joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Albert Einstein

Fisiceoir teoriciúil ab ea Albert Einstein (14 Márta 1879 - 18 Aibreán 1955). Áirítear ar an eolaí is tábhachtaí san 20ú céad é.

Saothar 
D'oibrigh Einstein amach teoiric na coibhneasachta agus bhí lámh aige i bhforbairt na meicnice candamaí, na meicnice staitistiúla agus na cosmeolaíochta freisin. 

Bronnadh Duais Nobel na Fisice air sa bhliain 1921 mar gheall ar an míniú a thug sé ar an iarmhairt fhótaileictreach agus ar a raibh déanta aige leis an bhfisic theoiriciúil a fhorbairt go ginearálta.

Saol 
Rugadh Einstein in Ulm i réigiún Württemberg sa Ghearmáin sa bhliain 1879. B'iad a thuismitheoirí Hermann Einstein, innealtóir agus díoltóir leapacha, agus Pauline Hermann (dioltóir leapacha) agus Pauline Koch. Giúdaigh a bhí iontu, ach mar sin féin, chuir siad an buachaill i mbunscoil Chaitliceach.

Nuair a shealbhaigh na Naitsithe an chumhacht sa Ghearmáin, b'éigean d'Einstein an tír sin a thréigean. Ar turas sna Stáit Aontaithe, i mí na Feabhra 1933, shocraigh Albert Einstein fanacht ansin in áit filleadh go dtí an Ghearmáin. Ach d'fhill sé go Eoraip aon uair amháin eile, ag teacht chuig Antwerp ar 28 Márta 1933.

Tháinig Einstein go dtí Nua Eabhrac ar bord an SS Westernland ar 17 Deireadh Fómhair 1933 agus shocraigh sé síos i Princeton, NJ.

Fuair sé bás ar 18 Aibreán 1955, in aois 76 dó. Dhiúltaigh sé dul faoi scian ag an am.

Tagairtí 

Fisiceoirí Gearmánacha
Fisiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1879
Básanna i 1955
An Chéadaoin

Is í an Chéadaoin lá na seachtaine idir an Mháirt agus an Déardaoin. Tagann an ainm ón focal sean-Ghaeilge aoin, "céalacan". Do na Ceiltigh b'í an Chéadaoin an chéad lá den chéalacan roimh cheiliúradh na nDéithe ag deireadh na seachtaine.

Céadaoineacha ainmnithe 
 Céadaoin an Luaithrigh, an chéad lá den Charghas, daichead lá roimh Cháisc (gan Domhnaí a chur san áireamh).
 Céadaoin an Bhraith ainm don Chéadaoin i lár Seachtain na Páise, nuair a rinne Iúdás Isceiriót scéala ar Íosa leis na Rómhanaigh.

Laethanta na seachtaine
Féilire
29 Samhain

Is é an 29 Samhain an 333ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 334ú lá i mbliain bhisigh. Tá 32 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An Albáin - Dita e Çlirimit

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1627 — John Ray, luibheolaí Briotanach
 1797 — Gaetano Donizetti, scríbhneoir ceoldrámaí Iodálach
 1825 — Jean-Martin Charcot, néareolaí Francach
 1832 — Louisa May Alcott, scríbhneoir Meiriceánach (b.1888)
 1849 — John Ambrose Fleming, fisicí Sasanach
 1859 — Cass Gilbert, ailtire Meiriceánach
 1898 — C. S. Lewis, úrscéalaí (b.1963)
 1899 — Richard Gogan, polaiteoir Éireannach
 1902 — Tommy Loughran, dornálaí Meiriceánach
 1910 — Máirtín Ó Direáin, file Éireannach
 1932 — Jacques Chirac, Uachtarán na Fraince (b. 2019)
 1949 — Garry Shandling, fuirseoir Meiriceánach
 1965 — Paul Gavan, polaiteoir Éireannach
 1973 — Ryan Giggs, imreoir sacair
 1975 — Natalie Evans, Banbharún Evans of Bowes Park, polaiteoir coimeádach Briotanach
 1976 — Anna Faris, ban-aisteoir Meiriceánach
 1976 — Chadwick Boseman, aisteoir Meiriceánach
 1976 — Lynn Boylan, polaiteoir Éireannach de chuid Sinn Féin

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1924 — Giacomo Puccini, scríbhneoir ceoldrámaí Iodálach
 1948 — Micí Mac Gabhann, údar, seanchaí, agus sirtheoir óir Éireannach
 1954 — George Robey, aisteoir Sasanach
 1973 — Fred Apostoli, dornálaí Meiriceánach
 1974 — James J. Braddock, dornálaí (r.1905)
 1975 — Graham Hill, tiománaí carr rásaíochta Briotanach
 1986 — Cary Grant, aisteoir Briotanach-Meiriceánach
 1999 — Michael O'Halloran, polaiteoir Briotanach
 2000 — Liam Hamilton, dlíodóir agus breitheamh Éireannach
 2001 — George Harrison, ceoltóir Sasanach (The Beatles) (r.1943)
 2011 — Patrice O'Neal, fuirseoir, pearsa raidió, agus aisteoir Meiriceánach
 2021 — David Gulpilil, aisteoir Astrálach

Tarluithe eile 
 1962 - Shocraigh an Fhrainc agus an Bhreatain go dtógfadh siad an chéad aerlínéar forshonach, an Concorde 
 1975 - D'ainmnigh Bill Gates an cuideachta ar bhunaigh sé féin agus Paul Allen mar Microsoft

1129
Samhain, 29
1 Aibreán

Is é an 1 Aibreán an 91ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 92ú lá i mbliain bhisigh. Tá 274 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Lá Aibreáin nó Lá na nAmadán

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1578 — William Harvey, lia Sasanach (b.1657)
 1815 — Otto von Bismarck, státaire Gearmánach (b.1898)
 1865 — Richard Adolf Zsigmondy, ceimicí (b. 1929)
 1885 — Wallace Beery, aisteoir Meiriceánach
 1892 — Conor Hogan, polaiteoir Éireannach
 1893 — John Beirne, Mór, polaiteoir Éireannach
 1901 — Sergiusz Piasecki, scríbhneoir Polannach
 1912 — Ted Russell, polaiteoir Éireannach
 1920 — Toshiro Mifune, aisteoir Seapánach
 1927 — Patrick O'Reilly, polaiteoir Éireannach
 1933 — Claude Nessim Cohen-Tannoudji, fisiceoir Francach
 1939 — Ali MacGraw, ban-aisteoir Meiriceánach
 1951 — Brendan Grace, fuirseoir, amhránaí, agus aisteoir Éireannach
 1955 — Bobby Aylward, polaiteoir Éireannach
 1955 — Joe O'Reilly, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
 1957 — Denise Nickerson, ban-aisteoir Meiriceánach
 1961 — Susan Boyle, amhránaí Albanach
 1962 — Phillip Schofield, láithreoir teilifíse Sasanach 
 1971 — James Page, dornálaí Meiriceánach
 1973 — Christian Finnegan, fuirseoir Meiriceánach
 1973 — Rachel Maddow, láithreoir teilifíse Meiriceánach
 1975 — Darragh Ó Sé, imreoir peil Ghaelach
 1983 — Rhys Iorwerth, file agus aistritheoir Breatnach
 1994 — Roisin Upton, imreoir haca
 1997 — Darragh Mac Giobúin, iománaí Éireannach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 996 — Pápa Eoin XV
 1129 — Naomh Ceallach, Easpag ar Ard Mhacha (r.1080)
 1947 — Seoirse II, rí na Gréige (r.1890)
 1959 — Michael Colbert, polaiteoir Éireannach
 1966 — Brian Ó Nualláin (“Flann O'Brien”), scríbhneoir Éireannach
 1968 — Lev Davidovich Landau, fisicí Sóivéadach (r. 1908)
 1971 — Kathleen Lonsdale, criostalagrafadóir (r. 1903)
 1976 — Maximillian Ernst, péintéir Gearmánach
 1984 — Marvin Gaye, amhránaí Meiriceánach (r. 1939)
 1986 — Erik Bruhn, damhsóir bailé Danmhargach
 1992 — Michael Havers, polaiteoir Briotanach
 2000 — Alexander Mackenzie Stuart, dlíodóir
 2004 — Carrie Snodgress, ban-aisteoir Meiriceánach

