joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Eitleog

Is é is eitleog ann ná fráma éadrom adhmaid nó plaistigh, clúdaithe le fabraic nó páipéar éadrom, a eitlítear ar théad fhada. Tá cáipéisí sa tSín ó 549 ag cur síos ar fheidhmeanna míleata eitleog. Thóg na hArabaigh eitleoga isteach san Eoraip, agus úsáideadh den chéad uair iad san Iodáil i 1589. An-choitianta mar ábhar scíthe, agus tá feidhmeanna acu sa mheitéareolaíocht is an tsuirbhéireacht. 

Bréagáin
Aerspóirt
Eitseáil

Is é atá i gceist le eitseáil ná foirm inghearrtha (intaglio) chlóbhuailte a ceapadh go luath sa 16ú céad. Úsáidtear aigéad chun léaráid dheartha a ghearradh ar dhromchla copair, in ionad í a ghearradh go díreach le huirlis greanta (bior greanta). Ba é Rembrandt sármháistir na teicníochta seo.

Ealaín
Clódóireacht
Gertrude Elion

Bithcheimicí a rugadh i gCathair Nua-Eabhrac ab ea Gertrude Belle Elion (23 Eanáir 1918 – 21 Feabhra 1999). Chomhoibrigh sí le George Hitchins do chomhlacht Burroughs Wellcome i bhforbairt drugaí iomadúla chun an fhreagairt imdhíonach a rialú in ionchlannú, agus sintéis DNA a mhoilliú le hailse a smachtú is galair eile—leoicéime, maláire, gúta, clocha duáin, is heirpéas ina measc — a chloí. Roinn an bheirt Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le James Black i 1988 as an saothar sin. D'aistrigh sí go Research Triangle Park, in North Carolina, agus ba ansin a fuair sí bás sa bhliaiin 1999.

Daoine a rugadh i 1918
Básanna i 1999
Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Cóiméad Encke

Cóiméad a taifeadadh den chéad uair i 1786 is ea Cóiméad Encke (nó go hoifigiúil 2P/Encke). Is é an cóiméad leis an tréimhse fithise is lú, 3.3 bliain. Rinne an réalteolaí Gearmánach Johann Franz Encke (1791-1865) dianstaidéar air i 1819, a thaispeáin go raibh an tréimhse níos lú (2.5 uair níos lú) agus níos tapa ná mar a tuigeadh go dtí sin, mar thoradh ar fhórsaí nárbh fhórsaí domhantarraingteacha iad. Taifeadadh níos mó ná 50 cuairt a thug an cóiméad go dtí seo.

Cóiméid
John Franklin Enders

Micribitheolaí a rugadh i West Hartford, Connecticut ab ea John Franklin Enders (10 Feabhra 1897 - 8 Meán Fómhair 1985). Rinne sé taighde tábhachtach ar an eitinn, ionfhabhtuithe niúmacocúla, agus ó 1948, polaimiailíteas. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Frederick Robbins is Thomas Weller i 1954 as a dtaighde ar shaothrú víreas an pholaimiailítis i gcealla fíochán daonna, rud a bhrostaigh saothrú na vacsaíne i gcoinne polaimiailítis ag Jonas Salk. I 1962 cheap sé vacsaín i gcoinne na bruitíní. 

Micribitheolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1897
Básanna i 1985
Eofón

Gléas ceoil de chlann an tiúba, a úsáidtear go mion minic i mbannaí práis, agus uaireanta i gceol siansach.
Eoiclídéas

Matamaiticeoir Gréagach ab ea Eoiclídéas (beo i 300 RC). Bhí sé gníomhach i gCathair Alastair le linn réimeas an Fharó Tolamaes Slánaitheoir (323-283 R.Ch.) Tá a Stoicheia (Gaeilge:Uraiceachtaí) ar cheann de na saothair is mó tionchair i stair na matamaitice, agus é ina phríomhthéacsleabhar do mhúineadh na matamaitice (go háirithe geoiméadracht) ó am a fhoilsithe go dtí deireadh an 19ú haois nó tús an 20ú haois. Sna Stoicheia, d'oibrigh Eoiclídéas amach teoirimí an rud ar a dtugtar anois geoiméadracht Eoiclídéach as tacar beag aicsímí. Scríobh Euclid saothair freisin ar pheirspictíocht, ar chónghearrthacha, ar gheoiméadrach sféarúil, ar uimhirtheoiric, agus ar chríochnúlacht mhatamaiticiúil.

Éitimeolaíocht 
Tá an leagan gaelaithe Eoiclídéas bunaithe ar a ainm Gréigise Εὐκλείδης (Eukleídēs), a chiallaíonn "clúiteach, glórmhar".

Beathaisnéis 
Maireann fíorbheagán tagairtí bunaidh d’Eoiclídéas go dtí an lá atá inniu ann, agus mar sin beag atá ar eolas againn anois faoina shaol. Is dócha gur rugadh é thart ar 325 R.Ch., cé nach fios áit agus imthosca a bhreithe agus a bháis agus ní féidir é a mheas ach i gcoibhneas le daoine eile a luaitear leis. Luann matamaiticeoirí Gréagacha eile ó Airciméidéas (c. 287 RC – c.  212 R.Ch) ar aghaidh é, cé gur annamh a luaitear é, agus de ghnáth tugtar "ὁ στοιχειώτης" ("údar na Stoicheia")  air. Ba é  Próclos a scríobh an cúpla tagairtí stairiúla d’Eoiclídéas c. 450 AD, ocht gcéad i ndiaidh a mhair Eoiclídéas.

Tagairtí
Eoiritmic

Córas traenála ceolmhaire a chum Émile Jacques-Dalcroze, deartha chun freagairt thapa do rithimí athraitheacha a shaothrú trí ghluaisní corpartha a oiriúnú do phíosaí ceoil.
Eolaíocht na n-ábhar

Staidéar ar na hairíonna fisiciúla, ceimiceacha is innealtóireachta ábhar, de réir mar a chinneann a struchtúir mhicreascópacha na hairíonna sin, den chuid is mó. Tagann modhanna caighdeánacha tástála meicniúla ón innealtóireacht agus modhanna fisiciúla is ceimiceacha scrúdaithe ar struchtúr ábhar (le leictreonmhicreascópacht, mar shampla) san áireamh chun na naisc idir comhábhair is comhpháirteanna éagsúla in ábhair a thuiscint.

Ábhar 

Tháinig oiread iontach ábhar nua amach as an eolaíocht seo: mar shampla, 
 rubar seoltach,  
 gloiní miotalacha,  
 ceirmeacht le húsáid in innill gluaisteán,  
 miotail ar leith i gcomhair aerárthach,  
 snáthghloine is comhábhair threisithe le snáithíní carbóin le húsáid i dtrealaimh spóirt,  
 ábhair nua i gcomhair ionphlanduithe sa cholainn nach ndiúltóidh an cholainn dóibh.

