joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Art mac Coinn

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Art Mac Coinn (Sean-Ghaeilge Art mac Cuinn), aitheanta chomh maith mar Art Aonfhear (Art Óenfer).

Clann
De réir an seanscéil Echtra Condla, bhí deartháir aige darbh ainm Connla Dearg, a thit i ngrá le bansidhe agus chuaigh in éineacht léi go Mag Mell, never to be seen arís.  Bhí Art ina aonar as sin amach, agus dá bharr a bhua- ainm Aonfhear.  Deir Seathrún Céitinn ámh go raibh beirt deartháireacha aige, Connla agus Crionna, a mharaigh a n-uncail Eochaid Finn iad.

Bé Chuille
Thit Bé Chuille na dTuath Dé Danann i ngrá le hArt, ach ghéill sí a athair Conn a phósadh ina ionad nuair a bhfuair sí an t-eolas gur bhaintreach fir é, ar an mbonn go ndíbreofaí Art as Teamhair ar feadh bliana.  Chuir an éagóir seo gorta ar fud na hÉireann, go dtí gur chuir Art iachall ar Bhé Chuille imeacht, tar éis di cluiche fichille a chailleadh.

I leagan eile den scéal, chuir Bé Chuille geis ar Art, tar éis dó féin cluiche fichille a chailleadh,  faoinar éigean dó Éire a fhágaint go dtí go dtarrthála sé Dealbhchaomh (Delbchaem), bruinneall.  Thug Art cuairt ar  Thír na nIontas, ag tabhairt faoi bhaoil as cuimse.  Bhí air máthair Dhealbhchaoimhe a mharú - pearsa osnádúrtha scanrúil a bhí inti, a thug na draoithe tuar di go maródh suiríoch a hiníne í.  Nuair a d'fhill Art agus Dealbhchaomh go Teamhraigh, chuir Dealbhchaomh ar dhíbirt í Bé Chuille, agus tháinig torthúlacht na hithreach ar ais.

Réim
Tháinig Art i gcoróin i ndiaidh bás a dhearthár chéile Conaire Cóem, maraithe ag Nemed mac Sroibcenn sa Chath Gruitine.

I rith a réime, bhain mic Chonaire díoltas as Nemed agusa chomhghuaillí, mic Aillealla Auloim, sa Chath Cennfebrat i Mumhain.   Gortaíodh mac altrama Ailealla Lugaid mac Con sa cheathrúin i rith an chatha, agus díbríodh é ó Éirinn.  Rinne sé comhaontas le Benne Brit, mac rí na Breataine, bhailigh arm gallóglach, agus d'fhill ar Éirinn.  Chloígh agus mharaigh sé Art i rith Cath Maigh Mucruimhe i gConnacht.  Bhí sé i réim ar feadh fiche nó tríocha bliain.

Tuar Oilc Acha
De réir an tseanscéil, thug Olc Acha, gabha áitiúil, fáilte roimh Art an oíche roimh Chath Maigh Mucruimhe.  Tugadh tuar d'Olc go dtiocfadh gradam mór dá shliocht, agus thug sé a iníon Achtan chun luí le hArt.  Gineadh Cormac mac Airt an oíche úd.  De réir Céitinn ámh, bean choibhche oifigiúil Airt ab ea Achtan, a thug sé spré bólachta di; ba í Medb Lethderg a bhean chéile agus máthair a pháistí eile.

Achar ama
 Leabhar Gabhála na hÉireann: Impire na Róimhe, Commodus (180–192).
 Foras Feasa ar Éirinn: AD 143–173.
 Annála na gCeithre Máistrí: AD 165–195.

Craobh ghinealaigh

Tagairtí

Ard-Ríthe na hÉireann
Ríthe na Teamhrach
Fileolaíocht

Is éard is fileolaíocht (freisin: focleolaíocht) ann ná staidéar a dhéanamh ar litríocht agus disciplíní a bhaineann le litríocht nó le teanga mar a úsáidtear sa litríocht. Is é an crosbhealach idir léirmheastóireacht ar théacs, léirmheastóireacht liteartha, stair, agus teangeolaíocht. Níos coitianta, sainmhínítear fileolaíocht mar staidéar ar théacsanna liteartha chomh maith le taifid bhéil agus scríofa, an deimhniú ar a gcuid barántachta agus a bhfoirm bhunaidh, agus dearbhú a gciall.  

San úsáid níos sine,  go háirithe i gcás na Breataine, bhí ciall níos ginearálta i gceist, a chlúdaigh teangeolaíocht chomparáideach agus stairiúil.  

Bíonn fileolaíocht chlasaiceach ag cíoradh na dteangacha clasaiceacha. Shíolraigh fileolaíocht chlasaiceach ó Leabharlann Phéargamas agus Leabharlann Chathair Alastair  , timpeall an ceathrú haois RC, agus lean na Gréagaigh agus na Rómhánaigh ar aghaidh léi ar fud na n-impireachtaí de chuid na Róimhe / na Biosáinte. Bhí sí caomhnaithe agus curtha chun cinn le linn Ré Órga an Ioslam, agus ar deireadh thiar atosaithe ag na scoláirí de chuid an Renaissance san Eoraip, áit a raibh sí ceangailte go luath ag fileolaíocht na hEorpa; (Gearmánach, Ceilteach), Eoráiseach (Slavacha, srl.), agus teangachana na hÁise (an Araibise, an Pheirsis, an Sanscrait, an Sínis, srl.) Baineann  staidéir Ind-Eorpaise leis an fhileolaíocht chomparáideach ar na teangacha Ind-Eorpacha go léir. 

Tá fileolaíocht, len a fócas ar fhorbairt stairiúil (anailís dhiacronach), cutha i gcodarsnacht le teangeolaíocht mar gheall ar áitiú Fherdinand de Saussure ar thábhacht na hanailíse sioncronaí. Lean an chodarsnacht ar aghaidh le teacht chun cinn an struchtúrachais agus theangeolaíocht Chomsky in éineacht lena bhéim ar chomhréir.

Sanasaíocht 
Díorthaíodh an téarma 'fileolaíocht' ón Ghréigis   (philología),  ó na téarmaí φίλος  (phílos) "grá, cion, gean, ionúin,cara", agus λόγος  (lógos) "focal, cur in iúl, cúis", ag cur síos ar ghrá na foghlama, na litríochta, chomh maith le hargóint agus réasúnaíocht, ag léiriú raon na ngníomhaíochtaí atá san áireamh faoin gcoincheap . Níor athraigh an téarma mórán leis an philologia Laidineach, agus ina dhiaidh sin chuaigh sé isteach sa Bhéarla sa 16ú haois, ó philologie na Meán-Fraincise, sa chiall "grá don litríocht".

Brainsí

Nótaí

Naisc sheachtracha 

 Philology in Runet - (Cuardach gréasáin speisialta trí shuímh philological de Runet ) 
 v: Topaic: Diagacht na Gearmáine 
   Rivista di Filologia Cognitiva 
 CogLit: Litríocht agus Teangeolaíocht Chognaíoch 
 Institiúid um Staidéar Síceolaíochta na nEalaíon , Ollscoil Florida 
 Leabharliosta de Theoiric Liteartha, de Chreidimh, agus de Philology (eag. 
 José Ángel García Landa, Ollscoil Zaragoza, an Spáinn) 
 Asociación de Jóvenes Investigadores Eolas faoin gComhlacht Ainm na Cuideachta Universalad Complutense de Madrid (AJIF-UCM)  

 
Disciplíní acadúla
Teangeolaíocht stairiúil
Scríbhneoireacht
Scoláireacht théacsúil
Kid McCoy

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda meánmheáchan, ab ea Charles "Kid" McCoy a rugadh Norman Selby ar 13 Deireadh Fómhair, 1872 i Moscow, Indiana agus fuair bás ar an 18 Aibreán, 1940. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1872
Básanna i 1940
Stanley Ketchel

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Stanley Ketchel a rugadh Stanisław Kiecal  ar 14 Meán Fómhair, 1886 i nGrand Rapids, Michigan agus fuair bás ar an 15 Deireadh Fómhair, 1910. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1910
Daoine a rugadh i 1886
Ardeaglais Milano

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i lár Milano na hIodáile í Ardeaglais Milano.

Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Eaglaisí
An Iodáil
Cúisín

Is mála éadaigh plúchta le ábhar bog, úsáidte le haghaidh taca compordach i gcomhair suí é cúisín.

Troscán
Al McCoy

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Al McCoy, a rugadh Alexander Rudolph ar 23 Deireadh Fómhair, 1894 i Rosenhayn, New Jersey agus a fuair bás ar an 22 Lúnasa, 1966.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1894
[[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]
Rouen

Is cathair i réigiún an Normainn san Fhraince é Rouen. Bhí 655,013 duine ina gcónaí i Rouen i 2011.

Féach freisin 
Cathracha na Fraince

Tagairtí 

Cathracha na Fraince
Michael Parkinson

Craoltóir agus iriseoir Sasanach is ea Sir Michael Parkinson, a rugadh i 28 Márta 1935 i gCudworth, West Riding of Yorkshire.

Daoine a rugadh i 1935
Daoine Sasanacha
Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Daoine beo
Gráinne (miotaseolaíocht)

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, iníon Chormaic mhic Airt ab ea Gráinne.  Is príomhphearsa í sa scéal Meán-Ghaeilge Finn agus Gráinne agus, is clúití, sa téacs den 17ú haois, Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne, a insíonn a cleamhnas le ceannaire na bhFiann, Fionn mac Cumhaill, agus a héalú le gaiscíoch Fhionn, Diarmuid Ua Duibne.

Tóraíocht

Gealladh Gráinne d'Fhionn ach chuir a aois déistin uirthi, agus, ag a gcóisir chleamhnais, rinne sí caidreamh le Diarmaid.  Ar dtús, dhiúltaigh Diarmuid í de réir dílseachta d'Fhionn, ach chur sí geis air chun éalú léi.  Chabhraigh athair altrama Dhiarmada Aonghas Mac Óg i rith a dteite fhada.  I ndeireadh na dála, mhaith  Fionn Diarmaid tar éis d'Aonghas a impí ar a son.  Lonnaigh an bheirt i gContae Chiarraí agus rugadh cúigear páistí dóibh.

Na blianta ina dhiaidh, gortaíodh Diarmaid ag torc fiáin i mbun seilge le Fionn, a mhoilligh i mbun a leigheas go dtí go raibh sé ródhéanach.  Tá leaganacha éagsúla sna téacsanna maidir le bearta Gráinne as sin amach.  Nó chaoin sí a fear chéile go dtí go bhfuair sí féin bás; nó, chuir sí a mic faoi mhionn díoltas a bhaint ar Fhionn; nó fós, mhaith sí Fionn nó phós sí é fiú.

De réir an staraí, Peter Berresford Ellis: "Is ... duine baoth í Gráinne, ceanndána, neamhthrócaireach agus díograiseach, mar a ghlaoitear san lá ata inniu ann néaróiseach."

Caidrimh thriúir
I miotaseolaíocht, faightear roinnt scéalta bunaithe ar thriantán an ghrá idir fear óg, bean óg agus seansuiríoch, an Tóraíocht ina measc.  Is é an triantán idir Naoise, Deirdre agus Conchobar mac Nessa sa Rúraíocht an ceann is cáiliúla, b'fhéidir.  Faightear an t-ábhar céanna i gcultúir eile, go suntasach i seanscéal Artúrach.  Tá cosúlachtaí ann idir Tóraíocht agus Tristan and Iseult, agus go pointe áirithe an caidreamh idir Lancelot agus Guinevere.

An lá inniu
Ainmníodh an LÉ Gráinne, long de chuid an tSeirbhís Chabhlaigh na hÉireann, anois díchoimisiúnaithe, as Gráinne féin.

Sa seó damhsa Gaelach, Dancing on Dangerous Ground, cuireadh Gráinne ar an stáitse ag iar-réalt Riverdance, Jean Butler.

Foinsí
 
 MacKillop, James (1998). Dictionary of Celtic Mythology. Oxford. .

Tagairtí

An Fhiannaíocht
Achoimre ar ábhair LADT

Tá an imlíne seo a leanas curtha ar fáil mar achoimre agus treoir le haghaidh ábhair LADT.

Gnéasacht 

 Gnéasacht an duine
Ilchineálacht gnéis
 Gnéasacht de réir inscne
Gnéasacht fireann
Gnéasacht baineann
 Idirghnéasacht
Gnéasacht daoine trasinscneach

Gnéaschlaonadh
 Monaignéasachas
Heitrighnéasachas
Homaighnéasachas
 Ilghnéasachas
Déghnéasachas
 Il-leannánachas
Painghnéasachas
Gan-ghnéasachas
 Ábhair
Gnéaschlaonadh ego-diostóine
Gnéaschlaonadh agus timpeallacht
Gnéaschlaonadh agus bitheolaíocht
Gnéaschlaonadh agus néareolaíocht
Gnéaschlaonadh agus hormóin réamhbhreithe
Gnéaschlaonadh agus lámhachas
Déimeagrafaic de réir gnéaschlaonadh
Gnéaschlaonadh agus néareolaíocht
Gnéaschlaonadh agus leigheas

 Speictream gnéaschlaonadh
Scálaí gnéaschlaonadh
Contanam heitrignéasachas-homaighnéasachas
Solúbhthacht gnéaschlaonadh
 Dá-fhiosracht
Heitri-solúbthacht
Homai-solúbthacht
Liathscála gan-ghnéasachas

 Rogha gnéasaí
Andrafilia
Gínafilia
Comhfilia

Heitrighnéasachas aiteach

Féiniúlacht 

 Aiteach
Ag ceistiú

Féiniúlachtaí gnéaschlaonadh
Heitrighnéasach
 Neamh-heitrighnéasach
Heitri-solúbthach
Homaighnéasach
Leispiach
Aerach
Déghnéasach
Il-leannánach
Painghnéasach
Dá-fhiosrach
Gan-ghnéasach

 Inscne
Fir
 Mná
Inscne-aiteach

 Féiniúlacht inscne
Fear
 Bean
An tríú inscne

LADT
Macgnímartha Finn

Scéal Fiannaíochta i Miotaseolaíocht na nGael is ea Macghníomhartha Fhionn (Sean-Ghaeilge Macgnímartha Finn).

Scéal
Ag tús an scéil, mharaigh Goll mac Morna athair Fhionn, Cumall, ceannaire na bhFiann.  Torrach a bhí Muireann bean chéile Cumhaill ag an am, agus rug sí mac ar an saol in am trátha, darb ainm Demne agus é óg.  Agus imní orthu faoina shábháilteacht, chur siad an buachaill chuig deirfiúr Chumaill, an bandraoi Bodhmall, agus a comrádaí Liath Luachra.  Thóg an bheirt bhanghaiscíoch é, agus chuaigh in éineacht leis ar chuid dá eachtraí, ina measc an eachtra inar thuill sé a leasainm, Fionn.

Tharraing a ghníomhartha níos mó aird agus é ag fás, agus sa deireadh, chuir a mháithreacha altrama ar shiúl é, ar eagla go bhfaighe fir Ghoill.  I scéalta a leanas, insítear é i seirbhís an rí Bheanntraí, conas a aisghabh sé taisce Chumhaill á mharú Liath Luachra (carachtar eile ná a mháthair altrama), agus a theacht le chéile le na Fianna sean agus curtha as seilbh a throid in éadan a athair. 

