joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Springfield, Massachusetts

Is cathair de chuid stát Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í Springfield. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 153,0605 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Springfield suite i gContae Hampden agus is é príomhbhaile riaracháin an chontae é. Tá Domenic Sarno (D) ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1636.

Tá Springfield suite beagán breis agus 20 míle ó Hartford, Connecticut, agus áirítear Springfield agus Hartford mar aon cheantar uirbeach amháin. "Conair an eolais" (Knowledge Corridor) a thugtar ar an gceantar siocair na 160,000 mac léinn sna hollscoileanna agus institiúidí tríú leibhéil ann.

Naisc sheachtracha 
 www3.springfield-ma.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Massachusetts
Cathracha in Massachusetts
Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Cathracha sna Stáit Aontaithe
Príomhbhailte Massachusetts
Lowell, Massachusetts

Is cathair de chuid stát Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í Lowell. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 106,519 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Lowell suite i gContae Middlesex. Tá Patrick O. Murphy ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1653.

Naisc sheachtracha 
 www.lowellma.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Massachusetts
Cathracha in Massachusetts
Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Cathracha sna Stáit Aontaithe
Príomhbhailte Massachusetts
Nuweiba

Is cathair san Éigipt, ar an Leithinis Síonáí, í Nuweiba. 

An Éigipt
Cambridge, Massachusetts

Is cathair de chuid stát Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í Cambridge. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 105,162 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Cambridge suite i gContae Middlesex. Tá Henrietta Davis ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1630.

Comhchathracha 
  Coimbra, An Phortaingéil
  Cienfuegos, Cúba
  Gaeta, An Iodáil
  Gaillimh, Éire
  Eireaván, An Airméin
  Tsukuba, An tSeapáin 
  Kraków, An Pholainn
  Kraków, An tSín

Naisc sheachtracha 
 www.cambridgema.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Massachusetts
Cathracha in Massachusetts
Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Cathracha sna Stáit Aontaithe
Príomhbhailte Massachusetts
Socatra

Is oileánra beag é Socatra nó Sokatra  (), ina bhfuil ceithre oileán ann. Tá an t-oileánra suite san Aigéan Indiach 240 ciliméadar soir ó Chorn na hAfraice agus 380 ciliméadar ó dheas ón Leithinis Arabach. Is cuid de Phoblacht Éimin é Socatra. Tá breis is 40,000 duine ina gcónaí sna hoileáin.

Tagairtí 

Oileáin
An tAigéan Indiach
Al `Adhbah

Is lonnaíocht suite i gCatar é Al `Adhbah.

Tagairtí 

Doha
Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (idirdhealú)

Ón Reifirméisean ar aghaidh, tá dhá Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, ceann san Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus ceann in Eaglais na hÉireann.

 Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (roimh an Reifirméisin)
 Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (Eaglais Caitliceach Rómhánach)
 Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (Eaglais na hÉireann)
New Bedford, Massachusetts

Is cathair de chuid stát Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í New Bedford. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 95,115 duine ina gcónaí sa chathair. Tá New Bedford suite i gContae Bristol. Tá Jonathan F. Mitchell ina mhéara.

Stair
Indiaigh den phobal Whampanoag a bhí ina chónaí nuair a tháinig na chéad Eorpaigh go dtí an áit ina bhfuil New Bedford inniu. Chuir siad fúthu sa bhliain 1640 i ndiaidh dóibhsean agus do na hIndiaigh conradh a shíniú. Níl sé soiléir ar thuig an dá dhrong téarmaí an chonartha ar an bhealach céanna. Ní bhíodh úinéireacht talaimh mar nós ag na Whampanoag agus b'fhéidir nach raibh i gceist leosan ach úsáid an talaimh a ghéilleadh ar feadh tréimhse. D'fhan na hEorpaigh, pé ar bith scéal é, agus bhain Bedford Village stádas amach mar bhaile mór sa bhliain 1787 faoin ainm New Bedford.

Sasanaigh, Albanaigh, agus Breatnaigh a lonnaigh i New Bedford ar dtús. D'éirigh an baile tábhachtach dóibh siúd a bhí páirteach i seilg na míolta móra. Chuaigh roinnt mhaith Éireannach a chónaí ann ag tosnú go luath san 19ú haois; ansin chuaigh na Portaingéalaigh agus frainciseoirí ó Cheanada, a bparóiste Caitliceach féin ag gach dream acu. D'fhás pobal gorm agus pobal beag Giúdach ann freisin. Inniu tá an pobal Portaingéalach is mó sna Stáit Aontaithe san limistéir ina bhfuil New Bedford agus na bailte máguaird.

Comhchathracha 
  Barrow, Alasca
  Funchal, Madeira
  Horta, Azores
  Mindelo, Rinn Verde
  Tosashimizu, An tSeapáin
  Figueira da Foz, An Phortaingéil

Naisc sheachtracha 
 www.newbedford-ma.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Massachusetts
Cathracha in Massachusetts
Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Cathracha sna Stáit Aontaithe
Icosteidae

Is iasc ga-eiteach aisteach de chuid an Aigéin Chiúin thuaisceartach é an t-iasc ceirteacha ( nó an ragfish sa Bhéarla), (Icosteus aenigmaticus); cé gur Perciform é, bíonn a chreatlach loingeánach den chuid is mó, agus bíonn eití peilbheacha ag na larbhaí a imíonn mar a théann siad in aibíocht. Is é an t-aon bhall é den fhine Icosteidae, agus cuireann roinnt údarás é isteach ina ord faoi leith féin, mar atá Icosteiformes. Itheann siad smugairle róin. B'é W. N. Lockington sa bhliain 1880 a rinne cur síos air, i dtús báire.
Aerfheithicil gan foireann

Is éard is Aerfheithicil gan fhoireann (AGF), ar a dtugtar sa gnáthchaint 'dordán', ná aerárthach gan píolótach daonna ar bord. Bíonn a heitilt rialaithe go neamhspleách, trí ríomhairí san fheithicil nó trí cianrialtán ag píolótach ar an dtalamh nó i bhfeithicil eile.

Bíonn éagsúlacht leathan de chruthanna, mhéideanna, chumraíochtaí, agus airíonna sna dordáin. Go stairiúil, b'aerárthach cianphíolótaithe é an dordán, ach le déanaí bíonn móréilimh ann i gcomhair córais le smacht uathrialaitheach acu. 

Forbraítear iad, den chuid is mó, le haghaidh feidhmeanna míleata agus oibriúcháin speisialta, ach freisin, úsáidtear líon beag ach i gcomhair feidhmeanna sibhialta, mar shampla póilíneacht agus smachtú dóiteáin, agus obair slándála neamhmhíleata, cosúil le faireachas píblínte. Is minic a roghnaítear AGFanna le haghaidh misin atá 'mar chúrsa gnáthaimh', 'ró-shalach', nó 'ró-chontúirteach'" le haghaidh aerárthaí le foireann.

Téarmaíocht mhíleata
 Aerfheithiclí gan fhoireann
Teicneolaíochtaí éiritheacha
An Paintéón

Teampall ársa sa Róimh is ea an Paintéón, tiomnaithe do na déithe go léir. Thosaigh Aigripe an tógáil i 27 RC, agus d’atóg Haidrian é i 100-25 AD. Úsáidtear an t-ainm d’ionad adhlactha laochra i dtíortha éagsúla.

An Iodáil
Impireacht na Róimhe
Adainín

C4H5N5, bun díorthaithe ó phúirín. Ceann den 5 cheann a fhaightear sna haigéid núicléasacha DNA is RNA. Bíonn sé péireáilte i gcónaí le tímín (A-T) nó le húiricil (A-U). 