Tagairtí 
 

Eolaíocht na n-ábhar
Eolaíocht/teicneolaíocht na Síne

Go dtí an 17ú céad agus tosú na réabhlóide tionsclaíche san Eoraip, is minic a bhí eolaithe is teicneolaithe sa tSín chun tosaigh go mór ar eolaithe na hEorpa, mar is léir óna gcuid éachtaí, gan dul thar 1000 AD, fiú. Sa réamhstair, is sa tSín a fuarthas an fhianaise is luaithe ar úsáid dheonach tine sa chócaireacht. I ré Shang, ón 16ú céad RC, dhéantaí teilgean cré-umha le múnlaí ilpháirte, bhí carbaid le hacastóirí is rothaí 15 spóca ann, agus thosaigh taifead na haimsire i 1216 RC. I ré Zhou, 11ú-3ú céad RC, i measc na bhforbairtí bhí iarann in úsáid (512 RC), uirlisí talmhaíochta iarainn mhúnlaithe (sa 4ú céad RC), crosbhoghaí le truicear 4 pháirt, gás mustaird séidte le boilg, carbaid le rothaí 30 spóca (nach raibh a leithéid san Eoraip go dtí an 15ú céad AD), táirgeadh salainn (7ú céad RC), tógáil dambaí (6ú céad RC), uisciú (560 RC) agus canálacha (3ú céad RC). Bhí a thuilleadh forbairtí i ré Han (3ú céad RC-3ú céad AD): páipéar (105 AD, nach raibh san Eoraip go dtí 1150), tiontú gluaiseachta rothlaí go dtí gluaiseacht dhronlíneach (1ú céad AD), poirceallán simplí, céachta claise (3ú céad AD), toibreacha airtéiseacha (1ú céad AD, nach raibh san Eoraip go dtí 1126), úsáid comhdhlúthú gaile (3ú céad RC), caidéal slabhra le sráideog chearnógach san uisciú (1ú céad AD), an cromán (2ú céad AD), an barra rotha (300 AD), eastóscadh sáile trí dhruileáil dhomhain, bruithniú iarainn i bhfoirnéis copair (28 AD, nach raibh san Eoraip go dtí 1380), boilg loine fuinnmhithe le huisce (31 AD, nach raibh san Eoraip go dtí 1565), úsáid ghuail i mbruithniú (faoin 4ú céad), déanamh cruach (b'fhéidir sa 1ú céad, ach go cinnte sa 6ú céad), an stioróip (300 AD), úim muiníl is uchta do chapall (5ú céad), carbaid le seisear foirne, stiúir loinge (b'fhéidir sa 1ú céad RC, go cinnte sa 1ú céad AD, nach raibh san Eoraip go dtí timpeall 1200), bulcaidí uiscedhíonacha (nach raibh san Eoraip go dtí an 18ú céad), longa ilchrann (nach raibh san Eoraip go dtí an 15ú céad), seolta bordála (3ú céad, san Eoraip sa 16ú céad), taifead ar shiméadracht calóg sneachta (135 AD, an 15ú céad san Eoraip), réamhaisnéis na haimsire (2ú céad RC), an t-abacas (2ú céad AD), an seismeagraf (132 AD, an 17ú céad san Eoraip), cruthú ar theoirim Phíotágaráis (2ú céad), coincheap na huimhreach diúltaí (2ú céad RC, an 16ú céad san Eoraip), luach π áirithe (2ú céad). I ré Sui-Tang, 6ú-10ú céad, lean na héachtaí leis na samplaí seo a leanas: clóbhualadh (faoi 593, san Eoraip i 1375), an chéad leabhar clóbhuailte (868), páipéar leithris (590), tinte ealaíne (600), púdar gunna (900, san Eoraip 1327), fíorphoirceallán, céimshrian clogoibritheach (724), crosbhogha le raon 700 m, stioróipí fada, carráistí míleata do 30 foirne (7ú céad), droichid crochta slabhraí iarainn (7ú céad, san Eoraip 1595), droichid cuarstua (7ú céad, san Eoraip 1340), longa cúigbhord, long chogaidh rotha (780, san Eoraip sa 15ú céad), cur síos ar úsáid aigéad (860, san Eoraip 1295), driogadh alcóil (8ú céad, san Eoraip sa 13ú céad), foclóir comhchiallach ceimiceach (806, san Eoraip san 18ú céad).
Eolaíochtaí bitheacha

Disciplíní ar leith a saothraíodh chun staidéar a dhéanamh ar orgánaigh is córais bheo. Eolaíocht bhitheach bhunúsach is ea an tacsanomaíocht, tuairisciú, ainmniú is rangú na n-orgánach beo, a dhéanann iarracht ord a chruthú as éagsúlacht an Domhain nádúrtha. Sa bhithgheografaíocht, déantar staidéar ar dháileadh na n-orgánach ar fud an Domhain. Pléann eolaíochtaí éagsúla le conas a fheidhmíonn orgánaigh ar leith. Déantar na próisis cheimiceacha a tharlaíonn i gcórais bheo a anailísiú ina n-iomláine sa bhithcheimic, nó ar leibhéal na móilíní móra orgánacha, cosúil leis na próitéiní is na haigéid núicléasacha sa bhitheolaíocht mhóilíneach. Gnéithe feidhmiúla na gcóras beo a bhíonn idir lámha sa bhfiseolaíocht is an bhithfhisic, agus go minic fo-roinntear iad i ndisciplíní cosúil le hincríneolaíocht (staidéar ar tháirgeadh is gníomhaíochtaí na hormón) is néarfiseolaíocht (staidéar ar fheidhmiú an néarchórais). Tugtar eiteolaíocht ar staidéar comparáideach ar iompair ainmhithe. Cuimsíonn an ghéinitic dúchas is claochluithe géiniteacha, agus na meicníochtaí is bun leo. Idirghníomhuithe idir orgánaigh is a gcomhshaol a bhíonn á n-anailísiú san éiceolaíocht. Tá speisialtachtaí ar leith a phléann le gach príomhghrúpa orgánach: baictéareolaíocht, víreolaíocht (víris), luibheolaíocht, míoleolaíocht (ainmhithe), míceolaíocht (fungais), seadeolaíocht (seadáin), heilminteolaíocht (péisteanna seadánacha), éaneolaíocht, feithideolaíocht, iasceolaíocht, bitheolaíocht mhuirí (orgánaigh a mhaireann sa bhfarraige), seandálaíocht (iontaisí), is a lán eile.

Eolaíocht
Eolas imshaoil

Na gnéithe de bhitheolaíocht, éiceolaíocht, geografaíocht is iarmhairtí an duine ar an gcomhshaol a chabhraíonn le tuiscint an chomhshaoil. Is leithne an staidéar seo na an éiceolaíocht féin.

Eolas
Comhshaol
Eostatacht

Athruithe i leibhéil na farraige ar fud an Domhain i rith an 20ú céad, de thoradh leá na n-oighearchaidhpeanna ag na Moil go háirithe. Ní hionann athruithe eostatacha agus athruithe taobh istigh de réigiún teoranta mar thoradh ar ghluaisní an Domhain (mar shampla, athrú leibhéil sa Mhuir Aegéach).
Eotrófacht

Próiseas ina méadaítear an oiread cothaitheach i gcomhair plandaí atá i loch nó lochán. Is amhlaidh a iompraíonn srutháin is aibhneacha níotráití, fosfáití is leasúcháin nádúrtha eile a thuaslagann siad amach ón ithir isteach i locha, mar a dtiubhaíonn siad. Mar thoradh air sin fásann algaí is plandaí uisce as cuimse, plódaionn siad an t-uisce, agus nuair a fhaigheann siad bás ídíonn an fásra lofa an ocsaigin thuaslagtha san uisce ionas go maraítear na héisc sa loch. Leanann plódú an uisce, agus líontar an loch de réir a chéile le fásra marbh. Tagann an loch le bheith ina phortach, agus faoi dheireadh ina ithir thirim. Tá eotrófacht mire ar siúl in áiteanna áirithe de bharr imeachtaí daonna. Cuireann leasúcháin shaorga a nítear isteach in aibhneacha, camras, fuíll áirithe tionsclaíochta, agus glantaigh go mór leis an bpróiseas. De réir dealraimh, tá an-dochar den saghas seo déanta do Loch Erie i Meiriceá Thuaidh, Muir na Gailíle, agus Loch Baikal sa tSibéir.
John Ericsson

Ceapadóir a rugadh i Långbansyttan na Sualainne ab ea John Ericsson (31 Iúil 1803 - 8 Márta 1889). Chuaigh sé go Sasana i 1826, agus cheap an chéad lián bíse rathúil le báid is longa a thiomáint (1836). Chuaigh sé go dtí na Stáit Aontaithe i 1839 agus dhear an long chogaidh Princeton, an chéad ghaltán a raibh a coire is a hinnill go hiomlán faoi líne an uisce. I 1861 thóg sé an long phlátáilte Monitor agus longa eile. D'athraigh a haireagáin úrnua tógáil longa cogaidh go huile is go hiomlán.