Insíonn sraith mór le rá eile conas a d'ith Fionn de thaisme an bradán feasa, a bhronnadh fios feasa don té a d'íosfadh é.  Bhí Fionn i mbun staidéir faoin fhile Finn Eces, a bhí ag iarraidh an t-iasc a bhreith le seacht mbliana.  I ndeireadh na dála, rug sé é, agus d'iarr sé ar Fhionn é a réitigh.  Dhóigh Fionn a ordóg ar an iasc agus chuir sé isteach ina bhéal é, agus ar an dóigh sin, fuair sé bua fios feasa.

Chuaigh Fionn ar turas go Teamhraigh, a chuirtí trí thine gach Samhain ag Aillen na dTuath Dé Danann.  Ní raibh ar chumas Ghoill nó na bhFiann é a chosc, toisc go gcuirtí Aillen gach éinne a chodladh le fonn draíochta.  Tharraing Fionn anáil de nimh poison óna gha féin chun fanacht ina dhúiseacht, agus mharaigh sé Aillen.  Nocht sé é féin sa chúirt ríoga, agus cheap an rí é mar cheannaire na bhFiann.  D'éirigh Goll as dá thoil féin, agus rinne síocháin lena namhaid.

Téacsanna
Is é Laud 610: folio 118Rb-121Va an lámhscríbhinn is tábhachtaí, cé go bhfuil an chríoch in easnamh, ag stopadh agus sídhe á iniúchadh ag Fionn roimh a thuras go Teamhraigh.

Ba é Kuno Meyer a chuir Laud 160 in eagar don chéad uair in 1881, don iris na Fraince Revue Celtique.  De réir Meyer, is den 12ú haois an téacs.

Cosúlachtaí
Tugadh faoi ndeara ag scoláirí cosúlachtaí idir leaganacha níos luaite de Macghníomhartha Fhionn agus scéalta faoi laoch na Rúraíochta, Cú Chulainn agus é óg.  Mar shampla, insíonn Macghníomhartha Chú Chulainn agus Tochmharc Eimhire, réamhscéalta de chuid Táin Bó Cuailgne, conas a bhfuair Cú Chulainn a leasainm, a teagasc leis an mbanghaiscíoch Scáthach, agus an chaoi a thuill sé a gha marfach, an Ga Boilg.

Foinsí
 Jones, Mary. "The Boyhood Deeds of Fionn mac Cumhaill" ar maryjones.us.
 MacKillop, James (1998). Dictionary of Celtic Mythology. Oxford. .
 Meyer, Kuno (1881). "Macgnimartha Find." In Revue Celtique, V, ll. 195–204, 508.

Tagairtí

Scéalta na Fiannaíochta
Fionn agus Gráinne

Scéal gearr na Fiannaíochta is amhlaidh as Meán-Ghaeilge is ea Finn agus Gráinne, faoi Fhionn mac Cumhaill agus a thochmharc agus ar deireadh colscaradh ó Ghráinne, iníon rí Chormac mhic Airt.

Dáta agus bunús
Caomhnaítear an téacs ach amháin sa Leabhar Mór Leacáin (ARÉ), ff. 181a, 2.  Cé go bhfuil nua-litriú ann, meastar go bhfuil an buntéacs i bhfad níos sine ná ré a tiomsaithe sa 14ú/15ú haois.  Mhol Kuno Meyer gur scríobhadh an téacs sa 10ú nó fiú 9ú haois, cé gur mhol Gerard Murphy an 10ú/11ú haois.

Achoimre
Mheall Finn úa Báiscni Gráinne, iníon rí Chormaic mc Airt.  Ag iarraidh an gaiscíoch nár mhaith léi ar chor ar bith a chuir uaithi, smaoinaigh sí ar éilimh dodhéanta, de réir dealraimh, mar dheontas chleamhnais: "go dtuga cúpla de gach ainmhí fiáin na hÉireann in aon tréad amháin, go dtí múr cosanta Teamhrach".  D'éirigh le Cáilte Cosluath, cara dílis Fhionn, sa tasc ámh, agus b'éigean do Chormac a iníon a thabhairt mar chéile d'Fhionn.

B'fhuath le Gráinne a céile agus bhí an pósadh ina chiseach.  I rith ceiliúradh Féile na Teamhrach tráth, thug Cormac faoi dheara an chuma bhrónach ar aghaidh a iníne. Dúirt sí leis i gcogar go raibh sí tinn leis an fuath a raibh aici ar Fhionn, ag tiúchan a fola agus ag at a féitheacha.  Chuala Fonn de thaisme freagairt Chormaic ar an scéala seo, thuig sé anchaoi Ghráinne agus d'fhógair sé a gcolscaradh.  Críochnaigh an téacs le roinnt roscaí deacra pléite idir Cormac agus Finn ar ábhar an cholscartha.

Is scéal eile sa sraith é Tochmarc Ailbe.  Tar éis a cholscaradh ó Ghráinne, rinne sé ciallmhar eile le Cormac, agus roghnaigh agus phós sé Ailbhe.  Sa scéal den 17ú haois, Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne, d'éalaigh Gráinne le leannán eile.

Foinsí
 Corthals, Johan. "Die Trennung von Finn und Gráinne." Zeitschrift für celtische Philologie 49-50 (1997): 71-91.
 Meyer, Kuno (réamhrá, eag. agus aistr.). Fíanaigecht, being a Collection of Hitherto Unedited Irish Poems and Tales Relating to Finn and his Fiana, with an English Translation. Todd Lecture Series 16. Baile Átha Cliath: Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1910.
 Meyer, Kuno (eag. agus aistr.). "Finn and Grainne." Zeitschrift für celtische Philologie 1 (1897): 458–61. Eagrán agus aistriúchán le fáil ar CELT.
 Murphy, Gerard. Duanaire Finn. 3 imleabhar: iml. 3. Baile Átha Cliath, 1953.

Tagairtí

Scéalta na Fiannaíochta
Cath Gabhra

Scéal de chuid na Fiannaíochta i Miotaseolaíocht na nGael is ea Cath Gabhra.  Insítear scrios na bhFiann agus báis de chuid is mó dá ghaiscígh le linn catha in éadan airm Ard-Rí na hÉireann, Cairbre Lifechair.  Is suntasach é go léirítear na Fianna, laochra na scéalaíochta, i gcaoi dhiúltach.

Caomhnaítear Cath Gabhra i go leor leaganacha, agus luaitear é go minic i saothair eile, ina measc dánta maidir le Cairbre Lifechair sa Leabhar Laighneach agus san insint fhada, Agallamh na Seanórach.

An Cath
Gealladh Sgiam Sholais iníon Chairbre le Maolsheachlainn, prionsa na nDéisí, a raibh a athair Aonghas maraithe ag mic Chairbre,a1 Fíachu Sroiptine agus Eochaid Doimlen.  D'éiligh na Fianna agus Fionn mac Cumhaill cáin mhór ar son an phósta, agus shocraigh Cairbre gur thruailligh a gcumhacht iad.  Bhailigh sé arm mór ó na hUlaidh,  na Laighin agus na Connachta, i dteannta le baicle na bhFiann a thug dílis do Gholl mac Morna, namhaid Fhionn.  Ar thaobh Fhionn agus na Fianna eile bhí fir na Mumhan agus na nDéisí.  Ag tús an chatha ag Gabhair, mharaigh Cairbre giolla Fhionn, Ferdia.  Mharaigh ollghaiscíoch na bhFiann, Oscar mac Oisín rí Cairbre, ach déag sé dá chréachtaí, agus bhí port na bhFiann seinnte.

