joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Posadónias

Fealsamh Stóch is eolaí Gréagach ab ea Posadónias (Gréigis: Ποσειδώνιος, Poseidonios, is é sin "as Poseidon; c 135-c 51 RC). Rinne sé meastachán ar thrastomhas an Domhain trí dhearcthaí ar Canopus, an dara réalta is gile sa spéir, is í gar do bhun na spéire.

Fealsúna Gréagacha
Posatrón

Cáithnín bunúsach a bhfuil an mhais is an ghuairne chéanna aige is atá ag an leictreon, ach a bhfuil a lucht, atá ar aon mhéid le lucht an leictreoin, ina lucht dearfach. Mar sin, is frithleictreon é le siombail e+. An fisicí Meiriceánach Carl Anderson is an fisicí Briotanach Patrick Blackett (1897-1974) a d'fhionn é i 1932 ina dtaighde le néalsoitheach ar ghathanna cosmacha. Díothaíonn leictreon is posatrón a chéile chun gáma-ghathanna a chruthú. Astaíonn foinsí radaighníomhacha ar leith é (mar shampla, sóidiam-22). Úsáidtear posatróin sa chóras íomháithe, tomagrafaíocht astú posatrón, an mhíochaine, agus staidéir ar airíonna leictreonacha solad.

Fisic cháithníní
Post is lindéar

Foirm tógála ailtireachta le cuaillí ingearacha iompartha ualaigh ag iompar na lindéar cothrománach chun oscailtí a chruthú, mar mhalairt ar thógáil stuach. Sampla maith is ea ailtireacht na Gréige.
Postchumasc

Saoráid próiseáil focal a ligeann don úsáideoir ionsánna a chur isteach i gcáipéis chaighdeánach. Úsáidtear go forleathan é i gcomhair bulcsheoltaí ciorclán i bhfoirm litreach a dhealraíonn mar litir amháin ullmhaithe inti féin.
Pótaintille

Is é is pótaintille ann nó ball ar bith den ghéineas Potentilla, grúpa an-mhór plandaí, bliantúil nó ilbhliantúil, uaireanta dreaptha, uaireanta toim bheaga, dúchasach do chreasa measartha ó thuaidh. Na duilleoga i 3 dhuilleoigín, nó roinnte go bosach nó cleiteach i nduilleoigíní. Na bláthanna le heipeacailís, 4-5 sheipeal, 4-5 pheiteal. Roinntear iad ina dhá ghrúpa: na plandaí cúigmhéaracha le bláthanna 5 pheiteal, agus na néalfartaigh le bláthanna 4 pheiteal. Fástar cuid mhaith díobh, na cineálacha tomacha go háirithe, mar mhaisiúchán.

Rosaceae
Potaireacht

Déantús soitheach as cré bhácáilte is ea an photaireacht.  Tá soithigh agus a leithéid d'earraí á dtáirgeadh leis an bpróiseas seo ón tsibhialtacht is luaithe dá raibh ann. Is féidir go ndearnadh na hearraí a thógáil nó a mhúnlú de láimh, nó i sibhialtachtaí forbartha, a mhúnlú ar roth. Claonadh a bheith bog póiriúil, agus mar sin, déantar í a chosaint le glónrú de ghnáth, rud a thugann maisiú snasta di. Cuirtear an glónrú uirthi tar éis an chéad bhácáil, agus ansin cuirtear san áith í ag teocht níos lú ná an chéad bhabhta. 

Potaireacht
Potais

Ocsaíd photaisiam, K2O. Úsáidtear an téarma go coitianta do na comhdhúile uile potaisiam a úsáidtear mar leasuithe talún. Luaitear an toilleadh potaisiam i dtéarmaí an mhéid coibhéiseach K2O, nó 1.2 oiread an chéatadáin de réir meáchan potaisiam.
Nicolas Poussin

Péintéir a rugadh gar do Les Andelys na Fraince ab ea Nicolas Poussin (Meitheamh 1594-19 Samhain 1665). An eiseamláir is fearr de pheintéirí clasaiceacha na Fraince, go mór faoi anáil Raphael is na stíle ársa. Is iad a shárshaothair dhá shraith de na Seacht Sacraimint.

Péintéirí Francacha
Daoine a rugadh i 1594
Básanna i 1665
Praiseach bhuí

Planda bliantúil garbh giobach, a fhásann 30-80 cm ar airde. Faightear sa chuid is mó de na réigiúin mheasartha í. Na duilleoga fiaclach maothánach, na bláthanna buí croischruthach, an capsúl sorcóireach fadghobach. Gaolta le mustard, agus d'fhástaí mar ghlasra duilleach í tráth, ach anois is fiaile dhíobhálach ar thalamh curaíochta í.

Plandaí
Praiseach chaindiach

Planda bliantúil, débhliantúil nó síorghlas ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip is an Áise is ea praiseach chaindiach (géineas Iberis). Na duilleoga caol. Na bláthanna bán nó liathchorcra, i gcinn leata chroischruthacha agus an dá pheiteal sheachtracha de na bláthanna seachtracha méadaithe. Is plandaí maisiúcháin cuid mhaith speiceas agus saothróg le bláthanna móra.

Brassicaceae
Plandaí míochaineacha
Prás

Cóimhiotal copair is since, scothbhuí intuargainte insínte. Is féidir a airíonna a athrú ach na codáin copair is since a athrú ann. An cóimhiotal neamhiarnúil is mó a úsáidtear.
Prásáil

Nascadh dhá phíosa miotail (is cuma an miotail dhifriúla nó an miotal céanna iad) trí iad a théamh is an bhearna eatarthu a líonadh le cóimhiotal le leáphointe níos lú ná leáphointe na miotal atá á nascadh. Bíonn gá le flosc de ghnáth chun go nascfaidh an cóimhiotal seo leo. Cosúil le sádráil, ach in alt sádráilte ní bhíonn fórsaí móra meicniúla le cur ar an alt (mar shampla, i gciorcaid leictreonacha), agus in alt prásáilte bíonn an t-alt an-láidir, in ann fórsaí móra a iompar.
Práta Spáinneach

Planda tiúbrach ilbhliantúil le gais dreaptha is rite is ea an práta milis (nó práta Spáinneach, Ipomoea batatas). Tá siad cosúil le prátaí móra, ach is féidir go mbeidh an bia bán, buí, dearg nó corcra, agus blas milis air.

Tréithe:  
Na duilleoga ubhchruthach nó croíchruthach, na bláthanna mór corcra tonnadóirchruthach. 

Is mícheart ionaim a thabhairt ar na tiúbair inite.

Stair 
Saothraítear an-chuid cineálacha ar fud na dtíortha teo mar bhia bunúsach. 

Ní fios cérb as dó, ach níl sé ar fáil sa nádúr fiáin.

Féach freisin 
 Práta (Solanum tuberosum)

Glasraí fréimhe
Preab

Gluaiseacht luadrach nó fuaimniú gutha ainneonach neamhrithimiúil nach mbaineann aon aidhm fhollasach amach. Féadfaidh sé tarlú de bharr loit néareolaíoch, nó siondróm Tourette ina ligeann duine fuaim amach go tobann, cosúil le tafann, nó a mionnaíonn gan ghríosú, agus gan rún a leithéid a dhéanamh.
Preabaire duilleog

Feithid bheag phreabaire a itheann trí shúlach nó a bhfuil i gcealla plandaí a dhiúl. Déanann sé damáiste díreach trí dhiúl, táil thocsaineacha is galair víreasacha a tharchur. Ina measc tá cuid mhaith lotnaidí tábhachtacha a chuireann isteach ar bharra suntasacha san eacnamaíocht.
Pribhéad

Tom nó crann beag, duillsilteach nó síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha. Na duilleoga urchomhaireach leathrúil. Na bláthanna feadánach, le 4 mhaothán leata, bánbhuí cumhra, i mbláthraí scoilte cónacha. Na caora dubh nó corcra, nimhiúil. Fástar cuid mhaith cineálacha mar fháil gairdíní.