Tarluithe eile 
 1984 - Maraíodh an t-amhránaí Marvin Gaye. Is é a athair féin a scaoil urchair leis.
 1990 - Chuaigh príosúnsaithe i mbun léirsithe ag Príosún Strangeways de bharr plódaithe.
 1999 - Tugadh isteach an íosphá i Sasana.
 2001 - Gabhadh Milošević sa Bhéalgrád. Cúisíodh é as coireanna cogaidh a dhéanamh

0401
Aibreán, 01
18 Bealtaine

Is é an 18 Bealtaine an 138ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 139ú lá i mbliain bhisigh. Tá 227 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Háítí - Lá na mBratach

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1631 — Stanisław Papczyński, sagart Polannach
 1824 — Wilhelm Friedrich Benedikt Hofmeister, luibheolaí Gearmánach
 1850 — Oliver Heaviside, fisicí Sasanach
 1867 — William Magennis, polaiteoir Éireannach
 1868 — Nioclás II, Sár deireanach na Rúise (b.1918)
 1872 — Bertrand Russell, fealsamh Briotanach
 1883 — Joseph MacDonagh, polaiteoir Éireannach
 1883 — Walter Adolph Gropius, ailtire Gearmánach
 1909 — Fred Perry, imreoir leadóige Sasana  (b. 1995)
 1912 — Perry Como, Amhránaí agus pearsa teilifíse Meiriceánach (b. 2001)
 1917 — Bill Everett, cruthaitheoir greannán Meiriceánach
 1920 — Pápa Eoin Pól II, pápa ar an Eaglais Chaitliceach (b.2005)
 1926 — Sylvester Barrett, polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil
 1939 — Giovanni Falcone, breitheamh Iodálach (b.1992)
 1947 — Seán de Briotún, polaiteoir Éireannach, Taoiseach
 1948 — Tom Udall, polaiteoir Meiriceánach
 1949 — Pádraic Ó Coinín, polaiteoir Éireannach
 1949 — Rick Wakeman, ceoltóir Briotanach
 1953 — David Deutsch, fisiceoir Briotanach
 1970 — Tina Fey,  aisteoir, fuirseoir agus scríbhneoir Meiriceánach
 1975 — John Higgins, imreoir snúcair Albanach
 1978 — Ricardo Carvalho, imreoir sacair
 1980 — Felicia Pearson, ban-aisteoir Meiriceánach
 1981 — Mahamadou Diarra, imreoir sacair Mailíoch
 1983 — Matthew O'Toole, polaiteoir a rugadh i mBéal Feirste
 1986 — Kevin Anderson, imreoir leadóige as an Afraic Theas

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 526 — Pápa Eoin I (r. 470)
 1003 — Pápa Sailbheastar II, Pápa ó 938 go 1003
 1012 — Pápa Sergius IV, Pápa ó 1009 go 1012
 1812 — John Bellingham, fear gnó Sasanach
 1883 — Seán Ó Seachnasaigh, polaiteoir Astrálach
 1922 — Charles Louis Alphonse Laveran, dochtúir Francach
 1980 — Ian Curtis, ceoltóir agus cumadóir (r.1956)
 1983 — Proinsias Mac Aogáin, polaiteoir Éireannach (r.1898)
 1995 — Elisha Cook Jr., aisteoir Meiriceánach
 2015 — Halldór Ásgrímsson, polaiteoir Íoslannach
 2016 — Fritz Stern, staraí Meiriceánach
 2017 — Chris Cornell, amhránaí Meiriceánach (r. 1964)
 2018 — Liam Ó Muirthile, scríbhneoir Éireannach

Tarluithe eile 
 1642 - Bunaíodh baile Montréal i Québec, Ceanada
 1901 - D'oscail Pálás Alexandra don phobal i Londain.
 1991 - Bhí Helen Sharman ar a gcéad duine as an mBreatain as spás
 1994 - Tharraing Iosrael a chuid trúpaí amach as Stráice Gaza tar éis 30 bliain
 2003 - Léiríodh an ceoldráma Les Misérables ar an stáitse don uair dheireanach tar éis 16 bliain

Bealtaine, 18
4 Lúnasa

Is é an 4 Lúnasa an 216ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 217ú lá i mbliain bhisigh. Tá 149 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 New Brunswick, Ceanada - Lá féile New Brunswick

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1792 — Percy Bysshe Shelley, file Sasanach
 1805 — William Rowan Hamilton, eolaí (b. 1865)
 1859 — Knut Hamsun, scríbhneoir (b. 1952)
 1897 — Joseph Calleia, aisteoir
 1900 — Nabi Tajima, duine Seapánach in aois a chéid
 1901 — Louis Armstrong, ceoltóir Meiriceánach (b. 1971)
 1904 — Witold Gombrowicz, scríbhneoir (b. 1969)
 1905 — Timothy Linehan, polaiteoir Éireannach
 1910 — Anita Page, ban-aisteoir Meiriceánach
 1928 — Flóra Kádár, aisteoir Ungárach (b. 2002)
 1938 — Judith Kaye, breitheamh Meiriceánach
 1952 — Moya Brennan, ceoltóir Éireannach
 1953 — Antonio Tajani, polaiteoir Iodálach
 1954 — Donald Gibb, aisteoir
 1955 — Billy Bob Thornton, aisteoir Meiriceánach
 1956 — Gerry Cooney, dornálaí Gael-Mheiriceánach
 1957 — John Wark, imreoir sacair Albanach
 1959 — John Gormley, polaiteoir Éireannach
 1960 — José Luis Rodríguez Zapatero, polaiteoir Spáinneach 
 1961 — Barack Obama, polaiteoir agus uachtarán na Stát Aontaithe
 1961 — Lauren Tom, ban-aisteoir Meiriceánach
 1981 — Meghan Markle, aisteoir Meiriceánach agus Bandiúc Sussex
 1988 — Tom Parker, amhranai na Breataine agus jockey diosca (The Wanted)

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1471 — Pápa Pól II, Pápa ó 1464 go 1471
 1526 — Juan Sebastian del Cano, loingseoir Bascach
 1874 — Sanford Faulkner, plandálaí Meiriceánach, raconteur agus fidléir
 1875 — Hans Christian Andersen, 70, údar agus file Danmhairge (r. 1805)
 1905 — Walther Flemming, bitheolaí Gearmánach
 1927 — Seán Diolún, polaiteoir Éireannach
 1956 — Peadar Doyle, polaiteoir Éireannach
 1968 — Daniel O'Rourke, polaiteoir Éireannach
 1981 — Melvyn Douglas, aisteoir Meiriceánach
 2000 — Gustaw Herling-Grudziński, 81, scríbhneoir Polannach (r. 1919)
 2003 — Frederick Chapman Robbins, dochtúir Meiriceánach
 2016 — Ducksy Walsh, imreoir liathróid láimhe
 2018 — Tommy Peoples, ceoltóir Éireannach

Tarluithe eile 
 1964 - Eachtra i Murascaill Tonkin (le linn an Dara Cogadh Ind-Síneach)
 1964 - Nochtaigh gníomhairí ón FBI triúr oibrithe cearta sibhialta a bhí ar iarradh i Mississippi
 1987 - Mhaígh dúnmharfóir na Moors gurb é a ba chiontach le 5 dúnmharú eile

0804
Lúnasa, 04
Pedro Álvares Cabral

B'é Pedro Álvares Cabral (timpeall 1467 - 1520), an chéad Eorpach a tháinig i dtír sa Bhrasaíl sa mbliain 1500. Bhí sé i bhfeidhmeannas na Portaingéile.

