joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Kaarlo Juho Ståhlberg

An chéad Uachtarán ar an bhFionlainn (1919-1925) ab ea Kaarlo Juho Ståhlberg (28 Eanáir 1865 – 22 Meán Fómhair 1952).

Saol 

Céimí de chuid Ollscoil Heilsincí, a bhronn BA sa dlí (1889) agus dochtúireacht sa dlí (1893), chaith Ståhlberg níos mó ná deich mbliana mar chomhairleoir dlí do Sheanad Ard-Diúcacht na Fionlainne.  Ansin bhain sé post an rúnaí um phrótacal ina fho-roinn um ghnóthaí sibhialta amach sa bhliain 1898. Briseadh as an bpost sin é sa bhliain 1902 toisc gur chuir sé in éadan chur isteach an tSáir ar stádás féinrialaitheach na Fionlainne laistigh d'Impireacht na Rúise.

Ball de Dhiat na Fionlainne (1904-1905) agus den Seanad (1905-1907), chuidigh Ståhlberg le dréachtú na reachtaíochta a chuir Parlaimint na Fionlainne ar bun. 

Sa bhliain 1908 chuaigh Ståhlberg ar ais chun na hOllscoile, chun ollúnacht sa dlí riaracháin a ghlacadh (post a choimeád sé go dtí 1918.) Le linn na tréimhse sin, scríobh sé tráchtas maidir le dlí riaracháin na Fionlainne a raibh tionchar mór aige.

Bhí Ståhlberg ina bhall de Pharlaimint na Fionlainne fós ag an am sin (1908-18). Sna blianta 1917 agus 1918 bhí sé ina cheannaire ar an gComhairle Bunreachtúil, a dhréachtaigh Bunreacht na Fionlainne, ar glacadh leis sa bhliain 1919. Sa bhliain 1918 ceapadh ina Uachtarán ar an gCúirt Riaracháin Uachtarach é.

Ós rud é go raibh dearcadh poblachtach bunreachtúlach liobrálach aige, tháinig Ståhlberg chun cinn sa bhliain 1919 mar an t-iarrthóir ba shásúla tríd is tríd ó thaobh post nua Uachtarán na Fionlainne de. Bhí sé ina Uachtarán ar feadh sé bliana, tráth a raibh an tír scoilte ina dhá leath agus a raibh an pholaitíocht guagach de bharr Chogadh Cathartha na Fionlainne a tharla ó Eanáir go Bealtaine 1918. In ainneoin sin, moladh go forleathan é as a chuid cumhachtaí a fheidhmiú ar bhealach measartha agus as an tacaíocht a thug sé do dhul chun cinn geilleagrach agus sóisialta agus don athmhuintearas náisiúnta. 

Shocraigh Ståhlberg gan iarraidh go n-atoghfaí é ina Uachtarán sa bhliain 1925 agus chuaigh sé ar ais chuig a chuid oibre mar dhréachtóir reachtach agus feisire parlaiminte (1930-33).

Bhí Ståhlberg ina iarrthóir ar phost an Uachtaráin faoi dhó níos mó (1931 agus 1937) agus bhí sé i bhfoisceacht dhá vóta den bhua sa chéad cheann de na hiarrachtaí sin. Agus é ag tarraingt ar dheireadh a shaoil bhí sé ina chomhairleoir dlí don Uachtarán Juho Kusti Paasikivi.

Féach freisin 

 Cogadh Cathartha na Fionlainne

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1865
Básanna i 1952
Polaiteoirí na Fionlainne
Cogadh Cathartha na Fionlainne
Stóchas

Scoil fhealsúnacht  Ghréag-Rómhánach, a bhunaigh Zeno ó Chitium i gCathair na hAithne sa tríú haois roimh Íosa Críost, is ea an Stóchas Díríonn an Stóchas ar eitic phearsanta - atá faoi thionchar ag córas loighciúil - agus smaointe faoin domhan nádúrtha. De réir an méid atá ráite ag na Stóigh, mar chréatúir shóisialta, má ghlacaimid leis an méid atá amach romhainn mar a fheicimid anois é, agus gan a bheith á rialú ag an dúil i leith pléisiúir nó eagla an duine féin, agus ár n-intinn a úsáid chun an domhan a thuiscint, agus trí oibriú le daoine eile agus caitheamh leo leis an gceartas, gheobhaimid an bealach chun eudaimonia (aoibhneas / sonas).

Prìomh-phrionsabail
Ceartas:
Righneas:
Gliocas:
Measarthacht:

Baill

 Zeno à Citium (332–262 BC), a stèidhich an sgoil aig an Stoa ann am Baile na h-Aithne
 Aristo à Chios (mu 260 BC), a bha na oileanach fo Zeno;
 Herillus à Cartago (treas linn ro Ìosa Crìosd)
 Cleanthes (330–232 BC), dàrna cheannard na sgoile
 Chrysippus (280–204 BC), treas cheannard na sgoile
 Diogenes (230–150 BC)
 Antipater (210–129 BC)
 Panaetius (185–109 BC)
 Posidonius (mu 51 BC)
 Diodotus (mu –59 BC), a theagasg Cicero
 Cato Òg (94–46 BC)
 Seneca Òg (4 BC – 65 AD)
 Gaius Musonius Rufus (A' chiad linn AD)
 Rubellius Plautus (33–62 AD)
 Publius Clodius Thrasea Paetus (A' chiad linn AD)
 Lucius Annaeus Cornutus (Dàrna linn AD)
 Epictetus (55–135 AD)
 Hierocles (Dàrna linn AD)
 Marcus Aurelius (121–180 AD)

Tagairtí
 
 An tSean-Ghréig
 An tSean-Róimh 
 Stair na fealsúnachta
 Fealsúnacht na beatha
 Suáilce
 Eitic na suáilce
Maigh Eo (Contae Mhaigh Eo)

Baile beag i lár Chontae Mhaigh Eo is ea Maigh Eo, Muigh Eo, nó Maigh Eo na Sacsan (Mayo, Mayo Abbey, nó Mayo of the Saxons as Béarla). Is uaidh a ainmníodh an contae. Bhí mainistir mór sa cheantar uair, agus tá na fothraigh le feiscint fós. Thóg naomh Gael ach a chomhghuallaithe leis as Lindisfarne i dtuaisceart Shasana tar éis easaontais san eaglais, agus is uaidh sin a thugtar Maigh Eo na Sacsan ar an mbaile. 

Is iad na Mayo Gaels foireann peile an bhaile.

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Brabús (cuntasaíocht)

Is éard atá i gceist le brabús (nó brabach),ná d'idirbheart amháin, farasbarr phraghas díola an earra (nó na seirbhíse) atá ar díol thar chostas a soláthar.

I dtéarmaí ginearálta, do thréimhse trádála, barrachas na nglansócmhainní ag tús na tréimhse sin, coigeartaithe mar is cuí de réir an mhéid caipitil a chuir na húinéirí isteach sa ghnó nó a tharraing siad as.

Caillteanas 
An gannchion idir an t-ioncam díolacháin a fhaigheann gnólacht ar a tháirgí a dhíol agus na costais iomlána a bhí air de bharr a aschur a tháirgeadh.

Féach freisin 

 Cuntasaíocht

Tagairtí 

Cuntasaíocht
Osborn Bergin

Scoláire Gaeilge agus luath-litríocht na Gaeilge ba ea Osborn Joseph Bergin (26ú Samhain 1873 – 6ú Deireadh Fómhair 1950).  Tháinig sé ar Dlí Bergin.

Naisc sheachtracha 
 
 Binchy and Bergin and Best le Brian O'Nolan

Tagairtí 

Básanna i 1950
Daoine a rugadh i 1873
Scoláirí Gaeilge
John Carey

Scoláire i Léann Ceilteach is ea an Meiriceánach John Carey.  Déanann sé speisialtóireacht i luath-litríocht, reiligiún agus miotaseolaíocht na Gaeilge agus na Breatnaise.

