joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
14 Feabhra

Is é an 14 Feabhra an 45ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 320 lá fágtha sa bhliain nó 321 lá i mbliain bhisigh.

Féilte 
 Lá Fhéile Vailintín

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1819 — Christopher Latham Sholes, polaiteoir Meiriceánach
 1856 — Frank Harris, údar agus eagarthóir Éireannach (b.1931)
 1869 — Charles Thomson Rees Wilson, fisicí Albanach, ceannródaí sa bhfisic adamhach is núicléach
 1888 — Chandrashekhar Agashe, Tionsclaí agus fiontraí Indiach
 1894 — Jack Benny, aisteoir Meiriceánach
 1895 — Seán Ó Treasaigh, ball den IRA
 1898 — Fritz Zwicky, réalteolaí Eilvéiseach
 1912 — Joseph Brennan, polaiteoir Éireannach
 1918 — Thomas J. Fitzpatrick, polaiteoir Éireannach
 1925 — Val Mulkerns, scríbhneoir Éireannach
 1929 — Noel Lemass, Óg, polaiteoir Éireannach
 1942 — Michael Bloomberg, méara Cathrach Nua-Eabhrac
 1949 — Richard Neal, polaiteoir Meiriceánach
 1970  —Simon Pegg, Aisteoir Sasanach
 1983 — Rhydian Roberts, amhránaí Breatnach
 1986 — Barry Kirwan, ceoltóir
 1987 — Makka Sagaipova, amhránaí Rúiseach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1400 — Risteard II, rí Shasana (r.1367)
 1694 — Natalia Naryshkina, banimpire Rúiseach
 1779 — James Cook, taiscéalaí agus loingseoir Sasanach (r.1728)
 1891 — William Tecumseh Sherman, ginearál Meiriceánach
 1931 — Laming Worthington-Evans, polaiteoir Briotanach
 1943 — David Hilbert, matamaiticeoir Gearmánach
 1950 — Karl Guthe Jansky, réalteolaí Meiriceánach
 1957 — Erwan ar Moal, scríbhneoir (r.1874)
 1965 — Michael Kennedy, polaiteoir Éireannach
 1975 — P. G. Wodehouse, scríbhneoir Sasanach (r.1881)
 1979 — Martin Corry, polaiteoir Éireannach
 2015 — Cathair Niall Ó Dochartaigh, Ollamh le Ceiltis

Tarluithe eile 
 1895 - D'oscail an dráma deiridh de chuid Oscar Wilde The Importance of Being Earnest i Amharclann St. James's i Londain
 1981 - Fuair 48 duine bás i dtine ag club oíche Stardust i mBaile Átha Cliath
 1993 - Fuarthas corp James Bulger dhá bhliain d'aois ar ráille traenach i Learpholl

0214
Feabhra, 14
17 Márta

Is é an 17 Márta an 76ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 77ú lá i mbliain bhisigh. Tá 289 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Lá Fhéile Pádraig

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1473 — Séamas IV Alba (b. 1513)
 1785 — Ellen Hutchins, luibheolaí Éireannach
 1834 — Gottlieb Daimler, fear gnó Gearmánach
 1877 — George Gardner, dornálaí Meiriceánach
 1877 — Mícheál Ó hAnnracháin, réabhlóidí Éireannach (b.1916)
 1881 — Walter Rudolf Hess, Fiseolaí (b 1973)
 1882 — Alfie Byrne, polaiteoir Éireannach
 1889 — Fionán Ó Loingsigh, polaiteoir agus breitheamh Éireannach
 1919 — Nat King Cole, amhránaí Meiriceánach (b.1965)
 1932 — Patrick Delap, polaiteoir Éireannach
 1939 — Giovanni Trapattoni, bainisteoir sacair
 1939 — Robin Knox-Johnston, seoltóir Briotanach
 1949 — Patrick Duffy, aisteoir cineálach
 1951 — Kurt Russell, aisteoir Meiriceánach
 1956 — Rory McGrath, fuirseoir 
 1965 — Seosamh Ó Cuana, iománaí Éireannach
 1970 — Yanic Truesdale, aisteoir Ceanadach
 1973 — Caroline Corr, drumadóir Éireannach
 1976 — Stephen Gately, Popcheoltóir  Éireannach (b. 2009)
 1977 — Simon Hamilton, polaiteoir Briotanach
 1982 — Sebastian Zbik, dornálaí Gearmánach
 1982 — Steven Pienaar, imreoir sacair as an Afraic Theas
 1986 — Olesya Rulin, ban-aisteoir
 1990 — Hozier, Ceoltóir Éireannach
 1992 — John Boyega,  Aisteoir Sasanach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 461 — Naomh Pádraig, aspal náisiúnta na nGael (r.~5ú hAois)
 1782 — Daniel Bernoulli, matamaiticeoir Eilvéiseach
 1846 — Friedrich Bessel, matamaiticeoir agus réalteolaí Gearmánach (r.1784)
 1916 — Risteard de Hindeberg, sagart agus teangeolaí Éireannach
 1956 — Fred Allen, fuirseoir Meiriceánach
 1956 — Irène Joliot-Curie, eolaí Francach
 1975 — Ernest Benson, polaiteoir
 1993 — Helen Hayes, ban-aisteoir Meiriceánach
 1999 — Rod Hull, fuirseoir Sasanach
 2007 — John Backus, ríomheolaí Meiriceánach
 2012 — Pápa Shenouda III, Pápa Coptach
 2017 — Derek Walcott, file, drámadóir agus ollamh as Saint Lucia
 2019 — Richie Ryan, polaiteoir Éireannach

Tarluithe eile 
 1762 - Chuir saighdiúirí as Éirinn ar dualgas le hArm na Breataine paráid in ómós do Naomh Pádraig ar siúl i Nua-Eabhrac don chéad uair.
 1978 - Teiteann na mílte sibhialach ón bPalaistín deisceart na Liobáine de bharr ionsuithe Iosrael.
 1995 - Bhásaigh an coirpeach Ronnie Kray.
 2003 - Thosaigh cógaslanna san Ísiltír ag díol cannabas.
1992 - Vótáil daoine geala san Afraic Theas deireadh a chur leis an apairtéid.

0317
Márta, 17
Iúil

Is í Mí Iúil an seachtú mí den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar July an Chabáiste ar Mhí Iúil fosta, nó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa.

Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach Iúl Caesar, a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In Éirinn is í seo an tríú mí den samhradh. 

Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag Stáit Aontaithe Mheiriceá a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag an bhFrainc, Lá an Bastille. 

Cuireadh Cath na Bóinne ar an 12 Iúil 1690, nuair a rug an tÍsiltíreach Liam, a raibh coróin na Breataine bronnta air ag an bParlaimint, bua ar an Rí Séamus II, agus ceiliúrann an tOrd Oráisteach an lá sin gach bliain.

Tagairtí 

Míonna
An Lúnasa

Is é Lúnasa, mí Lúnasa nó Lughnasadh an, t-ochtú mí den bhliain.  Is é an 1 Lúnasa, Lá Lúnasa (nó Lughnasa) agus an chead lá den  fhómhair,  de réir Fhéilire na nGael.

Lugh 
Ainmníodh mí Lúnasa as Lugh, nó Lú, duine de na déithe ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na hEorpa.   

Thug muintir na Breataine Bige Lleu Llaw Gyffes uirthi. Ainmníodh Léon na Spáinne as Lugh, chomh maith le Lyon na Fraince agus Londain fosta, síltear.  

Dar le Dáithí Ó hÓgáin, ina chiclipéid faoi bhéaloideas na hÉireann, ba as seanfhocal Ceilteach a chiallaigh mion (lugio) a tháinig an t-ainm Lugh. 

