joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Díraonadh neodrón

Iarmhairt trasnaíochta, bunaithe ar scaipeadh neodrón—ag cisil dhifriúla adamh is solad, mar shampla — chun patrún idirdhealaithe déine a tháirgeadh, ar féidir a úsáid chun struchtúr an tsolaid a dhéanamh amach. De bhrí nach bhfuil lucht glan leictreach ag neodróin, treánn siad ábhair go héasca, ach de bhrí go bhfuil móimint mhaighnéadach acu is éifeachtach iad chun tréithe maighnéadacha ábhar a iniúchadh (i gcomhábhair fhorsheoltacha ardteochta, mar shampla). Idirghníomhaíonn siad tríd an bhfórsa núicléach láidir le núicléis adamhacha, agus mar sin bíonn siad íogair d'iseatóip éagsúla sa mheán ina bhfuil siad ag taisteal. Braitheann cuid de na foinsí neodrón ar imoibreoirí núicléacha chun léas leanúnach neodrón a chur ar fáil. I bhfoinsí eile úsáidtear léis cáithníní chun foinse bíogtha neodrón a dhéanamh. Baintear feidhm as díraonadh neodrón chun an-chuid córas a anailísiú, plaistigh, ceirmeacht, criostail leachtacha, próitéiní, is ábhair bhitheolaíocha eile.
Díraonadh X-ghathanna

Iarmhairt trasnaíochta ina scaipeann na hadaimh in ábhar X-ghathanna chun patrún de spotaí nó fáinní comhlárnacha a dhéanamh. Is féidir na patrúin seo a thaifeadadh agus a n-ionaid is a ndéiní a anailísiú chun struchtúr adamhach an ábhair a dhéanamh amach, modh oibre a d'fhionn Max von Laue i 1912.
Dís aonair

I móilín, tugtar dís aonair ar dhís fiúsleictreon a bhaineann le hadamh amháin ar leith. Cuireann siad isteach ar chruth an mhóilín, agus bíonn ról tábhachtach acu i gcruthú comhdhúl comhordaithe.

Adaimh
Díshalandú

Aon phróiseas trína bhfaightear uisce úr ón sáile. Slí amháin is ea an sáile a dhriogadh: néalaítear é, rud a chruthaíonn galuisce agus a fhágann an salann is aon ábhar tuaslagtha eile ina dhiaidh. Ansin athchomhdhlúitear an galuisce ina uisce úr. Is féidir frithosmóis a úsáid chun díshalandaithe freisin: bíonn soitheach in úsáid agus é roinnte ina dhá leath ag scannán leath-thréscaoilteach. Caidéalaítear sáile isteach i leath amháin den soitheach faoi ardbhrú, agus brúitear an t-uisce úr tríd an scannán, ag scagadh an tsalainn thuaslagtha amach as leis an scannán scagach. Is gá cuid mhaith fuinnimh a úsáid chun aon cheann de na próisis seo a chur ar siúl, agus mar sin is costasach iad. Ach in áiteanna ar Domhan a bhfuil uisce úr gann agus sáile na farraige le fáil, is é an t-aon slí chun uisce inólta a sholáthar. Úsáidtear leictreascagdhealú freisin, agus reo an oighir amach as an uisce. Táirgtear 50% d'uisce díshalandaithe an Domhain sa Mheánoirthear, agus an leath eile san Afraic, an Áise, an Astráil is na Stáit Aontaithe.
Díshondas

Feiniméan síceach is fuaime. Ar leibhéal fisiciúil, má bhíonn dhá ghlanton den mhinicíocht chéanna á bhfuaimniú, ach difríocht bheag pais eatarthu (ceann amháin ag sroichint a bhuaice beagán roimh an gceann eile), cloistear an bunghlanton, ach béim thréimhsiúil chomh maith. Is díshondas an bhéim inaitheanta seo, agus má bhíonn rud éigin cosúil leis i bpíosa ceoil, seans go mbeidh sé míthaitneamhach, gránná, nó fiú pianmhar. Is suibíochtúil an iarmhairt é seo. Suas go dtí an 20ú céad sheachnaigh an chuid is mó ar fad de na cumadóirí díshondas ina gcuid ceoil, ach ó shin bhain cumadóirí suntasacha feidhm fhorleathan as.
Dísiú

Táirgeadh dís leictreon is posatrón ag fótón X-ghathach ardfhuinnimh nó gáma-ghathach, ina gcailleann an fótón méid fuinnimh atá dhá oiread an fhuinnimh choibhéisigh i mais an leictreoin ar a laghad. Tarlaíonn sé nuair a théann gáma-ghathanna trí dhamhna ar bith, agus is é an príomh-mhodh ina n-ionsúnn damhna gáma-ghathanna ardfhuinnimh.
Dismhíostrú

Míchompord nó pian in íochtar an bhoilg, comhcheangailte le míostrú. An-choitianta ach éadrom de ghnáth (ach uaireanta an-phianmhar) agus leanann 12-24 uair i ndiaidh tús an mhíostraithe. I mná óga ní bhíonn aon chúis inbhraite leis, agus réitítear thar am é. I mná níos aosta, is féidir go dtarlóidh sé de bharr galair pheilbhigh athlastaigh, siadaí caoine (fiobróidigh) sa bhroinn, nó fíochán útarach taobh amuigh den bhroinn sa chuas útarach (inmheatróis).
Díthiomsú

Sa cheimic, scaradh comhdhúile ina dhá chuid nó níos mó, in úsáid go príomha chun aigéad a ianú in uisce. Díthiomsaíonn aigéid láidre níos mó ná aigéid laga. Mar mhalairt, is tiomsú an próiseas ina gcuingríonn dhá pháirteagal le chéile, idirghníomhú a tharlaíonn go minic i dtuaslagán.
Diúlán

Orgán, cosúil le súiteoir, a chuireann seadán isteach i gcealla an óstaigh le bia a tharraingt amach as. Faightear a leithéid i bhfungais is plandaí bláfara seadánacha, cosúil le clamhán.
Diúracán balaistíoch idirilchríochach

Diúracán balaistíoch an-mhór fadraonach atá armtha le buamaí núicléacha is ea diúracán balaistíoch idirilchríochach (DBII) (Béarla: Intercontinental Ballistic Missile nó ICBM).  

Shaothraigh na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach ó dheireadh na 1950idí iad. 

Lonnaithe i sadhlanna ar fud fairsinge ollmhór tíre, is féidir na buamaí éagsúla ó dhiúracán amháin a dhíriú ar spriocanna scoite ar leith go domhain istigh i dtír an namhad timpeall 30 nóiméad tar éis a lainseála.

Féach freisin 
 Sergey Korolyov. D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idirilchríochach Sóivéadach. Níos déanaí, bhí ina cheannaire ar an gclár spáis Sóivéadach.

Tagairtí 

Diúracáin
Diúracán frithbhailistíoch

Diúracán atá in ann diúracáin bhailistíocha naimhdeacha a scrios gar dá sprioc nó i bhfad uaithi, san atmaisféar nó os a chionn. Cuireadh srian lena saothrú ag conradh idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach i 1972.
Diúracán frith-thainc

Diúracán is féidir a lainseáil ón talamh ag coisí, ó fheithicil troda nó héileacaptar, dírithe le sreang nó léasar ar thanc naimhdeach nó feithicil armúrtha eile.
Diúracán treoraithe

Armchóras — chomh beag le diúracán beag iniompartha frith-thainc, nó chomh mór le diúracán idirilchríochach balaistíoch — atá in ann eitilt go dtí a sprioc faoina chumhacht féin.   

