joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Maurice Wilkins

Is ceann de fhionnachtaithe struchtúr an aigéid dí-ocsairibeanúicléasach ADN é Maurice Hugh Frederick Wilkins (15 Nollaig 1916 - 5 Deireadh Fómhair 2004). Rugadh é sa Nua-Shéalainn. Tá cáil air mar gheall ar a fhionnachtain ar struchtúr ADN in éineacht le Francis Crick agus James Watson Bronnadh an Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis orthu i 1962. Rosalind Franklin a chuir leis an tuiscint ar struchtúir móilíneach de ADN freisin.  Rinne sé taighde i réimsí eile - méarnáil, radar, deighilt iseatóp agus díraonadh x-ghathach.

Eolaithe
Daoine Nua-Shéalannacha
Daoine a rugadh i 1916
Básanna in 2004
1851

Ba ghnáthbhliain í an bhliain 1851

Tarluithe 
 Eanáir - Tús éirí amach mór sa Sín i gcoinne an Rialtas Qing ar a ghlaodh an Réabhlóid Taiping. 
 1 Bealtaine - Osclaíodh an Taispeántas Mór sa Phálás Criostail i Londain.
 Iúil - Imríodh 'The Immortal Game', cluiche iomráiteach fichille.
 15 Deireadh Fómhair - Dúnadh an Taispeántas Mór i Londain.
 Deireadh Fómhair - Bunaíodh an tseirbhís nuachta Reuters.
 21 Nollaig - Tháinig deireadh le dara Phoblacht na Fraince nuair a lánscoir Louis Napoleon (Uachtarán na Fraince) an Comhthionól Náisiúnta agus d'fhógair sé bunreacht nua chun a théarma mar Uachtarán a síneadh ar aghaidh. Ina dhiaidh sin chuir sé an tImpire Napoleon III air féin.
 D'aimsigh Edward Hargraves ór san Astráil.

Breitheanna 
 3 Eanáir — Viggo Johansen, ealaíontóir Danmhargach
 25 Eanáir — Arne Garborg, scríbhneoir Ioruach
 4 Aibreán — James Campbell, polaiteoir Éireannach
 8 Iúil — Arthur John Evans, seandálaí Sasanach
 3 Lúnasa — George Francis Fitzgerald, fisiceoir Éireannach
 4 Meán Fómhair — Seán Diolún, polaiteoir Éireannach
 13 Meán Fómhair — Walter Reed, lia Meiriceánach (b. 1902)
 3 Nollaig — George Noble Plunkett, polaiteoir agus náisiúnaí Éireannach (b. 1948)
 10 Nollaig — Melvil Dewey, leabharlannaí Meiriceánach
 11 Nollaig — Heinrich Zimmer, Ceiltíoch Gearmánach

Básanna 
 27 Eanáir — John James Audubon, maisitheoir agus éaneolaí Franca-Mheiriceánach (r. 1785)
 1 Feabhra — Mary Shelley, úrscéalaí Sasanach (r. 1797)
 1 Meán Fómhair — Anne Devlin, poblachtánach Éireannach
 14 Meán Fómhair — James Fenimore Cooper, údar Meiriceánach
 19 Nollaig — J. M. W. Turner, péintéir Sasanach
 28 Nollaig — Thomas de Vere Coneys, ollamh agus ministir Éireannach

Blianta
1852



Tarluithe 

 20 Márta – Foilsíodh Uncle Tom's Cabin, úrscéal le Harriet Beecher Stowe, i bhfoirm leabhair.
 2 Nollaig – D'éirigh Napaléon III ina impire ar an Fhrainc.
 8 Nollaig – Bunaíodh Ollscoil Laval i gCathair Québec, an chéad ollscoil Fraincise i Meiriceá Thuaidh, é sin faoi chairt ón mBanríon Victoria.
 Gan dáta – Chuir rialtas na Fraince áitreabh pionóis ar siúl ar Oileán an Diabhail.

Breitheanna 
 24 Feabhra — George Moore, scríbhneoir Éireannach (b. 1933)
 25 Feabhra – William O'Brien, náisiúnaí Éireannach agus ball de pharlaimint na Breataine (b. 1928)
 9 Aibreán — Labhrás Mag Fhionnail, polaiteoir agus scríbhneoir Éireannach
 1 Bealtaine – Santiago Ramón y Cajal, lia Spáinneach (b. 1934)
 24 Meitheamh — Friedrich August Johannes Löffler, baictéareolaí Gearmánach
 25 Meitheamh — Antoni Gaudí, ailtire Catalónach
 30 Lúnasa — Jacobus Henricus van't Hoff, ceimicí Ollannach, i measc bunaitheoirí na ceimice fisiciúla is na steiréiceimice
 9 Meán Fómhair – Emil Hermann Fischer, ceimiceoir Gearmánach (b. 1919)
 12 Meán Fómhair — Herbert Henry Asquith, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
 2 Deireadh Fómhair — William Ramsay, ceimiceoir Albanach
 15 Nollaig – Antoine Henri Becquerel, fisiceoir Francach (b. 1908)
 19 Nollaig — Albert Abraham Michelson, fisiceoir Polannach

Básanna 
 6 Eanáir – Louis Braille, oideachasóir Francach (r. 1809)
 31 Márta - Eilís Ní Cheallacháin, daoránach as Contae an Chláir a cuireadh chun na hAstráile (r. t. 1803)
 14 Meán Fómhair — Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington, saighdiúir Angla-Éireannach agus ginearál agus státaire na dTóraithe
 26 Samhain — Aeneas Coffey, ceapadóir Éireannach

Blianta
1853



Tarluithe 
 12 Bealtaine–10 Deireadh Fómhair - Tionóladh Taispeántas Mór na Tionsclaíochta i mBaile Átha Cliath, in Éirinn.
 12 Lúnasa - Cuireadh féinrialtas i bhfeidhm sa Nua-Shéalainn. 
 24 Lúnasa - Rinneadh brioscáin phrátaí den chéad uair.
 4 Deireadh Fómhair–5 Deireadh Fómhair - Chuir na Turcaigh tús le Cogadh na Crimé i gcoinne na Rúise.
 An bhliain ar fad - Lean an Reibiliún Taiping (1850–1860) ar aghaidh sa tSín.

Breitheanna 
 3 Márta — Vincent Van Gogh, péintéir Ollannach (b. 1890) 
 28 Bealtaine — Carl Larsson, péintéir Sualannach
 5 Iúil — Cecil Rhodes, fiontraí gnó Sasanach (b. 1902)
 18 Iúil — Hendrik Lorentz, fisiceoir Ísiltíreach
 17 Nollaig — Pierre Paul Émile Roux, dochtúir Francach

Básanna 
 13 Aibreán — Leopold Gmelin, ceimiceoir Gearmánach
 

Blianta
1854



Tarluithe 
 Bunaíodh Ollscoil na hÉireann, Baile Átha Cliath

Breitheanna 
 9 Feabhra — Edward Carson, polaiteoir, abhcóide, agus breitheamh Éireannach
 23 Márta — Alfred Milner, riarthóir in impireacht chóilíneach na Breataine (b. 1925) 
 29 Aibreán — Henri Poincaré, matamaiticeoir Francach (b. 1912)
 13 Bealtaine — Dáithí Coimín, gníomhaí ar son na Gaeilge sa 19ú haois
 13 Meitheamh — Charles Algernon Parsons, innealtóir Angla-Éireannach (b. 1931)
 12 Iúil — George Eastman, ceapadóir is daonchara Meiriceánach
 16 Deireadh Fómhair — Oscar Wilde, drámadóir, úrscéalaí agus file Éireannach (b. 1900)
 20 Deireadh Fómhair — Arthur Rimbaud, file Francach (b. 1891)
 3 Samhain — Jokichi Takamine, ceimiceoir Seapánach (b. 1922)
 21 Samhain — Pápa Beinidict XV, Pápa ó 1914 go 1922

Básanna 
 6 Iúil — Georg Ohm, fisiceoir Gearmánach
 

Blianta
1863



Tarluithe

Cogadh Cathartha SAM 
 1 Bealtaine - 4 Bealtaine - Cath Chancellorsville, (Virginia)
 1 Iúil – 3 Iúil - Cath Gettysburg (agus Aitheasc Gettysburg), (Pennsylvania)