Ceapadóirí Sualannacha
Daoine a rugadh i 1803
Básanna i 1889
Maximillian Ernst

Péintéir a rugadh i mBrühl na Gearmáine ab ea Maximillian Ernst (1891-1976). I 1919 chabhraigh sé le bunú na gluaiseachta Dadaí. Níos déanaí, páirteach sa ghluaiseacht Osréalach i bPáras.
E-uimhir

Códuimhir ar lipéad bia a úsáidtear i dtíortha an Aontais Eorpaigh chun na breiseáin sa bhia a chur in iúl. Tá 4 rang breiseán sa chlár seo: leasaithigh, datháin, frithocsaídeoirí, agus eiblitheoirí. Mar shampla, is dathán E102 (tartraisín), leasaitheach E210 (aigéad beansóch), agus eiblitheoir E420 (guma guair).
Ulf von Euler

Fiseolaí a rugadh i Stócólm na Sualainne ab ea Ulf Svante von Euler (7 Feabhra 1905 – 9 Márta 1983). Saolaíodh é do bheirt eolaithe, Hans von Euler-Chelpin, ollamh le ceimic, agus Astrid Cleve, ollamh le luibheolaíocht agus geolaíocht. Gearmánach ab ea a athair; bronnadh Duais Nobel air sa bhliain 1929. 

D'oibrigh Ulf in Institiúid Karolinska. Tháinig sé den chéad uair ar phrostaglaindin i 1936. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice (míochaine) i 1970 le Bernard Katz is Julius Axelrod as noraidreinilín (noireipineifrín) a aonrú is a aithint mar néaratharchuradóir sa chóras néarógach comhbhraiteach. Uachtarán ar Fhondúireacht Nobel níos déanaí.

Daoine a rugadh i 1905
Básanna i 1983
Fiseolaithe Sualannacha
Hans von Euler-Chelpin

Ceimicí Sualannach a saolaíodh sa Ghearmáin ab ea Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin (1873-1964). Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le Arthur Harden i 1929 as a shaothar ar choipeadh siúcra is ceimic na n-einsímí coipthe.

Ceimiceoirí Sualannacha
Daoine a rugadh i 1873
Básanna i 1964
Eurofighter

Aerárthach caighdeánach le haghaidh trodaíocht aeir is ionsaí ar an talamh, á saothrú i gcomhar ag an nGearmáin, an Iodáil, an Spáinn is an Ríocht Aontaithe, le soláthar d'aerfhórsaí na hEorpa.
Arthur John Evans

Seandálaí a rugadh i Nash Mills Shasana ab ea Arthur John Evans (1851-1941). I 1899-1935 thochail sé seanchathair Chnósas ar oileán na Créite agus tháinig ar iarmhair na sibhialtachta ann, ar thug sé an tsibhialtacht Mhionóch uirthi, i 1904.

Daoine a rugadh i 1851
Básanna i 1941
Oliver Evans

Ceapadóir a rugadh i Newport, Delaware ab ea Oliver Evans (13 Meán Fómhair 1755 - 15 Aibreán 1819). Rinne sé feabhsuithe ar mhuilte plúr, thug isteach an chéad líne leanúnach uathoibríoch táirgthe (1784), agus cheap an chéad inneall ardbhrú gaile (1790). Thóg sé meaisín gaile dreidireachta (1804), agus an chéad charráiste gaile tire, meastar.

Ceapadóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1755
Básanna i 1819
Walker Evans

Grianghrafadóir a rugadh i St. Louis, Missouri ab ea Walker Evans (3 Samhain 1903 – 10 Aibreán 1975). Cáil air as a chomhshaothar leis an scríbhneoir James Agee, Let Us Now Praise Famous Men (Molaimis Anois Fir Cháiliúla, 1941), cur síos pictiúrtha ar bheatha is cruachás na bhfeirmeoirí tionóntacha bochta i bhfíordheisceart na Stát Aontaithe. Sa bhliain 1933, chaith sé tamall i gCúba a tógáil grianfhrafanna de na daoine bochta ansin freisin.

Daoine a rugadh i 1903
Básanna i 1975
Grianghrafadóirí Meiriceánacha
Excel

Pacáiste ríomhaire chun oibríochtaí a dhéanamh ar scarbhileog, a tháirg comhlacht Microsoft le feidhmiú ar ríomhairí pearsanta.
Explorer 1

An chéad satailít spáis de chuid na Stát Aontaithe, a lainseáladh i 1958 mar chomhoibriú idir gníomhaireacht na ndiúracán bailistíoch san arm is saotharlann scairdtiomána Institiúid Teicneolaíochta California (a tugadh le chéile níos déanaí i NASA). Spásárthach simplí 14 kg ab ea í, a lainseáladh le roicéad Redstone (Jupiter-C) ó Cape Canaveral i bhFlorida. Ar bord bhí ionstraimí bunúsacha chun radaíocht a bhrath is a chomhaireamh, a tógadh in Ollscoil Iowa. D'fhionn sé na criosanna de cháithníní ardfhuinnimh luchtaithe atá sáinnithe i réimse maighnéadach an Domhain, ar tugadh criosanna Van Allen orthu as James Van Allen ó Ollscoil Iowa a bhí i bhfeighil na dtomhas seo. Go luath ina dhiaidh sin tugadh an t-ainm ginearálta Explorer ar shraith aistear satailítí i bhfithisí domhanda chun turgnaimh shimplí fisice is réaltéolaíochta a dhéanamh.
Jan van Eyck

Péintéir Pléimeannach a rugadh i Maastricht na hOllainne, meastar ab ea Jan van Eyck (c 1389-1441). An chéad ardphéintéir san ealaín nua réalaíoch san Ollainn sa 15ú céad. Sampla maith dá shárshaothar is ea Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw (Portráid Giovanni Arnolfini ar a phósadh, 1434). 

Péintéirí Ollannacha
Hans Jurgen Eysenck

Síceolaí a rugadh i mBeirlín ab ea Hans Jurgen Eysenck (1916-1997). Rinne sé cuid mhaith taighde shíciméadraigh ar phearsantacht dhaonna is intleacht. Tuairimí conspóideacha aige ar dhifríochtaí intleachta idir ciní.

Síceolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1916
Básanna i 1997
Hibrid F1

Hibrid den chéad ghlúin de dhá phlanda shaothraithe, a mbíonn an toradh nó airíonna eile inmhianaithe nochtaithe ar leibhéal níos airde ná i gceachtar den dá thuismitheoir (riocht a dtugtar heitreóis air). Ní phóraíonn hibridí mar seo go dílis, agus mar sin ní mór don síolraitheoir iad a tháirgeadh i ngach glúin. Saothraíodh iad ar dtús in arbhar Indiach, ach le fáil in an-chuid gnéithe anois.
Peter Carl Fabergé

Gabha óir is seodóir a rugadh i gCathair Pheadair ab ea Peter Carl Fabergé (Karl Gustavovich, 1846-1920). Thosaigh sé ag déanamh gnáthsheodra, ach de réir a chéile dhear is chruthaigh sé baill níos saothraithe fantaisí, go háirithe na huibheacha impiriúla Cásca a d'ordaigh an Sár Alexander III dá bhansár i 1884.
Fabhcún tuaithe

Is é an fabhcún tuaithe (Falco rusticolus) an fabhcún is mó dá bhfuil ann, 50-60 cm ar fhad. Dúchasach don réigiún Artach, áitríonn sé sléibhte is tundra. An clúmh bán, liath nó dorcha. Seilgeann sé gar don talamh, agus itheann éin a mhaireann ar an talamh den chuid is mó.