Luthshaol 
Creidtear gur rugadh Cabral i mBelmonte, sa Chúige Beira Baixa na Portaingéile. Ba é an tríú mac de'n mhuirín Fernão Cabral (c. 1427-c. 1492), gobharnóir Beira agus Belmonte, agus a bhean chéile Isabel de Gouveia de Queirós (c. 1433-c. 1483, duine de shliochta chéad Rí na Portaingéile , Afonso I), agus fear céile Isabel de Castro, iníon le Fernão de Noronha ( sliocht freisin an Rí Afonso I). Is dócha go raibh oiliúint i loingseoireacht agus taithí mar mhairnéalacha ag Cabral, ós rud é gur roghnaigh Rí na Portaingéile Manuel I é chun obair Vasco da Gama a leanúint.

Cabral, Pedro Álvares
An Bhrasaíl
Cabral, Pedro Álvares
Cabral, Pedro Álvares
Polaitíocht

Próiseas agus modh na cinnteoireachta i measc daoine is ea an pholaitíocht. Baineann sé le gach gné don idirghníomhaíocht i ngrúpaí, i gcúrsaí gnó, acadúla, creidimh agus rialtóireachta. Ó cuireadh eagar ar dhaoine an chéad lá ba ghá dóibh dualgaisí agus pribhléidí a roinnt eatarthu agus ba chuid nádúrtha den éabhlóid é go mbeadh iomaíocht agus comhoibriú ann. 

De réir mar a d'éirigh na grúpaí daoine níos sofaisticiúla cuireadh tús le ceirdeanna speisialta ar nós sagairt, dlíodóirí, bailitheoirí cánach, riarthóirí agus mar sin de agus d'fhorbairt córais éagsúla chun an comhoibriú agus an iomaíocht eatarthu a choinneáil faoi smacht. 

Is ón bhfocal Gréigise polis a thagann 'polaitíocht', rud a léiríonn cé chomh lárnach is atá an chathair mar ionad polaitiúil. De ghnáth is i gcomhthéacs riarachán rialtais a phléitear an pholaitíocht inniu.

Idéolaíocht pholaitiúla 
 Coimeádachas
 Cumannachas
 Daonlathas
 Faisisteachas
 Liobrálachas
 Monarcacht
 Oligarcacht
 Sóisialachas
 Ainriailachas
Sa pholaitíocht nua-aimseartha roinntear an idé-eolaíocht ina dhá leath - an Eite Chlé is an Eite Dheis. 

É sin ráite tá sé fíor dheacair idirdhealú a dhéanamh idir an dá fhealsúnacht i dtíortha daonlathacha na hEorpa. 

In Éirinn bheadh sé deacair an t-idirdhealú sin a dhéanamh go mór mhór leis na príomh pháirtí. Bheadh sé deacair ag aon saineolaí é sin a dhéanamh.

Cultúr
Conchúr mac Neasa

Rí ar Chúige Uladh ba ea Conchúr mac Neasa.  De réir traidisiúin, bhí sé ar dhuine de na ríthe ba chumasaí sa tír, ach níl aon fhianaise stairiúil ann faoi toisc gur mhair sé sa tréimhse réamh-Chríostaí. Tugtar An Rúraíocht mar ainm ar an sraith scéalta a chuireann síos ar a réim.

Ba í Eamhain Mhacha a phríomhchathair, agus An Chraobh Rua a tugadh ar na saighdiúirí a bhí aige. 

Cathbhadh a bhí ina dhraoi aige, agus tráth ar rugadh leanbh, thuar an draoi go mbeadh sí níos áille ná bean ar bith eile in Éirinn, go bpósfadh Conchúir í, agus go mbeadh brón agus ár ann dá bharr.  Dá bhrí sin, thug sé Deirdre (brón) mar ainm uirthi.  Insítear a scéal in Oidheadh Chlainne Uisnigh.

Ba le linn Chonchúir a tháinig Cú Chulainn chun cinn agus tá a chuid eachtraí agus eachtraí eile le fáil sa Táin.

Bás Chonchúir mhic Neasa 

De réir an tseanchais, fuair Conchúr bás ar an gcéad Aoine Chéasta de bharr na feirge a tháinig air nuair a insíodh dó go raibh Mac Dé tar éis a bheith curtha chun báis. Bhí Conchúr tinn an uair sin de bharr liathróid chatha a bhí sáinnithe ina cheann. Bhí an liathróid sin déanta as inchinn Mheas Geaghra, a meascadh le beagán aoil chun liathróid bheag chrua a dhéanamh. Is é Conall Cearnach a mharaigh Meas Geaghra agus a rinne an liathróid inchinne, cé gur Cead mac Mághach a scaoil an liathróid le Conchúr agus cath ar siúl idir na Connachta agus na hUlaidh. Chuaigh an liathróid i sáinn i gcloigeann Chonchúir mhic Neasa agus dúirt na lianna leis gur baol go bhfaigheadh sé bás dá mbainfí an liathróid as a chloigeann. Thairis sin, bheadh ar an rí gach strus, stró, agus brú a sheachaint mar d'fhéadfadh an liathróid léim óna chloigeann de bharr an iomarca struis.

Ar Aoine Chéasta, tháinig dorchadas sa spéir agus uraíodh an ghrian. D'fhiafraigh Conhchúr dá lucht draíochta cén t-údar a bhí leis an dorchadas. Nuair a mhínigh siad dó go raibh Mac Dé á mharú, chaill Conchúr a mheabhair gur chuaigh sé amach sa choill ag leagan crann gan stad agus a rá gur mar sin a leagfadh sé naimhde Mhic Dé ach an deis a bheith aige. De bharr an struis ar fad, léim an liathróid inchinne as a chloigeann agus fuair sé bás i bhfaiteadh na súl.

Tá cur síos cruinn simplí as Gaeilge ar na heachtraí seo déanta ag Séamas Ó Searcaigh ina leabhar Laochas (1945).

Conchuir Mac Neasa
Conchuir Mac Neasa
Staitistic

Brainse den mhatamaitic is é an staidreamh, nó an staitistic, a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu.  

Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na dóchúlachta cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. 

Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí airgeadais, sa stocmhargadh, i dtrialacha leighis, sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach.

Staitistic mhatamaiticiúil 
Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil.

Stair 

Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad. Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a  Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair séisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta.

Féach freisin

Tagairtí 

Eolaíocht
Tútancáman

Faró de chuid na Sean-Éigipte a bhí i dTútanchamún (Tutankhamon, -amen, -amon), twt-ˁnḫ-ı͗mn; tVwa:t-ʕa:nəx-ʔaˡma:n, ó 1333 RC go 1324 RC.

Saol 
Ba iad an Faró Acnatan (Akhenaten) agus mumaí ar a dtugtar The Younger Lady a thuismitheoirí. Tháinig Tútancáman i gcomharbas ar Akhenaten, agus chuir sé athruithe creidimh aondiacha a athar ar ceal.

Howard Carter 
Ba sheandálaí Sasanach é Howard Carter. Tháinig sé ar thuama Thútancámain i nGleann na Ríthe sa bhliain 1922.