Plandaí
Crainn
Joseph Priestley

Ceimicí a rugadh i bhFieldhead Shasana ab ea Joseph Priestley (1733-1804). Rinne sé taighde ar cheimic na ngás, agus d'fhionn ocsaigin is ocsaíd nítriúil.

Ceimiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1733
Básanna i 1804
Printéir daite

Sa ríomhaireacht, printéir a tháirgeann priontaí lándaite chun gur féidir le ríomhaire léarscáileanna, léaráidí is pictiúir de gach saghas a phriontáil. Tá cineálacha saora le fáil, bunaithe ar phrintéir iombhuailte poncmhaitríse. Tá printéirí daite léasair ar fáil freisin is a gcostas ag laghdú an t-am ar fad.
Printéir dúchscairde

Saghas printéara atá tapa is réasúnta ciúin, a dhéanann carachtair is líníochtaí trí scairdeanna an-mhíne dúigh mhearthriomaithe a stealladh ar pháipéar. Tá printéirí daite ardchaighdeáin ann freisin atá bunaithe ar an bprionsabal céanna, roinnt scairdeanna éagsúla ag stealladh na ndathanna éagsúla.
Printéir LED

Foirm printéir ríomhaire, cosúil le printéir xéaragrafach, ina ndéantar ianú an druma le líne dé-óidí solasastaíocha (LED) in ionad léas léasair.
Printéir líneach

Saghas printéara, mar chuid de chóras mór ríomhaire de ghnáth, a phriontálann líne iomlán eolais in éineacht. An-tapa i gcomparáid le printéirí a phriontálann carachtar amháin san iarraidh. Bíonn a leithéid éifeachtach sa chomhthéacs gnó nuair a bhíonn ualach mór priontála le déanamh.
Printéir roth nóinín

Saghas printéir thuinseamhaigh a bhíodh in úsáid choiteann i gcórais ríomhaire is clóscríobháin, ina n-iompraítear gach carachtar ar leith ar pheiteal ar leith de dhiosca atá roinnte i dteascáin (an roth nóinín). Rothlaítear an roth nóinín chun an carachtar cuí a chur faoin gcasúr buailte. Printéir réasúnta mall, ach dhéanadh sé cló ardchaighdeáin.
Printéir teirmeach

Printéir ina n-úsáidtear páipéar ar leith atá íogair do theas. Táirgtear na carachtair air seo le sreanga a théitear le sruth leictreach. Saor go leor, ach an páipéar daor.
Printéir tuinseamhach

Printéir ina ndéantar an cló ar an bpáipéar tríd an gcarachtar a bhrú ar ribín dúigh. Samplaí is ea an phoncmhaitrís, an roth nóinín, an liathróid gailf, is an línephrintéir.
Príomhsheicheamh

Sa réalteolaíocht, banda leathan ar léaráid Hertzsprung-Russell a luíonn an chuid is mó de na réaltaí ann. Caitheann réalta an chuid is mó dá ré sa phríomhsheicheamh le linn di a cuid hidrigine a ídiú trí chomhleá núicléach chuig héiliam. Nuair a bhíonn an hidrigin sa chroíleacán ídithe go hiomlán, déanann sí éabhlóid ina fathach dearg, amach ón bpríomhsheicheamh. Is réalta sa phríomhsheicheamh ár nGrian.
Priompallán

Ciaróg shnasta dhorcha. Maireann sé faoi aoileach ar fhungais is ábhair lofa eile. Tochlaíonn sé poill ingearacha faoin aoileach agus beireann ubh amháin ar dhallán aoiligh. Cruthaíonn na larbhaí is na ciaróga fásta fuaim trí chreathanna (díoscarnach).
Prionsabal na coibhéise

Prionsabal a shaothraigh Einstein ón mbreathnú go raibh an luach céanna ag an mais tháimhiúil is an mhais imtharraingteach, gur coibhéiseach, go háitiúil, iarmhairtí na himtharraingthe is luasghéarú. Deir prionsabal láidir na coibhéise gurb ionann na dlíthe fisiciúla in aon fhráma támhúil tagartha áitiúil saorthitime is atá sa choibhneasacht speisialta. Is lárnach an prionsabal seo do theoiric na coibhneasachta ginearálta.
Prionsabal na comhfhreagartha

An gá, nuair a chuirtear teoiric chandamach chórais fhomhicreascópaigh i bhfeidhm ar chórais mhacrascópacha, go bhfaightear torthaí atá comhsheasmhach le torthaí na meicnice clasaicí. Déanann an prionsabal seo cinnte de go bhfuil an mheicnic chandamach comhoiriúnach don mheicnic chlasaiceach.
Priontáil dromchla

Téarma do na teicníochtaí priontála nach mbíonn gearradh, eitseáil ná scríobadh pláta nó bloic i gceist leo. Samplaí ab ea liteagrafaíocht, aonchlóire is scannánphriontáil.
Priontáil rilífe

Prionta, déanta as bloc (adhmad, de ghnáth, nó lionóil) ina bhfuil na codanna a mbeidh an prionta bán gearrtha amach as a dhromchla. Tá sé seo i gcontrárthacht le priontáil inghearrtha nó dromchla. Greamaíonn an dúch leis na dromchlaí arda (an rilíf) amháin, agus nuair a bhrúitear an bloc i gcoinne bileog páipéir, is iad seo na codanna a chlóbhuailtear.
Priosma

Sa mhatamaitic, figiúr geoiméadrach soladach. Is figiúr dronnlíneach le taobhanna comhthreomhara a thrasghearradh. San optaic, is réad trédhearcach é a úsáidtear chun athraonadh is díraonadh solais a tháirgeadh agus staidéar a dhéanamh ar na feiniméin seo. Is féidir é a dhéanamh as gloine, plaisteach nó leacht i bpriosma cuasach.

Cruthanna
Prógaistéarón

Hormón stéaróideach a bhíonn i láthair sa dá ghnéas de na veirteabraigh uile. Ríthábhachtach i mbunú is caomhnú toirchis. I ndaoine, táltar é den chuid is mó sna hubhagáin is an phlacaint. Gníomhaíonn sé chun an bhroinn a ullmhú don suth, coisceann an t-ubhsceitheadh le linn an toirchis, agus ullmhaíonn na cíocha le haghaidh lachta. Feidhmíonn sé chun teocht na colainne a ardú freisin.
Prognóis

Sa mhíochaine, measúnú ar thoradh dealraitheach ar ghalar is a chóireáil. Nuair a bhíonn an phrognóis maith, is mór an dóchúlacht go bhfaighidh an t-othar biseach iomlán. Más olc an phrognóis, is mór an dóchúlacht gur galar marfach é is go bhfaighidh sé bás go luath.
Próifiliú DNA

Próiseas bithcheimiceach chun atharthacht a chinntiú, nó coirpigh a aithint ó ábhar daonna a fágadh ag láthair coire. Saothraíodh ar dtús ag Alec Jeffreys (1950-) sa Bhreatain é. Glactar leis go bhfuil próifil DNA duine chomh sainiúil dó is a mhéarloirg, leis an dóchúlacht staitistiúil go mbeidh an phróifil chéanna ag beirt (nach leathchúplaí comhionanna iad) timpeall seans amháin i míle milliún milliún (1015). Faightear DNA i bhfuil, sreabháin, agus fíocháin eile na colainne (mar shampla, seamhan, sreabhán faighneach, gruaig, craiceann, ionga méire). Ní mór an DNA a aonrú ó shampla le heinsímí is teicníochtaí éagsúla bithcheimiceacha chun an phróifil a tháirgeadh. Is féidir próifilí a chur i gcomparáid ansin. Is iontaofa an phróiseáil bhithcheimiceach seo, agus má bhíonn cinnteacht faoi fhoinsí na samplaí bunúsacha sa tástáil, is cumasach an teicníocht aitheanta is ionannaithe í.
Próipil

