joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Caislín dearg

Smólach atá dúchasach don chuid is mó den Seandomhan. Ceann dorcha ar an bhfireannach, spotaí bána ar an muineál is an cliabhrach scothdhearg éadrom. Áitríonn sé talamh oscailte. Itheann sé feithidí, gráinní is caora. Tuirlingíonn sé go minic ar thom, claí is mar sin de.

Éin
Caismír

Snáithíní ón ngabhar caismíre a dhéanann fabraic mhín the luachmhar. Táirgtear sa tSín is an Iaráin é. Mar éadaí cniotáilte is mó a úsáidtear é.
Catha edulis

Is tor é cait nó Catha edulis (Béarla: kat) a fhásann in oirthear nana hÁise agus ar leithinis thiar theas na hAraibe. Cognaítear a duilleoga ar son an bhrostú a fhaightear astu. Is caitionón an t-oibreán gníomhach iontu, agus tá airíonna aige seo atá cosúil le hamfataimín. Tá fianaise thrialach ann go mb'fhéidir go gcuireann caitionón le torthúlacht fear.

Tagairtí 

Plandaí
Caitéanú

Sa cheimic, cruthú slabhra mhóilínigh trí adaimh na dúile céanna a nascadh le chéile ina líne. Feictear go mion minic é i gcomhdhúile carbóin, ach le dúile eile freisin, sulfar go príomha.
Caitéin

Sa mhatamaitic, an cuar plánach ina gcrochann slabhra idéalach aonfhoirmeach faoina mheáchan féin. Is í seo an chothromóid is simplí i gcomhordanáidí Cairtéiseacha don chuar seo: y = (a/2)(ex/a + e-x/a).
Caitheamh tobac

Cleachtadh ina n-ionanálaítear deatach dóite duilleoga tobac, ag baint úsáid de ghnáth as toitíní, todóga nó píopaí, a tugadh isteach san Eoraip ó Mheiriceá ag taiscéalaithe luatha. Is cleachtadh andúile é, agus is eol go gcuireann sé tús, agus/nó go ngéaraíonn sé, le cuid mhaith galar, ailse scamhóg, ailse scornaí, galar corónach croí, is riochtaí riospráide cosúil le broincíteas is eimfiséime go háirithe. Méadaíonn an priacal de réir mar a mhéadaíonn an líon toitíní a chaitear. I gcuid mhaith tíortha tá feachtais fógraíochta ina choinne, toirmeasc reachtúil ar fhógraíocht tobac, agus fógraí ar phriacail an tobac ar phaicéid toitíní. Le blianta anois tá toirmeasc sa tír seo ar chaitheamh tobac in ionaid oibre, agus in Albain, an Astráil, Ceanada, Cúba, an Iodáil, an Iorua, an Ollainn, stáit ar leith de na Stáit Aontaithe, is Sasana, mar shampla. Ó 2005 tá conradh rialaithe tobac i bhfeidhm is é faofa ag 57 rialtas, cuid de chlár chun an líon daoine ar Domhan a chaitheann tobac a laghdú go leanúnach.
Caithne

Tom nó crann beag síorghlas is ea an chaithne. Tá timpeall is 12 speiceas di ann, iad go léir sa ghéineas Arbutus i bhfine na nEricaceae. Tá sí dúchasach do réigiún na Meánmhara is iarthar na hEorpa, chomh fada ó thuaidh le hÉirinn. Na duilleoga scothdhearg, na bláthanna bán clogchruthach i gcrobhaingí crochta, na torthaí dearg sféarúil agus clúdaithe le faithní.

Plandaí
Cáithnín fíorúil

Tugtar cáithnín fíorúil ar aon cháithnín a tharlaíonn mar cháithnín idirghabhálach in imoibriú cáithníní fo-adamhacha. Samhlaítear go bhfaigheann an cáithnín fíorúil roinnt fuinnimh de réir prionsabal éiginnteachta Heisenberg, agus ar an mbealach seo sáraíonn sé dlí imchoimeád an mhaisfhuinnimh. Mar shampla, is féidir le leictreon is posatrón imoibriú le chéile trí fhótón fíorúil, fótón neamhfhisiceach a fuair iasacht fuinnimh chun teacht le bheith trom go neamhbhuan. Níl aon cháithnín fíorúil inbhraite go díreach, ach tá gá leis an gcoincheap chun cur síos ar imoibrithe cáithníní i dteoiric réimse chandamaigh. 

Fisic cháithníní
Meicnic chandamach
Caitian

Ian le lucht dearfach leictreach a shíobann i dtreo na catóide i gcill leictriceimiceach.

Leaptóin
Fisic
Cál

Athraitheach géiniteach crua de chabáiste le cinn dhlútha duilleog. Na duilleoga simplí nó catach, glas nó corcra. Saothraítear an barr seo mar ghlasra is foráiste.

Plandaí
Calabrú

Fíorú is ceartú scála tomhais trí chomparáid le scála aitheanta caighdeánach, nó turgnaimh. Mar shampla, is féidir scála teirmiméadair a sheiceáil tríd an teirmiméadar a chur i gcoinníollacha caighdeánacha, cosúil le leáphointe oighir (uisce), 0 °C, is fiuchphointe uisce, 100 °C. Úsáidtear an téarma céanna nuair a chuirtear na pointí tomhais ar scála bán. Próiseas bunúsach don eolaíocht chun gur féidir tomhais chruinne iontaofa a dhéanamh.
Callas

Réigiún áitiúil den chraiceann ina bhfuil an ciseal eipideirmeach tiubhaithe mar thoradh ar thráma leanúnach fisiciúil. Tugtar creagán ar challas ar aghaidh na láimhe, agus bonnbhualadh nó bonnleac ar challas ar bhonn na coise. Tugtar callas ar fhíochán a fhoirmíonn i ndeisiú cnáimhe briste freisin. Cruthaítear loingeán snáithíneach is loingeán gloineata chun foircinn bhriste na cnáimhe a shéalú is a nascadh le chéile, agus tugtar callas neamhbhuan air sin. De réir a chéile fásann cnámh aibí ina ionad, agus tugtar callas buan air sin.
Calbás (féithleog)

Féithleog dreaptha nó reatha atá dúchasach do réigiúin theo sa Seandomhan, le bláthanna bána is torthaí adhmadacha i bhfoirm buidéil. Tugtar an buidéal mealbhacháin air freisin. Ba é foinse na soitheach is luaithe é, agus baintear an fheidhm seo as fós.
Crescentia

Géineas de shé speiceas is ea Crescentia. Is crann síorghlas é a fhásann 12 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga lansa-chruthacha i gcrobhaingí, na bláthanna clogchruthacha iompartha go díreach ar an stoc is na géaga. Caor adhmadach an toradh, 30 cm ar fhad nó níos mó, fleasc-chruthach, a úsáidtear mar shoitheach.

Úsáidí

Is é an laíon torthaí a úsáidtear go traidisiúnta le haghaidh fadhbanna riospráide.
Is féidir an bhlaosc chrua a úsáid i gcomhair gabhdán, scúp, cupán srl.

