joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Les Trois Accords

Banna rac-cheoil agus popcheoil as Québec é Les Trois Accords. Tá dhá albam agus neart físeán ceoil seolta acu. Canann siad a gcuid amhráin as Fraincis.

Thosaigh an banna sa bhliain 1997 le Olivier Benoit ag canadh agus Simon Proulx ag canadh freisin agus ag seinm an ghiotáir. Sa bhliain 1999, ghlac siad Alexandre Parr ar an ngiotár isteach sa bhanna agus, sa bhliain 2001, thosaigh Pierre-Luc Boisvert agus Charles Dubreuil ag seinm leo, Pierre ar an dordghiotár agus Charles ar na drumaí.

Bhain siad clú agus cáil amach ar dtús lena gcéad albam Gros Mammouth Album agus na singlí Hawaïenne, Saskatchewan agus Lucille. Thuill siad níos mó cáil le Gros Mammouth Album Turbo, an dara leagan dá h-albam, leis na hamhráin breise Loin D'ici agus Turbo Sympathique.

Baill 
 Olivier Benoit (cumadóir, amhránaí)
 Pierre-Luc Boisvert (dordghiotár)
 Charles Dubreuil (drumaí)
 Alexandre Parr (giotár, amhránaí)
 Simon Proulx (giotár, amhránaí)

Saothar

Albaim 
 2003 : Gros Mammouth Album
 2004 : Gros Mammouth Album Turbo
 2006 : Grand Champion International de Course
 2008 : En Beau Country
 2012 : J'aime ta grand-mère
 2015 : Joie d'être gai
 2018 : Beaucoup de plaisir

Físeáin ceoil 
 Hawaiienne
 Loin d'ici
 Saskatchewan
 Turbo Sympathique
 Vraiment beau
 Grand champion
 Tout nu sur la plage
 Ton avion
 Youri

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Les Trois Accords
  Un site Vraiment Beau 

Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1997
Santo Domingo

Is í Santo Domingo de Guzmán (nó Santo Domingo), le daonra 2,253,437 sa bhliain 2006, an phríomhchathair agus an chathair is mó sa Phoblacht Dhoiminiceach, agus an seachtú cathair is mó i Meiriceá Thuaidh. Tá an chathair suite ar an Mhuir Chairib ar inbhear abhann Ozama. Is í an lonnaíocht Eorpach is sine atá ar marthain ar ilchríocha Mheiriceá.

Ba é Bartolomé Colón, deartháir an taiscéalaí Cristobel Colón, a bhunaigh an chathair go hoifigiúíl ar an 5 Lúnasa, 1498, ach bhí Spáinnigh lonnaithe sa cheantar le cúpla bliain roimhe sin.

Rinne spéirling an-damáiste don chathair sa bhliain 1930 agus thug sé sin deis don deachtóir Rafael Trujillo í a atógáil agus Ciúdad Trujillo a thabhairt mar ainm uirthi, ach nuair a maraíodh Trujillo sa bhliain 1961 tugadh a seanainm ar ais di.

Bhunaigh Bartolomeo Colón cóilíneacht agus thug sé La Isabela uirthi in ómós do bhanríon Isabela na Spáinne, ach athraíodh an t-ainm go Santo Domingo go gearr ina dhiaidh sin. Scrios spéirling an baile sa bhliain 1502 agus thóg an Gobharnóir Nicolás de Ovando baile nua ar shuíomh eile in aice láimhe. Tá leagan amach na cathrach sin le feiceáil go fóill sa cheantar cóilíneach nó an Zona Colonial a ainmníodh mar Ionad Oidhreachta Domhanda sa bhliain 1990. Tá páláis agus séipéil mhaorga ón séú haois déag sa cheantar seo a léiríonn stíl ailtireachta na linne. 

Baineadh úsáid as Santo Domingo mar cheanncheathrú do chuid mhór den taiscéalaíocht a rinne na Spáinnigh sa domhan nua go dtí gur tháinig cóilíneachtaí eile chun tosaigh go háirithe tar éis don bhfoghlaí mara Sasanach Francis Drake an chathair a ghabháil agus a scrios sa bhliain 1586. Idir 1795 agus 1822 bhí an chathair ina cnámh spairne idir an Spáinn agus an Fhrainc, ach sa bhliain 1821 bhí sí ina príomhchathair ag stát neamhspleách ar ar tugadh Háítí Español. Níorbh fhada gur ghabh na comharsana i Háítí an tír agus an chathair agus d'fhág go leor de na Spáinnigh dá bharr sin.

Cathracha
An Phoblacht Dhoiminiceach
Príomhchathracha na Cairibe
Madonna

Is ceoltóir agus ban-aisteoir Meiriceánach í Madonna Louise Ciccone Ritchie, nó Madonna de ghnáth. Rugadh í i Bay City, Michigan ar an 16ú de mhí Lúnasa 1958. 

Glaotar "The Queen of Pop" uirthi sna meáin toisc fad agus rath a saol gairmiúil. D'eisigh sí a céad albam, Madonna, sa bhliain 1983 agus chuaigh sé chun barr na cairte chomh maith lena céad trí albam i ndiaidh sin.  

Tá curiarracht bainte amach aici sa Guiness Book of Records toisc go bhfuil níos mó ceirníní díolta aici ná mar atá ag aon amhránaí eile ar domhan, le níos mó ná 350 mhilliún ceirníní díolta aici faoin am seo. 

Go dtí 2014, bhí páirt aici i 22 scannán. Níor éirigh léi an rath céanna a bhaint amach san mheán seo agus a d'éirigh léi i gceol. Ach fós bhuaigh sí gradam Golden Globe dá cur i láthair in Evita, scannán faoi shaol Eva Perón.

Saol pearsanta 
Bhí sí pósta leis an aisteoir Sean Penn, ach scair siad sa bhliain 1989. 

Bhí iníon aici, darbh ainm Lourdes, cheana féin lena traenálaí pearsanta, Carlos Leon, sa bhliain 1996.

Phós sí stiúrthóir scannáin Sasanach, Guy Ritchie sa bhliain 2000. Bhí mac acu le chéile darbh ainm Roco, i mí Lúnasa den bhliain chéanna. 

Cruthaigh sí neart conspóide sa bhliain 2006 nuair a rinne sí iarracht páiste ón Mhaláiv, David Banda, a uchtú. Scair Madonna agus Guy óna chéile i 2008.

Albaim 
 1983: Madonna
 1984: Like a Virgin
 1986: True Blue
 1989: Like a Prayer
 1992: Erotica
 1994: Bedtime Stories
 1998: Ray of Light
 2000: Music
 2003: American Life
 2005: Confessions on a Dance Floor
 2008: Hard Candy
 2012: MDNA
 2015: Rebel Heart
 2019: Madame X

Tagairtí 

Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Popcheoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1958
Daoine beo
Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Mná déghnéasacha‎
Russell Brand

Is fuirseoir, láithreoir teilifíse agus aisteoir Sasanach é Russell Edward Brand. Rugadh é in Essex ar an 4 Meitheamh 1974. Bhí sé pósta le Katy Perry ó 23 Deireadh Fómhair 2010 go Iúil 2012.

Gairm

Seó grinn ar do bhoinn 
Bhí a chéad seó grinn mór le rá ag Russell nuair a ghlac sé páirt i gcomórtas grinn, The Hackney Empire New Act of the Year, sa bhliain 2002. Níor bhuaigh sé ach spreag sé suim John Noel, gníomhaire a bhí i láthair ag an ocáid. Bhí a chéad turas náisiúnta aige i 2006, darbh ainm Shame, a bhí bunaithe ar scéalta náireacha a tharla in a shaol. Ó shin tá cur i láthair déanta aige i Little Britain Live agus The Secret Policeman's Ball chomh maith le turas náisiúnta eile i 2007.

