joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Mihangel Morgan

Scríbhneoir Breatnaise is ea Mihangel Morgan (a rugadh ar an 9 Feabhra 1955). As Aberdare (Aberdâr) dó.

Saothar 
 Diflaniad Fy Fi, 1988, (Cyhoeddiadau Barddas)
 Beth yw Rhif Ffôn Duw?, 1991, (Cyhoeddiadau Barddas)
 Hen Lwybr a Storïau Eraill, Ionawr 1992, (Gwasg Gomer)
 Dirgel Ddyn, 1993, (Gwasg Gomer), ail-argraffiad Chwefror 2006, (Y Lolfa) 
 Saith Pechod Marwol, 1993, (Y Lolfa)
 Te gyda'r Frenhines, 1994, (Gwasg Gomer)
 Tair Ochr y Geiniog, Tachwedd 1996, (Gwasg Gomer)
 Llên y Llenor: Jane Edwards, Ionawr 2007, (Gwasg Pantycelyn)
 Melog, Awst 1997, (Gwasg Gomer)
 Dan Gadarn Goncrit, Mehefin 1999, (Y Lolfa)
 Y Corff yn y Parc a Storïau Ffeithiol Eraill, Tachwedd 1999, (Gwasg Carreg Gwalch)
 Nofelau Nawr: Modrybedd Afradlon, Mehefin 2000, (Gwasg Gomer)
 Cathod a Chŵn, Tachwedd 2000, (Y Lolfa)
 Creision Hud, Awst 2001, (Y Lolfa)
 Y Ddynes Ddirgel, 2001, (Y Lolfa)
 Pan Oeddwn Fachgen, Tachwedd 2002, (Y Lolfa) 
 Croniclau Pentre Simon, Rhagfyr 2003, (Y Lolfa) 
 Saith Pechod Marwol, Awst 2004, (Y Lolfa) 
 Digon o Fwydod, Gorffennaf 2005 , (Cyhoeddiadau Barddas)
 Melog, Cyfieithiad, Gorffennaf 2005, (Seren)
 Cestyll yn y Cymylau, Mehefin 2007, (Y Lolfa)

Onóracha agus Duaiseanna 
 Y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993, Dirgel Ddyn

Naisc sheachtracha
https://www.aber.ac.uk/cy/cymraeg/staff-profiles/listing/profile/mim/ Prifysgol Aberystwyth;
Próifíl foirne.
Morgan, M
Jack Butler Yeats

Ba é an mac is óige é den phortráideoir Éireannach John Butler Yeats, agus an file William Butler Yeats, a bhuaigh an Duais Nobel, ina dheartháir aige.

Ealaíon 
Chleachtaigh Yeats mar maisitheoir ar dtús báire; agus thosaigh sé ag obair le phéintéireacht ola sa bhliain 1906. Bhí gnéithe tírdhreacha agus fíoracha in a chéad olaphictiúir measartha simplí agus liriceach. 

Ba é an téama is iomadúla a bhí ag Yeats ná 'Iarthar na hÉireann' agus 'teach a óige', i Sligeach.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1871
Básanna i 1957
Péintéirí Éireannacha
Maisitheoirí Éireannacha
Ealaíontóirí Éireannacha
Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Daoine as Baile Átha Cliath
Buaiteoirí boinn sna Cluichí Oilimpeacha
Daoine curtha i Reilig Chnocán Iaróm
Katie Melua

Amhránaí, cumadóir ceoil, agus ceoltóir Seoirseach/Briotanach í Ketevan "Katie" Melua. Rugadh in Kutaisi, sa tSeoirsia, í ar an 16 Meán Fómhair 1984. Chaith sí blianta a céad óige in Batumi sa tír chéanna, ach nuair a bhí sí ocht mbliana d'aois, fuair a hathair, ar máinlia croí é, jab in Ospidéal Ríoga Victoria, Béal Feirste, agus shocraigh an teaghlach síos i dTuaisceart Éireann. Nuair a bhí sí ceithre bliana déag d'aois, d'aistrigh an teaghlach go Sasana.

Dioscliosta
Call Off the Search (2003)
Piece by Piece (2005)
Pictures (2007)
The House (2010)
Secret Symphony (2012)
Ketevan (2013)
In Winter (2016)
Album No. 8 (2020)

Tagairtí 

Amhránaithe
Daoine a rugadh i 1984
Ceoltóirí Seoirseacha
Cumadóirí Seoirseacha
Ceoltóirí Briotanacha
Cumadóirí Briotanacha
Daoine beo
Mainistir an Dubhuisce

Is mainistir Chistéirseach de chuid an 13ú haoise í Mainistir an Dubhuisce (nó Mainistir Ghráig na Manach) atá suite i nGráig na Manach, Contae Chill Chainnigh in Éirinn. Chuir William Marshall ar bun í i 1204 A.D. Bhí Mainistir an Dubhuisce ar cheann de na mainistreacha Cistéirseacha ba luatha, ba mhó agus, b'fhéidir, ba bhreátha dá raibh in Éirinn. Is í eaglais pharóiste bhaile Ghráig na Manach an mhainistir agus is álainn í go hard os cionn an bhaile.

Tá an mhainistir suite i ngleann na Bearú, ar láithreán idir an bpríomh-abhainn agus craobh-abhainn an Dubhuisce. Díorthaítear ainm na mainistreach ón abhainn sin.

Tagairtí 

{{Síol-tír-ie

Contae Chill Chainnigh
Creideamh i gContae Chill Chainnigh
Mainistreacha na hÉireann
Cistéirseach
Goit

Ba threibh ilchineálach oir-Ghearmánach iad na Goit. Bhí ról tábhachtach ag dhá cheann dá ghéaga, na Viseagotaigh agus na hOstrogotaigh, le meath Impireacht na Róimhe san Iarthar agus dul chun cinn na hEorpa Meánaoisí. Bhí na Goit i gceannas ar limistéar ollmhór, a d'fhéadfadh a bheith nuair a bhí sé in ard a réime, faoi réim an rí Ghearmánaigh Ermanarich agus a fho-rí Athanarich,  leathnaithe ón Danóib go dtí an Don, agus ón Mhuir Dhubh go dtí an Mhuir Bhailt,
ar a bhuaic.

Labhair na Goit an teanga Ghotach, ceann de na teangacha Oir-Ghearmáineacha atá imithe in éag, a labhraíodh sa Chrimé sa 18ú haois ag Goit na Crimé; an dream Gotach is lú cumhachta, is lú aithne, agus aisteach go leor, an pobal Gotach is faide buan.

Tá an cultúr seandálaíochta 'Willenberg' (nó Die Willenberg-Kultur sa Ghearmáinis), comhcheangailte le theacht na nGot, agus a fhormhéadú leis an phobal dúchasach ina dhiaidh sin. Ó lár an dara haois ar aghaidh, chuaigh fo-bhuíonta na nGot seo ar imirce i dtreo an oirdheiscirt taobh le chúrsa abhann na Viostúile, ag baint an Scitia amach ar chósta na Mara Duibhe. Tá iarsmaí seandálaíochta fágtha acu bainteach leis an 'Chultúr Tschernjachow' (nó Die Tschernjachow-Kulturan sa Ghearmáinis) i Úcráin an lae inniu.

Sanasaíocht

Tugadh Gut-þiuda orthu sa teanga Ghotach, aistrithe go coitianta mar "Daoine Gótacha", ach dearbhaithe amháin mar tabharthach singil Gut-þiudai, nó Gutans tugtha le tuiscint ón  ghinideach iolra (?) gutani, in inscríbhinn Pietroassa. Tugadh Gutar nó Gotar orthu sa tSean-Ioruais, sa Laidin mar Gothiagus sa Ghréigis mar Γότθοι, Gótthoi.