I leaganacha áirithe, maraíodh Fionn féin ag  Aichlech agus é ag caoineadh trace chorp a gharmhic.  Bhuaigh arm Chairbre's, agus níor tháinig slán de na Fianna ach Oisín agus Caílte mac Rónáin, a mhair go dtí teacht Naomh Pádraig dhá oasis ina dhiaidh, de réir Agallamh na Seanórach.

Níltear ar aon intinn maidir le suíomh an chatha ó leagan go leagan.  De ghnáth, meastar gurb ionann Gabhra agus Baile Gháire, Contae Bhaile Átha Cliath, an mar inniu, de réir eile, tá sé i nGleann Gabhra, suite idir na cnoic Teamhrach agus Achaill, Contae na Mí.  De réir roinnt croinicí, tharla an cath sa bhliain AD 284.

Foinsí
 MacKillop, James (1998). Dictionary of Celtic Mythology. Oxford. .

Tagairtí

Scéalta na Fiannaíochta
Fianshruth

Is éard atá i gceist leis an teideal Fianṡruth Fionn (Meán-Ghaeilge Fianṡruth (Find)) ná dhá liosta in ord aibítre d'ainmneacha na Fiannaíochta, ó ré na Meán-Ghaeilge. I Leabhar Buí Leacáin amháin atá siad ar marthain, a théann siar go dtí an dóú haois déag.  Maíonn Gerard Murphy go mb'fhéidir gur cuireadh tús leis an gcnuasach chomh luath leis an aonú haois déag.  I dteannta na liostaí, ar a dtugtar ar A agus B, tá réamhrá.  I measc na 170 ainm, isteach nó amach, atá iontu, ní fhaightear líon mór dóibh i bhfoinsí eile, ainneoin go bhfuil líon eile de lucht aitheanta na Fiannaíochta, amhail is Fergus Finnbél, in easnamh.

Lámhscríbhinní
 Liosta A: LBL (lch. 119a ff), le teideal: “It e annso anmann muntire Find .i. fiandsroth fian Find u(i) Baiscne”
 Liosta B: LBL (lch. 325a), le teideal: “Fianruth Fiand inso”

Teideal
Is féidir an chiall seanchas na bhFiann a bhaint as an teideal fian-ṡruth.  Mar a chuir Stern in iúl, feictear an focal sa Dinnseanchas Aoi, mar cheann de na seánraí liteartha nár chóir a aithris ag Aonach Charmain:

Réamhrá ó Liosta B
Seachas i bhfoirm macasamhála, ní foilsíodh liosta na n-ainmneacha fós.  Seo a leanas an réamhrá do liosta B (difríochtaí i dtaca le liosta A idir lúibíní), aistriúchán Gearmáinis le Ludwig Stern, agus aistriúchán Nua-Ghaeilge:

Foinsí
 Atkinson, Robert. Yellow Book of Lecan. Baile Átha Cliath, 1896.  Eagrán macasamhla, ll. 119, 325.
 Gwynn, Edward (eag. agus aistr.). The Metrical Dindshenchas. Iml. 3. Baile Átha Cliath: IAL-BÁC, 1906.  Le fáil ar CELT.
 Meyer, Kuno (réamh-rá, eag. agus aistr.). Fíanaigecht, being a Collection of Hitherto Unedited Irish Poems and Tales Relating to Finn and his Fiana, with an English Translation.  Todd Lecture Series 16.  Baile Átha Cliath: IAL-BÁC, 1910.
 Stern, Ludwig Christian. “Fiannshruth.” Zeitschrift für celtische Philologie 1 (1897). ll. 471-3.

Tagairtí

Scéalta na Fiannaíochta
Ospidéal Beaumont

Is ospidéal oiliúna é Ospidéal Beaumont (Beaumont Hospital) atá lonnaithe ar an taobh thuaidh de Bhaile Átha Cliath. Osclaíodh an t-ospidéal i 1987.  Tá 820 seomraí leaba san ospidéal.  

Tá an t-ospidéal mar chuid den ghrúpa Ospidéil RCSI agus tá  caidhreamh oideachasúil ag an ospidéal le  Coláiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn (RCSI) freisin.

Stair 

Achtaíodh Acht Ospidéil Lorcáin Naomhtha, ar an 9 Márta 1943 (Saint Laurence's Hospital Act, 1943). Bhí sé mar aidhm ag an Acht ospidéal poiblí nua, a thógfaí faoina chuid forálacha a chur in áit na dtrí ospidéal stairiúla: Ospidéal Richmond, Ospidéal Whitworth agus Ospidéal Whitworth Hardwicke (ar a dtugtaí na hOspidéil Tí Thionscail i dteannta a chéile).  

Mar a tharla, áfach, níor tógadh an t-ospidéal nua riamh. Lean na trí hospidéal ar aghaidh den chuid is mó mar a bhí roimhe sin, go dtí gur cuireadh Ospidéal Beaumont, eintiteas ar leith, ina n-áit sa bhliain 1987.

Seirbhísí 
Soláthraíonn Beaumont raon leathan de sheirbhísí cliniciúla agus speisialtacha agus tá clú agus cáil  ar an cúram atá ann.

Aonad Athshlánúcháin 
Tá an tAonad seo suite ar an gcéad urlár agus sainfheidhmíonn sé i dianchúram othair a dteastaíonn tréimhse athshlánúcháin uathu. Tá an Rannóg Fisiteiripe d’Othair Amach, Obrádlann, X-ghathach, Ultrafhuaim, agus Leitreacardgram mar chuid dár n-áiseanna chomh maith

Ospidéal Naomh Iósaef, Ráth Eanaigh 
Is ospidéal géarmhíochaine é Ospidéal Naomh Iósaef agus soláthraítear cúram Míochaine agus Máinliachta d’othair cónaithe, Seirbhísí Cúram Lae agus Fisiteiripe Othair Amach agus seirbhísí Raideolaíochta. Tá Aonad Athshlánúcháin ag an Ospidéal chomh maith.

Maoiniú 
Is carthanas cláraithe Fondúireacht Ospidéal Beaumont agus is fiontar tiomsaithe airgid oifigiúil é d’Ospidéal Beaumont. Tá sé d’aidhm ag an bhFondúireacht maoiniú airgid a aimsiú agus a spreagadh ón bpobal ar mhaithe le barr foirfeachta a bhaint amach i gcúram othair in Ospidéal Beaumont.

Féach freisin

 Beaumont
 Coláiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn
 Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte

Naisc sheachtracha 

 Ospidéal Beaumont
 Fondúireacht
Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn / RCSI Ireland
 Ospidéil RCSI

Tagairtí 

Seirbhísí sláinte
Ospidéil i gContae Bhaile Átha Cliath
Eòghann MacColla

B'fhile nó bard Gaelach ab ea Eòghann MacColla. “Evan MacColl” a bhí air i mBéarla.  Bhíodh “Bàrd Loch Fìne”, “Clàrsair nam Beann” agus “Bàrd Chanada” air mar leasainm.

Saol 
Rugadh MacColla sa bhliain 1808 sa Cheann Mhòr, in aice le hInbhir Aora. 

Foilsíodh a chéad chnuasach dánta sa bhliain 1836, le dánta i nGaeilge agus i mBéarla. Foilsíodh Clàrsach nam Beann, agus a chuid dánta go léir, sa bhliain 1937. 

Chuaigh MacColla ar imirce go Ceanada sa bhliain 1849. Fuair ​​sé bás in Toronto sa bhliain 1898.