Dírítear a eitilt le treoracha ón taobh amuigh, tarchurtha don diúracán trí chomharthaí raidió nó ríomhaire inmheánach a thugann comharthaí treoracha do dhromchlaí rialaithe an diúracáin. 

Diúracáin
Diúscairt fuíll

Príomhfhadhb is dúshlán comhshaoil is ea conas fuíoll baile, tionsclaíoch is feirmeoireachta a phróiseáil is a chur de láimh. Modhanna atá in úsáid is ea é a chur i bpoll sa talamh nó ina charn ar an talamh, é a dhumpáil amuigh sa bhfarraige, nó a loscadh. Ach baineann fadhbanna móra le gach ceann acu sin, ina measc truailliú aeir, uisce is talún sa chomharsanacht. Is gá a bheith an-chúramach le fuíollábhair thocsaineacha is bhaolacha, agus carnadh meatáin indóite phléascaigh in ionaid dumpála. De réir a chéile tá athchúrsáil gloine, páipéir is plaistigh ag laghdú an oiread fuíll atá le dumpáil nó loscadh.
Divertimento

Píosa ceoil éadroim. Chum Mozart agus cumadóirí a linne píosaí mar seo le 5 nó 6 ghluaiseacht i gcomhair tionól aonréadaithe.
Dlí imchoimeád an fhuinnimh

Conchlúid san eolaíocht nach féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú. Is féidir é a athrú ó shaghas amháin go dtí saghas eile: fuinneamh meicniúil go dtí teas trí fhrithchuimilt, mar shampla, fuinneamh leictreach go dtí fuinneamh meicniúil i mótar, nó go dtí teas i dtéitheoir, agus mar sin de. Samhlaítear maisfhuinneamh in imoibriú núicléach ina n-athraítear mais go dtí fuinneamh trí ghaol iomráiteach Einstein, E = mc2, mar shaghas amháin fuinnimh a bhíonn clúdaithe ag an dlí seo.

Naisc sheachtracha
 Khan Academy Law of conservation of energy. https://www.youtube.com/watch?v=HR5iEX3Sy1k

Fuinneamh
Teirmidinimic
 Dlíthe imchoimeádta
Dlí na bithghéinitice

An teoiric ghinearálta gur cosúil le chéile na luathstaideanna i bhforbairt speicis ainmhithe, agus go n-éiríonn na difríochtaí idir speicis níos soiléire i gcónaí de réir mar a théann an fhorbairt ar aghaidh.
Dlí na maisghníomhaíochta

Sa cheimic, bíonn ráta imoibrithe imoibreáin i gcomhréir lena ‘mhais ghníomhach’, nó go bunúsach, lena thiúchan. Bíonn luas an imoibrithe cheimicigh shimplí i gcomhréir le hiolrú tiúchain na n-oibreán. Go ginearálta, áfach, is gá an chuid is mó d'imoibrithe ceimiceacha a ionramháil i dtéarmaí seichimh imoibrithe simplí dá leithéid. 

Ceimic
Dlíthe imchoimeádta

Sa bhfisic, na rialacha a chuireann síos ar airíonna is cainníochtaí a fhanann tairiseach trí phróiseas áirithe fisiciúil. Tá na dlíthe seo bunúsach don fhisic, agus bíonn dlíthe uile na fisice bunaithe ar phrionsabail imchoimeádta. Ar an taobh eile baineann dlí imchoimeádta le siméadracht sa chóras. Mar shampla, baineann dlí imchoimeád an fhuinnimh (an dlí imchoimeádta is tábhachtaí, b'fhéidir) le siméadracht an chórais fhisiciúil faoi aistriú thar am. Éiríonn dlí imchoimeád an mhóimintim le siméadracht san aistriú thar spás. I bhfisic na gcáithníní, scríobhtar idirghníomhuithe coimpléascacha i dtéarmaí uimhreacha candamacha aisteacha a imchoimeádtar.
Dlús coibhneasta

An dlús tomhaiste i gcóimheas le dlús ábhair chaighdeánaigh, de ghnáth uisce ag 20 °C, 1.0025 kg m-3. Úsáidtear d mar shiombail dó, agus uimhir íon atá ann. Mar shampla, maidir le halcól le dlús 789 kg m-3, d = 0.791.
Dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin

Meán stórála ríomhaire, bunaithe ar an dlúthdhiosca caighdeánach 25 mm, le ceadúnas ó chomhlachtaí Sony is Philips, a úsáidtear de ghnáth chun closchomharthaí a stóráil (tugtar CD-ROM air freisin). Is féidir le diosca amháin níos mó ná 600 meigeabheart sonraí ríomhaire a stóráil, cuid mhaith níos mó ná diosca crua maighnéadach den mhéid céanna. Is dioscaí léimh amháin an chuid is mó de na dlúthdhioscaí seo. Cuirtear na sonraí orthu le linn a ndéanta agus, ní hionann is an diosca crua, ní féidir iad a athrú. Is é an phríomhfheidhm a bhaintear astu ná toirteanna móra eolais a chur ar fáil, cosúil le ciclipéidí is bunachair. Le scríbhneoir CDanna, feiste cosúil le dioscathiomáint, is féidir scríobh ar CD-ROM inscríofa (féach CD-R nó CD-RW) agus é a úsáid cosúil le diosca flapach.
Dlúth-theagmhálach leis an Domhan

Astaróideach nó cóiméad taobh istigh den Ghrianchóras ar fhithis a thagann gar don Domhan, ionas go mb'fhéidir go dtarlóidh imbhualadh contúirteach. Meastar go bhfuil suas le 2,000 réad mar sin de thrastomhas níos mó ná 1 km ann, agus thar mhilliún réad de thrastomhas 50 m nó níos mó. Threáfadh réad 50 m ar leithead atmaisféar an Domhain. Dhéanfadh imbhuailí réad níos mó an-chuid dochair. Mar shampla, meastar go leanfadh dochar comhshaoil ar fud an Domhain imbhualadh réada 2 km ar trastomhas, agus an pléascadh coibhéiseach de mhilliún meigeatonna TNT, de bharr an bhrat deannaigh a chuirfeadh tús le geimhreadh a mhairfeadh na blianta, cailliúint barr, gorta is galar ar scála domhanda. Meastar gur réad eachtardhomhanda 15 km ar trastomhas a d'imbhuail leis an Domhan timpeall 65 milliún bliain ó shin a dhíothaigh na dineasáir agus suas le 75% de gach rud beo ar Domhan.
DNA saitilíte

Saghas DNA ina bhfuil seichimh ghearra bunphéirí, iad athdhéanta arís is arís eile agus coinnithe i réigiún na ceintrimíre de na crómasóim. Is féidir go bhfuil baint acu le teacht le chéile réigiúin na gceintriméirí ina bpéirí le linn méóise. Ní hionann DNA satailíte na gceintriméirí is DNA micreasaitilíte, ina bhfuil aonaid de sheichimh athdhéanta DNA, ach iad dáilte ar feadh fad na gcrómasóm. Tá na seichimh athdhéanta DNA seo sa DNA micreasaitilíte aonarach don indibhid, agus is ar an bhfíoras seo a bhunaítear anailís DNA lorg méire le haghaidh ionannú daoine. 

