis Notius mar ainm ar an réaltbhuíon seo, rud a chiallaíonn "iasc deisceartach". (As Gréigis a thagann an focal notius, nó νοτιος, rud a chiallaíonn "deisceartach" sa teanga sin.)

Príomhghnéithe 
 α PsA: tá Fomalhaut ar an 18ú réalt is gile ar spéir na hoíche

 β PsA: réalta dhúbailte

 γ PsA: réalta dhúbailte

Réada suntasacha domhainspéire

Stair

Miotaseolaíocht

Réaltaí

Féach fosta

Naisc sheachtracha 

 Yale Bright Star Catalog
 Iasc an Deiscirt ar shuíomh Robin Gatter 
 Star Tales de chuid Ian Ridpath
 Iasc an Deiscirt agus miotaseolaíocht an Domhain 
 Iasc an Deiscirt ar shuíomh Richard Dibon-Smith
 Peoria Astronomical Society: Iasc an Deiscirt 
 The Deep Photographic Guide to the Constellations: Iasc an Deiscirt

Tagairtí 
 

Iasc an Deiscirt
Yuri Gagarin

Ba spásaire Sóivéadach é Yuri Alekseyevich Gagarin (Rúisis: Юрий Алексеевич Гагарин).  Ba é Yuri Gagarin an chéad duine riamh a chuaigh lasmuigh d'atmaisféar an domhain.

Luathshaol 
Rugadh Gagarin ar an 9 Márta, 1934 ar an taobh thiar de phríomhchathair na Rúise, Moscó.  

Tháinig sé i méadaíocht ar fheirm chumannach mar a raibh a athair ina shiúinéir. Chuaigh an t-athair isteach san arm nuair a rinne an Ghearmáin ionradh ar an Rúis agus tugadh Yuri agus an chuid eile den teaghlach amach as láthair na cogaíochta.  

Nuair a bhí sé san iarbhunscoil chuir Yuri spéis sa teicneolaíocht agus fuair sé oiliúint sa mhiotalóireacht.  

Chuir sé spéis in eitleáin ina dhiaidh sin agus é ar choláiste agus d'fhreastail sé ar ranganna eitleoireachta. Ba léir go raibh an tallann aige mar phíolóta agus chuaigh sé isteach san Aerfhórsa nuair a bhí sé réidh leis an choláiste.

Píolóta trialach a bhí ann, eitleáin nua á dtriail aige in aois nua na scairdeitleán. Nuair a thosaigh clár taiscéalaíocht spáis na Rúise bhí Gagarin ar bís le páirt a ghlacadh ann. Bhí sé ar dhuine den seisear a oileadh mar spásairí san Aontacht Shóivéadach agus piocadh é le bheith ina phíolóta ar an chéad spáslong.

An chéad duine riamh sa spás 
Ar an 12 Aibreán 1961 ba é Yuri Gagarin an chéad duine riamh a chuaigh lasmuigh d'atmaisféar an domhain. Rinne sé timthriall ar an bpláinéad  ar bhord an spásárthach Vostok a hAon ("Oirthear" is brí leis an bhfocal Rúisise sin vostok).  Bhí sé seacht mbliana fichead d'aois nuair a teilgeadh sa spás é as Baikonur. Turas 108 nóiméad a bhí ann. Ba é 28,260 ciliméadar san uair an luas b'airde a shroich a árthach agus é sa spás.

Ba iad Sergey Korolyov agus Kerim Kerimov (nó Kərim Əli oğlu Kərimov, mar a litrítear a ainm ina theanga dhúchais féin - Asarbaiseánach a bhí ann) príomhailtirí an turais seo. Ba é Korolyov "athair na spáseitilte" san Aontas Sóivéadach.

Cáil agus bás 

Ón lá sin amach, 12 Aibreán 1961, bhí Gagarin ina laoch ar fud an domhain. Bhain sé an-taitneamh as a cháil. 

Ar dtús, ní raibh cead ag Gagarin eitilt arís áfach. Cuireadh luach an-ard ar a shaol. Chuir an srian as go mór dó. 

I 1968, thosaigh Gagarin ag dul faoi oiliúint san aer. Cúpla seachtain níos déanaí, maraíodh Gagarin i dtimpiste ar an 27 Márta 1968 agus eitleán nua (MIG-15) á thriail aige. 34 bliana d'aois a bhí sé. Bhí an timpiste faoi bhrat rúndachta, agus tá go leor conspóide ag baint leis fós.

Créamadh a chorp agus cuireadh an laoch i mballa sa Chreimil.

Tagairtí 

Spásairí Rúiseacha
Daoine as Moscó
Daoine a rugadh i 1934
Básanna i 1968
Ealaín

Oilteacht an bhunbhrí a bhí le hEalaín sa Ghaeilge. "Cumas oilte gníomh a bhfuil scil ag baint leis agus a mbeidh toradh an ghnímh sin le haithint atá i gceist [...] Tá ciall na cleasaíochta i gceist leis an ealaín fosta agus tá an chiall sin ar cheann de na bríonna is coitianta a fhaightear sa chaint go fóill.". 

Dála a comhbhríonna i dteangacha eile, tá an chéad bhunbhrí thuasluaite ag leathnú an t-am ar fad agus sa lá atá inniu ann is ionann 'ealaín' go minic agus táirge ar bith de chuid na samhlaíochta a dhírítear ar an tsamhlaíocht féin. 

