joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Orna Ní Choileáin

Is scríbhneoir agus ceoltóir í Orna Ní Choileáin.

Rinne Éilis Ní Dhuibhne a cuid oibre a mheas i 2006/2007 faoi Scéim na n-Oidí Bord na Leabhar Gaeilge.

Tá dhá chnuasach gearrscéalta léi foilsithe go dtí seo: Canary Wharf (2009) agus Sciorrann an tAm (2014). Bhí Sciorrann an tAm ar an ngearrliosta do Leabhar na Bliana, Gradam Uí Shúilleabháin in 2014. D'fhoilsigh Cois Life an chéad úrscéal sa tsraith vaimpírí (Ailfí agus an vaimpír) in 2012. Ó shin, foilsíodh trí scéal eile sa tsraith chéanna: Vaimpír san áiléar (2013), I measc vaimpírí (2015) agus Greim na vaimpíre (2017). D'fhoilsigh An Gúm úrscéal eile dá cuid, Morf, sa bhliain 2016.

Fuair sí aitheantas ón tOireachas as ucht a cuid oibre i 2007, 2008, 2014 agus 2016.

Rinneadh léirmheas ar a saothar san Irish Times.

Tagairtí 

Choileáin, Orna Ní
Cill Gharbháin, Contae Chiarraí

Sráidbhaile in Éirinn is ea Cill Garbháin. Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí.

.

Bailte i gContae Chiarraí
Leic Snámha

Sráidbhaile in Éirinn is ea Leic Snámha. Úsáidtear 'Leac Snámha' go coitianta anois. Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí. Bunaíodh an sráidbhaile i ré na Normannach in aice le habhainn na Bríce i dtuaisceart an chontae. 

Tá ceithre thigh tábhairne lonnaithe i Leic Snámha, chomh maith le ceithre shiopa eile.

.

Bailte i gContae Chiarraí
Scairteach an Ghlinne

Sráidbhaile in Éirinn is ea Scairteach an Ghlainne. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí.

.

Bailte i gContae Chiarraí
Gleann Beithe

Sráidbhaile nó baile in Éirinn is ea Gleann Beithe (ginideach: Ghleann Beithe). Ainm deimhnithe is ea Gleann Beithe as Gaeilge. Tháinig an t-ainm as na focail gleann (an áit) agus beith (an crann).  Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí i mbarúntacht Uíbh Ráthach i bparóiste dlí Gleann Beithe.   Tugtar Glenbeigh nó Glanbehy as Béarla. Tá Trá Ros Beithe suite in aice leis an baile Gleann Beithe.

Bailte i gContae Chiarraí
An Fhianait

Sráidbhaile in Éirinn is ea An Fhianait. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí, i ngar do Thrá Lí.

Bailte i gContae Chiarraí
Dubháth

Sráidbhaile in Éirinn is ea Dubháth. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí.

.

Bailte i gContae Chiarraí
Fionnúig

Sráidbhaile in Éirinn is ea Fionnúig. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí.

Bailte i gContae Chiarraí
Caisleán na Mainge

Baile beag in Éirinn is ea Caisleán na Mainge. Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí idir Cill Orglan agus Trá Lí. Bhí cónaí ar 187 duine i gCaisleán na Mainge sa bhliain 2011. 

Bailte i gContae Chiarraí
Caisleán Ghriaire

Sráidbhaile in Éirinn is ea Caisleán Ghriaire nó Caisleán Graighre. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí. Bhí cónaí ar 243 duine i gCaisleán Ghriaire sa bhliain 2011. Bhí an Gaoluinn ag 52.3% de dhaonra an shráidbhaile ag an am. 

Bailte i gContae Chiarraí
Lios Eiltín

Sráidbhaile in Éirinn is ea Lios Eiltín. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí.

.

Bailte i gContae Chiarraí
Baile an Bhuinneánaigh

Baile in Éirinn is ea Baile an Bhuinneánaigh. Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí.

Teangacha

Bhí 574 (42.5%) daoine ábalta Gaeilge a labhairt. Labhraíonn 139 (10.2%) de na daoine seo Gaeilge gach lá. Labhraíonn 45 (3.3%) daoine teanga eile seachas Gaeilge nó Béarla sa bhaile, ní raibh 6 (0.5%) daoine Béarla a labhairt. Bhí Polainnis an teanga foreign is coitianta sa bhaile le 16 (1.2%) ábalta é a labhairt.

lucht saothair

http://census.cso.ie/areaprofiles/CHARTS/LABOURFORCE/T19018LabourForce.bmp  

Bailte i gContae Chiarraí
Batman Begins

Is scannán é Batman Begins atá bunaithe ar an comic le Bob Kane agus Bill Finger. B'é Christopher Nolan stiúrthóir an scannáin, agus Christian Bale a ghlac páirt Batman/Bruce Wayne.

Carachtair
Christian Bale - Bruce Wayne / Batman
Michael Caine - Alfred Pennyworth
Liam Neeson - Henri Ducard
Katie Holmes - Rachel Dawes
Gary Oldman -Sgt. James Gordon
Cillian Murphy - Dr. Jonathan Crane / The Scarecrow
Morgan Freeman - Lucius Fox

Mion-charachtair
Tom Wilkinson - máistir coir Carmine Falcone
Rutger Hauer - William Earle
Ken Watanabe - Gaiste de Ra's al Ghul
Mark Boone Junior - Páirtí truaillithe de Gordon Detective Arnold Flass
Colin McFarlane - Police commissioner Gillian B. Loeb
Linus Roache agus Sara Stewart - Thomas agus Martha Wayne tuismitheoirí de Bruce
Richard Brake - Joe Chill
Rade Šerbedžija - fear gan teach gan treibh

Naisc sheachtracha
Suíomh oifigiúil

Tagairtí

Scannáin Béarla
Batman Begins
Scannáin Mheiriceánacha
Christopher Nolan (stiúrthóir)

Is stiúrthóir, léiritheoir, agus scríbhneoir scannáin Angla-Mheiriceánach é Christopher Robert Nolan (30 Iúil 1970 a rugadh é).

Scannáin

Príomhscannáin 
 Following (1998) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
 Memento (2000) (scríbhneoir)
 Insomnia (2002)
 Batman Begins (2005) (scríbhneoir freisin)
 The Prestige (2006) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
 The Dark Knight (2008) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
Inception (2009) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
The Dark Knight Rises (2011) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
Interstellar (2014) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
Dunkirk (2017) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)

Gearrscannáin 
 Tarantella (1989) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
 Larceny (1996) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
 Doodlebug (1997) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)
 The Dog (2009) (scríbhneoir & léiritheoir freisin)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Christopher Nolan ag an IMDB

Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Stiúrthóirí scannán Sasanacha
Daoine a rugadh i 1970
Daoine beo
Míol

Is cuid d'ord na Phthiraptera iad na míolta ( 'míol': uatha). Feithidí gan sciathán atá iontu, le níos mó ná 3,000 speiceas agus triúr díobh siúd rangaithe mar ghníomhairí ghalair an duine.

Féach freisin 
 Míol cinn

 
Feithid
Seadáin
Móta agus bábhún

Is daingean an-simplí Normannach é móta agus bábhún. Tógadh iad san bhFrainc, san Bhreatain agus in Éirinn san aonú haois agus san dóú haois déag, mar go raibh siad a bheag nó a mhór saor agus tapa le tógáil. D'fhéadfaí feidhm a bhaint astu mar dhúnchla cosanta nó áit dídine.

Foirgníocht 

Is tulach nó cnocán ard cré é móta ( nó motte sa bhFraincis) agus is minic a bhaintí feidhm as mullóg nádúrtha nó as sean-ráth. Thógtí daingean déanta as adhmaid nó clocha. Bhaintí cré ón díog, tochailte timpeall ar an mhóta ag bun an tulaigh nó timpeall ar an daingean go léir.

