joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Súile cait

Stodaí rubair le péire frithchaiteoirí ar an dá fhoirceann, a insealbhaítear i mbóthar ag achair rialta chun lár an bhóthair a mharcáil san oíche trí cheannsoilse feithiclí a fhrithchaitheamh don tiománaí. Cheap Percy Shaw iad i 1934. Is féidir le feithiclí an stoda rubair a chomhbhrú gan aon damáiste a dhéanamh dó ná do roth na feithicle.
Suirbhéireacht

Tomhas cruinn is bailiú sonraí (mar shampla, an rilíf) ar réigiún tíre chun léarscáil a dhéanamh, nó athruithe i saintréithe dhromchla an Domhain le himeacht ama a thuairisciú. Bunaithe go traidisiúnta ar obair allamuigh, ag baint feidhm as uirlisí cosúil le slabhraí, plántáblaí, teodailítí, leibhéil is eile chun fad, airde is uillinn réada ó phointe breathnaithe a thomhas. Anois baintear feidhm as grianghrafadóireacht ón aer is íomháú satailíte. Baineann an tsuirbhéireacht gheodasach le tomhas mhéid is chruth an Domhain féin agus suíomh áiteanna ar a dhromchla a chinneadh.
Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann

An ghníomhaireacht náisiúnta mapála i bPoblacht na hÉireann. Táirgeann sí raon leathan léarscáileanna cathrach, tuaithe, turasóireachta is scíthe, ar scálaí éagsúla. Cuireann sí na léarscáileanna seo ar fail ar páipéar is i bhfoirm dhigiteach. Athnuann sí na bunsonraí go leanúnach, agus baineann feidhm astu chun táirgí eile, cosúil le grianghrafadóireacht ón aer is mionsamhlacha digiteacha réimsí talún, a chur ar an margadh.
Súiteoir

Péacán a fhásann amach ó fhréamh, fad éigin ón mbunphlanda de ghnáth, agus a fhásann a chóras fréamhacha féin ar deireadh, ag éirí neamhspleách ar an mbunphlanda. Táirgeann cuid mhaith crann súiteoirí go flúirseach, agus thar am, cruthaítear fáschoillte.
Súlach gastrach

Meascán substaintí a tháltar ag cealla is faireoga taobh istigh den ghoile. Bíonn aigéad hidreaclórach (ó chealla pairiatacha) ann, peipsinigin (ó phríomhchealla), múcas is fachtóir intreach (ó chealla múcasacha). Is féidir go gcuirfidh tál iomarcach aigéid hidreaclóraigh is peipsinigine tús le hothrais. Muna féidir dóthain fachtóra intrigh a thál, féadfaidh anaemacht mharfach tarlú.
Sulfónaimídí

An chéad chlann drugaí a úsáideadh chun ionfhabhtuithe baictéaracha a sheachaint is a chóireáil i ndaoine. Mar thoradh air seo sna 1930idí déanacha, tharla laghdú mór i mbáis de bharr galar ionfhabhtaithe. D'fhionn Gerhard Domagk cumas teiripeach Prontosil (ar lí é), agus ba é sin an chéad cheann de chuid mhaith sulfónaimídí. Tháinig baictéir fhrithsheasmhacha chun cinn de réir a chéile, agus cuireadh peinicillin ina n-ionad. Ach tá siad tábhachtach chun ionfhabhtuithe áirithe a chóireáil fós.
Louis Sullivan

Ailtire a rugadh i mBostún ab ea Louis Henry Sullivan (3 Meán Fómhair 1856 – 14 Aibreán 1924). Shaothraigh sé bealach turgnamhach tógála ilstórach is bloic oifigí trí bhíthin creatlacha feidhmeacha cruach, i bhFoirgneamh Gage agus Stocmhalartán Chicago. Tugadh athair an nua-aoiseachais air. 

Daoine a rugadh i 1856
Básanna i 1924
Ailtirí Meiriceánacha
Sumach

Aon cheann de chuid mhaith speiceas de ghné planda a chuimsíonn eidhneán nimhe is an crann tuirpintín. Cuireann cuid acu tús le damáiste don chraiceann agus deirmitíteas.
Súmaire (iasc)

Iasc beag muirí a fhaightear ar fud an Domhain i ngnáthóga carraigeacha cois cladaigh i bhfarraigí trópaicacha is measartha. An ceann triantánach, an cholainn mín leata ar an taobh thíos le teasc mhór suite, déanta as na heití peilbheacha, a úsáideann sé chun greamú le carraigeacha. Cuimsíonn sé an súmaire Cornach.
Súmaire (péist)

Péist fháinnechruthach nó leathleacaithe, a bhfuil gaol aige leis na péisteanna talún. An cholainn soshínte sochraptha, súiteoir ag gach ceann de ghnáth. Is fuiliteoirí ar óstaigh veirteabracha cuid mhaith acu, agus seadáin ar inveirteabraigh cuid eile. Faightear iad i ngnáthóga tíre uisciúla is taise sna creasa measartha is trópaiceacha. D'úsáidtí an cineál hirudo sa luathmhíochaine chun othair le galair éagsúla a fhuiliú.
Sun Microsystems

Comhlacht mór a phléigh le teicneolaíocht faisnéise agus a sholáthair crua-earraí is bogearraí i gcomhair an Idirlín is an ghréasáin dhomhanda. D'fhorbair sé an teanga ríomhchlárúcháin Java, agus rinne sé margaíocht uirthi.

Tagairtí

Comhlachtaí
Súsafón

Gléas ceoil, cosúil leis an tiúba, an feadán ag timpeallú colainn an tseinnteora. Dhear John Philip Sousa é le seinm agus an seinnteoir ag máirseáil. Rinneadh den chéad uair é i 1898.
Súsan dhúshúileach

Planda caol bliantúil dreaptha, dúchasach don Afraic Theas is ea an súsan dhúshúileach nó Thunbergia alata. Na gais fhéithleannacha suas le 2 m ar airde, na duilleoga urchomhaireach croíchruthach, na bláthanna feadánach, le 5 mhaothán spréite gealbhuí agus súil dhubh lárnach.

Bláthanna
Sutheolaíocht

Staidéar ar fhás ainmhithe ó chéad deighilt na cille toirchithe, trí dhifreálú is cumadh córais na n-orgánach go dtí gor nó breith an ainmhí.
Adolph Sutro

Fear gnó a rugadh in Aachen na Gearmáine ab ea Adolph Sutro (29 Aibreán 1830 – 8 Lúnasa 1898). I 1851 bhunaigh sé comhlacht trádála i San Francisco, agus i 1859 oibreacha miotalóireachta i Nevada. Thóg sé Tollán Sutro lena mhianaigh i Lód Comstock a aerú is a dhraenáil. D'fhill sé ar San Francisco in 1879, áit ar cheannaigh cuid mhaith talún. Toghadh é ina mhéara ar an gcathair i 1894-1896. Ba bhunús do Leabharlann Sutro ansin a bhailiúchán leabhar. 

Daoine a rugadh i 1830
Básanna i 1898
Lucht gnó
Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Sutton Hoo

Uaigh rí Angla-Shacsanaigh a fuarthas faoi bharra adhlactha gar do Woodbridge Shasana i 1939. I lár loinge i mbád oscailte rámhaíochta 40 rámh (27 m ar fhad, 4.25 m ar leithead) bhí seomra adhlactha adhmaid ina raibh soithí airgid, seodra órga, boinn airgid, airm is uirlisí teaghlaigh. Tá an méid a fionnadh i Músaem na Breataine anois. An fionnadh seandálaíochta ba shaibhre riamh sa Bhreatain.
Svaeid

Glasra débhliantúil atá gaolmhar le ráib, le bunfhréamh is bunghas a dhéanann tiúbar méith inite. Sa dara bliain (uaireanta sa chéad bhliain) téann sé chun síl go luath, agus táirgeann gais arda le han-chuid bláthanna buí croischruthacha.
Theodor Svedberg

Ceimicí fisiceach a rugadh i bhFleräng na Sualainne ab ea Theodor "The" Svedberg (30 Lúnasa 1884 – 25 Feabhra 1971). Shaothraigh sé an t-ultralártheifneoir i 1924, lenar féidir tuaslagáin a chasadh chomh tapa sin go bhfeidhmíonn fórsaí na mílte oiread níos mó ná an fórsa domhantarraingthe ar a bhfuil sa tuaslagán. Thaispeáin sé gur féidir tuaslagáin próitéiní a chasadh chun na próitéiní éagsúla a scaradh óna chéile. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1926 as an bhforbairt seo agus a shaothar ar phróitéiní i dtuaslagáin is córais easraithe eile.

