joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Charles Francis Richter

Seismeolaí Meiriceánach a rugadh i Hamilton, Ohio ab ea Charles Francis Richter (26 Aibreán 1900 – 30 Meán Fómhair 1985). Le Beno Gutenberg, chum sé scála Richter chun neart crith talún a thomhas (1927–1935). I gcomhar le Gutenberg d'fhoilsigh sé Seismicity of the Earth (Seismeacht an Domhain, 1954). Scríobh sé Elementary Seismology (Uraiceacht na Seismeolaíochta, 1959) freisin. Fuair sé bás in Pasadena, California.

Daoine a rugadh i 1900
Básanna i 1985
Seismeolaithe Meiriceánacha
Ferdinand von Richthofen

Geografaí is geolaí a rugadh i gKarlsruhe na Gearmáine ab ea Ferdinand Paul Wilhelm Freiherr von Richthofen (5 Bealtaine 1833 – 6 Deireadh Fómhair 1905). Eisean a chum an téarma Seidenstrasse (Bóthar an tSíoda). Chabhraigh a thaighde go mór le bunú réimse na geodeilbheolaíochta.

Daoine a rugadh i 1833
Básanna i 1905
Geografaithe Gearmánacha
Ricin

Próitéin fhíornimhiúil atá i láthair i bpónaire ricne, a úsáideadh i bhfeallmharuithe polaitiúla. Luaitear í mar oibreán a fhéadfar a úsáid i gcogaíocht cheimiceach.
Georg Friedrich Bernhardt Riemann

Matamaiticeoir a rugadh i mBreselentz na Gearmáine ab ea Georg Friedrich Bernhardt Riemann (17 Meán Fómhair 1826 – 6 Iúil 1866). D'fhreastail sé ar Ollscoileanna Göttingen agus Bheirlín. Go luath, rinne sé saothar suntasach ar theoiric na bhfeidhmeanna, agus tá cáil mhór air as a shaothar chun geoiméadracht neamh-Eoiclídeach a fhorbairt. Fuair sé bás i Selasca na hIodáile. 

Matamaiticeoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1826
Básanna i 1866
Righneas (ábhair)

An méid fuinnimh is gá chun píosa d'ábhar a bhriseadh. Is tomhas é ar fhriotaíocht an ábhair sin do scaipeadh scoilteanna ann. Is righin aon ábhar atá deacair a stróiceadh nó a bhriseadh ina smidiríní. Tá gloine briosc, ach tá snáithínghloine righin de bhrí go gcuireann na snáithíní gloine atá neadaithe sa roisín bac ar scaipeadh scoilteanna.
Rigín seoil

An córas seolta is crann a úsáidtear ar bhád. I rigín laidineach ceanglaítear seol triantánach le sparra fada barrchaol ionas gur rigín oiriúnach é is féidir a cheangal ag raon uillinneacha. Is dócha gur thosaigh sé sa Mheaspatáim, gur ghlac na hÉigiptigh leis, agus ina dhiaidh sin fuarthas ar fud na Meánmhara é. Bhain foghlaithe mara Chósta na Barbaire feidhm as suas go dtí an 19ú céad, agus feictear fós é ar bháid Arabacha san Aigéan Indiach. I rígín ó thosach go deireadh, bíonn na seolta ar feadh an tsoithigh agus is féidir iad a bheith triantánach nó ceathairshleasach. Bíonn na rigíní seo níos éifeachtaí inláimhsithe ná rigín cearnach, agus feidhmíonn siad níos fearr ag dul i dtreo na gaoithe. I rigín cearnach, bíonn na seolta fillte ar sparraí a bhíonn crochta ar lár an chrainn, ag déanamh dronuillinne le líne ó thosach go deireadh an tsoithigh.
Ríl (spól)

Sa bhfótagrafaíocht, spól feireach ar féidir faid mhóra scannáin nó téipe a chasadh air, nó an rolla scannáin (pictiúr reatha) a choinníonn suas le 100 m ar fad, dóthain chun roinn chaothúil den chlár a chuimsiú i gcomhair eagarthóireachta is priontála. Bheadh 5 nó 6 ríl i ngnáthscannán (500-600 m).
Rilíf íseal

Dealbhóireacht ina ngobann an dearadh beagán beag os cionn an chúlra, cosúil le bonn airgid. Ardmháistrí ar an ealaín seo ab ea Donatello is Desiderio da Settignano.
Riníteas

Athlasadh i líneáil na sróine a dtarlaíonn sileadh mar thoradh air, is srón phlúchta silidh. Is féidir go dtarlóidh sé de thoradh ar riocht ailléirgeach cosúil le fiabhras léana, nó ionfhabhtú cosúil le slaghdán leitheadach.
Rinn (ailtireacht)

San ailtireacht, an bior le taobhanna cuartha a mhaisíonn oscailtí in eangach Ghotach. Nuair a bhíonn 3 nó 4 rinn i gciorcal, foirmíonn cruthanna seimre trídhuilleacha nó ceithredhuilleacha.
Riobós

C5H10O5, peantós nó siúcra le 5 charbón, a fhaightear i struchtúr na n-aigéad ribeanúicléasach (RNA). Bíonn dhá cheann dá adaimh (OH, HO) nasctha le grúpaí fosfáite san RNA.
Riochtú

Próiseas bunúsach foghlama comhluadraí a fheictear in an-chuid inveirteabrach is veirteabrach. Faightear dhá chineál. I riochtú clasaiceach freagróra Pavlov, tugtar spreagadh éigin go barántúil ar dtús don ainmhí gan aon suntas bitheolaíoch, agus ina dhiaidh spreagadh eile le suntas bitheolaíoch (mar shampla, bia nó pian) a dhúisíonn freagairt neamhriochtaithe san ainmhí. Déantar an rud céanna arís is arís eile, agus de réir a chéile faightear freagairt cosúil leis an bhfreagairt neamhriochtaithe dhíreach mar thoradh ar an gcéad spreagadh (fiú gan an dara spreagadh ar chor ar bith). Is í seo an fhreagairt riochtaithe. Mar shampla, tarlaíonn seiliú, a dhúisítear de ghnáth le blaiseadh an bhia, nuair a fheiceann an t-ainmhí an bia nó a chloiseann sé na fuaimeanna ullmhaithe, fiú. I riochtú ionstraimeach nó oibríoch, déantar athrú sa ghníomh spreagtha go barántúil le suntas bitheolaíoch don ainmhí. Más gníomh é a mhéadaíonn toradh dearfach (mar shampla, bia) nó a laghdaíonn toradh diúltach (mar shampla, pian), déantar an gníomh sin níos minice ná roimhe. Más gníomh é a thugann toradh den saghas urchomhaireach, déantar an gníomh níos annaimhe. Mar shampla, fanann an taighdeoir ar cholúr go roghnaíonn an colúr réad ar dhath ar leith ó ghrúpa réada, agus ansin tugann duais bia dó as an roghnú randamach sin. Déantar an turgnamh céanna arís is arís eile, agus de réir a chéile roghnaíonn an colúr an dath fabhrach níos minice ná aon cheann eile.
Ríog

Crapadh tobann dian matáin mar thoradh ar spreagadh ón néaróg a riarann air.
Ríomhaire analógach

Ríomhaire a ghlacann isteach mar ionchur athróga leanúnacha leictreacha nó meicniúla (mar shampla, voltas, sruth, rothlú nó ráta rothlaithe seafta) agus a fhreagraíonn láithreach chun comharthaí cuí aschuir a ríomh. Déanann sé an phróiseáil de ghnáth le ciorcaid leictreacha le haimplitheoirí oibríocha, nó eagair chasta mheicniúla giaranna, fiacla is eile. Is córais fíorama ríomhairí analógacha de réir dúchais, agus bíodh is go bhfuil cuid mhaith de na tascanna a bhíodh acu á ndéanamh anois ag ríomhairí digiteacha, bíonn úsáidí cuí speisialta acu i gcórais rialaithe fós.
Ríomhaire candamach

