joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Sacraistí

Is seomra san eaglais ina ullmhaíonn sagart le haghaidh Aifreann, agus ina choinnigh éide é sacraistí.

Críostaíocht
Luascadán Foucault

Gléas simplí is ea an luascadán Foucault ainmnithe i ndiaidh an fhisiceora Fhrancaigh Léon Foucault agus cumtha mar thurgnamh chun rothlú an domhain a thaispeáint.  Tugadh isteach an luascadán sa bhliain 1851 agus ba é an chéad turgnamh a thug fianaise dhíreach shimplí ar rothlú an domhain.  Sa lá atá inniu ann, bíonn móréilimh roimh thaispeántais na luascadán Foucault i músaeim eolaíochta agus ollscoileanna.

Luascadán Bunaidh Foucault 

Tharla an chéad taispeántas poiblí de luascadán Foucault i mí Feabhra 1851 san Meridian i Réadlann Pháras.  Cúpla seachtain ina dhiaidh sin, rinne Foucault a luascadán is cáiliúla, nuair a chuir sé bob liathróide 28-kg práis brataithe le sreang 67-m-ar fhad ó chruinneachán an Phanthéoin, i bPáras. Bíonn [[Plána (matamaitic)|plána]] an luascadáin ag rothlú deiseal thart ar 11.3 ° san uair, ag déanamh amach ciorcal iomlán i thart ar 31.8 uair an chloig.  Aistríodh an bob bunaidh a úsáideadh sa bhliain 1851 ag an Panthéon go dtí an Conservatoire des Arts et Métiers i bPáras.  Rinneadh an dara suiteáil sealadach don chomóradh 50 bliain i 1902.  

Le linn athchóirithe an mhúsaeim sna 1990í, taispeánadh an luascadán bunaidh go sealadach sa Phanthéon (1995), ach tugadh é ar ais ina dhiaidh sin chuig an Musée des Arts et Métiers sula n-athoscófaí é sa bhliain 2000.   Ar an 6ú Aibreán, 2010, bhris an cábla a bhí ag coinneáil an bon thuas sa Musée des Arts et Métiers, rud ba cúis le damáiste neamh-in-iompartha ar an luascadán agus chuig urlár marmairar an mhúsaeim.  

Tá cóip chruinn den luascadán bunaidh ag feidhmiú faoi chruinneachán an Panthéon, i bPáras ó 1995.

Míniú ar mheicnic

Tuilleadh léitheoireachta

Naisc sheachtracha 

     Tar éis Conair na Fionnachtana, 2007, aisghabhtha 2007-10-31.  Treoracha chun turgnamh Foucault a athrá, ar shuíomh eolaíochta amaitéarach. 
 Wolfe, Joe, " Díolú ar réamhphróiseáil an luascáin Foucault ". 
 " An Foucault Pendulum ", díorthaithe an réamhphróiseála i gcomhordanáidí polacha. 
 " The Foucault Pendulum " De Joe Wolfe, le gearrthóg scannán agus beochan. 
 " Foucault's Pendulum " ag Jens-Peer Kuska le Jeff Bryant, Tionscadal Taispeántais Wolfram : múnla ríomhairí den luascadán a thugann deis do mhinicíocht an luascáin, minicíocht uainíochta an domhain, domhanleithead agus am. 
 " Webcam Kirchhoff-Institut für Physik, Universität Heidelberg ". 
 Acadamh na n-eolaíochtaí California  , míniú pendulum CA  Foucault, i bhformáid chairdiúil 
 Múnla luascadán Foucault Exposition lena n-áirítear gléas boird a léiríonn éifeacht Foucault i soicind. 
 Foucault, ML, Taispeántas fisiciúil ar rothlú an Domhain tríd an luascadán   , Franklin Institute, 2000, aisghabhtha 2007-10-31.  Aistriúchán ar a pháipéar ar luascadán Foucault. 
  
  
 Foucault-inga Párizsban Foucault's Pendulum i bPáras - físeán de Pendulum Foucault ag feidhmiú sa Panthéon   . 
 Pendolo nel Salone An Pendulum Foucault taobh istigh de Palazzo della Ragione i Padova, an Iodáil 
  
  
  
  
  
  
  
  
Pages with unreviewed translations
Panthéon

Foirgneamh is ea an Panthéon ( , ón nGréigis πάνθειον (ἱερόν) '(teampall) do na déithe go léir  ) sa Cheathrú Laidine i bPáras, sa Fhrainc. Tógadh é ar dtús mar eaglais a bhí tiomanta do Naomh Géinebhá agus áit chónaithe a chur  ar fáil do thaiseagán chásse ina bhfuil a cuid taisí, ach tar éis go leor athruithe tá feidhm aige mar mhausoleum seandálaíochta ina bhfuil iarsmaí de shaoránaigh na Fraince. Is sampla luath é de nuachlasaiceachas, agus tá a aghaidh bunaithe ar an bPantheon sa Róimh , agus cruinneachán  os cionn a bhfuil cuid de a charachtar ag Tempoetto Bhramante aige .  Lonnaithe sa 5ú arrondissement ar an Montagne Sainte-Geneviève , tá an Panthéon ag breathnú amach ar Pháras ar fad.  Bhí sé de rún ag an dearthóir Jacques-Germain Soufflot comhcheangal a dhéanamh le gile agus éadroime  an ardeaglais Ghotach le prionsabail chlasaiceacha, ach bhí ról mar mhausoleum ag teastáil bhí ar na fuinneoga Gotach a bheith blocáilte.

Stair

Tógáil 

Gheall an Rí Louis XV sa bhliain 1744 más rud é gu théarnaigh sé biseach air ón tinneas go gcuirfeadh sé in ionad an eaglaise scriosta de Mhainistir Naomh Genevieve foirgneamh a bhéas meas ag dul dó ar mhaithe le naomhphátrún Pháras.  Tháinig sé chuige féin, agus chuir sé de chúram ar Abel-François Poisson, Marquis de Marigny, a a mhóid a chomhlíonadh.  Sa bhliain 1755, choimisiúnaigh Marigny Jacques-Germain Soufflot an eaglais a dhearadh, agus thosnaigh an tógáil dhá bhliain ina dhiaidh sin.

Naisc sheachtracha 

 Panthéon ag Center des Monuments Nationaux 
 Panthéon - grianghraif reatha agus na blianta 1900 
 * Panthéon ou église Sainte-Geneviève?  Les ambiguïtés d'un monument, Denis Bocquet, MA Tráchtas, Ollscoil Sorbonne 1992 http://hal-enpc.archives-ouvertes.fr/docs/00/81/72/87/PDF/BocquetPantheon1992.pdf 
    
Pages with unreviewed translations
Páras
Ceibidigh

Is ainmhí iad an ceibidigh. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Madra Thalamh an Éisc

Is madadh clóis é madra Thalamh an Éisc. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Langúr Nilgiri

Is ainmhí é an langúr Nilgiri. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Brocaire Norfolk

Is madadh clóis é brocaire Norfolk. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Britain's Got Talent (sraith 13)

Is comórtas tallainne teilifíse cruthaithe ag Simon Cowell é Britain's Got Talent, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2007. Tosóidh an tríú sraith déag ar 13 Aibreán 2018.

Is iad Simon Cowell, Amanda Holden, Alesha Dixon agus David Walliams na breithimh don tsraith seo.

Tagairtí 

Britain's Got Talent
2019 séasúir teilifíse
The Hunger Games (sraith scannán)

Is í sraith scannán í The Hunger Games a bhfuil ceithre scannán inti atá bunaithe ar thriológ na n-úrscéalta The Hunger Games le Suzanne Collins.  Dáileadh ag Lionsgate agus tá príomhpháirteanna ag Jennifer Lawrence mar Katniss Everdeen, ag Josh Hutcherson mar Peeta Mellark, ag Liam Hemsworth mar Gale Hawthorne, ag Woody Harrelson mar Haymitch Abernathy, ag Elizabeth Banks mar Effie Trinket, ag Stanley Tucci mar Caesar Flickerman, agus Donald Sutherland mar Uachtarán Sneachta.  Stiúir Gary Ross an chéad scannán, agus stiúir Francis Lawrence na trí scannán ina diaidh. 