Daoine a rugadh i 1884
Básanna i 1971
Ceimiceoirí Sualannacha
Svitirian

Móilín ina bhfuil lucht dearfach is lucht diúltach ag an am céanna ach scartha rud beag amach ó chéile. Mar shampla, bíonn gach aimínaigéad atá tuaslagtha in uisce sa staid seo den chuid is mó. Maidir le glícín, NH2–CH2–COOH, bíonn sé mar seo sa tuaslagán +NH3–CH2–COO-.
Falrais Sydenham

Gluaiseachtaí neamhrialta preabacha neamhréamhaithriseacha na ngéag — na colainne ina hiomláine, uaireanta — de bharr aimhréidh ionfhabhtuithe streipteacocais: fiabhras réamatach nó fiabhras dearg. Cuireann sí isteach ar chailíní go háirithe. Ainmnithe as an lia Sasanach Thomas Sydenham (1624-1689).
John Lighton Synge

Fisicí is matamaiticeoir a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea John Lighton Synge (1897-1995). Ag obair in Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, rinne sé taighde cáiliúil ar mheicnic chlasaiceach, optaic, hidridinimic, agus coibhneasacht is dúphoill.
Leo Szilard

Fisicí a rugadh i mBúdaipeist ab ea Leo Szilard (11 Feabhra 1898 - 30 Bealtaine 1964). Thuig sé níos luaithe ná cuid mhaith fisiceoirí eile, i 1934, gurbh fhéidir fuinneamh a ghiniúint ar ollscála trí eamhnú núicléach, agus chuir tús le coincheap an bhuama adamhaigh.

Fisiceoirí Meiriceánacha
Fisiceoirí Ungáracha
Daoine a rugadh i 1898
Básanna i 1964
Tabúr

Druma beag décheannach le sreanga atá in úsáid ón Meánaois. Seinntear le bata amháin é, an seinnteoir ag séideadh feadóg trípholl mar thionlacan le damhsa.
Taca

Mais mhór saoirseacht cloiche, tógtha i gcoinne balla, de ghnáth ar thaobh amuigh an fhoirgnimh chun feidhmiú i gcoinne sá cliathánach áirse, dín nó boghta. Cineálacha éagsúla ann. Cineál suntasach is ea an taca crochta, teascán áirse a shíneann ó bhalla ard, uaireanta ó phiara aonarach go dtí taca seachtrach.
Tacainít

Mianach iarainn de ghrád íseal. Carraig mheirgeach cosúil le cloch thine, a bhfuil níos lú ná 30% d'iarann inti. Gan mhaith le fada, de bharr cé chomh deacair is atá sé an miotal a bhaint aisti. Ach tá modhanna nua ann chun saothrú an mhianaigh seo a dhéanamh fiúntach: mianach a bhriseadh ina mhillíní, agus polladh na gcarraigeacha le scairdeanna uisce.
Tacar

Sa mhatamaitic, rang dea-shainmhínithe eilimintí, is é sin, rang ar féidir a rá go cinnte an ball den rang aon eilimint ar leith nó nach ea. Mar shampla, is tacar iad na ré-uimhreacha, mar is ré-uimhir nó corruimhir gach uimhir. Mar mhalairt, ní féidir tacar a thabhairt ar na huimhreacha móra uile, mar ní cinnte cad is brí le ‘mór’. Is tacar é an tacar folamh nach bhfuil aon eilimint ann. Tá gach uile eilimint sa tacar uilíoch. Is é comhlánú an tacair A an tacar A´, ina bhfuil na heilimintí uile nach bhfuil in A. Tugtar trasnú dhá thacar A is B ar thacar na n-eilimintí uile atá ina mbaill de A is B. Tugtar aontú dhá thacar A is B ar thacar na n-eilimintí uile atá ina mbaill de A nó de B nó den dá cheann.
Tacastór

Téarma ginearálta ar an áit a gcoimeádann ríomhaire sonraí fadtéarmacha a mbíonn gá leo chun na tascanna éagsúla a dhéanamh. Mar shampla, chun párolla a ríomh ní mór taifid na bhfostaithe is cláir na gcánacha a bheith ar fáil, ar a laghad, agus bheadh na sonraí seo sa tacastór. Tugtar an bulcstór nó an stóras tánaisteach air freisin. Bíonn toilleadh mór ann, agus aga rochtana níos lú ná i gcás na príomhchuimhne sa ríomhaire. Bhíodh téipeanna maighnéadacha in úsáid chuige seo, ansin stóráil mhaighnéadach diosca, ach faoi seo stóráil leathsheoltóra is mó a úsáidtear. 

Ríomhaireacht
Tacóiméadar

Ionstraim chun luas rothlaithe a thomhas. De réir cineáil, san ionstraim nua-aoiseach bíonn maighnéad ag rothlú gar do sheoltóir leictreach neamh-mhaighnéadach. Ionduchtaítear sruthanna guairneáin sa seoltóir, cuirtear réimse an mhaighnéad fórsa i bhfeidhm ar réimse na sruthanna seo, agus sraonann an seoltóir is snáthaid ar dhiail atá ceangailte leis. Úsáidtear go forleathan é chun tiomáint tiománaithe leoraithe is busanna a mhonatóiriú.
Tacsól

Ábhar a tharlaíonn go nádúrtha i gcoirt crann iúir shíorghlais an Aigéin Chiúin. Gníomhaíonn sé go maith i gcoinne ailsí áirithe sa scamhóg, an t-ubhagán, an scornach is an ceann. Nuair a rinneadh staidéar air sna 1960idí bhíodh deacrachtaí leis mar gheall ar a thocsaineacht, ach faoi seo tá cuid de na deacrachtaí sáraithe. De réir dealraimh, cuireann sé isteach ar chilldeighilt is scaradh na gcrómasón sa phróiseas sin. Tá an-chosúlacht air mar chóireáil ailse. Ach tá sé an-tearc sa choirt, agus is gá 12,000 crann a bhaint chun 2.5 kg tacsóil a sholáthar. Mar sin, tá an-iarracht á déanamh é a shintéisiú go saorga.
Tadhlaí

Líne, de ghnáth líne dhíreach, a dhéanann tadhall le cuar ag pointe ar leith, a bhfuil an grádán céanna acu araon ag an bpointe sin. Mar shampla, tá tadhlaí ciorcail ag pointe ar leith ingearach le ga an chiorcail tríd an bpointe sin.
Tagairt eangaí

Tacar uathúil uimhreacha chun aon ionad a aimsiú ar léarscáil a bhfuil greille cearnóg uimhrithe forshuite uirthi. Ar Eangach Náisiúnta Éireann luaitear an fad soir (an chomhordanáid ar an line soir) ar dtús, agus ansin an fad ó thuaidh (an chomhordanáid ar an líne ó thuaidh).
Tagua

Toradh an phailm eabharchnó. Táirgtear i dtuaisceart Mheiriceá Theas é. Suas le 40 cnó an-chrua i gcapsúl amháin, gach ceann timpeall 5 cm ar leithead. Úsáidtear ábhar plandúil an chnó in ionad eabhair. Déantar cnaipí is a leithéid as. Má shiltear aigéad sulfarach tiubhaithe air, tagann dath dearg air, athrú nach dtarlaíonn le fíoreabhar.
Taibhléadan

San ailtireacht chlasaiceach, an eilimint chothrománach a luíonn ar na hoird. Cuimsíonn sé an fardoras, an fríos is an choirnis.
Táibléad grafaice

Gaireas lenar féidir gluaisní pinn thar dhromchla ar leith a aistriú ina n-ionchur digiteach i ríomhaire. Soláthraíonn sé seo bealach chun eolas déthoiseach, cosúil le léarscáil nó líníocht, a aistriú i bhfoirm ar féidir le ríomhaire é a léamh. Úsáidtear go forleathan é i bhfeidhmeanna innealtóireachta is deartha.
Taiceon

Buncháithnín hipitéiseach le mais shamhailteach m (is é sin, m2 < 0) ar féidir leis taisteal ar luas níos mó ná luas forleata an tsolais gan an choibhneasacht speisialta a shárú. Réamhinsítear iarmhairtí a bheadh inbhraite, ach níor braitheadh a leithéid fós.