Láithreach Teilifíse 
Thosaigh Russell a ghairm teilifíse ar MTV ach chaill sé a phost i 2001 toisc gur ghléas sé mar Osama bin Laden an lá i ndiaidh 9/11. Sa bhliain 2002 rinne sé RE:brand ar stáisiún satailíte UK Play, i ngach eagrán rinne sé gníomh sáraithe geise. Sa bhliain 2004 thosaigh sé ag láithreach ar E4 ar seó darbh ainm Big Brother's Big Mouth i 2004. D'fhág sé an clár i 2007 ach ghlac sé páirt i Big Brother Celebrity Hijack i 2008. Níor éirigh rómhaith le clár eile a bhí aige ar E4 darbh ainm Russell Brand's Got Issues, níor mhair sé ach do shraith amháin. Rinne sé clár grinn ar do bhoinn darbh ainm Ponderland ar Channel 4 i 2007, tosóidh an dara sraith sa gheimhreadh 2008.

Aisteoireacht 
Tá aisteoireacht teilifíse déanta ag Russell sa dráma coirscéalta The Bill, chomh maith leis an gclár grinn The Abbey i 2007. Bhí a chéad ról mór le rá aige sa scannán Hollywood 2008 Forgetting Sarah Marshall, fuair sé léirmheasanna iontacha dá pháirt agus mar sin d'éirigh sé i bhfad níos cáiliúla i Meiriceá thar oíche. Bhí mionpháirt aige sa scannán Penelope sa bhliain 2007 chomh maith le ról i St. Trinians mar Flash Harry. Beidh a céad scannán eile Bedtime Stories le Adam Sandler.

Raidió 
Thosaigh gairm Russell ar an raidió i 2002 ar Xfm ach chaill sé a phost toisc gur léigh sé ábhar pornagrafach ar an aer. In Aibreán 2006 fuair sé post ar BBC 6Music a bhog thall go BBC Radio 2 i mí na Samhna den bhliain chéanna. Meallann an clár 2 milliún éisteoir.

Gradaim

Obair Roghnaithe

Tagairtí 

Fuirseoirí Sasanacha
Aisteoirí Sasanacha
Láithreoirí teilifíse
Daoine a rugadh i 1974
Daoine beo
Mainistir Bhuithe

Is fothrach mainistreach í Mainistir Bhuithe (Béarla: Monasterboice) i ndeisceart Chontae Lú, díreach ó thuaidh ó Dhroichead Átha. Bunaíodh lonnaíocht Chríostaí ann ag deireadh an chúigiú chéad. Ceaptar gurb é Baoithe Mac Brónach, a fuair bás timpeall na bliana 521, cléir de shliocht ríthe na Mumhan, a bhunaigh é. Bhí clú agus cáil air mar naomh a rinne míorúiltí ar na heasláin agus fiú ar na mairbh. Bhí an Mhainistir ina lárionad léinn sa cheantar go dtí gur bhunaigh na Cistéirsigh An Mhainistir Mhór ) (Béarla: Mellifont Abbey) sa bhliain 1142. 

Tá dhá séipéal i measc na bhfothrach, tógtha san cheathrú haois déag nó níos déanaí agus cloigtheach níos luaithe, ach tá clú ar an áit mar gheall ar a cuid ardchros, tógtha san deichiú haois. Tá an cloigtheach 35 méadar in airde, agus cuma mhaith air, cé nach féidir dul isteach ann. Creidtear go raibh sé tógtha mar tearmann faoi choinne na manach in aghaidh ionsaí na Lochlannach, cé nach bhfuil gach duine sásta leis an míniúchán seo. Dódh an mhainistir sa bhliain 1079.

Áirítear Cros Mhuirígh i Mainistir Bhuíthe (c.923 A.D.) mar shárshaothar na n-ardchros uile. Cros le colún ard agus géaga measartha gairid le ciorcal lárnaithe ar an bpointe a ngearrann siad trasna a chéile atá ann (i.e. cros rothlach.). Bhí Muiredach Mac Domhnaill, a fuair bás sa bhliain 923 ina ab ar an mhainistir. Tá os cionn 250 cros in Éirinn. Ní fhaightear ardchrosa san Eoraip ach in Éirinn agus sna tíortha a bhí faoi thionchar na hÉireann ag an am, Alba, Manainn agus Sasana.

Léiríonn na h-ardchrosa gaol áirithe le dealbhóireacht ón tSeoirsia agus ón Airméin a d’fhéadfaí a thréithriú mar anáil an mhanachais Cheartcheidmhigh. Ach d’ainneoin sin léiríonn íocónagrafaíocht na gcros nasc le sacrcafagais Luath-Chríostaí na Róimhe. Tugtar Crosa Screaptra orthu chomh maith mar gheall ar sin. Is cosúil gur athchruthú oilithreacht don Róimh a bhí iontu. 

Tá radhairc dealbhaithe ar Chros Mhuirígh as an Sean-Tiomna agus as an Nua-Tiomna. Tá creimeadh na haimsire ar dhromchla na gcros eile, an Chros Thuaidh agus an Chros Thiar.

Naisc sheachtracha 

 Ardchros Mhuireadaigh
 An Chros Thiar

Stair na hÉireann
Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Contae Lú
Mainistreacha na hÉireann
 Ardchrosa
Séadchomharthaí Náisiúnta i Lú
Sarah Palin

Is polaiteoir Meiriceánach í Sarah Louise Heath Palin (rugadh ar 11 Feabhra 1964) agus is iar-ghobharnóir Stáit Alasca í. Is ball den Pháirtí Poblachtach í. 

Ba bhall de Chomhairle Cathrach Wasilla in Alasca í ó 1992 go 1996 agus toghadh í mar Mhéara Wasilla dhá uaire ó 1996 go 2002. Rinne sí iarracht post mar Leas-Ghobharnóir Alasca a bhaint amach sa bhliain 2002 ach theip uirthi. Ba Chathaoirleach ar Choimisiún Caomhantais Ola agus Gáis, Alasca í ó 2003 go 2004 agus ba Mhaoirseoir Eitice an Choimisiúin í ag an am céanna.

Toghadh í mar Ghobharnóir Alasca i Mí na Samhna, 2006. Ba í an chéad bhean agus an duine is óige riamh chun na hoifige sin a bhaint amach. Bhuaigh sí ar an sealbhóir Poblachtach, Frank Murkowski, sa réamhthoghchán agus bhuaigh sí ar iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh, Tony Knowles, san olltoghchán. Fuair sí 48.3% de na vótaí i gcomparáid le 40.9% ag Knowles.

D'fhógair John McCain ar 29 Lúnasa, 2008 gurb í iarrthóir an Pháirtí Phoblachtaigh le haghaidh phost an Leas-Uachtaráin sa toghchán 2008. Ainmníodh í ag Comhdháil Náisiúnta na bPoblachtach i St. Paul, Minnesota sa bhliain 2008.

D'éirigh sí as mar ghobharnóir ar 26 Iúil, 2009. Scríobh sí (le cabhair) leabhar sár-dhíola faoin a saol féin, Going Rogue: An American Life.

Tagairtí 

Palin, S
Palin, S
Daoine beo
Noel Fielding

Is fuirseoir, aisteoir agus ealaíontóir Sasanach é Noel Fielding. Rugadh é ar an 21ú de mhí Bealtaine 1973 i Westminster, Londain. D'fhéadadh a rá go bhfuil sé aithnidiúil dá pháirt sa sraith teilifíse The Mighty Boosh a scríobhann sé freisin le a phairtnéir grinn, Julian Barratt.

Tagairtí

Fuirseoirí Sasanacha
Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1973
Daoine beo
Julian Barratt

Is fuirseoir, aisteoir agus ceoltóir Sasanach é Julian Barratt a rugadh ar 4 Bealtaine 1968 in Leeds. D'fhéadadh a rá go bhfuil sé aithnidiúil dá pháirt sa tsraith teilifíse The Mighty Boosh a scríobhann sé freisin lena phairtnéir grinn, Noel Fielding.