A chuid filíochta
'A' Chaileag Shuaineartach'
'Fòghnan na h-Alba'
'Moladh Abhainn Ruaile'
'Nighean Donn Na Mala Chrom'
'Mo Rùn-sa Màili Bhòidheach'
'O till, a leannain, o till, o till'
'Ròsan An Leth-bhaile'
'Taobh Abhainn Aora'

Tagairtí

Naisc sheachtracha
BBC Alba Bliadhna nan Òran: Eòghan MacColla
  (DASG)

Daoine a rugadh i 1808
Básanna i 1898
Muintir Cheanada de shliocht na hAlban
Filí Gaelacha na naoú aoise déag
Filí Cheanada ón 19ú haois
Scríbhneoirí amhráin na hAlban
Daoine as Earra-Ghàidheal agus Bute
Filí Albanacha
Teddy Yarosz

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Teddy Yarosz a rugadh Thaddeus Jarosz  ar 24 Meitheamh, 1910 i Rochester, Pennsylvania agus fuair bás ar an 29 Márta, 1974. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1874
Daoine a rugadh i 1910
Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair

Tá Ard-Mhúsaem na hÉireann suite ar   Shráid Chill Dara i dTuaisceart  Bhaile Átha Cliath agus tá an chuid de a bhaineann le Na hEalaíona Maisiúla agus Stair lonnaithe i nDún Uí Choileáin ar Shráid na Binne Boirbe.

Tá trí bhrainse de chuid an mhúseaim i mBaile Átha Cliath agus ceann amháin lonnaithe i Maigh Eo. Tá saorchead isteach sna ceithre mhúsaem.

An bailiúchán óir
Tá bailiúchán Ard-Mhúsaem na hÉireann d'órshaothar ón gCréUmhaois ar cheann de na bailiúcháin is mó agus is tábhachtaí in Iarthar na hEorpa. Táirgeadh na réada is luaithe idir 2200 agus 1800 R.Ch. ó ór a mheastar a scagadh as gairbhéil aibhneacha agus trí chnagáil rinneadh leatháin thanaí de. Bhí dhá chineál díobh seo i gceist: dioscaí dronnacha, d’fhaightí iad seo ina bpéirí uaireanta, agus ornáidí i gcruth corráin ar a dtugtaí luanlaí. Tá na dioscaí maisithe le sraitheanna comhlárnacha poncanna, croiseanna, triantán agus fiarlán, agus tugann an dá pholl sa lár le fios go raibh siad ceangailte le ball éadaigh agus gur caitheadh iad ar ócáidí speisialta.

Féach freisin

Ard-Mhúsaem na hÉireann

Naisc sheachtracha 

Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair Suíomh gréasáin

Tagairtí 

Músaeim
Michael Newton (scoláire)

Is gníomhaí mionteanga agus scoláire Gaeilge na hAlban é Michael Newton. Rugadh é sa bhliain 1965 agus tógadh é i bpobal dátheangach (Spáinnis agus Béarla) i nDeisceart California.  Thug sé faoi ghairm bheatha i ndearadh cluiche ríomhaireachta mar dhéagóir, agus é mar dhuine de na daoine a chruthaigh an cluiche ceannródaíoch Dungeon Máistir ag FTL Games. Tar éis dó céim magna cum laude a bhaint amach ó Ollscoil San Diego sa bhliain 1990 le céim san eolaíocht ríomhaireachta,  dhírigh sé ar staidéar Ghaeilge na hAlban agus sa bhliain 1998 fuair sé PhD sa Léann Ceilteach ó Ollscoil Dhún Éideann. 

Tá Newton tar éis roinnt tionscadal scoláireachta a tháirgeadh maidir le Gàidhlig na hAlban, lena n-áirítear leabhair, ailt, imleabhair eagarthóireachta, postanna blag, físeán faisnéise, agus tionscadail ilmheán digiteacha sna daonnachtaí a fhéachann ar fhilí Ceilteach i Meiriceá Thuaidh  ar a bhfuair sé duaiseanna iomadúla dó, lena n-áirítear Gradam Coralys i 2002 agus 2003 agus an chéad Duais Saltire 2014 ó Ollscoil Naomh Aindriú. Fuair sé an Gradam Idirnáisiúnta ag Gradaim Ghaeilge na hAlban 2018 i nGlaschú as an cúnamh a thug sé do Ghaeilge na hAlban.  

Tá sé ina chomhbhunaitheoir agus ina chomhalta boird ar Urras Gàidhlig nan Stàitean Aonaichte (Scottish Gaelic Foundation of the United States).  

Tugann cuid mhór dá chuid oibre dúshlán do na steiréitíopaí diúltacha a bhí réamh-mheasta ar an tsochaí Ghaelach ag údaráis Anglafhónach agus foinsí Anglalárnaíocha, ag tarraingt ar mhodhanna a úsáidtear i staidéir iarchoilíneachta.  Is é an t-aon scoláiré amháin atá ag déanamh staidéir ar oidhreacht na bpobal inimirceach ó Ghaeltachtaí na hAlban, go háirithe trí iarsmaí litríocht na Gaeilge a aimsiú agus a anailísiú.

Seanchaidh na Coille 
Scríobh an t-údar Diana Gabaldon, a scríobh an tsraith Outlander, réamhrá ar Seanchaidh na Coille.  Cuireadh an leabhar ar an ngearrliosta do Ghradam Leabhar an Atlantaigh do Scríbhneoireacht Scoláireachta 2016  agus roghnaigh Cumann Staidéar Liteartha na hAlban é mar cheann de na Leabhair Albanacha Is Fearr in 2015.

Leabharliosta 

 Seanchaidh na Coille: Dialann Litríochta na hAlban-Gaelach i gCeanada (2015) 
 The Little Book of Gaelic (2014)  
 (ed. ) Ceiltigh i Meiriceá (2013) 
 Laochra na Focal: Domhanda na nGael Albanach (2009) - ainmnithe do 2009 Katharine Briggs ( Cumann an Bhéaloidis ) 
 (ed. ) An tOireachtas: Aistí Roghnaithe John MacInnes (2006) - Leabhar Taighde Bliain Chumann na mBan le 2006 
 Táimid Indinigh Cinnte go Dóchasach: Oidhreacht na nGael Albanach sna Stáit Aontaithe (2001)

Tagairtí

Féach freisin

Naisc sheachtracha 

 Amhránaíocht in aghaidh the Silence, clár faisnéise faoi athbheochan Gaelach na hAlban in Albain Nua a d’ fhoilsigh agus a insíonn Newton 
 Blag Newton, The Virtual Gael  
 Filí Ceilteacha i Meiriceá Thuaidh

Tagairtí 

Daoine as California
Daoine beo
Pages with unreviewed translations
Gníomhaithe teanga
Daoine a rugadh i 1965
Cool FM

Is stáisiún raidió é Cool FM atá bunaithe i dTuaisceart Éireann. Thosaigh sé ag craoladh ar an 7 Feabhra 1990.

Tagairtí
Eddie Babe Risko

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Eddie Babe Risko a rugadh Henry Pylkowski ar 14 Iúil, 1911 i Syracuse, Nua-Eabhrac agus fuair bás ar an 8 Márta, 1957. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1911
Daoine a rugadh i 1957
Freddie Steele

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Freddie Steele a rugadh Frederick Earle Burgett  ar an 18 Nollaig, 1912 i Seattle agus fuair bás ar an 22 Lúnasa, 1984. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1984
Daoine a rugadh i 1912
Denholm Elliott

B'aisteoir Sasanach é Denholm Mitchell Elliott (a rugadh ar an 31 Bealtaine 1922 i Ealing, Middlesex agus fuair bás ar an 6 Deireadh Fómhair 1992). 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1922
Básanna i 1992
Robert Shaw

B'aisteoir Sasanach é Robert Archibald Shaw a rugadh ar an 9 Lúnasa 1927 i Westhoughton, Lancashire agus fuair bás ar an 28 Lúnasa 1978 i dTuar Mhic Éadaigh, Contae Mhaigh Eo. 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1927
Básanna i 1978
Fred Apostoli

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Alfredo "Fred" Apostoli a rugadh ar an 2 Feabhra, 1913 i San Francisco agus fuair bás ar an 29 Samhain, 1973. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1973
Daoine a rugadh i 1913
Eochaidh

Is ainm coitianta Gaelach na meánaoise é Eochaidh (féach Leaganacha), fréamhaithe ó ech na Sean-Ghaeilge, each, capall.

