joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Charles Blount, 8ú Barún Mhuinseo

Fear uasal agus saighdiúir Sasanach ab ea Charles Blount, 1ú Iarla Devonshire, KG (1563 – 3 Aibreán 1606) a d’fheidhmigh mar Fhear Ionaid na hÉireann faoin mBanríon Eilís I, agus ina dhiaidh sin mar Ionadaí an Rí in Éirinn  (Béarla:English:Lieutenant General and General Governor of Ireland) faoin Rí Séamas I.

Tháinig sé i gcomharbacht ar an teideal teaghlaigh mar an 8ú Barún Mhuinseo sa bhliain 1594, sula raibh sé i gceannas ar fhórsaí na Corónach le linn bhlianta deiridh Éirí Amach Thír Eoghain. Bhí sé in ann an bua a fháil ar Thír Eoghain ag Cath Chionn tSáile, agus ghabh sé a cheanncheathrú i nDún Geanainn sular comhaontaíodh an tsíocháin ag Conradh na Mainistreach Móire (Béarla: Treaty of Mellifont) sa bhliain 1603 .

Luathshaol 
Ba é an dara mac le Séamas, 6ú Barún Mhuinseo agus Catherine, iníon amháin an  Tiarna Thomas Leigh (Coimisinéir um Díscaoileadh na Mainistreacha), bhí Charles Blount i measc na ndaoine ab oirirce den teaghlach, ag teacht i gcomharbacht mar an 8ú Barún Mhuinseo ar bhás a dhearthár níos sine gan phósadh Uilliam, 7ú Barún Mhuinseo . Thaithin dea-ádh a óige agus a chuma dathúil leis an  Bhanríona Eilís I, rud a mhúscail éad Robert Devereux, 2ú Iarla Essex, as a dtáinig troid i gcomhrac aonair idir an bheirt chúirteoir, a d’éirigh ina dhlúthchairde ina dhiaidh sin. 

Toghadh Charles Blount arís go dtí Teach na dTeachtaí mar Teachta Parlaiminte do St Ives, Corn na Breataine sa bhliain 1584 agus do Bere Alston i 1586 agus 1593,  sula ndeachaigh sé isteach i dTeach na dTiarnaí sa bhliain 1594 .

Idir 1586 agus 1598, chaith Charles an chuid is mó dá chuid ama ar an Mór-Roinn, ag fónamh san Ísiltír agus sa Bhriotáin . Chuaigh sé i bpáirt leis an Tiarna Essex agus Sir Walter Raleigh ar a dturas go dtí na hAsóir i 1597, in éineacht lena chol ceathrair i bhfad amach, Sir Christopher Blount . (Phós an Ridire Christopher máthair Essex, Lettice Knollys, baintreach an Iarla Leicester, agus cuireadh chun báis ina dhiaidh sin é mar gheall go raibh baint aige le tréas Essex .)

Éire

Leabharliosta

Nótaí

Tagairtí 

 
Básanna i 1606
Daoine a rugadh i 1563
Conradh na Mainistreach Móire

Síníodh Conradh na Mainistreach Móire (Béarla: The Treaty of Mellifont), ar a dtugtar freisin Airteagail na Mainistreach Móire sa bhliain 1603, agus chuir sé deireadh le Cogadh na Naoi mBliana a bhí ar siúl i Ríocht na hÉireann ó 1594 go 1603 .

Deireadh an chogaidh 
Tar éis bua na Sasanach i gCath Chionn tSáile, d'fhill na ceannairí a bhí ag troid i gCorcaigh chun a dtír dhúchais a chosaint. D'éirigh le Fear Ionaid na hÉireann, Charles Blount, 8ú Barún Mhuinseo, san ghnó ar theip ar a réamhtheachtaí, Robert Devereux, 2ú Iarla Essex . Bhí a fhios ag Muinseo, áfach, fad is a bhí Aodh Ó Néill fós i bhfolach, go raibh Ó Néill fós ina bhagairt. Cé gur cuireadh iallach ar fhormhór na mion-taoisigh i gcomhghuaillíocht leis géilleadh, d’fhan  Ruaidhrí Ó Domhnaill , Brian Óg Ó Ruairc, Cú Chonnacht Mág Uidhir (deartháir Aodh Mhig Uidhir ), agus Domhnall Cam Ó Súileabháin Bhéara dílis don Iarla Mór.

Tagairtí
1603 in Éirinn
Conarthaí síochána na hÉireann
Cogadh na Naoi mBliana (Éire)
1603 conarthaí
Dúnmharú Declan Flynn

Tharla Dúnmharú Declan Flynn ar 9 Meán Fómhair 1982, fear aerach tríocha bliain d’aois , Dúnmharaíodh é i bPáirc Fionnradhairc, Baile Átha Cliath. Ach pianbhreith ar fionraí a gearradh ar lucht a mharaithe. Dúirt David Norris faoin gcinneadh sin go bhféadfaí é a thuiscint mar ‘licence to kill’, go raibh saorchead acu marú.