Vitimíní
Púiríní
Robert Adam

Ailtire a rugadh i gCair Chaladain na hAlban ab ea Robert Adam (3 Iúil 1728 – 3 Márta 1792). D'éirigh leis féin is a dheartháir James Adam (1730-1794), ailtire eile, an faisean Pallaidiach a bhí i réim san ailtireacht a chlaochlú go suntasach trí athruithe grástúla rómánsacha ar bhunchruthanna éagsúla clasaiceacha a thabhairt isteach. Dhear siad troscán is córacha a bheadh oiriúnaithe do na tithe a phleanáil is a dheisigh siad. 

Ailtirí Albanacha
Polaiteoirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1728
Básanna i 1792
Adamhghaiste

Feiste chun adaimh a ghaistiú trína luas a laghdú go mór trí fhuarú le léasar. Déantar an gaistiú le réimsí maighnéadacha nó léas dian léasair, fócasaithe ar phonc. Tháinig an t-adamhghaiste maighnéadoptúil, le réimsí maighnéadacha is léasair fhócasaithe, chun cinn ó 1987, agus is é seo an saghas is coitianta anois. Nuair a bhíonn na hadaimh gaistithe, is féidir staidéar a dhéanamh ar a n-airíonna agus iad a úsáid i dturgnaimh san optaic adamhach. 

Fisic
John Couch Adams

Réalteolaí a saolaíodh i Lannast i gCorn na Breataine ab ea John Couch Adams (5 Meitheamh 1819 – 21 Eanáir 1892). Sa bhliain 1845 réamhinis sé go raibh an pláinéad Neiptiún ann ó anailís a dhéanamh ar neamhrialtachtaí i ngluaisne Úránais. Réamhinis Le Verrier é san am céanna, neamhspleách air.

Réalteolaithe Sasanacha
Matamaiticeoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1819
Básanna i 1892
Robert Adams

Máinlia a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Robert Adams (1791 – 13 Eanáir 1875). Bhí tionchar mór ag a leabhar Treatise on Rheumatic Gout (Tráchtas ar an nGúta Réamatach, 1857). 

Is as-san agus William Stokes atá ruaigeanna Stokes-Adams, galar croí, ainmnithe. Cuireadh Adams i Reilig Chnocán Iaróm, i mBaile Átha Cliath.

Tagairtí 

Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1791
Básanna i 1875
Máinlianna Éireannacha
Daoine curtha i Reilig Chnocán Iaróm
Galar Addison

Riocht a tharlaíonn de bharr milleadh na bhfaireog aidréineach trí ionfhabhtú (mar a tharlaíonn san eitinn scamhóige) nó frithghníomh uath-imdhíonachta. Titeann tál na gcortacaistéaróideach, éiríonn duine lag fuarchúiseach, titeann a bhrú fola, agus tagann líocha ar a chraiceann. Gan chóir leighis faigheann sé bás, agus ní mór dó stéaróidigh shaorga a thógaint go rialta lena bheatha. Ainmnithe as Thomas Addison (c 1793-1860), lia a rinne taighde ar niúmóine agus eitinn scamhóige.

Galair
Páirc Smáirgaid

Is staidiam de chuid an CLG atá suite i Ruislip, Londain í Páirc Smáirgaid. Páirc bhaile CLG Londan atá ann.

Peil Ghaelach i Londain
Cluain Dá Ráth

Is baile suite i gContae an Longfoirt í Cluain Dá Ráth.

Bailte i gContae an Longfoirt
Cnoc na Góla

Is baile suite i gContae an Longfoirt é Cnoc na Góla.

Bailte i gContae an Longfoirt
Caonach, Contae an Longfoirt

Is baile suite i gContae an Longfoirt é Caonach.

Bailte i gContae an Longfoirt
Cill na Sí

Is baile suite i gContae an Longfoirt í Cill na Sí.

Bailte i gContae an Longfoirt
Lios Riain

Is baile suite i gContae an Longfoirt é Lios Riain.

Bailte i gContae an Longfoirt
Mullach na Leachta

Is baile suite i gContae an Longfoirt é Mullach na Leachta.

Bailte i gContae an Longfoirt
Maigh Dumha

Is baile suite i gContae an Longfoirt í Maigh Dumha.

Bailte i gContae an Longfoirt
Teach Sinche

Is baile fearainn suite i gContae an Longfoirt é Teach Sinche.

Bailte i gContae an Longfoirt
Ardach, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt é Ardach.

Contae an Longfoirt
Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Gránard, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt é Gránard.

Contae an Longfoirt
Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Adharc an phúca

Corp torthaithe fungas áirithe is iad phallaceae (nó adharc an phúca). Cosúil le péineas ar dtús, le gas bán is caipín ubhchruthach. Tuaslagann an caipín ina shlam bréan ina bhfuil na spóir, a scaipeann cuileoga a aomtar thar fhaid an-mhóra ag an mboladh bréan.

Fungais
Adhmad beatha

Crann síorghlas den ghéineas Guaiacum is ea lignum vitae nó adhmad beatha a fhásann timpeall 10 m ar airde, dúchasach do na hIndiacha Thiar. An choirt scothbhán mín, na duilleoga cleiteach le duilleoigíní ubhchruthacha, na bláthanna gorm le 5 pheiteal. Is fadsaolach an t-adhmad uaidh.

Adhmad
Adhmad buí

Baill de ghnéithe móra cónaiféar síorghlas a fhaightear ar shléibhte i réigiúin mheasartha is thrópaiceacha sa leathsféar theas. Duilleoga éagsúla, lannach agus cosúil le snáthaidí, nó mór maol. Buaircín le síol amháin a thagann le bheith méith, daite go geal, inite. Crainn thábhachtacha foraoise, go mór mór san Astraláis mar a dtáirgtear adhmad luachmhar.

Adhmad
Edgar Douglas Adrian

Néaraifhiseolaí a rugadh i Londain ab ea Edgar Douglas Adrian (30 Samhain 1889 – 4 Lúnasa 1977). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Charles Sherrington i 1932 as taighde ar fheidhmeanna na néarón sa néarchóras.

Eolaithe Sasanacha
Fiseolaithe Sasanacha
Daoine as Londain
Daoine a rugadh i 1889
Básanna i 1977
Aduaine

I bhfisic na gcáithníní, uimhir chandamach inmheánach (a dtugtar blas uirthi) a imchoimeádtar in idirghníomhuithe láidre is leictreamaighnéadacha sa núicléas ach nach n-imchoimeádtar in idirghníomhuithe laga. Úsáidtear an tsiombail S di. Tugadh isteach sna 1930idí í chun imoibrithe aduaine a mhíniú i dturgnaimh le gathanna cosmacha. Is cuairc aduaine iad siúd a bhfuil aduaine S = -1 acu. Bíonn ar a laghad cuarc aduain amháin ag gach cáithnín aduain. Is é briocht a mhalairt blais.

Fisic cháithníní
Marchantiophyta

Planda beag neamhshoithíoch spóriompartha atá an-ghaolmhar le caonach is braichlis adharcach. Tá dhá shaghas ann, ag brath ar fhoirm na ngaiméitifítí. In aelusanna talóideacha, bíonn an cholainn leata, go minic géagach nó maothánach. In aelusanna duilliúracha, bíonn gais chaola dhreaptha le 3 líne duilleog nach n-aibíonn ach dhá cheann acu go hiomlán. Bíonn ríosóidí aoncheallacha cosúil le fréamhacha a cheanglaíonn an planda don talamh ach nach n-asúnn uisce. Is é a bhíonn sa spóraifít ná capsúl réalta-chruthach ar ghas, agus istigh inti bíonn na spóir is struchtúir sheasca eile a dtugtar éileatóirí orthu. Nuair a aibíonn na spóir síneann an gas, osclaíonn an capsúl, agus cabhraíonn na héileatóirí i scaipeadh na spór. Atáirgeann aelusanna freisin trí gheimí, teasca ilcheallacha a chuirtear amach mar bhachlóga agus a fhásann ina bplandaí nua. Faightear aelusanna beagnach i ngach áit, ach amháin áiteanna tirime mar nach ndéanann siad go maith ansin. Is flúirsí iad in áiteanna taise faoi scáth. 

