joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Iora rua

Is creimire beag é an t-iora rua (Sciurus vulgaris). Mamach atá ann. Is creimire feoiliteach é. Tá na hioraí rua flúirseach go maith ar fud na Eoráise. Tá laghdú mór tar éis teacht ar líon na n-ioraí rua sa Bhreatain, Éirinn agus in Iodáil le blianta beaga anuas, ó tháinig ioraí glasa (Sciurus carolinensis) isteach ó Mheiriceá Thuaidh.

Caomhnú 
Tá dhá phríomhchúis leis an laghdú ollmhór atá tagtha ar líon na n-ioraí rua:
 An t-iora glas
 Damáiste do na coillte agus áiteanna cónaithe na n-ioraí rua

Is ainmhithe dúchasacha Éireannacha iad na hioraí rua. Fuair siad go léir bás tar éis na oighearaoise deireanaí, ach tugadh isteach arís iad..

An tIora Glas 
 Is féidir leis an iora glas dearcán a ithe, ní féidir leis an iora rua.
 Iompaíonn na hioraí glasa víreas ("Squirrel poxvirus" as Béarla). Cé nach ndéanann sé dochar don iora glas déanann sé dochar don iora rua nuair a mheascann siad leo.
 Nuair a bhíonn an t-iora rua faoi bhrú, ní bheirtear an líon céanna.

Iarrachtaí Caomhnú 
Tá an t-iora rua cosanta faoin Acht um Fhiadhúlra, 1976 in Éirinn agus Ard an Fhiadhúlra, 1985 sa Ríocht Aontaithe

Tagairtí 

Creimirí
Mamaigh
Fia

Mamach crúbach is ea an fia. Is athchogantaigh mhóra cheathairchosacha iad na fianna. Tá fianna ina gcónaí san Eoraip, san Áise, san Afraic, i Meiriceá Thuaidh agus i Meiriceá Theas. Tá go leor cineálacha fianna timpeall an domhain.

Foinsí
Broc

Ainmhí feoiliteach is ea an broc. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Mustelidae é. Tá ocht speiceas ann san Eoráíse, san Afraic agus i Meiriceá Thuaidh.

Foinsí 

Mamaigh
Torc allta

Ainmhí is ea an torc allta. Saghas muice atá ann. Is uiliteoirí iad na muca.

Sanasaíocht 
Tháinig "torc" ón bhfocal Ind-Eorpaise *tworkos (gearrthóir), ón bhfréamh *twerk- (gearr). In ainneoin na gcosúlachtaí idir "torc" agus an focal Laidine "porcus" a thug "pork" do lucht labhartha an Bhéarla, níl siad gaolmhar: tháinig porcus ón bhfréamh Ind-Eorpaise *porko- (muc óg). Bhíodh focal sa Ghaeilge fadó, áfach, "orc" (= banbh, muc óg), a tháinig ón bhfoinse seo.

Nasic 
eDIL

Mamaigh
Broc Eorpach

Ainmhí le patrún sainiúil dubh agus bán ar a aghaidh is ea an broc Eorpach nó broc Eoráiseach. Meles meles a thugtar air mar ainm eolaíoch i Laidin. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Mustelidae é. De ghnáth bíonn na broic tuairim is 70 ceintiméadar ar fhad (eireaball 20 ceintiméadar). Tá siad feoiliteach. 

Mamaigh
Caochán

Is mamach beag é an caochán (Talpidae) atá dúchasach do thailte ísle san Eoraip, an Áise is Meiriceá Thuaidh. Níl caocháin ar bith le fáil in Éírinn, áfach, toisc nár éirigh leo an t-oileán sin a shroichint i ndiaidh na hoighearaoise sular éirigh leibhéal na mara. Feithiditeach. Dorcha, le súile bídeacha, an t-eireaball gearr. Úsáideann sé na géaga tosaigh méadaithe chun tochailt. De ghnáth itheann sé ina uachais. Gabhann an talpa srónréaltach bia san uisce. Itheann an talpa caoch, nó caochán, os cionn talún.

Mamaigh
Réinfhia

Mamach crúbach is ea an réinfhia. Is é Rangifer tarandus an t-ainm eolaíoch. Fast nó bràc a thugtar i nGaeilge na hAlban. Is athchogantaigh mhóra cheathairchosacha iad na réinfhianna. Tá siad flúirseach go maith san Artach, san Fho-Artach agus i réigiúin sléibhtiúla.

Mamaigh
Crúbach
Faoileán (baill d'fhine na Laridae)

Is gnáthainm ar éin mhara san fhine Laridae é faoileán nó faoileog. Is iomaí speiceas a bhfuil an t-ainm seo orthu, an chuid is mó acu sa ghéineas Larus. De ghnáth, bíonn na faoileáin 30–75 ceintiméadar ar fhad.

Sanasaíocht 
Bá é foílenn nó fáilenn an litriú sa tSean-Ghaeilge. Meastar gur tháinig na focail seo ó fhréamh Comh-Cheiltise, *woilenno-. Tháinig an focal coitianta Fraincise goëland (= faoileán) ón bhfocal Briotáinise gouelan, agus tá an chuma ar an scéal gur tháinig gull an Bhéarla ó cheann de na teangacha Briotanacha freisin. Faolag, faoileag, nó faoileann a deirtear i nGaeilge na hAlban.

Éin
Dreoilín

Is éan beag é an dreoilín. Rí na n-Éan an leasainm a thugtar air. Cé gur éan beag bídeach é an dreoilín canann sé go binn glórach.

Tá 81 speiceas ann, sé ghéineas déag. Sa Domhan Nua atá cónaí ar an gcuid is mó de na speicis, ach tá Troglodytes troglodytes le fáil san Eoraip agus i gcuid den Áise chomh maith.
De ghnáth bíonn siad 9g – 50g ar meáchan.

Géinis 

 Campylorhynchus Spix, 1824 (15 speiceas)
 Catherpes S.F. Baird, 1858 (1 speiceas)
 Cinnycerthia Lesson, 1844 (4 speiceas)
 Cistothorus Cabanis, 1850 (4 speiceas)
 Cyphorhinus Cabanis, 1844 (3 speiceas)
 Ferminia Barbour, 1926 (1 speiceas)
 HenicorhinaP.L. Sclater & Salvin, 1868 (4 speiceas)
 Hylorchilus Nelson, 1897 (2 speiceas)
 Microcerculus P.L. Sclater, 1862 (4 speiceas)
 Odontorchilus Richmond, 1915 (2 speiceas)
 Salpinctes Cabanis, 1847 (1 speiceas)
 Thryomanes P.L. Sclater, 1862 (1 speiceas)
 Thryorchilus Oberholser, 1904 (1 speiceas)
 Thryothorus Vieillot, 1816 (27 speiceas)
 Troglodytes Vieillot, 1809 (10 speiceas)
 Uropsila P.L. Sclater & Salvin, 1873 (1 speiceas)

Uaireanta, cuirtear na cinn seo leanas in áireamh:
 Donacobius Swainson, 1831 (1 speiceas)
 Nannus Billberg, 1828 (1 speiceas)

Éin
Arcán talún

Ainmhí feoiliteach Afracach is ea an t-arcán talún. Mamach atá ann. Is é an t-arcán talún an t-aon bhall amháin den fhine úd Orycteropodidae.

Naisc 
An t-arcán talún faoi bhagairt (Béarla)

Mamaigh
Torcán cíorach

Ainmhí beag Iodálach agus Afracach is ea an torcán cíorach. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Hystricidae é. Is é Hystrix cristata an t-ainm eolaíoch.

Mamaigh
Rón beag

Is ainmhí é an rón beag. Mamach atá ann. Fíor-rón atá dúchasach do thuaisceart an Aigéin Chiúin is an Aigéin Atlantaigh. Liath de ghnáth, le smáil dhubha. Is féidir leis tumadh níos doimhne ná 90 m. Itheann sé éisc, scuideanna is portáin. Tá 400,000-500,000 rón beag ann. Bíonn siad, de ghnáth, 80 ceintiméadar ar fhad nuair a shaolaítear iad, 150-180 cm agus iad fásta.

Mamaigh
Eite-chosaigh
Liopard

Ainmhí feoiliteach is ea an liopard. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Is e Panthera pardus an t-ainm eolaíoch.

