joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Jean-Marie Le Pen

Is polaiteoir Francach agus pobalóir é Jean Marie Le Pen (20 Lúnasa 1928 a rugadh é, La Trinité-sur-Mer, An Fhrainc). Is eisean a bhunaigh an Front National sa bhliain 1972, páirtí atá go mór ar an eite dheis. Bíonn a iníon Marine Le Pen ina ceannaire ar an bpáirtí ón mbliain 2011 (athainmníodh an páirtí mar Rassemblement National, nó an RN, sa bhliain 2018). Cur in aghaidh na hinimirce is ea cuid mhaith de shaothar an RN.

Bhí Jean Marie Le Pen  san iomaíocht cúig uaire i dtoghchán uachtaránachta na Fraince. Bhain sé an dara háit amach sa chéad bhabhta vótála sa bhliain 2002. Ach bhí bua éasca ag Jacques Chirac sa dara bhabhta vótála.

Féach freisin 

 Rassemblement National

Tagairtí 
 

Daoine a rugadh i 1928
Daoine beo
Polaiteoirí na Fraince
Pobalóirí
Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Tomás Ó Criomhthain

Fear de bhunadh na mBlascaod ab ea Tomás Ó Criomhthain (), nó Thomas O'Crohan (21 Nollaig 1856 – 7 Márta 1937), duine de mhórscríbhneoirí a linne.  

Rugadh é sa bhliain 1856 agus chaith sé formhór a shaoil ar an oileán. Scríobh sé dhá leabhar, Agallamh na hInse agus An tOileánach, agus aistríodh go teangacha éagsúla iad ó shin. Is clasaicí dírbheathaisnéiseacha iad na leabhair a thug léargas bríomhar ealaíonta ar shaol na ndaoine a mhair sna Blascaodaí lena linn. Cé go bhfuil cáil ar dhírbheathaisnéisí eile de chuid na Gaeltachta, tugtar an chraobh de ghnáth do Ó Criomhthain.

Saol 

Ba é Tomás an duine deireanach de sheisear clainne agus déantar iontas fós féin den chur síos atá aige ar a bheith ag diúl as cíoch a mháthar agus é ceithre bliana d'aois. 

Ní bhfuair sé mórán scolaíochta mar nár fhan múinteoirí i bhfad riamh ar an oileán agus de réir a thuairisce bhí saol breá aige ina gharsún ag seilg agus ag iascach.

Phós sé Máire Ní Chatháin sa bhliain 1878 agus cé go raibh deichniúr leanbh aici bhásaigh go leor díobh go hóg agus ní raibh saol fada aici féin.

Leabhair 
Spreag Brian Ó Ceallaigh as Cill Airne Tomás chun cín lae a scríobh na blianta tar éis an Chéad Chogadh Domhanda - chruthaigh sé don oileánach go bhféadfadh tuairiscí faoi shaol na ngnáthdhaoine i gceantar iargúlta a bheith spéisiúil trí shampla de scéalta le Maxim Gorky agus Pierre Loti a thabhairt dó le léamh. Scríobh Ó Criomhthain litreacha gach lá chuig Ó Ceallaigh agus ba as na cuntais sin a cuireadh an leabhar An tOileánach le chéile. thosaigh Tomás ag moladh do dhaoine óga dul i mbun scríbhneoireachta chomh maith. Sa bhliain 1923 bhí triúir i mbun pinn:- é féin, Míchael Ó Gaoithín agus Eibhlín (Neilí) Ní Shúilleabháin.

Bás agus oidhreacht 
Fuair Tomás Ó Criomhthain bás sa bhliain 1937 agus maireann a cháil agus a oidhreacht go dtí inniu féin.

D'ainneoin go raibh sé rí-shoiléir go raibh saol deacair, crua ag oileánaigh an ama sin, tugadh faoi ndeara freisin an saibhreas seanchais agus cultúir a bhí go smior ina gcuid urlabhraíochta. 

Ina dhiaidh sin, chuir Muiris Ó Súilleabháin peann le pár agus thug Fiche Bliain Ag Fás' chugainn. Ina dhiaidh sin aríst a tháinig dírbheathaisneis Pheig Sayers. 

Áirítear 'An tOileánach ar an saothar ceannródaíoch áfach, an ceann ba tábhachtaí toisc an aird a tharraing sé seans.

Saothar 
 Allagar na hInse, ISBN 1-85791-131-8
 An tOileánach, Cló Talbóid 2002, ISBN 0-86167-956-3

Naisc sheachtracha 
Tuairisc 2016-12-16: Tigh An Chriomhthanaigh ar an mBlascaod Mór le hoscailt do chuairteoirí i samhradh 2017

Tagairtí 

Scríbhneoirí Éireannacha
Na Blascaodaí
Daoine as Contae Chiarraí
Daoine a rugadh i 1856
Básanna i 1937
Cluain Sceach

Is bruachbhaile i ndeisceart Bhaile Átha Cliath í Cluain Sceach. Tá an mosc is mó in Éirinn lonnaithe ann. 

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Baile an Mhuilinn (Baile Átha Cliath)

Bruachbhaile i ndeisceart Bhaile Átha Cliath is ea Baile an Mhuilinn. D'eascair an logainm ó mhuileann a bhíodh á fheidhmiú ar abhainn na Dothra, na blianta fada ó shin.

Spórt 
Bunaíodh club gailf Bhaile an Mhuilinn sa bhliain 1907. Bhíodh club sacair Shamrock Rovers lonnaithe ann freisin. 

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Dún Droma

Is bruachbhaile i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é Dún Droma. Tá sé suite i limistéar Chontae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin. Tá stáisiún Luas agus an ionad siopadóireachta is mó sa tír suite ann. Bhí cónaí ar an bpolaiteoir Séamus Ó Braonáin agus ar an rothaí Stephen Roche i nDún Droma.

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Zak Starkey

Ceoltóir Sasanach is ea Zak Starkey a rugadh ar an 13 Meán Fómhair 1965 i Londain. Drumadóir atá ann, an céad mac a saolaíodh leis an ndrumadóir Ringo Starr (fíor-ainm Richard Starkey) ón bhanna cáiliúil The Beatles agus a chéad bhean Maureen Cox. Tá rath agus cáil tuillte ag Starkey inniu mar dhrumadóir agus tuargainteoir tréitheach, agus tá sé le feiceáil taobh thiar den fhoireann drumaí leis na ngrúpaí The Who agus Oasis.

Tagairtí 

Starkey, Zak
Starkey, Zak
Ceoltóirí Sasanacha
Daoine beo
William O'Brien

Ba náisiúnaí Éireannach é William O'Brien (2 Deireadh Fómhair 1852 – 25 Feabhra 1928). Iriseoir, réabhlóidí, polaiteoir, scríbhneoir, agus ball de Pharlaimint na Breataine a bhí ann. Bhí baint mhór aige le leasú talaimh ag deireadh na 19ú aoise agus sa luath 20ú aois, chomh maith lena chuid oibre ar son Féinriail in Éirinn. I Maigh Eala, i gContae Chorcaí, a rugadh é.

Tugadh Domhnach na Fola ar an eachtra a tharla de bharr agóid i Londain 13 Samhain 1887 ag tabhairt amach faoi chomhéigean agus le saoirse William O'Brien, as chuir chun chinn. D'eagraigh an Chónaidhm Raidiciúil an agóid.

Tagairtí 

Polaiteoirí na hÉireann
Iriseoirí
Daoine a rugadh i 1852
Básanna i 1928
Toirdhealbhach Ua Conchobhair

Ard-Rí ar Éirinn ó 1119 go 1156 ab ea Toirdhealbhach mac Ruaidhrí Ua Conchobhair. Chaith sé trëimhse fada mar ard-rí, 37 bliain go dtí 1156.

Ríocht Chonnachta 
Rugadh Toirdhealbhach sa bhliain 1088 i gCúige Chonnachta. Ghabh sé an chumhacht i ríocht Chonnachta sa bhliain 1106, Tháinig sé i gcumhacht sa chúige trí chaisliú an tír agus polaitíocht glic. Rrinne sé socrú leis an ard-rí ag an t-am sin, Muircheartach Ua Briain ó Mumhan.  