- CH3CH2CH2 -, grúpa a dhíorthaítear ó phrópán. Is grúpa isiméireach an grúpa iseapróipil, - (CH3)2CH -. Úsáidtear an t-alcól próipile is an t-alcól iseapróipile mar thuaslagóirí agus mar mhalairt ar eatánól i bhfeidhmeanna nach feidhmeanna dí iad.
Próiseáil (grianghrafadóireacht)

Sa ghrianghrafadóireacht, próiseáil an ábhair fhótagrafaigh nochtaithe chun íomhá bhuan infheicthe a tháirgeadh. Déantar é seo de ghnáth trí shraith imoibrithe ceimiceacha—réaladh is buanú — le staideanna níocháin eatarthu chun iarmhair a ghlanadh uaidh, agus ansin é a thriomú chun gur féidir é a láimhseáil go héasca sábháilte.
Próiseáil ar líne

Úsáid ríomhairí chun gnó a dhéanamh i bhfad ó láthair, ó do ríomhaire féin sa bhaile nó san oifig: ticéid taistil, siamsa nó óstáin a chur in áirithe, airgead a chur i dtaisce nó a aistarraingt, earraí a ordú, billí a íoc, agus a lán eile.
Próiseáil chomhuaineach

Sa ríomhaireacht, nuair a bhíonn dhá phróiseálaí nó níos mó ag déanamh tascanna ríomhaíochta ag an am céanna, agus fo-thasc sannta do gach próiseálaí ag aon am ar leith. Is éagsúil seo ó ríomhaireacht le próiseálaí amháin, mar a ndéantar gach fo-thasc i ndiaidh a chéile in ord go mbíonn an tasc iomlán críochnaithe. Mar sin, bíonn ríomhchlárú éagsúil i gceist sa dá chás, ach ag brath ar an líon próiseálaithe, is féidir ríomhaireacht i bhfad níos tapa a bhaint amach le próiseáil chomhuaineach.
Próiseáil chomhuaineach dháilte

Ríomhaireacht ina mbíonn próiseáil sonraí ar siúl ag líonra ríomhairí idirnasctha ag an am céanna, gan eolas ar leith a bheith i gcónaí ag ríomhaire ar leith.
Próiseáil chúlrach

Is é rud is próiseáil chúlrach ann ná tascanna le tosaíocht íseal a dhéanann ríomhaire ag an am céanna is a dhéanann sé tascanna eile le tosaíocht níos airde. Mar shampla, tiomáineann cuid mhaith ríomhairí an printéir ar an mbealach seo gan cur isteach ar phríomhghnó an úsáideora.
Próiseáil eolais

Modh oibre síceolaíoch ina gcuirtear síos ar fheidhmiú orgánaigh i dtéarmaí na mbunoibríochtaí nó na ríomhthaí a dhéanann sé ar eolas ionchuir (an spreagadh) chun eolas aschuir (an fhreagairt) a tháirgeadh. Baineann sí le síceolaíocht an fheasa go minic.
Próiseáil idirbheartaíochta

Próiseáil sonraí ar ríomhaire trí bhíthin teirminéil ina ndéantar an oibríocht mar shraith idirbheartaíochtaí. Maidir le gach idirbheartaíocht, cuireann an ríomhaire ceist tríd an teirminéal agus tugann úsáideoir an teirminéil freagra ar ais. Mar shampla, chun suíochán eitleáin a chur in áirithe, fiafraíonn an ríomhaire cén eitilt, ansin cén rang, ansin an gá béilí ar leith, agus mar sin de. Tugann úsáideoir an teirminéil freagra ar gach ceist de réir a chéile. Ag deireadh na gceisteanna, bíonn an suíochán le cur in áirithe sonraithe agus is féidir an ticéad a eisiúint.
Próiseáil ó bhun aníos/ó bharr anuas

Sa tsíceolaíocht chognaíoch, idirdhealú a dhéantar idir dhá shaghas próiseáil sonraí. Déantar an chodarsnacht idir próiseáil fhulangach eolas comhshaoil, nach dtagann réamheolas ná aon choinne i gceist inti (ó bhun aníos) agus próiseáil ghníomhach a bhaineann feidhm as eolas ardleibhéil (ó bharr anuas).
Próiseálaí eagar

'S é is próiseálaí eagar ann ná saghas ríomhaire dhigitigh ar leith atá in ann eagair uimhreacha a phróiseáil go comhuaineach. I gcuid mhaith feidhmeanna, cuireann sé seo go mór le luas na ríomhaireachta.

Ríomhaireacht
Próiseálaí focal

Clár ríomhaire a ritear de ghnáth ar ríomhaire pearsanta, a ligeann don ríomhaire feidhmiú mar chlóscríobhán casta. Is féidir cáipéisí a stóráil ina n-iomláine, eagarthóireacht a dhéanamh orthu roimh iad a phriontáil, agus iad a thabhairt suas chun dáta go héasca arís is arís eile. Is féidir litir chaighdeánach a chumascadh le liosta poist chun litreacha pearsanta a chur do gach éinne ar an liosta.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Bogearraí
Próiseas aidiabatach

Sa teirmidinimic, próiseas nach bhfaigheann aon teas isteach ann nó nach n-astaíonn aon teas. Tarlóidh a leithéid má bhíonn an córas ina bhfuil an próiseas ar siúl inslithe go han-mhaith, nó más próiseas an-tapa é ionas nach bhfuil dóthain ama ann d'aon mhalartú teasa. Ascaluithe aidiabatacha brú a bhíonn sa bhfuaimthonn. Mar an gcéanna maidir leis na buillí comhbhrúite is forbartha in inneall gluaisteáin.
Teilgean na céarach caillte

Teicníocht an-ársa é teilgean na céarach caillte a úsáidtear chun figiúir nó struchtúir chasta mhiotalacha a theilgean. Déantar an cruth atá le teilgean as céir, agus imchlúdaítear é sin le hábhar teasdíonach, cosúil le gaineamh, taobh istigh de bhosca. Déantar cainéal isteach sa mhúnla seo don chruth céiriúil chomh maith le cainéil chaola eile chun gás a ligean amach as. Ansin téitear an múnla, rud a ghalaíonn an chéir chun cuas den chruth cuí a fhágáil sa mhúnla. Teilgtear an cóimhiotal leáite isteach sa mhúnla folamh seo go bhfeictear cuid de ag teacht amach trí na cainéil sceite. Tar éis an múnla uile a fhuarú, bristear amach an obair, gearrtar na píosaí breise ionchuir is sceite, agus críochnaítear an struchtúr.

Dealbhóireacht
Teileagan (déantúsaíocht)
Próiseas ceithre dhath

Teicníocht priontála chun gach dath sa speictream a mhacasamhlú gan ach 4 dhúch le 4 dhath a úsáid, ach é sin i meascáin de chomhréireacha éagsúla. Déantar grianghraf den bhunradharc — trédhearcach daite, dearbhchló grianghrafach, pictiúr daite nó íomhá eile — le scagairí datha nó scanóir leictreonach. Ansin cruthaítear scannáin den íomhá, gach ceann ag freagairt do dhath amháin de na dúigh ata le húsáid (de ghnáth maigeanta, buí, cian is dubh). Ar deireadh priontáiltear an íomhá chéanna 4 uair, dath i ndiaidh datha trí scannán i ndiaidh scannáin.
Próiseas ciainíde

Próiseas chun ór is airgead a eastóscadh ó mhianaigh. Cuirtear tuaslagán caolaithe ciainíd sóidiam nó potaisiam le mianach, meilte ina phúdar. Cruthaíonn an t-ór nó an t-airgead coimpléasc intuaslagtha, agus is féidir é a fháil amach trí phúdar since a chur leis an tuaslagán.
Próiseas cúlaithe

Próiseas a úsáidtear i gceamara Polaroid is a leithéid chun an scannán a nochtadh don radharc, ach a tháirgeann dearbhchló den íomhá in ionad claonchló.
Próiseas isiteirmeach

