joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Ealaín Phléimeannach

Ealaín ón gcuid Chaitliceach ó dheas den Ollainn, go ginearálta an Bheilg is Lucsamburg anois. An-cháil ar phéintéirí an réigiúin sa 14ú céad as maisiú lámhscríbhinní, agus sa 15ú céad as pictiúir altóra is portráidí ar phainéil, saothar Campin, van Eyck, van der Weyden, Bouts is Memlinc go háirithe. Lean an caighdeán ard sa 16ú céad nuair a tháinig Bosch is Brueghel, duine de na healaíontóirí is fearr riamh i gcomhair radhairc tíre, chun cinn, agus sa 17ú céad leis na máistrí barócacha Rubens, van Dyck is Jordaens. Cailleadh is milleadh cuid mhaith den saothar seo sna cogaí is an t-íolbhriseadh thar na céadta, ach dá laghad a mhaireann, is éacht ealaíne é. Ní hionann is ealaín Ollannach, bhí an ealaín Phléimeannach eaglasta cúirtiúil i gcónaí, ach neamhspleách ar an Iodáil den chuid is mó. Sa 20ú céad rinne Magritte is Delavaux saothar suntasach san Osréalachas.
Ealaín réamh-Cholómach

Ealaín na mbundúchasach i Meiriceá Thuaidh, Láir is Theas roimh ghabhálacha na nEorpach sa 16ú céad. Bhí na cultúir is forbartha i bPeiriú, Meiriceá Láir is Meicsiceo. I bPeiriú sa 15ú céad thóg na hIncigh le bloic ollmhóra cloiche a oibríodh go raibh siad mín is oiriúnaithe dá chéile. I Meiriceá Láir tógadh pirimidí barrscoite mar bhoinn lena dteampaill. I Meiriceá Láir is Meicsiceo, thóg na Máigigh foirgnimh mhaorga agus rinne dealbhóireacht chruthaitheach i gcloch, potaireacht is séad. Rinne na hAstacaigh mar an gcéanna i Meicsiceo. Tháirg siad uile teicstílí is earraí miotalóireachta freisin.
Ealaín ríomhaire

Stíl ealaíne a thosaigh i ndiaidh an dara cogadh domhanda le húsáid ríomhairí analógacha chun líníocht theibí a chruthú, mar a rinne an t-ealaíontóir Sasanach Desmond Paul Henry (1921-2004) don taispeántas Cybernetic Serendipity (Seirindipíocht Chibirniteach) i 1968. Ó na 1960idí tá ríomhairí digiteacha nua-aoiseacha in úsáid ag ealaíontóirí, cosúil le Charles Csuri is Robert Mallory, chun líníocht, péintéireacht, is fiú dealbhóireacht a tháirgeadh. Dearann an t-ealaíontóir le CAD ar leith, agus déanann an ríomhaire an toradh a phriontáil nó an déanamh a threorú le CAM ar leith.
Ealaíona maisithe

Dearadh is maisiú réad, de ghnáth le feidhmeanna praiticiúla, agus taobh amuigh de na mínealaíona (péintéireacht, dealbhóireacht, ailtireacht). Uaireanta tugtar ealaíona feidhmeacha orthu. Tagann miotalóireacht, criadóireacht, gloine, teicstílí, adhmadóireacht, is fógraíocht san áireamh, mar is minic a mhaisítear iad chuig leibhéal níos airde ná is gá dá bhfeidhmeanna. Le fírinne, tá teorainn dhoiléir idir ealaín mhaisithe is mínealaín.
Eallach

Mamaigh cheansaithe, saothraithe ón áracs fiáin (Bos primigenius) is ea eallach (Bos taurus). Scaipthe faoi seo ar fud an Domhain le han-chuid pór. 

Fástar le haghaidh bainne is/nó feola iad, agus chun ualaigh a tharraingt. Tugtar damhra orthu freisin. Mhéadaigh an líon eallaigh sa Domhan faoi dhó i 1960-1980.

Tugtar bó ar na hainmhithe baineannacha, agus faightear bainne ó bha ar fud an domhain. Tá tuairim is 1.3 billiún bó ar domhan (281,700,000 san India amháin).

Féach freisin 

 Einceifileapaite spúinseach bhólachta 
 Bleán

Seanfhocail 
 Is maith sú bó, beo nó marbh
 Fear na haon bhó fear gan aon bhó
 Bíonn adharca fada ar na ba i gcéin.
 Má labhraíonn an chuach ar chrann gan duilliúr, díol do bhó agus ceannaigh arbhar.
 Díol do bhó i bhfad ó bhaile, ach faigh do bhean ar an gcarn aoiligh.
 Bíonn gach éinne ag cur a bhó féin thar abhainn.
 Ba shaibhir fear na muice gur bhuail sé le fear na bó.
 Bíonn gach duine lách go dtí go dtéann bó isteach ina gharraí féin.

Eallach
Ainmhithe cheansaithe
Mamaigh
Buaibhide
Eambólacht

Bac i bhfuileadán de bharr carnadh is greamú ábhair neamhthuaslagtha (cosúil le téachtán fola) a iompraítear don láthair san imshruthú fola. Aithnítear de ghnáth é de réir an tsoithigh ina bhfuil sé (ceirbreach, corónach, scamhógach), nó de réir an ábhair neamhthuaslagtha (aer, saill). De ghnáth is é a bhíonn in eambólacht ná téachtán fola a briseadh ón ionad téachtaithe, go minic i bhféitheacha na coise. Is féidir go dtarlóidh eambólacht saille mar aimhréidh máinliachta ortaipéidí, mar thoradh ar ghortú, nó le linn insilte infhéithí gan dóthain ullmhúcháin.
Eambólacht scamhógach

Gabháil eambólais (réad mínormálta ag imshruthú sa bhfuil) isteach in artairí na scamhóg. An t-eambólas is coitianta is ea téachtán (trombas) ag éirí as réigiún trombóise sa chos. Is féidir go lonnóidh sé sa phríomhartaire scamhógach chun bac iomlán a chur ar shreabhadh na fola do na scamhóga, rud a bheidh ina thrúig thobann báis. Cuireann téachtáin níos lú bac le sreabhadh fola i dteascáin is lú fíocháin sna scamhóga, agus tarlaíonn siomptóim cosúil le giorra anála, pian sa chliabhrach, is smuga fola.
Eamhnú (bitheolaíocht)

Modh atáirgthe neamhghnéasaigh ina scoilteann an t-orgánach ina dhá chuid (eamhnú dénártha) nó níos mó (eamhnú iolrach) ionas go bhforbraíonn gach cuid ina horgánach neamhspleách iomlán ann féin. Coitianta i measc miocrorgánach aoncheallach.
Eamhnú núicléach

Imoibriú núicléach ina scoiltear an núicléas, mar shampla núicléas d'úráiniam-235, ina dhá bhlúire mhóra agus a scaoiltear amach cuid mhaith fuinnimh. De ghnáth is ionann na blúirí seo is núicléis de dhúile i lár chlár peiriadach na ndúl. Astaítear neodróin freisin, agus má bhíonn tuilleadh núicléas U-235 sa timpeallacht is féidir go n-ionsóidh na neodróin ón mbunimoibriú iad, agus a thuilleadh imoibrithe den saghas céanna a spreagadh. 

Is féidir imoibriú slabhrúil a chur ar siúl má dhéanann níos mó ná neodrón amháin ionsaí mar seo tar éis gach imoibriú aonair. Le linn an imoibrithe shlabhrúil seo scaoiltear a lán teasa i seal gairid ama, agus tagann sé seo ó chlaochlú maise go dtí teasfhuinneamh. Is ionann an teas a chruthaítear ó 1 kg U-235 is a fhaightear ó 3.1 milliún kg guail. Is í an ghiniúint teasfhuinnimh seo le linn an imoibrithe is bun leis an bpléascán adamhach agus an modh núicléach ginte fuinnimh leictrigh. Chun pléascán núicléach a dhéanamh, níl ag teastáil ach timpeall 7 kg d'úráiniam-235 a bheith bailithe go dlúth le chéile chun an t-imoibriú slabhrúil a chur ar bun. Tugtar an mhais chriticiúil ar an íosmhéid seo den iseatóp ineamhnaithe. 

