joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
J. S. Verma

An seachtú Príomh-Bhreitheamh is fiche ar India (25 Márta 1997 go 18 Eanáir 1998) ba ea Jagdish Sharan Verma (18 Eanáir 1933 – 22 Aibreán 2013).

Saol 

Céimí de chuid Ollscoil Allahabad, bhí J. S. Verma ina dhlíodóir ó 1955 go 1972, nuair a ceapadh ina bhreitheamh d'Ard-Chúirt Madhya Pradesh é. Bhí sé ar an líon beag breithiúna a chuir in aghaidh na hÉigeandála a bhí ann ó 1975 go 1977.

Ceapadh ina Phríomh-Bhreitheamh ar Ard-Chúirt Madhya Pradesh é sa bhliain 1985 agus ina Phríomh-Bhreitheamh ar Ard-Chúirt Rajasthan an bhliain dár gcionn.

Cúirt Uachtarach 

Bhí sé ar Chúirt Uachtarach na hIndia ar feadh beagnach naoi mbliana, na deich mí dheireanacha mar Phríomh-Bhreitheamh.

Agus J. S. Verma ina bhall den Chúirt Uachtarach, bhí páirt aige sa leathnú a tharla ar leigheasanna breithiúnacha maidir le damáiste don chomhshaol, neamh-chomhionannas inscne, éilliú agus ionsaí ar neamhspleáchas na mbreithiúna. Ag an am céanna, bhí sé ag caomhnú cearta sibhialta, polaitiúla, eacnamaíocha, sóisialta agus cultúrtha a aithníodh roimhe sin, go mór mór má bhí nádúr saolta an stáit Indiaigh i mbaol nó má bhí mí-úsáid á baint as cumhachtaí tugtha ag reachtaíocht slándála náisiúnta.

Ar scor 
Tar éis dó éirí as mar bhall den Chúirt Uachtarach, bhí J. S. Verma ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Náisiúnta um Chearta an Duine ó 1999 go 2003, tráth a raibh an Coimisiún chun tosaigh san iarracht na daoine a bhí taobh thiar díobh a dhéanamh freagrach as na hainghníomhartha a tharla i nGujarat sa bhliain 2002.

Bhí J. S. Verma gníomhach sa saol poiblí go dtí deireadh a shaoil beagnach, mar chrann taca do chúiseanna ar nós an chirt chun faisnéise. Is é an ról tábhachtach deireanach a bhí aige cathaoirleacht Choiste Verma, a rinne athbreithniú ar na leasuithe ar an dlí coiriúil a d'fhéadfadh a bheith riachtanach chun dul i ngleic le héigniú agus ionsaí gnéasach go héifeachtach. Cuireadh roinnt moltaí a rinne an Coiste i bhfeidhm tríd an Reacht um an Dlí Coiriúil (Leasú), 2013 agus an tAcht um an Dlí Coiriúil (Leasú), 2013.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1933
Básanna in 2013
Breithiúna Indiacha
Tiobraid mac Taidhg


Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea Tiobraid mac Taidhg (Sean-Ghaeilge Tipraite mac Taidg) (bás 786).  Indreachtach mac Muireadhaigh Mhoilleathain (bás 723) ba ea a sheanathair, agus Aodh Balbh mac Indreachtaigh (bás 742) a uncail, iar-ríthe beirt.  Síol Muireadhaigh ba ea a mhuintir. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 782 go dtí 786.

Sa bhliain 783, cuireadh Cáin Naomh Phádraig as Ard Mhacha i bhfeidhm i Ráth Cruachan ag Tiobraid agus an Ard Mhacha, Dub-dá-Leithe.  Díríonn sí aird ar chomhaitheantas  Ard Mhacha agus Uí Bhriúin ar a n-éilimh i gcúige Chonnacht.  Agus Ard Mhacha tofa ag Tiobraid de rogha ar Oileán Í, cuireann seo in úil go raibh fonn air beartas eaglasta a leanúint ar neamhchead ar an Ardrí, Donnchadh na Mí mac Domhnaill,.

Sa bhliain 784, chloígh Tiobraide airm Uí Fhiachrach Aidhne i gCath Carn Conaill (gar den Ghort). Sa bhliain dár gcionn, chloígh sé, Uí Fhiachrach Mhuaidhe i gCath Mhuaidhe.  Chuir na buanna seo ardcheannas Uí Bhriúin sna Connachta ar bun.

Féach freisin 
 Ríthe na gConnacht

Foinsí 
 Annála Uladh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe na gConnacht
Lepetidae

Articles with 'species' microformats
Fine seilidí mara iad na Lepetidae nó na moilisc a bhaineann leis an bhfoghéineas Patellogastropoda den rang Gastropoda (na seilidí agus éisc shliogánacha atá cosúil leo).

Tacsanomaíocht 
Baineann an fhine seo leis an  dá fhofhine seo a leanas  (de réir  Tacsanomaíochta na nGastrapód le Bouchet & Rocroi (2005) ):

 Lepetinae Grey, 1850
 Propilidiinae Thiele, 1891

Cládagram ag taispeáint caidreamh fíligineach na bPatellogastropoda bunaithe ar  thaighde móilíneach  fíligineach Nakano & Ozawa (2007):

Genera 
I measc na ngenera i bhfine na Lepetidae tá:

Lepetinae

 Bathylepeta Moskalay, 1977
 Cryptobranchia Middendorff, 1851
 Iothia Forbes, 1849
 Lepeta JE Gray, 1842
 Limalepeta Moskalev, 1978
 Maoricrater Dell, 1956
 Notocrater ( Suter, 1908)

Propilidiinae

 Propilidium Forbes agus Hanley, 1849
 Sagamilepeta Okutani, 1987

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 "Atáirgeadh agus forbairt an limpet Limalepeta lima (Dall, 1918) (Gastropoda: Lepetidae) ó Peter the Great Bay, Sea of Japan". doi
 
 Tacsóin ainmnithe ag John Edward Gray
Umhaill

Tuath i gCúige Chonnacht na meánaoise ba ea Umhaill (Sean-Ghaeilge Umaill).  In áit a cuid críoch inniu, faightear barúntachtaí Bhuiríos Umhaill agus Mhuraisce, mar atá, na tailte in aice le Cuan Mó, Maigh Eo. 

Tuath uathrialach laistigh de Ríocht na hÉireann a bhí ann go dtí an bhliain 1576, nuair a ghlac a banríon Gráinne Ní Mháille leis an mbeartas 'géilleadh agus athbhronnadh', agus tugadh gníomhas teidil nua dí.  Tar éis a báis, fuair a mac, Tiobóid na Long, na tailte le hoidhreacht.

Oidhre 
Mhair cultúr na nGael agus an Ghaeilge sa cheantar níos faide ná in aon cheantar eile in Éirinn.  Tá Acaill agus An Corrán inniu mar chuid de Ghaeltacht Mhaigh Eo.

Ríthe Umhaill 

An chlann leath-stairiúil Tuath mhac nUmhoir ba ea ríthe is luaite Umhaill.  Tugadh an t-ainm Uí Bhriúin Umhaill ar na ríthe stairiúla is luaite, chun bréag ghaol a mhaíomh le hUí Briúin na gConnacht.  Faoin 12ú haois, bhí an sloinne Ó Máille glactha ag an rítheaghlach.  Bhíothas den bharúil gurbh iadsan agus clanna Uí Dhubhda, Uí Fhlaithbheartaigh agus Mac Conraoi ina bpríomhchlanna mara na gConnacht.

Tagairtí annál

Féach freisin 
 Ríthe Umhaill
 Iar Chonnacht

Foinsí 
 Hubert T. Knox, The History of Mayo, lch. 303,  1908.

Naisc sheachtracha 
 Umaill ar medievalscotland.org

Tagairtí 

Cúige Chonnacht
Sydney Templeman, Baron Templeman

Breitheamh Sasanach ba ea Sydney Templeman, nó An Tiarna Templeman (3 Márta 1920 – 4 Meitheamh 2014).  Chaith sé tréimhse fhada mar bhreitheamh

Saol 
Rinne Templeman tamall saighdiúireachta a dhéanamh, 1941-45, san India agus Burma. 

Céimí de chuid Ollscoil Cambridge (Coláiste Naomh Eoin) glaodh chun Bharra Shasana agus na Breataine Bige air ag an Teampall Láir sa bhliain 1947 

Bhain a chuid oibre leis an Seansaireacht den chuid is mó agus glaodh chun an Bharra Laistigh air sa bhliain 1964. 