Dúnmharú 
Le linn an tsamhraidh  i 1982, buaileadh a lán fir aeracha agus déghnéasacha in ionsaithe homafóbacha i mBÁC. 

Ar 9 Meán Fómhair 1982, bhí Flynn amuigh ag siúl i bPáirc Fhionnradhairc, suíomh aitheanta crúsála i mBÁC ag an am. Chuaigh scuaine d’fhir óga sa tóir ar Flynn, fear a bhí aitheanta go maith ag pobal na haiteachta in Éirinn. Nuair a tháinig an dream ar Flynn, leadradh go dona é agus bhásaigh sé tamall ina dhiaidh sin.

Cás dlí 
D'ainneoin gur admhaigh beirt den chúigear ionsaitheoirí gur ionsaigh siad timpeall 20 duine LADT+ thar an tréimhse sé seachtaine, scaoileadh saor gach duine den chúigear agus gearradh pianbhreith ar fionraí orthu. (Ag an am céanna, gearradh téarma príosúin 12 mhí ar fhear a ghoid sparán). Dúirt an breitheamh i gcás Flynn 'nach bhféadfaí é seo a mheas mar dhúnmharú riamh' (‘this could never be regarded as murder’) agus nach raibh ‘aon chineál pionóis’ (‘no element of correction’) ag teastáil maidir leis na fir. 

Bhí an-imní ar dhaoine LADT+ faoin toradh. Níos déanaí d’eagraigh na dúnmharfóirí “…victory march in Fairview Park shouting “we are the champions”….” leis an gcás cúirte a cheiliúradh.

Mar thoradh ar an gcás, tharla an agóid ba mhó ar son cearta LADT+ go dtí sin. Dé Sathairn, 19 Márta 1983, tar éis an bhreithiúnais, chuaigh na céadta duine ar mhórshiúl ó Halla na Saoirse go Páirc Fhionnradhairc (áit ar maraíodh Flynn).

Aighneas polaitiúil agus dlí 
Bhí stoirm pholaitíochta ann faoin dúnmharú.  Bhí sé mar aidhm ag an feachtasóir, David Norris (a bhí tofa mar sheanadóir níos déanaí sa bhliain 1987) agus an t-abhcóide agus seanadóir Mary Robinson cosaint bhunreachtúil a bhaint amach do homaighnéasaigh na tíre ag breathnú go háirithe ar an bpríobháideachas ó na 1980í i leith. Ach theip ar a gcás cúirte sa bhliain 1983 in aghaidh an stáit.  De réir mar a mhínigh an Príomh-Bhreitheamh Tom O'Higgins, “…on the grounds of the Christian nature of our state and on the grounds that the deliberate pratice of homosexuality is morally wrong…”.

Mar thoradh ar sin, dhírigh Norris agus Robinson, ar Éirinn a thabhairt go dtí an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine (ECHR) sa bhliain 1988. Ar an 26 Deireadh Fómhair 1988, sa Chúirt Eorpach um Chearta an Duine i Strasbourg, sa chás NORRIS v. IRELAND, thug an chúirt breithiúnas cinniúnach i bhfabhar cearta daoine aeracha agus leispiacha.  D’aontaigh an ECHR leis agus le Robinson nuair a mhaígh siad nach raibh de cheart ag Éirinn dlíthe in aghaidh lucht LADT a chur i bhfeidhm. 

Aisghaireadh na dlíthe a lochtaigh an breithiúnas cúig bliana ina dhiaidh sin in 1993.

Féach freisin 

 Bród Átha Cliath
 David Norris

Tagairtí 

Dúnmharuithe
Fir aeracha
Cásanna dlí
1982
Daria Marchenko

Ealaíontóir as an Úcráin is ea Daria Marchenko (a rugadh sa bhliain 1982).

Tháinig cáil uirthi sa bhliain 2015 nuair a nochtadh a déantús ealaíne 'The Face of War', portráid lánaghaidhe de Vladimir Putin, agus cúig saothar eile i dtaispeántas dá cuid.  Dúirt lucht critice gur sárealaíontóir a bhí inti.  Tá 'The Face of War' déanta as 5,000 cásáil. Athraíonn an déantús de réir an tsolais.

Níos déanaí, rinneadh géarleanúint ar an mbean óg agus iarracht í a fhuadach.

