Contae Dhún na nGall

In iarthuaisceart Chúige Uladh atá Dún na nGall nó Contae Dhún na nGall, ceann de thrí chontae in Uladh nach bhfuil i dTuaisceart Éireann. Úsáidtear an t-ainm Tír Chonaill ar an gcontae chomh maith, cé nach hionann an dá áit go stairiúil, toisc nach nglacadh an téarma Tír Chonaill Inis Eoghain, leithinis mhór in oirthuaisceart an chontae, san áireamh.

Is é Leifear príomhbhaile an chontae, ach is í Leitir Ceanainn an baile is mó atá ann, agus daonra 19,274 aici de réir daonáirimh 2016. Is é Bun Cranncha an dara baile is mó sa chontae, agus is é Baile Dhún na nGall an baile as ar ainmníodh an contae. 

Is í Gaeltacht Dhún na nGall an ceann is mó in Éirinn ó thaobh líon na gcainteoirí dúchais.

Tíreolas 
De réir achair, tá sé ar an chontae is mó in Ultaibh agus an ceathrú contae is mó in Éirinn. Go sainiúil as contaetha Phoblacht na hÉireann, níl teorainn aige ach le contae amháin eile sa Phoblacht: Contae Liatroma. Tá an chuid is mó dá theorainn talún roinnte le trí chontae sa Tuaisceart: Contae Dhoire, Contae Thír Eoghain, agus Contae Fhear Manach. Tá baint mhór eacnamaíochta agus sóisialta idir Dhún na nGall agus Cathair Dhoire, atá suite thart ar 10 gciliméadar uaidh ar taobh eile na teorann. Go deimhin, bhí an áit a ndéanfaí Cathair Dhoire aisti ina cuid de Chontae Dhún na nGall, go hoifigiúil, go dtí 1610, bliain ina gcruthaíodh Contae Dhoire as chodanna Chontae Dhún na nGall agus Chontae Chúl Raithin (mar a bhí ag an tráth sin) ar thaobh eile an Fheabhail.

Barúntachtaí 
Tá ocht mbarúntacht stairiúil sa chontae:

 Báinigh
 Baollaigh
 Cill Mhic Réanáin
 Inis Eoghain Thiar
 Inis Eoghain Thoir
 Ráth Bhoth Theas
 Ráth Bhoth Thuaidh
 Tír Aodha

Ceantair Neamhfhoirmiúla 
Tá cuid mhór cheantar neamhfhoirmiúil a aithnítear sa chontae chomh maith. In oirthear an chontae, tá Gleann na Finne, arb é Bealach Féich a phríomhbhaile, agus in aice leis ó thoir, tá an Lagan, atá láraithe ar bhaile Ráth Bhoth. Tá cuid mhór cheantar Gaeltacht grinn go háirithe: san Iarthar, tá Na Rosa, agus Gaoth Dobhair agus an Clochán Liath ar a phríomhbhailte; óna thuaidh sin tá Cloich Chionnaola, suite timpeall baile an Fhál Charrach. Óna dtoir siúd tá trí leithinis: Ros Goill, Fánaid, agus Inis Eoghain, agus an pointe is faide ó thuaidh ar oileáin na hÉireann (Cionn Mhálanna) ag an cheann deireanach díobh seo.

Tíreolaíocht Nádúrtha 

Tá an contae ar an cheann is sléibtí in Ultaibh, agus é foirmithe den chuid is mó de dhá shliabhraon beag: sléibhte Inis Eoghain san oirthuaisceart, sléibhte Dhoire Bheatha san iarthuaisceart, agus na Cruacha Gorma san iardheisceart. Is í an Earagail, i sléibhte Dhoire Bheatha, ná binn is airde an chontae, agus 749m aici. Tá cósta an-bhearnach ag an chontae chomh maith ina bhfuil go leor lochanna mara, arb iad Loch Feabhail agus Loch Súilí na cinn is tábhachtaí díobh. Tá aillte Shliabh Liag ar na séú cinn is airde san Eoraip, agus is é Cionn Mhálanna an pointe is faide ó thuaidh ar mhórthír Éireann.

Tá dhá oileán a bhfuil buandaonra acu: Oileán Árann Mór agus Oileán Thóraigh, chomh maith le líon mór oileán nach bhfuil ach lucht cónaithe neamhbhuan acu. Ritheann an dara n-abhainn is faide in Éirinn, an Éirne, isteach i mBá Dhún na nGall i ngar le Béal Átha Seanaidh, agus dambaí uirthi a ghineas leictreachas. Ritheann abhainn na Feabhaile freisin le taobh de chuid thuaidh teorann talún an chontae, í á scaradh de Chontae Dhoire agus Contae Thír Eoghain.

