joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Sabina Brennan

Is eolaí néarchórais, síceolaí agus aisteoir Éireannach í Sabina Brennan, faoi láthair ina ollamh taca ag obair i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath .

Saol luath 
Is í Brennan an duine is óige de chúigear leanaí. D'oibrigh a hathair don Irish Life agus lean sí é sa ghnó seo díreach tar éis meánscoil.

Aisteoireacht 
Tugadh a díograis chun aisteoireacht nuair a bhí sí 8 mbliana d'aois. Mhol a múinteoir drámaíochta ceachtanna príobháideacha di dá tuismitheoirí.

D'fhill Brennan ar an spéis seo tar éis iomarcaíocht dheonach a thógáil ó Irish Life. Rinne sí staidéar ar dioplóma a múinteoirí ag Scoil Cheoil agus Drámaíochta Guildhall, agus chaith sí deich mbliana mar aisteoir lánaimseartha.

Bhí sí i níos mó ná 160 eipeasóid den tsraith teilifíse Éireannach Fair City i bpáirt Tess Halpin. Tachtadh a carachtar chun báis mar chuid de scéalaíocht iomráiteach drochíde baile.

Taighde eolaíoch agus gairm bheatha 
Tar éis Fair City a fhágáil, bhain Brennan céim i síceolaíocht amach in Ollscoil Mhá Nuad. Shocraigh sí leanúint lena cuid staidéar le PhD le Ian Robertson i gColáiste na Tríonóide ar athruithe san inchinn a bhaineann le haosú. Chríochnaigh sí a cuid staidéar PhD in 2011 lena tráchtas "Innéacsanna néareolaíocha agus leictreifiseolaíochta de feidhmiú chognaíoch in aosú ".

Tá os cionn 40 alt foilsithe aici maidir le sláinte inchinne, néaltrú agus feidhm chognaíoch i ndaoine fásta atá ag dul in aois. Tríd an obair seo, d'fhiosraigh sí a thábhachtaí agus atá an teacht aniar a neartú do shláinte na hinchinne tríd spreagadh meabhrach agus aclaíocht (i measc rudaí eile), a bhí mar bhunchloch ag cuid mhaith dá taighde ina dhiaidh sin.

Bhí sí ina comhstiúrthóir ar an gclár taighde 'NEIL''', a bhronn Atlantic Philanthropies dóibh chun idirghabhálacha a fhorbairt chun meath cognaíoch a mhoilliú nó a stopadh. Bhí sí ina comhiarrthóir ar thionscadal rathúil ón Aontais Eorpaigh, a bhunaigh an láithreán gréasáin agus aip 'Hello Brain' chun cur ar chumas daoine a mhealladh chun sláinte inchinne agus chun leideanna a sholáthar maidir le sláinte inchinne a chosaint.

Tá sí gníomhach sna meáin náisiúnta agus idirnáisiúnta, go háirithe i ndíospóireachtaí faoi néaltrú agus aosú. Le maoiniú ón tionscadal NEIL, d'fhorbair sí sraith scannán ag tabhairt aghaidh ar chaillteanas cuimhne agus ar shláinte inchinne le Coláiste na Tríonóide ar a dtugtar Freedem. In 2019 d'fhoilsigh Orion Spring a leabhar '100 Days to a Younger Brain'.

 Polaitíocht 
In 2016, ba iarrthóir ar shuíochán de Choláiste na Tríonóide i Seanad Éireann í Brennan ach níor éirigh lei.

 Gradaim 

 2018 Image'' Mná na Bliana 
 2017 Gradam Cumarsáide Eolaíochta Sármhaith de Fhondúireacht Eolaíochta Éireann as a cuid oibre ar an tionscadal 'Hello Brain' 
 2017 Gradam Nuálaíochta na Tríonóide do Thionchar Sochaíoch

Saol Pearsanta 
Tá Brennan pósta le beirt mhac.

Tagairtí 
<reflist>

Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Eolaithe Éireannacha
Qasem Soleimani

Ba mhaorghinearál Iaránach é Qasem Soleimani, a rugadh ar an 11 Márta 1957 agus fuair bás ar an 3 Eanáir 2020.

An Iaráin
Daoine a rugadh i 1957
Básanna in 2020
Sintéis cheimiceach

Is éard is sintéis cheimiceach ann ná forghníomhú saorga imoibrithe ceimiceacha úsáideacha chun táirgí amháin nó roinnt táirgí a fháil .  Tarlaíonn sé seo trí ionramháil fhisiciúil agus cheimiceach a bhaineann le frithghníomh amháin nó níos mó de ghnáth. In úsáidí saotharlainne nua-aimseartha, tá an próiseas inatáirgthe, iontaofa, agus bunaithe chun oibriú mar an gcéanna i saotharlanna iomadúla. 

Baineann sintéis cheimiceach le comhdhúile amháin nó níos mó ar a dtugtar imoibrithe nó imoibreáin a rachaidh faoi chlaochlú nuair a chuirtear faoi choinníollacha áirithe iad. Is féidir cineálacha éagsúla imoibrithe a chur i bhfeidhm chun táirge inmhianaithe a fhoirmliú. Éilíonn sé seo na comhdhúile a mheascadh i soitheach imoibriúcháin, amhail imoibreoir ceimice nó fleasc tóinchruinn. Éilíonn go leor imoibrithe modh éigin ullmhúchán nó íonú chun an táirge deiridh a haonrú. 
Is é an méid táirge a dhéantar i sintéis cheimiceach ná an táirgeach imoibriúcháin, a chuirtear in iúl de ghnáth mar thiontú céatadáin ar an imoibrí teorantach. De ghnáth, léirítear táirgeachtaí ceimiceacha mar mheáchan i ngraim (i suíomh saotharlainne) nó mar chéatadán de chainníocht theoiriciúil iomlán an táirge a d'fhéadfaí a tháirgeadh bunaithe ar an imoibrí teorantach. 
Is éard is imoibriú tánaisteach ann ná imoibriú ceimiceach neamh-inmhianaithe a tharlaíonn agus a laghdaíonn toradh an táirge inmhianaithe. Bá é an poitigéir Hermann Kolbe a d'úsáid an téarma 'synthese' (Gaeilge:sintéis) den chéad uair.

Sintéis orgánach

Craobh speisialta de shintéis cheimiceach is ea sintéis orgánach a dhéileálann le sintéis comhdhúile orgánacha. I sintéis iomlán táirge chasta, d'fhéadfadh go mbeadh céimeanna éagsúla de dhíth chun táirge áirithe a shintéisiú, agus méideanna neamhghnácha ama. Tá meas ar scileanna i sintéis orgánach i measc poitigéirí agus bhuaigh poitigéirí ar nós Robert Burns Woodward Duais Nobel don Cheimic mar gheall ar chomhdhúile atá thar a bheith luachmhar nó deacair a shintéisiú. Má thosaíonn sintéis cheimiceach ó chomhdhúile saotharlainne bunúsach, meastar gur próiseas sintéiseach amháin é. Má thosaítear sintéis cheimiceach le
comhdhúile saotharlainne bunúsacha, meastar gur próiseas sintéiseach amháin é. Má thosaíonn sé ó tháirge atá scoite amach ó phlandaí nó ó ainmhithe agus má théann sé ar aghaidh chuig comhdhúile nua, déantar cur síos ar shintéis mar phróiseas semisynthetic.ó tháirge atá díorthaithe ó phlandaí nó ó ainmhithe agus A lean ar aghaidh chuig comhdhúile nua, déantar cur síos ar shintéis mar phróiseas semisynthetic.má théann sé ar aghaidh chuig comhdhúile nua, déantar cur síos ar shintéis mar phróiseas leathshintéiseach.

