joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Isabel Allende

Scríbhneoir Sileach is ea Isabel Allende (foghraíocht in IPA: isaˈβel aˈʝende) a rugadh ar 2 Bealtaine 1942. Tá sí aitheanta as a cuid úrscéalta, ina mbíonn gnéithe den réalachas draíochta le feiceáil, úrscéalta mar La casa de los espíritus, ("teach na dtaisí", 1982) agus La ciudad de las bestias ("Cathair na mbrúideanna", 2002). Bíonn díol maith ar a cuid leabhar. "An t-údar Spáinnise ar domhan is mó a léitear" a thugtar uirthi. Sa bhliain 2004, glacadh Allende isteach insan American Academy of Arts and Letters, agus sa bhliain 2010, fuair sí Gradam Náisiúnta na Litríochta sa tSile. Bhronn an tUachtarán Barack Obama Bonn Shaoirse an Uachtaráin uirthi sa bhliain 2014.

Bunaíonn Allende a cuid úrscéalta go minic ar a saol féin agus ar eachtraí stairiúla. Tugann siad ómós do shaol na mban, agus miotais agus réalachas fite fuaite lena chéile. Tá léachtaí tugtha ina lán áiteanna sna Stáit Aontaithe aici. 

Sa bhliain 1993 ghlac sí saoránacht Mheiriceánach. Tá sí pósta ar fhear Meiriceánach, agus táid ina gcónaí i gCalifornia ón mbliain 1989 i leith.

Rugadh Allende mar Isabel Allende Llona in Líoma, Peiriú, mar a raibh a hathair, Tomás Allende, ina dhara-rúnaí in ambasáid na Sile. Ba chol ceathair leis é Salvador Allende, Uachtarán na tSile ó 1970 go 1973.

Tagairtí

Daoine beo
Scríbhneoirí Sileacha
Daoine a rugadh i 1942
Ronnie Bunting

Bhí Ronnie Bunting (1947/1948 - 15 Deireadh Fómhair 1980) ina cheannaire ar an INLA (Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann). Dúnmharaíodh é ar an 15 Deireadh Fómhair 1980, i Downfine Gardens, Béal Feirste.

Saol Óg
I Mí na Márta 1969, chaith Ian Paisley seal sa phríosún in éineacht le Major Ronald Bunting, athair Ronnie. Bhí an bheirt sin (Paisley agus athair Ronnie) i ndiaidh frithléirsiú neamhdhlíthiúil a chóiriú mar agóid in aghaidh an mhórshiúil a bhí ag Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann (NICRA) in Ard Mhacha.

Íorónta go leor, cé gur Protastúnach a bhí ann, chuaigh Ronnie, mac Ronald Bunting nó Ronald Óg le poblachtánachas ina dhiaidh sin, agus é ar dhuine de bhunaitheoirí an INLA.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1948
Básanna i 1980
Daoine feallmharaithe
Fir
Gníomhaithe
INLA
IRSP
Protastúnaigh Éireannacha
Redonda

Oileán neamháitrithe in Antigua agus Barbúda, náisiún sna hIndiacha Thiar in Oileáin na Fothana is ea Redonda. Tá Redonda 1.6km (1 míle) ar fad, 0.5km (.03 míle) leathan, agus 296 méadar (971 troigh) ag an bpointe is airde. Tá an t-oileán suite 56.2km (34.9 míle) siar ó dheas ón oileán Antigua, ach is é Montserrat an t-oileán is cóngaraí dó. Iarsma de sheanbholcán marbh atá ann.

Bhaist Críostóir Colambas Santa María de la Redonda ar an oileán, ach de bharr é a bheith chomh lom sceirdiúil agus atá sé, níor bhac éinne seachas na foghlaithe mara le Redonda go rinne na Briotanaigh cuid de Antigua, coilíneacht dá gcuid ag an am, é sa bhliain 1872 ar eagla go nglacfadh na Stáit Aontaithe é agus go mbeadh fosfáití an oileáin ina seilbhse siad seo. D'éirigh na Briotanaigh as baint na bhfosfáití faoi dheireadh an Chéad Chogadh Domhanda, áfach. Tá iarsmaí den mhianadóireacht sin le feiceáil fós ar an oileán, ach is iad na sluaite éin mhara, turasóirí lae agus dornán eolaithe a bhaineann úsáid as Redonda inniu. Eisítear stampaí feiceálacha in ainm Redonda gan mórán úsáide a bheith á mbaint astu cé's moite iad a dhíol le bailitheoirí stampaí.   

 

Antigua agus Barbúda
Muir Chairib
Oileáin
Intriachtaí

Sa teangeolaíocht is é atá i gceist le intriacht, ná focail onamataipéacha (bang, slurp, splash) agus trup ainmhithe (grrrrr, clippity-clop) Tá na foclóirí Béarla–Gaeilge measartha balbh faoin ngné seo den teanga.

 ‘fuist’shush 
 baing - bang i Réics Carló beaing
 ‘cnag, cnag’  knock knock
 osna
 ‘Plimp’  ‘Crash, bang,’ an míniú atá tugtha in FGB.
 ‘D’imigh sé de phlimp, he went off like a shot.’
 hup scraitheachaí
 clic
 Úps - focloir.ie
 sclog

Tá na seantéacsanna lán nathanna a chuireann iontas (‘ob abú búna!’) 'ababúna', easaontú (‘preit’, ‘fo, fo, a dhuine!’) nó trua (‘abhó!’) in iúl.
 ouch - aidh
 ahem
 eh

Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí
Tá roinnt intriachtaí ríshuimiúla i nGraiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí.

 Ó/Órú (arú ann chomh maith)
 ambaiste
 mo cheol thú!
 mo sheacht mh'anam sibh
 dar Colm Cille na bhfeart
 dar mo bhriathar
 dar flaitheas Uí Néill
 Á - ah
 É - eh or hey
 Há - aha
 Hóra - hi
 Habha - ho
 Ó - oh
 Hois; Huis - shoo
 Hoips - oops

Tá leaganacha eile ann, leis, ‘In ainm Chroim!’ Tá i gceist agam tuilleadh a bhailiú sula ndéanfar cinneadh deiridh faoi na leaganacha is fearr don tiontú.

cineál, cíneáilín, ar nós, tá a fhios agat, sórt (Sealbhú Neamhiomlán na Gaeilge mar Chéad Teanga sa Dátheangachas Dealaitheach, Ciarán Lenoach, Bealtaine 2014)
beaing - bang
uf
meh

á2
ababú, ababúna, ( ababú » Heavens! )
abhó, 
abú, 
ach2
aidhe, 
aililiú
áiméan
amaí1
ambaiste, 
arú2
bhuel, 
bó3
breast, 
bú2
chugaitín, 
cíoc, 
cois1
cu-cú, 
cuit, 
dhe1
dhera, 
doirse1
é3
éamh2
faraor, 
feo3
fíneach, 
fo1
fobún, 
 fóill, 
 foth1
 fuisc, 
 fuist2
 fuit/fúit =  Tut-tut! / bah 
 furú, 
 futh, 
 gheois, 
gu-gúg, 
habha, 
haidhfear, 
háidí
hé1
héing, 
hí-eip, 
hó, 
ho hó, 
hóigh, 
hoips, 
hoirde, 
hois, 
hóra, 
hú, 
huga, hugaí, 
huit, 
huít, 
hula, 
hulúiste huláiste, 
hup, 
hurá, 
hurais, 
hurú
husá, 
huth, 
leoga, 
leo-leoín, 
mé2
méaram, 
míorc, 
mochean, 
monuar, 
muige, 
muine2
muiricín2
muise, 
ó6
ob2
och, 
óch, 
ochón, 
ora, 
oró, 
órú1
peo, 
pis2
pleoid, 
pop, 
preach, 
preit, 
puis2
saighdéar, 
scuit, 
seabhainín, 
siliúir, 
sist, 
soit1
staití, 
sturr, 
suc, 
teoit, 
tiuc, 
toch, 
tórach, 
tseo, 
uileacán, 
umbó, 
vrác,