Nuair a tháinig tinneas ar Mhuircheartach sa bhliain 1114, bhí teideal an Ard-Rí le baint amach, agus rug Toirdhealbhach ar an bhfaill ag an am ceart. Mháirseáil sé ar Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1118 agus  ghabh sé an chumhacht le lámh láidir.

Árd Rí na hÉireann 

Tar éis bás Muircheartach Ua Briain in 1118, d’fhéach Toirdhealbhach chuige, ag Conradh Ghleann Maghair in 1118, go roinnfí Cúige Mumhan ina dhá chuid, Tuamhain agus Deasumhain.  Mar sin, bhí Mumhan roinnte idir shliocht Ua Briain i dtuaisceart an chúige agus shliocht an Eógánacht i ndeisceart an chúige.  Bhí Mumhain lagaithe dá bharr.  

Choimisiúnaigh Toirdhealbhach Cros Chonga a dhéanamh sa bhliain 1123. Tá an bhachall ina sheoda iontach agus bhí an rí ag léiriú a shaibhreas agus a chumhacht trína hordú. Bhí sé ag maíomh gur chóír go mbeadh a hardeaspag féin ag Connachta, rud nach raibh ag an am sin. Trí phátrúnacht a thabhairt don eaglais ar an mbealach seo, d'fhéadfadh an rí a bheith ag súil le tacaíocht ón eaglais dá mhianta polaitiúla.  

In 1124 a thóg sé an dún ag bun abhainn na Gaillimhe (abhainn na Coiribe anois), cóngarach don áit inar tógadh an chathair chloiche ina dhiaidh sin.  
Chuir Toirdhealbhach maoiniú ar fáil do go leor foirgneamh eile chomh maith, mar shampla an chéad ardeaglais i dTuaim agus mainistir Chonga.Sna blianta in a dhiaidh 1140, bhí sé i gcoimhlint le Muircheartach Mac Lochlainn, rí Chineal Eoghain i gcríocha na hUí Néill sa tuaisceart. Choimead Toirdhealbhach a héileamh ar an ríocht. Ach i ndáiríre bhí Mac Lochlainn chomh cumhachtach leis faoin am seo.

Meath 
Sa bhliain 1154, briseadh fórsaí Toirdhealbach i gcogadh mara in aice Inis Eoghain, agus cailleadh ríocht Áth Cliath go Muircheartach Mac Lochlainn. 

Tháinig deireadh ré ina dhiaidh sin, áfach sa mhéid is gurbh é a mhac Ruairí, a bhí ina ard-rí gaelach deireanach ar an tír. Fuair Toirdhealbhach bás i 1156, in aois 68 bliain dó, agus cuireadh é i gCluain Mhic Nóis.

Féach freisin
 Stair na hÉireann
 Liosta Ard-Ríthe na hÉireann
Cros Chonga

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Daoine as Contae na Gaillimhe
Daoine a rugadh i 1088
Básanna i 1156
Hirohito

B'é an tImpire Shōwa (昭和天皇, Shōwa tennō) (29 Aibreán, 1901 – 7 Eanáir, 1989) an 124ú Impire na Seapáine idir an 25 Nollaig 1926 agus lá a bháis sa bhliain 1989. Sa Domhan Thiar tá aithne níos fearr air mar an tImpire Hirohito, an t-ainm pearsanta a thugtaí air le linn a shaoil (tugadh an t-ainm Shōwa air tar éis a bháis).

Daoine Seapánacha
Daoine a rugadh i 1901
Básanna i 1989
Heath Ledger

Aisteoir Astrálach óg mór le rá ba ea Heathcliff Andrew Ledger (4 Aibreán 1979 – 22 Eanáir 2008). Bhain sé cáil amach i Hollywood mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i scannáin amhail The Patriot, Monster's Ball, agus Brokeback Mountain (páirt a thuill ainmniúchán Oscair dó). Bhí bailchríoch díreach curtha aige ar a ról mar 'The Joker' sa scannán The Dark Knight. Bhí sé i mbun scannán nua a dhéanamh, Imaginarium of Doctor Parnassus, nuair a fuair sé bás. D'éag sé gan choinne i Manhattan, Nua-Eabhrac. Ceaptar go raibh ródháileog piollairí suain mar thrúig bháis.

Bhain Ledger Gradam an Acadaimh i mí Fheabhra, 2009, bliain i ndiaidh a bháis.

Scannáin

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 
 Sonraí faoi shaol Ledger, as Béarla
 Heath Ledger ag an IMDB

Ledger, Heath
Ledger, Heath
Ledger, Heath
Carraig na Siúire

Baile i gContae Thiobraid Árann in Éirinn, is ea Carraig na Siúire atá (mar a léiríonn an t-ainm) suite ar Abhainn na Siúire. Bhí daonra de 5,906 sa bhaile dar le daonáireamh na bliana 2006.

Suíomh 
Is sa chúinne thoir theas de Thiobraid Árann atá Carraig na Siúire suite, timpeall 20 ciliméadar ó Chluain Meala. Mar a tharlaíonn sé tá an baile buailte le teorainneacha trí chontae: Contae Thiobraid Árann, Contae Phort Láirge agus Contae Chill Chainnigh. Tugtar Carraig Bheag ar an gcuid den bhaile atá ar bhruach theas na habhann, agus Carraig Mhór ar an gcuid atá i dTiobrad Árann.

Iompar 
Osclaíodh stáisiún Traenach an bhaile ar an 15 Aibreán 1853, agus tá seirbhís traenach ann go fóill go Luimneach agus Port Láirge.

Stair 
Tógadh Carraig na Siúire ar dtús ar oileán taobh ó thuaidh de Phort Láirge ach de réir a chéile cuireadh aibhneacha beaga ar atreo ionas go raibh talamh tirim timpeall an bhaile. Chuir teaghlach rachmasach Normannach fúthu sa cheantar go luath sa 14ú haois, na Buitléirigh, dream a raibh an-tionchar acu ar stair na hÉireann. Thóg siad caisleán láidir ar bhruach thuaidh na Siúire in aice leis an áit a bhfuil an phríomhshráid anois. 

Ghabh fórsaí na Parlaiminte an baile le linn ghabháil Chromail sa bhliain 1649. Rinne saighdiúirí as Cúige Uladh iarracht an baile a athghabháil ach cuireadh an ruaig orthu agus cailleadh cúig chéad acu.

Bhunaigh na Buitléirigh tionscal olla sa bhaile sa bhliain 1670 agus bhí rath áirithe ar an mbaile ar feadh breis agus céad bliain mar gheall ar an olann agus tionscail eile - iascach, criadóireacht agus gnóthaí eile a bhain leis an abhainn. Bhí suas le 11,000 sa bhaile faoin mbliain 1799. Ach mar gheall ar dhleachta a ghearr Rialtas na Breataine ar an tionscal olla tháinig air, mhéadaigh an bhochtaineacht agus chuaigh na sluaite ar imirce. Thit an daonra go mór fosta mar gheall ar an Ghorta Mhór.

Bhí Carraig na Siúire i seilbh na bPoblachtánach ar feadh tamaill le linn an Chogadh Cathartha go dtí gur ghabh arm an tSaorstáit í sa bhliain 1922. Faoin am sin bhí tionscal cadáis bunaithe sa bhaile chomh maith le huachtarlann. Ach bhain níos mó tábhachta ó thaobh na heacnamaíochta leis an tionscal súdaireachta a cuireadh ar bun sna 1930í a chuir fostaíocht ar fáil do mhórán den chéad uair riamh. Lean an imirce ar aghaidh áfach agus chuaigh a lán de bhunadh an bhaile go Baile Átha Cliath, go Sasana agus níor faide ó bhaile.

Ba mhór an tubaiste don bhaile é nuair a dúnadh cuideachta súdaireachta Pollack & Plunder sa bhliain 1985 mar go raibh na mílte duine sa bhaile fostaithe acu nó ag brath ar dhuine de na fostaithe. Bhí lagtrá fada i gCarraig na Siúire go dtí gur bunaíodh monarcha SRAM agus roinnt ghnólachtaí eile sna 1990í. Thosaigh an daonra ag fás ansin den chéad uair le dhá chéad bliain. Níor mhair monarcha SRAM ach go dtí an bhliain 2006 ach tá an daonra ag fás i gcónaí, é anois ina bhaile suanleasa do Phort Láirge agus do Chluain Meala.