Breitheanna 
 11 Eanáir — Herbert Ward, dealbhóir Sasanach
 17 Eanáir — David Lloyd George, polaiteoir Briotanach (b. 1945)
 12 Márta — Gabriele d'Annunzio, scríbhneoir Iodálach
 3 Aibreán — Henry Clemens van de Velde, ailtire Beilgeach
 16 Aibreán — Émile Friant, péintéir Francach (b. 1932)
 26 Bealtaine — Bob Fitzsimmons, dornálaí Briotanach
 2 Iúil — William Henry Bragg, fisiceoir Sasanach (b. 1942)
 12 Iúil — Albert Calmette, eolaí Francach
 16 Lúnasa —  Frederick Stanley Kipping, ceimiceoir Sasanach (b. 1949)
 25 Lúnasa — Eoghan Ó Gramhnaigh, gníomhaí ar son na Gaeilge (b. 1899)
 10 Meán Fómhair — Charles Edward Spearman, síceolaí Sasanach
 18 Meán Fómhair — Risteard de Hindeberg, sagart agus teangeolaí Éireannach
 11 Samhain — Paul Signac, péintéir Francach
 14 Samhain — Leo Baekeland, ceimiceoir Meiriceánach ón mBeilg (b. 1944) 
 5 Nollaig — Paul Painlevé, matamaiticeoir agus polaiteoir Francach
 7 Nollaig — Pietro Mascagni, cumadóir ceoil Iodálach
 11 Nollaig — Annie Jump Cannon, réalteolaí Meiriceánach
 12 Nollaig — Edvard Munch, péintéir Ioruach (b. 1944)
 18 Nollaig — Ard-diúc Franz Ferdinand na hOstaire (b. 1914)

Básanna 
 10 Aibreán — Giovanni Battista Amici, radharcmheastóir, réalteolaí is eolaí Iodálach
 13 Lúnasa — Eugène Delacroix, péintéir Francach (r. 1798)
 30 Samhain — Henriette Presburg, máthair Karl Marx
 24 Nollaig — William Makepeace Thackeray, scríbhneoir Sasanach (r. 1811)

Blianta
1866



Tarluithe 
 2 Meitheamh – Scirmisigh na Fíníní le fórsaí ríoga i gCeanada i Ridgeway agus ag Fort Erie.
 8 Meitheamh – Tháinig Parlaimint Cheanada le chéile den chéad uair.
 27 Iúil – Chriochnaigh an chéad chábla tras-Atlantach, rud a chuir tús le cumarsáid trí mheán sreangscéalta trasna an aigéin sin. 
 gan dáta – Cheap Alfred Nobel an dinimít.

Breitheanna 
 19 Eanáir — Harry Davenport, aisteoir Meiriceánach
 29 Eanáir — Romain Rolland, scríbhneoir Francach (b. 1944)
 2 Feabhra — Enrique Simonet, péintéir Spáinneach
 5 Feabhra — Domhnall Ua Buachalla, polaiteoir Éireannach
 11 Aibreán — Bernard O'Dowd, file agus gníomhaí Astrálach
 12 Aibreán — Alexander Ulyanov, réabhlóidí Rúiseach (b. 1887)
 15 Bealtaine — Walter L. Cole, polaiteoir Éireannach
 12 Lúnasa — Jacinto Benavente, scríbhneoir Spáinneach
 1 Meán Fómhair — James J. Corbett, dornálaí Meiriceánach
 21 Meán Fómhair — H. G. Wells, scríbhneoir Sasanach
 25 Meán Fómhair — Thomas Hunt Morgan, bitheolaí Meiriceánach (b. 1945)
 30 Meán Fómhair — Marie Allo, file Francach
 8 Deireadh Fómhair — Gerald Fitzgibbon, polaiteoir agus breitheamh Éireannach
 28 Deireadh Fómhair — Ramón del Valle-Inclán, scríbhneoir Gailíseach
 8 Samhain — Herbert Austin, polaiteoir Briotanach
 12 Samhain — Sun Yat-sen (Pinyin: Sūn Yixiān) ceannaire Síneach (b. 1925)
 21 Nollaig — Maud Gonne, feimineach, aisteoir agus réabhlóidí Éireannach

Básanna 
 17 Eanáir — George Petrie, ealaíontóir Éireannach
 5 Meitheamh — John McDouall Stuart, taiscéalaí Briotanach
 20 Iúil — Georg Friedrich Bernhardt Riemann, matamaiticeoir Gearmánach

Blianta
1867



Tarluithe 
 30 Márta - Cheannaigh Stáit Aontaithe Mheiriceá Alasca ó Alastar II, Sár na Rúise ar luach $7.2 milliún.
 1 Iúil - Cruthaíodh Tiarnas Cheanada. 
 2 Nollaig - Thug Charles Dickens a chéad léamh poiblí sna Stáit Aontaithe in amharclann i Nua-Eabhrac. 
 Éirí Amach na bhFíníní in Éirinn
 Aistriú ón dtréimhse Edo chuig an tréimhse Meiji i stair na Seapáine.

Breitheanna 
 18 Eanáir — Rubén Darío, file Nicearaguach (b. 1916)
 2 Feabhra — David Kent, polaiteoir Éireannach
 9 Feabhra — Natsume Sōseki, úrscéalaí Seapánach
 23 Márta — John Dinneen, polaiteoir Éireannach
 25 Márta — John Gutzon de la Mothe Borglum, dealbhóir Meiriceánach
 9 Aibreán — Chris Watson, polaiteoir Astrálach agus 3ú Príomh-Aire na hAstráile
 10 Aibreán — George William Russell, file agus ealaíontóir Éireannach (b. 1935)
 7 Bealtaine — Władysław Reymont, úrscéalaí Polannach
 15 Bealtaine — Eoin Mac Néill, polaiteoir agus scoláire Éireannach
 18 Bealtaine — William Magennis, polaiteoir Éireannach
 4 Meitheamh — Carl Gustaf Emil Mannerheim, hUachtarán ar Phoblacht na Fionlainne (b. 1951)
 8 Meitheamh — Frank Lloyd Wright, ailtire Meiriceánach
 26 Meitheamh — Franz Nicolaus Finck, focleolaí Gearmánach
 28 Meitheamh — Luigi Pirandello, drámadóir, úrscéalaí, agus scríbhneoir gearrscéalta Iodálach
 3 Lúnasa — Stanley Baldwin, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
 11 Lúnasa — Edgar de Wahl, teangeolaí Gearmánach Baltach
 13 Lúnasa — Arthur Eichengrün, ceimiceoir Gearmánach
 14 Lúnasa — John Galsworthy, scríbhneoir Sasanach (b. 1933)
 19 Lúnasa — Willis Linn Jepson, luibheolaí Meiriceánach
 15 Deireadh Fómhair — Fujishima Takeji, péintéir Seapánach
 26 Nollaig — Ella Young, file Éireannach

Básanna 
 14 Eanáir — Jean Auguste Dominique Ingres, péintéir Francach (r. 1780) 
 31 Eanáir — Charles Baudelaire, scríbhneoir Francach (r. 1821)
 7 Feabhra — William Dargan, innealtóir iarnróid Éireannach
 31 Iúil — Benoît Fourneyron, innealtóir Francach
 25 Lúnasa — Michael Faraday, eolaí Sasanach (r. 1791)
 23 Deireadh Fómhair — Franz Bopp, focleolaí Gearmánach
 5 Samhain — Leopoldo O'Donnell, uasal Spáinneach

Blianta
1860



Tarluithe

Breitheanna 
 1 Eanáir — Máirtín Mac Donnchadha, polaiteoir Éireannach
 15 Eanáir — Eibhlín Ní Choill, scríbhneoir agus scoláire na Sean-Ghaeilge
 17 Eanáir — Dubhghlas de hÍde, céad Uachtarán na hÉireann (b. 1949)
 29 Eanáir — Anton Chekhov, scríbhneoir Rúiseach (b. 1904)
 9 Bealtaine — J. M. Barrie, scríbhneoir Albanach
 20 Bealtaine — Eduard Buchner, Ceimiceoir Gearmánach
 21 Bealtaine — Willem Einthoven, fiseolaí Ísiltíreach
 18 Meitheamh — George James Frampton, dealbhóir Briotanach
 16 Lúnasa — Jules Laforgue, file Francach (b. 1887)
 7 Nollaig — Joseph Cook, polaiteoir Astrálach agus 6ú Príomh-Aire na hAstráile
 25 Nollaig — Pádraig Ua Duinnín, foclóirí Éireannach
 31 Nollaig — John Taliaferro Thompson, saighdiúir is ceapadóir Meiriceánach

Básanna 
 Mí Feabhra — Peadar Ó Gealacáin, scríobhaí agus múinteoir Éireannach (r. 1792)
 1 Iúil — Charles Goodyear, ceapadóir Meiriceánach
 11 Lúnasa — James Wilson, eagraí gnó Albanach (r. 1805)
 21 Meán Fómhair — Arthur Schopenhauer, fealsamh Gearmánach
 14 Nollaig — George Hamilton-Gordon, polaiteoir Briotanach

Blianta
1861



Tarluithe

Cogadh Cathartha SAM 
 12 Aibreán - 13 Aibreán - Cath Fort Sumter
 17 Aibreán - Scaradh Virginia ón Aontas.