Samplaí ó Litríocht na Gaeilge

Íathú - yahoo Duinnín ar an Sceilg lch 196

Uaillbhreasa

 Aidhe
 Och
 Ar mh'anam
 Á
 Ó
 Ach
 An daighe
 Ar neoin

Gaeilge na hAlban
Uoa - wow? ACDD

 ugh = ach, soit, feo

Liosta

Tá liosta le fáil anseo https://en.wiktionary.org/wiki/Category:Irish_interjections

Gnéithe teanga 
Fuaimeanna 

Teangeolaíocht
Oahu

An tríú hoileán is mó sna hOileáin Haváíocha is ea Oahu. "Tionól sluaite" an chiall atá le oahu sa Haváís. Cónaíonn dhá thrian de dhaonra stát Haváí ar Oahu. Tá Honolulu, an chathair is mó agus príomhchathair an stáit, suite ar chósta thoir theas an oileáin. Sa bhliain 2010, bhí 953,207 duine ina gcónaí ar Oahu.

Haváí
Kauai

An ceathrú hoileán is mó sna hOileáin Haváíocha is ea Kauaʻi nó Kauai. Sa bhliain 2010, bhí 67,091 duine ina gcónaí ar Maui.
Is é Kapa'a an baile is mó ar an oileán.

Tagairtí 

Haváí
Molokai

An cúigiú hoileán is mó sna hOileáin Haváíocha is ea Molokaʻi nó Molokai. Sa bhliain 2010, bhí 7,345 duine ina gcónaí ar Molokai.

Haváí
Lanai

An séú hoileán is mó sna hOileáin Haváíocha is ea Lānaʻi. Is í Cathair Lanai an baile is mó. Sa bhliain 2010, bhí 3,102 duine ina gcónaí ar Lanai.

Haváí
Niihau

An seachtú hoileán is mó sna hOileáin Haváíocha is ea Niʻihau nó Niihau. Tá Kahului, an chathair is mó. Sa bhliain 2009, bhí 130 duine ina gcónaí ar Niihau.

Haváí
Kahoolawe

An ochtú hoileán is mó sna hOileáin Haváíocha is ea Kahoʻolawe. Is é Kahoolawe an t-oileán Haváíocha is mó gan daoine ina gcónaí ann.

Ní raibh fásra méith ariamh ar Kahoolawe ó tháinig na chéad daoine ar an oileán. Mar gheall ar easpa uisce mhilis ar an oileán, ní raibh daonra mór ann, cé go bhfuil breis is 544 mír seandálaíochta inniu ann, an fáth a ndearna Ceantar Seandálaíochta Kahoolawe ar bun ar chuid mhaith den oileán sa bhliain 1981.

Rinneadh buachailleacht ar an oileán sa 19ú haois. Ag tosnú sa Dara Cogadh Domhanda go 1990, bhain fórsaí armtha na Stáit Aontaithe úsáid as an oileán i gcomhair cleachtaidh agus traenála. Sa bhliain 1993 cuireadh Tearmann Oileán Kahoolawe ar bun ar an oileán ar fad. Tá cosc ar ghníomhaíocht ar bith ann seachas a bhaineann le cultúr traidisiúnta na Haváíoch nó leis na pleananna leathana atá ar siúl chun talamh agus dúlra an oileáin a athchóiriú. 

  

Haváí
Margaret Sanger

Gníomhaí breithrialaithe agus oideachas gnéis Meiriceánach ab ea Margaret Higgins Sanger (Née Margaret Louise Higgins; 14 Meán Fómhair 1879 – 6 Meán Fómhair 1966). Altra a bhí inti agus d'éirigh sí ina scríbhneoir faoi na téamaí a bhain lena cuid gníomhaíochta. Chuir sí an chéad chlinic bhreithrialaithe sna Stáit Aontaithe ar siúl. Deirtear gur ise a chuir na focail "birth control" (breithrialú) i mbéal na ndaoine. 

Chuir sí eagraíochtaí ar bun. Mar shampla sa bhliain 1921, bhunaigh sí an American Birth Control League (d’athainmneofaí é Planned Parenthood i 1942).

Rugadh Sanger i 1879 in Corning, Nua-Eabhrac. De shliocht Éireannach í ar an dá thaobh. Fuair sí bás in Tucson, Arizona.

Gníomhaithe
Daoine a rugadh i 1879
Básanna i 1966
Dioscliosta Miley Cyrus

Is éard atá i dioscliosta an amhránaí agus aisteoir Meiriceánach Miley Cyrus ná cúig albam stiúideo amháin agus seinn leabhraithe amháin.

Albaim

Albaim Stiúideo

Albam Beo

Singlí

Mar Ealaíontóir Ceoil

Mar Gné-Ealaíontóir Ceoil

Tagairtí 

Miley Cyrus
Dioscliostaí
June's Diary

Popghrúpa Meiriceánach é June's Diary. Formaíodh Kelly Rowland agus stiúrthóir Frank Gatson an ghrúpa ar an gclár Meiriceánach Chasing Destiny sa bhliain 2016. Is iad Ashly Williams, Brienna DeVlugt, Gabrielle Carreiro, Kristal Lyndriette agus Shyann Roberts baill den ghrúpa.

Ar an 24 Meitheamh 2016 scaoileadh a gcéad singil "L.A.N.C.E." go iTunes.

Stair

2016: Chasing Destiny
I 2016, bunaíodh an ghrúpa le cabhair ó iarbhall Destiny's Child Kelly Rowland agus shínigh siad go lipéad L.A. Reid Epic Records.

2016–: Céad singil
Ar an 7 Meitheamh 2016, scaoil an ghrúpa a gcéad singil "All of Us". Tá an cúigréad shínithe go lipéad L.A. Reid Epic. Ar an 23 Meitheamh 2016, d'fhógair siad a n-ainm oifigiúil mar June's Diary. Scaoil an ghrúpa a gcéad singil "L.A.N.C.E" ar iTunes ar an 24 Meitheamh 2016 agus ar an 26 Meitheamh, tháinig an físeán do "L.A.N.C.E" i rith an imeacht cairpéad dearg don BET Awards 2016.

Dioscliosta

Téipmheasctha
Male Edition (2017)

Singlí

Singlí bolscaireachta

Baill

Ashly Williams
Rugadh Ashly Breshé Williams i gCompton, California ar an 15 Eanáir, 1989.

Thriail sí don tríú shéasúr The X Factor i Los Angeles ag canadh I Will Always Love You le Whitney Houston. Ag an 4 chair challenge chan sí I Don't Wanna Miss a Thing le Aerosmith. Fuair sí ceann de na cathaoireacha ach malartaíodh í le Rion Paige.

Kristal Lyndriette-Smith
Rugadh Lyndriette-Smith, pósta i Charlotte, Carolina Thuaidh ar an 28 Iúil, 1987. Bhíodh sí ina ball den ghrúpa R&G RichGirl ó 2007-2011. Tar éis ag imeacht as an ngrúpa scaoil sí SL leis an ainm Proclamation. I 2013 shínigh sí le lepéad Tyrese Gibson Voltron agus scaoileadh a céad singil "Silhouette". Bhí sí ar chamchuairt Usher UR experience mar cheann dena amhránaithe taca.

Brienna DeVlugt
Rugadh Brienna DeVlugt  ar an 26 Samhain, 1993. Tógadh í bPrinceton, New Jersey í.

Gabrielle "Gabby" Carreiro
Rugadh Gabrielle "Gabby" Carreiro i nGlendale, California ar an 20 Bealtaine, 1997.

Shyann Roberts
Rugadh Shyann Roberts ar an 31 Lúnasa, 1996. As St. Petersburg, Florida í.