Sa bhuama ligtear don imoibriú slabhrúil dul ar aghaidh chomh tapa agus is féidir chun an pléascadh a dhéanamh chomh cumasach millteanach agus is féidir. In imoibreoir núicléach is féidir an t-imoibriú céanna a stiúradh go mall rialta, agus an teas uaidh a úsáid chun uisce a fhiuchadh, tuirbín gaile a rothlú, agus leictreachas srutha ailtéarnaigh (SA) a ghiniúint.
Éan aithrise

Éan atá dúchasach don Domhan Úr, cosúil le smólach le gob géar, rud beag cuartha le heireaball fada. Canann sé go maith. Is aithriseoir an-mhaith é. Áitríonn sé foraoisí is áiteanna tomacha, agus itheann inveirteabraigh is torthaí.

Tugtar “éan aithrise” ar thart ar 17 speiceas in dhá ghéineas, Mimus agus Melanotis laistigh den fhine Mimidae. 

Éin
Éan cairdinéalach

Dhá speiceas atá dúchasach do Mheiriceá: an t-éan cairdinéalach dúscarlóideach, agus an t-éan cairdinéalach flanndearg, a bhfuil an fireannach dúscárlóideach.

Éin
Éan grianáin

Éan atá dúchasach don Nua-Ghuine is an Astráil is an t-éan grianáin. Tá 23 speiceas ann i seacht géineas san fhine Ptilonorhynchidae. Gaolmhar leis an éan parthais. Meallann na fireannaigh na baineannaigh trí struchtúir ornáideacha (na grianáin), maisithe le réada daite, a thógáil ar an talamh. 

Éin
Éaneolaíocht

Staidéar ar éin, éabhlóid na ngnéithe, a ndáileadh, a n-imirce, a gcaomhnú, a n-éiceolaíocht, a bhfiseolaíocht, a mbithcheimic, a n-anatamaíocht, a ngéineolaíocht, a ngalair, agus a gceangail le hainmhithe eile.

Éaneolaíocht
Zó-eolaíocht
Eangach

Obair maisiúcháin le patrúin shainiúla ar charraig a úsáidtear sa chuid uachtarach d'fhuinneog, crann saingil, painéal nó gné eile d'fhoirgnimh. Feictear de ghnáth í in ailtireacht Ghotach, bíodh is nár tugadh an téarma seo isteach go dtí an 17ú céad i Shasana. Tá dhá phríomhshaghas ann: an phláteangach shimplí a chuireann béim ar na spáis ghlana, agus an bharra-eangach atá níos casta is a úsáideadh go forleathan in eaglaisí Gotacha. Tá a thuilleadh fo-ranna stíle ann, geoiméadrach, trasnaíoch, painéal, is mogallach ina measc.
Eangach stór cáilíochtaí

Teicníocht a shaothraigh an síceolaí Meiriceánach George Kelly (1905-1966) chun tuairimí freagróra a fháil ar ghné éigin den saol. Táirgeann an freagróir liosta de na gnéithe lena ngrádaíonn sé rudaí nó daoine (comhghleacaithe, mar shampla). Is féidir struchtúr na heangaí seo a úsáid chun cur síos ar conas a fheiceann an freagróir an saol. Baintear feidhm as i dtraenáil sa bhainistíocht, agus teiripe urlabhra.
Éanlaith clóis

Éin a shaothraítear ar fud an Domhain le haghaidh a n-uibheacha nó a bhfeola. An chearc nó an puiléad a thugtar orthu, agus tagann siad uile anuas ó éanlaith fhiáin na dufaire, an éanlaith dhearg dufaire is dócha. Ceansaíodh í seo os cionn 5,000 bliain ó shin. Rangaítear póir an lae inniu i gcineálacha Áiseacha is cineálacha Meánmhara.

Beostoc
Éin
Feoil
Éanlaith uisce

Éin uisciúla, go príomha na lachain, na géanna is na healaí. Tugtar éanlaith fhiáin orthu freisin. Go minic ciallaíonn éanlaith uisce go bhfuil siad i ngéibheann, agus éanlaith fhiáin go bhfuil siad faoi shealgaireacht. Uaireanta cuimsíonn an téarma éin uisciúla uile, cosúil leis na lapairí. 

Éin
Eantalpacht

Cainníocht fuinnimh a thagann san áireamh go minic sa teirmidinimic. Úsáidtear an tsiombail H di, agus tomhaistear i ngiúil (J) í. Sainmhínítear mar seo í: H = U + p V, mar arb é U an fuinneamh inmheánach, p an brú, agus V an toirt. Mar shampla, i ngás ag brú tairiseach, is é an teas iomlán is gá a chur leis chun an teocht a ardú ná an méadú sa bhfuinneamh inmheánach móide an obair is gá a dhéanamh i bhforbairt an gháis i gcoinne an bhrú timpeall, agus mar sin, is ionann an teas iomlán is an méadú i H. Níl a leithéid is dearbhnialas eantalpachta ann, agus ní féidir ach athruithe san eantalpacht a thomhas.
Eantrópacht

Sa teirmidinimic, tomhas uimhriúil ar an mí-ord. Úsáidtear an tsiombail S di, agus is i ngiúil in aghaidh an cheilvin (J K-1) a thomhaistear í. De réir mar a mhéadaíonn an mí-ord, is amhlaidh a mhéadaíonn an eantrópacht. Mar shampla, samhlaigh córas ina bhfuil umar uisce is braon dúigh. Nuair a chuirtear an braon dúigh isteach san umar uisce, méadaítear eantrópacht an chórais mar go bhfuil mí-ord an dúigh scaipthe níos mó ná roimhe. Ní athbhaileoidh na páirteagail dúigh le chéile arís, rud a léiríonn nach laghdaíonn an eantrópacht go spontáineach. 

Sainmhínítear an t-athrú eantrópachta mar an méid teasa a chuirtear le córas, roinnte ar a theocht i K nuair a choinnítear an teocht tairiseach. Mar shampla, is é an méadú eantrópachta i 1 kg oighir nuair a leánn sé go huisce ag 0 °C (273 K) ná 1223 J K-1. Nuair a reoitear uisce go dtí oighear, laghdaítear eantrópacht an uisce sin, ach ar chostas an mhéadú eantrópachta sa chóras iomlán, an cuisneoir is an seomra san áireamh. Tugann an t-athrú eantrópachta léargas breise ar threo próisis atá inchúlaithe ó thaobh imchoimeád an fhuinnimh de, de réir dealraimh. 

Is tairiseach an eantrópacht i bpróiseas inchúlaithe de chineál amháin, agus is é sin próiseas nach suimítear nó nach ndealaítear teas lena linn. De réir dara dlí na teirmidinimice, fanann an eantrópacht gan athrú nó méadaíonn an eantrópacht i ngach uile phróiseas.
Éarasastratas

Bunaitheoir scoil mhíochaine i gKea na Gréige ab ea Éarasastratas (Sean-Ghréigis:Ἐρασίστρατος /Erasístratos), (303-c 249 RC). Rinne sé staidéar ar an néarchóras, agus meastar gur tháinig sé gar d'fhionnadh imshruthú na fola.

Lianna Gréagacha
Earc

Débheathach, cosúil leis an salamandar, ach caitheann na hearca fásta an samhradh nó an bhliain go léir san uisce. Póraíonn sé san uisce. Cónaíonn na hearca óga (earca luachra) ar tír ar feadh 1-7 bliain.
Earcán caoch

Laghairt gan chosa, dúchasach don Eoraip, iarthuaisceart na hÁise is iardheisceart na hAfraice. Liath nó donn. Líne dorcha ar feadh an taoibh ar an mbaineannach. Is féidir go scarfaidh sé leis an eireaball fada, ach má dhéanann ní fhásann an fad céanna ar ais. Itheann sé péisteanna i ndrúchtíní.