Ní nach ionadh mar sin gur thug sé a ainm don mhí is teo san fhéilire in Éirinn, Mí Lúnasa.

Nósanna 
Féile a bhí ann le fáiltiú roimh fhás an arbhair agus roimh thús an fhómhair. Is minic a bhíodh daoine in Éirinn ag déanamh damhsaí agus tinte cnámha le Féile Lúnasa a cheiliúradh. Bhí cuid de na nósanna seo beo go fóill go dtí an fichiú haois. 

Chum Brian Friel, drámadóir clúiteach as Tír Eoghain, dráma darb ainm Dancing at Lughnasa a bhfuil a lán tagairtí ann do na traidisiúin seo.

Féach Freisin 

 Lú
 Lá Lúnasa (féile an fhómhair)

Tagairtí 

Míonna
Féilte Éireannacha
Cultúr na hÉireann
Féilire
Meán Fómhair

Is é Meán Fómhair nó Mí Mheán Fómhair an naoú mí den bhliain.  Is í seo an dara mí den fhómhair nó "Meán".

Tagairtí 

Míonna
Eurodicautom

Is bunachar sonraí téarmaíochta an Aontais Eorpaigh (AE) é Eurodicautom. Tá comhéadain ann ar an Idirlíon atá ina bhealaí chuig an seirbhís saor in aisce seo, agus leis an gcóras seo is féidir leis na húdaráis foclóir an AE a aistriú idir na teangacha oifigiúla.
Sa bhliain 2007, cuireadh InterActive Terminology for Europe (Gaeilge:Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip), nó IATE ar bun, in ionad Eurodicautom.

Nasc seachtrach 
 IATE - Bunachar téarmaí ilteangach an AE (as Gaeilge)

An tAontas Eorpach
George W. Bush

Fear gnó agus polaiteoir Meiriceánach é  (6 Iúil, 1946 a rugadh é), a bhí mar 43ú hUachtarán na Stát Aontaithe. Tháinig sé i gcomharbacht ar Bill Clinton sa bhliain 2001. Toghadh George W. Bush ina uachtarán ar SAM den chéad uair ar 7 Samhain 2000, agus bhí an-chuid conspóide faoi áireamh na vótaí ag an am.

Bhí a chéad tréimhse feidhmeannais caite aige i 2005, agus toghadh don dara tréimhse é i mí Dheireadh Fómhair, 2004. Tháinig Barack Obama i gcomharbacht air sa bhliain 2009.

Ba é Bush 46ú Gobharnóir Texas ó 1995 go 2000, agus is ball saoil den Pháirtí Poblachtach é. B'uachtarán a athair roimhe, George H. W. Bush, agus is Gobharnóir deartháir leis, Jeb Bush, i bhFlorida.

Saol 
Rugadh i New Haven, Connecticut i 1946 é. Is iad George H. W. Bush agus Barbara Bush a thuismitheoirí. D'fhás sé suas i Midland agus Houston, Texas lena dheartháireacha Jeb, Neil, agus Marvin agus a dheirfiúr Dorothy. Bhí deirfiúr eile aige, Robin, ach fuair sí bás agus í trí bliana d'aois.

D'fhreastail sé ar an ardscoil Phillips Academy, agus fuair sé a chuid oideachais tríú leibhéal in Ollscoil Yale.

Bhí Bush ciontaíodh le tiomáint ólta i Maine i 1976 . Phós sé Laura Welch i 1977. Rugadh cúpla d'iníonacha, Barbara agus Jenna, i 1981 díobh. I 1986, agus é 40 bliain d'aois, d'fhág sé an Eaglais Easpagóideach agus chuaigh isteach san Eaglais Mheitidisteach, sainchreideamh a mhná.

Uachtaráin na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1946
Daoine beo
Taoiseach

In Éirinn inniu, is é an Taoiseach (Taoisigh an uimhir iolra) ceannaire rialtais nó príomh-aire Phoblacht na hÉireann. Sa stair, thugtaí taoiseach ar cheannaire treibhe (mar shampla Geronimo nó Vercingetorix), nó go ginearálta, ar an té a bhí i gceannas. 

Seanteideal Gaelach é taoiseach, a chiallaíonn "tiarna" nó "ceannaire". I Stair na hÉireann  bhíodh an taoiseach ina ionadaí dá ríocht nuair a bhíodh gnóthaí aige leis na treibheacha eile, chomh maith le bheith i gceannas ar a mhuintir i bpáirc an áir.

An Taoiseach mar cheannaire rialtais in Éirinn
Is é an tUachtarán atá freagrach as Taoiseach a cheapadh ar mholadh Dáil Éireann. Caithfidh an Taoiseach, an Tánaiste agus an tAire Airgeadais bheith ina mbaill de Dháil Éireann. Sa Dáil, freagraíonn an Taoiseach ceisteanna  maidir leis an pholaitíocht, le polasaithe nó le hábhair áirithe a bhaineann lena Roinn féin. 

Is é Mícheál Ó Máirtín, TD, ceannaire pháirtí Fhianna Fáil, Taoiseach na hÉireann faoi láthair.

Taoisigh na hÉireann idir 1919 agus an lá inniu 

Tabhair faoi deara gurb i 1937 a cuireadh tús leis an teideal 'Taoiseach' don té a bhí i gceannas ar an rialtas. Ba é an Príomhaire a bhí mar cheann rialtais sa Chéad Dáil. I 1921, déanadh Uachtarán Phoblacht na hÉireann de Eamon de Valera. Bhí Mícheál Ó Coileáin ina Chathaoirleach ar Rialtas Sealadach na hÉireann. De réir Bhunreacht Shaorstát Éireann, an teideal a bhí ar cheann an rialtais ná Uachtarán na hArdchomhairle. Mar sin, níl sé go huile is go hiomlán ceart an teideal 'Taoiseach' a bhronnadh ar gach duine a bhí i gceannas na rialtas éagsúil in Éirinn roimh dhaingniú Bhunreacht na hÉireann i 1937.

Taoisigh eile
 Geronimo
 Vercingetorix (Taoiseach ar treibh Ghallach) agus Asterix (carachtar ficseanúil)

Naisc sheachtracha 
 Taoiseach.gov.ie Suíomh oifigiúil
Bertie Ó hEachthairn

Is polaiteoir Éireannach é Pádraig Parthalán Ó hEachthairn (Patrick Bartholemew Ahern as Béarla), nó Bertie Ahern mar a thugtar air de ghnáth, a rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1951. D'ob é an 10ú agus 11ú Taoiseach (ceann Rialtais na hÉireann) ó 26 Meitheamh 1997 go dtí 6 Bealtaine 2008. Tháinig sé i gcomharbacht ar Sheán de Briotún i 1997. D'fhógair sé go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008 de bharr an bhrú a bhí ag teacht air ó Bhinse Fiosraithe Mahon. Tháinig Brian Ó Comhain i gcomharbacht air.

Níos túisce, chaith sé sealanna ag feidhmiú mar an Aire Airgeadais agus an Aire Saothair.

Tús a shaoil 

Saolaíodh Bertie Ó hEachthairn i nDroim Conrach i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath, agus is san áit seo a chaith sé a shaol ar fad go dtí an lá inniu. Is eisean an duine is óige de chúigear, mac le Con agus Julia Ahern, as Contae Chorcaí don bheirt. Phós a thuismitheoirí i mí Dheireadh Fómhair 1937, agus chuireadar fuathú in Ascaill an Teampaill i nDroim Conrach, áit ina chaithfidís iomlán a saolta.