Naisc 
 kingtut.org
 The mummy's curse: historical cohort study Mark Nelson, British Medical Journal 2002;325:1482
 Original photographs and descriptions of objects found in the tomb by Carter and his team  at the Griffith Institute, Oxford University
 Le trésor de Toutânkhamon 
 Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon

Tagairtí 

Farónna
Stair na hÉigipte
Daoine a rugadh i 1341 RC
Básanna i 1323 RC
N2 (Éire)

Is Príomhbhóthar Náisiúnta in Éirinn é an bóthar N2. Nasc idir Baile Átha Cliath agus Doire atá ann. Fágann sé príomhchathair na poblachta trí Bhaile Munna ag imeacht go dtí Cill Dhéagláin i gContae na Mí. Ag Baile Shláine téann an bóthar anonn droichead contúirteach agus ansin in aice Chnoc Shláine. Tar éis Bhaile Átha Fhirdhia tagann an N2 agus an N33, nasc leis an(M1), le cheile. Leanann se ar aghaidh go Muineachán. Ón mbaile sin téann an bealach soir trasna na teorann. A5 a thugtar ar an gcuid de ata i dTuaisceart Éireann, go dtí an Ómaigh agus Doire.

Féach ar 
 Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

Tagairtí 

Bóithre in Éirinn
An Bhoireann

Ceantar in iarthuaisceart Chontae an Chláir í an Bhoireann (mal. an Bhoirinn). Tá sí 300 ciliméadar cearnaithe ar leithead. Tá cáil ar an dúiche mar gur d'aolchloch maol atá sí déanta don chuid is mó. Tá sé seo i bhfoirm carst, agus é gaolta leis na leaca aolchloiche in Oileáin Árann amach ó chósta na Boirne. Tá saibhreas dúlra sa Bhoireann, agus plandaí na Meánmhara, Na nAlp agus an Artaigh ann nach bhfaightear in aon cheantar eile in Éirinn. 

Tá pluaiseanna an Aill Bhuí sa cheantar, agus tagann na mílte chuile bhliain ar cuairt orthu.

Naisc sheachtracha 
 An Bhoireann - leathanach ag Leabharlann Chontae an Chláir

Bhoireann, An
Bhoireann, An
Pluaiseanna na hAille Buí

Tá Pluaiseanna na hAille Buí suite sa Bhoireann i dtuaisceart Chontae an Chláir. Tagann an-chuid turasóirí ar cuairt chuig na pluaiseanna, a cumadh le titim uisce san aolchloch.

Naisc 
 Pluaiseanna na hAille Buí - Suíomh oifigiúil

Contae an Chláir
Pluaiseanna in Éirinn
Inis (baile)

Príomhbhaile Chontae an Chláir in iarthar na hÉireann is ea Inis (nó Inis Cluana Rámhfhada fadó). Tá daonra thart ar 24,200 sa bhaile - de réir torthaí daonáirimh 2006. Ar inbhear na Sionna atá Inis, agus tá ceangal traenach idir í agus Luimneach. Tá aerfort idirnáisiúnta na Sionna suite timpeall 20 ciliméadar ón mbaile.

Bíonn fleadh ceoil ar siúl sa bhaile gach bliain. Tá ospidéal ginearálta sa bhaile freisin, chomh maith le coláiste Fhlannáin, a bhí mar mheánscoil agus scoil cliarachais ag an eaglais Chaitliceach.
Bhuaigh Inis gradam 'Tidy Towns le Gaeilge' na bliana 2008. 
Tá bunscoil gaeilge sa bhaile, Gaelscoil Mhichíl Chíosóig

An Gaelainn i Inis

De réir daonáireamh 2011 bhí 25,360 i gcónaí in Inis. Bhí 11,277(44.5%) ábalta Gaelainn a labhairt. D'úsáid 418(1.64%) an Gaelainn go laethúil taobh amuigh den chóras oideachas.

Líonra Gaeilge

Ainmnaíodh Inis mar líonra Gaeilge. D'fhógair Foras na Gaeilge ag ndeireadh 2015 go mbeidh cúig cheantar aitheanta mar Líonraí Gaeilge in Éirinn. Is iad Cluain Dolcáin; Baile Locha Riach; Carn Tóchair agus Béal Feirste na líonraí eile timpeall an oileán.

Bailte i gContae an Chláir
Loch nEathach

Is é Loch nEathach an loch is mó in Éirinn agus i nOileáin Iarthar na hEorpa. Tá sé thart fá 30 km (20 míle) ar fhad agus 15 km (9 míle) ar leithead, agus tá sé corr a bheith 30 km siar as Béal Feirste. Tá an loch glé-íseal timpeall a imill agus chan fhuil ach meán doimhne 9 méadar (30 troigh) sa phríomhchuid den loch. Is é a doimhneacht is mó ná 25 méadar (80 troigh). Tá sé suite i dtuaisceart na tíre i lár oirthear Uladh, agus tá bruacha ag cúig chinn de chontaetha Uladh ar an Loch; .i. Contae Aontroma, Contae Ard Mhacha, Contae Doire, Contae an Dúin, agus Contae Thír Eoghain. Tá Aontroim, Droichead na Tuama, agus Doire Mhic Chais cois locha.

Gídh go mbaintear feidhm as an loch le raidhse caithimh aimsire agus gnó, tá sé fíorfhoscailte, agus thig leis an uisce éireacht thar a bheith garbh go gasta in aimsir ghaofar. 

Insíonn sean-scéal Gaelach an dóigh ar rinneadh an loch, nuair a sciob Fionn Mac Cumhaill píosa talún ina lámha agus chaith le namhaid in Albain é. Char bhain sé amach an namhad, agus thit an cré i Muir Éireann, i dtreo is gur chum sé Oileán Mhanann. Tarann lucht faire ar éanlaithe go Loch nEathach as go leor tíortha mar gheall ar líon agus raidhse a chuid éanlaithe a chaitheann an geimhreadh nó an samhradh sna portaigh agus ar na tránna cois locha. 

Tá tábhacht le hiascaireacht eascainne ar Loch nEathach leis na céadta bliain, agus fós féin díolann iascairí de bhunadh an mhórcheantair a gcuid eascann do phroinntithe ar fud an domhain.

Uiscí Uladh
Lochanna na hÉireann
An Cabhán

Is é an Cabhán, ar bhrí leis ná lug, príomhbhaile Chontae an Chabháin in Éirinn. Tá an baile gar don teorann idir Phoblacht na hÉireann agus Tuaisceart Éireann. Ceanglaíonn an bóthar N3 an baile le Baile Átha Cliath.

Stair 

Thóg clann Uí Raghallaigh, ainm a mhaireann sa dúiche, caisleán sa bhaile go déanach sa 13ú haois. Tógadh mainistir Proinsiasach sa bhaile timpeall an ama chéanna. Sa 15ú haois, chuir an taoiseach áitiúil, Eoin Ua Raghaillligh, margadh ar bun, a tharraing ceannaithe as Baile Átha Cliath agus as Droichead Átha. Thug Rí Séamus I cáirt don bhaile i 1610. Go luath sa 19ú haois, thóg muintir Farnham, tiarnaí talún áitiúla, sráid nua leathan ar a bhfuil a n-ainm i gcónaí. Tógadh tithe breátha, foirgnimh poiblí ar nós teach na cúirte 1825, agus eaglaisí ar an sráid. 