Breitheanna 
 15 Feabhra — Alfred North Whitehead, matamaiticeoir is fealsamh Sasanach
 3 Aibreán — Mary Georgina Barton, ealaíontóir Éireannach
 15 Aibreán — Willie Redmond, polaiteoir Éireannach
 6 Bealtaine — Motilal Nehru, dlíodóir agus polaiteoir Indiach
 19 Bealtaine — Nellie Melba, soprán ceoldráma Astrálach (b. 1931)
 19 Meitheamh — José Rizal, scríbhneoir agus laoch Filipíneach (b. 1896)
 20 Meitheamh — Frederick Gowland Hopkins, bithchemiceoir Sasanach
 22 Meitheamh — Maximilian von Spee, aimiréal Gearmánach
 8 Lúnasa — William Bateson, bitheolaí Sasanach (b. 1926)
 17 Nollaig — Arthur Edwin Kennelly, innealtóir leictreach Meiriceánach
 17 Nollaig — Gobnait Ní Bhruadair, poblachtánach Éireannach
 Gan an dáta ar eolas – George Washington Carver, eolaí Meiriceánach (b. 1943)

Básanna 
 29 Bealtaine — Joachim Lelewel, staraí náisiúnaíoch Polannach
 29 Meitheamh — Elizabeth Barrett Browning, file Sasanach (r. 1806)
 11 Lúnasa — Cáitríona Ní hAodha, an chéad opera diva as Éirinn (r. 1818)
 12 Lúnasa — Eliphalet Remington, dearthóir arm tine Meiriceánach
 10 Nollaig — Seán Ó Donnabháin, scoláire Éireannach

Blianta
Scannánaíocht

Is ealaíon nua-aimseartha é an scannánaíocht, ina bhfuil pictiúrí beo déanta le ceamaraí scannán agus aisteorí. Ceithre chéim a bhíonn i gceist i dtáirgeadh scannán: ullmhúchán, glacadh, iarleiriú, riaradh. San ullmhúchán, forbraíonn an léiritheoir, an stiúrthóir is an scriptscríbhneoir coincheap, scéal is féidir a athrú ina scannán dráma. Eagraíonn an léiritheoir an maoiniú agus leagann amach plean is amchlár an tionscadail. Roghnaítear an fhoireann léirithe, na haisteoirí, is na láithreacha amuigh. Deartar agus tógtar na láithreáin istigh. Sa ghlacadh, bíonn an stiúrthóir i bhfeighil na grianghrafadóireachta ar stáitse nó sna láithreacha amuigh agus é dírithe ar obair na n-aisteoirí. Déanann an ceamaradóir an ghrianghrafadóireacht, agus cinneann an soilsiú chuige, chun coincheapa an stiúrthóra a chur i ngníomh. Bíonn an meascthóir i bhfeighil taifeadadh na fuaime. Réalaítear na scannáin a nochtadh i rith an lae sa tsaotharlann ag deireadh an lae, agus iniúchaíonn an stiúrthóir an bunábhar. San iarléiriú, déantar eagarthóireacht agus cuirtear ceol is fuaimeanna eile leis an scannán roimh a lainseáil ag an gcéadléiriú. Sa riaradh, scaiptear an scannán ar phictiúrlanna, ullmhaítear é do thíortha iasachta (trí theangacha eile a chur ar an bhfuaimrian), an teilifís is an margadh baile.

Scannánaíocht In Éirinn 
Tá feabhas mór tagtha ar chúrsaí scannánaíochta in Éireann le blianta beag anuas. Tá cabhair anois ar fáil ó Bhord Scannán na hÉireann chun scannáin a dhéanamh sa tír. Go mór mór tá stiúrthóirí á mealladh chuig Éireann lena scannáin a dhéanamh mar gheall ar laghduithe cánach atá ar fáil dóibh faoi láthair.

Osclaíodh an chéad phictiúrlann in Éirinn sa bhliain 1909. Ba le James Joyce an phictúirlann sin agus ba é an Volta a thugadh air.
1870



Tarluithe 
 2 Márta: Maraíodh Francisco Solano Lopez i gcath Cerro Cora. Deireadh leis an gcogadh idir Paragua agus an Comhaontas Triarach.
 12 Bealtaine - Cruthaíodh cúige Manitoba i gCeanada
 19 Iúil - Fógraíodh an Fhrainc cogadh ar an Phrúis.
 24 Lúnasa - Deireadh le héirí amach Louis Riel.
 2 Meán Fómhair - Cath Sedan. Bhuaigh fórsaí na Prúise ar na Francaigh agus rinne siad príosúnaigh den Impire Napoleo III agus 100,000 dá chuid saighdiúirí.
 4 Meán Fómhair - Fógraíodh an Tríú Phoblacht sa Fhrainc.
 30 Meán Fómhair - Athaontú na hIodáile. Ghabh saighdiúirí Bersaglieri an Róimh, agus cuireadh Stáit an Phápa ar ceal.
 6 Deireadh Fómhair - Rinneadh príomhchathair na hIodáile den Róimh.

Breitheanna 
 8 Eanáir — Miguel Primo de Rivera y Orbaneja, ginearál agus deachtóir míleata Spáinneach (b. 1930)
 7 Feabhra — Alfred Adler, síciatraí Ostarach (b. 1937)
 28 Feabhra — William Thrift, scoláire agus polaiteoir Éireannach
 5 Márta — Rosa Luxemburg, réabhlóidí Gearmánach (b. 1919)
 31 Márta — Tommy Ryan, dornálaí Meiriceánach
 22 Aibreán — Vlaidímír Leinín, réabhlóidí Cumannach as an Rúis
 22 Bealtaine — Eva Gore-Booth, scríbhneoir agus gníomhaí Éireannach
 13 Meitheamh — Jules Bordet, fiseolaí Beilgeach (b. 1961)
 25 Meitheamh — Robert Erskine Childers, Náisiúnaí agus údar Éireannach
 2 Iúil — Fanny Inama von Sternegg, péintéir Ostarach
 4 Iúil — Batt O'Connor, polaiteoir Éireannach
 8 Iúil — Robert Alexander Stewart MacAlister, seandálaí Éireannach
 16 Iúil — Láimhbheartach Mac Cionnaith, scoláire Éireannach
 27 Iúil — Hilaire Belloc, scríbhneoir
 7 Lúnasa — Gustav Krupp, tionsclaí a rugadh sa Háig
 31 Lúnasa — Maria Montessori, oideolaí Iodálach (b. 1952)
 6 Meán Fómhair — Frederick George Donnan, ceimiceoir Éireannach (b. 1956)
 30 Meán Fómhair — Jean Baptiste Perrin, fisiceoir Francach
 10 Deireadh Fómhair — Frank Lawless, polaiteoir Éireannach
 22 Deireadh Fómhair (seanstíl) – Ivan Bunin, scríbhneoir Rúiseach (b. 1953)
 27 Samhain — Juho Kusti Paasikivi, seachtú uachtarán na Fionlainne
 14 Nollaig — Karl Renner, polaiteoir Ostarach
 17 Nollaig — Micheál Ó Síothcháin, ardeaspag Éireannach