Fisic cháithníní
Taighde ar Ardchumarsáid san Eoraip

Clár speisialta taighde de chuid an Aontais Eorpaigh ar theileachumarsáid is a feidhmeanna i gcumarsáid sonraí go háirithe (Advanced Communications Research in Europe i mBéarla).
Táimhe

Airí réada a chuireann i gcoinne gluaisne. De réir chéad dlí gluaisne Newton, aon réad le mais atá ar fos nó ar luas tairiseach, ní mór fórsa glan a fheidhmiú air chun a staid a athrú, a luas a athrú, agus/nó é a luasghéarú. Nuair a théann mais an réada i méid, is gá an fórsa a mhéadú i gcomhréir leis an mais chun an toradh céanna a fháil. Prionsabal na táimhe a thugtar ar an dlí seo. Más gluaisne uilleach atá i gceist, is gá casmhóimint fórsaí a imirt ar tháimhe réada chun an casadh uilleach a luasghéarú nó a luasmhoilliú.
Hippolyte Taine

Léirmheastóir is staraí Francach ab ea Hippolyte Taine (1828-1893). Ghlac sé leis gur toradh ar an dúchas is an comhshaol é an duine, smaointe ba bhun leis an scoil nádúraíoch. Scríobh sé Histoire de la littérature anglaise (Stair Litríocht an Bheárla, 1864) agus Origines de la France contemporaine (Bunúis Fhrainc an Lae Inniu, 6 imleabhar, 1876-1893). Toghadh chuig Acadamh na Fraince é i 1878.

Staraithe Francacha
Daoine a rugadh i 1828
Básanna i 1893
Tainniní

Meascán de dhíorthaigh d'aigéad polaihiodrocsaibeansóch as plandaí éagsúla, ina measc tae. Intuaslagtha in uisce, blas searbh ceangailteach orthu. In úsáid le fada i súdaireacht leathair is dathú.
Tainséirín

Toradh ciotrasach. Speiceas mandairín le craiceann geal flannbhuí.

Torthaí
Taipióca

Bia stáirseach a ullmhaítear ó fhréamhacha casabhaigh. Díoltar é mar phlúr, calóga is millíní, agus úsáidtear é i maróga agus mar oibreán tiubhaithe i mbianna leachtacha, mar shampla in anraithí.
Tairiseach cosmeolaíochta

Tairiseach a thug Einstein isteach sna cothromóidí do theoiric na coibhneasachta ginearálta chun samhail na Cruinne a bheith statach. Níos déanaí cheap sé gurbh earráid é sin. I é A a shiombail, tá a shín anaithnid, a mhéid níos lú ná 10-25 kg m3, agus uaireanta glactar mar nialas é. Sa chosmeolaíocht, baineann an méid is an tsín le forleathnú nó crapadh na Cruinne.
Tairiseach imtharraingthe

Tairiseach bunúsach, le siombail G is luach 6.673 × 10-11 N m2, a thagann isteach i dlí imtharraingthe Newton. Rinne an t-eolaí Briotanach Henry Cavendish turgnamh i 1798 inar thomhais sé an fórsa idir sféir throma a cuireadh gar dá chéile, agus uaidh sin chruthaigh sé dlí Newton faoin imtharraingt is rinne luach G amach. Tagann G isteach sna cothromóidí i dteoiric na coibhneaseachta ginearálta freisin.
Tairisigh bhunúsacha

Sraith cainníochtaí uimhriúla a mbíonn luach tairiseach ag gach ceann acu, is cuma cén breathnadóir atá i gceist. Cinneann na tairisigh seo an-chuid cainníochtaí eile i réimsí go léir na heolaíochta. Glactar mar thairisigh bhunúsacha tairiseach Planck, luas forleata an tsolais, an tairseach imtharraingthe, tairiseach uilíoch na ngás, uimhir Avogadro, lucht an leictreoin, ceadaíocht folúis, tréscaoilteacht folúis, agus maiseanna áirithe cáithníní.
Tairseach

Sa tsíceolaíocht, an luach fisiciúil tomhaiste spreagtha ag a n-athraíonn freagairt an bhreathnadóra ó rang amháin go dtí rang eile. Tugtar an dearbhthairseach ar an spreagadh is lú is gá chun é a bhrath. An difríocht is lú is féidir a bhrath idir dhá fhoinse spreagtha, tugtar an tairseach difríochta uirthi sin.
Taisc-chill luaidhe airgid

Úsáidtear í in inneall gluaisteán. Is féidir í a athluchtú trí shruth leictreach a sheoladh siar tríd. Déantar na leictreoidí sa chill i bhfoirm greillí as cóimhiotal luaidhe is antamóin. Líontar an leictreoid dhiúltach le taos sárocsaíd luaidhe, agus an leictreoid dhearfach le taos luaidhe. Déantar barr na taisc-chille a shéalú chun galú na leictrilíte a laghdú, ach fágtar poll ann chun gur féidir teacht ar an tuaslagán len é a thástáil is a athnuachan. Voltas timpeall 2 V idir na plátaí nuair a bhíonn an taisc-chill nua, agus dlús coibhneasta timpeall 1.25 ag an tuaslagán. Nuair a thógtar sruth ón taisc-chill, is amhlaidh a chumtar sulfáit luaidhe ar an dá phláta, agus dá bharr sin titeann an voltas is dlús coibhneasta an tuaslagáin araon. Díluchtú a thugtar ar an bpróiseas seo. Má chumtar an iomarca sulfáit luaidhe, titeann an voltas faoi bhun 1.9 V is an dlús coibhneasta faoi bhun 1.18. Déantar an dlús coibhneasta a thástáil go rialta le hidriméadar chun staid na taisc-chille a chinntiú. Déantar an t-athluchtú trí shruth a sheoladh isteach sa taisc-chill tríd an leictreoid dhearfach ó fhoinse éigin a bhfuil a voltas níos mó ná voltas na taisc-chille féin. Le linn an luchtaithe, cúlaítear na himoibrithe díluchtaithe go léir, méadaíonn an voltas i dtreo 2 V is dlús coibhneasta na leictrilíte i dtreo 1.25.
Taiscéalaí Cúlra Chosmaigh

Satailít a lainseáil NASA i 1989 chun staidéar a dhéanamh ar an radaíocht chúlrach chosmach ón gCruinne ab ea an Taiscéalaí Cúlra Chosmaigh (COBE). Thomhais an tsatailít teocht na radaíocha seo mar 2.73 K. I 1992 d'aimsigh sé mionathruithe an-bheaga sa teocht, timpeall an 30 milliúnú cuid de cheilvin. Is féidir go dtugann na mionathruithe seo léargas ar uainíochtaí bídeacha i ndlús na luath-Chruinne, ar táirgeadh na réaltraí astu.
Taisliú