Laghairtí
Earr ghuaireach

Feithid bhunúsach gan sciatháin le filiméid fhada eireabaill. Cuimsíonn an grúpa seo na gilíní. Bíonn na hearra guaireacha déladhracha dall, an-bhídeach den chuid is mó, ina gcónaí san ithir, le hábhar orgánach lofa le n-ithe. Faightear na hearra guaireacha tríladhracha bídeacha san ithir, le fuílleach dhuilleog na coille le n-ithe.

Feithidí
Earraí grúpa

Cláir ríomhaire a shaothraítear chun cabhrú le grúpa ar leith daoine comhoibriú, san ionad céanna nó ionaid éagsúla. Cás ar leith is ea comhdháil ríomhaireachta. Ag baint úsáide as teicníochtaí cosúil le réaltacht fhíorúil, is féidir comhdhálacha a eagrú le grúpaí in ionaid dhifriúla, ach an chuma air go bhfuil na rannpháirtithe sa seomra céanna.
Earráid dhúchasach mheitibileachta

Neamhord ó bhroinn a chuireann tús le héalanga sna próisis chasta bhithcheimiceacha sa cholainn. Is féidir go gcuirfidh siad isteach ar an mbealach a gcruthaíonn nó a mbriseann an cholainn síos cealla (mar shampla, cealla na fola), nó an bealach a bpróiseálann sí ábhair cosúil le carbaihiodráití, aimínaigéid, lipidí, stéaróidigh, púiríní is miotail throma.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Neamhoird
Éasafagas

Cuid den diúlfaíoch, an feadán fada matánach a ghabhann ó íochtar na farainge tríd an tóracs go dtí an goile. Timpeall 24 cm ar fhad i nduine fásta, líneáilte taobh istigh le cisil lannacha eipitéiliam. An chuid is matánaí de chonair an díleá. Teannann sé solaid is leachtanna a thógann an béal isteach le tonnta craptha a chuid matán, a dtugtar imfháscadh air, i dtreo an ghoile. Tá go leor cúnguithe ar feadh a chúrsa, a chuireann moill ar an ábhar atá á theannadh síos ann. Má bhíonn ábhar creimneach san ábhar a shlogtar siar, déantar níos mó damáiste don éasafagas ag na pointí cúngaithe sin ná áiteanna eile.

Córas díleáite
Orgáin
Éasc (geolaíocht)

Sa gheolaíocht, scoilt nó gág i gcarraig, ar tharla díláithriú ar feadh an éisc de bharr struis taobh istigh den Domhan. Nuair is díláithriú ingearach a tharla, is éasc normálta é sin agus strus comhbhrúiteach ba chúis leis. I gcásanna thar mean, sáitear taobh amháin den charraig suas os cionn an taoibh eile. I gcúléisc, mar mhalairt, forleathnú screamh an Dómhain is bun leis. Is samplaí drámata den éasc seo an Cainneoin Mór sna Stáit Aontaithe agus an Scoiltghleann in iarthar na hAfraice. Maidir le héisc sractha, scaoiltear strus comhbhrúiteach trí dhíláithriú i leataobh, agus is sampla suntasach de seo Éasc San Andreas i gCalifornia.

Geolaíocht
Eascann choncair

Iasc foghlach mara a fhaightear in uiscí éadoimhne cois cladaigh i dtuaisceart na hEorpa is an Mheánmhuir, de ghnáth faoi chumhdach carraigeacha, céanna, long briste. An cholainn sorcóireach, suas le 2.7 m ar fhad. Na gialla cumasach, na fiacla cónacha suite gar dá chéile. Itheann sí éisc, crústaigh is ceifealapóid den chuid is mó. Baolach do thumadóirí.

Éisc
Eascann leictreach

Iasc mór uisce úir a fhaightear i srutháin thanaí na hOranócó is na hAmasóine i Meiriceá Theas. A cholainn sorcóireach chun tosaigh is brúite maol chun deiridh, suas le 2.4 m ar fhad. A eite thimpireach fada, gan aon eite droma, eireabaill ná peilbheach. Táirgeann sí turraing chumasach leictreach le néal a chur ar chreach, le haghaidh cosanta, agus chun seoladh in uisce moirtiúil.
Eascann mhuraenach

Clann mhór eascann mara, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha teo, is ea an eascann mhuraenach. Na heití droma is anasacha leanúnach, gan aon eite pheilbheach ná uchtach. Na fiacla dea-fhorbartha. Is féidir leis na cineálacha is mó a bheith thar 3 m ar fhad. Tá cineál sa Mheánmhuir, an eascann mhuraenach helena atá suas le 1.3 m ar fhad, breacdhonn buí, agus an-ionsaitheach.

Éisc
Easón

Seicheamh códaithe de núicléitídí, agus mar sin de bhunphéirí, taobh istigh de ghéin ar an DNA, scartha ón gcéad eastrón eile ag iontrón (seicheamh neamhchódaithe). Tar éis an chéad tras-scríobh ó ghéin (an phríomhthrascríobh) a dhéanamh, seicheamh comhtheagmheálach de RNA neamhchódaithe (iontróin) is RNA codaithe (easóin) a bhíonn inti. Ansin baintear na hiontróin amach, agus spladhsáiltear na heasóin le chéile chun an teachtaire-RNA (mRNA) a dhéanamh. Sainíonn seicheamh an mRNA an phróitéin. Ascnaíonn an mRNA amach ón núicléas do na ribeasóim sa chíteaplasma, áit a n-aistrítear an t-eolas géiniteach sa seicheamh seo ina phróitéin.
Easpa

Bailiúchán bracha i réigiún éigin in orgán nó fíochán. Mórthimpeall uirthi bíonn at frithghníomhach athlasta mar bhalla imlíneach glan, a dtugtar cuas na heaspa air. Bíonn sí pianmhar. De ghnáth, ionfhabhtú le baictéir a dhéanann an brach, nó ábhar coimhthíoch eile. Is féidir go dtarlóidh sí ar fud na colainne, sa chraiceann, na caipíní súile, an cluas lair, is an reicteam. I gcás na heitinne, sna scamhóga a tharlaíonn na heaspaí (na mealláin). Muna bhfolmhaíonn an easpa go deonach, ní mór í a thaoscadh go máinliach.
Easpa bhrád

Eitinn na bhfaireog limfeach sa mhuineál, agus fás easpaí is othras ar an gcraiceann anuas orthu. Riocht annamh anois. Thugtaí olc an rí ar an ngalar, agus chreidtí go leigheasfadh tadhall an rí é.
Easpónant

Nodaireacht sa mhatamaitic a shimplíonn scríobh iolrach. Mar shampla, is féidir 5 × 5 × 5 × 5 a scríobh mar 54, agus is é 4 an t-easpónant (nó an séan) sa chás seo. Is féidir an nodaireacht seo a úsáid i gcás easpónant codánach, diúltach is eile. Nuair a scríobhtar uimhreacha sa bhfoirm seo, mar shampla: 625 = 54, tá dlíthe ar leith na séan is féidir a chur i bhfeidhm orthu, mar seo: ya × yb = ya+b, ya/yb = ya-b, (ya)b = yab, y0 = 1, y-a = 1/ya.

Matamaitic
Easrú

Leathadh cainníochta éigin. Sampla ab ea leathadh braoinín dúigh a chuirtear in umar uisce, trí idirleathadh is comhiompar.
George Eastman

Ceapadóir is daonchara a rugadh i Waterville, Nua-Eabhrac ab ea George Eastman (12 Iúil 1854–14 Márta 1932). I 1889 rinne sé an scannán trédhearcach ceallalóide a d'úsáid Edison is ceapadóirí eile i bhforbairt na grianghrafadóireachta, agus níos déanaí, sa chineamatagrafaíocht, siamsaíocht, is tionscal na scannán.

