joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Leithinis Chuaille

Is leithinis suite i gContae Lú é Leithinis Cuaille.

Contae Lú
An Casán

Is abhainn suite i gContae Lú é an Casán.

Contae Lú
Gleann na bhFiach

Is ceantar suite i gContae Lú é Gleann na bhFiach.

Contae Lú
Geata San Labhrás

Is barbacán suite i gContae Lú é Geata San Labhrás.

Contae Lú
Séadchomharthaí Náisiúnta i Lú
Halla an Toinlígh

Is seomra suite i gContae Lú é Halla an Toinlígh.

Tagairtí 

Contae Lú
Seandálaíocht
Tuamaí pasáiste
Séadchomharthaí Náisiúnta i Lú
Gaiméit

Cill atáirgthe ar leith a chónacsann le gaiméit eile den ghnéas eile le linn toirchithe chun siogóit amháin a chruthú. Bíonn na gaiméití haplóideach, le sraith crómasóm amháin, agus an siogóit dioplóideach, le sraith péirí crómasóm, ceann de gach péire ó cheann de na gaiméití. De ghnáth, bíonn na gaiméití idirdhealaithe: gaiméit fhireann (an speirm a bhíonn soghluaiste, gan mórán cíteaplasma) agus gaiméit bhaineann (an ubh nó an t-ubhán, do-ghluaiste le han-chuid cíteaplasma is roinnt miteachointrí, de réir cineáil).
Gaiméitifít

An ghlúin ghnéasach i mbeatha planda, an ghlúin haplóideach mar a dtáirgtear na gaiméití. Is í seo an chuid is mó de bheatha na n-algaí is na gcaonach. Is cuid bheag í de bheatha na raithní, mar a mbíonn na gaiméití saor ón bplanda, agus de bhrí go dtriomaíonn siad go héasca, is fearr dóibh gnáthóg fhliuch. Maidir le plandaí bláfara, is iad feadán na pailine agus sac an tsutha a sheasann don ghaiméitifít.
Gaineamhchloch

Carraig dríodair ina bhfuil gráinní gainimh (grianchloch go háirithe) táthaithe le chéile i maitrís, silice nó carbónáit chailciam. Is féidir go gcruthaítear í trí fhosú ag an uisce i dtimpeallachtaí muirí nó uisce úir, nó gníomhú na gaoithe (dumhaigh). Baintear as cairéal í mar ábhar tógála. 

Geolaíocht
Gaing

Saghas ligníte atá roisíneach crua. Cruthaíodh ó adhmad, slogtha faoi ghrinneall na farraige, í. Snastar í go minic agus déantar seodra aisti. Fuarthas fosuithe di i Scarborough Shasana, agus bhí sí an-choitianta i ré Victeoiria.
Gainglín

San anatamaíocht, an bailiúchán d'fhíochán néarógach liath (gan mhiailin) sa nearchóras. I gcás na n-inveirteabrach, an chuid is mó den néarchóras lárnach. Sna veirteabraigh, tá roinnt gainglíní sa néarchóras lárnach (mar shampla, na bonnghainglíní), ach an chuid is mó sa néarchóras forimeallach mar bhailiúcháin de choirp cealla néarón (gainglíní an dromlaigh). Ionaid cumarsáide idir néarchealla atá iontu. Sa mhíochaine chliniciúil, cist a chruthaítear i leith truaill teannáin, at gan phian gan dochar. Faightear go coitianta os cionn an rosta nó ar dhroim na láimhe é.
Gaireas cuasánach

Is éard atá sa ghaireas cuasánach ná an chuid den chluas inmheánach a bhaineann le cothromaíocht fhisiciúil an ainmhí. Sraith spás is feadán taobh istigh de chnámh na huisinne sa bhlaosc is ea é. 

Tá dhá chuas ann, an sacúl is an t-uitrín, agus 3 chanáil leathchiorclach le leathnú, nó ampaill, ag ceann amhaín díobh. Taobh istigh den dá chuas, tá dhá mhacúl agus struchtúir chosúla a dtugtar criostaí orthu i ngach ampaill. Orgáin a bhraitheann gluaisne is ea iad seo, gach ceann acu mar a bheadh sorcóir glóthaí ina bhfuil roinnt otailití criostalta, ag seasamh ar an mballa cnámhach is a bhun ceangailte le néarchinn ribíneacha. 

Nuair a ghluaiseann an ceann gluaiseann na horgáin seo, agus cruthaítear néar-ríoga a théann don inchinn ar feadh na néaróige cuasánchochlaí. Eolas ar ghluaisne líneach is claonta an chinn a thagann ó na macúil sa dá chuas, agus eolas ar ghluaisne uilleach is rollach an chinn a thagann ó na criostaí sna canálacha. Spreagann na comharthaí seo a shroicheann an inchinn — agus mothú comhfhiosach gluaisne an chinn, ar ndóigh — gluaisní athfhillteacha sna súile, an stoc, is na géaga, chun cothromaíocht fhisiciúil na colainne a chothú.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Néarchóras
Cluas
Córas céadfach
Gairleog

Bleib ilbhliantúil a fhásann suas le 60 cm ar airde is ea gairleog. Na duileoga caol maol. Na bláthanna idir glas is corcairdhearg, i gcruth réalta, measctha le bleibíní. Dúchasach don Áise, ach saothraithe i réigiún na Meánmhara leis na cianta ar son blas láidir na mbleibeanna, a úsáidtear go forleathan sa chócaireacht. Tá plandaí fiáine a úsáidtear ina hionad, ach níl siad leath chomh láidir.

Glasraí fréimhe
Gairnéad

Grúpa mianraí sileacáite a tharlaíonn i gcarraigeacha meiteamorfacha, ach a fhaightear i bpeigmeataitítí freisin. Raon mór dathanna is comhdhéanamh ann. Baill thábhachtacha den ghrúpa, lena bpríomhchomhdhúile, is ea pireóp (Mg, Al), almaindín (Fr, Al), grósalairít (Ca, Al), agus andraidít (Ca, Fe).
Gaistrin

Hormón, ar peiptíd é, a tháltar sa ghoile mar fhreagairt ar phróitéin a bheith i láthair sa phíolóras agus méadú i minicíocht dhíluchtú na néaróige vagasaí. Spreagann sí cealla pairiatacha an ghoile chun aigéad hidreaclórach a thál trí hiostaimín a fhuascailt ó chealla (hiostaimínicítí) gar dóibh. Tá sí i láthair sa dúidéineam, an fhaireog phiotútach, agus an inchinn (áit ar féidir go bhfeidhmíonn sí mar néaratharchuradóir).
Gál

Fiafhás mínormálta fiocháin ar phlanda. Is féidir go dtarlóidh sé ar aon chuid den phlanda, mar gheall ar fheithidí, baictéir, fungais, néimeatóidí, nó fíneoga. Ní féidir an chúis ar leith a aithint ón ngál i gcónaí. Samplaí is ea an gál rós agus an gál darach.
Gal mhianaigh

Meatán a fhaightear i mianaigh. Bíonn meascán meatáin is aeir inlasta nó inphléasctha ag comhréireacha áirithe, agus ba chúis le cuid mhaith tubaistí mianaigh é. Tá gá bunúsach leis an mbaol seo a laghdú chun feidhmiú go slán sábháilte i mianaigh guail. Ceann de na bealaí is fearr chun í a bhrath is ea lampa sábháilteachta Davy.
Galachtós

Siúcra simplí (monaishiúicríd) a fhaightear i siúcra bainne chomh maith le glúcós. Seachas sin, is tearc é sa nádúr. Éalang ghéiniteach is ea an ghalachtósaemacht atá an-neamhchoitianta, ach is cúis í le héagumas galachtós a mheitibiliú, agus is gá cothú duine a bhainistiú.
Galair cheirde