Bailte i gContae Thiobraid Árann
Daonáireamh

Is bealach é daonáireamh chun faisnéis a bhailiú faoi gach duine sa daonra. Is téarma é a úsáidtear de ghnáth maidir le daonáireamh daonra agus tithíochta a dhéantar, de réir mholtaí na Náisiún Aontaithe, gach deich mbliana. Baintear an-úsáid as daonáireamh ar son taighde, chun ionadaíocht dhaonlathach a chinntiú, agus chun bearta eacnamaíocha agus sóisialta a phleanáil.

Tá sonraí faoin dhaonáireamh a rinneadh sa tSín sa bhliain 2AD ar fáil go fóill - áiríodh go raibh 59.6 milliún duine in Impireacht na Síne ag an am. Dar leis an mBíobla rinne Impire na Róimhe daonáireamh thart faoin am céanna, ach níl sonraí ar fáil.

Naisc 
 Daonáireamh na hÉireann (1911)

Staidreamh
Ailfrid Mór

Bhí Ailfrid nó Ælfred, ón Sean-Bhéarla Ælfrēd, a fhoghraítear mar [ˈælfreːd]) (t. 849 – 26 Deireadh Fómhair 899), ina rí ar ríocht dheisceartach na nAngla-Sacsanach i Wessex Shasana, ó 871 go dtí 899. Bhain sé cáil amach mar gheall ar a chosaint ar an ríocht sin ó na Lochlannaigh.

Monarcacht na Breataine
Ailfrid Mór
Ailfrid Mór
Crois Mhic Lionnáin

Sráidbhaile i ndeisceart Ard Mhacha, is ea Crois Mhic Lionnáin (Crossmaglen), ar an mbóthar idir Dún Dealgan agus An Céide. Dar le daonáireamh na bliana 2001, bhí 1,459 duine ann. 

Meastar gur ainmníodh an baile as Eoghan Mac Lionnáin, a raibh síbín aige sa cheantar san 18ú haois. 

Is i gcuimhne ar an gCairdinéal Tomás Ó Fiaich, scoláire mór staire agus Gaeilge a d'éag sa bhliain 1990, a ainmníodh cearnóg an tsráidbhaile.

Bhí bunáit mhór ag Arm na Breataine agus ag an CRU (Constáblacht Ríoga Uladh) sa cheantar ar feadh na mblianta agus ní raibh fáilte ar bith rompu. Maraíodh 58 póilín agus 124 saighdiúir ar a laghad i ndeisceart Ard Mhacha le linn na dTrioblóidí, go leor díobh sin i gCrois Mhic Lionnáin féin.

In ainneoin bunáit an airm a bheith suite beagnach sa mhullach ar a bpáirc pheile, agus na saighdiúirí a bheith ag cur isteach de shíor ar chluichí agus ar imreoirí, rinne peileadóirí na háite an-ghaisce agus bhuaigh siad Craobh Shinsear Chlubanna Peile na hÉireann sna bliana 1997, 1999, 2000 agus 2007.

Déimeagrafach

Teangacha 

Bhí eolas de shaghas éigin ar an Gaeilge ag 23.39% don daonra. Bhí eolas ar Albainis Uladh ag 2.19% don daonra. Ní raibh Béarla an céad teanga do 1.92% de dhaonra Crois Mhic Lionnáin.

Reiligiún  

Bhí 95.42% ó cúlra Caitliceach. Bhí 3.64% don daonra ó cúlra  Protastúnachas nó reilgiún Críostaíocht eile.

Tagairtí 

Bailte i gContae Ard Mhacha
Bujumbura

Is í Bujumbura príomhchathair na Burúine ar bhruacha thoirthuaidh Loch na Tangainíce. Is í Bujumbura an chathair is mó sa tír, agus príomhionad eacnamaíochta agus riaracháin na tíre. Is calafort tábhachtach í chomh maith agus báid fharantóireachta ag taisteal idir í agus Kigoma sa Tansáin. Tá tionscail suiminte, icstíl]]e agus gallúnaí sa chathair. 

Rinneadh forbairt ar shráidbhaile beag mar cheanncheathrú míleata le linn d'Impireacht na Gearmáine a bheith i gceannas ar an tír. Nuair a bhí an Chéad Chogadh Domhanda thart ghabh an Bheilg seilbh ar an tír agus d'úsáid siad Bujumbura mar lárionad riaracháin ar Ruanda-Urundi. 

Athaimníodh mar Usumbura í nuair a ghnóthaigh an Bhurúin a neamhspleáchas sa bhliain 1962.

Baile cóilíneach atá i lár na cathrach le margadh mór, staid spóirt, mosc, ardeaglais agus ollscoil. Tá músaem geolaíochta ann freisin. In aice na cathrach tá páirc náisiúnta Rusizi, an áit ina raibh na taiscéalaithe David Livingtone agus Henry Morton Stanley nuair a bhí foinse na Níle á lorg acu.

Príomhchathracha na hAfraice
An Bhurúin
Richard III (dráma)

Is dráma é Richard III, a scríobh an drámadóir Sasanach clúiteach William Shakespeare ag deireadh an 16ú haois. Tá an dráma bunaithe ar shaol an rí stairiúil Risteard III. Léirítear Risteard mar bhithiúnach gránna sa dráma seo. Is iomaí aisteoir cáiliúil a ghlac le páirt Risteaird agus tá cáil ar na leaganacha scannáin a rinne Laurence Olivier agus Ian McKellen.

Naisc Sheachtracha 

 Téacs an dráma Richard III

Drámaí
Macbeth (dráma)

Is dráma traigéide leis an ndrámadóir clúiteach Sasanach, William Shakespeare, é Macbeth. Is é an traigéide is giorra agus is fuiltí dá chuid. Bhunaigh Shakespeare plota Macbeth go garbh ar rí stairiúil na hAlban, de réir an chuntais a thug Raphael Holinshed ar a shaol. Aithnítear go forleathan, áfach, go scinneann scéal an dráma i bhfad ón bhfírinne stairiúil.

Dátú an Dráma 

Ní féidir a rá cén t-am go beacht a scríobhadh Macbeth, ós rud é gurb iomaí athrú agus leasú a rinne Shakespeare ar an téacs i ndiaidh an chéad leagan. Is iomaí saineolaí a shíleann gur chum an t-údar sna blianta 1603-1606 é, a bheag nó a mhór. Tá an chuma ar an scéal go raibh an dráma ceaptha le corónú an Rí Séamus a hAon a cheiliúradh, sa bhliain 1603 - ba de shliocht Banquo an Rí Séamus, de réir mar a chreid sé féin, ar a laghad - agus mar sin, is dócha nár cumadh an dráma roimh an mbliain sin. Tá siad ann freisin ar dóigh leo gur sa bhliain 1605 nó 1606 a tháinig Macbeth ar pár, ó aithníonn siad tagairtí do Chomhcheilg an Phúdair agus do na próiseanna dlí ina diaidh.

Na Pearsana 

 Duncan - Rí na hAlban.

 Malcolm - an mac is sine ag Duncan.
 
 Donalbain - an mac is óige ag Duncan.

 Macbeth - ginearál in arm an Rí Duncan. Tá sé ina thaen ar Glamis.

 Lady Macbeth - bean chéile Macbeth.

 Banquo - cara le Macbeth, ginearál eile in arm an Rí Duncan.

 Fleance - mac Banquo.

 Macduff - an Taen ar Fhìobh.

 Lady Macduff - bean chéile Macduff.

 Mac Macduff.

 Lennox - tiarna Albanach.

 Ross - tiarna Albanach.

 Angus - tiarna Albanach.

 Mentieth - tiarna Albanach.

 Caithness - tiarna Albanach.

 Siward - Iarla Northumberland, ginearál na bhfórsaí Sasanacha.

 Siward Óg - mac Siward.

 Seyton - searbhónta.

 Hecate - príomh-bhandraoi, bandia na draíodóireachta.