Tagairtí 

Barratt, Julian
Barratt, Julian
Barratt, Julian
Barratt, Julian
Daoine beo
The Mighty Boosh

Is sraith teilifíse grinn Sasanach é The Mighty Boosh. Sna príomhpháirteanna tá Julian Barratt agus Noel Fielding, a scríobhann é freisin. Meascann an clár greann neamhghnách, ceol agus beochan. Scríobhann Barrat gach píosa ceol sa seó agus dearann Fielding an ealaín agus na grafaicí. Craoltar trí sraith den chlár ar BBC3 go dtí seo agus eisítear gach ceanna dóibh ar DVD freisin.

Sraith 1 
Bhí an chéad sraith lonnaithe i Zú darbh ainm The Zooniverse, áit a oibríonn Vince Noir agus Howard Moon, ach ní gnáth-zú atá ann agus téann an beirt chara ar líon mór eachtraí, taistlíonn siad chuig an Tundra Arctach, Limbó agus fiú 'Monkey Hell'. Craoladh é ar BBC3 ó an 18ú Bealtaine 2004 go dtí an 6ú Iúil 2004, bhí sé déanta suas de 8 chlár agus bhí DVD de eisithe ar Lúnasa 24 2005.

Sraith 2 
Don dara sraith, bhog Vince agus Howard go árasán i nDalston, Sasana le seasman misteach darbh ainm Naboo agus Bollo, ápa a labhraíonn. Fad is atá siad ag iarraidh rath a bhaint amach mar ceoltóirí tarlaíonn go leor eachtraí aisteacha, déanann siad iarracht teacht ar an 'Fountain of Youth' agus bíonn siad i mbaol bás ó Yeti agus Nana olc! Mhair an tsraith 6 chlár ó mí Iúil go Lúnasa 2005. Bhí an tsraith eisithe ar DVD i bhFeabhra 2006.

Sraith 3 
Thosaigh an tríú sraith i Mí na Samhna 2007, an uair seo bhí Vince agus Howard ag obair i siopa Naboo, darbh ainm 'The Nabootique'.

Carachtair 
 Howard Moon (Julian Barratt)
 Vince Noir (Noel Fielding)
 Naboo (Michael Fielding) 
 Bollo (Peter Elliot (2004), Dave Brown (2005–2007)) 
 Bob Fossil (Rich Fulcher) 
 The Moon (Noel Fielding) 
 The Hitcher (Noel Fielding) 
 Tony Harrison (Noel Fielding) 
 Saboo (Richard Ayoade) 
 Dixon Bainbridge (Matt Berry) 
 Rudi van DiSarzio (Julian Barratt) 
 Lester Corncrake (Rich Fulcher) 
 Dennis (Julian Barratt) 
 Kirk (Kirk Gaitskell-Kendrick) 
 Old Gregg (Noel Fielding)

Asteorí aoi 
 Dee Plume agus Sue Denim ("Mutants", "Electro", "Nanageddon") 
 Razorlight ("The Priest and the Beast") 
 The Horrors ("The Chokes") 
 Gary Numan ("The Power of the Crimp") 
 Roger Daltrey ("The Priest and the Beast")

Tagairtí 

Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2004
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2007
Cláir BBC
Cláir Teilifíse na Breataine
Cláir Ghrinn
An Feabhal

Is abhainn é an Feabhal in iarthuaisceart na hÉireann, idir Contae Dhún na nGall agus Contae Dhoire. Tá Doire Cholmcille scoilte ag an abhainn.

Aibhneacha na hÉireann
Lily Allen

Is aisteoir Sasanach í Lily Rose Beatrice Cooper (née Allen, a rugadh ar 2 Bealtaine 1985) nó Lily Allen. Is iníon le Keith Allen agus léiritheoir scannán Alison Owen í. D'fhág Allen scoil nuair a bhí sí 15 chun díriú ar fheabhsú a cuid scileanna ceoil agus cumadóireachta. In 2005, chuir sí taifeadtaí dá cuid suas go poiblí ar MySpace agus mar gheall ar an bpoiblíocht a tháinig as sin, craoladh a hamhráin ar BBC Radio 1 agus fuair sí conradh le Regal Recordings.

In 2009, d'fhógair Allen go mbeadh sí ag tógáil briseadh ó ghníomhaíochtaí ceoil. D'oscail sí siopa faisin in 2010 lena deirfiúr, Sarah, darb ainm Lucy in Disguise, agus in 2011 thosaigh sí a lipéad ceoil féin darb ainm In the Name Of.

Luathshaol 
Rugadh Allen i Hammersmith, Iarthar Londan. Tá deirfiúr níos sine aici, Sarah; deartháir níos óige, Alfie Allen, (ábhar a hamhráin Alfie) agus deirfiúr níos óige, Rebecca. Tá cúpla leathshiblíní aici chomh maith. Is iníon bhaistí Angela McCluskey, amhránaí na Wild Colonials, í. 

Ag aois a trí, bhí Allen ar eipeasóid de The Comic Strip Presents... a chomhscríobh a hathair. Nuair a raibh Allen ceithre bhliain d'aois, d'fhág a hathair an chlann. I rith a hóige, bhí cónaí ar Allen lena clann ar eastát chomhairle. Shocraigh siad níos déanaí i gceantar i Tuaisceart Londan darb ainm Islington. Ar feadh tamaillín chónaigh a clann leis an bhfear grinn Harry Enfield nuair a bhí a máthair ag siúl amach leis. Bhí amhránaí agus giotáraí an Clash, Joe Strummer, cairdiúil le hAllen. Tá cuimhneachán maith ag Allen ar an tseachtain go leith a chaith siad le chéile ag Féile Glastonbury.

Dioscliosta 

 Alright, Still (2006)
 It's Not me, It's You (2009)
 Sheezus (2014)
 No Shame (2018)

Camchuairteanna 
 Still, Alright? (2007)
 It's Not Me, It's You World Tour (2009–10)
 Sheezus Tour (2014)

Scannánliosta

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 lilyallenmusic.com
 
 Wilson, Beth. Smile: The Story of Lily Allen. Omnibus Press, 2010. ISBN 978-1-84938-061-4

 
Daoine beo
Ban-aisteoirí Sasanacha
Chlodovechus I (rí na bhFranc)

B'é Chlodovechus I  (Gaeilge: Clóbhis, Clovis agus Clóvas) ) (466 – 27 Samhain 511) céad Rí na bhFranc agus is é a d'aontaigh na treibheanna Francacha go léir le chéile faoi cheannaire amháin. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athar Childeric I, sa bhliain 481 mar Rí na bhFranc Saileach, ceann de na treibheanna a mhair ar ghabháltas taobh thiar den Réine Íochtaraí. B'iad Tournai agus Cambrai lárionaid na Sailíní i gceantar Toxandria, atá anois ar teorann na Fraince agus na Beilge. Chloígh Clóvas na treibheanna Francacha máguaird agus bhunaigh sé é féin mar rí aonair orthu roimh a bhás.

Croineolaíocht 
Tá cróineolaíocht réimis an rí Chlodovechus I neamhchruinn nó in easnamh. Tá bunús ár n-eolais ag brath ar an méid a scríobhadh sa dara leabhair Staire (Histoire, Livre II) le Gregoire de Tours, ina ndéantar tagairt de na heachtraí seo a leanas: 
 cogadh in aghaidh Syagrius tar éis don rí Clóvas bheith i réim ar feadh cúig bliana, 
 cogadh in aghaidh na nAlamanni tar éis dó bheith i réim ar feadh cúig bliana déag, agus 
 cogadh in aghaidh na Viseagotach cúig bliana roimh a bhás; 

Bhí Clóvas cúig bliana déag nuair a ainmníodh é mar "Rí na bhFranc", réimeas a lean ar feadh tríocha bliain. Is dócha go bhfuil bunús na fírinne sna cuntais seo « à peu de choses près ». Tugann foinsí eile le fios gur sa bhliain 511 a fuair Clóvas bás, mar sin b'fhéidir gur sa bhliain 481 (circa) a ghlac Clóvas post an rialtóra . 