Féach freisin 

 Vladimir Putin

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1982
Ealaíontóirí
Daoine Úcránacha
Pioca

Ainmhí is ea an pioca a bhfuil gaol aige leis an gcoinín agus a bhfuil ina bhall d'ord Lagomorpha. Is mamach é an pioca a bhíonn cónaí air i sléibhte na hÁise agus Mheiriceá Thuaidh. Tá 34 speiceas pioca ann atá fós beo sa domhan, agus tá siad go léir sa ghéineas Ochotona. Speiceas eile ab ea pioca na Sairdíne a bhí ina ghéineas féin, Prolagus taobh istigh den fhine Ochotonidae. Tá pioca na Sairdíne díothaithe sa 2000 bliain is déanaí mar gheall ar ghíomhaireachtaí daoine, áfach.
Peter Schrijver

Teangeolaí agus múinteoir na dteangacha Ceilteacha ón Ísiltír é Peter Schrijver (Delft, 1963), saineolaí ar theangacha na Breataine Bige, Chorn na Breataine, na Briotáine agus na hÉireann, 

Is ollamh é in Ollscoil Utrecht agus taighdeoir ar theangacha ársa an Ind-Eorpaigh . Roimhe sin d'oibrigh sé in Ollscoil Leiden agus in Ollscoil München . 

Tá go leor leabhar agus líon mór alt foilsithe aige ar stair agus ar theangeolaíocht na dteangacha Ind-Eorpacha, go háirithe ar chur síos, ar athchruthú agus ar chomhréir na dteangacha Ceilteacha, agus le déanaí fiosraíonn sé na hathruithe a tháinig ar na teangacha sin mar gheall ar theagmháil idir. teangacha na sean-Eorpa.

Saothair

Leabhair 

 1991: Reflexes na Laryngeals Proto-Ind-Eorpacha sa Laidin . Tráchtas dochtúireachta. Staidéir Ind-Eorpacha 2 Leiden. Amstardam/Atlanta: Rodopi.  .
 1995: Staidéir i bhFóineolaíocht Stairiúil Cheilteach na Breataine . Amstardam: Rodopi.  .
 1997: Staidéar ar Stair na bhForainmneacha agus na gCáithníní Ceilteacha . Maigh Nuad: Roinn na Sean-Ghaeilge, Ollscoil na hÉireann.  .
 2014: Teagmháil Teanga agus Bunús na dTeangacha Gearmánacha . Nua-Eabhrac & Abingdon: Routledge.  .

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1963
Daoine beo
Teangeolaithe ón Ísiltír
Teangeolaithe na dteangacha Gearmánacha
Teangeolaithe na dteangacha Ind-Eorpacha
Daoine ó Delft
Alumni Ollscoil Leiden
Dámh Ollscoil Utrecht
Scoláirí
Daoine as an Ísiltír
An Chongóis

Tá an Chongóis ar cheann de na teangacha Bantúise a labhraíonn an grúpa eitneach a bhfuil cónaí orthu i bPoblacht Dhaonlathach an Chongó, i bPoblacht an Chongó, i Angóla agus sa Ghabúin. Is teanga tonúil í . Bhí sí á labhairt ag go leor acu siúd a tógadh ón réigiún agus a díoladh mar sclábhaithe i Meiriceá . Ar an ábhar sin, cé go bhfuil An Chongóis fós á labhairt sna tíortha thuasluaite, tá foirmeacha criólaithe den teanga le fáil i gcaint dheasghnách na reiligiúin Afra-Mheiriceánacha, go háirithe sa Bhrasaíl, i gCúba, i bPórtó Ríce, sa Phoblacht Dhoiminiceach agus i Háítí . Tá sí freisin ar cheann d'foinsí an Ghullá agus an Phalenquero, teanga chriólach na Colóime. Cónaíonn formhór mór cainteoirí an lae inniu san Afraic. Tá timpeall seacht milliún cainteoir dúchais na Congóise ann, agus b’fhéidir dhá mhilliún eile a úsáideann í mar dhara teanga .
Bantúigh

Is cúpla céad grúpa eitneach iad na Bantúigh, a labhraíonn teangacha Bantúise, scaipthe thar limistéar mór ón Afraic Láir, go dtí Oirdheisceart na hAfraice, agus go Deisceart na hAfraice .
An Aird Thiar

Baile fearainn in Iorras Aithneach, Contae na Gaillimhe is ea An Aird Thiar, cúpla míle siar ó shráidbhaile Charna.

Tá traidisiún amhránaíochta sean-nóis an-láidir sa gceantar, agus is as an Aird Thiar beirt de mhóramhránaithe sean-nóis na 20ú haoise, Seán 'ac Dhonncha (“Johnny Joe Pheaitsín”, 1919–1996) agus Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha (1943–2017).