Fuair sé a chéim amach ó Harvard University, agus rinneadh ollamh comhlach de sa Department of Celtic Languages and Literature.  Bronnadh comhaltachtaí air ag an Warburg Institute, an Institute of Irish Studies ag Ollscoil na Banríona, Béal Feirste agus ag an Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.  Chuaigh sé chun múineadh ansin go Roinn na Sean- agus na Meán-Ghaeilge ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh (UCC).  Is comhalta é ag Temenos Academy agus ina eagarthóir ar an Temenos Academy Review.

Saothair 
 1982. "The Location of the Otherworld in Irish Tradition." Éigse 19 (1982): 36-43.
 1984. "Nodons in Britain and Ireland." ZCP 40 (1984): 1-22.
 1987. "Time, Space, and the Otherworld." Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium 7: 1-27.  
 1989-90. "Myth and Mythography in Cath Maige Tuired." Studia Celtica 24-5: 53-69. 
 1991. "A British Myth of Origins?" History of Religions 31: 24-38. 
 1994. The Irish National Origin-Legend: Synthetic Pseudohistory. Quiggin Pamphlets on the Sources of Mediaeval Gaelic History 1. Cambridge, University of Cambridge.
 1994 (eag. le John T. Koch). The Celtic Heroic Age. Literary Sources for Ancient Celtic Europe and Early Ireland and Wales. Malden, Massachusetts: Celtic Studies Publications. Includes translations by John Carey. 
 1994. "An Edition of the Pseudo-Historical Prologue to the Senchas Már." Ériu 45: 1-32.
 1996. "The Narrative Setting of Baile Chuinn Chétchathaig." Études Celtiques 32: 189-201.
 1997. "The Three Things Required of a Poet." Ériu 48: 41-58.
 1998 (1d eag.), 2000 (2a eag.). King of Mysteries. Early Irish Religious Writings. Baile Átha Cliath: Four Courts Press.
 1999. A Single Ray of the Sun. Religious Speculation in Early Ireland. Andover and Aberystwyth. 
 2002. "The Lough Foyle Colloquy Texts." Ériu 52 (2002): 53-87.
 2002. "Werewolves in Medieval Ireland." Cambrian Medieval Celtic Studies 44 (Geimhreadh 2002): 37-72.
 2004. "The Encounter at the Ford: Warriors, Water and Women." Éigse 34 (2004): 10-24. 
 2005. "Tara and the Supernatural." In The Kingship and Landscape of Tara, eag. Edel Bhreathnach. Bhaile Átha Cliath. 32-48.
 2007. Ireland and the Grail. Aberystwyth: Celtic Studies Publications. 
 2007. "In Tenga Bithnua and the Days of Creation." Apocrypha 18: 231-46.

Naisc sheachtracha 
Articles in PDF, Celtic Digital Initiative.
Publications, UCC.

Tagairtí 

Scoláirí Gaeilge
Ayman Asfari

Is fear gnó Briotanach a rugadh sa tSiria é Ayman Asfari (rugadh é 8 Iúil 1958), agus príomhfheidhmeannach Petrofac, cuideachta seirbhísí ilnáisiúnta olacheantar, cláraithe i Jersey a fhreastalaíonn ar na tionscail táirgeachta agus próiseála ola, gáis agus fuinnimh.

Luathshaol 
Rugadh Asfari sa tSiria, mac taidhleora, ach tógadh é lasmuigh den tír. Bhí a chéad phost in Óman , mar innealtóir comhairleach ag déanamh tástála ithreach. 

Is céimí de chuid Ollscoil Villanova i Pennsylvania sna Stáit Aontaithe é, agus tá MSc aige san Innealtóireacht Shibhialta agus Uirbeach ó Ollscoil Pennsylvania .  D’fhreastail sé ar Scoil Wharton in Ollscoil Pennsylvania dá MBA.

Gairmeréim 
Sula ndeachaigh sé le Petrofac, bhí Asfari ina stiúrthóir bainistíochta ar mhórghnó tógála sibhialta agus meicniúil atá bunaithe in Óman .  Thosaigh sé le Petrofac i 1991 nuair a bhí gléasra amháin aige i Tyler, Texas . Cheannaigh sé an chuideachta i 2001, agus chuir sé ar fáil é ar Stocmhalartán Londain i 2005.

I mí Feabhra 2015, ríomh Forbes glanfhiúchas Asfari ag $ 1.2 billiún.  Bhuaigh Asfari catagóir na RA de Ghradaim Ernst Young Fiontraí Óg na Bliana i 2011. 

Sa bhliain 2019, gearradh párolla Asfari ó Phetrofac faoi 45% go £ 980,000, síos ó £ 1.8 milliún in 2018.

Tabhartais pholaitiúla agus charthanúla 
Bhunaigh Ayman agus Sawsan Asfari an Fhondúireacht Asfari sa bhliain 2006 agus tá sí lonnaithe i Londain. Tá sí maoinithe ag teaghlach Asfari agus tá cúigear iontaobhaithe ann. Tacaíonn an fhondúireacht tionscadail a spreagann forbairt na sochaí sibhialta agus a sholáthraíonn faoiseamh daonnúil éigeandála, agus a thairgeann scoláireachtaí acadúla freisin. 

I mí na Bealtaine 2017, thug Asfari agus a bhean chéile £ 100,000 d’ fheachtas toghcháin Pháirtí Coimeádach na Breataine, laethanta sula raibh Asfari beartaithe le bheith faoi agallamh ag an Oifig um Chalaois Thromchúiseach maidir lena fiosrúchán ar Unaoil .  Thug Ayman agus Sawsan Asfari £ 794,000 san iomlán don pháirtí idir 2009 agus 2017.

Tagairtí 
 
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1958
Naomh Ruadhán

Bhí Ruadhán as Lothra mar abb Éireannach sa 6ú haois

Bhí sé idir na Dhá Aspal Déag na hÉireann agus bhí sé naomh mhór amháin na Lothra i Mumhain (i dTiobraid Árainn inniu). Sa bhliain 556 d’aois Tiarna, rinne é tairngreacht fíochmhar in éadan Diarmait mac Cerbaill (bhí sé rí Theamhair). Dúirt Ruadhán beidh Diarmait bás i dTeamhair le díon tine mhór mar bhí rí crua Diarmait. Chuaigh Diarmait istigh san eaglais naofa agus chuir sé daoine neamhchiontach chun bás nuair bhí siad faoi chosanta na h-Eaglais san am. Chuaigh Ruadhán chuige agus rinne sé an thairngreacht mar sin in éadan Diarmait. Fuair Diarmait bás sa 564 d’aois Tiarna. Agus fuair sé bás istigh sa tine mhór fosta. Bhí sin Tairngreacht na Teamhair.

Ruadhán
Ruadhán
 Ruadhán
Dhá Aspal Déag na hÉireann
SpaceX

Comhlacht aeraspás is ea Space Exploration Technologies Corporation, nó SpaceX de ghnáth. Bhunaigh an fiontraí Elon Musk an comhlacht sa bhliain 2002 (is é Elon Musk an t-úinéir do Tesla). 

Sa bhliain 2021, chuir Space X an chéad fhoireann de spásairí neamhghairmiúla chuig an spás le haghaidh trí lá ag dul timpeall an domhain. Bhí ceathrar paisinéirí san iomlán, idir mhná agus fhir. Nuair a tháinig na spásairí ar ais chuig an domhan, thug Elon Musk $20 milliún d’Ospidéal St Jude do pháistí, mar chomhartha buíochais.  Bhí an turas an-chostasach, thart ar $28 milliún, agus costasach don timpeallacht chomh maith.

Féach freisin 

 Tesla Motors
 Elon Musk
 NASA

Tagairtí 

Comhlachtaí Meiriceánacha
Spás
Spásárthaí
Aeraspás
Mamie Eisenhower

Bean chéile Dwight D. Eisenhower í Mamie Geneva Doud Eisenhower, (14 Samhain 1896 - 1 Samhain 1969). Ba chéadbhean na Stát Aontaithe í sna blianta 1953–1961 agus a fear céile ina uachtarán ar an tír.

