joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Coláiste Dáibhéid

Is meánscoil ghairmoideachais measctha atá lonnaithe i nGoirtín Dronnach, Gort an Tobair, Caisleán an Bharraigh, Contae Mhaigh Eo, Poblacht na hÉireann, é Coláiste Dáibhéid.

Stair 

Osclaíodh an scoil sa bhliain 1984. "An Tech" a thugtaí uirthi. Ní ba dhéanaí, thug Joe Ó Longáin, an príomhoide, College Dáibhéid ar an scoil mar cheap sé go raibh drochmheas ar an bhfocal "tech". Bhí sé chomh maith a tugadh isteach an éide scoile, an chéad in aon scoil gairmoideachais in Éirinn mar a dúirt sé "a bhí léiriú ar rudaí atá le teacht." Joe ní longáin a fuair bás i mí iúil 2006, agus i 2011 Davitt College ainmnithe i gcuid nua halla spóirt tar éis dó.

Ainmníodh an scoil i ndiaidh Mícheál Dáibhéad, phoblachtach Éireannach agus talúntais feachtasóir a bunaíodh an Irish National Land League. Bhí sé chomh maith le ceannaire an lucht oibre, Baile Riail polaiteoir agus mar Chomhalta Parlaiminte (MP). Chuaigh sé i mbun feachtais le haghaidh Baile Riail agus bhí sé ina ally dlúth Charles Stewart Parnell, ceannaire an Páirtí Parlaiminteach na Héireann, go dtí an páirtí scoilt thar Parnell ar cholscaradh agus chuaigh Davitt an frith-Parnellite Héireann Cónaidhm Náisiúnta.

Bhí an scoil á reáchtáil faoi údarás an choiste GAIRMOIDEACHAIS chontae go dtí mí iúil 2013 nuair a bhí sé in ionad ag an ETB.

Mac léinn a d ' fhreastail ar Davitt College darb ainm Shane Gavin ní chaill lá amháin scoile sa spás de 13 bliain ó shin a thosaigh sé ar an mbunscoil.

Davitt Choláiste bhí ar cheann de na chéad scoileanna i Bpoblacht na Héireann a thabhairt isteach Pholaitíocht agus an Tsochaí mar an Ardteistiméireacht ábhar i meán fómhair 2016, leis an chéad scrúdú a bheidh ar siúl i mí an mheithimh 2018.

Mic léinn ó Davitt College cuairt ar an Tsaimbia chomh maith le scoil eile do chúiseanna carthanachta i 2017.

An scoil is comhalta reatha í de Mhaigh Eo, Shligigh agus Liatroma ETB.

Foireann 
Mar de Lúnasa 2017 tá approximatly 80 ball foirne, ar an láthair prionsabal é Bernedette 'Bernie' Rowland agus an leas-phríomh - é Ger King.

Liosta de na príomhoidí

Áirítear ar alumni suntasacha 
 Alan Dillon, iar-Ghaelach peileadóir do Mhaigh Eo (2003-2017).
 Ray Moylette, dornálaí gairmiúil.
 Diarmuid O'Connor, peileadóir Gaelach do Mhaigh Eo.

Féach freisin

Naisc sheachtracha

Tagairtí 

Meánscoileanna in Éirinn
Cluichí Comhlathais 2022

An Cluichí Comhlathais 2022, ar a dtugtar go hoifigiúil ag na cluichí an XXII Cluichí Comhlathais, atá le bheith ar siúl i gcathair na Birmingham ó 27 Iúil go dtí an 7 Lúnasa 2022.
Louis IX na Fraince

Rí na Fraince ab ea Laoiseach IX a rugadh ar an 25 Aibreán 1214 i bPoissy, an Fhrainc agus fuair bás ar an 25 Lúnasa 1270 san Túinéis.

Ríthe na Fraince
Daoine a rugadh i 1214
Básanna i 1270
Pápa Urban II

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é Pápa Urban II. 

Daoine a rugadh i 1042
Básanna i 1099
Ceannairí reiligiúnacha
Pápaí
Pápaí Cistéirseach
Aibítrí Seoirseacha

I stair fhada litríocht na Seoirsia cumadh trí aibítir Sheoirseacha (Seoirsis: ქართული დამწერლობა kartuli damts'erloba) chun an tSeoirsis agus na teangacha Cairtvéalacha eile a scríobh. In aibítir an lá inniu, tá 33 litir ann a chuirtear i bhfoclóirí agus liostaí san ord céanna atá in aibítir na Gréigise. 

Go dtí seo, is iad Inscríbhinní Bir el Qutt ón mbliain AD 430 an scríbhneoireacht i Seoirsis is sine dá bhfuil teacht uirthi. Rinneadh na hinscríbhinní seo i mainistir Sheoirseach sa Phalaistín ag baint úsáide as an aibítir ar a dtugtar Asomtavruli. De réir a chéile d'oibrigh an aibítir Nuskhuri ina hionad go dtí an 9ú haois. Mhair seal na haibítre Nuskhuri go dtí gur tháinig an aibítir Mkhedruli, a bhfuil cruth níos cruinne ar na litreacha, ina hionadsa sa 10ú haois. 

Ar 30 Samhain na bliana 2016, chuir UNESCO "traidisiún cultúir beo na dtrí chóras scríbhneoireachta na Seoirsise" ar an liosta úd acu Oidhreacht Chultúir Dholáimhsithe an Chine Dhaonna.

Na trí aibítir i stair na Seoirsise

Asomtavruli

Nuskhuri

An aibítir Mkhedruli
Aige seo thíos tá na 33 litir a mbaintear úsáid astu inniu san aibítir Mkhedruli:

Tá 8 litir eile san aibítir Mkhedruli nach n-úsáidtear anois sa tSeoirsis féin a thuilleadh, ach tá cuid díobh in úsáid sna teangacha Cairtvéalacha eile:

Tagairtí

Aibítirí
An tSeoirsis
Lá Fhéile Muire na gCoinneal

Is comóradh é Lá Fhéile Muire na gCoinneal ar an Toirbheart sa Teampall, An Taispeáint nó Nochtadh Chríost do na gintlithe, agus ar Íonghlanadh Mhuire, nó Ionghlanadh na Maighdine Beannaithe Muire (Malachi 3,1-4. / Lúcás 2,22-32). Tugtar "Candlemas" ar an fhéile i mBéarla,  Chandeleur sa Fhrainc, Candelaria sa Spáinn srl.

Ceiliúrtar an fhéile ar 2 Feabhra gach bliain san Eaglais Chaitliceach.

Stair 
Ghlac an Eaglais i dtús a ré leis an Fhéile Rómhánach agus rinne an Pápa Gelasius I Féile Mhuire na gCoinneal di in 494 AD; ceiliúrtar ar an dara lá den mhí í, daichead lá i ndiaidh Fhéile na Nollag.

An Soiscéal 
D’fhás an leanbh, é lán d’eagna (Lúcás 2:22-40). Cuireann an sliocht seo síos ar íonghlanadh Mhuire agus ofráil an linbh Íosa sa Teampall. Leagann Lúcás béim ar cé chomh tugtha is sa bhí Muire agus Iósaef  ar Dhlí an Tiarna, Dlí Maois, a chomhlíonadh.  Luann sé faoi dhó é, ag dul chun an Teampaill dóibh agus ag deireadh ag filleadh dóibh “nuair a bhí gach ní curtha i gcrích de réir dhlí an Tiarna”. Maidir le breith linbh agus breith chéadghin fireannigh, bhí rialacha i ndlí Maois. Maidir le híonghlanadh, is í an mháthair amháin atá i gceist agus is uan a bheadh le hofráil aici, agus dá mba raibh sí ró-bhoch le uan a ofráil, ansin péire colm nó dhá ghearrcach colúr. Bheadh an t-íonghlanadh  le déanamh dachad lá tar éis bhreith an linbh. Maidir le ofrail chéadghin fhirinnigh, bheadh an leanbh sin le hofráil don Tiarna agus le “fuascailt”, ach ní luaitear aon am beacht chuige sin. D’fhéadfaí sin a cheangal leis an íonghlanadh, ar ndóigh, go háirithe ag daoine a raibh orthu turas fada a thabhairt orthu féin teacht go hIarúsailéim agus an Teampall.  Labhraíonn Lúcás i slí ghinearálta anseo sa réamhrá  seo do thoirbirt an linbh sa  Teampall. Labhraíonn sé faoi   thuismitheoirí Íosa, bíodh go bhfuil ráite aige cheana gur maighdean Muire,  nach raibh aithne fir aici. Tá Iarúsailéim agus an Teampall lárnach dá bhfuil le rá ag Lúcás, agus tá an Teampall anois le fianaise a thabhairt d’Íosa.