Teachta Dála

Ré mar Thaoiseach

An Tíogar Ceilteach agus Titim an Tíogair Cheiltigh 
D'éirigh Ahern as sa bhliain 2008 nuair a bhí an tóin ag titim as An Tíogar Ceilteach.

An Próiséas Síochána

Scannail Bhinse Fiosrúcháin Mahon 
Thug Bertie Ahern, an Taoiseach ó 1997 go 2008, fianaise “dhochreidte” don Bhinse sa bhliain 2007. Bhí 'rath fáistine' ag Ahern. De bharr an bhrú a bhí ag teacht air ón mbinse fiosraithe, d'fhógair Ahern go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008  

Sa bhliain 2012 chuir Binse Fiosrúcháin Mahon ina leith cuir inis Ahern bréaga leis an mbinse i dtaobh a chuir airgid phearsanta. 

D'éirigh Ahern as Fianna Fáil i ngeall air seo, is tar éis gur iarr Mícheál Ó Máirtín ar an bpáirtí Ó hEachthairn a ruaigeadh.

Féach freisin 

 Liam Lalor (TD, 1945-2005)
 Ray Burke (aire rialtais)
 Binse Fiosraithe um Ábhair Phleanála agus Íocaíochtaí Áirithe

Naisc sheachtracha 

 Stair thoghchánaíochta Uí Eachthairn

Tagairtí 

Ceannairí Fhianna Fáil
Eachthairn, Parthalan
Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Eachthairn, Parthalan
Daoine beo
12 Meán Fómhair

Is é an 12 Meán Fómhair an 255ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 256ú lá i mbliain bhisigh. Tá 110 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Rinn Verde - Lá Náisiúnta

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1774 — William Neilson, scoláire Preispitéireach i gCúige Uladh go luath san 19ú haois (b. 1821)
 1818 — Richard Jordan Gatling, dearthóir arm tine Meiriceánach (b. 1903)
 1852 — Herbert Henry Asquith, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 1928)
 1888 — Herman Dreer, údar Afra-Mheiriceánach (b. 1981)
 1888 — Maurice Chevalier, aisteoir Francach (b. 1972)
 1897 — Irène Joliot-Curie, eolaí Francach (b. 1956)
 1906 — Fad Browne, polaiteoir Éireannach (b. 1991)
 1907 — Louis MacNeice, file agus scoláire clasaiceach (b.1963)
 1913 — Jesse Owens, lúthchleasaí Meiriceánach (b. 1980)
 1924 — Ella Mae Morse, amhránaí Meiriceánach (b.1999)
 1931 — Ian Holm, aisteoir Briotanach (b. 2020)
 1940 — Des Foley, polaiteoir, iománaí, agus imreoir peil Ghaelach (b. 1995)
 1944 — Barry White, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach (b. 2003)
 1948 — Michael Dransfield, file Astrálach (b. 1973)
 1951 — Parthalán Ó hEachthairn, polaiteoir Éireannach, an 10ú Taoiseach
 1957 — Hans Zimmer, cumadóir ceoil
 1958 — Wilfred Benítez, dornálaí Meiriceánach
 1960 — Julian Jackson, dornálaí Meiriceánach
 1968 — Paul F. Tompkins, aisteoir Meiriceánach
 1974 — Nuno Valente, imreoir sacair Portaingéalach
 1976 — Maciej Żurawski, imreoir sacair
 1981 — Jennifer Hudson, ceoltóir, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach
 1986 — Emmy Rossum, aisteoir
 1987 — Yaroslava Shvedova, imreoir leadóige Casacach
 1994 — Elina Svitolina, imreoir leadóige Úcránach
 1994 — Mhairi Black, polaiteoir Briotanach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1680 — Peadar Brahe, uasal Sualannach (r. 1602)
 1819 — Gebhard Leberecht von Blücher, marascal machaire Prúiseach (r. 1742)
 1903 — Maxwell Henry Close, geolaí Éireannach (r. 1822)
 1918 — George Reid, polaiteoir Astrálach agus 4ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1845)
 1937 — Seán French, polaiteoir Éireannach (r. 1890)
 1964 — Sergiusz Piasecki, scríbhneoir (r.~1901)
 1977 — Steve Biko, gníomhaí (r.1946)
 1981 — Eugenio Montale, file (r.1896)
 1989 — Séamus Ó Tuama, sceimhlitheoir Éireannach (r. 1919)
 1994 — Tom Ewell, aisteoir Meiriceánach (r. 1909)
 2003 — Johnny Cash, ceoltóir Meiriceánach (r.1932)

Tarluithe eile 
 1975 - Canónaíodh Oilibhéar Pluincéid, an chéad Éireannach go nglaodh Naomh go hoifigiúil air ó 1226

0912
Meán Fómhair, 12
6 Iúil

Is é an 6 Iúil an 187ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 188ú lá i mbliain bhisigh. Tá 178 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An Mhaláiv - Lá na Saoirse (1964) agus Lá na Poblachta (1966)
 Oileáin Chomóra - Lá na Saoirse (1975)
 Poblacht na Seice - Lá Jan Hus (1415)

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1796 — Nioclás I na Rúise, (b. 1855)
 1859 — Verner von Heidenstam, scríbhneoir Sualannach
 1896 — Máire Ní Ghuairim, múinteoir, scríbhneoir, agus amhránaí Éireannach
 1907 — Frida Kahlo, péintéir Meicsiceach
 1916 — Hugh Gibbons, polaiteoir agus dochtúir Éireannach
 1921 — Nancy Reagan, Céad-Bhean na Stát Aontaithe (b. 2016)
 1925 — Bill Haley, ceoltóir Meiriceánach
 1925 — Ruth Cracknell, ban-aisteoir Astrálach
 1929 — Hélène Carrère d'Encausse, staraí agus polaiteoir Francach
 1936 — Dave Allen, fuirseoir (b. 2005)
 1937 — Ned Beatty, aisteoir Meiriceánach (b. 2021)
 1946 — George W. Bush, Uachtarán Mheiriceá
 1946 — Sylvester Stallone, aisteoir Meiriceánach
 1951 — Geoffrey Rush, aisteoir 
 1959 — Danny Kennedy, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
 1961 — Jonas Jonasson, iriseoir agus scríbhneoir Sualannach
 1963 — Paul Girvan, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
 1975 — 50 Cent, rapcheoltóir
 1976 — Rory Delap, imreoir sacair
 1977 — Piaras Ó Dochartaigh, polaiteoir Éireannach
 1987 — Kate Nash, ceoltóir Sasanach
 1990 — Jeremy Suarez, aisteoir Meiriceánach
 1993 — Ciarán Mac Giolla Chainnigh, imreoir peil Ghaelach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1189 — Anraí II Shasana, Rí Shasana (r. 1133)
 1249 — Alasdair II na hAlban (r. 1198)
 1854 — Georg Ohm, eolaí ón Ghearmáin (r. 1789)
 1885 — Jonathan Pim, politician
 1893 — Guy de Maupassant, scríbhneoir Francach
 1902 — Maria Goretti, naomh Iodálach
 1916 — Odilon Redon, péintéir Francach
 1958 — John Esmonde, Bairnéad an 14ú, polaiteoir Éireannach
 1960 — Aneurin Bevan, polaiteoir Breatnach
 1962 — William Faulkner, Scríbhneoir Meiriceánach (r. 1897)
 1970 — Michael Sheridan, polaiteoir Éireannach
 1971 — Louis Armstrong, 69, amhránaí Meiriceánach (r. 1901)
 2003 — Buddy Ebsen, aisteoir agus damhsóir Meiriceánach
 2005 — Claude Simon, Scríbhneoir Francach (r. 1913)
 2020 — Ennio Morricone, Cumadóir Iodálach (r. 1928)
 2022 — James Caan, aisteoir Meiriceánach