Leaganacha

Ríthe na hÉireann
 Eochaid mac Eirc, rí miotasach na bhFear Bolg sa 20ú nó 16ú haois RC
 Eochaid Ollathair, aitheanta mar Dagda, rí na Tuatha Dé Danann, i réim sa 18ú nó 15ú haois RC
 Eochaid Faebar Glas, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 15ú nó 13ú haois RC
 Eochaid Étgudach, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 15ú nó 12a haois RC
 Eochaid Mumu, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 15ú nó 12a haois RC
 Eochaid Apthach, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 10ú nó 9ú haois RC
 Eochaid Uairches, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 9ú nó 8ú haois RC
 Eochaid Fíadmuine, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 9ú nó 8ú haois RC
 Eochaid mac Ailella, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 8ú nó 6ú haois RC
 Eochaid Ailtleathan, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 5ú nó 3ú haois RC
 Eochaid Feidlech, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 2a nó 1d haois RC
 Eochaid Airem, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 2a nó 1d haois RC
 Eochaid Gonnat, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 3ú haois AD
 Eochaid Mugmedon, Ard Rí leath-stairiúil na hÉireann sa 3ú haois AD
 Eochaid Iarlaithe (bás 666), rí na gCruthan nó Dál nAraidi
 Eochaid Buide, rí na nDál Riata sa 7ú haois AD
 Eochaid mac Domangairt, rí na nDál Riata sa 7ú haois AD
 Eochaid mac Echdach, rí na nDál Riata sa 8ú haois AD
 Eochaid mac Áeda Find, rí bréagach na nDál Riata sa 8ú haois AD

Eile
 Eochaid, son of Rhun, rí Strathclyde sa 9ú haois AD
 Dallan Forgaill, Eochaid Dallan Forgall, naomh agus file, 530 - 598
 Rothechtaid ab ea ainm do bheirt Ard-Ríthe seanscéalacha na hÉireann:
 Rothechtaid mac Main
 Rothechtaid Rotha

Ficsean
 Eochaid ab ea ainm an rí sa cheoldráma The Immortal Hour, 1914, le Rutland Boughton.

Tagairtí
Lughaidh

Is ainm coitianta Gaelach na meánaoise é Lugaid (Lughaid, Lughaidh, Lughaí).  Meastar go bhfuil sé fréamhaithe ón Dia, Lugh.

Ard-Ríthe na hÉireann
 Lugaid Íardonn, 9ú haois RC
 Lugaid Lámderg, 9ú haois RC
 Lugaid Laigde, 8ú haois RC
 Lugaid Luaigne, 2a haois RC
 Lugaid Riab nDerg, 1d haois RC
 Lugaid mac Con, leath-stairiúil, 3ú haois AD
 Lugaid mac Lóegairi (bás c. 507)
 Lugaid Loígde, rí na Teamhrach, seanscéalach, ar a bhunaíodh roinnt dóibh luaite thuas.

Pearsana stairiúla eile
 Lugaid mac Nóis, rí seanscéalach na Mumhan agus súiríoch Eimhire
 Lugaid mac Con Roí, rí seanscéalach na Mumhan agus marfóir Chú Chulainn
 Lugaid Lága, cúlaistín Lughaí mhic Con, ar ceann de na sárlaochra na hÉireann.

Naoimh
 Naomh Moluag (bás 592), aitheanta chomh maith mar Naomh Lughaidh, 6ú-haois, misinéir do na Chruithnigh
 Naomh Molua, 6ú-haois, bunaitheoir Chill Dalua.

Foinsí
 James MacKillop, Dictionary of Celtic Mythology. Oxford University Press. 1998.
 Eoin Mac Néill, Celtic Ireland. Academy Press. 1981 (athchló, le réamhrá nua agus nótaí le Donnchadh Ó Corráin, den chéad eagrán le Martin Lester Ltd, 1921).
 T. F. O'Rahilly, Early Irish History and Mythology, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1946.

Tagairtí
Ailill

Is ainm coitianta Gaelach na meánaoise é Ailill (Oilioll), le brí "áilinn".

 Ailill mac Máta, Rí seanscéalach na gConnacht agus fear chéile Mhéabha
 Ailill mac Slánuill, Ardrí seanscéalach na hÉireann sa 12ú haois RC
 Ailill Finn, Ardrí seanscéalach na hÉireann sa 8ú haois RC
 Ailill Caisfhiaclach, Ardrí seanscéalach na hÉireann sa 5ú haois RC
 Ailill Aulom, Rí na Mumhan sa 3ú haois AD
 Ailill mac Echach Mugmedóin, leasdeartháir Néill Naoighiallaigh (4ú/5ú haois AD)
 Ailill Molt, Ard-Rí na hÉireann sa 5ú haois AD
 Ailill Inbanda (bás c. 549), Rí na gConnacht
 Naomh Ailill a hAon c. 460 – 13 Eanáir 526, Easpag Ard Mhacha 513 - 526
 Ailill a Dó c. 480 - 1 Iúil 536, Easpag Ard Mhacha 526 - 536.
 Ailill Cruitire (bás c. 637), Rí Breá
 Ailill Medraige mac Indrechtaig (bás 764), Rí na gConnacht
 Ailill, Easpag an Chlochair sa 9ú haois AD

Tagairtí
Solly Krieger

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Solly Krieger a rugadh  ar an 28 Márta, 1909 i mBrooklyn agus fuair bás ar an 24 Meán Fómhair, 1964. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1909
Daoine a rugadh i 1964
Al Hostak

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Albert (Al) Paul Hostak a rugadh ar an 7 Eanáir, 1916 i Minneapolis, Minnesota agus fuair bás ar an 13 Lúnasa, 2006.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2006
Daoine a rugadh i 1916
Sléacht Katyn

Chuir na Sóivéadaigh na mílte Polannach chun báis i bhforaois Katyn sa bhliain 1940, Sléacht Katyn a thugtar ar inniu (an Pholainnis: zbrodnia katyńska ; an Rúisis: Катынская резня / Katynskaya reznya).  Is ar an teorann idir an Rúis agus an Pholainn a rinne an tAirm Sóivéadach an tsléacht. Inniu tá Katyn suite sa Rúis, in aice le Smolensk.

Imeachtaí 
Sa bhliain 1940, d’ordaigh Lavrenty Beria, i mbun an NKVD (an tseirbhís rúnda), dúnmharú 20,000 Polannach, oifigigh agus intleachtóirí go háirithe. D'aontaigh ceannaire an tAontas Sóivéadach, Iósaf Stailín, leis.

In 1943, tháinig na Naitsithe ar na holluaigheanna i Katyn agus áiteanna eile (Kalinin (Tver inniu), Kharkiv, srl). 

Sheán an tAontas Sóivéadach an scéal agus chur siadsan an locht ar na Naitsithe. Ba mar seo a sheas an scéal ar feadh caoga bliana agus Katyn taobh thiar den Chuirtín Iarainn

Ansin sa bhliain 1990, Sa bhliain 1990, d’admhaigh Mikhail Gorbachov go raibh airm an tSóivéadach freagrach as  Sléacht Katyn.

Féach freisin 

 Iósaf Stailín

Tagairtí 

An Dara Cogadh Domhanda
Stair na Rúise
Stair na Polainne
Sladmharú
Henry Wilson

Bhí Sir Henry Wilson, an Chéad Baronet,  GCB, DSO (5 Bealtaine 1864 – 22 Meitheamh 1922)   i gceannas ar an arm Briotanach i rith an Chéad Chogadh Domhanda agus an Marascail Machaire.Ar 22 Meitheamh 1922, scaoileadh marbh Wilson, ar leac a dhorais féin i lár Londain. Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do Phríomh-Aire Tuaisceart Éireann, James Craig ag an am céanna. 