Tá scoil náisiúnta ann (Scoil na hAirde Thiar) agus cé chloiche ar an taobh thoir den bhaile fearainn a tógadh thart ar 1895.  I ngar don phointe is faide ó dheas sa mbaile fearainn, tá tobar beannaithe darb ainm Tobar Cholm Cille ann, in aice le góilín beag a dtugtar Béal an Chalaidh air. Deirtear go mbíodh claibín cloiche mar chlúdach ar an tobar lá den saol, agus dá gcaithfí san fharraige é, d'fhillfeadh sé as a stuaim féin.

Naisc Sheachtracha 
 Eolas ó Leabharlann na Gaillimhe
 Ábhar áitiúil ó dúchas.ie
 Mionfhaisnéis ó dhaonáirimh 1901 agus 1911
 Scéal Fiannaíochta le Beartla Ó Conghaile as an Aird Thiar

Tagairtí 

Contae na Gaillimhe
Iorras Aithneach
An Aird Thoir

Baile fearainn in Iorras Aithneach, Contae na Gaillimhe is ea An Aird Thoir, in aice leis an Aird Thiar agus cúpla míle siar ó shráidbhaile Charna. Uaireanta tugtar Aird an Chaisleáin ar an gceantar mar gheall ar sheanchaisleán (Caisleán na hAirde) a bhíodh suite ar an teorainn idir an Airde Thoir agus an Airde Thiar. 

Ba as an Aird Thoir Seosamh Ó hÉanaí, an t-amhránaí sean-nóis mór le rá, agus tá saibhreas ar leith sa gceantar ó thaobh amhránaíochta agus scéalaíochta leis na glúnta. I léirmheas de chuid Musical Traditions sa bhliain 2000, dúradh “gur dócha gurb é an Aird Thoir an pobal amhránaíochta a bhfuil an cháil is mó air in iarthuaisceart na hEorpa”.

Naisc Sheachtracha 
 Eolas ó Leabharlann na Gaillimhe
 Mionfhaisnéis ó dhaonáirimh 1901 agus 1911

Tagairtí 

Contae na Gaillimhe
Iorras Aithneach
Xeirxéas I

Ba é Xeirxéas I (Sean-Pheirsis:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠, Xšayār̥šā), ar a dtugtar freisin Xeirxéas Mór, ceathrú Rí na Ríthe de chuid na hImpireachta Acaeiméiní agus a bhí ina réim ó 486 go 465 RCR. Ba mhac le Dáirias Mór agus comharba air é agus ba Atossa í a mháthair, iníon le Cíoras Mór. Ar nós a athar, rialaigh sé nuair a bhí an impireacht ina bhuaic.

Tagairtí 

Ríthe na hImpireachta Acaeiméinigh
Dáirias Mór

Ba é Dáirias I (Sean-Pheirsis:𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, Dārayavaʰuš), ar a dtugtar freisin Dáirias Mór, tríú Rí na Ríthe ar an Impireacht Acaeiméineach, ina réim ó 522 go 486 RCR. Rialaigh sé nuair a bhí an impireacht ina bhuaic.

Tagairtí 

Dáirias Mór
Ríthe na hImpireachta Acaeiméinigh
Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk, 2022

Bhuail dhá dhiúracán de chuid Arm na Rúise ionad siopadóireachta i gcathair Kremenchuk i lár na hÚcráine ar 27 Bealtaine 2022 (Tá os cionn 200,000 duine ina gcónaí in Kremenchuk atá suite ar abhainn na Dnípire.). Scaoil buamadóirí Tu-22M3  de chuid na Rúise dhá dhiúracán de shaghas Kh-22.

Fuair b'fhéidir 50 bás in iomlán san ionsaí, cuid acu ar iarraidh. 

Níl  aon ionad míleata i ngar ná i ngaobhar don ionad siopadóireachta, a mhaígh na hÚdaráis san Úcráin. Ach bhí monarcha in aice leis agus bualeadh an mhonarcha ag an am céanna.

Féach freisin 

 Ionradh na Rúise ar an Úcráin

Tagairtí 

Siopalanna
An Úcráin
2022

Ionradh na Rúise ar an Úcráin, 2022
Artaixeirxéas I

Ba é Artaixeirxéas I (Sean-Pheirsis:𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂𐎠, Artaxšaçāʰ, Gréigis:Ἀρταξέρξης) cúigiú Rí na Ríthe ar an Impireacht Acaeiméineach, ina réim ó 465 go 424 RCR. Ba mhac le Xeirxéas I é.

Tagairtí 

Ríthe na hImpireachta Acaeiméinigh
Ard-Mhúsaem na hIaráine

Tá Ard-Mhúsaem na hIaráine (  Mūze-ye Melli-ye Irān ) lonnaithe i dTehran, an Iaráin. Is institiúid í atá comhdhéanta de dhá choimpléasc; Músaem na Sean-Iaráine agus Músaem na Seandálaíochta Ioslamach agus Ealaín na hIaráine, a osclaíodh sna blianta 1937 agus 1972, faoi seach.