Tarluithe eile 
 1952 - Cuireadh deireadh le seirbhís na dtramanna i Londain
 1988 - Bhris tine amach ar bhord rige ola an Piper Alpha, an Mhuir Thuaidh. Maraíodh an 167 fear a bhí ar bord
 2005 - D'fhógair Coiste Idirnáisiúnta na gCluichí Oilimpeacha gur i Londain a reáchtáilfear na Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 2012

0706
Iúil, 06
Tánaiste

Is é an Tánaiste leascheannaire rialtais na hÉireann, nó an tOireachtas mar a thugtar air. Caithfidh an Taoiseach, an Tánaiste agus an tAire Airgeadais bheith ina mbaill de Dháil Éireann, an teach ísle san Oireachtas. Ceaptar an Tánaiste ag Uachtarán na hÉireann, tar éis ainmníocht ón Taoiseach. D'fheidhmeodh an Tánaiste thar ceann an Taoisigh dá bhfaighfeadh seisean bás nó dá gcuirfí ó chumas é, go dtí go gceapfaí Taoiseach nua.

Téarma 
Tá bunús an nóis le fáil i sean-chóras na nGael. Bhíodh Tánaiste ainmnithe ag Taoisigh chun a n-áit a ghlacadh dá marófaí iad nó dá dtarlódh rud ar bith a chuirfeadh cosc orthu a ndualgais a chomhlíonadh. Sa dóigh sin bhíothas ag súil nach mbeadh achrann nuair a bheadh comharba le piocadh. D'imigh an focal isteach sa Bhéarla sna 1530dí mar tanist a raibh an chiall "comharba tofa Taoisigh Ghaelaigh" leis. An chiall liteartha a bhí leis roimhe seo ná "comhthreommhar, sa dara háit", ón tSeanGhaeilge tanaise "comharba roghnaithe". "An té a bhfuiltear ag feitheamh leis' is bunchiall don fhocal ó tani-hessio na Ceiltise.

Stair 
Cruthaíodh an t-oifig seo i 1937, in áit oifig an Leas-Uachtarán na hArd-Chomhairle a bhí ann i ré an Saorstát. Bunaíodh an t-oifig mar pháirt den bhunreacht nua Bunreacht na hÉireann. Ba é Seán T. Ó Ceallaigh, ó Fhianna Fáil, an chéad Tánaiste ar 29 Nollaig, 1937. Sa lá atá inniu ann, is coitianta go bhfaigheann ceannaire an dara páirtí is mó sa comhrialtas an post tábhachtach seo.

Liosta Tánaistí 
Bhí trí théarma san oifig ag Seán F. Lemass (Fianna Fáil) agus Risteard Mac An Earraigh (Lucht Oibre). Bhí dhá théarma ag Liam Ó Neachtain (Lucht Oibre), agus téarma amháin ag na daoine eile.
Uachtarán na hÉireann

Is é ceann stáit na hÉireann an tUachtarán. Bunaíodh an post seo le Bunreacht na bliana 1937 nuair a cuireadh post an Ghobharnóra, a bhí ina ionadaí ag Rí Shasana in Éirinn agus í ina ballstát de Chomhlathas na Breataine, ar ceal.

Is beag cumhachta atá ag an Uachtarán i ndáiríre ach amháin i gcás go bhfuil amhras air nó uirthi faoi dhlíthe a reachtaíonn an Dáil. Is é Mícheál D. Ó hUiginn an tUachtarán reatha.

Toghadh 

De réir Airteagal 12 de Bhunreacht na hÉireann tá tosach ag an Uachtarán ar gach uile dhuine sa Stát, 'agus ní foláir dó na cumhachtaí agus na feidhmeanna a bheirtear don Uachtarán leis an mBunreacht seo agus le dlí a oibriú agus a chomhlíonadh'. Toghthar an tUachtarán trí vóta díreach an phobail ar mhodh an Aonvóta Inaistrithe agus ceart ag gach saoránach de chuid na hÉireann vótáil sa toghchán. Tréimhse seacht mbliana a chaitheann Uachtarán in oifig, agus is féidir é a atoghadh ar feadh tréimhse amháin eile de sheacht mbliana. Cónaíonn an tUachtarán in Áras an Uachtaráin i bPáirc an Fhíonuisce, Baile Átha Cliath.

Dualgais 
Is é an tUachtarán a cheapann an Taoiseach (Príomh-Aire) agus baill eile an Rialtais de réir molta nó ainmnithe ó Dháil Éireann. Is é chomh maith a achtaíonn gach dlí de chuid an Oireachtais agus atá in ardcheannas ar na Fórsaí Cosanta. Chaith Eamon de Valera, Seán T. Ó Ceallaigh agus Pádraig Ó hIrighile dhá thréimhse san Áras agus chaith Máire Mhic Ghiolla Íosa dhá thréimhse ann leis.

Cumhachtaí 
I measc cumhachtaí an Uachtaráin tá:
 Baill an Rialtais, chomh maith le breithimh agus oifigigh eile a cheapadh
 An Dáil a chomóradh agus a lánscoir
 An tOireachtas a chomóradh
 Ionadaíocht a dhéanamh ar son na ndaoine
 Billí a shíniú agus a chur faoi bhreith na Cúirte Uachtaraí
 Feidhmiú mar Ardcheannasaí na bhFórsaí Cosanta (Óglaigh na hÉireann)

Uachtaráin na hÉireann 1938- 

Ba é Dubhghlas de hÍde, a toghadh gan iomaíocht, an chéad Uachtarán i 1938.

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil

 
Uachtaráin Tíortha
An Iaráic

Tír sa Mheánoirthear agus in iardheisceart na hÁise í Poblacht na hIaráice. Tá sí ag críochantaíocht leis an Araib Shádach agus le Cuáit theas, leis an Tuirc sa tuaisceart, leis an Siria san iarthuaisceart, leis an Iordáin san iarhar, agus leis an Iaráin san oirthear. Thugtaí an Mheaspatáim ar an dúiche seo.

Stair 
Ba i réigiún na Measapatáime, idir an Eofrait agus an Tígris, a cuireadh tús le roinnt de na sibhialtachtaí is ársa ar domhan, na Suiméaraigh, na Bablóinigh agus na hAsaírigh. Tar éis a bheith faoi cheannas na Peirse ar feadh i bhfad, ghabh na hArabaigh seilbh ar an réigiún sa bhliain 656, agus aistríodh an Chailifeacht go dtí an chathair nua í mBagdad sa bhliain 762 (in aice leis an Bhablóin ársa). Bhí Bagdad ina príomhchathair don domhan Arabach ar feadh na gcéadta bliain go dtí gur chuir an Impireacht Otamánach an ceantar faoi chois sa bhliain 1534.

Cogadh Iaráin - Iaráic 
Ar an 22 Meán Fómhair 1980, bhris cogadh amach idir an Iaráin agus an Iaráic. Rinne Saddam Hussein ionradh ar an Iaráin. 

Maraíodh 1,000,000 ar an dá thaobh.

Chuir na Náisiún Aontaithe deireadh leis an doirteadh fola sa bhliain 1988.

Cogadh na Murascaille 
Ar an 2 Lúnasa 1990 nuair a thug Saddam Hussein an t-ordú ionsaí a dhéanamh ar Chuáit. 

Thosaigh an Cogadh na Murascaille dá bharr  Bhí an bua ag na gComhguallithe sa deireadh ar an 28 Feabhra 1991, ach níor cuireadh an ruaig ar Saddam Hussein. Agus iad ag teitheadh ó Chuáit, dhóigh na hIarácaigh a lán de na tobair ola atá go flúirseach sa tír seo.