Básanna 
 21 Eanáir — Aleksandr Herzen, scríbhneoir agus réabhlóidí Rúiseach (r. 1812)
 6 Meitheamh — Ferdinand Petrovich von Wrangel, taiscéalaí Rúiseach
 9 Meitheamh — Charles Dickens, scríbhneoir Sasanach (r. 1812)
 28 Iúil — Elish Lamont, péintéir Éireannach (r. 1800 nó 1816)
 30 Iúil — Aasmund Olavsson Vinje, údar agus iriseoir Ioruach
 23 Meán Fómhair — Prosper Mérimée, scríbhneoir Francach (r. 1803)
 12 Deireadh Fómhair — Robert E. Lee, ginearál Meiriceánach (r. 1807)
 22 Nollaig — Gustavo Adolfo Bécquer, file agus scríbhneoir Spáinneach

Blianta
1871



Tarluithe

Breitheanna 
 8 Eanáir — James Craig, 1ú Bíocunta Chreaga Abhann, polaiteoir as Béal Feirste
 30 Eanáir — Seymour Hicks, aisteoir Briotanach
 12 Feabhra — Pádraig Ó hÉigeartaigh, file Éireannach
 25 Feabhra — Lesya Ukrainka, file agus scríbhneoir Úcránach
 5 Márta — Risteard Ó Foghludha, scoláire, eagarthóir, agus iriseoir Éireannach
 27 Márta — Heinrich Mann, scríbhneoir Gearmánach (b. 1950)
 6 Bealtaine — Victor Grignard, ceimiceoir Francach (b. 1935)
 15 Bealtaine — Mysterious Billy Smith, dornálaí Ceanadach
 2 Iúil — Patrick Mulvany, polaiteoir Éireannach
 10 Iúil — Marcel Proust, scríbhneoir Francach
 29 Lúnasa — Jack Butler Yeats, ealaíontóir Éireannach
 19 Deireadh Fómhair — Walter Bradford Cannon, fiseolaí Meiriceánach
 19 Samhain — Margaret Dobbs, scoláire agus drámadóir Éireannach

Básanna 
 18 Márta — Augustus De Morgan, matamaiticeoir Briotanach a rugadh san India
 12 Bealtaine — Anselme Payen, ceimiceoir Francach
 18 Deireadh Fómhair — Charles Babbage, matamaiticeoir agus innealtóir Sasanach (r. 1791)

Blianta
1873



Tarluithe

Breitheanna 
 20 Eanáir — Johannes Vilhelm Jensen, scríbhneoir Danmhargach (b. 1950)
 15 Feabhra — Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin, eolaí Sualannach
 16 Feabhra — Radoje Domanović, scríbhneoir Seirbiach
 13 Márta — Joe Walcott, dornálaí Briotanach
 15 Aibreán — Oskari Tokoi, polaiteoir Fionlannach
 26 Aibreán — Eamon Rice, polaiteoir Éireannach
 28 Meitheamh — Alexis Carrel, bitheolaí Francach
 13 Iúil — Matty Matthews, dornálaí Meiriceánach
 6 Lúnasa — James O'Mara, Polaiteoir Éireannach
 20 Lúnasa — Eliel Saarinen, ailtire Fionlannach (b. 1950)
 26 Lúnasa — Lee De Forest, ceapadóir Meiriceánach (b. 1961)
 29 Meán Fómhair — Liam Ó Maolruanaidh, scríbhneoir Éireannach
 9 Deireadh Fómhair — Karl Schwarzschild, réalteolaí Gearmánach
 16 Deireadh Fómhair — Robert Rowlette, polaiteoir agus dochtúir Éireannach
 30 Deireadh Fómhair — Rube Ferns, dornálaí Meiriceánach
 26 Samhain — Osborn Joseph Bergin, teangeolaí Éireannach

Básanna 
 9 Eanáir — Napoleon III, impire na Fraince (r. 1808)
 18 Aibreán — Justus Liebig, ceimiceoir Gearmánach
 1 Bealtaine — David Livingstone, misinéir agus taiscéalaí Albanach (r. 1813)
 26 Samhain — Robert McClure, taiscéalaí Éireannach (r. 1807)

Blianta
1878

Gnáithbhliain ab ea 1878

Tarluithe

Breitheanna 
 1 Eanáir — James FitzGerald-Kenney, polaiteoir Éireannach
 10 Eanáir — Diarmuid Lynch, polaiteoir Éireannach
 14 Eanáir — Patrick O'Driscoll, polaiteoir Éireannach
 17 Eanáir — Philadelphia Jack O'Brien, dornálaí Meiriceánach
 1 Feabhra — Tomás Mac Donnchadha, file, drámadóir, agus réabhlóidí Éireannach
 14 Feabhra — Daniel Corkery, scoláire Éireannach (b. 1964)
 23 Feabhra — Pádraic Ó Máille, polaiteoir Éireannach
 2 Márta — Éamon Ó Dugáin, dlíodóir agus polaiteoir Éireannach
 13 Márta — Pádraig Mac Artáin, poblachtánach agus polaiteoir Éireannach
 31 Márta — Jack Johnson, dornálaí Meiriceánach
 11 Aibreán — Kathleen Clarke, polaiteoir Éireannach
 3 Meitheamh — Sinéad de Valera, bean chéile Eamon de Valera, polaiteoir Éireannach
 5 Meitheamh — Pancho Villa, réabhlóidí Meicsiceach
 9 Lúnasa — Eileen Gray, ailtire agus dearthóir troscáin Éireannach (b. 1976)
 10 Lúnasa — Alfred Döblin, scríbhneoir Gearmánach
 17 Lúnasa — Oliver St. John Gogarty, scríbhneoir, lúthchleasaí agus máinlia Éireannach
 24 Lúnasa — Margaret Mary Pearse, polaiteoir Éireannach
 15 Meán Fómhair — Martin Sexton, polaiteoir Éireannach
 23 Meán Fómhair — Denis Cullen, polaiteoir Éireannach
 23 Meán Fómhair — John Byrne, polaiteoir Éireannach a rugadh in 1878
 23 Meán Fómhair — Mike "Twin" Sullivan, dornálaí Meiriceánach
 13 Deireadh Fómhair — Patrick Joseph Hartigan, file Astrálach
 21 Samhain — Gustav Radbruch, polaiteoir Gearmánach
 27 Samhain — William Orpen, ealaíontóir Éireannach
 18 Nollaig — Ióisiaf Stailín, ceannaire na Rúise

Básanna 
 10 Eanáir — William Stokes, lia Éireannach (r. 1804)
 26 Eanáir — Ernst Heinrich Weber, síceolaí Gearmánach
 26 Eanáir — Kirkpatrick Macmillan, ceapadóir Albanach
 7 Feabhra — Pápa Pius IX, Pápa ó 1846 go 1878
 27 Márta — George Gilbert Scott, ailtire Sasanach (r. 1811)
 19 Aibreán — Władysław Tarnowski, cumadóir Polannach
 13 Bealtaine — Joseph Henry, eolaí Meiriceánach
 28 Bealtaine — John Russell, státaire Sasanach, Príomh-Aire na Breataine faoi dhó

Blianta
1879



Tarluithe

Breitheanna 
 1 Eanáir — E. M. Forster, úrscéalaí Sasanach
 17 Eanáir — Máire Ní Chinnéide, riarthóir CLG
 1 Feabhra — Brook Brasier, polaiteoir Éireannach
 8 Márta — Otto Hahn, ceimiceoir Gearmánach
 14 Márta — Albert Einstein, fisiceoir a rugadh sa Ghearmáin
 28 Márta — Traolach Mac Suibhne, drámadóir, údar, agus polaiteoir Éireannach
 13 Aibreán — Andrew Fogarty, polaiteoir Éireannach
 16 Aibreán — Patrick Burke, polaiteoir Éireannach
 25 Bealtaine — Max Aitken, polaiteoir Angla-Cheanadach
 29 Bealtaine — Eibhlís Uí Chróinín, amhránaí Éireannach
 11 Iúil — Hugh Kennedy, abhcóide, breitheamh, agus polaiteoir Éireannach
 8 Lúnasa — Emiliano Zapata, réabhlóidí Meicsiceach (b. 1919)
 13 Lúnasa — Frank Drohan, polaiteoir Éireannach
 14 Meán Fómhair — Margaret Sanger, gníomhaí breithrialaithe Meiriceánach (b. 1966)
 15 Meán Fómhair — Joseph Lyons, polaiteoir Astrálach agus 10ú Príomh-Aire na hAstráile
 5 Deireadh Fómhair — Francis Peyton Rous, eolaí Meiriceánach
 9 Deireadh Fómhair — Max von Laue, fisiceoir Gearmánach
 25 Deireadh Fómhair — Art Ó Cléirigh, polaiteoir agus gníomhaí Éireannach
 10 Samhain — Pádraig Mac Piarais, réabhlóidí Éireannach a cuireadh chun báis i 1916, file, agus scríbhneoir
 18 Samhain — Richard Curran, polaiteoir Éireannach
 7 Nollaig — Aibhistín de Staic, poblachtánach Éireannach
 11 Nollaig — Caitlín Brugha, polaiteoir Éireannach
 18 Nollaig — Paul Klee, péintéir Eilvéiseach (b. 1940)