Ó Athbheochan an Léinn anall ba ghnách san Eoraip na Míndána (i.e. ealaíona na péintéireachta, na líníochta, na dealbhóireachta agus na hailtireachta) a dhealú amach ó na hEalaíona Feidhmeacha, ealaíona a cuireadh i bhfeidhm ar earraí chun iad a mhaisiú; ach bhí seo bunoscionn le dearcadh cultúr agus sibhialtachtaí eile agus le dearcadh na hEorpa féin roimhe sin. 

De réir an Choincheapúlachais, fealsúnacht ealaíne a tháinig chun cinn tar éis an Dara Chogadh Domhanda, is féidir le duine ar bith a bheith ina ealaíontóir agus is féidir le rud ar bith a bheith ina théama i saothar ealaíne. Meán chun pearsantacht, braistintí nó spiorad an ealaíontóra a léiriú atá san Ealaín de réir na teoirice seo. Is é an t-ealaíontóir ábhar a chuid ealaíne féin, murab ionann agus an scéal i dtraidisiúin nó i bhfealsúnachtaí ealaíne san am a chuaigh thart. Sainmhíniú de chuid an Iarthar é seo, ar ndóigh, agus gan baint aige le formhór na dtraidisiún eile. Bhí aidhmeanna dá gcuid féin acu siúd. Neamh agus an Domhan a nascadh le chéile ba chuspóir do Phéintéireacht na Síne, mar shampla, agus níor mhór duit dianstaidéar agus dianmhachnamh a dhéanamh roimh duit tabhairt faoin obair.

Déantar cineálacha difriúla de léiriú ealaíonta a rangú mar a leanas: 

Nádúrachas, agus iarracht á déanamh ar an ábhar a léiriú mar a fheiceann an tsúil é.

Teibíochas, agus an t-ábhar á léiriú trí stíliú agus trí fhíoracha neamhnádúrtha.

Neamh-oibiachtúlachas, agus mothúcháin á spreagadh sa lucht féachana le dathanna agus le fíoracha, díreach mar a dhéanann an ceol.

Teicníochtaí Coitianta Chun Saothair Ealaíne A Dhéanamh 
 Aicrilic
 Céireagrafadh
 Greanadóireacht
 Guais
 Oladhath
 Síodaghrafadh
 Teampara
 Uiscedhath

Cineálacha Ealaíne 
 Péintéireacht
 Litríocht
 Dealbhóireacht
 Ceol
 Damhsa 
 Grianghrafadóireacht
 Scannánaíocht

Naisc sheachtracha 

 Acmhainn Náisiúnta Ealaíne

Tagairtí 

Cultúr
An Micreascóp

Tá an Micreascóp ar cheann de na réaltbhuíonta miona atá le feiceáil ar an leathsféar neamhaí theas. An tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh an réaltbhuíon seo sna blianta 1751-52. Is amhlaidh gur an-doiléir do na réaltaí de chuid na réaltbhuíne seo.

Tugtar Microscopium mar ainm Laidine ar an réaltbhuíon seo, rud a chiallaíonn "micreascóp".

Príomhghnéithe 
 α Mic: réalta dhúbailte

Réada suntasacha domhainspéire

Stair 
Ba é an réalteolaí Francach an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh réaltbhuíon an Líontáin. Chaith Lacaille na blianta 1751 agus 1752 san Afraic Theas agus é ag clárú réaltaí an leathsféir theas. Bhí beagnach 10,000 réalta agus 42 réada domhainspéire ar an léarscáil neamhaí a rinne sé ag an am sin. Tháinig amach an chéad eagrán sa bhliain 1756 ach ní raibh ann ach plánaisféar agus é sa teanga Fraincise. Níor foilsíodh an chatalóg iomlán agus eagrán deifnídeach an phlánaisféir go dtí an bhliain 1763, bliain amháin tar éis bhás Lacaille. Coelum Australe Stelliferum an t-ainm a thug Lacaille ar an leabhar seo. San eagrán seo, d'aistrigh sé na hainmneacha ón bhFraincis go dtí an Laidin, agus chuir sé trí réaltbhuíon na Cíle, na Seolta agus Dheireadh na Loinge in áit Argo Navis (nó Le Navire, mar a thug sé air sa chéad eagrán).

Le linn dó a bheith ag cur i gclár na réaltaí theas, chum Lacaille ceithre réaltbhuíon déag chun áiteanna éigin i ndeisceart na spéartha a líonadh nach raibh a lán réaltaí iontu – agus an Micreascóp ina measc (féach an bosca thíos). Sa lá ata inniu ann glacann an an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta (ARI) le gach ceann de na réaltbhuíonta sin; agus glactar freisin leis na trí réaltbhuíon a rinne Lacaille as an Long.

Le Microscope an t-ainm Fraincise a thug Lacaille ar an réaltbhuíon seo ar dtús. Microscopium an t-ainm Laidine a tugadh uirthi ar an bplánaisféar a tháinig amach sa bhliain 1763, agus is é an t-ainm céanna a thugtar uirthi sa lá atá inniu ann.

Miotaseolaíocht 
Ós rud é nár cruthaíodh réaltbhuíon an Mhicreascóip go dtí an 18ú aois, níl aon bhaint aici le miotaseolaíocht an tSeansaoil. Lena chois sin, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht leis an réaltbhuíon seo ós rud é gur scoir Lacaille den thraidisiún sin ar dá réir a d'ainmnítí na réaltbhuíonta as carachtair mhiotaseolaíocha; ina áit sin roghnaigh sé go formhór ainmneacha uirlisí a úsáidtear sna heolaíochtaí.