 Triúr bandraoithe

 Triúr dúnmharfóirí

 Timire, nó Teachtaire

 Dochtúir Sasanach

 Dochtúir Albanach

Leagan Gaeilge 
Sa bhliain 1925, d'fhoilsigh an Gúm leagan Gaeilge den dráma seo. S. Labhrás Ó Súilleabháin a d'aistrigh go Gaeilge é. Ní raibh an t-aistriúchán seo ar fáil le fada, ach sa bhliain 2007, tháinig leagan nua i gcló ó Choiscéim faoin teideal Traigéide Mhic Bheatha, agus é réitithe don fhoilsiú ag Nicholas Williams (féach thíos). D'fhéach Williams le hainmneacha na gcarachtar a Ghaelú, nó i ndiaidh an iomláin, tá an scéal suite in Albain nuair a bhí i bhfad níos mó Gaeilge (nó Gàidhlig) á labhairt sa tír sin ná Béarla (nó Albainis). Ainmneacha ab ea na bunleaganacha féin ar féidir an bunús Gaelach a aithint orthu faoi bhréagriocht an Bhéarla. Seo mar a d'ath-Ghaelaigh Williams cuid de na hainmneacha:

 Macbeth -> Mac Bheatha
 Duncan -> Donnchadh
 Malcolm -> Calum
 Macduff -> Mac Duibh
 Lennox -> Leamhanach
 Banquo -> Bánchú

Naisc Sheachtracha 

 Nasc leis an leagan Gaelach athfhoilsithe 
 Téacs an dráma Macbeth as Béarla

Drámaí
Oileán na Tríonóide agus Tobága

Tír is ea Oileán na Tríonóide agus Tobága atá suite i Muir Chairib, 11 km amach ó chósta thuaiscirt Veiniséala. Is é Port of Spain an phríomhchathair. Tá eacnamaíocht na tíre bunaithe ar an pheitriliam agus ar an pheitriceimiceáin.

Tagairtí 

Oileán na Tríonóide agus Tobága
Oileáin
Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Cabo Verde

Tír atá suite san Aigéan Atlantach amuigh ó chósta na hAfraice is ea Cabo Verde,nó República de Cabo Verde go hoifigiúil. Is é Praia an phríomhchathair.

Tagairtí 

 
Oileáin
Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Nárú

Tír Mhicrinéiseach is ea Nárú atá suite san Aigéan Ciúin. Níl aon phríomhbhaile oifigiúil ar an oileán ach tá an rialtas suite i Yaren

Tagairtí 

Nárú
Oileáin
Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Ron Paul

Is polaiteoir Meiriceánach é Ronald Ernest Paul (rugadh 20 Lúnasa 1935), ar a dtugtar Ron Paul de ghnáth. Tá sé ina Ionadaí Poblachtach ar 14ú Ceantar Comhdhála Texas ón mbliain 1997. Tá clú air mar idé-eolaí liobraíoch. Bhí sé ina iarrthóir d'ainmniú an Pháirtí Phoblachtaigh i dtoghchán Uachtaránach na bliana 2008. Is dochtúir leighis é, freisin.

Gairmréim 

Cosnaíonn sé an saoirse go paiseanta sa chomhdála de na Stáit Aontaithe ó 1978. Tá clú agus cáil air de bharr a chúntas votála, agus tugtar "Dr No" air go minic mar is é an ball is coiméadaí den chomhdáil.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil

Paul, Ron
Paul, Ron
Daoine beo
Domhnach Broc

Is ceantar cathrach é Domhnach Broc (Donnybrook as Béarla) atá suite i ndeisceart Bhaile Átha Cliath, príomhchathair na hÉireann. Tá an ceantar suite i gceantar poist Bhaile Átha Cliath a Ceathair, agus is minic a thugtar le fios go bhfuil "meon BhÁC 4" - scothaicmeachas agus Gallbhá - láidir i nDomhnach Broc. Mar sin, tugann Gaeilgeoirí áirithe Domhnach Brocach ar an áit uaireanta. 

Tá ceanncheathrúna a lán eagraíochtaí éagsúla lonnaithe i nDomhnach Broc, ar nós Raidió Telefís Éireann (RTÉ), chomh maith le ceanncheathrú rugbaí Chúige Laighean. Tá príomhoifigí Chumann Rugbaí na hÉireann ag obair os comhair an staidiam i nDomhnach Broc, agus foireann rugbaí Laighean ag imirt a gcluichí baile sa staidiam.

Stair 

Ciallaíonn Domhnach Broc Cill Naomh Broc. Bean de sheachtar iníonacha Dhallbhronaigh ó Chontae na Mí ab ea Broc. Deirtear gur bhunaigh Broc clochar ar bhruach na Dothra san ochtú haois, agus tá stáisiún na nGardaí agus reilig suite ansin anois. 

I ngnáthchaint an Bhéarla, baintear úsáid as leagan Béarla an logainm, Donnybrook, le tagairt do chíréibí is do scliúchais. Creidtear gurbh é aonach Dhomhnach Broc is bunús don fhocal seo. Bhí aonach aithnidiúil i nDomhnach Broc ón meánaois i leith, ach má bhí, chuala an saol mór iomrá ar an meisceoireacht a bhain leis an aonach agus ar an mbruíonachas is ar an mbrilsce a tháinig sna sálaí ag an meisce. Bhí an foréigean chomh dona is gur éiligh an Eaglais Chaitliceach cosc a chur leis an aonach, agus sa bhliain 1855, tháinig deireadh leis. Níl de chuimhne ar an aonach inniu ach ainm an ollmhargaidh úd Donnybrook Fair.

Áitritheoirí Cáiliúla

Scríbhneoirí 

 Patrick Kavanagh
 Anthony Trollope
 Flann O'Brien nó Myles na gCopaleen nó Brian Ó Nualláin; bhí sé ina chónaí ar Ascaill Belmont.
 Benedict Kiely
 Padraic Colum
 Breandán Ó Beacháin
 Denis Johnston agus a bhean chéile Shelah Richards

Daoine eile 

 Jack B. Yeats
 Sir Ernest Henry Shackleton
 John Boyd Dunlop (an bonn rúibéar)
 Guglielmo Marconi 
 Eamon de Valera (Úachtarán na hÉireann)
 Pádraig Anraí Mac Piarais 
 An Raghaille 
 Mícheál Seán Ó Coileáin 

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Staid Hristo Botev (Blagoevgrad)

Is staid ilchuspóireach spóirt i mBlagoevgrad na Bulgáire í Staid Hristo Botev. Úsáideann an foireann sacair PFC Pirin Blagoevgrad an staid faoi láthair. Is féidir 16,000 duine a thoilleadh sa staid.

Tagairtí 

Staideanna spóirt sa Bhulgáir
Sliabh Süphan

Is bolcán in oirthear na Tuirce é Sliabh Süphan nó Süphan Dağı as Tuircis. Tá an sliabh suite thuas ó Loch Van. Is é an dara bolcán is airde sa Tuirc.

Tagairtí 
 Clár Bholcánachais Domhanda

Sléibhte agus sliabhraonta
An Tuirc
Estadio Regional de Los Andes

Is staid ilchuspóireach spóirt i Los Andes na Sile í Estadio Regional de Los Andes. Úsáideann an foireann sacair Trasandino an staid faoi láthair. Is féidir 3,313 duine a thoilleadh sa staid.

Tagairtí 

Staideanna spóirt sa tSíle
Accenture

Is comhlacht domhanda comhairliú bainistíochta, seirbhísí teicneolaíochta agus foinsithe allamuigh é Accenture. Téann Accenture i gcomhpáirt lena chuid cliant chun cuidiú leo a beith ina ngnólacht agus ina rialtas a bhfuil ardfheidhmíocht ag baint leo. Chuige sin cuireann Accenture taithí atá thar ne bearta ar fáil, mar aon le cumas cuimsitheac i ngach tionscal agus feidhim gnó, agus taighde fairsing ar na comhlactaí is rathúla ar domhan. Le breis is 175,000 duine i 49 tír, ghin an comhlacht glainioncam de US$19.70 billiún sa fhioscach dar chríoch an 31 Lúnasa, 2007.

