joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Claonchló

Íomhá is ea claonchló ina bhfuil scála na dton bunoscionn i leith an bhunradhairc, an geal macasamhlaithe ina dhorcha agus an dorcha ina gheal. I gclaonchló daite macasamhlaítear gach dath sa bhunradharc ina dhath comhlántach. Nuair a nochtar scannán i gceamara bíonn íomhá claonchló air tar éis a phróiseála, agus déantar cló dearfach uaidh sin chun pictiúr an bhunradhairc a tháirgeadh. 

Grianghrafadóireacht
Claonmhéadar

Ionstraim suirbhéireachta láimhe, a dtugtar leibhéal Abney air freisin. Úsáidtear é chun uillinn claonáin a thomhas trí bholgán leibhéil ar chiorcal grádaithe a dhéanamh comhthitimeach le sreang i bhfeadán treorach.
Clapsholas

Is éard is clapsholas nó breacsholas ann ná an tréimhse bheag ama díreach tar éis dul síos na Gréine istoíche, agus an tréimhse bheag díreach roimh éirí na Gréine ar maidin. 

Sainmhnínítear tús nó críoch leis an gclapsholas sibhialta nuair a bhíonn an Ghrian 6° faoi bhun áitiúil na spéire, leis an gclapsholas mairnéalachta nuair a bhíonn an Ghrian 12° faoi bhun na spéire, agus leis an gclapsholas réalteolaíochta nuair a bhíonn an Ghrian 18° faoi bhun na spéire.

Oíche
Infheictheacht
Codanna an lae
Clár fógraí Idirlín

Saghas clár leictreonach fógraí a bhíonn ar fáil i líonraí cumarsáid sonraí, go príomha iad sin a cheanglaíonn institiúidí acadúla. Feidhmíonn an córas seo mar óstach d'fhógraí comhdhálacha is cruinnithe acadúla, páipéir theicniúla, agus fiú cláir bogearraí. De bhrí go bhfuil an tIdirlíon uiledhomhanda, léitear na fógraí ar fud an Domhain. 

Idirlíon
William Clark

Taiscéalaí a rugadh i gCaroline, Virginia ab ea William Clark (1 Lúnasa 1770 – 1 Meán Fómhair 1838). Comhcheannaire le Meriwether Lewis ar an gcéad aistear fillte trasna na Stát Aontaithe ón Aigéan Atlantach go dtí an tAigéan Ciúin (1804-1806).

Daoine a rugadh i 1770
Básanna i 1838
Taiscéalaithe Meiriceánacha
Clárú gnásúil

Saghas cláraithe do ríomhairí ina leagtar amach na ráitis a thugann na treoracha don ríomhaire chun oibríochtaí a dhéanamh ar shonraí, agus ansin na sonraí a bhíonn le próiseáil, in ord a ngníomhaithe. Samplaí de theangacha mar seo is ea Fortran is Pascal.

Teangacha ríomhchlárúcháin
Clatráit

Ábhar ina ngabhtar móilín de shaghas amháin (an t-aoi) i scoilteanna i maitrís móilín eile (an t-óstach) gan naisc cheimiceacha ar leith. Cumann na triathgháis is hidreacarbóin áirithe (na haíonna) a leithéid le huisce (an t-óstach) ag sealbhú cuas i struchtúr oscailte oighir.
Cleiméatas

Ball de ghné plandaí adhmadacha dreaptha atá dúchasach do na réigiúin mheasartha. Na gais ramhar, cosúil le liana uaireanta. Na duilleoga cleiteach, taobh thíos an ghais íogair, ag feidhmiú mar theannóg, agus ag lúbadh thart ar thacaí nuair a dhéanann tadhall leo. Na bláthanna le 4 pheiteal/ iombhláth-theascán; na stíleanna fada clúmhach ag cabhrú i scaipeadh na síolta ag an ngaoth, ag cur cuma bhán liath ar na síolchinn. Bíonn bláthanna gealdaite ag an-chuid de na foirmeacha a shaothraítear i ngairdíní.

Plandaí
Cleiteach (ainmhí)

In ainmhithe is éin, cur tréimhsiúil an fhionnaidh (i mamaigh) nó na gcleití (in éin). Bíonn sé céimseach i gcuid mhaith éan agus ní chuireann isteach ar eitilt, ach in éin ar leith (lachain, mar shampla) cailltear na cleití eitilte uile ag an am céanna agus bíonn an t-éan gan eitilt go sealadach. Tugtar eicdís ar chur an chumhdaigh chrua sheachtraigh (an t-eiseachnámharlach) in artrapóid. 

Craiceann
Eiteolaíocht
Cleiteach (planda)

Is é rud is cleiteach ann ná cruth duilleoige i bplandaí atá roinnte i gcuid mhaith maothán nó duilleoigíní in dhá líne urchomhaireacha ar feadh an ghais. I nduilleoga déchleiteacha bíonn na duilleoigíní féin cleiteach.
Cliathánachas

Saintréith na hinchinne daonna ina mbíonn an dá leath den inchinn oiriúnaithe d'fheidhmeanna difriúla, speisialtachtaí leathsféaracha. Sa chuid is mó de chiotóga is deasóga, bíonn an leathsféar clé oiriúnaithe d'fheidhmeanna teanga, labhairt, tuiscint, léamh is scríobh. Bíonn an leathsféar deas oiriúnaithe do bhrath patrún casta, idir radharcach (mar shampla, aghaidheanna) is tadhlach. De ghnáth feidhmíonnn an dá leathsféar as lámh a chéile, ag tarchur eolais sa dá threo eatarthu féin trí cheangail chasta san inchinn.
Clingireacht

Ealaín ina mbaintear ceol as cloig, cloig eaglaise go príomha. Tá dhá bhealach chuige seo: an chlingireacht eagraithe ina dtarraingíonn baill foirne na téada a ghluaiseann na teangacha sna cloig de láimh, nó an clogra ina mbíonn méarchlár ceangailte leis na teangacha ar féidir le duine aonair é a oibriú.
Clingireacht eagraithe

Foirm clingireachta a shaothraigh Fabian Stedman i Sasana sa 17ú céad. Bíonn foireann clog i dtúr eaglaise, de ghnáth, agus gach ceann tiúnta go difriúil óna chéile. Clingtear iad in iomalartuithe éagsúla ionas nach bhfuaimnítear aon seicheamh (nó athrú) ar leith ach uair amháin. Foireann clingirí a dhéanann é seo. I bhfoireann 8 gclog ag clúdach an scála dhiatonaigh, is féidir 40,320 athrú ar leith a chlingeadh. Tógann cling de thimpeall 5,000 athrú timpeall 3 uair an chloig.
Cliostrón

Is éard is cliostrón ann ná folúsfheadán líneach-bhíomach speisialta ina ndírítear léas leictreon le sraith leictreoidí chun dul trí shraith de logathshonadóirí leictreonacha. Athraíonn na hardvoltais ar na hathshonadóirí luas na leictreon. Úsáidtear cliostróin mar aimplitheoirí, ag minicíochtaí micreathonnta agus raidió, chun comharthaí tagartha le chumhacht-íseal le haghaidh glacadóirí sárheitridíneacha agus chun tonn iompróirí ard-chumhachta araon a tháirgeadh, agus freisin mar fhórsa tiomána i gcomhair luasairí cáithníní nua-aimseartha.

Leictreonléas
Teicneolaíocht mhicreathonnach
Luasairí cáithníní
Folúsfheadáin
Aireagáin Meiriceánacha
Cliteal

An diallait nó an chuid bhorrtha fhaireogach de chraiceann péist talún nó súmaire. Tagann sé i bhfeidhm le linn atáirgthe, agus bíonn freagrach as cruthú an chocúin a chuimsíonn na huibheacha.
Cló dubh

Stíl scríbhneoireachta a bhí an-choitianta sa Mheánaois, bunús na samhlacha luatha do chló na gclódóirí sa Ghearmáin. Tugtar cló Gotach air. Bhí na línte is na fo-línte uile sna litreacha gar do bheith díreach. 