Is í The Hunger Games an 20ú sraith scannán is mó a thug airgead isteach,tá US $2.97 billiún tuillte aici ar fud an domhain.

Scannáin

The Hunger Games (2012) 
Gach bliain, i bhfothrach na Meiriceá Thuaidh, cuireann príomhchathair na Panam d'fhiacha ar gach ceann dá 12 cheantar buachaill amháin agus cailín amháin, atá idir 12 agus 18, a sheoladh chun dul in iomaíocht sna Hunger Games a chraoltar ar an teilifís ar fud na tíre. Cuirtear iallach ar na iomaitheoirí troid le chéile go maire ach duine amháin  Nuair a roghnaíodh Primrose Everdeen le dul in iomaíocht, deir a deirfiúr mhór Katniss Everdeen go rachaidh sí ina háit.

The Hunger Games: Catching Fire (2013) 
Fillean Peeta Mellark agus Katniss Everdeen abhaile go District 12 tar éis na Hunger Games a bhaint ach caithfidh sibh cuairt na tíre a thabhairt  anois chun an bua a cheiliúradh. Ar an gcuairt airíonn Katniss go bhfuiltear ag cur i dtréas an pobal na tíre agus b'fhéidir gurbh iadsan is cúis leis an tréas. Tá smacht ag an rialtas ar an tír fós agus tá Uachtarán Sneachta i mbun an 75ú Hunger Games - an Quarter Quell - a ullmhú agus b'fhéidir go n-athródh sé Panem go deo.

The Hunger Games: Mockingjay - Part 1 (2014) 
Tar éis an comórtas a mhilleadh ag Katniss Everdeen, tosaíonn an scannán agus í i District 13. Tosaíonn Katniss ag troid i gcoinne an rialtas agus le tarrtháil a dhéanamh ar Pheeta le cuidiú a carad agus le cuidiú buaiteoirí eile agus iad faoin gceannasaíocht Uachtaráin Alma Coin agus an pobal spreagtha ag misneach Katniss.

The Hunger Games: Mockingjay – Part 2 (2015) 
Aithníonn Katniss Everdeen go bhfuil thar mharthanas i gceist anois agus téann sí i gcomhar lena cairde agus le na ceannaircigh eile ar an misean deireanach chun an pobal a shaoradh agus Uachtarán Sneachta a fheallmharú.

Léirmheasanna 

Rinneadh léirmheasanna maithe (>60%) ar gach scannán sa tsraith ar Rotten Tomatoes.
Scannáin Béarla
Stephen Curry

Is imreoir cispheile gairmiúil é Wardell Stephen Curry II a rugadh ar an 14ú Márta 1988. Imríonn sé do Golden State Warriors an Chumann Cispheile Náisiúnta (NBA).  Roghnaíodh é mar NBA All-Star sé huaire, agus mar an Imreoir Is Luachmhaire NBA (MVP) dhá uair agus bhuaigh sé trí chraobh NBA leis na Warriors. Deir go leor imreoirí agus anailísithe gur é an caiteoir is fearr dá raibh riamh san NBA.

Tús a shaoil agus a óige 
Is é Wardell Stephen Curry II mac Sonya (née Adams) agus Dell Curry.  Rugadh in Akron, Ohio é agus a athair ina bhall de na Cleveland Cavaliers. D'éirigh sé aníos i Charlotte, Carolina Thuaidh, an áit ar chaith a athair an chuid is mó dá ghairm sa NBA leis na Charlotte Hornets. Ba mhinic a thugadh Dell Curry Stephen Curry agus deartháir beag Stephen Seth chun a chuid cluichí, agus chaithidís leis na Hornets roimh na cluichí. Bhog an teaghlach go Toronto, áit ar chríochnaigh Dell a ghairm NBA mar bhall de na Raptors.  San am céanna, bhí Curry ag imirt do fhoireann chispheile Queensway Christian College, agus níor chaill siad aon cluiche amháin i rith an sésúir.   Bhí sé ina bhall de chlub Toronto 5-0 freisin, agus imríonn siad cispheil ar fud Ontario,  agus d'imir sé i gcoinne imreoireoirí atá sa NBA faoi láthair, Cory Joseph agus Kelly Olynyk.   Thug Curry chun tosaigh an fhoireann agus bhuaigh siad 33 chluiche agus níor chaill siad ach 4 chluiche, agus i ndeireadh na dála bhain siad craobhchomórtas an chúige. 

Nuair d'éirigh Dell as an NBA, bhog an teaghlach ar ais go Charlotte agus chláraigh Curry ar Charlotte Christian School, agus d'éirigh go maith leis ann. Mar gheall ar ghairm bheatha a athar ag Virginia Tech, bhí Curry ag iarraidh cispheil choláiste a imirt do na Hokies, ach níor earcaigh Virgina Tech é mar níor mheáigh sé ach 160-punt mar aon le cúis eile. Roghnaigh sé freastal ar Choláiste Davidson, a d'earcaigh é ón deichiú grád.

A shaol ghairmiúil

Golden State Warriors (2009-go dtí anois) 
Roghnaigh na Golden State Warriors é san 7ú háit san roghnúchán NBA 2009. Tá trí chraobh bhuaite aige go dtí anois agus imríonn sé le na Golden State Warriors fós sa NBA.

Imreoirí cispheile Meiriceánacha
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1988
Babarúsa na Sulaivéise Thuaidh

Is ainmhí é an babarúsa na Sulaivéise Thuaidh. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Ialtóg thuaisceartach

Is ainmhí í an ialtóg thuaisceartach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Lincse thuaisceartach

Is ainmhí í an lincse thuaisceartach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Armadailín earrnocht tuaisceartach

Is ainmhí é an armadailín earrnocht tuaisceartach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Catacóm

Is éard atá i gcatacóm ná pasáiste faoi thalamh, de dhéantús an duine, a úsáidtear mar áit adhlactha. Is iad Catacómaí na Róimhe (2ú–4ú haois AD) agus Catacómaí Pháras (deireadh na 18ú haoise) na samplaí is clúití.

Seandálaíocht
Reiligí
1926 Ríocht Aontaithe ollstailc

Ollstailc ab ea 1926 Ríocht Aontaithe ollstailc a mhair naoi lá, as 3 Bealtaine 1926 go 12 Bealtaine 1926.

Stair na Ríochta Aontaithe
Bóinn (bandia)

I miotaseolaíocht na nGael, is bandia abha na Bóinne í Bóinn (Sean-Ghaeilge Boand nó Boann).  De réir Leabhar Gabhála na hÉireann agus an seanscéal Táin Bó Fhraoigh,  ba dheirfiúr Bébhinn í agus iníon Delbáeth, mac Elatha, de shliocht na dTuath Dé Danann.  Ba é Neachtan, Ealcmhar nó Nuada Airgeadlámh a fear chéile, ag braith ar fhoinse.  Lena leannán Daghdha, ba mháthair Aonghasa í.  Um a gcaidreamh a cheilt, chuir Daghdha stad ar an ngrian ar feadh naoi míosa; de bharr sin, gineadh iompraíodh agus rugadh Aonghas laistigh d'aon lá amháin.

Sanasaíocht
Sa dinnseanchas, deirtear chur ciallaíonn an t-ainm "bó fhionn", Sean-Ghaeilge bó find.  De réir Tíreolaíocht le Ptolemy sa 2ú haois, Bouvinda (Βουουίνδα) ab ainm don abhainn.<ref>Tíreolaíocht 2.1</ref>  D'fhéadfadh gur fréamhaíodh an t-ainm ón Prótai-Cheiltis *bou-vindā, "bó fhionn".