Cumann Gaelach Accenture 
I mí Iúil 2007 bunaíodh Cumann Gaelach Accenture. Tá sé i gceist ag an gCumann Gaelach an Ghaeilge a chur chun cinn sa chomhlacht, agus pobal Gaeilgeoirí a chruthú agus a chothabháil.
Le breis is 250 duine cláraithe mar baill is ceann de na grúpaí sóisialta is mó i Accenture in Éirinn.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Lá Nua - Alt faoi Cumann Gaelach Accenture
 Accenture Announces Proposed Change of Incorporation to Ireland newsroom.accenture.com 26/05/09 Aisghabháil: 06/09/10

Comhlachtaí ríomhaireachta
John Donne

B'fhile meitifisiciúil Sasanach é John Donne nó Dunne (1572 – 31 Márta, 1631) le linn réimeas Rí Séamus I Shasana. Bhí sé ina dhlíodóir agus ina eaglaiseach chomh maith.

Saol 
Mac le teaghlach Caitliceach séantach ab ea.  D'fhreastail sé ar Ollscoil Oxford agus Ollscoil Cambridge freisin. Ach ní raibh sé in ann céim a fháil mar gheall ar a chreideamh ag an am. D'éirigh sé as ina dhiaidh sin, chun teacht isteach in Eaglais Shasana agus bhí ina phoileimiceoir frith-Chaitliceach iomráiteach. 

Rinne sé staidéar ar an dlí ag Thavie's Inn, ósta de chuid na seansaireachta. Ligeadh isteach i Lincoln's Inn é sa bhliain 1592, cé nár glaodh chun an Bharra é riamh. Ag an am céanna, bhí Dunne ag dlíodóireacht ar bhealach éigin ar feadh an chuid is mó dá shaol fásta; deireadh a phoist sa rítheaghlach tar éis dó pósadh go neamhfhianaithe ba chúis leis seo den chuid is mó.

Ar iarratas Rí Séamas, oirníodh ina ministir in Eaglais Shasana é sa bhliain 1615. Toisc go raibh oiliúint agus taithí sa dlí aige, iarradh air go minic a bheith ina bhreitheamh eaglasta.

Nuair a ceapadh mar Dhéan Ardeaglais Naomh Pól é sa bhliain 1631, bhain sé sláine airgeadais amach, go deireadh a shaoil. Mar sin féin, bhí scamall bróin ar na blianta a bhí fágtha dó mar gheall ar mhéala agus ar thinneas. Mhéadaigh múnla an chreidimh a bhí ar a chuid scríbhinní, nach raibh gaol aige leis an spraíúlacht agus an sceipteachas a bhaineann le chuid mhór den saothar a rinne sé níos luaithe.

Saothar 
File meitifisiciúil a raibh domhan na gcéadfaí á chíoradh agus á cheiliúradh aige go rí-mhinic ba ea Donne.

‘Ní oileán duine ar bith,’ nó ''Ar scáth a chéile a mhaireann na daoine.’' a scríobh John Donne, i gceann dá chuid dánta is cáiliúla.

Tagairtí 

Donne, John
Donne, John
Filí Sasanacha
Spásteileascóp Hubble

Teileascóp is ea Spásteileascóp Hubble a scaoileadh chun bealaigh ar 24 Aibreán 1990, agus é ag timpeallú an domhain ó shin i leith.

Is féidir leis an spásteileascóp Hubble íomhánna i bhfad níos fearr de na réaltaí agus na reanna neimhe eile a thabhairt dúinn ná leis na teileascóip atá suite ar dhroim an domhain, ó nach bhfuil aer an atmaisféir ag cur isteach air, agus é thuas sa spás. Sna blianta 1990idí, 2000idí agus 2010idí, thug Hubble na híomhánna is fearr riamh a thabhairt dúinn, ag an am sin, ar na réaltaí, grianchóras agus réaltraí atá fad uainn.

Ní hé spásteileascóp Hubble an chéad teileascóp den chineál seo, ach ba é an ceann is mó a chuir le heolas an chine dhaonna ar an domhainspás, roimh an James Webb.

Fionnachtana 

 Thaispeáin Hubble dúinn go bhfuil b'fhéidir thart ar thrilliún réalta ann. Agus tá breis agus 100 billiún réaltra ar nós Andromeda sa chruinne ar fad, is cosúil. 
 Tháinig Hubble ar ghealach nua ar fithis mórthimpeall ar an bpláinéad Neiptiún i 2014, an pláinéad gorm‑uaine sin atá i bhfad i gcéin.

Tréithe 
Tá mais 11,110 kg ag Spásteileascóp Hubble.

Má théann aon rud mícheart leis an teileascóp, tá sé an-dhaor chun é a dheisiú. Caithfidh tointeálaí spáis dul ann chun na deisiú a dhéanamh.

Sanasaíocht 
Tá an spásteileascóp seo ainmnithe as Edwin Hubble, réalteolaí Meiriceánach a bhí ina cheannródaí i dtaighde na réaltraí.

Féach freisin 

 Spásteileascóp James Webb

Tagairtí 

Spásteileascóip
Oileán Paulet

Bolcán agus oileán atá suite amach ó chósta oirthuaiscirt Leithinis na hAntartaice. B'é turas taiscéalaíochta Briotanach faoi chúram James Clark Ross a tháinig ar an oileán sna blianta 1839-1843.

Is coilíneacht do phiongaine Adelie é an t-oileán agus tuigtear go bhfuil níos mó ná 200,000 ceann ann.

Tagairtí 
Smithsonian Institute

Sléibhte agus sliabhraonta
Oileáin
Antartaice
Sliabh Tendürek

Is bolcán in oirthear na Tuirce é Sliabh Tendürek nó Tendürek Dağı as Tuircis. Tá an sliabh suite in aice leis an Iaráin.

Tagairtí 
 Clár Bholcánachais Domhanda

Sléibhte agus sliabhraonta
An Tuirc
Sliabh Andrus

Is bolcán suanach i Sliabhraon Ames i gCríoch Marie Byrd na hAntartaice é Sliabh Andrus. Tá an sliabh lonnaithe 3.2 km thoir theas ó Sliabh Boennighausen.

Tá caildéara 4.5 km ar leithead suite ar mhullach an bholcáin.

Naisc Sheachtracha 
 http://usarc.usgs.gov/antarctic_atlas/
 http://www.skimountaineer.com/

Sléibhte agus sliabhraonta
Antartaice
FIDE

Is é an Fédération Internationale des Échecs, nó FIDE (Comhaontas Idirnáisiúnta na Fichille as Gaeilge), an bord bainistíochta idirnáisiúnta fichille. 

Bunaíodh FIDE i bPáras ar an 24 Iúil 1924. Is é Gens una sumus (Is pobal amháin muid) mana na heagraíochta. Ag an am seo (Eanáir 2008), tá 158 ball ag FIDE agus is é Kirsan Ilyumzhinov (uachtarán na Cailmíce, poblacht fhéinrialaitheach Rúiseach) uachtarán FIDE.

Naisc sheachtracha 
 Suíomh idirlín FIDE

Ficheall
Arenal (bolcán)

Bolcán beo i gCúige Alajuela, Cósta Ríce, is ea Arenal. Tá sé suite in iarthuaisceart na tíre timpeall 90 km ó Shan José. Bhí an sliabh aithinte mar bholcán sa 19ú haois ag taighdeoirí iasachta. Tugtar na h-ainmneacha "Volcan Costa Rica, Rio Frio", Bolcán "Canastos" agus "Cerro de los Guatusos" air ag an am sin. Is é Arenal an bolcán is óige agus is gníomhaí i gCósta Ríce. Tá sé níos mó ná 4000 bliain d'aois.

Sléibhte agus sliabhraonta
Sliabh Melbourne

Bolcán beo atá suite idir Bá Wood agus Bá an Talún Nua i gCríoch Victoria na hAntartaice is ea Sliabh Melbourne. Tháinig James Clark Ross ar an sliabh sa bhliain 1841 agus thug sé an t-ainm "Melbourne" in ainm príomh-aire na Ríochta Aontaithe, an Tiarna Melbourne.