Tá go leor ainmneacha tagtha do na Goit, b'fhéidir go pointe áirithe toisc go raibh go leor grúpaí eitneacha ar leith acu, ach freisin mar gheall go raibh i luathchuntais ar imirceacha Prótai-Ind-Eorpaigh agus níos déanaí ar imircí Gearmánacha sa Tréimhse Imirce i gcoitinne, ba ghnáth-chleachtas é tairbhe a bhaint as ainmneacha éagsúla chun tagairt a dhéanamh don ghrúpa céanna. Chreid na Goit (mar a chreideann an chuid is mó de scoláirí an lá inniu)  go dtagann na hainmneacha éagsúla go léir ón eitainm réamhstairiúil amháin a tharchuiríodh ar dtús go cultúr aonfhoirmeach a d'fhás agus a bhí faoi bhláth i lár na céad mílaoise RC, ie na céad-Goit.

Tagairtí 

Pobail Arsa na nGearmánach
Grúpaí eitneacha san Eoraip
Stair na Gearmáine
An Seaniarsma Déanach
Tréimhse imirce
An Rómáin sna Lúth Mheán Aoiseanna
Michael Cera

Is aisteoir Ceanadach é Michael Cera, a rugadh ar an 7 Meitheamh, 1988. Bhí cúpla mion-pháirteanna aige i scannáin, sraitheanna teilifíse agus fógraí teilifíse sular rinne sé páirt George-Michael Bluth sa dráma grinn suímh Arrested Development. Mhair Arrested Development trí séasúr sular cuireadh ar ceal é air. Rinne Cera páirt mic an phríomhcharachtair atá i ngrá lena chol ceathrar. 

Anuas ar sin, tá Cera i mbéal an phobail mar gheall ar na páirteanna a bhí aige sna scannáin Juno, Superbad, Nick and Norah's Infinite Playlist agus Year One. Tá an t-iomrá ann go mbeidh sé sa leagan scannáin de Arrested Development. 

Foilsíodh Pincone, gearrscéalta a scríobh Cera, san irisleabhar liteartha McSweeney's Quarterly sa samhradh 2009.

Tagairtí

Cera, Michael
Cera, Michael
Daoine beo
Louis Pasteur

Ceimiceoir agus micribhitheolaí Francach ab ea Louis Pasteur a tháinig chun saoil i nDole (i sléibhte Jura i bhFranche-Comté, Oirthear na Fraince) ar an 27 Nollaig 1822 agus a fuair bás i Marnes-la-Coquette taobh thiar de Pháras ar an 28 Meán Fómhair 1895. Tá clú agus cáil air as an obair a rinne sé leis na galair a chosc. Ba eisean a d'fhorbair an vacsaín in aghaidh an chonfaidh agus an modh oibre leis na frídíní a mharú sa bhainne agus sa bhfíon a dtugtar paistéarachán air.
Féachtar air mar cheann de trí phríomh bhunaitheoirí na Micribhitheolaíochta, mar aon le Ferdinand Cohn agus Robert Koch. D'fhionn sé chomh maith go leor eolais i réimse na ceimice, go háirithe an bun móilíneach don neamhshiméadracht i gcriostail áirithe.
Luíonn a chorp san Institiúid Pasteur i bPáras i cruinneachán iontach, a léiríonn a shaoithiúlachtí de mhósáicí Biosántacha.

Tagairtí 

Ceimiceoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1822
Básanna i 1895
Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin

File Muimhneach ba ea Tadhg "Gaelach" Ó Súilleabháín (Rugadh é timpeall ar an mbliain 1715 meastar, agus bhásaigh sé 1795).

Saol 
Saolaíodh i dTuar na Fola in iarthar Chontae Luimnigh é. Chaith sé thart ar 30 bliain in oirthear Chontae Chorcaí. Bhí baint aige le filí mar Eadbhard de Nógla agus Liam Inglis as cathair Chorcaí, agus Donncha Rua Mac Conmara as Contae an Chláir. Chum sé aislingí agus dánta Seacaibíteacha. Chaith sé seal i bpríosún i gcathair Chorcaí mar gheall ar cheann de na dánta Seacaibíteacha seo. Agus é meánaosta chuir sé faoi i nDún Garbháin. Chaith sé an chuid eile dá shaol i bPort Láirge agus is iomaí dán cráifeach a chum sé ann. Fuair sé bás i bPort Láirge sa bhliain 1795 agus cuireadh i reilig Bhaile Uí Fhlaithnín é.

Pious Miscellany 
Foilsíodh a dhánta cráifeacha don chéad uair i gCluain Meala sa bhliain 1802. Cé gur i nGaelainn a scríobhadh iad, teideal Béarla a bhí ar an leabhar: Timothy O'Sullivan's Pious Miscellany (Timothy O'Sullivan's Commonly Called Taidhag Goadhlach's Pious Miscellany). Thaitin siad go mór le Gaeilgeoirí Chúige Mumhan agus is iomaí eagrán eile a foilsíodh ina dhiaidh sin.

Tagairtí 
 Timothy O'Sullivan's Pious Miscellany / Timothy O'Sullivan's Commonly Called Taidhag Goadhlach's Pious Miscellany
 Amhráin Thaidg Gaedhealaigh Uí Súilleabháin iar n-a gcruinniughadh is a gcur i n-eagar leis an Athair Pádraig Ua Duinnín (BÁC 1903) 
 Pádraig J. Daly, eag., Furnace of Love: A Selection from the Religious Poetry of Gaelach Ó Súilleabháin (BÁC: Dedalus Press 2002).

Naisc sheachtracha 
 Princess Grace Irish Library: Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin (as Béarla)

Filí na hÉireann
Básanna i 1795
Daoine a rugadh i 1715
Daoine as Contae Luimnigh
Grigoriy Rasputin

Bráthair siúil ab ea Grigoriy Yefimovich Rasputin (gaelaithe uaireanta mar Raspúitín) a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na Rúise, Nioclás a Dó.  

Rugadh Rasputin ar an 22 Eanáir, 1869 (ar an 10 Eanáir, de réir Fhéilire Iúil, a bhí in úsáid sa Rúis san am) i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir. Dúnmharaíodh Rasputin i gCathair Pheadair ar an 30 Nollaig, 1916.

Finscéalta 
Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. 

Mar shampla
 Deirtear gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh dá chuid cluanaireachta                         
 De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. 
 Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an haemaifilia a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an Impire.

Sloinne coitianta é Rasputin sa Rúis, go háirithe sa tSibéir. Is dealraitheach nach bhfuil gaol ar bith ag an scríbhneoir Valentin Rasputin leis an mbráthair siúil.

Dúnmharú 

Go dtí le déanaí, chreidtí gurbh é an Prionsa Feliks Yusupov a mharaigh Rasputin i gcomhcheilg le dornán comhchoirithe. Fear uasal Rúiseach a bhí ann agus é míshásta leis an tionchar a bhí ag leithéid Rasputin ar an Impire agus ar a bhean chéile ach go háirithe.  

I ndiaidh bhás Rasputin, bhí Yusupov agus a chuid comhchoirithe ag cumadh scéalta áiféiseacha faoi chomh deacair is a fuair siad an bráthair siúil a mharú, agus iad ag iarraidh é a nimhiú le ciainíd, é a lámhach le piostail agus é a chnagadh le smachtíní. Chinn siad é a bhá in Abhainn Moika, ceann de na haibhneacha atá ag sní trí Chathair Pheadair.  

De réir na fianaise atá ann inniu, áfach, ba é an Leifteanant Oswald Rayner, spiaire Sasanach a raibh aithne aige ar Yusupov, a scaoil an t-urchar a bhuail éadan Rasputin agus a mharaigh ar an toirt é.

Tagairtí 
 

Daoine a rugadh i 1869
Básanna i 1916
Stair na Rúise
Impireacht na Rúise
Anraí IV, Impire Naofa Rómhánach

Bhí Anraí IV (Gearmáinis: Heinrich IV) (11 Samhain 1050 – 7 Lúnasa 1106) mar rí na Gearmáine ón mbliain 1056 agus Impire Naofa Rómhánach ón mbliain 1084 go dtí an bhliain 1105. Bhí sé an-chumhachtach agus ghlac sé páirt thábhachtach in eachtraí an 11ú céad. Tharla cogaidh chathartha san Iodáil agus sa Ghearmáin chomh maith le Conspóid Insealbhuithe san Eaglais Chaitliceach.

Impirí Naofa Rómhánach
Daoine a rugadh i 1050
Básanna i 1106
Monarcaí na Gearmáine
Thomas Becket

Ardeaspag Canterbury ab ea Thomas Becket nó Thomas à Becket (1118 – 29 Nollaig 1170), idir an bhliain 1162 agus lá a bháis.