Géineolaíocht
Dó (imoibriú)

Imoibriú idir ocsaigin ón aer agus carbón is hidrigin sa bhreosla chun dé-ocsaíd charbóin is uisce a chruthú, agus teas mar fhotháirge. Tugtar an teas dócháin ar an teas a chruthaíonn mól d'ábhar. I ngnáth-thuirbín gaile, úsáidtear an teas seo chun uisce a fhiuchadh is gal a sholáthar, rud a dhéanann an tuirbíndineamó a rothlú chun leictreachas a ghiniúint. Sna córais is fearr, ní athraítear ach 40% ar éigin de theasfhuinneamh an bhreosla i bhfuinneamh leictreach. Cailltear an chuid eile den bhunfhuinneamh don timpeallacht. Ba mhaith an scéal é dá mb'fhéidir feidhm fhiúntach a bhaint as níos mó den fhuinneamh seo, ach chomh maith leis an neamhéifeacht chaifeach seo cruthaítear fotháirgí dochracha eile sa dó — dé-ocsaíd charbóin, dé-ocsaíd sulfair, ocsaídí nítrigine is eile — a scaiptear san atmaisféar. Cuireann dé-ocsaíd charbóin le hiarmhairt cheaptha teasa an atmaisféir, rud a chuireann le forthéamh domhanda, creidtear go forleathan. De réir dealraimh, feidhmíonn dé-ocsaíd sulfair is ocsaídí nítrigine san aer chun báisteach aigéadach a dhéanamh agus coillte a leagan thar an leathchruinne thuaidh. Glactar leis go bhfuil sé sárphráinneach sceitheadh na ngás díobhálach seo a laghdú agus a laghdú tuilleadh.
Dó (míochaine)

Cneá ina ndéantar damáiste do na fíocháin, nó a milltear iad, le teas nó leictreachas. Rangaítear dónna de réir tiús an fhíocháin dhóite (páirtdhóite, nó go hiomlán) agus an chodáin de dhromchla na colainne atá dóite. Nuair is páirtdó a bhíonn i gceist, is féidir go dtarlóidh leasú spontáineach an fhíocháin, ach i ndó tríd an bhfíochán bíonn gá le beangú craicinn ar a laghad.
Dó croí

Mothú dóite a bhraitear ó am go chéile taobh istigh den bhrollach os cionn an steirnim íochtaraigh de ghnáth. Tarlaíonn sé de bharr frithshruthú a bhfuil sa ghoile ar ais isteach i gcuid íochtarach an éasafagais, rud a chuireann tús le ríog. I gcásanna ar leith, tarlaíonn sé seo de bhrí go n-éiríonn cuid den ghoile isteach san oscailt mar a dtéann an t-éasafagas tríd an scairt (heirne hiatais).
Dochtearraí

Téarma ríomhaireachta ar choincheap idir bogearraí (cláir threoracha inláimhsithe inathraithe) agus crua-earraí (an ríomhaire fisiciúil is a chomhghairis leictreonacha) is ea dochtearraí. Luaitear an clár treoracha is é stóráilte do-athraithe sa chuimhne sa ríomhaire mar dhochtearraí, i gcontrárthacht leis an gclár, scríofa amach ar páipéar nó diosca, atá inathraithe fós mar bhogearraí.

Tagairtí

Ríomhaireacht
 Dochtearraí
 Córais leabaithe
Dódó

Éan a bhí gaolmhar leis na colúir, atá imithe in éag. Dúchasach do na foraoisí arda ar Oileán Mhuirís san Aigéan Indiach. Cosúil le turcaí le gob mór is sciatháin bhuntúsacha. Meastar gur imigh na speicis dheireanacha in éag idir 1665 is 1761.

Éin
Peter Charles Doherty

Imdhíoneolaí a rugadh i mBrisbane na Astráile, a fuair amach i 1974, lena chomhghleacaí Rolf Zinkernagel, conas go beacht a aithníonn an córas imdhíonach cealla atá ionfhabhtaithe le víreas is ea Peter Charles Doherty (a rugadh ar 15 Deireadh Fómhair 1940). Bhuaigh siad Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1996 as seo. Cheaptaí gur leor an víreas féin a bheith sa bhfuil chun an córas imdhíonachta a spreagadh chun feidhmithe, tríd an víreas a aithint mar antaigin ag antashubstaintí na fola is na T-chealla a chur á ndíothú. Ach bíonn na víris istigh i gcealla éagsúla, agus conas a d'aithneodh an córas na cealla infhabhtaithe thar na cealla sláintiúla? Thaispeáin na taighdeoirí nach ndéanann na T-chealla trodacha a gcuid oibre ach nuair a bhíonn dhá réamhchoinníoll ann: antaiginí ón víreas (nó ón mbaictéar), agus próitéiní histeachomhoiriúnacha cuí. Ba chéim mhór ar aghaidh an léargas seo chun modh oibre na himdhíonachta a mhíniú.

Naisc sheachtracha 
 A bheathaisnéis Nobel

Daoine Astrálacha
Daoine a rugadh i 1940
Daoine beo
Doingean

Tugtar doingean ar chuid mhaith iasc den ord perciformes, suas le 1.8 m ar fhad. An-tóir ag iascairí air, ar bhonn trádálach in áiteanna. Tá an doingean dúchasach feadh chósta Mheiriceá Thuaidh leis an Aigéin Atlantaigh. Tugadh isteach é cois cladaigh ar feadh cósta Mheiriceá Thuaidh leis an Aigéan Ciúin é freisin, chomh maith le roinnt locha ar fud na Stáit Aontaithe. Ina measc tá an doingean stríocach, an doingean fathachúil mara, an doingean ceilpe, an doingean stríocach gainimh, agus an doingean breac gainimh.

Éisc
Dolaimít

Mianra, cumtha as carbónáit chailciam maignéisiam, (Ca, Mg)CO3. Úsáidtear an téarma céanna do charraigeacha dríodracha carbónáite ina bhfuil níos mó ná 50% dolaimíte. Cruthaítear í de ghnáth trí athrú cailcíte, CaCO3.
Dolairít

Carraig dhoigheartha bhunata mheánghráinníneach, dúghlas, déanta as iathchloch plagacláis is criostail pirixéine den chuid is mó. Is gnáthcharraig í i saileanna is dingeáin ar fud an Domhain.
Dolby

An chéad córas éifeachtach chun an torann i gceol a atáirgtear le téipthaifeadán a laghdú go so-aitheanta. Úsáidtear go han-fhorleathan fós é. Shaothraigh Ray Dolby (1933-) ar dtús é le haghaidh téipthaifeadán gairmiúil i lár na 1960idí (Dolby A). Ansin mhionathraigh is shimpligh sé na ciorcaid chuige le húsáid i dtéipthaifeadáin caiséid (Dolby B). Tháirg sé Dolby C sna 1980idí, ina raibh laghdú torainn 20 dB trasna raon leathan minicíochtaí. Éiríonn an tsiosarnach ó bhun-nádúr gráinníneach an chumhdaigh mhaighnéadaigh ar na téipeanna. Rinne Dolby 3 rud: maidir leis an gcomhartha le taifeadadh, d'aimpligh sé na comharthaí ísle (ar mó a gcuirfeadh an tsiosarnach isteach orthu) níos mó ná na comharthaí níos airde is rinne iad a thaifeadadh; san atáirgeadh, scag sé amach na comharthaí an-ísle uile is rinne comharthaí níos mó ná tairseach áirithe a chur ar aghaidh don aimplitheoir; agus san aimplitheoir, d'aimpligh sé na comharthaí ísle níos lú ná na comharthaí arda, roimh an gcomhartha iomlán a chur isteach sa challaire. Laghdaíonn an phróiseáil seo an tsiosarnach 10 dB ar a laghad, agus ní chuireann isteach ar chaighdeán ginearálta na fuaime.
Doldroma