Piseoga 

 Nuair a bhí Muire ag tabhairt an pháiste chuig an Teampall, bhí imní uirthi mar gur cheap sí go mbeadh slua mór ansin roimhe. Thairg Naomh Bríd aird an tslua a thógáil den leanbh trí cheannbheart a chur uirthi féin a raibh coinnle lasta air. D’ordaigh Muire ansin go mbeadh Lá Fhéile Bríde ann an lá roimh Lá Fhéile Muire na gCoinneal.

 duchas.ieː  "Is gnáthach le gach teaghlach coinnle a fhágail i dtig an phobail an lá seo le n-a bhfághail coisrioctha ag an aifrionn...".  "Titeann Lá Fhéile Bríde roimh Lá Fhéile Muire na gCoinneal mar ins an am sin bhí sé déanta de dhlí ag an eaglais na mná a bheadh le coisreacan cliath choinnle a iompar ar a gceann lasta isteach i láthair an phobail. Bhí náire ar an Mhaighdean Ghlórmhar a n-iompar. Ach d'iompar Naomh Bríd ar a ceann féin iad leis an náire a thógáil di.  Sin é an fáth go dtigeann Lá Fhéile Bríde roimh La Fhéile Muire na gCoinneal".

Féach freisin 

 Toirbheart an Linbh Íosa sa Teampall

Tagairtí 

Féilte Críostaí
Feabhra
Muire
Jacob Rees-Mogg

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea Jacob William Rees-Mogg. Tá sé i bhfad amach ar an eite dheis; creideann sé sa tsaoriomaíocht.  Breatimeachtóir  Eoraisceipteach

Gairm 
Rugadh Rees-Mogg i Hammersmith, Londain ar an 24 Bealtaine 1969. Bhí sí seanórtha mar pháiste rinneadh clár faisnéis faoi sa bhliain 1981, agus in aois 12 dó.  D'hfreastail sé ar Eton agus Ollscoil Oxford.

feisire parlaiminte

Beartaí comhcheilge 
Idir 2018-2019, bhí treáaniarrachtaí déanta ag Rees-Mogg a chomhghleacaithe a ghríosú chun tabhairt faoi cheannaire na dTóraithe Theresa May a dhíbirt. Dúirt sé ag anm nach mbeadh i ndán do na Tóraithe ach May a bheith fós ina príomh-aire faoi thoghchán 2020 mura ndéanfaí an deis a thapú fáil réidh léi.

Ceannaire Theach na dTeachtaí, 2019-2022 
Sa bhliain 2021, thug Rees-Mogg 'teanga iasachta' ar an mBreatnais.  Dúirt sé go raibh “modest quotation in foreign languages” ceadaithe ach nach raibh óráidí iomlána i dteanga eile seachas an Béarla ceadaithe.

Aire, 2022- 
Sa bhlian 2022, cheap Liz Truss Rees-Mogg mar Aire Gnó agus Fuinneamh.  Thug sé isteach bearta rialaithe nua chun fraiceáil (scoilteadh hiodrálach) a cheadú i Sasana.  Níl sé cinnte go bhfuil an aeráid ag athrú.

Pearsanta 
Is Caitliceach é Rees-Mogg agus go tréan ar son na beatha.

Phós sé Helena Anne Beatrix Wentworth Fitzwilliam de Chair sa bhliain 2007, san Ardeaglais Canterbury agus an t-aifreann i Laidin.

Tá seisear clainne orthu.

Féach freisin 

 Breatimeacht
 An Nualiobrálachas

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1969
Daoine beo
Alumni Ollscoil Oxford
An Páirtí Coimeádach
Críostaithe
Daoine as Londain
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Gníomhaithe
Kirstie Alley

Is ban-aisteoir Meiriceánach í Kirstie Louise Alley a rugadh ar an 12 Eanáir, 1951. Sa bhliain 2018, Tháinig Alley sa dara háit ar Celebrity Big Brother 22.

Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1951
Daoine beo
John Mahoney

B'aisteoir Sasanach de phór na hÉireann é Charles Jonathan "John" Mahoney (a rugadh ar an 20 Meitheamh 1940 i mBlackpool, Lancashire agus fuair bás ar an 4 Feabhra 2018 i Chicago, Illinois). 

Daoine a rugadh i 1940
Básanna in 2018
Diaspóra Éireannach
Aisteoirí Sasanacha
Presentation Secondary School, Kilkenny

Is meánscoil do chailíní atá 12 go 19 mbliana d’aois atá ina gcónaí i gCill Chainnigh nó sa cheantar timpeall Mheánscoil na Toirbhirte, Cill Chainnigh. Tá éiteas caitliceach ag an scoil, agus titeann sí faoi iontaobhais “Ceist” (Catholic Education Irish Schools Trust).

Acadúil 
Feidmíonn an scoil cúrsaí seo: An Teastas Sóisearach, An t-Idirbhliain, An Teastas Sínsearach Feidhmeach, An Clár “L.C.V.P.”,, agus An Teastas Sóisearach.
Tá roinnt imeachtaí nach bhfuil acadúil do na daltaí.

Stair 
Thraenáil Isabella McLoughlin agus Catherine Meighan i Lána Cove i cathrach an Chorcaigh le Deirfiúreacha na Toirbhirte, a bhunaigh Nano Nagle. Tháinig Isabella Sr. M Joseph McLoughlin nuair a bhí sí trí bliana is fiche d’aois, agus tháinig Catherine Sr. M de Sales Meighan i Meitheamh sa bhliain 1800. Ba as paróiste Naomh Mhuire sa chathair a bhí an bheirt bhan óg. Theastaigh ó Easpag Ossory, Dr James Lanigan, aire a thabhairt do na daoine a bhí tinn agus oideachas a thabhairt do na boicht i gCill Chainnigh. Shocraigh sé chun na Deirfiúracha a thanhairt go dtí an chathair i Meán Fómhair sa bhliain 1800. Leis an cead a thug Easpag Bishop Hamilton do Shéipéal na hÉireann, bhí orthu clochar agus scoil a oscailt i gCill Chainnigh, mí amháin ina dhiaidh sin. Bhí cead ag teastáil mar bhí na péindlíthe ann. Tugadh faoi dheara na mná rialta mar thosaigh siad ag caitheamh a nósanna chomh luath agus a fuair siad an foirgneamh.
Gossip Girl

Is clar teilifís simiuil den scoth é Gossip Girl. Tá sé suite í dtuaisceart soir sa Nua-Eabhrac í Stáíd Aontaithe. An rud is tábhachtaí sa chlár teilifíse ná an laithreann gréasain no ‘vlog’ ‘Gossip Girl’ no as Gaeilge ‘Cailín Culchainte’ . Bíonn Cailín Culchainte ag scríobh faoi na deagoirí ata ina gcónaí san áit seo. Tá sé an suimiul mar tá an saol an difruil acu. Tá siad ardnosach agus sabhair. Caitheann siad éadaí déartha agus go minic bíonn siad ag dul amach go clubanna oíche ag ól faoi aois nó ag tógáil drugaí. Cuireann Cailín Culchainte na rudaí a tharlaíonn ina saol are líne agus tugann sé le fíos do gach duine eolas leideanna a thabhairt do ‘Cailín Culchainte’

Thosaigh sé nuair a tháinig  Serena Vanderwoodsen ar ais abhaile tar éis sos a thógáil ón saol mór ach ní raibh gach duine sásta mar shampla a ‘priomhchairde’ Blair. Tá Serena ag iarraidh an íomhá a athrú mar chuaigh sí ó smacht roimh an sos. Thosaigh sí ag dul amach le buachaill ciúin Dan agus téann sé ar aghaidh tar éis sin agus sa deireadh posadh iad.