Beatha 
Cheap an Rí Anraí II Becket mar sheansailéir sa bhliain 1155.. Bhí  an-mhór le chéile, nó is rud é a chreidtear go forleathan  Ach bíonn díospóireacht i gcónaí faoin ‘chairdeas mhór’ a bhí ann, más fíor. 

Ar aon nós, d'éirigh coimhlint níos déanaí idir Becket agus Anraí II  maidir le cearta agus pribhléidí na hEaglaise.  Ar 29 Nollaig 1170, mharaigh leantóirí na rí  Becket  in Ardeaglais Canterbury.

Tionchar 
Canónaíodh Becket mar naomh agus mairtíreach i mí Feabhra 1173. Féachtar air inniu mar naomh agus mairtíreach san Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus sa Chomaoin Anglacánach.  

Feictear an litriú Thomas à Becket chomh maith, ach ní mholtar an leagan seo sa lá atá inniu ann.

Tagairtí 

Becket, Thomas
Becket, Thomas
Becket, Thomas
Becket, Thomas
Becket, Thomas
Becket, Thomas
Feallmharuithe
Daoine feallmharaithe
An Móta

Baile beag is ea an Móta (Moate as Béarla) atá suite i gContae na hIarmhí in Éirinn.

Móta, An
Bobby Charlton

Fear spóirt Sasanach is ea Sir Bobby Charlton (rugadh ar an 11 Deireadh Fómhair 1937 é in Ashington, Northumberland), a aithnítear mar dhuine de na himreoirí sacair is fearr riamh. Bhí gairmréim fhada agus an-rathúil aige leis an bhfoireann Manchester United, ag teacht slán as an Tubaiste München sa bhliain 1958 chun Corn na hEorpa a bhaint amach, chomh maith le gach duais atá le fáil i Sasana. Bhí an rath céanna aige le foireann idirnáisiúnta Shasana chomh maith, ag buachan an duais is mó sa spórt seo, Corn an Domhain sa bhliain 1966. Sa bhliain chéanna, roghnaíodh é mar Pheileadóir na Bliana san Eoraip. Chaith sé an chuid ba mhó dá ghairmréim ag imirt i lár na páirce, ag dul ar an ionsaí go minic agus g aimsiú cúil. Ghnóthaigh sé naoi gcúl agus daichead le foireann Shasana, curiarracht a mhaireann fós.
 
D'éirigh Charlton as an imirt sa bhliain 1976, agus sa bhliain 1984 ghlac sé post ar Bhord Stiúrthóirí Manchester United, rud a dhéanann sé inniu. Is fear sacair mór le rá eile é a dheartháir Jack, a d'imir ina éineacht le foireann Shasana.

Tagairtí 

Traenálaithe sacair
Daoine a rugadh i 1937
Daoine beo
Made of Bricks

Is é Made of Bricks an chéad albam a d'eisigh an ceoltóir Sasanach Kate Nash. Sheol sí an t-albam i mí Lúnasa 2007. Díol an albam an-maith, agus shroich sí uimhir a haon sa Bhreatain, agus uimhir a hocht in Éirinn. Shroich an t-amhrán Foundations uimhir a dó i gcairteacha na singlí. Tar éis seo, bhí an t-albam seolta san Eoraip agus sna Stáit Aontaithe.

Rianliosta 
Gach amhrán scríofa ag Kate Nash; "Foundations" agus "Pumpkin Soup" comhscríofa ag Paul Epworth, "Nicest Thing" comhscríofa ag Jay Malhotra.
 "Play" – 1:11
 "Foundations" – 4:05
 "Mouthwash" – 5:01
 "Dickhead" – 3:43
 "Birds" – 4:25
 "We Get On" – 4:34
 "Mariella" – 4:15
 "Shit Song" – 3:05
 "Pumpkin Soup" – 2:59
 "Skeleton Song" – 5:07
 "Nicest Thing" – 4:05
 "Merry Happy" – 13:10

Díolacháin

Tagairtí
An Ciorcal Artach

Is é an Ciorcal Artach an réigiún is faide ó thuaidh ar domhan. Suíomh bithéagsúil is ea an talamh sa chiorcal; aimsítear béir bána, rosuailt, rónta, éisc, agus níos mó ann. Is réigiún reoite é an talamh atá suite sa Chiorcal Artach atá déanta go hiomlán d'oighear; níl aon fhíorthalamh ann le salachar nó aon rud mar sin (sa chuid atá is mó i bhfad ó thuaidh). Is suíomh an-fhuar agus an-sneachtúil é an Ciorcal Artach ar ndóigh, inarbh fhéidir a bheith níos lú ná -34°C (-30°F) sa Gheimhreadh. Tríd an Gheimhreadh iomlán, ní fheictear ach dorchadas sa Chiorcal Artach (sa lá fiú), agus sa Samhradh, ní fheictear ach solas (san oíche fiú). Tá an réigiún Artach scaipthe trí thíortha éagsúla san Áise, san Eoraip, agus i Meiriceá Thuaidh. Seo iad na tíortha ina bhfuil cuid den chiorcal suite iontu: Ceanada, Na Stáit Aontaithe (Alasca), An Rúis, An tSualainn, An Iorua, An Fhionlainn, An Íoslainn, agus an Ghraonlainn. Nótaí breise: Tá an Ciorcal Artach ag leá faoi láthair mar gheall ar an t-athrú aeráide, tá gnáthóga na hainmhithe a bhfuil cónaí orthu sa chiorcal á chailleadh acu. Gach bhliain, téann an t-aeráide níos mó is níos mó, rud a leánn an oighear (ar ndóigh). Teastaíonn oighear ó na hainmhithe a luaigh mé thuas chun maireachtáil, go háirithe na béir bána. Más féidir leat, PLEASE déan do pháirt agus tabhair do charthannachtaí atá ag obair go crua chun ár gcomhshaol agus na speicis seo a chaomhnú. 

Bogann an Ciorcal Artach. Faoi láthair tá sé ag bogadh ó thuaidh 14m (48ft) gach bliain.
Milseog

Is bia milis í milseog a itear de ghnáth nuair atá béile chaite ag daoine. Is iomaí cineál milseog atá ann amhail eithneagán, uachtar reoite, torthaí, cístí, flan, toirtín agus a lán eile nach iad.

Bia agus deoch
Milseog
Sceallóga

Séard is sceallóga prátaí ann ná míreanna de phrátaí agus iad friochta i gcorcán lán d'ola te nó ar thrádaire in oigheann. Is féidir iad a ithe gan dua le do mhéara in ionad dul i muinín gabhlóige. (Dar ndóigh, is féidir iad a ithe le gabhlóg freisin). Go minic caitear salann agus fínéagar nó piobar orthu chun a mblas a fheabhsú nó chun blas breise a thabhairt dóibh. Go minic itear le anlann éigin iad ar nós anlann trátaí nó maonáis.

Is scroid an-choitianta iad timpeall na cruinne agus is cuid lárnach iad de bhiachlár mearbhia. Itear ina aonair iad nó itear le bia eile iad mar chuid de bhéile.

Is féidir sceallóga prátaí a dhéanamh díreach ó phrátaí trí iad a ghearradh ina sceallóga nó is féidir cinn saorga a dhéanamh trí bhrúitín a dhéanamh dos na prátaí agus cruth sceallóga a chur orthu i mhúnla. Is mar seo atá na sceallóga a itear sna bialanna mearbhia timpeall an domhain.

Cé go bhfuil siad furasta le n-ithe, ní bia folláin iad sceallóga de bharr an bealach a chócaráiltear iad .i. friochta i gcorcán lán le ola.

Mearbhia
Prátaí
Bia agus deoch
Der Steppenwolf

Úrscéal de chuid Hermann Hesse a foilsíodh sa bhliain 1927 is ea Der Steppenwolf. Beathaisnéis ceangailte le sruth samhlaíochta agus domhan-mhachnaimh ar fadhbanna an scríbhneora féin i rith a fhichidí atá ann. Is cuir síos é ar meoin an scríbhneora i leith an tsochaí chompórdach fhuarchráifeach dúnta a chuireann srianta ar saoirse an spioraid dár leis.