Plandaí
Aerárthach

Aon fheithicil a dearadh chun eitilte taobh istigh d'atmaisféar an Domhain, tacaithe ag fórsa ardaithe a ghineann na sciatháin nó na liáin, nó córas éigin eile sa bhfeithicil.
Aerasól

Is éard atá i gceist leis an aerasól sa chiall eolaíoch ná cineál meascán collóideach ina bhfuil cáithníní beaga soladacha nó deora beaga leachta scaipthe ar fud an gháis nó an aeir. Is minic a shíltear gurb ionann aerasól agus ábhar spraeáilte, ach san eolaíocht is coincheap i bhfad níos cuimsithí é: mar shampla, glactar leis na scamaill mar cineál aerasól, ós rud é gur deora beaga uisce atá ann agus iad scaipthe san aer.

Bhíodh clórafluaracarbóin (CFCanna) in úsáid le fada mar iompróir an ábhair le deascadh is é faoi bhrú i spraechanna, ach tá deireadh curtha leis an úsáid seo de bharr an dochair don chiseal ózóin.

 
Ceimic fhisiceach
Aerchóiriú

Córas chun caighdeán an aeir a fheabhsú trí íonú páirteagail deannaigh, deataigh is/nó pailine a bhaint amach as agus a theocht is a thaise (an oiread galuisce ann) a rialú. Baineann scagaire na páirteagail mhóra as, agus is trí mhodh leictreach a bhaintear amach na páirteagail is lú. Tugtar lucht leictreach dóibh is iad ag taisteal thar ghreille leictreach, agus aomtar iad ansin le greille dhiúltach eile ionas go ngreamaíonn siad léi. Baintear amach ceimiceáin a bheadh bréan tríd an aer a chur trí scagaire gualaigh. Rialaítear teocht an aeir trí é a rith thar phíopaí atá lán d'uisce te len é a théamh nó thar phíopaí atá lán d'uisce fuar len é a fhuarú. Má bhíonn an t-aer ró-thirim spréitear uisce nó galuisce isteach ann; más ró-thais a bhíonn sé fuaraítear é chun go gcomhdhlúthaíonn an taise is go dtaosctar an t-uisce. Bealach eile chuige seo is ea an t-aer a chur trí ábhar a ionsúnn uisce, cosúil le glóthach silice.

Teocht
Aerdhathadóir

Mionspraeghunna péinte a úsáideann maisitheoirí trádálacha go háirithe, chun athruithe datha níos míne a chruthú agus imeartais níos fíneálta a bhaint amach ná mar is féidir le gnáthchleiteán.
Aerfhórsa

Brainse na bhfórsaí armtha a oibríonn aerárthaigh is diúracáin. Cuireadh tús leo i 1911-1914, agus tháinig siad le bheith an-tábhachtach i rith an chéad chogadh domhanda. Bhí siad níos suntasaí fós sa dara cogadh domhanda, le róil bheartacha (eitleáin troda is eitleáin ionsaithe gearr-raoin) is straitéiseacha (eitleáin buamála fadraoin). Le teacht chun cinn na mbuamaí adamhacha tháinig na haerfhórsaí le bheith níos tábhachtaí fós. Sna Stáit Aontaithe scaradh an t-aerfhórsa ón arm i 1947. Sna Stáit Aontaithe, an Bhreatain, an Fhrainc is sa Rúis, tá aerfhórsaí ar leith atá dírithe ar chogaíocht farraige, faoi cheannas an chabhlach cogaidh.

Eitlíocht
Téarmaíocht Mhíleata
Aerghrianghrafadóireacht

Is é atá i gceist le haerghrianghrafadóireacht ná grianghrafadóireacht dhromchla an Domhain ó bhalún nó aerárthach, le feidhmeanna san éiceolaíocht, an gheolaíocht, an tseandálaíocht, agus an taiscéalaíocht mhíleata in aimsir cogaidh. In aerchairteoireacht suirbhéireachta, éitlíonn an t-eitleán ag airde thairiseach faoi luas tairiseach ar feadh línte comhthreomhara, ag tógáil pictiúr ag achair rialta. Nuair a réalaítear na grianghrafanna, is féidir iad a léiriú taobh le chéile ina n-ollphictiúr mósáice den tírdhreach. Is féidir imlínte na talún agus airdí foirgneamh a dhéanamh amach trí léirithe steiréascópacha de na híomhánna. 
 

Grianghrafadóireacht
Aintéine (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, ceann de phéire scibirlín ar leith aireachtála a bhíonn ar cheann ainmhí inveirteabraigh. De réir cineáil, bíonn péire amháin ar fheithidí is dhá phéire ar chrúsaigh. Bíonn cruthanna is méideanna éagsúla ag na haeróga: fada is tanaí sa ribe róibéis, cleiteach sa leamhan, cleithchruthach sa chiaróg.

Artrapóid
Aeróg (leictreonaic)

Sa leictreonaic, comhbhall i gcóras raidió, teilifíse nó teileafóin lenar féidir na comharthaí leictreamaighnéadacha a tharchur san aer nó a ghlacadh ón aer. I gcórais ardmhinicíochta bíonn comhbhaill chomhlánacha breise sa chóras, mar atá, frithchaiteoirí is dírtheoirí a chuireann le héifeacht is treo-aimsitheacht na haeróige.

Leictreonaic
Raidió
Afáise

Neamhord teanga mar thoradh ar dhamáiste don inchinn. Tugtar diosfáise uirthi freisin. Bíonn an chosúlacht intleachtach is fhisiciúil ar an othar gurbh fhéidir leis déileáil le teanga (mar shampla, ní bhíonn aon daille air, agus bíonn sé in ann a theanga is a liopaí a bhogadh) ach ní féidir leis na focail chuí a aimsiú, nó ní thuigeann a ndeirtear leis is deireann sé féin raiméis. 

Neamhoird teanga
Neamhoird chumarsáide
Aflatocsain

Tocsain a tháirgeann an múirín Aspergillus flavus, a fhaightear go coitianta ar phiseanna talún, pónairí soighe, síol cadáis, cruithneacht, eorna, sorgam agus cnónna de shaghas cnó piostáise, almóinn is síol cócó, nuair a bhíonn an aeráid fabhrach dá fás. I 1960 bhí eipidéim sna Stáit Aontaithe de ghalar turcaí-X de bharr turcaithe a bheith cothaithe le piseanna truaillithe talún. I measc na siomptóm ab fhacthas ar na turcaithe bhí caillteanas meáchain is comheagair, trithí is fiú bás. Déanann sí dochar don ae, agus fiú más dáileog bheag di é, bíonn baol ann go bhfaighidh duine ailse san ae ach í sa bhia le fada is ite go rialta. 

Tocsainí
Alcóil
Afraidísigh

Druga é afradaíseach a spreagann an dúil ghnéasach agus/nó a fheabhsaíonn an feidhmiú gnéasach. Ainmnithe as Afradaíté, bandia Gréagach an ghrá. Táirgeadh os cionn 500 ábhar thar na cianta, ina measc an chuil Spáinneach (a bhí freagrach as an iliomad bás), adharc srónbheannaigh, agus fréamh mandráic, ach níl fianaise shoiléir iontaofa ar a n-éifeacht.