Na príomhcharachtair ná Serena Vander Woodsen (Blake Lively), Dan Humphry (Penn Badley), Blair Waldorf (Leighton Meester), Nate Archibald (Chace Crawford) agus Chuck Bass (Ed Westwick). Thosaigh ‘Gossip Girl’ í 2006 agus chríochnaigh sé í 2012. Fós tá leannaithe láidir aici agus tá turais cailín culchainte sa Nua-Eabhrac chomh maith le sin.

Tagairtí

Comórtais Teilifíse
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2007
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2012
Cláir The CW
Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Dred Scott

Ba sclábhaí Meiriceánaigh Afracach é Dred Scott, a rugadh timpeall 1799 i Southampton County, Virginia agus fuair bás ar an 17 Meán Fómhair, 1858 i St. Louis, Missouri. 

Daoine Meiriceánacha
Meiriceánaigh Afracacha
Daoine a rugadh i 1799
Básanna i 1858
An tAllas Fola sa gháirdín

Eachtra sa Pháis Íosa é an tAllas Fola sa gháirdín. 

Paidrín Páirteach
An Sciúrsáil ag an bpiléar

Eachtra sa Pháis Íosa é an Sciúrsáil ag an bpiléar. 

Paidrín Páirteach
Fernando Rey

Aisteoir Spáinneach ab ea Fernando Casado Arambillet, a rugadh ar an 20 Meán Fómhair 1917 in A Coruña na Spáinne agus fuair bás ar an 9 Márta 1994 i Maidrid. 

Aisteoirí Spáinneacha
Daoine a rugadh i 1917
Básanna i 1994
John Mills

B'aisteoir Sasanach é Sir John Mills (a rugadh Lewis Ernest Watts Mills ar an 22 Feabhra 1908 i North Elmham, Norfolk agus fuair bás ar an 23 Aibreán 2005 i nDenham, Buckinghamshire). 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1908
Básanna in 2005
Hafez al-Assad

Uachtarán na Siria ab ea é Hafez al-Assad (Araibis: حافظ الأسد‎ Ḥāfiẓ al-ʾAsad). Rugadh al-Assad ar 6 Deireadh Fómhair 1930 agus fuair bás ar an 10 Meitheamh 2000. 

Polaiteoirí na Siria
Daoine a rugadh i 1930
Básanna in 2000
J. Edgar Hoover

Stiúrthóir de chuid Federal Bureau of Investigation sa Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea John Edgar Hoover. Rugadh é in Washington, D.C. ar an 1 Eanáir, 1895 agus fuair bás ar an 2 Bealtaine, 1972 i Washington, D.C.. 

Daoine Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1895
Básanna i 1972
Gailard Sartain

Iar-aisteoir agus pearsa teilifíse Meiriceánach é Gailard Sartain a rugadh sa bhliain 1946.

Daoine a rugadh i 1946
Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine beo
Anthony Cumia

Iar-aisteoir agus pearsa teilifíse Meiriceánach é Anthony Cumia a rugadh sa bhliain 1961.

Daoine a rugadh i 1961
Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine beo
Baile na hAbha, Paróiste Mórdhach

Baile fearainn i bParóiste Mórdhach í 'Baile na hAbha'. Tá Baile na hAbha suite in iarthuaisceart Paróiste Mórdhach lámh le Cuas a' Bhodaigh. 
I ndaonáireamh 2011 fuaradh amach go bhfuil 11 tigh sa bhaile fearainn agus go raibh 17 duine ag maireachtaint ar an mbaile ag an am sin. Bhí cúig chinn des na tithe folamh nuair a deineadh an daonáireamh sin. 

Is as Baile na hAbha don imreoir caide fíor-cháiliúl Dara Ó Cinnéide.
Carrachán, Paróiste Mórdhach

Baile fearainn in iarthar Paróiste Mórdhach é 'Carrachán'. Tá an baile cóngarach do Scoil Naomh Eirc agus Halla Na Feothanaí. B'as Carrachán don scríbhneoir cáiliúil Maidhc Dainín Ó Sé a scríobh ualach leabhartha i gcanúint na háite agus gan dabht is as Carrachán dá mhac Dáithí Ó Sé atá ina láithreoir teilifíse.
Baile an Mhúraigh, Paróiste Mórdhach

Baile fearainn in iarthar Paróiste Mórdhach é Baile an Mhúraigh. Fuarthas amach i ndaonáireamh 2011 go bhfuil 23 tigh ar an mbaile agus go raibh 12 tigh folamh ag an am. Bhí 27 duine ag maireachtaint ar an mbaile ag am an daonáireamh sa bhliain 2011. Tá scoil na Feothanaí, Scoil Naomh Eirc lonnaithe i mBaile an Mhúraigh.
Baile na bPoc, Paróiste Mórdhach

Baile fearainn i bParóiste Mórdhach é 'Baile na bPoc'. Fuarthas amach i ndaonáireamh na bliana 2011 go bhfuil dhá thigh déag ar an mbaile agus go raibh 5 thigh folamh ag an am. Bhí 16 duine ag maireachtaint i mBaile na bPoc ag an am.

Is as Baile na bPoc don dteaghlach fíor-cheolmhar Muintir Uí Bheaglaoi. Tá cáil ar mhuintir Uí Bheaglaoi ar fuaid na cruinne de bharr a gcuid ceoil agus amhránaíocht. I measc Muintir Uí Bheaglaoi tá Séamus Ó Beaglaoi, Breandán Ó Beaglaoi, Méabh Ní Bheaglaoich agus Seosaimhin Ní Bheaglaoich.
Averil Deverell

Ba í Averil Deverell  (2 Eanáir 1893 – 11 Feabhra 1979) an chéad bhean riamh a glaodh chun Barra na hÉireann  sa bhliain 1921 (in éineacht le Frances "Fay" Kyle).

Saol 
Tháinig Deverell as na Clocha Liatha. Bhí a athair mar Chléireach Cúirte i gContae Chill Mhantáin. 

Rinne sí staidéar ar an dlí ar ollscoil

I rith an Chéad Chogaidh Domhanda, thiomáin Deverell otharchairr sa Fhrainc.

Tháinig athrú ar an dlí i 1919 chun ligean do mhná a bheith ina n-abhcóidí.

Tagairtí 

Dlíodóirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1893
Básanna i 1979
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Banreachtóirí in Éirinn
Eaglais Ortadocsach Siriceach

Is eaglais Críostaí í an t-Eaglais Ortadocsach Siriceach. 

Sainchreidimh Chríostaí
An tSiria
Pasteurella multocida

Is éard is Pasteurella multocida ann ná cocabhachaillín, gram-dhiúltach, éagluaisteach, peinicillin-íogair, a bhaineann leis an bhfine Pasteurellaceae.  Tá tréithchineálacha a bhaineann leis an speiceas rangaithe faoi láthair i gcúig séireaghrúpaí (A, B, D, E, F) bunaithe ar  comhdhéanamh na  gcapsúl, agus 16 seritíopaí sómacha (1-16). Tarraingíonn P. multocida raon de ghalair i mamaigh agus éin, lena n-áirítear  calar éanlaithe, riníteas seargthach na muc agus seipticéime fuilreatha bólachta. Is féidir leis bheith freagrach as ionfhabhtú zónóiseach i ndaoine, a faightear de ghnáth trí ghreamanna nó scríobthaí ó pheataí. Íompraíonn go leor mamaigh (lena n-áirítear cait ceansaithe agus madraí) agus  éin an baictéar mar chuid dá mhicreaflóra riospráide.

 Stair 
Thánaigh Louis Pasteur ar Pasteurella multocida don chéad uair sa bhliain 1878, in éin a bhí ionfhabhtaithe le chalar, agus ainmníodh an baictéir Pasteurella in ómós dó..