Sa cheimic, próiseas ina dtuaslagann ábhar go mall de réir a chéile tar éis uisce a shú ón atmaisféar. Mar shampla, i gcás cuid de na salainn, clóiríd chailciam go príomha, súitear dóthain uisce ón atmaisféar tais le tuaslagadh san uisce sin. Súnn ábhar tais-scópach uisce óna thimpeallacht. Súnn ábhar taislíoch uisce óna thimpeallacht agus tuaslagann ann.
Taismhéadar

Ionstraim meitéareolaíochta chun bogthaise choibhneasta an aeir a thomhas. Tugann taisghraf taifead leanúnach ar an mbogthaise choibhneasta.
Taispeántas (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, patrún iompair nó comhartha a thugann ainmhí chun eolas ar leith a chur in iúl. Go minic is patrún nósúil géinrialaithe é. Mar shampla, iompar cúirtéireachta ina n-úsáidtear tréithe fisiciúla, cosúil le clúmh nó beanna, chun céile a mhealladh.
Taispeántas leachtchriostail

Déantar é as ábhair ar leith, nach criostail sholadacha ná leachtanna iad a dtugtar leachtchriostail orthu. Tá leachtchriostail ann agus nuair a sheoltar sruth leictreach tríothu cuirtear na móilíní in eagar iontu, agus nuair nach mbíonn sruth ag rith tríothu fanann na móilíní randamach. Agus na móilíní randamach frithchaitheann an leachtchriostal aon solas a thiteann air, ach nuair a bhíonn na móilíní in eagar ní fhrithchaitheann sé go héifeachtach is bíonn cuma dhorcha air. É seo is bun le taispeántas leachtchriostail. I dtaispeántas alfa-uimhriúil, is féidir na huimhreacha, na litreacha is comharthaí éagsúla a chumadh as líon teoranta míreanna líneacha a thiomáintear le sruth leictreach, gach ceann neamhspleách ar gach ceann eile.
Taithí

Lagú nó imeacht fhreagairt spontáineach duine ar spreagadh (ionsaí, cosaint, airdeall, srl.), nuair a athdhéantar an spreagadh arís is arís eile gan aon iarmhairt ar fiú trácht uirthi. Má athraítear foirm nó iarmhairt an spreagtha, is féidir an fhreagairt spontáineach roimh an taithí a fháil arís.
Jokichi Takamine

Ceimicí Seapánach ab ea Jokichi Takamine (Seapáinis: 高峰 譲吉 Takamine Jōkichi; 3 Samhain 1854 – 22 Iúil 1922). D'aonraigh sé an néaratharchuradóir aidréanailín i 1901. D'fhionn sé an einsím planda, tacaidiastáis, a ainmníodh as.

Ceimiceoirí Seapánacha
Daoine a rugadh i 1854
Básanna i 1922
Tál

Próiseas ina nglactar ábhair suas (mar a dhéanann fíocháin éagsúla ón bhfuil) nó a dtáirgtear is a gcuirtear amach ceimiceán le gnó a dhéanamh áit eile sa cholainn. Úsáidtear an téarma freisin ar ábhar ar leith (cosúil le hormón nó néaratharchuradóir) a dhíchuireann cill, faireog, nó orgánach.
Talamh shíorshioctha

Talamh atá oighrithe go buan i réigiúin an-fhuara an Domhain. Go domhain faoina bhun tá talamh neamhoighrithe, agus os a chionn ciseal gníomhach a reonn sa samhradh is a athoighríonn sa bhfómhar. Gineann an t-oighriú síos ón dromchla gach geimhreadh brú ar na cisil neamhoighrithe uisceluchtaithe den chrios gníomhach seo, agus uaireanta is féidir go bhfuasclaítear an brú seo trí scoilteanna sa chiseal dromchlach oighrithe. Is mór an fhadhb é seo do thógáil bóithre, foirgneamh is píoblínte. Nuair a thógtar an fásra inslithe chun siúil i réigiúin shíorsioctha, déanann sé sin an crios gníomhach níos doimhne trí leá na talún síorshioctha, agus tugann sé faoi ag an dromchla.
William Henry Fox Talbot

Grianghrafadóir ceannródaíoch a rugadh i Melbury Abbas Shasana ab ea William Henry Fox Talbot (10 Nollaig 1800 - 29 Nollaig 1877). I 1838 d'éirigh leis clónna fótagrafacha a dhéanamh den chéad uair ar pháipéar le clóiríd airgid air. Phaitinnigh sé an próiseas i 1841 agus thug Calotype air. 

Grianghrafadóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1800
Básanna i 1877
Talc

Mianra hidriúil de shileacáit mhaignéisiam, Mg3Si4O10(OH)2, a fhaightear i gcarraigeacha meiteamorfacha ina chnaipí boga geal-liatha, go minic le cloch nathartha. Tá fosuithe móra san Ostair is an India. Tugtar cloch gallúnaí nó stéataít air freisin. An mianra is boige dá bhfuil ann. Dath éigin idir bán, liath, glas, dearg is donn air. Snoítear é le hornáidí a tháirgeadh. Úsáidtear é i dtalcphúdar is cosmaidí eile, cailc fhrancach, bealuithe is clúduithe páipéir, déanamh teicstílí, lionóile, inslitheoirí leictreacha is potaireachta, agus mar ábhar líonta i bpéinteanna, plaistigh is rubair.
Tallas

Is éard is tallas (Laidin: thallus) ann ná colainn planda nach bhfuil idirdhealaithe fós i ngas, duilleoga is fréamhacha. De ghnáth bíonn sé leacaithe, agus is féidir go mbeidh sé gabhlaithe.
Talmhaíocht fhairsing

Talmhaíocht le leibhéil ionchuir réasúnta íseal, mar shampla leasuithe, spraeanna, nó cógaisíochtaí. Bíonn an toradh in aghaidh an heicteáir íseal, ach le fairsinge an-mhór in úsáid is féidir go mbeidh ioncam sásúil ag an bhfeirmeoir. Samplaí den chleachtas seo is ea feirmeoireacht caorach ar thalamh ard, cuid d'fheirmeoireacht eallaigh is feirmeoireacht na machairí i Meiriceá Theas is Thuaidh.
Talmhaíocht foraoise

Saothrú barra crann nó tom (cosúil le caifé, ola phailme, rubar, tae), uaireanta le huainíocht bhliantúil biabharr chun talmhaíocht thorthúil inmharthana a dhéanamh. An-áisiúil sna trópaicí taise.
Talmhaíocht inmharthana

Córas saothraithe barr a sholáthraíonn riachtanais an phobail atá ann anois gan baint d'ábaltacht na nglún atá le teacht feidhm a bhaint as na hacmhainní céanna. Ní mar seo atá cuid mhaith córais saothraithe barr, córais atá in úsáid sna trópaicí go háirithe, ina laghdaítear luchtlach mianraí is cumas coimeádta uisce na hithreach go leanúnach, agus fásach fadtréimhseach mar thoradh. Ach is deacair coincheap na hinmharthanachta a shonrú go beacht, cad is cé mhéid atá le caomhnú, cé a gheobhaidh sochar as is cathain, agus cad iad na critéir ratha. De ghnáth tagann na coincheapanna seo san áireamh: caomhnú cumas táirgthe an chóras talmhaíochta, úsáid ionchur seachtrach neamhinathnuaite a laghad agus is féidir, próisis nádúrtha (athleasú na hithreach, fosúchán nítrigine, gaolta idir péisteanna is ainmhithe creiche) a shlánú, eolas na bhfeirmeoirí áitiúla a chur le heolas na n-eolaithe, feirmeoirí is daoine eile sa dúiche a bheith páirteach i ndéanamh na socruithe, agus caighdeán is méid an uisce, an taobh tíre is na beatha fiáine a fheabhsú de réir a chéile.