Tugtar galar cheirde ar ghalar a tholgtar de bharr coinníollacha oibre. Tarlaíonn siad de bharr coinníollacha an-bhaolacha, agus is féidir leo cur isteach ar gach orgán is ball den cholainn. Ar eolas leis na cianta. D'éiríodh gaibhne bodhar mar thoradh ar thorann na ceártan. D'fhaigheadh órthóirí is haitéirí nimhiú mearcair as í a láimhseáil agus a gal a ionanálú. Ó thosaigh an Réabhlóid Thionsclaíoch, méadaíodh go mór ar na galair mar seo: deirmitíteas de thoradh ceimiceán is líocha a thagann i dteagmháil leis an gcraiceann; láimhsiú nó ionanálú múiche d'ábhair thocsaineacha mar luaidhe, fosfar, comhdhúile mearcair is deannach silice (mar shampla, niúmacanóis, aispeastóis, sileacóis); nochtadh d'ábhair radaighníomhacha is radaíochtaí inianaíocha le leoicéime nó ailsí eile mar thoradh; ionfhabhtuithe d'oibreoirí in ospidéil; oibreoirí a dhéanann a gcuid oibre faoi aerbhrú neamhchoitianta a fhaigheann arraingeacha díbhrú nó aereambalacht, agus a lán eile. Tá dlíthe coisctheacha in an-chuid tíortha, agus gníomhaireachtaí údaraithe chun na dlíthe sin a chur i bhfeidhm. Tugtar míochaine thionsclaíoch ar an tsaincheird a bhaineann leis na galair seo.

Galair
Galair uath-imdhíonachta

Grúpa galar nach bhfuil gaolmhar le chéile ach a bhfuil comh-mheicníocht imdhíonachta acu. I riocht mar seo, ní féidir leis an gcolainn idirdhealú idir ábhair dá cuid féin is ábhair choimhthíocha, agus tosaíonn freagairt imdhíonach dá cealla féin. Cruthaítear antashubstaintí a dhéanann damáiste d'fhíocháin na colainne féin, agus mar sin, raon galar. I measc na neamhord a fheictear mar gheall ais seo tá airtríteas réamatóideach, diabetes mellitus, anaemacht mharfach, anaemacht haemalaíoch, foirmeacha áirithe galar duán is galar tíoróideach, lúpas córasach eiritéimeatach, scléaróis chórasach, agus galar Addison.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Galair uathimdhíonachta
Galar airde

Drochiarmhairtí ar dhuine ag airde mhór os cionn gnáthleibhéal na farraige, a thosaíonn timpeall 2,500 m thuas agus a éiríonn níos measa de réir na hairde. Laghdaíonn an tiúchan ocsaigine san aer de réir mar a mhéadaíonn an airde, ionas go dtagann giorra anála ar dhuine agus go dtosaíonn sé ag hipearanálú (ag análú go tapa). Cuireann an airde mhór isteach ar chothromaíocht na sreabhán sa cholainn freisin: tiubhaíonn an fhuil, táirgeann an cholainn cuid mhaith fuail, agus tarlaíonn díhiodráitiú muna n-ionghabhann an duine sreabhán go rialta. Oiriúnaíonn an cholainn don airde mhór trína thuilleadh cealla dearga fola a tháirgeadh chun breis ocsaigine a iompar ar fud na colainne. Má bhíonn an dul in airde róthapa, ionas nach féidir leis an gcolainn oiriúnú in am, tarlaíonn galar géar airde le torthaí cosúil le tinneas cinn, masmas, tuirse, meadhrán, codladh suaite, mearbhall, fiú bás.
Galar corcra

Riocht ina dtarlaíonn cur fola go spontáineach isteach sa chraiceann nó na scannáin mhúcasacha, agus mar sin paistí beaga scaipthe ballbhrúite. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar dhamáiste d'fhuileadáin bheaga, neamhoird na bpláitíní, nó éalanga i dtéachtadh na fola.
Galar glasmhoncaí

Ionfhabhtú víreasach atá tearc ach an-trom, a chuireann tús le damáiste d'an-chuid fíochán is orgán, rith fola inmheánach, agus mortlaíocht ard. Tugtar galar Marburg is fiabhras Marburg air freisin. Tarchuirtear é trí thadhall le sreabháin cholainne ó dhuine ionfhabhtaithe, agus tarlaíonn sé i ráigeanna scaipthe san Afraic. Ní fios cén teacht aniar ón ngalar atá ag ainmhithe. Aithníodh den chéad uair é i 1967 nuair a tharla ráigeanna comhuaineacha i measc oibrithe saotharlainne i Marburg is Frankfurt na Gearmáine agus i mBéalghrád na hIúgslaive. Níos déanaí, fuarthas ceangal idir na ráigeanna seo is moncaithe ionfhabhtaithe a iomportáileadh ó Uganda. Braitheadh an víreas ó am go chéile ó shin. Níl aon vacsaín ná cóireáil air fós.
Galar na Léigiúnach

Foirm throm niúmóine a tharlaíonn de bharr an bhaictéir Legionella pneumophilia. Maireann na baictéir in uisce te, agus tarchuirtear iad ag braoiníní uisce ó phíobáin thruaillithe i gcithfolcthaí, taisirí, is córais uisce the. Nuair a bhíonn an truailliú ionfhabhtaithe i dtúir fuaraithe córas aerchóirithe, cuireann sé sin isteach ar an-chuid daoine. Ainmnítear an galar as an gcéad ráig a tharla i bhPhiladelphia i 1976 ag comhdháil Léigiúin Mheiriceá ansin.
Galar radaíochta

Iarmhairtí ainsealacha ar an gcolainn de bharr dáileog ard radaíochta ianaithe. Is féidir go mbeidh a leithéid mar fho-iarsma nó aimhréidh ar radaiteiripe cóireála ar ailse. Is iad na torthaí a fhéadfaidh tarlú ná laige, masmas, urlacan, buinneach, damáiste do dhromchlaí eipitéiliacha, cailliúint gruaige, paistí dearga ar an gcraiceann, agus othrais sa bhéal.
Galar séirim

Riaradh is athriaradh ábhair aintiginigh (próitéin choimhthíoch, mar shampla) mar a dhéantar in imdhíonadh, rud a chuireann tús le frithghníomh géar nó dian uaireanta. I measc na bhfrithghníomhartha seo is féidir go dtarlóidh fiabhras, urtacáire, airtríteas, agus athlasadh an chroí is na nduán.
Galar tógálach

Galar a gcuireann miocrorgánach tús leis, agus is féidir leis an miocrorgánach seo a tharchur do dhuine ó ainmhithe nó daoine eile ionfhabhtaithe nó ón gcomhshaol. Is féidir go dtarlóidh an t-ionfhabhtú trí thadhall díreach (mar a tharlaíonn le galair veinéireacha), tríd an aer (mar a tharlaíonn le slaghdán is fliú), trí ionghabháil (mar a tharlaíonn le dinnireacht), nó tarchur le feithidí (mar a tharlaíonn le maláire).
Galbhánaiméadar

Ionstraim chun sruth leictreach a bhrath is a thomhas. Sa ghalbhánaiméadar luailchorna, bíonn buanmhaighnéad agus na poil gearrtha go ciorclach ionas gur féidir leis an luailchorna rothlú gar dóibh. Nuair a ritheann sruth sa chorna, rothlaíonn sé thart ar a mhaighdeog. Bíonn snáthaid greamaithe den chorna, a rothlaíonn thar scála cuarlíneach. Bíonn lingeán ceangailte leis an gcorna chun an tsnáthaid a thabhairt ar ais chuig pointe nialais an scála nuair nach bhfuil aon sruth ag rith sa chorna. Grádaítear an scála in aonaid srutha, aimpéir nó miollaimpéir. Tá galbhánaiméadair eile in úsáid chomh maith, an galbhánaiméadar luailmhaighnéid is an galbhánaiméadar balaistíoch.