Beathaisnéis
Rugadh Mamie Doud in Boone, Iowa. D'oibrigh a hathair don ghnólacht próiseála feola a chuir a athair féin ar siúil agus d'éirigh chomh maith leis sa tionscadal úd go raibh sé ábalta dul ar scor agus é 36 bliana d'aois. Imircí ón tSualainn ab ea a seanthuismitheoirí ar thaobh a máthar. Chuir siad tuismitheoirí Mamie fúthu in Denver, Colorado nuair a bhí sí 10 mbliana d'aois, cé gur ba ghnách lena teaghlach an geimhreadh a chaitheamh in San Antonio, Texas, mar ar casadh ise agus Dwight Eisenhower lena chéile. 

Céadmhná na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1896
Básanna i 1969
Epictetus

Tráill agus fealsamh ó Impireacht na Róimhe a ghlac le Stóchas ab ea Epictetus (Gréigis: Ἐπίκτητος,  Epíktētos;c.50 –c.135 AD).  Rugadh é san Fhrigia, ríocht na Gréige, san Anatóil. Ba tráill a mháthair agus díoladh í le fear saibhir sa Róimh darb ainm Epaphroditos, rúnaí Néaró. Ciallaíonn an t-ainm a ceannaithe sa Ghréigis. Cé go raibh sé ina thráill, tugadh cead dó freastal ar ranganna fealsúnachta a chumGaius Musonius Rufus . Chuir sé sin feabhas ar a stádas. Scaoileadh Epictetus timpeall 68 agus thosaigh sé ag múineadh fealsúnachta, an tImpire Hadrianus ina measc. Cuireadh iallach ar Epictetus an Róimh a fhágáil chun dul annon go Nicopolis i 94 nuair a dhíbir Domitianus gach uile fhealsamh. Bhí tionchar an-láidir aige ar Marcas Áiréilias.

An rud a dúirt sé 
 Tá smacht orainn ar chorr rud, agus corr rud nach bhfuil. Tá tuairimí, impleachtaí, mianta agus aimhréidhe faoin ár gcumhacht; agus go dearbh, gach uile rud a ní sinn.  Chan fhuil rogha againn i dtaobh an choirp, airgid, glóir nó  rialtais. A mhalairt ar fad, na rudaí nach ndéanann sinn féin.

Tagairtí
Fealsúnacht
Fealsúna Gréagacha
Impireacht na Róimhe
Guairdeall na mara

Is éan mara é an Guairdeall na mara. Is baill d'fhine na Hydrobatidae iad.

Tagairtí

Éin
Séarlas Ó Conchubhair Doinn

Scríbhneoir, staraí agus ársaitheoir Éireannach ba ea  Séarlas Ó Conchúir Dhoinn  (Séarlas Ua Conchubhair Doinn) (1d Eanáir 1710 – 1d Iúil 1791), as Béal Átha na gCarr.  He was enormously influential as a protagonist for the preservation of Irish culture and history san 18ú haois.  Lena chuid eolais chéadaigh de lámhscríbhinní Éireannacha agus cultúr na nGael, chuir sé deireadh lena lán smaoineamh agus tuairimí mealltacha maidir le stair na hÉireann.

Saothair 
Among O'Conor's principal works are:
 Dissertations on the ancient history of Ireland (1753)
 Principles of the Roman Catholics (1756)
 Introduction to Dr. Curry's Civil Wars (1756)
 The Protestant Interest of Ireland considered (1757)
 Dissertations on the ancient history of Ireland. To which is subjoined, a dissertation on the Irish colonies established in Britain. With some remarks on Mr. Mac Pherson's translation of Fingal and Temora. (1766)
 A dissertation on the origin and antiquities of the antient Scots, and notes, critical and explanatory, on Mr. O'Flaherty's text – included in The Ogygia vindicated: against the objections of Sir George Mackenzie, king's advocate for Scotland in the reign of king James II, by Roderic O'Flaherty (1775)
 On the Heathen State and Topography of Ancient Ireland (1783)

Féach freisin 
 Tadhg Óg Ó Cianáin
 Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin
 Lughaidh Ó Cléirigh
 Mícheál Ó Cléirigh
 Sylvester O'Halloran
 James Ussher
 James Ware
 Mary Bonaventure Browne
 Dubhaltach Mac Firbhisigh
 Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh
 Uilliam Ó Duinnín
 Eoghan Ó Comhraí
 Seán Ó Donnabháin
 James MacLagan
 Bellanagare

Sources

External links
 https://archive.org/stream/irishecclesiast02recogoog#page/n740/mode/2up

Tagairtí 

Scoláirí Gaeilge
Clothna mac Aenghusa

File agus Ollamh Éireann ba ea  Clothna mac Aonghasa  (Meán-Ghaeilge  Clothna mac Aenghusa), (bás 1008).

Caomhnaítear roinnt dá chuid dánta i Leabharlann Coláiste na Tríonóide.

Tásca 
 Annála Uladh, AU 1009.10:  Clothna m. Aengusa, prim-fhile Erenn, moritur.
 Chronicon Scotorum, CS 1009:  Clothna mac Aongusa primfile Eirenn moritur.
 Annála na gCeithre Máistrí, ACM 1008.11: '' Clothna, mac Aonghusa, prímh-file Ereann ina aimsir, d'écc.

Naisc sheachtracha 
 Annála Uladh, CELT

Tagairtí 

Ollaimh Éireann
RMS Queen Mary

Línéar farraige móire is ea an RMS Queen Mary. Ba línéar de chuid an chomhlachta White Star Line / Cunard  é an Queen Mary, idir 1936 - 1967, a tógadh i gClydebank (Glaschú) i longchlós John Brown & Company. Tá an línéar lonniathe inniu i Long Beach, California. Úsáidtear é mar óstán, músaem agus siopalann srl.

Stair 
Ar an 26 Meán Fómhair 1934, seoladh an long i gClydebank in Albain.

Sna triochaidií, bhíodh an Queen Mary in ann an turas ó Southampton go Nua-Eabhrac a dhéanamh taobh istigh de shé lá, luas maith go mór mór os rud é go dtógann sé cúig lá fós ar an Queen Mary 2 an turas céanna a dhéanamh sa lá atá inniu ann.  Stopadh an long san Fhrainc go minic le thuilleadh paisinéirí a phiocadh suas.

Féach freisin 

 RMS Carpathia
 RMS Lusitania
 Samuel Cunard

Tagairtí 

Longa
California
Naomh Odhrán

Saolaíodh Naomh Odhrán i gceantar ina bhfuil Co. na Mí sa lá atá inniu ann, ar deireadh an 5ú haois.

Bhí Odhrán ina chónaí ar feadh breis agus daichead bliain i gceantar darb ainm Leatracha, i dTuaisceart Thiobraid Árainn, mar a bhfuil an paróiste Béal Átha Gabhann anois. Ba ann a bhunaigh sé mainistir sa bhliain 520. Deirtear go raibh suas le 3,000 scolaire ag staidéar ann tráth. Níl fágtha sa lá atá inniu ann ach fothracha agus reilig. Níos lú ná aon chiliméadar ó na fothracha tá tobar le sruth beag ag sileadh as agus claí cloiche timpeall air. Tá an tobar tiomnaithe d’Odhrán. Bíonn oilithreacht bhliaintiúil ar an 15ú Lúnasa ina léitear an tAifreann. Dertear go bhfuil leigheas in uisce an tobair do shúile atá tinn. Is é Naomh Odhrán naomhphátrún pharóiste Bhéal Átha Gabhann, Contae Thiobraid Árann. Tá muintir Thiobraid Árainn thar a bheith bródúil as oidhreacht Odhráin is tugtar ‘Cill Odhráin’ ar go leor de na bailte fearainn sa chontae.

Sa bhliain 563, bhí sé i measc an dáréag a chuaigh in éineacht le Naomh Colm Cille chuig Oileán Í as cósta na Alban. Cé gur oileán iarghúlta é, ba chuid lárnach den ríocht Gaelach cumhachtach, Dál Riata, é. Ba ríocht é seo lena n-áiríodh oirthuaisceart na hÉireann agus codanna d’iarthar na hAlban. Is trí chumhacht na ríochta seo a scaip an Gaelachas tríd an Alba uilig. Is tríd an gcumhacht spioradálta Mhainistir Oileán Í a scaip an Chríostaíocht tríd an tír sin.