Bheadh an dromchla lasmuigh den mhóta clúdaithe le chré nó daingnithe le hadhmaid tacaíochta.

Is féidir go mbeadh dhá mhóta ag na daingin is mó, mar atá i gCaisleán Lewes. Bheadh sonnach adhmaid ar an chuid is mó de na caisleáin bhunaidh agus túr faire adhmaid i lár baill acu.

Feodachas
Daingniú
Cosaintí meánaoiseacha
Caisleáin
Antóin Ó Dálaigh

Is iar-imreoir iomána é Antóin Ó Dálaigh (Béarla: Anthony Daly) a rugadh sa bhliain 1970 i nDroichead an Chláir, Contae an Chláir, atá ag obair anois ina bhainisteoir ar fhoireann idir-chontae iománaíochta Bhaile Átha Cliath. 

Chuaigh sé isteach sa bhainisteoireacht don chéad uair le foireann idirchontae an Chláir, agus chaith sé trí bliana idir 2003 agus 2006 i gceannas orthu. Ina dhiaidh sin, ghlac sé post i gContae Chiarraí leis an gclub Cill Mhaoile.

Ina ghairmréim mar iománaí idirchontae, d'imir sé leis a chlub Droichead an Chláir i gContae an Chláir agus le foireann sinsir an Chláir idir na blianta 1990 agus 2000. Tá Craobh na hÉireann buaite aige faoi dhó, agus roghnaíodh é mar dhuine de Sárimreoirí na Bliana sna blianta 1994, 1995 agus 1998.

Bíonn sé le feiceáil uaireanta mar shaineolaí ar an gclár spóirt Éireannach The Sunday Game.

Tagairtí 

Iománaithe an Chláir
Bainisteoirí iománaíochta
Daoine as Contae an Chláir
Daoine a rugadh i 1970
Daoine beo
Carraig Airt

Is sráidbhaile í Carraig Airt (Béarla: Carrigart) atá suite i nGaeltacht Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann. Tá sí suite ag bun leithinis Ros Goill, agus í ar an bhóthar R245 idir Leitir Ceanainn agus An Chraoslach. Sa bhliain 2016, bhí 222 dhuine ina gcónaí sa bhaile.

An baile 
Cuireann an baile seirbhísí ar fáil fá choinne ceantair mhóir mháguaird, ina n-áireamh sin ollmhargadh, agus seirbhísí baincéireachta aige; Oifig an Phoist; ionad sláinte; agus beairic de chuid na nGardaí a oibrítear go páirt-aimseartha. Tá páirc phoiblí ag an bhaile chomh maith, agus í ar an chósta taobh thiar de na tithe atá ar an phríomhshráid. Angela Ní Ghallchóir a dhear an bhaile, agus cheiliúr an baile a chéad bliain oifigiúil cúpla bliain ó shin, cé go bhfuil daonra daonna san áit i bhfad roimhe sin. Baile agus ceantar móra talmhaíochta atá inti agus ina ceantar máguaird, agus tábhacht ag an talmhaíocht agus ag an turasóireacht chomh maith i ngeilleagar an bhaile. Maraon leis an chuid is mó de chósta Dhún na nGall, tá méid tábhachtach tithe saoire sa bhaile, go háirithe de chuid daoine as Tuaisceart Éireann.

Tábla daonra 
Déantar cur síos ar athruithe sa daonra sna blianta anuas sa tábla seo thíos:

Tagairtí 

Bailte i gContae Dhún na nGall
An Cheathrú Chaol (Dún na nGall)

Is sráidbhaile é An Cheathrú Chaol (Béarla: Kerrykeel nó Carrowkeel) atá suite i gContae Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann.

Sa bhliain 2016, bhí 355 nduine ina gcónaí sa bhaile. Déantar achoimre ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:

Tagairtí 
Bailte i gContae Dhún na nGall
Cill Charthaigh

Is sráidbhaile í Cill Charthaigh (Béarla: Kilcar) atá suite i nGaeltacht Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann. Tá sé an-chóngarach le Sliabh Liag, ceann de na haillte mara is airde san Eoraip.

Sa bhliain 2016, bhí 258 nduine ina gcónaí sa bhaile. Déantar cur síos ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:

Tagairtí 
Bailte i gContae Dhún na nGall
Cill Mhic Réanáin

Is sráidbhaile í Cill Mhic Réanáin (Béarla: Kilmacrenan) atá suite i gContae Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann. Tá sí suite ar bhóthar N56, príomhthreo idir Iarthuaisceart Dhún na nGall agus Leitir Ceanainn, baile is mó an chontae. Tá barúntacht Chill Mhic Réanáin ainmnithe ar a son. Tá Cill Mhic Réanáin i ngar le Carraig Dhún, carraig ar choróntaí ríoga Thír Chonaill uirthi idir na blianta 1200 agus 1603. Ritheann Abhainn na Leannaine trí thaobh theas an bhaile, agus Abhainn an Lorgaigh trína thaobh thuaidh.

Tagairtí 
Bailte i gContae Dhún na nGall
Cluain Maine

Is sráidbhaile í Cluain Maine (Béarla: Clonmany) atá suite i gContae Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann.

Bailte i gContae Dhún na nGall
An Craoslach

Is sráidbhaile é an Craoslach (Béarla: Creeslough) atá suite i nDún na nGall, Poblacht na hÉireann.

Sa bhliain 2011, bhí 393 nduine ina gcónaí sa bhaile. Déantar cur síos ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:

Pléasc 
Ar an 7ú Deireadh Fómhair 2022, tharla pléasc ar an gCraoslach inar maraíodh deichniúr agus gortaíodh go leor daoine eile.  Scriosadh cuid de bhloc árasán agus stáisiún peitril in aice láimhe.

Tagairtí 
Bailte i gContae Dhún na nGall
South Park: Bigger, Longer & Uncut

Scannán is ea South Park: Bigger, Longer & Uncut (1999) atá bunaithe ar an tsraith teilifíse leis an ainm céanna; South Park.

Carachtair

Príomhpháirteanna 
 Trey Parker - Stan Marsh, Eric Cartman, Satan, Clyde Donovan, Mr. Garrison, Phillip, Randy Marsh, Mr. Mackey, Ned Gerblanski, Ginearál, Tom (iriseoir), Ambasadóir Ceanadach, Gregory, Mole, Bill Clinton, srl.
 Matt Stone - Kyle Broflovski, Kenny McCormick, Saddam Hussein, Terrance, Big Gay Al, Jimbo Kearn, Gerald Broflovski, Bill Gates, srl.
 Mary Kay Bergman - Liane Cartman, Sheila Broflovski, Carol McCormick, Sharon Marsh, Wendy Testaburger, Shelly Marsh, srl
 Isaac Hayes - Chef
 Jesse Howell, Anthony Cross-Thomas, Franchesca Clifford - Ike Broflovski

Guthanna eile 
 George Clooney - Dr. Gouache
 Brent Spiner - Conan O'Brien
 Minnie Driver - Brooke Shields
 Dave Foley - Baldwins
 Eric Idle - Dr. Vosknocker
 Howard McGillin - Gregory
 Mike Judge - Slan a Kenny 
 James Hetfield - Amhránaí ("Hell Isn't Good")

Naisc sheachtracha 
 IMDB

Tagairtí 

Scannáin Béarla
Scannáin 1999
Scannáin beochana 1999
Scannáin Mheiriceánacha
Eric Idle

Is aisteoir, scríbhneoir, amhránaí agus fuirseoir Sasanach é Eric Idle. Bhain sé clú agus cáil amach mar bhall d'fhoireann Monty Python.

