joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Neil Gorsuch

Ball de Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe is ea Neil Gorsuch (a rugadh ar 29 Lúnasa 1967).

Saol 

Céimí de chuid Ollscoil Columbia (BA 1998), Scoil Dlí Harvard (JD 1991 cum laude) agus Ollscoil Áth na nDamh (DPhil 2004, faoi mhaoirseacht John Finnis) is ea é. Tá a leabhar The Future of Assisted Suicide and Euthanasia (Princeton University Press, 2006) bunaithe ar a thráchtas dochtúireachta.

Bhí Gorsuch ina hcléireach don Bhreitheamh Byron White agus don Bhreitheamh Antaine Ó Cinnéide (1993-94). 

Bhí Gorsuch ina aturnae sa dlí-ghnólacht Kellogg, Hansen, Todd, Figel & Frederick PLLC i Washington DC ó 1995 go 2005 (agus ina chomhpháirtí ann ó 1998), ag díriú ar abhcóideacht trialacha tráchtála. 

Bhí sé ina Phríomh-Ionadaí don Ard-Aighne Comhlach i Roinn Dlí agus Cirt na Stát Aontaithe ó 2005 go 2006 sular ainmníodh do Chúirt Achomharc na Stát Aontaithe le haghaidh an Deichiú Cuaird é; is d'aon ghuth a deimhníodh é.

Tar éis dó a bheith ar an liosta d'ainmnithe féideartha don Chúirt Uachtarach a d'fhógair Donald J Trump i mí Mheán Fómhair 2016, i mí Eanáir 2017 d'ainmnigh an tUachtarán Trump é chun an folúntas i ndiaidh bhás Antonin Scalia a líonadh. Bhí Gorsuch ar an ainmniúchán is óige sa gcúirt is airde i Meiriceá le os cionn 25 bliain. 

Dúirt Cumann Barra Mheiriceá go raibh sé cáilithe go maith, mhol Coiste Breithiúnachta an tSeanaid é (11-9 de réir línte páirtí) agus deimhníodh é 54-45 (tar éis do thriúr Daonlathaithe dul i gcomhar leis an Poblachtaigh). Agus é sin a dhéanamh acu, bhris na Poblachtaigh an nós gur féidir filibuster a dhéanamh maidir le hainmniúcháin bhreithiúnacha.

Féach freisin 
 Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe

Tagairtí 

Breithiúna Meiriceánacha
Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1967
Caisleán Ráth Fearnáin

Is caisleán suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Caisleán Rath Fearnáin.

Contae Bhaile Átha Cliath
Caisleáin na hÉireann
Ionsaí buamála ar Aerfort Chabúl (2021)

Maraíodh 182 duine ar a laghad, páistí ina measc, de bharr ionsaí buamála ar Aerfort Chabúl san Afganastáin ar  26 Lúnasa 2021.  Tharla an phléasc ag Geata Abbey, an tslí isteach go dtí an t-aerfort.  

Bhí 13 a bhí ar dualgas do Stáit Aontaithe Mheiriceá ina measc siúd a maraíodh. Chuir an buamálaí é féin den saol. 

Ar an 25 Lúnasa, thug rialtas SAM rabhadh, go raibh ionsaí sceimhlitheoireachta á bheartú ag Daesh (antoiscigh Ioslamacha).Cuireadh comhairle ar dhaoine a bhí sáinnithe san Afganastáin gan aghaidh a thabhairt ar an aerfort in Kabul  de bharr cúrsaí slándála ag dul in olcas.

Cúlra 
Bhí na mílte duine san aerfort agus lasmuigh agus iad ar fad ag iarraidh na cosa a thabhairt leo as an tír. Ó ghlac an Talaban smacht ar an tír an 15 Lúnasa go dtí 30 Lúnasa, bhí nach mór 120,000 Afganastánach agus eachtrannach tar éis teitheadh ón Afganastáinae ar eitiltí a d’eagraigh Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Bhí cúrsaí ina gcíor thuathail san aerfort de bharr na sluaite a bhí cruinnithe ansin. Bhí na mílte saighdiúir Meiriceánach ag iarraidh teorainn shábháilte a choinneáil thart ar an aerfort d’eitleáin an aslonnaithe. Maraíodh roinnt daoine sa bplódú ag an aerfort fiú, roimh an 26ú Lúnasa.

Féach freisin 

 Cogadh san Afganastáin (2001 - 2021)

Tagairtí 

Stair na hAfganastáine
Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
2021
Holaitíopa

Is sampla fisiceach amháin (nó léaráid) d’ orgánach é holaitíopa, arb eol dó a bheith in úsáid nuair a rinneadh cur síos foirmiúil ar an speiceas (nó an tacsonón íosrangaithe). Is é an sampla fisiceach amháin (nó an léiriú) den sórt sin é nó ceann de roinnt mhaith den sórt sin, ach sainainmnithe mar an halaitíopa. Faoin gCód Idirnáisiúnta um Ainmníocht Zó-eolaíochta (CIAZ), tá halaitíopa.ar cheann de na cineálacha éagsúla imthaca tíopaí . Sa Chód Ainmníochta Idirnáisiúnta d’algaí, fungais, agus plandaí (CIA) agus CIAZ, tá an rún céanna sna sainmhínithe ar tíopaí  ach níl siad comhionann ó thaobh téarmaíochta nó bunchoincheapa de.
 Ainmníocht Zó-eolaíoch
 Ainmníocht luibheolaíoch
Críostóir T. Ó Donnchadha

Is ginearál dhá réalta de chuid Arm na Stát Aontaithe é Críostóir Todd Ó Donnchadha (rugadh 13 Lúnasa, 1969) a fheidhmíonn faoi láthair mar ghinearál ceannais ar an 82ú Rannán Aerbheirthe ag Fort Bragg, Carolina Thuaidh. Le linn a ghairmréime, d’fhóin Ó Donnchadha i bpoist fhoirne agus ceannais d’aonaid Arm agus Oibríochtaí Speisialta na Stát Aontaithe. Ba é an ball seirbhíse deireanach de chuid na Stát Aontaithe a d’fhág an Afganastáin ar aistarraingt Mheiriceá.

Tagairtí

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1969
Maorghinearál (Stáit Aontaithe Mheiriceá )

I bhFórsaí Armtha na Stát Aontaithe, is éard is maorghinearál ná ginearáloifigeach dhá réalta in Arm na Stát Aontaithe, sa Chór Mara, san Fhórsa Aeir agus san Fhórsa Spáis.

Tagairtí
 Céimeanna míleata Arm na Stát Aontaithe
 Oifigigh de chuid Fhórsa Spáis na Stát Aontaithe
 Oifigigh dhá réalta
Haidrian

Impire Rómhánach ab ea Haidrian (Laidin: Caesar Traianus Hadrianus; 24 Eanáir 76 — 10 Iúil 138), ó AD 117 go AD 138.

Tagairtí 

Impirí Rómhánacha
Daoine a rugadh i 76
Básanna i 138
Tráián

B'é Tráián (Laidin: Caesar Nerva Trajanus; 18 Meán Fómhair, 53-9/11 Lúnasa, 117), an tImpire Rómhánach ó AD 98 go AD 117.

Tagairtí 

Impirí Rómhánacha
Daoine a rugadh i 53
Básanna i 117
Acht Phoblacht na hÉireann, 1948

Is Acht den Oireachtas í An tAcht Phoblacht na hÉireann, 1948 a leag síos gur Poblacht na hÉireann is "gnéthuairisc" (tuairisc) ar an Stát agus a dhílsigh go bhféadfaidh  an tUachtarán, le húdarás agus ar chomhairle an Rialtais, cumhacht feidhmiúcháin nó aon fheidhm feidhmiúcháin de chuid an Stáit a fheidhmiú maidir lena chaidreamh eachtrach d'oibriú.  an chumhacht chun an t-údarás feidhmiúcháin an stáit a fheidhmiú ina chaidreamh seachtrach, ar chomhairle Rialtas na hÉireann . Síníodh an tAcht ina dhlí an 21 Nollaig 1948 agus tháinig sé i bhfeidhm an 18 Aibreán 1949, Luan Cásca,   cothrom 33 bliain ó thosaigh Éirí Amach na Cásca.