Naisc 
Catalogue of Life 

Mamaigh
Cráin dhubh

Míol mór fiaclach is ea an chráin dhubh (nó grampar) a fhaightear ar fud an Domhain sa bhfarraige fhionnuar cois cladaigh. Suas le 10 m ar fhad. Dubh, ach a íochtar bán, agus paistí bána ar a cheann. Eite a dhroma caol ingearach (níos airde sna fireannaigh ná na baineannaigh). Itheann sé mamaigh mara, éin, éisc agus scuideanna (uaireanta, ionsaíonn sé míolta móra eile, fiú).

Naisc 
  

Mamaigh
Crogall

Ainmhí feoiliteach is ea an crogall. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Crocodylidae é. 

Reiptílí
Armadailín

Ainmhí is ea an t-armadailín. Mamach atá ann. Is é an t-armadailín an t-aon bhall amháin den fhine úd Dasypodidae. Tá tuairim is 20 speiceas ann.

Mamaigh
Cat crainn

Ainmhí is ea an cat crainn (Gaeilge na hAlban;Taghan). Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Mustelidae é. Baineann an t-ainm lena lán
logainmeacha m.sh. Carraig an Chait (Co. Mhaigh Eo) agus Cnocán an Chait (Co. na Gaillimhe).<ref>

Foinsí 

Mamaigh
Fia-chat

Ainmhí feoiliteach is ea an fia-chat. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Tá fia-chait le fáil san Eoraip, san Afraic agus in iarthar na hÁise.

Mamaigh
Lincse

Ainmhí feoiliteach is ea an lincse. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Tá an lincse ar fáil san Eoráise agus i Meiriceá Thuaidh.

Mamaigh
Ialtóg

Ainmhí beag is ea an ialtóg. Mamach eitilte in ord na Chiroptera is ea í. Is éard atá i gceist le Chiroptera (fuaimnítear /kaɪˈrɒptərə/) nó ord faoi ríocht na mamach. Is mamaigh eitilte iad na hialtóga san ord seo. Tagann an téarma Chiroptera ó dhá fhocal i nGréigis, cheir (χειρ) "lámh" agus pteron (πτερον) "sciathán".

Ainmneacha eile

Gaeilge na hÉireann 
 leadhbóg (bain2) leathair
 sciathán (fir1) leathair
 bás (fir1) dorcha

Gaeilge na hAlban 
Tugtar ialtag ar an ainmhí seo i nGaeilge na hAlban.

Gaeilge Mhanann 
Craitnag a deirtear i nGaeilge Mhanann.

Tagairtí 

Mamaigh
Copóg

Copóg a thugtar ar chineál planda atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Tá isteach is amach le 200 speiceas di ann. Caitear leis na copógaí go minic mar fhiailí, ach fástar cuid de na speicis seo ar son na nduilleog inite. Úsáidtear na duilleoga go traidisiúnta mar leigheas ar a roinnt fadhbanna sláinte, mar shampla, goineoga neantóige agus fadhbanna a bhaineann leis an sos míostraithe.

Seanfhocal 
 Neantóg a dhóigh mé, copóg a leigheas mé

Plandaí
Grúnlas

Grúnlas a thugtar ar chineál planda atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Is é Senecio vulgaris an t-ainm eolaíoch. Bíonn na plandaí seo, de ghnáth, 10-41 ceintiméadar ar airde.

Féach freisin 
 Meddygon Myddfai

Plandaí
Asteraceae
Leamhan flanndearg

Is feithid é an leamhan flanndearg nó an Tyria jacobaeae. Ball d'fhine na Arctiidae atá ann.

Teangacha eile 
 Béarla: cinnabar moth
 Frainicis: Goutte de sang
 Gearmáinis: Jakobskrautbär
 Spáinnis: polilla de la hierba cana (polilla cinabrio) 
 Ollainnis: Sint-jacobsvlinder
 Sualainnis: Karminspinnare
 Polainnis: Proporzyca marzymłódka

gailearaí 

Feithidí
Leamhain
Gailseach

Is feithid í an ghailseach. Tugtar ceilpeadóir, ciaróg lín, gearr gabhláin, Síle an phíce agus ailseach uirthi freisin. Is iad na gailseacha na baill den ord úd Dermaptera. 

Feithidí
Coleoptera

Is feithidí iad Coleoptera (Gaeilge: coiléipteirí nó ciaróga ) . Bíonn siad ar fáil i ngach chuid den domhan beagnach. Tá na milliúin speiceas ann.

Seanfhocal 
 Aithníonn ciaróg ciaróg eile. 

Feithidí
Ollbhéar Meiriceánach

Ainmhí feoiliteach is ea an t-ollbhéar Meiriceánach. Mamach atá ann, agus is ball den fhine Ursidae é. Is é Ursus arctos horribilis an t-ainm eolaíoch. Is fospeiceas de chuid Ursus arctus (an béar donn) é.

Mamaigh
Siorc

Is iasc é an siorc a aimsítear in aigéin an domhain. Úsáidtear an focal cearban i nGaeilge na hAlban chomh maith. Is é Selachimorpha an t-ainm eolaíoch.

Naisc 
  Florida Museum of Natural History
  (Underwater Times, Shark News Archive)} 
  Muséum d'histoire naturelle, dossier de presse de l'exposition « Requins, entre peurs et connaissance » (PDF)
Diptera

Is feithid í an chuileog. Is iad na cuileoga na baill den ord úd Diptera. Ord mór is ea Diptera.

Feithidí
Sionnach Artach

Ainmhí feoiliteach is ea an sionnach Artach. Mamach atá ann, agus is ball de gheineas na Vulpes é. Tá na hainmhithe seo flúirseach go maith san Artach.

Mamaigh
Foiche

Is feithid í an fhoiche nó an bheach chapaill. Is foiche í feithid ar bith san fho-ord Apocrita nach beach ná
seangán í, agus tá na céadta míle speiceas san áireamh. Tugtar beach chapaill ar an gcreabhar capaill chomh maith.

Feithidí
Beach

Is feithid í an bheach. Is ball d'ord na Hymenoptera í.

Sanasaíocht 
Sean-Ghaeilge “bech”, ón bhfréamh Ind-Eorpaise *bhei-.

Féach freisin 
 Beach chapaill

Naisg sheachtracha 
 Bechbretha: an Old Irish law-tract on bee-keeping

Feithidí
Sicín

Is éan clóis é an sicín. Is baill d'fhine na Phasianidae iad na sicíní. Gallus gallus domesticus a thugtar orthu mar ainm eolaíoch. Sa bhliain 2003, bhí breis is 24 billiún sicín ann.

Téarmaí 
Tugtar coileach ar an bhfireannach agus tugtar cearc ar an mbaineannach.

Seanfhocail agus nathanna cainte

Cearc 
 Is minic ubh mhór ag cearc bheag.
 Is trom cearc i bhfad.
 Chuirfeadh sé cosa faoi chearca duit.
 Chomh salach le teach na gcearc.
 Is olc an cearc ná scríobfaidh do féin.
 Is maith an cearc ná beireann amuigh.''

Coileach 
 Glaonn gach coileach go dána ar a atrainn fhéin.

Sicín 
 Ná comhair do chuid sicíní sula dtagann siad amach.

Naisc 
 Grianghraif (Béarla)

Éin
Iolar

Is ainm coitianta ar go leor éan creiche mór san fhine Accipitridae é iolar. Cuimsíonn na hiolair roinnt géineas, cuid acu gar i ngaol lena chéile. Is ón Eoráise agus ón Afraic an chuid is mó de na 60 speiceas iolar. Lasmuigh den limistéar seo, ní féidir ach 14 speiceas a fháil — dhá cheann i Meiriceá Thuaidh, naoi gcinn i Meiriceá Láir agus Theas, agus trí cinn san Astráil.

Ní grúpa tacsanomaíochta iad na hiolair; úsáidtear an téarma ar aon chineál éin atá mór go leor chun veirteabraigh mhóra (thart ar 50 cm ar fad nó níos mó) a sheilg.

Samplaí de logainmneacha 
 Nead an Iolair, Contae Chorcaí
 Starraic an Iolair, Ciarraí
 Sliabh an Iolair, Ciarraí
 Cnocán an Iolair, Baile Átha Cliath

Éin
Snáthadán

Is feithid é an snáthadán. Ball d'fhine na Tipulidae atá ann. I nGaeilge na hAlban, deirtear breabadadair nó snàthad an duine mhairbh. 