Ríomhaire a bhaineann léirúsáid as meicnic chandamach. Rinne David Deutsch saothar ceannródaíoch air seo i 1985. Braitheann sé ar aimhréidh chandamach chun fíorchomhoibriú a bhaint amach, ionas go ndéantar an-chuid feidhmeanna go héifeachtach ag an am céanna, níos tapa ná gnáthríomhairí ná fiú comhríomhairí, maidir le ríomhaireachtaí áirithe ar aon chuma. Léiríodh ríomhaireachtaí simplí is ciorcaid shimplí loighce chuige seo, ach níor tógadh ríomhaire candamach iomlán fós.
Ríomhaire glúine

Ríomhaire beag so-iompartha, fuinnmhithe ag batairí inmheánacha de ghnáth, is féidir a úsáid ar ghlúine an úsáideora. Tháinig siad ar an margadh i lár na 1980idí.
Ríomhaire hibrideach

Cuingriú de ríomhaire digiteach is ríomhaire analógach, in úsáid go forleathan sna 1960idí-1970idí i bhfeidhmeanna rialaithe uimhriúil. De réir a chéile, d'éirigh an ríomhaire digiteach i bhfad níos solúbtha inathraithe agus ghlac chuige féin cuid mhaith de na feidhmeanna a bhíodh oiriúnach don ríomhaire analógach.
Ríomhaire tacar laghdaithe treoracha

Ríomhaire a bhaineann feidhm as tacar beag treoracha réasúnta simplí chun próiseáil thapa is comhoiriúnacht fheabhsaithe deartha idir ríomhairí a chur ar fáil.
Ríomhaire taifid infheicthe

Seansaghas ríomhaire ina mbíodh na comhaid sonraí le próiseáil ar chártaí le stiall mhaighnéadach ar imeall gach ceann. Choinníodh an stiall mhaighnéadach na sonraí a bhíodh le léamh is próiseáil ag an ríomhaire. Bhíodh inscríbhinn ar an gcárta freisin leis an taifead sonraí a bhíodh le léamh go díreach air. An-ghann anois.
Ríomhaireacht fíorama

Coincheap córais ríomhaireachta ina mbíonn gá le freagairt beagnach láithreach ar na sonraí ionchuir. Samplaí is ea rialú aerthráchta, teirminéil díolphointe, feidhmeanna míleata, is rialú feithiclí. Ar ríomhairí móra bíonn ampháirtiúchán i gceist, agus ní timpeallacht fíorama i ndáiríre a leithéid.
Ríomhaireacht idirghníomhach

Modh ríomhaireachta ina ndéanann an t-úsáideoir cumarsáid go díreach leis an ríomhaire is a bhfaigheann freagairt thapa. Mar seo a fheidhmíonn na micriríomhairí go léir, agus is féidir le han-chuid ríomhairí móra feidhmiú mar seo freisin.
Ríomhaistriú airgid ag an díolphointe

Áis taobh leis an scipéad in an-chuid siopaí is ionaid miondíola chun ligean don siopadóir costas ceannaigh a aistriú ó chuntas bainc an chustaiméara go dtí cuntas an tsiopa go leictreonach thar an Idirlíon. EFTPOS i mBéarla.
Ríomhchlár leabharlainne

Ríomhchlár a chuireann tasc ar leith i bhfeidhm, ar féidir a chur le chéile le ríomhchláir eile atá i mbun feidhmeanna casta eile a dhéanamh. Mar shampla, is féidir ríomhchlár chun dochar reatha custaiméara a phriontáil a chur le chéile le ríomhchlár chun tráchtaisnéis cárta creidmheasa an chustaiméara a phriontáil.
Ríomhchlárú fógrach

Bealach chun ríomhchlár a scríobh ina leagtar síos na léirghaolta idir na hathróga agus a bhfaightear na torthaí trí luacháil na ngaolta sin.
Ríomhchlárú loighce

Foirm ríomhchláraithe a bhaineann níos mó le measúnú na rialacha ná ceisteanna ar threoracha don ríomhaire. Is teangacha don ghnó seo LISP agus Prolog.
Ríomhghrafaic

Úsáid ríomhairí chun eolas a thaispeáint i bhfoirm ghrafach nó phictiúrtha, de ghnáth ar VDU (aonad amharcthaispeána), printéir nó breacaire. Úsáidtear í i réimse leathan feidhmeanna ó láimhseáil líníochtaí casta innealtóireachta go dtí cluichí ríomhaire, ó radhairc ardghéire in insamhlóirí aerárthach is spásárthach go dtí táirgeadh uathoibríoch scannán beochana. I gcásanna áirithe, is ealaín dhílis dá cuid féin í. Éilíonn na feidhmeanna seo ríomhaire cumasach tapa, agus deartar cuid mhaith de na ríomhairí is déanaí le riachtanais ríomhghrafaice go mór san áireamh.
Ríosóideach

Struchtúr snáithíneach aoncheallach nó ilcheallach a fhaightear in algaí, caonaigh, aelusanna is gaiméitifítí raithní. Daingníonn ríosóidigh an planda don fhoshraith agus asúnn uisce isteach, ach ní fíorfhréamhacha iad mar ní bhíonn siad idirdhealaithe ina bhfíocháin scoite.
Rís

Is féar gránach tábhachtach í rís (de ghnáth ón speiceas Oryza sativa nó, níos annaimhe, Oryza glaberrima) le panacail oscailte ag cromadh le gráinní iomadúla. Is í an  príomhphlanda bia san Áise, a saothraíodh sa tSín roimh 4000 RC. Saothraítear i bpáirceanna báite í, agus tá an iliomad saghsanna oiriúnaithe d'airdí éagsúla uisce. Le blianta anuas, trí chláir taighde póraithe, tá saghsanna nua leathmhionsacha atá rathúil is a tháirgeann barr ar feabhas mór é ar na seansaghsanna. Tá saghsanna oiriúnaithe do thalamh ard nach gá na páirceanna a bhá dóibh, is féidir a fhás i réigiúin níos tirime fionnuaire.

Féara
Rísín

Toradh triomaithe fíniúnacha áirithe. Fásann siad in áiteanna le séasúir fhada theo fáis, de bhrí gur gá na fíonchaora a bheith iomlán aibí. Triomaítear iad de ghnáth faoin nGrian. Sabhdánach an t-ainm ar an rísín ón bhfíonchaor sultanina gan síolta. Tá síolta sa mhuscrísín atá greamannach is a choimeádtar ina chrobhaing. Rísín le blas géar is comhdhéanamh ramhar, is cuirín é. Is maith an bia rísíní mar go bhfuil siúcra, vitimíní, iarann is mianraí eile iontu.
Rith fola

Cailliúint fola ó fhuileadán éigin taobh amuigh nó istigh den cholainn. Tarlaíonn sé mar thoradh ar ghortú don fhuileadán nó téachtéalang de shaghas haemifile. Féadfaidh an gortú don fhuileadán tarlú de bharr tráma, ionfhabhtaithe nó galair éigin. Tarlaíonn cur fola artairí ina rúchlaí, agus bíonn sé géar de bhrí go mbíonn an brú artaireach ard i gcomparáid leis an mbrú sna féitheacha is na ribeadáin. I rith fola féitheach nó ribeadánach, púscadh mall fola ón gcraiceann nó go hinmheánach idir plánaí na bhfíochán a tharlaíonn. Is féidir leis an gcolainn an ceann is fearr a fháil ar chailliúint bheag fola. Má ritheann an fhuil de réir a chéile ar feadh i bhfad, tarlóidh anaemacht. Má tharlaíonn rith tobann trom fola, seans maith go dtarlóidh turraing is go bhfaighidh duine bás muna dtugtar fuilaistriú dó go tapa.
Rith fola iarbhreithe

Rith fola níos mó ná 500 ml sa mháthair sa 24 uair díreach tar éis breith a linbh. Is féidir go dtarlóidh sé de bharr coinneáil ghiota na placainte sa mháthair, crapadh uireasach na broinne tar éis na breithe, stiallta sa chanáil breithe, nó neamhoird cur fola. Is gá fuilaistriú a thabhairt di go práinneach agus an bhunchúis a chóireáil. I gcásanna troma is gá histireachtóime a dhéanamh.
Rithim