 Galar 
Tá P. multocida ina chúis le raon galair in ainmhithe fiáine agus ceansaithe, chomh maith le daoine. Is féidir baictéar a fháil in éin, cait, madraí, coiníní, eallaí agus muca. Sna héin, údar galair éanlaithe is ea  P. multocida; galar suntasach a bhíonn i láthair in  éanlaithe tráchtála agus ceansaithe fud fad an domhain, go háirithe ealtaí srathaithe agus iolrúcháin. Is gnách go mbaineann na tréithchineálacha de P. multocida a mbíonn freagrach as calar éanlaithe leis na séiritíopaí 1, 3, agus 4. San fhiántas, tá sé léirithe go leanann an calar éanlaithe bealaí imirce na n-éan, go háirithe na mórghéanna sneachta. Tá dlúthbhaint ag an séiritíopa-1 le calar éanlaithe Mheiriceá Thuaidh, ach ní mhaireann an baictéar i mbogaigh ar feadh tréimhsí fada ama. I cúis le P. multocida riníteas seargthach na muc;  d'fhéadfadh sé freisin bheith ina chúis le niúmóine nó  seipticéime fuilreatha bólachta.. D'fhéadfadh sé a bheith freagrach as mollmhortlaíochta na n- antalóp  saigeach Is P. multocida an chúis is coitianta d'ionfhabhtú ó ionfhabhtuithe créachta, i ndiaidh madraí nó cat. De ghnáth, léiríonn an ionfhabhtú mar athlasadh san fhíochán bog laistigh de 24 uair an chloig. Go hiondúil breathnaítear áireamh ard leocaicítí agus neodraifilí, rud gur féidir imoibriú athlastach a ghnóthú as ar láthair an ionfhabhtaithe (go ginearálta ceallailíteas locáilte idirleata). . Is féidir leis ionfhabhtú a thosnú i suíomhann eile, mar shampla an chonair riospráide, agus is eol dúinn gur féidir leis bheith treagrach as liomfadanapaite réigiúnach (at na nód limfe) ann. I gcásanna níos tromchúisí, is féidir baictéiréime a bheith mar thoradh air, ag cur oistéimiailítis nó endocarditis ar bun. Féadfaidh an baictéir an bhacainn fola-inchinne a thrasnú agus meiningíteas a chur ar bun.

 Féach: Pasteurellosis''

Tagairtí 

Galair bhaictéaracha
Zónóisí
An Tibéidis

Is teanga í an Tibéidis san fhine Shínea-Thibéadach a labhraíonn idir 3 agus 7 milliún duine i lár na hÁise, sa Tibéid (is é sin, Réigiún Féinrialaitheach na Tibéide, sna fo-reanna riaracháin Thibéideacha eile i nDaon-Phoblacht na Síne (Amdo, in Qinghai, agus Kham, in Sichuan agus Yunnan go príomha), agus i gceantracha áirithe de thíortha eile ar theorainn na Daonphoblachta sna Himiléithe, mar shampla Ladakh ags Sikkim san India, an Bhailteastáin sa Phacastáin, an Bhútáin agus i dtuaisceart Neipeal. Tá an teanga scríofa bunaithe ar an Tibéidis Chlasaiceach agus ta sí thar a bheith coimeádach.

Tagairtí

Teangacha Sínea-Tibéideacha
Bernard Montgomery

Oifigeach airm na Breataine sinsearach a throid san Chéad Chogadh Domhanda agus an Dara Cogadh Domhanda ab ea an Marascail Machaire Bernard Law Montgomery, 1st Viscount Montgomery of Alamein, KG, GCB, DSO, PC, DL (17 Samhain 1887 – 24 Márta 1976), nó mar is fearr aithne, "Monty" agus "The Spartan General".

Tagairtí 

Daoine Sasanacha
Daoine a rugadh i 1887
Básanna i 1976
Ginearáil
Peiptídigliocán

Polaiméir is ea peiptídigliocán, ar a dtugtar  múirein, comhdhéanta de siúcraí agus aimínaigéid, a dhéanann ciseal cosúil le mogalra lasmuigh den chillscannán den chuid is mó de na baictéir, rud a chuimsíonn an cillbhalla. Is éard atá sa chomhábhar siúcra ná iarmhair mhalartacha de β- (1,4)  N-aicéitil-glúcósaimín (NAG) nasctha agus aigéad N-aicéitil-múramic (NAM). Tá slabhra peiptíd de thrí go cúig aimínaigéad ceangailte leis an aigéad N-aicéitil-múramic. D'fhéadfaí an slabhra  peiptíde bheith trasnasctha le slabhra peiptíde de shnáithe eile chun ciseal mogalra tríthoiseach (3T) a dhéanamh. Bíonn ról struchtúrtha ag peiptídigliocán sa chillbhalla baictéarach, ag tabhairt neart struchtúrtha, chomh maith le bheith ag gníomhú in aghaidh bhrú osmóisigh an chíteaplasma. Míthuiscint choitianta is ea í go dtugann peiptídigliocán cruth don chill; mar sin féin, cé go gcuidíonn an peiptídigliocán le neart struchtúrtha na cille a choimeád, i ndáiríre is í an phróitéin MreB a réitíonn cruth na cille. Tá peiptídigliocán páirteaí i eamhnú le linn athghiniúna na cille baictéaraí.
'''

Struchtúr

Tagairtí 

Bitheolaíocht scannáin
Cillscannán

Cillscannán (ar a dtugtar freisin scannán an chíteaplasma nó membrane cítoplasmice, agus dá ngairtear an plasmaileime go stairiúil) is ea an scannán bitheolaíoch a scarann ​​an taobh istigh de gach cill ón timpeallacht lasmuigh (an spás eachtarcheallach).  Is éard atá ann ná déchiseal lipidí le próitéiní leabaithe ann. Is é bunfheidhm an chllscannáin ná an chill a chosaint óna timpeallacht. Rialaíonn an cillscannán cén substaintí ( leithéidí íanna agus móilíní orgánacha) a thagann isteach is amach tríd an chill.  Ar an mbealach seo feidhmíonn  an scannán mar bhac leath-tréscaoilteach.
Ina theannta sin, bíonn cillscannáin páirteach i bpróisis cheallacha éagsúla, mar shampla cillghreamú, seoltacht ianach agus cill chomharthaíocht agus feidhmíonn siad mar dhromchla ceangail le haghaidh roinnt struchtúr eachtarcheallach, lena n-áirítear an cillbhalla, an ciseal carbaihiodráite a dtugtar gliceacailís uirthi, agus an líonra incheallach de shnáithíní próitéine ar a dtugtar anchítichreatlach. I réimse na bitheolaíochta sintéiseacha, is féidir cillscannáin a athchóimeáil go saorga.'''

Stair

De bharr fionnachtana Robert Hooke i dtaca le cealla, sa bhliain 1665, cuireadh an moladh Teoiric na gCeall chun tosaigh. Thuig Hooke go raibh balla crua cealla ag gach cill ós rud é nach bhféadfaí ach cealla plandaí a thabhairt faoi deara ag an am. Dhírigh micreascópaithe ar bhalla na gceall le breis is 150 bliain go dtí go ndearnadh dul chun cinn sa mhicreascópacht. Go luath sa 19ú haois, aithníodh gur  aonáin ar leith iad cealla, gan ceangal, agus ceangailte le cillballaí aonair, i ndiaidh go bhfuarthas amach go bhféadfaí cealla plandaí a bheith scartha. Leathnaíodh an teoiric seo chun cealla ainmhithe a chur san áireamh, le meicníocht uilíoch le haghaidh cosanta agus forbairt na gceall a mholadh. Faoin dara leath den 19ú haois, ní raibh micreascópacht forbartha go leor chun idirdhealú a dhéanamh idir seicní cillscannáin agus cillbhallaí. Mar sin féin, bhí an ceart ag roinnt micreascópaithe a d'aithnigh ag an am seo, cé gur dofheicthe é, go bhféadfaí a thuiscint go raibh cillscannáin i gcealla ainmhithe, mar gheall ar ghluaiseacht na gcomhpháirteanna go hinmheánach ach ní go seachtrach, agus nach comhionannh scannáin agus cillbhallaí  plandaí.
Shéan go leor go raibh a leithéid agus cillbhalla ann ag dheireadh an 19ú haois.  Sa bhliain 1890, thug nuashonrú ar Theoiric na gCeall le fios go raibh cillscannáin ann, ach ní raibh iontu ach struchtúir tánaisteacha. Níor tharla sé go dtí go dtí níos déanaí ar aghaidh, nuair a bhí staidéir ar an osmóis agus tréscaoilteacht déanta go bhfuair cillbhallaí níos mó aitheantais.
Sa bhliain 1895, mhol Ernest Overton go raibh cillscannáin comhdhéanta de lipidí.

