joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Comhfhios

Is éard is comhfhios ann ná staid shíceolaíoch ina bhfuil duine feasach. Aithnítear cialla éagsúla a chuimsíonn an staid ina bhfuil duine ina dhúiseacht (mar mhalairt ar staid neamhaireachtálach) agus an staid ina bhfuil duine in ann cuimhneamh is cur síos ar a eachtraí meabhracha (mar mhalairt ar staid fho-chomhfhiosach nó réamhchomhfhiosach). Leag William James béim ar leanúnachas an chomhfheasa (sreabhadh an smaoinimh). Cuireann na síceolaithe cognaíocha béim ar an léargas gur féidir go mbeidh an comhfhios teoranta do leibhéil áirithe próiseála. Mar shampla, is féidir go mbeidh duine comhfhiosach ag leibhéal ard ar eolas a chuala sé ó dhuine eile, gan a bheith neamhaireachtálach ar mhionsonraí an chomhartha fhuaimiúil a chuir an t-eolas in iúl. 

Cognaíocht
Comhghaolú

Sa mhatamaitic, tomhas ar an oiread a bhfuil gaol líneach idir dhá athróg. I sraith sonraí (xi, yi) le dialltaí x is y, sx is sy, is comhathraitheas sxy, sainmhínítear an chomhéifeacht chomhghaolaithe mar r = sxy/sxsy. Má bhíonn r gar do 1, deirtear go bhfuil comhghaol dearfach maith ann, agus méadaíonn y de réir mar a mhéadaíonn x. Má bhíonn r gar do -1, deirtear go bhfuil comhghaol diúltach maith ann, agus laghdaíonn y de réir mar a mhéadaíonn x. I rangchomhghaolú déantar comparáid idir oird, seachas luachanna uimhriúla, agus úsáidtear staitistic dhifriúil chuige sin.
Comhiompar

Próiseas aistrithe teasa trína n-éiríonn sreabhán te in airde, ag iompar teasa leis. De réir mar a fhuaraíonn sé, sreabhann sé anuas chun sruthlú iomlán ábhair is teasa a chur ar siúl. Tagann sruthanna comhiompair san atmaisféar san áireamh chun aer te a aistriú ón meánchiorcal i dtreo na Mol. Tarlaíonn sruthanna comhiompair i gcroíleacán leachtach an Domhain freisin, nuair a thiomáintear sreabhán téite (nó fuaraithe). Tugtar comhiompar fórsáilte ar an bpróiseas seo.
Comhiompar i screamh an Domhain

Ís éard atá i gceist le comhiompar i screamh an Domhain ná feiniméan fisiciúil ina shnámhann na plátaí teicteonacha de screamh sheachtrach an Domhain ar an maintlín. Tá sruthanna comhiompair ar siúl an t-am ar fad taobh istigh sa chroíleacán leachtach te. Gar don dromchla iompraíonn na sruthanna comhiompair seo an maintlín agus, ar a seal, na plátaí. I gcás go bhfo-dhuchtann pláta faoi phláta eile, tumann an pláta sin isteach sa mhagma leachtach. Ach ó anailísiú thiúchan na hocsaigine i gcarraigeacha is gloiní i laibhe cuid mhaith bolcán ar fud an Domhain, fuarthas leibhéil nárbh fhéidir a mhíniú ach trí ghlacadh leis go raibh an t-ábhar céanna sin ar dhromchla an Domhain nó grinneall na farraige uair amháin chun an ocsaigin a thógáil isteach ann. Is é an léargas ar an scéal go mbrúchtann an pláta, a slogadh 60 milliún bliain roimhe sin, b'fhéidir, mar laibhe as bolcáin. De réir dealraimh, tá screamh an Domhain á athchúrsáil go mall mall an t-am ar fad.

Geolaíocht
Comhla solais

Feiste optúil nó mheicniúil chun an oiread solais a tharchuireann córas optúil a rialú. Eagar amháin chuige is ea dhá scagaire polarúcháin, ceann i ndiaidh an chinn eile, ar bhealach an tsolais agus ceann díobh rothlach. Nuair a rothlaítear an scagaire seo, athraítear an codán den solas a tharchuirtear. Nuair a bhíonn an dá scagaire ag dronuillinn le chéile, ní tharchuirtear solas ar bith. Bealach eile a úsáidtear i bhfístheilgeoirí is ea taispeántas leachtchriostail (LCD), agus modhnaítear an léas solais le híomhá leictreonach.
Comhlánú

Sa ghéinitic, próiseas inar féidir le dhá ghéin chúlaitheacha scoite ag lócais dhifriúla ar chrómasóm easpa a chéile a sholáthar. Sa chás sin tagann an indibhid a iompraíonn an dá ghéin sin (ar heitrisiogót dúbailte í) i láthair mar dhuine normálta ó thaobh feinitíopa de. Mar shampla, is féidir le beirt abhac pósadh agus páistí normálta a bheith acu má bhíonn a n-easpaí géiniteacha ag lócais dhifriúla.
Comhleá fuar

Is éard atá i gceist le comhleá fuar ná comhleá núicléach ag tarlú ag teocht an tseomra. I 1989 d'fhógair beirt ceimicithe, Martin Fleischmann ón mBreatain agus Stanley Pons as na Stáit Aontaithe, gur bhraith siad comhleá i gcill leictrilíteach le leictreoid platanaim is leictreoid tíotáiniam in uisce trom. Ar an drochuair d'fhógair an bheirt a dtorthaí sna meáin chumarsáide gan a dtaighde is a dtorthaí a bheith iniúchta nó dearbhaithe go neamhspleách ag saineolaithe eile. Déanta na fírinne, cruthaíodh go luath gur bhréagach a dtorthaí, ach ba gháifeach an scéal ag an am é. 

Fisic
Comhleá núicléach

Nuair a nascann dhá núicléas bheaga le chéile chun núicléas níos mó a dhéanamh,sin comhleá núicléach.  

Scaoiltear fuinneamh núicléach amach as núicléas nuair a chomhleáitear dhá núicléón nó dhá núicléas bheaga (mar shampla núicléas de dheoitéiriaim is núicléas de thritiam, dhá iseatóp hidrigine) le chéile chun núicléas níos mó a chruthú. Athrú maise chuig fuinneamh is bun leis an gcruthú fuinnimh seo.  

Chun comhleá a chur chun cinn, ní mór na núicléis bheaga atá araon luchtaithe go dearfach a bhrú chomh gar sin dá chéile go sáraítear a gcomhéaradh. Imoibriú comhleáite is bun le teas na Gréine is na réaltaí eile, agus an radaíocht go léir a astaíonn siad.  

Cruthaítear teocht ard go leor chun gur féidir an comhleá a dhéanamh i bpléascán núicléach eamhnaithe. Mar sin, sna H-bhuamaí, is amhlaidh a bhíonn pléasc bheag eamhnaithe a chruthaíonn an ardteocht chun pléasc comhleáite a mhadhmadh. 

I dtíortha ar fud an domhain, táthar ag iarraidh an t-imoibriú seo a chur ar siúl ar bhonn leanúnach stiúrtha chun an fuinneamh a fháil uaidh agus cumhacht leictreach a ghiniúint uaidh sin. 

Ní théann an t-imoibriú ar aghaidh oiread ar fiú trácht air ach nuair a bhíonn teocht is brú fíorard i bhfeidhm. Níl sé éasca ná saor na coinníollacha seo a chomhlíonadh.

An todchaí 
Dhá phríomh-mhodh atá á bhforbairt is á dtástáilː

 In iarthar na hEorpa, táthar ag iarraidh na himoibreáin a sháinniú is a théamh a ndóthain i réimse maighnéadach i bhfoirm tórais nó taoschnó. 
 I Meiriceá is sa tSeapáin, tá léasacha fíordhiana léasarsholais á ndíriú ar mhéid sáinnithe de na himoibreáin. D'ionsúfaí an-chuid d'fhuinneamh an tsolais seo sna himoibreáin, rud a d'inphléascfadh ar a chéile iad a ndóthain chun an t-imoibriú a chur ar aghaidh.