Sintéis neamhorgánach
Úsáidtear an téarmaí sintéis núicléach agus sintéis orgánaimhiotalach i gcomhair comhdhúile a ullmhú ina bhfuil cion suntasach neamhorgánach acu. Sampla léiriúcháin is ea ullmhú an druga frith-ailse cisplatin ó theitreaclóraflatlatáit photaisiam

Tagairtí

Ceimic
Inatáirgtheacht

Is éard is inatáirgtheacht ann ná cé chomh gar is atá an comhaontú idir torthaí tomhais an tomhasán céanna a rinneadh leis an modheolaíocht chéanna a ndéantar cur síos uirthi san fhianaise eolaíoch chomhfhreagrach (eg foilseachán in iris phiar-athbhreithnithe).  Is féidir inatáirgtheacht a chur i bhfeidhm freisin faoi choinníollacha athraithe an tomhais maidir leis an tomhasán céanna — chun a chinntiú nach déantán na nósanna imeachta tomhais iad na torthaí.   

Coincheap gaolmhar is ea athdhéanamh, sé sin, a bheith in ann conclúidí neamh-chomhionanna atá comhchosúil ar a laghad a bhaint amach, nuair a d'fhéadfadh difríochtaí i sampláil, nósanna imeachta taighde agus modhanna anailíse sonraí a bheith ann.  Is iad inatáirgtheacht agus iathdhéanamh le chéile atá i measc na bpríomh-uirlisí sa mhodh eolaíoch .  Mar sin féin, tá éagsúlachtaí móra idir na  léirithe coincréiteacha a bhaineann leis an modh eolaíochta i ndisciplíní taighde agus i réimsí staidéir.  Abhar tábhachtach is es an staidéar a dhéantar ar inatáirgtheacht  sa mheiteolaíoch .

Tagairtí
 Tomhas
 Fealsúnacht na heolaíochta
 Síciméadracht
 Modh eolaíoch
 Tástálacha
 Bailíocht (staitisticí)
 Conspóidí fionnachtana agus aireagáin
 Meiteolaíoch
Imoibrí Benedict

Is éard is imoibrí Benedict ann ná imoibrí ceimiceach agus meascán casta de charbónáit sóidiam, chiotráite sóidiam, shulfáit chopair (II), agus peintihiodráit  , a úsáidtear go minic in áit tuaslagáin Fehling chun láithreacht siúcraí dhí-ocsaídithe a bhrath. I láthair substaintí dhí-ocsaídithe faightear imoibriúchán dearfach freisin.  Tugtar tástálacha Benedict ar thástálacha den sórt sin a úsáideann an t-imoibrí seo. Taispeántar tástáil dhearfach le hathrú datha ó ghorm soiléir go deascán donnrua. 

Go ginearálta, braitear i dtástáil Benedict go bhfuil aildéid agus alfa-hiodrocsa-céatóin i láthair, freisin trí heamaicéatal, lena n-áirítear iad siúd a tharlaíonn i gcéatóin áirithe. Dá bhrí sin, cé nach siúcra dhí-ocsaídithe é an fruchtós cétóis, is alfa-hiodrocsa-chéatón é, agus tugann sé toradh deimhneach mar go ndéantar é a thiontú go dtí na haldóis glúcós agus mannós trí an mbonn san imoibrí.

Tagairtí
 Comhdhúile copair
 Trialacha ceimiceacha
 Comhdhúile comhordaithe
 Gníomhairí ocsaídeacha
 Imoibrithe anailíseacha
Aileen Palmer

File Astrálach, úrscéalaí (gan foilsiú) agus dialannaí ba ea Aileen Palmer  (6 Aibreán 1915 – 21 Nollaig 1988). Bhí sí ina hateangaire i rith Cogadh Cathartha na Spáinne ar thaobh na Poblachta agus ina ball d’fhoireann otharchairr i Londain i rith an Bhliotsa. Chaith sí sealanna in institiúidí siciatracha agus déanann sí cíoradh ina dialanna ar a collaíocht féin agus ar ghalar intinne. D’fhoilsigh sí filíocht agus d’fhág sí a lán úrscéalta gan foilsiú ina diaidh, in éineacht le díolaim dhírbheathaisnéiseach.

Beatha
Rugadh Aileen i Lodain in 1915 do Nettie agus Vance Palmer, beirt ón Astráil a raibh tábhacht liteartha leo. I gceann sé mhí d’fhill an teaghlach ar an Astráil agus in 1917 rugadh cailín eile, Helen. Chuaigh Aileen ar scoil sa Choláiste Preispitéireach do Bhanuaisle in Melbourne. Rinne sí staidéar ar Ghearmáinis, Spáinnis agus Rúisis, agus bhain amach céim céad onóracha i bhFraincis in Ollscoil Melbourne. Chuaigh sí i Páirtí Cumannach na hAstráile in 1934, agus chuaigh go Londain lena tuismitheoirí. Chuaigh sí go Vín agus ansin go dtí an Spáinn, áit a raibh sí ag obair ansin mar ateangaire do lucht leighis ó 1936 go dtí 1938 agus í gar don troid. Scríobh sí úrscéal faoin tréimhse a chaith sí sa Spáinn, Last Mile to Huesca, cé nár foilsíodh é. I ndiaidh an chogaidh bhí sí ag obair sna campaí teifeach sa Fhrainc agus ansin chuaigh ag obair mar thiománaí otharchairr i Londain i rith an Bhliotsa. 

D’fhill Aileen ar Melbourne in 1945 toisc a máthair a bheith buailte ag taom croí. Bhí uirthi slán a fhágáil ag bean a raibh sí i ngrá léi. Lean sí uirthi ag scríobh agus í ag cothú a saothair le hól agus le beinsidrín. D’fhoilsigh sí ailt in irisí éagsúla, Meanjin, Overland agus The Realist. ach bhuail cliseadh meabhrach í in 1948. Tugadh cóireáil inslin-ghlúcós di ar feadh trí mhí agus teiripe leictri-thritheamhach ina dhiaidh sin. Chuir sí síos ar an gcóireáil agus ar a máthair agus a deirfiúr, ós iad siúd a chuir isteach san ospidéal í, i lámhscríbhinn gan foilsiú, 20th Century Pilgrim.
 
In 1957 d’fhoilsigh cnusasach dánta dar teideal Dear Life agus chuaigh mar ghníomhaí síochána chun na Síne agus na Seapáine. In 1958, tar éis seal mire, cuireadh isteach i dteach gealt in éadan a tola í. In 1959 d’fhoilsigh sí d’aistriúcháin de scríbhinní an easaontóra Vítneamaigh Tố Hữu ó Fhraincis agus d’fhoilsigh sí (ó Fhraincis arís) Dialanna Príosúin Ho Chi Minh in 1962.  In 1964 d’fhoilsigh sí World Without Strangers?, cnuasach dánta.

Gnéasúlacht agus galar meabhrach
Deir scoláirí áirithe gur leisbiach Palmer nó gur dhéghnéasach í. Ní léir ach oiread cén cineál galair a bhí uirthi. Ina saothar féin cuireann sí síos ar airíonna atá cosúil leo siúd a bhaineann le strus iarthrámach agus í síorbhuartha ag a bhfaca sí de mharú sa Spáinn agus de bhuamáil i Londain.

Fuair sí bás in 1988 in Ballarat in ospidéal siciatrach. Bronnadh a cuid páipéar agus lámhscríbhinní ar Leabharlann Náisiúnta na hAstráile.