Ba cheart go mbeadh aithne ag mic léinn agus dlíodóirí in Éirinn agus i ndlínsí dlí coiteann eile air, mar gheall ar an tréimhse fhada a chaith sé mar bhreitheamh (ar Ard-Chúirt Shasana agus na Breataine Bige, 1972 go 1978; ar an gCúirt Achomharc, 1978 go 1982 agus i dTeach na Tiarnaí, 1982 go 1994) agus líon mór na mbreithiúnas snasta a thug sé thar raon leathan cásanna.

Bás agus conpóid 
D'éag An Tiarna Templeman agus é ceithre bliana is nócha d'aois, ar 4 Meitheamh 2014. 

Rinne duine dá bheirt mhac agóid dhlíthiúil in aghaidh a uachta, ar an mbonn nach raibh cumas intinne aige é a dhéanamh. 

Cé nár leanadh ina chás féin an "riail órga" a leag an Tiarna Templeman síos sa bhliain 1975 chun díospóidí den sórt sin a sheachaint, dhiúltaigh An Ardchúirt don agóid sin ní ba luaithe i mbliana.

Tagairtí 

Breithiúna Sasanacha
Daoine a rugadh i 1920
Básanna in 2014
Máirtín Ó Cadhain (ceirnín)

Is éard is Máirtín Ó Cadhain (ceirnín) ann ná fadcheirnín ar a bhfuil Máirtín Ó Cadhain ag caint. Tháinig sé amach in 1974 ó Outlet Music, brainse de chuid Outlet Recording Co. Ltd., Béal Feirste.

Rianta

Taobh A

 A1 Óráid Mháirtín Uí Chadhain ar uaigh Sheáin Sáirséal Uí Éigeartaigh ar an 17ú lá de Mheitheamh 1967 8:29
 A2 Máirtín Ó Cadhain ag caint le Proinsias Mac Aonghusa faoina leagan amach [faoina thuairimí ar an bPoblacht atá ann dáiríre], 29ú lá de Mheitheamh 1970 14:35

Taobh B

 B1 Máirtín Ó Cadhain ag caint le Breandán Ó hEithir faoin sóisialachas i ngluaiseacht na Poblachta 1:45
 B2 Criostóir Mac Aonghusa ag labhairt le Breandán Ó hEithir faoi Mháirtín Ó Cadhain mar mhúinteoir i gCamus agus ar an gCarn Mór, 19 Deireadh Fómhair 1970 2:40
 B3 Máirtín Ó Cadhain ag caint faoi Sinn Féin 4:35
 B4 Máirtín Ó Cadhain ag inseacht d'Aindrias Ó Gallchóir faoina thréimhse i gCampa Géibhinn an Churraigh 2:50
 B5 Dáithí Ó hUaithne ag caint le Proinsias Mac Aonghusa faoi Mháirtín Ó Cadhain i gColáiste na Tríonóide, 19 Deireadh Fómhair 1970 4:20
 B6 Máirtín Ó Cadhain ag trácht ar Óglaigh na hÉireann 1:10
 B7 Cathal Goulding ag cuimhneamh ar Mháirtín Ó Cadhain, 19 Deireadh Fómhair 1970 3:10

Nasc
 https://www.youtube.com/watch?v=OeT5JkuSeok&feature=youtu.be
Cathal mac Taidhg


Rí na gConnacht ach le seal gairid ba ea Cathal mac Taidhg (Sean-Ghaeilge Cathal mac Taidg (bás 973).  Bhí sé i réim ach le trí lá, i gcomharbacht ar a dheartháir, Conchúr.

Rinne Murchadh Glunillar ua Flaithbheartach, rí Ailigh ionsaí ar na Connachta agus tharla cath ag Ceis Corran, inar maraíodh Cathal agus go leor eile.

Rinne Murchadh ollscrios ar na Connachta ina dhiaidh sin.  Tháinig Cathal mac Conchobair maic Taidg Uí gcomharbacht ar Chathal mar rí Chonnacht.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Annála Inis Faithlinn
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,  
 Daniel P. McCarthy, Synchronisms eagrán athbhreithnithe, Trinity College Dublin.

Tagairtí 

Ríthe na gConnacht
Conchobar mac Taidg


Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea  Conchúr mac Taidhg  (Sean-Ghaeilge Conchobar mac Taidg).  Tadhg an Túir mac Cathail (bás 956), iar-rí, ba ea a athair.  Síol Muireadhaigh ba ea a mhuintir. Bhí sé i réim ón mbliain 967 go dtí 973.

Sinsear eapainmneach rítheaghlach Uí Chonchúir ba ea é trína mhac, Cathal.

Tar éis bhás a athar, tháinig Fearghal Ó Ruairc de chlann Uí Bhriúin Bhréifne i gcoróin mar rí Chonnacht le 21 bliain.

Fuair Conchúr le hoidhreacht comhaontais phósta príomhrítheaghlaigh uile Uí Néill: a dheirfiúr Bébinn le rí Bhreá, Domhnall mac Congalach Cnogba; agus deirfiúr eile le Cineál Chonaill.  Ba é a dheartháir chéile Domhnall a mharaigh Fearghal Ó Ruairc sa bhliain 966, rud a réitigh slí na corónach do Chonchúr.

Maraíodh mac le Conchúr sa bhliain 967 agus é troid ar son fhear cheile Muirgel ina éadan a chéilí comhraic, Cineál Eoghain.

Chloígh Conchúr Ualgarc Ó Ruairc sa bhliain 970, rud a thugann le fios go raibh Uí Ruairc fós ag iarraidh an ríogacht a fháil ar ais.

Dar leis an Leabhar Laighneach d'éag Conchobar le coiliceam.  Insítear fosta agur maraíodh a dheartháir agus comharba, Cathal, ag Cath Céis Chorainn, tar éis dó bheith i gcoróin ach le trí lá.  Murchad Glun re Lar mac Flaithbertaigh de Chineál Eoghain ba ea a mharfóir.

Bhí deartháir le Conchúr Maol Ruanaidh Mór mac Taidhg, ina shinsear ríthe Mhaigh Loirg agus na gclann Uí Mhaolruanadha agus Mhic Dhiarmada.

Ba iad a bhfionnóí an chéad ghlúin a ghlac an sloinne Ó Conchúir (Ua Conchobair), agus is é Ó Conchubhair Donn a phríomhsliochtach inniu.

Foinsí 
 Dermot Mac Dermot, "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family", 1996.
 macdermot.com

Tagairtí 

973 deaths
10th-century births
People from County Roscommon
O'Conor dynasty
10th-century kings of Connacht
Ollmheall saille

Is éard is ollmheall saille ann ná mais dramhaíola cosúil le carraig i gcóras séarachais a fhoirmítear trí  chomhcheangail de sholaid  neamh-bhithdhíghrádaithe sruthlaithe, mar shampla ceirtíní taise, agus meall crua de ghréisc  nó shaill chócaireachta .

Tagairtí
Séarachas
Riocht flosctha (fisic)

Sa mheicnic chandamach, is éard atá i staid fhlosctha córais (mar adamh, móilín nó núicléas ) ná aon staid chandamach sa chóras a bhfuil fuinneamh níos airde aici ná an bhunstaid (is é sin, níos mó fuinnimh ná an t-íosmhéid iomlán). Is éard is floscachán ann ná ardú  i leibhéal an fhuinnimh os cionn na bonnlíne fuinnimh treallaí. San fhisic tá sainmhíniú teicniúil ar leith ar leibhéal fuinnimh a bhaineann go minic le hadamh a ardú go staid fhlosctha.   Léiríonn teocht ghrúpa cáithníní leibhéal an fhlosctha (cé is moite de chórais a thaispeánann teocht dhiúltach ).

Féach freisin 
 Foirmle Rydberg
 Staid sheasta
 Staid éarthach

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/teachers/lessons/xray_spectra/background-atoms.html Faisnéis chúlra ó NASA ar bhunstaideanna agus ar staideanna flosctha 
Meicnic chandamach
Mínstruchtúr

San fhisic adamhach, déanann an mínstruchtúr  cur síos ar scoilteadh línte speictrim na n-adamh mar gheall ar casadh leictreon agus ceartúcháin choibhneasaíocha ar chothromóid neamh-choibhneasaíocha Schrödinger. Rinne Albert A. Michelson agus Edward W. Morley é a thomhas go beacht ar dtús don adamh hidrigine in 1887,    a leag an bonn don chóireáil theoiriciúil ag Arnold Sommerfeld, ag thug isteach tairiseach an mhínstruchtúir  . 