Cruthú na Bóinne

Insítear sa Dinnseanchas (Boand I, dán 2), conas ar chruthaigh Bóinn abha na Bóinne.  Cé gur chuir a fear chéile, Neachtan, cosc uirthi a leithéid a dhéanamh, tháinig Bóinn tar i ngiorracht Tobar Segais, a bhí timpeallaithe ag naoi gcrann coill draíochta..  Thiteadh cnónna coill isteach sa tobar and d'itheadh bradáin bhreaca iad (i dteannta le cnónna coill, léiríonn bradáin eagna i miotaseolaíocht na nGael).  Thug Bóinn dúshlán do chumhacht an tobair nuair a shiúil sí thart timpeall ar tuathal, a chuir an t-uisce ar bhorradh go tréan agus réab go dtí an fharraige, ag cruthú na habhann.  I rith na tubaiste, sheaca í scuabadh leis an uisce, agus chaill sé lámh, cos agus súil, agus í ndeireadh na dála a saol.  De réir an dán, is ionann An Bhóinn agus aibhneacha móra i dtíortha eile, ina measc An tSabhrainn, An Tibir, Abhainn na hIordáine, An Tígris agus an Eofrait.

Bhí gaidhrín darbh ainm Dabilla ag Bóinn, a scuabadh ag an tuile insan fharraige.  Sracadh as a chéile é ar charraigeacha san uisce, agus ainmníodh Cnoc Dabilla iad as an madra.

Táin Bó Fhraoigh

Tá Bóinn ann chomh maith sa Táin Bó Fhraoigh'' agus í aintín agus cosantóir an duine dhaonna, Fraoch.

Bóinn agus Bríd
De réir scoláirí agus págántachta an lae inniu, samhlaítear Bóinn scaití leis an mbandia Bríd, nó creidtear gur mháthair Bhóinne í Bríd.  Níl foinse Ceilteach ann áfach a léiríonn mar sin í.  I dteannta seo, creideann roinnt scoláirí an lae inniu gur cuireadh de réir a chéile adhradh, siombalachas agus scéalta na mionbhandéithe leis an mbandia, agus dá éis sin naomh, níos cáiliúla Bríd.

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Bébhinn

Is ainm ársa i miotaseolaíocht na nGael é Bébhinn ( Sean-Ghaeilge Bé Binn, Bé Find) a tugadh do roinnt mhaith phearsana, gaolta agus  neamhghaolta.  De réir foinsí áirithe, is bandia breithe í, agus deirfiúr Bhóinne.  Deirtear freisin gur bhandia an domhain thíos í Bébhinn idir mhiotas Gaelach agus Breatnais, ina cónaí i Mag Mell na hÉireann nó Annwn na Breataine Bige, cé nach bhfuiltear ar an eolas cé acu is ea an bunfhoinse.

Sanasaíocht agus leaganacha
Is amhlaidh gur comhcheangal é an t-ainm Bébhinn den ainmfhocal "bean" agus aidiacht "binn"; i leaganacha áirithe den ainm, faightear an aidiacht "fionn" ina hionad.  I measc na leaganacha, tá Bé Bind, Bé Find, Bé Binn, Bebhinn, Bébhinn, Bébhínn, Bébhionn, Bébind, Béfind agus Béfionn.  Cé go bhfuil foirmeacha galldaithe Vivionn agus Vivian ann, níl siad gaolta leis na hainmneacha francacha agus béarla úd.  Sna dánta eipiceacha Ossian le scríbhneoir albanach na 18ú haoise,  James MacPherson, faightear an t-ainm ann mar Vevina.

Pearsa miotasach
Deirtear gur bhean chéile an dia Áed Alainn í Bébhinn, é sin nó an duine daonna, Idath.  Luaitear i scata foinsí í mar mháthair laoch na gConnacht, Fraoch, príomhphearsa sa scéal Táin Bó Fhraoigh.  San Fhiannaíocht, is í Bébinn "banfhathach álainn a raibh gothaí na n-uasal uirthi", a iarrann dul faoi chosaint na bhFiann nuair théann fathach gránna míofar ar a tóir.  De réir foinsí eile, luaitear Bébhinn mar iníon Ealcmhair.

Thug Midhir an buafhocal Bé Find ("bean fhionn") don bhanlaoch Éadaoin sa scéal Tochmharc Éadaoine.  Faightear dán ann le Midhir darb ainm "A Bé Find in ragha lium".  Is amhlaidh ámh gur sheansaothar neamhghaolmhar é a curadh le scéal Éadaoine níos deireanaí.

Ainm stairiúil
Is sách coitianta é an t-ainm Bébhinn agus a leaganacha sna luath-annálacha Gaelacha.  Bhí sé mar ainm ar phearsana miotasacha agus stairiúla, ina measc roinnt banríona agus ban-abaí.  Bhí sé mar ainm go háirithe ar mháthair an ardrí, Brian Bóramha agus ar cheann dá iníonacha.

Féach freisin
 Bebhionn (moon)

Naisc sheachtracha
 Bébhinn ar medievalscotland.org

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Ealcmhar

I miotaseolaíocht na nGael, fear chéile Bóinn ab ea Ealcmhar (Sean-Ghaeilge Elcmar nó Ecmar), agus sliocht de na Tuatha Dé Danann.  I ndán an dinnseanchais faoi Codal, insítear gur bhreitheamh é Ealcmar.  Moltar gur Nuada é faoi ainm eile, agus measctar é scaití le Neachtan, gnáth-fhear chéile Bhóinne.

Naisc sheachtracha
 The Wooing of Etain ar maryjones.us
 Metrical Dindshenchas ar CELT

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Mikrogeophagus ramirezi

Is speiceas éisc fhionnuisce é an chiclid Mikrogeophagus ramirezi, atá eindéimeach chuig abhantrach na hOranócó, i sabhána an Veiniséala agus na Colóime i Meiriceá Theas.   Scrúdaíodh an speiceas i staidéir ar iompar éisc  agus is iasc uisceadáin é a bhfuil tóir air, a thrádáiltear faoi ainmneacha éagsúla coitianta , lena n-áirítear ram, ram gorm, ram gorm na Gearmáine, ram na hÁise, an chiclid féileacáin, an mionchiclid féileacáin,agus Ramirezi.    Tá an speiceas ina bhall den fhine Cichlidae agus den fhofhine Geophaginae .

Cur síos

San uisceadán (Tuilleadh Léitheoireachta) 

 Electric Blue Ram  , First Time Marine Keeper, 2019 
 Cúram Gorm Gorm Cichlid Care , The Aquarium Guide 
 Ram Cichlid , Animal-World  </br>

Cineálacha

Féach freisin

Tagairtí
Mac Ceacht

Más laoch(ra) na Rúraíochta atá i gceist, féach Mac Céacht

I miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na dTuath Dé Danann é Mac Ceacht, mac Cermait mac an Daghdha.  Ba é Téthur a chéadainm, ach bhí sé aitheanta as a dhia, Cecht (céachta).  Ba í Fódhla a bhean chéile, í ar cheann de na trí bhandia eapainmneacha na hÉireann.

Ba iad é féin agus a dheartháireacha Mac Coill agus Mac Gréine a mharaigh Lugh mar chúiteamh ar a n-athair.  D'éirigh an triúr acu ina chomh-Ard-Ríthe na hÉireann, ag déanamh sealaíochta ar a chéile gach bliain, ar feadh fiche naoi nó tríocha bliain ag braith ar fhoinse.  Na ríthe deireanacha de shliocht na dTuath Dé Danann roimh theacht Chlann Mhíle ba ea iad.

Ard-Ríthe na hÉireann
Tuatha Dé Danann
Neachtan

I miotaseolaíocht na nGael, athair agus/nó fear chéile Bhóinne ab ea Neachtan (Sean-Ghaeilge Nechtan).

Sanasaíocht
Mhol Georges Dumézil gur gaol é an t-ainm Neachtan le dia na Breataine darb ainm Nodens, nó an dia na Rómhánach, Neiptiún, chomh maith leis déithe na Peirse na Véidise ar chomh-ainm Apam Napat. 