An Scéal 
Is intleachtach ag teannadh ar a chaogú lá bhreithe é Harry Haller. Cuirtear ar an eolas muid ar an deighilt intinne atá aige trí chuir síos i gcáipéis a thagann sé air de thimpiste ag tús an leabhair. Léirítear an coimhlint buan idir an daonnacht mar ghrá, oiliúint agus ealaíon agus an brúidiúlacht i bhfoirm an mac tíre, ina shaol.

De dheasca an coimhlint seo ní féidir leis gnáthchaidrimh a bheith aige leis an saol agus fásann fuath ann i leith an saol éadrom thart air. Sé toradh na mothúcháin seo ná go bheartaíonn sé lámh a chuir ina bhás fhéin ar a chaogú bhreithlá atá ag teannadh air. Oíche chinniúnach amháin agus é ag taistil thart na cathrach ó theach ósta amháin go tithe ósta eile, tar éis teipeadh air i gcaidrimh sóisialta a bhí aige i dteach seanchara leis agus a bhean siúd, buaileann sé le bean óg air a thugann sé Erminne. Diaidh ar ndiaidh agus iad ag cómhrá, braitheann sé go bhfuil tuiscint ag an mbean óg seo dó.

Deireann sí go meallfaidh sí é agus ag deireadh go mbéidh air í a mharú. Cuireann sí saol úrnua ar fáil dó agus í ag múineadh damhsa dó agus é dá réitiú le haghaidh cruinniú rinceoirí ollmhór. Cuireann sí bean ar fáil dó a athmhúsclaíonn a shuim sa ghrá. Bíonn rithim na fichidí san Eoraip, mar a rinne Scott FitzGerald chuir síos ar le bhraith sa chuid seo den úrscéal. Is léir go bhfuil an Steppenwolf ag feidhmiú anois ar leibhéal difriúil ar fad.

Tagann oíche an damhsa mór. Bíonn Harry ann agus faoi dheireadh mheallan Erminne , atá gléasta mar bhuachaill, é. Ag deireadh na h'oíche is léir go dtógann sé drugaí de shaghas éigeann agus seolann sé isteach i mbrionglóid, áit a thiteann neart eachtraí fantaisíochta amach dó, ach a bhfuil baint acu beag nó mór lena chuid coimhlinte féin. Ag dúiseacht dó as an mbrionglóid feictear dó Erminne sínte i lámha an ceoltóra a thug na drugaí dó. Tá marc beag ar a h'ucht. Beireann sé greim ar scian agus sáinn sé í sa h'ucht. Seo í comhlíonadh thuar Erminne.

Tá neart téamanna sa leabhar seo agus is leabhar casta é. Léirítear dúinn ceann de mhórthéama Hesse anseo. Sin é an coimhlint buan, dár leis, idir an bunús ainmhitheach ar thaobh amháin sa duine daonna agus an neach bainteach leis an daonnacht agus rudaí ardnósacha ar an taobh eile.

Úrscéalta
Leamhachán

Is milseogra nó cineál milseán é leamhachán (nó leáchán) atá bog agus éadrom. Déantar le siúcra, uisce, geilitín agus deaslós é. Bíonn raimhre múscánta aige. Is breá le leanaí leamhacháin a ithe mar gheall ar cé chomh bog is atá siad. Go hiondúil, cuirtear ar mhullach cistí iad mar mhaisiúchán.

Is nós ag Meiriceánaigh iad a leá os comhair tine agus iad a ithe le seacláid. Glaotar s'mores orthu seo.

Milseogra
Bia agus deoch
Sioracús, an tSicil

Is cathair stairiúil í Sioracús (Iodáilis: Siracusa, Sicileach: Sarausa, Sean-Ghréigis: Συρακοῦσαι – traslitrithe: Syrakousai) in oirdheisceart na Sicile, agus is í príomhchathair Chúige Shioracús í. 

Tá cáil bainte amach ag Sioracús toisc go bhfuil stair saibhir Ghréagach aige, maille le chultúr, amfaitéatair, ailtireacht, comhcheangal le Airciméidéas agus an ról faoi leith a d'imir sé sa chianaimsir, mar stát cumhachtach i ndomhan na Meánmhara. Tá an chathair anois 2,700 bliain d'aois. 

Sioracús
An tSicil
Cathracha na hIodáile
Barócachas
Bardasachtaí Chúige Shioracús
Cathracha na Sean-Ghréige
Coilíneachtaí Mhagna Graecia
Şalom

Şalom (, ) nuachtán seachtainiúil Turcach-Ghiúdach. Ba é an t-iriseoir Tuircis-Giúdach Avram Leyon a bhunaigh Şalom ar an 29 Deireadh Fómhair 1947. Ba é Şalom an chéad nuachtán laethúil as Tuircis agus Ladino (aon leathanach). Is in Istanbul, An Tuirc atá sé lonnaithe. Yakup Barokas an eagarthóir. Foilsítear 5,000 nuachtán gach seachtain.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Şalom (Tuircis) 
 Şalom (Ladino)

Nuachtáin
Tuircis
Skype

Is bogearra é Skype (a fhuaimítear mar scaidhp /ˈskaɪp/) a ligeann do dhaoine glaoch ar dhaoine eile saor in aisce tríd an ngréasán domhanda. Is féidir é a shuiteáil ar ríomhairí nó ar ghutháin shoghluaiste. Is féidir glaoch ar ghnáthghutháin freisin, ach caithfear íoc as na glaonna sin. Is féidir comhrá a dhéanamh le daoine, comhaid a aistriú agus físchomhdháil a rith ar Skype freisin.

Baineann na milliúin de dhaoine feidhm as Skype gach lá.

Tagairtí

Naisc seachtracha 
 Suíomh oifigiúil
 Comhad Gaeilge do Skype

Ríomhaireacht
Teileachumarsáid
Loch Deirgeirt

Is é Loch Deirgeirt an tríú loch is mó in Éirinn tar éis Loch nEathach agus Loch Coirib, agus an dara loch is mó i bPoblacht na hÉireann. Loch fada agus réasúnta caol atá ann, agus é suite in aice le tuaisceart Chontae Thiobraid Árann (ó thoir), Contae na Gaillimhe (thiar thuaidh) agus Contae an Chláir (thiar theas). Is é an loch deireanach ar an Sionainn, tar éis Loch Rí agus Loch Ailín, iad siúd atá níos faide ó thuaidh.

Bailte agus sráidbhailte 
 Béal an Átha
 Drom Inbhir
 Garraí Uí Chinnéide
 Coill an Gharráin
 Cill Dalua
 Baile Uí Bheoláin
 Port Omna
 An Scairbh 
 Tír Dhá Ghlas
 An Geata Bán
 An Port Rua

Lochanna na hÉireann
Musée d'Orsay

Is músaem í an Musée d'Orsay i bPáras na Fraince.

Naisc sheachtracha 
 Musee-Orsay.fr

Músaeim
Páras
Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
The Lion King II: Simba's Pride

Scannán de chuid Disney is ea The Lion King II: Simba's Pride a seoladh (mar fhíseán) sa bhliain 1998. Leanann sé ar aghaidh le scéal The Lion King (1994).

Carachtair 
 Matthew Broderick - Simba
 Neve Campbell - Kiara
 Liz Callaway - Kiara (ag canadh)
 Jason Marsden - Kovu
 Michelle Horn - Kiara (óg)
 Ryan O'Donohue - Kovu (óg)
 Suzanne Pleshette - Zira
 Nathan Lane - Timon
 Ernie Sabella - Pumbaa
 Andy Dick - Nuka
 Jennifer Lien - Vitani
 Lacey Chabert - Vitani (óg)
 Robert Guillaume - Rafiki
 Moira Kelly - Nala
 Edward Hibbert - Zazu
 James Earl Jones - Mufasa
 Jim Cummings - Scar

Ceol 
 "He Lives In You"
 "We Are One"'
 "Upendi"
 "One Of Us"
 "Love Will Find a Way"

Féach Freisin 
 Liosta Príomhscannáin Disney

Naisc sheachtracha 
 The Lion King II: Simba's Pride ar IMDB

Scannáin Béarla
Scannáin Disney
Scannáin Mheiriceánacha
Galar Alzheimer

Saghas néaltrú é Galar Alzheimer, nó Alzheimers mar a thugtar air go minic. Is galar é a tharlaíonn do sheandaoine den chuid is mó, ina meathann an inchinn chun cur isteach ar gach feidhm di. Mura bhfuil togracht ghéiniteach ann (agus is annamh é), Is féidir an baol a throid le saol sláintiúil, tá a fhios againn inniu.