Éin
Fabhránach

Orgánach aoncheallach micreascópach le ribí gearra (fabhráin) ar an dromchla. Dhá shaghas núicléis aige, micreanúicléas is mion-núicléas, agus de ghnáth réigiún speisialta béil. Faightear go saor i ngach saghas gnáthóg domhanda is uisciúil é, agus mar sheadán.
Fabht (ríomhaireacht)

Sa ríomhaireacht, earráid i gclár bogearraí nó na crua-earraí. Tugtar dífhabhtú ar an bpróiseas chun earráidí a bhrath is a cheartú.
Fabraicí brata

Fabraicí ina gcuingrítear fabraic thraidisiúnta teicstíle le brat plaistigh nó ábhair eile a ghreamaíonn go docht léi. Úsáidtear a leithéid go minic i gcomhair éadaí cosanta, cosúil le héadaí báistí.
Fabraicí neamhfhite

Tógtar fabraicí neamhfhite as liarlóga snáithíní, le treoshuíomh snáithíní nó gan é, trí fhuáil, gliúáil, nó ar chaoi éigin eile leis na snáithíní a ghreamú le chéile. Úsáidtear a leithéid in earraí saora so-chaite, cosúil le cuirtíní, teicstílí míochaine, agus ceirteanna sciúrtha.

Fabraicí
Fabraicí tionsclaíocha

Fabraicí a úsáidtear i gcomhair feidhmeanna tionsclaíocha, mar shampla, i ndéanamh criosanna iompair, scagéadaí, geo-fhabraicí, is rópaí. Meastar go mbíonn suas le 30% de na fabraicí a dhéantar gach bliain sa rang seo.
Hieronymus Fabricius

Anatamaí a rugadh in Acquapendente na hIodáile ab ea Hieronymus Fabricius (Giralomo Fabrici, 20 Bealtaine 1533 - 21 Bealtaine 1619). An chéad duine a thug miontuairisc ar na comhlaí sna féitheacha, an phlaicint agus an laraing. 

Anatamaithe Iodálacha
Daoine a rugadh i 1533
Básanna i 1619
Fachtóir fáis néaróg

Peiptíd bhithghníomhach a fhaightear i gcuid mhaith ball (mar shampla, sna súile, an croí, na faireoga seileacha, an vas deferens) i gcuid mhaith ainmhithe, daoine san áireamh. Rialaíonn sé fás is forbairt na bhfíochán néarógach simpiteach, agus cuid de na néaróin chéadfacha. Glacann cuid de na húdaráis leis mar hormón.
Fachtóir Rhesus

Sraith antaiginí éagsúla a bhfuil gaol gairid eatarthu, i láthair de ghnáth i gcillscannáin na n-eiritricítí (cealla dearga fola) daonna. Is orthu a bhunaítear córas Rh (Rhesus) na ngrúpaí fola. Daoine a bhfuil an fachtóir acu, rangaítear mar Rh+ iad, agus iad sin gan é, is Rh- iad. Má bhíonn bean Rh- ag iompar a céad pháiste Rh+, féadfaidh sí antashubstaintí frith-Rh+ a tháirgeadh sa tréimhse díreach tar éis na breithe. I dtoircheas níos déanaí, féadfaidh na hantashubstaintí seo dul trasna na placainte, agus más Rh+ an féatas, féadfaidh siad tús a chur le haemalú (scrios na gcealla dearga fola) is galar (marfach) haemalaíoch sa naíonán nuabheirthe. Is féidir an priacal seo a laghdú trí chruthú na n-antashubstaintí máthartha a laghdú le dáileog antashubstaintí frith-Rh+ don mháthair díreach tar éis breith an chéad naíonáin. Bíonn timpeall 85% den phobal geal Rh+, ach bíonn difríochtaí suntasacha sa chóimheas Rh+/Rh- i bpobail éagsúla eile.
Fachtóirí fáis

Peiptídí beaga a tháirgeann cealla ar leith: nuair a tháltar iad, cuireann siad le fás saghsanna ar leith cille eile. Seans go mbíonn ról acu i gcuid de na hailsí. I measc na samplaí tá fachtóir fás néaróg, fachtóir fás eipideirme, agus fachtóir fáis pláitíndíorthaithe. Is féidir le hinslin feidhmiú mar fhachtóir fáis freisin.
Fachtóirí frithvitimín

Comhdhúile a fhaightear go nádúrtha i mbianna a laghdaíonn infhaighteacht vitimín ar leith nó a mhodhnaíonn gnáthfheidhmiú an vitimín. Mar shampla, tá próitéin ar leith i láthair i ngealacán na huibhe aimhe, aividin, a nascann leis an B-vitimín bitin, ionas go laghdaítear ionsú na bitine sa cholainn. Milltear cuid mhaith de na fachtóirí seo sa chócaireacht.
Fadhb neoidríonónna na Gréine

An difríocht idir líon na neoidríonónna ba cheart a bheith á n-astú ag na próisis núicléacha a fhuinnmhíonn an Ghrian gach soicind i dtreo an Domhain agus an líon a thomhaistear ar Domhan. Thug an fisicí Meiriceánach Raymond Davis (1914-2006) an difríocht seo faoi deara, tar éis dó tosú ar a thurgnamh chun flosc na neoidríonónna atá ionsaitheach ar an Domhan a thomhas i 1967. Níl réiteach ar an bhfadhb seo fós agus cuid mhaith turgnaimh tomhais eile déanta ar fud an Domhain. Is dócha go mbeidh gá le hathbhreithniú ar mhionsamhlacha na Gréine is/nó nádúr an neoidríonó amach anseo.
Fadlíne

Ag aon phointe ar dhromchla an Domhain, an mórchiorcal tríd an bpointe sin atá ingearach leis an meánchiorcal, ag dul trí na Moil Thuaidh is Theas. Sroicheann gach rinn spéire a buaicphointe sa spéir nuair a thrasnaíonn sí an fhadlíne neamhaí. Trasnaíonn an Ghrian an fhadlíne áitiúil ag meán lae.
Fadradharc

Locht ar an radharc ina bhfócasaíonn gathanna eisréimneacha solais ó fhrithne atá chomh fada amach leis an ngarphointe coitianta (250 mm) chun tosaigh ón reitine sa tsúil, in ionad ar an reitine féin. Tugtar hipirmeatróipe air freisin. Bíonn garphointe na súile sin níos faide amach ná is gnáth. Ní fheiceann an tsúil sin go soiléir frithne atá níos gaire ná a garphointe. Chun an locht seo a cheartú, ní mór lionsa inréimnithe a chur sna spéaclaí.
Fadú (réalteolaíocht)

An fad uilleach idir an Ghrian is pláinéad nuair a bhreathnaítear orthu ón Domhan. Mar shampla, tá uasfhaduithe 28° is 47° ag Mearcair is Véineas faoi seach. Ciallaíonn luach beag Mhearcair nach mbíonn sí rófhada ón nGrian riamh, agus mar sin gur réad an-éalaitheach í.
Faensa

Cré-earraí a maisíodh le glónrú teimhneach a bhfuil ocsaíd stáin ann. Tagann an t-ainm ó bhaile Faenza san Iodáil, ach úsáidtear an téarma d'earraí ón bhFrainc is ón nGearmáin. An teicníocht chéanna a úsáidtear i ndeilf Shasana is na hOllainne, agus maisealaca na hIodáile.

Potaireacht
Fagaisít

Aon cheall a shlogann agus, de ghnáth, a dhíleánn páirteagail, miocrorgánaigh (baictéir) nó cealla dochracha. Is fagaisítí an-chuid de na hainmhithe aoncheallacha. In ainmhithe ilcheallacha, feidhmíonn fagaisítí mar chosantóirí is glantóirí. I ndaoine is mamaigh eile, faightear sa bhfuil iad (na neodraifilí, na basaifilí, is na monaicítí), fíocháin tacaíochta, agus an córas líontán intéiliach (na macrafagaigh).
Comhdhúil fháinneach

Sa cheimic, is éard is comhdhúil fháinneach ann ná comhdhúil ina bhfuil fáinne phlánach iata adamh. I gcás comhdhúile carbóin, fáinní le 5 nó 6 adamh, atá níos cobhsaí ná aon struchtúr eile.
Fáinne (ríomhaireacht)

Sa ríomhaireacht, toipeolaíocht amháin líonra ríomhairí a cheanglaítear le chéile trí chábla i bhfoirm fáinne. Seoltar teachtaireacht timpeall an fháinne ó ríomhaire amháin don chéad ríomhaire eile, ach ní ghlacann aon ríomhaire í ach sprioc na teachtaireachta.
Fáinne Tine

