Prótacal Éireann / Thuaisceart Éireann

De réir "AN PRÓTACAL MAIDIR LE hÉIRINN/TUAISCEART ÉIREANN" nó Prótacal Éireann / Thuaisceart Éireann, faigheann earraí i dTuaisceart Éireann rochtain neamhshrianta ar an Margadh Eorpach Aonair. Ach ag an am céanna, caithfear earraí áirithe a chuirtear chun an Tuaiscirt ón mBreatain a sheiceáil sula ligfear isteach iad sa Mhargadh Aonair. Fágann an Prótacal iarBhreatimeachta go bhfuil rialacha trádála an Aontais Eorpaigh fós i bhfeidhm sa Tuaisceart in ainneoin an Bhreatimeachta.

Tá an prótacal riachtanach de bharr an cineál Breatimeachta, ar theastaigh ón Bhreatain a chur i bhfeidhm. Maolaíonn an Prótacal Éireann an bhagairt a bhaineann le suaitheadh i dtrádáil uile-Éireann trasteorann.

Cur i bhfeidhm 
Fógraíodh ar an 17 Samhain 2019 go raibh Boris Johnson agus Jean-Claude Juncker ar aon intinn faoi. Tháinig  Prótacal Éireann in ait an "cúlstop", an plean a bhí ag Theresa May sna blianta 2017-2019. Síníodh an socrú maidir le tarraingt amach i Nollaig 2020. Tháinig an comhaontú - agus Prótacal Éireann/TÉ - i bhfeidhm ar an 1 Eanáir 2021.

I mí Márta 2021, scríobh  Coimisiún na hEorpa litir láidir go dtí Rialtas na Breataine ag cur in iúil dóibh go raibh an Prótacal á shárú agus go bhféadfaidís an dlí idirnáisiúnta á shárú chomh maith.

Cur i gcoinne 

Tá an DUP agus páirtithe eile aontachtacha ag iarraidh go gcuirfí deireadh le Prótacal Éireann. Cuireann aontachtaithe ina aghaidh mar go maolaíonn sé an ceangal idir iad agus an Ríocht Aontaithe, dar leo.  Agus þa imní orthu is cosúil go bhfuil Prótacal Thuaisceart Éireann ag cur a n-áit i margadh inmheánach na Breataine i gcontúirt.

Le linn 2021, d'éirigh an DUP éirithe níos nimhní in aghaidh an Phrótacail de réir mar atá ag méadú ar líon na ndaoine atá a chur an mhilleáin orthu as an bPrótacal conspóideach. Maítear gur as a dtacaíocht don Bhreatimeacht crua a d’eascair an Prótacal. Creideann an DUP go mbaineann an prótacal an bonn de stádas bunreachtúil an Tuaiscirt taobh istigh den Ríocht Aontaithe agus go gcuireann sé isteach ar thrádáil idir an Tuaisceart agus an Bhreatain.

Imeachtaí 
I mí na Feabhra 2021, b’éigean oibrithe a bhí ag feidhmiú Phrótacal an iar-Bhreatimeachta a aistarraingt ón obair ar mhaithe lena sábháilteacht. Ach chinn na póilíní nach raibh fianaise ar bith ar fáil go raibh éinne ag bagairt ionsaithe ar na hoibrithe custaim. Dhearbhaigh an PSNI go poiblí nár thug siadsan comhairle in am ar bith go raibh na hoibrithe i gcontúirt. 

Márta 2021 

I mí na Márta 2021, dúirt an DUP go raibh siad réidih chun bac a chur ar Acht Gaeilge Stormont mura gcuirfí an Prótacal iar-Bhreatimeachta ar ceal.

Ansin  chuir an Choimisiúin Eorpaigh an dlí a chur ar Rialtas na Breataine faoi chodanna de Phrótacal an Tuaiscirt a chur ar fionraí agus síneadh ama a chur leis an tréimhse chairde do rialacháin nua.

Aibreán 2021

I mí Aibreáin 2021, tharla círéibeacha i gceantair dhílseacha. Bhí daoine ann is cosúil i measc na bparaimíleatach dílseach a bhí ar bís chun trioblóid a chothú in aghaidh an Phrótacail, iad ag iarraidh deireadh a chur leis "an teorainn i Muir Éireann".

Bealtaine 2021

I mí na Bealtaine 2021,dúirt Edwin Poots nach bhfuil sé d'aidhm aige freastal ar chruinnithe na Comhairle Thuaidh-Theas, go dtí go mbeidh ceist an Phrótacail réitithe.

Níos déanaí i mí na Bealtaine, bhí sé tugtha le tuiscint ag Rialtas na Breataine go bhféadfaidís dul i muinín force majeure lena gcuid oibleagáid i leith Phrótacal an Tuaiscirt a chealú.  Tháinig cúinsí éagsúla chun cinn a chuir iallach ar an mBreatain, a dúirt an rialtas leasuithe a dhéanamh ar fheidhmiú an phrótacail gan dul i gcomhairle leis an Aontas Eorpach.

Meitheamh 2022 
Thionscain an tAontas Eorpach cás dlí in aghaidh na Ríochta Aontaithe tar éis do Rialtas na Breataine reachtaíocht a fhoilsiú faoina gcuirfear ar neamhní cuid mhór de Phrótacal an Tuaiscirt. Dar leis an gCoimisiún Eorpach go sáraíonn reachtaíocht nua na Breataine na gealltanais a tugadh sa chomhaontú maidir le himeacht na Breataine as an Aontas Eorpach agus - dá réir sin - go sáraíonn sí an dlí idirnáisiúnta.

Féach freisin 

 Breatimeacht
 Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022
 Chris Heaton-Harris
 European Research Group

Tagairtí 

Breatimeacht
Tuaisceart Éireann
An tAontas Eorpach
Conarthaí na Ríochta Aontaithe
Conarthaí an Aontais Eorpaigh