Stair
Ainmnithe as Luigi Galvani, a shaothraigh an méadar ar dtús.
Galbhánú

Leictreaphlátáil iarainn nó cruach le sinc chun iad a chosaint ar chreimeadh ag an atmaisféar tais. Tá galbhánú te ann freisin, ina gcuirtear an réad miotalach glanta trí fhlosc agus ansin trí umar since leáite chun an ciseal since a chur ar dhromchla an réada. Ainmnithe as Luigi Galvani, ach ba é Henry William Crawford a d'fhionn an próiseas i 1837.
Gálchuil

Mionchuileog fhíneálta. Go minic, cuireann na huibheacha nó larbhaí ar gor tús le gáil ar phlandaí. Lotnaid dhíobhálach ar chruithneacht agus piseanna.
Gálfhoiche

Mionfhoiche a gcuireann gach speiceas de tús le gál sainiúil ar phlanda, de réir cineáil, an gál darach, a mbíonn larbha nó dhó taobh istigh de gach gál. A thimthriall beatha an-chasta, go minic ag ascalú ó ghlúin go glúin idir atáirgeadh gnéasach is neamhghnéasach.
Franz Joseph Gall

Anatamaí a rugadh i dTiefenbrunn na Gearmáine ab ea Franz Joseph Gall (9 Márta 1758 - 22 Lúnasa 1828). Shaothraigh sé teoiric i 1785, agus é ag obair sa Vín, gur féidir lorg tallanna is airíonna duine a chur i réigiúin ar leith den inchinn. 

Lianna Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1758
Básanna i 1828
Gallán

Ó réamhstair na hEorpa, cloch aonair ina seasamh, nó meigilit. Tá ceann iontach gar do Karnag na Briotáine, colún barrchaol eibhir atá ina luí i 4 pháirt anois, ach a sheas 20 m ar airde is meachan 256 tonna aige. 

Seandálaíocht
Séadchomharthaí meigiliteacha
Meigiliteach na hÉireann
Johann Gottfried Galle

Réalteolaí a saolaíodh i bPabsthaus na Gearmáine ab ea Johann Gottfried Galle (9 Meitheamh 1812 - 10 Iúil 1910). I 1846 agus é ag obair i Réadlann Bheirlín, d'fhionn sé an pláinéad Neiptiún.

Réalteolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1812
Básanna i 1910
Gallfheochadán

Planda láidir ilbhliantúil atá dúchasach do dheisceart na hEorpa. Fásann sé 30-80 cm ar airde. Na duilleoga mór, deighilte go domhain, spíonach. Na bláthanna i spíce fada, siogamorfach déliopach, bán le féitheacha corcra. Meastar gur duilleoga an phlanda seo, nó planda cosúil leis, a sholáthair móitíf choiteann maisithe san ealaín is ailtireacht chlasaiceach.
Gallúnú

Hidrealú glicríde (saille) ina tuaslagán bunata chun gliocról is salainn aigéad sailleach (gallúnaigh) a tháirgeadh. Is sampla de hidrealú eistir an t-imoibriú seo. 

Boinn
Galú

Go ginearálta, athrú ábhair ón bpas leachtach don phas gásach. Go coitianta, saoradh móilíní leachta óna dhromchla isteach san aer os a chionn. Tarlaíonn sé le linn fiuchta, ag an bhfiuchphointe, ach tarlaíonn galú gan fiuchadh (néalú) ag teochtaí níos lú. Is gá fuinneamh teasa a sholáthar don leacht chun na móilíní a shaoradh óna naisc leachtacha, agus teas folaigh galúcháin a thugtar ar an teas seo. Tá leachtanna so-ghalaithe ann mar éitir, biotáille meitileach, peitril, is freon, agus tógann siad an teas folaigh ón timpeallacht nuair a ghalaítear iad. An próiseas seo is bun le cuisniú. Is galú an próiseas trína gcailltear uisce ó dhromchla an Domhain leis an atmaisféar mar ghal, cuid thábhachtach den mhalartú fuinnimh taobh istigh de chóras atmaisféir an Domhain, a chuireann gluaiseachtaí an atmaisféir ar siúl agus a chabhraíonn le táirgeadh na haeráide (san eas fuinnimh dhomhanda). Braitheann an ráta galaithe ar an ngrianradaíocht, an difríocht teochta idir an dromchla galaithe is an t-aer a luíonn anuas air, an taise agus an ghaoth.
Galuisce

Pas galach uisce, H2O, a dtugtar gal bheo uirthi freisin len í a idirdhealú ó ghal mharbh, braoiníní feiceálacha den ghal chomhdhlúthaithe.
Gáma-ghlóbailiní

Próitéiní ar leith a iompraíonn antashubstaintí na fola. Táirgeann cealla plasma na mB-limficítí (a thagann ón smior) iad. Tugtar imdhíonaglóbailiní G (IgG) orthu freisin. Comhcheanglaíonn siad le hantaiginí cosúil le víris is seadáin ar bhealaí éagsúla, méadú sna próisis athlastacha san áireamh. Bíonn an naíonán nuabheirthe cosanta ag gáma-ghlóbailiní a bhfaightear cuid bheag díobh óna mháthair, cuid ón bplacaint, agus an chuid is mó ó chéadbhainne (maothal) na máthar. Aonraítear iad as séiream fuil téarnamhaigh is an slánadh iarbhreithe, agus úsáidtear mar chóir leighis i gcoinne na bruitíní, an pholaimiailítis, na heipitéise tógálaí, is galar tógálach eile.

Próitéiní
Gáma-radaíocht

Radaíocht leictreamaighnéadach le tonnfhaid an-ghairide (níos lú ná 0.3 × 10-12 m) atá i gceist le Gáma-radaíocht. Níl aon lucht leictreach inti. Tá sí cosúil le X-radaíocht, ach go n-astaítear í le linn meatha radaighníomhaigh ina dtarlaíonn aistrithe ó staideanna flosctha ardfhuinnimh chuig staideanna d'fhuinneamh níos lú sna núicléis. Foinse choitianta is ea cóbalt-60, a bhfuil leathré 5.26 bliain aige.

Radaíocht
Radaighníomhaíocht
Fisic núicléach
Gáma-ghathanna
Speictream leictreamaighnéadach
George Gamow

Fisicí is scríbhneoir eolaíochta a rugadh in Odessa na hÚcráine ab ea George Gamow (4 Márta 1904 – 19 Lúnasa 1968). Sa bhliain 1933 d'éirigh leisean agus lena bhean chéile imeacht ón Aontas Sóivéadach chun freastail ar chomhdháil eolaíochta sa Bhruiséil. D'fhan siad san Iarthar. Ón mbliain 1934 i leith d'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe. Chuidigh sé i 1948 le forbairt theoiric na hOllphléisce, agus i 1953 le hanailís shamhlach dé-héilicse don DNA. Fuair sé bás i mBoulder, Colorado, i Meiriceá.

Daoine a rugadh i 1904
Básanna i 1968
Fisiceoirí
Patrick Ganly

Geolaí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Patrick Ganly (15 Deireadh Fómhair 1809 – 29 Deireadh Fómhair 1899). Ag obair in Oifig na Luachála faoi Richard Griffith, ba é a bhailigh an t-eolas is a d'ullmhaigh an chuid is mó de léarscáil gheolaíoch na hÉireann a d'fhoilsigh Griffith i 1839, 1853 is 1855. Níor thug Griffith an t-aitheantas ná an chreidiúint dó as an saothar seo riamh.