Crios gníomhach creathanna talún is bolcánaíochta timpeall imeall an Aigéin Chiúin, a shonraíonn teorainneacha idir plataí teicteonacha i screamh an Domhain.
Faireog chíochach

I mamaigh bhaineanna, faireog atá freagrach as tál is fuascailt an bhainne leis an óg a chothú. Bíonn 2-20 cinn ag mamaigh éagsúla. Lonnaithe ar dhromchla an chliabhraigh nó an bhoilg, agus i gcásanna áirithe (ba, gabhair agus fianna) comhchruinnithe ar úth. Meastar gur díothaíodh iad ó fhaireoga allais go bunúsach, ach athraithe is oiriúnaithe go mór.
Faireog phiotútach

Is faireog inchríneach í an fhaireog phiotútach, nó Hipifis, agus a meánmhéide cosúil leis an phís agus a meáchan 0.5g. Gobann sí amach ó bhun an hipeatalamais, ag bun na hinchinne, agus luíonn sí ins an 'sella turcica', cuas cnámhach beag atá clúdaithe ag an 'diaphragma sellae' nó an scairt dhiallaite. Bíonn an fosa piotútach , ina fhaightear an fhearóg phiotútach, suite sa chnámh shféanóideach i lár an fhosa chráiniaigh ag bun na hinchinne.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Faireog phiotútach ar Encyclopædia Britannica(Béarla)

Corp an duine
Faireoga
Córas inchríneach
An ceann agus an muineál
Néarinchríneolaíocht
Anatamaíocht
Faireoga
Faireog thíoróideach
 
Hormóin
Faireoga incríneacha

Faireoga gan duchtanna, i láthair i gcuid de na hinveirteabraigh (moilisc is artrapóid áirithe) agus na veirteabraigh uile, a shintéisíonn is a thálann ceimiceáin teachtaire (hormóin) isteach in imshruthú na fola nó sa limfe le hiompar do na sprioc-chealla. Sna veirteabraigh, déanann siad príomhchóras cumarsáide (an córas incríneach) a rialaíonn is a chomhordaíonn feidhmeanna na colainne, i gcomhar leis an néarchóras.  

Cuimsíonn an córas seo an fhaireog phiotútach, an fhaireog thíoróideach, an fhaireog pharaitíoróideach, an fhaireog aidréineach (osduánach), an paincréas (insíní Langerhans), agus na gónaid.  

Tá fíocháin is orgáin eile a bhfuil feidhmeanna faireogacha acu freisin: an hipeatalamas, na duáin, an chonair ghastraistéigeach, an tímeas, an ball pinéalach.  

Tá cuid mhaith neamhord is féidir tarlú i bhfaireoga a chuireann isteach ar fhás is forbairt, meitibileacht is atáirgeadh. Tugtar incríneolaíocht ar an staidéar ar struchtur, feidhmeanna is galair na bhfaireog incríneach.

Tagairtí 
 

Orgáin
Faireoga
Faithní na mbaill ghiniúna

Loit i bhfoirm cóilise ar an bpéineas, an phit agus/nó mórthimpeall an anais de bharr rófhás na heipideirme. Ionfhabhtú leis an sineánómavíreas is bun leo, díreach cosúil le faithní ar bhaill eile den cholainn. Scaiptear le tadhall gnéasach iad.
Falacail ubhagánach

Struchtúr taobh istigh d'ubhagán an mhamaigh a fhéadfaidh forbairt ina ubhán aibí le fuascailt síos an t-ubhaducht. Tugtar falacail Graaf uirthi freisin, as an bhfiseolaí Ollannach Reinier de Graaf (1641-1673). I ngach ceann bíonn ginidíncheall bhunúsach, timpeallaithe le cealla eipitéileacha. Ar lá a breithe bíonn 400,000 falacail (falacailí príomhúla ag an staid sin) san ubhagán ag an naíonán baineann, ach ní aibíonn ach 300-400 díobh. Le teacht in oirbhirt is tosú an mhíostraithe, forbraíonn go leor falacailí gach mí, ach scaoileann falacail amháin a ubhán as an ubhagán is amach i gcuas an bhoilg. Taobh thiar den ghníomhaíocht seo, tagann na hubhagáin i bhfeidhm mar fhreagairt ar thál an hormóin fhalacailspreagthaigh (FSH) is an hormóin lúitéinithigh (LH) ag céimeanna ar leith sa timthriall míosta.
Falcaire

Fiaile spréite bhliantúil iltíreach is ea an falcaire. Na duilleoga i bpéirí, snasta ubhchruthach. Na bláthanna ar ghais chaola fhada, cúigpheitealach. Is foirmeacha den phlanda céanna le dathanna difriúla iad an falcaire fiáin, an falcaire gorm, agus lus Cholm Cille. Tá 20-25 speiceas den fhalcaire ar fad ann, iad go léir sa ghéineas Anagallis den fhine Primulaceae. 

Plandaí
Gabriel Fallopius

Anatamaí a rugadh i Modena na hIodáile ab ea Gabriel Fallopius (1523- 9 Deireadh Fómhair 1562). Múinteoir clúiteach i bPadua. I measc a chuid fionnachtana, bhí na feadáin fhallópacha (útaracha) a cheanglaíonn na hubhagáin is an bhroinn.

Anatamaithe
Daoine a rugadh i 1523
Básanna i 1562
Falrais

Gluaiseachtaí preabacha neamhdheonacha mar thoradh ar dhamáiste don chuid den inchinn a rialaíonn an comhordú matánach. Is féidir go dtarlóidh sí mar gheall ar ghalar géiniteach (falrais Huntington), stróc, nó i bpáistí mar aimhréidh ar ionfhabhtú le streipteacocas (falrais Sydenham).
Fanaile

Magairlín síorghlas dreapaire, dúchasach do Mheiriceá Láir. I ndiaidh na mbláthanna móra glasa, tagann na cochaill thanaí, suas le 15 cm ar fhad, dubh nuair a thriomaítear iad. Coinníonn siad an t-úscra fanailin, a úsáidtear go forleathan mar bhlastacht.
Fándaol

Ciaróg fhadaithe, ar dhath dorcha nó miotalach, le cumhdaigh ghearra bharrscoite sciathán de ghnáth. Foghlach ar fheithidí eile den chuid is mó, agus itheann cuid acu spóir fungas. An-choiteann i ndramhaíl duilleog is gnáthóga fliucha.
Fantaise

Píosa ceoil uirlise a fhuaimníonn mar a bheadh sí cumtha ar an toirt gan ullmhú, ach a bhíonn struchtúrtha go cúramach le fírinne.
Faocha gliomaigh

Is crústach, cosúil le gliomach, a bhaineann feidhm as blaosc fholamh seilide mar dhídean iniompartha lena bolg bog a chlúdach atá i bhFaocha gliomaigh. An cholainn neamhshiméadrach, chun fáil isteach sna blaoscanna bíseacha. Athraíonn an bhlaosc de réir mar a fhásann sí. Coitianta in uiscí tanaí cois cladaigh.

Deiceapóid

Crústaigh
Faoileán scadán

Is faoileán mór é an faoileán scadán (Larus argentatus), suas le 66 cm ar fhad, atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Na cosa bándearg de ghnáth, ach buí uaireanta; an ceann bán; an gob buí le spota dearg faoi bhun an chinn. Meastar gur lotnaid é in áiteanna, agus smachtaitear é. 