Chuir an tAcht deireadh leis an ról reachtúil a bhí fágtha ag monarcacht na Breataine i ndáil leis an stát, trí Acht Údaráis Fheidhmiúcháin (Caidreamh Coigríche), 1936 a aisghairm, a dhílsigh do Sheoirse VI agus a chomharbaí ar na feidhmeanna sin a d’aistrigh an tAcht anois chuig an Uachtarán.

Téacs an Achta 

Tá Acht Phoblacht na hÉireann ann féin an-ghearr, níl ann ach cúig chuid ghairide, agus mar sin tá sé leagtha amach ina iomláine mar a leanas:

                          Uimhir 22 de 1948
                   ACHT PHOBLACHT NA hÉIREANN, 1948.

ACHT D'ATHGHAIRM AN ACHTA ÚDARÁIS FHEIDHMIÚCHÁIN (CAIDREAMH COIGRÍCHE), 1936, DÁ DHEARBHU GUR POBLACHT NA hÉIREANN IS GNÉTHUAIRISC AR AN STÁT, AGUS DÁ CHUMASÚ DON UACHTARÁN CUMHACHT CHOMHALLACH NÓ AON FHEIDHM D'FHEADHMA COMHALLACHA AN STÁIT MAIDIR LENA CHAIDREAMH EACHTRACH D'OIBRIÚ.  (21 ú Nollaig 1948)

ACHTAÍTEAR AG AN OIREACHTAS MAR LEANAS:—

1.—Athghairmtear leis seo an tAcht Údaráis Fheidhmiúcháin (Caidreamh Coigríche), 1936 (Uimh. 58 de 1936).
2.—Dearbhaítear leis seo gur Poblacht na hÉireann is gnéthuairisc ar an Stát.
3.—Féadfaidh an tUachtarán, le húdarás agus ar chomhairle an Rialtais, cumhacht chomhallach nó aon fheidhm d'fheadhma comhallacha an Stáit maidir lena chaidreamh eachtrach d'oibriú.
4.—Tiocfaidh an tAcht seo i ngníomh pé lá a cheapfas an Rialtas le hordú..
5.—Féadfar Acht Phoblacht na hÉireann, 1948, a ghairm den Acht seo.

Tagairtí
Stair Phoblacht na hÉireann
Ailt le téacs sa Ghaeilge
George Wallace (polaiteoir)

Gobharnóir ar Alabama ba ea George Wallace (25 Lúnasa 1919 – 13 Meán Fómhair 1998). Duine dúchasach, bhí sé i bhfad amach ar an eite dheis. 
Sheas Wallace i dtoghchán an Uachtaráin ceithre huaire (1964, 1968, 1972 agus 1976).

Saol 
Fuair Wallace céim sa dlí ón Scoil Dlí, Ollscoil Alabama (LLB '42).

Bhí sé ina ard aighne stáit cúnta, ina ionadaí stáit agus ina bhreitheamh cuarda (1953-58). 

Bhí Wallace ina Ghobharnóir ar Alabama sna blianta 1963–1967, 1971–1979 agus 1983–1987.

Ciníochas 
Bhí sé amuigh ar Wallace roimh 1958 go raibh sé réasúnta measartha ó thaobh an chiníochais de. Ach bogadh i dtreo na heite dheis ar fad nuair a chaill sé toghchán. Is mó an fhianaise atá ann gur lig sé air féin gur dheighilteoir diongbháilte é mar sheift pholaitiúil.

Ar an 11 Meitheamh 1963, rinne Wallace iarracht ar sheasamh sa chosán ar bheirt mhac léinn Afrai-Mheiriceánacha a bhí ag críochnú a chláraithe mar mhic léinn de chuid Ollscoil Alabama, i gcomhlíonadh an ghealltanais a thug sé i mí Eanáir roimhe sin go seasfadh sé le "leithscaradh anois, leithscaradh amárach, leithscaradh go deo".

I ndeireadh na dála, ghéill Wallace nuair a tugadh soiléiriú dó go gcuirfeadh an Garda Náisiúnta cearta bunreachtúla na mac léinn i bhfeidhm, mar a léirigh ordú forghníomhaithe de chuid An Uachtarán Uí Chinnéide a síníodh an lá céanna.

Ní ba dhéanaí an lá céanna sa bhliain 1963, thug an tUachtarán Ó Cinnéide óráid chraolta, "An Tuarascáil don Phobal Meiriceánach maidir le Cearta Sibhialta", nuair a mhol sé an reachtaíocht ar tháinig Acht 1964 um Chearta Sibhialta.

Ansin ar 2 Meán Fómhair 1963, chuir Wallace bac ar dhídheighilt chiníoch ag Scoil Dara Leibhéal Tuskegee in Alabama. Chaill Wallace agus na cinígh an cath sin chomh maith.

Rialtas feidearálach 

Sheas Wallace i dtoghchán an Uachtaráin ceithre huaire agus ba é toradh 1968 an ceann ba rathúla a bhí aige: 46 vótaí toghcháin mar iarrthóir 'Pháirtí Neamhspleách Mheiriceá', an t-iarrthóir tríú páirtí deireanach a fuair aon cheann. 

Rinneadh iarracht Wallace a dhúnmharú; gortaíodh do dona é  Tháinig pairilis air ón mbásta síos

Bhí tionchar mór ag feachtas Wallace sa bhliain 1968 ar athailíniú an chórais dhépháirtigh Mheiriceánaigh as sin ar aghaidh agus ar shlite éagsúla réamhtheachtaí ag an bhfeachtas uachtaránachta rathúil a rinne Donald J Trump sa bhliain 2016 a bhí ann.

Anonn in aois 
Blianta níos moille, d'éirigh Wallace ina Chríostaí athbheirthe Sa bhliain 1979, tar éis dó teacht ar an gcreideamh, ghabh Wallace a leithscéal as 'An Seasamh i nDoras na Scoile' agus gníomhartha eile den chineál sin agus d'iarr sé maithiúnas ar Afrai-Mheiriceánaigh.

Wallace sna meáin 
Tháinig méadú ar an chlú a bhí ar Angelina Jolie nuair a fuair sí gradam Golden Globe mar gheall ar an pháirt a bhí aici sa scannán George Wallace (1997), scannán a bhain leis an drochbhail a bhí ar na daoine gorma i nDeisceart na Stát Aontaithe.

Féach freisin 

Ku Klux Klan
Ciníochas

Tagairtí 

Alabama
Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1919
Básanna i 1998
Ciníochas
An Mhainistir Dhubh, Cill Chainnigh

Ba mhainistir suite i gCathair Chill Chainnigh í an Mhainistir Dhubh. I measc na ngnéithe suntasacha den taobh istigh tá snoíodóireacht alabastair meánaoiseach ar Choláiste na Tríonóide agus figiúr darach snoite amh de Naomh Dominic. Tá na Doiminicigh sa Mhainistir Dhubh le seacht gcéad bliain. Anseo tá dealbh na Tríonóide Naofa ón 13ú haois agus dealbh de Naomh Dominic snoite as dair.

Naisc sheachtracha 
  Suíomh Gréasáin oifigiúil

Mainistreacha na hÉireann
Mainistreacha Doiminiceacha in Éirinn
Maolú an Athraithe Aeráide

Déantar maolú an athraithe aeráide trí shrian a chur leis an téamh domhanda agus lena thoradh. Ni mór astaíochtaí daonna gás ceaptha teasa a laghdú agus a gcarnadh san atmaisféar a laghdú chomh maith.

Déantar 89% d’astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin agus 68% d’astaíochtaí gás ceaptha teasa de thoradh dóchán breosla iontaise. Is é an cuspóir is tábhachtaí fáil réidh le gual, le hola agus le gás agus foinsí fuinnimh ghlan a chur ina n-áit. Tá cumhacht ghaoithe agus fótavoltachas gréine ag éirí i bhfad níos saoire anois ná gual, ola agus gás, cé go bhfuil gá le stóráil fuinnimh agus eangach fheabhsaithe leictreachais. Nuair a úsáidfear fuinneamh ar bheagán astaíochtaí ar mhórscála, is féidir leas a bhaint as i gcomhair iompair agus téimh, ó fhoinsí leictreachais den chuid is mó.