Stair

Is dócha go bhfuil an galar seo ar an bhfód ó thús na staire daonna,. Ach ba é Alois Alzheimer a rinne an chéad chur síos air sa bhliain 1906, i mbean darbh ainm Auguste Deter. Ní raibh sí ach 55 bliain d'aois nuair a cailleadh í. Ar dtús níor ghnách an t-ainm "galar Alzheimer" a úsáid ach amháin nuair a bhíodh néaltrú ar dhuine idir 45 agus 65 bliain d'aois.

Eipidéimeolaíocht

Is ar sheandaoine is mó a thagann galar Alzheimer. Ach uaireanta tagann an galar ar dhaoine níos óige sna daicheadaí nó sna caogaidí, má tá togracht ghéiniteach ann go háirithe. 

Cuireann néaltrú, Alzheimer san áireamh, isteach ar suas le 17% de dhaoine os cionn 85 bliain d'aois. Is galair iad galar Alzheimer agus na cinn atá gaolta leis a chuireann as do suas nó anuas le 48,000 duine in Éirinn.

Cúis
Ní fios cad é an rud is bun leis an aicíd, bíodh is gur léirigh eolaithe go bhfuil baint éigin ag próitéin ar leith inchinne leis an scéal. 

Tá leideanna ann go mb'fhéidir gur ionfhabhtú mall víreasach, tocsainí comhshaoil (alúmanam, b'fhéidir), galar córasach meitibileachta, nó fachtóirí géiniteacha atá taobh thiar de.

Cosc agus leigheas 
Is féidir fáil réidh leis an mbaol ach saol sláintiúil a chaitheamhː spórt, bia folláin, alcól ar bith agus imeachtaí sóisialta. Ceiliúrtar Lá Domhanda Feasachta ar Ghalar Alzheimer ar an 21 Meán Fómhair gach bliain.

Tá an-dóchas ann gur gearr go n-aithneofar an aicíd go luath amach anseo, agus go mbeidh cóir leighis chuí le fáil.

Comharthai
Is é rud a tharlaíonn de dheasca na haicíde seo: cliseadh cuimhne, mearbhall, éagobhsaíocht mothála, agus de réir a chéile cliseadh na hintleachta.  De ghnáth is iad na comharthaí tosaigh ná fadhbanna le cuimhne, mar shampla dearmad a dhéanamh go minic ar eachtraí a tharla le déanaí, ainmneacha agus áiteanna. Seans go mbeidh deacracht ag an duine sna tascanna laethúla.

Bíonn athruithe san fhonn agus sa phearsantacht freisin. I gcéimeanna lair an ghalair, is féidir leis an duine dul ag fánadh, éirí corraaithe i dtimpeallachtaí aitheanta.

Sna céimeannna deiridh, ní bheidh an duine in ann nithe a dhéanmh go neamhspleách agus beidh cúram leanúnach de dhíth. Deirtear ansin an bealach is fearr le dul i ngleic leis ná cinntiú gur féidir le daoine fanacht ina dtithe féin. Cinntíonn seo gur féidir leo saol níos iomláine a chaitheamh chomh maith le costas níos lú a bheith ar an Stát.

Naisc sheachtracha 
Eolas faoin ngalar i nGaeilge 
 Eolas faoin ngalar ag an DMOZ i mBéarla

Tagairtí 

Alzheimer, Galar
Inchinn
Galar Parkinson

Galar meathlaithe néareolaíoch é Galar Parkinson.  Meathann cuid ar leith den inchinn ar a dtugtar an substantia nigra. An comhartha is mó a bhíonn orthu ná creathán sna matáin.

Fiseolaíocht 
Is amhlaidh a thagann meath ar chuid ar leith den inchinn, an substantia nigra, mar a thugtar uirthi.  Táirgeann na fíocháin seo dópaimín, a ndéanann an cholainn na horrnóin eipineifrín is nóreipineifrín as. 

Is néaratharchuradóir é an dópaimín freisin, agus éiríonn na matáin a soláthraíonn na nearóin mheata iad stalctha ( cailltear dreach athraitheach aghaidhe, mar shampla) agus is deacair leo gluaiseacht a thosú.

Cúiseanna 
Ar sheandaoine a thagann an aicíd seo den chuid is mó. Cuireann sé isteach ar suas le 2.5% de dhaoine os cionn 70 bliain d'aois  i Meiriceá.

Buaileann an aicíd seo roinnt daoine a bhaineann úsáid as drugaí áirithe mídhleathacha agus as cogais leighis freisin. 

Bhí an aicíd seo ag cuid mhaith daoine thart fán domhan tar éis dóibh bheith buailte leis an galar fliú na muc ag deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus is féidir é a fháil mar chuid den ghalar SEIF.

Is féidir é a tholgadh freisin de bharr bheith buailte sa chloigeann arís agus arís eile cosúil le Muhammad Ali.

Leigheas 
Ainneoin an-chuid taighde, níl leigheas go fóill ar an aicíd seo.

Stair 
Ainnmithe as an lia Briotanach James Parkinson (1755-1824). 

Rinne Arvid Carlsson taighde ar an néaratharchuradóir dópaimín agus a róI i ngalar Parkinson.

Tagairtí 

Parkinson, Galar
Néareolaíocht
Ailearán

Cuid de sciathán eitleáin nó faoileora is ea an t-ailearán, chuid inchorraithe. Is é an toradh a bhíonn, mar shampla, ar na hailearáin ar an sciathán clé a chasadh síos nó aníos: an t-eitleán nó an faoileoir féin a chasadh ar clé nó ar deis faoi seach.

Aerárthach
Luchóg

Gaireas rialaithe ríomhaire is ea luchóg nó luch ríomhaire. Liathróid le rolladh a bhíodh inti, agus bíonn lasc-chnaipí uirthi. Na lasc-chnaipí sin, tabharfaidh siad ar an ríomhaire oibríochtaí áirithe a dhéanamh. An dromchla a rolltar an liathróid air, ní foláir dó a bheith cothrománach. Ach an luchóg a aistriú timpeall, gintear an dá chineál comhartha: x-chomhartha agus y-chomhartha. Le cabhair na gcomharthaí seo aistrítear an cúrsóir soilsithe go tapa sa treo céanna ar an scáileán, agus roghnaítear orduithe ar roghchlár ansin. Tá bogearraí ann atá an-inláimhsithe le luchóg. Ní oirfeadh méarchlár leath chomh mór ina gcomhair seo.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Ríomhaireacht
Brioscáin phrátaí

Is míreanna thanaí de phrátaí atá domhainfhriochta go dtí go bhfuil siad briosc iad brioscáin phrátaí. Itear mar scroid iad de ghnáth. Cuirtear mar mhaisiciúchán iad in aice ceapairí i mbialanna. Díoltar i málaí beaga iad de ghnáth, ach is féidir iad a cheannach i bhfeadán freisin, Pringles ach go háirithe. Bíonn blasanna éagsúla ar bhrioscáin phrátaí. Is iad brioscáin phrátaí le salann orthu an blas bunúsach, ach is iomaí blas eile atá ar fáil amhail cáis agus oinniúin, salann agus fínéagar, gairleog, oinniún, síobóid, cillí, blas bagún, blas na mara is araile. Níl teorainn le líon na mblasanna.