Nótaí agus tagairtí 

Bitheolaíocht scannáin
Michael Fassbender

Is aisteoir Éireannach agus Gearmánach é Michael Fassbender (a rugadh i Heidelberg, Baden-Württemberg, an Ghearmáin ar an 2 Aibreán 1977).

Tagairtí 

Aisteoirí Gearmánacha
Aisteoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1977
Daoine beo
Rosie Hackett

Réabhlóidí agus ceardchumannaí Éireannach ab ea Rosanna "Rosie" Hackett (25 Iúil 1893 – 4 Bealtaine 1976). 

Bunbhall ar Cheardchumann Oibrithe Ban na hÉireann a bhí inti, a thacaigh go mór le stailceoirí Bhaile Átha Cliath le linn Fhrithdhúnadh 1913. Sa bhliain 1916, chuaigh sí isteach sa bhearna baoil arís san Éirí Amach agus í ina ball d'Arm Cathartha na hÉireann.

Sa bhliain 2014, ainmníodh droichead nua in ómós di ina baile dúchais, mar aitheantas ar an méid a bhain sí amach lena linn.

Baill d'Arm Cathartha na hÉireann
Réabhlóidithe Éireannacha
Ceardchumannaithe Éireannacha
Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Daoine a rugadh i 1893
Básanna i 1976
Daoine as Baile Átha Cliath
Dífhostaíocht

Is an stát ina bhfuil daoine atá gan obair í dífhostaíocht.

Fostaíocht
Samuel Adams

Áirítear Samuel Adams (27 Meán Fómhair (16 Meán Fómhair sa tseanstíl) 1722 – 2 Deireadh Fómhair 1803 i measc Aithreacha Bunaithe na Stát Aontaithe. Ba pholaiteoir in Massachusetts é. Bhí sé orthu siúd a spreag na 13 coilíneacht Briotanacha le héirí amach sa bhliain 1776. Is duine d'ailtirí an phoblachtánachais Mheiriceánaigh é.

A luathshaol
Rugadh Samuel Adams ar an 27ú Meán Fómhair i mBostún do Samuel Adams agus Mary Fifield Adams. Daoine cráifeacha ab ea iad agus lámh acu sa pholaitíocht. Rinne Adams staidéar i gColáiste Harvard. Níor éirigh rómhaith leis i gcúrsaí gnó agus chuaigh sé leis an bpolaitíocht.

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1722
Básanna i 1803
Nicé (bandia)

Is pearsa bainte leis an mhiotaseolaíocht na Gréige í Nicé.

Miotaseolaíocht na Gréige
Iustinianus I

Impire Rómhánach an Oirthear ab ea Iustinianus I (Laidin: Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus; Gréigis: Ἰουστινιανός Ioustinianos), ar a dtugtaí Iustinianus Mór freisin, an tImpire Biosántach ó 527 go 565.

Bhí stair ar leith bainteach le réimeas an Impire sé sin an iarracht uaillmhianach (ach nach raibh curtha i gcrích go hiomlán) an 'Impireacht a athbhunú' (Laidin: renovatio imperii). Léiríodh an uaillmhian seo nuair a tháinig téarnamh páirteach ar chríocha Impireacht na Róimhe Thiar (Laidin: Imperium Romanum Occidentale), a bhí imithe as feidhm.  Chuir a ghinearál, Belisarius, Ríocht Vandalach san Afraic Thuaidh faoi smacht go tapa. Ina dhiaidh sin, chuir Belisarius, Narses, agus ginearáil eile an ríocht Oirghotach faoi smacht, ag athbhunú an Dalmáit, an tSicil, an Iodáil, agus an Róimh don Impireacht tar éis níos mó ná leathchéad bliain d'fhorlámhas na nOirghotach. D'athghabháil Liberius an maor praetóireach (Laidin: praefectus praetorio)  deisceart leithinis na hIbéire, ag bunú Provincia Spaniae (Gaeilge: Cúige na Spáinne). D'athbhunaigh na feachtais seo smacht na Róimhe ar iarthar na Meánmhara, rud a mhéadaigh ioncam bliantúil na hImpireachta faoi bhreis agus milliún solidus. Le linn a réime, chuir Iustinianus na Tzani faoi chois freisin, pobal ar chósta thoir na Mara Duibhe nach raibh riamh roimhe seo faoi smacht na Róimhe. Chuaigh sé i ngleic leis an  Impireacht Shasánach san oirthear, le linn réimeas Cabad I, agus níos déanaí arís le linn Cosro I; cuireadh tús leis an dara coimhlint seo go páirteach mar gheall ar a uaillmhianta san iarthar.

Gné ba shuntasaí fós dá oidhreacht ná athscríobh aonfhoirmeach an dlí Rómhánach, an Corpus Juris Civilis, atá fós mar bhunús leis an dlí sibhialta i go leor stát sa lá atá inniu ann.  Chomh maith leis sin, tháinig borradh faoin gcultúr Biosántach le linn dó bheith i réim, agus bhí oibreacha ar nós an Hagia Sophia mar thoradh ar a chlár tógála. Tugtar "Naomh Iustinianus an tImpire" air san Eaglais Cheartchreidmheach Thoir.. Mar gheall ar a ghníomhaíochtaí athchóirithe, thugtaí an "Rómhánach Deireanach" uaireanta ar Iustinianus i staireagrafaíocht lár an 20ú haois.

Tagairtí

Impireacht Bhiosántach
Daoine a rugadh i 482
Básanna i 565
Iarla Dheasumhan

San aimsir a caitheadh, bhí Iarlacht Dheasumhan (Béarla: Desmond) i seilbh tiarnaí na hÉireann, ar an gcéad dul síos mar theideal lasmuigh den chóras tiarnais agus níos déanaí mar chuid de Thiarnas na hÉireann..
Ba le sliocht Thomáis Mhic Mhuiris Mhic Ghearailt, Tiarna Ui Conghaile Barúntacht bhunaidh Dheasmhumhan i gCúige Mumhan. An mac is óige de Mhuiris Mac Gearailt, Tiarna Llansteffan ab ea Tomás, ina thacaí lárnach do Risteard FitzGilbert de Clare, 2ú hIarla Penfro (Strongbow) ina ionradh ar Éirinn sa bhliain 1169. Bunaitheoir an ríshleachta Chambra-Normannach 'Teaghlach Mhic Gearailt' in Éirinn, ab ea Muiris . Ós rud é gur de shliocht an mhic is óige de Mhuiris, ba ógchraobh de chuid na nGearltach in Éirinn í; bhunaigh  deartháir mór Thomáis,Gearóid Mac Muiris Mac Gearalit, 1ú Tiarna Uíbh Fhailí an chraobh shinsearach, sé sin an Teaghlach Chill Dara.
D'éirigh le mac Thomáis, Seán Mac Thomáis Mac Gearailt a bheith ina chéad Iarla Dheasumhan, nuair bhfuair sé, de bharr a hómós agus a sheirbhís, deontas sa bhliain 1259 de thailte na nDéise agus na Deismhumhan ón Phrionsa Éadbhard Shasana. Sula ndeachaigh na tailte go hÉideard, ba le Tomás MAc Antaine iad, athair de chuid bhean chéile Sheáin, Mairéad Mhic Antaine (Béarla: Margery FitzAnthony).