Speicis roghnaithe
Crescentia alata
Crescentia cujete
Crescentia portoricensis

Tagairtí

 
Plandaí
Calcadóine

Cnuasainm ar chineálacha dlútha silice mianraí, SiO2, cumtha as criostail mhínghráinníneacha grianchloiche. Faightear í i bhfoirm thoirtiúil le loinnir cosúil le loinnir chéarach, go minic ag líonadh scoilteanna i gcarraigeacha bolcánacha. Cineálacha le bandaí is ea oinisc is agáit, agus is cineálacha daite iad seaspar, cloch fhola, criseapráis is coirnéilean.
Calcaipirít

Mianra suilfíd copair iarainn, CuFeS2, a fhaightear i bhféitheacha i gcomhar le carraigeacha doigheartha. Dath práis miotalach uirthi. An mianach copair is coitianta.
Calcalas (míochaine)

Sa mhíochaine, coincréitithe beaga, cosúil le clocha, a fhoirmíonn taobh istigh d'orgáin is conairí ar leith sa cholainn. Déantar iad as salainn cailciam den chuid is mó, ach le comhábhair eile freisin, ina measc aigéad úrach, colaistéaról is xaintín. Is iad na hionaid is coitianta ina bhfoirmíonn siad ná na faireoga seileacha, an chonair úiríneach, agus an chonair dhomlasach.
Calcalas difreálach

Sa mhatamaitic, córas rialúcháin ina shamhlaítear incrimintí beaga ar athróg x is an t-athrú comhfhreagrach ar f(x) chun ráta athraithe f(x) a aimsiú. Rinne Newton saothar ar an mbealach oibre seo, agus scríobh Method of Fluxions (Modh na bhFloscthaí, 1671, ach níor foilsíodh é go dtí 1736). Leibnitz a d'fhoilsigh páipéir ar chalcalas den chéad uair, i 1684 is 1686. Fuarthas go raibh sé an-áisiúil in eolaíochtaí fisiciúla is eile chun cur síos ar ábhair is córais atá ag athrú. Sa 19ú céad chuir matamaiticeoirí eile, Cauchy, Weierstrass, Dedekind is eile, go mór leis an gcalcalas.
Calcalas suimeálach

Rialacha matamaiticiúla, a shainmhínitear go minic mar inbhéartú na difreála, ach a forbraíodh iontu féin ag an matamaiticeoir Gearmánach Bernhardt Riemann (1826-1866) is matamaiticeoirí eile. Úsáidtear é chun an fhairsinge faoi chuar a dhéanamh amach. Má sheasann f(x) don chuar, roinntear an fhairsinge idir an fheidhm f(x) is an x-ais ina n stiall dhronuilleogach, gach ceann ar an leithead céanna. De réir mar a théann n i méid, téann suim fhairsinge na ndronuilleog níos gaire don fhairsinge faoin gcuar, is é sin an tsuimeáil idir luachanna ar leith x. Rinne an matamaiticeaoir Francach Henri Lebesgue (1875-1941) forbairtí ar theoiric Riemann a d'éascaigh cuid mhaith feidhmeanna nua-aoiseacha.
Calchló

Foirm an-luath grianghrafadóireachta a bhfuair Fox Talbot paitinn uirthi i 1841 is ea an calchló. Bhain sé feidhm as páipéar a bhí íograithe le hiaidíd airgid chun íomhá claonchló a táirgeadh. 

Grianghrafadóireacht
Callaistéinic

Ealaín is cleachtadh aclaíochtaí colainne chun gluaiseachtaí na colainne a choinneáil mín éasca grástúil. Go minic déantar na haclaíochtaí le gléasanna láimhe, cosúil le cleitheanna, fáinní is liathróidí.
Calmodailin

Ceann de ghrúpa próitéiní atá scaipthe go forleathan i bplandaí is ainmhithe. Nascann sé le cailciam chun coimpléasc a dhéanamh a ghníomhachtaíonn einsímí a bhaineann le próisis bhunúsacha na gceall (mar shampla, le miotóis, inghluaiseacht, scaoileadh néaratharchuradóirí, is eile)
Calón

Próitéin bheag nó mheánach a chuireann bac ar mhiotóis i gcealla nuair a bhíonn aidréanailín i láthair is ea Calón (Chalone i mBéarla). Ach nuair a tharlaíonn gortú, cailltear calón ó na cealla a ndearnadh damáiste dóibh, agus spreagann is díríonn sé seo cneasú an ghortaithe.
Calra

Seanaonad fuinnimh, i bhfoirm teasa de ghnáth. An méid teasa is gá chun 1 g uisce a théamh ó 15 °C go dtí 16 °C. Is ionann calra is 4.184 J (giúl), méid an-bheag fuinnimh. Mar shampla, bíonn gá ag gnáthdhuine le 2.5 milliún calra óna chuid bia gach lá. Mar sin, luaitear an fuinneamh a fhaightear ó mheitibileacht bia — a luach calrach — ina chileachalraí (1,000 calra) nó ina chalra mór, a scríobhtar le ceannlitir mar seo: Calra, giorraithe go dtí C. Mar sin, luach timpeall 2,500 kC de bhia a bhíonn ó ghnáthdhuine gach lá.

Fisic
Fuinneamh
Cálráib

Saghas cabáiste le gas an-ghearr ata, glas nó corcra, cosúil le tornapa is ea an chálráib (Brassica oleracea). Itear mar ghlasra é.

Plandaí
Calraiméadracht

Tomhas an fhuinnimh a aistrítear i bpróiseas ceimiceach nó fisiciúil ar leith, cosúil leis an bhfuinneamh a ionsúnn solad ar leith óna thimpeallacht nuair a leánn ina leacht, nó an fuinneamh a astaítear nuair a dhóitear ábhar éigin. I gcúrsaí cothaithe baintear úsáid as calraiméadair chun an méid calraí i mbia éigin a thomhas, agus an teas atá astaithe ag duine a thomhas, coibhéiseach le hídiú fuinnimh an duine. Bíonn cuid de na calraiméadair seo mór a dhóthain chun gur féidir le duine maireachtáil ann ar feadh roinnt mhaith laethanta is beatha réasúnta iomlán a bheith aige lena linn, ionas gur féidir ídiú fuinnimh sa ghnáthbheatha a thomhas.
Melvin Calvin

Ceimicí a saolaíodh i St Paul, Minnesota ab ea Melvin Calvin (1911-1997). Cáil ar leith air as a thaighde ar ról na clóraifille sa bhfótaisintéis. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1961 as.

Ceimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1911
Básanna i 1997
Cam reilige

Míchuma comhbheirthe ar chos nó an dá chos, ionas nach féidir le páiste seasamh ar bhonn na coise, a bhíonn iompaithe isteach. Feictear an mhíchuma go héasca sa naíonán nuabheirthe, agus ní féidir í a fheabhsú trí láimhsiú. Déanann sraith cléithíní grádaithe feabhas ar an riocht go minic, ach is gá máinliacht i gcásanna diana.
Camchéachta

Patrún aithnidiúil céachta de 7 réalta sa Bhéar Mór atá le feiscint sa leathsféar thuaidh. Tugtar Féan Séarlais air freisin, agus i Meiriceá an Liach Mhór. An dá réalta is faide ó chrann an chéachta, Merak is Dubhe, a dtugtar na Réaltaí Treoracha orthu, síneann siad beagnach díreach i dtreo Polaris, an Réalta Thuaidh.
Camelidae

Gné mamach le 6 speiceas, ina measc na camaill a fhaightear ó thuaisceart na hAfraice go dtí an Mhongóil, agus an láma, an t-alpaca, an guanácó is an viciúine sna hAindéis. Iad uile artadachtaileach (crúbach, le ré-uimhir méar). A siúl neamhchoitianta: gluaiseann na cosa clé le chéile is ansin na cosa deasa le chéile. Cúplálann siad ina luí. An liopa uachtarach scoilte. An t-aon mhamach le cealla dearga fola atá ubhchruthach (in ionad a bheith cruinn).

Mamaigh
Rudolf Jakob Camerarius

Luibheolaí a rugadh i dTübingen na Gearmáine ab ea Rudolf Jakob Camerarius (12 Feabhra 1665 - 11 Meán Fómhair 1721). Léirigh sé le turgnaimh i 1694 gur féidir le plandaí atáirgeadh go gnéasach, d'aithin na staimíní mar ghaireas gnéasach fireann is na cairpéil mar ghaireas gnéasach baineann, agus thuairiscigh ar phailniú. 

Luibheolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1665
Básanna i 1721
Camhraitheacht

An t-imoibriú idir ocsaigin an atmaisféir le saill a tháirgeann bolaithe is blasanna gránna agus a laghdaíonn leibhéil vitimín A is E i mbianna. De ghnáth cuirtear frithocsaídeoirí le bianna chun cosc a chur le teacht chun cinn an chamhraithe. Is frithocsaídeoir nádúrtha vitimín E.
Cam-mhuin

Snagaire darach neamhthréitheach le gob gearr. Dúchasach don Eoraip, an Afraic is an Áise. Breac donn. Áitríonn sí coillearnach is sabhána. Itheann sí ar an talamh, go minic, seangáin den chuid is mó. Neadaíonn sí i bpoill snagairí darach eile.

Éin
Giulio Campi

Ailtire is péintéir cumasach a rugadh i gCremona na hIodáile ab ea Giulio Campi (c 1502-1572). Bhunaigh sé scoil péintéireachta Cremona, agus ghlac a dheartháireacha Vincenzo (1539-1591) is Antonio (1536-c 1591) páirt inti.

Ailtirí Iodálacha
Péintéirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1502
Básanna i 1572
Cána siúcra

Féar atá cosúil le bambú, ach le cánaí boga 3-8 m ar airde is 3.5-5.0 cm ar trastomhas. Bán go scothbhuí/glas, dearg nó scothchorcra. Fástar i réigiúin thrópaiceacha is fho-thrópaiceacha é. Cheaptaí le fada gur planda seasc é, ach faoi seo tá cuid mhaith hibridí bríomhara torthúla ar fáil. Gearrtar an cána is mionghearrtar i bpíosaí é roimh é a fhliuchadh tríd is tríd in uisce leis an siúcra a eastóscadh amach as. Ansin déantar an tuaslagán siúcra a scagadh, a léirghlanadh is a thriomú. De réir mar a thriomaíonn sé, criostalaíonn an siúcrós amach as, ag fágaint an mholáis ina dhiaidh. Tá an siúcra amh donn, agus is féidir é a íonghlanadh a thuilleadh chun siúcra bán a tháirgeadh. Níl aon difríocht cothaithe idir siúcra donn is siúcra bán.

Plandaí
Canáil

Uiscebhealach saorga i gcomhair loingseoireacht intíre nó chun farraigí a cheangal. Thóg na Rómhánaigh canálacha mar uiscebhealaí agus le huisce a sholáthar do bhailte. Faoi 610 AD bhí Canáil Mhór na Síne críochnaithe, níos mó ná 1,700 km ar fhad. Ó 1755 ar aghaidh tógadh na mílte ciliméadar de chanálacha sa Bhreatain, agus ba iad an príomh-mhodh iompair gur tháinig na hiarnróid i gceannas i lár an 19ú céad. Tá canálacha móra in úsáid san Eoraip, Meiriceá Thuaidh is an Áise anois. Is iad Canáil Suaise idir an Mheánmhuir is an Mhuir Dhearg, agus Canáil Phanama idir an tAigéan Ciúin is Muir Chairib, na cinn is tábhachtaí a cheanglaíonn farraigí. 

 
Uiscebhealaí
Uisce
Canáraí

Gealóg bheag atá dúchasach don Seandomhan. An-mheas air mar éan ceoil.  

Tugtar seirín air freisin.  

Póraíodh na canáraithe baile uile a choinnítear i gcásanna ó speiceas amháin, Serinus canaria, atá dúchasach do na hOileáin Chanáracha. 

Éin
Cancan

Is damhsa ardchiceála mígheanasach é an cancan a d'éirigh an-choitianta i hallaí ceoil i bPáras ó na 1830idí. De ghnáth damhsaíonn ceathrar ban í in am a ceathair a ceathair le han-chuid fonn, ach fonn as Orphée aux enfers (1858, Oirféas in Ifreann) le Jacques Offenbach go háirithe.

Damhsa
Cancar (luibheolaíocht)

Sa luibheolaíocht, téarma ginearálta ar ghalar cnaíte i bplandaí adhmadacha ina gcuirtear bac ar chruthú na coirte. De ghnáth, baictéir nó fungais is bun leis.
Cancar (míoleolaíocht)

Sa mhíoleolaíocht, galar ainmhithe ina dtarlaíonn cneácha is othrais oscailte. Tarlaíonn sé i riochtaí éagsúla, cosúil le hionmhíolú cluas cait le fíneoga, easpa ar éan, athlasadh cos capaill le sileadh sreabháin, nó eachma i gcluas madra.
Candam

Is é am rud é an camdam ná an t-aonad bunúsach fuinnimh, nach féidir a fhoroinnt i gcás saghas ar bith fuinnimh. Is ionann candam amháin d'fhuinneamh ar leith radaíochta is minicíocht na radaíochta, méadaithe faoi thairiseach Planck.

Aonaid fhuinnimh
Candida

Gné fungais le staid fhásmhar, cosúil le giosta. Seadánach in ainmhithe. Cuimsíonn sé Candida albicans, an t-oibreán a chuireann tús le truis i ndaoine.

Fungais
Canghiotán

An bhuneilimint eolais i ríomhaireacht chandamach, giorrú ar giotán candamach. I ngnáthríomhaireacht is é an giotán an bhuneilimint eolais, le luach 0 nó 1. I ríomhaireacht chandamach códaítear an t-eolas in dhá staid freisin, ach sa chóras candamach ní bhíonn an t-eolas teorannaithe do staid amháin nó an staid eile: is féidir leis a bheith sa dá staid ag an am céanna. Is é a bhíonn i gcanghiotán ná forshuíomh dhá staid chandamacha, staid 0 is staid 1. Nuair a léitear canghiotán, léitear dóchúlacht áirithe go bhfaighfear staid 0 is dóchúlacht áirithe eile go bhfaighfear staid 1, agus milltear carachtar speisialta an changhiotáin sa phróiseas. 

Ríomhaireacht chandamach
Aonaid eolais
Canna (planda)

Planda ilbhliantúil tiúbrach atá dúchasach do Mheiriceá Láir is Meiriceá Thuaidh trópaiceach. Na duilleoga lansa-chruthach, cuid mhaith, le gais mar thruaillí ar an bpríomhghas. Na bláthanna i spíce, le 3 shiopal, 3 pheiteal, 4-6 staimín cosúil le peitil is gealdaite. Is capsúl faithneach an toradh,. Fástar go minic ar son na mbláthanna feiceálacha é. Táirgeann Canna edulis an stáirse ararút, agus baineadh feidhm as síolta crua cruinne Canna indica mar ghrán i gcartúis gunnaí.

An t-aon ghéineas amháin sa bhfine Cannaceae is ea Canna. 

Plandaí
Stanislao Cannizzaro

Ceimicí a rugadh i bPalermo na Sicile ab ea Stanislao Cannizzaro (13 Iúil 1826 – 10 Bealtaine 1910). An chéad cheimicí nua-aoiseach a d'aithin tábhacht shaothar Amedeo Avogadro ar mheáchain adamhacha, níos mó ná leathchéad bliain roimhe sin. Rinne sé idirdhealú idir meáchan adamhach is meáchan móilíneach. Chuir sé comheagar ar cheimic orgánach is neamhorgánach, d'fhionn cianaimíd, agus tháirg alcóil as aildéid trí imoibriú a dtugtar imoibriú Cannizaro air anois. 

Daoine a rugadh i 1826
Básanna i 1910
Ceimiceoirí Iodálacha
Annie Jump Cannon

Réalteolaí a saolaíodh i nDover, Delaware ab ea Annie Jump Cannon (11 Nollaig 1863-13 Aibreán 1941). D'atheagraigh sí rangú na réaltaí de réir a dteochtaí dromchlacha. Ba shárshaothar a catalóg a rangaigh 225,000 réalta níos gile ná an 9ú nó an 10ú méid.

Réalteolaithe Meireacánacha
Daoine a rugadh i 1863
Básanna i 1941
Daoine as Delaware
Walter Bradford Cannon

Fiseolaí a rugadh i bPrairie du Chien, Wisconsin ab ea Walter Bradford Cannon (19 Deireadh Fómhair 1871 - 1 Deireadh Fómhair 1945). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar úsáid X-ghathanna chun staidéar a dhéanamh ar chonair an bhia agus iarmhairtí rith fola is turrainge. Rinne sé taighde ar na hormóin agus tarchur na néaróg. Shaothraigh sé coincheap an chomhshaoil thairisigh inmheánaigh fhiseolaíoch, ar thug sé hoiméastáis air. 

Fiseolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1871
Básanna i 1945
Cannú

Próiseas leasú bia, bunaithe ar steiriliú an bhia trí théamh i soitheach a shéalaítear roimh steiriliú nó díreach ina dhiaidh. Bhain Nicolas Appert (c 1750-1841) feidhm as i 1810 do bhia a séalaíodh i mbuidéil agus a téadh ansin. Ó 1839, áfach, úsáidtear cannaí as leatháin cruach tanaí stánaithe. Uaireanta cuirtear alúmanam nó plaisteach in ionad na cruach. Cuirtear líneáil chuí ar na cannaí a sheasann i gcoinne airíonna ceimiceacha na n-ábhar difriúil a chuirtear iontu. Próiseas an-uathoibríoch a bhíonn i gceist anois.
Juan Sebastian Elkano

Loingseoir Bascach a rugadh i nGuetaria na Spáinne ab ea Juan Sebastian Elkano (Spáinnis: Elcano; 30 Samhain 1476 - 4 Lúnasa 1526). Thaistil sé mar fho-oifigeach le Fernão de Magalhães ó Seville i 1519 thar Rinn an Choirn, trasna an Aigéin Chiúin (ainm a bhaist Magahães air) do na hOileáin Fhilipíneacha. Mharaigh dúchasaigh Magalhães ansin, ach chuaigh del Cano i gceannas ar an aistear is lean leis trasna an Aigéin Indiaigh, thar Rinn an Dóchais gur fhill ar an Spáinn sa long Victoria i 1522. Mar sin, ba é an chéad chaptaen loinge a thimpeallaigh an Domhan.

Taiscéalaithe Spáinneacha
Daoine a rugadh i 1476
Básanna i 1526
Cánóg sciorrach

Éan a áitríonn uiscí úra is cóstaí i Meiriceá, an Afraic, an India is oirdheisceart na hÁise. Gaolmhar leis an ngreabhóg. An gob íochtarach níos faide caoile ná an gob uachtarach. Gabhann sí éisc trí eitilt go híseal agus an ghob íochtarach ag gearradh dromchla an uisce. Tugtar an ghob siosúir ar an éan seo freisin.

Éin
Canóin (ceol)

Sa cheol, creatlach a eagraítar de réir rialacha dochta ina ndíorthaítear an ilfhónacht ó líne bhunúsach amháin, tríd an líne a athrá ag breiseanna socraithe ama is airde. Mar sin, is ionann na páirteanna canónacha ach forluíonn siad ar a chéile. Ar dtús chiallaigh an chanóin an riail — i bhfocla nó siombailí, nó rúnda — lena ndearnadh na hathráití.
Antonio Canova

Dealbhóir a rugadh i bPossagno na hIodáile ab ea Antonio Canova (1 Samhain 1757 – 13 Deireadh Fómhair 1822). Bhunaigh sé scoil nua nua-chlasaiceach. I 1802 cheap an Pápa Pius VII é mar choimeádaí na saothar ealaíne sa Vatacáin.

Daoine a rugadh i 1757
Básanna i 1822
Dealbhóirí Iodálacha
Cantáid

Is éard is cantáid ann ná ceol a chantar agus a ghlac foirmeacha éagsúla thar na céadta. Véarsaí neamheaglasta (grá, de ghnáth) a bhíodh i gcantáidí aonair na hIodáile sa 17ú-18ú céad, le háiria is reacaireacht i ndiaidh a chéile. 

Ba chumadóireacht eaglasta na cantáidí Liútaracha i comhair ceoltóra aonair, córlainne is gléasanna (mar shampla, cantáidí Bach). Níos déanaí léiríodh is léirítear candáidí, eaglasta nó neamheaglasta, mar shaothair córlainne is ceolfhoirne, uaireanta le ceoltóirí aonair. Go minic is cumadóireachtaí féile nó cuimhneacháin iad. 

Ceol Críostaí
Ceol córúil
Cantaireacht

Ceol aontonach nó séiseach (ach le raon teoranta), le hidirchéimeanna is rithim shaor den chuid is mó, ag tionlacan téacs a chuireann an cantaire uaidh. Is ceol gan tionlacan aontonach don aifreann is don liotúirge Rómhánach an chantaireacht eaglasta. Úsáidtear nodaireacht ar chliath 4 líne chuici, gan comhartha cruinn maidir le rithim. Sainíodh is caighdeánaíodh an stór amhrán sa 6ú céad faoin bPápa Greagóir Mór, ionas go dtugtar cantaireacht Ghreagórach uirthi, bíodh is gur cuireadh séiseanna eile léi ar feadh breis is 1,000 bliain ina dhiaidh sin. Comhshnaidhmeadh í le ceol iltonach níos déanaí. Is saghas séise armónaithe an chantaireacht Anglacánach, oiriúnach do na sailm is cainticí i seirbhísí Eaglais Shasana.
Cantarnaid

An corp torthaithe gealbhuí inite d'fhungas ar leith. Tonnadóirchruthach, trastomhas suas le 10 cm. Eitrí cosúil le geolbhaigh ar an dromchla íochtarach. Coiteann ar an talamh faoi chrainn san Eoraip agus Meiriceá Thuaidh.

Fungais
Georg Cantor

Matamaiticeoir a saolaíodh i gCathair Pheadair ab ea Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor (3 Márta 1845 - 6 Eanáir 1918). Cáil air as a shaothar ar uimhirtheoiric, uimhríocht na héigríche, agus tacartheoiric uimhreacha éagóimheasta. 

Matamaiticeoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1845
Básanna i 1918
Canú

Soitheach beag décheannach oscailte a thiomáintear le céaslaí. Dhá phriomhshaghas atá ann. Déantar an chéad cheann, a iompraíonn triúr nó ceathrar, le cabhail éadrom adhmaid. 

Cumhdaítear go traidisiúnta é le coirt beithe nó seithí ainmhithe, ach le blianta anuas cláir éadroma adhmaid. Bíonn an dara ceann, an crann snámha ón Aigéan Ciúin, oiriúnaithe go minic le bád bacáin amuigh a bheadh in ann aistear aigéanach a dhéanamh. 

Bhíodh crainn snámha cogaidh na Maorach suas le 20 m ar fhad, snoite as crann péine amháin, oiriúnaithe le seol triantáin inbhéartaithe amháin, tiomáinte ag timpeall 60 céaslóir. Déantar curacha nua-aoiseacha as alúmanam nó plaistigh.

Féach freisin 
 Curach

Báid
Bádóireacht
Cadhc
Caochaileach

Débheathach a fhaightear ar fud an Domhain sna trópaicí. Suas le 1.5 m ar fhad. An cholainn cosúil le péist, fáinní timpeall air, gan chosa. Lanna atá cosúil le lanna éisc ag cuid de na speicis. Pollann sé an talamh sa bhforaois nó i leaba abhann. Itheann sé inveirteabraigh.

Amfaibiaigh
Caolán

Corda láidir a dhéantar as stéig caorach (stéig capaill nó asail, uaireanta). Glantar an stéig, cuirtear ar maos i dtuaslagán alcaile is steirilítear í le gal sulfair. D'úsáidtí é mar théada ar ghléasanna ceoil is le haghaidh uamanna máinliachta (áit a bhfuil snáithíní sintéisithe curtha ina ionad den chuid is mó).
Caolsáile

Góilín cósta fada caol le taobhanna géara a shíneann isteach go fada faoin tír, doimhneacht an-mhór ann go minic é caolsáile (fiord nó caoláire uaireanta chomh maith). An chuid is mó díobh, is gleannta báite iad a cruthaíodh trí chreimeadh oighir, le hardú na farraige ina dhiaidh sin tar éis cúlú an oighir. Tá na caolsáilí is fearr eolais san Iorua is an Ghraonlainn. 