Bia agus deoch
Gnéas
Drugaí
Aga frithghníomhaithe

An t-aga ó thús comhartha go dtí tús freagartha deonaí air. Braitheann an t-aga ar chastacht na ndálaí, líon na gcomharthaí i gceist, agus rogha na bhfreagairtí, ach is annamh é a bheith níos lú ná 0.2 soicind. Bíonn tomhais RT áisiúil do shíceolaithe chun conclúidí a bhaint mar gheall ar phróisis sa néarchóras lárnach, agus i bhfeidhmeanna cosúil le feabhsú scileanna ardluais mar thiomáint gluaisteáin, eitilt eitleáin is imirt cluichí liathróide.

Cognaíocht
Síceolaíocht
Tomhas
Aga rochtana

Sa ríomhaireacht, tugtar aga rochtana ar an fad ama is gá chun eolas a aisghabháil ó chuimhne ríomhaire, téip nó diosca. Le feabhsuithe thar na blianta, tá sé i bhfad níos lú i gcuimhní leathsheoltóra as ciorcad iomlánaithe ná sna seanteicneolaíochtaí.

Ríomhaireacht
Aga trasdula

I gcothú, an t-am a thógann sé ar rianábhar ionghafa gluaiseacht chuig réigiún ar leith den inne. Tomhaiseann am trasdula na hinne iomláine luas an trasdula ó bhéal go hanas. Is áisiúil na luasanna a thomhas don stéig bheag is don stéig mhór.

Abdóman
Córas díleáite
Córas inchríneach
Agar

Is ábhar, cosúil le glóthach, é an t-agar a tháirgtear ó fheamainn. Úsáidtear é, tar éis é a steiriliú is cothaithigh chuí a chur leis, mar chultúr i gcomhair fungas is baictéar sa mhíochaine is an taighde.

Bitheolaíocht
Algaí
Maria Gaetana Agnesi

Matamaiticeoir a rugadh i Milano ab ea Maria Gaetana Agnesi (16 Bealtaine 1718 – 9 Eanáir 1799). Páiste iontach ab ea í, 6 theanga ar a toil nuair a bhí sí 11 bhliain d'aois. Tháinig sí i gcomharbacht ar a hathair mar ollamh le matamaitic in Ollscoil Bologna i 1750. Bhí clú ar a téacsleabhar matamaitice Istituzioni Analitiche (Institiúidí Anailíseacha, 1784) ar fud na hIodáile.

Matamaiticeoirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1718
Básanna i 1799
An Longfort, Barúntacht, Contae an Longfoirt

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt é an Longfort.

Contae an Longfoirt
Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Maigh Dumha, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt í Maigh Dumha.

Contae an Longfoirt
Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Ráth Claon

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt é Ráth Claon.

Contae an Longfoirt
Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Sruthail

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt é Sruthail.

Contae an Longfoirt
Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Na Broicíní, Contae an Longfoirt

Is baile fearainn suite i gContae an Longfoirt é na Broicíní.

Féach Freisin 
 Na Broicíní, Contae Mhaigh Eo

Contae an Longfoirt
Cill Eo

Is sráidbhaile agus paróiste suite i gContae an Longfoirt í Cill Eo.

Contae an Longfoirt
Carn Clainne Aodha

Cnoc i gContae an Longfoirt is ea Carn Clainne Aodha (278 m). 

Carn Clainne Aodha
Forgnaí

Is baile fearainn suite i gContae an Longfoirt é Forgnaí. Téann an bóthar R392 tríd.

Tá baint ag Forgnaí le beirt scríbhneoirí, Oliver Goldsmith agus John Henry Patterson. Bhí Charles Goldsmith, athair Oliver, ina mhinistéir in Eaglais Naomh Munis sna blianta 1718–1730. (Rugadh Oliver sa bhliain 1728.) Leagadh an eaglais úd ina dhiaidh sin: ba sa bhliain 1810 a tógadh an eaglais atá inniu ann.

Rugadh Patterson (1867–1947) i bhFornaí. Aithnítear é go príomha as a chuid eachtraí san Afraic Thoir, ag obair ar thógáil droichid trasna abhainn an Tsavo i gCéinia.

Contae an Longfoirt
Agnóise

Riocht a tharlaíonn i ndaoine áirithe le dochar don inchinn ionas nach féidir leo réada a aithint, bíodh is go bhfuil radharc na súl is cumas intleachtach maith go leor acu. Go minic, bíonn an riocht sainiúil do chéadfa ar leith. Mar shampla, is féidir go mbeidh an t-othar in ann réad a aithint trí mhothú, gan a bheith in ann é a aithint trí radharc na súl.

Neamhoird néareolaíocha
Agranamaíocht

Teoiric is cleachtadh tháirgeadh barra páirce agus bhainistíocht na hithreach. Cuimsíonn sé disciplíní éagsúla: pórú plandaí, fiseolaíocht is paiteolaíocht plandaí, caomhnú ithreach, agus eile.

Talmhaíocht
Peter Agre

Bithcheimicí a saolaíodh i Northfield, New Hampshire, SAM is ea Peter Agre, a rugadh ar (30 Aibreán 1949 de shinsearacht Lochlannach. I 2003 bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic le Roderick MacKinnon as saothar taighde ar chillscannáin agus na cainéil iontu i gcomhair uisce a léiriú don chéad uair. Is ollamh ag Ollscoil Johns Hopkins é faoi láthair.

Ceimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1949
Daoine beo
Iarmhairt Aharonov-Bohm

Tarlaíonn Iarmhairt Aharonov-Bohm nuair a bhíonn léas leictreon roinnte ina dhá chuid, gach cuid ag taisteal ar thaobh difriúil den solanóideach a bhfuil réimse maighnéadach ann, an dá chuid den léas ag teacht le chéile ansin ar scáileán thall. Tarlaíonn patrún trasnaíochta candam-mheicniúla ar an scáileán, a bhraitheann ar phoitéinseal veicteora maighnéadach taobh amuigh den solanóideach, agus ní ar an réimse maighnéadach taobh istigh den solanóideach. Léiríonn sí nádúr an imoibrithe idir an tonnfheidhm is an réimse leictreamaighnéadach. Réamhinis Yakir Aharonov is David Bohm an iarmhairt i 1959, agus taispeánadh í i dturgnaimh roinnt blianta ina dhiaidh sin. 

Meicnic chandamach
Aicéataildéad

Is comhdhúil cheimiceach orgánach leis an bhfoirmle  CH3CHO é Aicéataildéad (ainm córasach Eatánal), toradh ocsaídiú eatánóil (alcóil eitile). Úsáidtear é chun aigéad aicéiteach a dhéanamh. Leacht gan dath, le boladh géar. Dí-ocsaídeoir. Braitear é san anailíseoir anála. 

 Aildéid
 Blastáin
 Truailleáin ghuaiseacha aeir 
 Tocsainí heipiteacha
 Carcanaiginí
Aicéin

Toradh tirim atá in aicéin. Ní scoilteann sé chun a shíol aonair a fhuascailt. Beag de ghnáth, ach go minic le crúcaí, spíonta nó struchtúir eile a chabhraíonn chun é a scaipeadh. 

Torthaí
Aicéitiléin

Gás gan dath is ea aicéitiléin (C2H2) a fhiuchann ag -84 °C. Boladh aerga aisti. Déanann sí meascán pléascach le haer. Pléascach agus í leachtaithe An dá adamh carbóin sa mhóilín ceangailte le nasc triarach. Déantar é trí imoibriú uisce le cairbíd chailciam. Úsáidtear í mar bhreosla, go príomha sa tóirse ocsaicéitiléin chun miotail a ghearradh is a tháthú, agus mar bhunús i sintéis orgánach.