Naisc sheachtracha
Beathaisnéis Patric Ganly ag an Oxford Dictionary of National Biography, arna rochtain ar 12 Meith. 2016

Geolaithe Éireannacha
Innealtóirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1809
Básanna i 1899
Daoine as Baile Átha Cliath
Gaoth anabatach

Gaoth in aghaidh fána a fhorbraíonn i ngleann. I rith an lae, téitear an t-aer atá i dteagmháil le taobhanna an ghleanna níos mó ná an t-aer ag an leibhéal céanna os cionn urlár an ghleanna. Tosaíonn sruth comhiompair, an t-aer ag éirí os cionn an fhána, agus aer níos fuaire ag sreabhadh ó urlár an ghleanna suas an fána. Is féidir luas gaoithe suas le 15 m s-1 a fháil.
Gaoth chatabatach

Gaoth áitiúil le fána a tharlaíonn i ngleann. Istoíche, fuaraítear an t-aer os cionn dromanna na sléibhte níos tapa ná an t-aer os cionn urlár an ghleanna. Mar thoradh, éiríonn an t-aer te éadlúth éadrom seo ar an urlár trí chomhiompar, agus séideann an t-aer fuar dlúth trom síos le fána. Ní gá gleann chuige seo, mar séideann gaotha fuara mar seo síos le fána ó shléibhte is amach ar an talamh íseal in aice láithreach freisin. Is gaoth fhuar mar seo an mistral i ngleann an Rhône sa bhFrainc, agus is gaotha te catabatacha an chinook sna Sléibhte Creagacha i Meiriceá Thuaidh, is an Föhn sna hAlpa.
Gaoth gheostrófach

Gaoth a shéideann comhthreomhar leis na hiseabair, ag léiriú na gluaisne cothromaithe idir fórsa an ghrádán brú is fórsa Coriolis. Faightear go hard san atmaisféar amháin í, mar nach bhfeidhmíonn fórsa frithchuimilte dhromchla an Domhain ansin ach ar éigin.
Gaotha aniar

Na príomhghaotha a shéideann sna meándomhanleithid 30-60° ó dheas is ó thuaidh ón meánlíne. Sa leathsféar thuaidh is aniar aneas a bpríomhthreo, agus sa leathsféar theas aniar aduaidh. De bhrí nach bhfuil an oiread sin talún sa leathsféar theas, bíonn na gaotha seo an-láidir, agus tugtar na Roaring Forties orthu as na domhanleithid ghinearálta a dtarlaíonn siad iontu.
Gaothfhuarú

Laghdú sa teocht dhealraitheach a bhraitheann duine nuair a bhíonn sé amuigh sa ghaoth. Méadaíonn gaoth láidir an chailliúint teasa go mór ó chraiceann nochtaithe. Ag teocht íseal is i ngaoth láidir, is furasta hipiteirme a chur ar dhuine. Mar shampla, más -18 °C teocht an aeir, agus gaoth 7 m s-1 ag séideadh, is í -38 °C an teocht dhealraitheach.
Garal

Gabharantalóp beag is ea an garal atá dúchasach do shléibhte arda oirthear na hÁise. Tá ceithre speiceas de ann san fhine Naemorhedus. An fionnadh tiubh buíliath, an scornach mílítheach. Adharca gearra ar bhaineannaigh is fireannaigh. Tugtar an seamaí Himiléach, an garal coiteann, nó an garal dearg air freisin. 

Mamaigh
Garbhlus

Planda bliantúil a mhaireann tríd an ngeimhreadh uaireanta. Fiaile choitianta, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na gais ceathairuillinne lag streachlánach, ag dreapadh le cabhair crúcaí beaga frithluaileacha. 6-8 duilleog i bhfáinní, agus crúcaí ar na himill. Na bláthanna bídeach bán le 4 pheiteal. Leadán le dhá leath chruinne an toradh, clúdaithe le ribí scothbhána a scaipeann trí ghreim a choinneáil ar ainmhithe.

Plandaí
Garbhógach

Planda a tháirgeann spóir, gaolta le raithneach is eireaball capaill. An gas fada, ag cur géag amach go rialta, cumhdaithe le cuid mhaith duilleog beag. Spóragáin in ascaillí na nduilleog, eagraithe go minic i strobalas foirceanta cónchruthach. Faightear i ngach áit é, beagnach, agus an-chuid i bhfraochmhánna is gnáthóga cosúla. Níl beo anois ach garbhógach, caonach spícíneach, agus lus an chleite, baill de ghrúpa ársa, Lycopsida, a bhí ilghnéitheach, fiú le foirmeacha ar dhéanamh crainn, sa tréimhse Charbónmhar, a bhfaightear iontaisí díobh go minic.
Garchabhair

Cóireáil is bainistiú íobartaigh ag ionad taisme nó tubaiste. Más comhfhiosach an duine, is gá stop a chur le haon rith fola trí bhrú ar an gcréacht le cóiriú, málaí plaisteacha nó páipéar, agus an t-othar a chur ina luí go cothrom. Má bhíonn a mhuineál gortaithe agus má bhogtar é go neamhchúramach nó go neamhsciliúil, féadfar gortú trom doleigheasta a dhéanamh dó. Ar chaoi eile, ba cheart an t-othar a ardú ar chlár réidh, más gá, agus cuaire normálta chnámh an droma coinnithe gan athrú. Is féidir cléithín simplí a dhéanamh ar chos trí bhindealán a chur mórthimpeall an dá chos, nó ar lámh trí bhindealán a chur mórthimpeall na láimhe is na colainne le chéile. Ní ceart aon sreabhán a thabhairt dó, tae, alcól ná eile. Má bhíonn an t-othar neamhchomhfhiosach, is ceart na céimeanna céanna a dhéanamh, ach má bhíonn a análú nó a chroí stoptha, is gá athbheochan chardascamhógach a dhéanamh air go práinneach.
Garraíodóireacht phictiúrtha

Ealaín a bhaineann le leagan amach aeistéitiúil gairdíní is eastát. Modhanna éagsúla oibre i gceist: lochtáin, tulaigh shaorga, lócháin uisce is srutháin, ballaí is crainn, chomh maith le bláthanna is plandaí eile. Tháinig an coincheap ón neasoirthear is an meánoirthear, ach d'fhorbair an iliomad stíleanna thar na céadta. Sa stíl Sheapánach, úsáidtear crainn is uisce in eagair stílithe le suntas reiligiúnda. San Eoraip san 18ú céad, bhí obair Le Nôtre tábhachtach, le heagair fhoirmiúla de thoim ghearrtha, siméadracht is maisiúcháin shaorga. Ina dhiaidh sin tugadh nádúrachas neamhfhoirmiúil ealaíonta isteach le hobair Kent, Repton, Olmsted, agus Capability Brown.
Garrán

Coillearnach ina mbarrscoitear na crainn go rialta chun fás nua a chothú. Déantar an barrscoitheadh in uainíocht, agus cothaíonn oscailt rialta an cheannbhrait bláthanna na coillearnaí. An-choitianta i mbainistiú coillte go dtí an 19ú céad.
Garúpach

Iasc mór trom le dathú breac diamhair a fhaightear gar do sceireacha, carraigeacha is longa briste, ach san uisce oscailte freisin. An-luachmhar mar iasc spóirt is bia. Suas le 3.7 m ar fhad is 270 kg meáchain.

Éisc sháile
Gás baile

Gás atá díorthaithe ó bhreosla soladach (gual, mar shampla) nó leachtach (ola, mar shampla). San iarthar rinneadh gás baile as gual trí dhriogadh ón 19ú céad. Sa 20ú céad rinneadh an gás seo as farasbarr nafta ó thionscal an pheitriliam. Hidrigin is mó atá i ngás baile. Níl ach leath d'fhuinneamh an gháis nádúrtha i ngás baile.
Gás CS

Ainm a úsáideann arm na Stát Aontaithe do chomhdhúil ghásach chlóirínithe, Cl-C6H4-CH=C(C≡N)2. Cuireann sé tús le greannú is uisciú na súl, agus úsáidtear go forleathan é chun ciréibeacha a smachtú. 