Tíreolaíocht
Caomhnú bia

Is éard is caomhnú bia ann ná leasú bia chun a cháilíocht a chaomhnú is bac a chur ar a mheath. Baintear cuid mhaith bianna i séasúr ar leith, agus mar thoradh ar a gcaomhnú is féidir bianna inmheata a chur ar fáil ar feadh tréimhse i bhfad níos mó ná an séasúr bainte. Is cuid bhunúsach de smachtú an nádúir ag daoine na bealaí teicniúla a forbraíodh chun bia a chaomhnú. Baineann triomú an t-uisce as bianna, uisce a chaithfidh a bheith i láthair i gcomhair orgánaigh millte. Is féidir bac a chur ar fhás baictéar trí aigéadú (picilt), sailleadh, téamh, stánú, reo nó ionradú.
Caonach spícíneach

Speiceas an-mhór plandaí, an chuid is mó díobh trópaiceach, a iompraíonn spóir, agus atá gaolmhar le garbhógach is lus an chleite. An gas fada rialta géagach le cuid mhaith duilleog beag i 4 shraith, iad go léir cosúil le chéile, nó dhá shraith uachtaracha bheaga agus dhá shraith eile níos mó is ag leathadh. Na spóragáin leagtha amach i strobalais ar dhéanamh cón. An t-aon bhall atá fágtha den rang ársa Lycopsida.

Plandaí
Caorthann corraigh

Luibh ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise. A duilleoga cleiteach, le duilleoigíní fiaclacha; na bláthanna 5 mm ar trastomhas, bándearg, i mbachlóga dlútha cinn. An feadán coróla le 5 liopa is mála ag a bhun. Na torthaí mar a bheadh le paraisiút de ribí clúmhacha. Bíonn duilleoga ubhchruthacha gan roinnt agus bláthanna sporacha dearga nó bána ag an gcaorthann dearg, atá gaolmhar is cosúil leis an gcaorthann corraigh. 

Plandaí
Capall folaíochta

Capall rása, an pór capall is tapa a saothraíodh i Sasana le haghaidh rásaíochta, in ann rith níos tapa ná 65 km san uair. Timpeall 1.6 m ar airde, grástúil lúfar sochorraithe. Iad go léir de shliocht 3 stail Arabach ó thús an 18ú céad (Darley Arabian, Godolphin Barb, is Byerley Turk).

Mamaigh
Capaill
Capac

Is é an capac nó an capóc (Ceiba pentandra) raon crann le torthaí ina mbíonn síolta neadaithe i snáithíní cadásúla. Is é an crann cadás síoda ó Mheiriceá trópaiceach a shaothraítear in iarthar na hAfraice, agus an crann cadáis atá dúchasach don India is Srí Lanca, na gnéithe is tábhachtaí.

Tagairtí

Plandaí
Capodimonte

Monarcha poircealláin de chuid rítheaghlach Napoli a tosaíodh i 1743 is a d'aistrigh go Buen Retiro sa Spáinn i 1759. Cáiliúil as figiúir an-bhreátha de thuathánaigh is carachtair as commedia dell'arte na hAthbheochana Iodálaí, agus rinne cuid mhaith monarchana eile macasamhla de na figiúir seo.
Capras

Is tom beag duillsilteach spréite é an an capras, dúchasach do dheisceart na hEorpa. Na duilleoga ailtéarnach ubhchruthach is rud beag méith. Na bláthanna 5-7 cm ar trastomhas, ceathairpheitealach, bán le cuid mhaith staimíní corcra. Déantar na bachlóga óga a phicilt mar chaprais.

Plandaí
Capriccio (ceol)

Sa cheol, píosa gearr ceoil, de ghnáth éadrom taibhseach, go minic don phianó. Chum Brahms cuid mhaith samplaí cáiliúla.
Capriccio (pictiúr)

San ealaín, pictiúr nó prionta samhailteach. San 18ú céad tháirg Canaletto is Giovanni Pannini (1691-1765) tírphictiúir den déanamh seo, go minic le foirgnimh ó áiteanna éagsúla sa phictiúr céanna. Bhí Goya is Tiepolo gafa leis an gcoincheap céanna, agus tháirg eitseálacha fantaiseacha le hábhair anchúinseacha áiféiseacha.
Capsúl (luibheolaíocht)

Toradh tirim le cuid mhaith síolta a fhaightear ó roinnt cairpéal. Nuair a bhíonn sé aibí, osclaíonn sé trí chomhlaí, póir nó claibín, nó trí bhriseadh neamhrialta. Tugtar an t-ainm céanna ar an struchtúr ar ghas a chuimsíonn spóir i raithneach, caonach is aelusanna, a réabann nuair a bhíonn aibí chun a bhfuil ann a fhuascailt.

Plandaí
Caracal

Ball de chlann na gcat, dúchasach don Afraic is deisceart na hÁise. Scothdhearg/donn. Caol le cosa fada, eireaball gearr, cluasa fada tomacha. Áitríonn sé sabhána is coillearnach thirim. Itheann sé éin, creimirí is antalóip bheaga. Ceansaítear go héasca é.

Mamaigh
Caracara

Seabhac seilge mór leathaneiteach atá dúchasach do dheisceart na Stát Aontaithe is Meiriceá Theas. Áitríonn sé talamh oscailte suas go dtí airdí móra. Itheann sé cuid mhaith saghsanna ainmhithe is splíonach. Goideann sé ó éin chreiche eile.

Éin
Carachtair alfa-uimhriúla

Tacar carachtar a chuimsíonn litreacha na haibítre go léir, idir chás uachtair (A-Z) is chás íochtair (a-z), na digití (0-9), agus roinnt carachtair poncaíochta. Baintear feidhm as an téarma i dtaobh méarchlár agus i ríomhaireacht gnó, i dteangacha ríomhchláraithe cosúil le Cobol go háirithe.
Carachtar (ríomhaireacht)

I gcórais ríomhaire, léiriú carachtair chlóbhuailte (litir, uimhir, sainchomhartha éigin eile) a úsáidtear chun eolas a chur síos ar pháipéar. Tá dhá chóras choiteanna le carachtair a chódú i ríomhairí: ASCII is EBCDIC.
Carachtar rialúcháin

Sa ríomhaireacht, carachtar nó cód nach gclóbhuailtear, ach a chuireann oibríocht ar leith i bhfeidhm nuair a tharchuirtear chuig trealamh forimeallach é. Is samplaí iad an t-aisfhilleadh carráiste is an fotha líne a chuireann oibríochtaí áirithe i bhfeidhm sa phrintéir.
Camhraí

Crann síorghlas buaircíneach is ea camhraí (Béarla: kauri), dúchasach d'iardheisceart na hÁise is an Astraláise. Foinse thábhachtach roisín is adhmaid. Speiceas amháin de, is crann suntasach foraoise é sa Nua-Shéalainn.

Plandaí
Caraitéin

Grúpa líocha a thugann na dathanna nádúrtha do chairéid, glasraí glasa, algaí, ribí róibéis is trátaí. Bíonn cuid mhaith béite-charaitéine i gcairéid is glasraí glasa, agus déántar vitimín A de suas le 16% di seo i gconair an bhia.
Caraitéinóideach

Lí nach bhfuil intuaslagtha in uisce, idir dearg is buí ina dhath, a fhaightear i gcuid mhaith ardphlandaí, algaí is baictéar. Feidhmíonn sé mar lí fótaisintéise breise.
Carat

Tomhas ar íonacht an óir i gcóimhiotal is ea carat. Is ionann carat is páirt amháin óir as 24 páirt (1/24), agus luaitear an íonacht in uimhir éigin carat. 

Is ór íon é cóimhiotal 24 carat. I miotal 12 carat, is ór leath de. Úsáidtear an téarma le ciall eile maidir le clocha lómhara, aonad maise cothrom le 200 mg. 