Réaltaí

Féach fosta

Naisc sheachtracha 

 Yale Bright Star Catalog
 an Micreascóp ar shuíomh Robin Gatter 
 Star Tales de chuid Ian Ridpath
 an Micreascóp agus miotaseolaíocht an Domhain 
 an Micreascóp ar shuíomh Richard Dibon-Smith
 Peoria Astronomical Society: an Micreascóp

Tagairtí 
 

Micreascóp
Francach

Tá níos mó ná ciall amháin le Francach:
 Duine a rugadh san Fhrainc nó atá ina chónaí ansin, féach an Fhrainc
 Francach (ainmhí)
 Tugtar "francach" ar an gcearc Fhrancach (an turcaí) i nGaeilge Mhaigh Eo.
Donal Lunny

Ceoltóir Éireannach é Donal Lunny, a saolaíodh ar an 10 Márta, 1947 agus a tógadh sa Droichead Nua i gCill Dara. Tá go leor ceoltóirí faoi chomaoin mhór aige de bharr a ndearna sé chun a gcuid ceoil a chur os comhair an tsaoil mhóir.

Saol 
Chuir Lunny spéis sa cheol ó bhí sé an-óg, agus bhunaigh sé The Rakes of Kildare lena chara Christy Moore agus Frank Moore, deartháir Christy. Sheinn Donal an giotár, bhí Christy ag canadh agus sheinn Frank an fheadóg stáin. Tamall ina dhiaidh sin chuaigh Lunny leis an ngrúpa Emmett Spiceland. Thug Andy Irvine bouzouki dó 1970 agus spreagadh é chun triail a bhaint as bealaí úra chun ceol Gaelach a sheinm.  

Chruthaigh sé a stíl cheoil féin. Ó shin i leith bhí baint aige le cuid mhór de na grúpaí agus na ceoltóirí is cáiliúla in Éirinn. 

Sheinn Lunny le Christy Moore ar Prosperous, 1971. 

Tamall ina dhiaidh sin, cuireadh an grúpa Planxty le chéile, le Donal Lunny, Christy Moore, agus Liam Óg Ó Floinn. Bhí an-cháil ar an ngrúpa ar feadh na mblianta agus mheall siad na sluaite chun an cheoil in Éirinn agus thar lear. Ach níor aontaigh baill an ghrúpa le chéile agus d'fhág Lunny, cé go raibh baint aige le léiriú a gcuid ceirníní go fóill.

Tháinig grúpa ceoltóirí le chéile i 1975 chun comóradh 21 bliain a dhéanamh ar Cheirníní Ghael Linn, seachtar de na ceoltóirí is fearr sa tír ag an am. Tugadh an Bothy Band orthu agus chuaigh a gcáil ar fud an domhain. Bhunaigh Lunny lipéad ar leith chun ceirníní an ghrúpa seo a eisiúint, Mulligan, agus bhí bouzouki Lunny le cloisteáil go binn orthu.  

Ansin thosaigh Lunny ag seinm le Kevin Burke i Midnight Well. Ó 1977 i leith, bhí sé páirteach le go leor grúpaí agus ceoltóirí aonair eile. Bhí a thionchar le aithint ar na ceirníní iomadúla a léirigh sé ar feadh na mblianta. 

Tháinig deireadh leis an Bothy Band sa bhliain 1979. Ach ansin tháinig Planxty le chéile arís agus rinneadh trí cheirnín eile (ina measc, ceirnín speisialta chun cabhair a thabhairt do na stailceoirí ocrais i 1980/1981). 

Scar Christy agus Donal le chéile arís agus bhunaigh Lunny Moving Hearts (1981-1985), grúpa eile a raibh an-cháil air agus an-tionchar aige ar fhorbairt an cheoil in Éirinn. Bhain níos mó polaitíochta le hamhráin an ghrúpa seo, agus bhí tionchar láidir ag an gceol comhaimseartha rac ar a chuid ceoil.

Ó 1985 i leith, dhírigh Lunny ar a chuid oibre mar léiritheoir. Bhí Christy Moore féin, Clannad, Planxty, Altan agus mórán ealaíontóirí traidisiúnta eile faoi chomaoin mhór aige de bharr a ndearna sé chun a gcuid ceoil a chur os comhair an tsaoil mhóir.

Naisc sheachtracha 

 Liosta de na grúpaí agus na ceirníní, chomh maith leis na cláir teilifíse a rinne Donal Lunny
 Donal Lunny i gCúirt an Mheán Oíche, ó 1985 ar RTE {le aisteoirí ó Amharclann na Mainistreach}.

Tagairtí 

Ceoltóirí Éireannacha
Daoine as Contae Chill Dara
Daoine a rugadh i 1947
Daoine beo
An Sioráf

Réaltbhuíon mhór dhoiléir is ea an Sioráf atá le feiceáil ar an leathsféar neamhai thuaidh. An diagaire Freaslannach Petrus Plancius a chruthaigh é agus an réalteolaí Gearmánach Jakob Bartsch a thug isteach sa bhliain 1624 é.

Tugtar Camelopardalis, nó Camelopardus, mar ainm Laidine ar an réaltbhuíon seo, focail a chiallaíonn "sioráf".

Príomhghnéithe 
 β Cam: réalta dhúbailte, agus an réalta is gile ar réaltbhuíon an tSioráif.