Gáis
Gás idéalach

Samhail gáis fhoirfe, mar nach bhfuil sna hadaimh ach ponc-cháithníní nach n-imoibríonn le chéile ar chor ar bith. Feidhmíonn na triathgháis héiliam is neon, agus gnáthgháis faoi bhrú íseal mar seo, ionann is. Is gás idéalach gás a chomhlíonann an chothromóid staide p V = n R T, sa chás gurb é p (i bpascail, Pa) an brú sa ghás, V (i méadair chearnacha, m2) toirt an gháis, n líon na mól den ghás atá i gceist, T (i gceilviní, K) an dearbhtheocht, agus R tairiseach mólach na ngás (luach 8.314 J mol-1 K-1).
Gás táirgeora

Gás a tháirgtear trí aer a shéideadh trí chóc te agus an t-imoibriú ceimiceach seo a chur ar aghaidh: 2 C + O2 → 2 CO. Is imoibriú eisiteirmeach é seo, a tháirgeann gás ar luach calrach íseal mar go mbíonn suas le 60% nítrigine ann. Go minic, táirgtear gás uisce mar mhalairt air seo.
Gás uisce

Táirgtear é trí ghaluisce a shéideadh trí chóc te agus meascán de hidrigin is aonocsaíd charbóin a chruthú: H2O + C → CO + H2. Gás le fuinneamh nó luach calrach ard an meascán seo, ach amháin gur próiseas inteirmeach é, is é sin, cosnaíonn sé níos mó fuinnimh ná mar a tháirgeann sé. Déantar go spontáineach é go minic i ngnáth-tháirgeadh gás baile, mar fhochuid den ghás sin. Tugtar gás leathuisce air ansin, agus fuinneamh níos lú aige.

Gáis
Gasail dorcais

Gasail bheag atá dúchasach do thuaisceart na hAfraice agus in Iosrael agus san Iordáin is ea an ghasail dorcais (Gazella dorcas). Gealdonn, agus an taobh íochtarach bán. Smál dorcha ar feadh an chliatháin is taobh na haghaidhe. Adharca gearra a chuarann ar chúl, le fáinní eitreacha orthu. 

Mamaigh
Gásdlíthe

Is éard atá i gceist le gásdlíthe ná Dlí Boyle is dlí Charles le chéile, a chuireann síos ar an gcomhghaol idir brú, teocht is toirt i mais ar leith den ghás. 

Achoimrítear an dá dhlí sa chothromóid p V = n R T, arb é p an brú i n mól den ghás i dtoirt V ag dearbhtheocht T. Tairiseach atá in R, a dtugtar tairiseach uilíoch na ngás air. Tugtar cothromóid staid na ngás uirthi seo. 

Gásdlíthe
Teirmidinimic
Gásól

Is é atá sa ghásól nó díosal meascán de pheitreal (a dtugtar gásailín air sna Stáit Aontaithe) agus 5-15% d'eatánól (alcól eitile, ar gá é a bheith iomlán saor ó uisce). Is féidir é a úsáid mar bhreosla ardochtáin in inneall dócháin inmheánaigh. Tábhachtach san eacnamaíocht mar bhreosla i dtíortha le soláthar réasúnta saor d'alcól eitile, cosúil leis an mBrasaíl. 

Breoslaí iontaoiseacha
Gastral

An chéim i ndiaidh céim an bhlastúil i bhforbairt shuthach an ainmhí. Sa chéim gastralaithe seo, gluaiseann cealla an tsutha go léir go dtí a n-ionaid chearta chun forbairt mar chórais orgáin an ainmhí fhásta.
Gastropoda

Tugtar gastrapód ar bhall den rang Gastropoda: na seilidí agus na héisc shliogánacha atá cosúil leo. Sa cholainn bíonn ceann, cos mhatánach, agus mais an ionathair, clúdaithe le sliogán cailcreach cornaithe ina bhís. An cholainn faoi thoirsiún le linn a forbartha, ionas go bhfuil an t-anas os cionn an chinn. Itheann sé ábhair phlandúla le cíor fiacla mar a bheadh raspa banda. Cuid de na gnéithe is mó chun tosaigh, is feoiliteach iad. Is seadánach cuid acu, ina measc seilidí tíre is uisce úir, agus éagsúlacht iontach na seilidí mara: bairnigh, cuachmaí, faochain, fínicíní, trumpaí sliogáin is a lán eile.
Gathanna cosmacha

Radaíocht a thagann ar Domhan ón spás ina mbíonn, den chuid is mó, prótóin, alfa-cháithníní is núicléis eile. Chomh maith leo siúd, bíonn leictreoin ardfhuinnimh is fótóin a chuireann tús le radaíocht thánaisteach san atmaisféar. De bhrí go bhfuil an Domhan ag fáil sruth leanúnach radaíochta ón spás, meastar go bhfuil an Chruinne iomlán lán de radaíocht chosmach chúlrach, comhdhéanta as fótóin ón Ollphléasc. Ar ámharaí an tsaoil, imbhuaileann an-chuid de na bunghathanna cosmacha le móilíní an atmaisféir, á n-ianú agus ag déanamh gathanna tánaisteacha cosmacha nach bhfuil chomh fuinniúil leis na bunghathanna ar chor ar bith. Mar sin féin, meastar go gcuireann na gathanna tánaisteacha tús le hathruithe géiniteacha i bplandaí is ainmhithe ar Domhan de réir a chéile. Ba é an fisicí George Gamow a thairg an radaíocht chosmach chúlrach den chéad uair. De bhrí go bhfuil an Chruinne ag forleathnú an t-am ar fad, ba chóir go mbeadh cuid bheag de bhunteas na hOllphléisce ann fós. Más rud é gur astaíodh na fótóin ón Ollphléasc sa raon infheicthe tonnfhad, ba chóir go mbeadh siad aistrithe faoi seo ag forleathadh na Cruinne go dtí tonnfhaid níos mó is minicíochtaí níos lú (agus tonnfhaid mhicreathonnacha, ag iarmhairt Doppler). Tá an-iarracht ar siúl ag réalteolaithe an radaíocht iarmharach seo a bhrath is a thomhas, chun teacht ar thuiscint níos fearr ar an Ollphléasc is tús na Cruinne.
Richard Jordan Gatling

Ceapadóir a rugadh i Maney's Neck, Carolina Thuaidh ab ea Richard Jordan Gatling (12 Meán Fómhair 1818 – 26 Feabhra 1903). D'fhionn sé gunna Gatling i 1861–1862, le bataire rothlaithe agus 10 mbairille comhthreomhar, a bhí in ann 1,200 urchar a chaitheamh i nóiméad amháin. Gunna suntasach marfach ab ea é i gcogadh cathartha na Stát Aontaithe. Tháinig an gunna chun suntais sa chogadh san Iaráic i 1991 de bhrí go raibh sé in úsáid ansin mar phríomhghunna ar eitleáin cogaidh A10 na Meiriceánach. Fuair sé bás i gCathair Nua-Eabhrac.

Daoine a rugadh i 1818
Básanna i 1903
Ceapadóirí Meiriceánacha
Léon Ernest Gaumont

Ceapadóir, déantúsóir is léiritheoir scannán a rugadh i bPáras ab ea Léon Ernest Gaumont (10 Bealtaine 1864 - 9 Lúnasa 1946). Rinne sé na chéad fhuaimscannáin, a léirigh sé i bPáras i 1910. Thug sé foirm an-luath cineamatagrafaíochta daite isteach i 1912.