Bunús 
De réir an bhéaloidis, ba é an cócaire George Chum a chruthaigh brioscáin phrátaí don chéad uair ar an 24 Lúnasa, 1853. Bhí fear ag iarraidh béile a chaitheamh sa bhialann Moon's Lake House gar do Saratoga Springs, Nua-Eabhrac. Níor thaitin na prátaí a thugadh dó leis an bhfear clamhsánach áirithe seo. D'éirigh an tUasal Chum bréan den fhear nuair a sheol sé na prátaí ar ais chuige arís agus arís eile, ag áitiú go raibh na prátaí ró-thiubh agus bhíodar ina spaideanna. Le sin, ghearr Chum prátaí an-thanaí ar fad ionas nach bheadh an clamhsánaí in ann iad a ithe le gabhlóg. Rinne sé iad a fhriocadh i gcorcán lán le ola te. Thaitin na prátaí frioctha seo go mór leis an fhear, cé nach raibh Chum ag súil leis. Bhí na brioscáin phrátaí ar fáil sa bhialann as sin amach. Ghlaodh "Saratoga Chips" orthu.

Bia agus deoch
Gabhlóg

Is uirlis í gabhlóg chun greim a fháil ar bhia. Sáitear na beanna géara isteach sa bhia ionas gur féidir le duine é a bhogadh ó áit amháin go áit eile ar nós ó mhias go dtí béal an duine. De ghnáth itear béile le scian agus gabhlóg. Ionas gur féidir le daoine mír a ithe, sáinn duine an ghabhlóg isteach sa bhia chun é a choimeád socair, ansin gearrann siad an mhír leis an scian agus ar deireadh bogann siad an mhír go dtí an béal leis an ghabhlóg. Sceanra a thugtar ar chnuasach sceana, gabhlóg agus spúnóga.

Bia agus deoch
Cócaireacht

de:Essbesteck#Gabel
Súnás

Buaicphointe an spreagtha ghnéasaigh is ea súnás. Tarlaíonn súnás mar bhuaic na comhriachtana nó nuair a bhíonn duine (is cuma más fear nó bean atá ann) ag tabhairt sámhais dóibh féin. De ghnáth, bíonn drithlíní ar chraiceann agus áiteanna eile ar an gcorp, mothúcháin de shuaimhneas, áthas, agus dea-shláinte; é sin ar fad mar thoradh ar chaidreamh collaí.

Súnás Baineann 
Nuair a bhíonn bean ar tí súnás a bheith aicí, éiríonn a faighin an-fhliuch. Luisníonn a haghaidh agus méadaíonn a cíocha agus éiríonn a siní crua, uaireanta. Braitheann sí sámhas iontach ag spalpadh trína corp go han-tapa. Critheann a faighin uaireanta.

Cabhraíonn súnás (brú matánach) chun seamhan a bhrú suas chuig ceirbheacs na mná

Súnás Fireann 
Nuair a bhíonn fear ar tí súnás a bheith aige, éiríonn a bhod níos crua, teannann a chadairne agus teannann a thóin agus na matáin ina ucht. Nuair a shroicheann fear súnás, seadtar nó tiomáintear seamhan ón bpéineas. Díreach nuair a tharlaíonn an súnás, scaoiltear steall mór síl amach go tapa as barr a bhoid. Leanann trí nó ceithre steall eile an chéad cheann. Braitheann an fear sámhas iontach ina bhod ag an dtráth sin agus braitheann sé sámhas ar fad a choirp chomh maith.

Is é an seadadh  buaicphointe an spreagtha ghnéasaigh do na fir. Má tá caidreamh collaí ann idir fear agus bean, cuirtear an péineas i bhfaighin na mná agus scaoileadh seamhan isteach san fhaighin in aice leis an gceirbheacs.

Tagairtí 

Collaíocht
Córas atáirgthe
Sláinte gnéis
Gnéas
Scian

Uirlis chun rudaí a ghearradh is ea scian. Bíonn lann ghéar uirthi chun ábhar ar nós feola, torthaí, glasraí, leathair, éadaí, craicinn is araile a ghearradh.

Baintear feidhm as scian, i dteannta gabhlóige, chun bia a ghearradh i mhíreanna bheaga le gur féidir iad a chur i mbéal duine. Coimeádtar an bia socair leis an ngabhlóg agus gearrtar an bia leis an scian.

I nGaeilge deirtear "dul faoin scian" nuair is gá do dhuine obráid a bheith aige nó aici inar gá do mháinlia an craiceann a ghearradh.

Cócaireacht
Bia agus deoch
Uirlisí
Pálás Nymphenburg

Is bruíon nó rítheach í Bruíon Nymphenburg (Schloss Nymphenburg i nGearmáinis) suite i München, An Bhaváir, sa Ghearmáin. Ba teach samhraidh ag ríthe na Baváire í. Tá an bhruíon agus an fearann mórthimpeall uirthi ar cheann dos na radhairc is fearr i Munchen agus téann na mílte daoine ar chuairt ann gach bhliain.

Stair 

Bheartaigh an rí agus an bhanríon, Ferdinand Maria agus Henriette Adelaide de Savoy, an bhruíon mar cheiliúradh ar bhreith a mac, Maximilian II Emanuel. Ba é an t-ailtire Agostino Barelli ón Iodáil a dhear sa bhliain 1664 í. Chríochnaíodh an chuid lárnach na bruíne sa bhliain 1675.

Ag tosú i 1701, thosaigh Max Emanuel, ag fairsingiú an bhruíon. Tógadh dhá phailliúin an taobh ó thuaidh agus ar an taobh ó dheas de fhoirgneamh Barelli. Fairsingíodh an cliathán theas agus tógadh eachlanna ansin chun capaill a choimeád ann. Ar an dtaobh eile, tógadh teach oráistí chun cruth na bruíne a choimeád cothrom. Agus leis an feabhsú a chríochnú, thóg mac le Max Emanuel, Charles VII ciorcal mór le tithe Baroque (an Schlossrondell).

Athdhear Joseph Effner aghaidh an chuid lárnach i 1716. Chuir sé uaithní Fhrancacha air.

Ba é an bhruíon ba ansa le ríthe na Baváire. D'éag an rí Maximilian I na Baváire ansin i 1825 agus saolaíodh a gharmhac Rí Ludwig II na Baváire ansin sa bhliain 1845.

Sa lá atá inniu ann, tá an Nymphenburg ar oscailt don phobal, ach tá taoiseach an teaglaigh Wittelsbach fós ina chónaí ann in árasán sa bhruíon.

Turasóireacht 
Is í an bhruíon agus an fearann mórthimpeall uirthi ceann dos na háiteanna is mó a thugtar cuairt ar i Munchen, agus baineann muintir na háite sochar airgid aisti dá bharr. Tugann breis is 300,000 cuairt ar an mbruíon gach bhliain, ach tugann níos mó daoine cuairt ar Neuschwanstein áfach.
Is féidir cuairt a thabhairt ar an mbruíon trí dul ar riancharr a 17 i dtreo Amalienburgstraße. Ritheann an rian seo trí lár na cathrach agus tógann sé thart ar 20 nóiméid taisteal ón lár go dtí an bhruíon ar an riancharr.

Íomhánna

Naisc Sheachtracha 

 Bruíon Nymphenburg 
 Lánléargas 360° Bruíon Nymphenburg
 Léirmheas den bhruíon

München
Briosca

Is císte beag crua é briosca a dhéantar trí thaos milis a fhuineadh go dtí go bhfuil sé briosc. Is breá le daoine iad a ithe agus iad ag ól tae nó caife nó deochanna eile. Itear mar scroid iad de ghnáth.

Is féidir iad a cheannach i mbosca, i mbeartán nó i mála. Bíonn siad ar fáil i gcruthanna éagsúla ar nós cearnóga, dronuilleoga, triantáin, ciorcail agus cruthanna eile nach iad.

Is iomaí cineál briosca atá ann. Tá cinn neamhmhilis agus cinn milis. Bíonn siúcra, seacláid, torthaí, subha, uachtar agus ábhair eile mar chomhábhair iontu nó mar mhaisiúcháin ar bhrioscaí.

Bia agus deoch
Liomfóma

Is ailse é an liomfóma, a thosaíonn sa líonra feadán a bhailíonn an limfe, an leacht gan dath a phúscann amach as na fíocháin sa cholainn. Tosaíonn an liomfóma ag fabhrú i limficítí an chóras imdhíonachta.  