Feithidí
Féileacán

Is feithid é an féileacán. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. Tugtar Dealan-dè air i nGaeilge na hAlban.
Is feithidí iad féileacáin sa chlád macrailepidopterach Rhopalocera ón órd Lepidoptera, a chuimsíonn leamhain freisin. Tá sciatháin mhóra, go minic daite geal, agus eitilt eitleach fheiceálach acu. Cuimsíonn an grúpa an sárfhine Papilionoidea, ina bhfuil iarghrúpa amháin ar a laghad, na léimneoirí (an sárfhine "Hesperioidea" roimhe seo), agus tugann na hanailísí is déanaí le fios go bhfuil na féileacáin-leamhan ann freisin (an sárfhine "Hedyloidea" roimhe seo). Téann iontaisí féileacán siar go dtí an Sealadh Pailéicéineach, thart ar 56 milliún bliain ó shin.

Tá an saolré ceithrechéim thipiciúil fheithidí  ag féileacáin. Leagann féileacáin sciathánacha fhásta uibheacha ar an bhiaphlanda ar a mbeidh a gcuid larbha, ar a dtugtar boilb, ag beathú. Fásann na boilb, go han-tapa uaireanta, agus nuair a bhíonn siad lánfhorbartha, pupaíonn siad i gcrisilid.   Nuair a bhíonn meiteamorfóis críochnaithe, scoilteann an craiceann pupach, dreapann an fheithid fhásta amach, agus tar éis dá sciatháin leathnú agus triomú, eitlíonn sé ar aghaidh. Ag roinnt féileacán, go háirithe sna trópaicí, bíonn roinnt glúnta in aghaidh na bliana acu, cé go mbíonn glúin amháin ag cuid eile, agus d’fhéadfadh sé, in áiteanna fuara, go nglacadh sé roinnt blianta chun dul tríd a saolré iomlán.

Féileacáin
Bíosún Eorpach

Ainmhí mór is ea an Bíosún Eorpach. Mamach le crúba atá ann.

Fo-speicis 
 Bison bonasus bonasus (Linnaeus, 1758), foraois Białowieża 
 Bison bonasus hungarorum, nach maireann 
 Bison bonasus caucasicus, nach maireann

Mamaigh
Buaibhide
Crann Nollag

I gcomóradh na Nollag, is gnách maisiúcháin agus soilse a chur ar chrann síorghlas ar a thugtar crann Nollag. Cuirtear an crann ina sheasamh i dtithe príobháideacha nó in áiteanna poiblí le linn na Nollag. Bíonn aingeal nó réalta ar bharr an chrainn go minic chomh maith, i gcuimhne ar Réalta na Beithile. Úsáidtear crainn shaorga uaireanta freisin sa lá inniu, déanta as plaisteach. De ghnáth, fágtar bronntanais Nollag ag bun an chrainn sna laethanta roimh an Nollaig. 

Níl na scoláirí ar aon intinn faoi bhunús an nóis seo, ach tuigtear gur cuireadh tús leis i dtuaisceart na Gearmáine sa 16ú haois. 

An Nollaig
Crainn
Air Ais Air An Ran Dan

Clár teilifíse is ea Air Ais Air An Ran Dan. Craoltar ar BBC Alba é. Clár grinn i nGaeilge na hAlban atá ann.

Tagairtí 

Gaeilge na hAlban
Cláir BBC
Cláir Teilifíse na Breataine
Cláir Ghrinn
Patella (gastrapóid)

Is ghéineas de chuid na 	moilisc ghastrapódacha (Gaeilge; bairneach) é Patella, san fhine tacsanomaíoch Patellidae.

Nathanna cainte 
 Chomh bocht le bairneach (= an-bhocht)

Moilisc
Gastrapóid
Gliomach Eorpach

Is artrapód é an gliomach Eorpach. Ball d'fhine na Nephropidae atá ann. Is é Homarus gammarus an t-ainm eolaíoch. Tá gliomach Meiriceánach ann chomh maith (Homarus americanus), agus specis eile freisin. Giomach a deirtear i nGaeilge na hAlban.

Deiceapóid
Alasdair Crotach MacLeòid

Bhí Alasdair Crotach ina cheannaire ar Chlann Mhic Leòid na Hearadh sa 16ú haois. Rugadh sa bhliain 1455 é agus fuair sé bás sa bhliain 1547. Glacadh leis mar thaoiseach tár éis dá athair, Uilleam Dubh, bás a fháil.

MacLeod, Alasdair
Diúilicín

Is ainm coitianta ar go leor speiceas moileasc i bhfine na ndébhlaosach é diúilicín (litrithe malartacha agus canúna: diúiricín, diúlán, diúraic, diúraicín, dúilicín, dúiricín). Go minic, úsáidtear an t-ainm seo ar bhaill den speiceas Mytilus edulis (Béarla: common mussel). 

I measc na speiceas a dtugtar diúilicín orthu:
 Anodonta anatina: diúilicín lachan
 Anodonta cygnea: diúilicín eala
 Aulacomya ater: diúilicín Magellan
 Cyrtonaias tampicoensis: diúilicín péarlach Tampico
 Dreissena polymorpha: diúilicín riabhach
 Dromus dromas: diúilicín péarlach dromadaire
 Epioblasma curtisii: diúilicín péarlach Curtis
 Epioblasma florentina: diúilicín péarlach bláthbhuí
 Epioblasma sampsonii: diúilicín rocshliogánach abhainn Wabash
 Epioblasma sulcata: diúilicín lapánach bán
 Epioblasma torulosa: diúilicín péarlach bláthghlas
 Epioblasma torulosa: diúilicín péarlach bláthmheallánach
 Epioblasma torulosa: diúilicín rocshliogánach tuaisceartach
 Epioblasma turgidula: diúilicín péarlach bláthmhurtallach
 Epioblasma walkeri: diúilicín rocshliogánach crón
 Fusconaia cuneolus: diúilicín péarlach crúbach gathmhín
 Fusconaia edgariana: diúilicín péarlach crúbach glasta
 Lampsilis higginsii: diúilicín péarlach Higgins
 Lampsilis satur: diúilicín sparáin gaineamhdhroimeach
 Lampsilis virescens: diúilicín péarlach glasbhreoch Alabama
 Lemiox rimosus: diúilicín éaneiteach péarlach
 Lithophaga lithophaga: diúilicín clochtholltach Eorpach
 Margaritifera margaritifera: diúilicín péarla fionnuisce
 Megalonaias nicklineana: diúilicín péarlach Nicklin
 Modiolus barbatus: diúilicín capaill féasógach
 Modiolus modiolus: diúilicín capaill
 Mytilus californianus: diúilicín Calafoirniach
 Mytilus chilensis: diúilicín Sileach
 Mytilus edulis: diúilicín
 Mytilus galloprovincialis: diúilicín Meánmhuirí
 Mytilus platensis: diúilicín abhainn plata
 Mytilus smaragdinus: diúilicín glas
 Mytilus trossulus: diúilicín Ciúin-Aigéanach
 Perna perna: diúilicín carraige
 Plethobasus cicatricosus: diúilicín péarlach faithneach bán
 Plethobasus cooperianus: diúilicín goiríneach cosfhlannbhuí
 Pleurobema clava: diúilicín péarlach lorgashliogánach
 Pleurobema plenum: diúilicín péarlach crúbach garbh
 Potamilus capax: diúilicín péarlach sparáin leathan
 Quadrula intermedia: diúilicín péarlach dúchearnógach Cumberland
 Quadrula sparsa: diúilicín péarlach dúchearnógach Apaláiseach
 Toxolasma cylindrellus: diúilicín péarlach beag geal
 Villosa trabalis: diúilicín péarlach pónaireach Cumberland

Naisc 
 Nutrition Facts for Mussels (Béarla)
 [*  Fermeture de zones coquillières ; indicateur de pollution des écosystèmes en Colombie-Britannique (Canada)

Moilisc
Bia mara
Duileasc

Is alga é an duileasc. Ball d'fhine na Palmariaceae atá ann.