Réigiún lagar aimsire, le haimsir scamallach chiúin agus gaotha éadroma aniar, faoi bhrú íseal atmaisféarach sa chrios coinbhéarseachta idirthrópaiceach amuigh ar na haigéin. Ó thuaidh uathu tá na trádghaotha anoir aduaidh, agus ó dheas uathu na trádghaotha anoir aneas. Is eol anois ó íomhánna satailíte gur gaotha anoir a bhíonn sna doldroma ach gur neamhleanúnach iad. D'fhágtaí longa seoil gan chóir gan phuth gaoithe iontu. Úsáidtear an téarma don lagar misnigh.
Domhain síceolaíochta

Grúpa cóireálacha síceolaíocha a leagann béim ar phróisis neamhaireachtálacha mheabhracha mar chúiseanna le galair mheabhracha, mar mhalairt ar chúiseanna iompair. Sa mhodh oibre seo baintear feidhm as coincheapa Freud ar úd, mise is osmhise, rud nach ndéanfaí i modh oibre anailíseach Jung ina meastar gur tábhachtaí an neamhaireachtálacht chomhchoitianta ná aon ghné eile.
Donnadh

Dath donn a tháirgtear ar bhianna áirithe faoi chúinsí ceimiceacha áirithe. Tarlaíonn donnadh neamheinsímeach nuair a théitear bianna a chuimsíonn próitéin is carbaihiodráit, mar thoradh ar imoibriú an aimínaigéid lísín le siucraí saora. Tarlaíonn donnadh einsímeach i dtorthaí áirithe, úlla, mar shampla, nuair a nochtar iad d'ocsaigin.
Frederick George Donnan

Ceimicí Éireannach a rugadh in Colombo, sa tSiolóin (Srí Lanca inniu) ab ea Frederick George Donnan (6 Meán Fómhair 1870 – 16 Nollaig 1956). Agus é ag obair i gColáiste Ollscoile Londan, rinne sé taighde turgnamhach bunúsach ar chothromaíochtaí sreabhadh ian trasna scannán, meicníocht atá bunúsach d'fheidhmiú ceall bitheolaíoch.

Ceimiceoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1870
Básanna i 1956
Dópáil

Sa cheimic, suimiú oiread rialaithe eisíontais chun airíonna ábhair a athrú as cuimse. Mar shampla, nuair a chuirtear méid bídeach alúmanain nó fosfair le sileacan, cuireann sé sin go mór le hairíonna leathsheoltacha sileacain, rud atá bunúsach do leictreonaic uile na leathsheoltóirí.
Dopaimín

Comhdhúil cheimiceach atá scaipthe go forleathan san inchinn is an néarchóras imeallach. 

Feidhmíonn sé mar néaratharchuradóir sa néarchóras lárnach. Is hormón é a choisceann tál prólachtaine is a chuireann fuascailt an hormón fáis ó mhaothán tosaigh na faireoige piotútaí chun cinn. Sintéisítear aidréanailín is noraidréanailín uaidh. 

Tarlaíonn leibhéil mhínormálta de i réigiúin áirithe den inchinn nuair a bhíonn galair áirithe ar dhuine, mar shampla, leibhéal árdaithe le scistifréine, agus leibhéal laghdaithe le galar Parkinson.
Iarmhairt Doppler

Aistriú Doppler, an t-athrú i dtonnfhad nó minicíocht radaíochta—solais nó fuaime —a bhraitear nuair a bhíonn foinse na radaíochta faoi ghluaiseacht choibhneasta, i dtreo an bhrathadóra nó amach uaidh. Ainmnithe as Christian Doppler (1803-1853), fisicí is matamaiticeoir Ostarach. 

Má bhíonn an fhoinse ag gluaiseacht i dtreo an bhrathadóra, bíonn an mhinicíocht níos mó is an tonnfhad níos lú ná mar a bheadh is an fhoinse ar fos. Más fuaim atá i gceist, méadaíonn airde an nóta sa chás seo. Más solas é, éiríonn an solas níos goirme (an gormaistriú). Nuair a bhíonn an fhoinse ar luas amach ón mbrathadóir, laghdaíonn airde an nóta fuaime agus éiríonn dath an tsolais níos deirge (an deargaistriú). 

Sampla coitianta d'iarmhairt Doppler is ea an t-athrú in airde an nóta ó bhonnán otharchairr le linn dó teacht i dtreo duine agus imeacht uaidh. Baineann réalteolaithe feidhm aisti chun gluaisní na reanna spéire a iniúchadh ó na haistrithe datha a bhraitear sa solas a thagann chugainn uathu. Baineann teicneolaithe míochaine feidhm aisti chun staidéar a dhéanamh ar shreabhadh na fola sa chroí is fuileadáin ar fud na colainne le trealamh ultrafhuaime.

Iarmhairtí Doppler
Tonnmheicnic
Radar
Radaimhinicíocht
Dórach

An ceann is luaithe de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí, le stoic chuisleannacha is mullaigh shimplí. Roinntear in dhá chéim é, Dórach Gréagach is Dórach Rómhánach. Sa Dórach Gréagach ní raibh aon bhun (mar shampla, i bPartanón na hAithne, 447-38 RC).
Claude Dornier

Innealtóir aerárthach a rugadh i gKempten na Gearmáine ab ea Claude Dornier (14 Bealtaine 1884 - 5 Nollaig 1969). I 1911 dhear sé an chéad eitleán miotail. Rinne sé muireitleáin, eitleáin uisce, agus eitleán dé-innill buamála a úsáideadh sa dara cogadh domhanda.

Innealtóirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1884
Básanna i 1969
Ascaill Dhumhach Thrá

Is ascaill thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Ascaill Dhumhach Thrá. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Ascaill an Droichid Nua

Is ascaill thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Ascaill an Droichid Nua. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Ascaill na Lúb

Is ascaill thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Ascaill na Lúb. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Ascaill na Páirce

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Ascaill na Páirce. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Ascaill Pharáid Sydney

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Ascaill Pharáid Sydney.

Tagairtí

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Aelsbaire

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Aelsbaire. Tá cáil an tsaibhris ar an mbóthar céanna agus is ann atá go leor ambasáidí lonnaithe.

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Bhinn Éadair

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Bhinn Éadair. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Eoin Thoir

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Eoin Thoir. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Gilford

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Gilford. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Hoirbeaird

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Bóthar Hoirbeaird. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Mhuirfean

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Mhuirfean. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Doulton

Comhlacht a thosaigh ag déanamh crocaí simléir is maisiúcháin mhóra ailtireachta i Londain ag tús an 19ú céad. Ó timpeall 1862 ba phríomhdhéantóirí cré-earraí ealaíonta iad, agus cáil orthu as a n-earraí cruachré is a gcré-earraí maisithe, a bhfigiúir, a bpainéil mhaisithe, is a dtílí. Rinne siad lear mór earraí sláintíochta freisin.
Dragainéad

Iasc domhainuisce le colainn chaol, cosúil le nathair. Suas le 40 cm ar fhad. An ceann gearr le béal an-fhada, ag iompar fiacla géill, cosúil le goineoga. Orgáin solais i línte ar thaobh íochtarach na colainne, taobh thiar de na súile, agus ar bharbal fada ón smig, a fheidhmíonn mar bhaoite chun creach a aomadh.
Dragan

Planda cumhra ilbhliantúil is ea an dragan (Artemisia dracunculus), a fhásann go hairde 1.2 m, dúchasach don Áise. Na duilleoga caol lansa-chruthach, na cinn íochtaracha tríliopach ag an mbuaic. Na bláthchinn cruinneogach, 3 mm ar leithead, leathbhuí, ag cromadh ina bpanacail liobarnacha. 