Gáis
Aicsím

Tairiscint a ghlactar a bheith fíor agus ar féidir staidéar eile a bhunú uirthi. Is iad aicsímí gheoiméadracht Eoiclíd na haicsímí is cáiliúla, mar atá: (a) is féidir líne dhíreach a tharraingt ó phointe amháin go pointe eile; (b) is féidir líne chríochta dhíreach a shíneadh ag an dá cheann; (c) is féidir ciorcal a tharraingt i gcónaí le pointe ar bith mar lárphointe is le ga ar bith; (d) is comhionann aon dá dhronuillinn; (e) má bhuaileann líne dhíreach le dhá líne dhíreacha eile ionas go bhfuil an dá uillinn ar thaobh amháin di níos lú ná dhá dhronuillinn nuair a shuimítear iad, tiocfaidh an dá líne eile le chéile ar an taobh sin den chéad line. Shaothraigh Hilbert sraith aicsímí níos iomláine déine don gheoiméadracht Eoiclídeach i 1899. Is comhghnásach bunús aicsímeach a bheith faoi gach cineál matamaitice anois.
Aidréanailín

Hormón ie ea aidréanailín a thálann meideall na faireoige aidréiní mar fhreagairt ar strus, agus faoi chúinsí eile freisin. Tugtar eipinéifrín air sna Stáit Aontaithe. Méadaíonn sé ráta an chroí is brú fola, agus fuasclaíonn siúcra isteach sa bhfuil óna stórais san ae, athruithe a ullmhaíonn an cholainn chun frithghníomh teite nó troda. Úsáidtear mar chóir leighis é i gcásanna plúchta, taom croí is frithghníomhartha troma ailléirgeacha. 

Hormóin
Aiféilean

An pointe ar a fhithis éilipseach ag a bhfuil an Domhan, nó aon phláinéad nó cóiméad, ag a chianphointe ón nGrian.
Aifid

Feithid bogcholainne is ea an aifid (Aphidoidea) a itheann súlach plandaí. Timthriall casta beatha aici. De réir cineáil, bíonn cuid mhaith glún a atáirgeann go neamhghnéasach ina mbeireann na baineannaigh feithidí beo, agus glúin amháin in aghaidh na bliana a atáirgeann go gnéasach. Táirgeann cuid mhaith speiceas céir mar chumhdach cosanta. Táirgeann cuid eile acu drúcht meala, agus tugann seangáin aire dóibh. Tá timpeall 4,000 speiceas ar eolas, an chuid is mó díobh sa leathsféar thuaidh. Ina measc tá lotnaidí suntasacha (mar shampla, an chuileog ghlas is an chuil dhubh). 

Feithidí
Aigéad ascorbach

Is comhdhúil orgánach é aigéad ascorbach; Vitimín C a fhaightear den chuid is mó i dtorthaí citris, glasraí glasa agus prátaí. Feidhmíonn sé sa cholainn chun iomláine na bhfíochán a chaomhnú. Má tharlaíonn uireasa, beidh scorbach mar thoradh. Tairgtear go gcuirfidh dáileoga móra bac ar an slaghdán coiteann agus fiú ar ailse, ach níl fianaise láidir leis seo.

Aigéid orgánacha
Aigéad bórach

Aigéad lag is ea aigéad bórach (H3BO3) le hairíonna antaiseipteacha. Bíonn pH timpeall 6 ag tuaslagáin chaolaithe, timpeall 9 ag tuaslagán páirtneodraithe. Tugtar bóráití ar shalainn aigéid bhóraigh. Tugtar aigéad bórásach ar ocsaíd bóróin hiodráitithe, B2O3.

Comhdhúile neamhorgánacha
Antaiseipteáin
Tigh Moling

Baile in Éirinn is ea Tigh Moling. Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.

Bailte i gContae Cheatharlach
Ard Fhíonáin

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é Ard Fhíonáin.

Contae Thiobraid Árann
An Bearnán

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é An Bearnán.

Contae Thiobraid Árann
Tulaigh Óg

Is baile suite i gContae Thír Eoghain í Tulaigh Óg.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Thír Eoghain
An Cnoc Maol

Is baile suite i gContae Thír Eoghain é An Cnoc Maol.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Thír Eoghain
Aigéad carbónach

Comhdhúil is ea aigéad carbónach (H2CO3); an fhoirm hiodráitithe de dhéocsaíd charbóin (CO2). Aigéad lag a dhíthiomsaíonn ina dhá chéim chun ian carbónáit hidrigine HCO3- is ian carbónáite CO32- a tháirgeadh. Bíonn uiscí nádúrtha sáithithe le dé-ocsaíd charbóin, agus cinneann an tiúchan ian décharbónáite is ian carbónáite an pH iontu. In uisce báistí le haigéad carbónach íon, bíonn an pH timpeall 5.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Aigéid
Aigéad fíteach

Stór fosfair atá i láthair i ngránaigh is léagúim is ea aigéad fíteach. Tugtar heicseafosfáit ionóisitóil air freisin. Is féidir leis nascadh le mianraí cosúil le cailciam, iarann is sinc lena mbithinfheidhmeacht siúd a laghdú. Mar thoradh, is féidir nach mbeidh an t-iarann chomh hinfheidhme ó fhoinsí plandúla is a bheadh ó fhoinsí ainmhíocha. Is féidir a infheidhmeacht a mhéadú, áfach, trí vitimín C a ionghabháil ag an am céanna.

Fiseolaíocht plandaí
Aigéad fosfarach

Aigéad mianrach is ea aigéad fosfarach (H3PO4); aigéad 3 bhun le 3 shraith salann. De ghnáth, is leacht síorópach é atá an-tais-scópach. Trí dhíhiodráitiú, táirgeann sé peantocsaíd fosfair (P2O5), oibreán an-mhaith triomaithe.

Aigéid
Aigéad líseirgeach dé-eitilimíde

Siabhraigin, druga coitianta mí-úsáide sna 1960idí-1970idí is ea Aigéad líseirgeach dé-eitilimíde nó LSD.  

Thógtaí i bhfoirm micreaphoncanna é, agus thugtaí ‘aigéad’ air. I 1943 tháinig an ceimicí Eilvéiseach Albert Hoffman (1906-2008) ar iarmhairt chumasach an druga nuair a thóg dáileog de i rith a chuid oibre i gcomhlacht Sandoz.  

Mhol síceolaithe áirithe an druga mar chabhair i sícteiripe. Chuir an síceolaí cliniciúil Timothy Leary (1920-1996) mí-úsáid an druga chun cinn go mór, agus briseadh as a phost in Ollscoil Harvard é mar gheall air i 1963.

Féach freisin 

 Mí-úsáid substaintí

Tagairtí 

Mí-úsáid substaintí

Drugaí
Aigéad mailéach

C4H4O4, a leáphointe 139 °C. Isiméir gheoiméadrach de chuid aigéid fhúmaraigh, ach ós rud é go bhfuil na grúpaí carbocsaile ar an taobh céanna den nasc dúbailte, foirmíonn sé nasc inmheánach hidrigine, mar a léiríonn an fhoirmle thuas. Mar sin, is lú go mór a leáphointe ná leáphointe an aigéid fhúmaraigh. Cruthaíonn sé ainhidríd go héasca trí mhóilín uisce a chailliúint, agus ansin cruthaíonn móilín fáinne.
Aigéad nicitíneach

Vitimín B atá tábhachtach i dtáirgeadh fuinnimh taobh istigh de chealla. Bíonn sé ann i bhfoirm nicitínimíde go ginearálta, agus is féidir é a shintéisiú ón aimínaigéad tripteafan, ach ag ráta íseal. Mar sin féin, luaitear a leibhéal i mbianna ina choibhéis aigéid nicitínigh (aigéad nicitíneach + 0.017 tripteafan). Bíonn aigéad nicitíneach i láthair i ngránbharra mar niacaitín, foirm atá neamhghníomhach sa bhitheolaíocht. Éiríonn sé infhaighte nuair a théitear an gránbharr le haol, nós a ghlac na hIndiaigh i Meiriceá Theas chucu féin agus a chuir bac ar pheallagra.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Aigéid orgánacha
Achadh Dubhthaigh

Is baile suite i gContae Dhoire é Achadh Dubhthaigh.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Dhoire
Cill Ria

Is baile suite i gContae Dhoire í Cill Ria.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Dhoire
Druim Maoláin

Is baile suite i gContae Dhoire é Druim Maoláin.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Dhoire
Srath Feabhail

Is baile suite i gContae Dhoire é Srath Feabhail.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Dhoire
An Suaitreach

Is baile suite i gContae Dhoire é An Suaitreach.