Nótaí

Tagairtí

Luanna

Liosta leabhar

Le léamh

Scríbhneoirí Astrálacha
Filí Astrálacha
Daoine a rugadh i 1915
Básanna i 1988
Cairpre

Ainm coiteann Gaelach na meánaoise is ea Cairbre (Sean-Ghaeilge Cairpre, Coirpre), a bhí ag roinnt phearsana miotasacha agus stairiúla, ina measc:

 Cairbre mac Oghma, file agus aorthóir na dTuath Dé Danann
 Cairbre mac Eithne, file i Miotaseolaíocht na nGael
 Cairbre Nia Fer, Rí na Teamhrach
 Cairbre Cuanach, laoch seanscéalach na nUlad
 Cairbre Cinnchait, Ard Rí seanscéalach forghabhálaithe na hÉireann den 1d aois
 Cairbre Lifechair, Ard-Rí na hÉireann den 3ú haois
 Coirpre mac Néill, bunaitheoir eapainmneach of the Cenél Coirpri (Cineál Chairbre), agus a bhfuil an barúntacht i gContae Chill Dara ainmnithe as
 Triúr mhac Chonaire Chaoimh: Cairbre Músc, Cairbre Bascaínn, agus Cairbre Riada
 Coirpre Cromm mac Crimthainn, Rí na Mumhan

Áiteanna
 Cairbre, sráidbhaile i gContae Chill Dara
 Cairbre, Barúntacht, Contae Chill Dara
 Cairbre, Barúntacht, Contae Shligigh
 Cairbre Dhroim Chliabh
Carbónáit déshóidiam

Comhdhúil neamhorgánach cheimiceach is ea carbónáit déshóidiam,  (ar a dtugtar carbónáit sóidiam agus sóid níocháin) leis an bhfoirmle Na2CO3, agus a hiodráití éagsúla.
Is salainn bhána, gan bholadh, intuaslagtha in uisce iad na cineálacha go léir a tháirgeann tuaslagáin measartha alcaileach in uisce.
Go stairiúil, baineadh í as luaithreach na bplandaí a bhí ag fás in ithreacha sóidiam-saibhir. Toisc go raibh luaithreach na bplandaí sóidiam-saibhir sin difriúil ó luaithreach adhmaid (a úsáideadh chun potais  a tháirgeadh), tugadh "luaith shóide" ar charbónáit déshóidiam.  Táirgtear í i gcainníochtaí móra ó chlóiríd sóidiam agus aolchloch tríd an bpróiseas Solvay .

Hiodráití 

Ailt le téacs sa tSínis
Ciotráit sóidiam

Féadfaidh ciotráit sóidiam tagairt a dhéanamh d'aon cheann de na salainn sóidiam d' aigéad citreach (cé gurb é an tríú ceann is coitianta é): 

Ciotráit mhonasóidiam
 Ciotráit déshóidiam
Ciotráit tríshóidiam

Tugtar an uimhir E 'E331' ar na trí chineál salainn. Úsáidtear ciotráití sóidiam mar rialtóirí aigéadachta i mbia agus i ndeochanna, agus freisin mar eiblitheoirí d'olaí. Cuireann siad ar chumas cáiseanna leá gan éirí gréisceach. 

Úsáidtear ciotráit sóidiam chun cosc a chur ar fuiltéachtadh fola a bhí deonaithe agus atá i dtaisce. Úsáidtear ciotráit sóidiam i saotharlann freisin chun a fháil amach an bhfuil fuil ró-tiubh agus go bhféadfadh í a bheith ina chúis le téachtadh fola nó gur féidir a rá an bhfuil an fhuil ró-tanaí roimh obráide.

Tagairtí
Póilíní Chathair Átha Cliath

Ba é Póilíní Chathair Átha Cliath (PCÁC) (nó i mBéarla Dublin Metropolitan Police (DMP) ) fórsa póilíneachta Chathair Átha Cliath, Éire, ó 1836 go 1925, nuair a chónascadh é leis an nGarda Síochána nua.

Stair

19ú haois 
Bhí mór-athchóirithe ar phóilíní Chathair Átha Cliath sa bhliain 1786 agus 1808.  Thosaigh póilíneacht tuaithe in Éirinn nuair a chruthaigh Robert Peel, Príomh-Rúnaí na hÉireann, an Fórsa um Chaomhnú Síochána i 1814.  Dearadh an fórsa bunúsach póilíneachta seo chun póilíneacht a chur ar fáil i gceantair thuaithe na hÉireann, in áit chóras faireadóirí, constablaí barúnacha, oifigigh ioncaim agus fórsaí míleata na Breataine den 18ú aois. Ina dhiaidh sin bhunaigh Peel Póilíní Chathrach Londain. 

Sa bhliain 1822, chruthaigh Acht nua ceithre Chonstáblacht "Contae" feabhsaithe, a raibh a n-eagraíocht bunaithe ar chúigí traidisiúnta na hÉireann .

1836: athchóiriú 
Sa bhliain 1836, nascadh na constáblachtí contae a isteach i gConstablacht na hÉireann nua, agus cuireadh  deireadh leis an bhFórsa um Chaomhnú Síochána.  Ag an am céanna, bunaíodh fórsaí neamh-pharaimíleatacha ar leith sna cathracha is mó:  Áth Cliath, Béal Feirste, agus Doire . Braitheadh go raibh easpa neamhchlaontachta ag fórsaí póilíneachta Bhéal Feirste agus Dhoire, tar éis círéibeacha sna cathracha sin, agus dá bharr sin slogadh an dá cheann  acu isteachi san bhfórsa náisiúnta i 1865 agus 1870 faoi seach, agus níor choinnigh ach Baile Átha Cliath a fhórsa ar leithligh.  Bunaíodh PCÁC faoi Acht Póilíneachta Bhaile Átha Cliath 1836  mar fhórsa neamharmtha agus gan faoi éide de mhíle chonstablaí lae agus oíche. Bhí an eagraíocht, a bhí faoi rialú an Chaisleáin, níos freagraí ná na constáblaí   agus lucht faire oíche neamhoilte a tháinig ina n-ionad.

1880í: Cogadh na Talún

20ú haois

1913–14: Frithdhúnadh Átha Cliath

1916 ar aghaidh

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Rolla Onórach DMP i Rolla Onóra Oifigigh Náisiúnta Póilíní na Breataine (ós rud é nach gclúdaíonn sé seo ach fórsaí na RA, ní chlúdaíonn na leathanaigh DMP suas go dtí 1922 ach amháin) 
 Airteagal faoi DMP tráth comóradh céad bliain i 1913 Frithdhúnadh 
 Leabhair Príosúnaigh Phóilíní Cathrach Bhaile Átha Cliath (DMP) 1905-1918. Bailiúchán Leabharlann Digiteach UCD. 
 Tuarascálacha Bliantúla DMP 1875 go dtí 1912 suíomh gréasáin an Gharda Síochána 
Stair Bhaile Átha Cliath
Éire (bandia)

Sa mhiotaseolaíocht Ghaelach, ba bhandia eapainmneach na hÉireann í Ériu, iníon Ernmas de chuid na Tuatha Dé Danann. B'é Mac Gréine a fear céile.

Ós rud é go ndéanan 'Ériu' ionadaíocht do bhandia na hÉireann, go minic léirítear í mar phearsantú na hÉireann. Is í "Ériu" an fhoirm ársa don logainm "Éire" nó "Erin" a bhíonn in úsáid sa lá atá inniu ann.

Ról agus léiriú miotasach 
I dteannta lena deirfiúracha Banba agus Fódla, ba bhall í de thré-bhandéithe an fhlaithis. Nuair a tháinig Clann Mhíle go hÉirinn ón Ghailís|, d'iarr gach deirfiúr go n-ainmneofaí an tír as féin.  Bronnadh seo, ach úsáidtear Ériu mar phríomhainm na tíre.  Feictear Banba agus Fódla scaití mar ainmneacha fileata d'Éirinn, díreach mar a úsáidtear Albion mar ainm fileata don Bhreatain Mhór.

Dar leis an staraí Éireannach den 17ú haois Seathrún Céitinn, ba iad Badhbh, Macha and Mór-Ríoghain bandéithe gaolta le hÉire, Banbha and Fódhla.