Básanna 
 1 Eanáir — Thomas Stevenson Drew, polaiteoir Meiriceánach
 16 Aibreán — Bernadette Soubirous, naomh Francach
 5 Bealtaine — Isaac Butt, polaiteoir (r. 1813)
 10 Deireadh Fómhair — Seán Pádraig Ó Raghallaigh, saighdiúir Éireannach
 27 Lúnasa - Sir Rowland Hill, aireagóir agus leasaitheoir sóisialta Sasanach (r. 1795)
 17 Meán Fómhair — Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc, ailtire Francach
 10 Deireadh Fómhair — John Riley, saighdiúir Éireannach

Blianta
Ceol-Acadamh Ríoga na hÉireann

Is colaiste nasctha de chuid Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath é Ceol-Acadamh Ríoga na hÉireann. Bhunaigh grúpa díograiseoirí ceoil i mBaile Átha Cliath é sa bhliain 1848. Bhog sé go dtí a sheoladh reatha i 1871 agus bronnadh an ceart air an teideal "Ceol-Acadamh Ríoga" (nó "Royal Academy of Music") a úsáid an bhliain ina dhiaidh sín.

Tagairtí 

Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath
Ceol
An Sahára

Gaineamhlach mór san Afraic thuaidh is ea an Sahára. Tá sé breis is 9,000,000 km² agus tá sé 2.5 milliún bliain d'aois. Is é an dara fásach is mó ar domhan tar éis Antartaice, agus an chéad ghaineamhlach. Tá 2.5 milliún daoine ina gcónaí sa tSahára. Tháinig an focal Sahára ón bhfocal Araibise do ghaineamhlach.

Is iad an tAigéan Atlantach san iarthar, na Sléibhte Atlas is an Mheánmhuir sa tuaisceart, an Mhuir Rua is an Éigipt san oirthear, agus an tSúdáin is an Abhainn Nígir sa deisceart na teorainneacha. Roinntear an Sahára i réigiúin, idir an Sahára Thiar, na Sléibhte Ahaggar, an Masaíf Tibesti, na Sléibhte Aïr, an Gaineamhlach Tenere agus an Gaineamhlach Libiach. Tá 10 stát neamhspleách, chomh maith le fearann faoi choimhlint Shahára an Iarthair, a bhfuil fearann acu sa tSahára: an tSúdáin, Sead, an Nígir, Mailí, an Mháratáin, Marocó, an Ailgéir, an Túinéis, an Libia, agus an Éigipt. 

Tá an Sahára freisin ina chuid de 'thrasnán triomach' fiú níos mó ná eisean féin: tá sé ar an gceann iar-dheisceartach de chrios fásach a scarann amach go dtí an Góibí in Áise Thuaidh.

Féach freisin 
 Fairsingiú fásaigh
 an Níl

Tagairtí 

An Afraic
Fásaigh
Sahára
Sinéad O'Connor

Sinéad Marie Bernadette O'Connor (rugadh 8 Nollaig 1966 i mBaile Átha Cliath), amhránaí popcheoil agus cumadóir Éireannach a bhfuil meas tuilte aici mar gheall ar a cumas ceoil ó na 1980 í ar aghaidh. Tá aithne uirthi chomh maith mar gheall ar a ceann bearrtha, a háilleacht is a cuid tuairimí conspóideacha.

Dioscliosta

Albaim

Albaim Stiúideo 
 The Lion and the Cobra (1987)
 I Do Not Want What I Haven't Got (1990)
 Am I Not Your Girl? (1992)
 Universal Mother (1994)
 Gospel Oak EP (1997)
 So Far...The Best Of Sinéad O'Connor (1997)
 Faith and Courage (2000)
 Sean-Nós Nua (2002)
 She Who Dwells in the Secret Place of the Most High Shall Abide Under the Shadow of the Almighty (2003)
 Collaborations (2005)
 Throw Down Your Arms (2005) (Bailiúchán dena leagan féin d'amhráin cáiliúla reggae)
 Theology (2007)
 How About I Be Me (And You Be You)? (2012)
 I'm Not Bossy, I'm the Boss (2014)

 Albaim Tiomsú 
 So Far... The Best of Sinéad O'Connor (1997)
 Sinéad O'Connor (Best Of) (2000
 She Who Dwells in the Secret Place of the Most High Shall Abide Under the Shadow of the Almighty (2003)
 Collaborations (2005)
 Essential (2005)

 Albaim Beo 
 Live at the Sugar Club (2008)

 SLí 
 Gospel Oak EP'' (1997)

Singlí 
 "Troy" (1987)
 "Drink Before the War" (1987)
 "Mandinka" (1987)
 "I Want Your (Hands on Me)" le MC Lyte (1988)
 "Jerusalem" (1988)
 "Jump in the River" (1989)
 "Nothing Compares 2 U" (1990)
 "The Emperor's New Clothes" (1990)
 "Three Babies" (1990)
 "I Am Stretched on Your Grave" (1990)
 "My Special Child" (1991)
 "Silent Night" (1991)
 "Success Has Made a Failure of our Home" (1992)
 "Don't Cry For Me, Argentina" (1992)
 "You Made Me the Thief of Your Heart" le Gavin Friday (1994)
 "Thank You For Hearing Me" (1994)
 "Fire on Babylon" (1994)
 "Famine"/"All Apologies" (1995)
 "This is to Mother You" (1997)
 "This is a Rebel Song" (1997)
 "Chiquitita" (1998)
 "No Man's Woman" (2000)
 "Jealous" (2000)
 "Troy (The Phoenix From the Flame)" (2002)
 "Oró Sé do Bheatha 'Bhaile" (2002)
 "My Lagan Love" (2002)
 "A Hundred Thousand Angels" (2003)
 "Marcus Garvey" (2005)
 "Throw Down Your Arms" (2005)
 "I Don't Know How to Love Him" (2007)
 "We People (Who Are Darker Than Blue)" (2007)
 "The Wolf is Getting Married" (2012)
 "4th and Vine" (2013)
 "Old Lady" (2013)
 "Take Me To Church" (2014)
 "8 Good Reasons" (2014)

Naisc 
 Suíomh oifigiúil

Tagairtí 

{{DEFAULTSORT:O'Connor, Sinéad]}}
Ceoltóirí Éireannacha
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1966
Amhránaithe Éireannacha
Daoine beo
Mná déghnéasacha‎
Mná Éireannacha
Gregor Mendel

Luibheolaí is manach ó Heinzendorf na hOstaire ab ea Gregor Johann Mendel (20 Iúil, 1822 – 6 Eanáir, 1884). Tá cáil air anois mar "athair na Géineolaíochta" mar gheall ar a staidéar ar oidhreacht tréitheanna idir píseanna.

Saol 
Ba bhráthair Ostarach de chuid na hAgaistínigh é

Géineolaíocht 
Rinne Mendel taighde cuimsitheach ar thras-shíolrú piseanna. D'fhoilsigh sé dlíthe Mendei ar an oidhreacht sa bhliain 1866 (d'fhoilsigh Darwin On the Origin of Species sa bhliain 1859).

Ba é Mendel an chéad duine le cuntas eolaíochta a thabhairt ar na géinte, nó ar 'na fachtóirí' mar a thug sé orthu, agus an chéad duine a chuir síos ar fhachtóirí i bpiseanna glasa a thugann tréithe don phlanda (dath, méid, uimhir, agus mar sin de).

Thaispeáin sé go gcuirtear tréithe ar aghaidh ó thuismitheoir go dtí a shliocht trí bhíthin aonad scoite, ar thug sé fachtóirí, bunaonaid an dúchais. 