Ina theannta sin, is féidir an t-athrú aeráide a mhaolú trí athrú a dhéanamh ar thalmhaíocht, athfhoraoisiú, caomhnú foraoise agus cartadh bruscair. Is féidir astaíochtaí meiteáin a mhaolú tríd an méid eallaigh agus itheachán feola a laghdú, ó tá tionchar géar gearrthéarmach ag na hastaíochtaí sin. 

Is féidir feidhm a bhaint as bearta polaitiúla agus eacnamaíocha, leithéidí cánacha carbóin agus praghsáil astaíochtaí eile, fóirdheontais bhreosla iontaise a chealú, rialacha simplithe i gcomhair úsáid fuinnimh ar bheagán carbóin, agus dífheistiú i maoiniú breosla iontaise.

Glacann beagnach gach tír páirt i gCoinbhinsiún Creatlaí na Náisiún Aontaithe um Athrú Aeráide (CCNAAA/UNFCCC) Is é aidhm an CCNAAA gáis ceaptha teasa san atmaisféar a choinneáil ag leibhéal a choiscfeadh ar dhaoine córas na haeráide a chur i mbaol.
    
In 2010, d’aontaigh páirtithe sa CCNAAA gur chóir an téamh domhanda a choinneáil faoi bhun 2˚ C  le hais an leibhéil réamhthionsclaígh.  Dheimhnigh Comhaontú Phárás é sin in 2015.

Sa Tuarascáil Speisialta ar Théamh Domhanda 1.5° C, chuir an Painéal Idir-Rialtais ar Athrú Aeráide béim ar na buntáistí a bhaineann leis an téamh domhanda a choinneáil faoi bhun an leibhéil sin. Chun astaíochtaí a laghdú gan an cuspóir a shárú mórán, b’éigean athrú mór scioptha a dhéanamh ar fhuinneamh, talamh, bonneagar cathrach amhail iompar agus foirgnimh, agus córais thionsclaíocha. Má tá an méadú teochta le coinneáil mar 1.5° C faoi 2100 i ndiaidh sárú gearr, caithfear feidhm mhór a bhaint as glanadh dé-ocsaíde carbóin, rud nach léir cén toradh a bheadh air agus a bhfuil contúirt ag gabháil leis.

Níl an méid astaíochtaí atá ann anois ag teacht leis an téamh domhanda a choinneáil faoi 1.5 or 2° C, cé go rachadh an teorainn sin chun sochair do gheilleagair an domhain agus go háirithe do na tíortha is mó a chuireann astaíochtaí amach amhail an India agus an Sín.

Nótaí 

Éiceolaíocht
Aimsir
Téamh domhanda
Athrú aeráide
Lance Stroll

Is tiománaí Ceanadach de chuid Fhoirmle a hAon é Lance Strulovitch, nó Lance Stroll mar is fearr aithne air. Rugadh i Montréal, Québec é ar 29 Deireadh Fómhair, 1998 .  I 2021, beidh sé ag glacadh páirt i gCraobh Domhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Aston Martin. Thiomáin sé le Willaims agus Racing Point roimhe sin.

Tagairtí 

Tiománaithe Foirmle a hAon
Daoine a rugadh i 1998
Daoine beo
Caisleán Rí Sheáin, Lú

Is caisleán suite i gContae Lú é Caisleán Rí Sheáin.

Caisleán Rí Sheáin
Caisleáin na hÉireann
Séadchomharthaí Náisiúnta i Lú
Liosta riarthóirí agus leas-riarthóirí NASA

Is é Riarthóir an Riaracháin Náisiúnta Aerloingseoireachta agus Spáis an t-oifigeach is airde rangaithe i ngníomhaireacht spáis na Stát Aontaithe, NASA . Is é an Riarthóir príomhchinnteoir NASA, atá freagrach as soiléireacht a sholáthar d’fhís na gníomhaireachta agus a fheidhmíonn mar fhoinse ceannaireachta inmheánaí laistigh de NASA. Tá áit thábhachtach ag sealbhóir na hoifige freisin i mbeartas spáis na Stát Aontaithe .

Tagairtí
Acht Comhachta Práinne, 1939

Achtaíodh an tAcht Cumhachtaí Práinne (Emergency Powers Act) in Éirinn ar 3 Meán Fómhair 1939. Thosaigh mar sin 'Ré na Práinne' ('The Emergency') ar an dáta seo.

Cúlra 
Ar an 19 Feabhra 1939  dúirt De Valera go mbeadh Éíre neodrach a chogadh. Bhí a fhios ag an saol mór ag an am go raibh cúrsaí ag dul in olcas. Bhí roinnt ama don rialtas chun ullmhú mar sin.

Ach  ina dhiaidh sin is uile, ritheadh an tAcht faoi dheifir mhíchuibhiúil. Ar an 1 Meán Fómhair 1939, rinne na Naitsithe ionradh ar an bPolainn, ionsaí a chur tús i ndáiríre leis an Dara Cogadh Domhanda. D'fhógair an Ríocht Aontaithe cogadh ar an nGearmáin ar an 3 Meán Fómhair agus achtaíodh Achtaíodh an tAcht Cumhachtaí Práinne an lá céanna.

An tAcht 
Thug an tAcht an t-údarás don rialtas ...chun socruithe do dhéanamh i dtaobh slándáil an phobail do chur in áirithe agus an stát do chaomhna in aimsir chogaidh agus, go sonnrách, chun socruithe do dhéanamh i dtaobh an oird phoiblí do choimeád agus i dtaobh soláthairtí agus seirbhísí do chur ar fáil agus do rialú atá riachtanach do shaol na ndaoine agus chun socruithe do dhéanamh i dtaobh nithe iomdha eile...D'fhan an Saorstát taobh amuigh den chogadh, neodrach. Bhítí, fiú, ag seachaint an chogaidh mar ábhar plé sna nuachtáin.

Chuaigh an tAcht as feidhm ar 2 Meán Fómhair 1946. Ach chuir sé tús le tréimhse éigeandála a lean ar aghaidh go dtí 1976, creid nó ná creid - nuair a tháinig éigeandáil eile (maidir leis an gcoinbhleacht faoi arm i dTuaisceart Éireann) ina háit, nár cuireadh stop leis ach amháin sa bhliain 1994.

Féach freisin 

 Ré na Práinne
 Dlí na hÉireann

Tagairtí 

1939
An Dara Cogadh Domhanda
Ré na Práinne
Dlí na hÉireann
An Tarbh, Contae Chorcaí

Is oileán Éireannach é an Tarbh. 

Oileáin na hÉireann
Contae Chorcaí
Oileáin Chorcaí
Sléacht München (1972)

Tharla Sléacht München le linn na gCluichí Oilimpeacha a bhí ar siúl sa Ghearmáin sa bhliain 1972. 

Ar 5-7 Meán Fómhair, d’fhuadaigh agus dhúnmharaigh antoiscigh Phalaistíneacha aon duine déag ó fhoireann Iosrael, b'fhéidir (bhí rudaí ina gcíor thuathail ag an am). Maraíodh póilín Gearmánach chomh maith. Bhí na sceimhlitheoirí de chuid an ghluaiseacht Black September.

Rinne na póilíní tréaniarracht na hIosraelaigh a "tharrtháil" ach chuaigh an plean bealach an gharraí.

Cluichí 
Rinne Avery Brundage cinneadh go leanfaí ar aghaidh leis na cluichí, d’ainneoin an tsléachta. Bhí an cinneadh seo an-chonspóideach ag an am.