Mar thoradh, chuir Rialtas na Breataine brú ar an gCoileánach ionsaí a dhéanamh ar na Ceithre Cúirteanna. Bhí David Lloyd George den tuairim gur poblachtánaigh frith-Chonartha ba chúis leis an marú.

Crochadh na dúnmharfóirí Reginald Dunne agus Joseph O'Sullivan ar 10 Lúnasa 1922.

Féach freisin 

 Cath Bhaile Átha Cliath, 1922
 Reginald Dunne
 Joseph O'Sullivan

Tagairtí 

Daoine Sasanacha
Básanna i 1922
Ginearáil
Daoine a rugadh i 1864
Saighdiúirí Sasanacha
Daoine feallmharaithe
Cogadh na Saoirse in Éirinn
Cogadh Cathartha na hÉireann
Seán Mac An Ultaigh

Is iománaí é Seán Mac An Ultaigh, nó Shane McNulty mar atá aithne níos fearr air as Béarla. Rugadh é ar an 28 Meitheamh 1994. Is as Contae Phort Láirge é. Is iománaí rathúil é a imríonn leis a chumann áitiúil De La Salle i gCathair Phort Láirge agus le foireann idir-chontae Phort Láirge.

Tagairtí 

Iománaithe Phort Láirge
Daoine as Phort Láirge
Daoine a rugadh i 1994
Daoine beo
Smørrebrød

Is saghas ceapaire le arán seagail (nó rugbrød)  é Smørrebrød. Itear de ghnáth i gCríoch Lochlann é, go háirithe sa Danmhairg.

Bia
Bia agus deoch
Bia na Danmhairge
Ceferino Garcia

Dornálaí Filipíneach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Ceferino Montano Garcia a rugadh ar an 26 Lúnasa, 1906 i Naval, Biliran agus fuair bás ar an 1 Eanáir, 1981. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1981
Daoine a rugadh i 1906
Billy Soose

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Billy Soose a rugadh ar an 2 Lúnasa, 1915 i Seattle agus fuair bás ar an 5 Meán Fómhair, 1998. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1998
Daoine a rugadh i 1915
Marcel Cerdan

Dornálaí Francach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Marcel Cerdan a rugadh Marcellin "Marcel" Cerdan ar an 22 Iúil 1916 i Sidi Bel Abbès, an Ailgéir agus fuair bás ar an 28 Deireadh Fómhair 1949. 

Dornálaithe Francacha
Básanna i 1949
Daoine a rugadh i 1916
Bobo Olson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Bobo Olson a rugadh Carl Olson ar an 11 Iúil, 1928 i Seattle agus fuair bás ar an 16 Eanáir, 2002. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2002
Daoine a rugadh i 1928
Douglas MacArthur

Ba ghinearál Meiriceánach é Douglas MacArthur, a rugadh ar an 26 Eanáir, 1880 i Little Rock, Arkansas agus fuair bás ar an 5 Aibreán, 1964.

Daoine Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1880
Básanna i 1964
Gene Fullmer

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Gene Fullmer a rugadh Lawrence Gene Fullmer ar an 21 Iúil, 1931 i West Jordan, Utah agus fuair bás ar an 27 Aibreán, 2015. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2015
Daoine a rugadh i 1931
Mormannaigh
Carmen Basilio

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Carmen Basilio a rugadh ar an 2 Aibreán, 1927 i gCanastota, Nua-Eabhrac agus fuair bás ar an 7 Samhain, 2012. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2012
Daoine a rugadh i 1927
Paul Pender

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Paul Pender a rugadh ar an 20 Meitheamh, 1930 i mBrookline, Massachusetts agus fuair bás ar an 12 Eanáir, 2003. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2003
Daoine a rugadh i 1930
Biróg

I Miotaseolaíocht na nGael, bán draoi na Tuath Dé Danann ab ea Bioróg (Sean-Ghaeilge Biróg).

I scéal an bhéaloidis bailithe ag John O'Donovan in 1835, insítear gur chuala Balar, gaiscíoch na bhFomhórach, tairngreacht go maródh a gharmhac féin é.  Um é seo a cheilt, choinnigh sé a aon-iníon Eithne ina príosúnach i dtúr ar Thoraigh, as radharc agus caidreamh gach fear.  Thug Bioróg cabhair ámh d'fhear darbh ainm Mac Cinnfhaelaidh, a ghoid Balar a bhó dhraíochta, dul isteach sa túr agus í a mhealladh.  Rugadh trírín d'Eithne, ach bhailigh Balar isteach i mbraillín iad agus thug sé do theachtaire iad chun iad a bhá i nguairneán.  Bháigh an teachtaire beirt leanaí, ach de thaisme lig sé duine dóibh titim sa chuan, áit a tharrtháil Bioróg é.  Thóg sí an leanbh chuig a athair, a thug é dá deartháir, Gaibhne an gabha, le haltramas.  Agus an buachaill fásta, mharaigh sé Balar.

Agus an scéal curtha i gcomparáid le téacsanna amhail is Cath Maighe Tuireadh agus Leabhar Gabhála na hÉireann, is léir gur Lugh é an buachaill anaithnid, agus gurb athair Lugh, Cian, é Mac Cinnfhaelaidh mar ionadaí.

References

Miotaseolaíocht na nGael
John McCririck

Ba tráchtaire rásaíocht chapall teilifíseán agus iriseoir Sasanach é John McCririck, a rugadh ar an 17 Aibreán 1940 i Surbiton, Surrey agus fuair bás ar an 5 Iúil 2019.

Tagairtí 

Daoine Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1940
Básanna in 2019
Terry Downes

Dornálaí Sasanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Terry Downes a rugadh ar an 9 Bealtaine 1936, 1912 i Paddington, Londain agus fuair bás ar an 6 Deireadh Fómhair 2017.

Tagairtí 

Dornálaithe Sasanacha
Básanna in 2017
Daoine a rugadh i 1936
Dick Tiger

Dornálaí Nigéarach, a bhí ina churadh meánmheáchain agus ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea Dick Tiger a rugadh Richard Ihetu ar an 14 Lúnasa, 1929 in Amaigbo, an Nigéir agus fuair bás ar an 14 Nollaig, 1971.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Daoine Nigéaracha
Básanna i 1971
Daoine a rugadh i 1929
Naomh Vitus

Naomh ab ea  Vitus (c.290 - 303), a rugadh sa tSicil agus a fuair bás i Lucania.

Tagairtí 

Naoimh Iodálacha
Daoine a rugadh i 290
Básanna i 303
Emile Griffith

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Freddie Steele a rugadh ar an 3 Feabhra, 1938 i Saint Thomas, S.A.M Oileáin Mheiriceánacha na Maighdean, Oileáin Mheiriceánacha na Maighdean agus fuair bás ar an 23 Iúil, 2013. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2013
Daoine a rugadh i 1938
Rodrigo Valdez

Dornálaí Colómach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Rodrigo Valdez a rugadh ar an 22 Nollaig, 1946 agus fuair bás ar an 14 Márta, 2017. 

Dornálaithe Colómacha
Básanna in 2017
Daoine a rugadh i 1946
Hugo Pastor Corro

Dornálaí Airgintíneach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea Hugo Pastor Corro a rugadh ar an 5 Samhain, 1953 i San Carlos, Mendoza, an Airgintín agus fuair bás ar an 15 Meitheamh, 2007. 

Dornálaithe Airgintíneacha
Básanna in 2007
Daoine a rugadh i 1953
Ilhan Omar

Is í Ilhan Abdullahi Omar, a rugadh ar 4 Deireadh Fómhair, 1982 i Mogaidisiú, an tSomáil ag obair sa Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe le haghaidh Minnesota. 