Ba é an paiteolaí Sasanach Thomas Hodgkin a thug an chéad chur síos ar aon chineál liomfóma, thiar sa bhliain 1832. Ó shin i leith, tugtar liomfóma Hodgkin  (10̤̤̬ %) nó galar Hodgkin (90̤̤̬ % den iomlán) ar an liomfóma.

Féach freisin 

 Limficít
 Liomfóma Hodgkin  
 Liomfóma neamh-Hodgkin
 Liomfóma Burkitt

Tagairtí 

Neamhoird fola
Liomfómaí
701



Tarluithe

Breitheanna

Básanna 
 8 Meán Fómhair - Pápa Sergius I

0701
Siúcra

Is bia milis é siúcra. Cuireann daoine i tae agus caife é agus ina lán oidis eile chun blas milis a thabhairt do bhia. Tá mil agus torthaí lán le siúcra freisin.

Bia agus deoch
Mil

Ábhar milis a chruthaíonn beacha is ea mil. Is í an t-aon bia ar domhan a mhaireann go deo. Baintear leas as in iomaí cineál bia.

De réir roinnt staidéir, d’fhéadfadh go mbeadh mil níos éifeachtaí i gcoinne comharthaí na n-ionfhabhtuithe víreasacha is cúis le slaghdáin, mar shampla casacht, ná na drugaí tipiciúla a fhorordaíonn gairmithe.

Bia agus deoch
Breall

Tá breall ag fir agus ag mná ach ní ionann iad in aon chor, cé gur eascair siad ón bhall céanna nuair a bhí an suth á fhorbairt sa bhroinn.

An Bhreall Baineann 
Níl an bhreall ann ach chun sámhas a thabhairt do mhná. Is ball beag é an bhreall bhaineann, lonnaithe sa phit, os cionn an fhaighin. Bíonn sí clúdaithe ag na beola móra agus na beola beaga sa phit, agus tá clúdach ag an mbreall féin ar a ghlaotar cochall na breille. Is ball an-íogair í an bhreall bhaineann agus músclaíonn sí mná nuair a chuimiltear nó nuair a litear an bhreall agus an háiteanna máguaird. Má theastaíonn ó mhná súnás a bheith acu, is fearr an bhreall a chuimilt. Nuair a bhíonn súnás ag mná, téann an bhreall i bhfolach.

An Bhreall Fireann 

Is ar bharr an bhoid atá an bhreall fhireann. Tá cruth ar nós beacán uirthi. Tá gola ar bharr na breille. Is as an ngola seo a scaoiltear mún nó fual agus síol an fhir nuair a bhíonn súnás aige. Clúdaíonn forchraiceann boid an bhreall de ghnáth, mura bhfuil an forchraiceann timpeallghearrtha. Tá barr na breille an-íogair dos na fir. Má fhaghrítear an chuid seo den bhreall, músclaíonn sé an fear agus bíonn éirí air. Má leantar ag faghairt an bhreall fhireann, beidh súnás ag an bhfear agus steallfar síol amach as an ngola sa bhreall.

Gnéasorgáin
Sceanra

Sceanra a thugtar ar chnuasach sceana, gabhlóga agus spúnóga agus roinnt uirlisí eile a bhaintear feidhm as chun bia a ullmhú agus a láimhseáil. Ní bhaintear feidhm as gach ceann ag gach béile. 

Is féidir sceanra a idirdhealú in dhá aicme - sceanra a bhaintear feidhm as chun bia a ullmhú agus sceanra a bhaintear feidhm as chun bia a ithe. Baintear feidhm as scian mór ar nós scian spólta, gabhlóg mhór, ladar, beangán, liach, teanchair is uirlisí eile nuair atá bia á ullmhú. Baintear feidhm as sceana, gabhlóga agus spúnóga chun béile a chaitheamh. Más béile é i rith an lae, de ghnáth baintear feidhm as scian agus gabhlóg. Má tá anraith nó milseog le n-ithe, baintear leas as spúnóg. Is féidir scian a bheith ann i gcóir im; spúnóg bheag chun siúcra a chaitheamh isteach i tae nó caife agus é a chorraí.

Bia agus deoch
Cócaireacht
Gasóga na hÉireann

Is cumann Éireannach é Gasóga na hÉireann, ball den World Organization of the Scout Movement. Is eagraíocht dheonach, neamhfhoirmiúil oideachais í agus tá níos mó ná 40,000 daoine ina bhaill dó.  Tá sé i láthair i mbeagnach gach pobal in Éirinn.  I dTuaisceart Éireann oibríonn sé taobh le The Scout Association, cumann gasóga na Ríochta Aontaithe. Tosaíonn a stair le bunú an chéad ghrúpa gasóga in Éirinn i 1908, agus an chéad chruinniú i dteach Richard P. Fortune ar Shráid an Dáma i gCathair Bhaile Átha Cliath.
 
Bunaíodh an eagraíocht ar an 1 Eanáir 2004 nuair a tháinig Gasóga Caitliceacha na hÉireann agus eagraíocht saolta, Cumann Gasógaíochta na hÉireann le chéile. 

Tá sé á stiúradh ag bord stiúrthóirí deonach. Is Príomh-Ghasóg ceannaire siombalach na heagraíochta. Is í Jill Pitcher Farrell an Príomh-Ghasóg. Toghadh í ag an mballraíocht in 2021 agus is í an chéad Phríomh-Ghasóg baineann de chuid na heagraíochta í.

Dlí na nGasóg 
a. Bíonn Gasóg iontaofa.

b. Bíonn Gasóg dílís.

c. Bíonn Gasóg cabhrach agus tuisceanach do chách.

d. Bíonn misneach ag Gasóg i ngach deachracht.

e. Baineann Gasóg leas as a c(h)uid ama agus tugann aire d’airí agus do mhaoin.

f. Bíonn meas ag Gasóg air/ uirthi féin agus ar daoine eile.

g. Bíonn meas ag Gasóg ar an dúlra agus ar an timpeallacht.

Mí-usáid gnéis 
Nochtaíodh líomhaintí stairiúla ag Coiste Oireachtais sa bhliain 2018 a bhain le mí-úsáid gnéis sa chumann idir na 1960idí agus na 1990idí don chuid is mó.  Aithníodh 356 duine go dtí 2020 a líomhnaíodh a d'fhulaing mí-úsáid gnéis 'sna gasóga. D'éirigh le daoine a raibh suim míchuí acu i ndaoine óga postanna sinsearacha a bhaint amach san eagraíocht in amanna.

Sa bhliain 2020, léirígh tuarascáil maidir le cásanna de mhí-usáid gnéis a tharla i nGasógaíocht Éireann go raibh forcheilt i gceist agus gur teipeadh an mhí-usáid a thuairisciú. Scríobh Ian Elliot nár chuathas i ngleic leis an mhí-usáid i slí a chosain an duine a raibh mí-usáid bainte astu nó ní raibh aon iarracht déanta an duine a rinne an mhí-úsáid a thabhairt chun cuntais.

Bhí leithscéal gafa ag Gasógaíocht Éireann leis na daoine a d'fhulaing an mhí-úsáid.

Sa bhliain 2022, bhí 2 bhliain sa bpríosún, ach bliain amháin ar fionraí, gearrtha ar iar-chinnire gasóga, a ciontaíodh in ionsaí mí-gheanasach a dhéanamh ar bhuachaill 13 bliain d'aois timpeall 2000.

Naisc sheachtracha 
 Scouts.ie
 ScoutingMatters.ie

Tagairtí 

Oideachas in Éirinn
Gasógaíocht
Péidifiligh
Cill Chomáin

Ceantar Gaeltachta in Iorras i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea Cill Chomáin. Tá paróiste Chill Chomáin suite tuairim is leath-bealaigh idir Bhaile an Chaisil agus Béal an Mhuirthead ar an gcósta thuaidh in iarthuaisceart Condae Mhaigh Eo. Luíonn Cuan an Inbhir Mhóir ó thuaidh agus siar uaidh agus Bá Dhún na nGall soir ó thuaidh de. Roimh a roinneadh suas é sa naoú gcéad déag bhí an paróiste ar cheann de na paróistí a ba mhó in Éirinn. Achar 22,055.34 heicteár atá ann inniu.