Tagairtí 

Fuinneamh núicléach
Adaimh
Comhleanúnachas

Sa bhfisic, an gaol idir tonnta. Deirtear go bhfuil dhá thonn den mhinicíocht chéanna comhleanúnach má fhanann a ndíláithrithe coibhneasta tairiseach thar am, is é sin, má bhíonn tonn amháin chun tosaigh ar an gceann eile ag nóiméad amháin agus más ionann an scéal nóiméad éigin níos déanaí. I dtonnta mar sin, bíonn uillinn thairiseach pais eatarthu, agus bíonn siad ar comhchéim. Bíonn solas léasair comhleanúnach, ach ní mar sin do sholas ó ghnáthbholgán, a bhíonn neamhchomhleanúnach.
Comhlínitheoir

Feiste optúil chun léas eisréimneach solais (ó fhoinse pointe, mar shampla) a athrú ina léas comhthreomhar, rud is gá chun iompar optúil an léis a rialú (i speictreascóp nó speictriméadar, mar shampla). De ghnáth, téann an solas trí lionsa inréimneach agus ansin trí scoiltín. Sa chomhlínitheoir in X-ghathaíocht, úsáidtear scoiltíní amháin chun léas a chruthú a dhéanfaidh scáth géar. I gciall eile, tugtar comhlínitheoir ar theileascóp beag atá feistithe ar cheann mór agus a úsáidtear don réamhailíniú garbh.
Comhordanáidí polacha

Sa mhatamaitic, bealach chun ionad pointe P a dhéanamh amach óna fhad r ó phol O is ón uillinn idir OP is bunlíne θ. Córas thar a bheith áisiúil is ea é chun cur síos ar ionaid phointí i leith pointe fhosaithe amháin. Mar shampla, is í cothromóid pholach ciorcail a bhfuil a lár ag O is a gha ar fhad a ná r = a. Is í cothromóid pholach an chiorcail trí O, le trastomhas ar an mbunline trí O, r = 2 a cos θ. Is féidir lúba is cuair a scríobh mar chothromóidí éasca i gcomhordanáidí polacha cosúil le r = a sin θ.
Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach

Eagraíocht a bunaíodh faoi Chonradh na Róimhe (1957) mar chuid de ghluaiseacht chomhtháite na hEorpa is ea an Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach (EURATOM). Cónascadh leis an gComhphobal Eorpach do Ghual is Cruach i 1962 é chun an Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa a chruthú. Tá mar chuspóirí aige feidhmeanna síochánta an fhuinnimh núicléach a chur chun cinn, chun leictreachas a ghiniúint go háirithe. Tá margadh aonair Eorpach d'ábhair núicléacha ann ó 1959 ar aghaidh.
Comhphróiseálaí

An dara próiseálaí i ríomhaire, mar phróiseálaí roghnach breise sa chuid is mó de na ríomhairí pearsanta, a ligeann don ríomhaire tascanna áirithe a dhéanamh níos tapa. Mar shampla, tá comhphróiseálaithe matamaitice is graificí ann.
Comhshaol eipipeiligeach

An crios peiligeach is tanaí san aigéan, ag síneadh amach ón talamh go dtí doimhneacht timpeall 200 m. Cuimsíonn sé an crios fótach (an ciseal dromchlach ar féidir le solas na Gréine treá tríd ionas gur féidir le plandaí muirí fótaisintéise maireachtáil ann). De réir mar a éiríonn an t-uisce níos tréshoilsí, is doimhne fós an crios seo. Ach ní bhíonn ach doimhneacht 50 m sa chrios néiríteach, de bharr na moirtiúlacha.
Comhshaolta beantacha

An crios muirí beatha ar ghrinneall na farraige, mar mhalairt ar na comhshaoil pheiligeacha san uisce féin. Samhlaítear dhá phríomhchuid. Tugtar comhshaolta beantacha éadoimhne orthu siúd i dtreo an chladaigh ó imeall na scairbhe ilchríochaí: sna comhshaolta seo bíonn fo-chrios amháin, a dtugtar an crios oschladachúil air, atá os cionn an lán mara (an crios lapadaíle) ar éigin mar a nochtar na horgánaigh don sáile trí lapadaíl na dtonnta is tonnta stoirme ó am go chéile, agus an rabharta. Luíonn an dara fo-chrios, an crios cladúil, idir an lán mara is an lag trá (an crios idirthaoideach). Agus luíonn an 3ú crios, an crios fo-chladúil, idir an lag trá is imeall na scairbhe ilchríochaí (an crios scairbhe). Tugtar comhshaolta beantacha doimhne ar chomhshaolta an imill ilchríochaigh is an aigéin amach ón imeall. Roinntear iad seo i bhfo-chrios beantach batach (ó imeall na scairbhe go doimhneacht 4,000 m), fo-chrios beantach aibhéiseach (4,000-6,000 m) agus fo-chrios beantach háidéach (6,000-11,000+ m). Ar an ngrinneall roinntear na gnáthóga beantacha éagsúla i ngrúpa amháin ina n-áitríonn na horgánaigh dromchla an ghrinnill den chuid is mó (eipeafánaí beantacha), agus grúpa eile ina n-áitríonn na horgánaigh an dríodar féin (ionfánaí beantacha).
Crios peiligeach

An crios ina bhfuil orgánaigh bheo in uisce na farraige, mar mhalairt ar na comhshaoil bheantacha gar do ghrinneall na farraige. Fo-roinntear na comhshaolta seo a thuilleadh fós de réir doimhneachta: an crios néiríteach (gar don chósta), an crios aigéanach, an crios eipileiligeach, an crios méisipeiligeach, agus an crios bataipeiligeach.
Comhtháthú ollscála

Modh déantúsaíochta ciorcad, a chomhtháthaítear le líon an-mhór comhbhall scoite (níos mó ná 100,000) ar an slisne sileacain is ea Comhtháthú ollscála (VLSI). Ba dhul chun cinn é seo ar LSI, comhtháthú mórscála, an chéad chéim i bhforbairt na slisní sileacain, mar a mbíodh timpeall 1,000 comhbhall ar shlisne amháin.
Comhthíosachas

Is é atá i gceist le comhthíosachas ná saghas idirghníomhú idir dhá speiceas difriúil, ina bhfaigheann ceann acu (an comhthíosach) buntáiste as soláthar coiteann bia, gan an ceann eile (an t-óstach) a bheith thíos leis. 

Siombóis
Comhthóras Eorpach

Saotharlann taighde i gcomhair comhleá núicléach is ea an Comhthóras Eorpach (JET). Tá imoibreoir ollmhór comhleáite i bhfoirm taoschnó ann, a dtugtar tóras nó tokamak air. Cuireadh ar siúl in Abingdon Shasana é i 1983. Maoinithe ag 15 thír Eorpach agus EURATOM. I 1997 d'éirigh leis an turgnamh cumhacht 16 MW a ghiniúint le cóimheas 65% idir cumhacht amach is isteach a bhaint amach.
Compás gíreascópach

Saghas gíreascóip a shocraítear chun treoshuíomh ó thuaidh a choinneáil, mar chúnamh i loingseoireacht.
Arthur Holly Compton

Fisicí a rugadh i Wooster, Ohio ab ea Arthur Holly Compton (10 Meán Fómhair 1892 – 15 Márta 1962). Chuidigh sé le forbairt an bhuama adamhaigh. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 1927 as iarmhairt Compton a aimsiú, méadú i dtonnfhaid X-ghathanna nuair a imbhuaileann siad le leictreoin in adaimh le meáchain ísle adamhacha.

Daoine a rugadh i 1892
Básanna i 1962
Fisiceoirí Meiriceánacha
Conach

Leamhán meánach nó mór, de ghnáth le sciatháin thriantánacha fhada is colainn fhadaithe. Eitlíonn sé go tapa, agus é ábalta dul ar foluain. An próboscas fada go minic, agus úsáideann sé é le neachtar a shú. An-fhlúirseach sna trópaicí. Tugtar an seabhacleamhán air freisin.