Tagairtí

Ríshliocht Mhic Gearailt
An Tatairis

Tá Tatairis (ainm dúchais: татар теле; татарча) ina teanga Tuirice a labhraíonn muintir Tatar i gceantar an Tatarstáin, An Bhaisceartastáin agus Nizhny Novgorod Oblast, sa tSibéir. Tá gaol aici leis an teanga ‘Crimean Tatar’, agus tá roinnt comhinthuigeacht idir eatharthu, ach níl siad ina teanga céanna.

Scríobh Ramazan Baytimerov focail le haghaidh Amhráin Stáit Poblacht an Tatarstáin i 2013.

Éist le “Татарстан Республикасы Дәүләт гимны“ (nó “Tatarstan Respublikası Däwlät gimnı”, san aibítir Laidine)

Canúintí 

Tá trí príomhchaúintí: Mişär (san iarthar), Kazan (sa lárcheantar), agus an chanúint Sibéarach (san oirthear). D’imríonn an Rúisis tionchar mór ar graimeadach agus friotail an teanga. Úsáidtear focail agus nathanna cainte Rúiseach in abairtí atá Tatair ó thaobh gramadach ach go háirithe i gKazan. Is é Gabdulkhay Akhatov ceann dena saineolaithe is mó ar ábhair teangeolaíocht Tatair.

Stair na Teanga 

Is teanga Tuirice í an Tatairis. Tá na teangacha Bulgar agus Kipchak mar shinsear an Tatairis, ach tá an dá ceann dóibh imithe in éag anois. Tá mionthionchar Arabach, Peirseach, agus Rúiseach le fheiscint sa teanga freisin.

Labhraítear Tatairis Chrímeach sa Chrimé, ach is mó cosúileachtaí atá aici leis an Tuircis, de bharr ollthionchar an teanga sin uirthi.

Tá an teanga litríochta Tatairis bunaithe ar an lárchanúint (.i. Kazan) agus ar an tseanteanga, İske Tatar Tele. Is teangacha Kipchak atá iontu, ach d’imir an teanga Bulgar ársa ón Volga tionchar orthu freisin.

Dáileadh Tíreolaíochta 

Labhraíonn timpeall 5.3 milliún daoine an teanga sa an Rúis, agus tá sí le cloisteáil san an Úcráin, an tSín, an Fhionlainn, an Tuirc, agus An Úisbéiceastáin freisin, chomh maith le han-chuid tíorthaí eile. Tá níos mó ná 7 milliún daoine a labhraíonn an Tatar ar domhain.

Sa dhaonáireamh 2010, mhaíomh 69% den Tatair Rúisis go raibh an teanga ar eolas acu. Sa Tatarstáin í féin, d’ardaigh an ceatadán go dtí 93%. San oblast comharsan, an Bhaisceartastáin, mhaíomh 67% na Tatair, 27% na Bhaisceartí, is 1.3% na Rúisigh go raibh cumas acu inti.

Teanga
Jesse Owens

Lúthchleasaí Meiriceánach ab ea James Cleveland "Jesse" Owens, a rugadh ar an 12 Meán Fómhair, 1913 in Oakville, Alabama agus fuair bás ar an 31 Márta, 1980 i dTucson, Arizona.

Tagairtí 

Lúthchleasaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1913
Básanna i 1980
Meiriceánaigh Afracacha
Cathal Crobhdhearg Ua Conchobhair

Rí Chonnacht ab ea Cathal Crobhdearg Ua Conchobhair (1153-1224), an mac is óige ag Ard Rí na hÉireann, Toirdhealbhach mac Ruaidhrí Ua Conchobhair.

Beathaisnéis 
Ba Rí Chonnacht é ón bhliain 1189 go 1199, agus ath-insealbhaíodh é ar an gcloch i gCluain Mhalais c.1201, agus bhí sé i gceannas go dtí 1224. tháinig sé i gcomharbacht ar Chonchobar Máenmaige, mac a leathdheartháir is sine, Ruaidri, mar rialóir Chonnacht. Ansin, rialaigh Cathal, mac Conchobar Máenmaige, ó 1199 go 1202, agus ina dhiaidh sin d'fhill Cathal Crobhdhearg ar ais i gcumhacht. Óna bhonn in iarthar na Sionainne, bhí air déileáil leis na hionróirí Normanacha. Ba cheannaire inniúil é in ainneoin fadhbanna, ag seachaint coimhlintí móra agus a fáil an bhua amach i  mionchoimheascair. D'fhéach Uí Chonchobair leis an chuid is fearr a dhéanamh den chúrsa nua mar a bhí anois ann, Éire roinnte idir rialtóirí Normanacha agus Gaelacha. B'fhéidir gur comhartha ratha é a réimeas fada ar an-dul chun cinn faoina cheannasaíocht siúd. . Tháinig sé i gcomharbacht air a dheartháir níos sine Ruaidri, rí Rí Chonnacht roimhe seo. Is é a bhi mar ábhar an dáin 'King Cahal Mór of the Wine-Red Hand' le Séamus Ó Mangáin.

Bhunaigh sé Mainistir Bhaile an Tobair sa bhliain 1216, agus tháinig a mhac, Aedh mac Cathal Crobdhearg Ua Conchobair i gcomharbacht air. Fuair a bhean chéile Mór Ní Bhriain, iníon rí Thuamhumhan, Domnall Mór Ua Briain, bás sa bhliain 1218.

Sa bhliain 1224, scríobh Cathal go hAnraí III, Tiarna na hÉireann, ag iarraidh go dtabharfaí Connachta go léir dá mhac agus oidhre Aedh, go háirithe na codanna sin, i mBréifne, faoi úinéireacht William Gorm de Lacy.

Tagairtí 

Ríthe na gConnacht
Daoine as Contae na Gaillimhe
Daoine as Contae Mhaigh Eo
Básanna i 1224
Annie Curtis

Is í Annie Curtis imdhíoneolaí Éireannach ag Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn, a bhfuil a gairme mhair an saol acadúil, an earnáil phoiblí agus lucht tionscail. Staidéar sí ar conas is féidir an cumhacht ag an clog comhlacht a leas chun rialú a dhéanamh ar galair athlastacha.

Oideachais 
Rinne Curtis a B.A. i Géineolaíocht i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath (1994-1998), agus rinne sí PhD sa tsaotharlann an tollamh Garret FitzGerald i Cógaseolaíocht (2001 – 2006) ag Ollscoil Pennsylvania. Is é seo an áit a raibh sí an chéad isteach chun an domhan an comhlacht clog agus thángthas ar na meicníochtaí a bhfuil an clog ábalta rialú fheidhm cardashoithíoch.

Gairme 
Bhí Curtis earcaíodh chun GlaxoSmithKline i Philadelphia mar Phríomh-Eolaí díreach tar éis a PhD, nuair a raibh sí i gceannas ar fhoireann taighde ag fiosrú bithmharcóirí do riosca cardashoithíoch idir 2006-2008. In 2008, bhí sí earcaíodh le Clár Eolaíochta Bainisteoir do Fhondúireacht Eolaíochta Éireann (SFI) go dtí 2010 nuair a bhí sí fostaithe mar Comhairleoir Leighis do "Immunotherapeutics" le Bristol-Myers Squibb. I 2011, d'fhill sí chun taighde a dhéanamh agus chuaigh an tsaotharlann ar an Ollamh Luke O' Neill i Bithcheimic ag Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. I 2014, bhí sí bronnadh ag SFI "Starting Investigator Research Grant" chun grúpa neamhspleách a bhunú ag déanamh staidéir ar tionchar na cloig ar an chóras imdhíonachta. Chuaigh Curtis isteach Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn mar léachtóir taighde i Mhóilíneach agus "Cellular Therapeutics" i mí Lúnasa 2016. Thúg a cuid oibre tuiscint ar na meicníochtaí a aslú galair ainsealach athlastacha cosúil le scléaróis iolrach, atá nasctha leis an cur isteach ar an clog comhlacht.