Tá fospeiceas den dragan, A. Dracunculus var. sativa nó an dragan Francach, saothraithe go fairsing mar luibh cistine, agus chun fínéagar a bhlaistiú. Áirítear é mar cheann de na ceithre fines herbes i gcócaireacht na Fraince. Úsáidtear é in chakapuli, mias náisiúnta na Seoirsia freisin.

Luibheanna
Manannán mac Lir

Diacht mhara i miotaseolaíocht na nGael is ea Manannán mac Lir, mac na diachta Lir. Cé go bhfuil baint áirithe aige le Tuatha Dé Danann, cuireann roinnt scoláirí Manannán mac Lir i gcatagóir de dhéithe a théann níos faide siar. Pearsa mór i litríocht na hÉireann atá ann agus finscéalta na hAlban agus Mhanann chomh maith.

Luaitear Manannán mac Lir i gcuid mhaith de bhéaloideas na tíre - scéalta na Rúraíochta go háirithe - ach níl áit lárnach aige ach i roinnt bheag díobh.

Déithe Éireannacha
Tuatha Dé Danann
An Rúraíocht
Bóthar an Náis

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar an Náis. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Pheambróg

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Pheambróg. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar an Phoirt Thoir

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar an Phoirt Thoir. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Raglan

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Raglan. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Stigh Lorgan

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Stigh Lorgan. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar na Trá Thuaidh

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar na Trá Trá Thuaidh. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Tritonville

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é Bóthar Tritonville. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Cearnóg Mhuinseo

Is cearnóg ghairdín Sheoirseach i mBaile Átha Cliath í Cearnóg Mhuinseo (Béarla: Mountjoy Square). Tá sí suite ciliméadar nach mór taobh ó thuaidh den Life. Tá Cearnóg Mhuinseo ar cheann de na cúig chearnóg Sheoirseacha den chathair a tógadh go déanach san 18ú haois. Luke Gardiner, 1ú Vioscúnta Mhuinseo a phleanáil agus a d'fhorbair í. Cuireadh tús lena tógáil sna luath 1790idí agus críochnaíodh í sa bhliain 1818.  

Bhíodh tithe Seoirseacha déanta de bhrící dearga ar gach taobh di. Scriosadh cuid díobh ach cuireadh cuma Sheoirseach ar na tithe nua a tógadh ina n-áit.

Tagairtí

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Páirceanna i mBaile Átha Cliath
Cearnóga i mBaile Átha Cliath
An Cuarbhóthar Theas

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é 'an Cuarbhóthar Thuaidh. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
An Cuarbhóthar Thuaidh

Is bóthar tábhachtach i mBaile Átha Cliath é an Cuarbhóthar Thuaidh. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Lána Mhuire Mhaith

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Lána Mhuire Mhaith. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Lána Nothaile

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Lána Nothaile. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Páirc Hoirbeaird

Is sráid agus páirc thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Páirc Hoirbeaird. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Páirceanna i mBaile Átha Cliath
Plás Íle

Is sráid thábhachtach (Béarla: Ely Place) í Plás Íle i lár Bhaile Átha Cliath. Leagadh amach an tsráid sa bhliain 1768 agus tá a lán ailtireachta Seoirsí le feiceáil ann go fóill. Bhí George Moore, scríbhneoir, ina chónaí ag 4 Plás Íle go luath sa 20ú haois. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Rae an Iarthair

Is sráid thábhachtach Rae an Iarthair i mBaile Átha Cliath. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Shan Mohangi

Is dúnmharfóir ón Afraic Theas é Shan Mohangi a tharraing míchlú air féin in Éirinn sna 1960dí. 

Mac léinn leighis (22 bliana d'aois) i gColáiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn a bhí ann nuair a mharaigh sé cailín óg, Hazel Mullen, sa bhialann The Green Tureen sa bhliain 1963. Tharraing an cás go leor cainte is conspóide toisc gur bhain sé corp an chailín, a bhí 16 bliana déag ag an am, óna chéile. 

Rinne Mohangi iarracht fáil réidh leis an gcorp trí chócaireáil a dhéanamh air, a cloigeann san áireamh, san oigheann sa bhialann ag 95 Shráid Fhearchair. Bhí sé ag obair ann mar chócaire. Chaith sé ceithre bliana sa phríosún as an 7 mbliana a daoradh air.

Saol nua 
Ciontaíodh é as dúnorgain faoi dheireadh.  Cuireadh ar ais chun an Afraic Theas é timpeall 1967

D'athraigh sé a ainm go Narentuk Jumuna thall. D'éirigh go maith leis sa ghnó i Natal (a fhód dúchais).  Bhí sé ag iarraidh seasamh mar MP i dTeach na dTeachtaí sa bhliain 2009 ach theip air.

Féach freisin 
Shan Mohangi, 95 Harcourt Street le Kevin Higgins.

Tagairtí 

Dúnmharfóirí
Daoine ón Afraic Theas
Sráid Anna Theas

Is sráid bheag i mBaile Átha Cliath í Sráid Anna Theas. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Anraí, Baile Átha Cliath

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid Anraí. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid an Droichid

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid an Droichid. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Eccles

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid Eccles. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid an Fhíona

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid an Fhíona. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Heytesbury

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid Heytesbury. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Henrietta

Is sráid thábhachtach í Sráid Henrietta i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath. Luke Gardiner a leag amach agus a d'fhorbair an tsráid sna 1720idí. Sráid leathan í i gcompráid le neart sráideanna cathrach eile na linne. Tógadh a lán tithe móra Seoirseacha inti.

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid na Mainistreach

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid na Mainistreach. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Mhaoilbhríde

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid Mhaoilbhríde. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Mhuirfean

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid Mhuirfean. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid na Parlaiminte

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í Sráid na Parlaiminte. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid an Phiarsaigh

Is sráid thábhachtach í Sráid an Phiarsaigh i mBaile Átha Cliath. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Thalbóid

Is sráid thábhachtach Sráid Thalbóid (Talbot Street) i mBaile Átha Cliath. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Theach Laighean

Is sráid thábhachtach í Sráid Theach Laighean i mBaile Átha Cliath. 

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Thobar Phádraig

Is sráid thábhachtach é Sráid Thobar Phádraig nó Sráid Nassau i mBaile Átha Cliath (). Ritheann an sráid feadh taobh dheas Coláiste na Tríonóide. Ritheann an sráid ó sráid Grafton go acomhal Sráid Laighean Theas agus sráid Cill Dara. Tá taobh dheas den sráid tráchtálaithe ag siopai agus siopa ceoil.  Tagraíonn ainm gaeilge na sráide do thobar ón 12ú haois. Athraíodh ainm na sráide i ndiaidh teacht i gcoróin rí William III, ball de theach 'Orange-Nassau'. Tá suíomh an tobar é féin lonnaithe i gColáiste na Tríonóide in aice le bealach na sráide í féin. Deirtear go raibh baint ag Naomh Pádraig é féin, a bhuail an talamh lena bhachall agus tháinig uisce amach as. Thráigh an tobar sa bhliain 1729.
Tá clú agus cáil ar an sráid toisc gur bhuail údar cáiliúil James Joyce lena ghrágheal  Nora Barnacle ar 10 Bealtaine, 1904.