Feamainn is ea duileasc a dtugtar ‘creathnach’ nó ‘palmaria palmata’ air chomh maith. Itear mar smailc bheag bia nó mar scroid é in Éirinn.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Alga
Bia na hÉireann
Faocha

Is moileasc í an fhaocha (gioradán, miongán, seilmide cladaigh). Gastrapód is ea í. Is ball d'fhine na Littorinidae í. Tá Lios Miongán agus Cuaisín na Miongán suite i nGaeltacht Chorca Dhuibhne.

Naisc 
 Na faochain ar chóstaí na hÉireann]

Moilisc
Geimhreadh

Is séasúr é an Geimhreadh. Bíonn an geimhreadh ann idir an fómhar agus an t-earrach.  In Éirinn, tosaíonn an geimhreadh ar an gcéad lá de mhí na Nollag agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí Feabhra.  Bíonn na crainn lom agus téann ainmnithe a chodladh. Bíonn sé fuar lasmuigh agus caithfimid éadaí teo a chaitheamh. Uaireanta bíonn sneachta ann sa gheimhreadh.

Féilire Gaelach 
San am atá thart, mheastaí gurbh é Lá Samhna an chéad mhí den Geimhreadh in Éirinn.

Seanfhocal 
 Dá fhada samhradh, tagann an geimhreadh

Naisc 

 An geimhreadh
 Séasúir (dán)

Tagairtí 

Séasúir
Earc luachra

Ainmhí beag is ea an t-earc luachra. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Lacertidae é. Tá na laghairteanna seo le fáil ar fud na hEoráise.

Naisc 
 Earc luachra (Gaeilge) 
 Reptil des Jahres 2006
 The Reptile Database

Laghairtí
Eascann

Is iasc í an eascann nó an eascú. Is Anguilliformes iad na heascanna.

Téarmaí agus nathanna cainte 
 Eascann abhann
 Eascann choncair / eascann mhara
 Lámh in earr eascainne
 Greim ar eireaball eascainne
 Chomh sleamhain le heascann / le heireaball eascainne

Naisc 
 AN tACHT IASCAIGH (COMHDHLÚTHÚ), 1959: Caibidil III. Eascanna.

Éisc
Lacha

Is éan í an lacha. Is Anatidae iad na lachain, na géanna agus na healaí.

Seanfhocal 
 Ní troimide an loch an lacha

Féach freisin 
 Dáithí Lacha

Tagairtí 
 Madge, Steve & Burn, Hilary (1987): Wildfowl : an identification guide to the ducks, geese and swans of the world. Christopher Helm, London. ISBN 0-7470-2201-1

Naisc 
 eDIL: lacha
 Le Canard de Rouen

Éin
Eala

Is éan í an eala. Is Anatidae iad na lachain, na géanna agus na healaí. Úsáidtear an focal céanna, eala, i nGaeilge na hAlban.

Éin
Brachán

Is gránach é an brachán (leite). Tá uisce, bainne agus coircí ann.

Nathanna cainte 
 Rinne tú brachán de / tá sé ina bhrachán agat / tá an t-im tríd an mbrachán agat
 Brachán ó aréir é
 Tá an brachán doirte
 Ceann leitean
 Lámha leitean

Bia
Bia agus deoch
Míol críon

Is crústach é an míol críon. Ball d'ord na Isopoda atá ann.

Foinsí  

Crústach
Cuiteog

Is anailidí iad na cuiteoga. Tá timpeall is 6,000 speiceas ann i bhfo-ord na Lumbricina. Is inveirteabraigh iad. Péist dhomhanda atá roinnte i dteascáin, a fhaightear san ithir. Itheann sí ábhar orgánach atá ag lobhadh. Ceann simplí atá uirthi gan struchtúir chéadfacha, agus colainn shorcóireach suas le 4 m ar fhad. Déghnéasach. Agus í ag pórú, fásann sí diallait a thálann ábhair i gcomhair céilíochta is chun cocún do na huibheacha a dhéanamh. 

Annelida
Cóála

Ainmhí is ea an cóála. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Phascolarctidae é. 

Mamaigh
Marsúipiaigh
Codlamán

Saghas ainmhí is ea an codlamán. Mamach atá ann, creimire oíche. Ta timpeall is 26 speiceas ann i bhfine na Gliridae.

Mamaigh
Béar donn

Béar atá forleathan sa leathsféar thuaidh is ea an béar donn. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Ursidae é. An fionnadh tiubh donn, cruit shuntasach ar a ghuaillí. I Meiriceá Thuaidh áitríonn sé gnáthóga oscailte, ach coillte sa Seandomhan. Cuimsíonn sé an béar donn mór is an béar liath ó na Sléibhte Creagacha, agus béar Kenai is béar Kodiak (an feoiliteach is mó atá beo ar Domhan, suas le 2.7 m ar airde is 780 kg meáchain) i ndeisceart Alasca.

Mamaigh
Séabra

Mamach crúbach is ea an séabra. 
 

Mamaigh
Sirius

Sirius nó Sotis nó Réalt an Mhadaidh: an réalt is gile ar an spéir, agus í suite i réaltbhuíon an Mhadaidh Mhóir. Tá Sirius cóngarach go maith dúinn - ocht solasbhliain go leith - agus siúd is go bhfuil sí níos gile agus níos mó ná an Ghrian, ní fathachréalt í ar aon nós. Gnáthréalt de chuid an phríomhsheichimh atá inti, go bunúsach.
Mar sin féin, tá rún nó dúthomhas ag baint le Sirius: tá cuid mhaith foinsí stairiúla ó réalteolaithe na seanBhabalóine go dtí na Meánaoiseanna ar aon fhocal gur réalt dhearg a bhí i Sirius lena lá féin. Ní réalt dhearg atá i Sirius mar is aithin dúinn inniu í, ach réalt bhán. Fuarthas amach ins an naoú haois déag go bhfuil leathbhádóir ag Sirius - an abhacréalt bhán ar a dtugtar Sirius B inniu. Ós abhacréalt bhán atá inti, is seanréalt í a bhí ina fathachréalt dhearg roimhe seo, agus nuair a bhí, is follasach go raibh sí in ann léaró bán Sirius (nó Sirius A) a bháthadh lena loinnir dhearg. Ní féidir linn an t-athrú tobann ó réalt dhearg go réalt bhán a mhíniú mar sin féin, nó ní bhíonn na fathachréaltaí dearga ag caochló go habhacréaltaí bána taobh istigh de mhíle bliain - bíonn na hathruithe ins an spéir ag teacht i gcrann i bhfad níos maille ná sin.

Naisc sheachtracha 

 Yale Bright Star Catalog
 an Madra Mór ar shuíomh Robin Gatter 
 Star Tales de chuid Ian Ridpath
 an Madra Mór agus miotaseolaíocht an Domhain 
 an Madra Mór ar shuíomh Richard Dibon-Smith
 Peoria Astronomical Society: an Madra Mór 
 The Deep Photographic Guide to the Constellations: an Madra Mór

Sirius (réalta)
Déréaltaí
Réalteolaíocht
An Madra Mór
Réaltaí sa réaltbhuíon An Madra Mór
Réaltaí is gile i réaltbhuíonta
Réaltaí is gile sa spéir
Madraí sa mhiotaseolaíocht
Haumea

Is abhacphláinéad í Haumea, nó (136108) Haumea (siombail: ), de réir chóras ainmneacha foirmiúla  Aontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta, agus í ag timpeallú na gréine i gCrios Kuiper, taobh amuigh d'fhithis Neiptiúin. Is ionann a mais agus an tríú cuid de mhais Phlútóin.

Stair 
Ba iad Mike Brown agus a fhoireann i Réadlann Palomar, Institiúid Teicneolaíochta California (Caltech), ba thúisce a d'aithin í, thiar sa bhliain 2004.  

Sa bhliain 2005, tháinig an scéala ó fhoireann réalteolaithe eile - foireann a bhí ag obair i réadlann Sierra Nevada sa Spáinn faoi cheannas José Luis Ortiz Moreno - go raibh siad tar éis sonrú a chur i Haumea freisin. Ach níor tugadh aitheantas coitianta don fhionnachtain sin ag an am.  

Ar an 17 Meán Fómhair 2008, d'aicmigh  Aontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta.  Haumea mar abhacphláinéad.  

Fuair an abhacphláinéad a ainm ó bhandia na breithe i seanreiligiún mhuintir Haváí. 

