joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Robert Kirk (béaloideasóir)

Bhí Robert Kirk (9 Nollaig 1644 - 14 Bealtaine 1692) ina mhinistir, ina scoláire Gaelach agus ina bhéaloideasóir. Is fearr aithne air as The Secret Commonwealth,  bailiúchán de bhéaloideas a bhailigh sé i 1691-1692 agus a foilsíodh in 1815. Aiste ar fhinscéalta agus béaloideas atá san tráchtas seo, a phléann le sióga, draíocht  caillí, taibhsí, fios , aireachtáil eischéadfacha curtha síos ag mhuintir na Gaeltachta in Albain mar fheiniméan. D'ainmnigh an béaloideasóir Stewart Sanderson agus an miotaseolaí Marina Warner bailiúchán scéalta osnádúrtha Kirk ar cheann de na saothair is tábhachtaí agus is suntasaí ar ábhar na sióg agus an fheasa. 

Ag deireadh na 1680idí, thaistil Kirk go Londain chun cuidiú le ceann de na chéad aistriúcháin den Bhíobla go Gaeilge na hAlban a fhoilsiú. Mhaoinigh an t-eolaí uasal Robert Boyle foilsiú an Bhíobla agus rinne sé fiosrúcháin ar thuairiscí Kirk ar an fios.  Fuair Kirk bás sula raibh sé in ann The Secret Commonwealth a fhoilsiú. Tháinig finscéalta chun cinn tar éis bhás Kirk ag rá gur tugadh ar shiúl é chuig ríocht na sí as rúin na nDaoine Maithe a nochtadh.

D’fhoilsigh an t-údar Albanach Walter Scott saothar Kirk ar na sióga den chéad uair níos mó ná céad bliain ina dhiaidh sin i 1815.  Ina dhiaidh sin thug Andrew Lang an teideal The Secret Commonwealth of Elves, Fauns and Fairies (1893) leabhar ar a raibh móréilimh air. Foilsíodh iliomad eagráin de The Secret Commonwealth ó shin, le hanailís scolártha suntasach le Sanderson, Mario M. Rossi, agus Michael Hunter .

Saol 
Rugadh Kirk in Obar Phuill, Albain, an seachtú mac agus an mac is óige ag James Kirk, ministir ag Obar Phuill, Siorrachd Pheairt. Rinne sé staidéar ar an diagacht i gCill Rímhinn agus fuair sé a Chéim Máistir i nDún Éideann i 1661. Tháinig Kirk chun bheith ina aire ar Bhoth Chuidir i 1664, agus ina dhiaidh sin ar Obar Phuill, ó 1685 go dtí go bhfuair sé bás.  Sa bhliain 1670,  phós sé a chéad bhean, Isobel Campbel, iníon le Sir Colin Campbel as Mochaster. Bhí mac ag  Isobel, Colin, a tháinig chun bheith ina scríbhneoir chuig an Séala. Nuair a d’éag sí an 25 Nollaig 1680, ghearr Kirk amach feartlaoi di lena lámha féin. A dhara bean, Margaret, iníon Campbell of Fordy, bhí a dhara mac aici le Robert, a tháinig chun bheith ina ministir i nDòrnach, Cataibh.

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1644
Básanna i 1692
 Daoine a cuireadh oideachas orthu in Ardscoil Dhùn Dè
 Alumni Ollscoil Chill Rímhinn
 Alumni Ollscoil Dhún Éideann
 Sióga
 Daoine as Sruighle
 Béaloideasóirí na hAlban
 Ministirí Eaglais na hAlban
 Aistritheoirí an Bhíobla go Gaeilge na hAlban
 Ministirí Preispitéireach ón 17ú haois
 Scríbhneoirí Albanacha ón 17ú haois
 Aistritheoirí ón 17ú haois

Tuairiscí
Crannmhaol mac Suibhne

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea Crannmhaol mac Suibhne) (Sean-Ghaeilge Crundmáel mac Suibni (bás c. 660)  Suibhne Meann (bás 628), Ardrí Éireann, ba ea a athair.  De réir Sioncronachtaí Laud, tháinig sé i gcomharbacht ar a uncail Ernaine mac Fiachnai (bás 636) agus bhí sé i gcoróin le 24 bliain, a chuireann in úil go raibh réimeas ón mbliain 636 go dtí 660 aige.

Sa bhliain 637, troideadh Cath cabhlaigh Sailtire idir Cineál Eoghain agus Dál Riada ar taobh amháin, agus Cineál Chonaill ar an taobh eile, inár bhuaigh Cineál Chonaill.  Bhí Cineál Eoghain ag tacú le Conghal Caoch, rí Ulad in éadan an Ardrí Domhnall mac Aodha (bás 642) de Chineál Chonaill.  Is dócha é go raibh Cineál Mhic Earca ar an bhfód, agus ní clann Chrannmhaoil, Cineál Fhearadhaigh.  Bhí Suibhne athair Chrannmhaoil maraithe ag Conghal Caoch sa bhliain 628.

Níl ach eachtra amháin taifeadta faoina réimeas, mar atá Cath Flescaig, inár chloígh agus mharaigh sé Cumascach mac Ailealla, tiarna Uí Chriomthainn na nOiriall.

Rinneadh rí Ailigh fosta dá mhac,  Fearg (bás c. 670).  Bhí mac eile leis, Maol Tuile, ina athair Fhlainn (bás 700) agus Urthuile, ríthe Ailigh beirt.

Foinsí 
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh, G100002
 Annála Uladh, cuid 1, G100001A
 Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
 Chronicon Scotorum, G100016
 Sioncronachtaí Laud
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,  
 McCarthy, Daniel P., Synchronisms, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

Naisc sheachtracha 
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe Ailigh
Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)

Gan a bheith measctha le Domnall mac Áedo, Ardrí Éireann den 7ú haois

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea Domhnall mac Aodha (Sean-Ghaeilge Domnall mac Áeda) (bás 915), aitheanta fosta mar Domnall Dabaill.Hudson (1998), lch. 157 n. 40.  Aodh Fionnliath mac Néill, Ardrí Éireann, ba ea a athair, agus Niall Glúndub, Ardrí fosta, a leas dheartháir,Thornton (2002), lch. 90 lenar roinn sé ríogacht Ailigh leis.

Insítear i Annála Uladh go raibh an bheirt deartháireacha ar tí dul i ngleic ar a chéile sula ndearnadh síocháin eatarthu.Woolf (2009), lch. 95  Sa bhliain 908, rinne na fir feachtas in éadan [Ríocht na Mí]] agus Chlann iomaíochta Cholmáin, Uí Néill an Deiscirt.

Fuair Flann, mac Domhnaill, bás sa bhliain 906.  Chuaigh Domhnall ar scor go saol mainistreach sa bhliain 911,Hudson (1998), lch. 157 n. 40. agus bhí Niall Glúndubh ina rí aonair Ailigh as sin amach.  Fuair Domhnall féin bás ar an 21ú Márta 915.Hudson (2004a); Hudson (1998), lch. 157 n. 40; Hudson (1996), lch. 148; Hudson (1994), lch. 71.

 Chronicle of the Kings of Alba 
Tuairiscítear básanna Domhnaill agus a dheartháireacha in Chronicle of the Kings of Alba''.

Foinsí 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
is

Naisc sheachtracha 
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe Ailigh
Liosta céilí nó comhpháirtithe an Taoisigh

Is é Céile an Taoisigh bean chéile, fear céile nó comhpháirtí baile Thaoiseach na hÉireann. 

Ní úsáidtear an téarma "Céile an Taoisigh" i gcomhthéacs oifigiúil ar bith.

Is minic a bhíonn ról poiblí ag Céilí Taoisigh in éineacht leis an uachtarán ina ndualgais mar cheann rialtais ag imeachtaí poiblí.

