Goídel Glas

De réir miotaseolaíocht Ghaelach agus Albach na meánaoise, ba chruthaitheoir na dteangacha gaelacha, agus sinsear eapainmneach na nGael é Gael Glas (Sean-Ghaeilge Goídel Glas).  Téann an seanós siar go dtí an 11ú haois agus Leabhar Gabhála na hÉireann (LGÉ).  Tá leagan Albanach ann le John of Fordun (bás. 1384).

Leabhar Gabhála na hÉireann
Is cur síos miotasach é an scéal san LGÉ ar bhunús na nGael, agus iad sliocht de thaoiseach Scitiach Fénius Farsaid, ar cheann den bheirt thaoiseach is seachtó a thóg an Túr Bháibil.  Ba mhac Niul mac Fénius agus Scota (iníon Faró na hÉigipte) é Goídel Glas.  Creidtear gur chum sé na Teangacha Ceilteacha) ón dá teanga is seachtó a tháinig ann tar éis an mearbhall teangacha. D'fhulaing a mhuintir, na Gaeil, sraith cora casta ar nós is soiléir Tuatha Dé (Iosraeilítigh) an tSean-Tiomna.  Bhí siad faoi rath san Éigipt i rith ré Mhaois ach d'imigh leo le linn an Eacsadas.  Chuaigh siad ar fánaíocht ar fud an domhain ar feadh 440 bliain sular lonnaigh siad san Íbéir. Bhunaigh Breogán de mhuintir Goídil cathair ann darbh ainm Brigantia, agus thóg sé túr óna bhfuair a mhac Íth óna bharr spléachadh ar Éirinn.  D'fhéadfadh gurb ionann  Brigantia agus Bragança sa Phortaingéil, nó b'fhéidir A Coruña i nGalicia (darbh ainm Brigantium ag an am sin), agus gurb ionann Túr Bhreogháin agus Túr Earcail, a thóg na Rómhánaigh ag A Coruña.

Tá staróg ann san LGE a insíonn conas a leigheasadh Goídel Glas mac Niul ar greim nathrach nimhe,  nuair a ghuí Maois go díograsach agus leag a mhaide ar chneá an stócaigh .  Faightear i sroichte idirshuite níos luaite faoi Ghoídel: "glas a lámha agus a chulaith".  Chuireann leagan Mhichíl Uí Chléirigh den LGÉ leis an scéal gur fhág greim na nathrach fáinne ghlas ar an ngarsún, agus dá bharr a leasainm Goídel Glas (an dath).

John of Fordun
[[Image:Scota & Gaedel Glas.jpg|thumb|left|Scota (ar chlé) le Goídel Glas (ar dheis) faoi sheol ón Éigipt, léirithe i lámhscríbhinn ón 15ú haois den Scotichronicon le Walter Bower.  Sa leagan seo, is bean agus fear chéile iad Scota agus Goídel Glas (aistrithe go Laidin mar 'Gaythelos').]]

Tá leagan Albanach ann den eachtra Ghoídil Ghlais agus Scota, caomhnaithe ag John of Fordun.  Is amhlaidh nach bhfuil an leagan seo bunaithe ar an gcuntas san LGÉ.  Déanann Fordun teacht ar go leor foinsí, ag iarraidh iad go léir a thiomsú i n-aon stair amháin.

Sa leagan seo, is mac é Gaythelos, mar a ghlaoitear ar Ghoídel Glas, de "rí éigin de thíortha na Gréige,  'sé sin, darb ainm Neolus, nó Heolaus", a díbríodh go dtí An Éigipt.  Chuaigh sé mar ghiolla i gcúirt an Fharó, agus phós iníon an Fharó, Scota.  Insítear conas a díbríodh Gaythelos ón Éigipt — de bharr éirí amach i ndiaidh bás an Fharó agus a airm sa Mhuir Rua; ar tóir Mhaois; ar eagla Plánna na hÉigipte; nó, tar éis ionraithe Aetópaigh — ach i ndeireadh na dála, cuireadh Gaythelos agus Scota ar deoraíocht i dteannta le huaisle Tréigeadh agus Éigipteach, agus lonnaigh siad san Ibéir tar éis tréimhse fada ag fámaireacht, sa cheantar iarthuaisceart darbh ainm Brigancia (cathair A Coruña, aitheanta ag na Rómhánaigh mar Brigantium).

Dúradh gur bhunaitheoir na cathrach Porto é Gaythelos.  De réir roinnt sean scríbhneoirí, tháinig sé i dtír sa chuan "Portus Gaythelos" mar a thug sé air, agus a thug a ainm don tír iomlán, Portaingéil.

Foinsí
 Broun, Dauvit, The Irish Identity of the Kingdom of the Scots in the Twelfth and Thirteenth Centuries. Boydell, Woodbridge, 1999. 
 Ferguson, William, The Identity of the Scottish Nation: An historic quest. Edinburgh U.P., Dún Éideann, 1998. 
 Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, §16
  [series: ITS Iml. 4, 8, 9, 15] (eag. & aistr.)
 John of Fordun, Chronicle of the Scottish Nation, eag. William Forbes Skene, aistr. Felix J.H. Skene, 2 iml.  Athchló, Llanerch Press, Lampeter, 1993. 
 MacKillop, James, The Oxford Dictionary of Celtic Mythology.'' Oxford U.P., Oxford, 1998.

Tagairtí

Scéalta Miotaseolaíochta