Aonaid tomhais
Seodra
Carball

An struchtúr a dhéanann díon chuas an bhéil is urlár chuas na sróine. Is saintréith mamaigh an carball iomlán, mar tá gá leis chun diúil. Dhá roinn atá ann: an carball (crua) chun tosaigh, agus an coguas (bog) inghluaiste chun deiridh, ach leanúnach leis an gcarball. Crochann an coguas síos i dtreo na fairinge, ag scaradh a codanna béil is sróine. Matán atá ann den chuid is mó, agus sin ar bhun snáithíneach. Is féidir é a theannadh is a ardú chun faraing na sróine a dhúnadh, rud is gá a dhéanamh le linn slogtha siar is chun fuaimeanna áirithe a dhéanamh. Téann matáin an choguais go dtí an fharaing is an teanga. Nuair a chliseann ar an dá thaobh den charball teacht le chéile agus cónacsadh ag an meánlíne, tarlaíonn an riocht a dtugtar carball scoilte air.
Grúpa carbóinile

Sa cheimic orgánach, is éard is grúpa carbóinile ann ná feidhmghrúpa comhdhéanta d'adamh carbóin dúbailnasctha le hadamh ocsaigine: C = O. Bíonn sé coitianta i measc aicmí éagsúla de chomhdhúile orgánacha, mar chuid de go leor feidhmghrúpaí níos mó. Tugtar, go minic, comhdhúil charbóinile ar ghrúpa carbóinile.
I gcomhdhúile orgánacha, faightear í in aindéid, céatóin, aigéid charbocsaileacha, eistir is aimídí. I gcomhdhúile neamhorgánacha, faightear mar aonocsaíd charbóin chomhordaithe í.
Tagraíonn an téarma carbóinil freisin d'aonocsaíde carbóin mar liogann i gcoimpléasc neamhorgánach nó orgánaimhiotalach (miotail carbóinile, m.sh. carbóinil nicile).

Comhdhúilí carbóinile

Bíonn na thréith seo a leanas ar fáil sna grúpaí carbóinile de chomhdhúile:

Tabhair faoi deara go bhfuil na lipéid is sonraí fostaithe de ghnáth. Mar shampla, tugtar 'ainhidríd aigéadach' seachas 'eistear' (a bhéas níos níos cineálaí) ar na sruchtúir R (CO) O (CO) R, cé go bhfuil an móitíf eistir fós ann.
Is carbóinilí orgánacha eile iad úiré agus na carbamáitíacha, díorthaigh na gclóiríd aicile, na gclóraformáiteanna agus na foisgéine, eistir charbónáitithe, tiai-eistir, Lachtóin, lachtaim, hiodrocsaimídí, agus isicianáití. Samplaí de chomhdhúile carbóinile neamhorgánacha is ea dé-ocsaíd charbóin agus suilfíd charbóinile.
Is grúpa speisialta de chomhdhúile charbóinile iad na comhdhúilí 1,3-décharbóinil ina bhfuil  prótóin aigéadacha san aonad meitiléine lárnach. Sampla shampla; aigéad Meldrumm, Malónáit dé-eitile agus aicéitiolaicéatón.

Tagairtí
 Feidhmghrúpa
Carbónmhar

Tréimhse gheolaíoch sa ré Phailéasóch, 360-280 milliún bliain ó shin. Bhí foraoisí forleathana ar thalamh bháite le crainn bhuaircíneacha is raithneach, a chruthaigh an chuid is mó de na acmhainní guail atá ar Domhan inniu. Tharla sceireacha coiréil is sil-leagan aolchloiche go han-fhorleathan, agus péisteanna is plandaí síoliompartha den chéad uair. Sna Stáit Aontaithe roinntear an tréimhse i bhfo-thréimhse Mhiosasaipíoch (an chéad chuid) is fo-thréimhse Pheinnsiolváiniach (an dara cuid).
Carbradóir

Feiste a bhíonn ina dlúthchuid d'inneall spréachdhócháin. Meascann sé an breosla peitril is aeir ina gcomhchodanna cuí i gcomhair an dócháin. De réir mar a shúnn an t-inneall an meascán peitril/ aeir isteach don chuasán, déanann an carbradóir cinnte de go bhfuil na braoiníní peitril á n-iompar sa sreabh aeir. Galaíonn na braoiníní seo ar an mbealach seo chun meascán an-inlasta a sholáthar don chumhachtbhuille sa chuasán. Tá dearaí éagsúla carbradóra ann, ach den chuid is mó bíonn siad bunaithe ar chomhla snámháin a bhraitheann nuair is gá aer a shú isteach san inneall.
Carbro

Próiseas clóite ghrianghrafaigh ina gcruaítear go difreálach ciseal tanaí geilitín trí thadhall le cló réalta ar pháipéar bróimíde chun íomhá a dhéanamh is féidir a thraschur chuig tacaíocht eile. Bíonn buaine an-mhaith ag clónna dubha is geala (monacrómatacha) a úsáideann carbón mar lí, agus is féidir clónna daite a dhéanamh le 3 chiseal forluite: buí, cian is maigeanta.
Carcainigin

Aon ábhar, radaíocht nó víreas a chuireann tús le hailse. Meastar go bhfuil an-chuid díobh sceite sa chomhshaol ag daoine le cúpla céad bliain. Mar shamplaí, tá fo-iarsmaí dóite guail is ola, caitheamh tobac, agus fiú ceimiceáin shaorga a chuirtear le bianna, atá ciontach a bheag nó a mhór i dtosú ailsí. Is féidir leis na radaíochtaí inianaíocha go léir — gáma-radaíocht, X-radaíocht, radaíocht ultraivialait — tús a chur le hailsí freisin ach duine nó ainmhí dáileog mór go leor a fháil. Ciallaíonn dáileog, a bheag nó a mhór, iolrú na déine leis an bhfad ama a lonraíonn an radaíocht an ball den cholainn. Tagann radaíocht ultraivialait chugainn ón nGrian, agus tugann an ciseal ózóin oiread cosanta dúinn uaithi. Ní thosaíonn an ailse díreach i ndiaidh na dáileoige ach bíonn moill eatarthu i gcónaí, suas leis na blianta.
Cardáil

Cumasc is réiteach na snáitheanna roimh phróiseas sníofa. Cuirtear na snáitheanna idir sraith rollóirí, cumhdaithe le sreanga starraiceacha cruach, agus na rollóirí ag imrothlú faoi luasanna éagsúla.

Teicstílí
Cardamam

Planda ilbhliantúil, dúchasach don India, a shaothraítear anois i Srí Lanca agus i nGuatamala freisin. Ríosómach. An gas suas le 3.5 m ar airde. Na duilleoga in dhá líne lena ngais i dtruaillí, na bláthanna bán le marcanna gorma is buí, i gcrobhaingí 60 cm ar fhad ar ghais gan duilleoga gar don talamh. Capsúl 2 cm ar fhad an toradh. Baintear feidhm as na torthaí aibí triomaithe mar spíosra, i gcuraithe go príomha. Is é an tríú spíosra is costasaí ar domhan, i ndiaidh cróich agus fanaile.

Plandaí
Girolamo Cardano

Matamaiticeoir, lia is ileolaí cruthanta a rugadh i bPavia na hIodáile ab ea Girolamo nó Gerolamo Cardano (Jerome Cardan i mBéarla, Jérôme Cardan i bhFraincis, Hyeronimus Cardonus i Laidin; 24 Meán Fómhair 1501 – 21 Meán Fómhair 1576). D'fhoilsigh sé tráchtais údarásacha ar fhisic, matamaitic, réalteolaíocht, astralaíocht, reitric, an nádúr, ceol, míochaine, dialachtaic is stair. Bhí tionchar ag a shárshaothar Ars Magna (Ealaín den Scoth, 1545) ar fhorbairt an ailgéabair mar gur thug sé réitigh ailgéabracha ar chothromóidí ciúbacha is cuartacha den chéad uair riamh.