Saol roimh Python 
Rugadh Idle i gContae Durham, Sasana ar an 29ú Márta 1943, mac Nora Barron (Sanderson) agus Ernest Idle. Fuair Ernest bás ar an 24ú Nollaig 1945. Nuair a bhí Idle seacht mbliana d'aois, thosaigh sé ag freastal ar Royal Wolverhampton School mar scoláire cónaithe.

Tar éis a thréimhse i Royal Wolverhampton, chuaigh Idle go dtí Pembroke College, Cambridge University, áit a rinne sé staidéar ar an mBéarla. Thug Uachtarán Cambridge Footlights cuireadh dó a bheith páirteach san eagraíocht. D'éirigh sé ina Uachtarán féin i 1965.

D'obair sé ar an clár grinn Do Not Adjust Your Set sa tréimhse 1965-67 le Michael Palin agus Terry Jones. Bhí Terry Gilliam ag obair ar an clár freisin.

Tréimhse Monty Python

Saol tar éis Python

Tagairtí 

Fuirseoirí Sasanacha
Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1943
Daoine beo
Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair

Amhrán Éireannach leis an gceoltóir Proinsias Ó Maonaigh is ea "Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair". Scríobh Ó Maonaigh an t-amhrán faoina bhaile dúchais, Gaoth Dobhair i gContae Dhún na nGall.

Liricí 
Céad slán ag sléibhte maorga chontae Dhún na nGall
Agus dhá chéad slán ag an Earagal árd, ina stua(í) os cionn caor 's call
Nuair a ghluais mise thart le loch Dhún Lúich, go ciún sa ghleann ina luí
I mo dhiaidh bhí Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair,
is beag nár bhris mo chroí.

Ag taisteal dom amach tríd chnoic Ghleann Domhain, 's an Mhucais ar mo chúl
Ní miste domh 'rá le brón 's le crá, ghur fhreasach a shíl mise súil
Go 'Meiriceá siar, a bhí mo thriall, i bhfad thar an fharraige mhór
D'fhág mé slán ar feadh seal ag Dún na nGall, 
's ag Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair.

Níorbh é mo mhiansa imeacht ariamh ó mo thír bheag dhílis féin
Ach trom lámh Gall, le cluain 's le feall, a thiomáin mé i gnéill
B'é rún mo chroíse pilleadh arís, nuair a dhéanfainn beagán stór
'S deireadh mo shaoil a chaitheamh lem ghaoil, 
fá Ghleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair.

Slán, slán go fóill a Dhún na nGall, a chontae shéimh gan smál
'S do d'fheara bréa in am an ghá, nár umhlaigh riamh roimh Ghall
Tá áit i mo chroí do gach fear a gach mnaoi, 's gach páiste beag agus mór
Áta beo go buan, gan bhuairt gan ghruaim, 
fá Ghleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair.

Naisc sheachtracha 
"Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair" ar ''IrishSongs.com

Amhráin Éireannacha
An tUltach

B'é An tUltach iris oifigiúil Chomhaltais Uladh. Bunaíodh an iris sa bhliain 1924. B'é An tUltach an iris is sine atá ann as Gaeilge ag bpointe amháin.

Foilsíodh an t-eagrán deiridh de An tUltach mí Aibreáin sa bhliain 2018. 

Scéim cham chun airgead a shaothrú atá ar shuíomh idirlín na hirise i láthair na huaire (2020). Is féidir síntiús a ghlacadh léi inniu ach níl an cartlann ar fáil. Ach bhí deontas thart ar £30,000 faighte ag na feidhmeannaigh leis an saibhreas millteanach atá carntha thar chéad bliain a chur ar fáil go digiteach don phobal.

Stair 
Bunaíodh An tUltach sa mbliain 1924 agus foilsíodh ar bhonn míosúil é ó shin. Bhí sé ar cheann de na hirisí is rathúla i saol na Gaeilge agus cé is moite de An Timire ba í an iris is faide i gcló. Bhí maoiniú rialta á fháil ag an iris ó Fhoras na Gaeilge go dtí go ndearnadh athstruchtúrú ar an múnla maoinithe d’fhoilseacháin Ghaeilge in 2013.

Ba ag braith ar airgead ó fhoinsí éagsúla a bhí An tUltach ó 2013 go dtí 2018..., Comhairle Ealaíon Thuaisceart Éireann, Conradh na Gaeilge, ranna rialtais Thuaidh agus Theas, fógróirí agus síntiúsóirí ina measc.

Féach freisin 

 antultach.com
 antultach.wordpress.com/

Tagairtí 

Irisí Gaeilge
Cúige Uladh
Bruce Almighty

Scannán ón bhlian 2003 is ea Bruce Almighty.

Carachtair

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil

Tagairtí 

Scannáin Béarla
Bruce Almighty
Scannáin Mheiriceánacha
Teletubbies

Clár teilifíse do leanaí de chuid an BBC is ea Teletubbies. Is iad Tinky Winky, Dipsy, Laa-Laa agus Po príomh-charachtair na sraithe. Craoladh an tsraith sna blianta 1997–2001 as Béarla, agus tiontaíodh an clár go teangacha éagsúla eile chomh maith, lena n-áirítear an Ghaeilge. Thosaigh sraith nua Teletubbies ag craoladh ar an 9 Samhain, 2015.

Carachtair 
 Tinky Winky - Dave Thompson, Mark Heenehan, agus Simon Shelton, an Teletubby corcra
 Dipsy - John Simmit, an Teletubby glas
 Laa-Laa - Nikki Smedley, an Teletubby buí
 Po - Pui Fan Lee, an Teletubby dearg
 Leanbán Grian - Jessica Smith, an ghrian sa spéir le aghaidh leanbh. An gáire nuair a dhéanann Teletubbies rud éigin cosúil le rince nó a thagann os a chionn.
 Nuu-Nuu - Cineál folúsghlantóra a dhéananns glantóireacht do na Teletubbies agus a shúnn suas a gcuid bia agus bréagán uaireanta.

Teangacha Eile 
 Araibis - تيليتابيز (Tylytạbyz)
 Breatnais - Teletybis
 Bulgáiris - Телетъбис (Teletŭbis)
 Cóiréis - 꼬꼬마 텔레토비 (Kkokkoma Telretobi)
 Eabhrais - טלטאביז (Teletabyz)
 Fhraincis - Les Télétubbies'''
 Fionlainnis - Teletapit Gréigis - Τελετάμπις Hiondúis - टॅलीटबीज़ (Ṭēlēṭyuvija)
 Íoslainnis - Stubbarnir (Stubs)
 Polainnis - Teletubisie Rúisis - Телепузики (Telepuziki)
 Seapáinis - テレタビーズ (Teretabīzu)
 Seoirsis - ტელეღიპუცები (Tʼeleghipʼutsebi)
 Tamailis - டெலிடபீசு (Ṭeliṭapīcu)
 Téalainnis : เทเลทับบีส์ (The le thạb bīes)
 Tsieneg - 天線寶寶'' (tiānxiànbǎobǎo)

Naisc sheachtracha 
 (Béarla) Iris Láithreán Gréasáin (Ríocht Aontaithe)
 (Béarla) Iris Láithreán Gréasáin (Stáit Aontaithe)

Tagairtí 

Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1997
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2001
Cláir Teilifíse na Breataine
Cláir do pháistí
Albert Speer

Ba ailtire agus ball de Páirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine é Albert Speer, a rugadh i Mannheim ar an 19 Márta 1905.