Feithidí
Conach na gcealtrach

Conach mór oíche, le réise sciathán 12 cm. Na sciatháin thosaigh dorcha le marcanna buí, na sciatháin chúil ócar/buí le bandaí dubha. An tóracs dubh le marcanna cosúil le blaoscanna buí. Itheann sé mil is súlach a úscann as crainn. Itheann an larbha plandaí agus pupaíonn ar an talamh.

Feithidí
Cónaiféar

Crann a tháirgeann buaircíní (cóin). Le bheith cruinn, aon bhall den ord gimnispeirme Coniferales, a chuimsíonn na péiní, na cufróga is na harócair. I dtéarmaí níos scaoilte, na gimnispeirmeacha uile ach amháin na cicidifítí.

Plandaí
Conair an bhia

Feadán ina n-ionghabhtar bianna roimh iad a dhíleá is a ionsú agus na fuíolltáirgí a eisfhearadh. Tugtar an phutóg nó an chonair ghastraistéigeach uirthi freisin. Is féidir léi a bheith simplí, le hoscailt amháin don taobh amuigh mar atá i gcéalantrátaigh is plataiheilmintí, nó ina struchtúr casta le dhá oscailt mar atá i veirteabraigh. Sa dara cás, ionghabhtar an bia isteach sa bhéal aghus eisfheartar an t-ábhar neamhchomhshamhlaithe tríd an anas. In an-chuid ainmhithe, roinntear an chonair go hanatamaíoch chun páirtscaradh (sna hinveirteabraigh cosúil le feithidí is ceifealapóid) nó scaradh iomlán (mar atá in ardveirteabraigh cosúil le mamaigh is éin) sna réigiúin a thálann einsímí difriúla is a ionsúnn táirgí difriúla díleáite.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Conamar

Conamar a thugtar ar na horgáin go léir as ainmhí maraithe ach amháin na matáin is na cnámha. Itear cuid díobh (an t-ae, na duáin, an croí) ach cuirtear an chuid eile de láimh.

Feoil
Condar

Badhbh ón Domhan Úr a bhfuil dhá speiceas de ann: condar California, agus condar na nAindéas. Tá réise sciathán chondar na nAindéas níos leithne ná éan ar bith beo, suas le 3 m. Ar an drochuair, tá condar California ag dul i léig.

Éin
Conformáil

Sa cheimic, is éard atá i gceist leis an gconformáil ná eagar na n-adamh i móilín i leith na n-adamh siúd nach bhfuil nasctha go díreach leo. Mar shampla, i struchtúr dé-theitrihéadrach an eatáin, C2H6 nó H3C-CH3, is iad na CH3anna an dá theitrihéadrón, agus is féidir an nasc singil C-C eatarthu a rothlú ionas gur féidir faid éagsúla a bheith idir na hadaimh H ar theitrihéadrón amháin agus na cinn ar an teitrihéadrón eile. Mar sin, féadfaidh an iliomad conformáil a bheith ag eatán.

I móilín an chioglaiheacsáin, arís, is féidir trí chonformáil a aithint, mar atá, conformáil na cathaoireach, conformáil an bháid, agus conformáil an bháid chasta. Is í an chathaoir an chonformáil is cobhsaí. Sa chonformáil seo tá ceithre adamh an mhóilín in aon leibhéal le chéile, an cúigiú adamh ar aon taobh den leibhéal seo, agus an séú ceann ar an taobh eile, ionas go bhfuil an dá adamh sin chomh fada ó chéile agus is féidir. Sa bhád tá an dá adamh sin ar aon taobh den leibhéal, agus is í an chonformáil seo is éagobhsaí - le teocht an tseomra níl ach 0.1 % de mhóilíní an chioglaiheacsáin sa chonformáil seo in aon phointe ama. Maidir leis an mbád casta, is conformáil é ina bhfuil an cheithre adamh eile lúbtha as a riocht, ionas nach bhfuil siad in aon leibhéal le chéile.
Cóngas

Gaolta idir daoine de bharr gur de shliocht duine ar leith amháin, a gcomhshinsear, iad. I ngach sochaí dhaonna bíonn a leithéid de ghaol fola suntasach agus éagsúil ó ghaolta le daoine eile. Bíonn idirdhealuithe éagsúla suntasacha eile idir gaolta tríd an máthair is tríd an athair, idir garghaolta is gaolta atá fada amach ó chéile, agus idir gaolta den ghlúin chéanna is ó ghlúnta difriúla. I sochaithe beaga neamhthionsclaíocha, is minic gurb iad na gaolta cóngais príomhbhunús na sochaí. Bíonn difríochtaí móra idir córais, ag brath ar phatrúin cónaithe, dlíthe pósta, nósanna oidhreachta is eile.
Cónghearradh

Figiúir a ghearrann plána trí dhronchón ciorclach dúbailte. Má théann an plána trí stuaic V an chóin, is féidir go ngearrfaidh sé an cón ag pointe amháin V. Nó trí dhá líne dhíreacha trí V arb iad gineadóirí an chóin iad. Má bhíonn an plána ag dronuillinn le hais an chóin, gan é ag dul trí V, gearrann sé an cón i gciorcal. Má bhíonn sé gearrtha comhthreomhar le gineadóir an chóin, gearrtar parabóil. Má ghearrann an plána an cón ag uillinn ar bith eile, gearrann sé éilips nó hipearbóil.
Terence Conran

Dearthóir is fear gnó a rugadh in Esher Shasana ar an 4 Deireadh Fómhair 1931 is ea Sir Terence Orby Conran. Bhunaigh is bhainistigh sé comhlacht Habitat, inar dhíol troscán a dhear sé féin is ábhair eile de dhearadh nua-aoiseach. Scríobh sé leabhair a bhain cáil amach freisin, ina measc Terence Conran on Design (Terence Conran ar Dearadh, 1996) agus The Ultimate House Book (An Leabhar Deiridh Tí, 2003). Chaill sé seilbh ar Habitat sa bhliain 2011.

Daoine a rugadh i 1931
Daoine beo
Dearthóirí Sasanacha
Consairtín

Orgán giolcaigh iniompartha, cosúil leis an gcairdín i bprionsabal, ach heicseagánach i dtrasghearradh ingearach, níos lú, gan mhéarchlár. Paitinníodh an cineál Sasanach, atá go hiomlán crómatach, i 1844. Cuireadh an pianóchairdín iomlánaithe ina ionad go luath sa 20ú céad.

Féach freisin 
 Bandaineon

Uirlisí méarchláir
Consan

Fuaim a dhéantar le dúnadh nó caolú chonair an ghutha chun go stoptar nó go laghdaítear sreabhadh an aeir ar feadh tamaillín. Mar shampla, dúntar na liopaí chun p a rá, agus cuirtear an teanga i gcoinne an charbaill chun s a rá. Go minic bíonn consan ag tús is ag deireadh siolla, mar atá i c o n-s a n.
Continuo

Cleachtadh an-choiteann i gceol Barócach, ina líontar amach an t-inneach armónach trí thagairt do dhordlíne le nodaireacht ar leith (an dord uimhrithe). De ghnáth soláthraíonn gléas armóin, cosúil le cruitchorda, orgán, liút nó eile, neartaithe le dorduirlis shéiseach cosúil le dordveidhil, olldord, basún nó eile.
Contre jour

Sa chineamatagrafaíocht, radharc a tógadh agus an ceamara dírithe i dtreo príomhfhoinse an tsolais. Sa chás seo léirítear na réada is na daoine sa réamhionad mar scáthphictiúr, luan geal timpeall ar a n-imill go minic.
Edward Conway