Naisc Sheachtracha 
 Clár Bolcánachais an Domhain

Sléibhte agus sliabhraonta na hAntartaice
Antartaice
Na Balcáin

Is réigiún tíreolaíoch agus stairiúil iad na Balcáin nó uaireanta na Stáit Bhalcánacha atá suite in oirdheisceart na hEorpa. Clúdaíonn an réigiún timpeall 550,000 km²( 212356.19 mi.2) agus cónaíonn timpeall 55 milliún duine ann. Tagann an t-ainm ó na Sléibhte Balcánacha a ritheann ó lár na Bulgáire trasna go dtí oirthear na Seirbia.

Sainmhíniú agus Teorainn 

Is áit í leithinis na mBalcán in oirdheisceart na hEorpa atá timpeallaithe le huisce ar thrí thaobh: Muir Aidriad siar, An Mheánmhuir ó dheas agus an Mhuir Dhubh soir. De ghnáth deirtear gurb iad na haibhneacha Danóib, Sava agus Kupa an teorainn ó thuaidh.

Tíortha go hiomláin suite insan leithinis:
  An Albáin
  An Bhoisnia-Heirseagaivéin
  An Bhulgáir
  An Ghréig
  An Chosaiv (leo siúd a thug aitheantas don áit.)
  An Mhacadóin
  Montainéagró

Tíortha le formhór na tíre suite ar an leithinis:

  An Chróit
  Seirbia

Tíortha le achar beag suite ar an leithinis:

  An Iodáil
  An Rómáin
  An tSlóivéin
  An Tuirc

Balcáin, Na
Sliabh Azuma

Bolcán beo atá suite ar oileán Honshū na Seapáine is ea Sliabh Azuma.

Naisc Sheachtracha 
 Clár Bolcánachais an Domhain

Sléibhte agus sliabhraonta
An tSeapáin
An Mhainistir Mhór

Ba í An Mhainistir Mhór an chéad mhainistir Chistéirseach in Éirinn. Mellifont Abbey a thugtar uirthi sa Bhéarla, ainm a tháinig ón Laidin: 'Tobar Meala'. Bunaíodh í sa bhliain 1142. Tá sí suite i gContae Lú, thart ar 10km ó Dhroichead Átha. Níl fágtha di anois ach fothracha agus is séadchomhartha náisiúnta é an suíomh.

Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Mainistreacha na hÉireann
Cistéirseach
Mainistreacha Cistéirseach
Séadchomharthaí Náisiúnta i Lú
Porak

Bolcán suanach atá suite sa Sliabhraon Vardenis timpeall 20 km thoir theas ó Loch Sevan is ea Porak. Tá sé suite ar an teorainn idir an Airméin agus an Asarbaiseáin

Naisc Sheachtracha 
 Clár Bolcánachais an Domhain

Sléibhte agus sliabhraonta
An Airméin
Bolcáin na hAsarbaiseáine
Veronica Guerin

B'iriseoir Éireannach í Veronica Guerin (5 Iúil 1958 - 26 Meitheamh 1996). Scaoileadh í i luíochán ar thaobh an bhóthair, ar dhébhealach Nás na Rí. Mangairí drugaí a rinne an slad.

Iriseoir iniúchta 
Sna 1990idí, bhí Guerin og obair mar iriseoir imscrúdaitheach leis an Sunday Tribune, agus ansin an Sunday Independent. 

Bhí na tuairiscí seo ceannródaíoch, pearsanta agus thar a bheith léargasach. ‘Citizen Journalist’ á baisteadh uirthi le meas agus gean. Rinne sí agallamh eisiacha leis an Easpag Éamon Casey agus scríobh sí scéal eisiach faoin útamáil a bhain le heiseachadadh Brendan Smyth.

Thosaigh sí ag dul sa tóir ar na mangairí drugaí agus coirpigh eile a bhí gníomhach i mBaile Átha Cliath. Cé gur bhain sí úsáid as leasainmneacha ina cuid iriseoireachta go minic, thosaigh sí ag fáil bagairtí mar gheall ar an obair a bhí á dhéanamh aici.

Sa bhliain 1995, bronnadh an International Press Freedom Award de chuid an 'Committee to Protect Journalists'.

Feallmharú 
Lámhachadh Guerin don chéad uair agus í sa bhaile ar an 30 Eanáir, 1995. Ba léir go raibh sí i ndainséar. Is mór an t-iontas, ag féachaint siar, nár deineadh a thuilleadh ó thaobh slándála

Feallmharaíodh Guerin an bhliain ina dhiaidh sin, agus í ina suí ina hOpel Calibra ag na soilse tráchta ar Mótarbhealach Nás na Rí, cúpla míle amuigh ón gcathair. Ba bheirt fhear a bhí ag taisteal ar ghluaisrothair a rinne an t-ionsaí, sular theith siad go tapaidh ón láthair. D'éag Guerin ar an toirt.

Bhain an dúnmharú brúidiúil  creathadh, ní hamháin as iomairí na hiriseoireachta, na polaitíochta agus na coiriúlachta, ach as muintir na hÉireann ar fad. ‘Má táid sásta iriseoir a mharú, táid oiriúnach ar dhuine ar bith a mharú’ tuairim coitianta na tréimhse. "Ionsaí ar an nDaonlathas" a bhí ann, mar a dúirt Taoiseach an lae Seán de Briotún faoin eachtra.

Triail 
Ciontaíodh Brian Meehan as dúnmharú Guerin sa bhliain 1996.

Sa bhliain 2018, theip ar Meehan ina iarracht go gcuirfí a chiontú ar ceal ar phointe dlí. Bhí an cladhaire ag iarraidh go ndéanfaí iomrall ceartais dá chiontú.

Iarmhairtí 
Ar bhealaí éagsúla, thionscain dúnmharú Guerin leasú ar an mBunreacht agus cúpla reachtanna tábhachtacha ː

 an Séú Leasú Déag ar an mBunreacht, 1996 (maidir le bannaí),
 an tAcht um Fháltais ó Choireacht 1996, 
 an tAcht fán mBiúró um Shócmhainní Coiriúla 1996,
 an tAcht um Cheartas Coiriúil (Gáinneáil ar Dhrugaí), 1996 (a leathnaíodh coinneáil seacht lá thar chiontaí in aghaidh an Stáit den chéad uair, rud a tharla arís agus arís eile ina dhiaidh sin). 
 an tAcht um Bannaí, 1997, agus
 an tAcht um Chlúmhilleadh 2009

Féach freisin 

 Martin O'Hagan (iriseoir, 1960-2001)
 Lyra McKee

Naisc 

 Clár RTÉ 'Scannal
 Rinne Breandán M Mac Gearailt an léirmheas thar ceann Tuairisc.ie ar chlár de chuid RTÉ fúithi.

Tagairtí 

Guerin, Veronica
Guerin, Veronica
Guerin, Veronica
Guerin, Veronica
Daoine feallmharaithe
Mná Éireannacha
Mangairí drugaí
Georges Pompidou

B'é Georges Pompidou (5 Iúil 1911 - 2 Aibreán 1974) Uachtarán na Fraince idir 1969 agus 1974.

Tagairtí 

Uachtaráin na Fraince
Daoine a rugadh i 1911
Básanna i 1974
An Chearnóg Dhearg

Is í an Chearnóg Dhearg (Rúisis: Красная площадь, Krasnaya ploshchad) an chearnóg is cáiliúla i Moscó na Rúise. Roinneann an chearnóg an Chreimil ón cheantar trádála traidisiúnta Kitay-gorod. Feictear ar an gcearnóg mar lár na cathrach ós rud é go spréann na príomhsráideanna amach uaithi.

Ainm agus Bunús 
Is féidir stair na cearnóige a fheiceáil trí saothair ealaíne éagsúla, mar shampla i bpictiúir le Vasily Surikov, Konstantin Yuonand agus daoine eile. Bhíodh an áit clúdaithe le foirgnimh adhmaid, ach fuair Ivan III réidh leo sa bhliain 1493 mar bhí bagairt tine ann i gcónaí. Diaidh ar ndiaidh, baineadh úsáid as an gceantar oscailte mar príomh-áit margaíochta sa chathair. Níos déanaí arís, baineadh úsáid as le haghaidh searmanais poiblí agus forograíochta, agus corónú Sár na Rúise. 