Ailt le téacs sa Pheirsis
An Épeírou (Cúige Rómhánach)

Cúige nó proibhinse de chuid Impireacht na Róimhe ab ea An Épeírou ( Laidin : Provincia Epiri, An tSean-Ghréigis : Ἐπαρχία Ἠπείρου / Eparphía Ēpeírou ), a chlúdaíonn réigiún na Sean-Épeírou. D'ionghabh an Róimh an réigiún den chéad uair sa bhliain 167 R.Ch., i ndiaidh an Tríú Cogadh Macadónach, agus ar dtús chuir sí an réigiún isteach i gchúige Rómhánach níos mó, sé sin An Mhacadóin, a chlúdaigh an domhan Heilléanaíoch ar fad ar mhórthír na hEorpa ag an am. Sa bhliain 27 R.Ch., scar An Épeírou agus Acháia ón Mhacadóin agus cuireadh le chéile iad i gcúige seanadóiriúil na hAcháia, cé is moite den chuid is faide ó thuaidh, a d'fhan mar chuid de Chúige na Macadóine. Faoin Impire Tráián, am éigin idir 103 agus 114 AD, rinneadh cúige ar leith d'Épeírou, faoi procurator Augusti. Shín an cúige nua ó Mhurascaill Aulón (Vlorë) agus na Sléibhte Ceraunacha sa tuaisceart go dtí cúrsa íochtair Abhainn Achélós sa deisceart, agus chuimsigh sé na hOileáin Iónacha thuaidh de Chorfú, Leucáda, Iotaca, Cefaloniá, agus Zacintos .

Tagairtí
Cúigí Rómhánacha san Eoraip
Cúigí Impireacht na Róimhe
Díbhunaithe an 6ú haois san Impireacht Bhiosántach
An Épeírou Rómhánach
Stáit agus críocha a bunaíodh sa 2ú haois
An Ghréig sa ré Rómhánach
An Albáin sa ré Rómhánach
An Épeírou (Cúige Rómhánach)
Valentin Serov

Ba péintéir Rúiseach é Valentin Alexandrovich Serov (Rúisis: Валенти́н Алекса́ндрович Серо́в; 19 Eanáir 1865 – 5 Nollaig 1911). Bhí sé ar dhuine de na portráidithe is fearr lena linn.

Rogha saothar

Naisc sheachtracha 
 do Valentin Serov atá an Suíomh gréasáin tiomnaithe

Tagairtí
Ida Rubenstein

Ba damhsóir, aisteoir, pátrún ealaíne agus pearsa Belle Époque Rúiseach í Ida Lvovna Rubinstein (Rúisis: И́да Льво́вна Рубинште́йн; 3 Deireadh Fómhair [ Seanstíl 21 Meán Fómhair] 1883 – 20 Meán Fómhair 1960).

Tagairtí
Fuadach

Is éard atá i gceist le fuadach ná tógáil duine nó ruda chun bealaigh le fórsa.

Féach freisin 

 Fuadaigh

Tagairtí 

Fuadaigh
Coireanna
Brian Kingston

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Brian Kingston ().  Rugadh sé ar 22 Feabhra 1966. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 2022 ar aghaidh .

Saol pearsanta 
Tá sé pósta le Eileen. Tá triúr páistí acu.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1966
Daoine beo
Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Béal Feirste
Fir
Polaiteoirí Aontachtacha
Nuala McAllister

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í Nuala McAllister (). Is ball í de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 2022 ar aghaidh .

Saol pearsanta 
Tá sí i gcaidreamh le Sam Nelson. Tá beirt páistí acu. Is aindiachaí í .

Tagairtí 

 
Daoine beo
Aindiachaithe
Alumni Ollscoil Uladh
Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Mná Éireannacha
Rí Eric na Sualainne

Ba é Eric XIV na Sualainne (Sualainnis: Erik XIV; 13 Nollaig 1533 – 26 Feabhra 1577) Rí na Sualainne ó 1560 go dtí gur cuireadh ó choróin é sa bhliain 1569. Ba é an mac ba shine le Gustav I (1496–1560) agus Catherine de Saxe-Lauenburg (1513–1535). Bhí sé ina rialóir ar an Eastóin freisin, tar éis gur chloígh an tSualainn an tír sin sa bhliain 1561.

Daoine Sualannacha
The Weeknd

Is amhránaí is scríbhneoir agus léiritheoir ceirnín Ceanadach é Abel Makkonen Tesfaye (a rugadh ar 16 Feabhra, 1990), The Weeknd an t-ainm gairme a bhí aige.