Sa teirmidinimic, próiseas ina gcoinnítear an teocht tairiseach nuair a athraíonn an córas ar bhealach éigin. Mar shampla, is próisis mar seo leá is fiuchadh íonábhair.
Próiseas kraft

Modh chun laíon páipéir a dhéanamh ina n-úsáidtear hiodrocsaíd sóidiam is sulfáit, in ionad suilfít sóidiam. Bíonn an laíon níos láidre, gan a bheith chomh garbh leis an laíon a dhéantar le suilfít. Tagann an t-ainm ón bhfocal Sualannach kraft, a chiallaíonn láidir.
Próiseas olltáirgíochta

Próiseas chun earraí a dhéanamh arís is arís eile as bunábhair ar bhonn trádálach is ea próiseas olltáirgíochta. Is féidir na próisis sin a fhoroinnt sna próisis seo: gearradh, múnlú, easbhrú, rolladh, greamú. Is féidir gearradh a dhéanamh lena lán uirlisí, ina measc scian, siosúr, sábh, dísle, deil, inneall meilte. I múnlú nó teilgean, déantar ábhar a leachtú trí théamh is an leacht a dhoirteadh isteach i múnla réamhdheilbhithe den chruth is gá. Is féidir an múnlú seo a dhéanamh faoi bhrú, mar a tharlaíonn i múnlú insteallaidh phlaistigh, nó i dteilgean lártheifneach miotal. In easbhrú, is amhlaidh a bhrúitear an bunábhar i bhfoirm leachtach amach go leanúnach trí pholl ar chruth áirithe réamhdheilbhithe, díreach cosúil le heasbhrú taos fiacla amach as an tiúb. Nuair a rolltar ábhar inmhúnlaithe idir rollaí a bhfuil fórsa ag brú na rollaí le chéile, laghdaítear tiús an ábhair agus déantar leathán den ábhar. Má bhíonn eagar de phéirí rollaí i gcóras, laghdaítear an tiús de réir a chéile. Tá raon bealaí greamaithe ann, ó ghreamacháin cheimiceacha go dtí táthú is sádráil na miotal. I dtáthú miotal, is amhlaidh a leáitear cóimhiotal chomh maith le dromchlaí na miotal atá le táthú ionas go meascann an cóimhiotal le beagán den dá mhiotal, agus go mbíonn cnap den mheascán greamaithe den dá dhromchla nuair a reonn sé. I sádráil is córais áirithe táthaithe, leáitear cnap cóimhiotail idir na dromchlaí atá le greamú, fliuchann sé sin an dá dhromchla, agus déanann cnap soladach greamaithe nuair a reonn sé.
Próiseas randamach

Sa bhfisic, próisis a chuimsíonn seicheamh imeachtaí, gan aon bhaint ag toradh imeachta amháin le toradh aon chinn eile. Tugtar próiseas stóchastach air freisin. Ní féidir iad a réamhinsint i gceart. Mar shampla, gluaiseann adamh ar leith atá ag idirleathadh trí ghás ó imbhualadh le hadamh gáis amháin go himbhualadh eile, rud a chruthaíonn conair randamach. Nuair a bhíonn líon ollmhór cáithníní gníomhach i bpróisis randamacha, is féidir a n-iompar a láimhseáil le teicníochtaí staitistiúla.
Próistéis

Malartú saorga meicniúil chuid den cholainn, mar shampla, cos nó géag shaorga, comhla saorga croí, ionchlannán déadach, ionclannán cíche, is a lán eile.
Prólachtain

Hormón a tháltar sa chuid thosaigh den fhaireog phiotútach, a chuireann tús le lachtadh i mamaigh agus a spreagann táirgeadh hormóin eile, prógaistéarón ón gcorpus luteum.
Prolog

Teanga ríomhchláraithe ardleibhéil a úsáidtear ar loighic mhatamaiticiúil, go minic i bhfeidhmeanna intleachta saorga. Saothraíodh í in Aix-Marseille sa bhFrainc, Coláiste Impiriúil Londan, agus Dún Éideann. Cuireadh in ionad LISP do na feidhmeanna seo í, san Eoraip ar a laghad.
Própán

C3H8, fiuchphointe -42 °C, an 3ú ceann i sraith na n-alcáin hidreacarbóin. Gás a dhíorthaítear ó pheitriliam is gás nádúrtha, agus a úsáidtear mar bhreosla is cuisneán.
Prostaglaindiní

Clann aigéad sailleach neamhsháithithe a tháirgtear i ngach fíochán sa cholainn, beagnach, mar fhreagairt ar spreagthaí áirithe. Díorthaítear iad den chuid is mó ón aigéad araicideonach, a bhíonn i láthair sa phlasmascannán, agus is dócha go bhfeidhmíonn siad go háitiúil gar d'ionad a dtáirgthe. Níl a ról fiseolaíoch soiléir, ach bíonn feidhm acu i mbriseadh an corpus luteum, feidhmiú na bpláitíní, seachaint nádúrtha othras, agus an próiseas athlasta.
Prótachordach

Ainm neamhfhoirmiúil ar aon cheann de na cordaigh nach bhfuil colún veirteabrach acu. Cuimsíonn siad na hanfaibhioracha is na clúdacháidí.
Prótairéalta

Sféar gáis atá ag titim isteach air féin, a bhfuil dóthain maise ann chun réalta a dhéanamh ach nach bhfuil na himoibrithe núicléacha tosaithe fós. Is féidir rinn mar seo a bhrath le teileascóp infridhearg mar gheall ar an teas a ghintear ag an titim isteach. Leanann an pas seo (i saolré na réalta) ar feadh 105-107 bliain.
Prótaphlasma

An t-ábhar casta tréshoilseach a chumann gach uile chill bheo. Cuimsíonn sé an cillscannán plasmach, ach ní chuimsíonn eilimintí cosúil le hábhair ionghafa ná maiseanna tálta. In eocaróit, is féidir an prótaplasma a roinnt i núicléaplasma (an prótaplasma taobh istigh den núicléas) is cíteaplasma (an prótaphlasma sa chuid eile den chill).
Prótarasóch

Séard é an prótarasóch ná an dara haois de dhá aois gheolaíocha ina roinntear an ré Réamh-Chaimbriach, ó timpeall 2,500 milliún bliain ó shin go dtí tús na ré Caimbriach timpeall 590 milliún bliain ó shin.
Prótasóin

Téarma neamhfhoirmeálta is ea prótasóin ar ghrúpa ilchineálach miocrorgánach aoncheallach a fhaightear beo saor, mar thomhaltaigh ábhair orgánaigh, in an-chuid saghsanna gnáthóg, mar sheadáin nó i gcomhar le horgánaigh eile. De ghnáth bíonn núicléas amháin iontu, ach uaireanta dhá cheann nó níos mó. Atáirgeann siad de ghnáth trí dheighilt ina dhá leath (eamhnú dénártha), ach is eol go bhfuil cásanna d'atáirgeadh gnéasach ann. Cuireann cuid mhaith díobh tús le galair.
Protoctista

Ríocht d'orgánaigh réasúnta simplí eocarótach a chuimsíonn na prótasóin aoncheallacha, na halgaí is na fungais le spóir le lascnaidí. Ag staid éigin i dtimthriall a mbeatha bíonn fíorlasc (organáid cosúil le lasc ina bhfuil fáinne 9 micreafeadán timpeall ar dhá fheadán lárnacha). Bíonn raon leathan toirteanna acu, ón miocrórgánach is lú (mar shampla, chlorella) go dtí an fhathach-cheilp. I ranguithe áirithe, tugtar prótaistigh ar na cinn is lú nach mbíonn ach cill amháin nó beagán ceall iontu.
Protura

Ord feithidí beaga bunúsacha is ea Protura, agus iad gan sciatháin gan súile gan adharcán. Úsáideann siad na cosa tosaigh mar adharcáin. 3 phéire géag buntúsach ar theascáin boilg. Faightear iad faoi chlocha is coirt, nó i bhfásra lofa.