Cogadh na hIaráice 
Ar an 19 Márta 2003 chuir an chomhghuáillíocht tús leis an gcogadh in aghaidh na hIaráice. Chuaigh Tony Blair agus George W. Bush glan i gcoinne na tuairime a bhí ag na Náisiúin Aontaithe gur cheart fanacht níos faide agus nár cheart ionsaí a dhéanamh ar an Iaráic de bharr na tubaiste a d’fhéadfadh tarlú.  

Is iomaí tuairim fós faoi cad chuige a rinne siad é, agus cé atá freagrach as an gcinneadh tubaisteach sin.

Cogadh cathartha  
I mí Aibreáin 2010, chuir WikiLeaks físeán d'eachtra a tharla sa bhliain 2007 inar mharaigh fórsaí SAM sibhialtaigh hIaráice agus iriseoirí,  ar a dtugtar Collateral Murder.

Tagairtí 

I
An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta

Is údarás in Éirinn é an tÚdarás um Bóithre Náisiúnta (i mBéarla: National Roads Authority nó NRA), atá freagrach do na bóithre náisiúnta sa tír. Cruthaíodh an NRA mar chuid den Roads Act, 1993, ag tosnú oibre ó 1 Eanáir 1994.

Tá na comhairlí contaetha fós freagrach as na bóithre áitiúla agus as teorannacha luais. Déanann an NRA pleanáil agus tógáil na bpríomh-bhóithre náisiúnta – chomh maith le sábháilteacht na mbóithre. Déanann siad obair imshaolach agus seandálaíochta freisin, mar chuid de chlár tógáil na mbóithre.

Faoi láthair, tá an NRA an-ghnóthach le forbairt na bpríomhboithre agus cruthú na mótarbhealaí, mar chuid den Phlean Forbartha Náisiúnta (NDP).

Struchtúr 

Bíonn an ÚBN á stiúradh ag an mBord, a mbíonn ceithre dhuine dhéag air, an Cathaoirleach san áireamh. Bíonn na comhaltaí á gceapadh ag an Aire Iompair, agus aird aige/aici ar an taithí nó an saineolas/inniúlacht atá acu sna réimsí bainteacha, amhail cúrsaí bóithre, iompair, tionscail, tráchtála, airgeadais nó comhshaoil.

Ailt eile 

 Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

Nasc seachtrach 

 www.nra.ie - Suíomh gréasáin oifigiúil an ÚBN

Údarás um Bóithre Náisiúnta
Údarás um Bóithre Náisiúnta
Corda (ceol)

I gceol agus i dteoiric ceoil, déantar corda le trí nóta nó os a cionn seinnte go comhuaineach. San úsáid choitianta, ní corda ach grúpa le trí nóta atá tonúil nó a bhfuil feidhmiú diatonach aige.

Mar sin, níl corda ach ina fheidhm armónach den ghrúpa le trí nóta, agus tá comhuaineacht neamhriachtanach a dhéanamh as an trí nóta. Féadann níos lú ná trí nóta a fheidhmiú mar comhuaineacht de gach nóta i gcorda. Mar shampla, déanann corda a seinntear nóta i ndiaidh nóta airpéitse.

Sainmhíniú agus Cumadh na Cordaí 
Ainmnítear cordaí de réir an méid nótaí atá iontu agus de réir an sóirt na hidirchéimeanna á chumadh as.

Tá an modh is furasta chun corda a ainmniú, nó chun a chumadh a theorannú, de réir an uimhir na nótaí atá ann. Is iad na cordaí is simplí (agus b’fhéidir na cordaí is coitianta) tríchordaí (a bhfuil trí nóta acu), teitreachordaí (a bhfuil ceathair acu), heicseachordaí (a bhfuil sé acu), srl.

Tá sé níos faisnéisí chun corda a ainmniú de réir an sóirt na hidirchéimeanna atá ann, mar is cuma faoin mhéad nótaí le hidirchéim chosúil eatarthu a charnadh ar an chéile; coinníonn an corda a fhuaim tréitheach fós. Ainmnítear na cordaí pléite is minice le nótaí a bhfuil tréigh óna chéile corda tréach. Ainmnítear corda cumtha le déigh eatarthu corda déach agus corda le ceathraigh eatarthu corda ceathrach.

Lipéadaítear cordaí le siombailí chorda.

An Tríchorda 

Is iad tríchordaí na córdaí usáidte is coitianta i gceol iartharach. Is iad an bunús na harmóine dhiatonach é. Is é sin, cumtar le trí nóta: an fréamh, tréach (atá aon tréach amháin thar an fréamh), agus an cúigeach (atá aon cúigeach amháin thar an fréamh, nó aon tréach amháin thar an tréach).

Mar shampla, coinníonn ochtach den scála C mór na notaí sin: C D E F G A B C.

Fig 1. An scála C mór

Choinneodh an tríchorda déanta leis an nóta C mar an fréamh: C (an fréamh den scála), E (an tréach den scála), agus G (an cúigeach den scála).

Fig 2. C, E agus G – An tríchorda C mór

Ag úsáid an scála céanna (go hintuigthe, an gléas C mór) féadann corda a dhéantar le D mar an fréamh. Ba é sin: D (fréamh), F (tréach), A (cúigeach).

Mar sin, ainmnítear an tríchorda ar C tríchorda mór, nó mórchorda, agus an idirchéim ó C go dtí E mórtréach. Ainmnítear an tríchorda ar D mionchorda, a bhfuil idirchéim níos lú ón fhréamh go dtí an tréach aige. Ainmnítear an idirchéim sin miontréach, agus is é an corda D mion.

Is féidir le tríchorda a chumtar ar pé nóta den scála C mór.

Cineáil na Tríchordaí 

Chomh maith le mórchordaí is mionchordaí, tá tríchordaí méadaithe agus laghdaithe ann. Déannann na téarmaí sin cur síos ar an cáilíocht de chorda. 

Cumtar tríchordaí méadaithe le mórtréach ach le cúigeach méadaithe (nó mórtréach thar mórtréach). Tá miontréach agus cúigeach laghdaithe (nó miontréach thar miontréach) ag tríchordaí laghdaithe. Cuireann na rialacha sin i gcomhthéacs na cineáil tríchorda mínithe go dtí an phointe seo:

 Tríchorda mór: fréamh, mórtréach, cúigeach foirfe
 Tríchorda mion: fréamh, miontréach, cúigeach foirfe
 Tríchorda méadaithe: fréamh, mórtréach, cúigeach méadaithe
 Tríchorda laghdaithe: fréamh, miontréacht, cúigeach laghdaithe

Ceol
Patrún

Séard is patrún ann ná cló nó samhla a bhfuil mar toradh feidhmiúil ar chuid den cló féin (níos teibí agus níos fearr fós is tacar rialacha é) a bhfuil ar a chumas chuid de rud nó a iomlán a ghiniúint.