Tagairtí 

The Weeknd
Daoine a rugadh i 1990
Daoine beo
Ceoltóirí Ceanadacha
Pearsantacht (na healaíona)

I bhficsean, is éard is pearsantacht nó carachtar (nó reacaire, san fhilíocht ) ann ná duine nó neach in insint (amhail úrscéal, dráma, sraith raidió nó teilifíse, ceol, scannán, nó físchluiche ).    Féadfaidh an phearsantacht a bheith go hiomlán ficseanúil nó bunaithe ar dhuine fíor, agus sa chás sin is féidir idirdhealú a dhéanamh idir pearsantacht nó carachtar “ficseanúil” agus “fíor”.

Tagairtí
Drámaíocht
Carachtair fhicseanúla
Blàr Chàirinis

Cath chlanna Albanacha a bhí i mBlàr Chàirinis, a troideadh in Uibhist a Tuath sa bhliain 1601. Bhí sé mar chuid de bhliain achrannach idir Clann MhicLeòid Dhùn Bheagain agus Clann Ùisdein Shlèite, a chríochnaigh le bua na nDomhnallach agus le síocháin éigeantach curtha i bhfeidhm.

Cúlra 
Sa bhliain 1601, dhiúltaigh Dòmhnall Gorm Mor MacDhòmhnall a bhean chéile, deirfiúr le Ruaraidh MacLeòid as Na Hearadh agus Dùn Bheagain. D’fhreagair MacLeòid an masla seo trí leithinis Thròndairnis i dtuaisceart an Eilein Sgitheanaich, a mhilleadh, rud a thug ar an Dòmhnallach ionsaí a dhéanamh ar fhearann ​​MhicLeòid sna Hearadh.

An cath 
Ina dhiaidh sin thug MacLeòid ruathar ar Uibhist a Tuath, ag cur 40 fear faoina chol ceathrar, Dòmhnall Glas MacLeòid, chun earraí  a chuir muintir na háite ar mhaithe le sábháilteacht i dTeampall na Tríonóide i gCáirinis a ghabháil. Ar a chlos sin do chruinnigh Domhnall Mac Iain ’Ic Sheumais de Chlann Raghnaill a 12 GilleMhoire agus chuaidh go Cáirinis. Ar a bhealach, méadaíodh a fhórsa go 15. Shroich siad go luath ar maidin agus d'éirigh leo teacht aniar aduaidh ar na creachadóirí agus iad ag féasta sa séipéal.  Níor mhair ach beirt Mhac Leòid; Bhí Dòmhnall MacLeòid i measc na marbh. D’fhulaing Domhnall Mac Iain ’ic Sheumais créacht thromchúiseach saighde, ach tháinig sé slán gan mhoill.  De réir seanchais, chum a mháthair altramais an t-amhrán ‘ Ic Iain’ Ic Sheumais chun a phian a mhaolú.  

Deirtear gurbh é Blàr Chàirinis an troid dheireanach a troideadh le boghaí agus saigheada sa Bhreatain Mhór nó in Éirinn,  cé go mb’fhéidir gur tharla a leithéid de  chomhrac i Sasana sa bhliain 1642.

Gailearaí

Nais sheachtracha
Blàr Chàirinis
A Mhic Iain 'ic Sheumais
Traditional Celtic Song - Mhic Iain 'Ic Sheumais

Leabharliosta 
  Seems largely based on the account in Conflicts of the Clans.
Càirinis
Càirinis
Càirinis
Càirinis
Càirinis
 Uibhist a Tuath Càirinis

Iarmhairt
Eurostat

Is í An Oifig Staidrimh Eorpach, ar a dtugtar Eurostat, oifig staidrimh an Choimisiúin Eorpaigh, a tháirgeann sonraí ar an Aontas Eorpach agus a chuireann chun cinn comhoiriúnú modhanna staidrimh na stát a chomhdhéanann é.

Ta dhá cheann dá róil thar a bheith tábhachtach:
 táirgeadh sonraí maicreacnamaíocha a thacaíonn le cinntí an Bhainc Cheannais Eorpaigh ina bheartas airgeadaíochta don euro, agus
 táirgeadh sonraí réigiúnacha agus aicmiú comhchoiteann na n-aonad críche maidir le staidreamh, a threoraíonn beartais struchtúracha an Aontais Eorpaigh.

Tá Eurostat ar cheann d'Ard-Stiúrthóireachtaí an Aontais Eorpaigh agus tá sé bunaithe i Lucsamburg . Is í Mariana Kotzeva an tArd-Stiúrthóir atá aige faoi láthair agus faigheann sí cúnamh ó 7 stiúrthóir, agus a n-earnáil gníomhaíochta féin ag gach ceann díobh laistigh de Eurostat.