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Beannachtaí Reiligiúnda na Gaeilge

Ar nós go leor teangacha eile tá Beannachtaí Reiligiúnda na Gaeilge sa Ghaeilge. Is minic go ndeirtear agus daoine ag cáineadh na teanga gur teanga reiligiúnda nó Chaitliceach í.

 'Buíochas le Dia'
 'Dia is Muire dhuit'
 'Dia leat'
 'Dia dhuit'.

Leagan in áit “Dia dhuit” 

Tá 'Dia dhuit/dhaoibh' ag éirí níos foirimiúla. Is fíor go n-úsáidtear 'Dia dhuit' fós, ach is i suíomhanna foirmiúla is minice a chloisfeá anois é, agus ag cainteoirí níos sinne ach go háirithe. Má chaitheann tú súil ar theangacha eile. I nGearmáinis na Baváire deirtear 'Gruss Gott', (Is mór Dia), sa Spáinnis deirtear 'adios (chun Dé), 'adieu' sa Fhraincis (chun Dé) arís. Sa tSeirbia tá an focal Iodálach 'ciao' tar éis an ruaig a chur ar na focail 'zdravo' and 'dobar dan' i measc na n-óg. Ceann de na frásaí is coitianta ar fad ar domhan, is dócha, ná 'goodbye', agus ó 'God bye' a thagann seo.

Deir roinnt go dteastaíonn frása eile in áit Dia Dhuit.

 'Móra duit/daoibh(ar maidin/um thráthnóna)' 
 'Hóra' (neamhfhoirimiúil) 
 'Lá breá' (cineál magúil)
 'Sé do bheatha'
 'Go maire tú'
 'Go raibh míle maith agat' mar fhreaga
 Maith an fear / Maith an bhean' is 'Maith thú féin' mar fhreagra

Úsáideann an t-aos óg beannachtaí éagsúla go minic 
 'Aon scéal?'
 'Scéal'
 'Conas atá?'
 'Cúrsaí?'
 'Craic?
 'Aon chraic?' 
 'Hé'
 'Haigh'
 'Haileó'
 'Bhuel'
 'Bhal'  

Ach mar atá feicthe againn sa Ghaeilge le focail ar nós 'banaltra' agus 'bangharda' atá beagnach imithe as faoi seo, uaireanta déantar cinneadh comhfhiosach éirí as leaganacha áirithe cainte. Is amhlaidh an scéal sa Bhéarla áit a bhfuil banleaganacha roinnt focal ar nós 'actress' á thréigean go tréan. Sa Ghaeilge tá leithéidí 'féintruailliú' agus 'ginmhilleadh' ann, is ní mó ná sásta atá go leor daoine fúthu, is iad ag moladh 'glacaireacht' agus 'forcheannadh toirchis' mar mhalairt orthu.

'Bail ó Dhia is ó Dharwin ort'

Go magúil nó le beagán den diabhlaíocht a úsáidtear 'Darwin duit' agus 'Darwin is Dawkins duit'.

Beannachtaí
Baile Pheire

Is bruachbhaile suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Baile Pheire.

Contae Bhaile Átha Cliath
Cill na Manach

Is bruachbhaile suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Cill na Manach.

Contae Bhaile Átha Cliath
Cúil Mhín

Is bruachbhaile suite i gCluain Saileach gContae Bhaile Átha Cliath é Cúil Mhín. Tá an Chúil Mhín suite idir na hionaid fo-uirbeacha de  Chaisleán Cnucha agus Baile Bhlainséir. Tá sé thart ar 15 ciliméadar ó lár chathair Bhaile Átha Cliath. Tá Gaelscoil Scoil Oilibhéir agus scoil daraleibhéal mhór Scoil Phobail Chúil Mhín suite ann. Tá iompar poiblí i gCúil Mhín ar fáil ag Iarnród Éireann ag  stáisiún traenach Chúil Mhín agus Bus Átha Cliath. Freastalaíonn Bus Átha Cliath, uimhir 37 & 39, ar an gceantar.

Eastát Tionsclaíochta Chúil Mhín

Tá eastát tionsclaíochta suite sa Chúil Mhín. Lonnaithe ann, mar shampla, tá ionad de chuid An Post agus An Táscfhórsa um Dhrugaí agus Alcól Baile Bhlainséir.

Contae Bhaile Átha Cliath
Luas Beag

Is baile suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Luas Beag.

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Baile an Ridire Thoir

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Baile an Ridire Thoir.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
Baile an Ridire Thiar

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Baile an Ridire Thiar.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
Caisleán Cnucha, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Caisleán Cnucha.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
An Chúlóg (barúntacht)

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath í an Chúlóg.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
An Chrois Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath í an Chrois Íochtarach.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
An Caisleán Nua, Barúntacht, Contae Bhaile Átha Cliath

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath é an Caisleán Nua.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
Barúntacht Bhaile Átha Cliath

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Barúntacht Bhaile Átha Cliath.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
An Chrois Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath í an Chrois Uachtarach.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
Ráth an Dúin, Contae Bhaile Átha Cliath

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Ráth an Dúin.

Contae Bhaile Átha Cliath
Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
Baile na Scadán

Is baile fearainn suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Baile na Scadán.

Contae Bhaile Átha Cliath
Abhainn na Stéille

Is abhainn suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Abhainn na Stéille.

Contae Bhaile Átha Cliath
Cnoc an Arbhair, Contae Bhaile Átha Cliath

Is ceantar suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Cnoc an Arbhair. Is ann atá Reilig Mhíleata Chnoc an Arbhair.

Gailearaí
<canter></center>

Contae Bhaile Átha Cliath
Carraig Uallacháin

Cnoc i gContae Bhaile Átha Cliath is ea Carraig Uallacháin (276 m). 

Carraig Uallachain
Dragan Chomódó

Laghairt mhonatóra thearc ó oirdheisceart na hÁise, dúchasach d'oileáin Chomódó, Flores, Pintja is Padar na hIndinéise. An laghairt is mó ar Domhan, suas le 3 m ar fhad. Dreapann is snámhann sé go maith. Áitríonn sé talamh féaraigh. Maraíonn sé muca is fianna go minic, agus tá sí in ann buabhall uisce fásta a mharú. Uaireanta ionsaíonn is maraíonn sé duine.
Draganchrann

Crann síorghlas, dúchasach do na hOileáin Chanáracha is Maidéara. Na géaga gearr ramhar, ag iompar crobhaingí duilleog scothliath nó scothghorm claíomhchruthach ag a gcinn. Na bláthanna beag scothghlas/bán. Na caora flannbhuí. Tugtar fuil an dragain ar an roisín a easbhrúnn an stoc, agus úsáidtear i vearnais é.
Draighean

Tom spíonach duillsilteach a fhásann 6 m ar airde. Na bláthanna dubh, ag teacht amach roimh na duilleoga ubhchruthacha fiaclacha. Na torthaí (airní) cruinneogach gorm/dubh le blás céiriúil, inite ach an-searbh. Úsáidtear iad le haghaidh suibhe is fíonta. Dúchasach don Eoraip, agus is dócha gur sinsear de chuid an phluma é. 