Tá gaol phearsanta éagsúla luaite d'Ériu i dtéacsanna éagsúla.  Deirtear gurbh é Mac Gréine a fear chéile.  Deirtear fosta gurbh é a leanann é Elatha, flaith na bhFomhórach, agus bhí mac acu, Breas.  Deirtear gur chlann le Delbáeth iad Elatha agus Ériu beirt, agus más fíor, leath-shiblíní is ea iad.  Sa Dinnseanchas Rennes, Codal Roundbreasted ba ea a hathair altrama.

Ainm agus sanas 
Dar leis an University of Wales, is é an fréamh athchruthaithe Prótai-Cheiltis don ainm Éire ná *Φīwerjon- (ainmneach uatha Φīwerjō), agus maíonn seo an fhoirm Phróit-Ind-Eorpais *piHwerjon-.  Is dócha é go bhfuil gaol idir seo agus an fhoirm aidiachta *piHwer- "ramhar", cf. Sanskrit pīvan, f. pīvarī agus foirm ghaolmhar pīvara, "ramhar, lán, flúirseach".  Tugadh go luath an t-ainm seo ar Oileán na hÉireann.

As Q-Cheiltis (.i. Próta-Ghoidelic) faightear an fhoirm athchruthaithe *īweriū  As an bhfoirm seo nó b'fhéidir níos déanaí, faightear as Gréigis  I[w]ernē agus  Iouernia.  Tógadh an dara foirm acu sa Laidin mar an t-ainm Hibernia.

Foinsí 
 Boydell, Barra. "The female harp: The Irish harp in 18th- and early–19th-century Romantic nationalism", RIdIM/RCMI newsletter XX/1 (earrach 1995), ll  10–17.

Tagairtí 

Tuatha Dé Danann
Bandéithe na nGael
Áed Ua Crimthainn

Ba é Áed Ua Crimthainn (Nua-Ghaeilge: Aodh Ó Criomhthainn) nó Áed mac Crimthainn (12ú haois) ab agus comharba Thír Dhá Ghlas i ngar do Loch Dearg i gContae Thiobraid Árann. Ba é príomhscríobhaí an Leabhair Laighnigh (Leabhar an Nuachabhála) é agus síltear gurb eisean a dhíolaim é.

Beatha agus saothar
Scoláire ba ea Áed agus é ina dhuine de sheanmhuintir eaglaiseach i Contae Laoise. Ba chomharbaí iad de Cholum moccu Loigse (Colum mac Crimthainn), manach a bhunaigh Mainistir Thír Dhá Ghlas sa 6ú haois agus a bhí mór le Colm Cille. Lean Áed Finn mac maic Chélechair Ui Cheinnéidig, ceann mainistreach a fuair bás in 1152. Is dócha gurbh é Áed an comharba deireanach, mar dódh an mhainistir in 1164.

Bhí Áed mór le Finn mac Gussáin Ua Gormáin, easpag Chill Dara agus ab an Iúir, agus théidís i gcomhar le chéile. Chuidigh Finn agus Gilla na Náem Úa Duinn le hÁed an Leabhar Laighneach a dhíolaim. 

Díolaim de stair, de scéalta agus de dhánta atá i gceist. Cuireann na hannála atá sa leabhar in iúl gur scríobhadh é idir 1151 and 1201, cé go raibh an chuid is mó de críochnaithe faoi na 1160idí. Is féidir an bhliain 1166 a chur leis an iontráil dheireanach a bhreac Áed lena láimh féin. 

Is dócha gurbh é Áed staraí an rí Diarmait Mac Murchada. Sa Leabhar Laighneach is cosúil go raibh sé ar an gcéad scoláire a bhain feidhm as an abairt “rí Érenn co fressabra” (rí na hÉireann go freasúra), abairt a mbainfeadh a lán eile feidhm aisti ina dhiaidh sin.

Rinneadh cóip de litir a fuair Áed ón easpag Finn san Leabhar Laighneach i bhFóilió 206, cóip a rinne ceann de na lámha eile sa lámhscríbhinn. Tá sí seo ar na litreacha pearsanta is luaithe a scríobhadh in Éirinn. Deir an litir:

Betha 7 slainte o Fhind epscop (.i. Cilli Dara) do Aed mac Crimthainn do fhir leigind ardrid Leithi Moga (.i. Nuadat) 7 do chombarbu Cholumim meic Crimthaind 7 do phrimsenchaid Laigen ar gaes 7 eolas 7 trebaire lebur 7 fessa 7 foglomma 7 scribthar dam deired in sceoil bisce

cu cinte duit a Aed amnais
a fhir cosinn aeb ollmais
cian gar dom beith it hingnais
mían dam do bit him comgnais

Tucthar dam duanaire Meic Lonain co faiccmis a cialla na nduan dilet ann. Et Uale in Christo

Beatha agus sláinte ó Fhionn easpag (i.e. easpag Chill Dara) chun Aodha mhic Chriomhthain, fear léinn Ardrí Leath Mhogha (i.e. Maigh Nuad) agus chun comharba Choilm mhic Chriomhthain agus chun príomhsheanchaí Laighean ar ghaois agus eolas agus treabhaire leabhar agus feasa agus foghlama, agus scríobhtar dom deireadh an scéil bhig: Go cinnte duit a Aodh ghéarintinnigh, a fhir na gnúise an-áille, más gearr nó fada atáim i d’éagmais is mian liom tú a bheith i mo chóngas. Go dtugtar dom duanaire mhic Lonáin go bhfeicimis ciall na ndánta atá ann. Et vale in Christo.

Bhí amhras ag Áed ar rudaí sa traidisiún ach bhí sé sásta iad a choinneáil sa lámhscríbhinn.

Nótaí

Contae Thiobraid Árann
Sagairt Chaitliceacha
Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
An Ísiltír i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Ísiltír páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1956.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Tíortha sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
An Fhrainc i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Fhrainc páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1956.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Tíortha sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
An Eilvéis i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Eilvéis páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1956.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Tíortha sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
An tSeirbia i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An tSeirbia páirt i Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 2007.

Iomaitheoirí

Tagairtí
An Rúis i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Rúis páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1994.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Tíortha sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
An Danmhairg i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Danmhairg páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1957.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Tíortha sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Duais Idirnáisiúnta Shéarlais Mhóir Aachen

Ó 1950 i leith, bronntar an duais seo (ar a dtugtar freisin an Karlpreis) gach bliain ar dhuine a chothaigh aontacht san Eorap.

Tá sé ainmnithe as Séarlas Mór, impire a chuir formhór Iarthar na hEorpa faoina smacht.
Duaiseanna
 Duaiseanna Idirnáisiúnta
Larry Gogan

Craoltóir Éireannach de chuid RTÉ ab ea Lorcan 'Larry' Gogan (3 Bealtaine 1934 – 7 Eanáir 2020). Láithreoir raidió agus teilifíse as Teach Mealóg i mBaile Átha Cliath a bhí ann.

Craoltóirí Éireannacha
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1934
Básanna in 2020
Aigéad domlais

Is aigéid stéaróideacha iad aigéid dhomlais atá le fáil den chuid is mó i ndomlas mamaigh agus veirteabraigh eile. Is féidir le speicis éagsúla foirmeacha móilíneacha éagsúla d'aigéid dhomlais a shintéisiú san ae.  Comhchuingítear aigéid dhomlais le tauerín nó le glicín san ae, agus tugtar salainn dhomlais ar shalainn shóidiam agus photaisiam na n-aigéad comhchuingeach sin..

Tagairtí

Heipiteolaíocht
Aigéad domlais
An Eastóin i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Eastóin páirt i Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1994.

Iomaitheoirí

Tagairtí
An tSeic i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Eolas

Ghlac An tSeic (nó Poblacht na Seice) páirt i Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 2007.