Tá déanamh fadaithe ar Haumea, agus an chuma ar an scéal gurb é an rothlú luath a chuir as riocht na liathróide í. Tá dhá shatailít aici, mar atá, Hi'iaka agus Namaka. Fuarthas ainmneacha na ngealach ó mhiotaseolaíocht mhuintir Haváí freisin.

Tagairtí
43 RC



Eachtraí

Breitheanna 
 20 Márta: Publius Ovidius Naso nó Oivid, File Rómhánach (b.17)

Básanna 

 7 Nollaig: Cicearó, (r.106 RC)

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

-09957
106 RC



Eachtraí

Breitheanna 
 Cicearó, 3 Eanáir, (b. 43 RC)
 Gnaeus Pompeius Magnus

Básanna

Ceannairí Dhomhanda

Tagairtí 

-09894
Colm

Is éan é an colm. Is baill d'fhine na Columbidae iad.
Is é an t-aon fhine san ord Columbiformes. Is éin téagartha iad seo a bhfuil muineál gearra orthu, agus goba gearra caola a mbíonn scannáin  chéarach mhéithe orthu i roinnt speiceas. Itheann siad síolta, torthaí agus plandaí go príomha. Tá an fhine le fáil ar fud an domhain, ach tá an éagsúlacht is mó sna ríochtaí Ind-Mhalaech agus Astraláiseach.

Éin
Ollarmadailín

Ainmhí is ea an t-ollarmadailín. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Teaghlach na bPlantaigíneach

Ríshliocht as Anjou sa Fhrainc ó thosach ba ea na Plantagenet (Fraincis: La famille Plantagenêt). Úsáideann staraithe na linne téarma Plantagenet chun ceithre theaghlach ríoga ar leith a shainaithint: Na hAinsivínigh, a bhí ina gCuntaí D'Anjou agus du Maine (:Fraincis: Comtes d'Anjou) freisin; agus ina bpríomhshliocht tar éis d'Anjou a bheith caillte; agus dhá fhochraobh dóibh, Teaghlach Lancaster agus Teaghlach Eabhrac. Bhí ríchathaoir Shasana ag an teaghlach ó 1154, le teacht i gcoróin Anraí II go dtí 1485, nuair a fuair Richard III bás i gcath.

Faoi riail na bPlantagenet, rinneadh claochlú ar Shasana - cé nach d'aon turas a tharla sé ach go pointe áirithe. Is minic a bhí iallach ar na ríthe Plantagenet dul i mbun caibidlíochta agus teacht ar chomhréitigh, nós an Magna Carta. Chuir siad sin srian ar chumhacht ríoga mar chúiteamh ar thacaíocht airgeadais agus mhíleata. Ní raibh an rí ach an fear is cumhachtaí sa náisiún a thuilleadh, a raibh sainphribhléid bhreithiúnais aige, cíos feodach agus cogaíocht. Bhí dualgais shainithe aige anois don ríocht, agus córas ceartais sofaisticiúil mar bhonn leis. Cruthaíodh aitheantas náisiúnta ar leith de thoradh na gcoimhlintí leis na Francaigh, na hAlbainigh, na Breatnaigh agus na hEireannaigh, agus le bunú an Bhéarla mar an phríomhtheanga. 

Sa 15ú haois, briseadh ar na Plantagenêt sa Chogadh Céad Blian agus buailte le fadhbanna sóisialta, polaitiúla agus eacnamaíocha. Bhí agóidí de bharr an éilimh coitianta, spreagtha ag séanadh na saoirsí iomadúla. Bhunaigh na huasalaicmí Sasanacha airm phríobháideacha, agus chuadar i mbun achrann príobháideach agus i ngleic go hoscailte leis an rí Anraí VI.

 
Stair Shasana
Stair na Fraince
Rítheaghlach Anjou
Puifín

Is éan mara é an puifín, nó an t-éan dearg. Is baill d'fhine na Alcidae iad. Tá puimcíní le fáil ar fud an Atlantaigh Thuaidh. Póraíonn Puifín Atlantaigh i Québec, an Íoslainn, an Iorua, an Ghraonlainn, Talamh an Éisc agus Labradar, Albain Nua agus Oileáin Fharó, agus chomh fada ó dheas le Maine san iarthar agus sa Fhrainc san oirthear. Tá laghdú suntasach tagtha ar an daonra. B’fhéidir toisc go bhfuil eascanna gainimh ag laghdú. In Éirinn, tá siad le fáil ar an gcósta thiar agus thuaidh. Phóraigh siad níos fairsinge roimhe seo. Itheadh Puifín ar na Blascaodaí sna sean-amanna.
Oileán Caorach

Tagairtí

Éin
Gealbhan

Is éan beag ceol atá dúchasach don Seandomhan é an gealbhan. Is baill d'fhine na Passeridae iad.
Tá cuid acu tugtha isteach don Domhan Úr is an Astraláise. Suas le 37 cineál ann. An clúmh donn/liath de ghnáth. Áitríonn sé talamh oscailte is foirgnimh.

Éin
Storc bán

Is éan feoiliteach é an storc bán (Ciconia ciconia). Is baill d'fhine na Ciconiidae iad.

Éin
Béar gréine

Ainmhí uiliteach is ea an béar gréine. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Ursidae é. Itheann an béar gréine duilleoga, feithidí, mil, laghairtí beaga agus a leithéid. Maireann sé in oirdheisceart na hÁise.

Mamaigh
Alpaire seangán

Is ainmhí é an t-alpaire seangán. Mamach atá ann. Faightear i Meiriceá Theas agus i Meiriceá Láir é

Mamaigh
Piongain

Is éan trá í an piongain. Is baill d'fhine na Spheniscidae iad. Sa Leathsféar Theas agus sna hOileáin Galápagos amháin is féidir teacht orthu. Is í an Phiongain Empireach (Aptenodytes forsteri) an phiongain is mó agus is troime, agus is í an Phiongain Bheag Ghorm (Eudyptula minor) an speiceas is lú. Itheann siad Crildon chuid is mó ach itheann siad iasc go minic freisin. Caitheann siad thart ar leath a saolta faoin uisce agus an t-am eile ar an talamh.

Speiceas:

Piongain Empireach

Piongain Béag

Piongain Adéile

Piongain Gentoo

Piongain Rochach

Piongain Fiáin 

Éin
Flightless Birds
Frog

Ainmhí is ea an frog. Amfaibiach atá ann, agus is ball d'ord na nAnúrach é. 

Amfaibiaigh
Peigín Leitir Móir

Is amhrán traidisiúnta cáiliúil Éireannach é "Peigín Leitir Móir"

Stair 
Ba iad Máirtín Ó Clochartaigh agus Pádraic Ó Maille ó Leitir Caladh (baile fearainn i dtuaisceart Leitir Móir, i Conamara i gContae na Gaillimhe, a scríobh an bunleagan i nGaeilge i dtús an 20ú haois. Foilsíodh in An Claidheamh Soluis sa bhliain 1911 é. Cuireadh véarsaí nua leis agus é ag éirí níos fairsinge i nGaeltachtaí na tíre.

An t-amhrán 
Molann an t-amhrán áilleacht Pheigín, agus cuireann síos ar an ngrá atá ag an bhfile agus ag fir ó dhúichí éagsúla di.
Seinneann ceoltóirí traidisiúnta an t-amhrán mar pholca, gan liricí, freisin.

Liricí 
Curfá:

I measc na véarsaí a chloistear go minic sa lá atá inniu ann, tá:

Taifeadtaí 
 The Dubliners, In Concert (1965)
 John Spillane, Irish Songs We Learned at School (2008) 
 Na Casaidigh & The Lennon Family ag casadh Peigín Leitir Mór (1994) ar RTE.
 Seán Ó Riada
 Tadhg Mac Dhonnagáin (2008)
 Garry O'Briain & Padraigín Ní Uallacháin, A Stór A Stóirín
 Ceoltóirí Chualann 
 Black Velvet Band (1998)

Féach freisin 
 Ceol traidisiúnta na hÉireann

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Na Casaidigh & The Lennon Family ag casadh Peigín Leitir Mór (1994) ar RTE.
 futafata.com, Cnuasach, i bhfoirm leabhair agus dlúthdhiosca, d’amhráin agus rannta ón traidisiún. ISBN 978-0-9550983-7-6

Amhráin Éireannacha
Beidh Aonach Amárach

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é Beidh Aonach Amárach. Ní léir cé a chum an t-amhrán Gaeilge seo.