Éin
Faoileoir crochta

Faoileoir le sciathán deilteachruthach a iompraíonn duine. Rinne Otto Lilienthal faoileoireacht chrochta cheannródaíoch sa Ghearmáin sna 1890idí. Shaothraigh NASA an faoileoir seo sna 1950idí mar pharaisiút faoileoireachta. Crochtar an píolóta in úim faoin bhfráma éadrom a bhfuil an sciathán greamaithe leis, agus stiúrann sé gluaiseacht an aerárthaigh le gluaiseachtaí a cholainne. Má choinnítear an uillinn ionsaithe i gceart, gintear ardú. Níos déanaí chuir NASA innill leis, agus méadaíodh réise na sciathán. Ina dhiaidh sin cuireadh sciatháin níos éifeachtaí in ionad an deilteascátháin chun an faoileoir fíoréadrom, nó micréadrom, a chruthú. Is féidir le micréadrom le réise 10 m luas 90 km san uair a bhaint amach.
Faoisceog

Saghas crann coill, dúchasach do na Balcáin, a fhástar i gcuid mhaith tíortha eile i gcomhair na gcnónna inite. Na cnónna imchlúdaithe i gcupán duilleogach a chúngaíonn mar a bheadh muineál os cionn an chnó.
Farad

Aonad SI an toillis leictrigh, leis an tsiombail F. Ainmnithe as Michael Faraday. Sainmhínítear é mar thoilleas toilleora le dhá pláta chomhthreomhara a bhfuil difríocht poitéinsil 1 V eatarthu agus lucht leictreach cúlóim amháin stóráilte air. Bíonn an micreafarad (1 μF = 10-6 F) agus an piceafarad (1 pF = 10-12 F) in úsáid choiteann.

Leictreonaic
Faraday

An lucht leictreach ar mhól (6.02 × 1023) leictreon, arb ionann é is 9.65 × 104 cúlóm. Ainmnithe as Michael Faraday. An lucht is gá chun mól ian airgid (108 g) a dhí-ocsaidiú san imoibriú Ag+ + e- → Ag.
Iarmhairt Faraday

Rothlú plána polaraithe solais, atá polaraithe go líneach, nuair a théann sé trí ábhair atá suite i réimse láidir maighnéadach. Chuir Michael Faraday síos air seo den chéad uair i 1845, agus ba chéim stairiúil é i léiriú an cheangail idir solas is maighnéadas. Is iarmhairt mhaighnéadoptúil í, de bharr ainiseatrópacht a ionduchtaíonn an réimse maighnéadach san ábhar. Ní hionann í is gníomhaíocht optúil, ina gcúlaítear an rothlú sa pholarú a tharlaíonn is an léas ag trasnú tríd an ábhar gníomhach má chuirtear an léas ar ais tríd sa mhalairt treo. Maidir leis an iarmhairt mhaighnéadoptúil, dúbláitear an rothlú má dhéantar an turgnamh céanna.
Fardoras

In ailtireacht chlasaiceach is ailtireacht na hAthbheochana, an ceann is ísle agus is lú maisithe den 3 bhanda san taibhléadan. Luaitear fardoras freisin leis an bhfráma cloiche timpeall ar dhoras nó oscailt fuinneoige.
Fás criostal

Foirmiú criostal nuair a fhuaraítear tuaslagán sáithithe d'ábhar cuí, nó a bhaintear tuaslagóir éigin chun siúil trí ghalú. Tosaíonn an fás ar shíolchriostail bhídeacha a thugtar isteach ann chuige sin. Braitheann cruth na gcriostal a dhéantar go deireanach ar struchtúr bunúsach criostalta an ábhair thuaslagtha.
Fásra forchéime

Is é atá i gceist le fásra forchéime ainm luibheolaíochta ar an staid dheireanach de phlandaí ar leanúint gan suaitheadh. Nuair is í an aeráid is mó a chinneann an fásra, forchéim aeráide a tharlaíonn. In an-chuid réigiún ar Domhan, crainn a bhíonn ceannasach sa bhforchéim aeráide: foraoisí trópaiceacha báistí sna trópaicí taise, coillearnach duillsilteach i ndomhanleithid mheasartha. Ní ghlactar go hiomlán leis an gcoincheap seo, mar is féidir go dtagann fachtóirí eile san áireamh i gcomhar leis an aeráid, na hithreacha is na hairdí, mar shampla.

Foraoiseacht
Fathachréalta dhearg

Réalta fhionnuar dhearg, 10-100 oiread thrastomhas na Gréine, agus na céadta míle oiread de lonracht na Gréine, ach mais cosúil le mais na Gréine. Tarlaíonn a leithéid go déanach i dtimthriall beatha réalta, i ndiaidh an phríomhsheichimh nuair a bhíonn an hidrigin sa chroíleacán ídithe agus a thosaíonn na cisil sheachtracha ag leathnú amach. Is é seo atá i ndán don Ghrian timpeall 5,000 milliún bliain amach anseo.
Feabhrán

Planda rúpach débhliantúil a fhásann 3 m ar airde is ea an feabhrán nó odhrán. Tá sé dúchasach do na réigiúin mheasartha ó thuaidh. Bíonn na duilleoga suas le 30 cm ar fhad, roinnte i dteascáin ubhchruthacha nó lansa-chruthacha, go minic liopach nó fiaclach. Na bláthanna bán nó scothbhándearg in umbail 5-15 cm ar leithead. An toradh leata leathaneiteach. Gaolmhar leis an bhfeabhrán capaill atá níos mó ná é, ag fás suas le 5 m ar airde. Sa chás seo, bíonn spotaí dearga ar na gais, agus na humbail suas le 50 cm ar leithead. Dúchasach d'iardheisceart na hÁise. Fástar mar mhaisiúchán é uaireanta, ach is féidir go gcuirfidh sé tús le greannú pianmhar craicinn má dhéantar tadhall leis i solas geal gréine.

Plandaí
Feachtas um Dhí-Armáil Núicléach

Eagraíocht a bunaíodh sa Bhreatain i 1958 (CND nó an Campaign for Nuclear Disarmament i mBéarla) leis an mbaol don chine daonna ó na hairm núicléacha a bhí á gcarnadh ag na Stáit Aontaithe, an tAontas Sóivéadach, an Bhreatain is an Fhrainc a chur ina luí ar an bpobal, agus an gá práinneach go gcuirfí deireadh leo uile, fiú go haontaobhach chun fuadar a chur faoi. 

Bunaíodh grúpaí i dtíortha eile leis na haidhmeanna céanna. Bhíodh na mairseálacha suntasach mór gach bliain go lár na 1960idí. 

Léirigh gábh na ndiúracán i gCúba i 1962 go raibh géarghá ann aidhmeanna CND a bhaint amach. Le dul chun cinn (mall) dioplómaitiúil i dtreo na dí-armála (mar shampla, leis an gconradh coiscthe trialacha núicleacha i 1963) laghdaigh an feachtas. 

D'athbheoigh sé rud beag sna 1980idí le máirseálacha i gcoinne stáisiún núicléach, ach faoi seo ní eagraíocht chumasach shuntasach í.

Féach freisin 
An Cogadh Fuar

Tagairtí 

An Cogadh Fuar
Agóidí
Diúracáin
Feadán fallópach

Dhá fheadán fhada a théann amach ón gcuid uachtarach den bhroinn go dtí an t-ubhagán. Tá ceann cliathánach tonnadóirchruthach (an t-ionfandaibiliam) ag gach ceann acu, starrtha cosúil le méara ag gobadh amach agus ceann acu ceangailte leis an ubhagán, le réigiún atá leathnaithe amach (an ampaill) is cuid chúngaithe (an chuing). Bailíonn an t-ionfaindibiliam an t-ubhán a fhuasclaítear ón ubhagán agus iompraíonn isteach sa bhroinn é. San ampaill a tharlaíonn an toirchiú de ghnáth.
Feadán scáthmhaisc

Feadán ga-chatóideach chun físíomhánna daite a léiriú. Bíonn 3 léas leictreon ó 3 leictreonghunna, iad modhnaithe ag an gcomhartha dearg, glas, is gorm faoi seach. Sraontar iad ag an gcóras scanta trí phoill sa phláta scáthmhaisc chun go dtitfidh siad ar mhionspotaí fosfair den dath cuí ar an scáileán. Breonn na spotaí seo i gcomhréir le déine an léis a imbhuaileann iad, ach de bharr go bhfuil siad chomh beag sin, feictear iad i ndathanna suimithe. De ghnáth bíonn na mionspotaí ina dtréanna i bhfoirm deilte. Sa chás sin, bíonn tré poll sa scáthmhasc do gach picteilín den scáileán, agus ní ligeann gach poll den tré ach an léas den dath cuí isteach ar an mionspota cuí fosfair ar an scáileán. Mar mhalairt air sin, úsáidtear stríoca ceartingearacha i ngrúpaí de 3 cinn ar an scáileán uaireanta, agus sa chás sin, greille a bhíonn sa phláta scáthmhaisc.
Feadán teirmianach