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1982
An tSomáil
Daoine beo
Alexandria Ocasio-Cortez

Is í Alexandria Ocasio-Cortez, a rugadh ar 13 Deireadh Fómhair, 1989 san Bronx, Nua-Eabhrac ag obair sa Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe le haghaidh Nua-Eabhrac. 

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1989
Daoine beo
Uluru

Is foirmíocht charraige gaineamhchloch mór sa chuid deisceart den Críoch an Tuaiscirt, san Astráil lárnach é Uluru nó Ayers Rock. 

Tíreolaíocht na hAstráile
Rip Torn

Ba aisteoir Meiriceánach  é Elmore Rual "Rip" Torn Jr. (a rugadh ar an 6 Feabhra, 1931 agus fuair bás i 9 Iúil, 2019).

Tagairtí 

Aisteoirí Meiriceánacha
Básanna in 2019
Daoine a rugadh i 1931
Ross Perot

Ba fhear gnó Meiriceánach é Henry Ross Perot, a rugadh ar an 27 Meitheamh, 1930 i dTexarkana, Texas agus fuair bás ar an 9 Iúil, 2019.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Daoine Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1930
Básanna in 2019
Conor McGinn

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre is ea Conor Patrick McGinn (). Rugadh é i Iúr Cinn Trá, Tuaisceart na hÉireann ar an 31 Iúil 1984.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Daoine a rugadh i 1984
Daoine beo
Críostaithe
Daoine as Contae Ard Mhacha
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Pobal Éireannach na Breataine
Polaiteoirí Thuaisceart na hÉireann
Sóisialaithe
Bert Cooper

Dornálaí trom-mheáchain Meiriceánach Afracach ab ea Bertram Cooper  a rugadh ar an 10 Eanáir, 1966 i Sharon Hill, Pennsylvania agus fuair bás ar an 10 Bealtaine, 2019. "Smokin'" an leasainm a bhí air. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2019
Daoine a rugadh i 1966
Meiriceánaigh Afracacha
Cogadh Spáinn-Mheiriceánach

Coinbhleacht armtha idir Stáit Aontaithe Mheiriceá agus an Spáinn sa bhliain 1898 ab ea an Cogadh Spáinneach-Meiriceánach (An Spáinnis: Guerra hispano-americana or Guerra hispano-estadounidense; Filipínis: Digmaang Espanyol-Amerikano). 

Bhris an cogadh amach ar 21 Aibreán 1898 faoi Chúba. Cuireadh an t-oileán faoi imshuí. D'fhairsing an cogaíocht go dtí na hOileáin Fhilipíneacha. 

Mhair an cogaíocht deich seachtain. Síníodh Conradh i bPáras ar 10 Nollaig 1898. Ghéill an Spáinn na hOileáin do na Stáit Aontaithe. 

Níos déanaí, d'éirigh na Filipínigh amach in aghaidh na Meiriceánach

Tagairtí 

Cogadh Spainneach-Meiriceanach
Stair na Stát Aontaithe
Stair na Spáinne
Cúba
Na hOileáin Fhilipíneacha
Puerto Rico
Guam
Coilíneachas
Impiriúlachas
Léigear Vín

An chéad iarracht de chuid an t-Impireacht Otamánach i 1529 chun an Vín a ghabháil ab ea an Léigear Vín. 

Cogaíocht
Vín
Impireacht Otamánach
George Jeffreys, 1ú Barún Jeffreys

Ba bhreitheamh Breatnach é George Jeffreys, 1ú Barún Jeffreys, a rugadh ar an 15 Bealtaine 1645 in Acton, Wrexham, an Bhreatain Bheag agus fuair bás ar an 18 Aibreán 1689.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1645
Básanna i 1689
Daoine ón mBreatain Bheag
Uaisleacht Eorpach
Beauty and the Beast (scannán 2017)

Scannán fantaisíochta ceolmhar Meiriceánach de chuid Disney ón bhliain 2017 is ea Beauty and the Beast. Bill Condon an stiúrthóir. Is athdhéanamh ar scannán Disney den ainm céanna ón mbliain 1991 é. Ghlac Emma Watson, Dan Stevens, Luke Evans, Kevin Kline, Josh Gad, Ewan McGregor, Stanley Tucci, Audra McDonald, Gugu Mbatha-Raw, Ian McKellen, agus Emma Thompson páirt ann.

Scannáin 2017
Scannáin beochana 2017
Scannáin Béarla
Scannáin Disney
Scannáin Mheiriceánacha
Tonn teasa

De réir Met Éireann, tá tonn teasa ann má tá an teocht in Éirinn níos airde na 25 C cúig lá as a chéile agus an tomhas déanta san áit chéanna., nó teochtaí thar an gcoitiantacht amach is amach le linn an tsamhraidh. Níl faoiseamh le fáil ón teas de ghnáth.

Stair 
Bhí roinnt tonnta teasa troma ar an Eoraip ó 2003 ar aghaidh, cuid díobh ina gcúis le taismigh a fuair bás (fuair timpeall 30,000 bás sa bhliain 2003 san Eoraip). 

Is féidir le triomach teacht as na tréimhsí tirime seo, rud a théann i bhfeidhm ar thalmhaíocht agus a chruthaíonn tosca an-tirim a bhféadann a bheith ina gcúis le dóiteáin foraoise.

Tonnta teasa in Éirinn 
I mí Iúil 2021, d’eisigh Met Éireann a chéad rabhadh Ardteochta riamh ag comhairliú don phobal a bheith cúramach sa teas. Shroich ar a laghad deich stáisiún aimsire ar fud na hÉireann coinníollacha tonnta teasa.

Féach freisin 

 Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, Iúil 2021
 Tonn teasa san Eoraip, Iúil 2022
 Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2022
 Téamh domhanda

Tagairtí 

Meitéareolaíocht
Tonnta teasa
Lámfhind

I miotaseolaíocht na Gael, sinsear Chlainne Mhíle ab ea Lámhfhionn (Sean-Ghaeilge Lámfhind) mac Agnoman (ach ní ionann é agus Agnoman athair Neimhidh).  Deirtear gur tháinig a mhuintir go hÉirinn ón Ibéir. Is tríd an muintir úd a rianadh an ginealach den chuid is mó d'Ard-Ríthe traidisiúnta na hÉireann.

De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, d'aistrigh muintir Goídil Ghlais, sinsear eapainmneach ancestor na nGael ón Éigipt i dtrátha an Eacsadas, agus lonnaigh siad i Scitia.  Roinnt glúnta ina dhiaidh sin, áfach, ruaigeadh as an Scitia iad tar éis d'Agnoman Refloir, rí na Scitia, a mharú.  Chuaigh siad ar deoraíocht ar muir ar feadh seacht mbliana, i trí long ceangailte le chéile.  Fuair Agnoman bás ar an Muir Chaisp, agus tháinig Lámhfhionn i gceannas ar na deoraithe, i dteannta lena dheartháir Allot agus a gcol ceathrar Caicher, draoi.  chosain Caicher a mhuintir ó amhrán na Síréanaí, ag leá céarach isteach ina gcluasa, maraon le hOdaiséas.  Thug sé tuar go  lonnódh a sliochtaigh in Éirinn i gceann 300 bliain.  Idir an dá linn, lonnaigh siad Lámhfhionn ar bhruach an Mhuir Mheoid (Gothia, de réir Seathrúin Chéitinne), agus rugadh mac dó, Éibhear Glúinfhionn.  Ocht nglúin ina dhiaidh sin agus a sliochtach Braath mar cheannaire, tagadh a muintir ón áit sin go dtí an Ibéir, áit a gheobhadh Breogán mac Braath spléachadh ar Éirinn ó bharr túir.

Tagairtí

Scéalta Miotaseolaíochta