An t-amhrán 
[1]
Beidh aonach amárach i gContae an Chláir
Beidh aonach amárach i gContae an Chláir
Beidh aonach amárach i gContae an Chláir
Cé mhaith dom é, ní bheidh mé ann?

[Curfá]
A mháithrín, an ligfidh tú chun aonaigh mé?
A mháithrín, an ligfidh tú chun aonaigh mé?
A mháithrín, an ligfidh tú chun aonaigh mé?
A mhuirnín ó ná héiligh é.

[2]
Níl tú a deich nó a haon déag fós
Níl tú a deich nó a haon déag fós
Níl tú a deich nó a haon déag fós
Nuair a bheidh tú trí déag beidh tú mór.

Curfá

[3]
B'fhearr liom féin mo ghréasaí bróg
B'fhearr liom féin mo ghréasaí bróg
B'fhearr liom féin mo ghréasaí bróg
Ná oifigeach airm faoi lásaí óir.

Curfá

Amhráin Éireannacha
Sliabh na mBan (amhrán)

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é Sliabh na mBan. Baineann sé le hÉirí amach na nÉireannach Aontaithe 1798 (Bliain na bhFrancach). Deirtear gurbh é Micheál Ó Longáin a chum an t-amhrán.

An t-amhrán 
Ní airím véarsa ó lon ná ó chéirseach

Is ní fhásann féar ins na coillte ceart;

Níl suim ag an spéirbhean i spórt ná i bpléisiúir

Ach í ag gol is ag béiceach is ag réabadh bas.

Á rá gan faothamh, ní bhfaighidh na séimhfhir

Aon oíche in Éirinn ná uain chun reast,

Ag an trúp so meirligh is iad ag teacht lena chéile,

Is go mbuailfear caoch sinn ar Shliabh na mBan.

 

Is oth liom féinig bualadh an lae úd

Do dhul ar Ghaeil bhocht is na céadta 'slad

Mar tá na meirligh ag déanamh géim dínn

Is a rá nach aon ní leo píc ná sleá.

Níor tháinig ár Major i dtús an lae chugainn

Is ní rabhamar féinig i gcóir ná i gceart

Ach mar a sheolfaí tréada de bha gan aoire

Ar thaobh na gréine de Shliabh na mBan.

 

Mo léan léir ar an dream gan éifeacht

Nár fhan le héirim istoíche is stad

Go mbeadh dúthaí Déiseach is iarthar Éireann

Ar teacht lena chéile ón tír aneas.

Go mheadh ár gcampaí déanta le fórsaí tréana

Bheadh cúnamh Dé linn is an saol ar fad

Is ní dhíolfadh meirleach darbh ainm Néill sinn

Is bhuafaí an réim linn ar Shliabh na mBan.

 

Is é Ros do bhreoigh is do chloígh go deo sinn,

Mar ar fágadh mórchuid dínn sínte lag.

Leanaí óga 'na smóla dóite

Is an méid a fhan beo dhíobh cois claí nó scairt.

Ach geallaim féin dhaoibh, an té dhein an foghla,

Go mbeamna i gcóir dó le píc is le sleá;

Is go gcuirfeam yeomen ag crith `na mbróga,

Ag díol a gcomhair leo ar Shliabh na mBan.

 

Tá an cóbaigh mhóra ag iarraidh eolais,

Tá an aimsir óg is an chabhair ag teacht;

An Té mhill na gnótha is É a leigheasfaidh fós iad,

Is ní dhíolfam feoirling leo, cíos ná sleá.

Píosa coróineach, an chuid ba mhó dhe,

Luach éiric bó nó teaghlach deas,

Beidh rince ar bhóithre is soilse á ndó 'gainn,

Beidh meidhir is mórtas ar Shliabh na mBan.

 

Is mó fear aosta is crobhaire gléigeal

Ó am go chéile a chuaigh thar lear,

A bhfuil cordaí caola ag baint lúth a ngéag díobh,

I ndoinsiúin dhaora go domhain faoi ghlas.

Gardaí taobh leo ná leomhfadh sméid' orthu,

Go ndéanfadh plé dhóibh i dtírtha thar lear;

Á dtabhairt saor óna namhaid gan bhuíochas,

In am an tsaothair ar Shliabh na mBan.

 

Is tá an Francach faobhrach is an loingeas gléasta,

Le cranna géara acu ar muir le seal;

'Sé an síorscéal go bhfuil a dtriall ar Éirinn,

Is go gcuirfid Gaeil bhocht arís 'na gceart.

Dá mba dhóigh liom féineach go mb'fhíor an scéal úd,

Bheadh mo chroí chomh héadrom le lon an sceach.

Go mbeadh cloí ar mheirligh, is an adharc á séideadh,

Ar thaobh na gréine de Shliabh na mBan. 

Amhráin Éireannacha
An Caiptín Máilleach

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é An Caiptín Máilleach. Baineann sé le héirí amach 1798. Ghlac an Captaen páirt san éirí amach ach gabhadh e agus crochadh é. An Captaen Séamas Bán Ó Máille as Cnoc Mhuire i gContae Mhaigh Eo atá i gceist.

An t-amhrán 

1.
Is mise Caiptín Máilleach,
Fear claímhe, píc' is láige,
Fear cneasta, gnaíúil grámhar
Ar aonach, damhs' nó spóirt.
Is mé a sheasfadh dána
I mbearnain bhaoil le háthas
Ar ceart dom' bhuín 's mo chairde
Dá mba 'ndán dom an róp.

2. 
Ceal airm, dín nó éide
I ngleannta doimhne 's sléibhte
Chleachtaigh muid fian-réiteach
Do thíocht na bhFrancach cróga;
I mBeárnain mhaol na Gaoithe
Sa gCaistilbeár na dhéigh sin
Ruaig muid na Breathnaigh bhréagach'
Is ár bpíce len a dtóin!

3. 
Ach! anois tá mo chnaipe déanta,
Go bhfóire an Tríonóid Naofa 'rm,
An Mhaighdean gheal 's a hAon-Mhac
Go dtarrthaí mé go deo
Mar is mise an Caiptín Máilleach
Fear ceart de chineál Gráinne,
Fear tíre nó fear sáile,
Fear troda, siams' nó spóirt.

4. 
Mo mhallacht ar an mBrúnach
Mark Grady is a chúmplacht,
Na Diolúnaigh is na Diúcaigh,
Is na Dáibhisigh bréana fós;
Bhíodh ár scrios 's ár sciúirse
Ó Swinford go Cúl Luachra,
Ó Scrig go Tullaigh Luachra
Na middlemen 's na Yeos.

Amhráin Éireannacha
Maidin Luain Chincíse

Ba é Mícheál Óg Ó Longáin a chum an t-amhrán traidisiúnta Éireannach Maidin Luain Chincíse. Baineann sé le héirí amach na bliana 1798.

An t-amhrán 
Maidin Luain Chincíse do labhair an síofra sa ngleann,
Do bhailíodar na cága chun ábhacht a dhéanamh ann;
Do chruinníomar ‘na dtimpeall is do lasamar ár dtinte,
Agus thógamar ceo draíochta go haoibhinn ós a gcionn

Is mó baile margaidh is cathair aoibhinn cheoil
Agus cúirt ages na Sasanaigh chun seasamh ann ‘nár gcomhair;
Beir scéala cruinn abhaile uainn Dé Domhnaigh go dtí an Aifreann
Gur chun sléibhe a cuireadh chun reatha sinn ‘nár seasamh insa ngleo.

Dá bhfeicfeása an buachaill is an cailín ceannbhuí cas,
Do bhíodh ag imeacht suas ar thuairisc na bhfear;
Beir scéala cruinn dóibh uaimse go bhfuil Captaen Lambert fuar lag
Ar thaobh an tsléibhe go huaigneach gan tuama air ná leac.

Cá bhfuilid na Muimhnigh nó an fíor go mairid beo,
Ná cruinníd siad ‘nár dtimpeall is cabhrú linn sa ngleo?
Mar is deacair poirt do stríocadh ná clann búir do dhíbirt
Ónár mbailte dúchais dílis bhí ár muintir riamh romhainn.