Bailte in Éirinn
Bailte i gContae Dhoire
Baile an Bhric Óig

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Baile an Bhric Óig.

Bailte i gContae na hIarmhí
Baile Átha an Urchair

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Baile Átha an Urchair.

Bailte i gContae na hIarmhí
Baile Chaisleán na nGeochagán

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Baile Chaisleán na nGeochagán.

Bailte i gContae na hIarmhí
Buaile na hAbhann

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Buaile na hAbhann.

Bailte i gContae na hIarmhí
Bealach Caorthainn

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Bealach Caorthainn.

Bailte i gContae na hIarmhí
Baile na Carraige

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Baile na Carraige.

Bailte i gContae na hIarmhí
Baile Fhobhair

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Baile Fhobhair.

Bailte i gContae na hIarmhí
Baile an tSrutháin

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Baile an tSrutháin.

Bailte i gContae na hIarmhí
Aigéad pailmíteach

C15H31COOH, aigéad sailleach sáithithe le leáphointe 63 °C. Faightear ó chuid mhaith foinsí é, ainmhithe is plandaí, bainne is ola phailme (tagann an t-ainm uaithi seo) go háirithe.
Aigéad pantaitéineach

Vitimín B a fheidhmíonn mar chomhfhachtóir i gcuid mhaith imoibrithe einsímeacha is ea aigéad pantaitéineach. De bhrí go bhfaightear go forleathan sa nádúr é, níor braitheadh a uireasa i gcothú daonna fós.

Aigéid
Aigéad picreach

C6H2(NO2)3OH, 2,4,6-trínítrifeanól le leáphointe 122 °C. Solad buí a dhéantar trí níotráitiú feanóil. Aigéad lag, ach níos láidre ná feanól. Is ábhar datha buí é, agus ábhar pléascach.

Aigéid
Aigéad piorúvach

CH3-CO-COOH, táirge neamhchiriúíl ocsaídiú aigéid lachtaigh is ea aigéad piorúvach. Tarlaíonn sé i gcuid mhaith conairí imoibrithe meitibileacha.
Patrick Smyth

Bhí an tAthair Patrick Smyth (Pádraig Mac Gabhann) (1824 – 1865) ina scoláire clasaiceach agus Gaeilge a bhí páirteach i gceannairc Eureka in órcheantar Ballarat in Victoria na hAstráile sa bhliain 1854. 

Rugadh Smyth i mBéal an Átha i gContae Mhaigh Eo. Bhain sé Melbourne amach ina shagart sa bhliain 1852 agus cuireadh é chun Ballarat sa bhliain 1854, trí bliana roimh an éirí amach a tharla san órcheantar mór ann. Bhí na sluaite mianadóirí ann as gach cearn den domhan agus mórán Éireannach ina measc. Bhí siad míshásta le costas na gceadúnas mianadóireachta agus le drochiompar na bpóilíní: tugadh drochíde do Gregorius, searbhónta martraithe Airméineach Smyth féin. Bhí muinín ag na mianadóirí as Smyth agus toghadh é mar dhuine den triúr a chuaigh chun cainte le Robert Rede, ceann an Choimisiúin Ríoga a ceapadh sa bhliain 1854 chun cúiseanna gearáin na mianadóirí a phlé. 

Theip ar Rede an scéal a réiteach agus d’ullmhaigh a lán mianadóirí iad féin chun catha i gceantar Eureka faoi cheannas an Éireannaigh Peter Lalor. Tar éis do na saighdiúirí an cheannairc a chur faoi chois thug Smyth Lalor chun a thí féin faoi choim. Bhí Lalor gortaithe agus bhain dhá mháinlia an lámh de i dteach an tsagairt: ansin d’éalaigh sé ó dheas go dtí Geelong. 

Nuair a scríobh Raffaello Carboni, ceannaire eile, cuntas ar eachtra Eureka luaigh sé Smyth mar ‘Latin and Celtic scholar’.

Fuair Smyth bás gan iomrá in Sydney ar an 14 Deireadh Fómhair 1865 agus é 42 bliain d'aois.

Nótaí

Tagairtí 
 Noone, Val (2012). Hidden Ireland in Victoria, lch 42. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4

Naisc 
 Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil

Scoláirí Gaeilge
Diaspóra Éireannach
Aigéad sorbach

Leasaitheach ceadaithe bia a choisceann fás caonaigh léith is ea aigéad sorbach. Tá leasaithigh mar seo frithmhíocóiseach. Faightear ó thorthaí glasa an chaorthainn é.
Aigéad stéarach

Is aigéad sailleach sáithithe é an t-aigéad stéarach le slabhra 18-carbóin. Is é an t-ainm molta ag AIGCF ná an t-aigéad ochtaideacánóch. Is solad céiriúil é agus is é C17H35COOH a fhoirmle cheimiceach. Tagann a ainm ón bhfocal Gréigise στέαρ "stéar ", a chiallaíonn 'geir'. Tugtar stéaráití ar shalainn agus eistir an aigéid stéaraigh. Mar eistear, is é an t-aigéad stéarach ceann de na haigéid shailleacha sháithithe is coitianta a fhaightear sa nádúr, i ndiaidh an aigéid phailmítigh. Tugtar stéaraín ar an tríghlicríd a dhíorthaítear ó thrí mhóilín den aigéad stéarach.

Baintear feidhm as i ndéanamh gallúnaí is coinnle.

Fatty acids
Stearates
Aigéid alcánócha
Breiseáin E-uimhreacha
Aigéad sucsanach

HOOC-CH2-CH2-COOH, solad gan dath a leánn ag 188 °C. Faightear i gcána siúcra agus déantar le linn coipthe é. I measc a dhíorthuithe tábhachtacha tá ainhidríd chioglach, a úsáidtear i roisíní, agus a imíd, a úsáidtear mar dhíghalrán.
Aigéad tartarach

C4H6O6, comhdhúil le 3 stéiré-isiméir. Dhá cheann acu, is íomhánna scáthánacha dá chéile iad. An ceann eile, is íomhánna scáthánacha dá chéile an dá leath den mhóilín, agus tugtar aigéad méiseatartarach air. Faightear isiméir amháin, agus a shalainn potaisiam is cailciam, go fairsing i bplandaí. Úsáidtear tartráit photaisiam hidrigine — gealtartar — mar aigéad i bpúdar bácála. Déshalann potaisiam is antamóin atá in urlacach tartarach.
Aigéadacht