Saol 
Chuala Speer óráid ó Adolf Hitler i Mí Eanáir 1931, agus chuaigh sé isteach sa NSDAP tar éis sin.  & aire cogaidh 

I rith an Dara Cogadh Domhanda, bhí sé ina bhall den réimeas barbartha Naitsíoch. Ar an 8 Feabhra 1942, ceapadh Speer ina Aire Cogaidh. Tháinig méadú ar an táirgiúlacht de bharr. Ach chnuasaigh na Naitsithe cabhair dóibh féin ar an sclábhaíocht. Bhí sé páirteach ann dá dheoin féin, is cosúil

I dtriall Nürnberg, gearradh fiche bliain ar Speer, fiche bliain a chaith sé sa phríosún Spandau i mBeirlín.

Scríobh Speer dhá leabhair i Spandau, Inside the Third Reich agus Spandau Diaries.  Bhí Speer buartha faoin trioblóid a tharraing sé, agus bhí aiféala air, is cosúil. 

Scaoileadh amach as an bpríosún é ar an 1 Deireadh Fómhair 1966.

Fuair Speer bás de bharr stróc i Londain sa bhliain 1981. Bhí sé lena ghrá geal, bean óg, in óstán i Londain . agus a bhean a raibh sé pósta uirthi le 40 bliain fós ina cónaí i Heidelberg.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1905
Básanna i 1981
Ailtirí Gearmánacha
Daoine Gearmánacha
Whitney Houston

Ba cheoltóir popcheoil í Whitney Elizabeth Houston (9 Lúnasa 1963, Newark, New Jersey, Stáit Aontaithe Mheiriceá - 11 Feabhra 2012, Beverly Hills, California). Bhí clú is cáil ar a guth láidir. 

Is é "I Will Always Love" ceann de na hamhráin is rathúla a bhí ag Whitney, a bhí sa scannán The Bodyguard (1992). 

Phós sí Bobby Brown ar an 18 Iúil 1992. Bliain ina dhiaidh sin, tháinig a hiníon, Bobbi Kristina Houston Brown, ar an saol. Fuair siad colscaradh sa bhliain 2006. 

Fuair Houston bás ar an 11 Feabhra 2012.

Dioscliosta

Albaim stiúideo 
 1985: Whitney Houston
 1987: Whitney
 1990: I'm Your Baby Tonight
 1998: My Love Is Your Love
 2002: Just Whitney
 2003: One Wish: The Holiday Album
 2009: I Look to You

Albaim beo 
 2014: Whitney Houston Live: Her Greatest Performances

Fuaimriain 
 1992: The Bodyguard
 1995: Waiting to Exhale
 1996: The Preacher's Wife

Bailiúcháin 
 2000: Whitney: The Greatest Hits
 2001: Love, Whitney
 2004: Artist Collection: Whitney Houston
 2007: The Ultimate Collection
 2012:  Will Always Love You: The Best of Whitney Houston
 2014: Whitney Houston Live: Her Greatest Performances

Físeáin/DVDanna 
 1991: Welcome Home Heroes with Whitney Houston
 1997: Classic Whitney Concert
 1999: VH1 Divas Live '99
 2000: The Greatest Hits
 2000: Fine
 2002: Whatchulookinat Video/Whatchulookinat Behind-the-Scenes Footage/Love to Infinity Megamix Video
 2004: Artist Collection: Whitney Houston

Nasc seachtrach 
 Suíomh oifigiúil

Tagairtí 

Popcheoltóirí Meiriceánacha
Daoine as New Jersey
Daoine a rugadh i 1963
Básanna in 2012
Barbra Streisand

Is ceoltóir pop agus ban-aisteoir Hollywood í Barbra Joan Streisand (24 Aibreán, 1942, Brooklyn, Nua-Eabhrac, na Stáit Aontaithe). 

Dar le RIAA, is í Streisand duine de na ceoltóirí is rathúla ar an domhan, le níos mó ná 150 milliúin albaim díolta aici. Tá Tony, Grammy, Emmy agus Oscar bainte aici, éacht a tharlaíonn go h-an annamh. 

Thosaigh sí a réim trí bheith ag canadh i gclubanna oíche agus amharclanna Broadway go luath sna seascaidí. Tar éis di bheith ina haoi ar roinnt cláir teilifíse, shínigh sí le Columbia Records, agus foilsíodh an chéad albam uaithi, 'The Barbara Streisand Album' (Albam Barbara Streisand) i 1963. Bhuaigh an t-albam dhá Ghradam Grammy, Grammy na Bliana san áireamh.  

Ag deireadh na seascaidí, agus í faoi lánréim mar amhránaí, bhog sí i dtreo na scannánaíochta. Bhí sí ina réalt sa scannán Funny Girls, a bhí gáir mór leis, agus bhuaigh sí Gradam an Acadaimh dá ról ann. Le scaoileadh 'Yentl' (1983) tharla sé gurb í an chéad bhean chun scannán ó stiudeo mór a scríobh, a dhéanamh, a stiúriú agus a bheith ina príomhaisteoir ann.  

I measc a duaiseanna éagsúla tá dhá Ghradam Acadaimh, deich nGradam Grammy, cúig Ghradam Emmy, ceithre Ghradam Peabody, Bonn na Saoirse agus naoi Golden Globes.

Saol

Luathshaol 
Rugadh í i mBrooklyn i Nua-Eabhrac ar an 24 Aibreán 1942, iníon Diana agus Emanuel Streisand. Ba soprano í a máthair ina hóige féin agus smaoinigh sí ar ghairm bheatha mar soprano ach thosaigh sí ag obair mar rúnaí scoile. Ba mhúinteoir meánscoile é a hathair sa scoil chéanna, agus b'shin an áit ar chas siad ar a chéile. Ba Ghiúdaigh iad an bheirt acu. B'as an Pholainn clann a máthar, agus b'as Impíreacht na Rúise clann a athair, ina raibh a seanathair ina cantor. 

I 1943, nuair nach raibh sí ach aon bhliain d'aois, fuair a hathair bás de bharr thaom apaipléise agus é 34 bliana d'aois. D'fhulaing a clann faoin mbochtaineacht dá thoradh sin agus iad ag streachailt go mór lena gcuid billí. 

Thosaigh sí a cuid oideachais i Yeshiva (Scoil Ghíudach) i mBrooklyn nuair a bhí sí cúig bliana d'aois. D'fhreastail sí ar Public School 89 agus Erasmus High School ina dhiaidh sin, áit ar chan sí sa chóir le dalta eile, Neil Diamond. Chríochnaigh sí ar scoil agus í sé bliana déag d'aois agus go haicearrach ina dhiaidh sin, thosaigh ag obair mar amhránaí i gclub oíche.

Scannáin 
 1968 Funny Girl
 1969 Hello, Dolly!
 1970 On a Clear Day You Can See Forever
 1970 The Owl And The Pussycat
 1972 What's Up Doc?
 1972 Up the Sandbox
 1973 The Way We Were
 1974 For Pete's Sake
 1975 Funny Lady
 1976 A Star Is Born
 1979 The Main Event
 1981 All Night Long
 1983 Yentl
 1987 Nuts
 1991 The Prince of Tides
 1996 The Mirror Has Two Faces
 2004 Meet the Fockers

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil

Tagairtí 

Popcheoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1942
Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Daoine as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Daoine beo
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Colm Ó Ruairc

Fear spóirt agus láithreoir teilifíse Éireannach is ea Colm Ó Ruairc (Béarla: Colm O'Rourke; rugadh in Achadh an Mheasa, Contae Liatroma é ar an 31 Lúnasa 1957). Bhí gairmréim rathúil aige mar pheileadóir le foireann idir-chontae na Mí ar feadh scór bliain idir 1975 agus 1995. Nuair a d'éirigh sé as imirt sa bhliain 1995, bhí dhá bhonn buaite aige i gCraobh na hÉireann, cúig bhonn i gCraobh Laighean agus trí ghradam Sárimreoir. 