Feiste leictreonach, ar feadán folúsach é, le dhá leictreoid nó níos mó lenar féidir an sruth leictreon tríd a stiúradh. Bíonn an chatóid ann téite, ionas go n-astaíonn sí leictreoin trí phróiseas a dtugtar astaíocht theirmianach air. Bíonn anóid ann a bhíonn dearfach i leith na catóide, ionas go n-aomann sí leictreoin uaithi, agus stiúrtar an sruth seo le leictreoidí eile idir an chatóid is an anóid, iad ag voltais stiúrtha éagsúla. Tugtar greillí rialaithe ar na leictreoidí seo. Is é an ceann is simplí, le dhá leictreoid, an dé-óid, a úsáidtear i gciorcaid coigeartóra. D'úsáidtí feadáin theirmianacha i ngach saghas ciorcaid leictreonaigh, ach faoi seo tá a n-ionad gafa ag feistí leathsheoltóra, cosúil leis an trasraitheoir.
Fealsúnacht na heolaíochta

Brainse den eolaíocht, a dtagtar go minic air ó dhearcadh stair na heolaíochta, a dhéanann staidéar ar nádúr modhanna oibre, teoiricí, fianaisí, mínithe, tuairiscí eolaíocha agus a gceangail le hábhair eile sa bhfealsúnacht, loighic, eipistéimeolaíocht is eile.
Feanól

C6H5OH, i gcóras IUPAC hiodrocsaibeinséin, agus tugtar aigéad carbólach air freisin. Úsáidtear é mar antaiseipteán in áiteanna nach deacracht a airíonna creimneacha. Príomhchomhábhar tarra guail, ach sintéisítear an-chuid de, mar bíonn feidhmeanna aige i ndéanamh snáithíní, roisíní, ruaimeanna, drugaí is ábhair phléascaigh.
Feanphailm

Pailm abhacach, dúchasach d'áiteanna tirime gar don Mheánmhuir, a fhástar go minic mar mhaisiúchán. An stoc clúdaithe le snáithíní a bhíonn an-ghairid go minic, ag cur meathán amach is ag déanamh tortán. Na duilleoga feanchruthach. An t-aon phailm fhorleathan atá dúchasach don Eoraip.
Féar caorach

Féar tomach le duilleoga rollta colgchruthacha a fhaightear gach áit ar Domhan, beagnach. Tábhachtach mar fhéar innilte. Na gnéithe cnoic beoshíolraitheach go minic, is é sin, gineann na síolta ina bplandaí beaga roimh scaradh dóibh ón mbláthra.
Féar gortach

Féar caol, dúchasach do réigiúin mheasartha, le panacail phirimidiúla spícíní leata ubhchruthacha, crochta ar ghais, cosúil le snáithíní, a chritheann sa phuth gaoithe is laige.

Plandaí
Féar pampaí

Féar mór ilbhliantúil atá dúchasach don Bhrasaíl, an Airgintín, is an tSile. Cruthaíonn sé dois dhlútha de dhuilleoga gormacha stuacha, le gais ingearacha suas le 3 m ar airde le panacail cosúil le cleití, airgeadach/bán nó uaireanta bándearg. Fástar in an-chuid áiteanna é mar mhaisiúchán.
Fearáit

Comhdhúil is ea an fhearáit ina bhfuil iarann mar chuid d'ainian.
Fearamón

Ceimiceán a tháltar go dtí an taobh amuigh d'ainmhí ionas go mbíonn iarmhairt ar leith aige ar bhall eile den speiceas céanna. Spreagann fuascailt fearamón freagairt ar leith iompair ón ainmhí eile, cosúil le cúpláil nó ionsaí. Athraíonn prímeáil fearamón fiseolaíocht an fhaighteora, iarmhairt ar na hormóin atáirgthe, b'fhéidir. Tá fearamóin coitianta i measc na bhfeithidí, agus faightear i gcreimirí is moncaithe iad. Baintear sochar astu sa bhfeirmeoireacht chun am is minicíocht na cúplála in ainmhithe feirme is gluaisne feithidí a rialú. Is dócha go bhfuil an-chuid le foghlaim ar na ceimiceáin seo is a bhfeidhmithe.
Fearán gubhach

Colm atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh agus Muir Chairib is ea an fearán gubhach (Zenaida macroura). Na cosa gearr, an gob caol, an t-eireaball fada. Áitríonn sé coillearnach, leathfhásach, agus imill bhailte. Itheann sé síolta is inveirteabraigh. Neadaíonn sé i gcrainn is foirgnimh nó ar an talamh.
Fearann maighnéadach

In ábhar fearómaighnéadach, réigiún ina bhfuil na móimintí aonaracha adamhacha maighnéadacha ailínithe comhthreomhar le chéile, fiú nuair nach mbíonn aon réimse seachtrach i bhfeidhm air. In ábhar neamh-mhaighnéadaithe, ní bhíonn aon ghaol idir treoshuímh mhaighnéadacha na bhfearann éagsúil. In ábhar maighnéadaithe, bíonn siad uile comhthreomhar le chéile.

Maighnéadas
Fearbán

Cineál an-mhór an-éagsúil plandaí bliantúla is ilbhliantúla, cuid acu uisciúil. Coitianta ar fud an chuid is mó den Domhan, ach go príomha sa leathsféar thuaidh. Na duilleoga caol iomlán, nó leathan roinnte. Na bláthanna cupánchruthach le 5 pheiteal nó sheipeal go minic (sa ghéineas Ranunculus ach go háirithe), snasta buí, ach uaireanta bán nó dearg. Blas searbh agus nimhiúil d'ainmhithe, a sheachnaíonn iad, rud is cúis lena bhflúirseacht i bhféaraigh. 

Tá timpeall is 1,700 speiceas fearbán ann. Is é Ranunculus an géineas is mó díobh úd agus 600 speiceas i gceist. Tagann ainm an ghéinis ón Laidin: Rānaculus (frog beag). Géinis mhóra eile is ea Delphinium (365 speiceas), Thalictrum (330), Clematis (325), agus Aconitum (300).

Nasc seachtrach 
 Ranunculaceae  in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 ar aghaidh). The families of flowering plants .
Fearó-chóimhiotail

Cuingreacha dúile a mheasctar le cruach leáite chun tréithe ar leith a thabhairt don chóimhiotal: mar shampla, neart, cruas nó neamhchreimeacht.
Fearóicéin

Fe(C5H5)2, solad flannbhuí le leáphointe 173 °C, a ullmhaíodh den chéad uair i 1951. Bíonn adamh iarainn nasctha go diméadrach le dhá fháinne chioglaipeintidhé-éiníl ann. An chéad cheann i sraith comhdhúl orgánaimhiotalach de na miotail thrasdultacha a dtugtar miotalaicéiní orthu.
Fearóileictreachas

Ábhair chriostalta, cosúil le tíotánáit bairiam, BaTiO3, ina bhfuil móimint dhépholach leictreach iomlán, fiú gan réimse seachtreach leictreach a bheith i bhfeidhm orthu, ar féidir iad a chúlú le frithréimse seachtrach leictreach. Sa chás sin, is amhlaidh a tharlaíonn díláithriú idir na hadaimh sa laitís iomlán, ionas nach gcomhthiteann na láir dhearfacha is na láir dhiúltacha luchta a thuilleadh. Ag teocht os cionn luacha ar leith — a bhraitheann ar an ábhar féin, agus a dtugtar teocht Curie uirthi — réabann gluaisne theirmeach ord na laitíse agus cailltear an tréith fhearóileictreach. Tá taighde ar siúl ar scannáin thanaí ábhar fearóileictreach mar shlisní i gcomhair cuimhní ríomhaire.
Fearómaighnéadas