Tomhas ar thiúchan an ian hidrigine i dtuaslagáin. Úsáidtear an scála logartamach pH ó 0 (tiúchan an-ard) go dtí 14 (an-íseal). Nuair is beag an pH, is aigéadach an tuaslagán. Tá pH 7 ag uisce driogtha, pH 7.4 ag an bhfuil, agus deirtear go bhfuil tuaslagáin le pH 5.5-8.5 neodrach. Timpeall pH 3.5 atá ag fínéagar, agus pH 1 ag aigéad bataire. Deirtear gur alcaileach nó bunata tuaslagán le pH níos mó ná 7: bíonn pH 10 ag bainne maignéise, pH 12 ag tuarthóir, suas le pH 13 ag hiodrocsaíd sóidiam, NaOH.
Aigéid shailleacha ilneamhsháithithe

Saill sa chothú a chuimsíonn gliocról cuingrithe le 3 aigéad sailleach, ar tríglicríd an móilín iomlán. Is féidir le haigéid shailleacha a bheith sáithithe, monaineamhsháithithe, nó ilneamhsháithithe, ag brath ar líon na nasc carbón-carbón iontu nach bhfuil sáithithe le hadaimh hidrigine. De réir mar a mhéadaíonn líon na nasc mar seo atá neamhsháithithe, is amhlaidh a éiríonn an tsaill níos ilneamhsháithithe. Bíonn saill ilneamhsháithithe leachtach ag teocht an tseomra, agus déantar í a hidriginiú ar bhonn tionsclaíoch chun saill chrua níos sáithithe a tháirgeadh le húsáid i gcuid mhaith margairíní. Má tá dóthain den tsaill ilneamhsháithithe sa chothú, cabhraíonn sé leis an leibhéal colaistéaróil sa bhfuil a choimeád i gceart. Bíonn na holaí muirí is an chuid is mó de na holaí plandúla lán d'aigéid shailleacha ilneamhsháithithe (ach eisceachtaí is ea ola phailme is ola cnó cócó). Is é aigéad líonailéach an príomhaigéad sailleach mar seo sa nádúr, agus is comhábhar bunúsach é seo sa chothú daonna (ceann de na haigéid riachtanacha shailleacha). Tá gá leis i sintéisiú an aigéid aracadónaigh is na bprostaglaindiní, agus ní fhaightear é ach ó olaí plandúla. Is gá go mbeidh timpeall 3% den ionghabháil laethúil dhaonna aigéid shailligh i bhfoirm aigéid líonailéigh.
Ailcéin

Sraith homalógach 
hidreacarbóin ina bhfuil, ar a laghad, nasc dúbailte carbóin-charbóin is ea ailcéin. Tugtar olaifíní orthu freisin. 
Tá líon na n-adamh hidrigine in ailcéin dhá oiread líon na n-adamh carbóin, agus mar sin is í a bhfoirmle ghinearálta ná CnH2n. Mar shampla, is í an fhoirmle mhóilíneach d'eitéin ná C2H4 , agus i gcás  próipéine is í C3H6.

Imoibritheach go príomha trí shuimiú.

Ailcéiní
Ailcil

Grúpa leis an bhfoirmle ghinearálta CnH2n+1 -, díorthaithe ó alcán cosúil le meitil (CH3-), eitil (C2H5 -), is próipil (C3H7 -).
Ailcín

Is éard atá in Ailcín ná hidreacarbón ina bhfuil, ar a laghad, nasc treasach amháin. Tugtar aicéitiléiní orthu freisin. Le nasc treasach amháin, is é a bhfoirmle ghinearálta ná CnH2n-2.
Ailgéabar

An brainse den mhatamaitic é an t-ailgéabar ina seasann litreacha is siombailí eile do chainníochtaí anaithnide. D'fhorbair na hArabaigh é (tagann an t-ainm ón bhfocal Araibise al-jabr) agus thóg siad isteach san Eoraip é. 

San ailgéabar clasaiceach, oibrithe uimhríochúla a bhíonn i gceist. San ailgéabar teibí a saothraíodh sa 19ú-20ú céad, sainmhínítear oibrithe eile, mar shampla ailgéabar nach bhfeidhmeodh an dlí cómhalartach ann, is é sin nach ionann A¤B is B¤A, ina seasann ¤ don oibriú. Ceannródaí i saothrú ailgéabar mar seo ab ea William Rowan Hamilton a d'fhorbair teoiric na gceathairníon. Shaothraigh Arthur Cayley is daoine eile ailgéabar maitríseach, agus shaothraigh George Boole an tacarailgéabar atá ainmnithe as. Tá ailgéabair neamh-chomhthiomsaitheacha ann freisin, nach bhfeidhmíonn an dlí comhthiomsaitheach iontu, is é sin go mbraitheann toradh oibrithe ar an ord ina ndéantar é. 

Sa ghnáthuimhríocht is comhthiomsaitheach suimiú is iolrú, ach is neamh-chomhthiomsaitheach iad dealú is roinnt. I measc na n-ailgéabar seo tá ailgéabair Jordan, ainmnithe as an matamaiticeoir Gearmánach Pascual Jordan, is ailgéabair Lie a úsáidtear go forleathan sa bhfisic nua-aoiseach.

Sanasaíocht
Tá an focal "ailgéabar" díorthaithe ó theideal saothair a scríobhadh timpeall na bliana 825 CE, Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wa-l-muqābala (“Coimre staitisticí trí chomhlánaithe agus chomhardaithe”), ag an matamaiticeoir Peirsis Al-Khwarizmi. Bhí cuspóirí praiticiúla ag an leabhar seo: oidhreacht, suirbhéireacht, malartuithe tráchtála, srl.., agus bhí sé mar chuid de ré órga na n-eolaíochtaí Ioslamacha.

Tagairtí

Matamaitic
Ailgionáití

Salainn cailciam an aigéad ailginigh a fhaightear i bhfeamainn. Cruthaíonn siad tuaslagáin shlaodacha a choinníonn toirt an-mhór uisce. Úsáidtear iad i ndéantúsaíocht bianna mar oibreáin tiubhaithe i dtáirgí cosúil le huachtar reoite is iógart. Ní dhíleátar iad sa stéig bheag, ach coiptear iad ag micreafhásra sa stéig mhór.
Ailléirge

Frithghníomh imdhíonach de bharr tadhall le hábhair choimhthíocha áirithe, neamhurchóideach de ghnáth, nach spreagann aon fhreagairt i ndaoine normálta é Ailléirge. 

Is ailléirginí na hábhair seo. I ndaoine íogaire, imoibríonn siad seo le hantashubstaintí a tháirgtear taobh istigh den cholainn ag cealla sa chóras imdhíonach. 

Fuasclaíonn an t-imoibriú idir an ailléirgin is na hantashubstaintí ábhair a dhéanann dochar do chealla is fíocháin na colainne, ina measc hiostaimín, hiodrocsaitrioptaimín is braidicinín. 

Tá an-chuid ábhar sa nádúr — pailin, mar shampla — a fheidhmíonn nó a fhéadfaidh feidhmiú mar ghreannaitheoirí nó ailléirginí agus raon leathan galar a spreagadh, plúchadh is deirmitíteas ina measc.

Tagairtí 

Córas imdhíonachta
Asma
Ailléirge bia

Fíorfhrithghníomh ailléirgeach d'ábhar bia éigin, fianaise ar fhreagairt mhínormálta imdhíoneolaíoch. Cuirtear tús leis an bhfrithghníomh le déanamh imdhíonaglóbailiní (IgE, IgG nó IgM) a chuireann tús le fuascailt ábhar (a dtugtar cininí orthu) a chuireann tús ar a seal le hathlasadh is damáiste d'fhíocháin. Is féidir go mbeidh coimpléisc imdhíonacha in imshruthú na fola tar éis an bia a ithe, agus is féidir an riocht a dhiagnóisiú go héasca trí ardú i leibhéal imdhíonaglóbailine (IgE) sa bhfuil nó, roimh an mbia a ithe, an craiceann a thástáil is freagairt imdhíonach a mhúscailt air leis an ábhar bia. 