Réada suntasacha domhainspéire 
 NGC 1502: réaltbhraisle oscailte atá infheicthe trí dhéshúiligh agus teileascóip bheaga; tá réalta dhúbailte den 7ú méid le feiceáil i lár na réaltbhraisle seo.

 Eas Kemble: astaireacht a d'aimsigh an réalteolaí amaitéarach Ceanadach Lucian Kemble.

 NGC 2403: réaltra bíseach; ar méid comhtháite 8.4.

Stair

Miotaseolaíocht

Réaltaí

Féach fosta

Naisc sheachtracha 

 Yale Bright Star Catalog
 an Sioráf ar shuíomh Robin Gatter 
 Ian Ridpath's Star Tales
 an Sioráf agus miotaseolaíocht an Domhain 
 an Sioráf ar shuíomh Richard Dibon-Smith
 Peoria Astronomical Society: an Sioráf 
 The Deep Photographic Guide to the Constellations: an Sioráf

Tagairtí 
 

Sioráf
Béal an Átha Buí

Tá cáil ar Bhéal an Átha Buí in iarthar Ard Mhacha mar gurb ann a bhuaigh Aodh Ó Néill cath in aghaidh fhórsaí Shasana, a bhí faoi cheannas Henry Bagenal i mí Lúnasa na bliana 1598. 

Bhí sé ina chogadh idir taoisigh na nGael i gCúige Uladh agus rialtas Shasana le beagnach ceithre bliana nuair a rinne Bagenal iarracht ceancheathrú Uí Néill a ghabháil. Rinne Ó Néill luíochán cliste ar na Sasanaigh ag an Áth Buí agus bhí bua mór aige. 

Mháirseáil Bagenal le timpeall ceithre mhíle saighdiúir ó Ard Mhacha agus bhí na Gaeil á chiapadh ón tús le piléir, sleánna agus gathanna. 

Mealladh na Sasanaigh isteach i gceantar ina raibh talamh bog agus crainn ar gach taobh, áit a bhí ullmhaithe don luíochán cheana féin ag Ó Néill. Chuaigh gunnaí móra na Sasanach in abar agus d'fhan cuid de na saighdiúirí siar chun iad a scaoileadh saor. 

Maraíodh Bagenal le piléar sa chloigeann, agus chuaigh marcshlua na nGael ar an ionsaí. Chúlaigh na Sasanaigh ar ais go hArd Mhacha, agus na Gaeil sa tóir orthu i rith an ama. Chaill siad leath dá gcuid fear, agus b'éigean dóibh Ard Mhacha féin a ghéilleadh tar éis trí lá de léigear.

Áirítear gur chaill na Sasanaigh idir 1500 agus 2000 sa chath agus gur maraíodh timpeall 200 d'arm Uí Néill. Ar feadh cúpla bliain bhí forlámhas ag Ó Néill ar Chúige Uladh agus ar chuid mhaith eile d'Éirinn, agus mhéadaigh an tacaíocht a fuair sé ó Ghaeil ar fud na tíre. Mhair an cogadh cúig bliana eile.

Féach freisin 
 Cogadh na Naoi mBliana

Tagairtí 

Stair na hÉireann
Jon Kyl

Ba é Jon Llewellyn Kyl (rugadh 25 Aibreán, 1942, in Oakland, Nebraska) Seanadóir na Stát Aontaithe ó Arizona, 1995–2013. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Aoire an mhionlaigh sa seanad a bhí ann, an dara céim is airde sa pháirtí, agus iad sin san fhreasúra. Sa bhliain 2010, chuir an t-iriseán Time Jon Kyl ar liosta na 100 Duine Is Mó Tionchar Acu.  Toghadh go dtí an Seanad sa bhliain 1994 é agus arís sna blianta 2000 agus 2006.

Sula ndeachaigh sé leis an bpolaitíocht, bhí sé ina dhlíodóir agus ina stocaire le Jennings, Strouss & Salmon i Phoenix, Arizona. D'fhreastail sé i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe ó 1987 go 1995. Toghadh go dtí an Seanad é den chéad uair sa bhliain 1994, ag fáil bua ar Samuel G. Coppersmith. Thóg Kyl seasamh an-choimeádach ann. Tá sé ina bhrústocaire anois, cosúil lena lán iar-pholaiteoirí.

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1942
Daoine beo
Polaiteoirí na Stát Aontaithe
An Siséal

Réaltbhuíon bheag neamhfheiceálach is ea an Siséal atá suite ar an leathsféar neamhaí theas in aice le réaltbhuíon na hAbhann. Ba é an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh an réaltbhuíon seo sna blianta 1751-52.

Tugtar Caelum mar ainm Laidine ar an réaltbhuíon seo, rud a chiallaíonn "siséal greanta".

Príomhghnéithe 
 γ Cae: réalta dhúbailte

Réada suntasacha domhainspéire

Stair 
Ba é an réalteolaí Francach an tAb Nicolas Louis de Lacaille a chruthaigh réaltbhuíon an tSiséil. Chaith Lacaille na blianta 1751 agus 1752 san Afraic Theas agus é ag clárú réaltaí an leathsféir theas. Bhí beagnach 10,000 réalta agus 42 réada domhainspéire ar an léarscáil neamhaí a rinne sé ag an am sin. Tháinig amach an chéad eagrán sa bhliain 1756 ach ní raibh ann ach plánaisféar agus é sa teanga Fraincise. Níor foilsíodh an chatalóg iomlán agus eagrán deifnídeach an phlánaisféir go dtí an bhliain 1763, bliain amháin tar éis bhás Lacaille. Coelum Australe Stelliferum an t-ainm a thug Lacaille ar an leabhar seo. San eagrán seo, d'aistrigh sé na hainmneacha ón bhFraincis go dtí an Laidin, agus chuir sé trí réaltbhuíon na Cíle, na Seolta agus Dheireadh na Loinge in áit Argo Navis (nó Le Navire, mar a thug sé air sa chéad eagrán).