Ceapadóirí Francacha
Daoine a rugadh i 1864
Básanna i 1946
Dlí Gauß

Sa leictreastataic, tá an flosc leictreach iomlán trí dhromchla iata i gcomhréir leis an lucht iomlán a iann an dromchla sin. Is é an tairiseach comhréire ná 1/ε, agus is é ε ceadaíocht an aeir nó an mheáin atá mórthimpeall an dhromchla. Ciallaíonn an dlí gur foinse réimse leictrigh é lucht leictreach. An matamaiticeoir agus réalteolaí Johann Karl Friedrich Gauß (1777-1855), ceannródaí i gcur i bhfeidhm na matamaitice ar dhromchlaí cuartha, sa gheodasaíocht, an imtharraingt, an maighnéadas, agus an leictreachas, a d'fhionn é.
Joseph Louis Gay-Lussac

Ceimicí is fisicí a rugadh i St Léonard na Fraince ab ea Joseph Louis Gay-Lussac (1778-1850). Chuaigh sé in airde i mbalúin arís is arís eile chun staidéar a dhéanamh ar an maighnéadas domhanda agus samplaí aeir ag airdí éagsúla a bhailiú len iad a anailísiú. Óna chuid taighde, dhíorthaigh sé dlí na dtoirteanna, a dtugtar dlí Gay-Lussac air, i 1808. Is é an dlí seo ná nuair a chuingríonn dhá ghás le chéile, cuingríonn siad de réir toirte ar aon dul lena gcuingriú de réir maise. Mar shampla, nuair a chuingríonn 1 g hidrigine le 8 g ocsaigine, faightear 9 g galuisce mar thoradh. Nuair a chuingríonn 2 m3 hidrigine le 1 m3 ocsaigine, is é 3 m3 galuisce an toradh. Uaidh seo, dhíorthaigh Avogadro coincheapanna na maise adamhaí, na maise móilíní, agus an mhóil.
Gé Haváíoch

Gé thearc, dúchasach do thalamh ard ar oileáin Haváí is ea an Ghé Haváíoch (Branta sandvicensis; Haváis: nēnē). Na sciatháin gearr, scamall laghdaithe ar na cosa. Itheann sí torthaí is luibheanna. Níos lú ná 50 cinn díobh fágtha i 1950, ach le pórú i mbraighdeanas tá níos mó ná 2,000 anois ann.

Éin
Gealach an fhómhair

Gealach na gcoinleach, an ghealach lán is gaire do chónocht an fhómhair. Éiríonn sí ag an am céanna beagnach gach tráthnóna i ndiaidh a chéile, mar a bheadh chun solas a thabhairt d'fheirmeoirí anallód leis an bhfómhar a bhaint is a bhailiú.
Gealach ghorm

Imeartas optúil annamh ina mbíonn cuma ghorm ar dhiosca na Gealaí. Má bhíonn páirteagail le trastomhas 0.8-1.8 miocrón san atmaisféar—mar shampla, de thoradh brúchtadh bolcáin nó tine foraoise — scaiptear an solas dearg amach as an líne radhairc ach tagann an solas gorm isteach, agus bíonn cuma ghorm ar an nGealach. Tarlaíonn a leithéid maidir leis an nGrian freisin, agus feictear grian ghorm. 

An Ghealach
Féilirí
Gealacha aoire

Gealacha beaga nádúrtha a ndéanann is a gcoinníonn a réimsí imtharraingthe fáinní tanaí timpeall ar chuid de na pláinéid sheachtracha. D'fhionn Pioneer 11 fáinne F Satairn, ribín timpeall 100 km ar leithead. Rinne Voyager amach go raibh struchtúr an fháinne bréadaithe le dhá ghealach, Pandóra is Proiméitéas, gar d'imeall an fháinne. Fuarthas go bhfuil fáinne Eipsealón Úránais teorannaithe ag an dá ghealach Ophelia is Cordelia. Meastar gur gealacha beaga eile taobh istigh de na fáinní atá freagrach as na bearnaí sna fáinní is a struchtúr bréadaithe.
Gealbhan binne

Éan beag, donn is liath, a itheann ar an talamh. A cheann liath, prioslóir geal-liath ar an mbaineannach, dubh ar an bhfireannach. Dúchasach don Eoraip, an Áise agus tuaisceart na hAfraice. Maireann sé gar d'áiteanna a mbíonn daoine, den chuid is mó. Uiliteach, agus gob láidir air le síolta a bhriseadh. Déanann sé a nead as féar is tuí le líneáil cleití i bpoll, ach go míshlachtmhar. Tógann sé suas le 4 ál in aghaidh na bliana.

Éin
Gealbhruthaíl

Astaíocht solais a tharlaíonn nuair a théitear ábhar a dhóthain. Bhí lampaí gealbhruthacha ar na chéad lampaí leictreacha, agus feidhmíonn siad de bharr téamh an fhiliméad tungstain. Astaíonn a leithéid d'ábhar téite an-chuid teasa chomh maith leis an solas.
Gealóg bhuachair

Tugtar buíóg uirthi seo freisin, éan de ghné na ngealóg. Dúchasach don Eoraip. Clúmh dubh is buí, agus an t-eireaball donn. Áitríonn sí talamh féaraigh is feirmeoireachta, agus itheann síolta is feithidí. Tugtar an ghealóg bhuí uirthi freisin.

Éin
Gealóg sneachta

Cineál gealóige atá dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh. Bán le droim dubh sa gheimhreadh, an ceann is an droim donn agus an chuid íochtarach bán sa samhradh. Áitríonn sí talamh charraigeach oscailte nó an cósta sa gheimhreadh. Itheann sí síolta is feithidí.

Éin
Géanóm

Cód géiniteach le heolas géiniteach uile an orgánaigh. Sa chuid is mó d'orgánaigh, i seichimh DNA taobh istigh de chrómasóim a bhíonn an t-eolas seo. Tá víris bunaithe ar RNA ann, agus ina gcás siúd is sa seicheamh iomlán RNA a bhíonn an t-eolas seo. Tá raon iontach mór i méid an ghéanóim, ó chúpla míle bunphéire i víreas simplí go dtí beagnach milliún milliún bunphéire i bplandaí áirithe. Is féidir go mbeidh comhdhéanaimh dhifriúla ag géanóm (géinitíopaí) baill éagsúla orgánaigh, ach cuireann géanóm an orgánaigh síos ar sheichimh choitianta shainiúla an orgánaigh.
Géanóm daonna

Cód géiniteach iomlán an duine. Leagan amach na ngéinte ar gach ceann de na 46 crómasóm daonna. Foilsithe den chéad uair sna hirisí údarásacha Nature (Nádúr) na Breataine agus Science (Eolaíocht) na Stát Aontaithe i 2001. Déanta amach ag foirne comhoibritheacha ar fud an Domhain, cuid acu maoinithe go poiblí ag rialtais sé thír i Scéim an Ghéanóim Dhaonna, agus foireann de chuid comhlacht Celera Genomics, maoinithe go príobháideach. 

An cód iomlán den chéad míle géin a threoraíonn an neach daonna. Tá na géinte seo suite go randamach ar feadh timpeall cúpla méadar de na móilíní déhéilicse DNA atá lúbtha ar a chéile arís is arís eile i gcrómasóim gach cille sa cholainn dhaonna, ach na cealla dearga fola. Sa scéim, aimsíodh gach géin díobh seo, a seoladh ar na crómasóim, a comhdhéanamh bithcheimiceach, na díseanna núicléitídí, agus a n-ord sa ghéin. Suas le 3,000 milliún díseanna núicléitídí atá i gceist. De réir torthaí na scéime, níl aon chiall ná cúis fhollasach le timpeall 97% den chód, nach bhfuil ann ach sraitheanna athráite nó raiméis. 

Níl an oiread géinte ag an duine is a mheastaí: níl ach idir 30,000-40,000 géin ann, bíodh is go meastaí go raibh timpeall 100,000. Mar chomparáid, tá 13,000 géin ag an gcuileog. Maidir leis an aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (DNA) daonna, an móilín a iompraíonn an cód, níl ach 0.2% de dhifríocht idir daoine, agus 4% de dhifríocht idir daoine is simpeansaithe, na mamaigh is gaire gaolmhaire dúinn.
Geanón

Moncaí ón Seandomhan, dúchasach don Afraic ó dheas ón Sahára. An ceann cruinn le féasóg is féasóga leicinn ar thaobhanna na haghaidhe. Caol le cosa cúil fada is eireaball fada. Fionnadh daite ar chuid de na cineálacha.
Geanphearóid

Pearóid bheag atá dúchasach don Afraic agus Madagascar. Áitríonn sí coillearnach, scrobarnach is talamh oscailte, agus itheann síolta is caora. Déanann sí ealtaí móra. An baineannach níos mó ná an fireannach, uaireanta. An-choitianta mar éan cáis. Piocann siad a chéile, agus is uaidh seo a thugtar an t-ainm orthu, a úsáidtear don phearaicít Astrálach freisin.
Gearbú

Creimire, cosúil le luch is ea Gearbú. Gluaiseann sé trí léimeanna, agus is féidir leis léim chomh fada le 3 m. Na cosa cúil 4 oiread ar a laghad níos faide ná na cosa tosaigh. Na cluasa mór, an t-eireaball fada le ribí fada gruaige ag a bharr. Itheann sé síolta, plandaí nó feithidí; ní ólann. Tugtar francach an fhásaigh air freisin.