Fiseolaí, bithcheimicí is matamaiticeoir a rugadh in Aonach Urmhumhan ab ea Edward Joseph Conway (3 Iúil 1894 – 29 Nollaig 1968). Rinne sé taighde ar fheidhmiú na bhfidíní sa duán. Rinne sé staidéar cuimsitheach ar na tiúchain dhifriúla ian Na+, K+ is Cl- sa sreabhán incheallach is an sreabhán eactarcheallach, agus na meicníochtaí a rialaíonn na tiúchain seo. I 1941 d'éirigh leis a léiriú go bhfuil an cillscannán éigníomhach roghnaíoch tréscaoilteach, agus go bhfuil próiseas iompair ghníomhaigh sa chillscannán atá in ann iain is móilíní a iompar trasna an scannáin i gcoinne grádáin leictricheimicigh, ar gá fuinneamh a sholáthar go leanúnach dó. Mar thoradh ar an dá mheicníocht seo a bheith ag obair as lámha a chéile an t-am ar fad, saothraítear poitéinseal (leictreach) fosaithe trasna an chillscannáin. Ar bhunsraith na hoibre seo, léirigh Hodgkin is Huxley na meicníochtaí atá faoin bpoitéinseal gníomhaithe a tharlaíonn i gcillscannáin fíochán infhlosctha inchorraithe (matáin is néaróga), obair a bhuaigh Duais Nobel i 1963. Rinne sé taighde suntasach ar na himoibrithe dí-ocsaídithe/ocsaídithe i gcealla na stéige a bhíonn ag díleá glúcóis agus a ról i dtáirgeadh an aigéid hidreaclóraigh i súlach gastrach. Rud suntasach ina shaothar ab ea an bhéim ar fheidhmiú na matamaitice i ngach réimse dá thaighde.

Bithcheimiceoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1894
Básanna i 1968
Edward Cooper

Réalteolaí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Edward Joshua Cooper (1798-1863). I 1830 fuair sé Caisleán Mharcraí i mBaile Easa Dara, Contae Shligigh, le hoidhreacht, agus thóg réadlann ann. Thomhais sé neasionaid 60,066 réalta, nach raibh ach 8,965 cinn acu ar eolas roimhe sin. Cúntóir Cooper, Andrew Graham, a rinne an chuid is mó den obair. D'fhoilsigh an rialtas na torthaí seo i gCatalogue of Stars near the Ecliptic, observed at Markree (Catalóg na Réaltaí gar don Éiclipteach a breathnaíodh i Marcraí, 4 imleabhar, 1851-1856).

Réalteolaithe Éireannacha
Polaiteoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1798
Básanna i 1863
Cópapód

Artrapód bídeach uisciúil. Tá foirmeacha a mhaireann go saor an-fhlúirseach san iliomad gnáthóg muirí is fionnuisce, ag déanamh naisc bhunúsaigh sa slabhra bia trí mhionphlandaí planctóin a ithe. Timpeall 9,000 speiceas sa bhfo-rang, cuid mhaith díobh comhthíosach le grúpaí eile ainmhithe nó seadánach orthu. 

Deiceapóid
Aaron Copland

Cumadóir ceoil a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea Aaron Copland (14 Samhain 1900 – 2 Nollaig 1990). I measc a shárshaothar le tagairtí láidre do cheol traidisiúnta Mheiricea, tá an dá bhailé Billy the Kid (Liaimín Óg, 1938) agus Appalachian Spring (Earrach Apaláiseach, 1944). Chum sé scóir do scannáin, dhá cheoldráma, agus 3 shiansa freisin. 

Básanna i 1990
Daoine a rugadh i 1900
Copra

Bia triomaithe cnó cócó. Sna 1860idí, chun cur leis an soláthar saille ainmhíche, dhírigh déantóirí gallúnaí, margairín is bealaitheoirí ar olaí plandúla trópaiceacha agus ola cnó cócó go príomha. Ar dtús, cheannaigh trádálaithe an ola ó na daoine áitiúla, ach de réir a chéile bunaíodh fáschoillte chun copra a tháirgeadh. Faightear an ola tríd an gcopra a chomhbhrú. Is iad na hoileáin Fhilipíneacha, an Indinéis, Srí Lanca, an Mhalaeisia agus oileáin an Aigéin Chiúin na táirgeoirí is tábhachtaí.
Coprainicil

Aon chóimhiotal copair is nicile, le dath airgeadach. Úsáidtear go forleathan i gcomhair mona í.
Corainteach

Ceann de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí, le stoic chuisleannacha shainiúla agus mullaigh acantais mhaisithe. Ceapadh san Aithin sa 5ú céad RC é, forbraíodh níos déanaí sa Róimh, agus úsáideadh go forleathan i dtréimhse na hAthbheochana.
Corandam

Mianrach, déanta as ocsaíd alúmanaim, Al2O3, ábhar an-chrua a úsáidtear mar scríobach. Is cineálacha ar chaighdeán seoide iad rúibín is saifír.
Córas

Aon bheith bhitheolaíoch, mheicniúil, fhisiciúil nó eagraíoch a dhéanann feidhm ar leith, ag fáil ionchuir óna thimpeallacht agus ag cur aschuir amach don timpeallacht. Mar sin, tá gach aon chóras ina fho-chuid de chóras níos leithne, agus mar sin de. Maidir le ríomhaireacht, úsáidtear an téarma don chuid sin d'eagraíocht a dhéanann an phróiseáil sonraí is féidir a dhéanamh le ríomhairí: láimhseáil an phárolla, na mbillí is na sonraí. 

 
Cibirnitic
Teoiric na gcóras
Eolaíochtaí feidhmeacha
Córas Aeriompartha Rabhaidh is Ceannais

Is é is Córas Aeriompartha Rabhaidh is Ceannais ann ná córas radair ar aerárthaigh atá in ann stocairí naimhdeacha a bhrath (AWACS i mBéarla), dul sa tóir orthu ar fhadraon, agus eitleáin troda a dhíriú orthu len iad a bhacadh. Tá córas mar seo ag aerfhórsa na Stát Aontaithe, oibrithe i gcomhar le hEagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh.

Aerárthaí
Fórsaí armtha
Córas deachúil

An t-uimhirchóras i ngnáthúsáid, ina scríobhtar sraith digití leis an digit is lú oird (= 0) ar dheis, a iolraítear faoi 100, an chéad digit eile ar clé (le hord 1) iolraithe faoi 101, an chéad digit eile ar clé (le hord 2) iolraithe faoi 102, agus mar sin de. Mar sin, is ionann an uimhir ‘ceithre chéad is seasca seacht’ agus 4 × 102 + 6 × 101 + 7 × 100, a scríobhtar mar 467. I gcodáin dheachúla, is codáin iad le hainmneoirí ar cumhachtaí 10 iad. Mar sin, scríobhtar an codán 38/100 = 30/100 + 8/100 = 0.30 + 0.08 sa bhfoirm 0.38.
Córas domlasach

Córas fiseolaíoch chun domlas a tháirgeadh, a stóráil, a thiubhú is a iompar, a chuimsíonn an t-ae, máilín an domlais, agus duchtanna áirithe. Draenálann an domlas a dhéantar san ae isteach i nduchtanna heipiteacha, agus uathu sin tríd an ducht cisteach isteach i máilín an domlais. Spreagann ionghabháil bianna sailleacha tál an domlais as an máilín agus isteach trí dhuchtanna domlasacha cisteacha is comónta, mar a meascann sé le heinsímí díleácha ón bpaincréas. Uaireanta cruthaítear clocha domlais sa mháilín nó na duchtanna dromlasacha a chuireann bac le rith an domlais tríd an gcóras, agus fulangíonn duine pianta is míchompord dá bharr (coiliceam domlasach).
Córas eochróra

Bealach chun córas ríomhaire, na crua-earraí is na bogearraí a fháil ina n-iomláine ó sholáthróir amháin. Ní gá córasanailís ná córasdhearadh cuimsitheach a dhéanamh, agus is féidir an córas a fhás de réir mar is gá ach íoc as.
Córas eolasbhunaithe