Seo a leanas an Chróineolaíocht:
 466 : dáta breithe Chlodovechuis, mac Childericuis I, rí na bhFranc Sailíneach i dTournai, agus an bhanríon Basine de Thuringe.
 481-482 : Chlodovechus tagtha i gcoróin. Fuair sé mar oidhreacht ríocht a bhí i gcomhréir le an Dara Bheilg ( Fraincis:Belgique Seconde) limistéar beag suite idir an Mhuir Thuaidh, an Schelde,agus Cambrésis, sé sin fearann ag dul go Reims chomh fada le Amiens agus Boulogne, ach gan an réigiúin de Soissons, a bhí i seilbh Syagrius.
na Réine
 484: Comhghuaillíocht le Francaigh na Réine agus le Francaigh Chambrai. (B'é Ragnacaire, rí na bhFranc i gCambrai, agus b'fhéidir ceann de tuismitheoirí Chlóvais.)
 485: Phós sé banphrionsa Réineach, iníon Chloderic prionsa Köln agus bhí mac acu lena chéile, Theuderich. Is minic an pósadh seo léirmhínithe mar seift chun buntáiste beartaíochta a thabhairt don rí, bheadh suíochán aige lena comharsana san oirthear agus bheadh sé in ann a aird a dhíriú ar an deisceart. 

Bhí an t-aontas seo le bhean chéile 'den dara ghrád', ábalta síocháin a chinntiú (Gearmáinis: friedelehen), idir Ríocht na bhFranc Réineach agus Ríocht na bhFranc Sailíneach. Is minic a léirmhíníodh na staraithe Críostaí an pósadh go mícheart, gur leannán leapa agus ní bean chéile a bhí sa phósadh. Ach tharla seo de réir míthuiscint na staraithe ar nósanna na nGearmánach agus ar chomhdhéanamh polagamach na dteaghlach Gearmánach, gan phósadh.

Tagairtí
Monarcacht na Fraince
Ríthe na bhFranc
Ríshliocht na Meirvínseach
Soissons

Is común í Soissons sa département de l'Aisne in Picardie i dtuaisceart na Fraince.

Tá sé suite cois Aisne, timpeall 100 ciliméadar soir ó thuaidh ó Pháras. Tá sé ar na bailte is sine san Fhrainc, agus de réir dealraimh ba é príomhchathair na Suessonaí é.

Nascthaí 
  Eisenberg
  Stadthagen
  Câmpulung
  Banamba
  Berkane
  Tibouamouchine

Féach freisin 
Ceantair sa Fhrainc

Tagairtí 

Ceantair sa Fhrainc
Commune na hAisne
Bailte i bPicardie
Bailte agus cathracha Rómhánacha sa bhFrainc
Chlotarius I

B'é Chlotarius I (Sean-Ghearmáinis: 'Arm ghlórmhar') glaoite Clotaire le Vieux (Fraincis: an tSean) (497 – 561), Rí na bhFranc, ceann de na ceithre mhac a bhí ag an Rí Clóbhis. Rugadh é timpeall na bliana 497 i Soissons (atá anois mar chuid den 'Département d'Aisne', i bPicardie, na Fraince). 

Tar éis bás a athar, sa bhliain 511, bhronnadh an baile Soissons air mar oidhreacht trí chomhroinnt na ríochta, maille le cathracha eile, siad sin Laon, Noyon, Cambrai, agus Maastricht agus an cúrsa íochtarach d'abhann na Meuse.

Ba dhuine íonacht uaillmhianach é Clotaire agus bhí fonn air a oidhreacht a mhéadú. B'é an príomh duine a thionscain dúnmharú pháistí a dhearthár Chlodomer sa bhliain 524, agus fuair sé na cathracha Tours agus Poitiers mar a luach saothair. 

Ghlac sé páirt i sluaíochtí i gcoinne na Burgúine agus, tar éis léirscriosta na ríochta sa bhliain 534, ghnóthaigh sé Grenoble, Die, agus cuid de na cathracha eile sa cheantair.

Nuair a ghéill na hOstró-Ghóit Provence do na Francaigh, ghlac sé na cathracha Orange, Carpentras, agus Gap. Sa bhliain 531 d'ionsaigh seisean agus a nia Theudebert I na Thuringii agus sa bhliain 542, in éineacht le a dheartháir Childebert I d'ionsaigh sé na Visi-Ghóit sa Spáinn. Tar éis bás a nia mór Theodebald sa bhliain 555, nasc-ghabh Clotaire a chríocha. Tar éis bás 
Childebert sa bhliain 558, b'é a bhí ina rí amháin ar Ríocht na bhFranc. Bhí sé ag rialú an chuid is mó den Ghearmáin freisin, , chuaigh sé ar sluaíocht isteach i dtír na Sacsaine, agus bí sé ag súil le cíos de 500 bó. Ag deireadh a réimis marcáilte le easaontais inmheánacha , throid a mhac Chram ina gcoinne níos mó ná uair amháin.
Lean sé a mhac isteach sa Bhriotáin, áit a raibh na reibiliúnacha ag lorg tearmainn, dhó Clotaire Charm, a bhean chéile agus a pháistí tar éis iad a chimigh i dteachín tuaithe. Fuair doilíos an ceann is fearr air, agus chuaigh sé ar oilithreacht chuig Tours ag lorg maithiúnas ag tuama Shan Mártan, agus fuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin,

Monarcacht na Fraince
Daoine a rugadh i 497
Básanna i 561
Ríshliocht Meirvínseach
Ríshliocht na bhFranc
Ríthe na Burgúine
Childebert I

B'é Childebert I, Rí Pháras ó 511 go dtí 558 agus Rí Orléans ó 524 go dtí 558. B'é an ceathrú mac Chlóbhis I é, agus an tríú as ceithre pháistí a bhí ag an Rí Clóbhis le Chlotilde a bhean chéile.

Tar éis bás a athair, roinneadh an ríocht idir na deartháireacha. Fuair Childebert 1 an baile Páras, an dúiche taobh ó thuaidh chomh fada leis an Somme, san iarthar, siar chuig na Mhuir nIocht, agus leithinis Armorica nó an Bhriotáin. 

Chuaigh a deartháireacha i gceannas i bpáirteanna eile den ríocht: Theuderich (Fraincis: Thierry I) i Metz, Clodomir in Orléans, agus Clotaire I in Soissons.

Sa bhliain 523, ghlac Childebert páirt i gcogaidh i gcoinne Godomar, mac Rí na Burgúine. 

Maraíodh Chlodomer i gcath Vézeronce. 

Sa bhliain 524, tar éis gur dúnmharaíodh páistí Chlodomer, ghabh Childebert na cathracha Chartres agus Orléans.

Tagairtí 

Ríshliocht Meirvínseach
Ríshliocht na bhFranc
Meánaoiseanna Luath
Monarcacht na Fraince
Clodomir I

Ba Rí na bhFranc i ríocht Orleans, ó 511 go 524, é Clodomir I. Rugadh é timpeall na bliana 495 agus fuair sé bás ar an 25 Meitheamh, 524 i gCath Vézeronce.

Ginealach 
Ba mhac Chlóbhis agus Chlotilde é. Phós sé Gondioque (v.495-v. 532). B'é athair inter alia Théodebald, Ghunthar agus Chlodoald é.