Liosta Céilí/Comhpháirtithe

 Comhpháirtí Baile

References
Amédée Domenech

Is imreoir rugbaí idirnáisiúnta Francach é Amédée Domenech, dit Le Duc, a rugadh ar 3 Bealtaine 1933 i Narbonne i roinn Aude agus a fuair bás i Brive-la-Gaillarde i Corrèze ar 21 Meán Fómhair 2003, a d'imir ag an iarcholún ó na 1950idí luatha go dtí lár na 1960idí. Bhí caoga a dó rogha aige d’fhoireann na Fraince idir 1954 agus 1963. Sa bhliain 2004, tar éis a bháis, rinneadh an “Stadium” mar staidiam Amédée-Domenech mar ómós don iar-imreoir idirnáisiúnta as Brive  .

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Imreoirí rugbaí
Daoine a rugadh i 1933
Básanna in 2003
Barrchuarc

Is é an barrchuarc, dá ngairtear an cuarc fírinne uaireanta (siombail: t) an ceann is ollmhór de na buncháithnín uile a breathnaíodh. Faigheann sé a mhais óna chúpláil leis an bhósón Higgs . Tá an cúpláil seo  an-ghar don aonad san tSamhail Chaighdeánach i bhFisic na gCáithníní, is é an cúpláil is mó (is láidre) ar scála na n-idirghníomhaíochtaí laga agus os a chionn. D'aimsigh turgnaimh CDF  agus DØ  an barrchuarc i 1995 ag Fermilab .

Fisic cháithníní
Samhail Chaighdeánach

Is í an tSamhail Chaighdeánach d’ fhisic na gcáithníní ná an teoiric a chuireann síos ar thrí cinn de na ceithre fhórsa bunúsach ar a dtugtar (na hidirghníomhaíochtaí leictreamaighnéadacha, laga agus láidre, agus gan an fórsa imtharraingthe san áireamh) sa chruinne, chomh maith le gach buncháithnín atá ar eolas a aicmiú. Forbraíodh í i gcéimeanna i rith an dara leath den 20ú haois, trí obair a lán eolaithe ar fud an domhain,  agus tugadh an fhoirmliú reatha chun críche i lár na 1970idí ar dhearbhú turgnamhach go raibh cuairc ann . Ó shin i leith, tá deimhniú breise curtha leis an tSamhail Chaighdeánach le deimhniú an bharrchuairc (1995), an  neoidríonó tau (2000), agus bhósón Higgs(2012). Ina theannta sin, tá an tSamhail Chaighdeánach tar éis airíonna éagsúla lagshruthanna neodracha agus bósóin  W agus Z a thuar le cruinneas mór.

Tagairtí
 
 Coincheapa san fhisic
 Fisic na gCáithníní
Coincheapa bunúsacha na fisice
Coimhthílín

Is éard is coimhthílín  ann ná cáithnín hipitéiseach comhdhéanta de staid cheangailte  de uaschuairc, íoschuairc agus bhríochtchuairc . Cur síos  comhionann is ea gur blúire beag de dhamhnaí coimhthíocha é coimhthílín, beag go leor le go measfaí gur cáithnín é. Go teoiriciúil, d’fhéadfadh méid réad atá comhdhéanta de dhamhnaí coimhthíocha a bheith  éagsúil, ó chúpla femtiméadar trasna (le mais núicléis éadroim) go méid threallach níos mó. Chomh luath agus a éiríonn an mhéid macrascópach (de réir ord na méadar trasna), tugtar réalta coimhthíoch ar réad den sórt sin de ghnáth. Eascraíonn an téarma Béarla  "strangelet" ó Edward Farhi agus Robert Jaffe i 1984 . Féadann Coimhthílíní damhnai a thiontú ina ndabhnaí coimhthíocha nuair a theagmhaíonn siad le chéile. Tá coimhthílíní  molta mar iarrthóirí le bheith glactha mar dhamhna  dorcha.

Tagairtí

Féidearthacht theoiriciúil 

Fisic Fisic na gCáithníní
Doiminic Ó Brolcháin

Is iar-Chomhalta de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO) de Thionól Thuaisceart Éireann don Iúr agus Ard Mhacha is ea Doiminic Ó Brolcháin (Béarla: Dominic Bradley.  Mar Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR), bhí sé ina Urlabhraí ar son an Oideachais agus na Gaeilge. 

Fuair sé a chuid meánscolaíochta in St Paul's High School, An Sruthán (Gaeilge:  Ardscoil Naomh Pól) . Ghníomhaigh sé mar Stiúrthóir Toghchánaíochta do Séamus Mallon MP agus don PSDLO i gComhairle Ceantair an Iúir agus Mhúrn. 

Ballraíocht:

 Ball den Chumann Scoile Drámaíochta 
 Ball de Tí Chulainn Cultural Activity Centre, An Mullach Bán.
 Ball de  Chomhar na Múinteoirí Gaeilge

Is cainteoir Béarla agus Gaeilge é Doiminic, agus bhí sé ina eagarthóir oideachais ar an nuachtán laethúil Lá Nua . Scríobhann sé i nGaeilge do roinnt nuachtán eile. I dTionól Thuaisceart Éireann, i mí Dheireadh Fómhair 2011, gearradh pionós air as labhairt rófhada gan ceist a chur .

Oideachas 
Rinne sé staidéar in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste le haghaidh comhchéime onóracha i Litríocht agus Teanga an Bhéarla. Tar éis a chéim d’fhan sé ar aghaidh i mBéal Feirste agus rinne sé staidéar le haghaidh Teastas Iarchéime san Oideachas . Mar mhac léinn lánfhásta chuaigh sé go hOllscoil Uladh áit a ndearna sé staidéar agus Céim Mháistir i dTeanga agus Litríocht na Gaeilge.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Próifílí.Bradley on the SDLP website

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1960
Alumni Ollscoil Uladh
Hearmafraidíteach

Sa bhitheolaíocht atáirgthe, ainmhí nó planda a mbíonn orgáin fhireannacha is bhaineannacha atáirgthe aige is ea hearmafraidíteach. Is féidir go n-aibeoidh na horgáin fhireannacha roimh na horgáin bhaineannacha (luathfhireannach), nó ina ndiaidh (luathbhaineannach), nó ag an am céanna (sioncrónach). Bíonn meicníochtaí i láthair i ngnéithe sioncrónacha a chuireann bac ar fhéintoirchiú.

Cur síos 
is orgánach é heirmeafraidíteach a bhfuil orgáin atáirgthe iomlána nó pháirteacha aige agus a tháirgeann  gaiméití a mbíonn baint acu de ghnáth leis an dá ghnéas, fireann agus baineann. 
Ní bhíonn gnéasanna ar leithligh ag go leor grúpaí tacsanomaíocha  (inveirteabraigh den chuid is mó) d'ainmhithe. 

Sna grúpaí seo, is gnáthriocht é an hearmafraideachas, rud a chumasaíonn cineál  atáirgthe ghnéasaigh inar féidir le ceachtar páirtí gníomhú mar an “baineann” nó “fireann”. 

Mar shampla, is heirmeafraidítigh, iad formhór mór na Urochordata, Pulmonata (seilide) Opisthobranchia  (seilide) Annelida (cuiteog) Gastropoda (drúchtín). Tá hearmafraideachas le fáil freisin i roinnt speiceas éisc ach ní a oiread céanna i veirteabraigh eile. Is heirmeafraidítigh iad an chuid is mó de na plandaí freisin.

Féach freisin 
  Atáirgeadh éighnéasach 
 Féinphailniú
 Andraigíneacht

 Idirghnéasacht sa stair
 Atáirgeadh
 Páirteanna coirp uachtaracha
Idirghnéas
Inisealachas

Is éard is inisealachas ann ná giorrúchán déanta as túslitreacha comhpháirteanna an téarma iomláin nó as siollaí den téarma iomlán agus a fhuaimnítear litir ar litir.

Tagairtí
Bearradh (moirfeolaíocht)

Sa teangeolaíocht, is éard is bearradh ann ná an próiseas foirmíochta focal arb éard atá ann focal a laghdú go ceann dá chodanna (Marchand: 1969). Tugtar "teascadh" nó "giorrú" air freisin. 