Feithidí
Prunus

Crann nó tom de chineál mór measartha a chuimsíonn crainn choitianta maisiúcháin is torthaí, cosúil le crainn silíní, plumaí, péitseog is almóinní. 5 pheiteal is 20 staimín ar na bláthanna de ghnáth. Cloch amháin taobh istigh de chiseal seachtrach bog ramhar bia a bhíonn sa toradh.
Puchán

Aon bhall de dhá grúpa péisteanna seadánacha leata is ea puchán. Is ionann na pucháin agus fine na Trematoda. Is iad an dá chineál na pucháin dhéghéiniteacha (de ghnáth seadáin ar veirteabraigh iad is iad fásta, le timthriall casta beatha a mbíonn dhá óstach éagsúla i gceist), agus na púcháin aonghéineacha (de ghnáth seadáin sheachtracha ar éisc, le timthriall beatha le hóstach amháin).

Trematoda
Ainmhithe seadánacha
Puchán ae

Péist leata sheadánach, cosúil le duilleog, le súiteoir béil ar a tosach coirceogach a dhéanann an t-uafás damáiste do bheithígh is caoirigh. A thimthriall beatha casta, le seilide mar óstach idirmheánach ina dtarlaíonn atáirgeadh neamhghnéasach. Is veirteabrach an t-óstach deireanach, go minic caora. Táirgeann sé na mílte uibheacha i nducht domlais an óstaigh. Scaoiltear na huibheacha amach le fuílleach an óstaigh agus tagann larbhaí astu. Tollann na larbhaí sin cos bhog seilide uisce, an dara óstach, agus méadaíonn ansin. Scaoiltear na larbhaí as an seilide agus tálann siad craiceann láidir timpeall orthu féin (is cist an struchtúr seo, agus is fadtéarmach é). Itheann caoirigh is beithígh féar ar a mbíonn cisteanna, agus déanann na cisteanna a mbealach ón stéig bheag chuig an ae, as sin go dtí ducht an domlais. Cailleann feirmeoirí na tíre seo suas le €25 milliún in aghaidh na bliana de thoradh imeachtaí an tseadáin. Maraíonn sé an chaora nó cuireann isteach air sa chaoi go mbíonn drochshláinte is olann ar chaighdeán íseal aige. Cailleann beithígh meáchan, déantar damáiste don ae iontu, agus laghdaíonn a dtorthúlacht dá bharr. Íslítear táirgeadh an bhainne is caighdeán na feola chomh maith.
Puchán fola

Péist leata sheadánach a fhaightear mar phéist fhásta sa bhfuil i mamaigh áirithe, daoine san áireamh. Cuireann sé tús le sisteasóimiáis, galar coitianta i réigiúin thrópaiceacha. Timthriall casta beatha aige, le seilide fionnuisce mar óstach idirmheánach, agus tarlaíonn atáirgeadh neamhghnéasach sa phas san óstach sin. Fuasclaíonn an seilide na larbhaí (na cearcáirigh) i bhfionnuisce, agus ionfhabhtaíonn siad an t-óstach deireanach trína chraiceann a pholladh.
Púdal

Pór Francach madra a saothraíodh le haghaidh seilge ar dtús. 3 mhéid: caighdeánach (níos airde ná 38 cm), miondealbhach, agus beag bídeach (níos lú ná 28 cm). An ceann caol le cluasa ar crochadh. An t-eireaball sciota, an fionnadh tiubh, go minic bearrtha mar mhaisiúchán.

Póir mhadraí
Púdar tuartha

Meascán garbh d'fhochlóirít chailciam, Ca(ClO)2, agus clóiríd chailciam, CaCl2, a dhéantar trí chlóirín a imoibriú le hiodrocsaíd chailciam: 2 Ca(OH)2 + 2 Cl2 → Ca(ClO)2 + CaCl2 + 2 H2O. Úsáidtear mar thuarthóir is antaiseipteán é.
Púdarmhiotalóireacht

Cruthanna miotalacha a dhéanamh trí phúdar an mhiotail a chomhbhrú isteach sa bhfoirm chríochnaithe nó gar di. Baineadh feidhm aisti ar dtús chun filiméid tungstain a dhéanamh i gcomhair bolgán leictreach, agus anois chun uirlisí gearrtha cairbíd tungstain is imthacaí féinbhealaithe a dhéanamh. Is féidir é a dhéanamh le hiarann, stán, nicil, copar, alúmanam is tíotáiniam. Ar dtús déantar na púdair le páirteagail rialta de thoisí ar leith trí adamhú (trí sprae den mhiotal leáite a fhuarú go tapa) nó deascadh rialaithe ceimiceach. Ansin comhbhrúitear an púdar isteach i múnla roimh é a theaschóireáil (sintéarú). Is amhlaidh a tharlaíonn táthú idir na páirteagail ag na pointí tadhaill ar fud an struchtúir. I mbealach eile, cothaítear an púdar ó chrannóg isteach sa bhearna idir dhá rollóir chun stiall a dhéanamh. Is costéifeachtúil an modh deantúsaíochta é, agus tugann sé póiriúlacht sa struchtur más inmhianaithe é sin.
Púilí Ungárach

Madra meánach a saothraíodh san Ungáir le haghaidh seilge is mar mhadra caorach is ea an púilí Ungárach. Na cluasa ar crochadh, an t-eireaball lúbtha os cionn an droma. An fionnadh tiubh fada, ag clúdach na súl is na gcluas, go minic chomh fada leis an talamh is in aimhréidh ina cordaí cosúil le rópaí. 

Póir mhadraí
Mamaigh
Puimcín

Féithleog reatha nó dreaptha atá dúchasach do Mheiriceá is ea puimcín. Is saothróga de speicis i bhfine na Cucurbitaceae iad: de Cucurbita pepo de ghnáth, ach tugtar puimcín ar shaothróga Cucurbita maxima (a bhíonn an-toirt iontu go minic) agus squaiseanna eile chomh maith. Na duilleoga maothánach bosach; na bláthanna fireanna is baineanna timpeall 12.5 cm ar trastomhas, tonnadóirchruthach; na torthaí de ghnáth cruinn, go minic an-mhór an-trom; an craiceann is an bia flannbhuí, rud beag snáithíneach, mórthimpeall ar an iliomad síolta. Saothraítear mar ghlasra é.

Úsáidtear go minic é chun laindéir Oíche Shamhna nó "Seán na Gealaí" a dhéanamh , trí choinneal a chur sa lár folmhaithe agus aghaidh a shnoí sa chraiceann chun solas na coinnle a ligean amach. Thosaigh an nós seo le tornapaí agus is féidir é a dhéanamh le hanainn freisin. Cuirtear aghaidheanna orthu le péint fosta. 