I ndeireadh na dála, d'fhéadfadh go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais *nepot- "descendant, mac an deirféar", nó b'fhéidir ó *nebh- "tais, fliuch".  De réir sanasaíocht eile, tá Neachtan fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge necht "glan, glé agus bán", curtha leis an fréamh -neg "nigh", ón PIE *neigᵘ̯- "nigh"   Más fíor, beadh sé gaolmhar le pearsana miotasacha a bhíodh ina gcónaí in aice tobar agus fuarán: neck as Béarla (ón Angla-Shacsainis nicor), Sualainnis Näck, Gearmánais Nixe agus Ollainnis nikker, le brí "ollphéist abhann, síofra uisce, crogall, dobhareach", mar sin Sean-Ioruais nykr "síofra uisce i riocht capaill".

Cur síos
Bíodh Neachtan ina cónaí i Sidhe Neachtain sa domhan thíos, an t-ainm miotasach de chnoc Chairbre.  Sa dinnseanchas, deirtear gur fear chéile Bhóinne agus mac Nuadu é Neachtan.

Ní bhíodh cead ach ag Nechtan agus a thriúr dáileamh cuairt a thabhairt ar Thobar Segais, nó "Tobar na hEagna", inar ligeadh naoi gcoll a gcnónna lán d'eagna titim isteach ann.  Bhíodh na Bradáin Fheasa ag snámh sa tobar, agus d'ithidís na cnónna coill.  Thugadh saineolas don té a d'íosfadh bradán feasa.

Oidhreacht
Bhí Nechtan mar ainm Ceilteach coitianta, tugtha do chuid mhaith pearsana idir seanscéalacha agus stairiúla.  Tugadh Nechtan go minic do ríthe na gCruithneach.  Is naomhphátrún Hartland, Devon é Nectan of Hartland, beo a deirtear san 5ú haois.  Rinne scoláirí áirithe an cás ámh nach duine stairiúil é Naomh Nectan, ach ina ionad sin foirm Chríostaí den dia Neachtan féin.

Deirtear go bhfuil St Nectan's Kieve i nGleann Naomh Neachtain in aice le Tintagel, Corn na Breataine, ainmnithe as Naomh Nectan, ach le fírinne, is cumadóireacht na Victeoiriach é seo.  Tugadh Nathan's Cave ar an áit in 1799, ainmnithe as tiarna talún áitiúil.

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Séacla

Úsáidtear an téarma séalca chun tagairt a dhéanamh do roinnt crustach deiceapódach, cé gur féidir leis na hainmhithe beachta a chlúdaítear a bheith éagsúil.  Tríd is tríd, cuimsíonn séaclaí aon cheann de na grúpaí a bhfuil colainn fadaithe orthu agus príomhmhodh gluaiseachta snámha - Caridea agus Dendrobranchiata go hiondúil. I roinnt réimsí, áfach, úsáidtear an téarma níos cúinge agus d'fhéadfadh sé a bheith teoranta do Caridea, do speicis níos lú de cheachtar ghrúpa nó do speicis mhuirí amháin.  Faoin sainmhíniú níos leithne, d’fhéadfadh gurbh ionann an séalca agus cloicheáin, ag clúdach crústaigh snámha a bhfuil súile ar ghais orthu agus eireabaill mhóra chaola (abdómain), féasóga fada (aintéiní) agus cosa caola.   Is gnách go dtugtar cloiceán ar chrústach beag ar bith atá cosúil le séalca.   Snámhann siad ar aghaidh trí dul ag lapadaíl le snámhacháinar an gcuid íochtair dá gcuid abdoman, cé go ndéantar a bhfreagra ar éalú trí  roptha go mion minic a thabhairt dá eireaball ag tiomáint siar iad go han-tapa.  Tá cosa siúil láidre ag portáin agus gliomaigh , ach tá cosa tanaí leochaileacha ag séalcaí a úsáideann siad go príomha le haghaidh seasaimh.

Tagairtí 
Deiceapóid
Jacinda Ardern

Polaiteoir agus 40ú Uachtarán Nua-Shéalannach is ea Jacinda Kate Laurell Ardern a rugadh ar an 26 Iúil 1980.

An Nua-Shéalainn
Daoine a rugadh i 1980
Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce

D'éirigh le líon mór speiceas uisceach oiriúnú go rathúil chun cónaí san uisceadán fionnuisce.  Tugann an liosta seo roinnt samplaí de na speicis is coitianta atá le fáil in uisceadáin bhaile.

Cait mhara

Characidae agus characiformes eile

Ciclidí

Cyprinidae

Cobitidae agus cypriniformes gaolmhara

Beobhreithigh agus cilléisc

Éisc lúbracha

Éisc dea-dhathacha

Mic siobháin agus suanéisc

Éisc ghréine agus gaolta

Éisc eile

Féach freisin

Foinsí 

 Encyclopedia of Aquarium and Fish Pond (2005) ( David Alderton ) 
 500 Éisc Aquarium: Tagairt Radharcach do na Speicis is Coitianta

Tagairtí 

Pages with unreviewed translations
Mac Coill

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na dTuath Dé Danann é Mac Coill (Sean-Ghaeilge Mac Cuill) mac Cermait mac Daghdha.  Ba é a phríomhainm ná Éthur ach tugadh a leasainm dó as a dhia Coll.  Ba í Banbha a bhean chéile.

Ba iad é féin agus a dheartháireacha Mac Cecht agus Mac Gréine a mharaigh Lugh mar chúiteamh ar a n-athair.  D'éirigh an triúr acu ina chomh-Ard-Ríthe na hÉireann, ag déanamh sealaíochta ar a chéile gach bliain, ar feadh fiche naoi nó tríocha bliain ag braith ar fhoinse.  Na ríthe deireanacha de shliocht na dTuath Dé Danann roimh theacht na Míl Easpáine ba ea iad.

Ard-Ríthe na hÉireann
Tuatha Dé Danann
Mac Gréine

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na dTuath Dé Danann é Mac Gréine mac Cermait mac Daghdha.  Ba é phríomh ainm na Céthur, ach tugadh an leasainm Mac Gréine dó as dhia, Grian.  Ba í Ériu a bhean chéile.

Mharaigh Mac Cuill agus Mac Cecht Lugh mar chúiteamh ar bás a n-n-athar.  Ba chomh-Ard-Ríthe na hÉireann iad as sin amach, ag déanamh sealaíochta ar a chéile gach bliain, ar feadh fiche naoi nó tríocha bliain ag braith ar fhoinse.  Ríthe deireanacha na dTuath Dé Danann an ea iad roimh theacht mhuintir Mhíl Easpáine.

Ard-Ríthe na hÉireann
Tuatha Dé Danann
Máire Nic Mhaoláin

Eagarthóir, téarmeolaí, aistritheoir agus foclóirí í Máire Nic Mhaoláin. 

Rugadh agus a tógadh í in aice le Dún Pádraig i gCo. an Dúin . Ar an mheánscoil i mBaile na hInse a d’fhoghlaim sí Gaeilge ar dtús. 

Ghnóthaigh sí céim onóracha sa Léann Ceilteach ar Ollscoil na Ríona in 1965, mar aon le scoláireachtaí taighde. Theagasc sí teangacha tamall i mBéal Feirste agus i Lios na gCearrbhach sular ceapadh ina taighdeoir í in Institiúid Teangeolaíochta Éireann. Fuair sí post ansin mar eagarthóir sa Ghúm, áit ar chaith sí bunús a saoil oibre ag plé le foclóireacht, téarmaíocht agus foilseacháin ilchineálacha Gaeilge. 

Ar na saothair sin bhí an Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill) agus an Foclóir Póca. D’oibrigh sí in Ollscoil Uladh fosta ar mhórthogra foclóireachta. Chuir sí an Bunfhoclóir Gaeilge-Béarla in eagar ó shin i bpáirt le hEoghan Mac Aogáin. 