De réir Marchand (1969),  ní chuirtear bearrthaí le chéile mar fhocail a bhaineann le stór focal caighdeánach teanga. Eascraíonn siad mar théarmaí    faoi leith do ghrúpa speisialta cosúil le scoileanna, arm, póilíní, gairm an leighis, srl., I ndlúithe nó milieu nuair is leor leid chun an t-iomlán a chur in iúl. Mar shampla, tháinig béarlagair  scoile mata ó matamaitic. Is féidir foirmeacha barrtha a úsáid go coitianta nuair a úsáidtear iad úsáideach go forleathan, agus iad mar chuid den teanga chaighdeánach, a n-aontódh mórchuid na gcainteoirí gur tharla sé le fón / teileafón agus eile.  Nuair a bhíonn a n-áisiúlacht teoranta do chomhthéacsanna níos cúinge, mar shampla le tic sa béarlagair an stocmhalartáin, fanann siad lasmuigh den chlár caighdeánach. Bíonn go leor, mar shampla maidhc   le haghaidh micreafóin sa talamh láir ina bhfuil a dtaibhle  cuí ina bhreithiúnas suibiachtúil, ach sna blianta ina dhiaidh sin is gnách go n-úsáidtear iad níos forleithne.

Tá bearradh difriúil ó aischruthú  - d’fhéadfadh an t-aischruthú chuid den chaint nó brí an fhocail a athrú, ach cruthaíonn bearradh focail ghiorraithe ó fhocail níos faide, ach ní athraíonn sé an chuid den chaint nó brí an fhocail.

Dar le Irina Arnold [ ru ] (1986),  bíonn   bearradhden comhdhéanta de na  cineálacha seo a leanas:

 Bearradh tosaigh
 Bearradh deiridh
 Bearradh láir
 Bearradh casta

Tagairtí
 Cumadóireacht focal
Béarlagair

Is éard is béarlagair ann ná   teanga (focail, frásaí agus cleachtais ) de shainréim  theanga ar fearr le baill áirithe ionghrúpaí thar an stór focal  coitianta de theanga chaighdeánach, d'fhonn a   mbaill céannacht mar ghrúpa a bhunú, strainséirí a eisiamh, nó iad araon. Tháinig an focal Béarla "slang" féin chun cinn san 18ú haois agus tá sé sainithe ar bhealaí iomadúla ó ceapadh é. Le gach sainmhíniú, tá impleachtaí an bhéarlagair éagsúil.

Tagairtí
 
 Cineálacha agus stíleanna teanga
 Sochtheangeolaíocht
 Cultúr na h-óg
Frithdhamhna

San fhisic nua-aimseartha, sainmhínítear frithdhamhna mar  dhamhna atá comhdhéanta de fhrithcháithníní (nó "comhpháirtithe") de na cáithníní comhfhreagracha de "gnáth" dhamhna. Gintear líon beag bídeach  de fhrithdhamhnaí go laethúil ag luasairí cáithníní - ní raibh sa táirgeadh iomlán ach cúpla nanagram  (ng) - agus i bpróisis nádúrtha cosúil le himbhuailtí gathanna cosmacha agus roinnt cineálacha meatha radaighníomhaigh, ach níor éirigh ach le codán beag díobh seo a cheangail le chéile i dturgnaimh chun frithadamh a dhéanamh. Níor cuireadh aon mhéid macrascópach de fhrithadamh le chéile riamh mar gheall ar an gcostas agus an deacracht mhór a bhaineann le táirgeadh agus láimhseáil.

Tagairtí
 
 Fisic na gCáithníní
 Teoiric an Réimse Candamaigh
 Foinsí cumhachta ficseanúla
 Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
 Fadhbanna gan réiteach san fhisic
Sarlat-la-Canéda

Baile sa Fhrainc is ea Sarlat-la-Canéda, nó go simplí, Sarlat , in iardheisceart na Fraince (an Dordogne, cuid den Aquitaine). Ba bhailte ar leith iad Sarlat agus La Canéda go dtí gur rinneadh iad a chumasc in aon chomaoin amháin sa bhliain 1965.

Tíreolaíocht 
Tá baile Sarlat i réigiún ar a dtugtar sa Fhrainc an Périgord | Périgord Noir (an Périgord Dubh, seachas an Périgord Glas, an Périgord Bán, agus an Périgord Corcra).

Stair 
Is baile meánaoiseach é Sarlat a d’fhorbair timpeall ar bhunús mór Beinidicteach mhainistir de Carolingian. Tá an mheánaois Ardeaglais Sarlat tiomnaithe do Sacerdos of Limoges | Saint Sacerdos. Tá an mhainistir seo le feiceáil i dtaifid chomh luath le 1081 agus bhí sí ar cheann den bheagán sa réigiún nár thug na Lochlannaigh ruathar uirthi. Saint Sacerdos a bhí mar ainm ar eaglais na mainistreach faoi 1318; sa 20ú haois, d’éireodh sé ina ardeaglais faoi Pápa Eoin XXIII. 

Toisc go bhfuil stair an lae inniu imithe thart den chuid is mó, tá Sarlat fós caomhnaithe agus ar cheann de na bailte is ionadaí don Fhrainc ón 14ú haois. Cuireadh a lárionad stairiúil, le 77 séadchomhartha cosanta, le Liosta Sealadach na Fraince lena ainmniú amach anseo mar láithreán Oidhreachta Domhanda UNESCO i 2002.  Bhí fiacha ar scríbhneoir, trodaire frithsheasmhachta agus polaiteoir André Malraux mar gheall ar an staid chaomhnaithe den scoth [ suíomhanna a bhfuil tábhacht stairiúil leo ar fud na Fraince. Foirgnimh chloiche atá athchóirithe go mór atá i lár an tseanbhaile agus tá sé saor ó charr den chuid is mó.

I reilig Sarlat is féidir le feiceáil François Fournier-Sarlovèze, Henry Sanfourche (a rugadh i Sarlat) agus Louis Arlet (iar-mhéara an bhaile) agus daoine eile.

Cultúr 
Tá dhá phríomhscannán Hollywood le feiceáil sa bhaile agus sa réigiún: Ridley Scott 's' 'The Duellists' '(1978) bunaithe ar scéal Napoleon Joseph Conrad; agus  Timeline (scannán 2003) | Amlíne  (2003) oiriúnaithe ón úrscéal taistil ama Michael Crichton, atá suite sa Fhrainc sa 14ú haois.

I measc na scannáin eile a lámhaigh go páirteach i Sarlat tá:
  Riamh Tar éis | Riamh Tar éis: Scéal Cinderella  (1998) le Andy Tennant
  The Musketeer  (2001) le Peter Hyams
  Jacquou le Croquant  (2007) le Laurent Boutonnat
  Jeanne blianaArc , le Luc Besson

Tá an chathair le feiceáil freisin sna chéad tráthchodanna de saga údar na Fraince Robert Merle Fortune de France, a insíonn scéal bréige Huguenot, Pierre de Siorac, sa Fhrainc sa 16ú agus san 17ú haois.

Spóirt 
Clubanna spóirt:

 Aontas Rugbaí: Club lúthchleasaíochta Sarladais dubh Périgord.

Féach freisin 
 Bailte Francacha

Grianghraif

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil
 Aeir Grianghrafadóireacht de Sarlat La Canéda

 Communes of Dordogne
 Subprefectures sa Fhrainc
 Périgord
Bailte Francacha
Oll-lámhach Christchurch (2019)

Tharla Oll-lámhach Christchurch ar an 15 Márta 2019; dúnmharaíodh 51 duine agus leonadh 50 eile i mí an Mhárta nuair a d’ionsaigh sceimhlitheoir geal dhá mhosc i gcathair Christchurch na Nua-Shéalainne, an t-ionsaí sceimhlitheoireachta ba mheasa riamh sa tír sin, agus ceann de na laethanta is dobróine i stair na Nua Shéalainne.

Imeachtaí 

Bhí na daoine bailithe ansin do phaidreacha na hAoine nuair a scaoileadh sraith urchar leo. Bhí clú ar an bhfear as ucht a chuid tuairimí ciníoch.

Fear ón Astráil a bhí freagrach as an uafás. Chraol Brenton Tarrant, fear 28 bliain d’aois  físeán beo ar Facebook ina raibh sé féin le feiceáil ag tiomáint chuig mosc, ag dul isteach agus ag scaoileadh leis na daoine istigh.