In de atoomfysica beschrijft de fijnstructuur de splitsing van spectraallijnen van atomen vanwege eerste-orde relativistische correcties.

Cúlra

Struchtúr comhlán 
Tá struchtúr comhlán na línespeictream tuartha ag  meicnic chandamach na leictreon neamh-choibhneasaíoch gan aon  leictreonghuairne. Maidir le adamh hidrigineach, braitheann leibhéil fuinnimh an struchtúir chomhláin ar an bpríomhuimhir chandamach n . Mar sin féin, cuirtear éifeachtaí coibhneasta agus guairní san áireamh le samhail níos cruinne, a bhriseann díchineálacht na leibhéil fuinnimh agus a scoilteann na línte speictrim. Tá scála scaoilte an mhínstruchtúir  i gcoibhneas le fuinneamh comhlán an struchtúir ar an ord (Zα) 2, áit arb é Z an uimhir adamhach agus α tairiseach an mhínstruchtúir , uimhir gan toise atá cothrom le thart ar 1/137.

Naisc sheachtracha 
 Hyperphysics: Mínstruchtúr
 Ollscoil Texas: Mínstruchtúr hidrigine

Tagairtí
 Fisic adamhach
Muintir Mhurchadha

Rítheaghlach as cúige Chonnacht na meánaoise, géag de chlann Uí Bhriúin, ba ea Muintir Mhurchadha (Meán-Ghaeilge Muintir Murchada).  Ainmníodh iad as Murchadh mac Maonaigh, rí of Uí Bhriúin Seola, a fuair bás sa bhliain 891.  In am trátha, mar ba ghnách, ainmníodh an ceantar as an muintir.

Stair 
Feictear an rítheaghlach don chéad uair sna hannála sa bhliain 1061, agus faoin mbliain 1238 b'ionann an t-ainm agus an tuath.<ref>ACM 1238.7, Caisléna do dhénamh h-i Muintir Murchadha</ref>  Ghlac an teaghlach an sloinne Ó Flaithbheartaigh.  Díbríodh iad ag ríthe Uí Chonchúir go dtí Iar Connacht, áit ar a bhfuil fud cónaí orthu.

Fuarthas ar a laghad na paróiste a leanas mar chuid de Mhuintir Mhurchada: Cill Fhursa, Cill Chilbhire, Cill Éinne, Cill Chuanna, An Carraigín (Gaillimh), Cill Leabhair agus Comar.  Meastar freisin go raibh codanna desna paróistí a leanas ann: Béal Chláir, Domhnach Pádraig, Cora Finne (Gaillimh), Tuaim, Cill Bheanáin agus Cill Fhir Iarainn.

Is dréacht é Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada, a théann siar go dtí Flaithbertach Ua Flaithbertaigh (bás 1098), rí Chonnacht, ina fheictear na príomh chlanna agus a gcuid tailte laistigh de Mhuintir Mhurchadha.

 Ríthe 
  féach  Ríthe Maigh Sheola

  féach  Ríthe Iar Chonnacht

  féach  Taoisigh Iar Chonnacht

 Uí Fhlaithbheartaigh Iarthair 
 Domhnall Crón Ó Flaithbheartaigh, beo 1559

 Uí Fhlaithbheartaigh Oirthir 
 Murchadh na dTuadh Ó Flaithbheartaigh, beo 1560–1593.

 Tagairtí annál 
As Annála na gCeithre Máistrí, as Meán-Ghaeilge:

 ACM 1417.5: Ruaidhri mac Murchadha Uí Fhlaithbertaigh, Ruaidhri mac Diarmada Duibh Uí Flaithbertaigh, & sé fir dhécc d' Uíbh Flaithbhertaigh imaille friú do bháthadh for Chuan Umhaill.
 ACM 1422.5: Domhnall Find Ua Flaithbheartaigh do mharbhadh la cloinn Domhnaill Uí Fhlaithbhertaigh.
 ACM 1442.7: O Flaithbheartaigh .i. An Giolla Dub mac Briain tighearna Iarthair Connacht do écc.
 ACM 1565.5: Murchadh mac Domhnaill mic Ruaidhri Uí Flaithbertaigh do bhathadh.

 Féach freisin 
 Iar Chonnacht
 Uí Fhiachrach Aidhne
 Clann Fhearghaile
 Clann Taidhg
 Dealbhna Thír Dhá Loch
 Tríocha Meánmhaighe

 Foinsí 
 Nollaig Ó Muraíle (2008), A tract on the Connacht territory of Munitir Mhurchada Journal of the Cork Historical and Archaeological Society, iml. 113.
 Paul MacCotter, Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions'', Four Courts Press, 2008, ll. 140–141.

Tagairtí 

Uí BhriúinUí Fhlaithbheartaigh
Tír Ollíol

Tuath i dtuaisceart chúige Chonnacht ba ea Tír Oirill (Sean-Ghaeilge ).  Ba bhall í de chónaidhm Íochtar Chonnacht go dtí an bhliain 1603.  

Ainmníodh í as Ailill mac Echach Mugmedóin, leasdeartháir Niall Naoighiallach.  Uí Ailealla, ba ea a mhuintir ach d'imigh siad go luath as cuimhne. 

Clann Mhic Dhonnchadha d'Uí Bhriúin Aoi, géag Mhic Dhiarmada as Magh Loirg, ba ea tiarnaí Thír Oirill.  Glacadh an sloinne as Donnchadh mac Tomaltaigh na Carraige ua Mhic Dhiarmata a bhí ina rí Mhagh Loirg ón mbliain 1197-1207.  Scaradh as a chéile níos deireanaí iad, buíon ansin lonnaithe i gCúil Mhuine agus i mBaile an Dúin, agus buíon eile i mBaile an Mhóta (An Corann).

Caomhnaítear an t-ainm sa bharúntacht, Tír Oirill, in oirdheisceart Chontae Shligigh.

Naomh Pádraig 
 Saint Patrick departed across the mountain of the sons of Ailellus, and he founded churches there, Taemnach, and Ethenach, and Cell Angle, and Cell Senchuoe. AD 545.2 St. Ailbhe, of Seanchu Ua nOiliolla, died.

Tagairtí 

Íochtar Chonnacht
Thomas Hare

Bhí An Ridire Thomas Hare (28 Márta 1806 – 6 Bealtaine 1891)  ina dhlíodóir is leasaitheoir toghchánach de chuid Shasana.  Chuir Hare ionadaíocht chionmhar chun chinn.

Saol 
Sa bhliain 1833 a glaodh chun an Bharra air agus sa bhliain 1853 a rinneadh Cigire na gCarthanas de agus Coimisinéir Cúnta ar an gCoimisiún Ríoga um Charthanais Cathrach ina dhiaidh sin.

Chaith Hare chuid mhaith dá shaol ag cur cinn na hionadaíochta cionmhaire mar chóras toghchánach agus is é an leagan comhaimseartha den chóras a bheartaigh sé—an ionadaíocht chionmhar ar mhodh an aonvóta inaistrithe—atá i bhfeidhm chun dhá Thithe an Oireachtais, Tionól Thuaisceart Éireann, Feisirí Éireannacha de Pharlaimint na hEorpa agus na húdaráis áitiúla sa dá chuid d'Éirinn a thoghadh. 

Dúirt John Stuart Mill agus a lán daoine eile go raibh an-mholadh tuillte ag Hare as an bpáirt a bhí aige agus an cineál leasaithe thoghchánaigh sin á chur chun cinn.

Tuairisceoireacht dlí 
Tá dlíodóirí freisin faoi chomaoin ag Hare as a ndearna sé mar thuairisceoir dlí. Níor tuairiscíodh 𝙁𝙤𝙨𝙨 𝙫 𝙃𝙖𝙧𝙗𝙤𝙩𝙩𝙡𝙚 (1843) 2 Hare 461 agus 𝙃𝙚𝙣𝙙𝙚𝙧𝙨𝙤𝙣 𝙫 𝙃𝙚𝙣𝙙𝙚𝙧𝙨𝙤𝙣 (1843) 3 Hare 100 ach i 𝙃𝙖𝙧𝙚'𝙨 𝙍𝙚𝙥𝙤𝙧𝙩𝙨 𝙞𝙣 𝘾𝙝𝙖𝙣𝙘𝙚𝙧𝙮 (1841-53) a chuir sé in eagar.