Thaispeáin sé gur trí na géinte sin a bhronntar cuid de thréithe an athar nó na máthar ar a gclann. Aonad scoite is ea an ghéin. Is í an ghéin aonad bunaidh an dúchais. 

Bhí an tadh ar Mendel gu bhain sé feidhm as an bpis ghlas chun a théis mhór aige a léiriú (cás simplí atá ann). 

Ba é a shaothar sin a chuir dúshraith faoi ghéineolaíocht an lae inniu. Níos déanaí, aithníodh na factóirí mar ghéinte taobh istigh de na cealla. Is é sin bunús na géinitice nua-aoisí.

Féach freisin 

 Charles Darwin

Tagairtí 

Mendel, Gregor
Mendel, Gregor
Mendel, Gregor
Mendel, Gregor
George H. W. Bush

B'é George Herbert Walker Bush (12 Meitheamh 1924 - 30 Samhain 2018) 41ú hUachtarán na Stát Aontaithe (Poblachtach). Tháinig sé i gcomharbacht ar Ronald Reagan sa bhliain 1989.

Saol 
D’fhreastail Bush ar Ollscoil Yale. Phós sé a bhean chéile Barbara sa bhliain 1945. 

Bhí Bush ina theachta comhdhála i Texas (1967-1971), agus ansin an t-ambasadóir chuig Na Náisiúin Aontaithe (1971–1973). Bhí sé i gceannas ar an C.I.A (Central Intelligence Agency) 1976–1977.

Toghadh é mar leas-Uachtarán faoi Reagan sa bhliain 1980.

B'é Bush an t-uachtarán i rith Chogadh na Murascaille sa bhliain 1990.

Níor atoghadh ina uachtarán é sa bhliain 1992;  tháinig Bill Clinton i gcomharbacht air i 1993.

Mar sin d'éirigh Bush as an bpolaitíocht sa bhliain 1993. 

Ba é athair an uachtaráin George W. Bush. Bhí a mhac ina Uachtarán ar Mheiriceá ó 2001 go dtí 2009.

Tagairtí 

Uachtaráin na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1924
Básanna in 2018
Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Robert Fisk

Iriseoir ab ea Robert Fisk (a rugadh ar 12 Iúil 1946 i Maidstone, Kent - 30 Deireadh Fómhair 2020). Bhí cáil ar Robert Fisk go hidirnáisiúnta mar iriseoir a chuir a bheatha i mbaol in áiteanna a raibh coimhlint ar siúl iontu ar mhaithe le léargas cruinn a thabhairt don domhan ar a bhfuil ag tarlú ansin.

Saol 
Tháinig Robert Fisk ar an saol i 1946 i Maidstone, Kent. Bhí an teaghlach go maith as – ba Chisteoir Buirge é an t-athair sa bhaile agus chaith sé an cineál óige a léifeá faoi i leabhair Bhéarla na haoise seo caite. Mar shampla, bhí dúil mhór aige i dtraenacha gaile, agus léadh sé Biggles agus Dan Dare.

Nuair a bhí sé naoi mbliana d’aois, cuireadh chuig scoil chónaithe é.

Rinne Fisk céim amháin – an Léann Clasaiceach agus an Teangeolaíocht - in Ollscoil Lancaster.

Fisk in Éirinn 
Scríobh sé a thráchtas dochtúireachta ar neodracht na hÉireann le linn an Dara Cogadh Domhanda i gColáiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath

Scríobh Fisk leabhar dar teideal In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality, 1939-1945 fán Éigeandáil ó dheas le linn an dara Cogadh Domhanda. Mar sin, bhí seantaithí aige ar Éirinn ón seal sin sa choláiste agus, ar ndóigh, bhí sé ina thuairisceoir don Times sna Sé Chontae ó 1972-1975.

Fisk sa Mheán Oirthear 
Bhí Fisk ina chomhfhreagraí don Meán Oirthear don nuachtán The Independent i Londain. Rinne Fisk tuairisceoireacht ar an réabhlóid san Iaráin, an cogadh idir an Iaráin agus an Iaráic, agus an choimhlint san Ailgéir. D’fhan sé féin i mBéiriút le linn an chogaidh chathartha sa tír sin.

Bhí an clú ar Fisk go gcuir sé tuairiscí níos fearr ar fáil mar go raibh sé féin i lár an aonaigh ag na láithreáin uafáis, i gcroílár na contúirte. Bhí Araibis ar a thoil aige agus mheas sé féin nach dtuigeann iriseoirí cad é mar a mhothaíonn gnáth-Arabaigh siocair nach mbíonn siad ag caint leo ar na sráideanna.

Saol pearsanta 
Bhí cónaí air tráth i mBeirut, sa Liobáin agus i mBaile Átha Cliath níos déanaí.

Phós Fisk an t-iriseoir Lara Marlowe sa bhliain 1994 agus fuair siad colscaradh in 2006. Phós Fisk Nelofer Pazira níos déanaí.

Bhuail stróc é agus d'éag sé ar an 30 Deireadh Fómhair 2020 in ospidéal Naomh Uinseann i mBaile Átha Cliath.

Saothair 
 Pity the Nation: Lebanon at War (3ú eagrán 2001). London: Oxford University Press; 727 leathanach. ISBN 0-19-280130-9
 In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality, 1939-1945 (1996). Londain: Gill & Macmillan. ISBN 0-7171-2411-8
 The Point of No Return: the strike which broke the British in Ulster (1975). Londain: Times Books/Deutsch. ISBN 0-233-96682-X
 The Great War for Civilisation - The Conquest of the Middle East; (Deireadh Fómhair 2005) Londain. Fourth Estate, 1168 leathanach. ISBN 1-84115-007-X

Tagairtí 

Fisk, Robert
Básanna in 2020
Iriseoirí Sasanacha
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Krist Novoselic

Is ceoltóir Meiriceánach é Krist Anthony Novolselic (rugadh é ar an 16 Bealtaine, 1965), nó Chris Novoselic mar a bhíodh aithne air níos luaithe. Bhí Novoselic ina dhordghiotáraí leis an mbanna rac-cheoil Nirvana. D'éirigh sé as an gceol ag deireadh na 1990idí, agus is scríbhneoir agus gníomhaí polaitiúla é anois.

Nirvana 
Rugadh Krist i gCompton, California sa bhliain 1965. As an gCróit ab ea a theaghlach, agus chuaigh siad chun chónaigh sa bhaile beag Aberdeen, sa stát Washington. Coimhthíoch a bhí i Krist in Aberdeen. Bhí sé ciúin, aisteach agus an-ard - sé troigh seacht n-orlach, nuair a bhí sé óg fós. Bhuail sé le Kurt Cobain san ardscoil, agus thosaigh siad ag seinm le chéile. Ar dtús ní raibh a lán suim ag Krist i gceol Kurt, ach ghéill sé tar éis tamaill. B'e Cobain an príomhscríbhneoir sa ghrúpa, ach is cinnte gur foireann a bhí iontu. Bhí Krist an-ghnóthach le gach gné den bhanna, agus b'eisean a bhí sé freagrach as dearcadh an bhanna.

Leis an albam Nevermind, bhris Nirvana isteach i bpríomhshruth an cheoil go tobann, agus bhí cáil mhór orthu. D’fhan Krist agus Kurt mar chairde, ach bhí sé deacair uaireanta le andúil drugaí Kurt, agus na fadhbanna a bhí ann le bean nua Kurt Courtney Love. Mar thoradh ar an deacrachtaí seo, níor fhreastal Krist ar phósadh Kurt agus Courtney sa bhliain 1992, tar éis argóint. Sa bhliain 1994, sheinn Nirvana ceolchoirm sa Chróit, rud a bhí Krist an-bhródúil as. Cúpla mhí ina dhiaidh sin, áfach, bhí Kurt marbh. I mí Aibreán 1994, thiomáin Krist a chara go dtí an aerfort i Seattle, agus ní fhaca sé é beo arís.

A shaol tar éis Nirvana 
Bhain Krist triail as cúpla bhanna nua - Sweet 75 agus Eyes Adrift. Tar éis tamaill, d'éirigh sé as an gceol agus thosaigh sé ag obair i gcúrsaí polaitiúla. Is Daonlathach é Krist, agus úsáideann sé a ainm chun teachtaireacht a dhéanamh ar chúrsaí pholaitiúla. Scríobh Krist a chéad leabhair i 2004, Of Grunge and Government: Let's Fix this Broken Democracy, agus foilsíodh é sa bhliain 2005. Tá ceadúnas píolóta ag Krist freisin.