Chuaigh Tarrant isteach sa mhosc Al Noor atá i lár Christchurch agus thosaigh sé ag scaoileadh le daoine ag 1.40pm de réir am na háite. Chuaigh sé as sin go dtí mosc Linwood, áit ar mharaigh siad deichniúr eile.

Dúirt an tUachtarán Michael D Higgins gur chuir an eachtra seo alltacht ar dhaoine ar fud an domhain. "Déanfaidh siad siúd go léir a chreideann sa tsaoirse agus i luachanna an daonlathais cáineadh ar an ionsaí seo ar dhaoine neamhurchóideacha i láithreacha adhartha do phobal reiligiúnach".

Iarmhairt ? 

Tharla Buamáil na Cásca i Srí Lanca ar an 21 Aibreán 2019; maraíodh timpeall trí chéad duine in ionsaithe buamála  ar Dhomhnach Cásca sa bpríomhchathair Colombo. Dúirt Rialtas Srí Lanca ag an am gur mar dhíoltas ar an slad a rinneadh ar an bpobal Moslamach in dhá mhosc i Christchurch sa Nua-Shéalainn i mí an Mhárta 2019 a tugadh faoi na hionsaithe i gColombo.

Féach freisin 

 Christchurch
 Buamáil na Cásca i Srí Lanca, 2019

Tagairtí 

Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Stair na Nua-Shéalainne
Eachtraí lámhaigh
Marxachas

Is modh anailíse socheacnamaíoch é an Marxachas a úsáideann léirmhíniú ábharaíoch ar fhorbairt stairiúil, ar a dtugtar de ghnáth ábharachas stairiúil, chun caidreamh aicme agus coimhlint shóisialta a thuiscint chomh maith le peirspictíocht dhialachtaiciúil chun tarfhoirmithe shóisialta a fheiscint. 

Eascraíonn sé as saothair na bhfealsúna Gearmánacha ón 19ú haois Karl Marx agus Friedrich Engels . 

De réir mar a d’fhorbair an Marxachas le himeacht ama ina bhrainsí agus ina scoileanna smaointeoireachta éagsúla, níl aon teoiric dheimhneach Mharxach ann faoi láthair.

Féach freisin 

  Karl Marx

Tagairtí
Sóisialachas
Cumannachas
 
 Sóisialachas daonlathach
 Idé-eolaíochtaí eacnamaíocha gan ainm
 Idé-eolaíochtaí polaitiúla comhchosúla
 Karl Marx
 Polaitíocht na heite clé
 Ábharachas
 Nádúrthacht (fealsúnacht)
 Gluaiseachtaí fealsúnachta
 Traidisiúin fhealsúnachta
 Teoiricí socheolaíochta
 Teoiricí sóisialta
 Teoiricí na staire
 Cineálacha sóisialachais
Naomh Seanán

Easpag sa 6ú haois i gContae an Chláir ab ea Naomh Seanán. 

Is in aice le Cill Rois i gContae an Chláir a rugadh Seanán. Feirmeoirí rathúla a bhí ina mhuintir. De réir cosúlachta, ba iad na heachtraí contúirteacha ar muiras a dtáinig sé slán a spreag é le dul faoi chuing chrábhaidh. I dtús báire chaith sé seal mar mhac léinn i mainistir Chill na Manach. 

In Inis Cathaigh i ngar do Chill Rois a bhí a phríomhmhainistir. 

Bhí Seanán ina anamchara ag Naomh Breandán agus ag Naomh Ciarán Chluain Mhic Nóis. 

D’éag an naomh timpeall 544-560 agus cuireadh é i Leaba Sheanáin in aice Teampaill Sheanáin, séipéal beag Rómhanúil ón 12ú haois

Ceiliúrtar  Lá Fhéile Seanáin Inse Cathaigh ar an 8 Márta.

Féach freisin 

 Inis Cathaigh

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Daoine a rugadh i 488
Básanna i 544
Contae an Chláir
Tadhg Ó hEaluithe (polaiteoir)

Polaiteoir náisiúnach Éireannach, iriseoir, údar, abhcóide agus duine de na Feisirí Parlaiminte Éireannacha is conspóidí i dTeach na dTeachtaí i Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann ab ea Tadhg Ó hEaluithe (17 Bealtaine 1855 - 26 Márta 1931).  Thosaigh a shlí bheatha pholaitiúil amach sna 1880idí faoi cheannaireacht Charles Stewart Parnell de Pháirtí Parlaiminte na hÉireann (PPÉ), agus lean sé ar aghaidh go dtí na 1920idí, nuair a bhí sé ar an gcéad Sheanascal Shaorstát Éireann (nó Gobharnóir Ginearálta ar Shaorstát na hÉireann).

Cúlra teaghlaigh 

Rugadh é i mBeanntraí, Contae Chorcaí, an dara mac le Maurice Healy, cléireach d'Aontas  Dhlí na mBocht i mBeanntraí, agus Eliza Healy (née Sullivan). Bhí a dheartháir ba shine Thomas Healy (1854–1924) ina aturnae agus ina Fheisire Parlaiminte (FP) do Loch Garman Thuaidh agus bhí a dheartháir níos óige Maurice Healy (1859–1923), a raibh dlúthchaidreamh aige ar feadh an tsaoil, ina aturnae agus ina FP do Cathair Chorcaí . 

Ba de shliocht teaghlaigh a athair a chaill a gcuid tailte mar go raibh siad ina gCaitlicigh, ach fós féin ba fhear uasal léannta é. Aistríodh a athair i 1862 go post den chineál céanna i Lios Mór, Contae Phort Láirge, agus an post aige go dtí go bhfuair sé bás i 1906. Cuireadh oideachas ar Thadhg i scoil na mBráithre Críostaí i Mainistir Fhear Maí, agus ar shlí eile bhí sé féin-oilte den chuid is mó. Sa bhliain 1869, ag ceithre bliana déag d’aois, chuaigh sé chun cónaithe lena uncail Timothy Daniel Sullivan FP i mBaile Átha Cliath .

Luathshaol 
Ansin, bhog sé go Sasana ag fáil fostaíochta i 1871 le Cuideachta Iarnróid an Oirthuaiscirt i Newcastle-upon-Tyne . Bhí baint mhór aige ansin le polaitíocht Rialtas Dúchais na hÉireann sa phobal Éireannach áitiúil. Tar éis dó dul go Londain i 1878 d’oibrigh Ó hEaluithe mar chléireach rúnda i monarcha ar leis a ghaolta é, ansin d’oibrigh sé mar chomhfhreagraí parlaiminte don nuachtán The Nation ar leis a uncail é, ag scríobh go leor alt mar thacaíocht do Pharnell, an ceannaire nua-éiritheach agus ní ba mhíleataí agus a bheartas um bacóireacht pharlaiminte. 

Bhí meas ag Parnell ar fhaisnéis agus ar fhuinneamh Uí hEaluithe,  tar éis dó é féin a bhunú mar chuid de chiorcal polaitiúil níos leithne Pharnell. Tháinig sé chun bheith ina rúnaí Pharnell ach diúltaíodh dó páirt a ghlacadh i gciorcal beag inmheánach de chomhghleacaithe polaitiúla Pharnell. Thug Parnell, áfach, Ó hEaluithe isteach i bPáirtí Parlaiminteach na hÉireann agus thacaigh sé leis mar iarrthóir náisiúnaíoch nuair a toghadh é ina FP do Bhuirg Loch Garman i 1880-83 i gcoinne Sheán Mhic Réamainn  a raibh a athair, William Archer Redmond, ina FP a bhásaigh le déanaí. Toghadh Ó hEaluithe ar ais gan cur ina choinne don pharlaimint, le cúnamh Mhic Réamainn a sheas siar ón toghchán agus gur tháinig sé slán as cás cúirte talúntais a líomhain imeaglú.

Slí bheatha pholaitiúil

Tagairtí

Iriseoirí Éireannacha
Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Básanna i 1931
Daoine a rugadh i 1855
Scothaicme

Is dream beag cumhachtacha iad an scothaicme (nó éilít) a bhfuil méid díréireach saibhris agus pribhléidí áirithe (Fraincis: élite, ón Laidin 'eligere', a roghnú nó a chur in ord). Baineann siad leas as a stádas gustalach chun a gcúis a chur chun cinn. Uaireanta is aicme bheag chumhachtach. lucht an rachmais b'fhéidir, an scothaicme a bhfuil fabhar acu a ritheann an tír.

