Máire Mhac an tSaoi

Ba scoláire agus duine de mhórfhilí na Nua-Ghaeilge í Máire Mhac an tSaoi (4 Aibreán 1922  i mBaile Átha Cliath - 16 Deireadh Fómhair 2021).  Bhí sí ar na filí Gaeilge ab iomráití san am. Tá a cnuasaigh amhail Margadh na Saoire (1956) agus Codladh an Ghaiscigh (1973) áirithe mar mhórshaothair de chuid litríocht na Gaeilge agus litríocht na hÉireann.

Saol

Muintir 
Rugadh Máire Mhac an tSaoi, nó Máire MacEntee mar a thugtaí uirthi, i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1922, an duine ba shine den triúr clainne a rugadh do Sheán Mac an tSaoi agus dá bhean chéile Máiréad (née de Brún).  

Polaiteoir sinsearach ba ea a hathair: múinteoir ba ea a máthair. Ba bhall bunaidh agus Theachta Dála de chuid Fhianna Fáil Seán Mac an tSaoi, a bhí ina Thánaiste in Éirí Amach na Cásca. Múinteoir ba ea Margaret de Brún (as Luimneach) ag Coláiste Alexandra. Ba phoblachtóir ise freisin. Bhí sí ina léachtóir le Gaeilge i UCD níos deireanaí.  

Bhí uncail aici, an Moinsíneoir Pádraig de Brún, agus ba dhuine de scoláirí Gaeilge ba mhó an chéid é .

Óige 
D'fhreastail sí ar Choláiste Alexandra, áit ina raibh a máthair ag múineadh, ar Chlochar Loreto i Ráth Fearnáin. Bhí ceangal mór aici le Gaeltacht Chorca Dhuibhne, mar a mbíodh sí ar saoire agus í óg sa teach ar a dtugtaí Tigh na Cille i nDún Chaoin. Thóg a huncail, Pádraig de Brún, an teach sa bhliain 1920. Agus an t-athair gafa le cúraimí an rialtais, chaitheadh na páistí cúpla mí sa mbliain i nDún Chaoin i dteach a n-uncail. Ba ansin a tháinig Mac an tSaoi isteach ar dhúchas fhilíocht na Gaeilge. 

Rinne sí a cuid staidéir ansin ar Ollscoil na hÉireann, Baile Átha Cliath agus ar Ollscoil Sorbonne sa Fhrainc. Rinne Mhac an tSaoi staidéar ar theangacha nua-aoiseacha agus ar an Léann Ceilteach. 

Bean a raibh intleacht thar an gcoitiantacht aici, glacadh léi mar abhcóide i mBaile Átha Cliath, rud b'annamh san am.

Rinne sí obair mhór mar thaidhleoir idir 1947-1962. Bhí sí ar fhoireann na Roinne Gnóthaí Eachtracha ar seirbhís sa Fhrainc (i Strasbourg), sa Spáinn agus ag na Náisiúin Aontaithe.

Scoláire 
Ba scoláire í i Scoil an Léinn Cheiltigh, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath ar feadh tamaill agus ba Scoláire Taistil í ó 1945 go 1947. 

Bhí sí ar dhuine den fhoireann an English-Irish Dictionary (BÁC: Oifig an tSoláthair, 1959), faoi eagarthóireacht an Ollaimh Tomás de Bhaldraithe. 

Ba bhall í d'Aosdána. Sa bhliain 1991, bhronn Ollscoil na hÉireann dochtúireacht oinigh sa Léann Ceilteach ar Mháire Mhac an tSaoi.

Pearsanta 
Sa bhliain 1962 phós Máire Conchúr Crús Ó Briain (fear conspóideach, scríbhneoir agus iar-aire rialtais, a cailleadh sa bhliain 2008), cúig bliana níos sine ná í féin agus pósta (cleamhnas scannalach ag an am sin). Bhí beirt pháistí uchtaithe acu, de shliocht Afracach. Nuair a d’imigh an bheirt go dtí an Congó in éineacht le chéile i 1962, bhí sé ina scannal chomh mór sin go raibh an scéal clúdaithe sa Daily Express i Sasana.

Fuair Máire Mhac an tSaoi bás ar an 16 Deireadh Fómhair 2021.

Saothar 
Is i nGaeilge atá an chuid is mó dá saothar scríofa. Duine de na daoine is mó a bhfuil cur amach acu ar Ghaelainn Chúige Mumhan is ea Máire Mhac an tSaoi. Ar na daoine a chuaigh i gcion uirthi, luann Máire a máthair Máiréád go háirithe, Míchéal Ó hAodha, Gearóid Ó Murchú, Roger Chauviré, Colm Ó Lochlainn, an tOllamh Vendryes agus go háirithe a huncail, an Monsignor Pádraig de Brún. Uncail eile léi ba ea an Cairdinéal Michael Browne.