Scannánliosta

Teilifís

Camchuairteanna

Príomh
2016: June's Diary Tour
2017: Essence Music Festival

Ag tacú
2016: The Buffet Tour (R. Kelly)
2016: 12 Nights of Christmas Tour (R. Kelly)
2017: The Afterparty Tour (R. Kelly)
2017: Soulquarius (Brandy)
2017: Chante Moore - New Orleans

Gradaim agus ainmniúcháin

Eddy Awards

Tagairtí 

Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2016
Naomh Ursula

Naomh Rómhánach-Bhriotanach is ea Naomh Ursula. Tá 385 AD i measc na mblianta a luaitear san iliomad cuntas ar bheatha Ursula mar bhliain a báis. 

Ceiliúrtar a lá féile ar an 21 Deireadh Fómhair (de réir an Féilire Ginearálta Caitliceach). 

"Béarín beag baineann" an chiall atá le Ursula i Laidin ("ours" i bhFraincis inniu).

Finscéal 
Creideann formhór na staraithe gur finscéal é scéal Naomh Ursula. De réir bhéaloideas na meánaoise, seo creatlach scéal Ursula:Bhí Dionotus ina Rí ar Dumnonia, ríocht in iardheisceart na Breataine. Bhí iníon aige, Ursula. Ar iarratas a hathair, bhí sí geallta do rí pagánach in Armorica  (an Bhriotáin sa Fhrainc inniu). Thosaigh sí amach le 11,000 maighdean mar chompánaigh aici. Sheol siad go hArmorica, agus shroich siad an tír úd in aon lá amháin, slán sábháilte. 

Ach nuair a bhí an Mhór-roinn bainte amach aici, shocraigh Ursula dul ar oilithreacht go dtí an Talamh Naofa.  Bhí sé de mhí-ádh orthu casadh ar phágánaigh i gKöln, sa Ghearmáin, agus cuireadh chun báis iad; dícheannaíodh na maighdeanacha go léir; ach mharaigh an taoiseach Hunach Ursula le saighead.

Sunniva 
Tá finscéal Ursula agus scéal Naomh Sunniva cosúil lena chéile ar bhealaí áirithe. Banphrionsa Críostaí Éireannach ba ea Sunniva sa 9ú haois. Scríobhadh an chéad chuntas ar Naomh Ursula, áfach, roimh shaol Sunnifa, agus tá scoláirí amhrasach arbh fhéidir le haon nasc a bheith ann idir an dá scéal.

Na hUrsalaigh 
Tugadh Cuallacht Aingil de Naomh Ursula, nó na hUrsalaigh, ar an mná a bhí ag obair le Naomh Aingeal Merici. Dob iad an chéad chuallacht bean rialta a d’oibrigh taobh amuigh den chlochar iad, agus an chéad ghrúpa bean rialta le múineadh a dhéanamh.

Tagairtí

Naoimh
Dioscliosta Charlie Puth

Is éard atá i dioscliosta an amhránaí agus scríbhneoir amhrán Meiriceánach Charlie Puth ná dhá halbam stiúideo, trí seinn leabhraithe, cúig shingil mar ealaíontóir ceoil aonréadach agus ocht físeáin ceoil.

Albaim

Albaim Stiúideo

Ceirníní Leathfhada

Albaim Físeán

Singlí

Mar Ealaíontóir Ceoil

Mar Gné-Ealaíontóir Ceoil

Singlí bolscaireachta

Singlí eile

Cumaí eile

Físeáin Ceoil

Tagairtí 

Dioscliostaí
Sunniva

Naomh ón 10ú haois agus éarlamh ar Dheois Bjørgvin san Iorua, ar Iarthar na Iorua uilig (Vestlandet), agus ar óige na hIorua ab ea Naomh Sunniva. De réir thraidisiúin, rugadh in Éirinn í agus in Selje na hIorua a fuair sí bás. Sunnifa an leagan dá hainm sa tSean-Lochlainnis, bunaithe ar an leagan sa Sean-Bhéarla, Sunngifu. Ceiliúrann an 8 Iúil a féile.

Ceanglaíodh í i dtraidisiúin na nIoruach le Naomh Alban, Briotanach Rómhánach agus deartháir le Sunniva, dar leis na scéalta.

Scéal Sunniva 
De réir na scéalta, finscéalta a chreidtear, ba iníon le rí Éireannach í Sunniva, a raibh clú uirthi as a flaithiúlachta agus a rachmas. Nuair a rinne fear míchlúiteach pagánach ionradh ar an tír ag iarraidh ise a phósadh, chinn Sunniva ar éalú ón tír, rud a rinne sí le cuid daoine eile ar bord trí bhád gan seoltaí, stiúir ná rámhaí, ná fiú ceannscríbe acu. Thug an sruth soir iad agus ó thuaidh gur shroich siad cósta thiar na hIorua. Dhírigh cuid d'fhoireann na mbád ar oileán Kinn, ach chuaigh Sunniva agus an chuid ba mhó dá lucht cuimhdeachta i dtír in oileán Selje, i mbéal Fhiord Nordfjord, i gcúige Sogn og Fjordane inniu, agus chuir siad fúthu i bpluais. Bhí na daoine áitiúla in amhras ar heachtrannaigh. I ndiaidh goideadh caorach a bheith curtha ina leith shocraigh lucht na háite ar na daoine nua tagtha a mharú. Chuaigh siad i muinín arm ach tháinig stoirm sa bhealach orthu. Ansn chuir Håkon Sigurdsson, ceannaire ar chuid den Iorua, saighdiúirí le Sunniva agus a muintir a mharú, ach dhruid Dia bealach isteach na pluaise le clocha móra. Nuair a tháinig an rí Olaf Tryggvason an t-oileán, deirtear gur tháinig sé ar chnámha cumhra sa phluais agus gur ordaigh sé séipéal a thógáil san áit mar a gcuirfeadh cnámha Sunniva i gcófra.

Naoimh
George Takei

Is fuirseoir Meiriceánach  é Hosato Takei, a rugadh sa bhliain 1937.  Tháinig sé sa tríú háit ar an ochtú sraith I'm a Celebrity...Get Me Out of Here! sa bhliain 2008.

fuirseoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1937
Daoine beo
Stan Marsh

Carachtar ficseanúil is ea Stanley "Stan" Marsh sa tsraith teilifíse Mheiriceánach beoite South Park. Tá sé guthaithe ag Trey Parker.  Rinne sé a chéad cuma san eipeasóid "Cartman Gets an Anal Probe". Duine de cheithriúr phríomhcharachtar (Eric Cartman, Kyle Broflovski agus Kenny McCormick na triúr charachtar eile), léirítear é go minic mar an phríomhcharachtar sa tsraith agus é ag cur i gcoinne a chairde, a tharchur go coitianta chuige faoina ainm seo caite. Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh South Park den chéad uair ar 13 Lúnasa 1997.

South Park
Carachtair i gcartúin
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1997
Kyle Broflovski

Carachtar ficseanúil is ea Kyle Broflovski sa tsraith teilifíse Mheiriceánach beoite South Park. Tá sé guthaithe ag Matt Stone. Bhí sé le feiceáil ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Cartman Gets an Anal Probe". Duine de cheithre phríomhcharachtar ar an gclár (is iad Stan Marsh, Eric Cartman agus Kenny McCormick na trí phríomhcharachtar eile). Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh South Park den chéad uair ar 13 Lúnasa 1997.

South Park
Carachtair i gcartúin
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1997
Butters Stotch

Carachtar ficseanúil is ea Leopold "Butters" Stotch sa tsraith teilifíse Mheiriceánach beoite South Park. Tá sé guthaithe ag Matt Stone.  Rinne sé a chéad cuma san eipeasóid "Cartman Gets an Anal Probe". Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh South Park den chéad uair ar 13 Lúnasa 1997.