Tagann an t-ainm ón krasnaya a chiallaíonn "dearg" nó "áilleacht". I dtús báire úsáideadh é le chuir síos ar Ard-eadglais Naomh Basil agus i ndiaidh sin don chearnóg in aice leis. Meastar gur bhfuair sé an t-ainm sa 17ú haois. 

Cearnóga i Moscó
Plútóiniam

Is é an plútóiniam dúil uimhir a 94, agus is é an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Pu. Dúil radaighníomhach atá ann, nó níl oiread agus aon iseatóp cobhsaí amháin aige. Baineann sé le grúpa na n-achtanóideach (na n-achtainídí), agus is dúil trasúránach é freisin, ós rud é go bhfuil sé níos troime ná an t-úráiniam. Úsáidtear é i ndéantús na mbuamaí adamhach, rud a thuill an-mhíchlú don dúil seo. 

Síltear go coitianta nach bhfuil an plútóiniam ar fáil sa dúlra, ach níl an scéal chomh simplí sin, nó is iseatóp príomhordúil é an t-iseatóp is cobhsaí dá bhfuil ag an bplútóiniam, 244Pu. Tá sé ceithre scór milliún bliain ar leathré - achar fada ama, a shílfeá, ach mar sin féin, níl ann ach tamall beag i gcomparáid le haois an Domhain. Mar sin, ní mhaireann ach iarsmaí beaga den phlútóiniam seo sa nádúr, i bhfad níos lú ná den úráiniam nó den tóiriam, agus iad níos fadsaolaí ná é. 

Is é 239Pu an t-iseatóp a úsáidtear sna buamaí adamhacha, agus é ar an iseatóp is tábhachtaí ó thaobh na teicneolaíochta de. Tá sé ceithre mhíle fichead de bhlianta ar leathré. 

Nuair atá an plútóiniam aonraithe ina dhúil, is éard atá ann ná miotal insínte agus loinnir an airgid ann, ach tiocfaidh smúit ocsaídí agus hidrídí air de réir mar a imoibreoidh ocsaigin agus uisce an atmaisféir leis. Nuair a bheidh an smúit sách ramhar, tosóidh sí ag titim ina scraitheanna den phlútóiniam. Is dual do na scraitheanna seo dul trí thine as a stuaim féin - mar a deirtear, is comhdhúile pireafóracha iad. Cuireann an adhaint spontáineach seo leis an dainséar a bhaineann le láimhseáil an phlútóiniam.

Is dual don phlútóiniam carnadh a dhéanamh i smior na cnáimhe, agus is nimh radaighníomhach é. Tá sé réasúnta fonnmhar chun imoibriúcháin, leis, nó imoibríonn sé le nítrigin, le carbón agus le sileacan, gan trácht ar na halaiginí. Trom-mhiotal atá ann, agus shílfeá go bhfuil sé nimhiúil ar chúiseanna ceimiceacha freisin, ach níl sé chomh dona sin dáiríre: is í an radaighníomhaíocht is príomhchúis le chomh dainséarach is atá sé.

Tá ceithre staid choitianta ocsaídiúcháin ag an bplútóiniam, chomh maith le staid amháin atá níos annaimhe, agus a dath féin ag gach staid sa tuaslagán uisce. Bíonn na hiain Pu3+ gorm, agus na hiain Pu4+ bíonn siad donnbhuí. An t-ian PuO2+, a fhágann an plútóiniam ar an staid ocsaídiúcháin V, nó +5, tá an dath pinc ann. Tá an t-ian PuO22+, nó Pu(VI), tá sé cineál pinc-fhlannbhuí, agus maidir leis an ian PuO33-, nach mbíonn chomh coitianta leis na staideanna ocsaídiúcháin eile, tá dath uaine nó sórt liathuaine ann. 

Samplaí de chomhdhúile an phlútóiniam iad an teitreafluairíd phlútóiniam PuF4, an hidríd (déhidríd) phlútóiniam PuH2, an aonocsaíd phlútóiniam PuO agus ag dé-ocsaíd phlútóiniam. Is idirchéim í an teitreafluairíd in aonrú an phlútóiniam mar ghlanmhiotal: nuair a imoibreoidh an teitreafluairíd le miotail cré-alcaileacha, rachaidh an miotal cré-alcaileach i gcomhdhúil leis an ocsaigin agus gheofar plútóiniam ina dhúil ghlan.

Dúile ceimiceacha
Achtainíd
An tSiúir

Is abhainn i gCúige Mumhan, i ndeisceart na hÉireann í an tSiúir. Éiríonn sí ar an mBearnán Éile i dtuaisceart Chontae Thiobraid Árann agus sníonn sí isteach san Atlantach idir An Dún Mór agus Rinn Duáin gar do cathair Phort Láirge. Tá an abhainn 185 ciliméadair (115 míle) ar fad. 

Is iad na príomhbailte ar an abhainn seo ná An Chathair, Cluain Meala, Carraig na Siúire agus Cathair Phort Láirge. Is é an Pointe Droichid is giorra don farraige ar an abhainn seo ná Droichead Rice i gCathair Phort Láirge. Tá bád fartha tras-abhann ar An tSiúir idir An Pasáiste i gcontae Phort Láirge agus Baile Hac i gcontae Loch Garman.  

Aibhneacha na hÉireann
Tíreolaíocht na Mumhan
An Chosaiv

Tír atá suite in oirdheisceart na hEorpa is ea an Chosaiv (Albáinis: Kosovë nó Kosova, Seirbis: Косово nó Kosovo). Tá an Chosaiv teorantach leis an Albáin (thiar theas), le Montainéagró (thiar) agus le Poblacht na Macadóine (theas). 

Bhí an Chosaiv mar chuid de dheisceart Seirbia ach níor tugadh aitheantas di, mar thír. Fógraíodh Forógra na Saoirse ón tSeirbia  ón tSeirbia ar an 17 Feabhra 2008. Ach tá an Chosaiv faoi chúram na Náisiún Aontaithe ón bhliain 1999.

Tíreolaíocht 

Sa bhliain 2005 bhí níos mó ná dhá mhilliún duine ina gcónaí sa chúige. Is Albánaigh iad an chuid is mó den daonra (92% sa bhliain 2007). Tá na Seirbiaigh sa dara áit le 5.3%. 

Is í Priština (600,000 duine) an phríomhchathair agus an chathair is mó. Is iad na cathracha eile is mó sa Chosaiv ná 
 Prizren in iardheisceart na tíre (165,000), 
 Uroševac sa deisceart (108,690), 
 Peć san iarthar (95,723) agus 
 Kosovska Mitrovica sa tuaisceart (71,601).

Tír sléibhtiúil is ea an Chosaiv. Tá na sléibhte Šar suite i ndeisceart agus oirdheisceart na tíre agus iad teorantach leis an Mhacadóin. Is é Đeravica (2,656m) an sliabh is airde sa chúige agus é suite in aice leis an teorainn idir an Chosaiv, an Albáin agus Montainéagró. 

Is iad na príomhaibhneacha ná an Drin Bán, Sitnica, Morava, agus Ibar.

Stair 
Tugadh an Chosaiv isteach mar chuid de Sheirbia sa bhliain 1913 tar éis Cogadh na mBalcán|Chogadh na mBalcán. Rinneadh cuid den Iúgsláiv dí nuair a tháinig deireadh leis an gCéad Cogadh Domhanda sa bhliain 1918.

Sa bhliain 1974 rinneadh cúige neamhspleách de chuid na hIúgsláive Tito den Chosaiv. Bhí an stádas seo ag an gcúige go dtí an bhliain 1990. 

Fógraíodh neamhspleáchas na Cosaive sa bhliain 1991 ach chuir rialtas na Seirbia an cúige fá smacht go dtí Cogadh na Cosaive sa bhliain 1998/1999. 

Fógraíodh neamhspleáchas na Cosaive sa pharlaimint ar an 17 Feabhra 2008. Faoi láthair, tá an tír faoi chúram na Náisiún Aontaithe.