Iomaitheoirí

Tagairtí
Quanah Parker

Taoiseach de chuid na gCómáinsí ab ea Quanah Parker (Cómáinsí: kwana, "boladh") (timpeall 1845 nó 1852 – 20 Feabhra 1911). Tháinig sé ar an saol mar dhuine de na Nokoni (“Fánaithe”), mac an taoisigh Chómáinsí Peta Nocona agus Cynthia Ann Parker.  Angla-Mheiricéanach a bhí ina mháthair, a fuadaíodh ina cailín óg agus a shocraigh go h-iomlán mar chuid den treibh. Bhí Quanah ina thaoiseach ar an ngrúpa siúd Quahadi ("Antalóp").

Agus cuid mhaith de thaoisigh na treibhe curtha faoi chois, tháinig Quanah go mór chun cinn mar cheannaire nuair a ghlac sé páirt lárnach i gCogadh na hAbhainne Deirge sa bhliain 1874 i gcoinne lonnaitheóirí ón oirthear. Theip orthu an ceann is fearr a fháil ar na Meiriceánaigh, áfach, ach bhí Quanah in ann an treibh a stiúiradh slán sábháilte go dtí an tearmann i bhFort Sill, Oklahoma. Agus mórmah mór de bhuabhaill na machairí mora bánaithe d’aon turas ag na Meiriceánaigh, ghéill Quanah go síochánta. "Taoiseach Deireanach na gCómáinsí" a thugtar go minic air.

Ní raibh sé riamh de nós ag na gCómáinsí duine a roghnú chun taoiseach a dhéanamh de, agus b'é an rialtas Meiricéanach a cheap Quanah ina cheannaire ar náisíun uile na gCómáinsí. Chuaigh sé leis an bhfeirmeoireacht as seo amach, agus níorbh fhada go raibh sé ar duine de na bocanna bó ba mhó sa chontae Cache, Oklahoma. Toghadh ina leas-shirriam é ar an gcathair síud Lowton, Oklahoma sa bhliain 1902. Rinne sé a chuid chomh maith chun cloígh le hEaglais na Meiriceánach Dúchasach. Chuir na dúchasaigh béim ar leith ar thábhacht agus naofacht an pheyote i nósanna spioradáltachta, agus bhí Quanah thar a bheith gníomhach i gcúrsaí consanta agus chur chun cinn.

Tá Quanah curtha ar Mhaolchnoc an Taoisigh i bhFort Sill. Tá a rian fágtha go tréan aige ar a fhód dúchais ("Comancheria" a thugtaí air leis na gcianta) agus is iomaí baile agus bóthar atá ainmnithe in ómós dó, in iardheisceart Oklahoma agus tuaisceart Texas ach go háirithe.

Tuilleadh léitheoireachta
Weston La Barre, The Peyote Cult, New Haven, CT: Yale University Press, 1938
Paul H. Carlson and Tom Crum, Myth, Memory and Massacre: The Pease River Capture of Cynthia Ann Parker, Texas Tech University Press, 2011
Pekka Hamalainen, Comanche Empire, New Haven, CT: Yale University Press, 2008
 Jo Ann Powell Exley, Frontier Blood: the Saga of the Parker Family, Texas A & M University, 2001
 William T. Hagan, United States-Comanche Relations: The Reservation Years, New Haven, CT: Yale University Press, 1976
 William T. Hagan, Quanah Parker, Comanche Chief, Norman, OK: University of Oklahoma Press, 1993
 Clyde L. and Grace Jackson, Quanah Parker, last chief of the Comanches; a study in Southwestern Frontier history, New York, Exposition Press, 1963
 Bill Neeley, The Last Comanche Chief: The Life and Times of Quanah Parker, New York: John Wiley and Sons, 1995
 Jack K. Selden, Return: The Parker Story, Clacton Press, 2006

Cómáinsí
Ceannairí na Meiriceánach Dúchasach
Básanna i 1911
An Iúgslaiv i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Iúgslaiv páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1961.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Tíortha sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Sennacieca Asocio Tutmonda

Cumann neamhspleách cultúrtha domhanda Esperanto a bhfuil claonadh ginearálta den eite chlé aige is ea Sennacieca Asocio Tutmonda ( SAT; Gaeilge: Cumann Neamhnáisiúnta Domhanda). Tá a cheanncheathrú i bPáras. Dar le Jacques Schram, cathaoirleach an Choiste Feidhmiúcháin, b'ionann an bhallraíocht agus 881 i 2003.  I 2006 bhí 724 ball ag SAT.  

Baineann SAT úsáid as Esperanto mar theanga oibre agus tá sé mar aidhm aige Esperanto a úsáid chun cur ar chumas daoine aonair, eagraíochtaí agus oibrithe forásacha i ngach tír smaointe a mhalartú agus teacht le chéile ar bhonn comhionannais beag beann ar  bhacainní náisiúnta. Tá baill den SAT páirteach i ngníomhaíochtaí sóisialacha, síochána, ceardchumainn, frith-náisiúnaithe, feimineach agus comhshaoil, i measc nithe eile.

Stair 
Bhunaigh Eugène Lanti (ainm cleite de Eugène Adam) SAT i 1921 agus daoine eile mar eagraíocht de ghluaiseacht Esperanto na n- oibrithe . Bhí sé ar a chuid is gníomhaí agus is mó idir an dá Chogadh Domhanda.  Ag an bpointe is airde sa bhliain 1929-1930 bhí 6524 ball i 1674 pobal i 42 tír. D’fhulaing sé laghdú  trom go gairid ina dhiaidh sin, áfach, nuair a thosaigh an ghéarleanúint ar ghníomhaíochtaí ilchultúrtha san Aontas Sóivéadach tar éis na ré Stailíneachais, agus tar éis cosc a bheith curtha  ar ghluaiseacht Esperanto na n-oibrithe sa Ghearmáin a tháinig i bhfeidhm díreach tar éis gabháil cumhachta na Naitsithe i 1933. Ba iad an tAontas Sóivéadach agus an Ghearmáin na tíortha, ina raibh an líon is mó comhaltaí ag SAT. Bhain siosmaí inmheánacha spreagtha ó thaobh na hidé-eolaíochta de, a raibh baint acu le hainrialaithe, le cumannaithe agus le daonlathaithe sóisialta ag amanna éagsúla go leor astu.

Aidhmeanna 
Bhí an dearbhú aidhmeanna seo a leanas mar chuid den Reacht ag bunú SAT i 1921, agus tá sé fós bailí go dtí an lá atá inniu ann: 

"a) an teanga idirnáisiúnta Esperanto a úsáid chun aidhmeanna aicmeacha an lucht oibre a chur chun cinn; b) caidreamh idir dhaoine a chur chun i measc comhaltaí sa tslí is fearr agus is fiúntaí gur féidir, chun tuiscint láidir ar dhlúthpháirtíocht an duine a spreagadh iontu; c) na baill a threorú, a oiliúint agus a chur ar an eolas ar bhealach a dhéanfaidh na daoine is cumasaí agus is fearr de na hidirnáisiúnaithe; d) fónamh mar idirghabhálaí i gcaidreamh i measc eagraíochtaí a úsáideann teangacha eile ach a bhfuil aidhmeanna acu atá comhchosúil le haidhmeanna SAT; e) a bheith ina idirghabhálaí agus ina thacadóir i gcruthú litríochta Esperanto ina bhfuil aistriúcháin agus téacsanna bunaidh araon, agus a léiríonn idéalach ár gcomhlachais. " 

Sa bhliain 1928 rinneadh soiléiriú breise air san aguisín seo a leanas:

Tagairtí

Esperanto
Ilnáisiúnach gan fréamhacha

Nath cainte díspeagúil  Sóivéadach ab ea ilnáisiúnach gan fréamhacha (  (bezrodnyi kosmopolit)), a úsáideadh go forleathan le linn an fheachtais frith-Shemitaigh i 1948 – 1953, agus ba é an toradh a bhí air sin ná "nochtadh" an phlota Cás na ndochtúirí nach ann dó.  Bhain an téarma 'ilnáisiúnach gan fréamhacha' dá dtagraítear den chuid is mó d'intleachtaithe Giúdacha, mar líomhain ar a n-easpa tírghrá, ie, easpa dílseachta iomlán don Aontas Sóivéadach. Thosaigh an feachtas i gcoinne "ilnáisiúnach gan fréamhacha'  i 1946, nuair a thug Iósaf Stailín ina óráid i Moscó ionsaí ar scríbhneoirí a bhí ina nGiúdaigh eitneacha.  Ba é an léirmheastóir liteartha Rúiseach Vissarion Belinsky a chum an nath cainte sa 19ú haois chun cur síos a dhéanamh ar scríbhneoirí nach raibh carachtar náisiúnta na Rúise iontu.