Patrún ina dtarlaíonn eilimintí go tréimhsiúil. Faightear a leithéid in urlabhra, ceol, damhsa is foirmeacha eile iompair, agus níos ginearálta, in athruithe timthriallacha an nádúir (na séasúir, mar shampla). San urlabhra, is léir go mbíonn rithim sna patrúin mheadaracha i bhfilíocht. Sa cheol, baineann sí le meadaracht, faid na nótaí is aiceann, ach ní bhaineann le hairde. Deirtear go bhfuil ceol láidir rithimiúil nuair a leagtar béim láidir ar an mbuille bunúsach (mar a dhéantar in an-chuid popcheoil) nó a athsheinntear patrún rithimiúil go seasmhach (mar a dhéantar i ‘Mars’ i The Planets (Na Pláinéid) de chuid Holst). Ach braitheann fíneáleacht rithimiúil sa cheol ar imoibriú an bhuille bhunaithe is na n-aiceann séiseach nó armónach a chuireann isteach air, nó idir dhá rithim éagsúla rithimiúla (crosrithim).
Róbaitic

Feiste nó córas saorga is ea róbat a bhfuil feidhmeanna uathoibríocha aige a dhéanann duine go hiondúil. Is í róbaitic an eolaíocht is an teicneolaíocht a thagann san áireamh i ndearadh, tógáil, cothabháil is úsáid róbat.

Stair 
An scríbhneoir cáiliúil ficsean eolaíochta Isaac Azimov a chum an focal robot i scéal i 1942.

Táirgeacht 
Is minic róbait in úsáid i gcórais déantúsaíochta uathoibríche, mar shampla i ndéanamh gluaisteán ar línte cóimeála. Is féidir iad a úsáid mar bhraiteoirí, feistithe le radharc saorga, tadhall is brath teochta. 

Cuid mhaith díobh in ann socruithe a dhéanamh gan idirghabháil an oibreora, trí ríomhchláir a forbraíodh ó eolas an tsaineolaí ar an ngnó. 

Nuair a bhíonn róbat i bhfoirm dhaonna, tugtar andróideach air.
Frederick Chapman Robbins

Fiseolaí a rugadh in Auburn, Alabama, ab ea Frederick Chapman Robbins (25 Lúnasa 1916 - 4 Lúnasa 2003). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le John Enders is Thomas Weller i 1954 as a dtaighde ar shaothrú víreas an pholaimiailítis i gcealla fíochán daonna, rud a bhrostaigh saothrú na vacsaíne i gcoinne polaimiailítis ag Jonas Salk. Cathaoirleach ar an gcoimisiún a stiúraigh díothú an pholaimiailítis i Meiriceá Thuaidh, Láir is Theas i 1996. 

Fiseolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1916
Básanna in 2003
William Heath Robinson

Cartúnaí, ealaíontóir is maisitheoir leabhar a rugadh i Londain ab ea William Heath Robinson (1872-1944). An-cháil air as a líníochtaí greannmhara ag aoradh aois na meaisíní, ag léiriú gléasanna Heath Robinson le dearaí seafóideacha aimhréiteacha chun tasc simplí praiticiúil a dhéanamh, cosúil le hardú hata. 

Cartúnaithe Sasanacha
Maisitheoirí Sasanacha
Daoine as Londain
Daoine a rugadh i 1872
 Básanna i 1944
Roc (coirnín)

I dteicstílí, na coirníní a tharlaíonn go nádúrtha i snáithe olla go minic, a thugann toirt bhog do shnáth is uigí a dhéantar as. Nuair is féidir roic a chur i snáithíní saorga, leathann sé sin úsáidí na n-ábhar ionas gur féidir cniotáil is cairpéid a dhéanamh leo agus uigí fite níos boige ná roimhe. 

Teicstílí
Roc (iasc)

Grúpa leathan iasc loingeánach beag is mór, na sciataí ina measc, a mhaireann ar an ngrinneall. Cuid thosaigh na colainne leata go mór le heití uchtacha leathana, an béal agus oscailtí na ngiolbhach ar a thaobh íochtarach. De réir cineáil, an t-eireaball caol sorcóireach. Na heití droma is an t-eireaball an-bheag.
Roc nimhe

Grúpa roc spadánta, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. Diosca na colainne cruinn, an craiceann mín, an t-eireaball láidir. Orgáin leictreacha forbartha go maith, in ann turraing láidir a tháirgeadh chun néal a chur ar a chreach. Cuimsíonn sé cineál mór san Atlantach thuaidh atá 1.8 m ar fhad.
Roc na caille

An roc is mó de na diabhalroic, níos mó ná 6 m ar leithead is 1,300 kg meáchain. An béal leathan trasna tosach an chinn. Itheann sé planctóin is éisc bheaga a scagann sé amach ón uisce le háirsí geolbhach.
Rocócó

Tréimhse i stair na n-ealaíon díreach i ndiaidh na tréimhse barócaí déanaí in ealaín is dearadh Eorpach ab ea an Rocócó. Faoi bhláth sa bhFrainc is deisceart na Gearmáine timpeall 1700-1750, nuair a tháinig faisean nua-chlasaiceach ina ionad, ag leathadh amach ón Róimh. Cé go raibh an Barócach drámata is cumasach galamaisíoch, rinne an Rocócó iarracht taitneamh is fíneáltacht a bhaint amach ar scála beag, le hiarmhairtí dromchlacha in ionad maiseanna dearfacha. Mar sin, bhain sé an rath is mó amach mar stíl mhaisiúcháin inmheánaigh, mar shampla i ndearthaí Pierre Lapautre (c 1648-1716), Gilles-Marie Oppenord (1672-1742), Nicolas Pineau (1684-1754), agus Juste Aurèle Meissonier (c 1693-1754). Ba é Watteau an péintéir cáiliúil Rocócó.

Stíleanna ailtireachta
Ródaidéandran

Tom nó crann beag síorghlas, uaireanta eipifít, dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh, ach cruinnithe sa réigiún mar a mbriseann na haibhneacha móra Áiseacha trí na Himiléithe Thoir, agus an Nua-Ghuine. Faightear é in ithir aigéadach amháin. Na duilleoga ailtéarnach, ubhchruthach de ghnáth is leathrúil. Na bláthanna i gcrobhaingí ag barra na bpríomhghéag, tonnadóirchruthach nó clogchruthach. Na seipil laghdaithe ina bhfaobhair uaireanta, 5-10 bpeiteal is staimíní. Na céadta saghsanna nádúrtha ceansaithe ar eolas, le bláthanna ar an iliomad méideanna is dathanna. Baineann asáilianna leis an ngné chéanna, agus bíonn an chuid is mó de na tréithe thuas acu freisin, ach amháin go bhfuil siad duillsilteach.
Ródhaonra

Coincheap doiléir ar dhlús daonra i dtír ionas nach féidir le hacmhainní na tíre an pobal go léir a chothú, a ghléasadh, a chosaint is a chóireáil i gcoinne galar is eile, ar bhonn réasúnta sásúil go fadtréimhseach.

List of population concern organizations (en.wikipedia)
Carl Rogers

Síciteiripeoir a rugadh in Oak Park, Illinois ab ea Carl Ransom Rogers (8 Eanáir 1902 - 4 Feabhra 1987). Ina leabhar Client-Centred Therapy (Teiripe Chliant-Lárnach, 1951) d'fhorbair sé coincheap an tseisiún oscailte teiripe agus grúpaí teagmhála ina bpléann na hothair a bhfadhbanna faoi aire teiripeora fhulangaigh.

Síceolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1902
Básanna i 1987
Richard Rogers

Ailtire Briotanach a rugadh i bhFirenze na hIodáile ab ea Richard Rogers (23 Iúil 1933-18 Nollaig 2021). Bhunaigh sé comhlacht, Team 4, le Norman Foster. I measc a shaothar suntasach tá an Beaubourg (Centre Pompidou) i bPáras (1971-1979) le Renzo Piano, Foirgneamh Lloyds i Londain (1979-1985), Cruinneachán na Mílaoise i Londain (2000), Foirgneamh Thionól na Breataine Bige i gCaerdydd (2006), agus Críochfort 5 in Aerfort Heathrow (2008). 

Ailtirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1933
Básanna in 2021
Roghchlár

Sa ríomhaireacht, oiread roghanna a chuirtear ar fáil don úsáideoir ag an ríomhchlár. Ríomhchlár a dhéanann cumarsáid leis an úsáideoir ar bhealach amháin, trí roghanna le roghchláir nasctha a sholáthar, tugtar ríomhchlár faoi thiomáint roghchláir air. Úsáidtear an áis seo go forleathan, i gcomhar le dealbha le comhéadain ghrafacha úsáideora (GUI).
Heinrich Rohrer

Fisicí a saolaíodh i mBuchs (St. Gallen) na hEilvéise is ea Heinrich Rohrer (6 Meitheamh 1933 – 16 Bealtaine 2013). Rinne sé taighde le Gerd Binnig chun an chéad leictreonmhicreascóp tollánach scanta a fhorbairt. Le Ernst Ruska, bhuaigh siad Duais Nobel na Fisice i 1986 as.

Fisiceoirí Eilvéiseacha
Daoine a rugadh i 1933
Básanna in 2013
Rointgin

Seanaonad nochta maidir le radaíocht ianaithe, a ainmníodh as Wilhelm Röntgen is a ghiorraítear go dtí R. Bunaithe ar an oiread ianaithe a tharlaíonn i dtoirt chaighdeánach aeir de bharr X-ghathanna.

Radaighníomhaíocht
Roisín

Is é is roisín ann ná polaiméir nádúrtha nó shaorga a éiríonn bog nuair a théitear é. Úsáidtear an téarma go neamhchruinn chun cur síos ar aon pholaiméir, mar shampla, i roisín ianmhalartaithe.

Polaiméirí
Roisín eapocsach

Polaiméir trasnasctha a chruthaítear trí dhá chomhdhúil, nó níos mó, a shuimiú, ar eapocsaíd eipeaclóraihidrin ceann acu agus an ceann eile roghnaithe chun an téachtadh a rialú. Go minic bíonn an t-aga téachta chomh gairid le cúpla nóiméad. Bíonn meáchan móilíneach íseal ar na monaiméirí uile a úsáidtear, agus bíonn siad leachtach is éasca le meascadh, ach bíonn na roisíní téachta crua, ní bhíonn aon seachtháirgí, agus mar sin is maith iad mar ghreamacháin is ábhair tuímithe.
Charles Rolls

Aerloingseoir is gluaisteánaí a rugadh i Londain ab ea Charles Stewart Rolls (27 Lúnasa 1877 - 12 Iúil 1910). Ó 1895, ag tástáil gluaisteán luath. Le Frederick Henry Royce, bhunaigh sé comhlacht Rolls-Royce.

Eitleoirí Breatnacha
Fiontraithe Breatnacha
Daoine a rugadh i 1877
Básanna i 1910
Rolls-Royce

Comhlacht suntasach Briotanach a bunaíodh i 1906 le hinnill gluaisteáin, gluaisteáin féin, agus innill eitleáin a dhéanamh. Cheangail sé le comhlacht gluaisteán Bentley i 1931, agus d'fhan neamhspleách go dtí na 1970idí nuair a scar roinn na ngluaisteán ón roinn aeraspáis in dhá chomhlacht. Náisiúnaíodh an comhlacht aeraspáis an t-am sin, ceanglaíodh le comhlacht aeraspáis eile, Vickers, i 1980 é, agus príobháidíodh arís é i 1987 leis an seanainm air fós. Díoladh na cearta san ainm leis an gcomhlacht Gearmánach gluaisteán BMW i 2003. I 1998 cheannaigh an comhlacht Gearmánach Volkswagen an comhlacht gluaisteán nach raibh ach cearta an ainm Bentley aige.
Ole Christensen Rømer

Réalteolaí a rugadh in Århus na Danmhairge ab ea Ole Christensen Rømer (25 Meán Fómhair 1644 - 19 Meán Fómhair 1710). Agus é ag obair sa réadlann ríoga i bPáras (1672-1681), bhain sé úsáid as uruithe ghealacha Iúpatair chun an chéad luach a fuarthas riamh ar luas an tsolais a shocrú, 225,000 km s-1 (1675). Anois glactar le 299,792 km s-1 mar an luach. 

Réalteolaithe Danmhargacha
Daoine a rugadh i 1644
Básanna i 1710
Rómhíostrú

Róshreabhadh fuil míostraithe de bharr míostraithe róthroim, rófhada nó rómhinic. Tarlaíonn sé de ghnáth de bharr mínormáltachta áitiúla sa bhroinn, ach is féidir go dtarlóidh de bharr neamhoird sna hormóin a rialaíonn an gnáthmhíostrú.
Wilhelm Conrad Röntgen

Fisicí a rugadh i Lennap na Gearmáine ab ea Wilhelm Conrad Röntgen (27 Feabhra 1843 – 10 Feabhra 1923). 

Ar 8 Samhain 1895, d'fhionn Röntgen X-ghathanna is é ag déanamh taighde ar fheadán ga-chatóideach. Fuarthas go raibh scannáin grianghrafadóireachta ar an mbinse taobh leis nochtaithe, bíodh is go raibh siad fillte i bpáipéar teimhneach. 

Gathanna éigin ón bhfeadán de chineál nach raibh ar eolas go dtí sin a bhí ag imoibriú leis an eibleacht.  Thug Röntgen X-ghathanna orthu. Ach sa Ghearmáin tugtar gathanna Röntgen orthu fós.Ina dhiaidh sin, chruthaigh Röntgen íomhá cháiliúil de chnámha is fáinne a bhean chéile, agus thosaigh feidhmiú iontach X-ghathanna sa mhíochaine. "Tá mo bhás  

feicthe agam" a dúirt a bhean Anna nuair a rinneadh x-gha ar a lámh agus iontas an domhain uirthi.

Leis an mbeirt Curies, bhuaigh sé an chéad Duais Nobel na Fisice i 1901 as a fhionnachtain.

Féach freisin 

 X-ghathanna

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1843
Básanna i 1923
Fisiceoirí Gearmánacha
X-ghathanna
Rópa

Fad snáithíní tiubha a úsáidtear chun rudaí a cheangal go daingean le chéile. Bíonn na snáithíní casta nó fite chun a neart a mhéadú, agus is féidir snáithíní nádúrtha (snáithe cnáibe, siosal, líon, siúit, cadás nó eile) nó saorga (níolón, poileistear, cruach nó eile) a úsáid chuige. Bíonn rópaí saorga níos eadroime láidre ná rópaí nádúrtha, agus is féidir iad a shíneadh níos mó. Na rópaí troma, cosúil leo siúd a cheanglaíonn long don ché, bíonn trastomhas suas le 25 cm acu. Úsáidtear rópaí sreanga cruach, mar shampla, le droichid crochta a iompar.
Rorcual

Míol mór míolchnámhach a fhaightear ar fud an Domhain. Criathraíonn an mhíolchnámh ina bhéal an planctón as an sáile, agus tá 10-100 clais ar feadh na scornaí ionas gur féidir an scornach a leathnú amach is toirt ollmhór sáile a phróiseáil is é ag ithe. An eite bheag droma gar don eireaball. An baineannach níos mó ná an fireannach.
Hermann Rorschach

Síciatraí is néareolaí a rugadh i Zürich ab ea Hermann Rorschach (8 Samhain 1884 - 2 Aibreán 1922). Cheap sé próiseas diagnóisithe i gcomhair mí-eagar meabhrach, bunaithe ar mhínithe a thugann an t-othar ar smáil chaighdeánacha dúigh. Tugtar tástáil Rorschach air seo.