Clónna
Clóáca

I speicis áirithe (mar shampla, péisteanna is éin), réigiún foirceannta na putóige. Osclaíonn conair an bhia, córas an fhuail is córas an atáirgthe uile isteach sa chlóáca, agus folmhaíonn a dtáirgí trí chomhoscailt amháin. Ní mar sin a tharlaíonn i mamaigh phlacainteacha.
Clóbh

Crann síorghlas a fhásann 12 m ar airde. Dúchasach don Indinéis, ach fástar i dtíortha eile é. Na duilleoga lansa-chruthach, na bláthanna buí ceathairpheitealach i gcrobhaingí foirceannta. Triomaítear bachlóga na mbláthanna chun an spíosra clóbh a tháirgeadh.

Plandaí
Clóbhualadh

Foirm priontála ina gcuirtear an íomhá atá le priontáil mar rilíf ar dhromchla miotail nó adhmaid agus a n-aistrítear í mar chló dúigh ar an mbun priontála, páipéar de ghnáth. Chun go mbeidh an cló inléite ó chlé go deas, ní mór go mbeidh an íomhá atá le priontáil iompaithe droim ar ais. Cruthaítear an íomhá seo as cló is bloic léirithe. Go luath sa 20ú céad saothraíodh na córais línechló is aonchló chun leagan amach an chló a uathoibriú, trí mhéarchláir a úsáid chun línte cló nó slugaí a theilgean (i línechló) nó carachtair aonaracha a eagrú i líne (in aonchló). I gcórais níos nua-aoisí, déantar plátaí plánacha nó cuaracha chun leathanach iomlán nó sraith leathanach a tháirgeadh. Faoi seo, áfach, tá liteagrafaíocht aischló curtha in ionad an chlóbhuailte beagnach go hiomlán.
Cloch bheo

Planda ilbhliantúil atá dúchasach do dheisceart na hAfraice agus oiriúnaithe do choinníollacha tirime fásaigh. Péire amháin duilleog bliantúil, ata go mór le huisce agus cónasctha beagnach go hiomlán. Fásann an bláth, atá cosúil le nóinín, idir na duilleoga. Baineann gach saghas le saghas ar leith carraige, agus bíonn na bláthanna daite cosúil lena charraig féin. Sampla tearc d'aithris planda is ea é seo.

Plandaí
Cloch fhola

Cineál cailceadóin, ar grianchloch mhínghráinníneach é. Dúghlas, breactha le dearg.
Clocha fuail

Cruthú calcalas sna duáin, sna húiréadair is/nó sa lamhnán. Salainn fosfáite, carbonáite is ocsaláit chailciam, maignéisiam is amóiniam is mó a bhíonn iontu. Bíonn claonadh ann iad a chruthú nuair a bhíonn an fual tiubhaithe, mar shampla i gcás díhiodráitithe. Fachtóirí eile a chuireann leis an gclaonadh seo is ea tiúchan ard cailciam is ocsaláite sa chothú agus fachtóirí géiniteacha clainne. Faightear clocha aigéid úraigh nuair a bhíonn gúta ag duine, agus clocha cistín i gcás an ghalar tearc cothaithe cisteanúire. Is féidir go ngreannóidh clocha mar seo an chonair úiríneach, go dtarlóidh rith fola dá mbarr agus ionfhabhtú sna duáin. Nuair a bhíonn clocha san úiréadra, bíonn pianta géara ag duine ina dhroim is na cliathán. Uaireanta tagann siad amach uathu féin, agus uaireanta eile is gá iad a bhriseadh le tonnta turrainge ultrafhuaime, próiseas a dtugtar lititripse air.
Clocha sneachta

Cnapanna oighir a thiteann thar réigiún réasúnta teoranta in aimsir the ag tús stoirm toirní. Séidtear braon báistí suas, reonn, agus déanann núicléas cloch sneachta. Iompraítear núicléis mar seo suas is síos ag gaotha clampracha, iad ag fás de réir a chéile go mbíonn trom a dhóthain chun titim ar an talamh.
Clóchur léasair

Modh clóchurtha a úsáideann clódóirí tráchtálacha, cosúil le hoibriú an phrintéara léasair. Tarraingítear na graificí is na carachtair le léasar faoi rialú an ríomhaire ar scannán bróimíde. Úsáidtear an scannán seo chun an pláta liotagrafach a eitseáil, agus uaidh sin déantar na cáipéisí is gá a chlóbhualadh.
Clóchuradóireacht

Ullmhú cló (téacs) le haghaidh a chlóbhuailte. Ba réabhlóid i dtáirgeadh leabhar é ceapadh an chló inghluaiste sa 15ú céad san Eoraip. Chuireadh clóchuradóirí na carachtair aonaracha miotail in eagar de láimh (ag roghnú na gceannlitreacha ó chás uachtair os a gcomhair, na litreacha beaga ó chás íochtair). Ba cheird oilte ardomóis í. Sa 19ú céad tháinig modhanna a bhí bunaithe ar mhiotal te chun cinn, línechló is aonchló. Próisis uathoibríocha den chuid is mó ab ea iad, agus dhéantaí an cló a roghnú is a eagrú le méarchlár a rialaigh teilgean an mhiotail leáite chun gach líne cló a dhéanamh, líne i ndiaidh líne, agus na spásanna á gceartú an t-am ar fad. Sa chóras nua-aoiseach, liteaghrafaíocht aischló, déantar íomhánna le litreacha, siombailí, pictiúir is dearaí a leagan amach ar dtús i ríomhaire agus ansin a aistriú chuig páipéar nó scannán fótamhothálach. Sa ríomhaire a bhíonn na roghanna cló, siombailí is eile, agus dearadh an leathanaigh le breathnú, le ceartú nó le modhnú ar an scáileán go luath sa phróiseas.
Printéir léasair

Printéir ina n-úsáidtear léasar beag chun na carachtair is na léaráidí a tharraingt, rud a dhéanann luchtíomhá ar dhromchla fótaisheoltach. Cruthaítear an íomhá dheiridh ansin díreach mar a dhéanann an printéir xéaragrafach. Déanann sé cló ar ardchaighdeán, agus is réasúnta saor na printéirí seo anois. Soláthraítear iad mar phrintéirí daite freisin.
Clódóireacht

Is éard atá i gceist le clódóireacht ná teicníochtaí chun íomhá (le focail, léaráidí is/nó íomhá theibí le dathanna éagsúla inti) a leagan ar bhun éigin i sraith cóipeanna comhionanna. De ghnáth, is páipéar an bun agus is dúch an t-ábhar daite. Is iad na príomhtheicníochtaí ná rilíf (litirphreas is fleisceagrafaíocht), plánagrafaíocht (liotagrafaíocht), agus inghearradh nó intaglio (greanphriontáil, greanadóireacht, turbhior, meisitint, eitseáil). Is é litirphreas an fhoirm is seanda, agus cuid mhaith de stair na clódóireachta, is í stair an litirphreasa í. Braitheann an teicníocht seo ar chló is bloic inaistrithe adhmaid agus brú sa phreas chun an dúch a aistriú go sásúil ón gcló don pháipéar. Is dócha gur thosaigh an chlódóireacht sa tSín sa 6ú céad, chun téacsleabhair i gcomhair scrúduithe is téacsanna Búdacha a chur ar fáil. Bhí nuachtáin sa tSín timpeall 860 AD. Is iad na leabhair clóbhuailte is seanda an Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra (Sútra Diamantach, 868) a rinne Wang Jie, agus 120 imleabhar de chlasaicí Confúicis (932-953). Saothraíodh plátaí miotalacha san 11ú céad, agus cló inghluaiste miotalach timpeall 1050. Is dócha gur fhoghlaim an Eoraip mar gheall ar chlódóireacht ó na hArabaigh, nó b'fhéidir ó bhloc-chlódóireacht na hÉigipte a bhí ar siúl faoi 1300. Tá samplaí de bhloc-chlódóireacht Eorpach ó 1375 ar fáil fós. Thosaigh Gutenberg ag clódóireacht i 1436, agus Caxton i 1475. Feabhsaíodh an preas adhmaid leis an bpreas Ollannach a tugadh isteach i Meiriceá i 1639. Tháinig an chéad phreas iomlán miotalach, an Stanhope, in ionad an phreasa Ollannaigh i 1795. Rinneadh feabhsuithe forchéimnitheacha ar an bpreas sa 19ú-20ú céad, chun priontáil ar dhá thaobh an pháipéir, le dhá dhath, ar luas níos mó (i meaisíní le pláta cuartha), agus eile. Ag tús an 20ú céad tháinig seachliteagreafaíocht ar an bhfód, ag éirí an-choitianta. Géaraíodh na modhanna clóchuradóireachta: saothraíodh modhanna a bhí bunaithe ar scannáin, agus ansin ar ríomhairí, ionas go bhfuil ceird na clóchuradóireachta imithe i léig ach ar éigin. Déantar an páipéar a láimhseáil ar bhealaí éagsúla freisin, ina leathanaigh nó ó rollaí leanúnacha, agus is féidir an ceangal is an bearradh a dhéanamh go huathoibríoch faoi rialú ríomhaire den chuid is mó. 