Ceapadóirí Meiriceánacha
Lucht gnó
Daoine a rugadh i 1854
Básanna i 1932
Éastraigin

Raon gnéashormón a tháltar san ubhagán, an phlacaint, an uirí is an fhaireog aidréineach. Freagrach as forbairt na ngnéastréithe tánaisteacha baineanna i mná, ullmhacht ghnéasach a chur ar aghaidh, agus ullmhú na broinne i gcomhair plandáil na huibhe toirchithe. Úsáidtear í i bpiollairí frithghiniúna agus cóireálacha d'ailsí ar leith. Faightear i bplandaí freisin í. 

Hormóin
Éastras

An tréimhse soghabháltachta gnéasaí (adhall i gcás an mhadra, nó dárach i gcás na bó) sa mhamach baineann. De ghnáth freagraíonn sé d'fhuascailt na huibhe ón ubhagán.

Gnéasacht
Eatánól

Is comhdhúil orgánach é eatánól (ar a dtugtar alcól eitile nó 
go hiondúil alcól). Is alcól simplí é leis an bhfoirmle ceimiceach C2H6O. Is féidir a fhoirmle a scríobh freisin mar CH3CH2OH nó C2H5OH (grúpa eitile atá nasctha le grúpa hiodrocsaile). Is leacht so-ghalaithe, inadhainte, éadathach é eatánól le boladh sainiúil cosúil le fíon agus blas géar.[11][12] Is druga sícighníomhach áineasa é, an comhábhar gníomhach i ndeochanna alcólacha.

Táirgtear eatánól go nádúrtha trí phróiseas coipthe siúcraí ag giostaí nó trí phróisis pheitriceimiceacha amhail hiodráitiú eitéine. Tá feidhm leighis aige mar antaiseipteán agus díghalrán. Úsáidtear é mar thuaslagóir ceimiceach agus i sintéis comhdhúile orgánacha, agus mar fhoinse breosla. Is féidir eatánól a dhíhiodráitiú freisin chun eitiléin a dhéanamh, bunábhar ceimiceach tábhachtach.agus i sintéis comhdhúile orgánacha, agus mar fhoinse breosla. Is féidir eatánól a dhíhiodráitiú freisin chun eitéin a dhéanamh, bunábhar ceimiceach tábhachtach.

Tagairtí
 
Tuaslagóirí alcóil
Alcanóil
Caomhnú anatamaíoch
Tráchtearraí ceimiceacha
Dífhabhtáin
Ceimiceáin tí
Meitibilítí daonna
Ocsaigionáití
Príomh-alcóil
Breoslaí roicéad
Teiritiginí
Ceimic alcóil
Eatramh (matamaitic)

Sa mhatamaitic, déanann gach uimhir idir dhá uimhir fhosaithe, a agus b, eatramh oscailte, a scríobhtar mar (a, b). Má chuimsíonn an t-eatramh na huimhreacha a is b, tugtar eatramh iata [a, b] air. Tugtar teorainneacha an eatraimh ar a is b. Léirítear eatramh oscailte ar an uimhirlíne le críochchiorcal neamhscáthlínithe. Bíonn críoch-chiorcal scáthlínithe ag eatramh iata.
Hermann Ebbinghaus

Síceolaí turgnamhach a rugadh i mBarmen na Gearmáine ab ea Hermann Ebbinghaus (24 Eanáir 1850 – 26 Feabhra 1909). Scríobh sé leabhar cáiliúil, Über das Gedächtnis (Ar an gCuimhne, 1885), ar a thaighde turgnamhach i dtaobh na cuimhne, an chéad duine a rinne a leithéid.

Daoine a rugadh i 1850
Básanna i 1909
Síceolaithe Gearmánacha
John Carew Eccles

Fiseolaí a rugadh i Melbourne na hAstráile ab ea an Ridire John Carew Eccles (27 Eanáir 1903 – 2 Bealtaine 1997). Rinne sé taighde ar néarfiseolaíocht, agus bhuaigh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis, le Hodgkin is Andrew Huxley, as a shoiléirithe ar na meicníochtaí ianacha a bhaineann le spreagadh scannán na cille néarógaí.

Daoine a rugadh i 1903
Básanna i 1997
Fiseolaithe Astrálacha
Arthur Stanley Eddington

Réalteolaí a rugadh i gKendal Shasana ab ea Arthur Stanley Eddington (1882-1944). I 1919 rinne sé breathnuithe ar ionaid réaltaí le linn urú iomlán na Gréine, agus thug an chéad chruthú díreach ar theoiric na coibhneasachta speisialta de chuid Einstein. Cáil ar a leabhar The Expanding Universe (An Chruinne Fhorleathnaitheach, 1933) agus as eolas ar an eolaíocht a scaipeadh i measc an phobail. 

Réalteolaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1882
Básanna i 1944
Gerald Maurice Edelman

Bithcheimicí a saolaíodh i Nua-Eabhrac is ea Gerald Maurice Edelman (1 Iúil 1929 – 17 Bealtaine 2014). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar mhiaileóma ilchodach is tacar na n-aimínaigéad sna próitéiní ann, struchtúr is comhdhéanamh na n-antashubstaintí atá lárnach i gcosaint na colainne i gcoinne ionfhabhtuithe in ainmhithe veirteabracha, an duine ina measc, agus atáirgeadh DNA plasmaid giosta in vitro. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1972 le Rodney Porter as an obair ar antashubstaintí. 

Cáil air as leabhair a chuir an eolaíocht chun cinn i measc an phobail, ina measc Second Nature: Brain science and human knowledge (An Dara Nádúr: Eolaíocht Inchinne is Eolas Daonna, 2006).

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1929
Básanna in 2014
Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Edelweiss

Planda ailpíneach ilbhliantúil, dúchasach do shléibhte oirdheisceart na hEorpa, is ea an edelweiss (Leontopodium nivale), é den chlann chéanna leis an nóinín is an caisearbhán. Fásann sé suas le 20 cm ar airde. Na duilleoga lansa-chruthach nó spúnógchruthach, le brat dlúth gruaigí bána lomracha, leata i gcoinne an dromchla. Na bláthchinn buí/bán, eagraithe i gcrobhaingí maolcheannacha, timpeallaithe le brachtanna lomracha réaltacha bioracha ag leathadh amach.

Asteraceae
Richard Lovell Edgeworth

Tiarna talún i Meathas Troim, Contae an Longfoirt, ab ea Richard Lovell Edgeworth (31 Bealtaine 1744 - 13 Meitheamh 1817), a saolaíodh i mBath Shasana. D'fhionn sé córas séamafóir chun teachtaireachtaí a sheoladh ó Bhaile Átha Cliath go Gaillimh in 8 nóiméad. D'fhionn sé peidiméadar is veileasaipéid (saghas luath rothair nó trírothach). Scríobh sé Practical Education (Oideachas Praiticiúil, 1798) i gcomhar lena iníon Maria Edgeworth (1767-1849), agus Professional Education (Oideachas Gairmiúil, 1809) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am. I measc bunaitheoirí Acadamh Ríoga na hÉireann.

Ceapadóirí Éireannacha
Oideachasóirí Éireannacha
Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Daoine as Contae an Longfoirt
Daoine a rugadh i 1744
Básanna i 1817
EDTA

Ceimiceán suntasach, aigéad dé-aimíneatáinteitreaicéiteach, C10H16N2O8. Ildánach mar oibreán coimpléasctha, de bhrí gur féidir le 6 cheann de na hadaimh O is N comhordú le hian miotail ag an am céanna. Úsáidtear é chun mionriain d'iain mhiotal a bhaint as tuaslagáin.
Paul Ehrlich

Baictéareolaí Gearmánach a saolaíodh i Strzelin na Polainne inniu ab ea Paul Ehrlich (14 Márta 1854 - 20 Lúnasa 1915). Ceannródaí i réimsí éagsúla—haemaiteolaíocht, imdhíoneolaíocht, agus ceimiteiripe—a d'aimsigh leigheas ar an tsifilis. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1908 le Ilya Mechnikov as a gcuid oibre ar imdhíonacht.

Baictéareolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1854
Básanna i 1915
Eibleacht

Fuaidreán leachta amháin i leacht eile, ola in uisce go háirithe is ea eibleacht. Scarann gach eibleacht óna chéile faoi dheireadh, agus is amhlaidh a scarann eibleacht chobhsaí i bhfad níos maille ná eibleacht éagobhsaí.

Ceimic
Eiblitheoirí

Ceimiceáin a chabhraíonn le leachtanna meascadh le chéile chun eibleacht a dhéanamh. Mar shampla, ní mheascann ola is uisce de ghnáth, ach is féidir iad a mheascadh i bpas amháin le cabhair eiblitheora, cosúil le margairín nó maonáis. Cabhraíonn eiblitheoirí le gás a sháinniú i leachtanna freisin, mar a tharlaíonn nuair a bhuailtear uachtar. Is eiblitheoirí iad pónaire lócaiste, guma, agar is leicitin.
Coimpléasc Éideapúis

Téarma sa tsícainilís a chum Freud chun cur síos ar phais a fhéadfaidh tarlú i ngnáthfhorbairt an bhuachalla óig, ina mbíonn mothúcháin anghrácha aige dá mháthair agus mothúcháin iomaíocha dá athair. Tugtar coimpléacs Éileictrea ar a choibhéis i gcás an chailín óig.
Eidhneán nimhe

Tom nó féithleog adhmadach atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, planda an-athraitheach. Na duilleoga le 3 dhuilleoigín, mín is snasta nó giobach, fiaclach nó maothánach. Na bláthanna bán. Na plandaí a fhoirmíonn toim ingearacha, le duilleoga barrmhaola maothánacha, cosúil le duilleoga darach. Tugtar dair nimhe orthu sin, agus glacann cuid de na saineolaithe leo mar speiceas difriúil. Táirgeann siad uile roisín a chuimsíonn an ceimiceán úraiseanól, atá nimhiúil don tadhall agus a chuireann tús le deirmitíteas dian. Tá sé do-ghalaithe agus is féidir é a iompar ar éadaí, ithir, fiú i ndeatach. Mar sin, is féidir leis a dhrochiarmhairtí a oibriú i bhfad ón bplanda féin.
Eidhneán talún

Planda dreapaire ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip is an Áise is ea eidhneán talún, nó athair lusa. Na gais cearnach i dtrasghearradh. Na duilleoga cruinn maolfhiaclach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna in ascaillí na nduilleog, a n-aghaidheanna uile sa treo céanna, déliopach, le feadán fada vialait/gorm. D'úsáidtí é tráth chun leann a dhéanamh roimh theacht in úsáid don lus leanna.
Eidifear

Córas teilgthe teilifíse le scaileán mór is ea eidifear. Tá léas leictreon taobh istigh den fheadán folúsach is é modhnaithe ag an bhfíschomhartha. Scantar an léas seo ar dhromchla ciseal ola: díchumann sé seo an dromchla, agus athraonann sé sin solas ó lampa cumhachtach. Is mar seo a chruthaítear an íomhá le teilgean ar an scáileán mór. Nuair is pictiúr daite atá i gceist, bíonn gá le 3 fheadán, gach ceann tiomnaithe do phríomhdhath, agus measctar na 3 íomhá go comhuaineach sa teilgean chun íomhá dheireanach dhaite a thaispeáint. Tháinig deireadh ar ré an eidifir le linn na 1990idí le forbairt theicneolaíocht na scáileán mór, mar shampla  taispeáint leacht-chriostail (LCD) agus próiseáil solas digiteach (DLP). 

Teilifís
Tionscadal Éidin

Forbairt inmharthana gairdín in Austol i gCorn na Breataine. Suite i gcráitéar créchlaise atá as úsáid, tá dhá chruinneachán gheodasacha mar a bheadh bolgáin iontu. I gceann amháin tá aeráid foraois thrópaiceach báistí cruthaithe, agus sa cheann eile aeráid the mheasartha. Tá bailiúchán mórthaibhseach éagsúil plandaí as gach cearn den Domhan iontu, ina measc samplaí ón tuath máguaird. Osclaíodh i 2001 é, agus is craobh aonaigh do chuairteoirí é. 

Corn na Breataine
Éifeacht theirmeach

Sa teirmidinimic, cóimheas na hoibre áisiúla a fhaightear ó inneall teirmeach is an teasa a thógann sé isteach. Úsáidtear an tsiombail e dó, uimhir idir 0 is 1 a sheasann don uaséifeacht theoiriciúil. Bíonn e timpeall 0.5 i gcás inneall gluaisteáin, timpeall 0.4 i gcás stáisiún guail ginte leictreachais. 

Teirmidinimic
Éifeachtaí speisialta

Amhairc cluana i bpictiúir reatha nó físeán. Dhá ghrúpa ann: iad sin a dhéantar os comhair an cheamara go hiomlán, agus iad siúd ina n-athraítear an íomhá thaifeadta. Sa chéad ghrúpa tá an-chuid bealaí inar féidir an fhairsinge le fótagrafú a fhorleathnú amach, le hamhairc atá péinteáilte ar ghloine nó mionláithreáin atá tógtha i bpeirspictíocht. Is féidir mionsamhlacha, tógtha de réir scála, a fhótagrafú faoi ghluaiseacht mhall chun traenacha, línéir, aerárthaigh, is spásárthaigh a léiriú. Is féidir mionsamhlacha anamúla a fhótagrafaítear fráma i ndiaidh fráma a úsáid chun créatúir osréalaíocha a dhéanamh anamúil. Is minic a úsáidtear comhcheangal íomhánna, mar shampla chun na haisteoirí a thaispeáint ag obair os comhair cúlraí difriúla (láithreán i bhfad i gcéin, mionsamhail, nó fiú líníocht). D'úsáidtí cúlteilgean, ach faoi seo is teilgean athfhillteach chun tosaigh a úsáidtear. Bealach eile is ea na haisteoirí a fhótagrafú os comhair cúlra mhóir aonfhoirmigh ghoirm agus an cúlra a chur isteach níos déanaí. Úsáidtear dhá íomhá dhifriúla, nó níos mó, chun éifeachtaí cosúil le tuaslagadh, cuimilt is scoilteadh an scáileáin a fháil. Tugann meascthóirí amhairc is íomháú a ghintear le ríomhaire deis fhíorleathan íomhánna a ionramháil chun éifeachtaí gan áireamh a chur i bhfeidhm nach féidir a dhéanamh ar chor ar bith trí ghrianghrafadóireacht. 

Éifeachtaí speisialta
Eifidrín

Druga le gníomhuithe cosúil le gníomhuithe aidréanailín, a úsáidtear chun fuil-líonadh na sróine a mhaolú. Tamall ó shin bhíodh sé in úsáid mar chóireáil ar phlúchadh is brú íseal fola.
Eifimiris

Sa réalteolaíocht, tábla a thugann ionad is gile rinn spéire (cóiméad, pláinéad) ina fithis, ríomhaithe ó na sonraí atá ar eolas mar gheall ar an bhfithis (an tréimhse fithise, an claonadh, an éalárnacht, an treo is an t-ionad agus é ag trasnú plána meánchiorclach a phríomhreanna). Úsáidtear an t-ainm céanna do leabhar a fhoilsítear gach bliain a thugann liosta na bhfeiniméan réalteolaíoch a réamhinsítear don bhliain ina dhiaidh sin (mar shampla, uruithe pláinéad, na Gealaí is na Gréine).
Manfred Eigen

Ceimicí fisiciúil a rugadh sa bhliain 1927 i mBochum na Gearmáine is ea Manfred Eigen. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic i 1967 le George Porter is Ronald Norrish as a thaighde ar theicníochtaí chun staidéar a dhéanamh ar imoibrithe tapa ceimiceacha.