Le linn dó a bheith ag cur i gclár na réaltaí theas, chum Lacaille ceithre réaltbhuíon déag chun áiteanna éigin i ndeisceart na spéartha a líonadh nach raibh a lán réaltaí iontu – agus an Siséal ina measc (féach an bosca thíos). Sa lá ata inniu ann glacann an an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta (ARI) le gach ceann de na réaltbhuíonta sin; agus glactar freisin leis na trí réaltbhuíon a rinne Lacaille as an Long.

Les Burins ("na Siséil") an t-ainm Fraincise a thug Lacaille ar an réaltbhuíon seo ar dtús – péire siséal trasna ar a chéile a chuir sé ar a léarscáil neamhaí. Caelum Scalptorium ("an Siséal Greanadóireachta") an t-ainm Laidine a tugadh uirthi ar an bplánaisféar a tháinig amach sa bhliain 1763. Sa bhliain 1801, ar an léarscáil neamhaí Uranographa de chuid an réalteolaí Ghearmánaigh Johann Bode, tugadh Caelum Scaptoris ("Siséal an Ghreanadóra") mar ainm Laidine ar an réaltbhuíon seo. Caelum an t-ainm Laidine a thugtar uirthi sa lá ata inniu ann.

Miotaseolaíocht 
Ós rud é nár cruthaíodh réaltbhuíon an tSiséil go dtí an 18ú aois, níl aon bhaint aici le miotaseolaíocht an tSeansaoil. Lena chois sin, ní bhaineann aon mhiotaseolaíocht leis an réaltbhuíon seo ós rud é gur scoir Lacaille den thraidisiún sin ar dá réir a d'ainmnítí na réaltbhuíonta as carachtair mhiotaseolaíocha; ina áit sin roghnaigh sé go formhór ainmneacha uirlisí a úsáidtear sna heolaíochtaí.

Réaltaí

Féach fosta

Naisc sheachtracha 

 Yale Bright Star Catalog
 an Siséal ar shuíomh Robin Gatter 
 Star Tales de chuid Ian Ridpath
 an Siséal agus miotaseolaíocht an Domhain 
 an Siséal ar shuíomh Richard Dibon-Smith
 Peoria Astronomical Society: an Siséal

Tagairtí 
 

Siséal
Stranger Than Paradise

Scannán is ea Stranger Than Paradise a scríobhadh agus a stiúradh ag Jim Jarmusch. Scaoileadh é i 1984. Scannán dubh agus bán a bhí ann. Thosaigh sé mar ghearrscannán tríocha nóiméad faoin teideal Stranger Than Paradise (The New World) i 1982. Bhí ról ag beanchéile Jim Jarmusch, Sara Driver, sa scannán seo. Feictear í ag deireadh an scannáin le hata uirthi ag feitheamh ar an airgead.

Rangú an scannán ag #26 i liosta "The Top 50 Cult Films" san irisleabhar Entertainment Weekly.

Ceol 
An príomh-aisteoir John Lurie a rinne an ceol don scannán, ach amháin an t-amhrán I Put a Spell on You le Screamin' Jay Hawkins, a chloistear go minic sa scannán. D'eisigh Enigma an t-albam Stranger Than Paradise/The Resurrection of Albert Ayler sa bhliain 1999.

Teidil Chreidiúna 
 Stiúrthóir Griangrafadóireachta – Tom Di Cillo
 Ceol – John Lurie
 Eagarthóir – Jim Jarmusch agus Melody London
 Léiritheoir Feidhmiúcháin – Otto Grokenberger
 Léiritheoir – Sara Driver
 Scríbhneoir – Jim Jarmusch
 Stiúrthóir – Jim Jarmusch

Aisteoirí 
 John Lurie - Willie. 
 Eszter Balint - Eva.
 Richard Edson - Eddie.

Naisc sheachtracha 
 Bunachar IMDB (as Béarla)

Tagairtí 

Scannáin Béarla
John Lurie

Rugadh John Lurie ar an 14ú Nollaig, 1952 i Worcester, Massachusetts, SAM. Is aisteoir, ceoltóir agus léiritheoir é.

I rith na 1980idí ghlac sé páirt in an-chuid scannán a stiúradh Jim Jarmusch -  Stranger Than Paradise, Down By Law agus Permanent Vacation ina measc. Chum sé fuaimrian do scannáin chomh maith, a leithéid de Stranger Than Paradise, Down By Law,  Jim Jarmusch, agus  Mystery Train.

D'eisigh Lurie an albaim Legendary Marvin Pontiac, faoin ainm cleite Marvin Pontiac.

Ghlac sé páirt Greg Penders sa tsraith teilifíse HBO OZ idir 2001-2003. Deirtear go bhfuil John Lurie mar bhaill den chumann leath-phríobháideach The Sons of Lee Marvin.