South Park
Carachtair i gcartúin
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1997
Kenny McCormick

Carachtar ficseanúil is ea Kenneth "Kenny" McCormick sa tsraith teilifíse Mheiriceánach beoite South Park. Tá sé guthaithe ag Matt Stone agus Eris Stough. Rinne sé a chéad cuma san eipeasóid "Cartman Gets an Anal Probe". Duine de cheithre phríomhcharachtar (Stan Marsh, Kyle Broflovski agus Eric Cartman na trí charachtar eile), léirítear é go minic mar an phríomhcharachtar sa tsraith agus é ag cur i gcoinne a chairde, a tharchur go coitianta chuige faoina ainm seo caite. Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh South Park den chéad uair ar 13 Lúnasa 1997.

South Park
Carachtair i gcartúin
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1997
Mr. Garrison

Carachtar ficseanúil is ea Herbert Garrison sa tsraith teilifíse Mheiriceánach beoite South Park. Tá sé guthaithe ag Trey Parker. Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh South Park den chéad uair ar 13 Lúnasa 1997.

South Park
Carachtair i gcartúin
Chef (South Park)

Carachtar ficseanúil is ea Jerome "Chef" McElroy sa tsraith teilifíse Mheiriceánach beoite South Park. Tá sé guthaithe ag Isaac Hayes. Rinne sé a chéad cuma san eipeasóid "Cartman Gets an Anal Probe" agus rinne sé a chuma deireanach san eipeasóid "The Return of Chef". Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh South Park den chéad uair ar 13 Lúnasa 1997.

South Park
Carachtair i gcartúin
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1997
Rachel Green

Carachtar is ea Rachel Karen Green sa tsraith teilifíse Mheiriceánach Friends. Tá sí léirithe ag Jennifer Aniston. Duine de seisear phríomhcharachtar (Monica Geller, Phoebe Buffay, Joey Tribbiani, Chandler Bing agus Ross Geller na cúig charachtar eile). Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh Friends den chéad uair ar 22 Meán Fómhair, 1994.

Friends
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1994
Phoebe Buffay

Carachtar is ea Phoebe Buffay-Hannigan sa tsraith teilifíse Mheiriceánach Friends. Tá sí léirithe ag Lisa Kudrow. Duine de sheisear príomhcharachtar (Monica Geller, Rachel Green, Joey Tribbiani, Chandler Bing agus Ross Geller na cúig charachtar eile). Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh Friends den chéad uair ar 22 Meán Fómhair 1994.

Friends
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1994
Joey Tribbiani

Carachtar is ea Joseph Francis "Joey" Tribbiani, Jr. sa tsraith teilifíse Mheiriceánach Friends agus Joey. Tá sé léirithe ag Matt LeBlanc. Duine de seisear phríomhcharachtar (Monica Geller, Phoebe Buffay, Rachel Green, Chandler Bing agus Ross Geller na cúig charachtar eile). Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh Friends den chéad uair ar 22 Meán Fómhair, 1994.

Friends
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1994
Monica Geller

Carachtar is ea Monica E. Geller sa tsraith teilifíse Mheiriceánach Friends. Tá sí léirithe ag Courteney Cox. Duine den seisear phríomhcharachtar (Rachel Green, Phoebe Buffay, Joey Tribbiani, Chandler Bing agus Ross Geller na cúig charachtar eile). Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh Friends den chéad uair ar 22 Meán Fómhair 1994.

Friends
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1994
Chandler Bing

Carachtar is ea Chandler Muriel Bing sa tsraith teilifíse Mheiriceánach Friends. Tá sé léirithe ag Matthew Perry. Duine de seisear phríomhcharachtar (Monica Geller, Phoebe Buffay, Joey Tribbiani, Rachel Green agus Ross Geller na cúig charachtar eile). Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh Friends den chéad uair ar 22 Meán Fómhair 1994.

Friends
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1994
Ross Geller

Carachtar is ea Ross Geller sa tsraith teilifíse Mheiriceánach Friends. Tá sé léirithe ag David Schwimmer. Duine de seisear phríomhcharachtar (Monica Geller, Phoebe Buffay, Joey Tribbiani, Chandler Bing agus Rachel Green na cúig charachtar eile). Chonacthas é ar an teilifís den chéad uair nuair a craoladh Friends den chéad uair ar 22 Meán Fómhair, 1994.

Friends
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1994
Aisdeod

Cathair n Iosrael is ea Aisdeod. Is é an séú cathair is mó sa tír. Tá Aisdeod suite ar chósta na Meánmhara, leath an bhealaigh idir Tel Aviv agus Gaza. Is é Aisdeod an calafort is mó sa tír: Tagann 60% de na hearraí ó thar lear isteach tríd. Bhí cónaí ar 218,000 duine sa chathair sa bhliain 2014.

Stair
Chónaigh na Canánaigh san áit ina bhfuil Aisdeod inniu agus ina ndiaidh sin tháinig na Filistínigh. Bhí cúpla baile den chúig cinn a bhí acu san áit ina bhfuil an chathair anois. Bhí siad in achrann leis na Iúdáigh. De réir an Bhíobla, ghoid na Filistínigh Airc an Chonartha ó na Iúdáigh agus thug siad leo í go hAisdeod. Chuir siad an airc ansin i dteampall an Dé sin acu Dagon. 

Pobal beag Arabach darbh ainm Isdud a bhí ann san 19ú haois agus ina dhiaidh sin go 1948. Sa bhliain 1945, bhí 4,620 Arabach agus 290 Giúdach ina gcónaí ar an mbaile, agus bhí roinnt kibbutz sa cheantar. Nuair a rinne na fórsaí Arabacha ionradh ar Iosrael sa bhliain chéanna, ghabh arm na Éigipte Isdud, an pointe ab fhaide ó thuaidh dar ghabh siad sa tír. Tharraing siad siar agus chuaigh an chuid ba mhó de na hArabaigh in éineacht leo. Chuir na hIosraelaigh ruaig ar na 300 Arabach a bhí fágtha. 

Sa bhliain 1956 bunaíodh an chathair nua-aimseartha nuair a cuireadh 22 teaghlach de theifigh Ghiúdacha ó Mharacó a chónaí ann. Cathair phleanáilte is ea Aisdeod. Sa bhliain 1968 rinneadh cathair di. Tar éis titim an chumannachais sa bhloc Sóivéadach sna luath 1990idí chuir a lán daoine on iar-Aontas Sóivéadach fúthu ann.

Geilleagar
Cathair tionsclaíochta é Aisdeod. Ar fhiontair Aisdeod tá fuinneamh, scagadh peitriliaim, déantús gluaisteán agus líomhadh diamant. Tá Ela, comhlacht aerseoltóireachta lonnaithe in Aisdeod.

Naisc sheachtracha 
Suíomh oifigiúil Aisdeod. Arna rochtain ar 24 D.F. 2016 

Bailte agus cathracha in Iosrael
Gobnait

Naomh Éireannach Críostaí sa luath Mheánaois ab ea Gobnait. Mhair sí timpeall na 6ú haoise. Bhí baint aici le séipéal i Móin Mhór i mBaile Bhúirne, i gContae Chorcaí.  Bhí baint aici freisin leis an Múscraighe. Bhí a séipéal agus a clochar ar theorainn Mhúscraighe Mittine agus Eóganacht Locha Léin. Is é an 11ú Feabhra a féile.

Saol 
Rugadh Gobnait i gContae an Chláir sa 5ú nó 6ú hAois, agus tá sé ráite gur deirfiúr le Naomh Abban í. Theith sí ó achrainn teaghlaigh, agus chuaigh sí ar a caomhnú ar Inis Oírr in Árainn. Nocht aingeal a dúirt léi nárbh an áit sin "áit a haiséirí" agus gur chóir di dul ar lorg áit ina mbeadh naoi bhfia bhán ar féarach. Tháinig sí orthu in áit ar a dtugtar anois Coill Naomh Gobnait. Deirtear gur oibrigh Naomh Abban léi ag tógáil bhunsraith an chlochair agus go ndearna sé banab air í.