Daoine a rugadh i 1927
Daoine beo
Ceimiceoirí Gearmánacha
Éigríoch

Sa mhatamaitic, uimhir níos mó ná aon uimhir eile. Ba é John Wallis (1616-1703), matamaiticeoir Sasanach, an chéad duine a d'úsáid an tsiombail ∞ di. Thaispeáin Cantor is matamaiticeoirí eile sa 19ú-20ú céad castacht choincheap na héigríche, agus iad ag obair ar thacartheoiric. Níos déanaí tugadh uimhreacha atá éigríochta go mór nó éigríochta go beag isteach sa chalcalas.

Matamaitic
Eileabar

Planda ilbhliantúil le duilleoga snasta roinnte is bláthanna móra, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Na bláthanna le 5 sheipeal, cosúil le peitil, atá bán nó liathdhearg/corcra. Suas le 20 faireog dhéliopach starraiceach a thálann neachtar fíorthocsaineach, le blas dearg te de bharr na n-alcalóideach ann.
Haileabó

An ceann is mó i measc na leathóg Atlantach. Faightear é ar ghrinnill ghainmheacha is chlochacha 100-1,500 m thíos i bhfarraigí fuara an Atlantaigh thuaidh. Suas le 2.5 m ar fhad. Na súile ar an taobh deas, an béal is na fiacla mór. Donn nó glasdonn ar an droim, agus bán faoina bhun. An bainneanach suas le 200 kg, an fireannach suas le 25 kg. Inite, tábhachtach sa trádáil, luachmhar d'iascairí.
Marmair Iarla Eilginn

Dealbha marmair ón 5ú céad RC ón bPartanón san Aithin. Fuair Thomas Bruce, Iarla Eilginn, iad i 1801-1803 faoi chúinsí amhrasacha nuair a bhí an Ghréig faoi riail na dTurcach, agus thug ar bord loinge go Sasana iad. Cheannaigh rialtas Shasana agus chuir i Músaem na Breataine iad i 1816, mar a bhfuil siad le feiceáil fós. Tá an Partanón á athchóiriú le blianta, agus d'iarr rialtas na Gréige ar an mBreatain iad a thabhairt ar ais dóibh. Diúltaíodh don iarratas, agus is cúis chonspóide idir an dá rialtas iad i gcónaí.
Éilips

Sa mhatamaitic, lócas pointe a ghluaiseann ionas go bhfanann suim an dá fhad ó dhá phointe fhosaithe (na fócais) tairiseach. Is féidir é a shainmhíniú freisin mar thrasghearradh cóin dhúbailte, nó lócas pointe a ghluaiseann ionas go bhfuil a fhad ón bhfócas i gcomhréir lena fhad ó líne fhosaithe (an treoirlíne), agus an tairiseach comhréire níos lú ná 1. Is í seo cothromóíd éilips i gcomhordanáidí Cairtéiseacha: x2/a2 + y2/b2 = 1. Is í cothromóid pholach éilips, agus an fócas mar phol is an phríomhais mar threoirlíne, ná r = 1/(1 + e cos θ). Gluaiseann na pláinéid timpeall na Gréine in éilipsí, agus is iomaí úsáid a bhaintear as an gcruth san ealaín is an ailtireacht. 

Cruthanna
Matamaitic
Galar scamhóige toirmeascach ainsealach

Neamhord sna scamhóga is ea Galar scamhóige toirmeascach ainsealach nó eimfiséime (emphysema) ina milltear na snáithíní leaisteacha is cúis le haisléim fhíochán na scamhóige san easanálú. Mar thoradh air seo, éiríonn na scamhóga níos séidte de réir a chéile, agus forlíonta le haer.  

Éiríonn na haerfheadáin bheaga (na broincíní) séidte, milltear na haersaic (an hailbheolais) mar a dtarlaíonn malartú na ngás, agus cuirtear cuasa aeir ina n-ionad.  

Éiríonn an cliabhrach bairillechruthach de réir a chéile, agus éiríonn an giorra anála an-ghéar.  

Is coitianta an riocht é i measc caiteoirí troma toitíní, mar go ngníomhachtaíonn ceimiceáin i ndeatach toitíní einsímí a dhíleánn na fíocháin leaisteacha sna scamhóga.  

Go minic cuireann milleadh na bhfíochán seo tús le hionfhabhtuithe tánaisteacha.

Daoine le eimfiséime 
 Dave Allen, fuirseoir 
 Joe Heaney, amhránaí

Tagairtí 

Galair
Scamhóga
Eimpeidicléas

Fealsamh is file Gréagach a rugadh in Akragas na Sicile ab ea Eimpeidicléas (c 490-c 430 RC). Ina scríbhinn Ar an Nádúr thug sé isteach coincheap na 4 dhúil bhuan — Cré, Uisce, Aer is Tine — chun cur síos ar an nádúr iomlán. Ghlac Arastotail leis an gcoincheap, a mhair mar fhoshraith bhuansheasmhach i smaointeoireacht an iarthair ar feadh 2,000 bliain.

Fealsúna Gréagacha
Daoine a rugadh i 490 RC
Básanna i 430 RC
Eimpíéime

Is éard is eimpíéime ann bailiúchán bracha idir cisil na scannán a chumhdaíonn an scamhóg (an pleora). Coitianta mar thoradh ar scaipeadh an ionfhabhtaithe ó niúmóine sna scamhóga.

Córas imdhíonachta
Éin chreiche

Is éin iad na héin chreiche a sheilgeann ainmhithe móra (mamaigh is éin eile) le haghaidh bia. Bíonn gob láidir cuartha is ingne géara acu. Cuimsíonn siad na seabhaic, na hiolair, badhbha an tSeandomhain, an rúnaí, na seabhaic seilge, badhbha an Domhain Úir (ina measc, na condair), agus b'fhéidir na hulchabháin.

Éin
Einceifilimialíteas miailgeach

Tugtar siondróm tuirse ainsealaí air freisin. Bíonn laige, fiabhras éadrom, pianta ginearálta sna matáin is na hailt, dúlagar, cur isteach ar an radharc, agus tinneas cinn ag duine. Féadfaidh siad leanúint ar feadh na míonna, agus faoi dheireadh imíonn siad. Ní heol cén fáth a dtarlaíonn an riocht seo. Ceapann daoine go dtarlaíonn sé mar thoradh ar ionfhabhuithe víreasacha, ach ceapann daoine eile gur cúis shíceolaíoch éigin atá leis.

Galair
Siondróm
Willem Einthoven

Fiseolaí Ollannach a rugadh i Semarang na hIndinéise ab ea Willem Einthoven (21 Bealtaine 1860 - 28 Meán Fómhair 1927). D'fhionn sé an sreang-ghalbhánaiméadar, chun rithim leictreach an chroí a thomhas, i 1903. Thug sé isteach an téarma leictreacairdiagram. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1924. 