Ealaíon
14 Iúil

Is é an 14 Iúil an 195ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 196ú lá i mbliain bhisigh. Tá 170 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An Fhrainc - Fête Nationale nó quatorze juillet (Lá Bastille)

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1207 — San Eilís na hUngáire, naomh Críostaí
 1602 — Jules Mazarin, taidhleoir agus státaire Francach
 1896 — Buenaventura Durruti, Ainrialaí Spáinneach
 1896 — Patrick Gorry, polaiteoir Éireannach
 1911 — Eddie Babe Risko, dornálaí Meiriceánach
 1912 — Woody Guthrie, cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach (b. 1967)
 1913 — Gerald R. Ford, 38ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. 2006)
 1918 — Ingmar Bergman, stiúrthóir scannán (b. 2007)
 1960 — Jane Lynch, aisteoir Meiriceánach
 1960 — Kyle Gass, ceoltóir Meiriceánach
 1962 — Fidelma Healy Eames, polaiteoir Éireannach
 1964 — Jane Espenson, scríbhneoir agus léiritheoir teilifíse Meiriceánach
 1966 — Matthew Fox, aisteoir Meiriceánach
 1988 — James Vaughan, imreoir sacair
 1992 — Cillian Ó Buachalla, iománaí Éireannach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1086 — Toirdhealbhach Ua Briain, ard-rí (r. 1009)
 1817 — Germaine de Staël, údar Eilvéiseach
 1827 — Augustin Jean Fresnel, innealtóir agus fisiceoir Francach
 1881 — Billy the Kid, coirpeach (r. 1859)
 1914 — Máire Ní Shúilleabháin, múinteoir agus státseirbhíseach Éireannach
 1936 — Patrick Hogan, polaiteoir Éireannach
 1954 — Jacinto Benavente, scríbhneoir Spáinneach
 1955 — James Dolan, polaiteoir Éireannach
 1956 — Thomas Walsh, polaiteoir Éireannach
 1960 — Maurice de Broglie, fisiceoir Francach
 2019 — Pernell Whitaker, dornálaí Meiriceánach
 2022 — Bobby Aylward, polaiteoir Éireannach
 2022 — Ivana Trump, bean ghnó Sheiceach-Mheiriceánach

Tarluithe eile 
 1789 - Cuireadh tús le Réabhlóid na Fraince
 1933 - Sa Ghearmáin bhí gach páirtí polaitiúil sa tír coiscthe seachas na Naitsithe
 2015 - Bhí réiteach déanta ag An Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra i gcomhráití núicléach tar éis breis is deich mbliana taidhleoireachta.  Nuacht RTÉ]
0714
Iúil, 14
21 Iúil

Is é an 21 Iúil an 202ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 203ú lá i mbliain bhisigh. Tá 163 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Féile náisiúnta na Beilge

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1414 — Pápa Sixtus IV (b. 1484)
 1693 — Thomas Pelham-Holles, Príomh-Aire na Breataine
 1893 — Hans Fallada, scríbhneoir Gearmánach (b.1947)
 1899 — Ernest Hemingway, scríbhneoir agus iriseoir Meiriceánach (b.1961)
 1927 — John B. Keane, drámadóir, file agus scríbhneoir Éireannach (b.2002)
 1931 — Gene Fullmer, dornálaí Meiriceánach
 1943 — Edward Herrmann, aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach
 1943 — Michael Caton, aisteoir Astrálach
 1947 — Billie Young, scoláire agus gníomhaí pobail Meiriceánach
 1951 — Robin Williams, aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach  (b. 2014)
 1952 — John Barrosso, polaiteoir Meiriceánach
 1953 — David Ervine, polaiteoir i dTuaisceart Éireann (b.2007)
 1964 — Ross Kemp,  aisteoir Sasanach
 1964 — Steve Collins, Dornálaí Éireannach
 1966 — Sarah Waters, úrscéalaí Breatnach
 1970 — Aonghas MacNèill, polaiteoir Briotanach
 1970 — Jason Matthews, dornálaí Briotanach
 1975 — Cara Dillon, amhránaí Éireannach
 1978 — Josh Hartnett, aisteoir
 1984 — Liam Ridgewell, imreoir sacair Sasanach
 1984 — Sarah Greene, ban-aisteoir Éireannach
 1986 — Rebecca Ferguson, amhránaí Briotanach
 1989 — Chris Gunter, imreoir sacair Breatnach
 1991 — Lucy Spraggan, ceoltóir
 1993 — Cathal Barrett, iománaí Éireannach
 1993 — Luksika Kumkhum, imreoir leadóige Téalannach
 1999 — Rhys McClenaghan, gleacaí ealaíonta Éireannach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1796 — Raibeart Burns, file Albanach
 1944 — Claus Schenk von Stauffenberg, oifigeach Gearmánach (r.1907)
 1946 — Patrick Duffy, polaiteoir Éireannach
 1967 — Basil Rathbone, aisteoir Briotanach
 1986 — Timothy O'Connor, polaiteoir Éireannach
 1996 — Laxeiro, péintéir Spáinneach
 2004 — Edward Lewis, Bitheolaí (r. 1918)
 2017 — John Heard, aisteoir Meiriceánach
 2021 — Deasún Ó Máille, polaiteoir Éireannach

Tarluithe eile 
 1936 - Tús an léigir phoblachtaigh ar an Alcázar i dToledo

0721
Iúil, 21
3 Deireadh Fómhair

Is é an 3 Deireadh Fómhair an 276ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 277ú lá i mbliain bhisigh. Tá 89 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 An Ghearmáin - Tag der Deutschen Einheit

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1895 — Phelim Calleary, polaiteoir Éireannach (b. 1974)
 1913 — Dan Desmond, polaiteoir Éireannach (b. 1964)
 1916 — James Herriot (Alf Wight), tréidlia agus úrscéalaí (b.1995)
 1919 — James M. Buchanan, eacnamaí Meiriceánach (b. 2013)
 1925 — Gore Vidal, scríbhneoir Meiriceánach (b.2012)
 1928 — Erik Bruhn, damhsóir bailé Danmhargach (b. 1986)
 1937 — Cathal Coughlan, polaiteoir Éireannach (b. 1986)
 1938 — Pedro Pablo Kuczynski, Uachtarán Pheiriú
 1944 — Bob Riley, gobharnóir Alabama
 1954 — Stevie Ray Vaughan, giotáraí Meiriceánach (b.1990)
 1962 — Mark Tami, polaiteoir Breatnach
 1964 — Clive Owen, aisteoir Sasanach
 1969 — Gwen Stefani, amhránaí Meiriceánach
 1973 — Keiko Agena, ban-aisteoir Meiriceánach
 1973 — Ricardo Mayorga, dornálaí Nicearaguach
 1979 — James Heffernan, polaiteoir Éireannach
 1981 — Zlatan Ibrahimovic, imreoir sacair
 1984 — Ashlee Simpson, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach
 1994 — Kepa Arrizabalaga, imreoir sacair Spáinneach
 2004 — Jennifer Gadirova, gleacaí ealaíonta Briotanach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1896 — William Morris, ceardaí is file Sasanach (r. 1834)
 1940 — Manuel Azaña, polaiteoir Spáinneach (r.1880)
 1965 — Joseph Roddy, polaiteoir Éireannach (r. 1897) 
 1967 — Pinto Colvig, aisteoir (r. 1892)
 1967 — Woody Guthrie, cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach (r.1912)
 1971 — Seán Ó Riada, cumadóir Éireannach (r.1931)
 1994 — Dub Taylor, aisteoir Meiriceánach (r. 1907)
 1998 — Roddy McDowall, aisteoir Briotanach (r. 1928)
 1999 — Morita Akio, fear gnó Seapánach (r. 1921)
 2005 — Ronnie Barker, fuirseoir Sasanach (r.1929)
 2018 — Leon Max Lederman, fisicí Meiriceánach (r. 1922)

Tarluithe eile 
 1691 - Síníodh Conradh Luimnigh idir Pádraig Sáirséal agus an Ginearál Ginkell
 1962 - D'eisigh The Beatles a gcéad singil dár teideal Love Me Do
 1981 - D'éirigh príosúnaigh Phoblachtánaigh as an stailc ocrais a bhí ar bun acu i bPríosún na Ceise Fada i mBéal Feirste tar éis 7 mí nuair a bhásaigh deichniúr
 1995 - Éigiontaíodh O.J. Simpson ó dhúnmharú Nicole Brown Simpson agus Ronald Goldman

1003
Deireadh Fómhair, 03
Míochaine

Is éard is míochaine nó leigheas ann ná an eolaíocht a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann dochtúirí leighis. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná máinliacht, míochaine chliniciúil agus taighde míochaine.