Ailléirgí bia
Ailsice

Saghas seimre a mheastar a bheith dúchasach don Eoraip. Fástar mar bharr foráiste anois í i gcuid mhaith tíortha measartha. Ilbhliantóg a fhásann suas le 60 cm in airde, 3 dhuilleoigín ar na duilleoga is iad leathan ag a mbarr, na pisbhláthanna bán nó bándearg i gcinn chruinne scaoilte, suas le 3 cm ar leithead. Tá an Ailsice ainmnithe i ndiaidh Alsike, baile beag sa tSualainn. 

Plandaí
Ailtéarnú na nglún

Dul chun cinn timthriall beatha planda trí dhá fhoirm atáirgthe. Sa ghlúin ghnéasach (an ghaiméitifít), táirgtear gaiméití haplóideacha. Comhcheanglaíonn siad seo chun spóraifítí dhioplóideacha a dhéanamh. Sa ghlúin neamhghnéasach, táirgeann siad seo spóir haplóideacha, agus uathu sin fasann gaiméitifítí nua. In algaí is í an ghaiméitifít an phríomhghlúin a shealbhaíonn mórchuid den timthriall bheatha, bíodh is go bhfuil an dá ghlúin do-aitheanta óna chéile ó thaobh struchtúir. I mbrifítí bíonn an ghaiméitifít ceannasach freisin, ach bíonn struchtúir na ngaimifítí is na spóraifítí éagsúil amach is amach óna chéile. I raithneach, gimnispeirmeacha is plandaí bláfara, bíonn an spóraifít ceannasach, agus i bplandaí bláfara léiríonn an pailinfheadán is sac an tsutha an ghaiméitifít. Tarlaíonn ailtéarnú na nglún in ainmhithe ar leith. Mar shampla, i gcéalantrátaigh ailtéarnaíonn an staid ghnéasach meidiúsa le staid neamhghnéasach cosúil le polaip.

Atáirgeadh
Plandaí
Bealach an Tirialaigh

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Bealach an Tirialaigh.

Bailte i gContae na hIarmhí
Cill Bheagáin

Is baile suite i gContae na hIarmhí í Cill Bheagáin.

Bailte i gContae na hIarmhí
Cill Liúcainne

Is baile suite i gContae na hIarmhí í Cill Liúcainne. Téann an bóthar réigiúnach R156 tríd an mbaile, agus tá sé cúig chiliméadar déag (9.3 míle) ón Muileann gCearr. 

Bailte i gContae na hIarmhí
Cionn Átha Gad

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Cionn Átha Gad.

Bailte i gContae na hIarmhí
An Chúil, Contae na hIarmhí

Is baile suite i gContae na hIarmhí í an Chúil.

Bailte i gContae na hIarmhí
Droichead Chaisleán Loiste

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Droichead Chaisleán Loiste.

Bailte i gContae na hIarmhí
Droim Raithne

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Droim Raithne.

Bailte i gContae na hIarmhí
Fiodh an Átha

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Fiodh an Átha.

Bailte i gContae na hIarmhí
An Grianán, Contae na hIarmhí

Is baile suite i gContae na hIarmhí é an Grianán.

Bailte i gContae na hIarmhí
Ailtireacht chliaint/freastalaí

Sa ríomhaireacht, téarma ar ghnáthleagan amach an lae inniu, mar a ndéanann ríomhaire áitiúil ríomhaireacht — mar shampla, ar phá duine (an cliant) — le sonraí atá faighte ó ríomhaire sa roinn acmhainní daonna (an freastalaí), mar mhalairt ar an gcóras a bhíodh i réim agus gach feidhm á déanamh ag ríomhaire lárnach amháin. 

Prótacail shraith na feidhme
Ailtireacht líonraí
Cliaint
Freastalaithe
Ailtireacht Ghotach

An fhoirm ailtireachta, reiligiúnda de ghnáth, a bhí forleathan in iarthar na hEorpa ón 12ú céad go dtí déanach sa 15ú céad. Bhíodh airíonna sainiúla aici, ina measc an áirse bhiorach, an boghta iomaireach, an taca crochta, taobhanna maorga istigh, agus fairsinge uasmhéideach fuinneog le gloine dhaite shofaisticiúil. Saothraíodh cuid mhaith stíleanna éagsúla. Tháinig ailtireacht Ghotach chun cinn sa Fhrainc i lár an 12ú céad. Shroich sí Éire go luath sa 13ú céad. Is í an áirse rinneach sainchomhartha na hailtireachta Gotaí (ba í an áirse chruinn sainchomhartha na hailtireachta Rómhánúla). Mar a luadh thuas, ba í an aolchloch rogha na dtógálaithe Gotacha, cé go raibh sé níos deacra í a shnoí ná gaineamhchloch. Is iad an dá Ardeaglais i mBaile Átha Cliath, Ardeaglais Chríost agus Ardeaglais Phádraig, an dá shampla tógála is fearr ón 13ú céad. Is sampla maith eile í an Ardeaglais ar Charraig Phádraig i gCo. Thiobraid Árann.

Bhí stíl níos simplí den ailtireacht Ghotach in úsáid go forleathan ar fud na hÉireann sa 15ú agus 16ú céad. Is í an áirse chíme sainchomhartha na stíle seo; d’úsáidtí an áirse chíme i gcinn fhuinneoige den chuid is mó. rith an 15ú agus 16ú céad, tógadh líon mhór eaglaisí paróiste ar fud na tíre. Tá leagan amach simplí orthu: cruth dronuilleogach, agus corp agus saingeal na heaglaise san áireamh, nó saingeal a bhí níos faide agus níos caoile ag an gceann thoir. B’annamh croslann ná pasáiste a bheith san eaglais. Tá an doras isteach gar do cheann thiar an bhalla theas. Ba mhinic go raibh lochta don sagart ag an gceann thiar - is féidir é a aithint ón bhfuinneog ard sa bhinn thiar agus ó na coirbéil chloiche a thugann tacaíocht do na maidí urláir sna taobh-bhallaí. Roinneadh an chuid istigh idir corp, ag an gceann thiar don phobal, agus saingeal ag an gceann thoir, ina raibh an altóir. Bhíodh scáthlán adhmaid mar dheighilt idir an corp agus an saingeal. Bhíodh an fhuinneog ba mhó i lár an bhalla thoir, os cionn na haltóra. 

G
Ealaín Ghotach
Ailtireacht Ioslamach

Foirm a díorthaíodh ar dtús ó fhoirgnimh Chríostaí nó phágánacha, oiriúnaithe don reiligiún. Tháinig a gnéithe sainiúla — áirsí ar chruth crú chapaill, boghtaí tollánacha i saoirseacht cloiche, maisiúchán saibhir snoite ar dhromchlaí, mósáicí is péint — chun cinn san 8ú céad. Sa chéad ina dhiaidh sin forbraíodh na miontúir taobh leis na moscanna, chun daoine a ghlaoch don mhosc le haghaidh paidreoireachta.

I
An tIoslam
Ailtireacht Mhionóach

Foirm ailtireachta sa Mhuir Aeigéach timpeall 2500-1100 RC, tógáil saoirseachta a bhí bunaithe ar phoist is lindéir gan aon mhoirtéal. Ba shainmharcanna iad na fallaí ramhra, clúdaithe le stucó, agus an dearadh neamhshiméadrach. Mar shampla, sraith seomraí, pasáistí is clós, cosúil le cathair gríobháin, a bhí i bpálás an Rí Míonós i gCnósas na Créite, ar scrios crith talún é i 1450 RC.

M
An tSean-Ghréig