Dámhachtainí 
2017: L'Oréal-UNESCO Award For Women in Science 2017 Fellowship, L'Oréal-UNESCO

2012: Winner, Roche Medal, Researcher of the Year, Trinity Biomedical Science Institute, Roche Pharmaceuticals

2006: Arteriosclerosis, Thrombosis and Vascular Biology (ATVB) Junior Investigator Award for Women 2006, ATVB

Tagairtí 

Eolaithe
Mná
Bithcheimic
Imdhíoneolaíocht
Daoine beo
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Teoiric na gCeall

Sa bhitheolaíocht, is éard is Teoiric na gCeall ann ná teoiric eolaíoch stairiúil, a nglactar leis go forleathan anois, go bhfuil orgánaigh bheo déanta de chealla, gur aonad bunúsach struchtúrach/eagraíochta iad i ngach orgánach, agus go dtagann na cealla go léir ó chealla a bhí ann cheana féin. Bunaonad  struchtúrach na n-orgánach go léir is ea cealla, agus freisin an t-aonad bunúsach atáirgthe.De réir a chéile rinneadh feabhas leanúnach ar  an mhicreascóip,  agus méadaíodh an fachtóir  formhéadúcháin go leor go dtí go  raibh daoine in ann cealla a aimsiú sa 17ú haois. Laitear an an fhionnachtain seo den chuid is mó le Robert Hooke, agus cuireadh tús leis an staidéar eolaíoch na gceall, ar a dtugtar freisin bitheolaíochta na gceall. Ní mó ná céad bliain níos déanaí, 
thosaigh go leor díospóireachtaí faoi chealla i measc eolaithe. Bhí an chuid is mó de na díospóireachtaí sin bainteach le nádúr na hathghiniúna sna cealla, agus an bharúil gurb iad na cealla aonaid bhunúsacha an tsaoil. Ceapadh teoiric na gceall  ar deireadh thiar sa bhliain 1839. Luaitear seo de ghnáth le Matthias Schleiden agus Theodor Schwann. Mar sin féin, tá go leor eolaithe eile cosúil le Rudolf Virchow a chuidigh leis an teoiric. Ba chéim thábhachtach í sa ghluaiseacht ar shiúl ó phrionsabal na huathghiniún.
Bitheolaíocht cheallach.

Thíos luaite, tá trí dhearbhphrionsabal na teoirice:
 Tá na horgánaigh bheo go léir comhdhéanta de chill amháin ar a laghad.
 An t-aonad bunúsach struchtúrach agus eagraíochta san orgánach is ea an chill.
 Tagann cealla ó chealla atá ann cheana féin. 

Ceistítear fírinne an chéad dearbhphrionsabail thuas luaite, mar mheastar uaireanta gur foirmeacha beatha iad eintitis neamhcheallacha amhail víris.

Tagairtí
Spiaireacht

Is an cleachtadh eolas polaitiúil nó mhíleata a bhaineadh go fáilí í spiaireacht.

Spiaireacht
Laoch

Is éard ann ná duine atá sainithe ag a mhisneach, a ghaisce agus a ghníomhais mhaithe é laoch.

Féach freisin 
 Frith-laoch

Miotaseolaíocht
Teilgean Fischer

Léiriú déthoiseach de mhóilín orgánachtríthoiseach is ea Teilgean Fischer, arna cheapadh ag Hermann Emil Fischer sa bhliain 1891.  
Moladh teilgin Fischer ar dtús  chun carbaihiodráití a léiriú agus bhain ceimiceoirí feidhm astu, go háirithe sa cheimic orgánachagus sa bhithcheimic.
Cuirtearin aghaidh úsáid a bhaint as teilgin Fischer nuair nach mbíonn carbaihiodráití i gceist , mar go bhfuil na líníochtaí sin débhríoch i gcomparáid le híomhánna eile.

Coinbhinsiúin 
Léirítear na naisc neamhfhoircneacha go léir mar línte cothrománacha nó ingearacha. Taispeántar an tslabhra charbóin sa tslí is go mbíonn an carbón C1 ag an mbarr.  San aldós, is é  C1 an carbóin san ghrúpa aildéid; san chéatós, bíonn an uimhir is ísle is féidir, (de ghnáth C2) ag carbón an aildéid. 

Úsáidtear teilgean Fischer chun idirdhealú a dhéanamh idir L-móilíní agus D-móilíní. Ar theilgean Fischer, léirítear carbóin leathdheireanach (réamhdheiridh) na D siúcraí le hidrigin ar an taobh clé agus hiodrocsail ar dheis. Taispeánfar siúcraí L leis an hidrigin ar dheis agus an hiodrocsaile ar chlé. 

I dteilgean Fischer, gobann na naisc chothrománacha go léir i dtreo an lucht féachana, cé go ngobann na naisc cheartingearacha agus amach ón lucht féachana. Dá bhrí sin, ní féidir teilgean Fischer a rothlú ag 90 ° nó 270 ° i bplána an leathanaigh nó an scáileáin, mar is féidir le treoshuíomh na nasc i dtaobh lena chéile a athrú, ag tiontú móilín go dtí a heanantaiméir. Mar sin féin, ní athraíonn rothlú 180 ° ar bith léiriú an mhóilín. 
Go fóill, léiríonn malartú dhá phéire de ghúpaí atá ceangailte leis an adamh carbóin lárnach an móilín céanna  mar a bhí léirithe mar a bhí sé léirithe ag teilgean bunaidh Fischer.

Agus tú i mbun teilgean Fischer a tharaingt do charbaihiodráit le níos mó ná trí charbón, caithfear gach carbón 'anuas', a ghobfadh amach uait mar a fheictear ó bharr an mhúnla fiarlánach, a iompú agus a dhíriú i dtreo do réimse radhair. Mar sin féinc ní athraíonn sé seo an teilgean Fischer d'aon charbóin roimhe seo.

Tagairtí
Ocsaíd achtainiam(III)

Is comhdhúil cheimiceach í ocsaíd achtainiam(III) ina bhfuil an dúil thearc radaighníomhach achtainiam ann. Tá an fhoirmle Ac2O3 aici. Tá sí cosúil leis an dúil chomhfhreagrach lantanaim, gcomhdhéanamh lanthanum comhfhreagrach, ocsaíd lantanaim (III) ocsaíd, agus tá achtainiam ann sa stát  ocsaídiúcháin +3.'''. 
Ní cheart mearbhall a dhéanamh le  hainhidríd aicéiteach  Ac2O ,  áit ina bhfuil a bhfuil Ac ina ghiorrúchán ann le haghaidh acetil seachas an tsiombail den dhúil achtainiam Achtainiam ocsaíd nach bhfuil a bheith ar dhaoine eatarthu le Ac2O (ainhidríd aicéiteach), i gcás ina bhfuil Ac tá ina ghiorrúchán le haghaidh aicéitil in ionad an siombail an eilimint achtainiam.

Imoibrithe 
 Ac2O3 + 6HF → 2AcF3 + 3H2O
 Ac2O3 + 6HCl → 2AcCl3 + 3H2O
 4Ac(UIMH.3)3 → 2Ac2O3 + 12NO2 + 3O2
 4Ac + 3O2 → 2Ac2O3
 Ac2O3 + 2AlBr3 → 2AcBr3 + Al2O3
 2Ac(OH)3 → Ac2O3 + 3H2O
 Ac2(C2O4)3 → Ac2O3 + 3CO2 + 3CO
 Ac2O3 + H2S → AcA 2S3 + 3H22

Tagairtí 

Comhdhúile achtainiam
Ocsaídí 
Comhdhúile neamhorgánacha
Clóráit airgid

Cuireann clóráit airgid (AgClO3) criostail bhán theitreagánacha i gcruth. Cosúil le gach clóráit, tá sí intuaslagtha in uisce agus ina gníomhaire ocaídiúcháin. Mar mhiotail salainn simplí, ceimiceán coitianta is ea í i dturgnaim bhunúsacha cheimiceacha neamhorgánacha. Tá sí solas-íogair, agus mar sin caithfidh sí a bheith i dtaisce i choimeádáin a bhfuil dath dorcha orthu agus atá druidte go daingean.

Léiríonn an tsubstaint foilseáin airíonna bloscacha , dá bhrí sin, tá sí in úsáid uaireanta mar phríomhphléascach.