Tagairtí 

Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Dord-ghiotáraithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1965
Daoine beo
Ron Wyden

Is é Ronald Lee Wyden (rugadh 3 Bealtaine 1949) an seanadóir sinsearach ó Oregon i Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Rugadh i Wichita, Kansas, é agus tá sé ina chónaí i bPortland, Oregon.

Sular toghadh é mar ionadaí sa Seanad i 1996, chaith sé cúig bliana déag i dTeach na nIonadaithe. D'fhreastail sé ar Ollscoil California, Santa Barbara, le scoláireacht cispheile agus bhain sé céim amach ó Ollscoil Stanford. Bronnadh céim Juris Doctor ó Ollscoil Oregon air agus mhúin sé an tseaneolaíocht in Oregon. Tá beirt chlainne aige, Adam (21) agus Lilly (16), lena iarbhean chéile Laurie. Tá siad colscartha ó 1998 i leith. Phós Wyden Nancy Bass sa bhliain 2005.

Toghadh go Seanad na Stát Aontaithe i 1996 é, tar éis do Bob Packwood éirí as oifig, agus atoghadh é i 1998 agus 2004.

Wyden, R
Daoine a rugadh i 1949
Daoine beo
Jacob Grimm

Chuir Jacob Grimm go mór le litríocht an domhain, mar bhéaloideasaí, scéalaí, agus sár-fhocleolaí (4 Eanáir, 1785 in Hanau sa Hessen - 20 Meán Fómhair 1863).

Scéalaíocht 

Le cúnamh a dhearthár, Wilhelm Grimm, chnuasaigh sé agus d’fhoilsigh finscéalta meallacacha a thíre dúchais. Ar eolas i dtosach báire mar "Deutsche Sagen", bhí siad chomh taitneamhach i mbéal an phobail go ndearnadh nathán buan chlúiteach dá shloinne.

Tá eolas leathan ar shloinne Ghrimm agus tugtar ard-urraim dó ar fud an domhain inniu mar údar na bhfinscéal draíochtúil úd Plúirín sneachta, Hansel is Gretel, agus mar sin de. 

Mar sin féin, níl iontu-siúd ach cuid bheag dá dheonú dearscnaithe ar litríocht an domhain.

Teangeolaíocht 
Airítear a Deutsche Grammatik, a leabhar gramadaí Gearmáinise a foilsíodh i gceithre imleabhair, ar a phríomh-shaothar. B’ é an chead taighde stairiúil a rinneadh fé teangacha Gearmánacha, agus glactar leis fós mar an scoth dá chineál.

Ar ball, tar éis tuilleadh blianta diana staidéir, chum sé saothar scolártha eile fé Bunús Teanga. Thug sé fíor-shuntas dó mar dhuine de na scoláirí teangeolaíocha dearscnaithe lena linn. Chuir an saothar mion chúiseach seo fé ealaín teanga tús le nua-raonta staidéir sa bhfocleolaíocht. Níl ach a laghad de shamhail Ghrimm sa raon staidéir seo, admhaítear.

Ar deireadh thiar, chaith sé a dhúthracht ar fhoclóir Gearmáinise cuimsitheach a chur le cheile – an Deutsche Worterbuch, mar a thug sé air. Bíodh gur shaothraigh sé gan stad gan staonadh go ceann aon bhliain déag, ní raibh sé críochnaithe aige nuair tháinig an bás air i 1863. Bhí sé 78 mbliana d’aois an t-am úd. Chríochnaigh scoláirí Gearmánacha é i rith 1961, ámh.

Íomhánna

Tagairtí 

Scríbhneoirí Gearmánacha
Teangeolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1785
Básanna i 1863
Terry Pratchett

B'úrscéalaí as Buckinghamshire, Sasana é Terence David John Pratchett OBE, (28 Aibreán 1948 –12 Márta 2015). Scríobh Pratchett an tsraith Discworld, saghas úrscéil idir coiméide, fantaisíocht agus ficsean eolaíochta. Tá ceithre mhilliún leabhar díolta ag Pratchett go dtí seo, i roinnt teangacha.

Saothar

Discworld 
Tá níos mó ná tríocha leabhar sa tsraith seo. Scigaithris greannmhar atá ann. Níl na leabhair ar fad bainte le chéile, ach is é an Discworld (domhain dioscach atá suite ar dhroim cheithre eilifint, iad féin atá suite ar shliogán turtair) an suíomh. Is fantaisíocht é cinnte, ach is féidir a thuiscint cé atá i gceist sa dhomhan seo.
 
 Liosta úrscéalta Discworld

Úrscéalta  do "dhaoine fásta óga" 

 Liosta úrscéalta do dhaoine fásta óga

Úúscéalta  do pháistí 
 Liosta úrscéalta do pháistí

Saothair Pratchett i meáin eile

Teilifís 
I 1995, rinneadh sraith teilifíse as Johnny and the Dead ar ITV1 i Sasana, leis na h-aisteoirí Brian Blessed, Andrew Falvery, William Stickers agus George Baker.

Drámaíocht 
Rinneadh cúpla leabhar Pratchett mar drámaí:
 Wyrd Sisters: The Play (1996)
 Mort: The Play (1996)
 Johnny and the Dead (1996)
 Guards! Guards!: The Play (1997)
 Men at Arms: The Play (1997)
 Maskerade (1998)
 Interesting Times (2002)
 The Truth (2002)

Raidió 
Rinneadh cláir raidió as leabhair Terry Pratchett ar BBC Radio 4:
 Guards! Guards!
 Wyrd Sisters
 Mort
 The Amazing Maurice and his Educated Rodents
 Small Gods

Cluichí do ríomhaire pearsanta 
Tá roinnt chluichí bunaithe ar an nDiscworld freisin: 
 The Colour of Magic
 Discworld
 Discworld II 
 Discworld Noir

Naisc sheachtracha 
 Saothair Pratchett
 Discworld Monthly, eolas faoin Discworld agus Pratchett féin

Tagairtí 

Scríbhneoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1948
Básanna in 2015
1265

Bliain choitianta ba ea an bhliain 1265 (MMXIV) ag tosú ar Déardaoin an fhéilire Julian.

Eachtraí

Breitheanna 
 29 Bealtaine — Dainté Ailigéirí, scríbhneoir clúiteach Iodálach.

Básanna 

Blianta
1261



Eachtraí

Breitheanna

Básanna 
 1 Meitheamh — Pápa Alaisdir IV, Pápa ó 1254 go 1261

Blianta
Bahia

Is stát é Bahia sa Bhrasaíl. Tá sé suite i ndeisceart an Réigiúin Thoir Thuaidh. Is é Salvador a phríomhcathair. Is é Jaques Wagner gobharnóir an stáit ón bhliain 2007 i leith.

Stair 
Tháinig taiscéalaí Portaingéalach, Pedro Álvares Cabral, go Bahia sa bhliain 1500. D'éiligh sé an áit don Phortaingéil. Sa bhliain 1549, bhunaigh na Portaingéalaigh cathair Salvador. Ba í an chathair, agus an ceantar máguaird, príomhchathair riaracháin is reiligiúnach na coilíneachta Portaingéilí go dtí 1763. Bhí an Ísiltír i gceannas ar Bahia ó Bhealtaine 1624 go dtí Aibreán 1625.

Ba é Bahia an stát deireanach dár ghlac páirt sa Chónaidhm Neamhspleách; d'fhan sé dílseach don Choróin Phortaingéalach ar feadh dhá bhliain ní b'fhaide ná na stáit eile. Díbríodh na Portaingéalaigh faoi dheireadh ar an 2 Iúil, 1823, dáta a thugann muintir Bahia "Lá Neamhspleáchais Bahia" air. Thug Charles Darwin, ar bord an Beagle, cuairt ar Bahia sa bhliain 1832.

Stáit na Brasaíle
Santa Catarina

Stát  sa Bhrasaíl is ea Santa Catarina. Is í Florianópolis a phríomhchathair atá suite ar Oileán Santa Catarina ar an gcósta. Is í Joinville an chathair is mó. Is iad Rio Grande do Sul agus Paraná na stáit in aice láimhe. Tá 2,051,146 duine ina gcónaí ann (2000).