Creidtear go raibh áit mhór don bheachaireacht i saol Ghobnait agus go raibh cion aici ar na beacha. Bhí ardmheas ag na sean-Cheiltigh ar na beacha, mar chreidtí go n-imíonn an t-anam ón chorp i bhfoirm beiche nó féileacáin. 

Chuir sí ord cráifeach ar bun agus chaith sí bunús a saoil ag tabhairt cúnaimh do an heasláin. Ceapann cuid daoine gur bhain sí úsáid as mil mar leigheas. 

Cuirtear ina leith gur tharrtháil sí lucht Bhaile Bhúirne ón bplá.

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Daoine gorma

Is é daoine gorma (nó cine gorm nó fiú cine dubh) an téarma a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar dhaoine a bhfuil tréithe fisiciúla comónta acu, ina measc craiceann dorcha.

Féach freisin 

 Eachtraí ciníocha
 Daoine geala
 Cine
 Na Gormacha

Tagairtí 

Antraipeolaíocht
Daoine
Ciníochas
Daoine gorma
Julia Child

Cócaire, údar agus pearsantacht Meiriceánach ab ea Julia Carolyn Child (née McWilliams; 15 Lúnasa 1912 – 13 Lúnasa 2004). Cuimhnítear uirthi as cócaireacht na Fraince a chur os comhair na ndaoine sna Stáit Aontaithe lena leabhar cócaireachta úd, Mastering the Art of French Cooking, agus leis na cláracha teilifíse léi a tháinig ina dhiaidh, go mór mór The French Chef, a chuaigh ar an aer den chéad uair sa bhliain 1963.

Luashaol agus oideachas
Mar Julia Carolyn McWilliams a rugadh Child in Pasadena, California, iníon John McWilliams, Jr., céimí Ollscoil Princeton agus bainisteoir talún, agus a bhean chéile, Julia Carolyn ("Caro") Weston, oidhrí comhlacht mhór páipéira raibh a hathair féin ina leas-ghobharnóir ar Massachusetts. Ba í Julia an duine ba shine de thriúr páistí: John McWilliams III (1914–2002) a deartháir, agus Dorothy Dean Cousins (1917–2006) a deirfiúr.

Chuaigh Child ar scoil i gCalifornia, ar scoil chónaí i gcás na hardscoile, an Branson School in Ross, California Bhí Child sé throigh (1.88m) ar airde agus go maith ag spóirt; d'imir sí leadóg, galf, agus cispheil agus í ina páiste agus i gColáiste Smith ní ba dhéanaí. 

Agus Julia ag fás aníos bhí cócaire ag a teaghlach sa teach, ach níor fhoghlaim sí aon chócaireacht ón gcócaire. Dhéanadh a seanmháthair taoschnónna agus crullers. D'fhoghlaim Child an chócaireacht i ndiaidh bualadh le Paul, mar b'as teaghlach eisean a chuir an-spéis i mbia. 

Nuair a bhí a céim tríú leibhéil bainte amach aici, thug Child aghaidh ar Chathair Nua-Eabhrac. D'oibrigh sí mar chóipscríbhneoir i roinn na fógraíochta ag W. & J. Sloane, gnólacht a dhíol troscán do dhaoine rachmasacha. D'fhill sí go California i 1937, agus chaith sí cheithre bliana ag scríobh d'fhoilsicháin áitiúla, agus ag obair go deonach le Junior League Phasadena.

Gairmshaol 
Le linn an Dara Cogadh Domhanda, rinne Julia Child iarracht dul isteach sna ranna ban san Arm (na "WACs") aus san Chabhlach ("WAVE"s) ach theip uirthi os rud í a bheith ró-ard. Sa deireadh, fuair sí post san OSS (an Oifig Fhaisnéise Rúnda). Chuir an OSS í go Kunming, sa tSín, agus ba ansin a chuir sí aithne ar an bhfear a phós sí, Paul Cushing Child, a bhí fostaithe ag an OSS freisin. Chaith siad tamall ag obair in Kandy, sa tSiolóin (Srí Lanca inniu).

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Cistin Julia Child ag an Smithsonian Institution, arna rochtain ar 27 D.F. 2016

Cócairí
Daoine a rugadh i 1912
Básanna in 2004
Dev Alahan

Is carachtar ficseanúil é Devendra "Dev" Alahan sa cláir theilifíse Coronation Street. Glacann Jimmi Harkishin an pháirt mar Dev. Bhí Dev ar an gclár den chéad uair ar an 10 Samhain, 1999.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Coronation Street
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1999
Gary Windass

Is carachtar ficseanúil é Gary Windass sa cláir theilifíse Coronation Street. Glacann Mikey North an pháirt mar Gary. Chonacthas Gary ar an gclár den chéad uair ar an 14 Samhain 2008.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Coronation Street
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2008
Christine Appleby

Is carachtar ficseanúil í Christine Appleby (née Hardman) sa clár teilifíse Coronation Street. Ghlac Christine Hargreaves an pháirt mar Christine idir 14 Nollaig 1960 agus 3 Iúil 1963.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Coronation Street
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1963
Shelley Unwin

Is carachtar ficseanúil í Shelley Victoria Unwin (iar Barlow) sa cláir theilifíse Coronation Street. Ghlac Sally Lindsay an pháirt mar Shelley idir 2001 agus 2006.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Coronation Street
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2001
Frank Foster (Coronation Street)

Is carachtar ficseanúil é Francis John "Frank" Foster sa cláir theilifíse Coronation Street. Ghlac Andrew Lancel an pháirt mar Eddie idir 2011 agus 2012.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Coronation Street
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2011
Mel Morton

Is carachtar ficseanúil í Melanie "Mel" Jade Morton sa cláir theilifíse Coronation Street. Ghlac Emma Edmondson an pháirt mar Mel.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Coronation Street
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2007
Violet Wilson

Is carachtar ficseanúil í Violet Wilson sa cláir theilifíse Coronation Street. Ghlac Jenny Platt an pháirt mar Violet.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Coronation Street
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2004
Reilig Père-Lachaise

Is í Reilig Père-Lachaise an reilig is mó i bPáras na Fraince agus ar na reiligí is mó ar domhan (Fraincis: Cimetière du Père-Lachaise agus roimhe sin cimetière de l'Est). Tá sí suite ar chnoc insan 20ú arrondissement de Pháras. Tá timpeall is 1 mhilliún duine curtha inti, neart daoine cáiliúla ina measc. Tugann breis is 3.5 milliún duine cuairt uirthi sa bhliain, rud a fhágann gurb í an reilig is mó cuairteoirí uirthi ar domhan. Bunaíodh Reilig Père-Lachaise sa bhliain 1804.

Naisc sheachtracha 
Faisnéis faoi Reilig Père-Lachaise ag suíomh oifigiúil Pháras (i bhFraincis). Dáta rochtana: 29 D.F. 2016

Tagairtí 

Páras
Reiligí
Vladimir Zeldin

Ba aisteoir Rúiseach é Vladimir Mikhailovich Zeldin (), a rugadh ar an 10 Feabhra 1915 agus a fuair bás ar an 31 Deireadh Fómhair 2016. Bhí sé ar an haisteoir is sine ar an Rúis (101 bliain d'aois).

Tagairtí 

Aisteoirí Rúiseacha
Daoine a rugadh i 1915
Básanna in 2016
Lá Samhna

Is é Lá Samhna an chéad mhí den geimhreadh in Éirinn. Bliain úr na SeanCheilteach a bhí ann fosta, an fhéile ba thábhachtaí sa bhliain ar fad. Inniu ceiliúrtar Lá na Naomh Uile ar 1 Samhain freisin.