Ar na leabhair a d’aistrigh sí tá úrscéalta agus cnuasach gearrscéalta ó Iodáilis (An Mháthair, Dialann Seansagairt, Éanlaith Fhra Angelico, Dormitio Virginis, agus I mBeagán Focal) agus cúpla gearrscéal a foilsíodh ar Ogham 2 agus 5. 

Foilsíodh trí leabhar do dhéagóirí a d’aistrigh sí ó Bhreatnais, móide cúpla ceann d’fhoghlaimeoirí fásta. 

Le cois roinnt pictiúrleabhar ó Fhraincis, chuir sí Gaeilge ar an chéad leabhar de shraith Harry Potter, Harry Potter agus an Órchloch agus Artemis Fowl, agus ar Under the Hawthorn Tree (Faoin Sceach Gheal). 

Scríobh sí dhá bhunleabhar fosta ar athinsint ar sheanscéalta iad. 

Bíonn dánta agus ábhar eile uaithi ar na hirisí Gaeilge, agus tá cuid mhaith duaiseanna Oireachtais buaite aici thar na blianta.

Tagairtí 

Scríbhneoirí Gaeilge
Aistritheoirí Gaeilge
Daoine as Contae an Dúin
Cichol Gricenchos

I Miotaseolaíocht na nGael, ba é ceannaire is luaite na bhFomhórach é Cichol.  Is doléir é a bhua-ainm Gricenchos nó Grigenchosach.  D'aistrigh Macalister é le "clapperleg"; agus de réir Comyn "cosa seargtha".  D'fhág Seán Ó Donnabháin gan aistriú é.

De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, tháinig ar go hÉirinn i dteannta le 200 fear agus 600 ban, agus mhair siad ar éisc agus éineoil ar feadh bliain 200 go dtí theacht mhuintir Pharthaláin, 311 bliain tar éis na Díle.  Deich mbliana tar éis sin, chloídh Parthalán Cichol agus na Fomhóraigh i gCath Maighe Iotha.

Tagairtí

Fomhóraigh
Déithe na nGael
Heteranthera

Is géineas de phlandaí uisceacha é Heteranthera, i bhfine na hiasaint báite, Pontederiaceae , ar a dtugtar plantán láibe de ghnáth.  Tá speicis den ghéineas seo dúchasach do Mheiriceá trópaiceach agus fothrópaiceacha agus don Afraic.  Maireann siad san uisce nó in ithreacha fliucha.  Táirgeann siad duilleoga ar pheitil fhada agus déantar cuid acu a shaothrú le haghaidh a gcuid bláthanna tarraingteacha.  Tá dhá chineál duilleog ann - líneach agus báite nó cruinneánach agus ar snámh.  Tá bláthanna cléisteagamach ag roinnt speiceas.

Speicis roghnaithe 

 Heteranthera callifolia (sion.  H. callaefolia ) 
 Heteranthera dubia 
 Heteranthera limosa 
 Heteranthera mexicana 
 Heteranthera multiflora 
 Heteranthera peduncularis 
 Heteranthera reniformis 
 Heteranthera rotundifolia 
 Heteranthera zosterifolia

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Cóireáil Lámhleabhar Jepson 

Pages with unreviewed translations
Aspidoras fuscoguttatus

Is iasc fionnuisce trópaiceach é Aspidoras fuscoguttatus a bhaineann leis an fofhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae .  Shíolraigh siad in uiscí intíre i Meiriceá Theas, agus tá siad le fáil in abhantrach uachtarach na Paraná sa Bhrasaíl agus i bPeiriú .

In Uisceadáin 
Fásfaidh na héisc tuairim is 4 ceintiméadar ar fhad.  Bíonn siad ag maireachtáil in aeráid thrópaiceach in uisce le 5.5 - 6.8 pH, cruas uisce de 12 céimeanna de chruas ginearálta nó cCG , agus raon teochta de 22 C go 25 C.  Beathaíonn siad ar phéisteanna , chrústaigh bheantacha , fheithidí agus ábhar plandaí.  Leagann siad uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn na tuismitheoirí na huibheacha. 

Níl an-tóir orthu i dtrádáil na n-uisceadán, is dócha toisc go bhfuil sé deacair idirdhealú a dhéanamh idir speicis ghaolmhara eile.

Féach freisin 

 Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce

Tagairtí 

 Froese, Rainer agus Pauly, Daniel, eagarthóirí. (2011).  " Aspidoras fuscoguttatus " i FishBase .  Leagan mhí na Nollag 2011. 

Pages with unreviewed translations
Brighid Nic Gearailt

File agus bean uasal ba ea Brighid Nic Gearailt (Brighid Chill Dara) (c.1589–1682). Ní mhaireann ach dán amháin dá cuid. 

Ba iníon Brighid le hAnraí an 12ú hIarla Chill Dara agus leis an mBantiarna Frances Howard, iníon Iarla Nottingham. Fuair a hathair bás in 1597 agus chuaigh sí chun cónaithe lena seanmháthar, Mabel Mhic Gearailt, i Maigh Nuad. 

Phós Brighid Ruairí Ó Domhnaill, Iarla Thír Chonaill, tamall i ndiaidh 1603 agus rugadh mac, Aodh, dóibh in 1606. In 1607 bhí sí i Maigh Nuad arís agus í gar dá haimsir, nuair a d’fhág Ruairí agus Aodh Éire i dteannta Aodha Uí Néill. Tá fianaise ann go raibh sé socraithe go leanfadh Brighid é, ach fuair údaráis Shasana eolas ar an socrú sin agus bhac é. Bhain Brighid Sasana amach, áir ar rugadh iníon, Máire Stíobhard, di. Ní fhaca Brighid a fear céile ná a mac arís. 

Fuair Ruairí bás sa Róimh ar an 12 Lúnasa 1608 agus cuireadh an iníon faoi choimirce an Rí. D’fhill Brighid ar Éirinn in 1609 agus phós Sir Nicholas Barnewall ó Thuirbhe i gContae Bhaile Átha Cliath.  Rugadh naonúr clainne dóibh.

“A mhacaoimh dhealbhas an dán” (c. 1607) an t-aon dán amháin atá againn óna láimh, saothar snoite greanta a cumadh i bhfoirm ógláchais agus a rinneadh, is dócha, mar fhreagra ar dhán a scríobh Eochaidh Ó hÉoghusa faoi ainm a phátrúin Cú Chonnacht Ó Cléirigh, "Neimhthinn an galar é an grádh".

Tá na chéad trí ranna de dhán Bhrighide mar a leanas:

A mhacaoimh dhealbhas an dán
tig aníos ar scáth na scol;
an dán lér chuiris do chlú,
maith a dhéanamh, is tú id’ thocht.

Na roinn-se do-rinne sibh,
adéarthaoi rinn, a fhir ghráidh,
nach tú dhlighfeadh an duas
dá dteagmhadh a luach ‘nár láimh.

An dán do ghabhais fa seach –
go bhfios damhsa ní breath cham –
is d’fhior a ndéanta, más fíor,
dobudh tugtha díol na rann.

Tagairtí

Ainm.ie: Nic Gearailt, Brighid ( c. 1589–1682): https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=2143

Máirín Ní Dhonnchadha (eag.), "Courts and Coteries II," in Bourke, Angela (eag.) (2002). The Field Day Anthology of Irish Writing, Volume 4. NYU Press, lgh 387-389.

Filí na hÉireann
Stair na hÉireann
Uaisleacht Éireannach
Éireannaigh mná sa 16ú haois
Éireannaigh mná sa 17ú haois
Jeffrey Donaldson

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Jeffrey Mark Donaldson (a rugadh ar an 7 Nollaig 1962). Is é ceannaire an Páirtí Aontachtach Daonlathach é. Luaitear Donaldson le heite mheasartha an pháirtí (an eite lenar bhain Arlene Foster chomh maith).

Saol 
As Cill Chaoil i gcontae an Dúin é Donaldson. 