Naisc sheachtracha
  

Daoine a rugadh i 1501
Básanna i 1576
Lianna Iodálacha
Matamaiticeoirí Iodálacha
Chester Floyd Carlson

Fisicí is ceapadóir a rugadh i Seattle, Washington ab ea Chester Floyd Carlson (1906-1968). I 1938 cheap sé próiseas leictreastatach cóipeála a rinne cóip de pháipéar simplí. Rinne sé saothrú air ar feadh 12 bhliain chun an próiseas xéaragrafach nua-aoiseach a thabhairt chun foirfeachta.
Arvid Carlsson

Cógaseolaí a rugadh in Uppsala na Sualainne ar an 25 Eanáir 1923 ab ea Arvid Carlsson. Rinne sé taighde ar an néaratharchuradóir dópaimín agus a ról i ngalar Parkinson. Sa bhliain 2000 roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Eric Kandel is Paul Greengard as a thaighde ar thrasduchtú comharthaí sa néarchóras chun go bhféadfar, amach anseo, drugaí nua a fhorbairt mar chóireáil ar ghalair néareolaíocha is shíciatracha. Fuair sé bás in Göteborg ar an 29 Meitheamh 2018.

Daoine a rugadh i 1923
Básanna in 2018
Cógaseolaithe
Bithcheimiceoirí
Carme

An 11ú satailít nádúrtha de chuid Iúpatair, a fionnadh i 1938. 22,600,000 km amach ón bpláinéad, le trastomhas 40 km.

Gealacha Iúpatair
Carnaid

Feithid atá dúchasach do Pheiriú is Meicsiceo is ea carnaid. Faightear ruaim (aigéad cairmíneach) ó cholainneacha triomaithe na feithide baininne.

Feithidí
Aigéad cairmíneach

Ruaim a fhaightear ó cholainneacha triomaithe feithide baininne ar leith, an charnaid. Itheann an charnaid seo cachtais, agus í dúchasach do Pheiriú is Meicsiceo.
Nicolas Léonard Sadi Carnot

Fisicí a rugadh i bPáras ab ea Nicolas Léonard Sadi Carnot (1796-1832). Rinne sé taighde bunúsach ar innill gaile, agus uaidh sin leag bunsraith na teirmidinimice. Rinne sé obair ar an gceangal idir teas is fuinneamh meicniúil, agus chuir bun teoiriciúil faoi obair Joule is Thomson. Ainmnítear timthriall Carnot as.
Timthriall Carnot

Timthriall bunúsach na teirmidinimice, a thairg Sadi Carnot i 1824 mar chuid dá iarracht feidhmiú an inneall gaile a mhíniú. 4 chéim atá sa timthriall seo: forbairt isiteirmeach (téamh ag teocht thairiseach, le laghdú brú), forbairt aidiabatach (laghdú brú is teochta, gan athrú fuinnimh), comhbhrú isiteirmeach (fuarú ag teocht thairiseach, le méadú brú), agus comhbhrú aidiabatach (méadú brú is teochta, gan athrú fuinnimh). De réir dlí Carnot, ní féidir le hinneall ar bith eile a bheith níos éifeachtaí ná inneall Carnot a leanann timthriall Carnot. Más í Ti teocht an ionchuir agus To teocht an aschuir, is í éifeacht an innill e = (Ti - To)/Ti. Mar thoradh ar fhadhbanna fisiciúla is miotalóireachta, níl timthriall Carnot praiticiúil, ach saothraíodh timthriallta eile le cur síos ar innill phraiticiúla, timthriall Otto, timthriall Diesel is eile. 

Teirmidinimic
Fisic
Vittore Carpaccio

Péintéir a rugadh sa Veinéis ab ea Vittore Carpaccio (c 1460-c 1525). Cáil air as 9 bpictiúr a léiríonn beatha Naomh Ursula.

Péintéirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1460
Básanna i 1525
Carracci

Clann péintéirí cáiliúla ó Bologna na hIodáile. Thuill Annibale Carracci (1560-1609) cáil ar leith, agus lena dheartháir Agostino (1557-1602), rinne an phéintéireacht ar an ngailearaí i bPalás Farnese sa Róimh. Le col ceathrar dóibh, Ludovico (1555-1619), bhunaigh siad acadamh tábhachtach péintéireachta i mBologna i 1582. 

Péintéirí Iodálacha
Carraig dhoigheartha

Cruthaithe trí reo is criostalú magma a thosaigh taobh istigh de screamh an Domhain nó faoina bhun. Tagann dhá rangú san áireamh. Maidir le comhdhéanamh ceimiceach, tá carraigeacha aigéadacha le níos mó ná 66% silice (SiO2), carraigeacha bunata le níos lú ná 55% silice, agus carraigeacha meánacha. Maidir le méid na gcriostal sa struchtúr is a modh tarlaithe, tá carraigeacha plútónacha, cosúil le heibhear, atá garbhghráinníneach is a cruthaíodh go domhain sa Domhan, tá carraigeacha bolcánacha a cruthaíodh i screamh an Domhain is iad mínghráinníneach, cosúil le basalt, agus tá carraigeacha hiopdhuibheagánta a cruthaíodh ag doimhneacht thanaí, cosúil le dolairít.
Carraig dhríodair

Fosuithe comhdhlúthaithe d'ábhar atá moirtithe ag uisce, gaoth, oighear nó trí dhomhantarraingt nó deascadh ceimiceach. Cuirtear na carraigeacha dríodair i 3 rang. Carraigeacha clastacha, is as blúirí de charraigeacha nó mianraí a bhí ann roimhe sin a rinneadh iad, comhtháite le chéile ag ábhar suimintithe, cruthaithe trí mhoirtiú (mar shamplaí, na sceallaí, gaineamhchloch, comhcheirtleáin). Bíonn carraigeacha orgánacha comhdhéanta as iarmhair orgánach beo den chuid is mó (gual, aolchloch iontaiseach, mar shamplaí). Cruthaítear carraigeacha neamhorgánacha trí dheascadh ceimiceach as tuaslagáin fhorsháithithe (cuid de na haolchlocha is fosuithe galaithe, mar shampla).

Carraigeacha dríodair
Carraig ionsáite

Carraig dhoigheartha a chruthaítear trí chriostalú magma go domhain a bhrúitear suas i dtreo an dromchla. Cruthaíonn sin saghsanna éagsúla carraigeacha maisiúla.
Carraig mheiteamorfach

Carraig a foirmíodh trí athrú carraigeacha a bhí ann roimhe trí dhianthéamh is/nó dianbhrú, agus go minic trí ghníomhaíocht sreabhán fíortheo ag an am céanna i screamh an Domhain. I measc na n-athruithe a fhéadfaidh tarlú, tá fás criostal nua atá cobhsaí faoi na cúinsí sin, agus athruithe i gcreatlach na gcarraigeacha. Is athrú áitiúil meiteamorfacht tadhaill a tharlaíonn de bharr ionsá dhoigheartha. Tarlaíonn meiteamorfacht réigiúnda i gcomhar le próisis ollmhóra tógála sléibhe sa screamh. Is carraigeacha atá sainiúil do ghráid mheiteamorfachta níos airde iad slinnte, siostaí is naghais.
Carraig phireaclastach

Ainm ginearálta ar charraigeacha a chruthaítear as giotaí laibhe a theilgtear amach as bolcán san atmaisféar. Samplaí is ea bruthimbrítí, tufanna (luaith bolcáin chomhdhlúthaithe), agus ceirtleáin bholcánacha.
Carraig phlútónach

Carraig dhoigheartha a bhfuil méid na ngráinní garbh inti go domhain i screamh an Domhain de thoradh criostalú mall an mhagma. Is carraigeacha plútónacha iad eibhear is gabró.
Carraig-ghiniúint

Na próisis fhisiciúla is cheimiceacha trína n-athraítear dríodar neamhchomhdhlúite ina charraig sholadach. Cuimsíonn sí balcadh is páirtdhí-uisciú, ansin stroighniú is cothromú ag teocht íseal go dtí staid níos cobhsaí ó thaobh comhdhéanaimh is ceimice de. Ní gá go dtiocfaidh aon mheiteamorfacht san áireamh.
Carr armúrtha