Torthaí
Púiríní

Grúpa buin orgánach, arb iad na cinn is tábhachtaí adainín is guainín, codanna de shlabhraí núicléitídeacha DNA is RNA.
Puirsleán

Grúpa plandaí. Ceann acu an puirsleán coiteann, fiaile an-fhorleathan i réigiúin theo, a shaothraítear mar phlanda pota bliantúil, le duilleoga boga is bláthanna buí le 4-6 pheiteal. Tá an puirsleán bándearg dúchasach d'iarthar Mheiriceá Thuaidh, planda bliantúil nó ilbhliantúil le duilleoga ar ghais fhada is bláthanna bána nó bándearga, cúigpheitealacha.
Puití

Stroighin a dhéantar as púdar mín cailce nó luaidhe bhán, measctha le hola rois. Úsáidtear é chun adhmad a líonadh is gloine a dhaingniú i bhfráma. Cruann sé go mall nuair a nochtar don aer é. Is púdar mín ocsaíd stáin é púdar seodora (puití seodora) a úsáidtear chun snas a chur ar ghloine is eibhear.
Edward Mills Purcell

Fisicí a rugadh i dTaylorville, Illinois ab ea Edward Mills Purcell (1912-1997). Shaothraigh sé modhanna anailíse bunaithe ar athshondas maighnéadach núicléach, uirlis fhíorthábhachtach sa cheimic anois. An chéad duine a bhraith an radaíocht mhicreathonnach idir-réaltach a réamhinis van de Hulst. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Felix Bloch i 1952 as a shaothar ar thomhais le hathshondas maighnéadach núicléach.
Purgóid

Buarannach, ábhar a úsáidtear chun díothú dramhaíle as an gcolainn a spreagadh. Feidhmíonn sí tríd an stéig a ghriogadh chun tuilleadh gníomhaíochta matánaí, an toirt sa chonair bhia a mhéadú, nó an chonair a bhealú. Is féidir go gcuirfidh a leithéid isteach ar ghnáthfheidhmiú na stéige nó ionsú bianna riachtanacha, fiú go dtarraingeoidh sé scoilt na haipindice. Úsáidtear ola ricne is défheinilmheatán don ghnó seo.
Puteascann

Iasc le colainn chaol is ceann leathan, eití fada droma is timpireacha, agus eití uchtacha dea-fhorbartha. Flúirseach i bhfarraigí cladaigh na hEorpa. Suas le 50 cm ar fhad, foirmithe go hiomlán nuair a shaolaítear é. Tugtar an t-ainm seo ar an mbreac beadaí freisin.
Q-fhiabhras

Ionfhabhtú a gcuireann miocrorgánach ar leith tús leis. Tá an miocrorgánach seo forleathan sa nádúr, ag inmhíolú caorach is eallaigh go háirithe. Tolgann daoine faoin tuath é trí thadhall díreach le hainmhithe ionfhabhtaithe nó ionanálú deannaigh in áitreabh truaillithe. Bíonn an galar cosúil le fliú, ach is féidir go dtarlóidh aimhréidh, niúmóine nó ionchairdíteas (ionfhabhtú líneáil an chroí is comhlaí an chroí). Is féidir é a chóireáil leis an bhfrithbheathach teitriciglín.
Quark XPress

Pacáiste foilsitheoireacht deisce a ligeann don úsáideoir téacs is grafaic a ionramháil.

Tagairtí
Rabhán

Planda ilbhliantúil, go tiubh tomach, adhmadach ag a bhun, dúchasach don Eoraip. Na duilleoga cosúil le féar scothghorm/glas, na bláthanna bándearg cumhra, i gcinn leathsféarúla ar ghais fhada. Tugtar an nóinín cladaigh air freisin. Faightear gar don chósta den chuid is mó é, uaireanta istigh faoin tír.

Plandaí
Rabhchán raidió

Ionad fosaithe raidió a chraolann comhartha atá códaithe ar bhealach atá sainiúil don ionad sin. Cabhraíonn sé seo le píolótaí eitleán is captaein long loingseoireacht chruinn a dhéanamh, go háirithe nuair a bhíonn an aimsir go dona. Nuair a bhíonn dhá rabhchán nó níos mó ann, is féidir le hionstraim treo-aimsitheora ar bord ionad an tsoithigh a dhéanamh amach go cruinn leanúnach. Á dhíláithriú ag an gcóras suite domhanda (GPS) anois.

Loingseoireacht
Rad

Seanaonad (is siombail) don dáileog ionsúite radaighníomhaíochta. Is ionann é agus 0.01 J kg-1 nó 0.01 Gy (grae, aonad an SI).

Radaighníomhaíocht
Radachur radaíghníomhach

Ábhair radaighníomhacha a tháirgtear ag pléascthaí núicléacha os cionn talún (mar shampla, i dtástálacha arm, nó mar thoradh ar an timpiste i stáisiún núicléach cumhachta Shearnóbail i 1986, nó an timpiste núicléach i bhFukushima i 2011). Iompraítear na hábhair seo chun siúil ó ionad a sceite ag na gaotha, agus de réir a chéile titeann siad go talamh mar phúdar tirim nó tuaslagtha sa bháisteach. Truaillíonn siad an talamh suas leis na mílte ciliméadar i gcéin. Sa radachur iarmharach ar an timpiste i Searnóbail bhí Cs-34, Cs-37, I-131, Pu-239 is Sr-90.
Radagrafaíocht

Táirgeadh íomhá fhótaghrafach (le fírinne, scáthíomhá) struchtúir a dtéann X-ghathanna, gáma-ghathanna nó leictreoin tríothu. Ionsúitear na radaíochtaí seo go difreálach sna hábhair is na codanna éagsúla sa struchtúr, agus táirgeann dlúis nochta dhifriúla ar an eibleacht fhótagrafach. Rinne Röntgen an chéad radagraf i 1895, agus faoi seo tá an teicníocht forbartha is in úsáid go forleathan sa mhíochaine is i gcomhair tástála neamh-mhilltí sa tionscal.
Radagram (troscán)

Feiste atá in ann craolta raidió a ghlacadh is taifid gramafóin a athsheinm. Tugadh isteach sna 1930idí é nuair a d'éirigh glacadóirí raidió is infhaighteacht leictreachais coiteann, ag baint feidhm as an aimplitheoir is an callaire céanna don dá ghnó. Réamhtheachtaire an aonad ceoil.
Radaibhitheolaíocht

Staidéar ar iarmhairtí ábhar radaighníomhach ar orgánaigh bheo, le húsáid rianairí radaighníomhacha chun próisis mheitibileacha is feidhmithe eile a dhéanamh amach.

Radaighníomhaíocht
Radaicheimic

Táirgeadh is úsáid na raidiseatóp chun staidéar a dhéanamh ar chomhdhúile ceimiceacha is a n-imoibrithe. Mar shampla, is féidir comhdhúile a shintéisiú le hadaimh radaighníomhacha comhshnaidhmthe ag ionaid ar leith, agus ansin nuair a ghlacann na comhdhúile seo páirt in imoibriú ceimiceach is féidir torthaí an imoibrithe a thástáil, féachaint cá ndeachaigh na hadaimh radaighníomhacha.
Rada-imdhíonmheasúnú

Bealach chun méid is éifeacht antashubstaintí a mheas i sreabhán sa cholainn. Déantar ábhar a lipéadú le radaiseatóp, agus instealltar méid ar leith de sa sreabhán atá le tástáil (mar shampla, sa bhfuil), áit a meascann sé is a ngreamaíonn na hantashubstaintí leis. Tomhaistear radaighníomhaíocht sampla bhig den sreabhán ansin, agus uaidh sin is féidir méid iomlán na hantashubstainte a ríomh.
Radaiméadracht

Tomhas fuinnimh leictreamaighnéadaigh radaithe, radaíocht infridhearg go háirithe. Is í an chumhacht radanta (Φ, in aonaid W) an chumhacht iomlán a astaíonn an fhoinse. Is í an déine radanta an chumhacht radanta in aghaidh aonad na huillinne soladaí (I, i W sr-1), agus is áisiúil an t-airí seo i gcás foinsí nach radaíonn go haonfhoirmeach i ngach treo. Is é an radantas an déine radanta in aonad fairsinge (L, i W sr-1 m-2). Is é an t-ionradas an chumhacht iomlán in aghaidh an aonad fairsinge (E, i W m-2). Tomhaistear na paraiméadair radaiméadracha le radaiméadair.
Radaíocht chúlra mhicreathonnach

Tháinig Arno Penzias agus Robert Wilson ar an radaíocht chúlra mhicreathonnach de thaisme ar an 20 Aibreán 1965, agus iad ag obair ar aeróga teileachumarsáide, ag iarraidh siosarnach fothraim a aimsiú.

Eolaíocht 
Is fianaise bhreise den ollphléasc í an radaíocht chúlra mhicreathonnach chosmach (RCMC nó CMBR i mBéarla). Is í an ollphléasc an t-aon samhail a mhíníonn RCMC faoi láthair.