Ceapadóirí Ollannacha
Fiseolaithe Ollannacha
Daoine a rugadh i 1860
Básanna i 1927
Eipeacailís

Fáinne breise de chodanna blátha a bhíonn nasctha leis an taobh amuigh den seipeal nó an chailís, agus cosúlacht acu leo. Sainiúil do phlandaí áirithe, clann na rós mar shampla.
Eipeaglotas

Leathán piorra-chruthach loingeáin shnáithínigh leaistigh, leathan ar an taobh uachtarach (a luíonn díreach taobh thiar den teanga), caol ag a íochtar (mar a gceanglaíonn le cúl an loingeáin thíoróidigh), agus cumhdaithe ar a dhá dhromchla le scannán múcasach. Cuimsíonn an dromchla cúil blaslóga is faireoga múcasacha. Gluaiseann sé nuair a shlogann duine siar, agus cumhdaíonn cuid d'oscailt na larainge. Sa chuid is mó de na mamaigh, síneann sé os cionn an choguais agus isteach i bhfaraing na sróine, ionas go mbíonn sí seo leanúnach leis an laraing, ag ligean don riospráid dul ar aghaidh le linn slogtha.
Eipeatacsacht léis mhóilínigh

Bealach chun scannáin thanaí chriostalta a tháirgeadh inar féidir comhdhéanamh an scannáin a stiúradh go cúramach. Braitheann an próiseas ar oiread ar leith foinsí téite, gach ceann as dúil dhifriúil. Tagann léas adamh ó gach foinse trí sheomra folúsaithe chun imbhualadh le targaid criostalta. Stiúrtar comhdhéanamh cruinn na gcisil adamh a thógtar ar an gcriostal trí theochtaí na bhfoinsí is córas comhlaí ar rianta na léis adamh a rialú. Leis an bhfearas seo, is féidir feistí nua leathsheoltóra a dhéanamh, cosúil le hoptaic iomlánaithe agus feistí chun taighde a dhéanamh ar iarmhairt chandamach Hall.
Eipidéimeolaíocht

Staidéar ar chúiseanna is dáileadh galar i ndaonraí. Sa 19ú céad, ionfhabhtuithe a bhí mar phríomhchúis bháis. Mar thoradh ar staidéar ar tharlú na ráigeanna i gcomhthéacs na gcúinsí sóisialta ag an am, d'éirigh leis na húdaráis bearta éifeachtacha a dhéanamh chun srian a chur leo. Mar shampla, fuarthas gur thosaigh ráigeanna calair ó uisce truaillithe, agus ráigeanna fiabhras seoil ó lámha truaillithe na lianna is na mbanaltraí. Sa 20ú céad tosaíodh staidéar ar dhíormaí chun na ceangail idir galair agus fachtóirí comhshaoil is stíl beatha a léiriú. Cruthaíodh ceangal idir ailse na scamhóg is caitheamh toitíní, agus fuarthas an-chuid eolais ar tharlú galar corónach croí i dtíortha éagsúla agus tarlú na saghsanna éagsúla ailse. Is maith an seans go gcabhróidh na léargais seo, agus tuilleadh díobh ar ghalair eile, lena seachaint nó a laghdú.

Eipidéimeolaíocht
Eipideirm

Ciseal seactrach an chraicinn ar phlanda nó ainmhí. I bplandaí is cuid mhaith inveirteabrach, bíonn tiús cille amháin san eipideirm. I veirteabraigh, tiús roinnt mhaith ceall a bhíonn inti, agus i veirteabraigh talún bíonn sí cumtha as cealla marbha cruaite.
Eipifít

Planda nach bhfuil fréamhaithe san ithir ach a fhásann os cionn talún, ar phlandaí eile de ghnáth. Baineann sí feidhm as na hóstaigh seo chun tacaíocht a fháil mar nach seadán (a fhaigheann cothú óna n-óstaigh) í. Bíonn fréamhacha aerga aici a nascann leis an óstach agus a ghabhann bruscar orgánach chun cothaithigh a dhíorthú astu. Ionsúnn sí uisce freisin, mar bháisteach nó díreach ón aer, agus is féidir go mbeidh sí glas, in ann fótaisintéis a dhéanamh. I gcuid acu foirmíonn na duilleoga taiscumar uisce i lár an chnota. An-choitianta i bhforaoisí trópaiceacha báistí, agus is féidir le heipifítí fás i solas na Gréine, rud nárbh fhéidir leo dá mbeadh siad ar an talamh faoin gceannbhrat dlúth. Samplaí suntasacha sna trópaicí is ea magairlíní is bróiméiligh, agus na caonaigh is na crotail i réigiúin mheasartha.
Eipitéiliam

Ciseal ceall a dhéanann líneáil ar dhromchla inmheánach orgáin chuasaigh (ach amháin an croí, fuileadáin is soithigh na limfe, a dtugtar an t-intéiliam ar an líneáil aoncheallach sna cásanna sin), agus a chumhdaíonn dromchla seachtrach na colainne. Bíonn feidhmeanna difriúla aige i réigiúin dhifriúla na colainne (cosaint, tál is ionsú, mar shampla). Aithnítear cineálacha éagsúla, ag brath ar chruth is suíomh na gceall (colúnach, ciúbóidiúil nó lannach), nó a leagan amach (srathaithe nó súdasrathaithe). Tugtar eipitéiliam trasdultach ar an gcineál a bhíonn mar líneáil ar orgáin chuasacha a bhorrann is a chrapann ar feadh fad mór, cosúil leis an lamhnán. I gcuasa iata na colainne (an cuas peireacairdiach, an cuas pleorach, is an cuas peireatóinéach, mar shampla) soláthraíonn an t-eipitéiliam dromchla mín tais a dhéanann éascaíocht d'aon ghluaisne.
Eirgeanamaíocht

Staidéar ar obair, dearadh an láthair oibre, anailís is traenáil scileanna na hoibre, agus iarmhairtí na timpeallachta fisiciúla is síceolaíche, cosúil le strus na hoibre, earráidí is taismí. Úsáidtear na téarmaí ‘innealtóireacht dhaonna’ is ‘fachtóirí daonna’ don disciplín seo freisin. Go minic, is gá comhoibriú idir anatamaithe, fiseolaithe, síceolaithe is innealtóirí sa staidéar seo, ina mbailítear cuid mhaith sonraí ar chumais na colainne daonna. Tosaíodh uirthi go luath sa 20ú céad nuair a tugadh isteach olltáirgeadh earraí go forleathan agus a rinneadh staidéir ama is gluaiseachta chun tascanna a anailísiú is a fheabhsú. Tagann torthaí na saothar seo san áireamh i ndearadh monarchana is oifigí, leagan amach stáisiúin cumhachta, agus dearadh ionstraimí i bhfeithiclí. Déantar moltaí maidir le torann is truaillithe eile, tréimhsí oibre, agus coinníollacha soilsithe. Leis an méadú san uathoibriú ar gach gné den obair, is lú an bhéim anois ar chomhordú láimhe is súile ná ar mhonatóiriú eolais is cinnteoireacht. Roimh na 1970idí bhíodh an-bhéim ar idirghníomhuithe duine/ meaisín, ach is mó ar fad an bhéim anois ar idirghníomhuithe duine/ríomhaire. I measc na gceannródaithe sa disciplín seo, bhí an t-innealtóir Meiriceánach Frederick W. Taylor (1856-1915) agus an cúpla Meiriceánach Lillian (1868-1972) is Frank (1868-1924) Gilbreth.
Éirí is tuirlingt ghearr

Saghas aerárthaigh a dheartar chun éirí ón talamh agus tuirlingt in achar gearr aerbhealaigh (ní hionann is éirí is tuirlingt ingearach). Bíonn feistí aeridinimiciúla ar leith air a dhéanann deimhin de go bhfuil an fórsa ardaithe láidir faoi nuair a bhíonn a luas cothrománach íseal, é ábalta tuirlingt ag uillinn ghéar is stopadh go tapa ar an talamh. Níor ródheacair é seo go dtí an dara cogadh domhanda mar bhíodh na heitleáin éadrom is na luasanna íseal go leor, ach dúshlán i bhfad níos deacra a bhí ann nuair a méadaíodh meáchan is luas na n-eitleán ina dhiaidh sin. 

Aerárthaí
Éirí is tuirlingt ingearach

Aírí a luaitear le heitleáin mhíleata ar leith le sciatháin dhobhogtha. Mar shampla, an Harrier de chuid Hawker Siddeley sa Bhreatain, ar féidir leis an sá óna scairdinnill a fheistiú go hingearach is é ag éirí nó ag tuirlingt, agus a athrú go dtí an cothromán is é ag taisteal go cothrománach ó áit go háit. Tá dearaí eile ag aerfhórsa Mheiriceá, cuid acu cosúil leis an gConvair XFY-1, a sheasann ar a eireaball agus a éiríonn is a thuirlingíonn go hingearach, ag athrú go dtí an cothromán is é ag eitilt.