De ghnáth, feithicil le tiomáint 4 rotha, armúrtha go héadrom, cosanta i gcoinne piléir mionarm, armtha le meaisínghunna nó canóin ar thomhas beag i dtúirín rothlaithe. Bhí carbaid phlátáilte le hiarann, agus crosbhoghdóir ar an ardán, ag na Sínigh san 11ú céad, na carranna armúrtha is luaithe sa stair. Saothraíodh na chéad charranna meicniúla armúrtha rud beag roimh 1914, agus is ionann a ról inniu is sa chéad chogadh domhanda: taiscéalaíocht agus cosaint an chúil.
Rachel Carson

Nádúraí is scríbhneoir Meiriceánach a saolaíodh i Springdale, Pennsylvania ab ea Rachel Louise Carson (27 Bealtaine 1907 – 14 Aibreán 1964). Ina leabhar cáiliúil Silent Spring (Earrach Ciúin, 1962) dhírigh sí aird an phobail ar na deacrachtaí a leanann úsáid lotnaidicídí sa talmhaíocht. Ceannródaí ar na gluaiseachtaí caomhnaithe comhshaoil.

Naisc sheachtracha
Suíomh rachelcarson.org, arna rochtain ar 11 Feabhra 2017

Scríbhneoirí Meiriceánacha
Eolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1907
Básanna i 1964
Cárta cliste

Cárta plaisteach, cosúil le cárta creidmheasa, a bhfuil micriríomhaire tuímithe air in ionad stéille maighnéidí. Bíonn tadhaill ionchuir is aschuir ag an micriríomhaire, agus is féidir an cárta a úsáid chun eolas sa chuimhne a phróiseáil. Úsáidtear é i gcomhair ionannaithe, chun sonraí míochaine a choinneáil i gcás práinne, chun creidiúintí a charnadh i scéimeanna duaise, agus i dteileafóin is córais taistil. Úsáid eile atá á saothrú, é a chur in ionad airgid (mar airgead leictreonach). Ag teirminéal i mbanc is féidir creidiúint a stóráil ar an gcárta ó chuntas an chustaiméara, agus laghdaítear an chreidiúint i siopaí de réir mar a cheannaíonn an custaiméir earraí. Nuair a ídítear an chreidiúint ar an gcárta is féidir í a athnuachan ag an teirminéal sa bhanc, díreach cosúil le haistarraingt airgid ag uathmheaisín bainc.
Cartagrafaíocht

Tógáil léarscáileanna is cairteacha. Trí úsáid siombailí, litreoireachta is teicníochtaí scáthlínithe, léirítear sonraí mar gheall ar réigiún ar léarscáil (mar shampla, a rilíf, úsáid na talún, dlús an daonra) chun gur féidir eolas a fháil air. Faightear na sonraí seo ó fhoinsí éagsúla cosúil le suirbhéireacht, saothar allamuigh, is cianbhraiteacht. Den chuid is mó déantar cartagrafaíocht an lae inniu le cabhair ríomhairí, agus uathchartagrafaíocht i bhfeidhmeanna meitéareolaíochta is a leithéid. 

 
Tíreolaíocht
Cartaire

Uirlis talmhaíochta a iompraíonn sraitheanna beangán nó lann. Úsáidtear é chun an ithir a bhriseadh is ceapach síl a chruthú roimh phlandáil. Áisiúil i smachtú fiáilí freisin.
Howard Carter

Seandálaí a rugadh i Swaffham, Shasana ab ea Howard Carter (1874-1939). I measc a fhionnachtanna iomráiteacha san Éigipt bhí tuamaí Haitseapsúit (1909), Thútmósa IV is Thútancámain (1922). 

Seandálaithe Sasanacha
Daoine as Londain
Daoine a rugadh i 1874
Básanna i 1939
Cartlann

Ionad ina gcaomhnaítear taifid stairiúla is cáipéisí tábhachtacha eile is ea cartlann. Bunaíodh an chéad chartlann náisiúnta sa bhFrainc i 1787. Cruinnítear cáipéisí oifigiúla an náisiúin in oifigí taifead poiblí mar seo i gcuid mhaith tíortha eile anois. Déantar a leithéid go háitiúil freisin maidir le cáipéisí baile, cathrach nó réigiúin. Úsáidtear an téarma le cur síos ar chúltacastóráil comhaid sonraí ríomhaire freisin.

Foinsí
Seirbhísí poiblí
Cáipéisí
Edmund Cartwright

Ceapadóir a rugadh i Marnham Shasana ab ea Edmund Cartwright (24 Aibreán 1743 – 30 Deireadh Fómhair 1823). Cheap sé seol a bhí fuinnmhithe le hinneall (1785–1790), ach cuireadh ina éadan go fíochmhar agus níor éirigh leis feidhm phraiticiúil a bhaint as go dtí isteach sa 19ú céad.

Chomh maith leis an seol luaite thuas, tugadh paitinn dó sa bhliain 1789 ar inneall déanta rópa agus sa bhliain 1792 i gcomhair inneall gaile fuinnmhithe le alcól in ionad uisce.

Ceapadóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1743
Básanna i 1823
Carúb

Crann nó tom síorghlas a fhásann 10 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara. Na duilleoga le 2-5 péire duilleoigín leathrúil ubhchruthach. Na bláthanna gan pheitil, iompartha ar bhláthraí gearra, cosúil le caitíní. Na cochaill suas le 20 cm ar fhad, crochta, vialait/donn nuair a bhíonn siad aibí. Tugtar an crann lócaiste air freisin. Fástar le haghaidh foráiste é, mar go gcuimsíonn sé na cochaill laíon ina bhfuil cuid mhaith próitéine. Deirtear gurb iad na síolta ann (pónairí) na caratmheáchain bhuntúsacha a bhíodh in úsáid ag órcheardaithe.

Plandaí
John Cary

Greanadóir is cairteolaí Sasanach ab ea John Cary (c 1754 – 1835). D'fhoilsigh sé an New and Correct English Atlas (Atlas Nua Ceart Shasana, 1787) agus an New Universal Atlas (Atlas Nua an Domhain, 1808).

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Daoine a rugadh i 1754
Básanna i 1835
Casabhach

Bia planda. Meastar gurb iad na Máigigh i Meicsiceo a shaothraigh den chéad uair é, ach fástar mar bharr tábhachtach ar fud na dtrópaicí anois é. Is féidir leis a bheith ina luibh íseal, ina thom nó ina chrann caol, le fréamhacha méithe tiúbracha is 5-9 duilleog fheanchruthach. Bíonn na fréamhacha nimhiúil mar go bhfuil siúcra a tháirgeann ciainíd iontu, agus is gá iad a mhilleadh trí phróiseas casta scríobtha, comhbhrúite is téite. Ina dhiaidh sin is féidir raon leathan earraí a dhéanamh as, ina measc plúr casabhaigh, arán, taipióca, stáirse níocháin is deoch alcólach.

Plandaí
Glasraí fréimhe
Casabhara

Éan mór gan eitilt, dúchasach do dheisceart na hAstraláise. Áitríonn sé foraoisí, agus itheann síolta is torthaí. Fiafhás cnámhach ar a cheann, a dtugtar clogad air, a úsáideann sé chun tochailt le bia a fháil. Ingne fada ar na cosa, agus féadfaidh speach uaidh a bheith marfach do dhuine.

Éin
Casacht chonchró

Ionfhabhtú sa chonair uachtarach riospráide i madraí a chuireann tús le casacht gharbh neamhthorthúil. An-tógálach is forleathan i gconchróite lóistín is pónaí madraí sa samhradh. Baictéir is víris éagsúla a bhíonn mar bhun léi. Tagann an madra as uaidh féin de ghnáth, ach is fearr cóireáil a sholáthar dó. Tá vacsaíní ann a thugann roinnt cosanta, agus is inmholta madra a vacsaíniú roimh é a chur i gconchró lóistín.