Go gairid i ndiaidh dó teacht chun an oileáin, bhraith Odhrán go raibh an bás i ndán dó go luath is dúirt le Naomh Colmcille; ‘Ba mhaith liom a bheith ar an chéad duine le bás a fháil ar an oileán seo faoi chúnant nua an ríocht Dé’. D’fhreagair Colmcille, ‘Tabharfaidh mé an ríocht sin duit, is ina theannta sin, geallaim duit nach bhfaighidh an té a ghuíonn chugam aon ní uaim go dtí go nguíonn sé chugat freisin’. Deirtear go bhfaca Colmcille diabhail agus aingil ag troid thar anam Odhráin sula ndeachaigh sé suas ar neamh.

Ainmníodh an séipéal is sine ar Í Cholm Cille i ndiaidh Naomh Odhrán. Chomh maith leis sin tugtar Reilig Odhráin ar an reilig máguaird mar chuimhne air.

Roghnaigh na Lochlannaigh é mar phátrún ar chathair Phort Láirge i 1096 agus roghnaíodh ina dhiaidh sin é mar phátrún na deoise. Is díol suntais é gur roghnaigh Lochlannaigh Phort Láirge mar phatrún na lonnaíochta sin. Tá an cuma air gur d’eascair an deabhóid a bhí acu dó ón obair mhiseanach a rinne sé lena chomhlochlannaigh le linn dó a bheith ar Oileán Í. Cuireadh roinnt mhaith lochlannach ar an oileán céanna thar na blianta.

Is é an 27 Deireadh Fómhair lá féile Naomh Odhrán.

Tagairtí 

Odhran
Odhran
Odhran
Martin O'Hagan (iriseoir, 1960-2001)

Iriseoir ab ea Martin 'Marty' O'Hagan (23 Meitheamh 1960 – 28 Meán Fómhair 2001). Maraíodh an chéad iriseoir ó thuaidh ar 28 Meán Fómhair 2001  nuair a scaoil dílseoirí Marty O’Hagan sa Lorgain i gContae Ard Mhacha agus é ag siúl chun an bhaile lena bhean chéile i ndiaidh oíche sa teach tábhairne.

Bhí O'Hagan ar an chéad iriseoir i dTuaisceart Éireann arb é a ghairm iriseora ba shiocair báis dó. Ag an am, bhí sé ag fiosrú na bainte idir an LVF agus na seirbhísí slándála. Ba é an chéad duine a maraíodh toisc gur iriseoir a bhí ann.  Trí na Trioblóidí ar fad, níor maraíodh iriseoir ar bith, ainneoin gur tháinig an Tuaisceart trí thréimhse iontach corraithe.

Cúlra 

Cúpla uair an chloig roimh lámhach Marty O’Hagan, tharraing Státrúnaí an Tuaiscirt, An Dr. John Reid, siar ó chinneadh a bhí déanta aige deimhniú go hoifigiúil go raibh sos cogaidh an UDA, agus a arm,  an UFF, críochnaithe. Chuir Príomh-Chonstábla an RUC, Sir Ronnie Flanagan, in iúl don Státrúnaí “gur  chinn an UDA ar stop a chur leis an fhoréigean.”  Thug an Dr Reid “seans amháin eile” - an seans deireanach - don UDA.

Seacht n-uaire an chloig níos moille, scaoileadh an t-iriseoir. Thit sos cogaidh na ndílseoirí as a chéileag, ag léiriú níos soiléire contrárthachtaí inmheánacha Chomhaontú Aoine an Chéasta.

Gairm 
Rinne O'Hagan scealta d'achan saghas don Sunday World. Ach bhí sé ag scríobh go háirithe faoi choirpigh éagsúla i rith na dTrioblóidí. 

Fuair sé bagairtí mar gheall ar an obair a bhí á dhéanamh aige sna blianta seo. D'fhuadaigh an tIRA O'Hagan A i ndeisceart Ard Mhacha sa bhliain 1989, – ach scaoileadh saor é.

Sa bhliain 1984, ghortaigh an UVF (go dona) iriseoir eile on Sunday World, Jim Campbell. Bhagair an dream ceanna seo an bás ar Mharty O'Hagan. D'éirigh cúrsaú níos measa nuair a bhí Billy Wright, an síceapatach, i mbarr a reime i bPort an Dúnáin, lámh leis an Lurgain. B'éigean do O'Hagan dul go Corcaigh ar feadh tamaill.

Ní bhíodh ar a aird ach an LVF, agus an bhaint a bhí ag an LVF, go hairithe, le fórsaí rúnda sna péis agus san arm. Le linn an ama seo, bhí na tuairiscí ag O'Hagan ceannródaíoch, pearsanta agus thar a bheith léargasach.

Feallmharú 
Bhí paramíleataigh - an LVF (Loyalist Volunteer Force) - freagrach as an dúnmharú. Sa bhliain 2008, bhí cúigear tugtha os comhair cúirte agus dúnmharú an iriseora curtha ina leith.

Féach freisin 

 Comhaontú Aoine an Chéasta
 Veronica Guerin (i gcomparáid le naomhú Veronica Guerin, rinne pobal na tíre dearmad ar O'Hagan go luath.)
Lyra McKee
Sunday World

Naisc sheachtracha 

 Físeán  Panoramaː  'Collusion'  (BBC) le Daragh McIntyre agus Bronach Walsh (Relatives for Justice)

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1960
Básanna in 2001
Daoine feallmharaithe
Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Iriseoirí Éireannacha
Alumni Ollscoil Uladh
Naomh Iarlaith

Bhí Naomh Iarlaith (Iarlaithe m. Loga), (? – c. 540) mar saggart Éireannach sa 6ú haois.Bhunaigh Naomh Jarlath séipéal, a d’fhás chun bheith ina bhaile Tuam. Tá sé anois mar phátrún ar an mbaile.

De réir  Ghinealas na hÉireann bhí beirt  naomh ann darbh ainm Iarlaith : Iarlaith mac Lugh, bunaitheoir Thuama, agus Iarlaith mac Trian, easpag Ard Mhacha.  Deirtear gur leis an Conmhaícne Iarlaith Thuama , a bhí i gceannas ar an gcuid is mó de pharóiste Thuama.  Deirtear gur bhain an naomh eile leis an Dál Fiatach in oirthear Uladh.

Is é an 6 Meitheamh a lá féile.

Tagairtí 

 
Naoimh Éireannacha
Naomh Iarlaith
Ospidéal Naomh Fintan

Is ospidéal meabhairghalar é Ospidéal Naomh Fintan i gCill Airne. Osclaíodh an t-ospidéal i 1852. Dúnadh é in 2012.  Osclaíodh ionad nua do dhaoine breoite ar an talamh.

Tagairtí 

Ospidéil síciatrach in Éirinn
Ospidéil i gContae Chiarraí
Contae Chiarraí
Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha

Is páirc náisiúnta suite i gContae Dhún na nGall í Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha. Is fásach iargúlta uaibhreach de shléibhte creagacha, lochanna gan mhilleadh, easanna ina gcaise anuas go talamh agus coillearnach dharach dhúchasach faoi gheasa i gcroílár Shléibhte Dhoire Bheatha in iarthuaisceart Dhún na nGall atá i bPáirc Náisiúnta Ghleann Bheatha. I lár na Páirce ar imeall Loch Ghleann Bheatha tá Caisleán Ghleann Bheatha, teach mór caisealach ón 19ú haois, a tógadh mar theach lóistín seilge.

Contae Dhún na nGall
Páirceanna Náisiúnta na hÉireann
Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann)

Tharla ráig foréigin de chuid an UVF (Óglaigh Uladh) ar 2/3 Deireadh Fómhair 1975 i dTuaisceart Éireann. Dúnmharaíodh 13 agus gortaíodh 45.

Cúlra 
Ar an 10 Feabhra 1975, d'fhógair an tIRA Sealadach sos comhraic. agus d'atosaigh rialtas na Breataine agus an tIRA ag idirbheartú. D'aontaigh an IRA stop a chur le hionsaithe ar fhórsaí slándála na Breataine, agus chuir na 'fórsaí slándála' deireadh lena gcuid ruathair agus cuardaigh, den chuid is mó.