Clódóireacht
Cáipéisí
Clog (clingire)

Soitheach cuasach cré-umha nó ábhair eile a chritheann nuair a bhuailtear é chun fuaim choimpléascach chlingíneach a dhéanamh. Má dhéantar an clog a thiúnadh, is féidir nóta ceoil d'airde ar leith a chloisteáil uaidh. Tá cloig, ar chruthanna is méideanna éagsúla, in úsáid le níos mó ná 4,000 bliain. B'fhéidir gurb é clog ollmhór an tSáir, an Tsarsky Kolokol sa Chreimil i Moscó, an ceann is mó ar Domhan, 6.9 m ar trastomhas is 200 tonna meáchain. Cruth cupáin bun os cionn atá ar an bhfathach seo, agus buailtear é le teanga atá crochta istigh ann. I gcásanna eile (na cloig mhóra i dteampaill Bhúdacha, mar shampla) buailtear an clog le slat throm chothrománach ar an taobh amuigh.
Clog bitheolaíoch

Meicníocht bhitheolaíoch intreach is bun le pé tréimhsiúlacht nó spleáchas ar am atá in iompar orgánaigh bheo. Tá clog mar seo i ngach bean, ar a dtugtar an timthriall míosta, a rialaíonn ubhsceitheadh. I bplandaí tá cloig a stiúrann dúnadh is oscailt na bpeiteal. Tá cloig i mbeagnach gach gné a stiúrann an mheitibileacht de réir timthriall 24 uair, le lá geal i ndiaidh oíche dorcha, timthriall ar a dtugtar an rithim laethúil. Nuair a thaistealaíonn duine i bhfad i gcéin bíonn deacracht ag a chlog bitheolaíoch intreach teacht leis an am áitiúil, agus bíonn sé ag iarraidh cur ina luí air dul a chodladh nuair atá na daoine ón áit sin ina ndúiseacht ag obair. Má dhéanann sé iarracht gan aird a thabhairt ar a chlog intreach, ní thagann a thál hormón lena chuid oibre, agus éiríonn sé mí-éifeachtach tuirseach. Tugtar tuirse aerthurais ar na siomptóim seo. De réir dealraimh stiúrann an hormón meileatóinin an clog bitheolaíoch, chomh maith leis na comharthaí ón reitine. Táirgtear an hormón seo san fhaireog bheag i lár na hinchinne ar a dtugtar an pineálach, agus is amhlaidh a spreagann an dorchadas a tháirgeadh is a choisceann an solas é. Is féidir breis meileatóinine a úsáid chun iarmhairt dhíreach an tsolais ar an reitine ar an gclog bitheolaíoch a shárú nó a mhoilliú. Tá piollairí le dáileog den hormón seo á mhonarú, a bheidh iontach chun teacht i gcúnamh ar thaistealaithe a bhíonn cráite ag tuirse aerthurais, meastar. Beidh siad fiúntach freisin do na daill, daoine neamhchodlatacha, agus daoine a bhíonn ciaptha ag lagar spride geimhridh.
Clog gréine

Gaireas chun imeacht an ama a léiriú ón scáth a chaitheann snáthaid (réad soladach, slat nó pláta triantánach greamaithe leis an diail) ar scála grádaithe ar an diail. Is eol go raibh a leithéid in úsáid timpeall 300 RC. Le forbairt na matamaitice sa Ghréig tháinig dearaí an-chríochnúla in úsáid. Tugadh cloig gréine ar ais sa Mheánaois, ceapadh an-chuid cineálacha nua, agus saothraíodh an teoiric fúthu gur cuireadh as faisean iad le ceapadh na gclog meicniúil sa 17ú-18ú céad.
Clog oíche

Sa réalteolaíocht, ionstraim ar aon dul le clog gréine, ina bhfuil géag is teasc, a d'úsáidtí chun an t-am áitiúil a dhéanamh amach istoíche. Déantar an ghéag a ailíniú leis an Réalta Treorach sa Chamchéachta, agus ansin léitear an t-am ón scála grádaithe ar an teasc.
Clogfheadáin

Sraith d'fheadáin mhiotalacha, gach ceann tiúnta d'airde ar leith, agus iad go léir crochta i bhfráma mór. Buailtear iad le tuairgnín gairid chun fuaimeanna clog a dhéanamh i gceoldrámaíocht is ceol foirne.

Tagairtí 

Cnaguirlisí
Clóghrafaíocht

Dearadh foirmeacha na litreacha le húsáid mar chló-aghaidheanna, agus roghnú na gcló-aghaidheanna i gcomhair cáipéisí clóchurtha. Bíonn an-chuid feidhmeanna i gceist (leabhair, nuachtáin, stáiseanóireacht, fógraí, billí láimhe is eile), an-chuid innealra clóchuir, agus cuid mhaith meán (clóbhualadh, scannáin, teilifís, ríomhairí). Ainmnítear cuid de na cló-aghaidheanna as a gceapadóirí, cosúil le Baskerville is Franklin. Dhear Stanley Morison an chló-aghaidh choitianta Times New Roman i 1932 i gcomhair athdhearadh nuachtán an Times. Is clóghrafadóir cáiliúil é Hermann Zapf a dhear na cló-aghaidheanna Palatino, Optima is eile. Dearadh Helvetica, cló-aghaidh choitianta gan trasnáin, do chomhlacht Haas san Eilvéis. Nuair a bhíonn cló-aghaidh á roghnú le húsáid bíonn a galántacht, a hoiriúnacht is a soléiteacht san úsáid sin le measúnú. Roinntear cló-aghaidheanna ina dhá roinn: iad sin le trasnáin (stríoca gearra trasna ag barr is bun na litreacha), agus iad sin gan trasnáin. Taobh istigh de na ranna seo bíonn difríochtaí maidir le hairde, stíl an trasnáin, meáchan (nó duibhe), agus uillinneacha na gcuar. Cuireann gach ceann acu seo isteach ar chuma na litreach, cuma an leathanaigh, agus fad na cáipéise clóbhuailte. 