Go déanach sa 19ú haois, ba cheangal tábhachtach idir línte traenach láir na tíre agus an iarthair agus an Northern Railway an Cabhán. Tá ardeaglais an Chill Mhóir trí mhíle siar ón mbaile. Sa 12ú haois a tógadh doras na h-eaglaise. Tá Farnham House siar aduaidh as baile an Chabháin ar na tithe is mó sa chontae. Tógadh mórthimpeall 1810 é, agus ba é Francis Johnston, ailtire as Baile Átha Cliath, a dhear é. Dhíol muintir Farnham é le gairid, agus táthar á iompú ina theach ósta agus ceantar scíth.

Gnó agus trácht 
D´éirigh go maith leis an mbaile le fada maidir le gnónna áitiúla. Imeasc na ngnónna áitiúla, tá an comhlacht Kingspan (insliú foirgníochta), Quinn Group a chuir Seán Quinn ar bun, Lakeland Dairies agus Liffey Meats. D´éirigh leis an mbaile go leor gnónna seachtracha a tharraingt isteach, freisin, agus tá gnónna ar an mbaile ag Wellman International, Abbott Laboratories agus Pauwels Trafo. Ceapadh mar "development hub" an baile faoin "National Spatial Strategy" i 2004.

Bonneagar 
Tá tuairim is 30,000 duine ag maireachtáil laistigh de theorann 10 míle den bhaile, agus mar sin tá an bonneagar iompair an-tábhachtach. Tá an baile suite bhóithre tábhachtacha de ghrád N, go Baile Átha Cliath agus go Béal Feirste. De réir an Phlean Forbartha Náisiúnta 2000 – 2006 táthar le feabhsú mór a chur ar an mbóthar N3, le carrbhealach dúbailte le tógáil ó Cheanannas Mór go Baile Átha Cliath agus bóithre de chaighdeán ard as Ceanannas Mór go dtí an Cabhán. Easpa mór amháin atá ar an mbaile ná nach bhfuil seirbhís traenach ar bith chun an bhaile.

Naisc sheachtracha 

 Comhairle Baile an Chabháin
 Turasóireacht sa Chabhán
 Eolas faoi bhaile an Chabháin
 Fiontar an Chabháin

Tagairtí 

Bailte i gContae an Chabháin
Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Cill Cheallaigh

Baile beag in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea Cill Cheallaigh (Kilkelly as Béarla).

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Béal an Átha

Baile i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea Béal an Átha nó Béal Átha an Fheadha (Ballina as Béarla). Is é an dara bhaile is mó sa chontae sin i ndiaidh Chaisleáin an Bharraigh, agus é suite ar inbhear na Muaidhe, agus tá daonra tuairim is 9000 ann. 

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Beannchar (Contae Mhaigh Eo)

In iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo in iarthar na hÉireann atá Beannchar (). Tá an sráidbhaile in Iorras. Bhí cónaí ar 465 duine i dtoghroinn Beannchar i 2011 agus bhí cónaí ar 293 duine sa shráidbhaile féin. 

Choinadaigh (Kennedy's Wood) a thugtaí ar an áit, ainm atá le fáil ar mhapaí ó 1724 - 1829. 'Coineadach' a bhí ag Seán Ó Donnabháin air in Ordnance Survey Name Books na bliana 1838. Sa bhliain 1802 thug James McPartlan (Statistical Survey lch.159) 'Cahal' ar an sráidbhaile agus dúirt go mbíodh aonaigh ar siúl ann: "Aonach Chathail" a thugadh muintir an cheantair air. Ba é Major Denis Bingham a bhaist an t-ainm 'Bangor' nó "Beannchar" ar an mbaile.

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Béal an Mhuirthead

Is baile margaidh é Béal an Mhuirthead, agus timpeall 2000 duine ina gcónaí ann. Tá sé suite ar leithinis Mhuirthead i gContae Mhaigh Eo. Tá dhá chuan os comhair a chéile ann ar dhá thaobh an bhaile. Tógadh stáisiún garda cósta sa bhliain 1822 san áit a bhfuil baile Bhéal an Mhuirthead anois. 

Sa bhliain 1825 bheartaigh William Henry Carter (tiarna talún agus ailtire áitiúil) ar a bhaile féin a bhunú agus dá bhrí sin thóg sé féin agus an Bord Iascaireachta cé nua sa bhliain 1826. Is éard a bhí mar chuspóir ag W.H. Carter baile margaidh a chur ar bun agus laghdú a dhéanamh ar thábhacht an Gheata Mhóir, sráidbhaile Muirtheadach níos sine a bhunaigh muintir Bingham, treabhchas cumhachtach. Cuireadh margadh míosúil eallaigh ar siúl i mBéal an Mhuirthead agus is gearr gur tháinig rath air, cé gurb é an Geata Mór a bhí thíos leis. Chuir muintir Bingham i gcoinne na háite nua, ach bhí a sráidbhaile féin beagnach tréigthe ag lucht tráchtála faoi dheireadh na naoú haoise déag.

Mar sin féin, rinne an Drochshaol an-díobháil do Bhéal an Mhuirthead i ndaichidí na haoise, agus thug a neart daoine a n-aghaidh ar na Stáit Aontaithe agus ar an mBreatain. I ndeireadh an fichiú haois tháinig rath nua ar an áit agus geilleagar na tíre ag borradh, rud ba chuis le daonra an bhaile a mhéadú. 

Tá Béal an Mhuirthead laistigh de theorainn Ghaeltacht Mhaigh Eo, ach Béarla atá in uachtar ann. Mar sin féin, is iomaí mac léinn a théann ar U.I.S.C.E., coláiste Gaeilge atá ar leithinis i ngar den bhaile, i rith an tsamhraidh. 

Bhí 'The Playboy of the Western World,' dráma le John Millington Synge, bunaithe ar a bhfaca sé thart faoi Bhéal an Mhuirthead. Synge a chum 'Danny,' dán faoi scraiste ar dhúnmharaigh drong áitiúil é agus é ag filleadh ar Bhéal an Mhuirthead as Baingear in Iorrais. 

Ligeann Béal an Mhuirthead isteach chuig leithinis Mhuirtheadach thú. Tá ainm an bhéaloideasa agus na staire ar thuaisceart Mhaigh Eo. Tagann a lán imirceach ar ais ó Shasana gach bliain le haghaidh 'Lá an Logha' ar an 15ú lá de Mhí na Lúnasa.

Naisc sheachtracha 

 Béal an Mhuirthead logainm.ie

Beal An Mhuirthead
Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
An Mhala Raithní

Baile in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo in iarthar na hÉireann is ea an Mhala Raithní (Mulrany nó Mallaranny as Béarla), ar an mbóthar idir Baile Uí Fhiacháin agus Acaill. Tá trá bhreá ar an mbaile, agus is áit turasóireachta é dá bharr sin.

Mhala Raithní
Coillte Mách

Baile in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea Coillte Mách (Kiltimagh as Béarla). Rugadh Antoine Raiftearaí an file sa mbaile seo. Is as an mbaile do Louis Walsh. Is féidir gur ó ainm an bhaile seo a thagann an focal béarlagair Béarla culchie nó "duine tuaithe".