Chuir na cainteanna seo eagla ar na Dílseoirí. Mar sin chuaigh na dúnmharuithe seicteacha in olcas le linn an tsosa comhraic.   Mharaigh an UVF 120 Caitliceach le linn na bliana 1975. Bhí éiginnteacht ann sa phobal faoi chúrsaí polaitíochta ar an dá thaobh. Tháinig  méadú ar an fhoréigean seicteach; bhí clú go háirithe ar an drong Ghleann Anna.

Dhírigh ainsin roinnt aonad den IRA ar dhul i ngleic leis na dílseoirí. An laghdú ar oibríochtaí sceimhlitheoireachta laistigh den IRA ba chúis le roinnt ball, le cead nó gan cead leo siúd a bhí os a gcionn, dul i mbun ionsaithe marfacha buille ar bhuille.

Bhí an baol ann go rachadh cúrsaí ó smacht agus bhí an próiseas síochána i gcontúirt dá bharr. Thit an tóin as an bpróiseas an bhliain dár gcionn, 1976, nuair a cuireadh an sos cogaidh ar ceal.

Imeachtaí 

 2 Deireadh Fómhair – Lamhaigh an UVF ceathrar ag Casey's Bottling Plant, Béal Feirste.
 2 Deireadh Fómhair: Dúnmharaíodh Caitliceach nuair a phléasc bobghaiste UVF ar Shráid Cranburn, Béal Feirste.
 2 Deireadh Fómhair: Dúnmharaíodh Caitliceach in ionsaí ar McKenna's Bar in aice la Aldergrove Airport.
 2 Deireadh Fómhair: Dúnmharaíodh Protastúnach in ionsaí buamála UVF ar an Anchor Bar, Killyleagh.
 2 Deireadh Fómhair: Lámhaigh an UVF Ronald Winters (26), Protastúnach, ar London Road, Béal Feirste.
 2 Deireadh Fómhair: Fuair ceathrar as an UVF bás nuair a phléasc buama roimh am in Farrenlester, in aice le Coleraine.
 2 Deireadh Fómhair: Lámhaigh an tIRA William Stevenson (38) Protastúnach, ar Sussex Place, Markets, Béal Feirste.

... agus go leor eachtraí eile,

Féach freisin 

 UVF (Óglaigh Uladh)
 Buamáil Strand Bar (11 Aibreán 1975)
 Dúnmharú an Miami Showband (31 Iúil 1975)
 Sléacht Thulaigh Álainn (1 MF 1975)
 Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern (19 Nollaig 1975)

Naisc sheachtracha 
 Tuairisc nuachta de chuid ITN ag an am

Tagairtí 

Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
1975
Linn ionnalta

Is struchtúr draenach é linn ionnalta nó umar (Laidin: piscina) in ailtireacht eaglaise. Is báisín cloiche é seo, ina mbíonn poll draenála. Bíonn an báisín suite i gcuasán sa bhalla. Bíonn sé sa bhalla theas i gcónaí, in aice leis an gcúinne thoir theas. Doirtear amach an t-uisce inar níodh an chailís, an paiteana agus na cruibhéid as an mbáisín.

Tagairtí 

Ailtireacht
Carraig Fhearghais, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Aontroma é Carraig Fhearghais.

Contae Aontroma
Barúntachtaí Chontae Aontroma
Cúil Raithin, Barúntacht

Is barúntacht atá suite i gContae Dhoire é Cúil Raithin.

Contae Dhoire
Barúntachtaí Chontae Dhoire
Cianachta, Barúntacht

Is barúntacht atá suite i gContae Dhoire é Cianachta.

Contae Dhoire
Barúntachtaí Chontae Dhoire
Mika Häkkinen

Is tiománaí Foirmle a hAon Fionlannach é Mika Pauli Häkkinen. Tugtar The Flying Finn air mar leasainm. Rugadh é i Vantaa, An Nualainn ar 28 Meán Fómhair 1968. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Domhanda Foirmle a hAon ó 1991 go 2001. Thiomáin sé le Lotus agus McLaren.  Tá craobh an domhain F1 buaite faoi dhó aige (1998 agus 1999).

Saol Pearsanta 
Phós sé Erja Honkanen i 1998. Fuair siad colscaradh i 2008. Tá beirt páistí acu. 
Tá se i gcaidreamh leis  Markéta Remešová. Tá triúr páistí acu.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1968
Tiománaithe Fhionlannacha Foirmle a hAon
Daoine beo
Gerry Hutch alias The Monk (coirpeach)

Coirpeach is ea Gerry (Gerard) Hutch, nó 'The Monk' (a rugadh ar 12 Aibreán 1963).

Bhí achrann leanúnach idir na buíonta Hutch agus Kinahan ar feadh na mblianta, i lár thuaisceart na cathrach i mBaile Cliath. Ba é Gary Hutch, deartháir le Gerry, an chéad duine a dúnmharaíodh san aighneas idir buíonta coirpeach Hutch agus Kinahan.  Maraíodh timpeall 18 eile san aighneas idir an dhá bhuíon coiriúlachta dhiaidh sin, go dtí 2020.

Tóraíocht 
Bhí Hutch sna 2010idi ag bogadh go rialta ó áit go háit ar Mhór-roinn na hEorpa; bhí teach aige sa Spáinn fiú. Ar 14 Meán Fómhair 2016, cuardaíodh cúig áit ar an Costa Del Sol, áit a bhfuil muintir Kinahan lonnaithe.

2021 
Ar 20 Aibreán 2021, bhí barántas gabhála Eorpach eisithe ag an Ard-Chúirt i gcomhair Hutch, le cur ar a thriail faoin ionsaí lámhaigh in Óstán an Regency i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2016, inar maraíodh fear.

Rinne an Spáinn Hutch a eiseachadadh chun na hÉireann i mí Meán Fómhair 2021. Ag an éisteacht eiseachadta sa Spáinn, mhaígh Gerry Hutch nach mbeadh sé sábháilte aige filleadh ar Éirinn mar go bhfuil buíonta coirpeach abhus ag féachaint lena mharú ǃ

Tháinig Hutch go Aeradróm Mhic Easmainn in iarthar Cho Bhaile Átha Cliath ar eitleán le hÓglaigh na hÉireann ar 29 Meán Fómhair 2021.

Féach freisin 

 Veronica Guerin
Martin Cahill

Naisc sheachtracha 

 Coirpeach aitheanta Noel Duggan maraithe i gCo na Mí, Nuacht RTE
 Beirt gafa maidir le dúnmharú Noel Kirwan i mBÁC, Nuacht RTE

Tagairtí 

Coirpigh Éireannacha
Daoine a rugadh i 1963
Daoine as Baile Átha Cliath
Árainn, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na Gaillimhe é Árainn.

Contae na Gaillimhe
Barúntachtaí Chontae na Gaillimhe
Tigh Dachoinne, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na Gaillimhe é Tigh Dachoinne.

Contae na Gaillimhe
Barúntachtaí Chontae na Gaillimhe
Muraisc, Barúntacht

Barúntacht in iarthar Chontae Mhaigh Eo in Éirinn is ea Muraisc.

Contae Mhaigh Eo
Barúntachtaí Chontae Mhaigh Eo
Bun Raite Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae an Chláir é Bun Raite Íochtarach.

Contae an Chláir
Barúntachtaí Chontae an Chláir
Boirinn, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae an Chláir é Boirinn.

Contae an Chláir
Barúntachtaí Chontae an Chláir
V. K. Krishna Menon (státaire as India)

Dlíodóir, taidhleoir agus státaire as India ab ea V. K. Krishna Menon (3 Bealtaine 1896 – 6 Deireadh Fómhair 1974). Bhunaigh sé an Ghluaiseacht Neamhailínithe sna 1950idí.

Saol 

Mac le dlíodóir ceannasach i Kerala ba ea Menon, a rugadh sa bhliain 1896. Bhain sé céim BA amach de chuid Choláiste na hUachtaránachta, Chennai (Madras) sa bhliain 1918. Rinne sé ansin staidéar i gColáiste Dlí Madras sular lean sé lena chuid oideachais i Londain (UCL, MA 1930; Scoil Eacnamaíochta agus Eolaíochta Polaitíochta Londain - LSE, 1934).