Díoltas 
Ar an 8 Meán Fómhair, thug Iosrael le fios go bhfuil ruathair déanta ag a gcuid eitleán cogaidh in aghaidh 'spriocanna' (bailte) sa tSiria agus sa Liobáin. Maraíodh cúpla dosaen, b'fhéidir. sibhialtaigh  ina measc

Féach freisin 

 Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha

Tagairtí 

1972
Cluichí Oilimpeacha
Stair na Gearmáine
Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Stair Iosrael
Stair na Palaistíne
Anailís cháilíochtúil neamhorgánach

Is próiseas í anailís cháilíochtúil neamhorgánach le faisnéis faoi speiceas ceimiceach a aimsiú, ar a n-áirítear a chéannacht, ar mhodh neamh-uimhriúil. Tá sraith de thástálacha diagnóiseacha ann is féidir a úsáid le gáis, caitiain, ainiain agus dúile a shainaithint. Tá sé dírithe go príomha ar a bhrath iain i dtuaslagán uiscí, mar sin b'fhéidir go mbeadh ábhair i bhfoirmeacha eile a thabhairt go dtí an staid roimh úsáid a bhaint as modhanna caighdeánacha. Ansin déileálfar leis an tuaslagán le himoibrithe éagsúla chun imoibrithe arb iad is sainairíonna iain áirithe iad a thástáil,, a d’fhéadfadh athrú datha, deascadh agus athruithe infheicthe eile a chur faoi deara.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
COMHAD FÍRICÍ: ÁSTÁLACHA CÁILÍOCHTÚLA.https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20AS/2020/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%201.10%3A%20Ta%CC%81sta%CC%81lacha%20Ca%CC%81ili%CC%81ochtu%CC%81la.pdf
Nicholas Latifi

Is tiománaí Ceanadach de chuid Fhoirmle a hAon é Nicholas Daniel Latifi. Rugadh i Montréal, Québec é ar 29 Meitheamh, 1995 .  I 2021, beidh sé ag glacadh páirt i gCraobh Domhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Williams.

Tagairtí 

Tiománaithe Foirmle a hAon
Daoine a rugadh i 1995
Daoine beo
Donncha Ó Dúlaing

Craoltóir de chuid RTÉ ba ea Donncha Ó Dúlaing (15 Márta 1933 – 4 Meán Fómhair 2021) a raibh an-ghean ag an bpobal air.  Duine ba ea é 'de ghlúin cheannródaíoch láithreoirí agus iriseoirí a mhúnlaigh an chraoltóireacht seirbhíse poiblí in Éirinn', a dúirt Uachtarán na Éireann, Mícheál D. Ó hUiginn (bhronn sé dealbh, a coimisiúnaíodh go speisialta, ar Dhonncha Ó Dúlaing in Áras an Uachtaráin in 2014 mar chomhartha aitheantais as a chuid oibre).

Saol 
B'as Dún ar Aill i dtuaisceart Chorcaí ó dhúchas do Dhonncha Ó Dúlaing.

Chuir sé cláir éagsúla i láthair ar RTÉ ó thús na seascaidí go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 2015.

Bhí an-tóir ag an bpobal ar a chlár ceoil 'Fáilte Isteach' agus ar a chlár faeiléireachta 'Highways and Byways' a cuireadh amach ar an raidió agus an teilifís araon.

Bhailigh Donncha Ó Dúlaing go leor airgid ar son eagraíochtaí carthanachta chomh maith trí bhíthin oilithreachtaí fud fad na tíre a dhéanamh.

Fuair sé bás ina aois a ocht mbliana agus ceithre scór. Cailleadh a bhean chéile Vera an tseachtain roimh a bhás féin. Bhí ceithre mhac air. Bhásaigh a iníon sa bhliain 2010.

Agallaimh 
Bhí suim ar leith ag Donncha Ó Dúlaing i stair béil agus stairsheanchas an náisiúin. Bhain sé clú amach ar son a chuid agallamh le gnáthmhuintir na tíre.  Bhí sé in ann an scéal aonair a shuíomh mar chuid de scéal an phobail i gcoitinne agus a chur in iúl le stíl phaiteanta, shimplí. Cosúil le Studs Terkel ar an taobh eile den Atlantach, cheil an tsimplíocht sin cé chomh snasta is a bhí. 

I gcaitheamh na mblianta, chuir Donncha Ó Dúlaing agallamh ar a lán daoine aitheanta chomh maith, mar shampla Éamon de Valera, an Pápa Eoin Pól II, Mick Jagger, Gene Kelly, Siobhán McKenna, Maureen O'Hara, Christy Ring agus John Steinbeck srl.

Féach freisin 

 Craoltóirí Éireannacha
Studs Terkel

Tagairtí 

Craoltóirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1933
Básanna in 2021
Martin Luther King Sr.

Bhí Martin Luther King Sr. (rugadh Michael King; 19 Nollaig, 1899 - 11 Samhain, 1984) ina thréadaí de chuid na mBaisteach, ina  Afracach-Meiriceánach, ina mhisinéir, agus ina luathfhigiúr i nGluaiseacht na gCeart Sibhialta. Ba é athair agus comhainmneach an cheannaire cearta sibhialta  Martin Luther King Jr., agus tugadh Athair king air freisin.

Tagairtí
Básanna i 1984
[[Catagóir:Daoine a rugadh
Randall Balmer

Is staraí Meiriceánach le reiligiún Mheiriceá é Randall Herbert Balmer (r. 22 Deireadh Fómhair 1954). Mhúin sé i gColáiste Barnard agus in Ollscoil Columbia ar feadh seacht mbliana is fiche sular bhog sé go Coláiste Dartmouth sa bhliain 2012, áit ar ainmníodh é mar Mandel Family Professor sna hEalaíona & Eolaíochtaí. Is sagart Easpagóideach é freisin. Ghnóthaigh sé a PhD ó Ollscoil Princeton sa bhliain 1985. Bhí sé ina ollamh cuairte i gColáiste Dartmouth agus in ollscoileanna Rutgers, Princeton, Ollscoil Drew, Ollscoil Emory, Yale agus Northwestern agus ag Union Theological Seminary, áit a raibh sé ina ollamh cúnta i stair na heaglaise freisin. Mhúin sé freisin i Scoil Iriseoireachta Iarchéime Ollscoil Columbia .  Bhí sé ar ina ollamh ar cuairt i Yale Divinity School ó 2004 go 2008.

Tagairtí

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1954
Seumas a' Ghlinne

Bhí Seumas a' Ghlinne   ( c. 1698 - 8 Samhain 1752)   ar a dtugtar sa Bhéarla James Stewart of the Glen agus James of the Glens freisin, ina cheannaire ar  Chlann Stiùbhard na h-Apainn. Cúisíodh go mícheart é agus crochadh é mar chúlpháirtí do Mhurt na h-Apainn, ar dhúnmharú Chailein Rua Caimbéil.
Básanna i 1752

Tagairtí
 Daoine a cuireadh chun báis in Albain
 Daoine a cuireadh chun báis ag Ríocht na Breataine Móire
 Daoine a cuireadh chun báis trí chrochadh
 Muintir na hAlban ón 18ú haois
 Bliain breithe anaithnid
 Áit bhreithe anaithnid
Badhbha

Is oileán Éireannach é Badhbha. 

Ar Inis Badhbha tá íol ceilteach ón gcéad aois, dhá éadan ag breathnú gach bealach. Gar dó seo tá íol níos lú a bhfuil dhá liopa lána ar an dá éadan agus a bhfuil na lámha orthu níos raimhre, is ceaptar dá réir sin gur íol baineann é. 

Oileáin na hÉireann
Oileáin Chontae Fhear Manach
Seán Mór Ó Dubhagáin

File Éireannach ba ea  Seán Mór Ó Dubhagáin  (bás 1372).

Beatha 
Bhí cónaí ar a mhuintir i was among the first notable members of the bardic family Baile Uí Dhubhagáin]], de Louch Riach, Contae na Gaillimhe.  Ba é an chéad duine suntasach de chlann bhaird Uí Dubhagáin.  Rinneadh ollamh seanchaí de i seirbhís Uí Mhaine.  Bhí suim ar leith aige i stair na gclann Gaelach roimh theacht na Normannach.