Talmhaíocht
Agra-éiceolaíocht
Talmhaíocht leorchothaitheach

Saghas talmhaíochta ina soláthraíonn an talamh an chuid is mó de na riachtanais beatha: bia, breosla, is dídean. Faightear rudaí nach féidir a fháil go díreach ón talamh, cosúil le huirlisí, trí earraí farasbairr a thrádáil.
Tambóirín

Druma beag fráma, feistithe le gleoráin agus clúdaithe ar thaobh amháin le pár nó plaisteach. Is féidir é a chroitheadh, cnag a bhualadh air le barra méar, nó a chuimilt le hordóg is eile le fuaimeanna éagsúla a ghiniúint mar thionlacan le damhsa nó cantain.

Uirlisí ceoil
Tamhnach

Limistéar torthúil sa ghaineamhleach is ea tamhnach mar a bhfuil dóthain fliuchrais i gcomhair fásra. Tagann an maoschlár gar don dromchla ionas go mbíonn toibreacha ann. Beag le locháin is pailmeacha dátaí nó níos mó, lárionad trádála. Is féidir tamhnach a chruthú trí uisciú saorga.

Tíreolaíocht
Támhshuanach

Ceimiceán a laghdaíonn céadfacht nó a chuireann codladh ar dhuine. Eiseamláirí is ea moirfín, hearóin, cócaon, codlaidín is a ndíorthuithe. Úsáidtear iad sa mhíochaine chun faoiseamh ó phian a thabhairt. 

Ach féadfaidh dáileog iomarcach a bheith ciontach as támhnéal nó cóma a chur ar dhuine, fiú bás. Úsáidtear go mídhleathach iad go forleathan ar fud an Domhain, ciapadh idirnáisiúnta amach is amach mar go n-éiríonn daoine andúileach iontu go héasca agus is marfach an trádáil choiriúil sna drugaí seo.
Igor Yevgenevich Tamm

Fisiceoir a rugadh i Vladivostok na Rúise ab ea Igor Yevgenevich Tamm (8 Iúil 1895 - 12 Aibreán 1971). 

I 1937 rinne sé taighde le Pavel Čerenkov is Ilya Frank chun radaíocht Čerenkov a mhíniú. 

Roinn siad Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1958 as.

Fisiceoirí Rúiseacha
Daoine a rugadh i 1895
Básanna i 1971
Tamocsaifein

Is é rud is Tamocsaifein ann ná druga a shaothraigh comhlacht ICI mar chóireáil ar ailse chíche. Sna 1980idí thug sí faoiseamh do 50% d'othair. Tuigtear go bhfeidhmíonn sí trí chosc a chur le gníomhú éastraigine, an hormón gnéasach baineann, ar na hailsí sin a bhraith ar fhás i leibhéal an hormóin sin. Tá an dealramh ar an scéal go mb'fhéidir go bhfeidhmeoidh sé go próifiolacsach chun cosc a chur ar ailse chíche nó, ar a laghad, í a mhoilliú.

Drugaí
Tamtam

Druma sorcóireach décheannach géar, a sheinntear le bataí i ngrúpaí i mbannaí damhsa is snagbhannaí.
Koichi Tanaka

Ceimicí a saolaíodh i dToyama na Seapáine is ea Koichi Tanaka (3 Lúnasa 1959). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice le John Fenn is Kurt Wüthrich i 2002 as a thaighde chun modhanna ianaithe dí-asúcháin bhoig a fhorbairt i gcomhair anailís mais-speictreagrafaíochta ar mhacramhóilíní bitheolaíocha. 

Ceimiceoirí Seapánacha
Daoine a rugadh i 1959
Daoine beo
Taobhdhruma

Druma tanaí le craiceann ar an dá cheann — an ceann uachtarach a bhuailtear le bataí adhmaid, agus an ceann íochtarach a mbíonn sreanga miotail nó caoláin suite air — a dhéanann ton grágach nuair a chuirtear i ngreim iad. Úsáidtear i gceolfhoirne, bannaí damhsa is bannaí míleata é, agus caitear beagán i leataobh é i gcomhair máirseála (uaidh seo a ainm).

Tagairtí 

Drumaí
Taoide mheasctha

Timthriall taoideach idirmheánach idir taoide laethúil is taoide leathlaethúil. De ghnáth léiríonn dhá lag trá is lán mara amháin, nó dhá lán mara is lag trá amháin, gach lá gealaí, ach ní hionann airdí dóibh. Coitianta mórthimpeall imchuach an Aigéin Chiúin.
Taoidí mar fhoinse fuinnimh

Is féidir ardú is titim thréimhsiúil na n-uiscí sa bhfarraige a úsáid ar bhonn in-athnuaite chun fuinneamh a sholáthar.  

Is tuirbíní iad seo a fheidhmíonn pé treo a ritheann an t-uisce tríothu. Ní foinse cumhachta leanúnaí an córas seo, ach is in-athnuaite í. Níl aon drochthionchar aici ar an gcomhshaol. 

Mar shampla, i mBá Fundy in Albain Nua, agus inbhear an Loire sa Fhrainc, ardaíonn an taoide níos mó ná 20 m dhá uair sa lá. Tógadh damba nó baráiste trasna an inbhir. Insealbhaíodh tuirbíní i gcainéil sna baráistí chun leictreachas a ghiniúint ó shíor-rith na farraige isteach is amach trí na cainéil. 

Ar an 26 Samhain 1966, d'oscail an gléasra chumhacht na taoide, i Rance, sa Bhriotáin, an chéad gléasra riamh. Inniu fós tá cumas ar lánacmhainn táirgthe aige timpeall 240 MW. Ba é an ceann is mó ar domhan, go dtí 2011, nuair a thóg gléasra chumhacht i Loch Sihwa sa Chóiré.

Straitéis ar bith in Éirinn 
Tá  cumas suntasach  d’acmhainní  fuinnimh  in-athnuaite  in  Éirinn  maidir  le  taoidí, muir agus bithfhuinneamh. Sonraítear na bearta lena gcomhlíonfaidh Éire a gealltanas Kyoto 2008-2012 sa Straitéis Náisiúnta um Athrú Aeráide 2007-2012.  Luaitear ansin ‘gurb í "an tslí is éifeachtúla chun laghdú ar an méid a chuireann Éire le hastuithe gáis cheaptha teasa as los cumhacht a ghiniúint ná leictreachas a ghiniúint as foinsí in-athnuaite."
Níl an teicneolaíocht ach á triail go fóill in Éirinn. Agus sa bhliain 2017, bhí an díchoimisiúnú curtha i gcrích ag na húdaráis i Loch Cuan agus An Spidéal.

Stair 
De réir dealraimh, bhí pleananna ag rialtas na Breataine gléasra chumhacht na taoide a insealbhú i gCuan na Gaillimhe roimh Chogadh na Saoirse.

Tagairtí 

Leictreachas
Fuinneamh
Tarbh

Sa mhíoleolaíocht, mamach fireann de chuid speiceas iomadúil. De ghnáth tugtar bó ar an mbaineannach, is lao ar an ainmhí óg. Úsáidtear an t-ainm don eallach fireann neamhchoillte. Tugtar bullán nó damh ar an bhfireannach a choilltear is é óg, poc ar an bhfireannach a choilltear is é fásta. Úsáidtear an t-ainm freisin ar chuid mhaith speiceas eile, an míol mór, an rosualt, an rón eilifintiúil, an eilifint, is an mús.
Tarbh-bhrocaire

Is pór madra é an tarbh-bhrocaire a saothraíodh sa Bhreatain le haghaidh gríosú tarbh, trí chros-síolrú tarbhghadhar le brocairí. An cholainn cumasach, an t-eireaball fada, na cluasa biorach díreach in airde, an ceann leathan le súile beaga, an fionnadh gearr. An tarbh-bhrocaire Sasanach bán de ghnáth, tarbh-bhrocaire Staffordshire scothdhearg/buídhonn de ghnáth. Ó timpealll 1980 tá an tarbh-bhrocaire Meiriceánach ag tarraingt aire an phobail as ionsaithe ar pháistí is daoine fásta, ionsaithe marfacha uaireanta. I gcuid mhaith tíortha tá rialacháin is srianta orthu. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Tarbhfhrog