Féach freisin 

 John Stuart Mill
 ionadaíocht chionmhar

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1806
Básanna i 1891
Eolaithe polaitíochta
Albert Fry

Bhí cáil ar Albert Fry (1940 - 5 Bealtaine 2021) mar ghníomhaí teanga, cheoltóir, ailtire agus mar pheileadóir.  Bhí dáimh mhór aige le Gaeltacht Thír Chonaill, áit a raibh teach aige i Mín Corrbhaic, gar de Chroithlí (Loch an Iúir). Chuir sé cúpla glúin faoi dhraíocht leis na leaganacha cruinne binne a bhí aige de chuid d'amhráin mhuintir Rann na Feirste.

Saol 
Tógadh le Béarla Albert Fry i mBéal Feirste. Chuir sé suim sa Ghaeilge nuair a bhí sé ina ghasúr óg, agus thosaigh sé ag triall ar Ghaeltacht Rinn na Feirste i dTír Chonaill, áit ar fhoghlaim sé amhráin an cheantair sin.

Fear mór CLG ab ea é. D’imir sé do Na Piarsaigh agus d’Aontroim le linn na 1950idí agus na 1960idí. 

Láithreoir raidió agus teilifíse ab ea é chomh maith.

Ba é an chéad duine ón Tuaisceart a bhí ina uachtarán ar Chonradh na Gaeilge agus bhí sé an-ghníomhach i dtólamh i gCumann Chluain Ard Bhéal Feirste.

Bhí baint mhór ag Albert Fry le bunú agus forbairt Bhunscoil Phobal Feirste sna 1970idí, an chéad Ghaelscoil sa Tuaisceart.

Sa bhliain 2015, bronnadh Gradam Mhic Ádhaimh ar Fry.

Ceol 

Chuir Gael Linn roinnt singil agus albam dá chuid amach sna 1960idí agus 1970idí.

 Úr-chnoc Chéin Mhic Cáinte (7", Singil)
 Fáth Mo Bhuartha (45*)
 Maidin Luan Cincíse (Singil, Gael Linn, 1969)
 Tráthnóna Beag Aréir  (albam, Gael Linn, SKU: CEFCD193)

 Thiar i dTír Chonaill (Tor Ceirnín, 1976).   I measc na n-amhrán atá le cloisteáil anseo tá ‘Méilte Cheann Dubhrann’ agus ‘Séimí Eoghainín Duibh
 Albert Fry ‎(LP, albam, Gael-Linn, 1979).
 Mheall sí lena glórthaí mé (Singil, Gael Linn, 1979)

Féach freisin 

 Bunscoil Phobal Feirste

Tagairtí 

Daoine as Béal Feirste
Básanna in 2021
Gaeilgeoirí
Rann na Feirste
Conradh na Gaeilge
Amhránaithe ar an Sean-Nós
Tollánmhicreascóp scanacháin

Cineál micreascóip a úsáidtear le haghaidh dromchlaí a íomháú ag an leibhéal adamhach is ea tollánmhicreascóp scanacháin (TMS) Thuill a aireagóirí Gerd Binnig agus Heinrich Rohrer, a d'forbair é i 1981 ag IBM Zürich, an Duais Nobel san Fhisic sa bhliain 1986.    Braitheann an TMS an dromchla trí rinne stiúrtha an-ghéar a úsáid a fhéadann idirdhealú a dhéanamh idir gnéithe níos lú ná 0.1 nm le 0.01 nm (10 in) taifeach doimhneachta .  Ciallaíonn sé seo gur féidir adaimh aonair a íomháú agus a ionramháil go rialta. Tógtar an chuid is mó de na micreascóip le húsáid i bhfolús ultra-ard ag teochtaí ag druidim le nialas-ceilvin, ach tá malairtí ann le haghaidh staidéir san aer, san uisce agus i dtimpeallachtaí eile, agus le haghaidh teochtaí os cionn 1000 ° C.

Tagairtí
Micreascóip
Roe v. Wade

Sa chás Roe v Wade 410 U.S. 113 (1973), chuir Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe deireadh leis an chosc iomlán ar ghinmhilleadh. Rialaigh an chúirt go bhféadfadh dlí stáit cosc a chur ar ghinmhilleadh tar éis don suth a bheith inmharthana, ach roimhe sin go mbíonn tosaíocht ag cearta príobháideachta na mná. Tugadh an breithiúnas ar 22 Eanáir 1973.

2022ː ar neamhní 
Ar 24 Meitheamh 2022, chuir an Cúirt Uachtarach deireadh leis an gceart ar ghinmhilleadh a fháil.  Chuir an chúirt rialú an cháis idir Roe agus Wade i 1973 ar neamhní.

Thug rialú na Cúirte Uachtaraí bua mór do Phoblachtaigh agus do chaomhaigh eile i Meiriceá a bhfuil cosc ar ghinmhilleadh á éileamh acu le fada.

Gnéithe de dhlí 
Ábhar, cás agus breithiúnas an-chonspóideach is ea Roe v Wade. Fiú sa lá atá inniu ann. Is iomaí dlíodóir a deireann nach bhfuil an breithiúnas sásúil agus is truacánta breithiúnas fiú a léamh, mar shampla an dlí-eolaí, John Hart Ely ina aiste cháiliúil The Wages of Crying Wolf: A Comment on Roe v. Wade sa bhliain 1973.

Níos déanaí, mhínigh Breitheamh Ruth Bader Ginsburg ina haiste Some Thoughts on Autonomy and Equality in Relation to Roe v. Wade, a foilsíodh i  1985, gur tháinig dlíthe cosúil leis an ochtú leasú a bhí againne in Éirinn idir 1982 -2018 salach ar chumas na mban ‘to stand in relation to man, society, and the state as an independent, self-sustaining, equal citizen’.

Dar le Ginsburg, níor mhínigh an Chúirt Uachtarach ceist an ghinmhillte i gceart. Mhaígh an Chúirt i 1973 gur chóir go mbeadh cead ag bean deireadh a chur le toircheas dá dtabharfaí an chomhairle sin di nuair a bhí sí ag caint lena dochtúir go príobháideach. Más ea, d’eascair an ceart sin as an bpríobháideachas féin. Argóint fhíorlag ab ea í sin dar le Ginsburg agus chuir sí béim ar choincheap eile, sé sin an comhionannas.

Dar léi, dá gcuirfeadh an stát féin pionós ar bhean a bhí ag déanamh iarracht ginmhilleadh a fháil di féin, ní bheadh an stát ag tabhairt cothrom na Féinne di toisc nár cuireadh bac nó pionós ar bith ar an bhfear a chruthaigh an féatas céanna.

Féach freisin 

 Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe
 Ginmhilleadh

Tagairtí 

Cásanna dlí
Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe
Ginmhilleadh
Aslan (banna ceoil)

Is racghrúpa Éireannach as Baile Átha Cliath é Aslan. Thosaigh Aslan i 1982. Is iad Christy Dignam, Joe Jewell, Billy McGuiness, Alan Downey agus Rodney O'Brien baill an ghrúpa. Chuir siad amach sé albam stiúideo: Feel No Shame (1988), Goodbye Charlie Moonhead (1994), Here Comes Lucy Jones (1997), Waiting For This Madness To End (2001), For Some Strange Reason (2007) agus Nudie Books and Frenchies (2012).

Fuair Aslan an t-ainm as an leon ficseanúil sa tsraith leabhar Chronicles of Narnia le C. S. Lewis (is é "Aslan" an focal Turcach ar "Leon"). Tháinig an grúpa as Fionnghlas agus as Baile Munna, cheantair lucht oibre ar an taobh thuaidh de Bhaile Átha Cliath, i lár na 1980idi. D'eisigh siad singil taispeána, This Is, san earrach 1986. D'éirigh go maith leis an amhrán ar an stáisiún raidió popcheol, RTÉ 2fm.

Baill 
Baill reatha

 Christy Dignam – príomhamhránaí (1982-1987, 1993–)
 Joe Jewell – príomhgiotar, fonnadóireacht taca (1982-1988, 1993–)
 Rodney O'Brien – dordghiotár (2009–)
 Billy McGuinness – méarchlár, orgán béil, giotár (1982-1988, 1993–)
 Alan Downey – drumaí, cnaguirlisí (1982-1988, 1993–)

Iarbaill

 Tony McGuinness – dordghiotár (1982–2008)
 Eamonn 'Eamo' Doyle – príomhamhránaí (1988-1989)

Dioscliosta

Albam stiúideo

Albam Diolama

Singil

DVD 

 Made In Dublin - Unplugged and Documented (1999)
 “Please Don’t Stop” (2013)

Féach freisin

Naisc sheachtracha 
 Suíomh Oifigiúil Aslan

Tagairtí
Christy Dignam

Is é Christy Dignam príomhamhránaí an racghrúpa Aslan. Rugadh é ar an 23ú Bealtaine, 1960 i mBaile Átha Cliath.

Óige 
Rugadh Dignam in ospidéal Sráid Holles i mBaile Átha Cliath. Bhí ochtar sa teaghlach. Tógadh é i Fionnghlas, ar an taobh thuaidh de Bhaile Átha Cliath. Rinneadh mí-úsáid ghnéasach air ó sé bliana d'aois. Bhí sé sona le linn a óige seachas sin. D'fhoghlaim sé bel canto, stíl amhránaíocht chlasaiceach, ó Frank Merriman sa Scoil Amhránaíocht Teach Bel Canto i mBaile Átha Cliath.

Gairm 
Bhunaigh Dignam an grúpa Meelah XVIII, ar a dtugtar Aslan níos déanaí. Bhí Christy Dignam, Tony Talbot, Mick McKenna, Joe Jewell, agus Gerry Conlon sa ghrúpa Meelah XVIII, agus bhí singil acu ar nós Toy Soldier agus Meelah Pt. 2. Mar Aslan, sna 1980idí, bhí singil acu ar nós This Is, Please Don't Stop, Loving Me Lately, Pretty Thing agus Feel No Shame. Chuaigh a chéad albam Feel no Shame isteach ag barr na cairteacha Éireannach i 1988. D'fhág Dignam an ghrúpa sa bhliain chéanna mar gheall ar a handúil sa hearóin. Lean Aslan ar aghaidh le príomhamhránaí nua, Eamon Doyle, ach bris siad suas. Thosaigh Dignam grúpa nua le Conor Goff, darbh ainm Dignam & Goff. Chuir siad roinnt amhránaí amach ag tús na 1990idi. I 1993, tháinig Aslan le chéile arís. Chuir siad amach an t-albam Goodbye Charlie Moonlight agus an t-amhrán Crazy World, i 1993. Is grúpa gníomhach iad ó 1993 i leith. Chuir siad amach na halbaim Here Comes Lucy Jones agus Waiting for the Madness To End.  Chuaigh an t-albam Waiting... isteach ag barr na cairteacha Albam Éireannach i 2001.

Scríobh Dignam dírbheathaisnéis, This is, i 2004. D'fhoilsigh a dhá dírbheathaisnéis My Crazy World, a scríobh sé le Damien Corless, i 2019. Ainmniú My Crazy World don Ghradaim Leabhar na hÉireann An Post i 2019.  

I 2005, bronnadh Gradam Saoil ar an ngrúpa Aslan ag Gradaim Ceol Meteor. I 2019, bronnadh Gradam Ardmhéara Baile Átha Cliath air mar gheall ar a chuidiú sa cheol.

Sláinte 
Chuaigh sé ar roinnt cláir athshlánúcháin ó hearóin, san áireamh clár Bhúdaíoch sa Téalainn i 2004. Tar éis seo bhí sé tugtha arís le hearóin chomh maith le handúil chraice. Tá sé sóbráilte le blianta anois.

I 2013, diagnóisíodh go raibh amyloidosis, ailse neamhchoitianta, air. Dúirt na dochtúirí nach raibh ach sé mhí fágtha aige. Fuair sé ceimiteiripe i 2017 agus arís i 2020 nuair a tháinig an ailse ar ais.

Saol pearsanta 
Bhuail sé le Kathryn agus iad beirt dhéagóir. Phós siad sna 1980idi. Tá iníon amháin acu, Kiera, atá ina amhránaí freisin. Tá beirt gharmhac agus gariníon amháin acu. Cónaíonn sé i mBaile an Ásaigh, Baile Átha Cliath inniu.

Naisc sheachtracha 
Suíomh Oifigiúil Aslan

Tagairtí 

Ceoltóirí Éireannacha
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1960
Daoine beo
Louise O'Neill

Scríbhneoir Éireannach is ea Louise O'Neill, a rugadh i gCloch na Coillte, Iarthar Chorcaí, i 1985. Scríobhann sí leabhair d'aosaigh óga agus ficsean coireachta.

Saol Óige 
Rugadh agus tógadh i Chontae Corcaí í. Bhain sí Baitsiléir Ealaíon sa Bhéarla amach ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus ansin bhain sí Dioplóma Iarchéime i gCeannach Fhaisin amach ón Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath. Bhog O'Neill go Nua-Eabhrac i 2010 agus chaith sí bliain ag obair le Kate Lanphear, Ardstiúrthóir Stíl don iris ELLE. D'fhill sí go hÉirinn i 2011 agus thosaigh sí ag scríobh.

Gairm scríbhneoireachta 
Scríobh sí a chéad úrscéal Only Ever Yours, a d'fhoilsigh Quercus i 2014. Bhuaigh sí Gradam Bord Gáis - Sunday Independent Duine Nua na Bliana i 2014. I 2015, bhuaigh sí  Duais Dioltóiri Leabhar don Leabhar D'Aosaigh Oga na Bliana agus bhuaigh sí Gradam Eilis Dillon ó Children's Books Ireland. I 2015, cheannaigh an comhlacht léirithe Killer Content cearta scannáin agus teilifís ar an leabhair Only Ever Yours. 

D'fhoilsigh a dara húrscéal Asking for It i 2015, leabhar ficsean faoin éigniú, a thosaigh díospóireacht faoi chultúr éignithe in Éirinn. Fuair an scannán moladh ó na léirmheastóirí agus chaith sé 52 seachtain ag barr an liosta díolacháin leabhar in Éirinn. I 2015, bhuaigh é Gradam Leabhar Éireannach - Duais Specsavers don Leabhar d'Aosaigh Óga na Bliana. I 2016, cheannaigh Bandit Television na cearta teilifís ar Asking For It. An bhliain chéanna, scríobh O' Neill clár faisnéise ar RTÉ a Dó faoi thoil ghnéis. Cóiríodh Landmark Productions an leabhar don ardán i 2018; scríobh drámadóir Meadhbh McHugh an dráma. Chuireadh é ar an ardán den chéad uair san Amharclann Everyman i gCorcaigh, ar an 15 Meitheamh, 2018.  

D'fhoilsigh O'Neill dhá leabhair i 2018, Almost Love agus The Surface Breaks. 

Chuir sí leabhar nua amach i 2020, After the Silence, leabhar a bhuaigh Duais An Post - Leabhar Coireachta na Bliana i 2020. 

Oibríonn sí mar saoririseoir ag scríobh le roinnt nuachtáin agus irisí in Éirinn, ar nós an Irish Examiner. Scríobhann sí faoi chúrsaí feimineach, faisean agus cultúr.

Úrscéalta 
 2014 - Only Ever Yours (Quercus Publishing)
 2015 - Asking for It (Quercus Publishing)
 2018 - Almost Love (Quercus Publishing)
 2018 - The Surface Breaks (Scholastic)
 2020 - After the Silence (Quercus Publishing)

Naisc sheachtracha

 Quercus Books - Louise O'Neill

 Colúin san Irish Examiner

Tagairtí

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1985
Daoine as Contae Chorcaí
Daoine Éireannacha
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Scríbhneoirí Éireannacha
An Chosantóireacht

Ba í an Chosantóireacht an tréimhse le linn an Chomhlathais (nó, do mhonarcóirí, an Idir-ríocht ) nuair a bhí Sasana agus an Bhreatain Bheag, Albain, Éire agus sealúchais Shasana thar lear á rialú ag an Tiarna Cosantóra mar phoblacht. Thosaigh an Chosantóireacht  i 1653, nuair a cheadaigh díscaoileadh an Pharlaimint  Gheadáin agus ansin lig  Parlaimint Barebone, a bhí ann ina dhiaidh sin, d'Oilibhéar Cromail a bheith roghnaithe mar Thiarna Cosanta an Chomhlathais faoi théarmaí na hIonstraime Rialtais. Sa bhliain 1659, dhíscaoil Parlaimint na Cosantóireachta  Coiste na Slándá toisc nach raibh Richard Cromwell, a tháinig i gcomharbacht ar a athair mar Thiarna Cosanta, in ann smacht a choinneáil ar an bParlaimint agus ar an Arm. Ba é sin deireadh na Cosantóireachta agus tús an dara tréimhse de riail na Parlaiminte Geadáine mar an reachtas agus an Chomhairle Stáit mar fheidhmeannas.

Féach freisin

Tagairtí 

Iar-thíortha na hEorpa
Oilibhéar Cromail
Stair Shasana
Comhghall

Is i gContae Aontroma a rugadh Naomh Comhghall nó Comgall (timpeall na bliana 510/520 – 597/602; b'fhéidir 516 - 602;  Saint Comgall i mBéaral). Ceiliúrtar a lá féile ar 10 Bealtaine.

Tús a shaoil 
Ba shaighdiúir a athair. Theastaigh uaidh go leanfadh a mhac an cheird chéanna sin, rud a rinne Comhghall ar dtús. Ach bhí Comhghall ag iarraidh a bheith ina shaighdiúir i seirbhís Chríost. 

De réir dealraimh, rinne Comhghall a chuid staidéir faoi threoir Naomh Finnian i Maigh Bhile. Siocair go raibh sé faoi bhrú ag cathuithe agus faoi chian agus chumha, shocraigh sé féin agus a ab ar dhul i muinín na paidreoireachta. Tar éis don easpag Lughaidh é a agairt go mór, oirníodh ina shagart é.

Mainistir 
Bhunaigh Comhghall mainistir i mBeannchar c. 555-558, mainistir a mheall chuici daoine mar Naomh Columbán ina phríomhoide inti tamall ina dhiaidh sin. 

Bhí Comhghall an-dian ar fad ar na manaigh ó thaobh bia de.. Ní raibh cead ag na manaigh faoi Naomh Comgall i mBeannchar bainne a ól. Bheadh arán, glasraí agus uisce mar bhéile acu, agus ní raibh ann ach aon bhéile amháin sa lá. Níos déanaí, tugadh cead dóibh bainne a ól sa deireadh, mar a rinneadh sa chuid is mó de na mainistreacha eile ag an am. 

Bhunaigh Comhghall mainistir  in oileán Tír Iodh in Albain chomh maith.

Bású agus oidhreacht 
Tar éis dó tinneas fada pianmhar a fhulaingt go foighdeach, d’éag sé ar Fhéile na Cincíse sa bhliain 602 b'fhéidir.

Ó thús an 9ú haois ar aghaidh, d’ionsaigh na Lochlannaigh Mainistir Bheannchair agus truaillíodh scrín Naomh Comhghall.

Féach freisin 

 Mainistir Bheannchair

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Básanna i 602
Daoine as Contae Aontroma
Daoine a rugadh i 516
Steve Aiken

Sainchomhairleoir bainistíochta, iar-oifigeach cabhlaigh, teachta tionóil (MLA) d’Aontroim Theas agus  iarcheannaire an UUP (2019-2021)  is ea Stephen Ronald "Steve" Aiken OBE MLA (a rugadh ar 16 Meitheamh 1962).

Gairm 

Iarcheannaire i gCabhlach Ríoga na Breataine é Steve Aiken, iarcheannfort ar fhomhuireán núicléach. Stiúr sé an Comhlachas Tráchtála Briotanach Éireannach i mBaile Átha Cliath (2011-2014).

Sa bhliain 2019, tháinig Aiken i gcomharbacht ar Robin Swann ina cheannaire ar an UUP. ceapadh Aiken gan aon iomaíocht. 

San olltoghchán 2019, sheas Aiken in Aontroim Thoir in aghaidh Sammy Wilson, urlabhraí Breatimeachta an DUP.

Gaeilge 
Sa bhliain 2019, dúirt Steve Aiken nach mbeadh aon athrú ar pholasaí an pháirtí maidir le hAcht Gaeilge faoina cheannaireacht féin. Dúirt sé nach nglacfaí le hAcht Gaeilge ach go dtacódh sé le ceart feisirí vótáil de réir a gcoinsiasa ar cheisteanna morálta agus sóisialtaː “Sílim go bhfuil bac á dhéanamh di [an Ghaeilge]; ní muidne a chuir na bacainní sa gcosán. Níl aon tacaíocht in aon bhall i measc na nAontachtach in Ulaidh d’acht Gaeilge agus ní fheicim ná ní fhaca mé aon rud agus níor chuala mé aon rud a d’athródh m’intinn faoi sin.”

Dúirt Aiken nach bhfuil a pháirtí “i gcoinne na Gaeilge ar aon bhealach”, agus gur thacaigh siad le Foras Teanga don Ghaeilge agus don Ultais a bhunú mar chuid de Chomhaontú Aoine an Chéasta 1998 agus le maoiniú eile a chur ar fáil don Ghaeilge.

Breaitimeacht 
Sna blianta 2019/2020, bhí Aiken ag cur an mhilleáin ar an DUP faoin margadh Breatimeachta a raibh aontachtaithe agus dílseoirí ag feachtasaíocht ina choinne. ‘Ba iad an DUP a thug teorainn i Muir Éireann dúinn,’ an port a bhí ag Aiken.

Féach freisin 

 Páirtí Aontachtach Uladh
Robin Swann

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1962
Daoine beo
Fir
Lucht gnó
Pearsanra míleata
Polaiteoirí Aontachtacha
Eruca vesicaria

Is planda bliantúil inite san bhfine Brassicaceae é Eruca vesicaria, ar a dtugtar go coitianta an ruachán coiteann, a úsáidtear mar ghlasra duilleogach dá blas úr, géar, searbh agus piobarach. Is speiceas de Eruca é atá dúchasach do réigiún na  Meánmhara, a bhfuil tóir fhorleathan air mar ghlasra i sailéid, ó Mharacó agus an Phortaingéil san iarthar go dtí an tSiria, an Liobáin, an Éigipt agus an Tuirc san oirthear.

Cur síos 

Is planda bliantúil é Eruca vesicaria a fhásann ó  20 go 100 cm ar airde. Tá na duilleoga liopach go domhain le ceithre go deich liopa cliathánach beag agus liopa mór mullaigh. Tá na bláthanna ó a 2 go dtí a 4 cm ar trastomhas, eagraithe i gcoirím, le struchtúr bláthanna tipiciúil Brassicaceae. Tá na peitil buíbhán le féitheacha corcra, agus staimíní buí. Is faighneog ar a dtugtar sileac a torthaí, a bhíonn 12 go 25 mm ar fhad le rinnghob, ina bhfuil roinnt síolta (atá inite). Tá uimhir chrómasóim 2n = 22. ag an speiceas

Ainm 
Díorthaítear an aidiacht Laidineach sativa in ainm déthéarmach an phlanda ó satum, ainm briathartha an bhriathair sero, rud a chiallaíonn "síol a chur", rud a thugann le fios gur cuireadh síolta an phlanda i ngairdíní. Tá Eruca sativa difriúil ó E. vesicaria toisc go bhfuil seipil duillsilteacha luatha ann.  Measann roinnt luibheolaithe gur fospeiceas de Eruca vesicaria é; E. vesicaria subsp. sativa .  Fós féin ní dhéanann daoine eile idirdhealú idir an bheirt acu.

Comhchiallaigh

Tagairtí
 Brassicaceae
Glasraí duille
Dúnmharú Ana Kriégel

Dúnmharaíodh Ana Kriégel,  cailín scoile a bhí ceithre bliana déag,  i Leamhcán  in iarthar Bhaile Átha Cliath ar 14 Bealtaine 2018.  Fuarthas a corp i dteach feirme tréigthe ar Bhóthar Chluain Aodha i Leamhcán ar 17 Bealtaine 2018.  Bhí Anan básaithe 45 nóiméad tar éis di a teach cónaithe a fhágáil agus bhí iarracht ar éigniú. 

Ciontaíodh beirt déagóirí i ndúnmharú Ana. Bhí na buachaillí 13 bliain ag an am. B'iad na daoine is óige ó bunaíodh an Stát a ciontaíodh i ndúnmharú.

Dúnmharú 
Bhuail "Buachaill B" síos chuig teach Ana tráthnóna Dé Luain 14 Bealtaine 2018 agus go ndúirt sé léi go raibh "Buachaill A" ag iarraidh bualadh léi sa pháirc.

Rinneadh  ionsaí brúidiúil ar Ana. Fuarthas an corp i seomra dorcha i dteach tréigthe, seanteach feirme, ar imeall Pháirc San Caitríona, agus iallach ar a muineál. Bhí an corp nocht - seachas péire stocaí - ar an urlár. Bhí a cuid gruaige smeartha ar a héadan agus bhí fuil ar a béal agus ar a srón. Bhí a lámh dheas sínte amach aici agus méaracha a láimhe clé faoin iallach ar a muineál, amhail is go raibh sí ag streachailt leis an gceangal agus ag iarradh é a scaoileadh uaithi. 

Bhí Ana ar iarraidh ar feadh trí lá roimhe sin.

Triail 
Bhí sé séanta ag beirt bhuachaillí, trí bliana déag d'aois sa bhliain 2018, gur dhúnmharaigh siad Ana. Phléadáil duine de na buachaillí, "Boy A", neamhchiontach freisin in ionsaí gnéis a dhéanamh uirthi.

Chinn an giúiré gur mharaigh an chéad duine acu, "Buachaill A", an cailín óg nuair a rinne sé a ceann agus a muineál a ghortú go dona. Ciontaíodh chomh maith é as ionsaí gnéis foréigneach a dhéanamh uirthi.

Fuarthas gur mheall an dara buachaill, "Buachaill B", an cailín óna teach agus fios aige céard a bhí i ndán di. D’fhéach sé ar an gcailín á hionsaí agus cheil sé eolas ina dhiaidh sin faoin dúnmharú.

Pionós 
Téarma saoil faoi choinneáil a gearradh ar Bhuachaill A ach déanfar athbhreithniú ar an bpianbhreith sin faoi cheann 12 bliain féachaint ar cheart é a scoileadh saor. 

Téarma 15 bliain faoi choinneáil a gearradh ar Bhuachaill B agus déanfar athbhreithniú air sin faoi cheann ocht mbliana.

Sa bhliain 2022, rinne Buachaill B achomharc in aghaidh a chiontaithe agus teastaíonn uaidh fianaise úr a chur faoi bhráid na cúirte..

Ana 
Dúirt an Breitheamh ag an am go raibh beatha Ana ‘an-luachmhar’ agus go n-aireoidh a teaghlach uathu í an chuid eile dá saol. Dúirt sé gur cailín óg folláin a bhí inti a raibh a saol ar fad amach roimpi agus go raibh níos mó ina saol ná an choir seo. Bhí a saol lán le “fuinneamh, spraoi, grá, damhsa agus ceol”.

Ina ráiteas tionchair íospartaigh, dúirt máthair Ana Kriégel, Geraldine, nach raibh sa saol ach anó d’uireasa a n-iníne. Bhí Ana “ar an bpáiste is aoibhne ar domhan”, a dúirt sí.

Cúlra 
Ceantar é Leamhcán in iarthar Bhaile Átha Cliath a bhfuil Gaeilge á labhairt go forleathan ann. Tá Gaelscoil Naomh Pádraig ann, agus Gaelcholáiste.

Tagairtí 

Dúnmharuithe
Coireanna gnéis
Stair Chontae Bhaile Átha Cliath
Plasma cúpláilte go hionduchtach

Is éard is plasma cúpláilte go hionduchtach (PCI) ann ná cineál foinse phlasma ina soláthraíonn  sruthanna leictreacha an fuinneamh a tháirgtear trí ionduchtú leictreamaighnéadach, is é sin, ag réimsí maighnéadacha aga-athraitheacha .

Oibríocht 

Tá trí chineál céimseata PCI ann: plánach (Fíor 3 (a)), sorcóireach  (Fíor 3 (b)), agus leath-toróideach (Fíor 3 (c)).

Tagairtí
 Leictrodhinimic
 Speictreascópacht
 Foinse ian
 Plasmafhisic
FIFA Soccer 95

Is físchluiche sacair é FIFA Soccer 95 a d'fhorbair an comhlacht Meiriceánach Electronic Arts. Eisíodh an cluiche don Sega Genesis i mí na Samhna 1994. Ba é an dara cluiche sa tsraith FIFA, ag leanúint an chluiche FIFA International Soccer a tháinig amach sa bhliain 1993, agus ba é an t-aon cheann sa tsraith nár eisíodh ar an ríomhaire.

Imirt 
Ionsamhlú sacair a úsáideann dearcadh isiméadrach atá sa gcluiche. Rialaítear imreoir amháin den aon duine déag ar fhoireann, agus táthar in ann an t-imreoir faoi rialú a athrú ag am ar bith. Is féidir le suas le ceathrar an cluiche a imirt san am céanna, gach ceann acu ag rialú imreoir difriúil. Tá na himreoirí eile faoi stiúir an ríomhaire.

Is é an cluiche an chéad cheann sa tsraith a bhfuil clubanna ó shé shraith náisiúnta ar fud na hEorpa ann: an Premier League i Sasana, Ligue 1 sa Fhrainc, an Bundesliga sa Ghearmáin, Serie A san Iodáil, an Eredivisie san Ísiltír, agus La Liga sa Spáinn. Tá roinnt clubanna ó na sraitheanna Campeonato Brasileiro sa Bhrasaíl agus an American Professional Soccer League ar fáil freisin. Níor chlúdaigh na ceadúnais ainmneacha na n-imreoirí, agus mar sin úsáideadh ainmneacha ficseanúla sa gcluiche.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Cluichí ríomhaireachta
Sacar
Dealbhna Thír Dhá Loch



Tuath i gcúige Chonnacht le linn na meánaoisé ba ea  Dealbhna Thír Dhá Loch (Meán-Ghaeilge Delbhna Tír Dhá Locha).  Ba bhall iad den mhuintir níos mó, na Dealbhna.

Dhá Loch 
Is iad an dá loch luaite in ainm na tuaithe ná Loch nOirbsean agus Loch Lorgain (.i. Cuan na Gaillimhe).  Bhí na tailte go léir eatarthu, a bheag nó a mhór, faoi smacht na nDealbhna.

Roinntí an tuath ina dá leath: Gnó Mór, agus ann na paróistí dlí níos deireanaí Cill Chuimín agus Cill Aithnín; agus Gnó Beag, agus ann na paróistí Ráthún agus Maigh Cuilinn.  Cruthaíodh an barúntacht Maigh Cuilinn as na paróistí úd tar éis ionradh na Normannach ar Éirinn.

Is iad na príomhghnéithe tíre idir Gnó Mór agus Gnó Beag ná Loch Lónáin (taobh ó thuaidh den sráidbhaile Maigh Cuilinn) agus Abhainn na hAille (idir An Spidéal agus Indreabháin).

Rítheaghlaigh 
Bhíodh ríthe Ghnó Mhóir ina ríthe ruire Dhealbhna Thír Dhá Loch féin.  Ghlacadar an sloinne Mac Con Raoi.  Glac ríthe Ghnó Bhig an sloinne Ó hÉanaí,

Díbríodh siar an dá rítheaghlach ag clann Uí Fhlaithbheartaigh, a tháinig i gceannas ar a gcuid tailte idir an dá loch. Lonnaigh Mhic Con Raoi arís ag Baile Conraoi (ainmnithe astu) i gConamara le feadh Streamstown Bay gar den Chlochán.  Bhunaigh siad Baile Conraoi eile i mBaile Uí Bheacháin, Contae an Chláir.

Measadh gur mhór-ríthe mara na gConnacht iad  Mhic Con Raoi, agus iad eile ná na clanna Uí Mháille, Uí Dhubhda agus Uí Fhlaithbheartaigh.

Féach freisin
 Uí Fiachrach Aidne
 Clann Fhergail
 Muintir Murchada
 Senchineoil
 Soghain
 Trícha Máenmaige
 Uí Díarmata
 Cóiced Ol nEchmacht
 Síol Anmchadha
 Iar Connacht
 Maigh Seóla
 Cenél Áeda na hEchtge

Foinsí 
 Paul MacCotter, Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions, Four Courts Press, 2008, ll. 140–141.

Tagairtí 

Cúige Chonnacht
Seán Ó hÉalaí

Ba chraoltóir le RTÉ Raidió na Gaeltachta é Seán Ó hÉalaí. Ba as Contae Mhaigh Eo é. Ba i bPoll Raithní ar leithinis an Chorráin a rugadh Seán Ó hÉalaí ar an 27 Eanáir 1938. Bhásaigh sé ar an 11 Nollaig 2017. Ba thimire é le Conradh na Gaeilge.

Craoltóireacht

Idir na blianta 1978 agus 2001 ba é Seán Ó hÉalaí glór Mhaigh Eo ar Raidió na Gaeltachta.

Craoltóirí
Daoine as Maigh Eo
Timirí
Acht um Pósadh Hiondúch san India (1955)

Ritheadh an tAcht um Pósadh Hiondúch san India sa bhliain 1955. B'shin é an chéad cheann de na ceithre Bhille um Chód Hiondúch. Rinneadh dlí de na Billí sin idir 1955 is 1956.  Tá siad mar bhunús go fóill leis an dlí teaghlaigh maidir le beagnach billiún duine san India.

Tá athchóiriú an dlí maidir le pósadh agus colscaradh na Hiondúch ar cheann de na cúiseanna a mbíodh Margaret Cousins ag agóidíocht ar a son, mar cheannródaí de chuid an fheimineachais san India.

Féach freisin 

 Margaret Cousins
 An Hiondúchas

Tagairtí 

Stair na hIndia
Dlí san India
Hiondúchas
Ionsaí haiceála ar ríomhchoráis FSS agus na Roinne Sláinte (2021)

Rinneadh ionsaí haiceála ar ríomhchoráis Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte agus na Roinne Sláinte idir 30 Aibreán - 13 Bealtaine 2021, an ionsaí haiceála ríomhaireachta is measa riamh a rinneadh sa stát.  Thug an FSS faoi deara ar an 13 Bealtaine go cúrasaí ag dul amú.Thruailligh bogearra éirice an córas ríomhaireachta; 'D'ainneoin an méid infheistíochta a bhí déanta ag an HSE len é a chosaint ar na hionsaithe seo, táimid fós ag foghlaim' a dúirt Paul Reid, Príomhfheidhmeannach FSS.

Bhí an bhuíon coirpeach Wizard Spider freagrach as an ionsaí,  ar cheann de na buíonta coirpeach is cumasaí i gcúrsaí teicneolaíochta ar domhan. Bhí na bradaithe bunaithe i gCathair Pheadair - agus sa cheantar máguaird - sa Rúis. Bhain Wizard Spider úsáid as bogearraí éirice "Conti", bogearraí atá le fáil ar cíos ó 2019.

Iarmhairtí 
Dhún an FSS síos a chóras le nach ndéanfaí tuilleadh dochair nuair a tuigeadh dó gur thruailligh bogearra éirice é.  Cuireadh as go mór do sheirbhísí sláinte ar fud na tíre mar gheall ar an bhfoghail. Bhí tionchar mór ar chumas na heagraíochta trí chéile an cúram cuí a chur ar fáil d'othair. Cuireadh ar ceal formhór na gcoinní a bhí ag othair.

Bhí sonraí bainteach le hothair faighte ag an lucht haiceála.Cosnódh sé na deicheanna milliún euro leis an damáiste a chur ina cheart.

Costas 
Bhí éileamh ar airgead fuascailte  i mBitcoin déanta ag na foghlaithe. An aidhm a bhí Wizard Spider ná sonraí FSS a chriptiú agus a chur faoi ghlas agus ansin iarracht a dhéanamh airgead fuascailte a bhaint den Stát chun é a fháil ar ais

Bhí lucht cibearshlándála náisiúnta (agus an Biúró Cibearchoireachta an Gharda Síochána ) ag plé leis an gceist sin sna laethanta i ndiaidh na n-ionsaithe.  Chuaigh na gardaí i gcomhairle le póilíní Europol agus Interpol.  Chuaigh an HSE ag obair i gcomhar leis an Ionad Náisiúnta Cibearshlándála, agus le saineolaithe eile féachaint leis an scéal a réiteach.

Tagairtí 

Ionsaithe haiceála
Sláinte in Éirinn
2021
Slándáil ríomhaireachta
Rannóg an Aistriúcháin

Is éard is Rannóg an Aistriúcháin ann ná an rannóg stáit a chuireann aistriúcháin oifigiúla ar fáil ar Achtanna an Oireachtais agus ar Bhuan-Orduithe Dháil Éireann agus Sheanad Éireann. Cuireann an Rannóg seirbhísí aistriúcháin agus ateangaireachta ar fáil do Choimisiún Thithe an Oireachtais, do Sheirbhís Thithe an Oireachtais chomh maith le seirbhís aistriúcháin ar chomhfhreagras do Theachtaí Dála agus do Sheanadóirí. Tá an Caighdeán Oifigiúil i measc a gcuid cúraimí.

Aistritheoirí

I measc na n-aistritheoirí a d'oibrigh don Rannóg tá na daoine seo a leanas:

 Máirtín Ó Cadhain
 Colm Breathnach

Aistriúchán in Éirinn
Dáil Éireann
Státseirbhís na hÉireann
An Caighdeán Oifigiúil
Liam Prút

Is scríbhneoir Gaeilge é Liam Prút. Bhí poist eile go leor aige freisin agus é ina bhráthair, ina mhúinteoir, ina léachtóir agus ina aistritheoir ar a sheal. Tá go leor duaiseanna buaite aige dá chuid saothar. Tá scata díolamaí filíochta foilsithe aige.

Eagarthóireacht
Caithfear Éisteacht! Aistí Mháirtín Uí Chadhain in Comhar, arna fhoilsiú ag Comhar Teoranta, Baile Átha Cliath 1999 (aistí Mháirtín Uí Chadhain arna gcur in eagar ag an bPrútach).

Filíocht

 Fíon as Seithí Óir (1972)
 Asail (1982)
 An Dá Scór (1984)
 An Giotár Meisce (1988)
 Loch Deirg-Dheirc (1994)
 Plumaí (1997)
 Gealadhram (2002)
 Cnap-Uaisle (2008).

Úrscéalta

 Désirée (1989)
 Geineasas (1991)
 An Leanbh sa Lamborghini (1996)
 Sna Flaithis go hArd (2011)

Cnuasaigh gearrscéalta

 Sean-Dair (1985)
 Scéalta nach Beag (2002)

Foilseacháin do pháistí

 Crúibín,  2001.
 Cara ag Crúibín (2003)
 Crúibín agus an tAsal (2007)

Scríbhneoirí Gaeilge
Nasc comhfhiúsach

Is nasc ceimiceach é nasc comhfhiúsach atá déanta de leictreoin riartha idir adaimh. Tugtar dís chomhroinnte nó dís nascach ar na leictreoin seo, agus tugtar nascadh comhfhiúsach ar chothromaíocht chobhsaí na bhfórsaí aomtha agus éartha idir adaimh, nuair a roinneann siad leictreoin.  I gcás go leor móilíní, tugann comhroinnt leictreon deis do gach adamh sceall seachtrach iomlán a bhaint amach, a fhreagraíonn do chumraíocht leictreonach chobhsaí. Sa cheimic orgánach, tá naisc chomhfhiúsacha i bhfad níos coitianta ná naisc ianacha.

Naisc sheachtracha
 Khan Academy. Covalent bonds. https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry/chemical-bonds-ap/types-chemical-bonds-ap/v/covalent-bonds

Tagairtí
 Nascadh ceimiceach
Pa Daly

Is polaiteoir Éireannach é Pa Daly ar ball de Shinn Féin é. Toghadh Daly don Dáil i mí na Feabhra 2020.

Glaodh chun an barra é sa bhliain 1996. D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe ar feadh tamaill sular chuir sé faoi i mBaile Átha Cliath. D'fhill sé sa deireadh go Tra Lí, agus chuir sé cleachtadh dlí ar siúl.

Tá Daly pósta ar Mary agus tá ceathar páistí acu. Glacann sé páirt sna clubanna CLG agus sacair, agus sa Tralee Parkrun, chomh maith.

Tagairtí

Nasc seachtrach
A bheathaisnéis ag suíomh Shinn Féin. Dáta rochtana 19 Bealtaine 2021

Baill den 33ú Dáil
Daoine as Contae Chiarraí
Daoine beo