Saothair 
Is é an dán ginealaigh Triallam timcheall na Fodla an saothair is tábhachtaí dá chuid.  Feictear ann dreamanna, rítheaghlaigh agus críocha éagsúla Gaelacha, mar a bhíodh roimh theacht na Normannach.  Tá ann 152 líne ar ríocht na Mí, 354 ar na hUlaidh, 328 ar na Connachta, agus ach 56 ar na Laighin, b'fhéidir neamhchríochnaithe roimh a bhás.

Scríobhadh Triallam in 'aimsir láithreach' ar nós nár tháinig na Normannaigh ar chor ar bith, agus go raibh na teaghlaigh fós i seilbh a gcuid críocha.  Cuireann sé in úil b'fhéidir gurbh ársaitheoir ina chroí istigh, ag caomhnú béaloidis ársa.

Lean Giolla na Naomh Ó hUidhrín (bás 1420), an scéal lena dhán, Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh.

Chum Ó Dubhagáin roinnt dánta eile, ar nós memoria technica, tábhachtach de bharr an eolais iontu faoi ríthe Éireann agus na tuatha, ina measc:
 Righnaid Laigean Clan Cathaoir, ar theaghlaigh de shliocht Chathrach Mhóir na Laighean.
 Cashil cathain clana Mogh, liosta de ríthe Chaiseal ón mbliain c. 300 go dtí 1367.
Tá ar a laghad trí dhán eile leis atá ar marthain, ag teacht go céadta rann.

Chum sé fosta roinnt rialacha chun féilí aistritheacha a shocrú.

Ba dhalta leis é Ádhamh Ó Cianáin, a scríobh Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin sna 1340í, leis agus do féin, as leabhar a mhúinteora, mar a dúirt sé féin.

Bás agus reilig 
Chuaigh Ó Dubhagáin ar oilithreacht go dtí reilig Cholm Cille.  Mhair sé as sin amach ag mainistir ar Loch Riach, cé go ndeirtear i bhfoinsí eile go bhfuair sé bás ag Mainistir na Búille i gContae Ros Comáin.

Foinsí 
 Edward O'Reilly, A Chronological Account of Nearly Four Hundred Irish Writers, Baile Átha Cliath, 1820 (athchló 1970).
 The topographical poems of John O’Duhbhangain and Giolla na Naomh O’Huidrin, eag. Seán Ó Donnabháin, Irish arch. and Celtic Society, Baile Átha Cliath, 1862.
 Edward MacLysaght, The Surnames of Ireland, 1978.
 Dubhaltach Mac Firbhisigh, The Great Book of Irish Genealogies, eag. Nollaig Ó Muraíle, 5 imleabhar volumes. Baile Átha Cliath, DeBurca, 2004–2005. .
 Aidan Breen,  O Dubhagain, Seoan Mor, in Dictionary of Irish Biography from the Earliest Times to the Year 2002, lch. 431, 2010.

Naisc sheachtracha 
 John Mor O'Dugan, in  A Compendium of Irish Biography  le hAlfred Webb, Leabharlann Náisiúnta na hÉireann

Tagairtí 

Ginealas Éireannach
Siontáis chorismate

San einsímeolaíocht, is éard is siontáis chorismate ( EC 4.2.3.5 ) ná einsím a chatalaíonn an t-imoibriú ceimiceach

 5-O- (1-carbocsaivinil) -3-fosfaishicimate  chorismate + fosfáit

Dá réir sin, tá substráit amháin ag an einsím seo, 5-O- (1-carbocsaivinil) -3-fosfaishicimate , agus dhá tháirge, chorismate agus fosfáit .

Baineann an einsím seo le fine de liáisí go sonrach na liáisí carbóin-ocsaigine sin atá ag gníomhú ar fosfáití. Is é ainm córasach an aicme einsím seo ná  5-O- (1-carbocsaivinil) -3-fosfaishicimate fosfáit-liáise (chorismatefhoirmiú ). Tugtar 5-O- (1-carbocsaivinil) -3-fosfaishicimate fosfáit-liáise ar an einsím seo freisin. Glacann an einsím seo páirt i mbithshintéis feiniolalainín, tirisín  agus tripteafan.
 CE 4.2.3
 Einsímí a bhfuil a struchtúir aitheanta
Tom Bingham, Barún Bingham Cornhill (breitheamh)

Breitheamh Sasanach ab ea Thomas ("Tom") Bingham, An Barún Bingham de Cornhill dá éis sin  (13 Deireadh Fómhair 1933 – 11 Meán Fómhair 2010). Duine de na breithiúna Sasanacha ba cháiliúla agus ab urramaí lena linn.

Saol 

Ceann i ndiaidh a chéile a bhí Bingham ina Mháistir na Rollaí (1992-96), Tiarna Príomh-Bhreitheamh Shasana agus na Breataine Bige (1996-2000) agus ina Thiarna Dlí Sinsearach (2000-2008).

Tá tionchar ar leith ag a leabhar, 𝙏𝙝𝙚 𝙍𝙪𝙡𝙚 𝙤𝙛 𝙇𝙖𝙬 (Allen Lane, 2010) ar fud dhomhan an dlí choiteann. Bhuaigh Bingham Duais Orwell le haghaidh na Litríochta sa bhliain 2011.

Cuimhne 

Déantar comóradh air trí Ionad Bingham um Fhorlámhas an Dlí de chuid na hInstitiúide Briotanaí um an Dlí Idirnáisiúnta agus Comparáideach (ar a raibh An Tiarna Bingham ina Uachtarán ó 2008 go dtí go bhfuair sé bás.)

Féach freisin

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1933
Básanna in 2010
Alumni Ollscoil Oxford
Breithiúna Sasanacha
Daoine as Londain
Dlíodóirí Shasana
Fir
Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Ridirí
Uaisleacht Eorpach
Nikita Mazepin

Is tiománaí Rúiseach de chuid Fhoirmle a hAon é Nikita Dmitryevich Mazepin (An Rúisis: Ники́та Дми́триевич Мазе́пин). Rugadh i Moscó é ar 2 Márta, 1999 .  I 2021, beidh sé ag glacadh páirt i gCraobh Domhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Hass.

Tagairtí 

Tiománaithe Foirmle a hAon
Daoine a rugadh i 1999
Daoine beo
Beinn Mac Duibh

Is í Beinn Mac Duibh (Béarla: Ben Macdui  nó Ben Macdhui) an bhinn is airde ins a'Mhonadh Ruadh. Is iad a comhordanáidí ná: 57 ° 4 ′ 14.35 ″ ó thuaidh agus 3 ° 40 ′ 0.66 ″ Thiar.

Tá sí 1,309 méadar in airde, agus tá sí rangaithe mar Bheinn Rothaich. Mar sin is í an dara bhinn is airde í sa Ríocht Aontaithe, i ndiaidh Bheinn Nibheis. Is í Beinn Mac Duibhar cheann de na beanna ar a dtugtar Marilyn agus Munro (gd: Beinn an Rothaich).

Tosaíonn an bealach is éasca ag carrchlós Choire Cas gar d’ Ionad Sciála an Chairn Ghorm, tá si thart ar 7km ar aistear go dtí mullach Bheinn Mac Duibh. Tosaíonn slí eile ag Loch Etchachan.

De réir an bhéaloidis, tá bodach nó taibhse scanrúil ar a'bhinn ar a dtugtar "Am Fear Liath Mòr" (Béarla: Big Grey Man of Ben Macdhui)

Naisc sheachtracha 

 Bhideo beag mun  Fhear Liath Mhòr
Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Mac Duibh
 Sléibhte na hAlban
Beanntan Rothaich
Aindrias Ó Gallchóir

Ceannasaí ar Raidió na Gaeltachta agus leascheannasaí ar  Theilfís RTÉ a bhí in Aindrias Ó Gallchóir. D'oibrigh sé in RTÉ ó 1957 go 1989. Cailleadh é sa bhliain 2011.

Rugadh agus tógadh Aindreas i nGaoth Dobhair, Contae Dhún na nGall. Bhí sé pósta ar Mháire agus bhí triúr claine orthu; Bríd, Clíona agus Aindreas.