Tréith a bhíonn ag ábhair ar leith (mar shampla, iarann, nicil, cóbalt, gaidiliniam, diaspróisiam, is cuid mhaith cóimhiotal) de bharr ailiniú mórscála na móimintí adamhacha maighnéadacha san ábhar. Nuair a chuirtear déine réimse mhaighnéadaigh H i bhfeidhm ar an ábhar le corna leictreach timpeall air, cuireann sé seo floscdhlús mór maighnéadach B i dtoirt an ábhair seo. Is féidir go bhfanfaidh réimse san ábhar nuair a bhaintear an réimse seachtrach chun siúil, agus bíonn buanmhaighnéad mar thoradh air sin. Bíonn leictreoin neamhdhísithe in an-chuid dúl, agus mar thoradh orthu sin bíonn móimintí maighnéadacha ag na hadaimh sin, agus paramaighnéadas ag toirt aon ábhair mar sin. Bíonn fearómaighnéadas cosúil le paramaighnéadas, ach le cuidiú breise de bharr an ailínithe.
Féatas

Suth aon ainmhí a dhéanann leanbh beo clainne a bhreith, de rogha ar ubh. Sa duine, tugtar féatas  (nó  Leanbh gan bhreith sa duine) ar an suth nuair a bhíonn príomhstruchtúir na colainne foirmthe, timpeall dhá mhí tar éis toirchiú an ubháin ag an speirm, agus as sin go dtí breith an linbh. Tugtar siogót ar an ubh thoirchithe aoncheallach. Ansin deighleann an siogót, ag cruthú a thuilleadh is a thuilleadh ceall, agus tagann le bheith ina chíteaplast, sáite sa bhroinn. Leanann an deighilt ar aghaidh trí chéimeanna an tsutha is an fhéatais go dtí an bhreith. Tar éis breithe, is  nuabheirthe  (Béarla: neonate)  an fhéatas anois.

Duine
Leanaí
Toircheas
Ginmhilleadh
Sutheolaíocht
Gustav Theodor Fechner

Fisicí is síceolaí a rugadh i nGroß Särchen na Gearmáine (Żarki Wielkie na Polainne inniu) ab ea Gustav Theodor Fechner (1801-1887). Rinne sé taighde ar na gaolta idir colainn is cuimhne. Scríobh sé leabhar cáiliúil, Elemente der Psychophysik (Bunús na Sícifisice, 1860), inar shaothraigh sé teoiricí Ernst Weber ar thairsigh chéadfacha, ag leagan bunsraith na sícifisice. 

Fisiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1801
Básanna i 1887
Feidhm easpónantúil

Sa mhatamaitic, is é is feidhm easpónantúil ann ná feidhm ina bhfuil an athróg ina heaspónant, mar shampla, . Feidhm easpónantúil thábhachtach is ea  a bhfuil mar airí aici, . Mar sin, tá ráta fáis  i gcomhréir bheacht lena mhéid. De réir mar a fhásann , is amhlaidh is mó a ráta fáis, agus tugtar fás easpónantúil nó scaoilte ar a leithéid. Ina fhoirm ghinearálta, , samhlaíonn an slonn seo próisis fhisiciúla cosúil le dlíthe an fháis (k dearfach) is an mheata (k diúltach), díluchtú toilleora agus meath radaighníomhach. Is í seo an tsraith easpónantúil:  Is féidir na feidhmeanna triantánacha a shainmhíníu i dtéarmaí easpónant mar seo: , agus  . Chruthaigh Euler an toradh suntasach .

Feidhmeanna anailíseacha
Feidhm oibre

An t-íosluach fuinnimh is gá a sholáthar chun leictreon a eastóscadh ó mhiotal soladach. Is tomhas í ar cé chomh docht is a bhíonn na leictreoin greamaithe i ndromchla an mhiotail. Bíonn a luach sainiúil ag gach miotal. Mar shampla, is í feidhm oibre copair ná 4.4 eV. Úsáidtear an tsiombail Φ di, agus is i leictreonvóltaí (eV) a thomhaistear í seachas giúil.
Feidhm pheiriadach

Sa mhatamaitic, feidhm cosúil le f(x + a) = f(x) do gach x. Más a an tairiseach dearfach is lú a chomhlíonann an chothromóid seo, is é a peiriad nó tréimhse na feidhme. Is iad na feidhmeanna peiriadacha is coitianta an síneas agus an comhshíneas. I gcás shíneas kx, is é (2 π)/k an peiriad.
Feidhmchláirín

Clár beag gearr ríomhaire, scríofa i dteanga cosúil le Java, is ea feidhmchláirín. Is féidir glaoch air ó dhoiciméad gréasáin le linn don doiciméad a bheith á phróiseáil ag brabhsálaí Gréasáin. Nuair a ghlaotar ar an bhfeidhmchláirín, íoslódáiltear é ón ngréasán agus ritear ar ríomhaire an úsáideora é. Is áisiúil an teanga Java chuige seo, gan bagairt do shlándáil ríomhaire is sonraí an úsáideora.

Ríomhaireacht
Feidhmeanna fuinnimh

Is iad na feidhmeanna trádálacha is mó a bhaintear as fuinneamh bunúsach ná chun leictreachas a ghiniúint, i gcomhair feithiclí iompair is taistil, cúrsaí tionsclaíochta, teaghlaigh, agus cúrsaí trádála. Baineann na Stáit Aontaithe, ina bhfuil 5% de dhaonra an Domhain, feidhm as breis is 25% d'ola an Domhain, suas le 43% de sin i gcúrsaí iompair.
Feidhmeanna léasar sa mhíochaine

Tá feidhmeanna léasar á bhforbairt an t-am ar fad sa mhíochaine. Úsáidtear léasair chun reitine scartha a phonctháthú ar ais sa tsúil, cur fola taobh istigh den cholainn a stopadh, agus siadaí mínormálta áirithe a leachtú nó a ghalú. Tá obráidí le léasar eximer bíogtha, a ghineann níos mó solais ultraivialait ná teasa, in úsáid chun coirne na súile a ghearradh is a mhúnlú chun aistiogmatacht, fadradharc is gearr-radharc a cheartú. Tá aingeaplaiste á saothrú, ina mbaintear feidhm as léasar beag sa chataidéar chomh maith leis an mbalún: úsáidtear an chumhacht radaíochta ón léasar chun an phlaic artairiscléaróise a leachtú, agus séidtear an balún chun aon fhuílleach a bhrú ar feadh na mballaí san artaire.
Feidhmiúlachas

San ealaín is an ailtireacht, teoiric atá bunaithe ar fhealsúnacht ársa na Gréige gur cheart gurb ionann, nó ar a laghad gur gaolmhar, áilleacht is éifeacht fheidhmiúil. Pléadh ó am go chéile é san 18ú-19ú céad, ach tháinig sé sa bhfaisean i ndáiríre sna 1920idí-1930idí, faoi thionchar an Bauhaus go háirithe. Mar shampla, de réir na teoirice seo, chinn feidhmeanna foirgnimh cruth an fhoirgnimh, agus sainmhíníodh teach mar mheaisín le maireachtáil ann.
Féileacán cachtais

Féileacán beag neamhlonrach le sciatháin thosaigh chaola is sciatháin chúil leathana is ea an féileacán cachtais (Cactoblastis cactorum). Tugadh isteach san Astráil go rathúil é i 1925 chun cosc a chur le leathadh an chachtais phiorra dheilgnigh. Milleann na cruimheanna na plandaí cachtais seo trí thochailt isteach sna gais.
Féileacán gabhalearrach

Féileacán mór daite, na sciatháin chúil fadaithe ina n-eireabaill chaola. Ní maith le hainmhithe creiche na larbhaí ná na féileacáin fhásta.
Féileacán saitirideach

Grúpa féileacán le sciatháin dhonna den chuid is mó, nó flannbhuí/dubh, le spotaí súilchruthacha. Cloíonn na féileacáin fhásta leis an scáth. Itheann na cruibheanna féir is cíb go príomha.