Síciatraithe Eilvéiseacha
Néareolaithe
Daoine a rugadh i 1884
Básanna i 1922
Daoine as Zürich
Rós gréine

Tom síorghlas atá dúchasach do réigiún na Meánmhara. Na duilleoga urchomhaireach an-chaol, ubhchruthach nó dronuilleogach. Na bláthanna mór bán nó bándearg le 5 pheiteal oirirc roctha.
Ros lachan

Luibh bhídeach a fhaightear ar snámh i bhfionnuisce, nó faoina bhun, i ngach réigiún. Tallas glas leata nó dronnach, cúpla milliméadar ar leithead, le clais ar an imeall a cheileann na bláthanna. Fréamhacha ar an taobh íochtarach. 

Plandaí
Rósadhmad

Adhmad ardchaighdeáin is ea an rósadhmad agus é cumhraithe mar a bheadh le róis de bharr guma cumhra a bheith ann. Faightear é ó chrainn éagsúla atá dúchasach do na trópaicí is na réigiúin fhothrópaiceacha, a bhfuil duilleoga cleiteacha is pisbhláthanna acu.

Adhmad
Irwin Rose

Bitheolaí a rugadh ar an 16 Iúil 1926 in Brooklyn, Nua-Eabhrac is ea Irwin A. Rose. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic sa bhliain 2004 le Avram Hershko is Aaron Ciechanover as a bhfionnachtain go bhfuil meicníocht ann chun próitéiní a dhíghrádú trí mheán úibicitine.

Fuair sé bás ar an 2 Meitheamh 2015.

Daoine a rugadh i 1926
Daoine as Nua-Eabhrac
Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Leac Rosetta

Leac basailt dhuibh le hinscríbhinn as Gréigis, Éigiptis iaraiglifeach (le siombailí pictiúrtha), agus Éigiptis choitianta na linne. Fuarthas sa bhliain 1799 í gar do Chathair Alastair. Trí thraschomhghaolú idir na focail Gréigise is na hiaraiglifí, a rinne an fisicí Thomas Young sa Bhreatain agus go príomha Jean François Champollion sa bhFrainc, léadh na hiaraiglifí den chéad uair, agus uaidh sin an tsean-Éigiptis choitianta is na hinscríbhinní iomadúla iaraiglifeacha ar shéadchomharthaí ársa na sean-Éigipte sna teampaill is tuamaí. I Músaem na Breataine anois.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Stair na hÉigipte
Rósfhuinneog

Fuinneog chiorclach le muillin nó fíocháin ag spré go gathach amach ón lár. Sainiúil san ailtireacht Ghotach. Tugtar rothfhuinneog uirthi freisin.
James Clark Ross

Taiscéalaí Molach a saolaíodh i Londain ab ea James Clark Ross (15 Aibreán 1800 - 3 Aibreán 1862). D'fhionn sé an Mol maighnéadach Thuaidh i 1831. I gceannas ar aistear go dtí na farraigí Antartacha (1839-1843). Ainmníodh Bac Ross, Muir Ross is Oileán Ross as.

Taiscéalaithe Sasanacha
Daoine as Londain
Daoine a rugadh i 1800
Básanna i 1862
Tonnta Rossby

Tonnta ar scála domhanda a bhaineann leis an scairdsruth sa dá leathsféar, ainmnithe as an meitéareolaí Sualannach-Mheiriceánach C. G. Rossby (1898-1957). De thoradh rothlú an Domhain féin (a chuilitheacht), athrú fhórsa Coriolis le domhanleithead, sraontar na scairdsruthanna, a bhíonn aniar sa dá leathsféar, ó thuaidh i dtreo an Mhoil oiread ar leith, agus ansin ó dheas i dtreo an mheánchiorcail. Tarlaíonn an t-athrú treo seo sa sraonadh 3-5 bhabhta is an scairdsruth ag timpeallú an Domhain.
Rosta

Caol na láimhe idir an rí is an lámh. Ar thaobh na rí de tá cinn íochtaracha an ulna is an gha a altann lena chéile agus, ar an taobh eile den rosta, le 4 chnámh charpach na láimhe. Déanann dhá líne cnámh carpach áirse a chumann cuid den tollán carpach a iompraíonn beagnach gach struchtúr a théann isteach sa lámh (na teannáin fhleisceacha fhada do na méara is an néaróg mheánach). Má tharlaíonn athlasadh taobh istigh den tollán, is féidir go gcuirfidh sé sin brú ar an néaróg mheánach, rud a lagóidh cuid de na matáin san ordóg is cuid de mhothú na méar (siondróm an tolláin charpaigh). Is féidir go dtarlóidh siomptóim chosúla do bhean go déanach le linn toirchis de bharr coinneáil uisce, rud a atann na truaillí gar do na teannáin is a chuireann brú ar an néaróg mheánach. Nuair a imíonn an t-athlasadh nó an t-at, tránn na siomptóim freisin.

Corp an duine
Joseph Rotblat

Fisicí is gníomhaí Polannach-Bhriotanach i gcoinne arm núicléach, a rugadh i Vársá na Polainne ab ea Joseph Rotblat (4 Samhain 1908 – 31 Lúnasa 2005). Rugadh é mar Jósef Rotblat. Cónaí air sa Bhreatain ó 1939. D'oibrigh sé ar an Tionscadal Manhattan i Saotharlann Los Alamos, i Nua-Mheicsiceo, sa bhliain 1944. Dhírigh sé ar fheidhmeanna síochánta na fisice núicléiche. Chabhraigh sé leis na comhdhálacha bliantúla i bPugwash faoi theorannú arm núicléach. Roinn sé Duais Nobel na Síochána leis na comhdhálacha seo i 1995.

Giúdach a bhí ann agus chaill sé a bhean chéile, Tola, san Uileloscadh, cé gur éirigh le deirfiúr agus gaolta eile teacht slán as.

Fisiceoirí Polannacha
Daoine a rugadh i 1908
Básanna in 2005
Rothánach

Ainmhí micreascópach uisciúil le colainn nach bhfuil roinnte i dteascáin, clúdaithe de ghnáth le ciseal ceiritineach a fhéadfaidh a bheith ramhraithe i bplátaí. Tá balla matánach in easnamh ar an gcolainn. Snámhann sé le fáinne struchtúr cosúil le ribí gruaige a bhuaileann mar a bheadh roth ag casadh iontu. Ar a laghad 1,800 speiceas ann.
Frank Sherwood Rowland

Ceimicí a rugadh i nDelaware, Ohio ab ea Frank Sherwood Rowland (28 Meitheamh 1927 - 10 Márta 2012). Lena chomhghleacaí Mario Molina chruthaigh sé i 1974 go n-imoibreodh solas ultraivialait san atmaisféar le clórafluaracharbóin chun adaimh clóirín a tháirgeadh. Feidhmíonn na hadaimh clóirín sa tslí chéanna leis na hocsaídí nítrigine chun an ciseal ózóin a mhilleadh. Roinn an bheirt Duais Nobel na Ceimice i 1995 le Paul Crutzen as an saothar seo. 

Ceimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1927
Básanna in 2012
Frederick Henry Royce

Innealtóir a rugadh in Alwalton Shasana ab ea Frederick Henry Royce (27 Márta 1863 - 22 Aibreán 1933). Rinne sé a chéad ghluaisteán i 1904, agus bhuail le Charles Rolls an bhliain chéanna. Bhunaigh siad comhlacht Rolls-Royce i 1906.

Innealtóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1863
Básanna i 1933
Rú

Tom beag cumhra síorghlas le boladh is blas searbh, dúchasach do na Balcáin ach a fhaighter beagnach gach áit. An gas ceathairuillinneach, go minic le crúcaí bídeacha. Na duilleoga caol i bhfáinní scothghorma/glasa is iad roinnte i dteascáin dhingeacha chruinne. Na bláthanna bídeach, le 4-5 pheiteal salach buí (uaireanta bán nó scothghlas), a mbarra cuartha suas. Saothraítear é mar luibh cócaireachta is leighis. Suas le 400 speiceas ar eolas.
Ruaim

Ábhair le dathanna láidre, de ghnáth móilíní orgánacha coimpléascacha a n-ionsúnn teicstílí iad. Ruamanna nádúrtha ó phlandaí nó ainmhithe a bhíodh is úsáid thar na cianta, ach tá ruamanna saorga ina n-ionad beagnach go hiomlán faoi seo. Úsáidtear iad i réimsí i bhfad ó theicstílí amháin anois: cosmaidí, bianna, páipéar, adhmad is bitheolaíocht. Is iad plúirín is carnaid an dá ruaim nádúrtha atá in úsáid go forleathan fós. Tugann na dabhach-ruamanna sintéiseacha dathanna geala láidre atá an-bhuan, agus úsáidtear iad ar fhabraicí cadáis le haghaidh feistis tí.
Ruaimléasar

Léasar a mbíonn ruaim orgánach leachtach mar ábhar gníomhach sa chuas. Is féidir léasarsholas d'aon mhinicíocht nó tonnfhad is mian a fháil, beagnach, trí thiúchan nó comhdhéanamh na ruaime a athrú, nó feiste tiúnta a úsáid taobh istigh den chuas a bhaineann sochar as an speictream leathan astaithe is ionsúite a bhíonn ag ruamanna.
Ruaimneoireacht

Próiseas chun dath éadaigh nó ábhair eile a athrú go buan. Ceird ársa í seo a saothraíodh ina tionscal ardteicníochta chun teicstílí, leathar is earraí eile a dhathú. Feidhmítear ruamanna de ghnáth tríd an ábhar a bhá i dtuaslagán na ruaime is an ruaim a bhuanú air trí théamh.
Rubaidiam

Is é an rubaidiam dúil uimhir a 37, agus é ar ceann de na miotail alcaileacha. Is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná Rb. Is í an chumraíocht leictreonach atá aige ná 1s22s22p63s23p63p104s24p65s1, agus mar sin, tá s-leictreon aonair ar an sceall is faide amuigh aige, mar is dual do na miotail alcaileacha. Cosúil leis an sóidiam agus leis an bpotaisiam, imoibríonn an rubaidiam go millteanach leis an uisce le hiodrocsaíd a dhéanamh:

2 Rb + 2 H2O -> 2 RbOH + H2

Imoibríonn an rubaidiam le hocsaigin an aeir chomh maith, agus uaireanta, loisceann sé as a stuaim féin. Mar sin, is gá gach smután rubaidiam a chosaint go dian ar an aer agus ar an uisce. 

Tá dhá iseatóp ag an rubaidiam nádúrtha, is é sin, 85Rb (72.2 % den rubaidiam nádúrtha) agus 87Rb. Tá an dara ceann acu radaighníomhach, ach tá leathré an-fhada aige (48.8 x 1010 bliain, is é sin, 48.8 billiún bliain). Mar sin féin, fágfaidh an rubaidiam nádúrtha lorg an nochta ar ghnáthscannán grianghrafadóireachta má choinnítear an dá chuid i gcóngar dá chéile ar feadh míosa nó cupla mí.

Úsáidtear rubaidiam sna fótaichealla, sna cloig adamhacha, i gcineálacha speisialta gloine agus sna maighnéadaiméadair. Rud soiléir is ea é go bhfuil an rubaidiam an-dainséarach do dhuine i bhfoirm an mhiotail, nó imoibríonn sé leis an uisce i sreabha na colainne. Ní bhíonn na hiain Rb+ ródhíobhálach, áfach. Go bunúsach, caitheann orgánach an duine leo mar a bheadh iain photaisiam iontu, ionas go mbailítear i sreabh leictrilíteach na colainne iad. De réir a chéile, fágann siad an cholainn, agus iad ag imeacht leis an bhfual agus leis an allas. Le nimhiú rubaidiam a tholgadh, caithfidh an duine farasbarr réasúnta mór d'iain rubaidiam a shlogadh síos.

B'iad Robert Bunsen - an fear céanna a bhfuil dóire Bunsen ainmnithe as - agus Gustav Kirchhoff a chuir an chéad sonrú sa rubaidiam, mar dhúil ar leith, thiar sa bhliain 1861. Chuir siad sampla leipidilíte (míoca litia) trí thine, agus d'aithin siad líne dhearg ar an speictream a sheas don rubaidiam. As an dath sin a d'ainmnigh siad an dúil, nó is é is brí le rubidus sa Laidin ná dúdhearg.

Cé nach mbíonn ainm an rubaidiam i mbéal an tsaoil mhóir, tá sé le fáil réasúnta flúirseach sa dúlra - níos flúirsí ná copar, agus chomh flúirseach céanna leis an tsinc. Is í an leipidilít an mianra is mó a úsáidtear mar fhoinse rubaidiam, ach bíonn cuid mhaith rubaidiam measctha tríd an bpotaisiam ina lán mianraí eile.

Dúile ceimiceacha
Rubar

Ábhar leaisteach a fhaightear ó chrainn thrópaiceacha éagsúla gan gaol le chéile, agus a thálann laitéis. An crann rubair is tábhachtaí is ea crann Pará, dúchasach don Bhrasaíl. Faightear an rubar amh, an cúitiúc, ón laitéis lachtach a úscann an crann mar thoradh ar ghortú. Ní thuigtear fós cén fáth go dtáirgeann na crainn an laitéis. Bailítear an laitéis trí shraith gearrthaí bíseacha a dhéanamh leathshlí timpeall na himlíne, rud a scarann ó chéile na féitheacha lachtacha faoin gcoirt is a ligeann don sreabhán rith síos na gearrthaí, le bailiú i gcupáin. Cneasaíonn na gearrthaí go tapa agus is gá iad a athoscailt gach lá nó mar sin, agus tálann na gearrthaí déanacha seo níos mó laitéise ná na bunghearrthaí. Mar mhalairt air sin, is féidir ceimiceáin a úsáid chun bac a chur leis an téachtadh is an rith a fhadú. Tálann crann amháin suas le 280 g laitéise, agus ansin stopann an tál ar fad. Tosaítear an próiseas seo nuair a bhíonn an crann 5-7 bliain d'aois, agus is féidir leis leanúint i rith saol an chrainn, 30 bliain nó mar sin. Téachtar an laitéis bhunata le haigéad, brúitear í, agus uaireanta deataítear í roimh na próisis déantúsaíochta chun earraí a tháirgeadh. Ar dtús bhailítí an laitéis ó chrainn fhiáine Pará sa Bhrasaíl, ach ó timpeall 1900 tugadh isteach iad mar fháschoillte i dtíortha trópaiceacha eile, an Mhalaeisia go príomha, a tháirgeann an chuid is mó den rubar ar Domhan anois. Tá rubair shintéisithe ann, a dhéantar trí pholaiméiriúchán isipréine is bútaidhé-éiní malartaithe, agus úsáidtear níos mó rubair shaorga ná rubar nádúrtha anois. Ceann de na rubair is tábhachtaí in úsáid anois is ea rubar stiréine-bútaidé-éine (SBR), ina bhfuil 75% bútaidé-éine is 25% stiréine.
Ciúb Rubik

Fadhb mhatamaiticiúil nó tomhas, is é an Ciúb Rubik no Rubik's Cube.

Stair 
Ailtire Ungárach darbh ainm Ernő Rubik a cheap an chéad cheann acu sa mbliain 1974. Tá an ciúb ainmnithe as a ceapadóir. Fuair Rubik an phaitinn air sa bhliain 1975 agus tosaíodh á tháirgeadh mar bhréagán sa bhliain chéanna.  In imeacht bliana, bhí 200 milliún Rubik Cube ceannaithe ar fud an domhain. 

Bhí nuachtáin, irisí eolaíochta, leighis agus oideachais á mholadh go hard na spéire. Bhí ceann acu ar sheastán sa Museum of Modern Art i Nua-Eabhrac. Bhí cláracha teilifíse bunaithe air.  

I samhradh na bliana 1982, tionóladh an chéad Chraobh an Domhain i mBúdaipeist. Ba chomhartha go raibh sé ag dul i léig nár eagraíodh aon Chraobh an Domhain ón gcéad cheann go dtáinig 2003.