Is ceantar fíorálainn Cill Chomáin a bhfuil an-éagsúlacht ag baint leis ó thaobh tírdhreacha de. Tugann an iargúltacht agus an fhíántacht pearsantacht faoi leith don áit. Tá an charraig tollta ag an bhfarraige ina cuanta beaga agus cinn tíre, stácaí agus pluaiseanna, ag cruthú an tírdhreach ailt agus farraige is deise in Éirinn de réir barúil na saoi. Tá na hailt 255 méadar ag Barr na Binne Buí agus 304 méadar ag Glinsc. Ar feadh an chósta tá tránna áilne sábháilte ag Port a’ Chlóidh, An Rinn Rua agus ó dheas ón gCorrán Buí, áit a bhfuil an-chuid dumhaigh agus ceann de na machair is sainiúla sa tír. Níos fuide isteach ón gcósta tá réimse mór de bhratphortach, áit a mbaintear móin don tine leis an eisleán.

Tagairtí 

Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Bailte i gContae Mhaigh Eo
Tintreach

In aimsir thirim, luchtaítear scamaill le lucht leictreach - tintreach -  trí fharasbarr leictreon a fháil ón aer nó leictreoin a chailliúint don aer, agus iad ag taisteal tríd an aer. 

De bharr an aistriú luchta seo, tagann na scamaill le bheith ag ardvoltas i leith a chéile is na talún. 

Má tharlaíonn grádán voltais mór go leor idir dhá scamall, nó idir scamall is talamh, ianaíonn sé an t-aer, rud a dhéanann seoltóir leictreon de, agus díluchtaítear na scamaill de phreab. 

San ianú aeir seo, téitear móilíní an aeir an oiread sin go mbíonn siad gealbhruthach agus go n-astaíonn siad solas infheicthe ar feadh conair na leictreon. 

Splanc tintrí is ea an chonair solais seo. Is splanc thintrí a bhíonn sa chonair seo sholais agus is plimp thoirní a bhíonn san fhuaim.

Bíonn an-chuid fuinnimh i splanc tintrí, agus má bhuaileann sé crann nó foirgneamh is féidir le dochar mór tarlú dá bharr. Mar sin, is inmholta seoltóir tintrí (slata tintrí copair) a chur le foirgnimh arda chun an díluchtú a tharraingt tríd seachas tríd an bhfoirgneamh féin.  Ar an tslí sin, is tríothu sin, agus ní tríd an bhfoirgneamh féin, a tharraingítear an díluchtú.

Tagairtí 

Leictreachas
sv:Åska#Blixten

Stoirmeacha
Feis

Is imeacht nó comórtas ealaín agus cultúir Gaelach í  feis,  go háirithe le ceol agus damhsa. San Albain, is cúrsaí teagaisc tumthacha atá i gceist.

As Gaeilge na hAlban, caithfear bheith cúramach leis an síneadh fada: feis is ea  fèis  ach caidreamh collaí is ea  feis.

Stair 
I luathstair na hÉireann, ba an-tábhachtach iad na feiseanna don phobal áitiúil.  Bhaileadh Gaeil le chéile chun canadh, damhsadh, agus spórt.  Ba iad na haonaigh na feiseanna is mó, mar shampla, ag Teamhraigh, príomhionad na hArdritge hÉireann.

Bhíodh ann sna feiseanna baird, seanchaithe, laochra agus gineolaithe, ag insint seanscéalta agus ag canadh amhrán.  De réir a chéile, bhí na feiseanna mar bhun le comórtais aclaíochta, san áireamh rásaí carbad agus capall, chomh maith le héachtaí nirt agus diongbháilteachta.

Tagairtí
Aoife Valley

Scríbhneoir agus ealaíontóir as Tuaisceart Éireann is ea Aoife Valley.

Saol 
Saolaíodh sa bhliain 1976 i dTuaisceart Éireann í. Chaith sí a h-óige idir na tailte portaigh cois Loch nEathach i dTír Eoghain agus limistéar uirbeach Craigavon i gContae Ard Mhacha. Rinne sí staidéar sa Mhínealaín sa Bhreatain agus i mBaile Átha Cliath agus chaith roinnt blianta ag obair i mbun na n-ealaíon pobail i dTuaisceart Éireann agus i mBÁC.

Chuaigh sí ag taistil timpeall an domhain sa bhliain 2004 agus scríobh sí Teach an Oighir, a céad scéal do leanaí, sa Téalainn. Go dtí le déanaí bhí sí i dTír Chonaill i mbun grianghrafadóireachta agus priontaí a chur ar taispeáint ar bhonn lánaimseartha agus ag obair mar gharraíodóir agus mar dhearthóir gréasáin.

D'aistrigh sí go Sasana mar a bhfuil sí fós ag scríobh agus ag taispeáint a cuid oibre.

Saothar foilsithe 
 Teach an Oighir (Cois Life 2009)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh

Valley, Aoife
Valley, Aoife
Valley, Aoife
Daoine beo
Spúnóg

Is uirlis a bhaintear feidhm as chun bia a bhogadh ó áit amháin go dtí áit eile í an spúnóg nó anspáin. Baintear feidhm aisti chun lear de bhia atá bog nó atá ina leacht a bhogadh. I measc na rudaí a itear le spúnóg tá anraith agus uachtar reoite. Tá cinn mhóra agus cinn bheaga ann. Baintear feidhm as cinn bheaga chun siúcra a mheascadh isteach i dtae nó caife, nó chun iógart a ithe. Baintear feidhm as ceann mór chun anraith a chaitheamh, gránach le bainne a ithe ar maidin, nó chun milseog a ithe. Tá spúnóg an-chosúil le liach agus ladar.

Is cuid de sceanra í spúnóg.

Bia agus deoch
Cócaireacht

de:Essbesteck#Löffel
An tÚinitéireachas

Mar dhiagacht, creideann an tÚinitéireachas (1673) go bhfuil pearsantacht amháin i nDia, i gcodarsnacht le bhfoirceadal na Tríonóide (trí phearsa in aon Dia amháin)
Tá an tÚinitéireachas, mar ghluaiseacht, bunaithe ar an chreideamh seo, agus, de réir a lucht tacaíochta, is é leagan bunaidh na Críostaíochta é.

Tagairtí 
 

Uilíochas an Úinitéireachais

Sainchreidimh Chríostaí
Seán Ua Cearnaigh

Scríbhneoir Gaeilge é Seán Ua Cearnaigh. Tháinig sé chun saoil i dTiobraid Árann, ach tá cónaí air i Loch Garman inniu. D'fhoilsigh sé aistí faoi stair cheantar Loch Garman chomh maith le húrscéalta beaga soléite le haghaidh léitheoirí óga. Tá cuid mhaith de na húrscéalta suite i dtréimhse chorrach éigin i stair na hÉireann agus ábhar tírghráúil á phlé iontu. Tá stíl shoiléir nádúrtha aige agus bíonn a chuid leabhar oiriúnach go maith do na foghlaimeoirí fásta freisin.

Saothar 

 B'iad a d'adhain an tine bheo (aistí staire), Coiscéim 1998

 Ministrí Misniúla 1798, Coiscéim 1998

 Buachaill ón mBaváir (úrscéal do léitheoirí óga), Cló Iar-Chonnachta 1999

 Rún an tSléibhe (úrscéal do léitheoirí óga), Cló Iar-Chonnachta 2001

 Roibeard Emmet agus 1803, Coiscéim 2003

 Teachtaire Phádraig Sáirséal (úrscéal le haghaidh léitheoirí óga), Coiscéim 2004

 Drumadóir na Dubhthíre (úrscéal do léitheoirí óga), Coiscéim 2005

 Cill Chais (úrscéal le haghaidh léitheoirí óga), An Gúm 2006

 An tOileán Rúnda (le haghaidh léitheoirí óga), Coiscéim 2006

 An Gobán Saor (do léitheoirí óga), An Gúm 2007

 Gleann na Mistéire (úrscéal le haghaidh léitheoirí óga), Coiscéim 2008

 Scáil an Asailín (do léitheoirí óga), Coiscéim 2009

Cearnaigh, Seán Ua
Cearnaigh, Seán Ua