 
Clódóireacht
Dearadh
Dearadh grafach
Cumarsáid
Clogra ganganna

Sraith de ghanganna cabhartha tiúnta, leagtha amach go cothrománach i líne nó ciorcal, a sheinneann seinnteoir amháin nó níos mó le bataí. Feictear iad i ngrúpaí ceoil in oirdheisceart na hÁise go háirithe.
Cloichshneachta

Foirm chomhdhlúthaithe ina bhfuil liathróidí is giotaí beaga oighir de thrastomhas timpeall 5 cm. Tagann sé le chéile de ghnáth le sruthanna comhiompair ag éirí go tapa san atmaisféar ag domhanleithid ísle, nó fronta fuar ag dul thart ag domhanleithid mheasartha. Go minic déanann stoirmeacha díobh an-díobháil do bharra, tithe is talamh.
Cloigín

Ciaróg mhór scothdhubh. 24 mm ar fhad is é fásta. Cumhdaigh na sciathán eitreach, cnapadharcáin. Beireann sé uibheacha i dtolláin faoi bhualtrach bó is capaill. Itheann na larbhaí bána feolmhara an bualtrach. 

Feithidí
Cloigín gorm

Luibh bheag le bleib is ea an cloigín gorm a athnuaitear gach bliain, dúchasach d'iarthar na hEorpa. Na duilleoga beiltchruthach, an bláthra aontaobhach. Na bláthanna 1.5-2 cm ar leithead, clogchruthach cromtha, gorm ach uaireanta scothbhándearg nó bán. Go minic déanann sé coilíneachtaí ollmhóra i gcoillte is ar bharr aillte.

Plandaí
Cloigneach

Bláthra samplach de chlann na nóiníní, le cuid mhaith bláithíní gan ghais dlúite i ngabhdán leata, agus brachtanna ag déanamh cupáin ina dtimpeall. Go minic bíonn na bláithíní de dhá shaghas: bláithíní beaga teisce sa lár, agus bláithíní gathacha cosúil le peitil ar an imeall timpeall. Bíonn an dealramh ar an mbláthra iomlán gur aon bhláth amháin é.
Clóireile

Cineál alga ghlais éagluaistigh aoncheallaigh ina bhfuil clóraplast cupánchruthach, atá an-choiteann i ngnáthóga fionnuisce.
Clóirídí

Comhdhúile ina bhfuil clóirín, go príomha iad sin ina bhfuil an t-ian Cl-. Is clóiríd sóidiam, Na+Cl-, gnáthshalann.
Cloisonné

Modh cruanta ar mhiotal, agus uaireanta ar cheirmeacht, ina ranntar na réimsí difriúla datha le sreanga miotalacha sádráilte don dromchla atá le maisiú. Ba theicníocht de chuid an chianoirthir go príomha é, ach úsáideadh go minic in ealaín na Biosáinte is na Meánaoise é.
Clón

Cóip ghéiniteach d'orgánach ar leith a cruthaíodh trí atáirgeadh neamhghnéasach atá i gclón. Chuige seo spreagtar an núicléas i gcill shómatach as colainn an tuismitheora aonair chun é féin a dheighilt. De bhrí go bhfaigheann sé a ghéinte go léir mar oidhreacht ó thuismitheoir amháin, is ionann leis an tuismitheoir sin é ar bhonn géiniteach. 

Is clónú a dhéanann na plandeolaithe i nódú plandaí. 

Trí chlónú a atáirgeann baictéir, víris is orgánaigh aoncheallacha eile.

Biteicneolaíocht
Sa bhith-theicneolaíocht nua-aoiseach is féidir siogóit a chlónú, agus uaidh sin an-chuid ainmhithe ionanna feirme a tháirgeadh.  Sa bhliain 1996, d’fhionn Ian Wilmut agus a chomhghleacaithe in Institiúid Ros Linne i nDún Éideann dóigh le caora a chlónáil. Rugadh an chéad chlón riamh as cill aosach (cill shómatach nó traschur núicléas cille sómaí), an chaora Dolly. ar 5 Iúil 1996.
Fógraíodh an t-éacht seo den chéad uair ar 22 Feabhra 1997. Rinneadh clónáil ar chaora, ubh tógtha ó chaora Dolly (ainmníodh as Dolly Parton í) agus caora úr a chothú uaithi, caora a bhí ar gach uile dóigh mar aon leis an mháthair.

Sa chás sin bhain siad an núicléas amach as cill shómatach agus chuir isteach in ubhán neamhthoirchithe (ar baineadh a núicléas féin amach as roimhe sin) é. D'fhás an chill seo i saothrán, baineadh amach na cealla luatha iníne agus ionchlannaíodh iad i máithreacha óstacha.

DNA
Úsáidtear an téarma clónú móilíneach i dteicneolaíocht DNA athchuingrithe nuair a chuirtear píosa DNA eachtrannaigh isteach i gcrómasóm saorga baictéarach (plasmaid) agus a dheighleann an t-iomlán (rud a chlónaíonn an píosa DNA eachtrannaigh).

Eitic leighis
Chuir Comhairle na hEorpa toirmeasc ar chlónú daonna i 1998. Ach, in ainneoin an imní maidir le heitic na ceiste, tugadh ceadúnas d'Ollscoil Newcastle i Sasana i 2004 suthanna daonna a chlónú.

Féach freisin 

 Innealtóireacht ghéiniteach

Tagairtí

biteicneolaíocht
Cealla
Clónáil
Clón (ríomhaireacht)

Sa ríomhaireacht, crua-earraí nó bogearraí a dhéanann comhlacht amháin mar aithris iomlán, ó thaobh iompair de, ar earraí a cheap comhlacht eile ar dtús. De ghnáth bíonn siad deartha go cliste chun teorannuithe paitinne is ceadúnais a sheachaint.
Clórafluaracarbóin

Is é atá i gceist le clórafluaracarbón ná comhdhúil shaorga cheimiceach (CFC) a úsáidtear mar ábhair cuisnithe i gcuisneoirí is córais aerchóirithe, ábhair tuaslagtha is tiomána in aerosóil, agus i ndéanamh cúrphlaisteach cosúil le polaisteiréin. Nuair a sceitear CFCanna san atmaisféar, snámhann siad suas gan aon athrú tríd an trópaisféar agus tiubhaíonn sa strataisféar. Ansin imoibríonn solas na Gréine orthu, rud a scoilteann clóirín amach uathu, ach ar uainíocht imoibríonn an clóirín seo ar an ózón, á mhilleadh is á ídiú. De bhrí gur sceitheadh an-chuid CFCanna san atmaisféar, agus go sceitear fós, tá laghdú suntasach tar éis tarlú don chiseal ózóin a chosnaíonn dromchla an Domhain ar an radaíocht ultraivialait (UV) a thagann ón nGrian. Measann eolaithe de chuid na Náisiún Aontaithe go dtarlóidh méadú 3% ar ailsí craicinn nach meileanóma iad i ndaoine geala in aghaidh gach 1% de laghdú san ózon. Tarlóidh méadú suntasach ar mheileanóma marfach, catarachtanna súl, agus dochar don chóras imdhíonach. Meastar freisin go méadóidh an solas ultraivialait breise truailliú an aeir ag dromchla an Domhain, agus go gcuirfidh sé isteach ar phlandaí, ainmhithe is orgánaigh aoncheallacha uisciúla. Tá an-chuid rialtas ag iarraidh stop a chur le déanamh na n-ábhar seo, ach níl sé cinnte fós go mbeidh tíortha móra an 3ú Domhan in ann an rud céanna a dhéanamh. Muna ndéanfar, is baol go leanfaidh ídiú an ózóin.

Clórafluaracarbóin
Clóraicne

Loit cosúil le haicne ar an gcraiceann le cloig phapúileacha cosúil le goiríní a fhéadfaidh éirí ionfhabhtaithe pucóideach. Tarlaíonn sí de ghnáth mar thoradh ar nochtadh do hidreacarbóin chlóirínithe.
Áth an Chorráin

Is baile suite i gContae Loch Garman é Áth an Chorráin.

Bailte i gContae Loch Garman
Baile Uí Chonnmhaí

Is baile suite i gContae Loch Garman é Baile Uí Chonnmhaí.

Bailte i gContae Loch Garman
Baile Ghearóid

Is baile suite i gContae Loch Garman é Baile Ghearóid.

Bailte i gContae Loch Garman
An Bealach, Contae Loch Garman

Is baile suite i gContae Loch Garman é an Bealach.