Ceol

John Lurie 

 Berlin 1991 Volume One and the Lounge Lizards (1991)
 Men With Sticks: John Lurie National Orchestra (1993)
 The Days with Jacques

Lounge Lizards 

 Lounge Lizards (1990)
 No Pain for Cakes (1991)
 Big Heart: Live in Tokyo (1991)
 Live: 1979-1981 (1992)
 Live in Berlin, Imleabhar 1 (1993)
 Live in Berlin, Imleabhar 2 (1995)
 Queen of All Ears (1998)
 Voice of Chunk (1998)
 Big Heart: Live in Tokyo (2004)

Marvin Pontiac 
 Legendary Marvin Pontiac (2000)

Fuaimrian 

 Get Shorty (1995)
 Excess Baggage (1997)
 Fishing With John (Taifeadadh i 1991, leaschraoladh i 1998)
 African Swim agus Manny and Lo (1999)
 Mystery Train (1989)
 Stranger Than Paradise agus The Resurrection of Albert Ayler (1984)
 Down By Law agus Variety (1985)

Scannáin 

 Sleepwalk (2000)
 New Rose Hotel (1998)
 Just Your Luck (1996)
 Blue in the Face (1995)
 Smoke (1995) ((ní luaitear é sa theidil chreidiúna) )
 Wild at Heart (1990)
 Il Piccolo diavolo (1988)
 The Last Temptation of Christ (1988)
 Down By Law (1986)
 Desperately Seeking Susan (1985)
 Paris, Texas (1984)
 Stranger Than Paradise (1983) 
 Subway Riders (1981)
 The Offenders (1980)
 Permanent Vacation (1980)
 Underground U.S.A. (1980)

Ceangail sheachtracha 

Suíomh Oifigiúil John Lurie agus na Lounge Lizards (as Béarla)

Lurie, John
Lurie, John
Lurie, John
Daoine beo
Wallace and Gromit

Is carachtair iad Wallace and Gromit i sraith trí ghearrscannán agus scannán amháin le Nick Park ó Aardman Animations.

Wallace 
Is cumadóir é Wallace, agus is aoibhinn leis cáis. Tá sé ina chónaí ag 62 Sráid Wallaby Oirthir, Wigan. Léann Wallace an Post Maidin, an Post Tráthnóna agus an Post um Tráthnóna. Déanann Peter Sallis guth Wallace.

Gromit 
Is madra é Gromit, a chónaíonn le Wallace. Tá a bhreithlá ar an 12 Feabhra. Ní labhraíonn sé ar bith.

Scannáin Béarla
Scannáin Mheiriceánacha
Scannáin na Breataine
Tom Waits

Is ceoltóir, cumadóir agus aisteoir é Thomas Alan Waits. Saolaíodh Waits ar an 7 Nollaig 1949 i bPomona, California, Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Saol 
Bhí Waits mar doirseoir ag an gclub oíche Heritage i San Diego sna 1970í, áit a bhí gach saghas ceoltóir ag seinm ann. Bhí Tom Waits tógtha lena lán ceoltóirí agus scríbhneoirí éagsúla, Bob Dylan, Lord Buckley, Hoagy Carmichael, Marty Robbins, Raymond Chandler, agus Stephen Foster. Thosaigh sé ag cothú a stíl féin, ag nascadh amhrán agus monalóg agus chuir sé an stíl nua i bhfeidhm gach oíche Luain ag an Troubadour i Los Angeles, áit a bhí a lán ceoltóirí ag fanacht i líne don lá ar fad le bheith ar an stáitse. Go gairid tar éis é sin, i 1971, thosaigh Waits ag taifeadadh i Los Angeles nuair a shíniú sé conradh le Herb Cohen agus Asylum Records, fear a bhí mar bhainistoeir Frank Zappa. Bhí Tom Waits 21 ag an am.

Tar éis a lán seisiún deacra, scaoileadh Waits a chéad albaim Closing Time sa bhliain 1973. Cé go raibh na léirmheasanna go maith, ní bhfuair sé aire forleathan go dtí gur rinne na Eagles leagan nua d'amhrán Waits "Ol' 55" ar a albaim nua On The Border sa bhliain 1974.

Thosaigh Tom Waits ag turas le ceoltóirí mar Charlie Rich, Martha and the Vandellas agus Frank Zappa. Cothaíodh Waits lucht leanúna dílis leis an albaim The Heart of Saturday Night sa bhliain 1974, thaispeáin Waits a chúlra mar cheoltóir club oíche, le caint agus canadh le snagcheol mar cheol sa chúlra.

Rinne Waits taifeadadh don albaim Nighthawks at the Diner os comhair lucht féachana leis an atmaisféar beo a chothú, léiríonn an albaim an tréimhse seo ina slí bheatha, mar aon le eadarlúidí ina mbíonn Waits ag caint idir na amhráin. Agus é ag caint ar cheol an tréimhse sin dúirt Waits "I wasn't thrilled by Blue Cheer, so I found an alternative, even if it was Bing Crosby." 

Rinneadh an albaim 'Small Change' i 1976, leis an drumadóir cáiliúil Shelly Manne. Bhí go leor tionchar Jazz san albaim, agus is le hamhráin mar "The Piano Has Been Drinking" agus "Bad Liver and a Broken Heart" a tháinig clú ar Waits don saol drabhlásach. Bhí stíl liriciúil ag Waits a tháinig ó thionchar Raymond Chandler agus Charles Bukowski.