Tagairtí 

Creimirí
Mamaigh
Gearg bhabaight

Gearg ghoirt, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir, a tugadh isteach sna hIndiacha Thiar. Áitríonn sí talamh shaothraithe, coillearnach oscailte is scrobarnach. Itheann sí síolta, gráinní is feithidí. De ghnáth, maireann sí i scata de 30 cinn nó níos mó.
Geargáil

San ailtireacht Ghotach, sconna báistí, snoite as cloch i bhfoirm ainmhí nó aghaidhe daonna arrachtúla, agus an béal ar oscailt ag cur amach an uisce. De ghnáth, tógtar é ag gobadh amach ón uchtbharr, ionas go dtiteann an t-uisce i bhfad ón mballa.
Gearradh Caesarach

Baint an fhéatais ón mbroinn trí obráid máinliachta. Déantar é nuair a bhíonn baol ann go ndéanfadh luí seoil is breith normálta trí chanáil na faighne damáiste suntasach don mháthair nó an féatas. Mar shampla, má bhíonn bac ar an luí seoil, é ar siúl rófhada gan leathadh an cheirbhics, hipirtheannas na máthar dosmachtaithe, nó an soláthar fola don fhéatas lagaithe, déantar gearradh sa bholg íochtarach agus tógtar an féatas amach tríd. Ainmnithe as Iúl Caesar, mar deirtear gur mar seo a rugadh é féin (bíodh is nach bhfuil fianaise ar bith air).
Gearradharcach

Eallach tí le hadharca gearra. San 18ú céad d'fheabhsaigh Charles is Robert Colling an pór chuig póir cosúil leis an Durham (gearradharcach na rainséirí Meiriceánacha) is an Teeswater. Sa 19ú céad tháirg Thomas Bates an gearradharcach bainne. Faoi seo, tá roinnt mhaith pór eile ann.
Gearrthóg

Píosa planda, taobhphéacán de ghnáth, duilleog nó fréamh, a ghearrtar ón tuismitheoir agus a chuirtear san ithir chun go bhfásfaidh sé ina phlanda iomlán nua. Baineann gairneoirí feidhm as chun plandaí a shíolrú.
Géasar

Foinse nádúrtha uisce the a bhrúchtann ó am go ham, ag caitheamh scardáin uisce fhorthéite is gaile suas san aer as scoilt dhomhain i screamh an Domhain. Faightear géasair i réigiúin bolcán gníomhach, cosúil leis an Nua-Shéalainn, an Íoslainn, is na Stáit Aontaithe.

Tíreolaíocht
Geata isteach/amach

Áis a chuirtear ar fáil idir córais ríomhaire chun an bealach a réiteach do líonra atá ag feidhmiú de réir prótacail amháin teachtaireachtaí a sheachadadh do líonra atá ag feidhmiú de réir prótacail eile, chun gur féidir cumarsáid a dhéanamh le chéile gan siúnta.
Frank Gehry

Ailtire a saolaíodh i dToronto, agus a d'oibrigh as Los Angeles an chuid is mó dá shaolré is ea Frank Owen Gehry (r. 28 Feabhra 1929). Baineann a dhearadh dealbhach brúidiúil, mar a thugtar air, úsáid as comhcheangail neamhchoitianta ábhar: coincréit amh, miotal rioctha is a leithéid. I measc a shaothar tábhachtach tá Músaem na Leanaí i Los Angeles (1980), Músaeum Aerspáis California (1984), an Lárionad Meiriceánach i bPáras (1994), oifig an chomhlacht árachais ING i bPrág le cruinnmheallta rothlaithe cruach domheirgthe ar a dhíon (1995), Músaem Guggenheim i mBilbao (1997), agus Ceoláras Walt Disney i Los Angeles (2003). Ceann de na hailtirí is cáiliúla ar Domhan ó dheireadh an 20ú céad.

Ailtirí Ceanadacha
Ailtirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1929
Daoine beo
Geilitín

Próitéin a tháirgtear nuair a fhiuchtar collaigin (próitéin shnáithíneach a fhaightear i gcnámha, craiceann is gruaig) in uisce. Téachtann fiú fuaidreán caol ina chollóideach ramhar. Úsáidtear é i mbianna, greamacháin, agus eibleachtaí fótagrafacha.
Géillphointe

Is é atá i gceist le géillphointe an strus teannta is lú go dtagann míchumadh dochúlaithe plaisteach ar ábhar: daingniú buan a bhíonn air ansin. Tomhaistear i bpascail (Pa) é.

Meicnic
Geimhriú

Straitéis ag mamaigh is ainmhithe áirithe, tréimhse fhuar an gheimhridh a chaitheamh i staid mharbhánta nó shuaimhneach. Laghdaítear an mheitibileacht agus téann an t-ainmhí i gcodladh domhain, ag maireachtáil ar chistí bia atá stóráilte ina cholainn i rith an tsamhraidh roimhe sin. Tugtar samhrú ar straitéis den saghas céanna chun maireachtáil trí shamhradh te tirim.
Géinitic daonra

Comhdhéanamh géiniteach daonraí, agus staidéar ar na hidirghníomhuithe leis an gcomhshaol, cúrsaí eacnamaíocha, na próisis a chinneann minicíochtaí géinte is géinitíopaí, agus na teoirimí matamaiticiúla a chuimsíonn iad is a chuireann síos orthu. Leag beirt géineolaithe Briotanacha, R. A. Fisher (1890-1962) is J. B. S. Haldane (1892-1964), agus an géineolaí Meiriceánach Sewall Wright (1889-1988) bunsraith na disciplíne. Faoi seo tá cuid mhaith ar eolas maidir le dáileadh mhinicíochtaí na ngéinte maidir le fuilghrúpaí, ach tá lear oibre fós le déanamh maidir le séireamphróitéiní, einsímí, agus seichimh ar leith núicléitídí ar an DNA.
Géinitíopa

Is é is géinitíopa ann ná na géinte a bhíonn ag ball amháin ar leith de chineál orgánach. Úsáidtear an téarma do líon iomlán na ngéinte, nó na géinte ar leith ag lócais shonraithe sa chrómasóm. Táirgeann idirghníomhú tháirgí na ngéinte sin (RNA, próitéiní) le chéile agus leis an gcomhshaol uile ina bhfásann an t-orgánach an feinitíopa, an raon tréithe a bhíonn le brath.

Géineolaíocht
Géinteiripe shómatach

Coincheap gur féidir géin ar leith a chur isteach i gcealla sómatacha duine a bhfuil an ghéin sin lochtach aige nó as láthair. Bheadh sé i gceist an ghéin theiripeach a sheachadadh go díreach isteach sa cholainn in vivo, nó ar bhealach indíreach trí na cealla a bhaint as an gcolainn, na géinte teiripeacha a chur isteach iontu sa tsaotharlann, agus iad a chur ar ais sa cholainn ansin. Tá gealladh mór faoin bpróiseas seo, ach tuilleadh taighde le déanamh chun é a dhéanamh éifeachtach.
Geir

sholadach a úsctar as fíocháin is taiscí saille ainmhithe. Agus í íon, bíonn sí bán gan bholadh gan bhlas. D'úsáidtí í chun gallúnach, coinnle is ábhair le cur in ionad ime a dhéanamh. Fadó d'úsáidtí mar ábhar bealaithe í.