Cur síos 
Ciúb daite atá ann is é roinnte i 26 ciúb neamhiomlán (ciúbáin). 6 cinn díobh seo, is láir iad is ní féidir leo ach rothlú san ionad céanna; 8 gceann díobh, is cúinní iad; an 12 ceann eile, is imill iad. Is féidir an 20 ciúbán deireanach seo a aistriú.  déanta ar chaoi a cheadaíonn don té a bhfuil sé ina lámh na taobhanna a chasadh pé bealach is mian leis. Ceathair nó cúig de chastaí agus tá brachán déanta d’ord agus d’eagar na ndathanna agus an dúshlán anois iad a chur ar ais mar a bhí – a thaobh beag deas néata arís ag an mbán, dearg, gorm, oráiste, uaine agus buí. 

Is féidir timpeall 4.3 × 1022 comhcheangal a bhaint amach, ach níl ach slí amháin chun dath amháin a chur ar gach taobh. 

Bhí an-tóir ar an Ciúb i ndeireadh na 1970idí, agus tá an tomhas an-choitianta fós.

Curiarrachtaí 

Is é Max Park, Meiriceánach. 'Usain Bolt' an Rubik Cube. Is ina sheilbh atá chuile churiarracht dhomhanda i gcúig cinn de na sé roinn atá sa gcomórtas. Lena leathlámh tá sé in ann an ciúb 3x3x3 a chur ar ais sa riocht ina raibh sé in imeacht 9.42 soicind.

Ag Astrálach darb ainm Feliks Zemdegs atá an t-aon churiarracht nach bhfuil ag Parks (3x3x3 leis an dá lámh). Beagán le ceithre shoicind a thóg sé air,

An ciúb inniu 
Ó 2019 ar aghaidh, bhí cead ag comhlachtaí leaganacha nua den chiúb Rubix a cheapadh agus iad ar fad ag baint barr dá chéile ag iarraidh an ceann is mó a mbeadh tóir air a chur ar an margadh. 

inniu tá cinn phóca ar fáil, cinn atá níos mó, cinn a bhíonn níos téagartha ina lár ná a bhíonn ina mbun agus ina mbarr, cinn a mbíonn múnla dá chuid féin ar an bpíosa corr agus mar sin de.

Féach freisin 

 Tomhas

Tagairtí 
 
Cluichí
Tomhais
Andrey Rublyev

Péintéir Rúiseach, an péintéir Rúiseach dealbh ab fhearr riamh, meastar ab ea Andrey Rublyev (c 1360-c 1430). Phéinteáil sé dealbha in ardeaglaisí na Creimile, Vladimir is Mhoscó. Timpeall 1422 rinne sé a shaothar is cáiliúla, dealbh na Tríonóide, léirithe le 3 aingeal grástúil.
Rúcach

Préachán dubh mór trom, le paistí nochta bán ar an aghaidh, dúchasach don Eoraip, an Áise is an Afraic. Dubh le paiste lom éadrom ar a aghaidh. Áitríonn sé áiteanna oscailte. Uiliteach. Déanann coilíneachtaí móra dlútha neadacha i gcrainn arda, a dtugtar fáireacha préachán orthu, as slaitíní a úsáidtear ó bhliain go bliain. Tógann sé ál amháin in aghaidh na bliana.

Éin
Rúibín

Corandam ar chaighdeán cloch lómhar, idir dearg dorcha is dearg éadrom de bharr eisíontas mionlaigh cróimiam. Tagann na samplaí is fearr ó Bhurma (Maenmar), an Téalainn is Srí Lanca.

Mianraí
Ruithéal rí

Saghas croibh dheirg atá bliantúil nó ilbhliantúil, agus a fhásann suas le 50 cm ar airde, is ea an ruithéal rí. Gais dhearga ar na duilleoga, roinnte go bosach i maotháin dhomhanfhiaclacha. Na bláthanna timpeall 1 cm ar leithead, bándearg. An toradh gobach. Dúchasach do na réigiúin mheasartha san Eoraip, an Áise is tuaisceart na hAfraice, agus tugadh isteach i réigiúin eile é.

Bláthanna
Rúitíl

Mianra dé-ocsaíd tíotáiniam, TiO2, dearg/donn de ghnáth de bharr eisíontais ocsaíd iarainn ann. Forleathan i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha agus féitheacha le grianchloch. Foinse tíotáiniam, agus úsáidtear freisin mar chloch lómhar í. Is í an Astráil an tír is mó a tháirgeann rúitíl, ach thairis sin tá mianaigh i Siarra Leon, san Afraic Theas, san India, san Úcráin, i Srí Lanca agus sa Mhalaeisia.
Rum

Biotáille a dhriogtar ó chána siúcra, brúite go húr, nó trí choipeadh moláis, fotháirge de thionscal an chána siúcra sna hIndiacha Thiar. Déantar sna hIndiacha Thiar é den chuid is mó.
Rúnaí (éan)

Éan mór creiche a chónaíonn ar an talamh, dúchasach don Afraic Theas. Na cosa fada, cosúil le cosa croise. Cíor mhíshlachtmhar cleití fada ar an gceann, cosúil le pinn taobh thiar de chluas rúnaí. Áitríonn sé talamh féaraigh, agus itheann ainmhithe beaga a chónaíonn ar talamh. Siúlann sé suas le 30 km sa lá. Éitlíonn sé go hard san aer, agus neadaíonn i gcrainn. 

Éin
Rúnscríobh

Bealach chun teachtaireacht a scríobh go rúnda, nó teachtaireacht a scríobhtar mar sin, chun nach féidir le daoine nach bhfuil an eochair acu í a dhéanamh amach. De ghnáth cuirtear litreacha eile in ionad na litreacha sa teachtaireacht (ionadú), nó déantar atheagrú orthu (malartú) de réir scéime athraithí. Is gá an eochair chun an teachtaireacht a léamh is a thuiscint.
Henry Norris Russell

Réalteolaí a rugadh in Oyster Bay, Nua-Eabhrac ab ea Henry Norris Russell (1877-1957). Neamhspleách ar Ejnar Hertzsprung (1873-1967) ach ag an am céanna leis, i 1913, d'fhionn sé an gaol idir dearbhmhéid réaltach is cineál speictreach, a léirítear i léaráid Hertzsprung-Russell.

Réalteolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1877
Básanna i 1957
Ernest Rutherford

Fisicí a rugadh gar do Nelson na Nua-Shéalainne, ceannródaí i staidéar ar an bhfisic fhonúicléach ab ea Ernest Rutherford (30 Lúnasa 1871 – 19 Deireadh Fómhair 1937). Chuir sé go mór le nua-thuiscint ar struchtúr an adaimh. I 1903, le Frederick Soddy, thairg sé go dtarlaíonn radaighníomhaíocht de bharr díscaoileadh adamh. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1908 as a shaothar ar radaighníomhaíocht. Fuair sé bás i gCambridge, Sasana.

Daoine a rugadh i 1871
Básanna i 1937
Fisiceoirí
Martin Ryle

Radairéalteolaí a rugadh i mBrighton Shasana ab ea Martin Ryle (27 Meán Fómhair 1918 - 14 Deireadh Fómhair 1984). D'fhorbair sé an trasnamhéadar, agus leis sin rinne suirbhéireacht ar na foinsí tonnta raidió is faide amach sa spás. Chuir a shaothar go mór le teoiric na hOllphléisce maidir le bunús na Cruinne. Réalteolaí Ríoga ó 1972. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1974, á roinnt le Anthony Hewish.

Réalteolaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1918
Básanna i 1984
Sábh mara

Roc an-mhór an-difriúil, le soc atá fadaithe go mór, armtha ar an dá thaobh le líne rialta fiacla láidre maola. Rómhraíonn sé i ndríodar bog i gcomhair bia. An-fhlúirseach i bhfarraigí trópaiceacha, coitianta in inbhir agus isteach san uisce úr. Bíonn an cineál is mó, an Piscis pectinata, suas le 7.5 m ar fhad.