Is dochtúirí leighis iad dochtúirí teaghlaigh nó cleachtóirí ginearálta agus nó saineolaithe leighis nó comhairleoirí araon. Tugtar dochtúir teaghlaigh ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad banaltra amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil.

Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. liacht bhan, leigheas análaithe, néareolaíocht, nó síciatracht), aois an othair (m.sh. péidiatraic (liacht leanbh) nó leigheas sean-aoise), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. máinliacht, raideolaíocht nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. paiteolaíocht agus raideolaíocht. Cnáimhseachas a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in eolaíocht shláinte, ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail. 

Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., altra (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in ospidéil.

Tá teiripithe eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe).

Eolaíocht
Creideamh

Is é is ciall le creideamh ná an córas tuisceana agus creidiúint a bhíonn ag duine nó ag pobal maidir le bunús an domhain, an saol i ndiaidh an bháis, agus tionchair diaga nó iar-dhaonna ar chúrsaí an tsaoil.

Is iad príomhchreidimh an domhain an Chríostaíocht (idir Chaitliceachas, Phrotastúnachas, Ceartchreideamh Gréagach, Rúiseach srl), Ioslam, an Giúdachas, an Hiondúchas, Wicca, an Búdachas, Siontó, an Sóróaistreachas, an Síceachas, agus creidimh thraidisiúnta, go minic le hiliomad déithe.

Deirtear gurbh iad na sean-Eabhraigh ar dtús a thug aitheantas don aon-diagacht, cé go raibh córas le Dia mhaith amháin ar bun i bhfad roimhe, m.sh., ag muintir na Peirse, .i. an Sóróaistreachas. Nuair a thug Dia na nEabhrach (Iáivé) an dlí do Mhaois, .i. na Deich nAithne, leag sé síos nach raibh ann ach an aon Dia amháin, agus nár chóir ómós a thabhairt do Dhia ar bith eile. As creidimh na nEabhrach, ar a dtugtar an Giúdachas, a spreag an Chríostaíocht in aimsir Chríost, agus an Muslamachas nó Ioslamachas in aimsir Mhahamad.

Sa seansaol, bhí a ndéithe féin ag gach cultúr nó tír, fiú ag na hEabhraigh. Ach le teacht na gcreideamh nua, ba mhinic a thugtaí págántacht nó ainmneacha drochmheasúla ar an gcóras creidimh agus diagachta traidisiúnta i gcultúr. Leanann an córas diagachta go minic i bhfoirm miotaseolaíocht, agus go minic nuair a thagann, mar shampla, an Chríostaíocht go cultúr nua, bíonn creideamh sa dá chóras ar feadh i bhfad, agus déanann an sean-chreideamh múnlú ar an gcreideamh, mar shampla i scéalta na naomh, agus i gceiliúradh féilte. Sampla de seo an vúdú i Háítí sa Chairib agus Candomblé sa Bhrasaíl, áit a bhfuil formhór na ndaoine ina gCríostaithe, ach a bhfuil creideamh agus cleachtadh fós ar nósanna agus déithe na hAfraice.

Bhí a gcóras diagachta féin ag na sean-Ghréagaigh, córas roinnte gaolta leis ag na sean-Rómhánaigh, agus ar ndóigh a gcóras féin ag na sean-Ghaeil.

Féach freisin   
 Creideamh in Éirinn

Tagairtí
Eolaíocht sláinte

Is é atá i gceist le hEolaíocht Shláinte, ná an eolaíocht a bhaineann leis an gcorp daonna, ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na galair sin a chur i gceart; Mar shampla: piollaí nó radaiteiripe, nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. 

Le dul ar aghaidh in eolaíocht shláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do thinnis éagsúla.

I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear bithcheimic, micribitheolaíocht, fiseolaíocht, anatamaíocht.

Go minic oibríonn dochtúirí leighis i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil.

Tagairtí 

Leigheas

Eolaíocht
Lá Fhéile Pádraig

Déanann pobal na hÉireann ceiliúradh ar an 17ú lá de Mhárta ar Lá Fhéile Pádraig (nó Lá ’le Pádraig uaireanta). Deirtear gur cailleadh Naomh Pádraig, aspal náisiúnta na hÉireann ar an dáta seo.. Déantar ceiliúradh ar chultúr, teangacha, spórt, reiligiúin agus ceol na tíre. Tá an fhéile Seachtain na Gaeilge mar chuid den cheiliúradh.

Déantar ceiliúradh ar Phádraig aon áit ar fud an domhain ina mbailíonn na hÉireannaigh le chéile. Ar na hócáidí is mó, áirítear an ceann i Nua-Eabhrac, ina mbíonn paráid ollmhór chuile bhliain, ó Ardeaglais Naomh Pádraig suas an 5ú Ascal (5th Avenue) agus ceann Bhaile Átha Cliath. Anois i mBaile Átha Cliath tá feachtas seachtaine ann chun an lá a cheiliúradh.

Pádraig 
Is é Naomh Pádraig a thug an Chríostaíocht go hÉirinn. Nuair a bhí Pádraic ina bhuachaill óg, fuadaíodh é óna bhaile dúchais sa mBreatain Bheag agus tugadh anall go hÉirinn é, áit ar chaith sé blianta ag sclábhaíocht, agus é ag tabhairt aire do thréad caorach agus muc ar Shliabh Mis i gContae Aontroma. Oíche amháin bhí brionglóid aige faoi phobal na hÉireann agus gur cheart dó dul ina measc agus a chreideamh a chraobhscaoileadh. Chuaigh Pádraic ar bhord loinge agus sheol sé ar ais abhaile. Nuair a bhí sé urnaithe ina shagart, bhí brionglóid eile aige ina bhfaca sé muintir na hÉireann ag glaoch ar ais air chun an Chríostaíocht a chraobhscaoileadh ann. Chaith Pádraic 40 lá agus oíche ag troscadh agus ag tréanas ar shliabh Mis i gCathair na Mart i gContae Mhaigh Eo.

St. Ceiliúradh Lá Phádraig in Éirinn
</center>

Nósanna 
 Téann na mílte chuig Cruach Phádraig ar thuras spioradálta.

Tagairtí 

Féilte
Féilte Críostaí
Féilte Éireannacha
Síciatracht

Is é atá sa síciatracht ná an chraobh den leigheas a bhaineann leis an meabhar agus le galar meabhar nó galar intinne. 

Tugtar síciatraí ar dhochtúir leighis a chleachtann síciatracht. 

Tugtar síceolaí ar dhuine a traenáladh i ngnáth-shíceolaíocht agus i síceolaíocht galra meabhar, de ghnáth gan traenáil sa leigheas. Tugtar néareolaí ar dhochtúr leighis a chleachtann le hothair a bhfuil galra néaracha orthu nach gnáthach galra intinne a thabhairt orthu, m.sh. titeamas, galar Pharkinson nó stróc.

Seachas galar meabhar ar nós schizophrenia nó mire thaghdach, bíonn freastal ag síciatrithe orthu siúd a mbíonn trioblóid míshuaimhneachas, trioblóid clainne, pósta nó cúpla orthu, chomh maith leo siúd a mbíonn dementia (gealtachas le cailliúnt scileanna agus cuimhne) nó mallintinneacht orthu.