Tagairtí
An Ghréig i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac An Ghréig páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1974.

Iomaitheoirí

Tagairtí 

Tíortha sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022

Reáchtáladh Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022  i dTorino san Iodáil (tar éis bua ag an mbanna Iodálach Måneskin leis an amhráin "Zitti e Buoni" sa bhliain 2021).

Comórtas 
Ar deireadh thug muintir na hEorpa a gcuid vótaí don Úcráin, rud a léirigh comhbhá na mór-roinne don tír a bhí i gcruachás ag an am.  Bhí an Kalush Orchestra, banna ceoil tíre san Úcráin, ag seasamh an fhóid don Úcráin sa chomórtas. Ghnóthaigh siad 631 pointe i ndiaidh na vótála uilig agus d'éirigh leo a bheith chun cinn ar éigin ar an Ríocht Aontaithe,an tSualainn agus an Spáinn. 

Bhí Éirinn i measc na dtíortha a thug 12 pointe (an líon is airde)don Úcráin agus ba léir lucht vótála a bheith tógtha leis an mbealach ar chan Kalush Orchestra a leagan féin den amhrán 'Stefania'.

Gheall Uachtarán na hÚcráine Vlodymyr Zelenskyy go dtarlódh an comórtas sa chathair Mariupol am éigin.

Níor éirigh le hÉirinn cáiliú don bhabhta ceannais.

Rannpháirtithe 
Chuir na tíortha seo a leanas in iúl go bhfuil uathu páirt a ghlacadh sa chomórtas:

Babhta leathcheannais 1 
Bhí babhta leathcheannais 2 ar siúl ar an 10ú Bealtaine. Ar dtús, bhí áit ag an Rúis le páirt a ghlacadh sa dara leath den bhabhta seo ach coisceadh í ón gcomórtas de bharr Ionradh na Rúise ar an Úcráin 2022.

Ag vótáil freisin: An Fhrainc agus an Iodáil.

Babhta Leathcheannais 2 
Bhí babhta leathcheannais 2 ar siúl ar an 12ú Bealtaine 2022. 

Ag vótáil freisin: An Ghearmáin, an Ríocht Aontaithe agus an Spáinn.

Finale 
Bhí an finale ar siúl ar an 14ú Bealtaine 2022. Bhí 25 tír ann: an "Big Five" agus 10 de na tíortha a fuair an scór is airde i ngach ceann den dá babhta leathcheannais.

Féach freisin 
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Tagairtí 

Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
2022
Stair na hÚcráine
Imchlúdach víris

Bíonn imchlúdaigh víris ag roinnt víreas (e.g. VEID agus  go leor víris ainmhithe) a chlúdaíonn a gcuid caipsidí próitéine cosantacha.  Is iondúil go bhfaightear na clúdaigh ó chodanna de na cillscannáin óstacha ( fosfailipidí agus próitéiní), ach go gcuimsíonn siad roinnt gliceapróitéiní víreasacha. D'fhéadfadh siad cabhrú le víris córas imdhíonachta an óstaigh a sheachaint. Is féidir le gliceapróitéiní  ar dhromchla an imchlúdaigh suíomhanna gabhdóra a aithint agus a cheangal ar scannán an óstaigh.Comhtháthaíonn an t-imchlúdach víris ansin le scannán an óstaigh, rud a ligeann don chaipsid agus an  géanóm víreasach  an t-óstach a iontráil agus a ionfhabhtú.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 

[[Catagóir: Clúdach Víreolaíochta |]
Sinéad Ní Uallacháin

Is iriseoir, aisteoir, ealaíontóir agus láithreoir raidió Éireannach í Sinéad Ní Uallacháin.

Beathaisnéis 
Rugadh Sinéad Ní Uallacháin i mBéal an Áthaig, Contae Chiarraí. Rinne sí staidéar ar ealaín agus ar ailtireacht in Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath i Sráid Bolton. Tar éis sin, shocraigh sí dul chun bheith ina léiritheoir raidió agus ina chraoltóir le RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Cuireann Ní Uallacháin seó na seachtaine Sinéad ar Maidin i láthair, agus oibríonn sí ar Cormac ag a Cúig.

Tá sí fós ag úsáid a cuid scileanna ealaíne agus rinne sí na léaráidí sa leabhar de Mícheál Ó hUanacháin i measc saothair eile.

Bhí Ní Uallacháin ina breitheamh ar an tsraith Réalta agus Gaolta ar TG4. Feidhmíonn Ní Uallacháin san amharclann chomh maith agus sheinn sí i roinnt seónna stáitse. San amharclann bíonn sí ag obair go príomha le hAisteoirí Bulfin. Tá sí ar bhord stiúrthóirí Chomharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta (CRÁCT ).

Oibreacha

Leabhair maisithe 

 An Tíogar agus a Mhadra, 2014
 Fighting Words, 2014
 Sin Scéal Eile: Gearrscéalta Nuascríofa, 2010
 NÓS
 The Children of the Finca Florencia

Drámaí 

 An Campa
 Biffo Béar
 Gur Eile
 Le Luí na Gealaí
 Domhnall Mac Síthigh
 Na Leabhra

Tagairtí 

Daoine as Contae Chiarraí
Daoine beo
Aisteoirí Éireannacha
Craoltóirí Éireannacha
Falscaithe san Astráil

Tarlaíonn go minic falscaithe san Astráil.

Féach freisin

Tagairtí 

Tine
An Astráil
Falscaithe
Carlos Valderrama

Is iar-imreoir sacair Colómach é Carlos Alberto Valderrama Palacio a rugadh ar an 2 Meán Fómhair 1961 i Santa Marta. El Pibe Valderrama an leasainm a bhí air.

Daoine a rugadh i 1961
Imreoirí sacair na Colóime
Daoine beo
Kobe Bryant

Imreoir cispheile gairmiúil Meiriceánach ab ea Kobe Bean Bryant (23 Lúnasa 1978 – 26 Eanáir 2020). Garda caithimh a bhí ann ar an gcúirt. D'imir Bryant 20-séasúr ar fad, an t-am ar fad leis na Los Angeles Lakers san National Basketball Association (NBA). Imreoir cispheile gairmiúil leis an NBA ab ea a athair freisin agus chuaigh sé féin isteach san NBA go díreach ón ardscoil, ag baint amach cúig chraobh NBA. Áirítear é mar dhuine de na himreoirí cispheile is fearr riamh. Dar leis an iriseán Forbes, bhí $350 milliún d'acmhainn aige sa bhliain 2016. Fuair sé bás ar 26 Eanáir 2020 i dtimpiste héileacaptair ina maraíodh ochtar eile, ina measc iníon leis darbh ainm Gianna.

Rugadh Kobe do Joe Bryant agus a bhean chéile in Philadelphia, Pennsylvania. Nuair a d'éirigh a athair ón NBA thosaigh sé ag imirt chispheile san Iodáil, agus chaith Kobe tamall ansin agus é ag fás aníos. Ar ais i Meiriceá dó, d'fhreastail sé ar Lower Merion High School i bPennsylvania, mar ar aithníodh é mar an t-imreoir cispheile meánscoile ab fhearr sa tír. 