Córas ríomhaire a fheidhmíonn ar eolas, eagraithe ina thacar rialúchán, mar mhalairt ar fheidhmiú ar shonraí. Úsáidtear é mar mhacasamhail nó aithris ar phróisis an duine i gcinneadh ar chomhairle nó breith: mar shampla, i ndiagnóisiú sa mhíochaine, nó measúnú san achtúireacht. Luaitear an tacar rialúchán a mbíonn an córas ag feidhmiú air mar bhunachar eolais, mar mhalairt ar bhunachar sonraí.
An Córas imdhíonachta

Cosnaíonn an córas inmheánachta an cholainn dhaonna. Nuair a dhéanann baictéir nó víris ionradh ar an gcolainn, tagann cealla bána na fola timpeall orthu, ag cruthú antashubstaintí ar leith chun iad a ionsaí. Déanann na cealla bána na hionraitheoirí ón taobh amuigh neamhurchóideach, nó daingníonn iad go n-itheann siad amach is amach iad. Fanann na hantashubstaintí seo sa cholainn le blianta tar éis ionradh baictéar nó víreas, ionas go mbíonn an cholainn réidh tuilleadh antashubstaintí a chruthú mar chosaint i gcoinne an ghalair sin agus fiú é a sheachaint, b'fhéidir ar feadh saol duine. Tá galair víreasacha áirithe ann, áfach, SEIF mar shampla, a mhilleann na cealla gníomhacha sa chóras imdhíonach agus a fhágann an cholainn gan chosaint i gcoinne a lán galar tógálach is ceall ailseach. Is é atá i gceist nuair a imdhíontar an cholainn le vacsaín de ghalar ná an cholainn a spreagadh chun antashubstaintí ar leith a chruthú le cealla neamhurchóideacha den ghalar sin. Fanann na hantashubstaintí seo sa bhfuil ar feadh na mblianta mar chosaint i gcoinne an drochghalair sin. 

Tacaíonn an córas imdhíonachta dúchasach leis an córas imdhíonachta fhaighte.
Córas loingseoireachta fadraoin

I gcóras loingseoireachta fadraoin (LORAN), sainmhíonn bíoga raidió ag eatraimh tairisigh a astaíonn dhá tharchuradóir patrún eangaí de thacair línte hipearbóileacha trasnaíocha. Ó amanna glactha na mbíog seo ag eitleán nó long, is féidir a ionad ar an eangach a dhéanamh amach.
Córas oibriúcháin diosca

Bogearraí, cuid de chóras oibriúcháin an ríomhaire, chun an chumarsáid a rialú idir an próiseálaí sa ríomhaire is na dioscaí maighnéadacha ann, agus na cláir is na comhaid ar an diosca a bhainistiú.
Córas saineolach

Córas ríomhaire atá in ann cuid d'fheidhmeanna saineolaí dhaonna a dhéanamh. Mar shampla, saothraíodh córais shaineolacha chun diagnóisithe áirithe míochaine is sirtheoireachtaí áirithe geolaíocha a dhéanamh, feidhmeanna ina bhfuil gá le cuid mhaith eolais eagraithe is scileanna asbheirthe.
Córasaíocht

Rangú orgánach i seicheamh cliarlathach grúpaí a chuireann béim ar a n-idirghaolta toimhdithe éabhlóideacha. Is iad na príomhranguithe nua-aoiseacha (ag éirí níos ginearálta de réir a chéile) speicis, gnéithe, clanna, oird, ranganna, fílim (ainmhithe), ranna (plandaí), agus ríochtaí.
Corc

Ciseal spúinsiúil cosanta díreach taobh istigh den choirt sheachtrach i gcrainn, déanta as cealla le scannáin thanaí, líonta le hábhar céiriúil a dtugtar súibrin air. Is féidir go bhfásfaidh an ciseal coirc thar chuid mhaith blianta is go mbeidh sé an-domhain.
Corcach

Réigiún talún atá báite an t-am ar fad agus fásra tiubh giolcach nó crann ann. Tá corcacha mangróibh coitianta ar feadh inbhir aibhneacha sna trópaicí is na fo-thrópaicí. Sa tréimhse Charbónmhar bhíodh corcacha muirí an-choitianta, agus is iontu a cruthaíodh fosuithe guail an lae inniu.

Tíreolaíocht
Corcdhair

Crann síorghlas a fhásann 20 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara. Na duilleoga cosúil le duilleoga cuilinn, snasta le himill spíonacha. Táirgeann an choirt ciseal an-domhain coirc ar féidir a bhaint ón gcrann i leatháin shorcóireacha gan dochar don chrann. Saothraítear é mar fhoinse chumarsáideach coirc.

Plandaí
Corchú

An t-aon phór madra spitse Briotanach. Beag le cosa gearra, soc biorach is cluasa móra díreacha. Dhá chineál ann, gearreireaballach is fadeireaballach. Tugtar an corchú Breatnach air freisin. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Corda an dromlaigh

Is éard atá i gceist le corda an dromlaigh ná an chuid den néarchóras i veirteabrach atá taobh istigh de, cosanta ag an gcolún veirteabrach, a leanann suas isteach in earr na hinchinne. Go bunúsach, is cábla fada ramhar é atá cumtha as na mílte acsón (ábhar bán) sna néaróin a ritheann comhthreomhar le chéile is iad ag timpeallú croíleacáin H-chruthaigh lárnaigh de chillchoirp (ábhar liath) na néarón. Bíonn mionchanáil lárnach aige (lán de shreabhán ceirbrispíonach) a bhíonn leanúnach le méadailíní na hinchinne. Sa duine fásta bíonn sé timpeall 45 cm ar fhad, agus síneann síos don dara veirteabra lumbach. Barrchaolaíonn an bun go dtí ceann biorach. Cuimsíonn adharca tosaigh (boilg) an ábhair léith cillchoirp na néarón a sholáthraíonn na matáin dheonacha. Cumann a n-acsóin siúd fréamhacha boilg néaróga an dromlaigh. Is é a bhíonn in adharca cúil an ábhair léith ná na cillchoirp a phróiseálann eolas céadfach a thagann isteach i gcorda an dromlaigh trí na fréamhacha cúil. Idir na hadharca boilg is cúil ar an dá thaobh, i dteascáin thóracsacha is lumbacha uachtaracha an chorda, péacann adharc cliathánach a chuimsíonn cillchoirp na néarón sa chuid shimpiteach den uathnéarchóras. Mar an gcéanna, tugann an chuid shacrach den chorda an sceitheadh peilbheach paraisimpiteach amach. Cuimsíonn an chuid bhán fhorimeallach de chorda an dromlaigh acsóin, eagraithe i gconairí, a iompraíonn eolas amach ón inchinn agus isteach inti, nó idir teascáin dhifriúla an chorda. Sa duine, éiríonn 31 dís néaróg ó chorda an dromlaigh, cumtha ó néarfhréamhacha boilg (mótar) is cúil (céadfach).

Corda an dromlaigh
Corda imleacáin

Corda soladach solúbtha a cheanglaíonn an féatas is ea an corda imleacáin (nó an tsreang shlánaithe), atá ag fás i mamach le placaint (daoine is madraí, mar shampla), leis an bplaicint sa bhroinn. Ar dtús bíonn sé gearr, ach fásann i bhfad de réir mar a fhásann an féatas is an cuas aimníneach (chomh fada le 60 cm sa duine). Ligeann sé don fhéatas snámh go saor i sreabhán aimníneach na broinne, cothú a fháil ón bplacaint, agus fuílligh a dhíbirt sa bhfuil atá ag teacht isteach ann is ag imeacht uaidh i bhfuileadáin an chorda. Díreach tar éis breithe gearrtar é gar do bhalla tosaigh bholg an naíonáin, rud a fhágann colm (an t-imleacán).