Aerárthaí
Eiritreapóéitin

Hormón (ar polaipeiptíd é) atá i láthair i veirteabraigh, a tháltar sna duáin den chuid is mó, agus orgáin eile, cosúil leis an ae. Spreagann sé prólaiféarú is aibiú na n-eiritricítí (cealla dearga na fola) i smior dearg na gcnámh. Spreagann easnamh ocsaigine i gcealla (nár aithníodh fós iad) sna duáin feabhas ar thál an hormóin seo, rud a mhéadaíonn tiúchan na n-eiritricítí in imshruthú na fola agus, mar sin, tiúchan na hocsaigine san imshruthú.
Eiscir

Is é atá i gceist le eiscir ná droim fada caol gainimh is gairbhéil a fhéadfaidh casadh ar feadh faid an-mhóir ar urlár gleanna. Meastar gur cruthaíodh í ag uisce ag rith i dtolláin faoi oighearshruth. 

Tíreolaíocht
Eiseaphláinéad

Pláinéad a fhithisíonn réalta taobh amuigh den Ghrianchóras. D'fhionn Michael Mayor is Didier Queloz ón nGinéiv an chéad cheann, i bhfithis timpeall ar 51 Pegasi, i 1995. Fionnadh tuilleadh i 1996, i bhfithisí thart ar 70 Virginis, 47 Utsaa Rajoris, is 55 Cancri, agus tuilleadh fós ó shin.
Eisibhitheolaíocht

Cuardach is staidéar ar bheatha eachtardhomhanda. I measc na dteicníochtaí a úsáidtear, tá monatóiriú ar thonnta raidió ó chórais réaltaí taobh amuigh den Ghrianchóras, agus úsáid taiscéalaithe spáis chun beatha, nó móilíní a bheadh riachtanach don bheatha, a bhrath.
Eisisféar

Ciseal seachtrach an atmaisféir, timpeall 400 km in airde, a n-éalaíonn gáis éadroma tríd.
Éisteachas

Is é atá i gceist le héisteachas ná próiseas ina n-éistear leis na fuaimeanna inchloiste ón gcolainn agus a ndéantar anailísiú orthu, le steiteascóp de ghnáth. Cuimsíonn na fuaimeanna seo fuaimeanna (a éiríonn ó chreathanna) na bhfuileadán, an chroí is a chomhlaí, na scamhóg, na n-aerphasáistí, is na stéigeacha, agus iad déanta ag sreabhadh na fola, an aeir, nó an gháis sna horgáin éagsúla.

Éisteolaíocht
Éisteacht dhéscartha

Teicníocht thurgnamhach atá san éisteacht dhéscartha a úsáidtear i síceolaíocht is sícitheangeolaíocht chun déanamh amach cén taobh den inchinn is mó atá in ann cineálacha áirithe fuaime a phróiseáil. Déantar an tástáil trí spreagthaí éagsúla a chur isteach sa dá chluas ag an am céanna, agus freagairt na hinchinne a fháil ó thuairisc an duine ar an gcluas is mó a bhraitheann an spreagadh. Den chuid is mó, bíonn an chluas dheas chun tosaigh maidir le comharthaí teangeolaíocha, agus an chluas chlé maidir le comharthaí eile, cosúil le ceol.

Cognaíocht
Éisteolaíocht
Eite (iasc)

Ball seachtrach scannánach ag ainmhithe uisciúla, na héisc is na míolta móra, a úsáideann siad chun gluaiseachta is ionrámhála. Uaireanta, bíonn siad modhnaithe ina súiteoirí nó ina nascóirí. Bíonn na heití meánacha droma timpireach nó eireaballach. Bíonn na heití cliathánacha ina bpéirí, uchtach nó peilbheach.
Éitear

Comhdhúil orgánach ina bhfuil adamh oscaigine nasctha le dhá ghrúpa ailcile. Comhdhúile réasúnta neamhimoibríoch is ea iad. An ceann is fearr eolas air is ea éitear eitile, CH3CH2-O-CH2-CH3, leacht so-ghalaithe le fiuchphointe 35 °C, a úsáidtear mar ainéistéiseach.

Comhdhúile orgánacha
Éitear (teoiriciúil)

Ábhar a gcreidtí uair dá raibh go líonann sé an spás uile, mar gur ghá a leithéid, de réir thuiscint na linne, chun gurbh fhéidir solas a fhorleathadh. Bhí turgnamh Michelson-Morley tábhachtach mar chruthú nach raibh a leithéid ann in aon chor, agus nach raibh gá leis i dteoiric nua-aoiseach an tsolais.

Solas
Eiteolaíocht

Staidéar ar iompar ainmhithe, ag cur na míoleolaíochta is na héiceolaíochta san áireamh. Déanann sí anailís ar mhionsonraí iompar an speicis i dtaca le hairíonna an chomhshaoil nádúrtha a bhfuil an speiceas oiriúnaithe dó. Faightear sonraí ó bhreathnú díreach agus monatóiriú le rianú raidió, mar shampla. Saothraítear tuiscint ar ghnéithe cosúil le hithe, idirghníomhuithe idir creach is creachadóir, agus iompair atáirgthe, iomaíochta, is shóisialta i dtéarmaí oidhreacht ghéiniteach an speicis is na gcúinsí comhshaoil a bhíonn ann de ghnáth i bhfás nádúrtha na mball de. 

Eiteolaíocht
Eitic

Is éard is brí leis an téarma eitic ná staidéar is measúnú ar iompar daonna ó dhearcadh na moráltachta. Bíonn coincheapa cosúil le coinsias, dualgas, freagracht, caighdeán, rialacha, cuspóirí pearsanta is sóisialta, gairmiúlacht agus a lán eile i gceist. Is iomaí teoiric, cur chuige is uirlis a tairgeadh thar na blianta chun fadhbanna eitice a réiteach: an t-imfhios, an cleachtadh turgnamhach, an t-idéal meitifisiciúil, an stát polaitiúil (nó an cumann gairmiúil), an dlí, an indibhid féin. Cosúil leis an mbeatha i gcoitinne, tagann fadhbanna eitice chun cinn arís is arís eile san eolaíocht is an teicneolaíocht: an eotanóis, an eoiginic, an bochtanas, an gorta, airm núicléacha, airm fhorbartha i gcoitinne, úsáideanna an Idirlín, truailliú an aeir, an uisce is na talún, ídiú foinsí nádúrtha, idirghníomhuithe daonna le hainmhithe, agus a lán lán eile. 

Eitic
Eitil

C2H5- , feidhmghrúpa a dhíorthaítear ó eatán. Nuair a chuirtear le hainm comhdhúile é, ciallaíonn sé de ghnáth gur malartaíodh é le hidrigin sa chomhdhúil sin.
Eitéin

Hidreacarbón den fhoirmle CH2=CH2 is ea eitéin, ar a dtugtar eitiléin freisin. le fiuchphointe -104 °C. Gás gan dath, an chéad bhall de shraith na n-ailcéiní. Ceimiceán tábhachtach tionsclaíoch a pholaiméiríonn go dtí poileitiléin. Nuair a bhíonn sí i láthair mar rianghás, brostaíonn sí aibiú torthaí. Is í an hidreacarbón is simplí í. 

Ailcéiní
Eitilt le sreanga

Córais rialaithe in eitleáin ina gcruthaítear comharthaí leictreacha ó rialaitheoirí an phíolóta, agus a bpróiseáltar na comharthaí sin le ríomhaire chun comharthaí stiúrtha a chur chuig na dromchlaí stiúrtha: an stiúir, na hailearáin, na plapaí is eile. Roimhe seo dhéanadh rialaitheoirí an phíolóta cáblaí a tharraingt nó a bhrú chun córais hiodrálacha a fheidhmiú agus na dromchlaí stiúrtha a thiomáint. Meastar go mbeidh na córais eitilte le sreanga i bhfad níos iomláine is níos gasta chun freagartha nuair a thiontaíonn an aimsir clamprach nó i gcoinníollacha deacra eitilte eile.