Féach freisin 
 Eilíteachas
 Plútacratachas
 Aicme shóisialta
 Éagothroime eacnamaíoch

Tagairtí
 Téarmaíocht pholaitiúil
 Téarmaíocht na heolaíochta polaitiúla
 Coimpléasc míleata-tionsclaíoch
 Teoiric na scothaicme
 Olagarcacht
 Stádas sóisialta
Elizabeth Gurley Flynn

Ceannaire saothair, gníomhaí agus feimineach ab ea Elizabeth Gurley Flynn (7 Lúnasa 1890 – 5 Meán Fómhair 1964) a raibh ról ceannasach aici in Oibrithe Tionscail an Domhain (OTD). Bhí Flynn ar dhuine de bhunaitheoirí Aontas Meiriceánach um um Chearta an Duine (Béarla: American Civil Liberties Union) agus mhol sí cearta na mban, breithrialú, agus vótáil na mban . Ghlac sí ballraíocht  sa Pháirtí Cumannach SAM i 1936 agus go déanach ina saol, i 1961, toghadh í ina cathaoirleach. Fuair sí bás le linn cuairte ar an Aontas Sóivéadach, áit ar tugadh sochraid stáit di le mórshiúlta sa Chearnóg Dhearg ar fhreastail breis agus 25,000 duine uirthi.

Cúlra 
Rugadh Elizabeth Gurley Flynn ar 7 Lúnasa, 1890, i Concord, New Hampshire, iníon le hAnnie (Gurley) agus Thomas Flynn.  Bhog an teaghlach go Nua-Eabhrac i 1900, áit ar cuireadh oideachas uirthi sna scoileanna poiblí áitiúla. Chuir a tuismitheoirí an sóisialachas  in aithne di. Nuair nach raibh sí ach cúig bliana déag thug sí a céad óráid phoiblí, “What Socialism Will Do for Women,” i gClub Sóisialach Harlem. Mar thoradh air sin, bhraith sí gur gá di labhairt amach ar son athruithe sóisialta, agus rinne sí cinneadh, a raibh aiféala uirthi ina dhiaidh sin, Morris High School a fhágáil roimh chéim a bhaint amach.  Deir foinsí eile, áfach, gur díbraíodh í ón ard-scoil mar gheall ar a a rannpháirtíocht pholaitiúil .

Gairmréim

Tagairtí

Feiminigh
Gníomhaithe cearta daonna
Básanna i 1964
Daoine a rugadh i 1890
Edward Haughey, Barún Bhaile Éamainn

Duine de na fir gnó is aitheanta sa Tuaisceart sna 2000idí ab ea Edward Enda Haughey, Barún Bhaile Éamainn, OBE, FRCVS, (5 Eanáir 1944  i gContae Lú – 13 Márta 2014).

Bhí clú ar  Haughey  ó bhunaigh sé Norbrook Laborotories, gnó de na gnóithe is mó sa Tuaisceart, sa bhliain 1968.  D'fhostaigh an comhlacht 1,500 duine ar an Iúr sa bhliain 2014 agus 1,500 thar lear. 

IarSheanadóir ba ea é agus Tiarna i dTeach na dTiarna sa Bhreatain. Thaobhaigh sé leis an UUP agus leis an Pháirtí Coimeádach sa Bhreatain.

Maraiodh Eddie Haughey nuair a tharla taisme heileacapatair i Norfolk, Shasana ar an 13 Márta 201.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1944
Básanna in 2014
Baill den 20ú Seanad
Baill den 21ú Seanad
Baill Fhianna Fáil
Críostaithe
Daoine as Contae Lú
Lucht gnó
Polaiteoirí Aontachtacha
Tiarnas Briotanach na hÉireann
Uaisleacht Éireannach
Pól Ó hUiginn

Bhí an tOllamh Pól Ó hUiginn nó Paul O'Higgins (5 Deireadh Fómhair 1927 – 13 Márta 2008)  ar na scoláirí dlí Éireannacha de chuid an fichiú haois is mó a bhfuil clú orthu.

Saol 

Mar chéimí de chuid na Scoile Dlí, Coláiste na Tríonóide, rinne an tUiginneach tráchtas PhD clúiteach i nDámh an Dlí, Ollscoil Cambridge ina dhiaidh sin. Bhí sé ag teagasc in Cambridge, i gTCD (áit a raibh sé ina Ollamh Regius, 1984-1987) agus sa Scoil Dlí, Coláiste an Rí Londain, 1987-1992. Tar éis dó dul ar scor, chuaigh sé ar ais go Cambridge, áit a raibh sé ina Leas-Mháistir ar Choláiste Chríost.

Bhí an tUiginneach go mór i bhfách leis an eite chlé, agus scríobh sé an leabhar  Censorship in Britain, sa bhliain 1972 agus na Trioblóidí faoi lán seoil.

Chomh maith le bheith ina acadóir an-mheasúil i réimsí an dlí shaothair, an dlí slándála sóisialaí agus na saoirsí sibhialta, rinne an tOllamh Ó hUiginn obair mhór ar son staidéar ar dhlí na hÉireann, go mór mór trí leabharliosta na dtréimhseachán a bhaineann le dlí na hÉireann a chur le chéile (𝘼 𝘽𝙞𝙗𝙡𝙞𝙤𝙜𝙧𝙖𝙥𝙝𝙮 𝙤𝙛 𝙋𝙚𝙧𝙞𝙤𝙙𝙞𝙘𝙖𝙡 𝙇𝙞𝙩𝙚𝙧𝙖𝙩𝙪𝙧𝙚 𝙧𝙚𝙡𝙖𝙩𝙞𝙣𝙜 𝙩𝙤 𝙄𝙧𝙞𝙨𝙝 𝙇𝙖𝙬, a foilsíodh den chéad uair sa bhliain 1966).

Tagairtí 

Saineolaithe dlí
Daoine a rugadh i 1927
Básanna in 2008
Acadóirí Éireannacha
Tecosca Cormaic

Téacs gnómach Sean-Ghaeilge de chuid an 9ú haois is ea Teagasc Chormaic (Sean-Ghaeilge Tecosca Cormaic), curtha i láthair mar agallamh idir Ardrí seanscéalach Cormac mac Airt agus a mhac Cairbre Lifechair.

Naisc sheachtracha 
 Maxim Fomin, "Tecosca Cormaic: the compilation of a wisdom-text." PDF

Lámhscríbhinní 
 Advocates Library VII.3., ff. 9a-9b (Dún Éadain), le Ádhamh Ó Cuirnín
 ARÉ, 23 D 2, ll. ?
 ARÉ, 23 N 10, Betham 145, ll. 1-6
 ARÉ, 23 N 17, ll. 1-6
 ARÉ, 23 N 27, ll. 32-
 ARÉ, 23 O 20, ll. ?
 ARÉ, Leabhar Bhaile an Mhóta, ff. 39-41
 CnT, H. 1.15, ll. 149-
 CnT, H. 2.17, 23 P 12, ll. 179-180
 CnT, H. 2.18, ll. 343-5.* CnT, H. 3.9, Leabhar Laighneach, ll. 59-
 CnT, H. 4.8

Foinsí 
 Meyer, Kuno, Tecosca Cormaic. The Instructions of King Cormaic Mac Airt. Acadamh Ríoga na hÉireann. Todd Lecture Series 15. Baile Átha Cliath: 1909.

External links
 Maxim Fomin, "Tecosca Cormaic: the compilation of a wisdom-text." PDF

Tagairtí

Early Irish literature
Cainníocht fhisiceach

Is éard is cainníocht fhisiceach ann ná airí ábhair nó córais gur féidir a chainníochtú trí thomhais. Is féidir cainníocht fhisiceach a chur in iúl mar an chuingir de luach uimhriúil agus aonad . Mar shampla, is féidir mais na cainníochta fisiciúla a chainníochtú mar n kg, áit arb é n an luach uimhriúil agus gurb é kg an t-aonad. Tá dhá thréith i gcoiteann ag cainníocht fhisiceach, ceann acu méid uimhriúil agus ceann eile an t-aonad ina dtomhaistear é.