Milseog
Murray Gell-Mann

Fisicí teoiriciúil a rugadh i Nua-Eabhrac is ea Murray Gell-Mann (a rugadh ar 15 Meán Fómhair 1929). I 1953 thug sé isteach coincheap an choimhthís, uimhir chandamach nua is gá a imchoimeád in aon idirghníomhú núicléach láidir idir buncháithníní. Bhain sé feidhm as an gcoimhthíos —mar a rinne Yuval Ne'eman, neamhspleách air — chun méasóin, núicléóin (prótóin is neodróin) agus hipearóin a rangú. Bhí siad in ann réamhinsintí a dhéanamh maidir le núicléis, ar an dóigh chéanna a ndearna Dmitri Mendeleev maidir leis na dúile le clár peiriadach na ndúl. Réamhinis sé an cáithnín óimige-míneas (ω-), agus braitheadh i dturgnaimh é i 1964. Le George Zweig, thug sé isteach coincheap an chuairc, gach ceann le trian de lucht an leictreoin agus uimhir baróin ar leith. 6 chuarc a réamhinis siad: íoschuarc, uaschuarc, cuarc coimhthíoch, briochtchuarc, bunchuarc, is barrchuarc. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1969 as seo.

Daoine a rugadh i 1929
Daoine beo
Fisiceoirí Meiriceánacha
Tionscadal Gemini

An dara glúin de lainseálacha ag NASA, i ndiaidh Mercury agus díreach roimh Apollo. Réarnhtheachtaire ar chláir Gemini is Apollo.   

Bhí 10 lainseáil sna blianta 1965-1966.  

Beirt spásairí a bhí ar gach ceann, ag tástáil na gcóras i gcomhair oibre taobh amuigh den spásárthach, ionad coinne idir dhá spásárthach is iad á nascadh, agus fulaingt iomlán na spásairí chun déanamh cinnte de gurbh fhéidir leo turas ar an nGealach a fhulaingt. 

Bhí Neil Armstrong i gceannas ar Gemini 8 sa bhliain 1966.. agus Apollo 11 i 1969. 

Bhí Michael Collins ina bhall de scéim Gemini 10.

Tagairtí 
 

Cláir NASA
Tionscadal Gemini
Teileascóip Gemini

Dhá theileascóp, ceann suite ar shliabh Mauna Kea i Haváí, ceann ar shliabh Cerro Pachon sa tSíle. Tháinig Gemini Thuaidh i Haváí i bhfeidhm i 1999, é 8.1 m ar trastomhas, le hoptaic oiriúnaitheach a lúbann na scátháin an t-am ar fad chun iarmhairtí dífhócasacha atmaisféar clamparach an Domhain a chealú agus taifeach fíoríogair a bhaint amach. Is féidir réada fíorbheaga fíordhoiléire a fheiceáil leis nach raibh le feiceáil riamh roimhe. Tháinig a leathchúpla ó dheas i bhfeidhm i 2002.
Geodasach

Leathnú choincheap na líne dírí don spás cuarach, ag seasamh don líne is giorra idir dhá phointe fhosaithe ar an dromchla cuarach. Is cásanna ar leith ansin an líne dhíreach ar phlána agus ciorcail mhóra ar sféar. I gcoibhneasacht ghinearálta, gluaiseann réada atá ag saorthitim ar feadh geodasaigh i spás-am cuarach.
Geodasaíocht

Brainse eolaíochta a phléann méid is cruth an Domhain, a réimse domhantarraingthe agus ionaid phointí fosaithe. I suirbhéireacht gheodasach, ní hionann is suirbhéireacht phlánach, cuirtear cuaire an Domhain san áireamh. Sainmhínítear cruth an Domhain (an gheoid) mar an bhfíor atá ingearach le treo na domhantarraingthe ag gach pointe, agus neasaíonn sé do sféaróideach oblátach, rud a mhol Newton den chéad uair mar thoradh ar bhreathnuithe cruinne réalteolaíocha.
Geoiceimic

Brainse den gheolaíocht a phléann le líonmhaireacht na ndúl is a n-iseatóp sa Domhan agus na próisis a chinneann a ndáileadh. Tagann na próisis cheimiceacha in éabhlóid an Domhain is an Ghrianchórais san áireamh. Bíonn feidhmeanna trádálacha i gceist, sirtheoireacht gheoiceimiceach ina measc, chun acmhainní mianach folaithe a bhrath trí anailís cheimiceach ar ithreacha, moirteanna is uiscí sruthán.
Geoifisic

Brainse den gheolaíocht a bhaineann le tréithe fisiciúla ábhair an Domhain agus na próisis fhisiciúla a chinneann struchtúr an Domhain ina iomláine. Tagann seismeolaíocht, geoimaighnéadas, is meitéareolaíocht i gceist, próisis ollmhóra aistriú maise is teasa sa Domhan, agus athruithe i réimse domhantarraingthe an Domhain. Tomhaiseann suirbhéanna geoifisiciúla difríochtaí sa réimse maighnéadach is an réimse domhantarraingthe, agus baintear feidhm astu chun difríochtaí i struchtúr is comhdhéanamh na gcarraigeacha a dhéanamh amach agus taiscéaladh a dhéanamh ar acmhainní ola is mianraí.
Geoiméadracht

Brainse den mhatamaitic a dhéanann staidéar ar thréithe cruthanna is spáis, agus an Domhain ar dtús is ea geoiméadracht. 

Timpeall 2000 RC bhí eolas ag na Bablónaigh ar na rialacha chun fairsingí dronuilleog, triantán dronuillinne is triantán comhchosach a ríomh. Ghlac siad leis gurbh ionann imlíne (C) ciorcail de thrastomhas d le 3⅛ d, agus a fhairsinge le ⅓ (½ C)2. Roinn siad imlíne an chiorcail i 360 cuid chomhionann, agus shaothraigh siad cuid mhaith eolais gheoiméadraigh. Bhí an t-eolas seo ag na hÉigiptigh freisin, ach ba iad na Gréagaigh a bhunaigh an gheoiméadracht loighciúil timpeall 300 RC. 

Bhailigh Eoiclídéas na buntorthaí ina imleabhair den Uraiceacht, ag leagan amach na dteoirimí is na gcruthuithe orthu in ord loighciúil, ag tosú le bunaicsímí nó buntairiscintí trí chéimeanna a lean a chéile, ag forbairt na gcruthuithe a sheasann fós tar éis 2,000 bliain. Ón 18ú céad anuas forbraíodh geoiméadrachtaí teibí, agus luaitear saothar Gauß is Lobachevsky leis seo. 

Geoiméadracht
Geoiméadracht ailgéabrach

Staidéar ar gheoiméadracht trí mheán an ailgéabair. Ar dtús ba staidéar ar chuair is dromchlaí trína gcothromóidí ailgéabracha é, agus níor ghá úsáid a bhaint as calcalas, i gcodarsnacht le geoiméadracht dhifreálach. Tháinig an t-ábhar le bheith ina fhochuid de gheoiméadracht theilgeach, agus nuair a tugadh uimhreacha coimpléascacha isteach sa 19ú céad d'éirigh le Riemann is Poincaré dlúthcheangail a aimsiú idir geoiméadracht ailgéabrach is teoiric na bhfeidhmeanna coimpléascacha. Sa 20ú céad d'éirigh le Oscar Zariski an t-ábhar a fhorbairt le hailgéabar nua-aoiseach agus a ghinearálú le feidhmiú i bhfad níos leithne. Rinne Alexandre Grothendieck tuilleadh forbairtí trí choincheapanna suntasacha geoiméadracha a thabhairt isteach i dteoiric ailgéabrach uimhreacha.