Bailte i gContae Loch Garman
Baile Uí Chearnaigh

Is baile suite i gContae Loch Garman é Baile Uí Chearnaigh.

Bailte i gContae Loch Garman
Baile Uí Choileáin

Is baile suite i gContae Loch Garman é Baile Uí Choileáin.

Bailte i gContae Loch Garman
An Baile Dubh, Contae Loch Garman (Cill Chuma)

Is baile suite i gContae Loch Garman é Baile Dubh.

Bailte i gContae Loch Garman
Baile Each

Is baile suite in oirdheisceart Chontae Loch Garman é Baile Each. Tá caisleán nó túr Normannach Caisleán Bhaile Each ann. Cónaíonn timpeall is 189 duine ar an mbaile. Tá cáil ar an mbaile mar gheall ar a mbád farantóireachta gluaisteán trasna an tSiúr. 

Bailte i gContae Loch Garman
Clóraifít

An t-alga glas a chruthaíonn míolphóir nó gaiméití le clóraplaist chupánchruthacha fhéarghlasa, agus dhá lascnaid thosaigh ar a laghad. Baill den infriríocht Chlorophyta iad.

Plandaí
Clóráití

Salainn ocsaigéad clóirín, de ghnáth clóráit (V) a chuimsíonn an t-ian ClO3-. Ina measc tá an fhiailnimh clóráit sóidiam, NaClO3. Is é atá i gclóráit (I), fochlóirít, ná ClO-, agus i gclóráit (VII), sárchlóráit, ná ClO4-.
Clóral

CCl3CHO, i gcóras IUPAC 2,2,2-tríchlóireatánól le fiuchphointe 97 °C. Is suaimhneasán hiodráid chlórail.
Clóraplast

Struchtúr ar leith a fhaightear i gcealla plandaí. De ghnáth bíonn cruth dédhronnach air, ag cuimsiú cruacha teasca scannánacha a iompraíonn na líocha fótaisintéiseacha atá leabaithe i maitrís. Bíonn roinnt áirithe ábhair ghéinitigh (DNA) ann, agus rialaíonn sé cuid de shintéisiú a phróitéiní féin.
Clóscríobhán

Meaisín a oibrítear de láimh chun litreacha is siombailí eile a chlóbhualadh ar pháipéar. De réir traidisiúin bíonn na carachtair suite ar bharra a dhéanann buille trom méire ar ghléas an ribín le dúch air a bhualadh i gcoinne an pháipéir. Gluaiseann an páipéar go huathoibríoch tar éis gach litir a chlóbhualadh mar sin. Fuair William Burt paitinn ar an ngluaiseacht seo i 1824, agus cuireadh roinnt bheag meaisíní malla ar an margadh ina dhiaidh sin. Ach i 1867 thóg Christopher Sholes an chéad mheaisín a bhí cosúil leo siúd atá in úsáid ó shin. D'fheabhsaigh comhlacht Remington (is comhlachtaí eile ina dhiaidh sin) a dhearadh, agus thosaigh tionscal rathúil uiledhomhanda ag déanamh is ag díol na gclóscríobhán seo. Timpeall céad bliain ina dhiaidh sin tháinig an clóscríobhán leictreach chun cinn nár ghá dó ach teagmháil leis na gléasanna chun litreacha a scríobh, an clóscríobhán liathróid gailf ar féidir an liathróid leis na cló-aghaidheanna uirthi a athrú go héasca chun fiú teangacha eile a scríobh, agus ansin an clóscríobhán leictreonach le cuimhne, scáileán, clóbhualadh tapa is gnéithe eagarthóireachta is stórála mar atá i bpróiseálaithe focal anois.

Téacs
Scríbhneoireacht
Closghram

Próifíl thomhaiste de chumas cloiste duine a úsáidtear go forleathan chun lagú éisteachta a dhiagnóisiú. Is graf é a léiríonn an tairseach éisteachta i ndeicibeilí (dB) i gcomhair ton íon thar raon minicíochtaí inchloiste. Go minic tarraingítear an graf i dtéarmaí cailliúint éisteachta: ardú na tairsí i gcomparáid le meánthairseach líon mór daoine le héisteacht shláintiúil.
Cluaisín cúnta

Is é is cluaisín cúnta ann gaireas chun fuaim a aimpliú do dhuine le héisteacht éalangach. B'fhoirm luath de an adharc cluaise, feadán cónach a bhailigh an fhuaim isteach ag an gceann leathan agus a tharchuir isteach go dtí tiompán na cluaise í leis an gceann caol. Gairis leictreonacha a úsáidtear anois, le micreafón, aimplitheoir is cluasán, gach ceann acu laghdaithe is pacáilte i soitheach an-bheag le hoiriúnú díreach ar an gcluas. Déantar an tarchur deireanach go dtí an tiompán nó le seoladh tríd an gcnámh mhastóideach. 

 
Oiteolaíocht
Cluas chaoin

Planda ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip is tuaisceart na hAfraice, le duilleoga snasta dúghlasa ar chruth rinn saighde is caora scarlóideacha nimhiúla. Sa bhláthra casta tá spéid shorcóireach ar dhath feola mairbhe a chuireann amach boladh lofa nuair a théann sé, agus a aomann cuileoga isteach. Snámhann siad seo go bun bleibeach na spéide glaise éadroime timpeall na mbláthanna baineanna is fireanna, agus gabhtar iad le fáinne gruaigí cosanta. Bailíonn na cuileoga an phailin ó na bláthanna fireanna agus pailníonn na bláthanna baineanna, ach ní féidir leo éalú ach nuair a thiteann an spéid isteach air féin is a fheonn na gruaigí tar éis pailnithe.

Plandaí
Cluas mhara

Iasc sliogánach aonbhlaoscach mara a itear ar chósta California go hiondúil.

Moileasc
Cluiche ríomhaire

Cláir ar ríomhaire pearsanta nó mionríomhaire a ligeann do dhuine aonair nó grúpa cluichí a imirt. Tugadh an chéad chluiche ríomhaire isteach sna Stáit Aontaithe sna 1970idí. Pong an t-ainm a bhí air, foirm shimplí den leadóg boird. 

Bíonn an chuid is mó de na cluichí seo ceangailte le scáileán nó VDU (aonad amharcthaispeána), agus tugtar físchluichí orthu freisin. Cuimsíonn siad iarmhairtí ildaite amhairc is fuaimeanna de gach saghas. Is féidir gur cluiche fichille nó cártaí a bheidh ann agus an t-usáideoir ag imirt i gcoinne an ríomhaire, nó tiomáint gluaisteán le beirt úsáideoirí i gcoimhlint le chéile i rás. Tá cuid mhaith de na cluichí bunaithe ar théamaí cogaidh is scannáin cosúil le Star Wars. Tá cuid mhaith eile bunaithe ar spóirt is seanchluichí boird. Is féidir gur cluiche gnó a bheidh ann, baincéireacht nó eile, inar féidir le grúpa imirt chun fadhbanna is dúshláin gnó a shárú agus ceachtanna a fhoghlaim as torthaí drochshocruithe. I gcuid mhaith cluichí ríomhairí, is gá don imreoir dúshlán a shárú (ainmhí allta a chloí, mar shampla) agus caighdeán a bhaint amach (airde ar shliabh nó faill a dhreapadh, mar shampla) roimh dhul ar aghaidh don chéad staid eile. Oibrítear an cluiche le méarchlár ríomhaire, luamhán stiúrtha, nó luch. Tá cluichí á saothrú ina gcaitheann an t-imreoir scáthlán nó clogad is/nó lámhainní le braiteoirí éagsúla ceangailte leis an ríomhaire chun réaltacht fhíorúil a chruthú. Bíonn leaganacha móra de na cluichí ann le haghaidh stuaraí is ionaid phoiblí siamsaíochta eile. Is comhlachtaí suntasacha a tháirgeann cluichí mar seo, Nintendo is Sega. 