Siombailí agus ainmníocht 
Tá moltaí idirnáisiúnta maidir le siombailí a úsáid le haghaidh cainníochtaí leagtha amach in ISO / IEC 80000, leabhar dearg AIGCF (Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí) agus leabhar glas AIGCF . Mar shampla, is í m an tsiombail a mholtar don chainníocht fhisiceach mais , agus is í Q an tsiombail a mholtar don chainníocht lucht  leictreach.

Síntiúis agus innéacsanna

Tagairtí
Cainníochtaí fisiceacha
Tomhas

Is éard is tomhas ann cainníochtú uimhriúil ar thréithe réad nó teagmhas, gur féidir a úsáid chun comparáid a dhéanamh le réada nó teagmhais eile.   Tá scóip agus cur i bhfeidhm an tomhais ag brath ar an gcomhthéacs agus ar an disciplín. Sna heolaíochtaí nádúrtha agus san innealtóireacht, ní bhaineann tomhais le hairíonna ainmniúla na réad nó na dteagmhas, atá ar aon dul le  Vocabulaire international de métrologie, treoirlínte  a d’fhoilsigh an Biúró Idirnáisiúnta Meáchain agus Tomhais  (BIPM  ).  I réimsí eile, áfach, mar staitisticí chomh maith leis na heolaíochtaí sóisialta agus iompraíochta, féadann leibhéil éagsúla a bheith ag tomhais, lena n-áireofaí scálaí ainmniúla, ordaitheacha, eatraimh agus cóimheasa.

Tagairtí
 
 Cruinneas agus beachtas 
 Méadreolaíocht
 Barúil (réasúnaíocht)
Fuadach eitleáin PK-326 (1981)

Tharla fuadach eitleáin PK-326 idir 2 Márta agus 15 Márta 1981. 

Bhí Zulfikar Ali Bhutto ina phríomhaire ar an bPacastáin sna 1970idí, sular crochadh é sa bhliain 1979. 

Bhí a mhac, Murtaza Bhutto, ag iarraidh díoltas a bhaint amach agus bhunaigh sé an grúpa sceimhlitheoireachta, Al-Zulfiqar, go mór i bhfách leis an eite chlé.

Ar an 2 Márta 1981, fuadaíodh Pakistan International Airlines PK-236 agus 143 paisinéir ar bord; coinníodh iad in aghaidh a dtola ar feadh 13 lá.

Ghéill an Ginearál Zia ul-Haq, ina Uachtarán ar an Pacastáin, don bhrú sa deireadh, agus scaoil an rialtas 55 príosúnach polaitiúil saor. 

Bhí an fuadaitheoir Murtaza Bhutto in ann imeacht, agus cúpla bliain níos déanaí, d'éirigh idir é agus a dheirfiúr, Benazir Bhutto,  ina príomhaire ar an bPacastáin.

Féach freisin 

 Benazir Bhutto

Tagairtí 

An Phacastáin
Fuadaigh eitleán
Ionsaí ar Reilig Bhaile an Mhuilinn (1988)

Tharla ionsaí ar Reilig Bhaile an Mhuilinn ar an 16 Márta 1988; d’ionsaigh ball den UDA, Michael Stone, slua ag tórramh i Reilig Bhaile an Mhuilinn i mBéal Feirste; maraíodh triúr agus gortaíodh trí scór duine.

Imeachtaí

Cúlra 
Ar 6 Márta 1988, mharaigh SAS na Breataine triúr ball den IRA, Máiréad Farrell, Seán Savage & Daniel McCann, i nGiobráltar in "Oibríocht Flavius".

Reilig Bhaile an Mhuilinn 
Bhí  Michael Stone, ball den UDA, ag freastal ar shochraid Triúr Gibraltar ag Reilig Bhaile an Mhuilinn nuair a d’ionsaigh sé  lucht na sochraide go tobann. D’fhag a ruathar le greanáidí agus le gunnaí triúr marbh i measc na n-uaigheanna.  

Lámhacadh Caoimhín Mac Brádaigh, Thomas McErlean agus John Murray agus iad ag rith sa tóir ar Stone. Buaileadh go dona é ach d'éirigh leis an dílseoir an mótarbhealach M1 a bhaint amach, "áit ar ghabh – nó ar tharrtháil – an RUC é. Bhí siad ag fánacht ann i veain bán ná raibh marcanna ar bith air a thabharfadh le fios gur veain de chuid an RUC a bhí ann".

Sa leabhar a scríobh Stone tar éis gur saoradh ó phriosún é, d’inis sé go raibh ball ban den RUC i gcúl an veain agus gur phóg sí é lena h-athas faoin ‘éacht’ a bhí déanta aige a chur in iúl.   "Tá go leor amhrais ann freisin faoi na gunnaí agus na greanáidí agus cén áit a fuarthas iad – ceaptar gur ó na fórsaí slándála a tháinig siad".

Uafás eile 
Ar 19 Márta 1988, bhí na mairbh ó shléacht na reilige á gcur. Ach thiomáin beirt saighdiúirí Breataineacha isteach sa slua. Bhí siad gléasta in éadaí sibhialta.  Ag tórramh Chaoimhín Mhic Bhrádaigh, an t-óglach a rinne iarracht Michael Stone a stopadh, a tharla an eachtra.  Maraíodh na saighdiúirí go brúidiúil, beirt bhall d’arm na Breataine, gar do Pháirc Mhic Easmuinn.

Iarmhairtí 
Bhí droch-chaidreamh idir Rialtas na hÉireann agus Rialtas na Breataine mar thoradh ar na heachtraí seo agus na líomhaintí a bhí déanta ag iar-leas-Phríomhchonstálba Mhanchain, John Stalker, agus ar mharú Aidan McAnespie agus é ag trasnú na teorann in Achadh na Cloiche.

Féach freisin 

 Oibríocht Flavius (1988)
Marú na gcorparálacha (1988)

Tagairtí 

Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
1988
Stair Bhéal Feirste
Ardmháistir (Máisiúnachas )

Is teideal onóra é Ardmháistir chomh maith le hoifig san Mháisiúnachas, a thugtar do mháisiún a toghadh chun maoirseacht a dhéanamh ar dhlínse an Mháisiúnachais, a dhíorthaítear ó oifig na nArdmháistrí sna hoird ridireachta  Bíonn sé i gceannas ar Ardlóiste, agus bíonn cearta áirithe aige sna Comh-Lóistí inq dhlínse. I bhformhór na gcásanna, ach ní i ngach cás, tugtar "An tArdmháistir is urramaí" ar an  Ardmháistir

Tagairtí
Oileán na Carraige

Ceann tíre  in Iarthar Chorcaí, Éire, is ea  Oileán na Carraige, suite thart ar 2 chiliméadar ó dheas ó shráidbhaile an Ghóilín, ar an mbealach isteach chuig an Cruachán.

Tagairtí
Ocsdí

Is cineál imoibrithe cheimicigh é ocsdí ina bhfuil staideanna ocsaídiúcháin na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag  imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil leictreon idir speicis cheimiceacha, go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh)  le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú  (gnóthachain leictreon).  Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile:

Ocsaídiú

• Tarlaíonn ocsaídiú nuair a chailleann adamh, móilín, nó ian leictreon amháin nó níos mó in imoibriú ceimiceach.

• Nuair a tharlaíonn ocsaídiú, méadaíonn staid ocsaídiúcháin an speicis cheimiceach.

• Ní gá go mbeadh ocsaigin i gceist le ocsaídiú! Ar dtús, úsáideadh an téarma nuair a bhí ocsaigin ina chúis le caillteanas leictreon in imoibriú. Tá an sainmhíniú nua-aimseartha níos ginearálta.

Dí-ocsaídiú

• is gnóthachan leictreon nó laghdú ar staid ocsaídiúcháin adamh, ian, nó adamh áirithe i móilín (laghdú ar staid ocsaídiúcháin).