Leaschraol is mó cáil

Naisc sheachtracha 
 Suíomh Oifigiúil (as Béarla) 
 OfficialTomWaits.com (as Béarla) 

Waits, Tom
Waits, Tom
Waits, Tom
Waits, Tom
Daoine beo
Coffee & Cigarettes

Scannán is ea Coffee and Cigarettes a scríobh agus a stiúir Jim Jarmusch. Leaschraoladh é i 2003. Scannán dubh agus bán a bhí ann. Tá déantús 11 gearrscéalta i gcomhthéacsanna éagsúla ina mbíonn daoine ag caitheamh tobac agus ag ól caife. Tosaíodh an sraith seo leis an gearrscannáin Coffee & Cigarettes (1986)

Míreanna

Aisteach tú a fheiceáil 
Seo é an gearrscéal bunúsach Coffee & Cigarettes ó 1986 le Roberto Benigni agus Steven Wright ag labhairt faoi Chaifé agus Tobac.

Leagan "Memphis" 
Scaoileadh an scannán bunúsach "Coffee and Cigarettes, Memphis Version" don chéad uair i 1989. Sa mhír seo tá Joie Lee agus Cinqué Lee ag aisteoireacht mar chúpla le Steve Buscemi mar fhreastalaí a phléann a teoiric faoi Elvis Presley agus a cúpla duáilce.

Áit éigin i gCalifornia 
Rinneadh an scannán seo den chéad uair sa bhliain 1993 faoin teideal Coffee and Cigarettes - Somewhere in California. Bíonn na ceoltóirí Iggy Pop agus Tom Waits sa mhír seo mar aisteoirí. Déanann siad aisteoireacht mar iad féin agus caitheann siad tobac le ceiliúradh gur éirigh siad as na toitíní, ólann siad caife agus bíonn comhrá amscaí acu.

Aisteoirí 
 Roberto Benigni
 Steven Wright
 Joie Lee
 Cinqué Lee
 Steve Buscemi
 Iggy Pop
 Tom Waits
 Joseph Rigano
 Vinny Vella
 Vinny Vella Jr.
 Renee French
 E.J. Rodriguez
 Alex Descas
 Isaach De Bankolé
 Cate Blanchett
 Mike Hogan
 Jack White
 Meg White
 Alfred Molina
 Steve Coogan
 Katy Hansz
 Genius/GZA
 RZA
 Bill Murray 
 William Rice
 Taylor Mead

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Anailís ar Coffee & Cigarettes 
 Suíomh Oifigiúil Coffee & Cigarettes

Scannáin Béarla
Scannáin Fraincise
Coffee and Cigarettes
Scannáin Mheiriceánacha
Coiscéim

Comhlacht foilsitheoireachta de shaothar i nGaeilge amháin, atá lonnaithe in Éirinn, is ea Coiscéim.

Stair

Bhunaigh Pádraig Ó Snodaigh, stairí a bhí ag in Iarsmalann na hÉireann, é i 1980 nuair nach raibh foilsitheoirí Clódhanna Teoranta, foilsitheoirí Chonradh na Gaeilge, sásta níos mó filíochta a chur i gcló. Lorg sé an chóipcheart uathu chun an trí shaothar filíochta a chur i gcló; fuair sé iasacht airgead (£500) ó fhear uasal a bhí sásta é a thabhairt dó gan cheist, agus laistigh de roinnt míonna, bhí Coiscéim bunaithe.

Misean

Litríocht chomhaimseartha a sholáthair don phobal Gaeilge ionas go mbeadh sé le h-aithint go bhfuil litríocht chomhaimseartha dá gcuid féin aici agus dá réir gur teanga nua-aoiseach í.

Gaiscí

Ó bunaíodh an comhlacht, tá os cionn 1,500 leabhar foilsithe.

Tá os cionn 400 údar idir úrscéalaithe, gearrscéalaithe, filí, drámadóirí, lucht aistí agus aistíle, greann, neamhfhicsean, taighdeoirí, lucht léinn, stairithe, aistritheoirí, srl tar éis saothar a sholáthair dó le cur i gcló.

D'fhoilsigh Coiscéim an leabhar Ghaeilge is mó riamh - Logainmneacha Mhaigh Eo -  leis an Dr. Fiachra Mac Gabhann (nach maireann) 3,500 logainm le 7,500 leathanach  2.5 milliún focal thar 13 imleabhar.

Bhron Ollscoil BÁC (UCD) DLitt Celt ar Phádraig, Sin an céim doctúireachta onórach is mó ar féidir leo bronnadh ar dhuine as ucht atá á dhéanamh aige do litríochta na Gaeilge ach go háirithe, plúr na litríochta, an fhilíocht.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 www.coisceim.ie

Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha
Kíla

Buíon cheoil gaelach clúiteach as Bleá Cliath, Éire iad Kíla. Bunaíodh Kíla i 1987 i gColáiste Eoin i mBaile Átha Cliath. Bhí Rossa Ó Snodaigh, Eoin Dillon, Colm Mac Con Iomaire, Rónán Ó Snodaigh, Karl Odlum agus Dave Odlum sa mbuíon ceoil ag an am. Thosaigh Colm Ó Snodaigh ag seinm leo i 1988 nuair a sheinn Kíla ag féile sa Ghearmáin den chéad uair.