Do tháinig aníar ó Chonnacht chughainn céad is míle laoch,
An oiread céanna ó Ulaidh chughainn i bhfoirm cheart ‘s i bhfaobhar,
Suaimhneas lae níor tugadh dóibh gur bhuaileamar bualadh is fiche orthu,
‘Sé mo léan mar sileadh fuil is coirp á bhfear i ndeireadh an lae

Beir scéala suas chunMumhan uainn, a rún ghil ‘s a stór,
Agus inis an scéal faoi chumha dóibh go bhfuil an sciúirse ‘nár gcomhair;
Mar is mó leanbh fireann fionn geal agus ainnir mhilis mhúinte
Agus ógfhear cliste lúfar san úir uainn ag feo.

Mo léan ar an Mumhain nár éirigh nuair d’adhnamar an gleo
Faoi airm ghreanta ghreadhnmhar i bhfaghairt acu ‘nár gcomhair,
D’fhágamar go tréith sinn is neart ár namhad ‘nár dtimpeall,
Ach grá mo chroí na Laighnigh b’iad a d’aidhn an tine leo.

Naisc sheachtracha
Karan Casey MAIDIN LUAN CHINCÍSE.https://www.youtube.com/watch?v=llH9ApBeHis
Amhráin Éireannacha
A mhaimí, nach tú an cladhaire

Is amhrán traidisiúnta Éireannach i nGaeilge é A mhaimí, nach tú an cladhaire.

An t-amhrán 
Is a mhaimí nach tú an cladhaire nár dh’insigh dom dhaidí i dtráth
Go rabhasa breoite tinn agus mé millte le darta grá,
Go mbím san oíche ag taidhreamh gur im mhaighdean le fada atháim-
’s mara bhfaighfear fear gan mhoill dom gur deimhneach go raghad ’om bá!”

A Neilí bíse foighneach ’s ní bhfaighidh tú aon fhear go fóill-
Thá an cíos ag glaoch gan mhoill orainn ’s gan poinn againn le cur ’na chomhair,
Thá broid agus ceant gach ló orainn - ár ngabháltachas róbheag go deo,
Agus t’atháir bocht drochshláinteach ’s an máistir ró-dhian go deo”.

A mhaimí bíse tuisceanach do dhuine bheadh i bpian mar atháim-
Thá plámás míle duine ionat is ní thuigeann tusa trian mo chás,
Dá gcuirfinn mo scéal i dtuiscint duit cárbh ionadh leat go raghainn ’om bhá?
’s mara bhfaighfear fear fé Inid dom bead curtha sul dá dtiocfa’ an Cháisc”.

Agus fain go bhfaighidh mé húda dhuit gúna agus parasól,
Handerchief trí chúinne a mbeidh súile ann den bhfaisean nua,
Cuir búclaí id bhróga agus teannfaidh siad do chois i gcóir
Agus gheobhaidh tú buachaill ceansa gan amhras a chailín óig”.

Nach maith a fuaireabhar fear do Shíle a raibh caoire aige agus ba go leor,
Ní bhfaighinnse an gamhainín buí uaibh ’á laghad é ná lua’ na mbróg,
Thá an habit shirt gan ní le trí mhí agam de dheasca’ soap,
Is mar a mheasaim sin ní bhfaighidh mé uaibh saibhreas ná fear go deo”.

Foinsí 
 Clois Ó Cadhla, L. Amhráin ó Shliabh gCua, RTÉ; 2000.

Amhráin Éireannacha
A spailpín, a rún

Is amhrán traidisiúnta Éireannach i nGaolainn na Mumhan é A spailpín, a rún.

An t-amhrán 
A spailpín, a rún, Dé do bheathasa chughainn
Nó cár bhainis an fómhar chomh luath so?
Dá mbeadh a fhios agam féin cá rabhais inné
Ba ghairid liom do bhéal a phógadh.
A chailli’ bhuí chróin, níor mhilis liom do phóg
’S ní ghlacfainn céad bó mar spré leat,
Mar go mb’fhearr liomsa póg ó chailín beag óg
Ná a bhfuil agat ar bhórd an tsléibhe amuigh.

A spailpín, a stór, fan socair go fóill
Go bhfaigheadsa mo chaidhp is mo chlóca
Mo bhróga sál bata agus búclaí an fhaisin
Is go deimhin duit go mbogfad-sa an ród leat.
Ó do raghainn leat go Caiseal nó go Cluain geal Meala
Nó go Carraig na Siúire thar m-eolas,
Is go bráth an fhad ’s a mhairfead ní fhillfead abhaile
’S is cuma cé a bhainfidh an eorna.

A bhuachailli crua, gearraigí go luath
Agus cuirigí bhúr gcúnamh le chéile.
Go mbainimid dúiseacht as bodairí an phlúir
’S go rachaimid dár ndúthaigh féinig.
Is é a chloisim acu dá rá ná seasóidh an lá
Age sna bodaigh atá lán de fónaire,
’S ní hé acu siúd atá ach ag Rí Geal na ngrást
‘S go dtuga Dia slán ón bhfómhar sinn

Amhráin Éireannacha
An Bhuatais (Aor an tSagairt)

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é An Bhuatais (Aor an tSagairt). Deirtear gurbh é Diarmaid na Bolgaí Ó Sé (c. 1755–1846) a chum é.

An t-amhrán 
Ailliliú, a dhuine a chruinnigh an t-ualach,
Ar mhiste leat gluaiseacht nó an mairfir go brách?
Bágún dod chistin a dh’oirfeadh rómhór duit
Is má chuirtear san uaigh leat é codail go sámh.
Dá mhéad iad do dhlithe, d’ionmhas is d’ualach
Chífidh tú an tuama romhat lán de na cnámh’.
Ach de réir mar a thuigim do shentence an uair úd,
Ní thabharfairse an bhuatais go Flaithis na nGrás.

Is dóigh liom gur chodail tí i gcraiceann mhic tíre
Is an t-ainspiorad coimhthíoch ag faire ar do bhráid.
Ná déan dia ded bholg i bhfochair na ndaoine,
Nó an bhfeiceann tú Gaeil bhocht’ le heasnamh ag fáil bháis?
D’aithníos ar do dhochma lá croite na síol dom
Nach raibh do chroíse istigh ag smaoineamh ar eagla an bháis.
Ach an crann a mbíonn an toradh air ní airím go gcríonann,
Is go bhfóire go caoin é Mac Mhuire na nGrás.

Mo ghrá, mo lagar, i mbranar ag gluaiseacht
Ní chloisim aon duan duit i bhFlaitheas na nGrás;
Ní airím ná meamram cneasta ná stuama,
Ó chailleadh Eoghan Rua bocht, níl a bharra le fáil.
An té thabharfadh bliain ar an leaba i ngalar is i gcruatan,
Is a d’éireodh ina sheasamh ag grafadh is ag bualadh,
Is ná smaoineodh ar Aifreann beannaithe an Uanmhic,
A shaorfadh ón gcruatan a anam lá an ghá.

A bhráthair, gach filleadh a thuillis go buacach,
Chífidh tú an buachaill marbh ar chlár,
Cordaí go daingean á cheangal ar ghuaillibh,
Go gcuirfear san uaigh é le hualach ón rámhainn;
Nó ar fhéach tú go minic ar dhuine a bhí i gcruatan?
Gheobhaidh tú do dhualgas, mar a mheasaim, lá an bháis;
Raghair sna Flaithis gan hata gan bhuatais,
Ach cochall ró-uasal anuas ort go sáil.

Ailliliú, a dhuine, chonaic tú na mílte,
Is ní fhaca tú Íosa a d’fhulaing an Pháis
Ar Chranna na Croise is an chonairt á dheoladh
Mar a mbíodh an fhuil ghlórmhar ina ceathanna ar lár.
A Ríon dil na cruinne tríd’ bhroinn gur seoladh
Le haoibhneas do bhrollaigh ba mhilis a thóg É;
An té dhein fíon den uisce ní bhainfidh sé an choróin díot,
A Bhanríon na Glóire, mar thuillis í a fháil.

Ni mhaireann Peadar ba chalma, Séamus,
Ná Aindriú ba néata dár shiúlaigh i mbróig,
Mathghamhain a’s Pilib a’s aon-mhac Alphéus, 
Síomón ró-naofa, Jude agus Eoin;
Nach iad siúd an fhoireann a chonaic Zaccheus
Ins an gcrann a’s é ag feitheamh ar dhlithibh an Aon-Mhic.
Is dóigh liom, a dhuine, ná tuigeann tú an Ghréigis,
Caith díot an éide mara leanair Naomh Pól!