Coimisiún Eorpach
Scannal Eurostat

Sa bhliain 2000, d’ardaigh iniúchóirí inmheánacha imní faoi chonarthaí bréige Eurostat le cuideachtaí seachtracha agus chuir siad an cheist ar aghaidh chuig an Oifig Eorpach Frith-Chalaoise (OEFC). Níor fhreagair an OEFC. 

Sa bhliain 2001, chuir Paul van Buitenen,  a raibh a thuarascáil níos luaithe ina thoradh go hindíreach ar éirí as an gCoimisiún Santer roimhe sin, tuarascáil eile ar aghaidh, ach níor tharla aon ghníomh mar thoradh air seo ar dtús, go dtí gur thosaigh Hans-Martin Tillack agus an preas ag cur suime sa scéal. Cuireadh ceisteanna i bParlaimint na hEorpa, tháirg an OEFC tuarascáil nua dar teideal " "A vast enterprise for looting community funds" mar a thuairiscigh Financial Times an 16 Bealtaine 2003 . 

Ar deireadh ghníomhaigh an Coimisiún Prodi. Baineadh triúr oifigeach sinsearach de chuid Eurostat as a bpoist agus cuireadh roinnt conarthaí le cuideachtaí seachtracha ar ceal. 

Líomhnaíodh, le linn na 1990idí ar a laghad, gur bhain Eurostat úsáid as córas cuntasaíochta dúbailte chun suimeanna móra airgid a aistriú chuig cuntais bhainc rúnda nach ndearna iniúchóirí monatóireacht orthu agus gur tháinig méadú ar luach conarthaí áirithe. Líomhnaítear go raibh fianaise ar chairdeas fabhair agus neamhrialtachtaí airgeadais, cé nach bhfuarthas aon fhianaise ar shaibhriú pearsanta. Ceapadh go raibh idir ceithre agus cúig mhilliún euro “siofónta”, idir 1996 agus 2001 den chuid is mó. Aisghabhadh cuid den airgead. 

An 8 Iúil 2008 cháin Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh an Coimisiún Eorpach as roinnt teipeanna de chuid an OEFC. Bhí ar an gCoimisiún €56,000 a íoc le beirt oifigeach sinsearach de chuid Eurostat.

Féach freisin 

 Cuntasacht san Aontas Eorpach
 « Eurostat : une « cleamhnas » peut en cacher une autre », L'Expansion, 20 Eanáir 2004, i bhFraincis Archived  

 "De analyze van de Eurostat fraude", KUL 2005, Baeyens Godelieve, san Ollainnis

Tagairtí 

Coimisiún Eorpach
Cúirt Idirnáisiúnta

Bunaítear cúirteanna idirnáisiúnta trí chonarthaí idir náisiúin nó faoi údarás eagraíochta idirnáisiúnta amhail na Náisiúin Aontaithe agus áirítear leo binsí ad hoc agus buanfhorais ach ní áirítear leo aon chúirteanna a eascraíonn faoi údarás náisiúnta amháin.

Sainmhíniú 
Is éard is cúirt idirnáisiúnta ann ná eagraíocht idirnáisiúnta, nó comhlacht de chuid eagraíochta idirnáisiúnta, a éisteann cásanna ina bhféadfadh páirtí amháin a bheith ina stát nó ina eagraíocht idirnáisiúnta (nó ina chomhlacht di), agus atá comhdhéanta de bhreithiúna neamhspleácha a leanann réamhchinnte. rialacha nós imeachta chun cinntí ceangailteacha a eisiúint ar bhonn dlí idirnáisiúnta.

Tagairtí
 
Cúirteanna de réir cineálacha
Cúirteanna uachtaracha
Deoch shoighe

Is deoch phlandabhunaithe a dhéantar as pónairí soighe í deoch shoighe, ar a dtugtar freisin bainne soighe.

Tagairtí 

Deochanna
Táin Bó

Ar ceann de sheánra le fáil i seanlitríocht na Gaeilge is ea an Táin Bó.  Níor eagraigh aos liteartha Éireannach a chuid saothar sna scéalaíochtaí mar atá inniu ann, ach ina ionad sin i seánraí amhail is Táin Bó, Echtra, Immram nó Turas Mara, Fled nó Feis, Tochmarc, Compert agus Aided nó Anbhás.

Táinte Bó 
Is príomhscéal na Rúraíochta é Táin Bó Cúailnge, agus an Táin is cáiliúla ní amháin san lá atá inniu ann, ach roimhe sin fosta i mbéil na ndaoine.