Beathaisnéis 
Nuair a fuair a athar bás roinn sé Ríocht na bhFranc lena triúr deartháireacha : Theuderic I, Childebert I, agus Clotaire I. Cé go raibh éileamh críche níos fearr ag Theuderic I, an duine is sine, chuaigh Clodomir I ar aghaidh le socrú a d'fhág leath na críocha i láimhe an triúr eile díobh. B'é sin Ríocht Orléans, bainte ón sean ríocht Syagrius. San áireamh san ríocht seo bhí easpagóideacht Tours, Poitiers agus Orléans.

Monarcacht na Fraince
Daoine a rugadh i 497
Básanna i 561
Ríshliocht Meirvínseach
Ríshliocht na bhFranc
Grianghaoth

Is éard is grianghaoth ann ná an sruth de cháithníní luchtaithe atá ag teacht as an nGrian agus á scaipeadh amach sa spás. An chuid is mó de na cáithníní seo, is leictreoin agus prótóin iad, agus faigheann gach ceann acu timpeall ar aon leictreonvolta amháin fuinnimh ón nGrian nuair a fhágann sé í. Tá na cáithníní in ann éalú ó imtharraingt na Gréine, agus an fuinneamh sin á dtiomáint. Faigheann siad cuid den fhuinneamh sin i gcoróin na Gréine, toisc go bhfuil sí an-te, ach níltear ábalta go fóill an chuid eile den fhuinneamh a mhíniú go sásúil.

Is cúis lena lán feiniméan nádúrtha í an ghrianghaoth. Is í a chuireann eireaball leis na cóiméid, nó nuair a thiocfaidh an cóiméad i gcóngar don Ghrian, buailfidh sruth na gcáithníní é, agus ansin, tosóidh sé ag cur damhna as faoi bhrú na grianghaoithe. 

Feiniméin eile den chineál sin atá i gceist leis an aurora borealis - is é sin, An Chaor Aduaidh, na saighneáin - chomh maith leis an aurora australis nó an chaor aneas, nó gealáin atá cosúil leis an gcaor aduaidh agus iad le feiceáil timpeall ar phol theas an Domhain.

Is í an ghrianghaoth is cúis leis na stoirmeacha leictreamhaighnéadacha freisin. Is féidir leis na stoirmeacha seo cur isteach ar chóras aistriú na cumhachta leictrí go tromchúiseach. 

Cruthaítear na saighneáin agus na stoirmeacha leictreamhaighnéadacha thuas i maighnéadsféar an Domhain. Is follasach go mbíonn an ghrianghaoth ag idirghníomhú le réimsí maighnéadacha na bpláinéad eile fosta. Síntear maighnéadsféar Iúpatair chomh fada faoi bhrú na grianghaoithe agus go sroicheann sé fithis Shatairn féin. Deirtear go bhfuil maighnéadeireaball ag Iúpatar.

Bíonn imthoscaí an spáis áitiúil timpeall an Domhain an-athraitheach, agus an dóigh a mbíonn an ghrianghaoth agus an réimse maighnéadach ag imirt tionchair ar a chéile. Is féidir na síorathruithe a chur i gcomparáid le hathruithe na haimsire thíos ar dhroim an domhain, agus mar sin, is minic a thagraíonn na saineolaithe don spásaimsir. 

Agus iad á scaipeadh amach ón ngrian, cruthaíonn na cáithníní grianghaoithe réigiún ar leith timpeall na Gréine agus an ghrianchórais - réigiún a dtugtar héilisféar air. Is é an héileastad teorainn an héilisféir. Ar imeall an héilisféir atá an héileathruaill. Is í an héileathruaill an chuid den héilisféar atá faoi thionchar na sruthanna sa mheán idir-réaltach, ionas nach bhfuil sí sféarúil a thuilleadh. Sa chuid inmheánach den héilisféar, tá an ghrianghaoth ag gluaiseacht go gathach i ngach treo. San áit a mbuaileann an ghrianghaoth faoin héileathruaill cruthaítear tonnta turrainge, agus tugtar turraing foirceanta ar an áit sin.

Réaltghaoth 

Réaltghaoth a thugtar ar "ghrianghaoth" na réaltaí go ginearálta. Bíonn an réaltghaoth an-éagsúil ag réaltaí difriúla. Na fathachréaltaí dearga, bíonn siad ag cailleadh maise go tiubh leis an réaltghaoth agus iad ag druidim le deireadh a ré. Is minic a iompaíonn fathachréaltaí den chineál seo ina n-abhacréaltaí bána in áit pléascadh ina n-ollnóvaí, toisc go bhfuil an iomarca maise caillte acu leis an réaltghaoth san idirlinn.

Tagairtí 

Grian
Cónocht

Ciallaíonn cónocht  go bhfuil an méid céanna dorchadais agus solais an lae ann, nó go sonrach, aon cheann den dá phointe ar an sféar neamhaí mar a dtrasnaíonn an t-éiclipteach an meanchiorcal neamhaí.  Ar an la seo, tá dhá uair an chloig déag de sholas an lae ann agus dhá uair an chloig déag den dorchadas. 

Go fisiciúil, is iad seo na pointí ag a dtrasnaíonn an ghrian an meánchiorcal neamhaí ina gluaisne bhliantúil:
 idir 19 Márta agus 21 Márta sa leathsféar thuaidh, Cónocht an Earraigh, nó Lá Leathach an Earraigh, nuair a 'thrasnaíonn an ghrian ón deisceart don tuaisceart' (tá síneadh 4n+ de sholas an lae gach lá in Éirinn timpeall an ama seo)

agus
 idir 21 Meán Fómhair agus 24 Meán Fómhair, Cónocht an Fhómhair, nó "Lá Leathach an Fhómhair" nuair a 'thrasnaíonn an ghrian ón tuaisceart don deisceart'.

Ar na laethanta sin, is díreach os cionn an mheánchiorcail a bhíonn an ghrian. Titeann an oiread céanna solais agus teasradaíochta ón ngrian ar an leathchruinne thuaidh is a thiteann ar an leathchruinne theas. Bíonn an lá agus an oíche chomh fada lena chéile - go díreach - ag an am seo. 

Tógtar cónocht an earraigh mar phointe nialais i gcórais comhordanáidí neamhaí.

Tagairtí 

Am
Grian
Féilire
Séasúir
Earrach
Fómhar
Réalta

Is é rud is réalta ann ná Rinn spéire a ghineann fuinneamh trí bhíthin comhleáite núicléach ina croíleacán, agus atá ina fhoinse solais mar sin.  Trí bhíthin comhleá eithneach ina croíleacán é sin. Réalta is ea an Ghrian seo againne.

Fisic 
Ní réaltaí iad na pláinéid, na hastaróidigh, ná na gealacha. Ní ghineann siad seo solas. Nuair a dhéanann solas na gréine imbhualadh leo sin, is é rud a dhéanann siad: an solas sin a fhrithchaitheamh.  

Is liathróidí de ghás te iad na réaltaí, déanta as hidrigin agus héiliam. Is í a gcuid imtharraingthe féin a bhíonn á gcoinneáil le chéile.  

Is réalta sa mheánmhéid í an Ghrian. Is mó faoi mhilliún í ná an Domhan, nó mar sin.  

Cuid de na réaltaí - is lú ná an deichiú cuid de mhéid na gréine, agus tá réaltaí eile ann agus is mó faoi sheasca iad ná méid na gréine. Timpeall 6,000 °C an teocht atá ar dhromchla na gréine, agus meastar gur 15,000 °C de theocht a bhíonn ina lár. 

Dath dearg a bhíonn ar na réaltaí is fuaire, dath buí ar réaltaí i meánraon na teochta, ar an ngrian abair, agus dath gorm nó bán ar na réaltaí níos teo fós.