Cluichí ríomhaire agus físchluichí
Cnagadh (inneall)

Fothram creathánach a dhéanann inneall (i ngluaisteán, mar shampla) nuair a tharlaíonn dóchán neamhchothrom den mheascán aeir/breosla sa chuasán. In inneall le spréachadhaint (inneall peitril, mar shampla) faightear ídiú éifeachtach breosla le cóimheas ard comhbhrúite ag cumhacht aschuir ar leith. Ach cuireann cóimheas ard comhbhrúite isteach ar dhóchán an bhreosla ann, le hadhaint mhíchothrom, dóchán neamhshocair, agus faoi dheireadh dochar don chuasán is an loine. In inneall díosail mar nach mbíonn spréachadhaint i gceist, tarlaíonn cnagadh nuair nach mbíonn an cóimheas comhbhrúite ard a dhóthain. Bíonn breiseáin frithchnagtha i mbreoslaí an lae inniu.
Cnaguirlisí

Rang na ngléasanna ceoil, a chuimsíonn ideafóin is scannánafóin, a sheinntear trí bhualadh nó croitheadh. Déanann cuid acu nótaí le hairde ar leith (mar shampla, tiompán is síolafón), agus cuid acu gan a leithéid (mar shampla, ciombail is druma taoibh). Is iad na cnaguirlisí a úsáidtear i gceolfhoireann nua-aoiseach na tiompáin, an druma taoibh, an druma mór, na ciombail, an tamtam, na clogfheadáin is an síolafón. Ach amháin na drumaí is na tiompáin, is ideafóin iad uile.
Cnaí

Sa gheolaíocht, athrú i bhfoirmeacha na talún trí aistriú is iompar ábhair ag uisce, gaoth, gluaiseacht oighir, domhantarraingt is/nó orgánaigh bheo. Is iad aibhneacha na gníomhaithe cnaíte is éifeachtaí, ag cruthú patrúin cnoc is gleannta, agus cruthaíonn gníomhaíocht na dtonnta imeallbhord an chósta. Má aistríonn cnaí an bharrithir, is féidir go leanfaidh torthaí suntasacha eacnamaíocha.
Cnapáin mhangainéise

Maiseanna ocsaídí miotal i gcnapáin a fhoirmíonn ar ghrinneall na farraige. Thángthas orthu den chéad uair le linn aistear an Challenger i 1873, agus sna príomhimchuacha aigéanacha ó shin ach amháin san Artach. Tugtar cnapáin fearómhangainéis nó ilmhiotal orthu freisin de bharr na n-ocsaídí a bhíonn iontu. Den chuid is mó bíonn siad saibhir i mangainéis is iarann, ach faightear copar, nicil, cobalt, tíotáiniam, agus miotail luachmhara trádála eile iontu. Tá spéis ag comhlachtaí is tíortha ina saothrú, ach níl dlí na mara ina bhfabhar.
Cneastumadóireacht

Foirm snámha faoin uisce a d'éirigh an-choitianta sna 1930idí gur tháinig tumadóireacht scúba chun cinn ó na 1940idí. Ní raibh mar ghaireas ach gloiní cosanta, masc aghaidhe, lapaí is feadán gearr anála a dtugtar snorcal air.
Cneasú créachta

Tá 5 chéim sa phróiseas cneasaithe: téachtadh na fola, glanadh na créachta, atógáil na bhfíochán struchtúrtha, atógáil an chraicinn, agus athmhúnlú an chraicinn. Feidhmíonn na pláitíní chun téachtadh na fola a thosú agus cur fola ó fhuileadáin ghearrtha a stopadh. Caomhnaíonn an fibrin sa téachtán tuilleadh ceall a fheidhmíonn sa chneasú. Feidhmíonn cealla ón gcóras imdhíonach—neodraifilí, macrafagaigh is leocaicítí—chun baictéir a chloí is cealla marbha a ghlanadh ón gcréacht. Síobann fibreablastaí go dtí ionad na créachta, agus tosaíonn siad ar fhíochán cónascach a chruthú is collaigin a bhailiú chuige sin. Ansin tosaíonn na cealla a dhéanann fuileadáin ag fás, agus deisíonn na fuileadáin. Síobann cealla craicinn go dtí an t-ionad, méadaíonn, is cruthaíonn craiceann nua. Ceanglaíonn na snáithíní collaigine chun an chréacht a iomlánú agus, ag brath ar cé chomh holc is a bhí an chréacht, colm a fhágáil sa chraiceann.
Cniotáil

Seancheird ina ndéantar fabraic trí lúba snáithe a nascadh le snáthaidí i lámha an chniotálaí. Tá an-chuid greamanna cniotála ann, agus táirgtear fabraic le tréithe éagsúla casta. Cheap William Lee (c 1550-c 1610) an chéad mheaisín cniotála i Sasana, agus déantar an chuid is mó de na hearraí cniotáilte le meaisíní anois, bíodh is nach féidir leo patrúin chomh casta leis an obair láimhe a dhéanamh. Is féidir uigí i bhfoirm feadáin a dhéanamh trí chniotáil chiorclach le haghaidh stocaí, fo-éadaí is éadaí spóirt. 

Éadaí
Cnó Brasaíleach

Crann síorghlas a fhásann 30 m ar airde, dúchasach do dhufairí na Brasaíle. Na duilleoga leathfhada, na bláthanna bán i bpanacail mhóra. Capsúl adhmadach cruinn an toradh, 15 cm ar leithead, a chuimsíonn 12-15 síol, pacáilte go dlúth, adhmadach tríthaobhach, a dtugtar cnónna Brasaíleacha orthu. Ní shaothraítear é. Na cnónna a dhíoltar i siopaí, is cnónna a bhailítear ó chrainn fhiáine iad.

Plandaí
Cnó cócó

Crann pailme le stoc cuartha go sainiúil a fhásann 30 m ar airde le duilleoga clúmhacha suas le 6 m ar fhad is ea an cnó cócó (Cocos nucifera). Crotal snáithíneach seachtrach ar an toradh mór (an cnó cócó) is síol amháin ann, agus blaosc chrua inmheánach ag imchlúdach ciseal bia bháin is cuais lárnaigh lán de shreabhán bainniúil. Ag bun an toraidh bíonn 3 mharc cruinn a fhreagraíonn do 3 sheomra an ubhagáin, a bhfuil an suth faoi cheann acu. Is dócha go bhfuil an crann seo dúchasach don Pholainéis. Fásann sé go maith gar don fharraige. Is féidir leis an toradh buacach snámh thar fhaid mhóra sa sáile gan damaíste, agus mar sin is crann sainiúil d'oileáin aigéanacha é. Saothraítear le fada ar fud na dtrópaicí é. Cosúil le pailmeacha eile, táirgeann sé raon suntasach táirgí. Soláthraíonn an stoc adhmad. Fítear na duilleoga ina mataí is a gciseáin, agus úsáidtear iad i ndéanamh díonta. Bíonn na duilleghais láidir a ndóthain chun fálta páirce a dhéanamh. Itear an bhachlóg ag barr an ghais mar ghlasra. Is féidir an bláthra óg a bhearnú chun leacht siúcrúil a fháil ar féidir a choipeadh is a dhriogadh i ndeochanna alcólacha is fínéagar. Tá na cnónna cócó bunúsach do gheilleagair chuid mhaith oileán trópaiceach. Is annamh a fheictear na cnónna ina bhfoirm nádúrtha taobh amuigh de na réigiúin ina bhfásann siad, de bhrí go mbaintear an bhlaosc sheachtrach díobh roimh easpórtáil na gcnónna chun an choighir a fháil, snáithín láidir a úsáidtear chun mataí a dhéanamh. Is deoch fionnuaraithe bainne an chnó chócó, itear an bia bán amh nó cócaráilte, díoltar an bia triomaithe i bhfoirm copra, an phríomhfhoinse saille plandúla ar Domhan. Úsáidtear an ola a fhaightear ó chopra comhbhrúite le margairín a dhéanamh, agus is bia luachmhar ainmhithe an cáca iarmharach.