Anatamaíocht
Fíocháin
Sreanganna
Cnáimhseachas
Breith
Cordafón

Aon ghléas ceoil ina ndéantar an fhuaim le crith sreinge nó sreang. Is rang gléasanna ceoil é i gcóras caighdeánach rangaithe Hornbostel is Sachs (1914). Fo-roinntear na cordafóin in dhá roinn: iad sin gan athshonadóirí nó le hathshonadóirí is féidir a bhaint amach chun na sreanga a fhágáil ina n-ionad (na cordafóin shimplí: pianó, siotar is eile), agus iad sin le hathshonadóir mar chuid riachtanach de a choinníonn na sreanga ina n-ionad (na cordafóin chomhshuite: veidhlín, liút is eile). Is féidir na fo-ranna a fhoroinnt a thuilleadh: de réir mar a sheinntear na sreanga, le boghú, piocadh nó bualadh, mar shampla. Tá gléasanna áirithe méarchláir (mar shampla, an t-orgán) agus gléasanna áirithe a bhoghaítear (mar shampla, an sábh ceolmhar) nach cordafóin iad.
Airde (minicíocht)

Airí de chéadfa na cloisteála a ligeann do dhuine a mheasúnú go bhfuil an fhuaim ard nó íseal ó thaobh na minicíochta de. D'athraigh an airde ag a bhfuaimníonn nóta ceolmhar is a mbíonn gléasanna ceoil i dtiúin leo ó am go chéile. Is é an nóta caighdeánach anois (ar ghlac Eagraíocht Idirnáisiúnta na gCaighdeán leis i 1955) ná a′ = 440 Hz. Duine ar féidir leis airde nóta aonaraigh a ainmniú go cruinn, deirtear go bhfuil airde fhoirfe aige.

Airde (ceol)
Aireachtáil
Arcangelo Corelli

Cumadóir ceoil a rugadh i bhFusignano na hIodáile ab ea Arcangelo Corelli (17 Feabhra 1653 - 8 Eanáir 1713). Tháirg sé sárshaothair seomra ina choinséartónna móra, agus ina shonáidí aonréada is tríréada don veidhlín. Chuir sé anáil faoi na glúinte cumadóirí. 

Cumadóirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1653
Básanna i 1713
Córlann

San ailtireacht, an chuid den eaglais atá curtha in áirithe do na hamhránaithe. De ghnáth, cuid den saingeal, scartha ó chorp na heaglaise le scáthlán nó ráille.

Ailtireacht
Cormán

Buinneán gearr faoin talamh a chuimsíonn stór bia. Nuair a fhásann duilliúr is bláthanna go luath ídíonn sé seo an stór bia, agus fásann cormán nua sa mhullach ar an seancheann ag deireadh gach bliana roimh chríonadh siar an phlanda.
Coróin (luibheolaíocht)

Sa luibheolaíocht, fadú coróinín (na peitil) an bhlátha. Mar shampla, trumpa lárnach lus an chromchinn.

Plandaí
Corónagraf

Is é is corónagraf ann ná ionstraim optúil chun urú saorga a tháirgeadh taobh istigh de theileascóp. Ní mhaireann fíoruruithe ach cúpla nóiméad, agus tarlaíonn an chuid is mó díobh i bhfad ó réadlann ar bith. Le corónagraf is féidir staidéar a dhéanamh ar chisil sheachtracha atmaisféar na Gréine gan fanúint ar an gcéad urú eile.

Gléasanna optúla
Teileascóip
Corp eaglaise

Roinn d'eaglais atá oscailte do thuataí, ní hionann is an chórlann is an saingeal. Le bheith beacht, an roinn mheánach den ghéag iartharach idir an dá thaobhroinn.
Corpus luteum

Toirt fíocháin scothbhuí a bhíonn fágtha i ndiaidh ubhsceite nuair a bhriseann falacail ubhagánach aibí ó ubhagán mamaigh. Muna dtarlaíonn toirchiú i ndiaidh an ubhsceite, titeann an corpus luteum as a chéile go tapa.
Corr éisc oíche

Corr éisc ghearr thacúil a fhaightear ar fud an Domhain. Áitríonn sí imill uisce. Itheann sí ainmhithe beaga uisce istoíche.

Éin
Corraíl (réalteolaíocht)

Sa réalteolaíocht, aon chlaonadh beag i ngluaisne cothromaíochta rinn spéire mar thoradh ar réimse imtharraingthe ag feidhmiú air. Má bhíonn dhá rinn i gcomhfhithis timpeall a chéile, beidh fithis fhoirfe éilipseach acu. Má tharlaíonn aon chlaonadh ón rian éilipseach, ciallaíonn sé sin go bhfuil réad(a) eile i gceist freisin. Díreach tar éis do na réalteolaithe claonadh a bhrath i bhfithis Úránais, fionnadh Neiptiún i 1846.
Corrán (fabraic)

Saghas fabraice fite le línte sainiúla ar fiar inti. I measc na bpatrún a dhéantar tá an chnámh scadáin, ina dtrasnaíonn na linte ina bhfiarláin. Bíonn na huigí seo láidir buanfasach, agus úsáidtear iad i gcúrsaí spóirt is éadaí oibre.
Corrán lín

Is planda caol bliantúil é an corrán lín (Spergula arvensis), 7-40 cm ar airde. Na duilleoga an-chaol méith i gcrobhaingí. Na bláthanna 4-7 mm ar leithead, bán le 5 pheiteal. Na síolta 1.2-1.5 mm ar leithead, dubh. Fiaile iltíreach, ach ba bharrphlanda é (ar son a shíolta) ón aimsir réamh-Rómhánach go dtí an Mheánaois, agus úsáidtear fós é uaireanta mar fhoráiste. 

Plandaí
Correggio

Péintéir de chuid na hAthbheochana, a rugadh i gCorreggio na hIodáile ab ea Antonio da Corregio (Antonio Allegri, Lúnasa 1489 – 5 Márta 1534). Sa bhliain 1518 thosaigh sé ar a shraith iontach freascónna miotaseolaíocha i gclochar San Paulo i bParma. Thosaigh sé sárshaothar eile, ag maisiú na hardeaglaise i bParma, i 1522. Taobh le taobh na saothar cráifeach leis rinne sé péintéireachtaí macnasacha bríomhara.

Daoine a rugadh i 1489
Básanna i 1534
Péintéirí Iodálacha
Carl Correns

Luibheolaí a rugadh i München na Gearmáine ab ea Carl Franz Joseph Erich Correns (10 Meán Fómhair 1864 – 14 Feabhra 1933). Tháinig sé ar thorthaí Mendel ar phrionsabail an dúchais a bhí ligthe i ndearmad, chinntigh iad lena thaighde féin, agus chuir os comhair an phobal eolaíochta athuair iad.

Luibheolaithe Gearmánacha
Géineolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1864
Básanna i 1933
Corrmhíol

Saghas cuileoige bige fíneálta is ea corrmhíol. Eitlíonn na fireannaigh i saithí damhsacha go híseal os cionn uisce nó i réitigh coille. An chuid is mó díobh foghlach, agus itheann siad feithidí eile.

Feithidí
Serena Williams

Is iar-imreoir leadóige ó Mheiriceá í Serena Jameka Williams (a rugadh ar 26 Meán Fómhair 1981).  

Bhí 23 craobh Grand Slam buaite aici - níos mó ná aon bhean eile, seachas Margaret Court. 

D'éirigh sí as spórt iomaíochta ar 3 Meán Fómhair 2022. De réir na hirise Forbes, b'fhiú $64 milliún Roger Federer, agus $27 milliún Serena Williams, níos lú ná leath luach fhear na hEilbhéise, in ainneoin go raibh 23 mórtheideal aici san am sin (2018).  

Is deirfiúr í le Venus Williams.

Conspóidí 
Tharraing Williams conspóidí go leor.