Is múinteoir scoile é, agus bíonn sé le feiceáil mar aoi agus tráchtaire ar an gclár spóirt The Sunday Game.

Tagairtí 

Peileadóirí na Mí
Daoine as Contae Liatroma
Daoine as Contae na Mí
Daoine a rugadh i 1957
Daoine beo
Seosamh Ó Cuana

Is iar-imreoir iomána mór le rá é Seosamh Ó Cuana (Béarla: Joe Cooney) a bhain cáil agus rath amach ina thosaí le foireann idirchontae na Gaillimhe agus a chlub Na Sáirséalaigh. Maítear go bhfuil sé ar dhuine de na hiománaithe ab fhearr riamh i stair iománaíochta na Gaillimhe.

Tagairtí 

Iománaithe na Gaillimhe
Daoine as Contae na Gaillimhe
Daoine a rugadh i 1965
Daoine beo
Seán Bán Breathnach

Láithreoir raidió agus teilifíse is ea Seán Bán Breathnach, nó SBB mar atá aithne air chomh maith, a chraolann don chuid is mó trí mheán na Gaeilge. As Indreabhán i gContae na Gaillimhe dó, bíonn sé le cloisteáil agus le feiceáil ar na stáisiúin RTÉ, Raidió na Gaeltachta agus TG4.

Gairm 
Is ag casadh ceirníní ar an gclár Popseó na Máirte ar Radio Éireann a thosaigh Seán Bán ar an gcéad lá d’Aibreán 1969.  

Ní raibh sé ach naoi mbliana déag d'aois nuair a thosaigh sé ag cur a chéad chlár teilifíse Imeall i láthair, clár ceoil dátheangach. Agus bhí sé le feiceáil don chéad uair ar an scáileán mór i 1975 leis an dráma Caoineadh Airt Uí Laoire (Bob Quinn) sa phríomhról mar Art Ó Laoire.  

Idir 1976 agus 1982, chuir sé SBB ina Shuí i láthair ar an teilifís le Gráinne Uí Maitiú ("Gráinne Gleoite").

Tá níos mó aithne air sa lá inniu mar tráchtaire agus aoi ar chláir spóirt, ar Raidió na Gaeltachta agus ar TG4 ach go háirithe. is mó aithne atá air don chraoltóireacht spóirt. Ba é agus Mártan Ó Ciardha a thosaigh an clár Spórt an tSathairn ar Raidió na Gaeltachta sna 1980idí. 

Sa bhliain 2021, bhí gradam saoil ag Cumann Lúthchleas Gael bronnta ar an gcraoltóir, mar chuid de Ghradaim MacNamee 2020, gradaim chumarsáide na heagraíochta.

Féach freisin 

 Láithreoirí raidió Éireannacha

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1949
Daoine as Contae na Gaillimhe
Daoine beo
Láithreoirí raidió Éireannacha
Breathnach, Seán Bán
Domhnach Mór (Contae Chorcaí)

Baile fearainn agus paróiste i gContae Chorcaí is ea Domhnach Mór.

Bailte i gContae Chorcaí
Witold Gombrowicz

Scríbhneoir nua-aimseartha ón bPolainn ab ea Witold Marian Gombrowicz. Rugadh i Małoszyce in aice le hOpatów é ar an 4 Lúnasa 1904, agus shíothlaigh sé i Vence san Fhrainc ar an 24 Iúil 1969, sa teach céanna, Villa Robemond inar cailleadh an scríbhneoir Sasanach D.H. Lawrence naoi mbliana déag is fiche roimhe sin.  Chuir údarás na Polainne cosc iomlán ar a shaothar litríochta.

Saol 
Rinne Gombrowicz staidéar ar an dlí i Vársá. 

Chuaigh sé i mbun pinn, agus d'fhoilsigh sé an chéad bhailiúchán gearrscéalta sa bhliain 1933. Cúig bliana ina dhiaidh sin, tháinig an chéad úrscéal i gcló - Ferdydurke. Scéal meafarach a bhí ann, agus Gombrowicz ag tabhairt leideanna áirithe faoi homaighnéasacht an scríbhneora - i dtús an úrscéil, caithfidh laoch an úrscéil, Józio, filleadh ar an meánscoil, toisc nach bhfuil sé pósta go fóill, cé gur shlánaigh sé tríocha bliain d'aois cheana féin. 

Go gairid roimh ionsaí na dtrúpaí Gearmánacha ar an bPolainn sa bhliain 1939, chuaigh Gombrowicz ar bhord loinge a thug go dtí an Airgintín é. B'éigean dó fanacht thall ansin, agus ba mhinic a bhí sé ar an mblár fholamh i rith bhlianta an chogaidh. D'fhoghlaim sé Spáinnis agus d'fhoilsigh sé leagan Spáinnise den úrscéal úd Ferdydurke, a d'aistrigh sé féin le cuidiú ó chairde áitiúla. 

Chaith Gombrowicz tréimhsí fada i bPáras. Sa bhliain 1950, d'éirigh leis teacht i dteagmháil le Kultura, iris na bPolannach i bPáras, agus bhí Jerzy Giedroyc, eagarthóir Kultura, sásta saothair le Gombrowicz a chur i gcló. Sa bhliain 1953, d'fhoilsigh Giedroyc úrscéal nua le Gombrowicz, Trans-Atlantyk, a thug cur síos fantaisíochta ar thuras an scríbhneora go dtí an Airgintín sa bhliain 1939. 

Sna seascaidí, d'fhoilsigh Gombrowicz cúpla úrscéal eile, go háirithe Pornografia ("Pornagrafaíocht"). Níl pornagrafaíocht ar bith i gceist leis an gceann seo - níl ann go bunúsach ach cineál scéinséir a bhfuil a imeachtaí ag titim amach sa Pholainn le linn an Dara Cogadh Domhanda - cé nach raibh cur amach ar bith ag Gombrowicz ar an saol a bhí ag na Polannaigh sa tír san am sin.

Déghnéasach ba ea Gombrowicz b'fhéidir. Bhuail sé le Rita Labrosse sa bhliain 1963 agus pósadh iad ar 21 Nollaig 1968.

Sna blianta 1953-1969, scríobh Gombrowicz dialann i stíl liteartha, agus foilsíodh an dialann (nó Dziennik) seo faoi chlúdach leabhair i ndiaidh a bháis. 

Bhí asma agus  so-ghabháltacht i leith galair riospráide ag cur as dó agus d''éag sé ar 24 Iúil 1969, in aois 64 dó.

Leabhair

 Ewa M. Thompson, "Witold Gombrowicz" (Boston: Hall, 1979), ISBN 0-8057-6351-1

Naisc sheachtracha 

Suíomh gombrowicz.net
Culture.pl Profiles: Witold Gombrowicz
Cartlann Witold Gombrowicz

Tagairtí 

Scríbhneoirí Polannacha
Daoine a rugadh i 1904
Básanna i 1969
Príomhach

Tá príomhach (Laidin: príomh, sa chéad áit) ionadaitheach d'ord sna mamaigh plainteacha. De réir rangaithe fíliginitigh na linne seo, baineann na príomhaigh le na Euarchontoglires. 

Roinntear na príomhaigh, go traidisiúnta, ina dhá ghrúpaí, sé sin na strepsirrhiniens agus na haplorrhiniens, sé sin, rannóg na moncaithe, ina bhfuil an géineas Homo (nó an duine) agus na Hominidae (nó homainidí).