Filíocht 
Bhí an-eolas teicniúil aici ar na foirmeacha traidisiúnta agus ar an nGaeilge Chlasaiceach. Chleachtaigh sí stíl thomhaiste ina cuid dánta a thugann dánta na scol chun cuimhne — cé gur file nua-aoiseach idirnáisiúnta í. 

Bhí dán léi "Jack" agus gearrscéal "An Bhean Óg" ar churaclam na hArdteistiméireachta ó 2006 go 2009. Uaireanta treascraíonn sí coinbhinsiúin na haimsire agus gan aon drogall uirthi drúis chollaíochta na mná a chur in iúl. Sna cnuasaigh filíochta eile óna peann a foilsíodh sna seachtóidí agus na hochtóidí, tugann sí aghaidh arís ar théamaí dalba, conspóideacha nach raibh aon trácht orthu sa bhfilíocht roimhe sin. Cuireann sí íomhánna os ár gcomhair den ghinmhilleadh, de neamhthorthúlacht na mban agus den chollaíocht aonair fiú. 
Margadh na Saoire (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1956)
 Codladh an Ghaiscigh (1973)
 An Galar Dubhach (1980)
 An Cion go dtí Seo (1987)
 Shoa agus dánta eile (BÁC: Sáirséal Ó Marcaigh, 1999)
 Marbhnaí Duino, aistriúchán ar Duineser Elegien le Rainer Maria Rilke, Indreabhán, Leabhar Breac, (2013)
Foilsíodh rogha dánta léi, curtha in eagar ag Louis de Paor, The Miraculous Parish/An Paróiste Míorúilteach in 2011.

Saothair eile 

 Bhí roinnt filíochta ó ré na Gaeilge Clasaicí curtha in eagar aici in irisí léannta agus ábhar próis freisin, m. sh. Dhá Sgéal Artúraíochta (BÁC: Institiúid Ard-Léinn BhÁC, 1946).
 A heart full of thought (BÁC: Dolmen, 1959): Aistriúcháin go Béarla ar fhilíocht ón nGaeilge Chlasaiceach

 Miseréré (BÁC: Gill & Macmillan, 1971): Cnuasach d'aistriúcháin ó Bhéarla go Gaeilge ar dhánta de chuid a huncail, an Mons. de Brún
 Trasládáil (Béal Feirste: Lagan Press, 1997): Bunleaganacha agus aistriúcháin Bhéarla ar dhánta le Liam Dall Ó hIfearnáin, Piaras Feirtéir, Maghnas Ó Domhnaill, agus eile.

Neamhfhicsean 
 Dhá sgéal Artúraíochta (Institiúid Ardléinn, BÁC, 1946)
 A Concise History of Ireland, (i gcomhar le Conor Cruise O-Brien) Thames and Hudson, London ISBN 0-500-45011-0 (1972)
 The Same Age as the State (O'Brien Press, 2007): Dírbheathaisnéis.
 Cérbh í Meg Russell? (Indreabhán: Leabhar Breac, 2008): Leabhar staire ar shaol Phiarais Feiritéir.
 “Writing In Modern Irish — A Benign Anachronism?”, The Southern Review, 31 Special Issue on Irish Poetry (1995)
Tá dírbheathaisnéis i mBéarla, The same age as the state, foilsithe ag O'Brien Press. (2003).

Ficsean 
 A Bhean Óg Ón (Indreabhán: Cló Iar-Chonnachta, 2001). 
 Scéal Ghearóid Iarla, ISBN 978-0-89833-253-7 Indreabhán, Leabhar Breac (2010)  Bhuaigh an t-úrscéal Gradam Ui Shúilleabháin 2011.

Féach freisin 

 Pádraig de Brún
 Seán Mac an tSaoi
 Conchúr Crús Ó Briain

Naisc sheachtracha 
 Rinneadh clár faisnéise fúithi (2016)ː Deargdhúil: Anatomy of Passion (faoina saothar chomh maith). 
Taifeadadh dá cuid is ea Máire Mhac an tSaoi: guth an fhile (Indreabhán: Cló Iar-Chonnachta, 1992). 
Clár RTE Raidió 1, “Scríbhneoirí Faoi Chaibidil 2010” (ábhar pléite)
 Faoi agallamh ar Beo.ie (2003)
Máire Mhac an tSaoi  ar Cois Life
 Máire Mhac an tSaoi: Beathaisnéis  ar Leabhar Breac

Tagairtí 

Filí na hÉireann
Scríbhneoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1922
Daoine as Baile Átha Cliath
Básanna in 2021
Scríbhneoirí Gaeilge
Baill d'Aosdána
Alumni COBÁC
Dlíodóirí Éireannacha
Scoláirí Gaeilge