Tíreolaíocht 
Tá a lán tránna, oileáin, bánna agus góilíní ar an gcósta Atlantach.

Stair 
Dhátaigh an stát ó 1542 nuair a raibh lonnaíocht Spáinneach ar Oileán Santa Catarina. Bhí an stát faoi cheannas na Portaingéile ó 1675. Tháinig a lán inimircigh ón Eoraip, go háirithe ón Ghearmáin sa 19ú haois, tháinaig inimircigh ón Iodáil, Pholainn agus Rúis níos déanaí.

Geilleagar 
Tá caighdeán ard maireachtála, i gcomhthéacs na Brasaíle, ag an stát. Is ionad talmhaíochta agus tionsclaíoch é. Is í an turasóireacht earnáil tábhachtach den gheilleagar. Tá féile damhsa i Joinville gach Iúil  agus ceiliúrtar Oktoberfest i Blumenau.

Cathracha 

 Araranguá
 Blumenau
 Brusque
 Chapecó
 Criciúma
 Florianópolis
 Gaspar
 Imbituba
 Itajaí
 Itapoá
 Jaraguá do Sul
 Joinville
 Lages
 Laguna
 São José
 São Francisco do Sul
 São Bento do Sul
 Palhoça

Naisc sheachtracha 
 Láithreán oifigiúil (as Portaingéilis)

Stáit na Brasaíle
1534



Tarluithe 
 Foilsiú Gargantua ó François Rabelais
 Cuireadh leagan Gearmáinise an Bhíobla a d'aistrigh Martin Luther ar fáil.
 Scar Anraí VIII ón Vatacáin mar gheall ar dhiúltú an Phápa Cleimint VII colscaradh a thabhairt dó ó Chatalina na hAragóine. Bunú na hEaglaise Anglacánaigh.

Breitheanna 
 19 Márta – Naomh Iósaf ó Anchieta, mhisinéir Spáinneach (b. 1597)

Básanna 
 5 Márta — Correggio, péintéir Iodálach (r. 1489)
 5 Deireadh Fómhair — Pápa Clemeint VII, Pápa ó 1523 go 1534

Blianta
1536



Tarluithe 
 Eagraíonn Manco Capac II réabhlóid in aghaidh na Spáinneach i bPeiriú

Breitheanna 
 5 Márta — Pápa Clemeint VIII, Pápa ó 1592 go 1605

Básanna 

Blianta
1542



Tarluithe

Breitheanna 
 4 Iúil — Eoin na Croise, naomh Caitliceach
 18 Nollaig — Máire I, Banríon na nAlbanach, Monarc na hAlban agus ina céile ag François II na Fraince

Básanna 
 23 Feabhra — Catherine Howard, cúigiú bean chéile Anraí VIII Shasana
 24 Nollaig — Séamas V na hAlban, Rí na nAlbanach
 Gan dáta ar eolas – Hernando de Soto, taiscéalaí Spáinneach (r. 1496)

Blianta
1544



Tarluithe

Breitheanna 
 29 Eanáir — Francis II na Fraince, Rí na Fraince
 3 Meitheamh — William Gilbert, lia is fisicí Sasanach

Básanna 

Blianta
1559



Tarluithe

Breitheanna

Básanna 
 18 Lúnasa — Pápa Pól IV, pápa ar an Eaglais Chaitliceach (1555-1559) (r. 1476)
 gan dáta - Conn Bacach Ó Néill, chéad Iarla Thír Eoghain agus reibiliúnach (r. 1480)

Blianta
Goiás

Is stát de chuid na Brasaíle é Goiás atá suite i lár na tíre. Is í Goiânia an phríomhchathair. Tá 4,848,725 duine ina gcónaí sa stát (1999).
Is iad Tocantins, Bahia, Minas Gerais, an Ceantar Cónaidhme, Mato Grosso do Sul agus Mato Grosso na stáit in aice láimhe. Is é Alcides Rodriges an Gobharnóir.

Cathracha móra:
 Anápolis
 Aparecida de Goiânia
 Catalão
 Goiás Velho
 Jataí
 Rio Verde

Stáit na Brasaíle
Jimmy Carter

Ba é James Earl "Jimmy" Carter, Jr. (1 Deireadh Fómhair 1924 a rugadh é) an 39ú Uachtarán na Stát Aontaithe agus an 83ú Ghobharnóir Georgia. Bhuaigh sé an Duais Síochána Nobel i 2002. 

Uachtaráin na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1924
Daoine beo
Carlo Collodi

Iriseoir agus scríbhneoir Iodálach ab ea Carlo Collodi (ainm cleite Carlo Lorenzini) (Flóiréans, 24 Samhain 1826 - 26 Deireadh Fómhair 1890),

Pinocchio 
Tá aithne air mar gheall ar a leabhar clúiteach, Le avventure di Pinocchio. Storia d'un burattino. nó Eachtra Phinocchio, a tháinig amach sa bhliain 1881. Rinne Pádraig Ó Buachalla aistriúchán Gaeilge a d'fhoilsigh an Gúm den chéad uair i 1933. agus a d'fhoilsigh Coiste Litríochta Mhúscraí arís  i 2003.

Labhraíonn Eachtra Phinocchio go beo linne inniu sa ré dhigiteach agus go dtéann an leabhar i ngleic le ceisteanna atá gar dár gcroí sa chomhthéacs áirithe chultúrtha ina maireann muid faoi láthair. Tá ceisteanna go leor ann: mar shampla, cad is daonnaí ann. Cad é a dhéanann ‘fíor’ an duine?

Féach Freisin 
 Pinocchio (carachtar)

Tagairtí 

Litríocht Iodálach
Scríbhneoirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1826
Básanna i 1890
Flórans

Cathair chois Abhainn Arno sa Tuscáin é Flórans. Firenze an t-ainm Iodáilise inniu, agus Florentia an chéad ainm Laidine a bhí air nuair a bhunaigh Iúil Caesar mar choilíneacht d'iarshaighdiúirí Rómhánacha é sa bhliain 59 RC. Fiorenza an seanlitriú Iodáilise nach n-úsáidtear a thuilleadh. 

Is é Flórans an t-ochtú cathair is mó san Iodáil agus an chathair is mó sa Tuscáin inniu, nó tá milliún go leith duine ina gcónaí sa chathair nó sa cheantar uirbeach a bhaineann léi. Is é Flórans príomhchathair an réigiúin freisin, ó thaobh na gcúrsaí riaracháin de. Bhí an-ról ag an gcathair i stair chultúrtha an Renaissance, agus d'fhág ealaíontóirí móra na linne a n-oidhreacht ar an áit. Níos déanaí, ón mbliain 1865 go dtí an bhliain 1870, ba phríomhchathair Ríocht na hIodáile é Flórans. Tarraingíonn iontais na healaíne agus na hailtireachta na mílte turasóirí go dtí an áit gach uile bhliain.

Bhí rogha ealaíontóirí clasaiceacha na hIodáile ina gcónaí i bhFlórans, agus ba ansin a rugadh cuid mhór acu. Tá baint éigin le Flórans ag Dante Alighieri (file), Giovanni Boccaccio (scríbhneoir ceannródaíoch gearrscéalta anghrácha), Leonardo da Vinci (ealaíontóir agus eolaí), Sandro Botticelli (ealaíontóir), Niccolò Macchiavelli (fealsamh agus státaire, a chuir tús leis an eolaíocht pholaitiúil mar chraobh léinn), Filippo Brunelleschi (ealaíontóir), Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (ealaíontóir), Donatello di Niccolò di Betto Bardi (ealaíontóir), Galileo Galilei (réalteolaí), Caterina de' Medici (baintreach an rí Fhrancaigh Annraoi a Dó, agus í ag déanamh ghnó na Banríona san Fhrainc i ndiaidh bhás a fir chéile sa séú haois déag), Antonio Meucci (innealtóir Iodálach a rinne taighde ar aistriú na fuaime sa naoú haois déag - creideann cuid mhór Iodálach gurbh eisean agus níorbh é Alexander Graham Bell a chéadcheap an teileafón), Guccio Gucci (dearthóir éadaí agus gróintín gnó), Salvatore Ferragamo (dearthóir bróg), Roberto Gavalli (dearthóir éadaí), agus Emilio Pucci (dearthóir éadaí). 

Cathracha na hIodáile
An Tuscáin