Saintréithe 
Dealraíonn ainm na bPríomhach sa deichiú eagrán den leabhar 'Systema Naturae', le Carl von Linné, obair mhór a rinne iarracht ar na speicis beo a rangú de réir a bhfogasachtí fiseolaíocha.

De réir Linné, áirítear an duine agus speicis d'ainmhithe eile sna Príomhaigh. Go beacht, tá sé roinnte i gceithre speiceas: 
Homo , Simia (moncaithe), Lemur, agus Vespertilio (sciatháin leathair). Níos déanaí ar aghaidh, rinneadh athbhreithniúchán ar rangú Linné, agus anois níl na sciatháin leathair istigh ann níos mó, ach tá an t-ainm príomhach fágtha.

De ghnáth, is é príomhthréith na bpríomhach ná an saol foraoise, ingne láimhe agus ladhracha, inniúlacht ar ghreamú le ordóga freasúracha, ardcheannasach na céadfa radhairce (an radharc steiréascópach) ar chéadfa an bholaidh a bhíonn ina chóras céadfach ceannasach i dtromlach na mamach. Cuirtear ar aghaidh go bhfuil intinn níos 
forbartha ag na príomhaigh, ná mórchuid na mamach eile, ach níl cruthúnas ann go bhfuil seo fíor i gcás ollteaghlaigh na Hominoidea.

Athraíonn méid na bpríomhach ó 13 cm ( léamar luchach, Microcebus murinus) agus 175 cm, agus an mhais ó 100 g go 275 kg
(goraille,Gorilla gorilla).
 Logaill na súl dírithe chun tosaigh, ag ceadú amhairc dhéshúiligh.
 Forbairt maothán cúlphlaice na hinchinne.
 Bíonn an ga agus an ulna iontach soghluaisteach, agus gluaiseachtaí sofaisticiúla sna láimhe. 
 Ceadaíonn na méara agus an t-ordóg fhreastúrach greamú a éascú.
 Glacann ingne réidhe áit na gcrúb i dtromlach na speiceas.

Gnáthóg agus Dáileadh 
Mórchuid na bpríomhach is i gcrainn a bhíonn cónaí orthu. Bíonn cuid de na speiceas ina n-ainmhithe páirt-talún, mar atá na babúin agus na Moncaithe Patas, agus tá roinnt speiceas ina n-ainmhithe lán-talún, mar atá na Gelada agus an Duine.

Naisc sheachtracha 
 Phylogénie des primates 
 Historique de la taxonomie des primates 

Príomhaigh
Mamaigh
Beannchar, Co. Uíbh Fháilí

Baile in Éirinn is ea Beannchar. Tá sé suite ar bhruach na Sionainne in iarthar Chontae Uíbh Fhailí i gCúige Laighean. De réir an daonáirimh, bhí timpeall is 1600 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Droichead na Sionainne

Baile in Éirinn is ea Droichead na Sionainne. Tá sé suite ar bhruach na Sionainne in iarthar Chontae Uíbh Fhailí i gCúige Laighean. Tá timpeall is 600 duine ina gcónaí ann.

Bailte i gContae Uíbh Fhailí
An Féar Bán

Baile in Éirinn is ea an Féar Bán. Tá sé suite idir Biorra agus Áth Luain i gChontae Uíbh Fhailí i gCúige Laighean. Tá timpeall is 800 duine ina gcónaí ann.

Spórt 
Is é Ferbane GAA an club GAA áitiúil.
Bhí Sean, Brendan & Michael Lowry (deartháireacha) páirt den foireann a bhuaigh an Uile-Éireann sa bhliain 1982.

Iompar 
D'oscail stáisiún iarnród sa bhaile sa bhliain 1884 ach dhún siad é ar an 1 Eanáir 1963.

Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Raithean

Baile in Éirinn is ea Raithean. Tá sé suite i ngar do Thulach Mhór i gContae Uíbh Fhailí i gCúige Laighean.

Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Cill Dalua

Baile in Éirinn is ea Cill Dalua. Tá sé suite in iarthar na tíre i gContae an Chláir i gCúige Mumhan. Bhí 1035 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006, de réir an daonáirimh.

Bailte i gContae an Chláir
Pollach

Sráidbhaile in Éirinn is ea Pollach. Tá sé suite idir Tulach Mhór agus an Féar Bán i gContae Uíbh Fhailí i gCúige Laighean. Is í Tulach Mhór an baile is gaire do Phollach. Tá timpeall is 800 duine ina gcónaí ann (2011).

Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Antóin de Brún

Duine spóirt Éireannach is ea Antóin de Brún, nó Tony Browne mar atá aithne níos fearr air as Béarla. Is iománaí rathúil é a imríonn leis a chumann áitiúil Cnoc Sióin i gContae Phort Láirge agus le foireann idir-chontae Phort Láirge. 

Tá trí ghradam All-Star buaite aige, agus roghnaíodh é mar Iománaí na Bliana don bhliain 1998.

Tagairtí 

Iománaithe Phort Láirge
Daoine as Contae Phort Láirge
Daoine a rugadh i 1973
Daoine beo
Mainistir Eimhín

Baile in Éirinn is ea Mainistir Eimhín. Tá an baile suite i gContae Chill Dara i gCúige Laighean. De réir an daonáirimh bhí 3017 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006. Is iomaí droichead atá sa bhaile agus tá an Chanáil Mhór ann freisin. Mar sin, tugtar 'an Veinéis Éireannach' ar Mhainistir Eimhín uaireanta.

Bailte i gContae Chill Dara
Grace Kelly

Ban-aisteoir Meiriceánach agus réalta faisin ba ea Gráinne Pádraigín Ní Cheallaigh, nó níos déanaí Gráinne, Banphrionsa Mhonacó, de phór Éireannach  (12 Samhain, 1929 – 14 Meán Fómhair, 1982).

Saol 
Tháinig seanathair Grace as Baile Uí Fhiacháin, i gContae Mhaigh Eo.  

Sna 1950idí, d'oibrigh Kelly ar an stáitse agus i scannáin de chuid Hollywood. Sa bhliain 1955, bhí Oscar bronnta uirthi as a páirt in The Country Girl, agus í i mbarr a réime gairmiúla.   

Sa bhliain chéanna, d’eagraigh Paris Match deis fótagrafaíochta leis an bPrionsa Rainier ag an bPálás Ríoga in Monte Carlo. Níor aontaigh an bheirt a bhí i gceist leis ach go drogallach, is cosúil. Níor thúisce le chéile iad ná go raibh siad pósta

Rinne an Phrionsa Rainier aistear chuig na Stáit Aontaithe i mí na Nollag – ar chúiseanna leighis, mar dhea – inar chaith sé an Nollaig le muintir Uí Cheallaigh agus inar iarr sé ar Grace é a phósadh. Ansin d'fhill Grace go Monacó san earrach dár gcionn chun pósadh. Phós sí Prionsa Mhonacó, Rainier III, ar 19 Aibreán 1956 agus d'fhág sí Hollywood. 

Chaith Grace Kelly an chuid eile dá saol i Monacó. 

Bhí triúr páiste ag Grace Kelly: an prionsa Albert agus na banphrionsaí Caroline agus Stéphanie.

Fuair Grace Kelly bás de bharr stróc agus í ag tiomáint, ar an 14 Meán Fómhair 1982.

Grace in Éirinn 

Bhí Grace Kelly an-mhórtasach as a dúchas Éireannach. Mar shampls bhunaigh sí leabharlann Éireannach.  Thug sí cúpla cuairt ar Éireann sna 1960dí agus na 1970idí (thug  an Lánúin Ríoga cuairt stáit ar Éirinn don chéad uair sa bhliain 1961).