Imreoirí cispheile Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1978
Básanna in 2020
Vita tripartita Sancti Patricii

Scéal dhátheangach beatha Naoimh Phádraig is ea Vita tripartita Sancti Patricii (Sean-Ghaeilge: Bethu Phátraic, Gaeilge: Beatha Thrípháirteach Naoimh Phádraig), scríofa i ndeireadh na 9ú haois as (Sean-)Gaeilge agus as Laidin.  Tugtar scaití mar údar Naomh Saint Mac Dhuibhín.  Is é an eiseamláir is luaite as Gaeilge de bheathaisnéis naoimh.  Ba chóir go léifí é ina thrí chuid le linn féile trí lá an naoimh.

Eagráin agus aistriúcháin
 
 Universität Frankfurt, ceithre chuid: Cuid 1, Cuid 2, Cuid 3, Lorica

Féach freisin
 Tíreachán

Tagairtí

Naomh Pádraig
Ceimic orgánach

Is é is ceimic orgánach ann ná staidéar ar chomhdhúile carbón-bhunaithe. Is féidir le
hadaimh charbóin naisc chomhfhiúsacha láidre a fhoirmiú le hadaimh eile carbóin, rud a chruthaíonn
slabhraí agus fáinní adamh carbóin ar a dtugtar an cnámharlach carbóin. Is féidir leis an charbón naiscshingile, naisc dhúbailte agus naisc thriaracha a fhoirmiú leis féin. Bíonn hidrigin nasctha le hadaimh charbóin fosta sa chnámharlach seo agus tugtar hidreacarbón ar an chomhdhúil a dhéantar, rud a chiallaíonn nach bhfuil ann ach carbón agus hidrigin. Adaimh eile ar nós ocsaigin,
nitrigin agus sulfar, is féidir iad a cheangal le naisc chomhfhiúsacha leis an chnámharlach carbóin (ag glacadh áit na n-adamh hidrigine). Na comhdhúile a bhíonn ann dá thoradh seo, is gnách leo bheith
níos imoibríche ná an hidreacarbón bunúsach. Tugtar feidhmghrúpaí ar ghrúpaí dá leithéid agus is iad na grúpaí seo a chinneann imoibrithe cheimiceacha an mhóilín. Lena rá ar dhóigh eile, tá an cheimic a bhaineann le comhdhúil orgánach á cinneadh ag a feidhmghrúpa agus is é an feidhmghrúpa an grúpa imoibríoch taobh istigh de chomhdhúil. Móilíní orgánacha a bhfuil an feidhmghrúpa céanna iontu, is baill iad den tsraith homalógach chéanna. I sraith homalógach, tá comhdhúile ann a bhfuil an fhoirmle ghinearálta chéanna acu; léiríonn airíonna comhchosúla ceimiceacha grádú maidir le hairíonna fisiceacha agus bíonn gach ball difriúil leis an cheann ina dhiaidh le haonad CH2.

Tagairtí
 
 Ceimic
 Ceimic
Watership Down

Is úrscéal leis an údar Sasanach Richard Adams é Watership Down. D'fhoilsigh Rex Collings Ltd. i Londain an leabhar sa bhliain 1972. Tá sé suite i dtuaisceart Shasana, timpeall Hampshire, agus díríonn an scéal ar dhornán beag coiníní. Cé go bhfuil siad ina gcónaí ina ngnáthóg fiáin nádúrtha, lena gcuid poll, tá siad antrapamorfach lena gcuid cultúr, teanga, seanfhocail, filíocht agus miotaseolaíocht féin acu.

Ag dúiseacht téamaí eipiciúla, leanann an t-úrscéal na coiníní agus iad ag éalú an scrios á dhéanamh ar a gcoinicéar. Déanann siad cuardach ar áit nua le baile a chruthú (ag Watership Down), nuair atá siad ag dul i ngleic le contúirtí agus cathuithe ar an bhealach.

Ba é Watership Down an chéad úrscéal le Richard Adams. Dhiúltaigh go leor foilsitheoirí é sular ghlac Collings leis an lámhscríbhinn. Bhain an leabhar an Bonn Carnegie, an Duais Guardian agus go leor gradam leabhar eile. Cóiríodh an úrscéal mar scannán lánfhada sa bhliain 1978, agus ina dhiaidh sin mar shraith teilifíse, a craoladh ó 1999 go dtí 2001.
An Garbhán

Is leabhar do pháistí é An Garbhán (Béarla: The Gruffalo) le scríbhneoir agus drámadóir Julia Donaldson. Tá an leabhar mhaisithe ag Axel Scheffler chomh maith. Sa leabhar seo, insíodh scéal faoi luchóg, atá mar phríomhcharachtar an leabhair, ag glacadh siúlóide tríd na coillte agus na rúdaí a tharlaíonn dó agus é ar an tsiúlóid seo. Díoladh níos mó ná 13 milliún cóip den leabhar, bhuaigh an leabhar roinnt duaiseanna do litríocht na bpáistí, agus forbraíodh é mar dráma ar an West End agus ar Broadway agus fiú scannán beoite a bhí ainmnithe le haghaidh duais Oscar.  

Bhí an Garbhán foilsithe ar dtús sa bhliain 1999 sa Ríocht Aontaithe ag Macmillan Children’s Books mar eagrán faoi chlúdach crua le 32 leathanach san iomlán, ina dhiaidh sin, eagrán faoi chlúdach bog sé mhí ina dhiaidh, agus tar éis sin, eagrán leabhair le boird i bhformáid bheag, a scríobhadh do léitheoirí idir trí bliana d'aois agus seacht mbliana d'aois. Tá thart fá 700 focal ann san iomlán sa leabhar. Tá sé scríofa i gcúpláin ríme, le véarsaí athchleachtach le mionathrú iontu.
Danny Seaimpín an Domhain

Is úrscéal do pháistí é Danny Seaimpín an Domhain nó Danny, the Champion of the World a scríobh an t-údar Breatnach Roald Dahl sa bhliain 1975 (d'fhoilsigh  an comhlacht Alfred A Knopf, inc. an leabhar na Stáit Aontaithe agus Jonathan Cape sa Ríocht Aontaithe). Tá Danny, Seaimpín an Domhain ar cheann de na leabhair is mó aistriúcháin ar domhan agus ar cheann de na leabhair is cáiliúla le Roald Dahl. 

I 1989 rinne Thames Television scannán de. 

D'fhoilsigh leabharbreac.com aistriúchán ar an leabhar a rinne Muiris Ó Raghallaigh.

Scéal 

.

Insítear scéal Danny, gasúr óg Sasanach, agus a athar William a phléann leis an ngrá speisialta idir athair agus mac — scéal a bhaineann le roghanna morálta.  Bíonn siad ag deisiú carranna agus ag seilg piasún. 

Taispeánann Dahl dúinn cé mar a dhéanann daoine ‘maithe’ drochrudaí, nó go gcuirtear daoine i gcás go mbíonn orthu roghanna deacra a dhéanamh. Ina dhiaidh sin féin, tugann an leabhar seo dóchas do dhaoine óga. Taispeánann sé gur féidir leo céimeanna beaga a thógáil in aghaidh daoine atá ag déanamh gearleanúna orthu, agus cathanna beaga a bhuachaint trí chlisteacht agus obair chrua.

Féach freisin 

 Roald Dahl
 Na Cailleacha
 Charlie agus Monarcha na Seacláide
 Na Gamail
 Matilda
 Boy (leabhar)

Tagairtí 

Roald Dahl
Leabhair do pháistí
Tithíocht inacmhainne

Is éard is tithíocht inacmhainne ann ná tithíocht a mheastar a bheith ar phraghas réasúnta dóibh siúd a bhfuil ioncam meánach teaghlaigh acu nó níos lú mar atá aicmithe ag an rialtas náisiúnta nó ag rialtas áitiúil trí innéacs aitheanta inacmhainneachta tithíochta. Baineann formhór na litríochta ar thithíocht inacmhainne le morgáistí agus le líon na bhfoirmeacha atá ann feadh chontanaim - ó scáthláin éigeandála, ó thithíocht idirthréimhseach, ó chíos neamh-mhargaidh (ar a dtugtar freisin tithíocht shóisialta nó fóirdheonaithe), go cíos foirmiúil agus neamhfhoirmiúil, tithíocht dhúchasach , agus ag críochnú le húinéireacht tí inacmhainne.     