Tuilleadh léitheoireachta

Naisc sheachtracha

 Chemical Equation Balancer – An open-source chemical equation balancer that handles redox reactions.
 Redox reactions calculator
 Redox reactions at Chemguide
 Online redox reaction equation balancer, balances equations of any half-cell and full reactions

Tagairtí
 Ceimic ithreach
 Imoibrithe ceimiceacha
Marú na gcorparálacha (1988)

Tharla 'Marú na gcorparálacha' ar 19 Márta 1988 i mBéal Feirste. Trí lá roimhe sin, ar an 16 Márta; d’ionsaigh ball den UDA, Michael Stone, slua ag tórramh i Reilig Bhaile an Mhuilinn.

Nuair a bhí Caoimhín Mhic Bhrádaigh, duine ó shléacht na reilige á gcur, ar an 19 Márta, thiomáin beirt saighdiúirí Breataineacha ("corparálacha" nó ceannairí, an grád a bhí acu) isteach sa lucht na sochraide.  Bhí siad gléasta in éadaí sibhialta agus san áit chontráilte ag an am contráilte. Maraíodh na saighdiúirí go brúidiúil, gar do Pháirc Mhic Asmaint.

Féach freisin 

 Ionsaí ar Reilig Bhaile an Mhuilinn (1988)

Tagairtí 

Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Arm na Breataine
1988
Stair Bhéal Feirste
Lorde

Is amhránaí is scríbhneoir í Ella Marija Lani Yelich-O'Connor (rugadh 7 Samhain 1996), aitheanta go gairmiúil mar Lorde. Tá sí ón Nua-Shéalainn. Tá a ceol popleictreonach go bunúsach, le fosheánra ar nós pop brionglóide agus ceol indie leictreonaigh sa mheascán fosta.

Rugadh i mbruachbhaile de Auckland darbh ainm Takapuna, Shínigh sí le Universal Music Group (UMG) i 2009. I 2013, d'eisigh sí an mionalbam, The Love Club, le Joel Little mar léiritheoir. Chuidigh an t-amhrán "Royals" í a bheith an-cáiliúil thar an domhain.

D'eisigh a céad albam, "Pure Heroine" i 2013 agus a dara albam, "Melodrama" i 2017. Tá rath rathúil ag na halbaim ar suíomh gréasáin cosúil le "Metacritic"  .

Tá cuid gradaim ag Lorde, dhá Ghrammaithe agus dhá Brit Awards san áireamh. Suas go dtí Meitheamh 2017, tá cúig mhilliún albaim díolta ag Lorde.

Dioscliosta 
Pure Heroine (2013)
Melodrama (2017)
Solar Power (2021)

Leabharliosta 
 Going South (2021)

Scannánliosta

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1996
Buamáil Warrington (1993) agus dúnmharuithe i dTuaisceart Éireann

Tharla Buamáil Warrington ar an 20 Márta 1993 agus cúpla dúnmharú i dTuaisceart Éireann sna laethanta i ndiaidh.

Imeachtaí 
Phléasc dhá bhuama de chuid an IRA phléasc dhá bhuama i mboscaí bruscair, agus daoine ag siopadóireacht ar an phríomhshráid i Warrington, Cheshire, Dé Sathairn, 20 Márta 1993. Gortaíodh 56 duine agus maraíodh Jonathan Ball, trí bliana d’aois. Rinneadh coirloscadh ar an Chlub Éireannach i Warrington. 

Chuaigh rudaí in olcas cúpla lá ina dhiaidh sin nuair a fuair leaid óg eile a gortaíodh sa phléasc, Tim Parry, dhá bhliain déag, bás fosta; baineadh é den mheaisín tacaíochta beatha é cúig lá tar éis na mbuamaí. 

Bhí ardteannas i dTuaisceart Éireann ag an am céanna agus dhúnmharaigh paramílitigh (as an UFF/UDA) seisear Caitliceach i dTuaisceart Éireannː Peter Gallagher (44) sa Westlink Enterprise Centre; James Kelly (25) i gCarraig Caiseal; James McKenna (52) i gCastlerock ; Gerard Dalrymple  (58) i gCastlerock; Noel O'Kane (20) i gCastlerock; agus Damian Walsh (17) sa Dairy Farm Shopping Centre.

Athmhuintearas 
Labhair tuismitheoirí Tim Parry, Colin agus Wendy, ar an teilifís i nguth suaimhneach faoin mhac iontach a bhí caillte acu, agus d’iarr siad ar mhuintir na háite gan a bheith feargach.

D’fhás an ghluaiseacht síochána, The Warrington Campaign, ón phointe sin,. Tá obair leanúnach ar siúl ag a lán daoine don fheachtas ó shin, darbh ainm an Peace Foundation inniu, Is é an cuspóir atá acu ná daoine óga ó Shasana, na Sé Chontae agus an Phoblacht a thabhairt le chéile agus tuiscint agus cairdeas a chruthú eatarthu.

Cuimhne 
Chum The Cranberries an t-amhrán cáiliúil, 'Zombie'. Chuir Jenny Ní Ruiséil Gaeilge air.Cinn crochta (go)(h)ísle, allta

Leanbh caillte céasta

Is go fíochmhar, (i)’dtost na hoíche

‘A chiúnagh óg ‘s aosta

Ach a chroí, ní mo bhrí

Ní mo chlann, nó cuimhní

‘Tá ag troid, nó ag crith, iad in aighneas

Leis na tancanna lán,

Lán is dallta, le gráin

I do cheann, smaointe ann, bíonn siad scantraithe

I do cheann, i do cheann,

Scantraithe, scantraithe scantraithe

Céard ‘tá 'do cheann, i do cheann

Scantraithe, scantraithe, scantraithe

Croí máithre sáite báite,

cráite leis an mbuairt seo

Nuair is fíochmha(i)r(e) tost ná aoibh

Is éasca ‘n phian a thabhairt leat

Mar an ‘gcéanna, ón bhliain

A chailleadh, réabhlóidí

‘Siad ag troid, iad ag crith iad ag fulaingt

Lena gcroíthe chomh lán,

Iad chomh lán, lena bhfonn

I do cheann i do cheann, fós in aighneas

I do cheann, cuimhní ann

Scantraithe, scantraithe,

Céard ‘tá ‘do cheann, i do cheann

Scantraithe, scantraithe,...

Féach freisin 

 Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)

Naisc sheachtracha 

 Peace Foundation

Tagairtí 

Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Cheshire
Aislinge Meic Con Glinne

I miotaseolaíocht na nGael, scéal aoire de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea Aisling Mhic Con Glinne (Meán-Ghaeilge Aislinge Meic Chon Glinne). Scríobhadh é ag údar aithnid den 11ú haois.  Saothar de chuid na seannósanna, aisling agus iomramh, is ea é.  Meastar gurb é ar cheann desna "mórshaothair aoire is fearr" de litríocht na nGael.

Téacs 
Caomhnaítear an scéal in dhá leagan lámhscríbhinne, ceann amháin (luaite scaití mar leagan 'B') sa Leabhar Breac den 15ú haois, agus an ceann eile (aitheanta mar leagan 'H') i lámhscríbhinn de chuid na séú nó seachtú haoise déag.  Tá difríochtaí suntasacha idir an dá leagan.

Scéal 

Téann an scoláire, Aniar Mac Con Glinne as Ard Mhacha, ar aistear timpeall na hÉireann san 8ú haois in éineacht le habb mainistir Chorcaí.  Tarlaíonn sáraíocht eatarthu, agus is dóigh go gcaitheann Mac Con Glinne mála leis an Eaglais.  Daortar é chun báis sa bharr.  Tá sé de stuaim ann áfach an pianbhreith úd a sheachaint, go dtí go tagann sé go cúirt rí na Mumhan retten kann.  Agus é ann, éiríonn leis andúil bia 'saige a bhriseadh, agus maithtear é dá bharr.