Bhuaigh sé Gradam Jacob as a chlár faisnéise teilifíse 'On Behalf of the Provisional Government' sa bhliain 1966.

Craoltóirí Éireannacha
Lucht déanta clár faisnéise
A' Chailleach (Frìth Fanaich)

Is binn í A' Chaillich sa Ghaeltacht , in Albain. Tá sí 997m in airde agus tá sí rangaithe mar Bhinn Rothach. Tá binn eile darb ainm A' Chailleach ann léi, sa Mhonadh Liath.

Tá Loch Toll an Lochain suite soir ó thuaidh i gcoire ag bun na binne.

Is gnách go dtéitear i dtreo na binne seo ó lúb an A832 in aice leis an Bhràigh Mhòr agus suas ar an Druim Breac. De ghnáth déantar é a dhreapadh i gcomhar leis an Sgurr Breac. 

Ón mhullach, faightear deis radhairc iontacha a fháil ar bheanna Frìth Fanaich, Achadh an Iasgair, Thoirbheartain, agus Achadh na Seileach. .

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 * A' Chailleach air Munromagic 

Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
 Beanna Rothaich
 Sléibhte na hAlban
 Comhairle na Gàidhealtachd
 Frìth Fanaich
Soria (cúige)

Cúige i dtuaisceart na Spáinne atá in Soria, atá suite sa chuid thoir de phobal féinrialaitheach Castilla y León.

Is é Soria an cúige Spáinneach atá go mór fada tearc ar dhaonra, agus gan ach 8.6 duine/km² - is é sin ceann de de cinn is lú san Aontas Eorpach. Tá 88,636 duine ina gcónaí sa chúige de réir na hInstitiúide Náisiúnta um Staidreamh agus Dhaonáirimh (Instituto Nacional de Estadística y Censos). Agus astu sin tá 44.44% acu ag cur fúthu i bpríomhchathair an chúige, ar a dtugtar Soria chomh maith. Anuas air sin, tá an lucht chónaithe ar cheann de na daonraí is aosta san Eoraip; tá na cúig bliana is ceithre scór slánaithe ag 6% den daonra.

Tá breis is 500 lárionad daonra uirbigh sa chúige, agus iad roinnte ine 183 láionad bardasaíochta. Astu siúd tá níos mó ná leathcuid acu (116) ann a bhfuil níos lú ná 100 duine ina gcónaí iontu. Níl ann ach ceann déag díobh a bhfuil níos mó ná 1,000 duine ina gcónaí iontu. Sáraítear an daonra thar chúig mhíle daoine sna trí bhailte móra seo a leanas: Almazán, El Burgo de Osma agus cathair Soria.
 
Tá an aimsir sa chúige faoi réir ag an meánairde ard (1025 méadar) agus ag na raonta sléibhte atá suite i dtuaisceart an chúige. Áirítear dúichí áirithe sa chuid thoir agus sa chuid theas den chúige in abhantrach an Ebro tríd an gcraobh-abhainn ar a nglaoitear Jalón. Ó thuaidh tá dhá chraobh-abhainn ann, mar atá Alhama agus Cidacos, a bhfuil an Ebro mar cheann scríbe dóibh. Sin ráite, is ionann mórchuid an chúige agus uiscí uachtair abhanntrach an Duero.

Aithnítear dúichí éagsúla laistigh den chúige. Tá Dúiche Ágreda ann, a bhfuil baile mór Ágreda mar phríomhbhaile dó, a bhfuil teorainn aici le comhphobal féinriailitheach Aragón agus atá suite faoi scáth an bholcáin Moncayo. Tá dúiche ann ar a nglaoitear Ardlchlár Soria. Dúiche an arbhair agus an mheacain bhiatais é Gleann Duero. Ar an teorainn le cúige Burgos, tá Dúiche Pinares ann, áit a bhfuil na sléibhte Picos de Urbión suite, mar a bhfuil foinse abhann an Duero agus an Murlach Dubh cáiliúil (nó Laguna Negra) arb údar spreagtha é don fhile mór le rá Antonio Machado dá dhán La tierra de Alvar González (Tailte Alvar González). Is ceantar bocht garbh iad na Críocha Arda san oirthuaisceart, ach tá an icnít le fáil go flúirseach ann. Agus ar deireadh, tá dúichí ar a dtugtar Soria Theas, áit a dtáirgtear an t-arbhar agus a bhfuil saibhreas beostoic olla ann, dúiche atá suite in aice na teorann le Cúige Segovia agus le Cúige Guadalajara.

Ba é Soria an chéad chúige sa Spáinn inar casadh an comhartha teilifíse digití air ar an 23 Iúil 2008, rud a ndearnadh tagairt dó i bPleann Gníomhartha Sonrach ar son Soria (Plan de Actuación Específico para Soria). Ba é ba chúis leis, i ndáiríre, múchadh na gcomharthaí náisiúnta analóige a bhíodh á gcraoladh ó na crainn chraoltóireachta don phríomhchathair agus don tríú cuid den chúige.
Cré na Cille (scannán 2007)

Is ghné scannán lánfhada atá i gCré na Cille (2007), bunaithe ar an úrscéal clúiteach Mháirtín Uí Chadhain, bunaithe ar chaint agus comhráite na gcorpán curtha i reilig i gConamara,  agus stiúrtha ag Robert Quinn. Rinneadh an scannán gan tacaíocht ó Bhord Scannán na hÉireann, a dhiúltaigh an togra a mhaoiniú.

Plota 
Is scéal dorcha lonnaithe i reilig i gConamara é, faoin éad is faoin bhfuath atá ag beirt deirfiúracha dá chéile, coimhlint a théann in olcas le haois, agus a leantar de fiú san athshaol.

Fáilte 
Fuair an t-athchóiriú ardmholadh ó lucht critice na scannánaíochta agus na litríochta Gaeilge agus ó lucht féachana ginearálta araon.

Féach freisin 

 Cré na Cille (leabhar)
 Robert Quinn

Tagairtí 

Scannáin 2007
Scannáin Éireannacha
Scannáin as Gaeilge
Heikki Kovalainen

Is tiománaí carr rásaíochta Fionlannach é Heikki Johannes Kovalainen. Rugadh é i Suomussalmi, An Fhionlainn ar 19 Deireadh Fómhair 1981. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Domhanda Foirmle a hAon ó 2007 go 2013. Thiomáin sé le Renault, McLaren, Team Lotus, Caterham agus Lotus F1.  I 2021, beidh sé ag glacadh páirt i Sraith Super GT leis an bhfoireann Toyota Gazoo Racing.

Saol Pearsanta  
Phós sé Catherine Hyde i 2014.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1981
Tiománaithe Fhionlannacha Foirmle a hAon
Daoine beo
Reilig na Croise Naofa, Brooklyn

Is reilig Chaitliceach Rómhánach í Reilig na Croise Naofa atá lonnaithe ag 3620 Ascaill Tilden in East Flatbush, Brooklyn, Cathair Nua-Eabhrac atá faoi stiúir Dheoise Brooklyn.

Adhlacthaí suntasacha 

 Diamond Jim Brady - fear gnó agus daonchara Meiriceánach
 John Bullman - Marcach Meiriceánach
 Louis Capone - Duine a bhí bainteach le coiriúlacht eagraithe
 James Carey - Faighteoir an Medal of Honor.
 John Michael Clancy - Ionadaí na SA
 Walter Donaldson - Scríbhneoir amhrán
 "Sunny Jim" Fitzsimmons - Traenálaí capall rása
 Edward H. Garrison - Marcach Meiriceánach
 William Russell Grace (1832-1904) - Fear gnó Éireannach-Meiriceánach agus iar-Mhéara Chathair Nua-Eabhrac
 Gil Hodges (1924–1972) - Imreoir agus bainisteoir Major League Baseball
 Patrick Keely - Ailtire
 Ardolph Loges Kline - Méara Chathair Nua-Eabhrac, Ionadaí na SA
 Frank J. Macchiarola - Seansailéir Scoileanna Chathair Nua-Eabhrac 1978-1983
 Hugh McLaughlin - Ceannasaí de Pháirtí Daonlathach Brooklyn ag deireadh na 1800í
 William R. Pelham - Faighteoir an Medal of Honor
 Albert Weisbogel - Faighteoir an Medal of Honor faoi dhó (uaigh gan mharcáil)
 Frankie Yale (1893–1928) - Duine a bhí bainteach le coiriúlacht eagraithe
 Mícheál Ó Lócháin (1836–1899) - ar cheann de na gníomhaígh ba mhó ar son na Gaeilge sna Stáit Aontaithe. Bhunaigh sé an chéad tréimhseachán ina raibh áit mhór ag Gaeilge na hÉireann.