Chabhraigh Grace Kelly go mór saol an fhaisin in ÉIrinn a chur chun cinn nuair a chaith sí geansaí Árann i bpictiúir di féin faoi theas na gréine ar luamh ar an Meánmhuir, pictiúr a bhí ar chlúdach na hirise Vogue i lár na 1950idí.

Tionchar 

Chuir an AFI (Institiúid Scannáin Mheiriceá) Kelly in airde ag #13 i measc na mbanréaltaí scannáin is fearr a bhí ann riamh.

Tháinig mac le Grace Kelly, Ailbhe II (Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi), i gcomharbas ar a athair Rainier III sa bhliain 2005.

Scannáin 

 1951 : Fourteen Hours
 1952 : High Noon
 1953 : Mogambo
 1954 : Dial M for Murder
 1954 : Green Fire
1954 : Rear Window
 1954 : The Country Girl
 1954 : The Bridges at Toko-Ri
 1955 : To Catch a Thief
 1956 : The Swan 
 1956 : High Society

Naisc 
 Suíomh oifigiúil

Tagairtí 

Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1929
Básanna i 1982
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Katharine Hepburn

Ban-aisteoir Meiriceánach ab ea Katharine Houghton Hepburn (12 Bealtaine, 1907 - 29 Meitheamh, 2003).  Bhí níos mó gradam Oscar bainte amach ag Hepburn ná aon aisteoir eile. Bhí seasca bliain caite aici ar an scáileán mór agus clú agus cáil uirthi dá bharr a pearsantacht láidir.

Saol 
Mar pháiste bhí sí ina cónaí i Connecticut, agus thosaigh sí ag aisteoireacht nuair a bhí sí ag freastal ar an ollscoil. 

Tar éis treimshe a chaitheamh ar an stáitse, d'éirigh léi Gradaim an Acadaimh a bhaint amach dá ról ina tríú phictúir "Morning Glory" sa bhliain 1933. Ach foraor, tar éis é seo, níor éirigh rómhaith lena scannáin ar feadh tamaill. Ach bean cliste a bhí inti, agus nuair a cheannaigh sí The Philadelphia Story díol siad é ar an gcoinníoll go raibh sí chun a bheith mar an bpríomhaisteoir sa scannán. D'éirigh thar barr leis an scannán, agus rinneadh ceolchoirm as (an scannán High Society).

Bhuaigh sí trí Oscar eile le haghaidh Guess Who's Coming to Dinner (1967), The Lion in Winter (1968) agus On Golden Pond (1981). 

Thosaigh sí ag déanamh scannáin teilifíse sna 70dí, agus lean sí a dhéanamh iad go dtí a blianta deireanacha. Rinne sí a scannán deireanach sa bhliain 1994.

Bás 
Tar éis treimshe gan obair agus lena sláinte ag ísliú, fuair Hepburn bás i 2003 in aois 96 di. Bhuaigh Cate Blanchett Gradaim an Acadaimh dá bharr a ról mar Katharine Hepburn sa scannán The Aviator, faoi saol Howard Hughes (Leonardo DiCaprio).

Scannánliosta

Naisc 
 Katharine Hepburn ag IMDB.com

Tagairtí 

Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1907
Básanna in 2003
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Vincent Auriol

B'é Jules-Vincent Auriol (27 Lúnasa 1884 - 1 Eanáir 1966) Uachtarán na Fraince idir 1947 agus 1954.

Auriol, Vincent
Auriol, Vincent
Auriol, Vincent
Bella Swan

Is carachtar ficseanúil í Isabella "Bella" Marie Swan (13 Meán Fómhair, 1987 a rugadh í) sa sraith leabhar Twilight.

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 
 Stephenie Meyer - Suíomh oifigiúil

Carachtair i Twilight
Carachtair fhicseanúla
Jorge Luis Borges

Scríbhneoir scéalta fantaisíochta ón Airgintín ab ea Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo, nó Jorge Luis Borges ( audio), mar a shínigh sé a chuid scéalta. Tháinig sé chun saoil i mBuenos Aires ar an 24 Lúnasa 1899, agus cailleadh sa Ghinéiv é ar an 14 Meitheamh 1986. Tógadh go dátheangach é le Béarla agus le Spáinnis araon. Sa bhliain 1914, d'aistrigh an teaghlach go dtí an Eilvéis, agus chuaigh sé ar scoil ansin. Ina dhiaidh sin, thug siad turas ar fud na Spáinne. D'fhill Borges go dtí an Airgintín sa bhliain 1921, agus ansin, thosaigh sé ag scríobh. Tháinig an chéad chúpla scéal leis i gcló ar irisí de chuid lucht leanúna an osréalachais. Chuaigh sé le leabharlannaíocht mar shlí bheatha. Nuair a tháinig Juan Perón i gcumhacht san Airgintín, b'éigean do Borges post an leabharlannaí a fhágáil agus cur suas le géarleanúint pholaitiúil. Bhí sé ábalta, áfach, léachtanna a thabhairt go poiblí.

Nuair a bhí sé ag druidim chun cnagaoise, chaill sé radharc a shúl de dheasca galar oidhreachtúil. Sa bhliain 1955, ceapadh ina stiúrthóir ar Leabharlann Náisiúnta na hAirgintíne é, agus rinneadh Ollamh le Litríocht de in Ollscoil Buenos Aires. Sa bhliain 1961, bhain sé amach clú agus cáil ar fud an domhain, nuair a bronnadh Prix Formentor, duais idirnáisiúnta na bhfoilsitheoirí, air. Ansin, cuireadh a lán teangacha ar a chuid saothar, agus foilsíodh iad sna Stáit Aontaithe agus ar fud na hEorpa.

Daoine a rugadh i 1899
Básanna i 1986
Scríbhneoirí Airgintíneacha
Edward Cullen (Twilight)

Is carachtar cumtha é Edward Cullen (20 Meitheamh, 1901 a rugadh é) sa sraith leabhar Twilight.

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 
 Stephenie Meyer - Suíomh oifigiúil

Carachtair i Twilight
Carachtair cumtha
Clint Eastwood

Is aisteoir agus stiúrthóir scannáin é Clint Eastwood a rugadh ar an 31 Bealtaine 1930) agus a bhfuil an clú is mó air mar gheall ar a charachtar íocónach sa scannán Dirty Harry.

Scannáin stiúrtha ag Eastwood 
 Piano Blues (2004) 
 Million Dollar Baby (2004) 
 Mystic River (2003) 
 Blood Work (2002) 
 Space Cowboys (2000) 
 True Crime (1999) 
 Midnight in the Garden of Good and Evil (1997) 
 Absolute Power (1997) 
 The Bridges of Madison County (1995) 
 A Perfect World (1993) 
 Unforgiven (1992) 
 The Rookie (1990) 
 White Hunter, Black Heart (1990) 
 Bird (1988) 
 Heartbreak Ridge (1986) 
 Pale Rider (1985) 
 Sudden Impact (1983) 
 Firefox (1982) 
 Honkytonk Man (1982) 
 Bronco Billy (1980) 
 The Gauntlet (1977) 
 The Outlaw Josey Wales (1976) 
 The Eiger Sanction (1975) 
 Breezy (1973) 
 High Plains Drifter (1973) 
 Play Misty for Me (1971)

Naisc 
 Clint Eastwood ar IMDB.com

Aisteoirí Meiriceánacha
Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1930
Daoine beo
Daoine as San Francisco
Grúinse

Is éard atá i gceist le grúinse (nó uaireanta feictear an téarma Fuaim Seattle sna meáin) ná fothsheánra rac-malartaigh a tháinig ar an bhfód i lár na 1980idí sa stát Washington in iarthuaisceart Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus an réigiún mórthimpeall Seattle ach go háirithe. Meascann grúinse fuaimeanna ó phunc-rac, miotal trom agus rac neamhspleách le chéile, chun stíl nua a chruthú atá lán le giotáir troma agus a bhraitheann go mór ar an gcodarsnacht a chruthaítear le hathruithe tobann sa cheol. De ghnáth, bíonn frustrachas agus fuarchúis le cloisteáil sna liricí.