Aon fhrog mór, ach go príomha an tarbhfhrog Meiriceánach, an tarbhfhrog Áiseach, tarbhfhrog na hAfraice Theas, agus tarbhfhrog Mheiriceá Theas.
Tarbhmhaistín

Is pór madra é an tarbhmhaistín a saothraíodh sa Bhreatain trí tharbhghadhair a chros-síolrú le maistíní. An cholainn dingthe, an fionnadh gearr donn, na cluasa bog is an soc cumasach. Ionsaitheach ach insrianta. D'úsáideadh maoir seilge é chun cosc a chur ar phóitseálaithe sa 19ú céad. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Tarchur aisioncrónach

Prótacal chun sonraí a tharchur ó ríomhaire amháin go ríomhaire eile, ina dtarchuirtear gach carachtar den eolas ina aonar. Tarchuirtear comhartha ag rá go bhfuil an carachtar ag teacht (an giotán dúisithe). Ansin tarchuirtear giotáin an charachtair. Agus ansin tarchuirtear comhartha ag rá go bhfuil an carachtar iomlán tarchurtha (an giotán stoptha).
Tarchur infridhearg

Bealach cumarsáide ina n-úsáidtear léas infridhearg léasair chun sonraí a iompar is a tharchur. Úsáidtear é, mar shampla, idir foirgnimh atá gar dá chéile ach a mbeadh sé deacair cáblaí a leagan eatarthu de bharr bóithre gnóthacha a bheith sa bhealach. Úsáidtear go minic é sa ghléas cianrialaithe do theilifíseán nó trealamh baile eile.
Tarchur sioncronach

Prótacal i gcomhair tarchur sonraí idir ríomhairí is ea tarchur sioncronach. Sa tarchur sioncronach, déantar na cloig tarchuir sa dá ríomhaire a shioncronú ar dtús agus a seoltar na sonraí i rúisc leanúnach amháin ansin.

Ríomhaireacht
Tarpán

Iasc mór, suas le 2.4 m ar fhad, sa ghéineas Megalops. Tá an dá speiceas ann: Megalops atlanticus atá fairsing san Atlantach, agus Megalops cyprinoides sna haigéin Ciúin agus Indiach. Luachmhar mar iasc spóirt. A bhéal claonta, a chorrán íochtarach fadaithe, eite bheag droma air is eite fhada ghathach dheiridh. Maireann na larbhaí in uiscí tanaí atá dlúth le cladach, agus riasca goirte.

Éisc
Tarra

Táirge leachtach (tarra guail) a fhaightear nuair a théitear gual gan aer a bheith i láthair. Foinse an-chuid ábhar suntasach úsáideach don tionscal ceimice (beinséin, feanól, piridín is eile) ar féidir a eastóscadh le tuaslagóirí nó trí thuilleadh driogtha. Faightear tarra adhmaid mar an gcéad táirge as driogadh deighilteach adhmaid. Le tuilleadh driogtha, faightear créasóid is raon comhdhúl orgánach a bhraitheann ar an adhmad. Mar shampla, táirgeann adhmaid roisíneacha tuirpintín. Pic a bhíonn fágtha mar iarmhar.

Gual
Tarra guail

Seachtháirge so-ghalaithe téite guail, gan aer as láthair, chun cóc a dhéanamh. Leacht dubh slaodach, meascán coimpléascach comhdhúl orgánach. Má dhriogtar tarra guail a thuilleadh, táirgtear an-chuid ceimiceán atá ina mbunábhair do phléascáin, ruaimeanna is drugaí.
Abel Tasman

Loingseoir is taiscéalaí a rugadh gar do Groningen na hOllainne ab ea Abel Janszoon Tasman (c 1603 – 1659). Ar a chéad aistear taiscéalaíoch i 1642 tháinig sé ar an oileán ar thug sé Tír van Diemen air (an Tasmáin anois) is an Nua-Shéalainn, agus i 1643 Tonga is Fidsí. Rinne sé a dhara aistear i 1644 go cósta thiar thuaidh na hAstráile.

Taiscéalaithe Ollannacha
Daoine a rugadh i 1603
Básanna i 1659
Tástáil fola

Anailís sampla fola a tógadh ó dhuine beo chun a hairíonna a dhéanamh amach is aon mhínormáltacht ina comhdhéanamh a bhrath. Déantar a leithéid le haghaidh diagnóisithe, mar shampla, chun leibhéil tuaslagáití is ceall sa bhfuil a thomhas, drugaí, nimheanna nó antashubstaintí a spreagadh ag ionfhabhtú a bhrath. Úsáidtear na tástálacha seo i gcásanna dlí freisin, mar shampla chun leibhéal alcóil sa bhfuil a thomhas go díreach i gcás tiománaí gluaisteáin le léamh ar anáileadáin a sheiceáil, atharthacht amhrasach a réiteach, agus coirpigh a bhrath is a ionannú.
Tátaiméireacht

Sa cheimic, tugtar tátaiméieacht ar an chothromaíocht a chuirtear i réim go han-tapa idir dhá isiméir de chomhdhúil, nach bhfuil de dhifríocht eatarthu ach na hionaid a ghlacann oiread adaimh hidrigine.

Isiméireacht
Táthú ocsaicéitiléine

Modh chun miotail a ghearradh is a tháthú tríd an miotal a leá ag pointe tadhaill tóirse ocsaicéitiléine. Dóitear meascán d'ocsaigin is aicéitiléin chun teocht chomh hard le 3,200 °C a bhaint amach, an teocht is mó is féidir le haon mheascán breosla-gháis is ocsaigine.

Miotalóireacht
Téac

Crann mór síorghlas a fhásann go hairde 45 m, dúchasach do dheisceart na hIndia agus oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga suas le 45 cm ar fhad, ubhchruthach urchomhaireach. Cloig chúigliopacha bheaga bhána na bláthanna. Foinse adhmad fadsaolach uiscefhrithbheartach ardchaighdeáin, an-trom ionas go dtéann sé faoi uisce muna dtriomaítear amach is amach é. Maraítear an crann trí chrios coirte a ghearradh ag bun an stoic agus é a fhágáil dhá bhliain roimh a leagan.
Teach cliste

Teach a bhfuil gach cuid de ceangailte le cáblaí ionas gur féidir cumarsáid gutha, físe is sonraí a dhéanamh idir na seomraí is na codanna éagsúla. Is féidir a leithéid de chóras a úsáid chun monatóiriú leanúnach a dhéanamh ar an teach agus deimhin a dhéanamh go bhfuil an teocht, an soilsiú is an timpeallacht de réir mar a socraíodh. Bíonn fearais go léir an teaghlaigh, aon mhéadair is rabhaidh, ceangailte leis an ríomhaire lárnach chun gur féidir iad a chianmhonatóiriú is a chianrialú.