Níl na teangeolaithe ar aon intinn faoin chiall cheart atá leis an fhocal Samhain. Creideann cuid de na saineolaithe gur samhfhuin atá ann, nó ‘deireadh an tsamhraidh’ ach ina éadan sin, tugadh na Ceiltigh sa Fhrainc fadó samonios ar an mhí ghealaí idir Mí Dheireadh Fómhair agus Mí na Samhna fosta.

Bliain úr 
Ach ní gnáthfhéile a bhí i Samhain. Bliain úr na Sean-Cheilteach a bhí ann fosta, an fhéile ba thábhachtaí sa bhliain ar fad. Agus ní  amháin sin, ach bhí Oíche Shamhna idir bliain amháin agus an bhliain dár gcionn.  I gcreideamh na Sean-Cheilteach, bhí  tábhacht ar leith ag baint le teorainneacha, le háiteanna (oileáin, portaigh) nó le hamanna (Oíche Shamhna) a bhí idir-eatarthu, nach raibh i saol amháin ná i saol eile. 

Toisc Oíche Shamhna a bheith suite idir bliain amháin agus bliain eile, idir geimhreadh agus samhradh, bhí sí taobh amuigh den ghnátham ar fad, dar lenár sinsear. Ní raibh na gnáthrialacha i bhfeidhm ar chor ar bith, agus bhí saoirse ag spridí agus ag anamacha na marbh filleadh ar an saol seo ar Oíche Shamhna.

Nósanna 
Is minic a bhíodh daoine óga ag déanamh fáistine nó asarlaíochta ar an oíche seo lena fháil amach cad é a bhí i ndán dóibh. Mar shampla, chuirtí dallamullóg orthu, agus bhíodh orthu rogha a dhéanamh idir thrí bhabhla. Bhíodh cré i gceann amháin de na babhlaí, uisce i gceann eile agus fáinne sa tríú ceann. Is é an bás a bhí i ndán don duine bocht a roghnaigh an chré, bhí eisimirce i ndán don duine a roghnaigh an t-uisce, agus bhí an duine a roghnaigh an fáinne ag dul a phósadh.

Fadó ó shin, bhíodh féasta trí lá ag Teamhair gach bliain leis an tSamhain a cheiliúradh. 

Tá cuid mhór sean-nósanna a bhaineann le hOíche Shamhna beo in Éirinn agus thar lear go fóill agus de réir cosúlachta, is ag dul i neart atá siad ó bhliain go bliain. 

Bíonn páistí ag dul ó theach go teach agus iad i mbréagriocht ag déanamh ‘Bob nó Breab’.  Itheann siad úlla, cístí, milseáin, toirtíní úll.

Bíonn tinte ealaíne agus féilte móra ar na sráideanna sna cathracha móra in Éirinn, i Meiriceá agus i dtíortha nach iad. Tá clú ar Dhoire as an chóisir mhór a reáchtáiltear sa chathair sin gach bliain.
De réir an scríbhneora Chonallaigh Seán Mac Meanmain, bhíodh nós ann fadó cál nó cabáiste a dháileadh ar gach teach ar an sráidbhaile Oíche Shamhna, ionas go mbeadh cál agus coirce acu don bhrot, an t-anraith traidisiúnta a dhéantaí Lá Samhna. D’fhágtaí cabáiste ar leac an dorais. Bhí ar an duine istigh ‘Síocháin Dé chugaibh! Seo chugainn an tSamhain!’ a scairteadh trí huaire as a chéile. Ach chuir an t-aos óg an nós seo as a riocht. Thosaigh siad a chaitheamh cabáiste leis an doras, nó isteach fríd an fhuinneog fiú! Is mar sin a tháinig ‘Bob nó Breab’ ar an saol, is dócha.

Féach freisin
 Oíche Shamhna
 Lá na Naomh Uile
 Lá Fhéile na Marbh
 An tSamhain
 1 Samhain

Tagairtí

Féilire
Féilte Éireannacha
Cultúr na hÉireann
Marija Gimbutas

Seandálaí Liotuánach-Mheiriceánach ab ea Marija Gimbutas (Liotuáinis: Marija Gimbutienė; 23 Eanáir 1921 – 2 Feabhra 1994). Aithnítear í a cuid taighde ar na cultúir Neoiliteach agus Cré-umha san "Eoraip Ársa" agus as an hipitéis Kurgand a cheap sí, ina maíonn sí go raibh críoch dhúchasach na bPróit-Ind-Eorpach sa steip Phontach.

Rugadh Marija Gimbutas in Vilnius na Liotuáine. Theith sí ath-fhorghabháil na Sóivéadach sa bhliain 1942 agus an Dara Cogadh Domhanda faoi lánseol go fóill. Chaith sí tamall mar sin faoi na Sóivéadaigh agus na Naitsithe araon. Chuir sí faoi sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1949.

Seandálaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1921
Básanna i 1994
Heidi Heitkamp

Aturnae agus polaiteoir Meiriceánach is ea Heidi Heitkamp, a rugadh ar 30 Deireadh Fómhair 1955. Is í an Seanadóir sóisearach ó Dakota Thuaidh í i Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is ball den Pháirtí Daonlathach í.

Rugadh Heitkamp in Breckenridge, Minnesota de shliocht Gearmánach agus Ioruach. D'fhreastail sí ar Ollscoil Dakota Thuaidh agus Coláiste Lewis and Clark. Thosaigh sí mar pholaiteoir ar leibhéal an stáit, ar dtús mar ionadaí áitiúil, ansin mar choimisinéir cánacha an stáit. Ba Aturnae Ginearál Dakota Thuaidh í ó 1993 go 2001. Toghadh í do Sheanad na Stát Aontaithe sa bhliain 2013.

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1955
Daoine beo
Dioscliosta Emeli Sandé

Is éard atá i dioscliosta an ceoltóir Sasanach Emeli Sandé ná dhá albaim stiúideo, ocht singil mar ealaíontóir ceoil aonréadach.

Albaim

Albaim stiúideo

Ceirníní Leathfhada

Albaim Beo

Singlí

Mar Ealaíontóir Ceoil

Mar Gné-Ealaíontóir Ceoil

Singlí bolscaireachta

Singlí eile

Cumaí Eile

Físeáin Ceoil

Tagairtí

Emeli Sandé
Dioscliostaí
Lévis, Québec

Cathair in oirthear Québec, Ceanada, is ea Lévis, agus é suite ar bhruach theas Abhann San Labhráns, go díreach os comhair Cathair Québec. Rinneadh aon chathair amháin de sheanchathair Lévis (vieux Lévis) agus naoi mbaile eile ina chóngar ar 1 Eanáir 2002. Bhí 138,769 duine ina gcónaí in Lévis sa bhliain 2011. Tá seirbhís farantóireachta idir Lévis agus Cathair Québec, agus ta dhá dhroichead trasna na habhann in iarthar Lévis.

Tá iarsmaí seandálaíochta faighte in Lévis a théann 10,000 bliana siar agus is féidir gur áit thábhachtach é do na hIndiaigh sa chuid sin den tír mar gheall ar a suíomh ar an abhainn. Chuir na chéad 
Eorpaigh fúthu ar an mbruach theas den abhainn sa cheantar sa chéad leath den 17ú haois. Saint-Joseph-de-la-Pointe-Lévy an t-ainm ar an tsráidbhaile, agus é suite i seigneurie Lauzon. Sa bhliain 1861 cuireadh cathair Lévis ar bun cúpla bliain i ndiaidh bhunadh pharóiste Notre-Dame-de-la-Victoire. Sa bhliain 2002, dála roinnt ceantracha uirbeacha eile i gCeanada, cuireadh Lévis le chéile leis na fo-bhailte agus bailte eile sa cheantar le chéile mar chathair nua. Ní feidhmíonn Lévis mar fho-bhaile de chathair Québec mar oibríonn an oiread sin de lucht na háite in Lévis féin.