Ina réaltbhuíonta a bhíonn na réaltaí. Idir deich gcinn agus deich míle réalta a bhíonn sa bhuíon. Ina réaltraí a bhíonn na réaltbhuíonta seo.

Na réaltaí is gaire 
Is iad seo na réaltaí is gaire don Domhan, lena bhfad amach i solasbhlianta:

 Proxima Centauri 4.24
 Alpha Centauri A 4.34
 Alpha Centauri B 4.34
 Réalta Barnard 5.97
 Wolf 359 7.80
 Lalande 2 1 1 85 8.19
 UV Ceti A 8.55
 UV Ceti B 8.55
 Sirius A 8.67
 Sirius B 8.67

Féach freisin 

 réalta an bháis (Neimisis)
 réalta athraitheach
 réalta bhíogach
 an Réalta Thuaidh
 réaltbhitheolaíocht

Tagairtí
Rory Delap

Is imreoir sacair é Rory Delap (rugadh é ar an 6 Iúil 1976 i Sutton Coldfield, Sasana). Tá cáil air mar gheall ar an gairmréim fhada atá caite aige sa chluiche. Tá Delap ag imirt le Stoke City faoi láthair.

Slí bheatha san imirt 

Thosaigh Delap ghairmréim mar chosantóir ach nuair a bhí ar an foireann de Derby City de Jim Smith. Bhí sé athláimhe sa seasamh eile. Nil aon seasamh is fearr aige mar tá sé an ildánach. Ach, ta sé an-mhaith ar an ceart. Nuair a bhog sé ón Derby County go Southampton, bhí sé an bunáite costasach aistriú de an chumann, cheannaigh Southampton é le haghaidh cúig déag milliún. D'imir sé sa nochá seacht cluichí de Premier League le Derby City agus chuir báire sé haon déag. Thosaigh sé a slí bheatha sa chumann áitiúil linn "Carlisle United, agus bhí sé cheannach le Jim Smith mar dhá mhíle euros. Sheinn sé leis le Eire ar fiche do ócáid. Tá cáiliúil aige DeLap mar tá aon de caitheamh is faide aige sa peile. Ach ní raibh roghnaigh é mar an foireann na hÉireann mar on cluichí an domhain. Bhí sé as an foireann mar sé seachtain de an séasúr de 2002/03 mar ghortaigh sé a múrnan. Bhí sé uafásach mar Delap agus ghortaigh sé féin arís sa séasúr de 2003/04 nuair a ghortaigh sé a múrnan arís, in aghaidh Leeds United. Filleadh sé go an fhoireann sa Deireadh Fómhair agus bhí sé gnáthóir arís. Ach sa Aibreán, ghortaigh sé a chos arís, áfach, bhuaigh sé "Goal of the Season" mar a fhoireann. 

Idir sin is tráthas, chuaigh Delap a imirt le Mick McCarthy, an bainisteoir le Sunderland, an áit d'imir sé ar sé ócáid idir an séasúr de 2005 agus 2006, ach ghortaigh sé féin. Ach, ní raibh sé imreoir tábhachtach nuair a rinneadh Roy Keane an bainisteoir de Sunderland agus chuaigh sé ar Stoke City ar iasacht sa Deireadh Fómhair 2006. San chead cluiche le Stoke City in aghaidh Sunderland, fulaing sé gortú uafásach agus bhris sé a chos sa dhá áit nuair a bhí sé ag dúshlánach an balla. D'ainneoin a gortú agus an fíric sin bhí sé ar an taobhlíne le an séasúr de 2006 agus 2007, Cheannaigh an bainisteoir de Stoke City é ar an bun buan. Ar an 15 de Iúil 2007, filleadh Delap san cluiche n aghaidh Stoke City agus Newcastle Town F.C. Téigh i bhfeidhm ar an poiblí tar éis ag filleadh de a gortú agus tabhair ardú céime do Delap chuig an Premier League don séasúr 2008/09

A chlann 
Is John Delap é a athair de Rory as Letterkenny agus is Muara Delap é a máthair as Kells. Bhóg sé go Carsile nuair a bhí sé míona d'aois. Is nia de Paddy Delap, an fear gnó cé atá an bainisteoir leis an nuachtánaí, Clark's Newsagent agus an rás de rothaíocht bliantúil a eagrú ar mhaith le taighde ailse. Is drámadóir é a uncaile eile, Anthony, agus tá clú aige mar bhí a dráma ag imirt san Grianán Theatre san bhaile

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1976
Daoine beo
Imreoirí Príomhroinn Shasana
Gnathostomata

Is grúpa veirteabrach le ghialla iad na Gnathostomata.

Is grúpa iad ar gnách leo bheith measta mar fhoraicme, agus ina measc bíonn na ranganna aithnidiúla d'iasc, d'éan, de mamach, de reiptíl agus d'amfaibiach, agus comhghrúpa eile , na hAgnatha. Tugann taighde úrnua le fios áfach, go bhfuil orainn athmheasúnú a dhéanamh ar na Gnathostomata. 

Tá an fhianaise úrnua ó iarsmaí iontaiseacha ag tabhairt le tuiscint gurb iad na Thelodonti na gaolta is dlúithe 
atá ag na Gnathostomata.

Ainmhithe
Veirteabraigh
Deasún Ó Máille

Polaiteoir Éireannach ba ea Deasún Seosamh "Des" Ó Máille (Béarla: Desmond Joseph "Des" O'Malley) a rugadh i gcathair Luimnigh ar 2 Feabhra 1939 agus a d'éag ar 21 Iúil 2021. Ba Theachta Dála agus aire rialtais mór le rá é le linn na 1970idí agus na 1980idí, agus é ina bhall den pháirtí Fianna Fáil. Ach bhunaigh sé páirtí nua - an Páirtí Daonlathach - i 1985. 

Mar ómós dó dúirt Leo Varadkar gur "fathach" i bpolaitíocht na hÉireann ab ea Des O'Malley a bhfuil "oidhreacht bhuan dhearfach fágtha le huacht aige."

Saol 

Toghadh an Máilleach ina Theachta Dála den chéad uair i bhfothoghchán i Luimneach Thoir i mí na Bealtaine 1968. Tháinig sé in áit a uncail Donogh O'Malley, aire rialtais mór le rá chomh maith, a cailleadh go tobann dhá mhí roimhe sin.

Bhí sé mar Phríomh Aoire an Rialtais ó 1969 - 1970.

Sa bhliain 1970, cheap an Taoiseach Jack Lynch in Aire Dlí agus Cirt é. Dhá bhliain níos déanaí, agus cúrsaí sa Tuaisceart ag éirí níos measa go tapa (na Trioblóidí), bhunaigh Des O'Malley an Chúirt Choiriúil Speisialta i 1972. Cinneadh thar a bheith conspóideach a bhí ann

Bhí sé ina Aire Tionscail & Trádála  ó 1977 go dtí 1982.

Nimh san fheoil 
Níor réitigh sé riamh le ceannaire Fhianna Fáil ag an am Cathal Ó hEochaidh. Bhí an nimh san fheoil acu dá chéile. Ansin sa bhliain 1985, thacaigh Des O'Malley le bille faoi fhrithghiniúnaigh a thug comhrialtas Fhine Gael - Pháirtí an Lucht Oibre isteach. Díbríodh é as Fianna Fáil dá bharr.

Na PDs 
Bhunaigh sé páirtí nua, an Páirtí Daonlathach. Bhí sé ina cheannaire ar an bpáirtí idir 1985 agus 1993. Bhuaigh na PDs ceithre shuíochán déag san olltoghchán i 1987.

Chuaigh sé istach i gcomhrialtas le Fianna Fáil, faoi Cathal Ó hEochaidh,  mar Aire Tionscail & Trádála  ó 1989 go 1992. Tharraing an Páirtí Daonlathach amach as an gcomhrialtas i 1993 agus d'éirigh Des O'Malley as mar cheannaire. 