Plandaí
Banú

Is baile suite i gContae Loch Garman é Banú (Béarla: Bannow).

Bailte i gContae Loch Garman
Buaile Mhaodhóg

Is baile suite i gContae Loch Garman í Buaile Mhaodhóg.

Bailte i gContae Loch Garman
Brí

Is baile suite i gContae Loch Garman é Brí.

Bailte i gContae Loch Garman
Baile an Chaisleáin, Contae Loch Garman

Is baile suite in iarthuaisceart Chontae Loch Garman é Baile an Chaisleáin (Béarla: Castletown). Tagann a lán turasóirí agus cuairteoirí eile chuig an ceantar. Bíonn mórshiúl bliantúil ón Golden Anchor, pub áitiúil a mbíodh tóir ag óglaigh air i gCogadh na Saoirse, go dtí Reilig Castletown, in onóir na n-óglaigh céanna.

Bailte i gContae Loch Garman
Baile de Cléir

Is baile suite i ndeisceart Chontae Loch Garman é Baile de Cléir (Béarla: Cleristown, uaireanta Cleariestown). Tá séipéal Caitliceach ann agus reilig taobh leis.

Bailte i gContae Loch Garman
Baile na Cúirte, Contae Loch Garman

Is baile suite i gContae Loch Garman é Baile na Cúirte.

Bailte i gContae Loch Garman
An Bábhun Nua

Is baile suite i gContae Loch Garman é an Bábhun Nua.

Bailte i gContae Loch Garman
Colmán

Is baile suite i gContae Loch Garman é Colmán.

Bailte i gContae Loch Garman
Cloch Ámainn

Is baile suite i gContae Loch Garman í Cloch Ámainn.

Bailte i gContae Loch Garman
Cam Eolaing

Is baile suite i gContae Loch Garman é Cam Eolaing.

Bailte i gContae Loch Garman
Ceann Poill

Is baile suite i gContae Loch Garman é Ceann Poill.

Bailte i gContae Loch Garman
An Chloch, Contae Loch Garman

Is baile suite i gContae Loch Garman í an Chloch.

Bailte i gContae Loch Garman
Cluain an Róistigh

Is baile suite i gContae Loch Garman í Cluain an Róistigh.

Bailte i gContae Loch Garman
Cúil Ghréine

Is baile suite i gContae Loch Garman é Cúil Ghréine. I lár na mbailte móra an tInbhear Mór agus Guaire atá sé suite. Níl mórán áiseanna ag an mbaile beag. Tá páirc peile, siopa beag grósaera, bunscoil agus dhá teach tábhairne ann. Rugadh ar file Eddie Kinsella ann agus ar Finan Liam Christie a raibh mar gabha cáiliúil.

Bailte i gContae Loch Garman
Cill Anna

Is baile suite i gContae Loch Garman í Cill Anna.

Bailte i gContae Loch Garman
Cé na Cille Móire

Is baile suite i ndeisceart Chontae Loch Garman é Cé na Cille Móire. Sráidbhaile iascaireachta is ea é, agus reáchtáiltear Féile Bia Mara ann gach samhradh.

Tá Na Sailtí tuairim is cúig mhíle amach ó chósta Ché na Cille Móire.

Bailte i gContae Loch Garman
Cnó macaidéime

Crann síorghlas a fhásann suas go dtí timpeall 20 m. Dúchasach don Astráil, agus saothraítear ansin is i Haváí é. Na duilleoga suas le 30 cm ar fhad, lansa-chruthach, leathan os cionn an láir, docht is uaireanta colgach, i bhfáinní de 3-4 cinn. Na bláthanna i spící fada cromtha 2.5 cm ar trastomhas, síogómach le 4 theascán iombhláthanna bánbhuí. Na torthaí glas, agus scoilteann siad chun cnó cruinn inite a nochtadh.

Plandaí
Cnó talún

Planda caol ilbhliantúil a fhásann suas le 60 cm ar airde, dúchasach don Eoraip. A thiúbair le cruthanna neamhrialta suas le 3.5 cm ar fhad, a mheastar a bheith cosúil le cnónna. A dhuilleoga roinnte go domhain ina dteascáin chaola líneacha, a fheonn go luath. A bhláthanna bán nó bándearg, ina n-umbail récheannacha 3-6 cm ar leithead. Tá na tiúbair chiardhonna inite, amh nó bruite. Tugtar cutharlán air freisin.

Plandaí
Cnoc oighir

Is é is cnoc oighir ann ná mais mhór oighir ag snámh ar an bhfarraige tar éis briseadh ó oighearshruth nó scairbh oighir. Imíonn sé gan treo le blianta thar na céadta ciliméadar roimh leá sa bhfarraige. De bhrí nach mbíonn ach codán beag os cionn an uisce, is baol do loingeas é, san Atlantach thuaidh go háirithe mar a dtosaíonn siad go minic sa Ghraonlainn. Bíonn na cnoic oighir san Antartach tablach ollmhór 10-100 km2 i bhfairsinge. 

Cnoic oighir
Cnoic dhuibheagánta

Cnoic ísle ar ghrinneall domhain na farraige. Suas le roinnt céad méadar ar airde. Mar shraith dromanna comhthreomhara sléibhe de ghnáth. Clúdaíonn siad timpeall is 30% de ghrinnill na n-aigéan: an chuid is mó de ghrinneall an Aigéin Chiúin, agus cuid mhaith den Aigéan Atlantach is an tAigéan Indiach. 

Geolaíocht
Aigéaneolaíocht
Cnóire

Ceann de dhá shaghas préacháin, ceann atá dúchasach don Eoraip is an Áise, agus an ceann eile d'iarthar Mheiriceá Thuaidh. Áitríonn sé foraoisí buaircíneacha, agus itheann feithidí, síolta is éin bheaga.

Éin
Cnúdán

Aon cheann de na héisc mara a mhaireann ar an ngrinneall in uiscí cladaigh is farraigí measartha is trópaiceacha. Suas le 75 cm ar fhad. An ceann cosanta le plátaí cnámhara. Baineann an roc feidhm as an eite uchtach mar adharcáin nó cosa croise. Cuid acu, déanann siad fuaimeanna ar féidir a aireachtáil.

Éisc
Cobhar

San ailtireacht, cruinneachán beag anuas ar chuid chiorclach, chearnógach nó pholagónach d'fhoirgneamh, os cionn dín nó túirín de ghnáth. Sa chiall ghinearálta, aon chruinneachán.
Cobhsaitheoirí

I loingeas, gairis a chuireann teorainn le liongadáil loinge, i bhfoirm eití soghluaiste de ghnáth. Cuireadh isteach den chéad uair iad i 1950, ar an línéar Chusan. Cuireadh foirm eile sa línéar Iodálach Conti di Savoia i 1932, ach níor cuireadh in aon long eile é.
Cobra

Nathair nimhiúil, dúchasach do dheisceart na hÁise is an Afraic is ea an cobra. Tugtar cobra ar a lán speiceas, an chuid is mó díobh san fhine Elapidae. Faightear iad san Afraic agus i ndeisceart na hÁise. Is é "cobra" an focal sa Phortaingéilis ar nathair. 

Is féidir leis an gcobra na filltí scaoilte craicinn ar a mhuineál leathadh amach mar chochall nuair a scanraítear é. An nimh, a ionsaíonn an córas néarógach, níos nimhiúla ná nathracha eile. Áitríonn sé foraoisí de ghnáth, ach tír oscailte freisin. Is féidir le cobra seileog nimhe a stealladh chomh fada le 3 m isteach i súile ainmhí bhagraigh, rud a fhéadfaidh é a dhalladh go buan. Is é an ríchobra an nathair nimhe is mó dá bhfuil ann. Cobra a bhíonn ag an mealltóir nathrach Indiach.