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Tuar Mhic Éadaigh

Baile i ndeisceart Chontae Mhaigh Eo is ea Tuar Mhic Éadaigh. Tá sé ar an limistéar Gaeltachta is faide ó thuaidh i gceantar Gaeltachta Dhúiche Sheoigheach, ceantar a shíneann thar theorainneacha sléibhtiúla na Gaillimhe agus Mhaigh Eo. Cuimsíonn ceantar Thuar Mhic Éadaigh an stráice talún idir Loch Measca agus Sléibhte Phartraí a shíneann ó theorainn na Gaillimhe ag Droichead an tSnámha (sna Fionnaithe) sa deisceart go Droichead Dhoire Mhór (i gceantar na Sraithe) sa Tuaisceart. Cé gurb é Tuar Mhic Éadaigh príomhbhaile an cheantair tá na Fionnaithe, Coill an tSidheáin agus an tSraith fós ag feidhmiú mar mhionbhailte sa cheantar. Bhunaigh Conradh na Gaeilge Coláiste Chonnacht i 1905, áit a deirtear a chuir Éamon De Valera agus Sinéad Ní Fhlannagáin aithne ar a chéile. Ba choláiste Gaeilge a bhí ann do mhúinteoirí Gaeilge agus do lucht an chonartha. Bhunaigh Gaeltarra Éireann monarcha cniotála i bhfoirgneamh an choláiste blianta ina dhiaidh sin. Tá monarcha cniotála ag Gaeltarra Éireann ar an mbaile fós. Tá Coláiste Muire, meánscoil lán-Ghaeilge suite ar bhruach Loch Measca. Ba choláiste ullmhúcháin do mhúinteoirí a bhí ann i dtosach, ansin meánscoil chónaithe do chailíní faoi chúram Shiúracha na Trócaire, sula dearnadh meánscoil lae as. Tá an ceantar suite ar bhruach thiar Loch Measca agus bhí giota beag den cheantar ó dheas i gCo. na Gaillimhe go dtí 1898. Ar an 3ú Bealtaine, 1921, le linn Chogadh na Saoirse, tharla luíochán tábhachtach ar an mbaile.

Mhair an t-aisteoir Sasanach Robert Shaw (a bhfuil aithne mhaith air i ngeall ar na scannáin Jaws agus The Sting) ann i dTeach Droim Bán go dtí uair a bháis i 1978. 

Rugadh an t-aisteoir Mick Lally ann i 1945. Is as baile Thuar Mhic Éadaigh do Mháire Ní Thuathail a bhunaigh EO Teilifís sa Spidéal.

Sa Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht 2007 áiríodh an toghroinn is faide ó dheas (Abhainn Bhrain - Maigh Eo) agus an toghroinn teorantach (An Ros - Gaillimh) i gCatagóir B agus na toghranna eile ar fad i nDúiche Sheoigheach i gCatagóir C.

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Baile Chathail

Baile in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea Baile Chathail (Charlestown as Béarla). Is ann atá Aerfort Idirnáisiúnta Chnoc Mhuire nó Aerfort Horan. Bhí 914 duine ina gcónaí i mBaile Chathail sa bhliain 2011.

Bailte i gContae Mhaigh Eo
An tSionna

Tógadh baile nua, ar a tugtar Sionainn (An tSionna) nó Baile na Sionna ar inbhear na Sionna, an abhainn is faide in Éirinn, faoi rialtas Sheáin Lemass. Rinn Eanna a bhí ar an mbaile fearainn seo i gContae an Chláir roimhe sin. Bhí tógáil an bhaile ceangailte le tógáil Aerfort na Sionna, agus ar ndóigh tugann an aerfort fostaíocht dona lán de mhuintir an bhaile i gcónaí. Bhí 9,729 duine ina gcónaí sa bhaile sa bhliain 2016.

Sionainn
Aerfort na Sionainne

Aerfort is ea Aerfort na Sionainne. Tá sé suite ar inbhear na Sionna i gContae an Chláir i Rinn Eanna, 15km ó Chathair Luimnigh.   

Aerfort idirnáisiúnta is ea é, agus eitiltí uaidh go dtí Meiriceá chomh maith leis an Eoraip.  Tá an t-aerfort in ann déileáil le suas le 5000 paisinéir in aghaidh an lae.  

Bhí tábhacht mór leis an aerfort sna 1940idí - 1960idí, mar go raibh an aerfort ar na cinn is gaire san Eoraip do Mheiriceá Thuaidh.

Stair 
D'fhás an aerthrácht trasatlantach le linn an chogaidh agus ba é iar-chósta na hÉireann an áit Eorpach ba chóngaraí do Mheiriceá Thuaidh.

Faing

Thuirling na báid eitilte idir Sasana agus SAM i bhFaing, 30km siar ar Bhéal na Sionainne agus, níos déanaí, na heitleáin i Rinn Eanaigh (anois Aerfort na Sionainne), 25km siar ar an mbruach thuaidh.

1940idí

Osclaíodh an t-aerfort ar 14 Meán Fómhair 1945.
Osclaíodh an chéad siopa saor ó cháin ar domhain ann sa bhliain 1948 chun freastail ar phaisinéirí a bhí ar a mbealach idir An Eoraip agus Meiriceá Thuaidh. Fostaíodh mórán oibrithe i seirbhísí nua ar nós áth-bhreoslacháin, deisiú eitleán, meitéareolaíocht, stiúir aerthráchta agus lónadóireacht.

Baile na Sionna
Tógadh baile nua ar a dtugtar An tSionna nó Baile na Sionna faoi rialtas Sheáin Lemass. Rinn Eanna a bhí ar an mbaile fearainn seo i gContae an Chláir roimhe sin. Bhí tógáil an bhaile ceangailte le tógáil Aerfort na Sionna, agus ar ndóigh tugann an aerfort fostaíocht dona lán de mhuintir an bhaile i gcónaí. Bhí 9,673 duine ina gcónaí sa bhaile sa bhliain 2011.

Timpistí
 5 Meán Fómhair 1954. Eitilt KLM 633 ó Amsterdam go New York.  D'éag 28 duine. 
 14 Lúnasa 1958 – Lockheed Super Constellation KLM Flight 607-E. D'éag 99.
 26 Feabhra 1960 – Thuairteáil eitleán de chuid Alitalia i reilig i mBaile na Sionna go gairid i ndiaidh Aerfort na Sionainne a fhágáil ar a bhealach go Nua-Eabhrac. Fuair 34 duine bás as na 52 duine a bhí ar bord.
 10 Meán Fómhair 1961 –  Douglas DC-6, President Airlines.  D'éag 83.

Geilleagar 
Tugann an t-aerfort fostaíocht dona lán de mhuintir sa cheantar. Mar sin, b'ábhar conspóide é in Éirinn (go háirithe san iardheisceart) nuair a d'fhógair Aer Lingus i mí Lúnasa, 2007, go raibh sé ag bogadh a chuid eitiltí idir Aerfort na Sionainne agus Aerfort Heathrow i Londain go dtí Aerfort Idirnáisiúnta Bhéal Feirste, áit atá siad ag bunú mol nua don aerlíne. I mí Aibreáin 2009 thosaigh Aer Lingus ag eitilt chuig Heathrow ó Aerfort na Sionainne arís de bharr mórán conspóide.

Taisteal
Is príomhbhóthar náisiúnta  é an N19, ón N18 (Luimneach-Inis-Gaillimh), go dtí an tAerfort. Téann cúrsa N18 trí Inis, agus tá sé cóngarach d'Aerfort na Sionainne freisin.Bíonn trácht as Gaillimh agus Luimneach go Aerfort na Sionainne ar an N18 agus N19 agus mealltar roinnt turasóireacht ghinearálta freisin.

Eachtraí

 Stop an Antonov 225 in aerfort na Sionainne in 2013, agus arís in 2015.  Bhí na mílte in aerfort na Sionainne chun an Antonov 225 a fheiceáil. Níl aerfort ar bith eile in Éirinn mór go leor don Antonov 225.

Aerlínte agus ceannionaid

Tagairtí

Eacnamaíocht na hÉireann
Aerfoirt i bPoblacht na hÉireann
Acaill

Is é Acaill an t-oileán is mó in Éirinn. Tá sé suite ar an gcósta thiar, i gContae Mhaigh Eo, i gCúige Chonnacht.  