Féach freisin 
 Miotaseolaíocht na nGael

Foinsí 
 Bernhard Maier: Lexikon der keltischen Religion und Kultur, Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

Naisc sheachtracha 
 Aislinge Meic Con Glinne ar Corpus of Electronic Texts
 Aislinge Meic Con Glinne ar CODECS

Tagairtí
Scéla Cano meic Gartnáin

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea Scéala Chana mhic Gartnáin (Meán-Ghaeilge Scéla Cano meic Gartnáin).  Tá an scéal suite sa 6ú haois. 

Téann an téacs siar go dtí an 11ú a laghad, ach b'fhéidir fiú go dtí an 9ú haois.  Caomhnaítear an scéal i Leabhar Buí Leacáin.  

Is ionann na pearsana sa scéal agus daoine stairiúla, cé nach raibh siad beo ag an am céanna.

Déanann Thurneysen comparáid idir an scéal agus Tóraíocht Dhiarmada agus Gráinne agus Tristan agus Isolde.

Scéal 
Bhí Cana mac Gartnáin faoi bhagairt a sheanathar Aodhán mac Gabhráin agus theith sé dá bharr ón Albain go hÉirinn.  Thug Diarmaid agus a mac Bláthmac as Ulaid tearmainn dó.  Ach le cúnamh iníon Diarmada, b'ar éigin a tháinig sé slán as iarracht dúnmharaithe a sheanathar.  Theith sé níos faide aniar go Connacht, áit a thit sé i ngrá le Cré (Créd), iníon an rí, Guaire Aidne mac Colmáin, cé gur bhean chéile í cheana den ghaiscíoch Marcán.  In ainneoin sin, bhí Cré freisin i ngrá leis.  Ag fleadh lá, chur sí deoch shuain i ngach cuach ach amháin iad léi féin agus Cana.  Ní raibh Cana sásta áfach bheith ina leannán léi go dtí go raibh a choróin san Albain gafa ar ais aige.  Agus é ag imeacht, thug sé do Chré cloch dhraíochta na beatha a chosnaíodh a shaol.

D'éirigh le Cana an ruaig a chur ar a sheanathair.  Rinneadh rí de. agus bhí réidh faoi dheireadh buaileadh le Cré.  Chun seo a cosc ámh, rinne Colga (Colcu) mac Marcáin ruathar ar Chana inar gortaíodh go holc é.  Nuair chuala Cré an scéala, thuig sí go raibh a leannán marbh agus bhuail sí a ceann faoi charraig.  Briseadh fosta an chloch dhraíochta agus d'éag Cana dá chréachtaí.

Féach freisin 
 Miotaseolaíocht na nGael

Foinsí 
 Leabhar Buí Leacáin, ll. 128a-132b.
 Acadamh Ríoga na hÉireann, B IV 2, Mícheál Ó Cléirigh
 Bernhard Maier, Lexikon der keltischen Religion und Kultur. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
 Kuno Meyer, Scéla Cano meic Gartnáin. From Yellow Book of Lecan, col. 786 (p. 128a). Anecdota from Irish Manuscripts I, Hsg. O.J. Bergin et al., Halle, 1907, ll. 1–15.
 Anderson, Alan Orr, Early Sources of Scottish History A.D 500–1286, imleabhar 1. Athchló, Paul Watkins, Stamford, 1990. 
 Bannerman, John, Studies in the History of Dalriada. Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 
 Byrne, Francis John, Irish Kings and High-Kings. Batsford, Londain, 1973. 
 Thurneysen, Rudolf (tr.). "Eine irische Parallele zur Tristan-Sage." Zeitschrift für romanische Philologie 43 (1924): 385-402. Addenda agus corrigenda in Zeitschrift für celtische Philologie 16 (1926): 280-2

Naisc sheachtracha 
 Scéla Cano meic Gartnáin ar Corpus of Electronic Texts
 Scéla Cano meic Gartnáin ar CODECS
 Scéla Cano meic Gartnáin ar Irish Sagas Online

Tagairtí 

Miotaseolaíocht na nGael
James Campbell

Abhcóide agus polaiteoir Éireannach ab ea James Campbell, the first Baron Glenavy, nó Séamas Mac Cathmhaoil, an Chéad Bharún Lann Abhaigh (4 Aibreán 1851 – 22 Márta 1931). Bhí sé ar thús cadhnaíochta shaol poiblí a linne in Éirinn, ag an mBarra, mar bhreitheamh agus sa pholaitíocht.

Saol 
Rugadh Campbell i mBaile Átha Cliath ar 4 Aibreán 1851  agus d'fhreastail sé ar Dr. Stacpoole's School in 'Kingstown' (Dún Laoghaire). 

Céimí de chuid Choláiste na Tríonóide (BA 1874), glaodh chun an Bharra air sa bhliain 1878 agus chun an Bharra Laistigh sa bhliain 1892. Féachadh go forleathan ar Campbell mar an t-abhcóide ab fhearr in Éirinn san aois sin, nó sa dara háit taobh thiar de Edward Carson sa réimse sin. 

Bhí Campbell ina Theachta Parlaiminte faoi dhó (feisire thar ceann na hollscoile)  i dTeach na Teachtaí  (1898-1900 agus 1903-17), Aturnae Ginearálta na hÉireann (1903-5) agus Ard-Aighne na hÉireann (1905 agus 1916-17). 

Ar an 25 Aibreán 1916, le linn Éirí Amach na Cásca, atoghadh Campbell  mar Fheisire Parlaiminte ag searmanas beag i Halla na Scrúduithe,  Coláiste na Tríonóide.

Rinneadh Tiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann de (1917-18) agus an tArd-Seansailéir leathdheireanach in Éirinn (1918-21).

Mar dhuine d'Aontachtaithe an Deiscirt ba thabhachtaí, ceapadh Campbelldon Seanad sa bhliain 1922 agus toghadh mar an chéad Chathaoirleach air. Atoghadh don phost sin é sa bhliain 1925. Níor iarr Campbell go n-atoghfaí é ina sheanadóir ag deireadh a théarma sa bhliain 1928. 

Bhí Campbell ina chathaoirleach ar an gcoiste a thug comhairle don Ard-Chomairle maidir le cruthú na gcúirteanna nua, rud a baineadh amach leis an Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924. Fuair a chuid tuairimí an lámh in uachtar ar na moltaí a rinne Aodh Ó Cinnéide (Ard-Aighne, 1922-24; Príomh-Bhreitheamh, 1924-36) i ndáil le roinnt ceisteanna; éide na mbreithiúna agus an modh aithisc, mar shampla. 

D'éag James Campbell i mBaile Átha Cliath ar  22 Márta 1931, curtha i Reilig Chnocán Iaróm.

.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1851
Básanna i 1931
Abhcóidí Éireannacha
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Baill Sheanad Éireann
Breithiúna Éireannacha
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine curtha i Reilig Chnocán Iaróm
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Uaisleacht Éireannach
Máirtín Tom Sheáinín

Is cainteoir aonteangach Gaeilge é Máirtín Tom Sheáinín Mac Donncha.

Tagairtí 

Daoine beo
TG4
Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)

Dhúnmharaigh paramílitigh - as an UFF/UDA - seisear Caitliceach i dTuaisceart Éireann ar an 24/25 Márta 1993. Bhí ardteannas ann ag an am; phléasc buamaí i Warrington ar an 20 Márta 1993.

Imeachtaí 

Dúmharaíodh ceathrar i gCarraig Ceasail, Contae Dhoire ar an 25 Márta 1993ː James Kelly (25), James McKenna (52), Gerard Dalrymple  (58), Noel O'Kane (20). Tógálaithe ab ea iad.

Dúmharaíodh Damian Walsh (17) sa Dairy Farm Shopping Centre  i mBéal Feirste sa tráthnóna.

Dúmharaíodh Peter Gallagher (44) sa Westlink Enterprise Centre i mBéal Feirste an lá roimhe sin.

Sa bhliain 1991, dúmharaíodh Eddie Fullerton.  Trí na piléir a mharaigh an tUasal Fullerton a scrúdú, bhí an RUC in ann a rá gur úsáid an UDA/UFF an gunna céanna chun an ceathrar a mharú i gCarraig Ceasail i 1993.

Féach freisin 

 Buamáil Warrington (1993) agus dúnmharuithe i dTuaisceart Éireann

Tagairtí 

Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Contae Dhoire
1993