San Astráil, d'fhorbair an National Affordable Housing Summit Group a sainmhíniú ar thithíocht inacmhainne mar thithíocht atá .....reasonably adequate in standard and location for lower or middle income households and does not cost so much that a household is unlikely to be able to meet other basic needs on a sustainable basis. 

Cuimsíonn tithíocht inacmhainne sa Ríocht Aontaithe social rented and intermediate housing, provided to specified eligible households whose needs are not met by the market.

Bhí an coincheap faoi inacmhainneacht tithíochta forleathan sna 1980í san Eoraip agus i Meiriceá Thuaidh. I bhfocail Alain Bertaud, ó Ollscoil Nua-Eabhrac agus iar-phríomhphleanálaí ag an mBanc Domhanda, 

"It is time for planners to abandon abstract objectives and to focus their efforts on two measurable outcomes that have always mattered since the growth of large cities during the 19th century’s industrial revolution: workers’ spatial mobility and housing affordability".  "</blockquote>Housing choice is a response to an extremely complex set of economic, social, and psychological impulses.
Roghnaítear tithíochta mar fhreagairt ar shraith an-chasta spadhar eacnamaíoch, sóisialta agus síceolaíoch. Mar shampla, d'fhéadfadh go roghnódh roinnt teaghlach níos mó a chaitheamh ar thithíocht mar go mbraitheann siad gur féidir leo, cé go mb'fhéidir nach bhfuil rogha ag daoine eile..

Tagairtí
Uí Echach Arda

Ainm roinnt tuath nó ceantar stairiúil éagsúil is ea Aird Uladh, go léir suite san Aird i Contae an Dúin, Tuaisceart Éireann, an lae inniu.

Luathstair
Tuath ársa Gaelach ab ea an Aird, a bhí tráth i seilbh dreama darbh ainm Uí Echach Arda, agus ba é sin an na haite le linn na 7ú agus 8ú haoiseanna as Aird Ua nEchach, agus na hArda i Leabhar na gCeart den 10ú haois.   Ba chuid de riocht na nUlad é na críocha úd, agus mhaígh a lonnaitheoirí gurbh iad de shliocht Eochaid Gonnat an Dáil Fiataigh.  Sa 9ú haois, scrios na Lochlannaigh cumhacht Uí Echach san Aird, glaodh ach Aird Uladh orthu.  Níos deireanaí, chloígh clann Mhic Ghiolla Mhuire an Aird.

Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí go ndearna Cenél nEógain ionsaithe agus creacha ar na hArda sna blianta 1011 agus 1130.  Timpeall na bliana 1172, tharla cath Doire-Ceite idir rí na nUlad, Cuailgne Ó Flathri, agus Donnsléibhe an Dáil Fiataigh, inár maraíodh daoine an Aird Uladh agus Uí Blathmaic.

De réir Leabhar na gCeart, b'éigean do rí na hArda cáin a íoc mar a leanas : "Ochtar gall, ocht n-each fierce, ocht gcorn óil, ocht mbrat ring-clasps' agus ocht long fíoráille.".

Fuarthas sa cheantar in aice láimhe, Uí Blathmaic, cuid bheag de bharúntacht Arda le teacht, mar atá cuid de Bheannchar agus Baile Nua na hArda an lae inniu.

Contae na hArda
Tar éis concas na nUladh ag John de Courcy, cuireadh le chéile na ceantar in aice láimhe, Aird Uladh agus Uí Blathmaic,  i gcontae aontaithe, darbh ainm "Comitatus de Arde" agus "Comitatus Novae Villae".  Roinneadh an chontae seo ina dhá bháillcheantar: "Balliva del Art" agus "Balliva de Blathewick", le príomhchathair ag Nove Ville de Blathwyc'' (Baile Nua na hArda an lae inniu). Tugadh faoi ndeara go raibh an contae úd, litrithe "del Art", ar cheann desna seacht gcontaetha in Iarlacht Uladh.

Sa bhliain 1345, ceapadh Roberta de Halywode ina shirriam "Comitatus Nove Ville de Blawico" ag Edward III.  Ceapadh Robert Savage ina shirriam ar "de Arte in Ultonia" ag Henry IV ina chéad bhliain mar rí (1399).

Barúntacht na hArda
Ag deireadh na 16ú haoise, is amhlaidh gur roinneadh an bharúntacht ina dá leath — "Great Ardes" agus "Little Ardes".

Tagairtí

Former counties of Ireland
Earldom of Ulster
Ulaid
Eoghanacht Chaisil

Géag Eoghanachta na Mumhan ab ea an Eoghanacht Chaisil, a bhí i gceannas le linn na 5ú go 10ú haoiseanna.  Ainmnithe as Caiseal a bhí siad, príomhchathair ríocht luath-Chríostaí na Mumhan.  De shliocht Aonghusa mhic Nadh Froigh, an chéad rí Críostaí na Mumhan, trína mhac, Feilimí mac Aonghusa, ba ea iad.

Sa seachtú haois, scar an teaghlach óna chéile ina dá leath.  De shliocht Fínghin mhic Aodha Dhuibh ba ea Cineál Finghín, le clanna Uí Shúilleabháin agus Mhic Giolla Codha.  Ba é de shliocht Fínghin é Feilimí mac Criomhthainn.  Agus de shliocht Failbhe Fhlainn mhic Aodha Dhuibh ba ea Clann Failbhe, le clanna Mhic Cárthaigh, Uí Cheallacháin agus Mhic Amhlaoibh.  Bhí Mhic Cárthaigh i gceannas i Ríocht Dheasumhan, tar éis do chuir na Normannaigh an ruaig orthu. 

Measadh gur bhall de chiorcal istigh na nEoghanacht ab ea an Eoghanacht Chaisil, i dteannta leis an Eoghanacht Ghleanndamhnach agus an Eoghanacht Áine.  Dháileadh an trí ghéag seo ríogaíocht na Mumhan eatarthu sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna.  Tháinig an chuid is mó desna ríthe sa 9ú agus 10ú haoiseanna as an ngéag Chaisil

Ríthe na nEoghanacht Chaisil
 Fíngen mac Áedo Duib, bás 618
 Faílbe Flann mac Áedo Duib, bás 639
 Máenach mac Fíngin, bás 661
 Colgú mac Faílbe Flaind, bás 678
 Cormac mac Ailello, bás 712
 Tnúthgal mac Donngaile, bás 820
 Feidlimid mac Cremthanin, bás 847
 Áilgenán mac Donngaile, bás 853
 Máel Gualae, bás 859
 Cormac mac Cuilennáin, bás 908
 Cellachán Caisil, bás 954
 Donnchad mac Cellacháin, bás 963

Tagairtí annál
Féach Annála Inis Faithlinn (AI)

 AI954.2: Repose of Dubh Inse, learned bishop of Ireland, and of Ceallachán, rí Chaisil, and of Éaladach the learned, abbot of Ros Ailithir, and of Uarach, bishop of Imleach Iúir, and of Céleachair, abbot of Cluain Mhic Nóis and Cluain Ioraird, and of Cormac Ua Maíl Shluaig, learned sage na Mumhan, and of Lugaid Ua Maíl Shempail, abbot of Domhnach Pádraig, and of Cenn Faelad son of Suibne, anchorite of Cluain Fearta Bréanainn.

Foinsí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, 
 Ireland's History in Maps

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Eoghanachta