Sa dara leath den 18ú haois throid na Briotanaigh agus Francaigh in Lévis agus in a theannta. Fuair an ginearál Briotanach James Wolfe bás ansin agus coimeádadh a chorp ann ar feadh tamaill. Tógadh trí dhúnfort ann sna 1860idí ar eagla go leathnódh Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe go Ceanada. Is féidir cuairt a thabhairt ar cheann acu inniu. Chuir an lánúin Desjardins—Dorimène Roy agus Alphonse— an chéad chumann creidmheasa in Québec ar siúl ina dteach féin in Lévis: Tá craobhacha den Caisse Populaire ar fud chúige Québec inniu.  

Is í an Fhraincis an mháthairtheanga ag 97% den daonra. Is Caitlicigh iad tromlach mór na ndaoine.

Naisc sheachtracha
Suíomh oifigiúil chathair Lévis. Arna rochtain ar 5 Samhain 2016
 

  
Bailte agus cathracha in Québec
George Barnett (staraí)

Staraí, béaloideasaí, file, luibheolaí agus seandálaí Éireannach ab ea George "Geordie" Barnett (11 Feabhra 1876 – 10 Aibreán 1965). Rugadh Barnett in Abhainn Riabhach, na Sé Bhaile, Baile na Croise, Contae Dhoire, i dTuaisceart Éireann. Gí nach raibh aon mhúinteoir aige ach é féin d'éirigh leis eolas ollmhór ar shléibhte na Speiríní a bhaint amach as a stuaim féin, ag síor-staidéar, breathnóireacht agus tastáil. D'aimsigh sé a lán láithreán ón réamhstair, ach thar aon ní eile, tá aithne air as liagchiorcail na Beithí Móire a aimsiú. D'fhorbair sé teoiric gur fheidhmigh an láithreán mar réadlann ghealaí. Scríobh sé dán a chuir an teoiric seo os comhair an tsaoil, mar atá, The Beaghmore Stone Circles.

A shaothar
Bhí idir aithne agus meas ag lucht na n-ollscoileanna ar Barnett de bharr an méid eolais a bhí aige ar a cheantar dúchais agus ar na Speiríní. Bhí sé páirteach i saothar taiscéalaíochta agus tochailte go minic, agus aithnítear é sna scríbhinní acadúla. Aige seo síos a scríobh an tOllamh E. E. Evans, chéad ollamh le tíreolaíocht in Éirinn, faoi Barnett ar ócáid a bháis:

"George Barnett, who died on 10th April 1965, in his ninetieth year, was a man of rare quality who, with little formal education, won more than local fame for his knowledge of field archaeology, botany, and geology."

Ina bhaile dúchais a fuair Barnett bás. Tá sé curtha sa reilig in aice eaglais St. Anne.

Tagairtí

Léitheoireacht

Staraithe Éireannacha
Seandálaithe Éireannacha
Cócaireacht na hÉireann

Is éard is Cócaireacht na hÉireann ann ná an chócaireacht mar a dhéantar í go traidisiúnta in Éirinn. Baintear úsáid as táirgí na tíre mar uaineoil agus muiceoil, éanlaith, uibheacha, im agus táirgí déiríochta eile, muisiriúin agus bradán. Tá glasraí agus préamhacha—cál agus prátaí, mar shampla—tábhachtach freisin. Is é sin le rá gur fhorbair an chócaireacht as na barra agus ainmhithe a shaothraítear in aeráid shéimh an oileáin.   

Rinne concas na dTúdarach dochar d'fhorbairt chócaireacht na tíre sa 17ú haois luath mar d'fhág díshealbhú an talaimh formhór muintir na tíre bocht agus cuireadh fócas ar onnmhairiú táirgí bia go Sasana agus fórsaí armtha na tíre úd, chomh maith le himeacht ama chuig margaí thar lear. Ar na leibhéil níos saothraithe den chócaireacht Éireannach thóg nósanna na Sasanach áit na cócaireachta traidisiúnta. San 18ú haois tháinig an práta isteach mar bhunscamhard na ngnáthdhaoine. Cuirtear an práta le chéile le hÉirinn i samhlaíocht go leor daoine mar gheall air sin. Cailleadh a lán gnéithe de chócaireacht na hÉireann san am úd, ó aimsir an Ghorta Mhóir go lár an 20ú haois go háirithe. Táthar ag cur suime in n-athbheochan anois, áfach. Ar mhiasa Éireannacha tipiciúla an lá inniu tá stobhach Éireannach, bagún agus cabáiste, bacstaí, coddle agus cál ceannann.

Cultúr na hÉireann
Cócaireacht an domhain de réir tíre
Violet Gibson

Bean Éireannach a rinne iarracht Benito Mussolini a mharú ab ea Violet Albina Gibson (31 Lúnasa 1876 – 2 Bealtaine 1956). Iníon an Tiarna Ashbourne a bhí inti. I mBaile Átha Cliath a rugadh í. 

Ar 7 Aibreán 1926 scaoil Gibson le Mussolini, a bhí ina shuí i ngluaisteán i ndiaidh óráid a thabhairt sa Róimh. Scaoil sí dhá urchar leis. Ar éigin a bhí sé gortaithe, áfach. Cuireadh bindealán ar a shrón agus lean Mussolini leis sa pharáid a bhí ceaptha don lá.

Ba bheag nár linseáladh Gibson (mar a tharla i gcás fear óg a rinne iarracht Mussolini a mharú ar ócáid eile). Gabhadh í, agus toisc ise ina heachtrannach agus ina gealt, dar leis na húdaráis Iodálacha, d'ordaigh Mussolini í a chur chuig an Bhreatain Mhór gan an dlí a chur uirthi sa chúirt. 

Chaith sí an chuid eile dá saol in ospidéal síciatrach, Saint Andrew's, in Northampton.  Tá Gibson curtha i Reilig Kingsthorpe sa chathair chéanna.

Tagairtí

Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1876
Básanna i 1956
An Iodáil
Robert Vaughn

Aisteoir Meiriceánach ab ea Robert Francis Vaughn, a rugadh ar an 22 Samhain, 1932 agus fuair bás ar an 11 Samhain, 2016. 

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1932
Básanna in 2016
Doris Day

Ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach ba ea Doris Day a rugadh mar Doris Mary Ann Kapelhoff ar 3 Aibreán 1922 agus a d'éag ar 13 Bealtaine 2019 in aois 97.

I mbéal an phobail 
Thosaigh Doris ag canadh le bannaí ceoil imóra nuair a bhí sí ina bean óg. D'éirigh go háirithe lena hamhrán "Sentimental Journey" sa bhliain 1939. Chomh maith leis na céadta fonn a ghabháil, chuaigh sí leis an aisteoireacht.

Sa bhliain 1968, ghlac sí páirt ina scannán deireanach. Ach lean sí uirthi ag casadh ceoil agus ag taifeadadh amhrán ar feadh na mblianta: B'é My Heart a halbam deireanach, sa bhliain 2011, in aois 89.

Saol 
Rugadh Doris Day in Cincinnati, Ohio. B'as an nGearmáin an ceathrar  seanthuismitheoirí aici.

Phós Doris Day Martin Melcher sa bhliain 1951. Bhí óstán aici in Carmel-by-the-Sea (CA) a cheannaigh sise agus Melcher.  D'fhan siad pósta go dtí bás Melcher sa bhliain 1968. 

Eolaithe Críostaí b'iad beirt. Ba bhall den Pháirtí Poblachtach í. Bhí sí gníomhach ar son leas na n-ainmhithe ó bhí sí ina óigbhean.

Naisc sheachtracha
A suíomh oifigiúil. Arna rochtain ar 11 Samhain 2016

Tagairtí 

Amhránaithe Meiriceánacha
Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1922
Básanna in 2019
Know The Score

Clár siamsaíochta Béarla atá á chraoladh ar RTÉ a hAon ó 6 Samhain, 2016 i leith é Know The Score. Jacqui Hurley a chuireann an clár i láthair. Fógraíodh go mbeadh dara sraith ann.