Glaodh mar abhcóide de Chumann Onórach an Teampaill Láir air sa bhliain 1934. Bhí sé gníomhach san fhoilsitheoireacht agus i bpolaitíocht na heite clé sa Ríocht Aontaithe sna 1930idí. Spreag sé Allen Lane sa bhliain 1935 le Penguin Books a bhunú agus ba é an chéad eagarthóir coimisiúnaithe dá chló Pelican dhá bhliain ina dhiaidh sin.

Ceapadh Menon mar chéad Ard-Choimisinéir na hIndia sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 1947 i Londain (1947-52). Ceapadh é ansin mar Ambasadóir na hIndia chun na Náisiún Aontaithe (1952-62). Bhí dearcadh frith-impiriúlaíocha aige i Nua-Eabhrac. 

Bhí sé ina Aire Cosanta ar an India ó 1957 go 1962; d'éirigh sé as i ndiaidh na buaite a bhí ag an tSín sa Chogadh Sino-Indiach (1962).

Éire 
Áirítear le leabhar de chuid An Dochtúra Cháit Ní Máille 𝙄𝙧𝙚𝙡𝙖𝙣𝙙, 𝙄𝙣𝙙𝙞𝙖 𝙖𝙣𝙙 𝙚𝙢𝙥𝙞𝙧𝙚: 𝙄𝙣𝙙𝙤-𝙄𝙧𝙞𝙨𝙝 𝙧𝙖𝙙𝙞𝙘𝙖𝙡 𝙘𝙤𝙣𝙣𝙚𝙘𝙩𝙞𝙤𝙣𝙨, 1919-64 (Cló Ollscoile Manchester, 2008) plé ar na naisc a bhí ag Menon le hÉirinn agus le radacaithe Éireannacha le linn a chuid ama i Londain.

Féach freisin 

 Pandit Jawaharlal Nehru
 Gluaiseacht neamhailínithe

Tagairtí 

Polaiteoirí Indiacha
Gluaiseacht neamhailínithe
Daoine a rugadh i 1896
Básanna i 1974
Cogadh Sino-Indiach (1962)
Saighir Chiaráin

Ciallaíonn Saighir Chiaráin, ‘tobar Chiaráin’. Tá baint ag an séipéal ársa i Saighir Chiaráin le Naomh Ciarán seanóir, a bhfuil sé ráite faoi gur chaith sé 30 bliain sa Róimh ag déanamh staidéar ar na scrioptúir.

Sa ré ársa, ba áit adhlactha an séipéal do ríthe ríocht ársa Osraí. Tagann oilithrigh fós i gcomhair na stáisiún ag Tobar Naomh Ciarán agus ag Sceach agus Cloch Naomh Ciarán ar fhéile Chiaráin (5ú Márta). 

Istigh sa reilig tá bun ardchroise (SMR OF039-003002-) ón 9ú haois, ar a bhfuil snoíodóireacht de radhairc ón mbíobla, cosúil le 'hÁdhamh agus Éabha i nGairdín Pharthais'.

Am éigin roimh an mbliain 1170, tháinig Saighir Chiaráin chun a bheith ina theach do chanónaigh Agaistíneacha, agus go gairid i ndiaidh an dáta seo, tógadh séipéal prióireachta Naomh Ciarán. 

Is iad ballaí an tséipéil sin teorainn thuaidh na reilige. 

Tá bunsraith cloigthí níos sine le feiceáil ar uillinn sheachtrach thiar thuaidh fhothraigh na prióireachta. Díscaoileadh an phrióireacht sa bhliain 1152 agus am éigin ina dhiaidh sin daingníodh an séipéal nuair a cuireadh túr gunna beag cruinn leis ar an uillinn thoir theas. 

Sa bhliain 1844, thóg Eaglais na hÉireann an séipéal atá ann inniu.  Istigh ann tá cros chloiche agus roinnt crosleac a fuarthas sa reilig. 

Tá Síle na gCíoch (SMR OF039-003011-) ón suíomh in Ard-Mhúsaem na hÉireann anois.

Féach freisin 

 Ciarán Saighre

Tagairtí 

Contae Uíbh Fhailí
Seandálaíocht
Mainistreacha na hÉireann
Ardchrosa
Mainistreacha Agaistíneacha
Cathair Luimnigh, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Luimnigh í Cathair Luimnigh.

Contae Luimnigh
Barúntachtaí Chontae Luimnigh
Fotharta, Barúntacht, Contae Loch Garman

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é Fotharta.

Contae Loch Garman
Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Cathair Bhaile Átha Cliath, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Cathair Bhaile Átha Cliath.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
Comhdhúil heitreafháinneach

Is éard is comhdhúil heitreafháinneach nó struchtúr fáinneach ann ná comhdhúil fháinneach ina bhfuil adaimh de dhá dhúil dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í).  An brainse de cheimic orgánach, a phléann leis an sintéise, airíonna, agus feidhmeanna praiticiúla na  n-eitreafháinní is ea an cheimic heitreafháinneach . 

I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá na haigéid núicléacha go léir, formhór na ndrugaí, an chuid is mó de bhithmhaiseanna (ceallalóis agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath na gcomhdhúl aitheanta.  Tá heitreafháinní nítrigine i 59% de dhrugaí atá ceadaithe ag FDA na SA.

Aicmiú 
Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról , agus fúrán.

Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin
Coinnítear ainmneacha AIGCF i gcló iodálach agus ní leanann siad Ainmníocht Hantzsch-Widman

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Comhdhúile orgánacha
An Riaisc

Láthair mhainistreach, nach bhfuil ann anois ach fothrach, is ea An Riasc, atá suite i gCorca Dhuibhne,1 km soir ó Bhaile an Fheirtéaraigh . Cuimsíonn an séadchomhartha seo fothraigh de shéipéal cloiche, gallán, agus bailiúchán de bhotháin chloiche nó clocháin, agus iad ar fad laistigh d'imfhalú cloiche singil. Gearrann balla cloiche inmheánach tríd an suíomh agus breathnaíonn sé gur roinn sé an suíomh idir an t-aireagal agus an reilig agus na spásanna cónaitheacha. Le linn tochailtí sna 1970dí fuarthas fianaise go bhféadfadh go raibh séipéal adhmaid ar an láthair sular tógadh an séipéal cloiche ann.  Níl ann ach an bunsraith sa lá atá inniu ann. Tá roinnt leaca crosghearrtha ar an suíomh. Is í an ceann is suntasaí ná an gallán atá maisithe le cros Mháltach, bíseanna, ciorcail, agus móitíf de phéacóg. Ar an suíomh freisin tá bunsraitheanna de shraith bothán cloiche nó clocháin.  Tá roinnt acu sin nasctha lena chéile. Nuair a bhí siad sin tógtha bhí siad an-chosúil leis na botháin 'choirceoige' den stíl thraidisiúnta tógála a bhí coitianta ar shuíomhanna eile ar Corca Dhuibhne.

Naisc sheachtracha
 Cuairt ar An Riasc. http://westkerrymuseum.com/wp-content/uploads/2020/03/riascg.pdf

Tagairtí 

Contae Chiarraí
Seandálaíocht
Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Ardchrosa
Cathair Phort Láirge

Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge í Cathair Phort Láirge.

Contae Phort Láirge
Barúntachtaí Chontae Phort Láirge
RMS Leinster

Bhí an RMS (Royal Mail Ship) Leinster ina long phaisinéirí agus bád poist ó 1897 go dtí an 10 Deireadh Fómhair 1918. Bhí an long faoi úinéireacht agus á feidhmiú ag Comhlacht Paicéad Gaile, Cathair Bhaile Átha Cliath (City of Dublin Steam Packet Company)ˈ. Le linn an Chéad Chogadh Domhanda, ionsaíodh an Leinster agus chuaigh si go tóin poill i gcúpla nóiméad.