Duaiseanna
Chuir an iris idirnáisiúnta National Geographic an contae ag barr liosta d'áiteanna 'cool' an domhain le cuairt a thabhairt orthu sa bhliain 2017.  Tá clú agus cáil ar áilleacht an chontae agus ar chairdiúlacht mhuintir na háite, a dúirt an National Geographic.

Bailte i gContae Dhún na nGall 
 Ailt an Chorráin, Anagaire, Ard an Rátha
 Baile an Droichid, Baile an tSratha, Baile Lifín, Baile na Finne, Baile na nGallóglach, An Baile Nua, Béal Átha Seanaidh, Baile an tSratha, Bealach Féich, An Bhroclais, Bun an Phobail, An Bun Beag, Bun Cranncha, Bun Dobhráin, Bun na hAbhann
 Caisleán na Finne, An Caisleán Nua, Carn Domhnach, Carraig Airt, Carraig Mhic Uidhilín, An Carraigín, Ceann an Droichid, An Charraig, An Cheathrú Chaol, Cill Charthaigh, Cill Mhic Réanáin, Cionn Caslach, An Clochán, An Clochán Liath, Cluain Maine, Conbháil agus Leac, Conmhaigh, An Craoslach, Croithlí, Cúil Dabhcha
 Doirí Beaga, Dún Cionnaola, An Dúchoraidh, Dún Fionnachaidh, Dún Lúiche, Dún na nGall
 An Fál Carrach, Fathain
 Gaoth Dobhair, Gartán, Gleann Cholm Cille, Gort an Choirce
 Halla an Phoirt
 Inbhear
 An Lathaigh, An Leadhb Gharbh, Leifear, Leitir Ceanainn, Leitir Mhic an Bhaird
 An Machaire, Machaire Rabhartaigh, Magh, Mainéar Uí Chuinneagáin, Málainn, Mín an Lábáin, Moin Séarlas
 Na Cealla Beaga, Na Dúnaibh, Na Frosa, Na Gleannta
 Paiteagó, Port an tSalainn, Port na Bláiche, Port Nua
 Ráth Bhoth, Ráth Maoláin, Ráth Mealtain, Ros Goill, Ros Neamhlach
 Srath an Urláir
 An Tearmann, Teileann, Tamhnach 'a Mhullaigh

Oileáin ar chósta Dhún na nGall 

 Árainn Mhór, an Chruit, Gabhla, Inis Bó Finne, Toraigh

Bailte Fearainn 

 Baile an Easa 
 Carraig Brachai, Cluan Glas, Cill Clunaidh
 Droim Ardagh, Droim Raithnaigh
 Learga na Saorthach, Leitir Mhic an Bhaird
 Mín na Gualann Mullach Dubh

Tíreolaíocht Nádúrtha 

 An Bearnas Mór, Bealach na gCruach, Bealach na Gaeltachta, An Bheart
 Cloch Cheann Fhaola, Na Cruacha Gorma, Corrán Binne, Cuan na gCaorach
 An Earagail
 An Feabhal
 Gaoth Dobhair
 Iorras
 Loch Iascaigh
 An Mhucais
 Na Rosa
 An Trá Bhán

Cultúr 
Tá an ceol an-láidir sa chontae agus tá clú ar cheoltóirí na háite ar fud an domhain. 

 Amharclann Ghaoth Dobhair, Amharclann an Ghrianáin
 Comhairle Contae Dhún na nGall, Clochar Loreto, Coláiste Naomh Adhamhnáin, Coláiste Ailigh, Coláiste Pobail Bhun an Phobail
 Féile Ealaíne an Earagail
 Institiúid Teicneolaíochta Leitir Ceanainn
 Músaem Chontae Dhún na nGall
 Ospidéal Ginearálta Leitir Ceanainn, Ospidéal Naomh Conaill
 Páirc Uí Dhómhnail, Páirc na Finne, Páirc Sheáin Mac Cumhaill, Pobalscoil Charn Domhnaigh, Pobalscoil Ghaoth Dobhair
 Scoil Colmcille, Scoil Gheimhridh Frankie Kennedy, Scoil na Mainistreach

Spórt

Na cluichí Gaelacha 
Cuirtear suim mhór sna cluichí Gaelacha sa chontae agus tá Craobh na hÉireann buaite ag peileadóirí an chontae faoi dhó - sna blianta 1992 agus 2012.

Sacar 
Tá cumann sacair de chuid Chumann Peile na hÉireann ag imirt sa chontae, mar atá Cláirsigh na Finne. Imríonn an fhoireann a gcluichí baile i bPáirc na Finne, i mBealach Féich.

Stair 

 Caisleán Dhún na nGall, Caisleán Ghleann Bheatha, Caisleán na dTuath
 Droichead Leifear, An Dún Riabhach
 Grianán Ailigh
 An Muileann Úr

Polaitíocht 

 Dún na nGall (Dáilcheantar)
 Sligeach-Liatroim (Dáilcheantar)

Gailearaí

Tagairtí