Éisc
Sabhána

Tugtar sabhána ar réigiúin féaraigh na dtrópaicí is na bhfothrópaicí, idir na foraoisí báistí trópaiceacha is na gaineamhlaigh. Cuireann fad an tséasúir neamhthorthúil bac ar fhás forleathan crann. Bíonn crainn scaipthe ann—acaicia, mar shampla — atá oiriúnaithe don bháisteach fhíorannamh. Cabhraíonn tinte nádúrtha is tinte na ndaoine le cur chun cinn is caomhnú an fhéaraigh.

Éiceachórais
Féarthailte
Sacán

Cineál smólaigh a chaitheann an geimhreadh in Éirinn agus an tréímhse ó Bhealtaine go Samhain i dtuaisceart is oirthear na hEorpa, mar a bpóraíonn sé. A dhroim donnrua, baill liatha ar a cheann is a eireaball. Áitríonn sé coillte is talamh feirmeoireachta. Itheann sé torthaí, feithidí, péisteanna is seilidí. Bailíonn sé ina n-ealtaí de na céadta de ghnáth.

Éin
Oliver Wolf Sacks

Néareolaí a rugadh i Londain is a d'oibrigh i Nua-Eabhrac is ea Oliver Wolf Sacks (9 Iúil 1933 – 30 Lúnasa 2015). Bhí othair a raibh suanghalar ar leith tolgtha acu faoina chúram. Bhain sé cáil amach nuair a foilsíodh a thuarascáil ar an bhfaoiseamh neamhbhuan a fuair siad tar éis L-dopa a thógáil, Awakenings (Múscailtí, 1973: rinneadh scannán de i 1990). Scríobh sé The Man who Mistook his Wife for a Hat (An Fear a Thóg a Bhean Chéile in Ainriocht Hata, 1986) agus The Island of the Colorblind (Oileán na nDathdhall, 1998) ar riochtaí néareolaíochta a léirigh siomptóim neamhghnácha.

Néareolaothe
Daoine a rugadh i 1933
Básanna in 2015
Sacram

Cnámh thriantánach ag bun an cholúin veirteabraigh a fhoirmítear tríd an 5 veirteabra sacrach a chónacsadh. Nuair a bhíonn duine ina cholgsheasamh bíonn sé beagnach cothrománach, ag altadh le dhá chnámh na gcromán chun an fáinne cnámh a dtugtar an peilbheas air a chríochnú, agus an chuid eile den cholún veirteabrach ag an 5ú veirteabra lumbach. Déanann sé ceangal le matáin an droma is na más.
Ardeaglais Sacré Coeur

I Montmartre, Páras, deartha ag an ailtire Paul Abadie, tógtha sa stíl Rómhánach-Bhiosántach, 1872-1912. Taobh istigh tá an mhósáic is mó ar Domhan, ag léiriú Chríost is a dhá lámh sínte amach. 

Creideamh san Fhrainc
Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Eaglaisí
Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Páras
Sacschorn

Gléas ceoil, déanta as feadáin práis, cosúil le tiúba beag, an bhéalóg ag dronuillinn leis an bpríomhfheadán agus an clog dírithe suas go hingearach. Cheap an déantóir uirlisí Francach Adolphe Sax é, agus déantar i dtoisí éagsúla é. Baintear feidhm as sacschoirn ailt is teanóir i mbannaí práis ach, aisteach go leor, luaitear mar theanóir is baratóin faoi seach iad.
Sádmhasacachas

Iompar gnéasach is ea an sádmhasacachas, ina mbaintear pléisiúr as pian a imirt ar dhuine eile (sádachas) nó a fháil ó dhuine eile (másachas). Giorraítear chuig SM é. 

B'fhéidir le páirtnéir amháin pléisiúr níos mó a bhaint as a p(h)áirtnéir a ghortú (sádaí) agus an dara páirtnéir ag baint pléisiúir as a bheith gortaithe (másachaí). 

As Béarla, de ghnáth tá sádmhasacas san áireamh i mBDSM nó "bondage, discipline, domination/submission, sadism/masochism" (cuibhriú, forlámhas, smacht/géilleadh, sádachas/masachas).

Sanasaíocht 
Tagann an focal sádachas as Marquis de Sade, uasal Francach, scríbhneoir agus fealsamh. Scríobh Sade faoi ghnéas fhoréigneach agus dhiamhaslach ina úrscéalta ar nós Justine nó Na 120 Lá an Sodom. Tagann an focal masacachas as Leopold von Sacher-Masoch, údar Géarmanach an úrscéil Véineas a Bhfuil Éadaí Fionnaidh Uirthi.

Stair  
Ina leabhar Trí Aistí ar an dTeoiric na Gnéasachta, bheartaigh Sigmund Freud teoiric go tagann sádachas as an ngnéasacht leanbaí, a bhfuil go minic tréith shádach aige. Sa fhormhór na ndaoine, éiríonn an tréith sin brúite faoi chois. Ach fós, i roinnt daoine, fanann an sádachas. 

Sa Stáit Aontaithe Mheiriceá, baineadh úsáid as leathar tar éis an Dara Cogadh Domhanda i gcathracha ar nós Nua-Eabhrac agus San Francisco idir daoine aeracha.   

Bhí pobal leispiach leathair ann freisin, ach d'éirigh sé conspóideach leis an ngluaiseacht feiminí. Mar sin féin, d'éirigh an pobal leispiach 'leathair' níos mó le linn an seachtóidí, agus i 1978 tháinig an comhghrúpa Samois le chéile (ainmníodh as an dominatrix leispiach sa Scéal O le Pauline Réage). Bhunaigh Gayle Rubin agus Patrick Califia agus feiminigh leispiacha eile Samois.  An céadchumann leispiach sádmhasacach sa Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea Samois. D'fhoilsigh Samois an leabhar Teacht i gCumhacht, leabhar tábhachtach don bhfeimineachas agus leispiachas, i 1981. Ach i 1982 d'fhoilsigh feiminigh frithshádmhasacachas ar nós Ti-Grace Atkinson an leabhar In Aghaidh Sádmhasacachas. Bhí achrann mór idir feiminigh le linn na n-ochtóidí: Na Cogaí Gnéis. Ach faoi na nóchaidí, ghlac go leor feiminigh leis an sádmhasacachas.

Bhuail an géarchéim SEIF an pobal sádmhasacach. Breathnaíodh ar sádmhasacachas, sádmhasacachas aerach go háirithe, mar rud baolach.

Féach freisin 
 LADT
 Piteog
 Gnéas
 Cuibhriú
 Leathar (feitis)
Gayle Rubin

Tagairtí 

Gnéas
Sádar

Cóimhiotal a leánn go héasca ag teocht mheasartha chun nasc a dhéanamh idir dhá dhromchla miotail. De ghnáth bíonn stán is luaidhe ann nuair a bhíonn copar le nascadh, nó prás, nó iarann le stánphláta air. Ní hionann is táthú, is amhlaidh a líonann an sádar na scáintí sna dromchlaí atá le nascadh, agus is mar seo a dhéanann an nasc gan comhtháthú leo. 

Sádráil
Cóimhiotail
Sadhlas

Foráiste a dhéantar as féar, arbhar Indiach nó ábhar duilleogach eile a chaomhnaítear trína pháirtchoipeadh i dtúrshadhlann aeróbach, clais sadhlais nó rolla mór aeróbach a chorntar is a shéalaítear i leathanra plaisteach. De ghnáth déantar sadhlas i gcomhair an gheimhridh nuair a bhíonn ainmhithe faoi dhíon, rud a ligeann don fhéar fás leis san earrach. Cruthaíonn an bunchoipeadh aigéid orgánacha is aimínaigéid a fheidhmíonn mar leasaithigh. Den chuid is mó eallach mairteola is déiríochta a itheann sadhlas, ach is féidir é a thabhairt d'athchogantaigh eile freisin. 

Talmhaíocht
Saeis

Ascalú an uisce is a scairdeadh anonn is anall in áit a bhfuil an t-uisce faoi pháirtchoinneáil mar a bheadh i mbá nó inbhear. Cinneann méid fisiciúil is cruth an duga tréimhse an ascalaithe.