Innealtóireacht
Ailtireacht
Teachtaire tánaisteach

Sa bhfiseolaíocht, an téarma ar fhachtóirí idirmheánacha, cosúil le núicléitídí, fosfailipidí, iain chailciam, a bhíonn taobh istigh den chillscannán nó an chill féin. Nuair a ghníomhachtaítear iad le néaratharchuradóir nó hormóin (na príomhtheachtairí), cuirtear tús le seicheamh imeachtaí agus, faoi dheireadh, freagairt na cille (crapadh, bogadh, tál nó athrú sa ghníomhaíocht leictreach).
Téada an ghutha

Dhá fhilleadh mhatánacha sa laraing, taobh istigh d'úll na scornaí. An-solúbtha, agus tógtar le chéile iad chun bac a chur le haershreabh le linn urlabhra. Critheann siad ansin, ag déanamh an ghutha, agus feidhmíonn siad i bhfuaimniú na ngutaí go léir is cuid de na consain. Feidhmítear iad freisin chun airde an ghutha a athrú (ardaíonn an airde nuair a mhéadaíonn minicíocht an chreatha) agus tagann siad san áireamh nuair a dhéantar toin dhifriúla gutha. Nuair a bhíonn siad lánoscailte, sreabhann an t-aer go saor, mar a tharlaíonn i gcogarnaíl agus nuair a bhíonn h á fhuaimniú.
Téadcheathairéad

Grúpa ina bhfuil dhá veidhlín, vióla is dordveidhil, agus/nó píosa ceoil i gcomhair an ghrúpa sin. Ó lár an 18ú céad, glactar leis an téadcheathairéad mar an gceol is an cheolfhoireann is sásúla i gcomhair ceol aireagail. Ba é Haydn an chéad chumadóir suntasach téadcheathairéad: bhunaigh sé an struchtúr 4 ghluaiseacht agus scríobh cuid de na sárshaothair luatha sa bhfoirm sin. Chuir máistrí na Víne, Mozart, Beethoven is Schubert, go mór cruthaitheach leis an bhfoirm. Ba thábhtachtach Bartók is Shostakovich i gcumadh téadcheathairéad níos déanaí.
Téaduirlis

Is éard is téaduirlis ann ná gléas ceoil a ngintear an fhuaim trí chrith sreinge rite nó roinnt sreang rite, déanta as caolán, miotal nó níolón. Déantar na creathanna trí bhogha a oibriú thar na sreanga, nó na sreanga a bhualadh nó a phiocadh. Bíonn difríochtaí i líon na sreang is a dtiúnadh, ach de bharr gur deacair sreang amháin a oibriú le bogha gan teagmháil leis na sreanga cóngaracha, fiú agus droichead cuartha ar an ionstraim, de ghnáth ní bhíonn thar 6 shreang ar uirlisí bogha. Bíonn 4 shreang ar na gnáthghléasanna bogha sa cheolfhoireann anois: an veidhlín, an vióla, an dordveidhil is an t-olldord (ach amháin in olldord annamh le 5 shreang). Cuirtear méarchláir in oiriúint ar chuid de na téaduirlisí a phioctar. Seinntear cuid eile le bataí nó casúir, nó pioctar nó méaraítear iad le méara nó figíní. I gcásanna áirithe stoptar na sreanga, de ghnáth le brú mhéara an tseinnteora, chun airdí éagsúla a sheinm, ach seinntear cuid mhaith eile oscailte gan stopadh. Nuair a stoptar iad, bíonn cipíní méire (bandaí ardaithe miotail, caoláin nó adhmaid) ar an méarbhord chun go mbíonn sé éasca na nótaí cruinne a aimsiú is nótaí soiléire a dhéanamh. Is gléasanna pobail cuid mhaith de na huirlisí gan bhogha, agus is í an t-aon cheann a fhaightear i gceolfhoireann an lae inniu ná an chláirseach. Is féidir uirlisí bogha a phiocadh freisin, teicníocht a dtugtar pizzicato uirthi. 

Téaduirlisí
Teagasc ríomhchuidithe

Úsáid ríomhairí mar mhúinteoirí cuidithe agus chun cuidiú le múineadh ar shlite éagsúla. Le bogearraí cuí is féidir le ríomhaire eolas a sholáthar, ceisteanna a chur, freagairt ar fhreagairtí an mhic léinn, scrúdaithe ilroghnacha a riaradh is a mharcáil, agus cuid mhaith eile. Tugtar foghlaim ríomhchuidithe, nó ríomhbhunaithe, air freisin.
Teaghráin

Teoiric mheabhraitheach chandamach a chuimsíonn na fórsaí nádúrtha go léir, agus a dhéanann iarracht na deacrachtaí a bhain le scéimeanna aontaithe na bhfórsaí a saothraíodh roimhe seo leis an imtharraingt a chuimsiú. Thairg an fisicí Briotanach Micheal Green is an fisicí Meiriceánach John Schwartz an scéim seo i 1984. Tá an teoiric bunaithe ar bhunsreangán fo-mhicreascópach fadaithe, in ionad an ghnáthbhunphointe, agus cuimsíonn an fhorshiméadracht. Níl an teoiric comhsheasmhach ach i 10 dtoise, agus níl aon fhianaise ná sonraí turgnamhacha a thacaíonn léi.
Teallach oscailte

Modh déantúsaíochta cruach is ea teallach oscailte, a leag William Siemens (1823-1883) amach don chéad uair sa bhliain 1860. Chuir Pierre-Émile Martin (1824-1915) an teicníc i bhfeidhm go rathúil i 1864. 

Ní bhíonn an garbhiarann leáite i dteagmháil in aon chor leis an mbreosla a sholáthraíonn an teas, ach amháin leis na lasracha ón dó, a imríonn ar theallach éadomhain a choinníonn garbhiarann, seaniarann is flosc. 

Is féidir an chruach a tharraingt amach as go leanúnach. Feidhmíonn sé le hiarann ó mhianaigh, rud nach féidir a dhéanamh le próiseas Bessemer.

Cheap Karl Siemens i 1870 an fhoirnéis stua leictrigh; cruthaíodh an stua faoin soitheach leáite chun an miotal a théarnh go hindíreach.

Féach freisin 

 Próiseas Bessemer
 Cruach
 Henry Bessemer
 foirnéis stua leictrigh

Tagairtí 

Cruach
Miotail
Déantúsaíocht
Teampara

Modh péintéireachta, de ghnáth ar phainéil ullmhaithe adhmaid, le hábhair datha phúdraithe measctha le buíocán uibhe is uisce. Bhíodh sé normálta sa Mheánaois, agus níor tháinig aon rud ina ionad gur éirigh an olaphéintéireacht an-choiteann go déanach sa 15ú céad.
Teanga ardleibhéil

Teanga ríomhaireachta ina bhfuil gach treoir nó ráiteas coibhéiseach le cuid mhaith treoracha treoirchóid (na treoracha is féidir leis an ríomhaire a thuiscint go díreach). Scríobhtar teanga ardleibhéil — cosúil le Basic, Fortran is Pascal—i nodaireacht ar féidir le húsáideoir iad a thuiscint éasca go leor mar go bhfuil siad gar don Bhéarla. Is féidir le ríomhchlár atá scríofa i dteanga ardleibhéil rith de ghnáth i ríomhaire ina bhfuil léirmhínitheoir nó tiomsaitheoir atá oiriúnach don teanga sin ann. Aistríonn an tiomsaitheoir na treoracha sa teanga ardleibhéil chuig treoracha sa teanga íseal-leibhéil.
Teanga díolama

Sraith neamónach cuí a chomhfhreagraíonn do threoracha treoirchóid láraonad ar leith próiseála nó micreaphróiseálaí, sainmhínithe ag an déantúsóir. Is áisiúla an teanga díolama don chláraitheoir ná an treoirchód féin, agus aistrítear (díolaimítear) ansin chuig treoirchód í ag ríomhchlár diolama, a dtugtar an díolamóir air.
Teanga íseal-leibhéil

Teanga ríomhaireachta, cosúil le teanga tiomsaitheora nó díolama, a bhfuil gach treoir ar leith inti ag freagairt d'oibríocht amháin ar leith de chuid an phróiseálaí. Ní féidir ríomhchlár a scríobhtar i dteanga íseal-leibhéil a rith ach i ríomhaire le próiseálaí den saghas cuí.
Teanga tuairisciú doiciméad