Kíla an lae inniu 
 Rossa Ó Snodaigh
 Colm Ó Snodaigh
 Rónán Ó Snodaigh
 Dee Armstrong
 James Mahon
 Brian Hogan
 Seanan Brennan
David Hingerty

Dlúth-Cheirníní 
 Groovin' (1991) -  6 raon. Téip amháin
 Handel's Fantasy (1993) ath-eisíodh mar DC é.
 Mind The Gap (1995) - Téip agus DC
 Tóg É Go Bog É (1997) -Téip agus DC. Eisithe mar cheirnín (2017)
 Lemonade & Buns (1999) - Téip agus DC
 Live in Vicar St. (2000) DC
 Monkey (2002) - fuaimrian don geamaireacht Nollaig, ar an dTaobh Thiar, i Londain 2001
 Luna Park (2003)
 Live in Dublin (2004)
 Best off & Live in Dublin Double Album - (2005) Sa tSeapéain amháin  
 Another Beat - (2006)  ath-mheascadh ar raonta ag ceoltóiri seapánacha - Sa tSeapéain amháin 
 Kíla and Oki (2006) 
 Gamblers' Ballet  (2007) - foinn rinnciúil ar fad
 Rogha - The Best of  (2009) Dlúcheirnín dúbalta de rogha raonta os na dlúth cheirníní go dtí sin.
 Rún Cheanannais Mhóir  (2009) - fuaimrian a cumadh leis an cumadóir, Bruno Coulais, don spionn-scannán, a ainmníodh do Oscar i 2009
 Soisín (2010) - foinn bog nó mall ar fad 
Suas Síos (2014) - 
Amhrán na Mara - (2015) fuaimrian don spionn-scannán le Bruno Coulais
Alive - Beo  (2017) Albam de cheol ar taifeadadh beo i dTamhlacht agus i Vicar Street. Eisíodh mar cheirnín é freisin.

Naisc sheachtracha 
 Kíla.ie
 Agallamh le Colm Ó Snodaigh 
 Secret of Kells - amhrán Liricí: Pangur bán, Pangur bán,; Níl sa saol seo ach ceo; is ni bheimid beo; ach seal beag gear.

Tagairtí 

Ceoltóirí Éireannacha
Bannaí a chanann i nGaeilge
Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1987
Cill Ghallagáin

Ceantar in Iorras in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo in iarthar na hÉireann is ea Cill a' Ghallagáin (Kilgalligan as Béarla). Ceantar Gaeltachta atá ann. Tá beagnach 800 logainm sa pharóiste.

Tá Trá na Rinne Rua agus na Fothantaí Dubha le fáil sa gceantar.

Stair 

Tháinig an t-ainm ó Naomh Gallagáin. Bhí séipéal nó cillín aige sa nGort Dubh - an áit a bhfuil an teampall. Deir an seanchas gur cuireadh Gallagáin Naofa, naomh-phátrún an cheantair, faoin ardán cruinn sa gcúinne thiar thuaidh den
teampall.  

Fuarthas leac ársa ar bharr an leachta agus cros greanta uirthi, agus bollán briste ina haice. Tá tobar Ghallagáin Naofa le feiceáil ann agus uisce fós ann.

Naisc Sheachtracha 

 Monolingual Irish Speaker Youtube
 Cill Ghallagáin logainm.ie
 Seán Ó hEinirí, seanchaí

Tagairtí 

Sráidbhailte in Iorras
Bailte i gContae Mhaigh Eo
Contae Mhaigh Eo
Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Baile Nua na hArda

Is baile mór i gContae an Dúin é Baile Nua na hArda (Newtownards) in Uladh. 

Tá sé suite in aice le Loch Cuan thart fá 15 ciliméadar ó Béal Feirste. 

Bhí 27,821 duine ina gcónaí i mBaile Nua na hArda, de réir daonáireamh na Ríochta Aontaithe i 2001.

Stair 
Bhunaigh na hAngla Normannaigh Baile Nua na hArda. Chan fhuil mórán fágtha ón tseanaois seachas iarsmaí prióireachta Doiminicí a bhunaigh an Normannach Sir Robert Savage sa bhliain 1244.

Féach freisin 
Rugadh an tiománaí Foirmle a hAon, Eddie Irvine, agus Leifteanantchoirnéal Paddy Mayne, i mBaile Nua na hArda.

Tagairtí 

Bailte i gContae an Dúin
Coláiste Pobail Chaisleán Cnucha

Is meánscoil Lán-Bhéarla é Coláiste Pobail Chaisleán Cnucha (nó Castleknock Community College mar a thugtar uirthi i mBéarla), suite i mBaile an Chairpintéaraigh, 5km ó Shráidbhaile Chaisleán Cnucha. 

Tá timpeall 1,500 daltaí ag freastal ar an scoil mhór seo, agus tá breis agus 100 múinteoirí ag obair sa scoil.

Is í an mheánscoil poiblí amháin do mhuintir Chaisleán Cnucha - ach bíonn daoine ó Bhaile Bhlainséir, Cluain Saileach agus Bóthar na hUaimhe ag freastal uirthi chomh maith.

Tá rogha ábhar scoile fairsing ag na daltaí sa scoil.

An tUasal John Cronin is ainm an Phríomhoide, agus is í Carmel O'Neill agus John Hopkins iad na leas-bpríomhoidí.

Bunaíodh an scoil i 1994 mar aonad i mBaile an Hartaigh, agus osclaíodh an scoil úr i 1995.

Féach freisin

Naisc sheachtracha

Tagairtí 

Contae Bhaile Átha Cliath