Plandaí
Crainn
Cothromóid Drake

Foirmle mhatamaiticiúil chun an dóchúlacht go bhfuil intleacht eachtardhomhanda ann a mheas, a shaothraigh an réalteolaí Meiriceánach Frank Drake (1930-). Is amhlaidh a leag sé amach roinnt buntairiscintí chun cothromóid Drake a fhorbairt: meastachán ar ráta dóchúil déanta réaltaí inár réaltra féin gach bliain; an céatadán dóchúil de na réaltaí sin a bhfuil pláinéid cosúil leis an Domhan acu; an dóchúlacht go gcruthófar neacha beo ar phláinéad; an dóchúlacht go bhforbróidh beatha intleachtach; an dóchúlacht go ndéanfaidh beatha intleachtach iarracht cumarsáid a dhéanamh le domhain eile. Is suibíochtúil gach ceann de na meastacháin sin, ach mar sin féin, fiú nuair a chuirtear meastacháin fhíorbheaga san áireamh, agus a smaoinítear ar an oiread réaltraí is réaltaí sa Chruinne, tagann dóchúlacht éigin go bhfuil intleacht eachtardhomhanda áit éigin amuigh ansin amach as an gcothromóid. Thosaigh Drake cuardach ar chomharthaí raidió eachtardhomhanda i 1960, cuardach atá á leanúint is á leathnú i láthair na huaire. 

Matamaitic
Dreancaid uisce

Crústach beag uisciúil. Timpeall 450 speiceas, a mórchuid in uisce úr ach cuid bheag ar an bhfarraige. Snámh sainiúil preabach aici faoi thiomáint adharcán fada. A colainn gearr, a ceann saor, a cabhail clúdaithe le blaosc dhéchomhlach. Cuid mhaith díobh a atáirgeann trí phartanaigineas (modh neamhghnéasach).
Dreidire

Soitheach a dearadh d'aon ghnó chun cartadh ar an ngrinneall a bhaint chun doimhneacht cuain is na mbealaí isteach is amach a choinneáil nó a mhéadú. Úsáidtear dreidirí chun gaineamh is gairbhéal a fháil ón ngrinneall le haghaidh tógála freisin.
John Louis Emil Dreyer

Réalteolaí a rugadh i gCóbanhávan ab ea John Louis Emil Dreyer (13 Feabhra 1852 - 14 Meán Fómhair 1926). Chuir sé le chéile an New General Catalogue (NGC, an Nua-Chatalóg Ghinearálta), an chatalóg chaighdeánach ar réaltaí, braislí, néalta is réaltraí, atá in úsáid fós inniu.

Réalteolaithe Danmhargacha
Daoine a rugadh i 1852
Básanna i 1926
Driogadh

Sa cheimic, próiseas ina ngalaítear leacht ó shoitheach amháin is a gcomhdhlúthaítear arís í i soitheach eile. Rinneadh taifead ar an bpróiseas seo don chéad uair sa tSín san 8ú céad. In íonghlanadh uisce, galaíonn na gáis atá tuaslagtha san uisce ach ní athchomhdhlúthaíonn siad, agus ní ghalaíonn na solaid atá tuaslagtha san uisce in aon chor. Má thuaslagtar leachtanna le so-ghalaitheachtaí difriúla le chéile, is féidir iad a scaradh trí dhriogadh. Mar shampla, nuair a dhriogtar meascán uisce is eatánóil, táirgtear gal atá lán d'eatánól (a athchomhdhlúthaíonn sa dara soitheach) agus fágtar iarmhar sa chéad soitheach lán d'uisce leis na solaid thuaslagtha.
Droichead Bailey

Droichead réamhdhéanta a cheap Donald Bailey (1901-1985) le linn an dara cogadh domhanda le húsáid ag innealtóirí arm Shasana. An bunaonad 3 × 1.5 m i bhfoirm diamaint, de chruach neartaithe tháite. Is féidir le seisear fear an t-aonad seo a láimhseáil agus droichead le struchtúr casta go leor a thógáil as roinnt aonad.
Droichead pontúin

Droichead ar snámh, iompartha ar phontúin, is ea an droichead pontúin. Is féidir go mbeidh an struchtúr sealadach (le haghaidh úsáide míleata, mar shampla) nó buan (mar a bhfuil an t-uisce domhain is an talamh mí-oiriúnach, ionas go mbeadh piaraí an-daor). De ghnáth is é a bhíonn sna pontúin ná báid leathantónacha, sorcóirí cuasacha miotail, nó raftaí coincréite. Trasnaíonn 3 dhroichead buan pontúin coincréite Loch Washington i Seattle.

Droichid
Droimluí

Gluaiseacht na rí ina dtugtar bos na láimhe chun tosaigh don aghaidh agus an ordóg dírithe amach ón gcolainn. Sa suíomh seo, luíonn an ga is an t-ulna comhthreomhar le chéile. Is cumasaí ar fad an ghluaiseacht seo ná cromluí, agus de bhrí gur deasaigh iad móramh na ndaoine, bíonn snáithe deiseal ar scriúnna is i bhfeidhmeanna eile.
Droimnín

Cnoc beag sruthlíneach, múnlaithe ag oighear, déanta as till bhollánach, táirgthe ag brú an oighir ag gluaiseacht thar shil-leaganacha oighreacha. Go minic tarlaíonn scaoth díobh, le topagrafaíocht cosúil le ciseán uibheacha. Léiríonn a gcruth treo sreafa an oighir, ais fhada na ndroimníní comhthreomhar le sreabhadh an oighir agus a bhfoircinn mhaola dírithe i dtreo foinse an oighir.
Drólainníteas

Athlasadh na stéige móire (an drólann) a chuireann tús le buinneach, pianta boilg is rith fola. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar ionfhabhtú le miocrorgánaigh, próisis uathimdhíonacha (drólainníteas othrasaithe is galar Crohn), nó soláthar easnamhach fola (drólainníteas ioscaemach). Cuireann drólainníteas othrasaithe isteach ar dhaoine óga fásta. Éiríonn líneáil na drólainne is an [Reicteam|reictim]] othrasaithe, agus is féidir go bpollfar í is go bhfaighidh duine peireatóiníteas. Tarlaíonn drólainníteas ioscaemach do sheandaoine den chuid is mó, mar thoradh ar thrombóis sna hartairí a sholáthraíonn an phutóg.
Dromadaire

Is camall é an dromadaire a bhíodh fiáin san Araib tráth, ach ceansaithe anois. Is dromadairí 90% de na camaill ar Domhan, agus faightear iad sna fásaigh theo ó thuaisceart na hAfraice soir go dtí oirdheisceart na hÁise. Tugtar an camall Arabach nó an camall aonchruite air freisin. Ar dtús póraíodh é mar chamall éadrom lúfar Arabach le haghaidh marcaíochta is rásaíochta, ach anois is é seo an t-ainm ar gach camall aonchruite. 