Seirbhís 
Bhí RMS Leinster ar cheann de cheithre chomhlong a d’iompair post agus paisnéirí idir "Kingstown" (Dún Laoghaire inniu) agus Caergybi (Holyhead) sa Bhreatain Bheag. Bhí oifig phoist ar gach ceann de na longa (bád poist) agus rinne foireann ó phríomhoifig shórtála Bhaile Átha Cliath sortáil ar phost ann. Bhí ceithre long sa loingeas agus tugadh ainmneacha na cúigí Éireannacha orthu.

Bá 

Gnáth-thuras a bhí ann Déardaoin, an 10 Deireadh Fómhair 1918. Díreach roimh a 9 a chlog ar maidin, thug an RMS Leinster faoina turas deireanach ó Ché Carlisle i nDún Laoghaire (Kingstown tráth dá raibh) go Caergybi (Holyhead) sa Bhreatain Bheag.  

Bhí 771 duine ar bord ar a laghad, idir bhaill de chriú na loinge (77), phaisnéirí sibhialta, agus phearsanra míleata  agus leighis. Ba bhaill den arm - saighdiúirí, mairnéalaigh, aerfhir agus banaltraí - formhór na bpaisinéirí (timpeall 500). Bhí cuid acu ag filleadh ar an gcogadh tar éis saoire. Bhí fostaithe Oifig an Phoist ann (22 in iomlán) a bhí ag obair sa seomra poist, ag sórtáil litreacha agus pacáistí i gcomhair an chéad chéim eile den turas.

Idir 09:30 a.m. agus 09.40 a.m., chuaigh an RMS Leinster thar Theach Solais na Cise. Go gairid ina dhiaidh sin, 7km ó Kingstown (Dún Laoghaire inniu) bhuail dhá thoirpéad í. 

Scaoil fomhuireán Gearmánach, UB-123, í.  Scaoil sí trí thoirpéad léi.  Taobh istigh de 8 nóiméad, bhí an Leinster imithe go grinneall.

Cailleadh 564 duine ar a laghad dá toradh. Tháinig 207 slán as. Ba í an tubaiste muirí ba mheasa riamh i Muir Éireann, agus an dara tragóid ba mhó i bhfarraigí na hÉireann, tar éis an Lusitania sa bhliain 1915.

U-Boot 
Bhí cogadh síceolaíoch ar bun ag na U-Boot (fomhuireáin) de chuid na Gearmáine. Bhí Oberleutnant zur See Robert Ramm (27 mbliana d’aois) i gceannas ar UB123. Seachtain níos déanaí, bhuail UB123 mianach agus maraíodh an criú go léir. Cailleadh UB-123 agus a chriú de 36 bhall i log mianach sa Mhuir Thuaidh. Bhí formhór an chriú naoi déag nó fiche bliain d’aois.

Tionchar 
Bhí tionchar forleathan ag tubaiste an RMS Leinster ar an bpobal in Éirinn  Deireadh an chogaidh a bhí ann agus cailleadh na beatha go fánach. Agus le linn na mbliana 1918, bhí bagairt an choinscríofa ag dul i bhfeidhm ar an tír. Rinneadh radacú ar mheon na nÉireannach mar sin. 

Ar an 10 Deireadh Fómhair 2018, d’eisigh An Post stampa chun céad bliain chur go tóin poill RMS Leinster a chomóradh.

Féach freisin 

 Géarchéim an Fhrithchoinscríofa
RMS Lusitania ː Bádh an 1198 daoine a bhí ar bord.
 RMS Carpathia

Tagairtí 

Longa
Eachtraí muirí
An Chéad Chogadh Domhanda
Cúige Laighean
Córas poist Phoblacht na hÉireann
Mainistir Mhuraisce

Tá Mainistir Mhuraisce suite ar chladaí Chuan Mó agus faoi scáth Chruach Phádraig. Bhunaigh na bráithre Agaistíneacha an mhainistir sa bhliain 1456 mar gheall 'nach bhfuil fios a gcreideamh tugtha do mhuintir na dúiche go dtí seo'.  

Bhronn Aodh Ó Máille, an taoiseach áitiúil Gaelach, an talamh ar na bráithre. Cuimsíonn na fothraigh foirgneamh ar chruth 'L' ina raibh séipéal, sacraistí agus seomra caibidle ina dtagadh na bráithre le chéile chun gnó a phlé agus chun an chaibidil ar riail an oird a léamh go laethúil. 

Tá an séipéal fada agus caol, díreach mar a bhíonn séipéil Agaistíneacha. 

Tá mínfhuinneog ar an taobh thoir, le cloigne snoite daonna ar an mballa taobh amuigh de. Tá roinnt mínfhuinneog ar an mballa ó dheas a bhfuil forbhallaí os a chionn. Tugann sé seo le fios dúinn go ndearnadh daingniú de chineál éigin ar an bhfoirgneamh.

Inniu 
Níl fágtha inniu den túr ar thaobh thiar an tséipéil ach bonnlíne de shiléar greanta easnach.

Féach freisin 
 Mainistreacha Agaistíneacha

Tagairtí 

Contae Mhaigh Eo
Mainistreacha na hÉireann
 Mainistreacha Agaistíneacha
Slí Seandálaíochta Chuan Módh
Sotorasib

Is cógas frith-ailse é Sotorasib, a dhíoltar faoi na hainmneacha branda Lumakras agus Lumykras, agus a úsáidtear chun ailse neamh-bheagcheallach na scamhóg (ANBCS) a chóireáil.   Díríonn sé ar shóchán ar leith, G12C, sa phróitéin KRAS atá freagrach as cineálacha éagsúla ailse.  

I measc na fo-iarsmaí is coitianta tá buinneach, pian mhatánchnámharlaigh, masmas, tuirse, damáiste ae agus casacht.  

Tá Sotorasib ina choscóir ar an theaghlach RAS GTPase.  Is ionann sócháin KRAS G12C agus thart ar 13% de na sócháin in ailsí scamhóg cille neamh-bheag. 

Ceadaíodh Sotorasib le haghaidh úsáide míochaine sna Stáit Aontaithe i mBealtaine 2021.

Tagairtí
Piridíní
Mervyn Taylor

Polateoir Éireannach as Baile Átha Cliath ab ea Mervyn Taylor (28 Nollaig 1931 – 23 Deireadh Fómhair 2021). Ina ghairmréim pholaitiúil, bhí sé ina Aire Rialtais (Aire Comhionannais agus Athchóirithe Dlí), ina Phríomh-Aoire, ina Chathaoirleach ar Pháirtí an Lucht Oibre agus ina Chathaoirleach ar Chomhairle Contae Bhaile Átha Cliath.

Gairm 
Bhí Taylor ar dhuine de bhunaitheoirí na gluaiseachta chun an rochtain chéanna a bheith ag gach saoránach faoin dlí, agus ina dhiaidh sin bhí sé ar an gcéad Aire sa Roinn Comhionannais agus Athchóirithe Dlí.  

Cuimhneofar air as cuid den reachtaíocht a thug sé isteach, lena n-áirítear an tAcht um Fhoréigean Baile, bunú an Údaráis Náisiúnta Míchumais, agus ceadú reifreann an cholscartha.

Cuireadh páipéir de chuid Mervyn Taylor maidir leis an am a bhí sé ina Aire Comhionannais agus Athchóirithe Dlí (1993-97) i dtaisce i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann agus tá léargas le fáil ansin ar an bpáirt a bhí aige mar an Aire a bhí freagrach as an leasú ar an mBunreacht agus as an Acht um an Dlí Teaghlaigh (Colscaradh), 1996 a tháinig ina dhiaidh.

Féach freisin 

 Páirtí an Lucht Oibre

Tagairtí 

Polaiteoirí na hÉireann
Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Daoine a rugadh i 1931
Básanna in 2021
Daoine as Baile Átha Cliath
Airí Rialtais na hÉireann
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Baill den 22ú Dáil
Baill den 23ú Dáil
Baill den 24ú Dáil
Baill den 25ú Dáil
Baill den 26ú Dáil
Baill den 27ú Dáil
Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn
Aturnaetha Éireannacha
Aigéad clórach

Is é an t-aigéad clórach an dara hocsaigéad is airde uimhir ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín. Tugtar clóráití ar a chuid salann.