Déanann síciatrigh áirithe speisialtiacht le hobair le gasúir agus leanaí, le sean-aoisigh, leo siúd atá trioblóid acu a bhaineann le drogaí nó le biotáille, nó leo siúd atá i dtrioblóid leis an dlí. Déanann cuid eile speisialacht ag obair le daoine a bhfuil tinnis coirp orthu, nó leo siúd atá i ndiaidh bheith i dtionóisc nó a raibh meall san inchinn acu a rinne dochar don inchinn.

Stair 
Cuireadh tús leis an gcóras rangú atá inniu againn ag deireadh an 19ú haois, nuair a rinne Kraepelin na Gearmáine idirdhealú idir mire thaghdach agus dementia praecox. Is éard atá i gceist le dementia praecox ná meabharghalar a thosaíonn go luath agus lena dtéann an duine i léig de réir a chéile, go minic le mealladh (delusion an Bhéarla) nó bréagchéadfaí (hallucinations an Bhéarla). Cuireadh leis an obair seo nuair a scríobh faoin hebephrenia agus Kahlbaum faoin katatonia. Freisin, rinne Schneider cur síos an-úsaideach ar siomptaim an dementia praecox, cur síos a húsáidtear go dtí an lá atá inniu ann. scitsifréine (Schizophrenia) an t-ainm a thugtar inniu ar an gcuid is mó díobh siúd a mbíodh dementia praecox orthu.

Ba á Sigmund Freud a chuir an sícanailís ar bun i Vín na hOstaire ag tús an 20ú Aois, córas teiripe a bhí an-tábhachtach i bhforbairt na síciatrachta, agus a bhaintear feidhm fós as, go háirithe ag teiripithe agus ag dochtúirí príobháideacha. 

Ar feadh i bhfad ina dhiaidh sin, ní raibh mórán leigheas cheart ar mheabhar ghalar, ach an duine a bhí tinn a chur in ospidéal nó in institiúd eile. Ach 'sna 1950aí, thángathas ar chlorpromazine , nó Largactil, sa bhFrainc, an chéad cheann des na drogaí frith-mhire, agus chuir sé sin athrú mór ar chleachtadh an síciatracht.

In Éirinn 
In Éirinn, i ndiaidh traenála ghinearálta san ollscoil i ndámh an leighis, is gá traenál ar feadh 4-6 bhliana sa bhreis agus scrúdaithe Choláiste Ríoga na Síciatraithe a phasáil chun cleachtadh mar chomhairlitheoir síciatrach.

Tagairtí

Neamhoird mheabhracha
Leigheas

Speisialtachtaí Leighis
Síceolaíocht chliniciúil
Canáil Erie

Canáil a cheanglaíonn abhainn an Hudson is ea Canáil Erie, gar do Albany, agus a thrasnaíonn Stát Nua-Eabhrac go Loch Erie, ceann des na Locha Móra ar theorann Cheanada agus Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí an-tábhacht ag an chanáil le forbairt Chathair Nua-Eabhrac, mar gur féidir loingeas a sheoladh ón gcathair sin an bealach ar fad go Chicago agus ar fud na Locha Móra ina dhiaidh a thógáil.

Stair

Tógáil 
Bhí innealtóir Éireannach darbh ainm Christopher Colles ar na daoine is túisce (1786) a mhol an chanáil a thógáil. Agus an fear is mó a bhí taobh thiar den tionscnadal, De Witt Clinton, Gobharnóir N.Y., Éireannach ab ea a shean athair.

Thosaigh an obair ar an gcanáil in 1817 agus de réir Carl Wittke "We Who built America." bhí breis agus 3000 Éireanach ag obair uirthi in 1818. Mhéadaigh faoi dhó ar an uimhir sin gach bliain ina dhiaidh sin..  

Sul ar tosaíodh ar an gcanáil, chaith suirbhéir darbh ainm Canvass White tamall i Sasana ag féachaint ar na canálacha a tógadh ansan. Casadh innealtóir tógála darbh ainm J.J. McShane air agus d’éirigh cairdeas eatarthu. Dob as Tiobrad Arann dó agus bhí slua Éireannach ag obair faoi. D’éirigh le White, McShane agus a fhoireann a mhealladh anall go Nua-Eabhrac. Ansan thosaigh sé ag earcú in Éirinn. Tháinig na mílte agus d’fhágadar a rian ar an dtír. D’fhan cuid acu sna bailte beaga agus móra a d’fhás suas ann. Mhéadaíodar ar dhaonra Albany, Troy, Utica, Syracuse, Rome, Auburn, Rochester, Lockport, agus Buffalo.

Lean sagairt mhiseanacha na hoibrithe ag léamh aifrinn agus ag éisteach faoistine. Pinginí na n-oibrithe a thóg na céad teampaill Chaitliceacha i dtuaisceart Nua-Eabhrac. As an obair san d’fhás deoisí Albany, Buffalo agus Rochester.

Lá oscailte 
Ar 26 Deireadh Fómhair 1825, osclaíodh an chanáil go hoifigiúil. Bhí an Gobharnóir DeWitt Clinton i mBuffalo don ocáid. Bhí paráid mhór acu go ceann na canála agus chuaigh De Witt Clinton ar bord báirse agus thosaigh ceithre chapall ghlasa á tharraingt síos an chanáil. Ar bord an bháirse bhí dhá shoitheach lán d’uisce ó Loch Erie agus bhíodar chun an t-uisce a thabhairt go Nua-Eabhrac ar an mbád agus é a chaitheamh sa bhfarraige. Nuair a d’fhágadar Buffalo scaoileadar gunna mór. Leath mhíle síos an chanáil bhí gunna eile agus nuair a chuala an gunnadóir an chéad cheann scaoil sé an tarna ceann agus mar sin de síos go dtí Nua-Eabhrac. Bhí 1812 gunna ar fad réitithe acu. Thóg sé 81 nóiméad chun an dea-scéala a chur go Nua-Eabhrac.

Taisteal 
Nuair a oscalaíodh an chanáil idir Albany agus Loch Erie i 1825, ba cheann de iontaisí móra an domhain í. D’fhéadfadh bád, anois, dul ó Nua Eabhrach go dtí na Locha Móra. Ní raibh an bóthar iarainn fós ann agus mar sin bhí ana éileamh ar na báid chun daoine agus earraí a iompar. 

Chosain ticéad den chéad ghrád $4 ó Nua-Eabhrac go Albany agus ó Albany go Buffalo $14. Thóg an t-aistear sin tuairim is sé lá (thóg an cóiste coicís ar bhóithre garbha Nua-Eabhrac).

Féach freisin 

 Na Lochanna Móra

Tagairtí 

Nua-Eabhrac (stát)
Aibhneacha Mheiriceánacha
Canálacha
Néareolaíocht

Tugtar néareolaíocht ar an roinn sin den leigheas a bhaineann le tubaistí agus galair a bhaineann leis na gcillín néarach (néaróg). Tugtar néareolaí ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar othair a bhfuil galra néaracha orthu, m.sh. titimeas, galar Parkinson nó stróc.

In Éirinn, i ndiaidh traenála ghinearálta san ollscoil i ndámh an leighis, is gá do dhochtúir traenáil ar feadh 4-8 bliana sa bhreis agus scrúdaithe ar an néareolaíocht a phasáil le bheith ina chomhairleoir néareolaíochta.

Is roinnchuid den néareolaíocht an néarafiseolaíocht, a bhaineann le tomhais agus patrúin an imeachta sna cillíní néaracha.

 
Speisialtachtaí Leighis