Bealach chun doiciméid a láimhseáil go comhsheasmhach i ríomhairí, trí chóid ar leith (lipéid). Ba é HTML (Teanga mharcála Hipirtéacs) an chéad chóras den saghas seo, agus bhain sé úsáid as lipéid chun cineálacha eiliminte sa doiciméad a chur in iúl (mar shampla, príomhcheannteideal, fo-cheannteideal, ceannscríbhinn ar fhigiúr, is mar sin de). Baineann brabhsálaí Gréasáin úsáid as na lipéid chun an doiciméad a chur os comhair an úsáideora. Is prótacal é HTTP (Prótacal Aistrithe Hipirtéacs) chun doiciméid atá stóráilte ar an ngréasán uiledhomhanda a aimsiú is a aistriú thar an Idirlíon ó ionad amháin eile go dtí an brabhsálaí. Is feabhsú ar HTML an teanga XML (Teanga mharcála Inbhreisithe) ar féidir leis níos mó eilimintí éagsúla (mar shampla, seichimh físeán) a chuimsiú sa doiciméad atá le haistriú.
Teangeolaíocht ríomhaireachtúil

Saothrú is feidhmiú teicníochtaí staitistiúla is ríomhaireachtúla mar chuid den staidéar ar theangacha. I measc na staidéar a dhéantar tá anailísiú minicíocht focal áirithe chun scríbhneoireacht téacs a anailísiú, mar shampla chun údar an téacs a chur le bonn, úsáid ríomhairí in anailísiú is sintéis urlabhra, staidéar ar theicníochtaí aistrithe uathoibríoch, agus saothrú mionsamhlacha ríomhaireachtúla struchtúir is idirghníomhú teangeolaíochta mar chuid den taighde ar intleacht shaorga.
Teannáil an bháis

Stalcadh neamhbhuan iarbháis na colainne mar gheall ar ídiú trífhosfáit adanóicín (ATP) agus fosfaraíl chréitínín sna snáithíní matánacha cnámharlaigh. Braitheann a tús cuid mhaith ar chúis an bháis is teocht na timpeallachta, ach tosaíonn sí de ghnáth timpeall 3 uair tar éis bháis agus bíonn iomlánaithe timpeall 9 n-uair ina dhiaidh sin. Leanann sí ar feadh 3-4 lá, agus ansin filleann boige don cholainn.
Teannánaíteas

Athlasadh teannáin, an corda snáithíneach a cheanglaíonn matán le cnámh. Bíonn pian iarmharach ar an gcuid chorraithe, go príomha nuair a bhogann sí. Straidhn arís is arís eile ar an teannán is bun leis, agus is féidir é a mhaolú le tréimhse scíthe. Mar shampla, is teannánaíteas i dteannán na huillinne é uillinn leadóige.
Teannas dromchla

Airí dromchla leachta. Soláthraíonn sé an saghas craicinn a dhealraíonn a bheith ar leachtanna, a choinníonn ola i mbraoiníní is a ligeann d'fheithidí áirithe locháin siúl ar an uisce. Éiríonn sé ón bhfíoras nach bhfuil aon mhóilín leachta sa dromchla timpeallaithe ag móilíní an leachta de bhrí go bhfuil aer i dteagmháil leis os a chionn. Bíonn fórsa aomtha na móilíní leachta faoin dromchla níos láidre ná an fórsa lag aomtha ón aer os a chionn. Tomhaistear an teannas dromchla i niútain in aghaidh an mhéadair (N m-1). Braitheann teannas dromchla leachta ar an teocht (laghdaíonn sé nuair a ardaíonn an teocht) agus an gás atá i dteagmháil leis. Bíonn cuma leaisteach ar dhromchlaí leachtanna, mar shampla i mbolgáin aeir is scannáin gallúnaí.
Teannóg

Orgán lena ngreamaíonn plandaí dreapaire le tacaíochtaí. Díorthaítear iad ó dhuilleoga modhnaithe, géaga nó bláthraí. Cornann an chuid is mó de na teannóga timpeall na dtacaíochtaí, ach i gcásanna eile críochnaíonn siad i mburla greamannach, cosúil le súiteoir. Tá cuid an-bheag díobh fótatrópach agus fásann isteach i scoilteanna dorcha sa tacaíocht.
Tearanadón

Teireasár ollmhór ón tréimhse dhéanach Chailceach i Meiriceá Thuaidh. An réise sciathán suas le 7 m, an gob fada gan fiacla cothromaithe ag cíor chnámhach ag fás ó alt an mhuiníl, an t-eireaball laghdaithe ina sciotán gearr. Is dócha go n-itheadh sé éisc. Dúchasach i Meiriceá Thuaidh timpeall na farraige intíre a bhí ansin anallód. Cé nár dhineasár é (dála na dteireasár uile), bíonn sé in go leor leabhar faoi na dineasáir.

Ainmhithe réamhstairiúla
Tearmann ainmhithe fiáine

Réimse talún a chuirtear in áirithe go buan chun ainmhithe fiáine a chosaint is a chothú, cosúil leis an Masai Mara sa Chéinia, an Serengeti sa Tansáin, agus an Mhórsceir Bhacainneach san Astráil. Go hidéalach, b'fhearr fásach, fairsing a dóthain chun an líon ainmhithe is plandaí ann a choinneáil marthanach. Agus an brú ar acmhainní talún, uisce is farraige á mhéadú ar fud an Domhain, is féidir go gcomhlíonfaidh tearmainn mar seo aidhmeanna eile freisin, mar a dhéanann rialtas na hIndinéise maidir le páirc nua foraois bháistí ar oileán Sulawesi ina bhfuil an fhoraois á caomhnú chun an abhantrach is na feirmeacha ríse thíos an abhainn a chosaint ón bhforaois.
Teas folaigh

An teas a ionsúnn ábhar íon soladach agus é ag leá ag a leáphointe, mar a bhfanann a theocht tairiseach go mbíonn an t-ábhar go léir leachtach (an teas folaigh leáite), agus an teas a ionsúnn an t-ábhar leachtach is é ag fiuchadh ag a fhiuchphointe, mar a bhfanann a theocht tairiseach go mbíonn an t-ábhar go léir galaithe (an teas folaigh galaithe). Bíonn an teas folaigh céanna i gceist nuair a reonn an leacht ina sholad (an teas folaigh reoite) agus an teas folaigh leáite, ach amháin go gcailleann an leacht an teas seo. Mar an gcéanna, nuair a chomhdhlúthaíonn an ghal ina leacht, is ionann an teas folaigh a chailleann an ghal (an teas folaigh comhdhlúthaithe) is an teas folaigh galaithe. I gcás oighir ag 0 °C, is é 3.34 × 105 J kg-1 an teas folaigh leáite. I gcás uisce ag 100 °C, is é 2.26 × 106 J kg-1 an teas folaigh galaithe. 

Teirmidinimic
Teirmiceimic
Meitéareolaíocht
Teasaonad Briotanach

Seanaonad sa teirmidinimic a dtugtar an tsiombail btu air. 1 btu = 1055 J (giúl, aonad an SI), a shainmhínítí mar an oiread teasa chun teocht punt uisce a ardú ó 63 °F go 64 °F. Is ionann teirm, seanaonad eile teasa eile, is 105 btu.

Aonaid fhuinnimh
Teascadh

Obráid máinliachta ina mbaintear ball den cholainn de bharr galair nó gortaithe. Déantar é nuair a bhíonn damáiste doleasaithe déanta don bhall ionas nach bhfeidhmíonn sé, agus baol go leathfaidh galar nó ionfhabhtú don chuid eile den cholainn. Go minic is gá méar láimhe, méar coise, nó fiú géag iomlán a theascadh mar thoradh ar aimhréidh diaibéitis. Uaireanta is féidir próistéis a chur in ionad an bhaill theasctha (mar shampla, cos shaorga).
Teascán

Léaráid ailtireachta nó innealtóireachta a thaispeánann trasghearradh, le struchtúr inmheánach foirgnimh, innill nó réada ar bith eile. Tarraingítear an réad díreach is dá mbeadh sé trasghearrtha ag plána samhailteach, an píosa idir an féachadóir is an plána gearrtha bainte. Roghnaítear uillinn an phlána ghearrtha chun na hairíonna is na mionpháirteanna is gá a léiriú.