Thosaigh grúinse ag forbairt timpeall Sub Pop, lipéad ceoil neamhspleách ag deireadh na hochtóidí. Tháinig borradh mór i rath tráchtála an ghrúinse ag tús na 1990idí, le cabhair ó na ceirníní móra Nevermind le Nirvana agus Ten le Pearl Jam. An toradh a bhí ann ná fás mór i gcáil an rac-malartaigh, agus bhí grúinse ar an seánra den rac-cheol ba chlúití ag an am.

Ní raibh a lán de na bannaí ar a gcompord leis an borradh seo, áfach, agus dhiúltaigh cuid acu é go borb. Cé go raibh an chuid is mó de na bannaí seo imithe ag deireadh na mílaoise, maireann a dtionchar fós sa rac-cheol nua-aimseartha.

Bunús an fhocail 
Creidtear go dtagann an focal Béarla "grunge" ón aidiacht "grungy", béarlagair Meiriceánach a chiallaíonn "salach" nó "cáidheach". Glactar leis inniu gurb é Mark Arm (amhránaí le Green River agus níos déanaí Mudhoney) an chéad duine chun úsáid a bhaint as an focal chun cur síos a dhéanamh ar an saghas ceoil seo, agus é ag déanamh trácht ar cheol a bhanna mar "pure grunge" i litir a fhoilsíodh san iris Desperate Times. B'é Bruce Pavitt ó Sub Pop a chuir an téarma i mbéal an phobail go forleathan timpeall 1987-88, agus é ag díoladh ceoil Green River. Tar éis tamaill, thosaigh daoine ag tabhairt "grúinse" ar an seánra nua seo.

Tréithí 
Go minic, úsáidtear fuaim ghiotár atá salach le leibhéal ard saofa, agus aischothú ag teacht ó na haimplitheoirí. Athraítear fuaim an ghiotáir go tobann le troitheáin, cleas a ndéantar chun codarsnacht a cruthú. Cé go meascann grúinse punc-rac crua agus miotal trom le chéile, is minic a chuireann bannaí éagsúla an bhéim ar cheann amháin acu. Bíonn fuaim lom agus borb, mar atá sa phunc-rac, ach ar an taobh eile bíonn luas mall, armóiní díshondacha agus ionstraimíocht casta mar atá sa mhiotal trom.

Grúpaí mór le rá

Seattle 
 7 Year Bitch
 Alice in Chains
 Blood Circus
 Green River
 Gruntruck
 Hammerbox
 Love Battery
 Mad Season
 Malfunkshun
 The Melvins
 Mono Men
 Mother Love Bone
 Mudhoney
 My Sister's Machine
 Nirvana
 Pearl Jam
 Screaming Trees
 Skin Yard
 Soundgarden
 Tad
 Temple of the Dog
 Truly
 The U-Men

Taobh amuigh de Seattle 
 Babes in Toyland (Minneapolis, Minnesota)
 The Fluid (Denver, Colorado)
 Hole (Los Angeles, California)
 L7 (Los Angeles, California)
 The Nymphs (Los Angeles, California)
 Paw (Lawrence, Kansas)
 Pond (Portland, Oregon)
 Stone Temple Pilots (San Diego, California)

Tagairtí 

Rac malartach
Karl XII

Rí na Sualainne ab ea Karl XII ó 1697 go 1718. Tháinig sé i gcoróin nuair nach raibh sé ach cúig mbliana déag d'aois. Bhuaigh sé ar Pheadar Mór na Rúise ag Cath Narva sa bhliain 1700, ach chaill sé Cath Poltava sa bhliain 1709. Ina dhiaidh sin, tháinig deireadh le hImpireacht na Sualainne.
 

Monarcaí
Daoine a rugadh i 1682
Básanna i 1718
Cath Poltava

Throid fórsaí na Rúise agus na Sualainne in aghaidh a chéile i gCath Poltava ar an 27 Meitheamh 1709 san Úcráin. Bhuaigh Peadar Mór na Rúise ar Karl XII sa chath seo. I ndiaidh an chatha, thit Impireacht na Sualainne as a cheile.

Tagairtí 

Cathanna
Stair na Rúise
Stair na Sualainne
An Mheán-Ghaeilge

Ba í an Mheán-Ghaeilge (Gaoidhealg as Mheán-Ghaeilge) príomhtheanga na hÉireann, hAlban agus Mhanann ón 10ú haois go dtí an 12ú haois.

De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na Sean-Ghaeilge, agus an Mheán-Ghaeilge ag teacht ina háit. Teanga cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon chaighdeán nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus ghramadach chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir forcheartú a fheiceáil ansin - is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin ná de réir chaint na ndaoine.

Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn.

Tagairtí 

Gaeilge
Stair na hÉireann
Stair na hAlban
Helen Hunt

Is ban-aisteoir agus stiúrthóir í Helen Hunt (a rugadh ar an 15 Meitheamh, 1963), a bhfuil clú uirthi mar gheall ar an sraith teilifíse Mad About You, agus scannáin Hollywood.

Scannáin 
 1973 —  Pioneer Woman
 1975 — Death Scream
 1975 — All Together Now
 1976 — Having Babies
 1977 — The Spell
 1977 — Rollercoaster
 1979 — Transplant
 1981 — Child Bride of Short Creek
 1981 — I Think I’m Having a Baby
 1981 — The Best Little Girl in the World
 1981 — Angel Dusted
 1981 — The Miracle of Kathy Miller
 1982 — Desperate Lives
 1983 — Bill: On His Own
 1983 — Quarterback Princess
 1983 — Choices of the Heart
 1984 — Sweet Revenge
 1985 — Trancers
 1985 — Waiting to Act
 1985 — Girls Just Want to Have Fun
 1986 — The Nativity
 1986 — Peggy Sue Got Married
 1987 — Project X
 1988 — Shooter
 1988 — Miles from Home
 1988 — Stealing Home
 1988 — The Frog Prince
 1988 — Stealing Home
 1989 — Incident at Dark River
 1989 — Next of Kin 
 1991 — Murder in New Hampshire: The Pamela Wojas Smart Story
 1991 — Trancers 2
 1991 — Into the Badlands
 1992 — Only You
 1992 — The Waterdance
 1992 — Mr. Saturday Night
 1992 — Bob Roberts
 1992 — Trancers 3
 1992 — In The Company Of Darkness
 1993 — Sexual Healing
 1994 — Friends 
 1995 — Kiss of Death
 1996 — Twister
 1997 — As Good as It Gets 
 1998 — Twister: Ride it Out
 1998 — Twelfth Night
 2000 — Dr. T & the Women
 2000 — What Women Want
 2000 — Pay It Forward
 2000 — Cast Away
 2001 — Timepiece
 2001 — The Curse of the Jade Scorpion
 2005 — A Good Woman
 2006 — Bobby
 2007 — Then She Found Me

Tagairtí 

Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1963
Daoine beo
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Julia Roberts

Is ban-aisteoir Meiriceánach í Julia Roberts (a rugadh ar an 28 Deireadh Fómhair, 1967), a tháinig cáil uirthi i dtús na 1990idí le scannáin grinn rómánsúil ar nós Pretty Woman (1990).

Deirtear gur bhfiú $140 milliúin í agus dúirt an irisleabhar People, gurbh í Roberts ceann dena daoine is dathúla ar an domhan.

Scannáin 

Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1967
Daoine beo
Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe