joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Raidis

Planda bliantúil nó débhliantúil le fréamh tiúbrach, duilleoga liopacha neamhrialta, agus bláthanna i bhfoirm croise, bán go dtí scothchorcra. Níl eolas ar a bhunús, ach in úsáid mar ghlasra ó aimsir na nÉigipteach ársa. Maidir le raidisí samhraidh, bíonn siad beag ach fásann go tapa. Bíonn na raidisí geimhridh mór, suas le 250 g, ach fásann go mall. Tá an raidis fhiáin gaolmhar léi, fréamhacha caola is bláthanna a bhíonn go minic buí aici.

Glasraí fréimhe
Raifia

Snáithín a fhaightear ó dhuilleoga móra na raifiapailme i Madagascar. Dath crón air, ach é indathaithe freisin. Úsáidtear é chun ciseáin, hataí is mataí a fhí, agus plandaí a cheangal sa ghairdín.
Raithneach chraobhach

Dhá chlann raithní ina ndéanann an riosóm adhmadach gas atá cosúil le stoc crainn, a fhásann 25 m ar airde. Bíonn an gas seo clúdaithe le coilm de bhunanna seanfhronn, agus déanann na froinn reatha fleasc ar barr. Dúchasach do na trópaicí is fothrópaicí, agus sainiúil i réigiúin ar leith. Mar chrann caol, beagán cosúil le crann pailme, is coitianta í mar mhaisiúchán.
Raithneach mhór

Raithneach ilbhliantúil le riosóim a dhreapann i bhfad. Na froinn aonarach, suas le 2-4 m ar airde, trídhuilleach, le sórais go leanúnach timpeall imeall na dteascáin duilleoige. An-choiteann ar ithreacha aigéadacha, i gcoillte, is ar fhraochach go príomha, agus is féidir leis an speiceas seo fairsingí móra a chlúdach mar gheall ar a riosóim. Nimhiúil, agus ní iníorann caoirigh nó coiníní ar thalamh a bhfuil an raithneach seo uirthi. Ní dhéanann tine damáiste trom di mar go bhfanann na riosóim atá domhain sa talamh slán gan damáiste. Is féidir go mbeidh sí ina hionróir ionsaitheach ar fhéarach.

I mbéarlagair na Gaeilge deirtear "raithneach" leis an channabas.
Raithneach nead éin

Speiceas fionncha ar eipifít é, dúchasach do na foraoisí trópaiceacha sa Seandomhan. Cruthaíonn na froinn ghealghlasa neamhroinnte cnota, cosúil le nead a bhailíonn úmas. Fásann na fréamhacha isteach san úmas chun cothaithigh is uisce a fháil.
Raithneach ríúil

Raithneach ilbhliantúil le riosóim thiubha a dhéanann tortáin mhóra. Dúchasach d'áiteanna fliucha seascannacha ar fud na réigiún measartha. Fásann na froinn suas le 3 m ar airde agus bíonn siad dédhuilleach. Iompraíonn na froinn thorthúla, le duilleoigíní beaga uachtaracha, cuid mhaith spóragán donn.
Raithneach shreabhnach

Is éard atá i gceist le raithneach shreabhnach raithneach bheag de roinnt géineas le riosóim dreaptha a fhaightear go hiondúil mar eipifít. Na froinn aonduilleach nó dédhuilleach, cill amháin i dtiús is tréshoilseach, ach amháin mar a bhfuil féitheacha. So-ghonta do thriomú, agus ní fhaightear í ach in áiteanna fliucha taobh amuigh de na trópaicí.
Raithneach uisce

Raithneach uisciúil a shnámhann go saor. Dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha, ach nádúraíodh go forleathan í i réigiúin níos fuaire ar fud na hEorpa, bíodh is go bhfulaingíonn sí cuid mhaith dochair sa gheimhreadh. An gas cúpla ceintiméadar ar fhad, géagach le froinn fhorluite, cosúil le crotail, clúdaithe le ribí neamhinfhliuchta, scothdhearg sa bhfómhar. Go minic cumhdaíonn sí dromchla an uisce i locha, locháin is díoga. 

Plandaí
Ramaipiotacas

Ápa iontaisithe atá ar eolas ón tréimhse Mhéicéineach in oirthear na hEorpa, an Áise agus oirthear na hAfraice 24.6-5.1 milliún bliain ó shin. Mhair sé ar an talamh agus shiúladh ar 4 chos. Na gialla folláin, na gruafhiacla mór, le cruan ramhar is na géaráin íseal cosúil le homainidí luatha. Is dócha go n-itheadh sé bianna garbha a bailíodh i gcoillearnach is an sabhána.
Chandrasekhara Venkata Raman

Fisicí a rugadh i dTiruchirappalli na hIndia ab ea an Ridire Chandrasekhara Venkata Raman (7 Samhain 1888 – 21 Samhain 1970). In Tiruchirappalli, i stát Tamil Nadhu, san India, a rugadh é. Ar son a chuid taighde ar fhorleathadh, scaipeadh is athrú tonnfhad solais mhonachrómataigh in ábhair thrédhearcacha, a ainmníodh as, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1930. Fuair sé bás in Bangalore, i Mysore, san India. Ba uncail le Subramanayan Chandrasekhar ar thaobh a athar é.

Daoine a rugadh i 1888
Básanna i 1970
Fisiceoirí Indiacha
Scaipeadh Raman

Scaipeadh solais mhonachrómataigh is é ag taisteal trí ábhar trédhearcach. Bíonn na tonnfhaid scaipthe (na línte sa speictream scaipthe) ar dhá thaobh — níos lú, is níos mó ná an mheántonnfhad sa bhunsolas ionsaitheach — agus braitheann na tonnfhaid scaipthe ar chomhdhéanamh an ábhair. Chuir Raman síos ar an iarmhairt seo i 1928. Tá speictreascópacht Raman tábhachtach i staidéar ar struchtúr móilíní. 

Scaipeadh
Bernardino Ramazzini

Dochtúir Iodálach ab ea Bernardino Ramazzini (3 Samhain 1633 - 5 Samhain 1717). Ina leabhar De morbis artificium diatriba (I dTaobh Galair Cheardaithe, 1700) chuir sé síos don chéad uair ar bhealach iomlánaithe ar ghalair cheirde. Chuir sé i gcoinne úsáid scaoilte rúsc sioncóna (cuinín), agus choinnigh sin chun othair le maláire a chóireáil.

Lianna Iodálacha
Daoine a rugadh i 1633
Básanna i 1717
Rámhaille

Athrú géar inchúlaithe aire is comhfheasa, go minic le cuimhne lagaithe is an duine curtha ó threo, de bharr cúiseanna orgánacha de ghnáth. Is féidir go dtarlóidh mearaí is/nó siabhrán do dhuine, agus mishuaimhneas is lasántacht. Bhíodh an téarma in úsáid mar théarma ginearálta ar ghealtacht.
Ramhdhraighean

Tom nó crann beag duillsilteach spíonach spréite, a fhásann 4-10 m ar airde, dúchasach don Eoraip is réigiún na Meánmhara. Na duilleoga ubhchruthach fiaclach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna bídeach glas i gceathaireanna, na caora 5-10 mm ar leithead, dubh, beagán nimhiúil is purgóideach.
Ramhdhraighean mara

Tom duillsilteach spíonach a chuireann meatháin. Fásann sé 3 m ar airde. Dúchasach do chóstaí na hEorpa is na hÁise den chuid is mó. Na duilleoga suas le 8 cm ar fhad, caol clúdaithe le mionlanna airgeadacha. Na bláthanna bídeach glas, ag teacht amach roimh na duilleoga. Na fireannaigh is na baineannaigh ar phlandaí scoite. Na caora geal flannbhuí. Uaireanta plandaítear é chun dumhcha a dhaingniú.
Santiago Ramón y Cajal

Lia is histeolaí a rugadh i bPetilla de Aragón na Spáinne ab ea Santiago Ramón y Cajal (1 Bealtaine 1852 – 17 Deireadh Fómhair 1934). Rinne sé taighde bunúsach ar mhicreastruchtúr an néarchórais, agus tarchur néar-ríog san inchinn. I measc a bhfoilseachán bhí Estudios sobre la Degeneración y Regeneración del Sistema Nervioso (Staidéir ar Mheath is Athghiniúint an Néarchórais, 1913-1914). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Camillo Golgi i 1906 as an saothar ceannródaíoch seo. D'éag sé i Maidrid.

Lianna Spáinneacha
Daoine a rugadh i 1852
Básanna i 1934
Raonaimsitheoir

Feiste optúil chun fad amach réada a thomhas, tríd an uillinn inréimnithe a thomhas idir dhá amharclíne ó dhá phointe a bhfuil an fad eatarthu ar eolas. Uaireanta bíonn a leithéid i láthair i gceamara chun cabhrú le fócasú an lionsa, agus is féidir é a bheith cúpláilte le gluaiseacht lionsa an cheamara.
Rapiolar

An t-iolar is mó ar Domhan, 90 cm ar airde. Áitríonn sé foraoisí báistí ar na machairí ó Mheiriceá Láir ó dheas go dtí an Airgintín. Tearc; dubh, bán is liath; na cosa mór. Itheann sé mamaigh a mhaireann sna crainn (moncaithe, spadáin is eile) agus roinnt éan.
Knud Rasmussen

Taiscéalaí is eitneolaí a rugadh i Jacobshavn na Graonlainne ab ea Knud Johan Victor Rasmussen (7 Meitheamh 1879-21 Nollaig 1933). Ó 1902 stiúraigh sé cuid mhaith aistear sa Ghraonlainn. I 1910 bhunaigh sé bunáit trádála Inis Tuile ar Rinn Eabhrac, agus i 1921-1924 thrasnaigh ón nGraonlainn go Caolas Bheiring ar charr sleamhnáin madraí.

Taiscéalaithe Danmhargacha
Eitneolaithe
Daoine a rugadh i 1879
Básanna i 1933
Rastar

Patrún dronuilleogach línte cothrománacha scanta a úsáidtear chun íomhá a chruthú i bhfíscheamara is a atáirgeadh ar scáileán léirithe an fheadáin gha-chatóidigh ar theilifíseán.
John Ray

Nádúraí a rugadh i mBlack Notley Shasana ab ea John Ray (29 Samhain 1627 – 17 Eanáir 1705). Rinne sé rangú ar phlandaí agus chuir béim ar an speiceas mar bhunaonad. Ba é bunsraith na tacsanomaíochta nua-aoisí a shaothar.

Nádúraithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1627
Básanna i 1705
Man Ray

Péintéir, dealbhóir, grianghrafadóir is déantóir scannán a rugadh i Philadelphia, Pennsylvania ab ea Man Ray (Emanuel Rudnitsky, 27 Lúnasa 1890 - 18 Samhain 1976). Pearsa thábhachtach i bhforbairt an Nua-Aoiseachais, bhunaigh sé an ghluaiseacht Dhadach i Nua-Eabhrac. Sna 1930idí tháirg sé an-chuid grianghrafanna is "rayographs", mar a thug sé ar a chóiriúcháin grianghrafanna. 

Grianghrafadóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1890
Básanna i 1976
Scaipeadh Rayleigh

Scaipeadh solais (agus tonn eile) ag réada atá beag i gcomparáid le tonnfhad an tsolais. Méadaíonn sé leis an minicíocht i gcumhacht 4. Rinne an Tiarna Rayleigh taighde air seo agus chuir síos air den chéad uair. Scaipeadh Rayleigh sholas na Gréine ag móilíní an aeir is cúis le goirme fhollasach na spéire, mar scaiptear an solas gorm (le tonnfhaid ghearra) níos mó ná na dathanna eile i speictream na Gréine.

Scaipeadh
Rhazes

Lia is ailceimicí Peirseach a raibh cónaí air i mBagdad ab ea Razi (Abu Bakr Muhammad ibn Zakariya ar-Razi, c 10ú céad). Tionchar fiúntach ag a chiclipéid ar eolaíocht míochaine sa Mheánaois.
Ré

An dara fo-roinnt is mó a úsáidtear san amscála geolaíoch. Déantar gach ré a fhoroinnt ina tréimhsí.
An Ré Dhorcha

Téarma a bhíodh in úsáid don tréimhse i stair na hEorpa timpeall 500-1000, díreach i ndiaidh titim impireacht na Róimhe, nuair a tharla ionsaithe is inimircí na nGotach is daoine eile ón iarthar. Ach tharla bláthú san ealaín is an scoláireacht Ghaelach agus tionchar na hÉireann ar an Eoraip sa tréimhse sin, bhláthaigh ealaín is ailtireacht na Biosáinte san oirdheisceart, agus ealaín is ailtireacht na hAraibe san iardheisceart.

Stair
Réadlann Eorpach an Deiscirt

Gníomhaireacht chomhoibrithe ina bhfuil 8 dtír Eorpach, a bunaíodh i 1962 chun réadlann Eorpach a oibriú sa leathsféar theas. Go hard sna hAindéis, sa tSile, a tógadh na teileascóip. Tá teileascóp optúil 3.6 m ar trastomhas (cró) ar La Silla (2,430 m in airde) ag ESO, eagar 4 theileascóp (cró 8.2 m acu) i bhfoirm VLT (teileascóp an-mhór, le cró feidhmeach 16 m) ar Cerro Paranal (2,635 m in airde), agus fáil ar theileascóip eile. Tá an cheanncheathrú i nGarshing, gar do München sa Ghearmáin.

Féach freisin 
 Teileascóp Ollmhór

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil
Réadlann Gréine is Héilisféir

Scéim comhoibrithe idir ESA is NASA le staidéar a dhéanamh ar an nGrian óna chroíleacán domhain amach go dtí a coróin sheachtrach, an ghrianghaoth san áireamh. Lainseáladh an tsatailít SOHO, agus na turgnaimh is na hionstraimí cuí ar bord, ar fheithicil Atlas i 1995 agus suíodh í i bhfithis fháinneach os cionn pointe Lagrange L1 timpeall 1,500,000 km ón Domhan i dtreo na Gréine. Tá monatóiriú ar siúl go leanúnach ó shin agus na sonraí á dtarchur ar ais do na taighdeoirí ar Domhan.

Réadlanna
Réadlann Náisiúnta Radairéalteolaíochta

Is í an Réadlann Náisiúnta Radairéalteolaíochta an phríomhréadlann radairéalteolaíochta sna Stáit Aontaithe, le teileascóip chumasacha i nGreen Bank, West Virginia, i gKitt Peak, Arizona, is i Socorro, Nua-Mheicsiceo (mar a bhfuil an tEagar Ollmhór), agus a príomhoifig i Charlottesville, Virginia. Bunaíodh i 1956 í, agus tógadh an chéad teileascóp i 1959. I measc na n-ionstraimí ag Green Bank tá mias 100 m × 110 m a críochnaíodh i 1999, an radaiteileascóp iomlán instiúrtha is mó ar Domhan.

Réadlanna
Réadlann Ríoga Greenwich

Réadlann a bhunaigh Rí Séarlás II Shasana, a thóg an t-ailtire Christopher Wren i 1675 chun feabhas a chur ar loingseoireacht is coimeád ama. Lárnach in ullmhú féilirí is an Nautical Almanac (Almanag Mara), agus an-tábhachtach i gcoimeád an ama go dtí lár an 20ú céad. Freagrach as tástáil chrónaiméadar mara John Harrison i 1736, 1749 is 1763, a réitigh fadhb thomhas an domhanleithid ar muir faoi dheireadh. Ag comhdháil i Washington i 1884 glacadh leis an ais tríd an teileascóp inti mar phríomhfhadlíne. Ba é seo an socrú a roinn an Domhan ina leathsféir thiar is thoir agus a chuir tús le leagan amach na n-amchriosanna idirnáisiúnta. Bogadh na gníomhaíochtaí eolaíocha go Herstmonceaux i 1948, agus rinneadh músaem is pláinéadlann as an tseanréadlann. Bogadh an phríomhoifig go Cambridge i 1990. Dúnadh í faoi dheireadh i 1998, agus bogadh oifig an Nautical Almanac chuig Saotharlann Rutherford Appleton in Oxfordshire.

Royal Borough of Greenwich
Músaeim na Londan
Músaeim
Réa-eolaíocht

Staidéar ar mhíchumadh is sreabhadh ábhar is iad faoi fhórsa. Cuimsíonn sí slaodacht gás is leachtanna, straidhn is fiaradh i solaid de bharr struis, agus míchumadh plaisteach i miotail.
Réalachas

I léirmheastóireacht ealaíne úsáidtear an téarma seo (le R mór) chun tagairt do rogha réamhbheartaithe d'ábhar péinteáilte gránna nó neamhidéalaithe, uaireanta chun dearcadh nó argóint shóisialta nó pholaitiúil a chur os comhair an phobail. Sa chiall seo léirigh Les Casseurs de Pierres (Na Bristeoirí Cloch, 1849) le Courbet anró na mbochtán is ísle sa bhFrainc. Le r beag, ciallaíonn an téarma go ginearálta, ach go doiléir, rud éigin cosúil le malairt na teibíochta. Bhíodh tuiscint ar an téarma mar thacaíocht le cosúlacht na fírinne san ealaín is an Nádúrachas i lár an 19ú céad sa bhFrainc. Faoi seo ní róshoiléir cad is réalachas ann ach nach osréalachas ná réalachas draíochta é.
Réaladh

Próiseas grianghrafadóireachta ina ndéantar íomhá fholaithe (a cruthaíodh trí eibleacht sholasíogair a nochtadh do sholas an radhairc) infheicthe. De ghnáth déantar é trí chomhdhúile airgid nochtaithe a dhí-ocsaídiú san eibleacht go dtí airgead miotalach dubh. I ngrianghrafadóireacht dhaite, bíonn cúplairí ann chun íomhá ruaime daite a chruthú ag an am céanna.

Grianghrafadóireacht
Réalta (ríomhaireacht)

Sa ríomheolaíocht, toipeolaíocht líonra ríomhairí ina bhfuil ríomhaire amháin mar nód lárnach agus na ríomhairí eile ceangailte leis an ríomhaire láir amháin. Aon chumarsáid idir aon dá ríomhaire, tríd an ríomhaire láir a dhéantar í.
Réalta an bháis

Tuairimíonn na cosmeolaithe go bhfuil compánach-réalta don Ghrian ann, ar a dtugtar Neimisis, i bhfithis amuigh áit éigin idir Plútón is Alpha Centauri. Níor tugadh faoi deara riamh é, ach tuairimítear go dtógann sé 30 milliún bliain uirthi a fithis a iomlánú. Ach de réir na tuairimíochta, nuair a thagann Neimisis gar don Ghrianchóras téann sé trí scamall Oort atá lán de chóiméid, agus doirteann na milliúin dreigí is dreigítí ar an Domhan chun imbhualadh leis na cóiméid sin, rud a bhíonn tubaisteach don bheatha ar Domhan. Ceapann cuid de na cosmeolaithe gur mar seo a díothaíodh ainmhithe sa tréimhse Charbónmhar nó sa tréimhse Chailceach. Níl an tuairimíocht seo rófhantaiseach, mar is eol gur déréaltaí mórchuid na réaltaí i mBealach na Bó Finne.
Réalta athraitheach

Aon réalta nach mbíonn a lonrachas tairiseach. Is féidir leis an athrú a bheith rialta nó mírialta. Bíonn cúiseanna éagsúla leis an bhfeiniméan seo. I ndéréalta uraithe, uraíonn an dís réaltaí a chéile go tréimhsiúil de réir mar a fheictear iad ó ionad faire an Domhain, agus laghdaíonn lonrachas na réalta uraithe. Tá réaltaí eile a bhíogann agus tarlaíonn athruithe tréimhsiúla sa lonrachas de bharr athruithe i méid is teocht dhromchlach na réalta. Is iad na saghsanna is suntasaí ná athraithigh Ceifide, réaltaí R. R. Lyrae, agus athraithigh fhadtréimhseacha Mira.
Réalta bhíogach

Réalta athraitheach a bhforbraíonn is a gcrapann na cisil sheachtracha go rialta. Is tábhachtach athraithigh Ceifide go háirithe, mar go dtugann tréimhse a mbíogtha tomhas ar an dearbhlonrachas, agus mar sin, ligeann siad dúinn a bhfíorfhaid uainn a thomhas trí chomparáid a dhéanamh idir a ngile dhealraitheach is a ndearbhghile.
Réalta thimpholach

Réalta nach dtéann ina luí nuair a bhreathnaítear í ó ionad ar leith. San Eoraip agus Meiriceá Thuaidh bíonn na réaltaí sa Bhéar Mór is an Béar Beag le feiceáil i rith na bliana. Sa leathsféar theas bíonn Cros an Deiscirt le feiceáil an t-am ar fad.
An Réalta Thuaidh

An réalta is gile i réaltbhuíon an Bhéir Bhig, a luíonn taobh istigh de 1° ón mol neamhaí thuaidh anois. Tugtar Polaris uirthi freisin. Is ionann a airde le domhanleithead an fhéachadóra, a bheag nó a mhór. D'úsáidtí le fada í i gcomhair loingseoireachta simplí.

Réaltaí
Réaltachas

Grúpa feiceálach nó suntasach réaltaí atá níos lú ná réaltbhuíon. Sampla is ea an Camchéachta.

Réalteolaíocht
Réaltacht fhíorúil

Córais atá bunaithe ar ríomhairí ina gcruthaítear don úsáideoir samhlú tríthoiseach de réaltacht éigin agus, trí fheidhm a bhaint as uirlisí a bhraitheann gluaisne shúile, lámha is cholainn an úsáideora, a ligeann don úsáideoir idirghníomhú leis an réaltacht fhíorúil sin. De réir mar a ghluaiseann súile an úsáideora, mar shampla, athraíonn an samhlú a fheiceann sé. Mar sin, feiceann an t-úsáideoir samhlú tríthoiseach atá ag gluaiseacht an t-am ar fad, de réir mar a ghluaiseann sé féin a shúile nó a lámha. 

Tá sé i gceist córais mar seo a shaothrú is a úsáid chun róbait a threorú i bhfad amach ón úsáideoir, chun obair a dhéanamh in áit dho-shroichte nó bhaolach. Úsáidtear iad go han-mhinic anois le daoine a thraenáil chun obair chasta chostasach a dhéanamh, mar obráidí, tiomáint eitleáin, stiúradh monarchana, dearadh gluaisteán is eile. Úsáidtear i gcluichí ríomhaire í freisin. 

Tá margadh AR / VR margaidh billiún dollar cheana féin agus táthar ag súil go leanfaidh sé ag fás go maith thar margadh $ 120 billiún laistigh de chúpla bliain.
Réaltbhitheolaíocht

Staidéar ildisciplíneach ar bhunús, dáileadh is todhchaí na beatha sa Chruinne. Pléann sí ceisteanna cosúil le conas a thosaíonn is a fhorbraíonn an bheatha, an bhfuil beatha áit éigin eile taobh amuigh den Domhan, agus cad atá in ann don bheatha ar Domhan is thall. Is cuid d'aidhmeanna NASA í. 

Mar is eol do chách, níor thángthas ar bheatha ar bith ar aon phláinéad eile go fóill, agus mar sin níl sa réaltbhitheolaíocht i láthair na huaire ach teoiriceoireacht.

De réir thuiscint an lae inniu ní féidir teacht ar neacha beo cliste ar aon phláinéad sa Ghrianchóras s’againn. Scéal eile é go bhfuil sé incheaptha gur fhorbair miocrorgánaigh, cinn a bheadh cosúil le [[víreas 88anna, in áit éigin. Tá tuairimíocht ann mar shampla go bhféadfaimis teacht ar bheatha shimplí den chineál sin sna cisil is airde thuas in atmaisféar Véineas.

Níltear cinnte, cé chomh cosúil a bheadh bitheolaíocht na neachanna eachtardhomhanda lenár mbitheolaíocht féin. Tá an bheatha ar an Domhan bunaithe ar an gcarbón mar phríomhdhúil, toisc nach bhfuil aon dúil cheimiceach eile in ann slabhraí fada d’adaimh den chineál chéanna a dhéanamh. Tá an smaoineamh ann gur féidir bithcheimic mhalartach a bhunú ar shlabhraí an tsileacain is na hocsaigine (ar an Domhan s’againn bíonn a leithéidí coitianta sna clocha – sna sileacáití). Is dócha áfach go mbeadh ról nach beag ag an gcarbón sa bhithcheimic shileacanbhunaithe freisin, chomh coitianta is a bhíos sé san ollchruinne.

Ceist chonspóideach eile é, an bhféadfadh leacht éigin eile gnó an uisce a dhéanamh don bheatha eachtardhomhanda: an amóinia, b’fhéidir. Bun scothláidir í an amóinia, agus í ina gás le teocht an tseomra, ach is féidir pláinéad fuar a shamhlú agus cónaí ar neachanna amóiniabhunaithe ansin. Ní fhéadfadh an cineál sin beatha úsáid a bhaint as an ocsaigin mar a dhéantar ar an Domhan, toisc gur dual don ghlanamóinia dul trí thine agus í ag teacht i dteagmháil leis an ocsaigin.

Cheap Carl Sagan, an réalteolaí clúiteach, na focail úd ”seoibhineachas carbóin” agus ”seoibhineachas uisce” agus é ag cur síos ar an tuiscint a bhí aige féin ar na cúrsaí seo: is éard a bhí sé a mhaíomh ná gur shíl sé nach bhféadfadh an bheatha eachtardhomhanda a bheith bunaithe ar aon bpríomhdhúil eile seachas an carbón (”seoibhineachas carbóin”), agus nach bhféadfadh sí déanamh in uireasa an uisce mar phríomhthuaslagóir (”seoibhineachas uisce”). Ní mór cuimhne a choinneáil air áfach gur féidir don bhithcheimic uiscebhunaithe charbónbhunaithe féin a bheith an-difriúil le ceimic na beatha domhanda.
Réalteolaíocht dhomhanda

Ó 1970 nó mar sin tá an réalteolaíocht a bhí bunaithe ar theileascóip optúla ar dhromchla an Domhain imithe i léig. Bhí an t-atmaisféar—gnéithe éagsúla na haimsire, suaiteacht is truailleáin san aer, soilse cathrach is eile — ag cur isteach a bheag nó a mhór ar éifeacht na dteileascóp seo, ag cur le hiomrall na n-íomhánna a fuarthas is ag táireadh a ngéire. Ag an am céanna bhí spásteileascóip ag teacht chun cinn, ag seachaint na bhfadhbanna seo is ag tabhairt íomhánna den scoth. Rinne spásteileascóp Hubble obair iontach chun íomhánna géara de na pláinéid is an spéir i gcoitinne a chur ar fáil, agus rinne sé seo athruithe bunúsacha ar an réalteolaíocht. Mar sin féin, tá dhá fhorbairt á gcur i bhfeidhm ar na seanteileascóip chun a dtorthaí a dhéanamh inchurtha le híomhánna spásteileascóp Hubble, fiú. Tá tógáil na scáthán ollmhór is gá sna gnáth-teileascóip i bhfad níos saoire anois ná sna 1980idí, fiú. In ionad scannáin grianghrafadóireachta chun na híomhánna a ghlacadh tríd an bpróiseas mall a bhíodh in úsáid, baintear feidhm as córais leictreonacha, ceamaraí luchtchúpláilte is ríomhairí. Is féidir na híomhánna a ghlactar a phróiseáil chun iomraill éagsúla a cheartú, agus na híomhánna deiridh a fháil go tapa. Déantar íomhánna ó scata teileascóp a mheascadh go comhuaineach ach an fad eatarthu a chur san áireamh, agus faightear íomhánna níos feabhsaithe fós. Is féidir sonraí a fhaightear ó radaiteileascóip a úsáid chun na híomhánna a phróiseáil. Mar sin, tá athnuachan faoi lánseol sa réalteolaíocht dhomhanda agus ré úr tuartha don saothar seo.
Réalteolaíocht infridhearg

Staidéar ar réada neamhaí de réir a radaíochta sa raon tonnfhad 1,000 nm - 1 mm. Cuireann ionsú tonnfhad sa raon seo ag galuisce san atmaisféar isteach ar an obair seo. Réitítear cuid de na fadhbanna seo le réadlanna arda, cosúil leis an réadlann ar shliabh Mauna Kea ag airde 4,000 m, nó teileascóp atá fuaraithe go crióigéineach ar spásárthach. Astaíonn cuid mhaith réad an chuid is mó dá radaíocht sa raon infridhearg. Tá an réalteolaíocht seo tagtha chun cinn ó thaobh tábhachta de trí fhorbairt na n-eagarbhrathadóirí íomháithe don infridhearg.
Réalteolaíocht na Síne

D'fhás an réalteolaíocht sa tSín neamhspleách ar an iarthar, agus bhain sí an-chuid éachtaí amach: an chéad taifead ar urú na Gealaí i 1361 RC, 4 cinn eile i 1279 RC; tomhas ar an nGrian agus eolaire 12 mhí (roimh 1100 RC); áirimh ailgéabracha ar na réaltaí (roimh an 5ú céad RC); grinniú ar chóiméad Halley (b'fhéidir i 611 RC, ach go cinnte i 467 RC); tiomsú chatalóga na réaltaí (faoin 5ú céad RC); fad na bliana a ríomh mar 365¼ lá (444 RC); tuairisc ar ghluaiseachtaí Iúpatair is Satairn (350 RC); 1080 réalta cláraithe i 6 rang gile (1ú céad RC); taifead ar ghrianspotaí (28 RC); iarmhairt na Gealaí ar thaoidí aimsithe (80 AD); tuiscint ar uruithe is rothlú na Gealaí (2ú céad); loingseoireacht le cabhair na réaltaí (2ú céad); breathnú ar eireaball cóiméid dírithe amach ón Ghrian (635); breathnú ar ollnóva (1054, nár taifeadadh san Eoraip); clog réalteolaíochta, sféar bráisléadach, cruinneog neamhaí, fuinnmhithe le huisce (1080); réadlann mhór (1280, 300 bliain roimh an gcéad cheann san Eoraip); taifead ar 90 ollnóva is 581 cóiméad faoi 1700. Is ón mbunús Síneach an córas comhordanáidí réaltaí a úsáidtear ar fud an Domhain anois. 

Réalteolaíocht
An tSín
Réalteolaíocht neoidríonó

Iarrachtaí neoidríonónna ón nGrian a bhrath chun na coinníollacha i gcroíleacán soladach na Gréine a dhéanamh amach, agus mar an gcéanna maidir le hollnóvaí. De réir na dturgnamh ó na 1960idí, tá ráta sreafa na neoidríonónna grianda níos lú ná mar a bhíodh á thuar ó theoiric na núicléisintéise.
Réalteolaíocht radair

Úsáid bíoga tonn raidió chun faid réada sa Ghrianchóras a thomhas is a ndromchlaí a mhapáil, ar mhodh díreach cosúil le radar. Rinneadh a leithéid go rathúil ar Véineas is cuid mhaith astaróideach, agus chun trastomhais núicléis cóiméad a dhéanamh amach.
Réalteolaíocht ultraivialait

Brath is anailis radaíochta ó fhoinsí neamhaí sa raon tonnfhad 50-320 nm. Astaíonn na réaltaí is teo an chuid is mó dá radaíocht sa bhandaleithead seo, nach bhfuil inghlactha ach ag satailítí is roicéid (de bhrí go n-ionsúnn aer an atmaisféir an radaíocht seo thar níos mó ná leath den bhandaleithead seo ar thaobh na dtonnfhad gearr). Mar shampla, tá satailít a dtugtar an Taiscéalaí Ultraivialait Idirnáisiúnta uirthi (comhoibriú idir ESA, an Bhreatain is NASA) i mbun staidéar speictreagrafach ar réaltraí gníomhacha, cuasáir, réaltaí, agus an meán idir-réaltach sa raon tonnfhad 120-300 nm.
Réalteolaíocht X-ghathach

Staidéar ar na X-ghathanna a thagann ó fhoinsí cosmacha. Ní mór é a dhéanamh le hionstraimí a iompraítear ar shatailítí de bhrí nach dtreánn X-ghathanna an t-atmaisféar. I measc na bhfoinsí tá iarmhair ollnóvaí cosúil le Réaltnéal an Phortáin, déréaltaí atá ag aistriú maise, agus croíleacáin ghníomhacha réaltraí.
Réaltnéal

Téarma a bhíodh in úsáid ag réalteolaithe d'aon réad doiléir nó néalmhar a bhí le feiceáil sa teileascóp. An lá atá inniu ann, tugtar réaltnéal ar scamall ollmhór gáis is deannaigh sa spás a bhfuil cuma gheal nó dhorcha air. Maidir le cuid de na réaltnéalta, is iontu a chruthaítear réaltaí. Cruthaítear néalta eile as bás réaltaí. I measc na néalta a cruthaíodh ag réaltaí, tá Néal Óiríon, néal mór geal a spreagann an radaíocht ultraivialait ó na réaltaí ann an gás chun lonrachta. Níl aon réalta shoilsithe sna néalta dorcha: samplaí is ea Néal an Ghualmhála is Néal Cheann an Chapaill. Nuair is mogaill gáis atá sa néal, caite amach ag seanréaltaí, tugtar néal pláinéadach air sin, agus sampla de seo is ea an Néal Héilicse. Cruthaítear néalta eile trí phléascadh ollnóvaí: is sampla de sin an Portán.
Réamh-Chaimbriach

An ré gheolaíoch roimh an ré Phailéasóch, agus an ré is ársa sa réamhstair, ag tosú le cruthú an Domhain. Thóg an idirlinn 4,000-590 milliún bliain. Fo-roinntear an ré seo anois i dtréimhse Aircéach ar dtús is an tréimhse Phrótarasóch ansin. Aon fhianaise lag den bheatha a fhaightear sa ré seo, is beatha aoncheallach den chuid is mó í. Cruthaíodh screamh sheachtrach an Domhain le linn na ré seo, is carraigeacha Réamh-Chaimbriacha a fhreagraíonn thar fhairsingí ollmhóra i lár na n-ilchrioch.
Réamhdhéanamh

San ailtireacht, déanamh codanna foirgnimh nó an fhoirgnimh iomláin i monarcha nó áit éigin eile amach ón láithreán tógála. I sampla cáiliúil, is mar seo a thóg an t-ailtire Joseph Paxton an Pálás Criostail i Londain go tapa in 1851. Ach níor glacadh leis mar chleachtadh coitianta go dtí na 1920idí. Baineadh feidhm as go forleathan i ndiaidh an dara cogadh domhanda. Ach sa mheántéarma níor éirigh leis na tithe réamhdhéanta a tógadh sna 1950idi mar go raibh laigí struchtúrtha is sóisialta ag baint leo. Coitianta fós i gcás foirgnimh tionsclaíochta. Le blianta fada anois tugtar tógáil chórasach air.
Réamheaclaimsia

Riocht mínormálta, a fhéadfaidh a bheith baolach, a tharlaíonn go déanach le linn toirchis agus a léiríonn mar bhrú ard fola, próitéin sa bhfual, is borradh (éidéime) na ngéag. Tugtar hipirtheannas toircheas-spreagtha uirthi freisin. Is annamh a tharlaíonn sí, agus ní heol cad is cúis léi, ach is minice í in iltoirchis agus mná faoi 16 bliain nó os cionn 40 bliain d'aois. Ní mór brú na fola a mhonatóiriú go rialta le linn an toirchis len í a bhrath. Má bhraitear í, ní mór an bhean a thógáil díreach isteach san ospidéal. Go minic réitíonn taca droma an riocht, agus bíonn an bhreith is an naíonán normálta. Muna ndéantar amhlaidh. is féidir go ndéanfar damáiste don ae is go dtarlóidh eaclaimsia don bhean.
Réamhghiorrú

San ealaín, léiriú foirmeacha, an fhoirm dhaonna ach go háirithe, i bpeirspictíocht. Mar shampla, bíonn lámh atá sínte amach i dtreo an fhéachadóra mór i gcomhréir leis an ngéag, a dhealróidh gairid nó infheicthe ar éigin. Seift choitianta ab ea í seo i bpéintéireacht bharócach is ghotach.
Reamóra

Iasc caol, i bhfine na nEcheneidae agus forleathan i bhfarraigí teo, is ea an reamóra (géineas Remora). Teasc mhór súite ar bharr an chinn lena ngreamaíonn sé go daingean le taobh éisc eile, liamhán mar shampla, nó le hainmhí eile mar an míol mór nó an turtar. 45 go 90 cm ar fhad. Túgtar súiteoir siorca air freisin.

Éisc
Réasúnachas (ailtireacht)

Coincheap ailtireachta sa 20ú céad ina ndéantar tóraíocht ar an réiteach is loighciúla is féidir maidir le gach gné d'fhoirgneamh. Bíodh is go bhfuil an coincheap inghreamaithe ar shlí i gcuid mhaith d'ailtireacht an 20ú céad, bhain sé go príomha le hailtirí an Bauhaus is na stíle idirnáisiúnta sna 1920idí-1930idí san Iodáil.
Réasúnú

Gníomhaíocht mheabhrach ina dtosaíonn duine le heolas ar leith, ag gluaiseacht trí chéimeanna le fáthanna maithe leo chuig conclúid nua ar leith. Tá réasúnú asbheirte ann, mar a dtarlaíonn i gcruthú teoirime sa mhatamaitic, nuair a éiríonn an chonclúid ó thacar réamhthairiscintí. Mar mhalairt, tá réasúnú ionduchtach ann, nuair a dhéantar iarracht ginearálú nua a chruthú, bunaithe ar an bhfianaise atá ar fáil. Níl na síceolaithe cinnte an ar shaghas éigin loighce inmheánaí meabhraí atá réasúnú bunaithe nó an dtagann próisis níos neamhfhoirmiúla isteach sa scéal (cosúil le híomhánna, cnámhscéalta nó mionsamhlacha meabhracha). Ón staidéar turgnamhach, dealraíonn sé go bhfuilimid go holc chun eolas diúltach a ionramháil nuair a dhéanaimid iarracht réasúnaithe, agus go mbíonn drogall orainn fianaise a chuardach a bhréagnódh ár dtuairimí.
Reathaire

Sa luibheolaíocht, buinneán cliathánach a fhásann amach ar feadh na talún chun fréamh a chur óna bharr nó nóid air agus plandaí nua a chruthú. Go minic i bplandaí cnota, de réir cineáil, bíonn na reathairí go sonrach difriúil ó ghnáthbhuinneáin.
René Antoine Ferchault de Réaumur

Eolaí a rugadh i La Rochelle na Fraince ab ea René Antoine Ferchault de Réaumur (1683-1757). Shaothraigh sé teirmiméadar biotáille i ngloine, agus ina ghrádú bhí 80 céim Réaumur idir leá oighir is fiuchadh uisce. Ní úsáidtear an scála teochta seo anois.
Odilon Redon

Ealaíontóir a rugadh i mBordeaux na Fraince ab ea Odilon Redon (20 Aibreán 1840 - 6 Iúil 1916). Meastar gurbh é réamhtheachtaire an Osréalachais é mar bhain sé feidhm as seichimh taibhreamh ina shaothar. Rinne sé an-chuid líníochtaí gualaigh is liteagraf. Ach tar éis 1900 rinne sé péintéireacht bláthanna is portráidí i ndathanna tréana, le pastail go príomha.

Ealaíontóirí Francacha
Daoine a rugadh i 1840
Básanna i 1916
Walter Reed

Lia míleata a rugadh i mBelroi, Virginia ab ea Walter Reed (13 Meán Fómhair 1851-22 Samhain 1902). Rinne sé taighde i 1900 a thaispeáin gur tarchuireadh an fiabhras buí le corrmhíolta, agus de thoradh an léargais seo díothaíodh an galar i gCúba. Ainmníodh Ospidéal Míleata Walter Reed i Washington as.

Lianna ó na Stáit Aontaithe
Daoine a rugadh i 1851
Básanna i 1902
Réfheidhmeanna

Sa mhatamaitic, feidhmeanna mar f(x) = f(-x). Bíonn graf réfheidhme siméadrach thart ar an y-ais (mar shampla, y = x2 is y = cos x). Mar mhalairt, is corrfheidhm a leithéid seo: f(-x) = -f(x) (mar shampla, y = x3 is y = sin x).
Regiomontanus

Matamaiticeoir is réalteolaí a rugadh i gKönigsberg na Gearmáine ab ea Regiomontanus (Johannes Müller, 1436-1476). Bhunaigh sé staidéar an ailgéabair is na triantánachta sa Ghearmáin.
Wilhelm Reich

Sícanailísí a rugadh i nDobrzcynica na Polainne (san Ostar-Ungáir ag an am) ab ea Wilhelm Reich (1897-1957). Scar sé le lucht tuairime Freud agus shaothraigh teoiric inar tharla néaróis de bharr mothúcháin nó fuinnimh ghnéasaigh shrianta neamhscaipthe. Ina chónaí sna Stáit Aontaithe ó 1939, ach ar deireadh cuireadh i bpríosún é as cóireáil cham agus fuair sé bás sa phríosún.

Daoine a rugadh i 1897
Básanna i 1957
Teiripe Reich

Córas síciteiripe a d'fhorbair Wilhelm Reich, bunaithe ar an gcoincheap go gcruthaíonn smaointe ar eachtraí gránna mothúcháin sa chuimhne neamhaireachtálach fadhbanna síceolaíocha, agus fiú teannas fisiciúil (ar thug Reich cathéide na colainne air). Más fíor seo, féadfaidh láimhsiú fisiciúil cathéide na colainne a bhogadh, an teannas a scaoileadh, na mothúcháin shrianta a shaoradh, agus suaimhneas a thabhairt do dhuine.
Hans Reichenbach

Matamaiticeoir is fealsamh eolaíochta a rugadh i Hamburg na Gearmáine ab ea Hans Reichenbach (26 Meán Fómhair 1891 – 9 Aibreán 1953). Rinne sé taighde ar theoiric na dóchúlachta agus d'fhoilsigh dhá leabhar shuntasacha ar fhealsúnacht, Philosophie der Raum-Zeit-Lehre (Fealsúnacht an Spáis is an Ama, 1927-1928) agus The Rise of Scientific Philosophy (Teacht Fhealsúnacht na hEolaíochta, 1951).

Daoine a rugadh i 1891
Básanna i 1953
Matamaiticeoirí Gearmánacha
Oideachasóirí Gearmánacha
Reigé

Saghas ceoil choitianta de bhunús Rastafárach na hIamáice, ach faoi anáil na dtraidisiún Afrai-Mheiriceánach is an rac-cheoil. Éiríonn cuid mhaith de na hamhráin reigé as réabadh sóisialta. Leis an amhránaí a thionlacan, bíonn giotáir leictreacha, pianó, orgán leictreach is leagan drumaí. Amhránaithe cáiliúla reigé ab ea Bob Marley is na Wailers.
Réigiún carst

Tírdhreach ar leith i réigiún aolchloiche, nach mbíonn aon draenáil dhromchlach ann ach a dtarlaíonn draenáil trí scoilteanna ceartingearacha, caoil faoin talamh is plánaí laige sna carraigeacha. Bíonn slograigh, pasáistí cathair gríobháin is pluaiseanna le haolchuisní, aolchoinnle is lochanna faoin talamh, sainiúil do na réigiúin seo. Tagann an t-ainm ó réigiún mar seo ar chósta Mhuir Aidriad.
Reim

Maidir le radaighníomhaíocht, an seanaonad coibhéise dáileogaí. Is ionann é is an dáileog ionsúite, méadaithe faoi éifeacht choibhneasta bhitheolaíoch na bhfíochán. 1 reim = 0.01 Sv (síveart, aonad an SI).

Radaighníomhaíocht
Réimse (teilifís)

Sa teilifís, trasnáil iomlán amháin ó bharr go bun den íomhá scanta. Nuair a bhíonn an scanadh fite bíonn gá le dhá réimse mar seo de línte ailtéarnacha chun an íomhá nó an fráma iomlán a thógáil.
Réimse geomaighnéadach

Réimse maighnéadach an Domhain, a tharlaíonn de bharr a chroíleacáin mhiotalaigh, ar féidir é a shamhlú mar a bheadh déphol atá dírithe i dtreo na Mol Thuaidh (N) is Theas (S). Is eol gur athraigh ionaid na Mol seo go mór le linn an ama gheolaíoch, agus is féidir an feiniméan seo a anailísiú trí bhíthin an mhaighnéadais iarmharaigh i gcarraigeacha. Bíonn comhathruithe nó aimhrialtachtaí áitiúla sa réimse geomaighnéadach de bharr comhathruithe i nádúr is struchtúr na gcarraigeacha sa screamh ansin, agus go minic baintear feidhm as a leithéid i sirtheoireacht ola is mianraí.
Réimse maighnéadach

Réigiún mórthimpeall ar mhaighnéad inar féidir iarmhairt an mhaighnéid a bhrath, mar shampla, ar lucht atá ag gluaiseacht, sreang shruthiompartha nó maighnéad eile. Cuirtear síos ar an réimse agus tomhaistear é leis an bhfloscdhlús maighnéadach, B, a thomhaistear i dteislí (T), is leis an déine mhaighnéadach, H, a thomhaistear in aimpéir in aghaidh an mhéadair (A m-1). Bíonn an-chuid feidhmeanna teicniúla ag réimsí maighnéadacha, an dineamó/gineadóir is an mótar ina measc.

Fisic
Maighnéadas
Cainníochtaí fisiceacha
Leictreamaighnéadas
Réimsetheoiric chandamach

An chuid is forbartha den teoiric chandamach, ina sloinntear gach cáithnín damhna is gach cáithnín fórsa ina shuimeanna de thonnta sínis. Is gá an teoiric seo chun tuiscint a fháil ar na próisis ina gcruthaítear nó a milltear cáithníní (mar a tharlaíonn nuair a dhíothaíonn leictreoin is posatróin a chéile in imbhuailtí), agus úsáidtear í í bhfisic soladstaide is fisic na gcáithníní. Is réimsetheoiricí candamacha iad uile leictridinimic chandamach, crómaidinimic chandamach, agus teoiric Glashow-Weinberg-Salam.
Réinin

Hormón a thálann na duáin is a athraíonn angaiteannaigín (próitéin i bplasma na fola) chuig angaitheannain I, réamhtheachtaire neamhghníomhach angaitheannain II. Is é gnó an hormóin dheireanaigh seo na hartairíní a chrapadh (is mar sin brú na fola a mhéadú) agus tál aldaistéaróin is tart a spreagadh. An t-oibreán craptha fuileadán is cumasaí ar eolas.
Friedrich Reinitzer

Luibheolaí Ostarach a bhí ag déanamh staidéir ar imoibrithe salainn ar leith, beansóáit cholaistéaróil, i 1888 nuair a thug sé faoi deara go raibh dhá leáphointe ag an gcomhdhúil seo ab ea Friedrich Reinitzer (25 Feabhra 1857 - 16 Feabhra 1927). Ag 149 °C athraíonn an solad chuig leacht teimhneach, agus ag 179 °C athraíonn an leacht teimhneach ina leacht glan. Thaispeáin sé na torthaí seo don fhisicí Gearmánach Otto Lehmann (1855-1922) agus thug seisean faoi deara go raibh réigiúin de struchtúir chriostalta mhóilíneacha sa phas teimhneach den leacht. Thug sé an t-ainm criostail leachtacha nó leachtchriostail ar an bpas sin den salann.

Ceimiceoirí Ostaracha
Luibheolaithe Ostaracha
Daoine a rugadh i 1857
Básanna i 1922
Réiteacht

Córas chun ionstraimí méarchláir is téadionstraimí le cipíní méire a thiúnadh, ina ndéantar cuid d'idirchéimeanna íona na tuine cirte a réiteach rud beag síos nó suas chun scála comhréitithe a chruthú. Tháinig sí chun cinn sa 19ú céad, agus tá 12 leath-thon san ochtach ann (an t-aon idirchéim íon sa chóras seo). Rinne na córais thiúnta a bhíodh ann roimhe sin comhghéillte éagsúla maidir le híonacht na n-idirchéimeanna, éagsúlacht an ghléis is solúbthacht an mhodhnaithe.
Reiteanól

An fhoirm ghníomhach de vitimín A, intuaslagtha in ola, atá le fáil sa chothú i margairín, éisc olúla is saill déiríochta. Feidhmíonn sé chun iomláine an chraicinn is na scamhóg (na fíocháin eipitéiliacha) a chaomhnú, agus baineann sé le sintéis purpal amhairc a chinneann cumas an duine a amharc a oiriúnú don dorchadas. Má tharlaíonn uireasa vitimín A cuirfidh sé sin isteach ar chumas duine a amharc a oiriúnú don dorchadas, agus más trom an uireasa é féadfaidh sé éirí go hiomlán dall. Is féidir reiteanól a shintéisiú as caraitéin, a fhaightear ó chairéid is glasraí glasa duilleogacha, agus is ar an ábhar seo a chreidtear go gcabhraíonn cairéid le hamharc na súl istoíche.
Reitrivíreas

Víreas timpeall 100 nm ar leithead le truaill sheachtrach mórthimpeall ar an gcroíleacán. Bíonn an t-eolas géiniteach stóráilte ar mhóilín amháin aonduail RNA ann. Airí sainiúil de is ea go bhfuil einsím ar leith, cúltrascrioptáis, taobh istigh den pháirteagal víreasach.
Eliphalet Remington

Ceapadóir is déantúsóir arm tine sna Stáit Aontaithe, a rugadh i Suffield, Connecticut ab ea Eliphalet Remington (28 Deireadh Fómhair 1793 - 12 Lúnasa 1861). Rinne sé an-chuid feabhsuithe ar dhéantúsáiocht airm bheaga tine, ina measc an chéad bhairille rathúil teilgthe raidhfil as cruach sna Stáit Aontaithe.

Ceapadóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1793
Básanna i 1861
Réón

Snáithín teicstíle a chruthaítear as ceallalós (comhábhar laíon adhmaid), a táirgeadh den chéad uair go déanach sa 19ú céad. Feabhsaíodh na próisis déantúsaíochta thar na blianta, agus anois tá snáithíní nua-aoiseacha réóin suntasach mar ábhair tí is tionsclaíochta.
Réscaipeadh

Scaipeadh solais ag meán tréshoilseach. I soilsiú i stiúideo grianghrafadóireachta, cuirtear leathán fabraice miotalaí, rianpháipéir nó plaistigh eitseáilte áit éigin os comhair an lampa chun an solas a réscaipeadh agus soilsiú níos boige uilethreoiche a tháirgeadh. Uaireanta úsáidtear dioscaí nó líonta réscaipthe, déanta as fabraic an-mhín, a chuirtear os comhair lionsa an cheamara chun géire na híomhá a laghdú.
Résheoid

Cineál cloiche scothluachmhaire den mhianra iathchloch potaisiam. Loinnir mhílítheach ópalach aici mar gheall ar a micreastruchtúr ailínithe mínscála a dhíraonann solas.
James Emerson Reynolds

Ceimicí a rugadh i mBaile an Bhóthair, Contae Bhaile Átha Cliath, ab ea James Emerson Reynolds (1844-1920). Sa 19ú céad bhí an-spéis ag lucht ceimice sa Ghearmáin in úiré, ábhar fuíll ainmhithe. D'éirigh leis an gceimicí cáiliúil Gearmánach Friedrich Wöhler an t-ábhar orgánach úiré a dhéanamh tríd an ábhar neamhorgánach cianáit amóiniam a théamh. Ba nasc é seo idir dhá bhrainse ceimice a mheastaí a bheith scoite leithleach. D'éirigh le Reynolds tia-úiré a shintéisiú i 1869, rud nár éirigh leis na Gearmánaigh. Ba cheannródaí é i múineadh na ceimice praiticiúla do mhic léinn, agus d'fhoilsigh sé leabhar chuige sin, Experimental Chemistry for Junior Students (Ceimic Thurgnamhach do Mhic Léinn Shóisearacha, 1883). Rinne sé taighde suntasach ar thomhas meáchan adamhach, agus i gcur chun cinn chlár peiriadach na ndúl. Shuigh sé beirilliam ina ionad ceart sa chlár sin.

Ceimiceoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1844
Básanna i 1920
Uimhir Reynolds

I meicnic shreabhánach, gaol eimpíreach idir slaodacht, η, is patrún an tsreafa. Úsáidtear an tsiombail Re don uimhir, agus scríobhtar í mar uimhir íon. Ainmnithe as Osborne Reynolds. I gcás sreabháin de dhlús ρ atá ag sreabhadh ar luas v trí phíobán ar thrastomhas d, Re = (vdρ)/η. Méadaíonn Re de réir mar a mhéadaíonn an luas, v. Ar dtús bíonn an tsreabh lannach sruthlíneach, ach de réir mar a mhéadáionn Re ó 2,000 go dtí 3,000 éiríonn sí suaite. 

Uimhreacha
Rhea

An 5ú gealach nádúrtha de chuid Satairn, a fionnadh i 1672. 527,000 km amach ón bpláinéad. An dara gealach is mó ag Satarn, le trastomhas 1,530 km. Tréimhse fithise 4.518 lá atá aici. 

Gealaí Shatairn
Rhyzopda

Grúpa an-mhór prótasón a aithnítear as a saghsanna bréagchos. Cuimsíonn siad aiméibí is foramanaiféaraigh.
Ria

Raitíteach ó Mheiriceá Theas, cosúil le hostrais ach níos lú (suas le 1.5 m ar airde) le clúmh níos lú lonrachta is sciatháin níos mó. Áitríonn sé talamh oscailte le fásra fadghasach. Itheann sé plandaí, feithidí is veirteabraigh bheaga. In ann snámh.
Riail an traipéisiam

Sa mhatamaitic, modh chun neasluach suimeálaí a dhéanamh amach. Ag glacadh leis an suimeálaí mar an bhfairsinge idir an cuar is an x-ais, roinntear an fhairsing seo i n traipéisiam, gach ceann ar leithead h is fairsinge ½ h (yr + yr+1). Mar sin, is í an fhairsinge iomlán ná ½ h [y0 + (y1 + y2 + y3…) + yn].
Riailít

Carraig dhoigheartha bholcánach a bhfuil tiúchan láidir silice inti, agus comhdhéanamh an-chosúil le heibhear. Mínghráinníneach nó gloiniúil de bharr fuarú thapa. Cuid mhaith foirmeacha ann. 

Mianraigh
Rialú aerthráchta

Treorú eitleáin ó aerfort amháin go dtí a cheann scríbe, i ngach saghas aimsire is gach uair, gach lá sa bhliain. Ón bhfánán go dtí imeall an rúidbhealaigh, díríonn an ceannasaí talún an píolóta. Le córas radair, déanann an ceannasaí seo cinnte de go bhfuil aerárthaigh eile, veaineanna coimeádta, trucailí bagáiste is feithiclí eile ag gluaiseacht go sábháilte. Díríonn na ceannasaithe tráchta sa túr rialaithe éirí an eitleáin san aer, agus tugann eolas don phíolóta ar an aimsir is an rúidbhealach atá le húsáid. Réitítear plean na heitilte roimh éirí — an ceann scríbe, an t-amchlár don eitilt, airde na heitilte —agus cuirtear an t-eolas isteach sa ríomhaire rialú aertráchta. Agus an t-eitleán san aer, fad beag amach as an aerfort, aistrítear an rialú chuig rialú tráchta an aerbhealaigh. Bíonn mioneolas gach córais ar an scáileán radair agus an eitlit á díriú ag an gcóras sin. Ag teacht chun ceann scribe, tagann an t-eitleán faoi choimirce rialú aertráchta an aerfoirt eile, agus fanann sa scuaine nó sa chruach thart ar mhaolán raidió timpeall 50 km ón aerfort, 300 m ó aon eitleán eile inti, chun cead is díriú isteach chun tuirlingte a fháil. An t-eitleán ag bun na cruaiche a fhaigheann cead tuirlingte. Tar éis cead a fháil, déanann an píolóta nó an córas uathoibríoch san eitleán ceangal glais leis an léas stiúrtha a dtugtar an córas tuirlingthe ionstraime air. Díríonn an léas seo an t-eitleán síos an claonán ceart agus ar feadh lárlíne an rúidbhealaigh. Sna heitleáin mhóra bíonn an córas tuirlingthe iomlán uathoibríoch.

Eitleoireacht
Rialú bitheolaíoch

Rialú daonra speiceas ainmhithe nó plandaí le naimhde nádúrtha cosúil le creachadóirí nó seadáin. Cuimsíonn sé tabhairt isteach nó cabhrú le naimhde nádúrtha chun líon speiceas lotnaide a rialú. Tá teicníochtaí nua á saothrú chun rialú bitheolaíoch a chur i bhfeidhm: mar shampla, iompar atáirgthe na lotnaidí a réabadh le fireannaigh aimride a fhuasclaítear ina measc, scaipeadh fearamón atá tábhachtach i gcúpláil na lotnaidí, nó úsáid aomthóirí mar bhaoite i ngaistí.
Rialú uimhriúil

Is brainse den ríomheolaíocht é an rialú uimhriúil a bhaineann le húsáid ríomhairí chun uirlisí meaisín a rialú sa tionscal déantúsaíochta. Baineadh feidhm as ríomhairí analógacha, digiteacha is hibrideacha sa bhfeidhm seo, ach ríomhairí digiteacha is mó ar fad a úsáidtear anois. Comharthaí uimhriúla a láimhseálann na ríomhairí sa bhfeidhm seo.
Rianaire radaighníomhach

Iseatóp radaighníomhach dúile a mhalartaítear leis an iseatóp neamhradaighníomhach i gcomhdhúil mar a bheadh clib ann. Is féidir imoibrithe a anailísiú go mion leis seo, mar is eol an t-oibreán a sholáthair an rianaire radaighníomhach don táirge.
Rianphiléar

Piléar ina bhfuil lucht comhdhúile ceimicí, cosúil le fosfar, a bhreonn go geal is é ag eitilt tríd an aer, a léiríonn sa dorchadas nó i gceo an chogaidh rian an philéir is a chruinneas i mbualadh na targaide. Is féidir a leithéid a scaoileadh ó airm éagsúla, ó airm láimhe suas go dtí gunnaí móra.
Riascbhláth órga

Planda ilbhliantúil a fhásann in áiteanna fliucha riascacha ar fud an leathsféir thuaidh is ea riascbhláth órga (Caltha palustris). Na duilleoga snasta duánchruthach, na bláthanna cupánchruthach órga/buí, suas le 5 cm ar leithead. Tugtar lus buí Bealtaine air freisin.

Plandaí
Ribe róibéis

Crústach uisciúil a dtugtar séacla air freisin. De ghnáth iompraíonn na baineannaigh na huibheacha ar chosa boilg go mbíonn siad réidh le goradh ina larbhaí snámha. Cuid mhaith de na cineálacha tábhachtach mar bhia ó thaobh geilleagair de. Saothraítear cuid acu go cumarsáideach.

Deiceapóid
Ribe róibéis maintise

Crústach, cosúil le ribe róibéis, a fhaightear go flúirseach i bhfarraigí tanaí trópaiceacha. Timpeall 350 speiceas díobh, iad uile ina gcreachadóirí fíochmhara greamaitheacha. De réir cineáil áitríonn sí poill nó scoilteanna, agus tagann amach astu chun an chreach a shá nó a bhriseadh lena hingne cumasacha.

Crústaigh
Ribeadas

Iarmhairt dromchla-theannais ina dtéann leachtanna suas feadáin chaola nó a scaipeann trí sholaid phóiriúla. Tarlaíonn sé mar go mbíonn aomadh mhóilíní an leachta ar an ábhar soladach difriúil ó aomadh mhóilíní an aeir ar an ábhar. Sampla riachtanach is ea gluaiseacht na fola trí na fuileadáin is lú sna fíocháin, na ribeadáin. Sampla eile is ea sú dúigh i bpáipéar.
Ribeaflaivin

Ceann de vitimíní B (B2), comhábhar gníomhach riachtanach (comheinsím) in aistriú fuinnimh i gcealla. Faightear í i nglasraí glasa, bainne, uibheacha, ae is giosta. Is annamh a tharlaíonn uireasa shimplí ribeaflaivine: nuair a tharlaíonn, bíonn sí mar chuid d'uireasa vitimíní iomadúla.
Ribeasóm

Cumasc de RNA (RNA ribeasómach, rRNA) is cuid mhaith próitéiní a bhíonn i láthair i mbaictéir is cíteaplasma ceall núicléataithe (eucaróití). Bíonn ribeasóim mar pháirteagail shaora sa chill agus nasctha le scannáin na heangaí ionphlasmaí i gcealla eucarótacha. Bíonn an chuid is mó de RNA iomlán na cille bainteach leis na ribeasóim. I gcomhar le móilíní eile (an RNA traschuir, tRNA, go háirithe) feidhmíonn na ribeasóim mar innealra a dhíchódaíonn an t-eolas géiniteach atá sa tRNA, agus tiontaíonn é seo i seicheamh aimínaigéad do na móilíní próitéine tríd an bpróiseas aistrithe. Ina dhiaidh sin ascnaíonn na próitéiní go dtí réigiúin eile sa chill le feidhmeanna éagsúla a dhéanamh.
Emma Richards

Luamhaire a rugadh i mBaile Eilidh na hAlban is ea Emma Richards (r. 1975). Ina luamh 18 m Pindar ba í an chéad bhean, agus an duine is óige riamh, a chríochnaigh Around Alone, rás aonair 46,500 km (29,000 míle) timpeall an Domhain ó Nua-Eabhrac go Newport, Rhode Island, rud a rinne sí i 135 lá i 2002-3.

Naisc sheachtracha
Beathaisnéis ag Solo Navigator, arna rochtain ar 4 Feabhra 2018

Mairnéalaigh
Daoine a rugadh i 1975
Daoine beo
Henry Hobson Richardson

Ailtire a rugadh i bPriestley Plantation, Paróiste St. James, Louisiana ab ea Henry Hobson Richardson (29 Meán Fómhair 1838 – 27 Aibreán 1886). Thosaigh sé athbheochan Rómhánúil sna Stáit Aontaithe, agus mar thoradh tháinig stíl ailtireachta oirirc Mheiriceánach chun cinn. Dhear sé eaglaisí—Eaglais na Tríonóide i mBostún (1872–1877), mar shampla—Foirgnimh Chontae Allegheny i bPittsburgh (1884–1888), agus na hallaí cónaithe in Ollscoil Harvard (1879–1884). Áirítear é, in éineacht le Louis Sullivan agus Frank Lloyd Wright, mar dhuine de "Thríonóid Ailtireachta na Stát Aontaithe". Fuair sé bás in Brookline, Massachusetts.

Gailearaí

Naisc Sheachtracha
Naisc a bhaineann le H. H. Richardson 

Daoine a rugadh i 1838
Básanna i 1886
Ailtirí Meiriceánacha
Rí-chobra

An nathair nimhiúil is mó ar Domhan, a fhásann go dtí 5.5 m ar fhad. Dúchasach don India is oirdheisceart na hÁise. Áitríonn sé na foraoisí, gar d'uisce, go príomha. Itheann sé nathracha, fiú nathracha nimhe, is laghairteanna monatóra. Tógann an baineannach nead ar an talamh agus déanann corna di féin ar na huibheacha len iad a ghor.