Ba chol ceathrar leis, Samuel Donaldson, an chéad phóilín a maraíodh i bpléasc de chuid an IRA le linn na dTrioblóidí. Labhair sé féin cheana faoin tubaiste sin agus dúirt gurbh é an marú sin a spreag é le dul leis an bpolaitíocht.

Sé bliana déag a bhí sé nuair a lean nós a mhuintire agus ghlac ballraíocht san Ord Oráisteach agus ina dhiaidh sin chuaigh sé isteach i Reisimint Chosanta Uladh (UDR), mar a rinne a athair roimhe.

Bhí Donaldson ina ghníomhaire toghlaigh ag an bhfeisire Enoch Powell ó 1983 go 1985.

Polaiteoir 
Chuaigh Donaldson isteach le Páirtí Aontachtach Uladh (UUP) agus é ina fhear óg. Ní raibh sé ach 22 bliain d’aois nuair a toghadh é i bhfothoghchán chun an Tionóil in Stormont i 1985, an duine ab óige riamh a fuair suíochán ansin.

Dúirt Donaldson go bhfuil seisean beo inniu, a bhuíochas do ghníomhaire (Donald Donaldson b'fhéidir) a thug foláireamh dó faoi ionsaí a bhí beartaithe air.

I mí Bealtaine 1997, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte (Westminister) do Gleann an Lagáin.

Bhí aighneas idir é féin agus ceannaire a pháirtí, David Trimble faoi Chomhaontú Aoine an Chéasta i 1998 agus shiúil sé amach ó chainteanna na síochána mar nár aontaigh sé gur cheart príosúnaigh phoblachtacha agus aontachtacha a shaoradh sula raibh a dtéarma príosúin déanta acu.

In 2003, d’fhág Donaldson, Arlene Foster agus Norah Beare an UUP agus ghlac sé ballraíocht san DUP in Eanáir 2004.

Rinne Banríon Eilís Shasana ridire de Donaldson in 2016 mar aitheantas ar a chuid oibre i saol na polaitíochta. Bhí sé ina phríomhaoire agus ina urlabhraí ar an gcosaint agus ar chúrsaí gnó ag an DUP in Westminster.

I mí an Mheithimh 2021, bhí Donaldson ceaptha ina cheannaire ar an DUP. Ceapadh é gan toghchán mar nach raibh aon iarrthóir eile ann. Tháinig  Donaldson i gcomharbacht ar Edwin Poots a d'éirigh as mar cheannaire an DUP.  Bhí rún ag Donaldson éirí as a shuíochán in Westminster le bheith ina cheannaire ar an DUP in Stormont.

Polasaithe agus tuairimí

Gaeilge 
In 2019 dúirt Donaldson nach bhfuil rud ar bith i gcoinne na Gaeilge ag an DUP.  Dúirt sé gur choinnigh Preispitéirigh an teanga beo nuair a bhí sí i mbaol báis.
Ach mhaígh Donaldson sa bhliain 2019 go mbeadh veto ag an DUP maidir leis na seirbhísí trí Ghaeilge a chuirfí ar fáil don phobal faoi aon reachtaíocht teanga a thabharfaí isteach mar chuid de mhargadh Stormont.

Breatimeacht 
Dúirt Donaldson i mí an Mheithimh 2021 gurb é an prótacal faoi Mhuir Éireann an bhagairt is mó ag an am do Thuaisceart Éireann.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1962
Daoine beo
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae an Dúin
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Polaiteoirí Aontachtacha
Preispitéirigh
Protastúnaigh Éireannacha
Ridirí
Saighdiúirí Éireannacha
Martina Anderson

Is feisire de chuid Sinn Féin í Martina Anderson (rugadh 16 Aibreán, 1962) i bParlaimint na hEorpa. Déanann sí ionadaíocht ar an toghcheantar Tuaisceart na hÉireann.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1962
Daoine beo
Baill Shinn Féin
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae Dhoire
IRA Sealadach
Mná Éireannacha
Teachtaí i bParlaimint na hEorpa d'Éirinn (2009–2014)
Damian Green

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea Damian Howard Green. Rugadh é in Y Barri, an Bhreatain Bheag ar an 17 Eanáir 1956.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1956
Daoine beo
Alumni Ollscoil Oxford
An Páirtí Coimeádach
Críostaithe
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Iriseoirí Breatnacha
Scoil an Léinn Ghaelaigh

Is éard a bhí i Scoil an Léinn Ghaelaigh (nó Sgoil Árd-Léighinn na Gaedhilge) ionad léinn Éireannaigh i mBaile Átha Cliath a bhunaigh Kuno Meyer in 1903. Dúirt sé gurbh éigean dlúthcheangal a dhéanamh idir gluaiseacht na Gaeilge agus cúrsaí léinn, deis a thabhairt do gach scoláire Gaeilge dul i mbun staidéir agus taighde sna réimsí ab airde, agus barr a chur ar an obair le hathbheochan léinn dúchais. Ba é R. I. Best Rúnaí Oinigh na Scoile, agus bhí Osborn Bergin agus Tomás Ó Rathaile ar na chéad mhic léinn.

D’fhoilsigh an Scoil leabhair i dtaobh teanga agus staire a úsáideadh mar ghnáth-théacsleabhair i gcúrsaí do mhic léinn, agus in 1904 bunaíodh an iris Ériu faoina coimirce. Ba é Meyer an t-eagarthóir. 

Bhí sé de phríomhchuspóir ag an Scoil buneolas maith ar theangeolaícht, ar fhocleolaíocht agus ar théacsanna a thabhairt do scoláirí a raibh Gaeilge agus teangacha Ceilteacha eile ar a dtoil acu. Rinneadh an chuid ba mhó den teagasc i scoileanna samhraidh agus é á dhéanamh ag Holger Pedersen, Henry Sweet agus Rudolf Thurneysen. Bhí an-lámh ag John Strachan i reáchtáil na Scoile, beagnach chomh mór le Meyer féin. Bhí an Scoil ina sop in áit na scuaibe ó thús i ngeall ar an saghas seo teagaisc agus ar mhaoiniú éiginnte. Ní raibh gá léi tar éis tamaill agus ollscoileanna Éireannacha ag oiliúint fochéimithe agus iarchéimithe i nGaeilge agus i dteangacha Ceilteacha eile mar ba cheart. 

D’iarr an Gobhanóirí agus Iontaobhaithe go ndéanfaí cuid d’Acadamh Ríoga na hÉireann den Scoil agus socraíodh na téarmaí corpraithe in 1925. Gheall an tAcadamh go gcoinneodh sé foilseacháin na scoile i gcló, agus tháinig deireadh leis an Scoil in 1926

Nótaí

Scoláirí Gaeilge
Eichhornia crassipes

Is plandaí uisceacha dúchasacha d'Abhantrach na hAmasóine é Eichhornia crassipes, ar a dtugtar go coitianta an hiasaint uisce, agus is minic a bhaineann fadhbanna leo lasmuigh dá raon dúchais mar speicis choimhthíocha ionracha.

Cur síos 
Planda ilbhliantúil uisceach ( nó hidrifít), saor-snámhach is ea an hiasaint uisce  atá nádúrtha do Mheiriceá Theas trópaiceach agus fo-thrópaiceach.  Le duilleoga leathana, tiubha, glasta, ubhacha, d'fhéadfadh an hiasaint uisce ardú os cionn dhromchla an uisce chomh hard le 1 mhéadar ar airde.  Bíonn na duilleoga]] 10-20 cm ar leithead ar ghas atá ar snámh trí bholgán buacach mar nóidíní ag a bhun, os cionn dhromchla an uisce.  Bíonn gais fhada, spúinseacha agus bolgánacha acu.  Bíonn fréamhacha dubhchorcra clúmhacha agus saorchrochta acu.  Iompraíonn an ghasóg cheartseasmhach spíce amháin de 8-15 bláth tarraingteach feiceálach, ar dhath an labhandair  go bándearg, den chuid is mó, le sé pheiteal.  Nuair nach bhfuil sí faoi bhláth, d’fhéadfadh sí a bheith meascaithe le  Limnobium spongia nó  'Limnobium laevigatum''.
Abhantrach na hAmasóine

Cuid de Mheiriceá Theas a dhraenálann Abhainn na hAmasóine agus a craobh-aibhneacha is ea Abhantrach na hAmasóine.  Clúdaíonn abhantrach dhraenála na hAmasóine achar thart ar 6 122 736 km², nó thart ar 35.5 faoin gcéad de mhór-roinn Mheiriceá Theas. Tá sí suite sna tíortha seo a leanas; an Bhrasaíl, Peiriú,an Cholóim, Eacuadór, an Ghuáin agus Veiniséala.  