Ciallaíonn airgid(1) airgead ina gnáth +1 staid ocsaídithe

Táirgeadh 
Táirgtear clóráit airgid tré níotráit airgid a himoibriú le clóráit sóidiam chun clóráit airgid agus níotráit sóidiam.a thabhairt ar aird.

De rogha air sin, d'fhéadfadh sí a bheith táirgthe tré clóirín  a tharchur trí fionraí d'ocsaíd airgid

Tagairtí
The Quiet Man



The Quiet Man.

Cruthaite an scannán sa bhliain 1952  John Ford a scríobh é.
Robert Mueller

Aturnae agus maorlathaí Meiriceánach is ea Robert Swan Mueller III (IPA: ˈ|m|ʌ|l|ər}};  a rugadh ar 7 Lúnasa 1944 in Manhattan). Eisean an 6ú stiúrthóir ar an Federal Bureau of Investigation (2001–2013). Ball den Pháirtí Poblachtach é a cheap an tUachtarán George W. Bush sa phost sin. Is é an duine is faide sa phost ó bhí J. Edgar Hoover ann. Faoi láthair tá Mueller i gceannas ar fhiosradh (2017–inniu) um idirghabháil na Rúiseach i dtoghchán na bliana 2016 sna Stát Aontaithe agus ábhar eile a bhaineann leis.

Bhain Mueller céim amach in Ollscoil Princeton. Chuir sé seirbhís isteach san U.S. Marine Corps le linn Chogadh Vítneam, agus bronnadh Bonn Réalta Umha as crógacht a thaispeáint sa chogadh chomh maith le Bonn Croí Chorcra as a bheith gortaithe ann. I ndiaidh dó céim a bhaint amach ó  Scoil Dlí Ollscoil Virginia (1973), d'oibrigh sé ar feadh trí bliana do chomhlacht príobháideach in San Francisco gur ceapadh é ina Aturnae Cúnta de chuid na Stát Aontaithe (AUSA) sa chathair chéanna. Sular ceapadh é ina stiúrthóir ar an FBI, bhí Mueller ina Aturnae do na Stáit Aontaithe, ina Ard-aighne Cúnta ar Roinn na gCoireanna, agus ina Ard-aighne Ionaid.

I mí Bealtaine na bliana 2017, cheap an tArd-aighne Ionaid Rod Rosenstein Mueller mar abhcóide speisialta i mbun an choiste fhiosraithe atá ag iniúchadh ról na Rúiseach sa toghchán sa bhliain 2016, naisc ar bith idir rialtas na Rúise agus feachtas uachtaránachta Trump san áireamh.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine as Nua-Eabhrac
Daoine a rugadh i 1944
Daoine beo
John Boyega

Aisteoir Sasanach is ea John Adedayo B. Adegboyega  (r. 17 Márta 1992). Déanann sé aisteoireacht faoin ainm John Boyega. Aithnítear é go mór mhór as a ról mar Finn in Star Wars: The Force Awakens (2015), an seachtú scannán sa tsraith úd Star Wars, agus sa scannán a tháinig ar a shála sa bhliain 2017, mar atá Star Wars: The Last Jedi. Tharraing Boyega aird an phobail sa Ríocht Aontaithe air féin den chéad uair as a róle mar Moses sa scannán coiméadach ficsean eolaíochta Attack the Block (2011).

Bhí páirt aige freisin sa scannán drámata staire Detroit (2017), i gceithre eipeasóid den tsraith teilifíse 24: Live Another Day agus sa dráma Imperial Dreams (2014). Bronnadh an gradam BAFTA Rising Star Award ar Boyega sa bhliain 2016.

Is de chúlra Nigéarach iad tuismitheoirí Boyega. Rugadh é féin in Peckham, Londain.

Daoine a rugadh i 1992
Aisteoirí Sasanacha
Daoine beo
Daoine as Londain
Kathleen Antonelli

Ba ríomhchláraitheoir í Kathleen "Kay" McNulty Mauchly Antonelli (12 Feabhra 1921 – 20 Aibreáin 2006) a bhí mar dhuine de na 6 ríomhchláraitheoir a d'oibrigh ar an ríomhaire ENIAC - an chéad ríomhaire digiteach ilchuspóireach pearsanta.

Laethanta a hÓige agus Oideachas 
Rugadh Kathleen McNulty (Gaeilge: Caitlín Nic an Ultaigh) i bhFaiche Mhór ar an Chraoslach , i nGaeltacht Dún na nGall i 1921 le linn Cogadh na Saoirse. Ar oíche a breithe, gabhadh a hathair, a bhí mar bhall Óglaigh na hÉireann, agus cuirtear i bPríosún Doire é ar feadh 2 bhliain. Nuair a scaoileadh é i mí Deireadh Fómhair 1924, chuaigh Kathleen agus a teaghlach ar imirce go dtí Stáit Aontaithe Mheiriceá agus bhog siad go dtí Chestnut Hill i bhFilideilfia, Pennsylvania. Ag an am sin, ní raibh ach Gaeilge aici. Ní raibh focal Béarla aici go dtí gur thosaigh sí ag freastal ar Hallahan Catholic High School i bhFilideilfia.

I ndiaidh ardscoile, d'fhreastail sí ar Chestnut Hill College, le matamaitic mar phríomhabhar aici. Ghlac sí le gach modúl matamaitice a bhí ar fáil, triantánacht sféarúil, calcalas difreálach, geoiméadracht theilgeach agus staitistic ina measc. Bhain sí a céim amach i mí Meitheamh 1942, bliain nach bhain ach cúpla bean eile céim mhatamaitice amach sa choláiste sin.

A Gairm mar Ríomhcláraitheoir 
Seachtain nó dhó i ndiaidh a céim a bhaint amach, thug sí fógra státseirbhíse na Stát Aontaithe faoi deara in The Phildelphia Inquirer. Bhí siad ar tóir mná le céim matamaitice. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, bhí Arm na SA ag fostú mná chun ruthaig philéir agus ruthaig dhiúracáin a ríomh ag Ballistic Research Laboratory. Ghlaoigh sí ar a chomhchéimí Frances Bilas agus seachtain ina dhiaidh sin, bhí an beirt acu fostaithe mar 'ríomhairí' daonna. Thosaigh siad ag obair ag The Moore School of Engineering.

Leagáid 
I 2007, d'fhógair Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath go raibh siad chun 'An Foirgneamh McNulty' a chuir ar an bhfoirgneamh ríomhaireachta in ómós Kathleen McNulty. 

I gContae Dún na nGall, bhunaigh Institiúid Teicneolaíochta Leitir Ceanainn duais bhliantúil don mhac/iníon léinn ríomhaireachta is fearr, darb ainm 'The Kay McNulty medal and prize.'''''

Tagairtí 

Eolaithe ríomhaireachta
Daoine a rugadh i 1921
Básanna in 2006
Daoine as Contae Dhún na nGall
Teitreafluaraboráit airgid

Is comhdhúil neamhorgánach í teitreafluaraboráit airgid leis an bhfoirmle cheimiceach AgBF4. Soladach bán is ea í a dhíscaoileann i dtuaslagóirí pholacha orgánacha chomh maith le huisce. Ina staid sholadach, tá na hionaid Ag+ fluairíd nasctha.

Ullmhú 
Ullmhaítear teitreafluaraboráit airgid  tríd an t-imoibriú idir trífhluairíd bhóróin agus ocsaíd airgid i láthair beinséine.

Úsáidí sa tsaotharlann 
Sa tsaotharlann cheimice neamhorgánach agus orgánach, tá teitreafluaraboráit airgid, ar a dtugtar "BF-4" uaireanta uitrhi sa Bhéarla, ina himoibrí úsáideach. I ndéchlóraimeatán, bíonn teitreafluaraboráit airgid ina hocsaídeoir measartha láidir.  Cosúil le heicafafluorfosfáit airgid, úsáidtear go coitianta í chun an ainian teitreafluaraboráit lagchomhordaithe a chur in áit  ainian nó liogann hailídí. Deascadh na hailíde airgid cuí is cúis le hastarraingt na hailíde á thiomáint.

Tagairtí