Mamaigh
Dromanna aigéanacha

Sliabhraonta ollmhóra faoin bhfarraige. Suas le 4 km os cionn an ghrinnill, ag síneadh thar 80,000 km timpeall an Domhain. Clúdaíonn siad 35% den ghrinneall. Ar an meán bíonn buaic na sceireacha timpeall 2.5 km thíos agus suas le 4,000 km ar leithead. Tá aiseanna na sceireacha go léir taobhrianaithe ag fabhtanna trasfhoirmithe, atá gníomhach ó thaobh seisme de agus a mbíonn creathanna talún ag tarlú iontu go minic. Tá an-chuid staidéir déanta ar Dhroim Lár an Atlantaigh agus é roinnte ina cúigí buaice is cliatháin. Sa chúige buaice tá ardchlár scoilte, scoiltsléibhte is scoiltghleann a luíonn ar feadh ais na sceire, suas le 50 km ar leithead is suas le 2 km níos doimhne ná na sléibhte mórthimpeall. Sa chúige grádáin tá fána 1:100. I gcomparáid leis seo, boilsc íseal gan scoilt ar a buaic, le fána 1:500, atá i nDroim an Aigéin Chiúin Thoir. Thar chuid mhór den ghrinneall tá airdí, na céadta méadar ar airde, a dtugtar airdí aigéanacha orthu, agus ní bhíonn aon ghníomhaíocht sheismeach ag baint leo. Eiseamláirí is ea Sceir Nócha Thoir san Aigéan Indiach, Sceir Jan Mayen san Atlantach thuaidh, agus Ard Shatsky san Aigéan Ciúin thuaidh.
Gníomhaí dromchlach

Aon ábhar a athraíonn airíonna an dromchla go suntasach. Samplaí ab ea gallúnach is glantach, agus braitheann a gcumas glanta ar a gcumas cabhrú leis an uisce leathadh air is fliuchadh an dromchla atá le glanadh. Tá ábhair mar seo tábhachtach i mbealú agus brait uisce-éarthacha.
Dronnchlaonas

Filleadh geolaíoch i bhfoirm áirse, agus na cisil óga ar bharr na sraithe. Cruthaítear é trí fhórsaí comhbhrúite i bhfeidhm sa phlána cothrománach sna sraitheanna carraigeacha.
Drosophila

Speiceas cuil torthaí scothdhonnbhuí, de réir cineáil, le súile dearga. Beireann sí na huibheacha gar do thorthaí coipthe, agus itheann na larbhaí iad seo. Timpeall 2,600 speiceas ann, cuid acu ina lotnaidí suntasacha ar thorthaí. Thar na blianta rinneadh dianstaidéar ar struchtúr a gcrómasóm is a ngéinitic, agus foghlaimíodh an-chuid mar gheall ar an ngéinitic go ginearálta ón saothar seo. 

Feithidí
Drúcht

Deascán taise ar fhásra is dromclaí na talún. Tarlaíonn sé san oíche nuair a fhuaraíonn radaíocht dhomhanda dhromchla an Domhain is an ciseal aeir gar don dromchla go dtí teocht faoi bhun an drúchtphointe, agus tarlaíonn comhdhlúthú mar thoradh.
Drúchtín móna

Planda beag ascaideach feoiliteach, de ghnáth ilbhliantúil, dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is mheasartha san Astraláise is an Afraic Theas. Na duilleoga spúnógchruthach nó liánchruthach, clúdaithe le gruaigí fada dearga. Na bláthanna cúigpheitealach le spící caola. Is cosúil le brathribí na ribí gruaige ar na duilleoga, iad inghluaiste, gach ceann le faireog sféarúil ar a cheann a thálann ábhar greamaitheach. Aomtar feithidí chuig na braoiníní lonracha agus greamaítear iad ansin. Nuair a thosaíonn siad ag coraíocht, lubann na gruaigí isteach, ag cur bac orthu éalú. Ansin lúbann an duilleog féin isteach chun an chreach a imchlúdú. Tálann na faireoga einsímí ansin, agus díleánn an planda an chreach roimh athoscailt na duilleoige is na ribí gruaige. Tá ar a laghad 194 speiceas den drúchtín móna ann.

Plandaí
Drugaí dearthóra

Is éard atá i gceist le drugaí dearthóra (nó 'siabhráin dhleathacha' ('legal highs') uaireanta) ná drugaí saorga, cosúil le hamfataimíní, nach bhfuil faoi réir an dlí. 

Dearann ceimicithe iad le struchtúr rud beag difriúil ó na drugaí atá clúdaithe is toirmiscthe ag an dlí, ach bíonn a bhfeidhmeanna inchurtha leis na drugaí rialaithe. 

Déantar na drugaí faoi rún, agus dáiltear ar na sráideanna iad trí shiopaí beaga nó fiú díoltóirí mídhleathacha drugaí. 

Tá fíorbheagán eolais faoi céard atá istigh iontu. Chomh maith leis na baoil a bhaineann le mí-úsáid drugaí, bíonn truaillithe baolacha eile sna drugaí dearthóra seo uaireanta. Tá fhios againn go bhfuil siad ábalta a bheith ina n-údar do chliseadh duánach , fadhbanna leis an chroí, paranóia agus taomanna. Tá táirgeadh, dáileadh is úsáid na n-ábhar seo ag dul i méid an t-am ar fad.

Féach freisin 

 Mí-úsáid substaintí

Tagairtí 

Mí-úsáid substaintí
Drugaí
Drugaí frithbhaoth-thonnán

Drugaí chun an titimeas a shrianadh. Is frithbhaoth-thonnach na suaimhneasáin uile má úsáidtear dáileog mhór, ach tá drugaí ar leith níos fearr chuige, mar atá féineabarbatón, féineatóin, valpróáit sóidiam, is clónaiseapam. Ba é bróimíd photaisiam an chéad druga frith-thitimis a úsáideadh. An lia Sasanach Charles Locock (1799-1875) a thug isteach í i 1857, ar an tuiscint gur chuir sí srian ar libídeo (mheastaí ag an am go raibh baint idir titimeas is gníomhú gnéasach). An chéad dul chun cinn suntasach ab ea tabhairt isteach an fhéineabarbatóin sa Ghearmáin i 1912.

Tagairtí 

Drugaí
Drugaí thar an gcuntar

Drugaí atá ceadaithe le ceannach díreach sa siopa cógaiseora gan oideas dochtúra, cosúil le haspairín. Bíonn deacrachtaí leis na drugaí seo ó am go chéile nuair a úsáidtear iad go neamhoiriúnach, mar shampla trí ródháileog, nó má bhíonn imoibrithe idir iad agus drugaí ar leith faoi oideas.

Drugaí
Drugaí torthúlachta

Drugaí chun neamhthorthúlacht i mná a chóireáil. Éiríonn leo nuair is teip san sceitheadh is cúis léi. Chuir na drugaí luatha torthúlachta tús le cuid mhaith toircheas iolrach, ach níl na drugaí nua, cosúil le cloimiféin, leath chomh míchuíosach. Mar sin féin, tarlaíonn leathchúplaí i 10% de na toirchis a fhaigheann cóireáil. Is deacra ar fad neamhthorthúlacht i bhfir a leigheas.

Drugaí
James J. Drumm

Ceimicí a saolaíodh i nDún Droma, Contae an Dúin ab ea James J. Drumm (1896-1974). Rinne sé taighde is forbairt cheannródaíoch ar bhatairí alcaileacha chun veaineanna, busanna is traenacha a fhuinnmhiú in Éirinn sna 1930idí-1940idí. D'éirigh go maith le traenacha Drumm ar an tseanlíne idir Baile Átha Cliath is Bré ar feadh 20 bliain.

Ceimiceoirí Éireannacha
Daoine as Contae an Dúin
Daoine a rugadh i 1896
Básanna i 1974
Drúp

Toradh bog ina mbíonn síol amháin, nó níos mó, cumhdaithe i gciseal clochach. Ar na plandaí bláthacha a tháirgeann drúip tá an jujube, mangó, ológ, aibreog, silín, almóinn, péitseog, pluma, an planda caife, agus an chuid is mo de na crainn pailme.