Laghairtí
Nathracha
Cóc

Saghas gualaigh a úsáideadh den chéad uair sa tSín sa 13ú céad. Déantar é trí ghual a théamh go dtí teocht níos mó ná 1000 °C gan aon aer i láthair, chun na comhábhair sho-ghalaithe a bhaint as. Ábhar briocht póiriúil a chuimsíonn carbón amháin, beagnach. Úsáidtear é mar bhreosla i bhfoirnéisí soinneáin den chuid is mó chun cruach a dhéanamh.
Cocaitíl

Pearóid Astrálach de chlann an chocatú. Cíor fhada bharrchaol ar an gceann. Marcanna daite ar aghaidh an fhireannaigh. Áitríonn sí tír oscailte, agus itheann síolta nó torthaí.

Éin
Cocas

Tugtar cocas ar aon bhaictéar sféarúil. Bíonn toirteanna éagsúla i gceist, agus faightear iad i slabhraí, crobhaingí nó grúpaí eile. Is cocais iad stafalacocas is streipteacocas.

Baictéareolaíocht
Cocatú

Pearóid Astráláiseach, scartha ó phearóidí eile den chuid is mó as airíonna bhlaosc an chinn is an chíor inardaithe cleití ar an gceann.

Pearóidí
Cóch

Ardú tobann i luas na gaoithe. Le bheith beacht, ní mór go n-éireoidh íosluach an luais 8 m s-1 ar a laghad chun luas 11 m s-1 a bhaint amach taobh istigh de nóiméad amháin, agus go laghdóidh sé go tapa ina dhiaidh sin.
Cóch líne

Líne chaol stoirmeacha toirní, a fhéadfaidh a bheith chomh fada leis na céadta ciliméadar, os comhair fronta fhuair, bíodh is nach mbíonn sí ach cúpla ciliméadar ar leithead. Baineann stoirmeacha toirní, anfaí is titim thobann teochta léi.
Cochall

Planda forleathan ilbhliantúil. An gas cearnach i dtrasghearradh, na duilleoga i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna déliopach go minic le feadán bun os cionn, an chailís le sceimheal droma sonrach cochallchruthach. Cuid mhaith cineálacha ann le bláthanna geala daite a fhástar mar mhaisiúchán. Tá cuid eile íocshláinteach, agus úsáidtear mar dheochanna athbhríocha do na néaróga iad.

Plandaí
Cochla

An cuas bíseach sa chluas inmheánach. Cuimsíonn sé cuid chnámhach le colún lárnach is conair bhíseach (cuid den chathair scannánach gríobháin). Sa spás idir an chuid cnámhach is an chuid scannánach, tá an pheirilimfe (sreabhán cosúil leis an sreabhán ceirbrispíonach). Gobann seilf thanaí bhíseach amach ón gcolún lárnach, agus luíonn an bonnscannán uirthi seo. Tarchuirtear tonnta fuaime san aer don tiompán cluaise ag foirceann na cluaise seachtraí, critheann sé seo na cnáimhíní sa chluas láir, agus tarchuireann an stiorópín an crith tríd an bhfuinneog ubhchruthach isteach sa chochla chun an bonnscannán a chrith. Tá mar a bheadh cairpéad néarcheann ar an mbonnscannán, agus nuair a chritheann siad seo tarchuireann néar-ríoga ar feadh an chuid chochlach den 8ú néaróg chráiniach. Freagraíonn an bhunchuid den bhonnscannán, is na néarchinn ansin, do na minicíochtaí ísle is arda sa chrith (agus, mar sin, sa bhfuaim), agus freagraíonn an bharrchuid den bhonnscannán do na minicíochtaí ísle amháin. Iompraíonn an 8ú néaróg chráineach na fuaimchomharthaí do réigiúin éistitheacha na hinchinne lena bpróiseáil is le ciall a bhaint astu.
Christopher Sydney Cockerell

Innealtóir is ceapadóir a rugadh i gCambridge Shasana ab ea Christopher Sydney Cockerell (1910-1999). Rinne sé obair ar raidió is radar ar dtús, agus dhírigh go príomha ar hidridinimic. Go luath sna 1950idí cheap sé an sciorrárthach, ar féidir leis taisteal thar uisce is tír.
John Douglas Cockroft

Fisicí núicléach a saolaíodh i dTodmorden Shasana ab ea John Douglas Cockroft (27 Bealtaine 1897 - 18 Meán Fómhair 1967). Tháinig sé le bheith ina stiúrthóir ar fhoireann fuinnimh núicléach na Breataine i 1946. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Ernest Walton i 1951 as a gcomhthaighde ar scoilteadh an adaimh i 1932. Trí sprioc litiam a imbhualadh le prótóin luasghéaraithe go dtí fuinneamh de 700 cilileictreon-vólta (keV) a rinneadar é seo. Tháirg sin drithlí alfa-cháithníní (núicléis héiliam), a chiallaigh gur claochlaíodh an litiam. Chuir an turgnamh seo tús le himbhuailteoirí sa bhfisic.

Fisiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1897
Básanna i 1967
Cócó

Crann síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá Láir ach a shaothraítear go forleathan i dtíortha eile is atá an-tábhachtach sa trádáil. Na duilleoga leathfhada; na bláthanna bándearg, iompartha i gcrobhaingí go díreach ar na stoic is ar sheanghéaga; capsúl ubhchruthach buí leathrúil claiseach an toradh, ag cuimsiú suas le 100 síol leabaithe i laíon bog. Triomaítear na síolta, róstar is meiltear iad chun púdar cócó a tháirgeadh, le húsáid i ndeochanna is seacláid. Táirgeann na síolta comhbhrúite im cócó.

Plandaí
Coco-de-mer

Speiceas pailme a fhaightear sna Séiséil san Aigéan Indiach. An toradh i measc na dtorthaí is mó, suas le 20 kg, agus togann sé 10 mbliain air aibiú. Buacach, ionas go gcartar go minic ar chóstaí an aigéin sin é: mar sin, bhí eolas air roimh fhionnadh an chrainn féin. Uaireanta tugtar an cnó dúbailte cócó ar an gcnó, de bhrí go bhfuil an toradh cosúil le dhá chnó cócó atá comhtháthaithe le chéile. 

Plandaí
Cód

Córas rialacha chun comharthaí teangeolaíocha nó eile a chomhoiriúnú chun gur féidir cumarsáid a dhéanamh idir daoine. Is féidir gur comhghnásanna neamhfhoirmiúla é (mar shampla, i gcomharthaíocht colainne), rialacha atá socraithe go hoifigiúil (i dteanga comharthaíochta, mar shampla), córas atá sainiúil do chultúr ar léith nó in úsáid go huilíoch. Baineann ríomhchláraitheoirí úsáid as cód alfa-uimhriúil, ach sraith rialacha a phéireálann bríonna le fuaimeanna a úsáideann teangeolaithe.
Cód ama

Sraith comharthaí atá códaithe go digiteach agus a thaifeadtar go leanúnach ar thaifeadán físe nó fuaime (ar théip mhaighnéadach nó taifeadadh soladstaideach) nó scannán chun gach fráma a ionannú go cruinn do na próisis eagarthóireachta is iarléirithe. Foirm shimplí ab ea cód a chuireann in iúl uair, nóiméad, soicind is uimhir an fhráma, agus iad sin taifeadta 24, 25 nó 30 uair in aghaidh an tsoicind.
Cód dénártha

Cód atá bunaithe ar chóras uimhreacha dénártha, ina bhfuil dhá ghiotán (0 is 1), ní hionann is an cód deachúlach ina bhfuil 10 ngiotán (0, 1, 2… 9). Is é buntáiste an chórais dhénártha i ríomhairí digiteacha nach gá ach dhá staid leictreonacha a úsáid — as agus ann, 0 agus 1—i gcomhair gach uimhir dhénártha is féidir. Baineann ríomhairí digiteacha feidhm as cóid éagsúla chun uimhreacha, litreacha is carachtair eile a léiriú.