Naisc sheachtracha 

 Reilig na Croise Naofa ag FindAGrave
 Reiligí Caitliceacha Brooklyn an láithreán oifigiúil
 Iontráil Interment.net
Am Faclair Beag

Tá Am Faclair Beag (Gaeilge na hÉireann: An Foclóir Beag) ar cheann de na foclóirí Gàidhlig-Béarla is mó éilimh air, i láthair na huaire (an oiread sin, ionas gur chuir an fhoireann LearnGaelic isteach ar cheadúnas). Is é an bunsmaoineamh atá leis ná gach focal agus abairt faoin ghrian i nGhaeilge na hAlban a thabhairt le chéile san aon áit amháin. Mar sin i dtosach, faigheann tú stór focal agus frásaí nua agus Dwelly taobh le taobh. Agus tá sé saor in aisce.

Soláthraíonn sé raidhse faisnéise agus gnéithe breise freisin, mar shampla:

 sonraí gramadaí riachtanacha (inscne, foirmeacha na n-ainm briathartha, clásail choibhneasta) ghramadaí (inscne, foirmeacha ainmfhocail briathartha, foirmeacha comparáideacha)
 faisnéis maidir le fuaimniú an fhocail in IPA agus taifeadadh fuaime (má d’éirigh leo ceann a thaifeadadh cheana féin)
eochair maidir le cé chomh coitianta is atá focal nó frása (na réaltaí)
 léarscáileanna de na ceantair ina n-úsáidtear focal (má tá sonraí ar fáil)
 samplaí d’úsáid focal
 uirlisí cuardaigh simplí agus casta 

Gheobhaidh tú an foclóir anseo ag Faclair Beag agus má theastaíonn tuilleadh faisnéise uait faoin bhFaclair, bain triail as an leathanach seo. https://www.faclair.com/Help/Help.html

Naisc sheachtracha
Faclairean Gàidhlig https://www3.smo.uhi.ac.uk/gaidhlig/faclair/
Akerbeltz: An excellent set of resources for Gaelic speakers and learners 
Arizona Scottish Gaelic Syntax Project: 
BBC Alba: 
Ceantar Gaelic Online Dictionaries: 
CLI Gaelic learners resourses: ] or [
Dictionary of the Scottish Gaelic Language: 
Gaelic Tourism: 
Lancaster Scottish Gaelic Corpus: 
Roibeard ò Maolalaigh's lessons on Gaelic Pronunciation.  
Sabhal Mòr Ostaig (Gaelic College on Skye): 
Gaelic Resource Pages at SMO: 
SMO Corpus: 
SMO Elementary Course in Gaelic: 
Tobar an Dualchais: Collection of Digitized Scottish Gaelic Recordings: 
Wikipedia page on Gaelic Alphabet: 
Wikipedia page on Scottish Gaelic: 
Wikipedia article on Gaelic Grammar: 
Wikipedia article on Gaelic Personal Names: 
Wikipedia in Scottish Gaelic: 
 Other
 
 Foclóireacht
 Oibreacha tagartha
 Faclairean Gàidhlig
Lughaidh Ó Cléirigh

File agus staraí ba ea Lughaidh Ó Cléirigh (beo 1603 – 1616).  Tá clú aige mar údar an tsaothair Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill.

Beatha 
Rugadh Lughaidh i dTír Chonaill, duine de chúigear mac le Maccon Ó Cléirigh, file cúirte Uí Dhomhnaill, agus col ceathrar leis an staraí mór le rá, Mícheál Ó Cléirigh.  Teaghlach léinn cháiliúil ba ea muintir Uí Chléirigh agus i dTír Chonaill bhíodar i seirbhís chlann Uí Dhomhnaill le dhá chéad bliain anuas.  De chuid an ghlúin dheireanach a fheictear i nginealaigh Uí Chléirigh den 17ú haois iad Lughaidh agus a dheartháireacha.

Díreach roimh Plandáil Uladh, bhí Lughaidh ina choisteoir agus choimisinéir sna suirbhéanna talún i nDún na nGall.

Bhí Lughaidh i láthair ag Iomarbhá na bhFilí a tharla idir na blianta 1616 agus 1624.  Deirtear gur chum Ó Cléirigh ceathrar den tríocha dán scríofa ag na filí.

Chreid Seán Ó Donnabháin, an staraí de chuid na 19ú haoise gur athair an annálaí Cú Choigcríche Ó Cléirigh ba ea Lughaidh, agus tá an-mheas anois ann faoi seo.  Ní fios cathain a fuair Lughaidh bás.

Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill
Tá clú agus cáil ag Ó Cléirigh údar an tsaothair Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill, ceannaire Gaelach i gCogadh na Naoi mBliana.  Bhain Annála na gCeithre Máistrí an-leas as mar fhoinse. 

Déantar trácht sna hAnnála ar a shaothar ach amháin mar 'leabhar Lughdach Uí Chléirigh'.  Óir gur doiléir é seo, bhí luath scoláirí den tuairim gurbh é Cú Choigríche Ó Cléirigh an t-údar.  Dúirt Seán Ó Donnabháin amhlaidh ina eagráin desna hannála sa bhliain 1851, óir gur chreid sé gur scríobh Lughaidh téacs eile.  Bhí Eoghan Ó Comhraí an chéad duine a luaigh Lughaidh mar údar Beatha, ag moladh nach raibh Cú Choigríche ach ina scríobhaí.

Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill is composed in an ornate and archaic form of Irish. Ní ionadh é go bhfuil ollchlaontacht Sin na nGall ann.  Caomhnaítear an téacs i lámhscríbhinn comhaimseartha abhainn, Acadamh Ríoga na hÉireann ARÉ LS 23 P 24, scríofa ag Cú Choigríche.  D'eagraíodh (agus aistríodh go Béarla) an téacs don chéad uair ag Denis Murphy sa bhliain 1895.  Foilsíodh eagrán níos mó in dhá imleabhar ag Paul Walsh Sasan blianta 1948 agus 1957.

Féach freisin 
 Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin
 Mícheál Ó Cléirigh
 Seán Ó Donnabháin

Naisc sheachtracha 
 Meamhram Páipéar Ríomhaire
 Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill, eagrán le Paul Walsh ar CELT

Tagairtí 

Scoláirí Gaeilge
Eachtra Manchúrach (1931)

Idir na 1900idí-1920idí, bhí méadú as cuimse tagtha ar gheilleagar na Seapáine.  Ach bhí an tír gann ar acmhainní nádúrtha, agus sna 1930idí, bhí an dearcadh coilíneach ag dul i neart sa tSeapáin.

Ar an 18 Meán Fómhair 1931 sa Mhanchúir, tharla gníomh sabaitéireachta ar líne traenach 'Mantetsu' (comhlacht na Seapáine). I ndáiríre, bhí arm na himpireachta de chuid na Seapáine taobh thiar den 'ionsaí' (pléasc thar a bheith beag, gan damáiste). Ach mhaígh an t-arm go raibh caimiléireacht ar siúl ina aghaidh agus cuireadh an milleán  go mioscaiseach ar na Sínigh.