D'éirigh sé as an bpolataíocht ag olltoghchán 2002  (scoireadh  an Páirtí Daonlathach in 2009).

Féach freisin 

 An Páirtí Daonlathach (Éire)

Tagairtí 

Baill den 18ú Dáil
Baill den 19ú Dáil
Baill den 20ú Dáil
Baill den 21ú Dáil
Baill den 22ú Dáil
Baill den 23ú Dáil
Baill den 24ú Dáil
Baill den 25ú Dáil
Baill den 26ú Dáil
Baill den 27ú Dáil
Baill den 28ú Dáil
Baill Fhianna Fáil
Daoine as Contae Luimnigh
Daoine a rugadh i 1939
Básanna in 2021
Lyon

Is cathair í Lyon i lár-oirthear na Fraince. Is í Lyon an tríú cathair is mó san Fhrainc, tar éis Párais agus Marseille. Is cathair mhór gnó í Lyon, agus í suite idir Páras agus Marseille. Tá cáil ar an gcathair mar phríomhchathair ghastranómachais na Fraince agus bhí páirt mór ag Lyon i stair thionscal na scannán freisin. Tá an fhoireann sacair Olympique Lyonnais lonnaithe sa chathair.

Is í Lyon an dara ceantar ceannchathartha is mó san Fhrainc nuair a cuirtear a bruachbhailte agus na cathracha timpeall uirthi san áireamh. Bhí daonra 1,783,400 sa cheantar ceannchathartha sa bhliain 2007.

Is lárionad mór tionsclaíoch í Lyon don tionscal peitriceimiceach, don tionscal cógaisíochta agus don tionscal biteicneolaíochta. Tá tionscal mór bogearraí sa chathair freisin, agus é dírithe go mór ar fhíschluichí.

Is préfecture (príomhchathair) an Rhône (département) í Lyon agus is príomhchathair réigiún Rhône-Alpes í freisin. Thug UNESCO aitheantas don chathair mar Shuíomh Oidhreachta Domhanda. 

Bhíodh cáil ag Lyon i gcónaí mar phríomhchathair thionscal an síoda agus is lárionad faisin í an chathair fós. Tá ceanncheathrú Interpol agus Euronews lonnaithe sa chathair freisin.

Tagairtí 

Cathracha na Fraince
Achtanamícin

Is aicme ar bith d'antaibheathach polaipeiptídé í Achtanamícin, aonráithe ó bhaictéir ithreach den ghéineas streiptimíceas.

Antaibheathaigh
Défhosfáit adanóisín

Is núicléitíd í Défhosfáit adanóisín, giorraithe mar DFA. Is eistear é freisin, de chuid an aigéid polafosfarach agus na núicléisíde adanóisín le chéile. Tá DFA comhdhéanta de na grúpí seo a leanas; pireafosfáit, riobós (atá ina aldaipeantós), agus adainín (atá ina bhunnúicléach).

Is táirge dianscaoilte é défhosfáit adanóisín de dífhosfairiliú le trífhosfáit adanaisínáis (TFA áis). Is móilín tábhachtach le haghaidh traschur fuinnimh é i gcealla.

Aigéid
Núicléitídí
Aimínaigéad

Sa cheimic, is móilín é an t-aimínaigéad ina bhfuil feidhmghrúpaí aimíní agus carbocsailí le chéile ann. Sa bhithcheimic, tagraíonn an téarma seo d'alfa-aimínaigéid leis an fhoirmle ghinearálta H2NCHRCOOH, arb ionann R agus malartaí orgánach. Sna halfa-aiminaigéid, tá na grúpaí áimíní agus carbocsaláití greamaithe chuig an carbón céanna, glaoite an 'α–charbón'. Bíonn an bunstruchtúr céanna ag na haimínaigéid ar fad. Tá adamh carbóin (C) acu ar fad sa lár, agus ag dul amach uaidh sin mar gha, - aimínghrúpa NH2 (acailceach), grúpa carbocsaile - COOH (aigéad) agus adamh hidrigine atá i gcoiteann ag an haimínaigéid ar fad. Chomh maith leis sin, bíonn adamh/grúpa eile ag na haimínaigéid ar fad. Athraíonn sé seo ag braith ar an aimínaigéad. Tá difríocht idir na halfa-aiminaigéid de réir an cineál taobhshlabhra (R-ghrúp) atá ceangailte chuig a gcarbón-alfa.

Tá éagsúlacht mhór iontu ó thaobh toise, níl ach hidrigin amháin ag glicín , grúpa meitile ag alainín agus grúpa mór heitreafháinneac ag tripteafan.

Ar leith ó na haimínaigéid atá faighte i ngach beathachruth, tá ról ríthábhachtacha ag aimínaigéid neamh-nádúrtha san earnáil tionsclaíochta agus teicneolaíochta, mar shampla, Is alfa-aimínaigéid iad an t-oibreáin chrágtha EDTA agus an t-aigéad nítríl trí-aicéiteach atá tábhachtach i dtionscal na gceimiceán.

Forbhreathnú 
Is iad na haimínaigéid-alfa blocanna tógála an mhóilín próitéine. Tagann aimínaigéid le chéile in imoibriú ceimiceach comhdhlúthúcháin, trí díhiodráitiú sintéise, a scaoileann uisce agus "an t-iarmhar aimínaigéideach" nua, a bhíonn ceangailte le chéile le nasc peiptídeach.

Tá 20 aimínaigéad coitianta ann le próitéiní a fhoirmiú, sainithe ag an cód géiniteach. Is de thoradh líon na n-aimínaigéad agus an seicheamh ina bhfuil siad socraithe a foirmítear próiteiní ar leith. Níl sé neamhchosúil leis an gcaoi a ndéantar focail as an aibítir. Féadtar líon mór millteach focail a dhéanamh as 26 litir na haibtíre. Bíonn roinnt mhaith aimínaigéad i bpróitéiní simplí fiú amháin, e.g. tá thart ar 50 aimínaigéad in inslin (próitéin), tá 500 in haemaglóibin agus tá os cionn 4500 aimínaigéad in uireás (próitéin in pónairí soighe).

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Aigéid orgánacha
Clóraifill

Tugtar Clóraifill ar an ceimiceán a bhíonn ar fáil i mbeagnach planda glas, algaí, agus cianbhaictéir. Tá an t-ainm díorthaithe ón Ghréigis: χλωρός (chloros "glas") and φύλλον (phyllon "duilleog"). Nuair a thiteann solas na gréine ar an duilleog, ionsúnn an chlóraifill an solas agus le fuinneamh an tsolais tarlaíonn imoibriú idir dé-ocsaíd charbóin agus uisce agus monaraítear glúcós agus ocsaigin. Scaoiltear an ocsaigin amach san aer, agus déantar stáirse agus stórailtear é.

Comhdhúile orgánacha
⁊

Is é "⁊" () an síniú Gaeilge don focal "agus" (i gcomparáid le "&" as Béarla).

Tagairtí 

Poncaíocht
Litreacha (carachtair)
UEFA Europa League

Is comórtas sacair é an UEFA Europa League i gcomhair clubanna sacair na hEorpa, eagraithe ag UEFA. Is é an dara comórtas idirnáisiúnta is tábhachtaí san Eoraip, i ndiaidh Sraith na gCuradh. Cáillíonn clubanna don chorn ag braith ar feidhmíocht an chlub sa tsraithchomórtais agus an corn náisiúnta. Thosaigh an comórtas sa bhliain 1971 agus bhí sé ann in ionad an Choirn Idirchathair. Sa bhliain 1999 fuaireadar réidh le Corn do curraithe Corn agus cumaiscaíodh é le Corn UEFA.

Roimh 2009, thugtaí "UEFA Cup" nó "Corn UEFA" air. Chomh maith le seo bhí comórtas darbh ainm an "Corn Intertoto", ach cumaiscíodh é isteach leis an UEFA Europa League.