Eipeasóidí

Sraith 1: 2016

Sraith 2: 2017

Tagairtí 

Cláir RTÉ
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2016
Cláir Teilifíse Éireannacha
Cláir siamsaíocht
Cláir Tráth na gCeist
Christine Quinn

Polaiteoir Meiriceánach is ea Christine Callaghan Quinn, a rugadh ar 25 Iúil 1966 i nGlen Cove, Nua-Eabhrac. Ball den Pháirtí Daonlathach atá inti.

Bhí Quinn ina bhall de Chomhairle Chathair Nua-Eabhrac ó 2 Samhain 1999 go 31 Nollaig 2013. Bhí sí ina Ceannchomairle ar an Chomhairle ó 1 Eanáir 2006 go 31 Nollaig 2013. Ise an tríú duine a raibh an post cheannchomhairle aici, agus an chéad bhean agus an chéad duine aerach sa phost. Agus í ina ceannchomhairle, ba Quinn an tríú oifigeach ba chumachtaí i gCathair Nua-Eabhrac, i ndiaidh an mhéara agus na habhcóide poiblí. Sheas sí do phost an mhéara sa bhliain 2013 mar chomharba ar Michael Bloomberg ach theip uirthi nuair a tháinig sí isteach sa tríú háit i réamhthoghchán na nDaonlathach.

Bhain Quinn céim baitsiléara amach i gColáiste Trinity in Hartford, Connecticut, sa bhliain 1988. Phós sí Kim Catullo sa bhliain 2012. Cónaíonn siad in Chelsea, i Manhattan, agus caitheann siad deirí seachtaine sa samhradh i dteach a cheannaigh siad in Bradley Beach, New Jersey.

Féach freisin

Tagairtí 

Daoine as Nua-Eabhrac
Daoine a rugadh i 1966
Daoine beo
Daoine LADT
Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Aralt Mac Giolla Chainnigh

Gníomhaí Gaeilge agus ceoltóir ó Cheanada is ea Aralt Mac Giolla Chainnigh. Chaith sé tamall fada mar shaighdiúir agus mar acadóir míleata, agus d'éirigh sé as a phost i 2017. Tá dlúthbhaint aige le Gaeltacht Bhuan Mheiriceá Thuaidh. 

Rugadh é mar Harold Timothy Kenny in Ingersoll in Ontario ar 13 Meán Fómhair 1959. B’as Dún Geimhin i gContae Dhoire dá mhuintir. Tógadh i nGleann Ottawa é, áit ar thosaigh sé ag seinm ar an bhfidil, agus tá sé ag casadh cheol na hÉireann ó shin.

Saighdiúireacht 
Bhí Mac Giolla Chainnigh ar fiannas leis an 1ú agus leis an 2ú Cathlán de Choisithe Éadroma Ceanadacha an Bhanphrionsa Patricia agus leis an gCeanncheathrú Reisiminteach. I 2009 bhí sé ar fiannas leis an gCeanncheathrú Réigiúnach Ceannasaíochta (Theas) mar anailísí oibríochtúil a bhí freagrach as meastóireacht feachtais i Réigiún Deisceartach na hAfganastáine. 

Bhí sé ina chaptaen in Arm Cheanada.

Léann 
D’éirigh thar barr leis i gcúrsaí léinn agus spóirt ar scoil agus mar dhalta airm i gColáiste Míleata Royal Roads agus i gColáiste Ríoga Míleata Cheanada. Ghnóthaigh sé céim céad onóracha san Fhisic Innealtóireachta i 1982 agus fuair PhD san Réaltfhisic ó Ollscoil Calgary i 1995. Fuair sé BA ó Ollscoil Athabasca i 2000. 

Ceapadh é mar léachtóir i gColáiste Ríoga Míleata Cheanada i 1992 agus tugadh ardú céime dó mar Ollamh Cúnta agus ansin mar Ollamh Comhlach. Rinne sé taighde ar chlúdach imréaltach réaltaí siombóiseacha, agus bunghrinniú le rada-thrasnamhéadair idirnáisiúnta. Bhí grinniú déanta aige freisin le tonnfhaid optacha agus x-ghathacha. Bhí obair theoiriciúil déanta aige ar shreabhdhinimic na ngaoth réaltach agus iad ag imbhualadh faoina chéile, agus ar mhapáil shintéiseach a moirfeolaíochta.

Gaeilge 
Thosaigh Mac Giolla Chainnigh ag foghlaim Gaeilge i ranganna pobail i 1989, agus tá sé ag múineadh na teanga é féin ón mbliain 1994 i leith. Chuaigh sé féin agus a chairde i gcaidreamh le heagraíochtaí Gaeilge in Toronto agus Montréal, agus i 2000 chuaigh sé i gceannas Chumann na Gaeltachta. Ba faoina stiúir a cheannaigh baill an Chumainn seachtó acra i 2006 cois Abhainn na mBradán in aice le Tamworth agus Erinsville chun go bhféadfadh Gaeilgeoirí agus foghlaimeoirí cruinniú le chéile ann am ar bith. Tugadh Gaeltacht Bhuan Mheiriceá Thuaidh ar an áit, agus osclaíodh í i 2007.   

Tá Mac Giolla Chainnigh ina bhall de Chomhaltas Ceoltóirí Éireann agus den North American Association for Celtic Language Teachers.

Nótaí

Tagairtí 
‘Aralt Mac Giolla Chainnigh’: Ireland Monument, Vancouver

Ceanada
Daoine a rugadh i 1959
Daoine Ceanadacha
Gaeilgeoirí
Catagór:Daoine beo
Niobe

Sna miotais Ghréagacha, ba iníon Thantalais, mac Zeus,  agus  bean chéile Amphion í Niobé (Sean-Ghréigis: Νιόβη|Nióbê|). Máthair Niobides ab ea Niobe, agus bhronn sí a hainm uirthi: Tá a lán leaganacha den dá ainm seo sna traidisiúin Ghréagacha.

An miotas 
Bhí an oiread sin uabhair ar Niobé agus a bhí ar a hathair, agus í a déanamh gaisce os comhair an tsaoil faoina torthúlacht agus faoi áille a leanbh. Rinne sí magadh faoi Léto, nach raibh ach beirt mhac beirthe di, Artaimís agus Apalló. Ionsaí ar na déithe ab ea sin agus múineadh ceacht míthaitneamhach di dá bharr. Mharaigh mic Léto páistí Niobe le saighid. D'éirigh le beirt de chuid Niobe éaló ón sléacht, iníon agus mac (níl an chuid seo den scéal sa chuntas ag Hóiméir). D'fhág an mhí-eachtra a rian fhisiciúil ar Niobe—bhí craiceann Niobe mílítheach as sin amach ag an sceon a cuireadh inti.

Tagairtí

Miotaseolaíocht na Gréige
Pat Phelan

Is carachtar ficseanúil é Pat Phelan sa cláir theilifíse Coronation Street. Glacann Connor McIntyre an pháirt mar Pat. Bhí Pat ar an gclár den chéad uair ar an 2 Deireadh Fómhair 2013. D'fhág Pat ar an 14 Aibreán 2014 agus d'fhill sé ar an 18 Eanáir 2016. D'fhág sé ar an 1 Meitheamh 2018.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair Coronation Street
carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2014
The X Factor: Battle of the Stars

Ba comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag Simon Cowell é The X Factor: Battle of the Stars, a thosnaigh sna Ríocht Aontaithe sa bhliain 2006. Craoladh an tsraith seo idir 29 Bealtaine agus 5 Meitheamh 2006.

B'iad Simon Cowell, Louis Walsh agus Sharon Osbourne na breithimh don tsraith seo.

Iomaitheoirí
Eachar:

Seónna Beo

Tagairtí 

The X Factor
2006 séasúir teilifíse