Thomhais an tsatailít COBE an radaíocht seo níos iomláine, agus thaispeáin gur radaíocht dúchoirp í le teocht 2.73 K, gurbh iarmhar iontaisithe na hollphléisce í, agus go raibh mionathruithe sa teocht mar thoradh ar dhifríochtaí i ndlús na luath-chruinne a chuir tús, ar a seal, leis na réaltraí.

Má thaispeánann brathadóirí satailíte gurb ionann an fuinneamh sa radaíocht sin agus an boilsciú i mionsamhail Stephen Hawking, b’fhéidir go dtabharfadh sin bun lena theoiric. Ach admhaítear go bhfuil na tonnta úd ina gcuid de theoiricí eile freisin agus go bhfuil obair le déanamh fós orthu. Déarfadh Hawking féin go bhfuil gá le tuiscint níos cruinne ar an imtharraingt chandamach.

Stair 
Ó aimsir Hubble sna 1920idí, bhí a fhios go raibh na réaltraí ag cúlú uainn is ó chéile. Mar sin, ó iarmhairt Doppler, bheadh tonnfhaid na radaíochta a d'astaigh siad is iad níos óige laghdaithe, b'fhéidir síos don raon micreathonnach.

Micreathonnta sa raon aistrithe seo a bhraith Penzias is Wilson. Chruthaigh siad sa bhliain 1965  gur fíorchomhartha a bhí á ghlacadh acu, ag teacht ar domhan ón spás amuigh.  
Bronnadh an Duais Nobel ar Arno Penzias agus Robert Wilson i 1978.

Féach freisin 

 Radaíocht Hawking

Tagairtí 
 

Réalteolaíocht
An Chruinne
Radaíocht chúlrach nádúrtha

An dáileog radaíochta ianaithe a fhaightear an t-am ar fad ó ábhair radaighníomhacha taobh istigh den cholainn, sa bhia, an t-aer, is struchtúir sa chomhshaol. Tagann cuid di ina gathanna cosmacha ón spás freisin. Dosheachanta den chuid is mó.
Radaíocht dúchoirp

An radaíocht leictreamaighnéadach a astaíonn dúchorp, bíonn dáileadh minicíochta (is tonnfhad) inti a bhraitheann ar theocht an dúchoirp amháin. Más é 500 K teocht an dromchla, níl ach radaíocht infridhearg idir na tonnfhaid 1,500 nm is 100,000 nm i gceist, agus í dofheicthe. Ag teocht 1,000 K, astaíonn dromchla an dúchoirp beagáinín dá radaíocht ag na tonnfhaid dhearga sa raon infheicthe, agus bíonn breo dearg ar an rud. Ag teocht níos airde fós, tarlaíonn radaíocht ar feadh an raoin infheicthe, agus deirtear go bhfuil an rud bánbhruithneach. Go bunúsach, éiríonn an astaíocht radaíochta seo ó ghluaiseachtaí na leictreon i ndromchla te. Nuair a théitear an t-ábhar ardaítear fuinneamh gach leictreoin go dtí leibhéal ceadaithe os cionn an bhunleibhéil. Nuair a chailleann leictreon an chéim is lú fuinnimh, astaítear an fuinneamh seo i bhfoirm candaim radaíochta a dtugtar fótóin orthu. Thaispeáin Josef Stefan i 1879 is Ludwig Boltzmann i 1889 gur féidir an fuinneamh iomlán astaithe ag dromchla te, E, a scríobh mar fheidhm na dearbhtheochta T: E = σ T4, agus is é σ tairiseach Stefan-Boltzmann. Ag éirí as a staidéar ar radaíocht dúchoirp, thairg Max Planck i 1900 gur cainníocht chandamach í an solas. Tá an piriméadar optúil bunaithe ar an radaíocht dúchoirp. Is í an fhoinse solais is tábhachtaí dúinne ar Domhan ná an Ghrian, arb é 5750 K meánteocht a dromchla. Bíonn a lán tonnfhad i radaíocht dúchoirp na Gréine, idir radaíocht infridhearg dhofheicthe, sholas infheicthe, agus radaíocht ultraivialait dhofheicthe. 

Radaíocht leictreamaighnéadach
Radaíocht sincreatróin

X-radaíocht a astaíonn na cáithníní luchtaithe is iad á luasghéarú timpeall an tsincreatróin. Díreach cosúil le luchtanna leictreacha a astaíonn radaíocht leictreamaighnéadach is iad á luasghéarú, astaíonn na cáithníní luchtaithe atá ag taisteal i gciorcal radaíocht. Ar dtús, ba mhíbhuntáiste do luasairí an t-astú seo, mar bhí an radaíocht baolach do dhaoine sa chomharsanacht muna raibh cosaint ar an meaisín. Ach de bhrí gur féidir léis gheala chaola chomhlínithe X-radaíochta le bandaleithid éagsúla a fháil ach an luasghéarú a rialú, is fíoráisiúil an X-radaíocht seo i gcomhair taighde ar ábhar soladach is córais bhitheolaíocha trí dhíraonadh, micreascópacht is speictreascópacht X-ghathach.
Radaíocht ultraivialait

Radaíocht leictreamaighnéadach le tonnfhaid níos lú ná na tonnfhaid infheicthe, is é sin 200-400 nm. I 1801 d'fhionn an fisicí Gearmánach Johann Ritter (1776-1810) an radaíocht seo. Dofheicthe do radharc na súl, agus cuireann tús le fluairiseacht in ábhair áirithe. Gintear í le trasdul leictreon in adaimh, mar a tharlaíonn i lampaí díluchtúcháin mearcair. Is fochuid de radaíocht na Gréine í. Os cionn an atmaisféir tá an raon iomlán tonnfhad ultraivialait inti, ach asúnn an t-atmaisféar na tonnfhaid ghearra, agus is iad na tonnfhaid fhada 300-400 nm sa raon ultraivialait a shroicheann dromchla an Domhain. Roinneann na húdaráis idirnáisiúnta a bhíonn i mbun cosanta i gcoinne drochiarmhairtí radaíochta an raon ultraivialait i 3 fhobhanda — UVC (200-280 nm), UVB (280-315 nm), agus UVA (315-400 nm)—bunaithe ar iarmhairtí difriúla na raon seo ar fhíocháin ainmhithe is plandaí. Is í an radaíocht ultraivialait i solas na Gréine a thugann dath na Gréine ar chraiceann. Ach is eol le fada gur carcanaigin, cúis ailse chraicinn, na tonnfhaid is giorra de go háirithe a shroicheann dromchla an Domhain. Is measa an iarmhairt seo i gcás daoine gealchraicneacha, na Ceiltigh mar shampla, ná cuid mhaith daoine eile. Méadaíonn an dóchúlacht go mbuailfidh ailse chraicinn duine geal de réir mar a mhéadaíonn an fad ama a chaitheann sí/sé amuigh nochtaithe do sholas na Gréine. Cuireann an solas ultraivialait isteach ar na géinte i gcealla an chraicinn. Cuid de na cealla athraithe seo, maireann siad agus fásann go neamhrialta mar shiad ailse. Cuid eile, deisíonn siad iad féin agus leanann ar aghaidh mar is gnách. Ach cuid eile nach féidir leo iad féin a dheisiú, faigheann siad bás, rud a fhágann spás is deis do na cealla athraithe fás níos tapa fós. Meastar gur mar seo a tharlaíonn an fás fíorthapa i gcás meileanóma urchóidigh, an ailse chraicinn is marfaí ar fad. Mar sin, is tábhachtach craiceann geal a chosaint ar rónochtadh do sholas na Gréine. Déanann an ciseal ózóin UVB is UVC a scagadh amach, rud a chosnaíonn daoine, ainmhithe is plandaí ón mbaol seo, agus dá bharr seo is cúis imní an poll sa chiseal ózóin atá ag tarlú le blianta. 