Tá 2,569 duine ina gcónaí ann. Tá leithinis an Chorráin i bparóiste Acla.

Tíreolaíocht 
Tá achar 146 ciliméadar (57 míle cearnach) cearnach ann. 

Is é an Cruachán (688m) an pointe is airde ar an oileán. Tá aillte an Chruacháin, ar an taobh thiar den oileán, ar na tríú haillte farraige is airde san Eoraip.

Tá Acaill Bheag díreach taobh ó dheas d'Acaill, ós comhair na Cé Móire i gCloch Mhór.

Cois Fharraige 
Déantar tonnmharcaíocht go coitianta ar an Trá Mór i gCaol.

Tháinig bád tarrthála go hAcaill i samhradh na bliana 1996. Tá sé ar stáisiún anois i gCill Damhnait.

Tránna 
Sa bhliain 1984 bhí stoirm mhór in iarthar na tíre. Bhain an stoirm an gaineamh go léir ó Thrá Dumhach ar Oileán Acla. Bhí an gaineamh go léir imithe san fharraige agus ní raibh ach clocha agus carraigeacha fágtha cois farraige. Ach sa bhliain 2017, tháinig tonnta móra agus chuir an fharraige gaineamh ar ais.  

D'fhill trá eile tamaill níos déanaí. I Samhain 2017, tharla an rud céanna le trá eile ar an oileán. Bhí Béal na hAisléime imithe le 12 bhliain anuas. Níl a fhios ag aon duine an bhfanfaidh an gaineamh an uair seo nó an imeoidh sé sna tonnta arís.

Gaeilge 
Tá an leath thoir d'Oileán Acla agus leithinis an Chorráin i nGaeltacht Acla. Ach tá i bhfad níos mó Gaeilge sa Chorrán anois.

Naisc 
 www.visitachill.com
 www.achilltourism.com
 www.maritimehistory.org/achill

Tagairtí 

  
Contae Mhaigh Eo
Oileáin na hÉireann
Acaill
Oileáin Mhaigh Eo
Gaeltacht
23 Eanáir

Is é an 23 Eanáir an 23ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 342 lá fágtha sa bhliain nó 343 i mbliain bhisigh.

Féilte

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1737 — John Hancock, státaire Meiriceánach (b.1793)
 1832 — Edouard Manet, ealaíontóir Francach (b.1883)
 1840 — Ernst Abbe, fisiceoir Gearmánach
 1862 — David Hilbert, matamaiticeoir Gearmánach
 1876 — Otto Paul Hermann Diels, ceimiceoir Gearmánach
 1881 — William O'Brien, polaiteoir agus ceardchumannaí Éireannach
 1898 — Randolph Scott, aisteoir Meiriceánach
 1907 — Hideki Yukawa, fisiceoir teoiriciúil Seapánach
 1921 — Marija Gimbutas, seandálaí Liotuánach-Meiriceánach
 1928 — Jackie Fahey, polaiteoir Éireannach
 1930 — Derek Walcott, file, drámadóir agus ollamh as Saint Lucia
 1936 — Horst Mahler, iar-sceimhlitheoir de chuid Dhrong Baader-Meinhof
 1944 — Rutger Hauer, aisteoir Ísiltíreach
 1947 — Thomas Carper, Polaiteoir Meiriceánach
 1984 — Arjen Robben, imreoir sacair Ísiltíreach
 1986 — Pablo Andújar, imreoir leadóige Spáinneach
 1989 — Seán Ó Conalláin, iománaí Éireannach
 1992 — Jack Reynor, aisteoir Éireannach
 2001 — Olga Danilović, imreoir leadóige Seirbiach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1599 — Edmund Spenser, file Sasanach
 1622 — William Baffin, taiscéalaí Briotanach
 1803 — Arthur Guinness, bríbhéir Éireannach (r.1725)
 1806 — William Pitt Óg, státaire Briotanach, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
 1944 — Edvard Munch, Péintéir (r. 1863)
 1966 — Martin Conlon, polaiteoir Éireannach
 1978 — Cormac Breslin, polaiteoir Éireannach
 1989 — Salvador Dalí, ealaíontóir Spáinneach (r.1904)
 1992 — Freddie Bartholomew, aisteoir Meiriceánach
 1993 — Anthony Millar, polaiteoir Éireannach
 2005 — Johnny Carson, fuirseoir agus láithreoir teilifíse (r.1925)
 2011 — Jack LaLanne, iar-aisteoir, teagascóir corpacmhainne, agus pearsa teilifíse Meiriceánach
 2021 — Hal Holbrook, aisteoir, stiúrthóir, agus scríbhneoir Meiriceánach

Tarluithe eile 
 1556 - Maraíodh thart ar 830,000 duine i gcrith talún sa tSín
 1941 - Táirgeadh níolón don chéad uair riamh sa Bhreatain

0123
Eanáir, 23
Aimsir (meitéareolaíocht)

Is é atá i gceist leis an aimsir ná gach feiniméan a tharlaíonn in atmasféar plainéid. I gcás na Cruinne seo againne; áirítear an ghaoth, stoirmeacha, an bháisteach/an fhearthainn, an flichshneachta, clocha sneachta agus an sneachta féin mar mórtharlúintí aimsire, a tharlaíonn sa trópaisféar nó ag bun an atmaisféir. 

Is iad na héagsúlachtaí i bhfuinneamh na gréine is cionsiocair leis an aimsir. De bharr na n-uillinneacha éagsúla ag a mbuaileann gathanna na gréine an chruinne; is éagsúil dá réir a mhéad agus a théatar cearnaí an domhain. Gineann sé sin éagsúlachta teochta, as a n-eascraíonn gaotha an domhain chomh maith le gach cineál aimsire eile (go hindíreach). 

Is iad na cúiseanna díreacha don aimsir ná an teocht, an tais, brú atmaisféarach, scamallbhrat, luas na gaoithe agus airde an cheantair faoi leith. Is é an téamh athraitheach an tionchar is mó ar gach aon cheann acu seo, diomaite den airde.

Aimsir na hÉireann 

Sa bhliain 2018, bhí taighde foilsithe faoin aimsir in Éirinn, a thug eolas dúinn ar an aimsir le 300 bliain anuas ar an oileán. Tá eolas ann faoin mbáisteach ó 1711 go 2016. De réir figiúirí atá curtha le chéile ag taighdeoirí, is cosúil go bhfuil níos mó báistí ag titim sa tír le deich mbliana anuas ná mar a bhí roimhe sin. 

Mar shampla, bhí méadar báistí ag Thomas Neve i nDoire in 1711.  Bhailigh sé féin agus daoine eile eolas faoin aimsir agus tá sé in úsáid sa tuairisc nua. Tháinig na taighdeoirí ar an eolas in oifigí Met Éireann trí thimpiste.

Féach freisin 

 Athrú aeráide

Tagairtí 

Meitéareolaíocht
An Teastas Sóisearach

Scrúdú poiblí dara leibhéil a stiúrann Coimisiún na Scrúduithe Stáit is ea an Teastas Sóiséarach. Déantar an scrúdú sa tríú bliain sa mheánscoil agus ní mór do na hiarrthóirí a bheith ós cionn ceithre bliana déag d'aois. Déantar idir 10 agus 11 ábhar, agus tá Béarla, Gaeilge, Matamaitic agus teanga eile ina n-ábhair éigeantacha. Ní gnách le daltaí na hÉireann an scoil a fhágáil sula mbíonn an scrúdú seo déanta acu, agus téann an formhór ar aghaidh go ceann cúpla bliain eile chun an Ardteistiméireacht a dhéanamh, an scrúdú is gá a dhéanamh chun cáiliú don tríú leibhéal oideachais.