Tá an chuid is mó den abhantrach clúdaithe ag foraois bháistí na hAmasóine, ar a dtugtar 'Amazonia' freisin. Le limistéar 500,500,000 km², de  dhlúthfhoraois thrópaiceach, is í seo an fhoraois bháistí is mó ar domhan.

Féach freisin

Tagairtí 

Abhantrach na hAmasóine
An Bhrasaíl
Peiriú
Veiniséala
An Ghuáin
An Cholóim
Eacuadór
Abhantracha
Jess Willard

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Jess Myron Willard a rugadh ar 29 Nollaig, 1881 i bPottawatomie County, Kansas agus fuair bás ar an 15 Nollaig, 1968. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1881
Daoine a rugadh i 1968
Rionnal

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí na hÉireann ba ea Rionnal (Sean-Ghaeilge Rindal, Rinnal, Rinnan) mac Geanainn, sliocht de na Fir Bholg.  Tháinig sé i gcoróin agus Fiacha Cennfinnán curtha as cumhacht aige.  Deirtear gurbh é an chéad rí a raibh cumas na rinne aige (Sean-Ghaeilge rind).

Bhí sé i gceannas ar feadh cúig nó sé bliana (ag braith ar fhoinse) sular cuireadh as cumhacht é ag a chol ceathrar Faidhbín mac Seanghainn.

Foinsí
 Leabhar Gabhála na hÉireann
 Annála na gCeithre Máistrí
 Foras Feasa ar Éirinn

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Fir Bholg
Fiacha Cennfinnán

I Miotaseolaíocht na nGael, ba Ard-Rí na hÉireann é Fiachaidh Ceannfhionnán (Sean-Ghaeilge Fiacha Cennfinnán) mac Stairn mhic Ruadhraí, sliocht de na Fir Bholg.  Tháinig sé i gcoróin agus a shean-uncail Seanghann curtha as cumhacht aige.

Bhí sé i gceannas ar feadh cúig bliana sular cuireadh as cumhacht é ag Rionnal mac Geanainn.

Bhí rí ann de shliocht Mhíl Easpáine, Fíachu Findoilches, a raibh aithne air faoin ainm céanna.

Foinsí
 Leabhar Gabhála na hÉireann
 Annála na gCeithre Máistrí
 Foras Feasa ar Éirinn

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Fir Bholg
Saor-Dhoire

Ba cheantar féinrialaitheach é Saor-Dhoire (Béarla: Free Derry) i nDoire Cholmcille, idir 1969 agus 1972. Chruthaigh daoine ó Thaobh an Phortaigh, an Creagán agus an Seantalamh baracáidí ar na sráideanna timpeall an cheantair.  Níor thug siad cead don R.U.C nó Arm na Breataine dul isteach sa cheantar. 

Tugadh an t-ainm 'Saor-Dhoire' (nó Free Derry) ar an áit, nuair a scríobh duine "You Are Now Entering Free Derry" ar bhalla bhinn i dTaobh an Phortaigh.  Phéinteáil an mana don chéad uair i mí Eanáir 1969 (cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fahan).

Cúlra 
I ndeireadh na seascaidí, thosaigh feachtas ar son cearta vótála agus tithíochta sa chathair. Rinne Rialtas na Sé gContaetha iarracht an ghluaiseacht cearta sibhialta a chur faoi chois le lámh láidir. Ach d'eascair feachtas fuilteach as an iarracht sin.

Dúnadh ceantair iomlána sa chathair agus bhí círéibeacha fuilteacha ann ón mbliain 1968 i leith.

Imeachtaí

1969 
Ón 12 Lúnasa go dtí an 14 Lúnasa 1969, bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla - "Cath Thaobh an Bhogaigh", mar a thugtar air.I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.

I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.

Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin.

1971 
Ar 8 Iúil 1971, mharaigh Arm na Breataine beirt fhear óg, Séamas Cusack agus Desmond Beattie, i nDoire. Ba chor cinniúnach é le linn na dTrioblóidí; chaill an pobal muinín san arm timpeall an ama seo.

Tharraing an SDLP as Stormont ar 14 Iúil. Tugadh an t-imtheorannú isteach cúpla seachtain níos déanaí, ar an 9 Lúnasa 1971 (fiosrúchán neamhoifigiúil).

1972 
Rinne Arm na Breataine ionradh ar Thaobh an Bhogaigh, an príomhcheantar Caitliceach, ar an 31 Iúil 1972, mar chuid den Operation Motorman  agus tháinig deireadh le Saor-Dhoire.

Féach freisin 

 Cath Thaobh an Bhogaigh (1969)
 Obráid Demetrius (1971)
 Domhnach na Fola (1972)
 Obráid Motorman (1972)
 Na Trioblóidí

Tagairtí 

Na Trioblóidí
Stair Thuaisceart Éireann
Stair Dhoire
Breas

I Miotaseolaíocht na nGael, rí na dTuath Dé Danann ba ea Breas (Sean-Ghaeilge Bres).  Glaoitear go minic Eochaid Breas air.  Ba iad a thuistí Elatha na bhFomhórach agus Ériu, iníon Dealbhaodh.  D'fhás sé chomh tapaidh sin, go raibh sé ar nós duine le ceithre bliana déag, agus é ach a seacht mbliana d'aois.  Ba rí gan gnaoi é, a bhí i leith a mhuintir Fomhórach.

Céad Chath Maighe Tuireadh
Sa Chéad Chath Maighe Tuireadh, baineadh a lámh de Nuada na dTuath Dé Danann.  Óir nach raibh sé ina fhear gan smál a thuilleadh, níorbh fhéidir leis bheith ina rí.  Ag iarraidh síocháin a chur chun cinn idir na Fomhóraigh agus na Tuatha Dé Danann, ceapadh Breas ina rí. Phós sé Brigit na dTuath Dé Danann, agus rugadh mac darb ainm Ruadhán díobh (a mharófaí ag iarradh Gaibhne a feallmharú).

Chuir Breas iachall ar na Tuatha Dé Danann cíos agus cáin a íoc do na Fomhóraigh agus obair mar  sclábhaithe: cuireadh faoi deara d'Oghma adhmad tine a iompar, do Dbaghdha claiseanna a thochailt thar timpeall ar dhúin.  Rinne sé faillí ina chuid dualgais aíochta: bhíodh na Tuatha Dé ag gearán, tar éis bealaithe a thabhairt air, nach mbíodh a sceana bealaithe, agus nach mbíodh boladh leanna ar a n-análacha.  Chum Cairbre, file na dTuath Dé, dán géar feanntach ina choinne, a bhí ann chéad aoir in Éirinn, agus chuaigh gach rud ó rath do Bhreas ina dhiaidh sin.

Bhí Breas i réim le seacht mbliana nuair a vvv a lámh airgid, déanta ag Dian Céchtagus Creidhne, le láimh feola agus fola, déanta ag Miach mac Déin Chéachta, i dteannta lena dheirfiúr Airmed.  Ina dhiaidh seo, cuireadh Nuada i réim arís, agus díbríodh Breas.  Chuaigh sé chuig a athair chun cabhair a iarraidh an coróin a atógáil, ach dhiúltaigh Elatha é, óir nára chóir dó a bhaint amach ar ais nárbh fhéidir leis coinneáil ar éigean.  Sheol a athair é chuig Balar, ceannaire eile na bhFomhórach, le haghaidh na cabhrach a bhí uaidh.