Radaíocht
Radairéalteolaíocht

Iniúchadh na Cruinne trí astaíochtaí raidió ó na reanna neimhe a bhrath. Síneann an raon minicíochtaí ó timpeall 10 MHz suas go dtí 300 GHz, agus úsáidtear éagsúlacht aeróg chuige, miasanna aonaracha is líonraí réadlann arb ionann iad is raidióthrasnamhéadair idirilchríochacha. Is iad na foinsí raidió is suntasaí sa chosmas ná an Ghrian, Iúpatar, an gás idir-réaltach, pulsáir, iarmhair ollnóvaí, radairéaltraí, cuasáir, agus radaíocht chúlrach chosmach na Cruinne féin.

Féach freisin 
 Atacama Large Millimeter Array
Radairéaltra

Réaltra ar foinse tonnta diana cosmacha raidió é. Níl ach ceann amháin díobh i ngach milliún réaltra. Bíonn núicléas gníomhach ann, dúpholl is dócha, a tháirgeann sreabh ollmhór leictreon is iad ag taisteal gar do luas forleata an tsolais. Nuair a theagmhaíonn siad seo le réimse maighnéadach, taistealaíonn siad ar feadh línte fórsa an réimse, ag astú radaíocht sincreatróin mar thonnta raidió. Tá cuid de na radairéaltraí an-mhór ar fad, an astaíocht raidió ag teacht ó réigiúin timpeall 300 cileaparsoic amach ó réaltra. Nuair a bhíothas ag déanamh staidéir ar ranna mar seo a thángthas ar chuasáir den chéad uair. 

Réaltraí
Réaltaí
Radaiteileascóp

Córas aeróg íogair a ghlacann tonnta leictreamaighnéadacha a tarchuireadh ag réaltaí, réaltraí, is reanna spéire eile i bhfad amach uainn sa Chruinne. Glacann gnáth-theileascóp an raon tanaí tonnfhad leictreamaighnéadach ar a dtugtar solas infheicthe, ach is amhlaidh a astaíonn reanna spéire raon i bhfad níos leithne tonnfhad, an-chuid de dofheicthe do-bhraite ag gnáth-theileascóp. Mar sin, is féidir i bhfad níos mó reanna spéire a iniúchadh le radaiteileascóip ná gnáth-theileascóip, agus is féidir tonnchomharthaí a fháil leo a astaíodh go luath tar éis na hOllphléisce.

Gléasanna eolaíochta
Radar

Córas, bunaithe ar thonnta raidió, chun ionaid réada is struchtúr a dhéanamh amach. Bíonn aeróg rothlaithe ar bhád nó ag an aerfort a tharchuireann bíog aontreoch raidió nó micreatoinne. Nuair a imbhuaileann an tonn seo aon struchtúr, frithchaitear macalla bíge ar ais go dtí an aeróg. Airítear fad amach an struchtúir ón moill ama idir tarchur na bíge is glacadh an mhacalla. Déantar an t-áireamh céanna i ngach treo gathach amach ón aeróg, agus déantar is athdhéantar íomhá chiorclach ar scáileán luascóip nó teilifíseáin de réada is struchtúir mórthimpeall ar ionad na haeróige. Feidhmíonn an córas seo sa dorchadas, sa cheo is sa bháisteach, agus is iontach cabhrach é chun eitleáin is longa a dhíriú i ngach saghas aimsire. Úsáidtear córas frithchaithimh radair bunaithe ar iarmhairt Doppler chun luasanna réada a thomhas, ina measc gluaisteáin.

 
Loingseoireacht
Teicneolaíocht mhicreathoinne
Radharc imrothlach

San ealaín, tugtar radharc imrothlach ar radharc tíre atá rómhór le feiceáil ina iomláine ag an am céanna ach ar féidir a oscailt de réir a chéile don fhéachadóir nó a léiriú mórthimpeall an tseomra, a fhéadfaidh a bheith ciorclach. Sa Háig tá radharc imrothlach de chathair Scheveningen le Hendrik Willem Mesdag (1831–1915) ar cheann de phríomhtharraingtí na cathrach do chuairteoirí. 
 

Grianghrafadóireacht
Radharcmheastóireacht

Measúnú fheidhmiú na súl, go príomha maidir le hearráidí athraonta, agus soláthar lionsaí cuí ceartaithe, spéaclaí is lionsaí tadhaill. Déantar scrúdú ar leith ar an tsúil le hoftalmascóp chun raon leathan éalang a bhrath, ina measc neamhoird i raon an radhairc, sa lionsa, sa lionn uisciúil, is ar an reitine. Déantar measúnú ar an mbrú insúilí chun glácóma a bhrath. Déanann radharcmheastóir cáilithe cláraithe na measúnuithe seo.
Síol ráibe

Luibh dhébhliantúil a fhásann suas le 1 m ar airde, gaolmhar leis an svaeid ach gan fréamh thiúbrach aici. Na duilleoga scothghorm/glas, na bláthanna buí croischruthach. Saothraítear mar fhoráiste í, agus níos mó le himeacht ama mar fhoinse ola ráibe, a fhaightear ó na síolta brúite. Cáca síol ráibe a dhéantar as an iarmhar.
Raideog

Tom duillsilteach scothdhearg atá dúchasach do na réigiúin fhionnuara mheasartha sa leathsféar thuaidh. An fásra cumhra. Breactha le faireoga scothbhuí ola. Na bláthanna bídeach i gcaitíní cosúil le spící. De ghnáth, bíonn na fireannaigh is na baineannaigh ar phlandaí difriúla, ach is féidir le planda gnéas a mhalartú ó bhliain go bliain.

Plandaí
Crainn
Raidhfil

Arm tine a forbraíodh ina arm praiticiúil ag deireadh an 19ú céad nuair a cuireadh eitrí bíseacha ar an taobh istigh de bhairille an ghunna. Rothlaíonn an piléar is é ag taisteal ar feadh an bhairille, agus buanaíonn sé seo eitilt an philéir is feabhsaíonn go mór a chruinneas. Ag an am céanna forbraíodh raidhflí piléarlainne (le piléir iomadúla) le boltghníomhú (chun piléar nua a chur sa chraos go tapa) ag scaoileadh cartúis púdair gan deatach, réabhlóid amach is amach i gcumas scaoilte an tslua coise. D'fhan an teicneolaíocht seo mar an gcéanna den chuid is mó go dtí lár an dara cogadh domhanda, nuair a tugadh isteach an raidhfil gásfhuinnmhithe uathoibríoch. Faoi seo tá an raidhfil ionsaithe éadrom lánuathoibríoch, a chruinneas an-mhaith is a raon scaoilte an-fhada. Saothraíodh coincheap na n-eitrí i gcró an ghunna chun an rud céanna a dhéanamh i ngunnaí móra agus iad a dhéanamh níos cruinne ná riamh.
Raidian

Is é atá i gceist le raidian ná aonad de chuid an SI a úsáidtear chun uillinn i bplána a thomhas, leis an tsiombail rad. Is ionann raidian is an uillinn a iompraíonn stua ag lár ciorcail arb ionann fad an stua ar feadh na himlíne is ga an chiorcail. Mar sin, π rad = 180°.

Fisic
Raidió sondála

Pacáiste ionstraimí a chuirtear suas le balún aimsire chun brú, teocht is taise a thomhas de réir mar a éiríonn an balún chuig airde timpeall 20 km. Úsáidtear na luachanna tomhaiste brú chun an airde a dhéanamh amach. Tarchuirtear na tomhais ar ais do stáisiúin glactha ar talamh le comharthaí raidió, agus faightear na hionstraimí ar ais tar éis tuirlingt don bhalún le paraisiút. Tá raidió sondála beagáinín níos casta ann chun breis tomhas a dhéanamh, luas na gaoithe is a treo, go príomha. Sa chás seo iompraíonn an balún targaide radair ionas gur féidir a chúrsa a mhapáil.