Stair 

Tháinig an Teastas Sóisearach isteach in ionad na Meánteistiméireachta go hoifigiúil i 1992. Deirtear go raibh an cúrsa nua níos solúbtha agus nua-aimseartha. Go luath ina dhiaidh b'é an teastas an t-íoschoinníoll chun post a fháil. I 1999 tar éis 10 mbliana thosaigh an Roinn Oideachais ag déanamh athbhreithniú ar na scrúdaithe. Rinneadh seo ar stair agus tíreolaíocht go háirithe. Cuireadh Oideachas Reiligiúnach agus Oideachas S S & P leis na hábhair don teastas. Tháinig reiligiún isteach diaidh ar ndiaidh agus cúpla scoil á ghlacadh sa chéad bliain. I 2002, cuireadh cúrsa nua eolaíochta i bhfeidhm. Cuireann an cúrsa nua níos mó béime ar rannpháirtíocht agus ranganna feidhme tríd na trí bliana. Ó 2004 bhí daltaí ábalta a gcuid torthaí a fháil ar an idirlíon.

Cúrsaí an Teastas Sóisearach

Na cúrsaí 

Tógann an cúrsa sóisearach trí bliana le déanamh. Is iad na céad trí bliana sa mheánscoil atá i gceist. De ghnáth is sa chéad agus sa dara bhliain a chlúdaíonn daltaí an siollabas ar an gcúrsa agus déantar dul siar agus ullmhúcháin sa tríú bhliain. Tá an cúrsa leathan go leor - mar shampla, tá staidéir ghnó, teicneolaíocht ábhair (adhmad), ealaíon, grafaic theicniúil srl air.

Ábhair ar fáil 
Seo liosta de na hábhair atá ar fáil don Teastas Sóisearach. Go minic, níl mórán de na hábhair seo ar fáil sna scoileanna. Tá na hábhair shainordaitheacha i gcló dubh, agus tá na leibhéil i lúibíní.
 Béarla (Ard, Gnáth agus Bonnleibhéal)
 Gaeilge (Ard, Gnáth agus Bonnleibhéal)
 Matamaitic (Ard, Gnáth agus Bonnleibhéal)
 Stair (Ard agus Gnáth)
 Tíreolaíocht (Ard agus Gnáth)
 Fraincis (Ard agus Gnáth)
 Gearmáinis (Ard agus Gnáth)
 Spáinnis (Ard agus Gnáth)
 Iodáilis (Ard agus Gnáth)
 Ealaín, Ceird, Dearadh (Ard agus Gnáth)
 Ceol (Ard agus Gnáth)
 Eolaíocht* (Ard agus Gnáth)
 Eolaíocht (le Staidéir Áitiúla)* (Ard agus Gnáth)
 Eacnamaíocht Bhaile (Ard agus Gnáth)
 (Teicneolaíocht Ábhair (adhmad)Ard agus Gnáth)
 Miotalóireacht (Ard agus Gnáth)
 Grafaigh Theicniúla (Ard agus Gnáth)
 Staidéar Gnó (Ard agus Gnáth)
 Clóscríobh (Ard agus Gnáth)
 Eolas Imshaoil agus Daoneolas (Ard agus Gnáth)
 Teicneolaíocht (Ard agus Gnáth)
 Laidin* (Ard agus Gnáth)
 Sean-Ghréigis* (Ard agus Gnáth)
 Léann Clasaiceach* (Ard agus Gnáth)
 Léann Eabhrach (Ard agus Gnáth)
 Teagasc Reiligiúnach (Ard agus Gnáth")
 Oideachas Saoránach Sóisialta Polaitiúil (Comhleibhéal'')

Naisc sheachtracha 
 Coimisiún na Scrúduithe Stáit  - an Teastas Sóisearach

Oideachas in Éirinn
Latharna

Latharna (Larne as Béarla) an t-ainm atá ar bhaile mór mara tionsclaíoch ar chósta thoir Chontae Aondroma, in oirthuaisceart Uladh, i dTuaisceart Éireann ina bhfuil cónaí ar 18,228 daoine de réir na bhfigiúirí ó dhaonáireamh na Ríochta Aontaithe i 2001. Tá sé in úsáid mar chalafort le cóir a bheith míle bliain, agus sa lá atá inniu ann is calafort ollmhór farantóireachta é an baile le lastas á iompar ar bháid fartha tiomáin isteach is amach. Tá Latharna nasctha le Clover, South Carolina sna SAM.

Tá Latharna fá údarás Chomhairle Buirg Latharna. Is mar chuid de Thoghcheantar Aontroma Thoir é mar aon le Carraig Fhearghais agus Baile na Mainistreach fá choinne olltoghchán do Pharlaimint Westminister agus do Chomhthionól Thuaisceart Éireann.

Stair 
Ba ríocht bheag áitiúil é Latharna tráth dá raibh. Thoisigh daoine ag cur an ainm seo ar an bhaile fhéin amháin cúpla céad bliain ó shin. Roimhe sin thugtí Inbhear an Latharna ar an bhaile bheag. Thugeadh lucht an Bhéarla Inver Larne nó go simplí Inver ar an áit chearna. An t-ainm ba shine do Loch Latharna ná Loch Ollarbha nó Inbhear nOllarbha, rud a tharrans bho Ollarbha a bhíodh ina ainm ársa ar an dobhar.

Le linn an 18ú haoise d’imigh cuid mhór daoine ar imirce go Meiriceá fríd an bhaile. Tá dealbh cuimhneacháin ina sheasamh i bPáirc Smiley in ómós don Friends Goodwill, .i. an chéad long imirce a seoladh ó Latharna i mí na Bealtaine 1717 agus é ar a thriail go Bostún sna Stáit Aontaithe. Is urrainn nascanna fada buana Bostúin le hÉirinn a rianú chuig Latharna. Mar aon le hiarthar agus le deisceart na hÉireann bhí drochthionchar ag an Ghorta Mhór ar an bhaile i lár an 18ú haoise. Bhí sé mar áit a sheas amach i gcodarsnacht le contaetha Aontroma, an Dúin, Lú, Átha Cliath, agus Chill Mhantáin thoir.

I 1914, d’ulmhaigh Dílseoirí a bhí curtha i gcoinne an Bhille Rialtas Dúchais 1914 le haghaidh frithbheartaíochta armtha. Tabhairt i dTír na nGunnaí i Latharna an téarma a thugtar ar thréimhse inar iompraíodh armáin agus lón lámhaigh ón Ghearmáin isteach chuig an chalaphort ar an bhaile i lár na hoíche, dáileadh iad ar fud Uladh.

Baile calafoirt i gContae Aontroma i dTuaisceart Éireann is ea Latharna . Ciallaíonn an ainm 'tír Lathair'. Tá 30,989 duine ina gcónaí i gceantar Latharna, cé nach bhfuil ach timpeall 17,000 duine ina gcónaí sa bhaile é féin. Is é an Protastúnachas (80%) an príomhreiligiún.

Tá bád ón baile go dtí Machair an Sgithich in Albain. 

Tá go leor foirgneamh suntasach ann, m.sh. Caisleán Olderfleet agus an Leacht Cuimhneacháin Chaine, macasamhail den Túr Cruin Gaelach Traidisiúnta.

Is é Lartharna príomhbhaile Chomhairle Buirg Latharna. Tá sé mar chuid de Dháilcheantar Aontroma Thoir i bParlaimint Westminster, agus i gComhthionóil Thuaisceart Éireann, mar aon le Baile Nua na Mainistreach agus Carraig Fhearghais.

Tagairtí 

Bailte i gContae Aontroma