Féach freisin 

 Venus Williams
 WTA Tour 2014
 WTA Tour 2015

Tagairtí 
 

Imreoirí leadóige Mná
Daoine a rugadh i 1981
Daoine beo
Lucht spóirt na Stát Aontaithe
Henry Cort

Máistir ceárta iarainn a rugadh i Lancaster Shasana ab ea Henry Cort (1740-1800). I 1784 cheap sé an próiseas suaite chun muciarann a thiontú ina iarann saoirsithe. Cheap sé córas rollóirí eitreacha chun barraí iarainn a tháirgeadh.
Cortasól

Hormón stéaróideach a fhaightear i gcoirtéis aidréineach veirteabrach. Tugtar hidreacortasón air freisin. I mamaigh áirithe (daoine is madraí, mar shampla) is é seo an príomh-hormón glúcacortacóideach. Cuireann sé tiontú próitéine is saille go dtí glúcós ar aghaidh, agus cabhraíonn go mór le frithsheasamh na colainne i gcoinne struis fhisiciúil nó shíceolaíoch, i ndiaidh tráma go háirithe. Rialaítear a shintéis is a thál ag an hormón aidréineacortacatrófach den chuid is mó.
Cosaint traenacha

Baineann cosaint traenacha le córais comharthaíochta ar iarnróid chun imbhuailtí traenacha is a gcur de na ráillí a sheachaint. Sa bhfoirm is simplí, an córas rabhaidh uathoibríoch (AWS), d'fhuaimnítí rabhadh i gcábán an tiománaí dá mbeadh bac ar an líne díreach roimhe. Muna n-admhódh an tiománaí go bhfuair sé an rabhadh trí chnaipe a bhrú, d'fheidhmíodh na coscáin go huathoibríoch. Ní raibh an AWS doloicthe: le farasbarr fuaimnithe d'éiríodh an tiománaí dí-íograithe agus bhíodh sé in ann an córas a shárú. Mar sin cuireadh leis le fearas meabhrúchán tiománaí (DRA) a shocródh an tiománaí aon uair a stopfadh an traein ag solas dearg. Ní thosódh an traein go n-athshocrófaí an fearas, rud a mheabhródh don tiománaí seiceáil go raibh an rabhadh sin glanta. Le teacht chun cinn na teicneolaíochta leictreonaí, tá córais níos cuimsithí in úsáid, a dtugtar cosaint uathoibríoch traenacha (ATP) orthu. Déanann siad seo luas na traenach a mhonatóiriú is áiríonn luas sábháilte, bunaithe ar fhachtóirí ar leith, agus léirítear an luas seo sa chábán. Má théann an luas oiread ar leith thairis seo, cuirtear na coscáin i bhfeidhm chun an traein a luasmhoilliú a dóthain. Ní féidir leis an tiománaí an córas seo a shárú, agus mar sin ba cheart nach dtarlódh eachtraí ina dtéann traein thar rabhadh is baol ann, cúinsí a bhí i gceist i gcuid mhaith imbhuailtí marfacha. Sa chóras cosanta is rabhadh traenacha (TPWS) tá an sean-AWS ann, ach chomh maith leis, córas coscáin éigeandála le húsáid má théann an traein thar sholas dearg nó a luas thar an uasluas ceadaithe. Ní féidir leis an tiománaí an córas seo a shárú, agus dearadh é chun gur féidir é a chur isteach go héasca. Ach ní dhéanann sé monatóiriú leanúnach ar an luas, agus mar sin, is lú an chosaint é ná an ATP. Tá na feabhsuithe seo á gcur i bhfeidhm de réir a chéile ar iarnróid ar fud an Domhain. Bhí TPWS i bhfeidhm ar fud na hEorpa faoi 2003, agus ATP le bheith i bhfeidhm ar iarnróid uile na hEorpa faoi 2010. Tá córais níos nua-aoisí éifeachtaí á bhforbairt an t-am ar fad. Tá rialú uathoibríoch traenach (ATC) in úsáid ar iarnróid bheaga — in aerfoirt is Iarnród Éadrom na nDuganna i Londain—gan gá le tiománaí ar bith. Tá córas eile ar an iarnród faoi thalamh i Londain a stopann traein go huathoibríoch má théann sí thar chomhartha dearg. I gcóras níos nuaí fós, an chomharthaíocht bunaithe ar chraolacháin (TBS), baintear feidhm as craoladh raidió dhá threo agus léiriú comharthaíochta sa chábán. 

Iarnróid
Coscán

Trealamh a úsáidtear chun fórsa a chur i bhfeidhm ar réad chun é a luasmhoilliú. Is é an bealach is coitianta chuige seo ná dromchla fosaithe a chur i dtadhall le dromchla gluaiste chun frithchuimilt a chruthú i gcoinne treo na gluaiseachta. Maidir le gluaisteáin, bíonn dhá shaghas coscáin in úsáid: coscán druma, agus coscán diosca.
Cosmaidí

Is éard atá i gcosmaidí ná ullmhóidí a chuirtear ar an gcorp chun é a mhaisiú. Is meascáin comhdhúile ceimiceacha iad go hiondúil

Stair 
Phéinteáil mná faiseanta in iarthar na hEorpa a n-aghaidheanna ó aimsir na nGréagach is na Rómhánach chun iarmhairtí idéalacha óigeantachta a bhaint amach.  

I dtréimhsí áirithe bhíodh cuid de na hiarmhairtí aisteach mínádúrtha. Mar shampla, ón Meánaois dhéanach go dtí an 18ú céad chuirtí paistí dubha ar aghaidh gan cháim mar bhaill dobhráin nó seirce.  

Sa 19ú céad ní chaithfeadh bean fhiúntach cosmaidí feiceálacha ar eagla go cheapfaí gur bean amharclainne nó bean le gairm mhíthaitneamhach ab ea í.  

Go dtí lár an 20ú céad nó mar sin bhí cuid de na hullmhóidí baolach don tsláinte, agus fiú marfach (luaidhe bhán, mar shampla).  

Ar 11 Márta 2013, san Aontas Eorpach, tháinig  deireadh leis an tréimhse chun deireadh a chur de réir a chéile le tástáil táirgí cosmaideacha ar ainmhithe, rud a chuir toirmeasc ar chosmaidí a tástáladh ar ainmhithe a chur ar mhargadh an Aontais Eorpaigh.

Feidhmeanna 
Sa lá atá inniu, cuirtear béaldath ar na beola chun dath áirithe a thabhairt dóibh. 
 Cuirtear bonnsmideadh ar an aghaidh chun dath deas a thabhairt don snua. 
 Cuirtear vearnais iongan ar na hinge chun iad a dhathú. 
 Cuirtear línitheoir súl timpeall na súile. 
 Cuirtear mascára ar na bhfabhraí. 
 Cuirtear luisneach ar an gcraiceann freisin chun dath deas a thabhairt dó. Is féidir dathanna a chur sa ghruaig freisin. Is gnó ollmhór é gnó an smididh.

Tagairtí 

Cosmaidí
Cosmeolaíocht

Eolaíocht is ea an Chosmeolaíocht a chuimsíonn a bhfuil ar eolas faoi bhunús agus éabhlóid na Cruinne. Chruthaigh an réalteolaí Meiriceánach Edwin Hubble i 1929 go bhfuil an Chruinne ag forleathnú agus ag fairsingiú, agus na réaltraí go léir ag druidim amach óna chéile. Samhlaítear gur thosaigh an fairsingiú ó phoncstaid fhíordhlúth de dhamhna uile na Cruinne leis an Ollphléasc, agus ríomhtar 10,000-20,000 milliún bliain mar aois na Cruinne. 

Ó 1990 tá staidéar á dhéanamh le spásteileascóp Hubble ag réalteolaithe san Astráil is California ar ollnóvaí geala de chineál ar leith ag faid éagsúla uainn, agus mar sin d'aoiseanna éagsúla ó thús ama. Thomhais siad luas a gcúlaithe trí bhíthin an deargaistrithe. Cé go raibh siad ag súil le luasmhoilliú ar an bhfairsingiú, de bharr imtharraingt na reann agus an ábhair amuigh sa spás mar shampla, faoi 1998 chinntigh siad nárbh é sin a bhí á fhionnadh acu ar chor ar bith ach a mhalairt. Chinntigh siad go bhfuil fairsingiú na Cruinne ag tapú an t-am ar fad. Rinneadh tomhais nua ar an gcnapánacht sa radaíocht chúlrach mhicreathonnach, le brathadóirí a ardaíodh os cionn an Antartaigh le balúin. Is comhartha a d'éirigh as an Ollphléasc féin an radaíocht seo, agus braitheann a hairíonna ar an luath-Chruinne. 