Cúlra 
I dtús na fichiú haoise, bhí an Rúis agus an tSeapáin ag cur suime sa Mhanchúir, agus iad den tuairim gur réigiún tábhachtach straitéiseach a bhí ann. Mar sin, d'éirigh ina chogadh eatarthu sa bhliain 1904. Bhuaigh an tSeapáin an cogadh, agus b'éigean don Rúis an chuid den Mhanchúir a thabhairt ar ais don tSín a bhí forghafa aici roimhe sin.

Sa bhliain 1905, chuaigh trúpaí Seapánacha i seilbh an iarnróid a bhí ag rith tríd an Manchúir, le go mbeadh an tSeapáin in ann amhábhair a iompar ón Manchúir go dtí an Chóiré. Bunaíodh an comhlacht 'Mantetsu' in 1906 chun líne traenach nua a thógáil.

Iarmhairtí 
Ar an 19 Bealtaine 1931, chuir an tSeapáin tús lena n-ionsaí ar an Mhanchúir. Maraíodh 500 Síneach ar an chéad lá i Mukden agus theith na mílte eile.

Bhunaigh na Seapánaigh stát nua a bhí ar teaghrán acu - Manchukuo - agus chuir siad Pu Yi, iar-Impire na Síne, á rialú. Thit Manchukuo as a chéile sa bhliain 1945 nuiar a rinne an APSS ionradh air.

Féach freisin 

 An Mhanchúir

Tagairtí 

Stair na Síne
Stair na Seapáine
An Dara Cogadh Domhanda
Coilíneachas
1931
An Ghráinseach Iontach

Is séadchomhartha é an ghráinseach iontach i dtailte Theach Bhaile an Chaisleáin i nCill Droichid.

Bá i Katherine Conolly, tiarna talún an cheantair agus baintreach William Conolly, Spéicéir Theach na gComónach in Éirinn, a chuir an Ghráinseach Iontach a tógáil, agus ba é John Glin a thóg e 1743. Duine de sheanteaghlach tógalaithe i mBaile Átha Cliath ab ea Glin. Chónaigh sé san  áit a bhfuil Teach na Gléibe ar an bPríomhshráid, Léim an Bhradáin.

Struchtúr cúig urlar i bhfoirm chónúil atá ann, agus cúig sheomra arda bhoghtacha laistigh. Tiús 60–90 cm atá sna ballaí as brici dearga Sasanacha le clúdach aoluisce atá an taobh istigh déanta agus as aolchloch gearrtha le cóta stroighne an taobh amaigh. Greamaíodh sclátaí don taobh nochta chun é a chosaint ar an mbáisteach a thagann ón lardheisceart go príomha. Airde 22.25 méadar atá sa ghráinseach agus gheofar radhare uaithi ar an tuath mörthimpeall air agus ar Theach Bhaile an Chaisleáin in aice láimhe Ní mór dul suas staighre bíseach ar an taobh amuigh den struchtúr chun an t-ardán radhaire le forbhallaí i shroicheadh.

Tá dhá mhacasamhail bheaga den ghráinseach (colmlanna) ar an láthair cheanna; coimeádadh colúir iontu a d'itheadh an grán doirte. Mharaítí iad sa gheimhreach lena n-ithe.

Le Comhairle Contae Chill Dara a bhaineann an Ghráinsesch lontach ó 2005 i leith. Tá airgead már caite ag an gComhairle chun an ghráinseach a chaomhnú agus chun deisiúcháin struchtúrth a dhéanamh ar na brící agus ar an tsaoirseacht chloiche, agus ar dhíon na sciathán.

Tagairtí

Contae Chill Dara
Teach Bhaile an Chaisleáin

Ard-Mhéara Palladian i  gCill Droichid, Contae Chill Dara is ea Teach Bhaile an Chaisleáin.

Tógadh an teach thart ar an mbliain 1722 do William Conolly, Spéicéir Theach na dTeachtaí in Éirinn, agus rinne roinnt ailtirí mór le rá é a dhearadh. Bhí sé i gceist gur léiriú a bheadh ann ar an gcumhacht a bhí ag Conolly agus go mbeadh sé mar ionad chun siamsaíocht ar mhórscála a chur ar fáil do pholaiteoirí. Nuair a tógadh Baile an Chaisleáin, bhí tráchtairí ag súil ‘go mbeadh sé mar eiseamláir den Ríocht, agus de na rudaí annamha go léir a bhí ar a hacmhainn’.

Féach freisin 

 An Ghráinseach Iontach
 Baois Uí Chongaile

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Eolas breise as Gaeilge

Contae Chill Dara
Tithe móra in Éirinn
John L. Murray (breitheamh)

Príomh-Bhreitheamh na hÉireann (2004-2011) agus Ard-Aighne na hÉireann (1982 agus 1987-1991) ab ea John L. Murray (a rugadh ar 27 Meitheamh 1943).

Saol 
Rugadh Murray ar 27 Meitheamh 1943 i Luimneach.  Fuair sé a chuid oideachais ag Coláiste Crescent, Coláiste Rockwell, Coláiste na hOllscoile Baile Átha Cliath agus Óstaí an Rí. Ag an ollscoil, bhí sé gníomhach i gcúrsaí mac léinn agus ceapadh é faoi dhó mar Uachtarán Aontas Mac Léinn na hÉireann (U.S.I.).

I 1967 ligeadh isteach i mBarra na hÉireann é. In 1981 rinneadh Abhchóide Sinsearach de tar éis dó a ghlao chun Bharra na Sinsear sa Chúirt Uachtarach. 

Bhí Murray ina Ard-Aighne na hÉireann ó Lúnasa-Nollaig 1982 agus arís ó 1987-1991.

Bhí sé ina bhall de Chúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach i Lucsamburg ó 1991-1999.

Ceapadh Murray ina ina bhall den Chúirt Uachtarach sa bhliain 1999. Ansin ceapadh é ina Phríomh-Bhreitheamh na hÉireann in Iúil 2004. Ba é an deichiú Príomh-Bhreitheamh ó bunaíodh an Stát i 1922.

Gaeilge 
Rialaigh an Chúirt Uachtarach (agus Murray ina chuid de) ar an 6 Bealtaine 2010 nach bhfuil aon dualgas Bunreachta ann, go ginearálta, ionstraimí reachtúla a bheith ar fáil i nGaeilge.

Muintir 
Tá sé pósta (1969) ar Gabrielle Walsh (beirt pháistí Catríona agus Brian).

Féach freisin 

 Ard-Aighní na hÉireann

Tagairtí 

Breithiúna Éireannacha
Ard-Aighní na hÉireann
Daoine a rugadh i 1943
Daoine as Contae Luimnigh
Alumni COBÁC
Forbidden Stories

Is eagraíocht neamhbhrabúis í Forbidden Stories (Gaeilge:Scéalta coiscthe) leis an misean "obair iriseoirí eile, atá i mbaol bagairtí, príosúin nó dúnmharaithe, a leanúint agus a fhoilsiú." Chun é seo a bhaint amach, tugann sé deis d’iriseoirí a gcuid oibre a sheoladh chuig Forbidden Stories, ionas go mbeidh rochtain ag iriseoirí eile ar an ábhar ar eagla nach mbeidh an t-imscrúdaitheoir bunaidh in ann é a leanúint níos mó. Comhoibríonn sé le heagraíochtaí mar Reporters sans frontières  agus Freedom of the Press Foundation . 

Go hidirnáisiúnta mhol an Columbia Journalism Review,  Daily Times (an Phacastáin),  Deutschlandfunk,  The Guardian,  Le Monde,  agus RTBF . 

I mí an Mhárta 2018, fuair sé duais mhór “tionscadal iriseoireachta na bliana” ag Cruinniú Mullaigh Iriseoireachta Bliantúla na Fraince  agus bhí sé ar ghearrliosta an European Press Prize i gcatagóir na nuálaíochta sa bhliain 2019.

Tagairtí
 Eagraíochtaí a bunaíodh in 2017
 Iriseoireacht imscrúdaitheach
 Eagraíochtaí iriseoireachta idirnáisiúnta
 Eagraíochtaí idirnáisiúnta atá lonnaithe sa Fhrainc
 Eagraíochtaí iriseoireachta na Fraince
 Iriseoirí a feallmharaíodh