Forannta náisiúnta 
 Deçan / Dečani
 Dragash / Dragaš
 Drenas / Glogovac
 Ferizaj / Uroševac
 Fushë Kosovë / Kosovo Polje
 Gjakova / Đakovica
 Gjilan / Gnjilane
 Gracanicë / Gračanica
 Hani i Elezit / Elez Han
 Istog / Istok
 Junik / Junik
 Kaçanik / Kačanik
 Kamenicë / Kosovska Kamenica
 Klinë / Klina
 Kllokot / Klokot-Vrbovac
 Leposaviq / Leposavić
 Lipjan / Lipljan
 Malishevë / Mališevo
 Mamush / Mamuša
 Mitrovicë Veriore / Severna Mitrovica
 Mitrovicë / Kosovska Mitrovica 
 Novobërdë / Novo Brdo
 Obiliç / Obilić
 Rahovec / Orahovac
 Partesh / Parteš
 Pejë / Peć
 Podujevë / Podujevo
 Prishtinë / Priština
 Prizren / Prizren
 Ranillug / Ranilug
 Skënderaj / Srbica
 Shtërpcë / Štrpce
 Shtime / Štimlje
 Suharekë / Suva Reka
 Viti / Vitina
 Vushtrri / Vučitrn
 Zubin Potok / Zubin Potok
 Zveçan / Zvečan

Naisc Sheachtracha 
 Grianghraif na Cosaive
 Misean na Náisiún Aontaithe sa Chosaiv - UNMIK 
 KFOR

Tagairtí 
KFOR - Óglaigh na hÉireann
Gorillaz

Banna ceoil samhalta nó fíorúil is ea iad Gorillaz a chruthaigh Damon Albarn and Jamie Hewlett sa bhliain 1998. Tá ceithre phearsa bhréagach nó charachtar grafach sa bhanna fíorúil - Murdoc Niccals, 2D, Noodle agus Russel Hobbs. I ndáiríre, comhoibraíonn ceolteoirí éagsúla chun an cheoil a chumadh ach is é Damon Albarn amháin a bhfuil buanbhaint aige leis an togra mar cheoltóir. Tá Gorillaz ag obair ar chúrsaí nua faoi láthair

sraith singles Song Machine áit a scaoileann siad singles gach mí.

Go dtí seo, is é an chéad amhrán Momentary Bliss, an dara Désolé & an tríú Aries.

Albaim 
 2001 - Gorillaz
 2005 - Demon Days
 2010 - Plastic Beach
 2011 - The Fall
 2017 - Humanz
 2018 - The Now Now
2020 - Song Machine | Season One

Naisc 
 Gorillaz.com
Youtube.com/Gorillaz
Twitter.com/Gorillaz

Tagairtí 

Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1998
Araicnid

Rang de na Chelicerata, fofhíleam de na hArthropoda, is ea na haraicnidí. Tá a lán speiceas d'araicnidí ann agus ainmneacha tugtha ar 100,000 díobh go dtí an lá inniu. 

Artrapóid
Adewale Akinnuoye-Agbaje

Is aisteoir é Adewale Akinnuoye-Agbaje a rugadh sa Bhreatain ar 22 Lúnasa 1967. Is ón Nigéir dá mhuintir agus chuir siad fúthu i Londain. Rugadh Akinnuoye-Agbaje in Islington agus tá ceathrar deirfiúr aige. Tá a lán teangacha aige - Béarla, Iodáilis, Iarúibis (teanga a thuismitheoirí) agus Svahaílis. Bhain sé amach céim mar Mháistir sa Dlí i gColáiste an Rí i Londain. Is Búdaí é Akinnuoye-Agbaje agus tá sé ar lucht leanúna Arsenal F.C.

Rinne Adewale páirt an bhithiúnaigh Simon Adebisi ar Oz, clár de chuid HBO, agus páirt Mr Eko ar Lost, clár teilifíse de chuid ABC i Meiriceá. D'iarr sé cead scoir de bharr bhás a thuismitheoirí agus chun scannán a stiúradh. Déanann sé a chuid féin d'aon pháirt a fhaigheann sé (rud ba chúis leis an iomrá gur chaill sé a pháirt in “Lost” toisc gur ghabh sé neamhchuidiúlacht an charachtair air féin). 

Tháinig sé os comhair an cheamara den chéad uair sa bhliain 1994 i bhfíseán Dawn Penn le haghaidh "No, No, No (You Don't Love me)", amhrán lasta dá cuid. Timpeall an ama chéanna bhí sé feiceáil san fhíseán a bhí ag gabháil le "Jealousy", amhrán de chuid na Pet Shop Boys a raibh an-ráchairt air. Is iomaí páirt a rinne sé i scannáin ó shin, agus bhí sé ina ath-thíoránach Afracach in "The Bourne Identity" (2002).

Scannáin

Fiseáin Cheoil 

 "Love No Limit" - Mary J. Blige

 "No No No" - Dawn Penn

References

Naisc Sheachtracha 
 Adewale Akinnuoye-Agbaje interview  ar sheó Tavis Smiley
 Mr. Eko no pain in the neck-o explains 'difficult' tag ag an New York Post

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1967
Daoine beo
Cnámha chaol na láimhe

In anatamaíocht an duine, séard is caol na láimhe, nó rosta, ann ná an ceangailt caol inlúbtha idir an rí agus bos na láimhe. Go bunúsach is sraith dhúbálta de chnámha beaga gearra, na carpasaigh, atá fite fuaite chun bacán solúbtha a chruthú. Ceadaíonn alt chaol na láimhe (articulatio radiocarpea) trí chéim de shaoirse.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Grianghrafanna gach cnámh (Béarla)

Anatamaíocht
Corp an duine
Lámh
Inchinn

In ainmhithe, is í an inchinn ionad riartha an chórais lárnaigh néaróige, a chúisíonn iompair. Is cuid den néarchóras lárnach í in ainmhithe le siméadracht dhéthaobhach, a comhordaíonn is a rialaíonn cuid mhaith de ghníomhaíochtaí na colainne. 

Sa cholainn dhaonna, chomh maith le rialú na gluaiseachta, brath ionchuir chéadfaigh, agus raon leathan próiseas fiseolaíochta, feidhmíonn sí mar orgán smaointeoireachta agus cuid mhaith réigiúin tiomnaithe d'fheidhmeanna intleachtúla ar leith (mar shampla, urlabhra, áireamh, measúnú, déanamh cinntí).  

Is í an inchinn an ball beatha is mó tábhacht agus, b’fhéidir, is lú a bhfuil tuiscint againn air.

Feidhm 
Tá an inchinn suite sa chuas cráiniach, cosanta ag blaosc an chinn, agus i ngiorracht do threalamh príomhúil céadfach; radharc, éisteacht, cothromaíocht, blas agus boladh. Tá inchinn ag na veirteabraigh ar fad, agus tá inchinn lárnaithe ag formhór na n-inveirteabrach. Tig leis an inchinn a bheith an-chasta. Mar shampla, tá thart ar 23 billiún néarón san inchinn dhaonna, agus gach ceann acu sin ceangailte le suas le 10,000 néarón eile. 

Tá na néaróga cráiniacha mar chuid den lárchóras néarógach atá ceangailte go dlúth leis an inchinn.

Is féidir an inchinn a roinnt ina 3 chuid: 
 an tuil-inchinn (na leathsféir cheirbreacha is an déeinceifilean), 
 an lár-inchinn, agus 
 an iar-inchinn (an ceirbrín, an pons is an medulla oblongata). 

Tá sí leanúnach le corda an dromlaigh ag an medulla oblongata (cuid de stoc na hinchinne). 

Cuimsíonn sí na leathsféir chráiniacha agus stoc na hinchinne cuasa (na méadailíní) atá leanúnach le canáil lárnach chorda an dromlaigh, agus is istigh ansin a tháirgtear an sreabhán ceirbrispíonach. 

Tagann 12 phéire néaróg chráiniach amach as an inchinn freisin, ag dul síos corda an dromlaigh chuig orgáin is fíocháin sa cholainn.

Neamhord 
I measc na neamhord, na ngalar is na n-ionfhabhtuithe a fhaigheann an inchinn tá stróc, pairilis cheirbreach, néaltrú, titimeas, hidriceifealas, agus meiningíteas. D'fhéadfadh sé nach n-aithneofaí an neamhord ar feadh na mblianta.

Tagairtí 

Orgáin
 
Corp an duine