Roimhe sin bhí siad cinnte go leor nár sholáthair adaimh na Cruinne inbhraite ach 5% ar éigin den mhais ba ghá a bheith sa Chruinne chun go moilleodh is go stopfadh imtharraingt ábhar na Cruinne an fairsingiú. Sholáthair cnapánacht na radaíochta fianaise go bhfuil suas le 65% de mhais na Cruinne ag teacht ina cháithníní rúnda atá mar dhamhna dorcha, agus go bhfuil sé sin ag feidhmiú mar a bheadh frithimtharraingt, ag cinntiú go leanfaidh agus go luasghéaróidh an fairsingiú go deo. Thar am, mar sin, timpeall 10,000 milliún bliain, imeoidh na réaltraí go léir as radharc. Abhacréalta bán gan teas gan solas a bheidh sa Ghrian, agus pé rian den Domhan a bheidh fágtha, beidh sé greamaithe i gCruinne ollmhór fhuar dhorcha uaigneach.
Costóg

Is planda bliantúil (nó bliantóg) le gas cuasach díreach  a fhásann 70 cm ar airde í an chostóg. Tugtar an camán gall uirthi freisin.

Tréithe
 A gais toll agus clúmhach os cionn na nód, agus na torthaí leathfhada mín. 
 Cuma na raithní ar na duiIleoga roinnte is na maotháin fo-roinnte ina dteascáin chaola leathfhada.. 
Bláthanna bána, iompartha ar umbail suas le 5 cm ar leithead, a fhásann uirthi ina gcomhumbail bheaga oscailte, os comhair na nduilleog go minic.
 Sleamhain leathfhada éilipseach a bhíonn na torthaí ingearacha agus goba fada caola ina mbarr.  
 Fástar go minic an chostóg ar son a duilleog cumhra, a úsáidtear mar bhlaiseadh.

Tíreolaíocht
Dúchasach don Oirdheisceart na hEorpa is ea an chostóg. Ach tugadh isteach i gcuid mhaith áiteanna eile í agus saothraítear go fairsing in áiteanna eile í. Bhuanaigh sí í féin mar phlanda fiáin ar thalamh díomhaoin I gcoiIlte agus faoi fhálta.

Leigheas

Tá an chostóg fualbhrostach spreagthach díleách allasach agus glanann sí an fhuil. Is maith an íoc earraigh í. Óltar an tiosán chun na daitheacha, an gúta agus galar ae a mhaolú. Nitear an craiceann leis freisin, rud a thugann faoiseamh ó aicídí ainsealacha craicinn ar nós na heachma. 

Tá luibheanna leighis ann a bhfuil an-dealramh acu le plandaí nimhiúla. Samplaí maithe de luibheanna leighis an chostóg is an pheirsil ach tá siad an-chosúil le peirsil amaide atá fíor-nimhiúil  Is furasta an Pheirsil Amaide atá nimhiúil (Aethusa cynapium) a thógáil ina hamhlachas.  Is fearr mar sin an chostóg shaothraithe a úsáid.

Tagairtí

Plandaí
Luibheanna
Cótaí

Mamach, cosúil le racún, a fhaightear ó dheisceart na Stát Aontaithe go Meiriceá Theas. Scothdhearg/donn, an t-eireaball fáinneach, an soc fada caol le barr crochta. Áitríonn sé coillearnach, agus itheann torthaí is ainmhithe beaga. Tugtar cótamúndaí ar an bhfireannach aonair.

Mamaigh
Cotailéadón

Duilleoga suthacha atá i láthair i síol. De ghnáth, cruth atá difriúil ó fhíordhuilleoga orthu. Bíonn siad méith is fanann faoin talamh mar stór bia, nó bíonn tanaí is tagann os cionn talún, ag feidhmiú mar chéad duilleoga an tsíolphlanda.

Plandaí
Cothaithigh

Comhpháirteanna go léir bia is gach forábhar cothaithe a thagann isteach in aon cheann de na ranganna seo a leanas: na macrachothaithigh a sholáthraíonn fuinneamh don cholainn, ina measc próitéiní, carbaihiodráití is saill, nó na micreachothaigh a chuimsíonn mianraí, vitimíní is ceimiceáin nach mbíonn ach rian díobh (na riandúile) ann. Ní cothaithigh na snáithíní sa bhia.
Cothromaíocht

Sa mheicnic, staid ina bhfuil na fórsaí cothromaithe. Má bhíonn cuid mhaith fórsaí i bhfeidhm go comhuaineach ar réad, ionas nach bhfulaingíonn sé aon fhórsa glan (agus mar sin, nach bhfuil sé faoi luasghéarú), deirtear go bhfuil na fórsaí sin i gcothromaíocht. Bíonn réad nó córas i cothromaíocht go bhfeidhmíonn fórsa glan seachtrach éigin air.

Meicnic
Struchtúr
Cothromaíocht theirmeach

Sa teirmidinimic, tréith shainiúil dhá chóras nuair nach sreabhann teas eatarthu. Sa staid seo, stopann airíonna cosúil le brú is teocht, táscairí ar athruithe teirmeacha, ag athrú. Mar shampla, má bhaineann cupán tae cothromaíocht theirmeach leis an seomra amach, beidh an teocht mar an gcéanna ar fud an tae sa chupán.
Cothromóid

Ráiteas go bhfuil slonn amháin matamaiticiúil cothrom le ceann eile. Is féidir go mbeidh cothromóid fíor i gcónaí, agus tugtar céannacht ar a leithéid: mar shamplaí, 2 + 2 = 4, x + y = y + x, (x -1)(x + 1) = x2 - 1. Nó is féidir go mbeidh sí fíor do luachanna ar leith de na hathróga. Is féidir go mbeidh níos mó ná athróg amháin i gcothromóid. Rangaítear cothromóidí le hathróg amháin de réir céim na hathróige sin. Tugtar cothromóidí líneacha ar chothromóidí de chéim a haon, cosúil le ax = b, agus is é an réiteach x = b/a, más a ≠ 0. Bíonn cothromóidí de chéim a dó, cothromóidí cearnacha, sa bhfoirm a x2 + bx + c = 0, agus a ≠ 0, agus réitigh acu mar seo: x = [-b ± √(b2 - 4 ac)]/(2a). Is réaduimhreacha na réitigh seo más (b2 - 4 ac) ≥ 0. Sa 16ú céad d'aimsigh an matamaiticeoir Iodálach Nicola Brescia bealach chun cothromóidí de chéim 3, cothromóidí ciúbacha, a réiteach. Níos déanaí thaispeáin Cardan is Ferrari bealach chun cothromóidí ginearálta de chéim 3 is 4 a réiteach. Rinne matamaiticeoirí iarrachtaí in aisce thar na céadta bliain réiteach ginearálta a aimsiú ar chothromóid de chéim 5, ach i 1824 chruthaigh Abel nárbh fhéidir réiteach mar sin a fháil. 

I gcothromóid iltéarmach bíonn suim cumhachtaí athróige — x, abair —mar seo: a0 xn + a1 xn-1 + a2 xn-2 = 0, agus a0 ≠ 0. Is é n an chumhacht is mó den athróg, agus tugtar céim an iltéarmaigh air sin. Baintear feidhm as cothromóidí sa gheoiméadracht anailíseach chun cur síos ar chuair. Mar shampla, cuireann an chothromóid x2 + y2 = 1 síos ar chiorcal le lár ag an mbunús agus ga 1. 

Le forbairt ríomhairí tugadh spreagadh don iarracht garmheastacháin chomhleantacha ar réitigh a aimsiú do chothromóidí, cothromóidí neamhailgéabracha go háirithe, cosúil le x = e-kx.

Cothromóidí