Dara Cath Maighe Tuireadh
Bhí Breis i gceannas na bhFomhórach sa Dara Cath Maighe Tuireadh ach cloíodh é.  Tháinig Lugh air gan cosaint ar an ármhá,  Lugh agus d'impigh sé ar son a bheatha.  Níor mharaigh Lugh é toisc gur a gheall sé tíreolaíocht a mhúineadh do na Tuath Dé.

Bás
Insítear conas ar mharaigh Lugh Breas i ndán de chuid an dinnseanchais.  Rinne Lugh 300 bó adhmaid, agus chur sé iontu leacht dearg nimhneach, a "chrúigh" sé isteach i ngogáin agus thairg do Bhreas chun ól, 'séard a rinne Breas, a raibh faoi gheis gan chóir a dhiúltú, gan cúbadh, agus d'éag sé dá bharr.  Luaitear an scéal seo go hachomair í Leabhar Gabhála na hÉireann, ach aithnítear gur mhúnlach ab ea an léacht nimhneach.

Cuma agus sanas 
I Leabhar Gabhála na hÉireann agus Cath Maighe Tuireadh, léirítear Breas mar fhear dathúil, ach mar sin féin géar agus doicheallach.  Tá dán ann sa dinnseanchas ámh a mholann Bres agus a phearsantacht "lách" agus "uasal", agus a deir gurbh é "bláth" na dTuath Dé Danann é.

Tagairtí

Fomhóraigh
Ard-Ríthe na hÉireann
Déithe na nGael
Jimmy Ellis

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea James Albert Ellis a rugadh ar 24 Feabhra, 1940 i Louisville, Kentucky agus fuair bás ar an 6 Bealtaine, 2014.

Tagairtí 

Dornálaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1940
Básanna in 2014
Amergin Glúingel

I Miotaseolaíocht na nGael,  bard, draoi agus breitheamh an Chlann Mhíle ab ea Amhairghin Glúingheal (Sean-Ghaeilge Amergin Glúingel). Ceapadh é mar an chéad Ollamh Éireann ag a bheirt dheartháireacha, chomhríthe na hÉireann.  Tá líon mór dánta a luaitear leis, mar chuid de mhiotaseolaíocht Chlann Mhíle.

Sanasaíocht
Amhairghin, Sean-Ghaeilge Amar-gin, Amhrán-ginte nó Rugadh le hAmhrán.

Lonnaitheoir
Bhí sé ball den arm a chloígh na Tuatha Dé Danann agus a thóg Éire, mar cúiteamh as dúnmharú a shean-uncail Íth, a maraíodh de ghníomh fill ag trí ríthe na dTuath Dé, Mac Coill, Mac Ceacht agus Mac Gréine.  Tháinig siad i dtír ag Inbhear Scéine, ainmhithe as bean chéile Amhairghin a fuair bás ar muir.  Thug triúr banríona na dTuath Dé Danann, (Banbha, Ériu agus Fódhla), duine ar dhuine, cead d'Amergin agus a mhuintir lonnú in Éirinn.  D'iarr gach deirfiúr air an tír a ainmniú astu, rud a rinne sé.  Is í Ériu bunús ainm na tíre, Éire; agus faightear Banbha agus Fódhla mar ainmneacha fileata d'Éirinn, maraon le "Albion" le haghaidh "An Bhreatain".

B'éigean don Chlann Mhíle an t-oileán a chloígh, i gcogadh in éadan an triúir ríthe, a ndraoithe agus a ngaiscí.  Bhí Amhairghin ina bhreitheamh neamhchlaonta i rith an chatha, agus chum sé rialacha an chomhraic.  Thoiligh an Chlann Mhíle dul siar ón trá ar fad naoi dtonn san fharraige - teorainn draíochta ab ea sin.  Nuair a tugadh comhartha, sheol siad i dtreo na trá, ach mhúscail draoithe na dTuath Dé stoirm draíochta chun cosc a chur orthu an tír a shroichint.  Chan Amhairghin ámh achainí d'anam na hÉireann, atá clú uirthi fós mar Amhrán Amhairghin (féach thíos), agus bhí sé in ann an stoirm a cheansú agus thóg sé long amháin slán i dtír.  Maraíodh a lán ar an dá thaobh le linn níos mó ná sin chatha amháin, ach thug an Clann Mhíle an lá leo.  Maraíodh an triúr ríthe i gcomhrac aonair leis na triúir mac Mhíle a mhair, Éber Finn, Érimón agus Amhairghin.

Roinn Amhairghin an tír idir a bheirt dheartháireacha, Éber sa deisceart agus Érimón sa tuaisceart.  Laistigh den bhliain, chloígh Érimón Éber, agus d'éirigh ina aon-rí na tíre, agus dhá bhliain dár gcionn, mharaigh sé Amhairghin i gcath eile.  De réir nósanna áitiúla i nDroichead Átha, tá a uaigh le fáil ag Cnocán an Mhuilinn.

Amhrán Amhairghin

Tá deich n-aistriúchán agus leagan Béarla le fáil ar celticmythpodshow.com , ina measc le John Carey, R. A. Stewart Macalister agus Enya.  Tá an t-aistriúchán Béarla den amhrán le Lady Gregory<ref>Gods and Fighting Men, Leabhar I, Cuid III ar sacred-texts.com</ref> le feiceáil chomh maith ar Wikipedia via sacred-texts.com.

Taispeánadh ar an scáileán mór é Amhrán Amhairghin agus dánta eile dá chuid i scannán déanta ag Anú Pictures, le haistriúcháin le Carey, MacAlister, John Moriarty agus Gabriel Rosenstock.

Miotaseolaíocht na Breataine Bige
Tá cosúlachtaí le feiceáil ó thaobh ábhair Amhairghin de i roinnt filíocht na Breataine Bige ón luath-mheánaois, luaithe le file na 6ú haoise Taliesin sa Book of Taliesin.

Naisc sheachtracha
 The Song of Amergin  ar celticmythpodshow.
 The Song of Amergin, scannán le hAnú Pictures''.

Tagairtí

Clann Mhíle
Déithe na nGael
Megan Fearon

Is iar-polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í Megan Fearon (). Rugadh í ar an 29 Iúil, 1991. Bhí Comhalta den Tionól Reachtach í d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha, ó 2012 go 2020.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1981
Daoine beo
Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Baill Shinn Féin
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae Ard Mhacha
Gníomhaithe
Mná Éireannacha
Cathal Boylan

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é Cathal Boylan (). Rugadh sé ar an 30 Aibreán, 1964. Tá sé ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann don Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1964
Daoine beo
Baill Shinn Féin
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae Ard Mhacha
Fir
Cethlenn

I Miotaseolaíocht na nGael, na bhean chéile Balar na bhFomhórach agus máthair Eithne í Ceithleann (Sean-Ghaeilge Cethlenn) na bhFiacla Cama.  Ba bhanfháidh í chomh maith agus thug sí tairngreacht do Bhalar go gcloífeadh na Tuatha Dé Danann é sa Dara Chath Maighe Tuireadh.  I rith an chatha, ghortaigh sí Daghdha.

Tá Inis Ceithleann i gContae Fhear Manach, Tuaisceart Éireann ainmnithe aisti.

Tagairtí

Fomhóraigh
Bandéithe na hÉireann
Tethra

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na Fomhórach é  Teathra (Sean-Ghaeilge Tethra).  Tar éis dó bás d'fháil sa Dara Cath Maighe Tuireadh, bhí sé ina rí i Mag Mell.

Sanasaíocht
B'fhéidir é go bhfuil Tethra fréamhaithe ón bProtai-Ind-Eorpais *tet(e)ro-, le brí 'vácarnach'.  As Sean-Ghaeilge, tá a lán bríonna ann don fhocal, ina measc 
Tethra féin, muir, eiseamláir agus scald-caróg

Tagairtí

Fomhóraigh