Foinsí 
 Feic Tóibín, N. Duanaire Déiseach, Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath; 1978 
 Aor an tSagairt in Ó Súilleabháin, S.(Eag.) Diarmuid na Bolgaighe agus a Chómhursain, Muintir Chathail, Baile Átha Cliath; 1937 (go leor véarsaí breise).

Amhráin Éireannacha
Muc mhara

Ainmhí mara is ea an mhuc mhara, nó an tóithín. 

Mamaigh
Cornfhoiche

Is feithid í an chornfhoiche. Is ball d'fhine na Vespidae í. 

Feithidí
Leimín

Saghas ainmhú is ea leimín. Mamach atá ann.

Mamaigh
Aidbhint

Tugtar séasúr na hAidbhinte ar an tréimhse ceithre seachtaine díreach roimh Nollaig  (na ceithre Dhomhnach roimh an Nollaig).  Is tús bliain na hEaglaise an chéad Dhomhnach den Aidbhint in Éirinn. Ciallaíonn an focal ‘Aidbhint’ ‘teacht i ngar (nó "i ndúil")’.  

Seo tús an Bhliain Liotúirgeach Críostaí san Iarthar (ach ní hí an Aidbhint an chéad shéasúr den bhliain in Eaglaisí an Oirthir). Is séasúr é a chabhraíonn le Críostaithe ullmhú mar is cóir don Fhéile Mhór. Díríonn an séasúr aigne agus meon an Críostaí ar theacht an Linbh Íosa.

Nósanna

Fleasc 
Réitítear fleasc don Aidbhint agus tá nós na fleisce go forleathan ar fud na hEorpa leis na cianta. 

Déantar í as cuileann agus duilleoga síorghlas i riocht fáinne. Baineann an fáinne leis an tsíoraíocht toisc nach mbíonn tús ná deireadh leis. Agus seasann an ciorcal do Dhia chom maith, gan tús ná deireadh lena ghrá, lena thrócaire

Léiríonn na duilleoga síorghlasa go mbíonn athnuachan, go bhfuil an bheatha shíoraí i ndán dúinn

Na coinnle 
Bíonn ceithre coinneal uirthi, ceann do gach seachtain den Aidbhint.  Seasann na coinnle don tréimhse feithimh. Bíonn dath corcra ar thrí choinneal, bándearg ar cheann eile agus bán ar an 25 Nollaig . Is deacair slí níos fearr a fháil chun ullmhú cuí a dhéanamh don Nollaig. 

Lastar coinneal amháin ar chéad Domhnach na hAidbhinte, dhá cheann ar an dara Domhnach agus mar sin de go mbíonn na ceithre choinneal ar lasadh ar an Domhnach roimh Lá Nollag. Dá bhrí sin faoi mar a bhíonn na seachtainí ag gabháil thart  tagann breis solais ó Fhleasc na hAidbhinte go dtí go dtagann an Nollaig féin tráth a lastar Coinneal Mhór Bhán na Nollag i lár na fleisce.

 Coinneal an Dóchais - corcra (nó coinneal na tairngreachta); baineann an dath corcra le ríogacht agus baineann sé le haithreachas agus le troscadh. 
 Coinneal na Síochána - corcra (nó Coinneal an Ullmhúcháin)
 Coinneal na Lúcháire - bándearg (nó coinneal an Aoire)
 Coinneal an Ghrá - corcra (nó coinneal na nAingeal)
 Coinneal Bán do bhreith Íosa (nó coinneal an Chríost. Bíonn an coinneal deireanach bán agus seasann sé don leanbh Íosa gan smál, gan mháchail, a tháinig chun peacaí an Domhain a ghlanadh.

Eaglais 
Úsáideann an Eaglais Caitliceach corcairghorm mar dhath na hAidbhinte – dath a sheasann do bheith ag 'amharc romhainn'. 

Úsáideann an dath bándearg ag an tríú Comhnach den Aidbhint, le hinsint dúinn go bhfuil an Nollaig ag teacht.

Féilire Aidbhinte

Féilire 

Athraíonn na dátaí gach bliain.  I 2012, mar shampla, tosaíodh an Aidbhint ar an 2ú lá de mhí na Nollag, an Chéad Domhnach den Aidbhint. Ach sa bhliain 2011:

27 Mí na Samhna 2011: An Chéad Domhnach den Aidbhint

4 Mí na Nollag 2011: An Dara Domhnach den Aidbhint

11 Mí na Nollag 2011: An Tríú Domhnach den Aidbhint (“Gaudete Sunday”)

18 Mí na Nollag 2011: An Ceathrú Domhnach den Aidbhint

Tagairtí 

An Nollaig
Críostaíocht
Sráid

Tugtar Sráid ar bhóthar poiblí a ghabhann trí cheantair uirbeacha. 

Tíreolaíocht
Úll

Is toradh an chrainn úll é an t-úll, nó Malus domestica. Ball d’fhine na rósanna ata ann, is é sin, ball den fhine Rosaceae. Is ball den ghéineas Malus é chomh maith, dála a lán torthaí eile dá n-itheann daoine. Is crann beag duillsilteach é an crann. “Rí na dtorthaí” a thugtar ar an toradh as é a bheith á shaothrú chomh fada agus chomh forleathan agus atá sé. Is as lár na hÁise an t-úll ón tús—fásann a shinsearach, an t-alma (Malus sieversii), ansin i gcónaí. Saothraítear an t-úll anois ar fud na gcreasanna measartha, theas agus thuaidh.

Naisc Sheachtracha 
 Apple Facts Institute of Food Research, Ríocht Aontaithe
 National Fruit Collection  (Ríocht Aontaithe)
 Brogdale Farm (suíomh an National Fruit Collection sa Ríocht Aontaithe)

Tagairtí 

Torthaí
Oráiste (toradh)

Is éard is oráiste ann, (nó go sonrach, an t-oráiste milis) ná an toradh citris Citrus ×​sinensis (syn. Citrus aurantium L. var. dulcis L., nó Citrus aurantium Risso) agus a chuid torthaí.
Is hibrid é an t-oráiste de bhunadh saothraithe ársa, b'fhéidir idir pomaló (Citris maxima) agus táinséirín (Citris reticulata). Is crann beag bláthanna é ar a bhfuil duilleoga ubhchruthacha síorghlasa le himill starracha, agus 4-10 cm ar fhad. Bíonn sé tuairim is 10m ar airde. Is hesperidium é toradh an oraiste, sé sin cineál caora.

Thionscain an t-oráiste in Oirdheisceart na hÁise. Tugtar an t-oráiste milis ar thoradh an Citris sinensis le hidirdhealú a dhéanamh idir é agus Citris aurantium, an t-oráiste searbh. Meastar gur tháinig an t-ainm ón tSanscrait.  .

I dteangacha áirithe, tugtar "úll Síneach" air (m.sh. san Ollainnis tugtar Sinaasappel air agus sa Ghearmáinis tugtar Apfelsine air).

Nótaí

Naisc sheachtracha 

 Citrus sinensis List of Chemicals (Dr. Duke's Databases)
 Orange sculpture - Virtual Tour 360

Torthaí
Píobán

Is an feadán ag cur aer idir an laraing agus na feadáin broinceach é an píobán. Mar líneáil tá an t-eipitéiliam riospráide colúnach fabhránach. Ar a thaobh amuigh tá scannán snáithíneach, mórthimpeall ar fhonsaí loingeáin, ar oscailt ar chúl, a chuireann cosc ar shleabhcadh na traicé. 9-15 cm ar fhad sa duine fásta, agus le linn riospráide fadaíonn sí suas le 2 cm. In éigeandáil riospráide, is féidir an traicé a oscailt go máinliach idir na fonsaí loingeáin sa chuid íochtarach den mhuineál (traicéatóime) le pasáiste a sholáthar don aer.

Orgáin
Corp an duine
Eoin Soiscéalaí

Duine de Dháréag Aspal Íosa ba ea Eoin Soiscéalaí nó Naomh Eoin Aspal.

Féach freisin 

 Naomh Marcas Soiscéalaí
 Naomh Matha Soiscéalaí
 Naomh Lúcás Soiscéalaí

Tagairtí
   

Críostaithe
Eoin Soiscéalaí
Eoin Soiscéalaí