Airíonna
Tá an t-aigéad clórach éagobhsaí ar chúiseanna teirmidinimice, agus ní féidir é a aonrú ón uisce. Na tuaslagáin uisce a bhfuil 30 % nó níos lú den aigéad seo iontu tá siad cobhsaí le teocht réasúnta íseal, agus má táthar an-chúramach is féidir an tuaslagán uisce a láidriú go 40 %. Is dual don aigéad clórach díréiriú a dhéanamh, má bhaintear triail as an tuaslagán a dhéanamh níos láidre ná sin - is é sin, cuid de na hiain chlóráite ag ocsaídiú go hiain sárchlóráite, an chuid eile ag dí-ocsaídiú go hiain chlóiríde nó go móilíní dé-ocsaíde clóirín, mar shampla:

8 HClO3 → 4 HClO4 + 2 H2O + 2 Cl2 + 3 O2
3 HClO3 → HClO4 + H2O + 2 ClO2

Guaiseacha
Ocsaídeoir láidir agus aigéad láidir é an t-aigéad clórach, agus má thagann sé i dteagmháil le substaint indóite nó shodhóite, rachaidh an tsubstaint sin trí thine ar an toirt. Úsáidtear an t-aigéad clórach le clóráití a tháirgeadh.
Staid ocsaídiúcháin

Déanann an staid ocsaídiúcháin, dá ngairtear uimhir ocsaídiúcháin uaireanta, cur síos ar an méid ocsaídiúcháin (caillteanas leictreon ) den adamh i gcomhdhúil cheimiceach . Ó thaobh coincheapa de, is é an staid ocsaídiúcháin, a d’fhéadfadh a bheith dearfach, diúltach nó nialasach, ná an lucht hipitéiseach a bheadh ag adamh dá mbeadh gach nasc le hadaimh dúile difriúla 100% ianach, gan aon comhábhair chomhfhiúsach ann. Níl sé seo fíor riamh, go díreach,  i gcás fíor nasc.

Tagairtí
 Airíonna ceimiceacha
 Ainmníocht cheimiceach
 Ceimic chomhordanáidithe
 Uimhreacha éadoiseacha na ceimice
Conall mac Comgaill

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea Conall mac Comgaill ón mbliain c. 558 go dtí 574.

Comgall mac Domangairt ba ea a athair.  Deirtear gur bhronn sé Oileán Í ar Naomh Colm Cille.  Sa Duan Albanach, deirtear go raibh sé ina rí gan freasúra.  Tuairiscítear i nAnnála Uladh sin bhliain 568 go ndeachaigh sé ar sluaíocht le Colmán Beag mac Diarmada d'Uí Néill an Deiscirt in Iardoaman isteach.  I nAnnála na gCeithre Máistrí tá iontráil níos faide a deir:
 Murchobhlach la Colman m-Becc, mac Diarmata, mic Fergusa Cerrbheoil, & la Conall, mac Comhgaill, toiseach Dal Riada h-i Seil, & i n-Ile, co t-tardsat edála iomdha eistibh.... agus rug éadálacha iomaí libh.

Deirtear sa Seanchas Fear Alban go raibh seachtar mac ag Conall: Loingsech, Nechtan, Artan, Tuathan, Tutio agus Coirpe.  Deirtear ámh go raibh Connad Cerr ina mac Chonaill, agus tuairiscítear bás Dúnchadha mhic Conaill i nAnnála Uladh agus i nAnnála Tiarnaigh, i gceannas ar arm mhic Gabráin" i gCinn Tíre.

Foinsí 
 Anderson, Alan Orr, Early Sources of Scottish History A.D 500–1286, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin . Paul Watkins, Stamford, 1990. 
 Bannerman, John, Studies in the History of Dalriada. Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974.

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe Dhál Riada
Íocón (reiligiún)

Is saothar ealaíne reiligiúnach é íocón. Ciallaíonn 'Íocón' seo ‘íomhá’ nó ‘cosúileacht’ sa Ghréigis (εἰκών eikṓn).  De ghnáth léirionn na híocóin pearsa nó eachtra a bhaineann le stair naofa agus a dtugtar onóir dó sa Traidisiún Ceartchreidmheach (go háirithe), agus san Eaglais Caitliceach agus mar sin de, mar mhodh chun grásta Dé a chur ar fáil.

Féach freisin 

 Ceartchreidmheachas

Tagairtí 

Reiligiún
Ealaín
Ceartchreidmheachas
Díréiriúchán

Díréiriúchán nó díréiriú a thugtar ar imoibriú ceimiceach ina n-ocsaídítear cuid d'adaimh na dúile céanna, agus an chuid eile acu á ndí-ocsaídiú. Samplaí iad:

 an chlóiríd mhearcarúil a dhéanann díréiriú go mearcair agus clóiríd mhearcarach faoi thionchar na radaíochta ultraivialait:

Hg2Cl2 → Hg + HgCl2

Is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an mearcair sa chlóiríd mhearcarúil ná +1, agus is í staid ocsaídiúcháin an mhearcair sa chlóiríd mhearcarach ná +2. Ar ndóigh, is é 0 an uimhir ocsaídiúcháin sa ghlanmhearcair.

 an t-aigéad fosfarúil a dhéanfaidh díréiriú go haigéad fosfarach agus foisfín má théitear suas é:

4 H3PO3 →  3 H3PO4 + PH3

 an clóirín a dhéanfaidh díréiriú go hiain chlóiríde (staid ocsaídiúcháin an chlóirín: -1) agus chlóráite (staid ocsaídiúcháin an chlóirín: +5) má théann sé i dteagmháil leis an hiodrocsaíd sóidiam:

3 Cl2 + 6 OH− → 5 Cl− + ClO3− + 3 H2O

 an dóigh a n-imoibríonn an dé-ocsaíd nítrigine (uimhir ocsaídiúcháin: +4) leis an uisce, agus í ag déanamh níotráite (uimhir ocsaídiúcháin: +5) agus nítríte (uimhir ocsaídiúcháin: +3):

 2 NO2 + H2O → HNO3 + HNO2

Ceimic
Domhnall Breac

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea  Domhnall Breac  (Meán-Ghaeilge  Domnall Brecc, Breatnais Dyfnwal Frych) (bás 642 i Strathcarron), ón mbliain c. 637 go dtí 642.  Eochaid Buide ba ea a athair.

Feictear é don chéad uair sa bhliain 622, nuair a insítear i nAnnála Tiarnaigh go raibh sé ar an bhfód ag Cath Cend Delgthen (i lár na tíre) ina comhghuaillí Chonaill Ghuthbhinn de Chlann Cholmáin. Is é seo an t-aon chath amháin inac raibh Domhnall ina bhuaiteoir.

Cloíodh Domhnall faoi cheathair i ndiaidh dó an comhaontas le Cineál Chonaill d'Uí Néill an Tuaiscirt a bhriseadh.  I nÉirinn, cloíodh Domhnall agus a chomhghuaillí Conall Caoch de Dhál Airí ag Domhnall mac Aodha, Ardrí na hÉireann de Chineál Chonaill, i gCath Maige Rátha (Maigh Rath, Contae an Dúin) sa bhliain 637.  Cloíodh arís é in éadan na  gCruithneach sna blianta 635 agus 638, agus faoi dheireadh in éadan Eugein I Alt Clut ag Strathcarron sa bhliain 642, suite a maraíodh é. 

Déantar trácht ar an eachtra seo i rann curtha isteach sa dán arsá Breatnaise, Y Gododdin:

 ceann Dyfnwal Frych, chnaígh Fiacha é.

Rinneadh níos deireanaí rí Dhál Riada sa mhac, Domhanghart, as ar tháinig ríthe Chineál Ghabhráin were descended.  Fuair dara mac, Cathasach, bás c. 650, agus garmhac Cathasach c. 688.

 Foinsí 
 Anderson, Alan Orr, Early Sources of Scottish History A.D 500–1286'', imleabhar 1. Athchló. Paul Watkins, Stamford, 1990.

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe Dhál Riada