Buaiteoirí

Féach freisin 
 Sraith na Seaimpíní

Ilchomórtais sacair
UEFA
Dámhachtainí spóirt
An Chéad Chogadh idir na Rómhánaigh agus na Giúdaigh

Tharla An Chéad Chogadh idir na Rómhánaigh agus na Giúdaigh idir na blianta 66 agus 73 AD. Thosaigh an t-éirí amach sa bhliain 66AD i Iúdáia  de bharr aighneas idir lucht creidimh Ghiúdach agus na Gréagaigh.  

I dtosach d'éirigh leis na Ghiúdaigh agus scriosadar agus mharaíodar an t-arm Rómhánach, timpeall sé mhíle saighdiúir, a bhí lonnaithe in Judaea fán am sin. Chuir sin olc nach beag ar na Rómhánaigh, a bhailigh arm láidir de 60,000 mhíle saighdiúir faoi cheannas Veaspáisian agus níos déanaí, tar éis Impire na Róimhe a dhéanamh de Veaspáisian sa bhliain 69, a mhac  Títeas, a bheadh ina Impire freisin, le smacht a chuir ar na nGiúdaigh. Scriosadar agus réabadar an tír i rith blianta an t-éirí amach. Níor fhágadar cloch ar chloch de theampall mór na Ghiúdaigh.  

Chuireadh timpeall milliún daoine chun bás agus rinneadh sclábhaí de chuid mhaith Ghiúdaigh eile i rith na blianta seo. 
  
Chuireadh dhá éiríthe amach eile faoi chos sa chéad bhliain dár gcionn, Cogadh Kitos (115-117AD) agus Éirí Amach Bar Kokhba (132-135 AD).

Deirtear gur de dheasca na húafáis seo is ea a thosaigh muintir an Judaea ag scaipeadh thart fán domhan mór. Bhí tionchar ollmhór ag na heachtraí seo ar stair an domhain amach ansin.

Cogaí
Stair na Róimhe
Stair na nGiúdach
Afonso Alves

Is iar-imreoir sacair é Afonso Alves Martin Junior (r.30 Eanáir 1981 in Belo Horizonte, An Bhrasaíl). D'imr sé le Middlesbrough i measc clubanna eile, agus ba le Gharafa a raibh sé ag imirt ag deireadh a ré.

Na blianta mar imreoir 

D'imir sé le Atlético-MG ó 1997 go 2002 agus bhí sé ag imirt le Örgyte IS ón séasúr 2002/2003. Chuaigh sé go dtí Malmö FF ar 2004 agus d'aimsigh sé 29 chúl le an chlub. D'imir sé le SC Heerenveen ó 2006 go 2008, agus scór sé 45 chúl sa 39 cluichí. 

Is maith leo a lán clubanna Alves agus ba mhaith leis an move i Nollaig 2007. Ní raibh an bainisteoir ar áthas.

Middlesbrough 
Ba mhaith leis Gareth Southgate an imreoir agus cheannaigh sé sa Eanáir, 2008 ó £12 million. Ar an séasúr 2007/2008, scór Afonso cúig chúl, agus dhá chúl v Manchester United i Aibreán, 2008. 

Scór sé an "hat-trick" v Manchester City i mí Bealtaine. Bhuaigh Middlesbrough an cluiche 8-1. Ar an séasúr anois, scór sé dhá chúl , v Stoke City i 30 Lúnasa agus v Blackburn Rovers i 25 Deireadh Fómhair. Is maith le Alves Middlesbrough, agus tá sé ag imirt le a lán cluichí.

Tagairtí 

Imreoirí sacair na Brasaíle
Daoine a rugadh i 1981
Daoine beo
Pat Fenlon

Is traenálaí agus iar-imreoir sacair é Patrick "Pat" Fenlon (rugadh é ar an 15 Márta, 1969 i mBaile Átha Cliath, Éire). Tá sé ina thraenálaí le Bohemians sa League of Ireland.

Gairmréim imreartha 
D'imir Fenlon le Chelsea i Sasana ó 1986 go 1987. Bhí sé ag imirt le St Patrick's Athletic ó 1987 go 1991. D'imir sé le Bohemians ó 1991 agus 1994 agus chuaigh Pat go dtí an Tuaisceart na hÉireann i 1994 agus d'imir sé le Linfield ar feadh dhá bhliain. Sa tséasúr 1996/1997, d'imir sé le Shamrock Rovers. Roimhe sin, d'imir sé le Shelbourne ó 1997 go 2003.

Gairmréim traenála 
Shelbourne

D'obair sé le Shelbourne ó 2003 go 2007. Cheannaigh sé a lán imreoirí sa bhliain 2006. Bhuaigh an club Sraith na hÉireann i 2003, 2004 agus 2006, agus bhí an fhoireann ag imirt sa UEFA Champions League Third Qualifying Round.

Cathair Doire

Bhí sé ag obair le Cathair Doire ó Eanáir go Bealtaine 2007. Ní raibh na torthaí go maith agus cuireadh amach é tar éis cúpla mhí. Tháinig Peter Hutton isteach mar thraenálaí nua, agus tá Stephen Kenny ag obair leis an bhfoireann anois.

Bohemians

Bhí sé ina thraenálaí le Bohemians agus bhuaigh an League of Ireland i 2008 agus chuaigh go dtí an Corn FAI Final.

Tagairtí

Féach freisin

Naisc sheachtracha 

Imreoirí League of Ireland
Traenálaithe League of Ireland
Traenálaithe sacair
Daoine a rugadh i 1969
Imreoirí Shamrock Rovers Football Club
Daoine beo
Wellington

Is é Wellington príomhchathair na Nua-Shéalainne agus an dara cathair is mó daonra sa tír sin.

Naisc Sheachtracha 
 Comhairle Cathrach Wellington
 Suíomh gréasáin oifigiúil turasóireachta le haghaidh Wellington
 Comhairle Réigiúnach Mhórcheantar Wellington

Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Príomhchathracha
Carraig Álainn

Sráidbhaile in Éirinn is ea Carraig Álainn. Tá an baile suite in iarthuaisceart na tíre i gContae Liatroma. Bhí 384 duine ina gcónaí i gCarraig Álainn sa bhliain 2011.

Bailte i gContae Liatroma
Baile Uí Mhurchú

Baile in Éirinn is ea  Baile Uí Mhurchú. Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.

Bailte i gContae Cheatharlach
Cill Damháin

Baile in Éirinn is ea Cill Damháin. Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.

Bailte i gContae Cheatharlach
An Daire Ríoga

Sráidbhaile in Éirinn is ea an Daire Ríoga. Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.

Bailte i gContae Cheatharlach
Fionnmhach, Contae Cheatharlach

Baile in Éirinn is ea Fionnmhach (Béarla: Fennagh ). Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.

Bailte i gContae Cheatharlach
Sean Leithgleann

Baile in Éirinn is ea Sean Leithgleann. Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.

Bailte i gContae Cheatharlach
Sevilla Fútbol Club

Is club proifisiúnta peile í Sevilla Fútbol Club a imríonn i bpríomhsraith na Spáinne, an Primera División. Bunaíodh an club ar 14 Deireadh Fómhair, 1905. Bhí D. José Luis Gallegos mar an chéad uachtaráin ar an chlub. 

Sa bhliain 1890, d'imir an foireann a chéad chluiche agus an chéad chluiche oifigiúil sa tír, in aghaidh Recreativo Huelva. Sa bhliain 1914, bhuaigh siad an Copa de Sevilla (Corn Sevilla). Sa bhliain 1935, bhuaigh Sevilla an Copa del Rey. Le déanaí ta an Corn UEFA buaite acu chomh maith leis an Supercorn UEFA.

Clubanna sacair na Spáinne
Sevilla
Andalucía