Tá ann an-chuid táinte eile, roinnt aitheanta acu as an ainm, san áireamh mar a leanas:

 Táin Bó Flidais
 Táin Bó Aingen, afm Echtra Nerai
 Táin Bó Dartada
 Táin Bó Ere
 Táin Bó Fraích
 Táin Bó Munad
 Táin Bó Regamna
 Táin Bó Regamon / Regamain
 Táin Bó Ros
 Táin Bó Ruanadh
 Táin Bó Sailin

 Réamhscéalta 
Is amhlaidh go raibh nós ann réamhscéalta nua giorra a chur in le scéalta níos faide.  Ceaptar scaití gur cuid den mhórscéal iad, ach ní fios san.  Ó thaobh Táin Bó Cuailgne de, is é an tóir mhór atá ar an aistriúchán le Thomas Kinsella, a bhuanú an míthuiscint seo.

Is féidir a rá gur réamhscéalta iad roinnt desna táinte níos lú.  Mar shampla, tá athleagan ar marthain den  Táin Bó Fraích a deir sa deireadh: Luid Fráech ass íarum dia chrích, & a ben & a maicc & a baí laiss, co luid la Ailill & Meidb do tháin na mbó a Cúanlngiu.

Sa chaoi chéanna, feictear ag deireadh an scéil Táin Bó Regamon:
 conid Táin Bó Regamon in scél sa ocus remscél do scélaib Tána Bó Cúailnge hé.

I dteannta siúd, tá an-chuid scéalta an nasctha le Táin Bó Cúailnge agus na pearsana céanna iontu, mar shampla na scéalta breithe Chonchúir mhic Neasa agus Chonaill Chearnaigh, agus scéal ar bith agus Cú Chulainn ann, mar shampla idir Compert Con Culainn agus Tochmarc Emire. Foinsí 
 
 

 Naisc sheachtracha 
 Ulster Cycle, Timeless Myths
 CELT
 The Cattle-Raid of Regamna'', Leabhar Buí Leacáin, ar Ancient Texts

Tagairtí 

Miotaseolaíocht na nGael
An Rúraíocht
Sinéad Ennis

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í Sinéad Ennis (). Is Comhalta den Tionól Reachtach í don Dún Theas, ó 2017 ar aghaidh.

Saol pearsanta
Tá sé pósta agus tá beirt páistí aici. D'imir sí peil Ghaelach do CLG Naomh Mhuire, An Bhoirinn.

Tagairtí 

Daoine beo
Baill Shinn Féin
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Mná Éireannacha
Colin McGrath

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é Colin McGrath (). Rugadh é ar 21 Deireadh Fómhair 1975 i nDún Pádraig. Is ball é de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Theas, ó 2016 ar aghaidh .

Tagairtí 

 
Daoine a rugadh i 1975
Daoine beo
Alumni Ollscoil Uladh
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Contae an Dúin
Fir
Náisiúnaithe Éireannacha
Méara Bulawayo

Is é Méara Feidhmiúcháin Bulawayo ná feidhmeannach rialtais Bulawayo, san tSiombáib. Tá an Méara ina bhall de Chomhairle Cathrach Bulawayo, agus faigheann sé/sí cúnamh ón leas-mhéara. Úsáideann an Méara an stíl "A Onóir ". (Béarla "His Worship".)  Is é Solomon Mguni an méara reatha ó 2018.

Naisc sheachtracha
Solomon Mguni

Tagairtí
Liosta de shealbhóirí oifige polaitíochta sa tSiombáib
Bulawayo
Gregory Maguire

Úrscéalaí Meiriceánach is ea Gregory Maguire (rugadh 9 Meitheamh 1954). Is údar an cheolseó Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West, Confessions of an Ugly Stepsister é, agus roinnt dosaen úrscéalta eile do dhaoine fásta agus leanaí. Is scéalta clasaiceacha leanaí a spreag go leor úrscéalta Maguire do dhaoine fásta. D’fhoilsigh Maguire a chéad úrscéal, The Lightning Time, sa bhliain 1978. Ba é Wicked, a foilsíodh i 1995, a chéad úrscéal do dhaoine fásta. Cé nár éirigh leis ar dtús, cuireadh é in oiriúint do cheoldráma móréilimh Broadway in 2003.

Tá Maguire pósta leis an bpéintéir Meiriceánach Andy Newman, i gceann de na chéad phósadh aerach a rinneadh i stát Nua-Eabhrac. Tá triúr páistí acu.

Beathaisnéis 
Rugadh agus tógadh é in Albany, Nua-Eabhrac, agus is é Gregory Maguire an leanbh meánach de cheathrar. Fuair a mháthair bás go gairid tar éis breith a thabhairt dó agus sheol a athair chun cónaí le haintín é, a d'iompaigh chuig dílleachtlann áitiúil é ina dhiaidh sin. Phós athair Mhig Uidhir arís ina dhiaidh sin agus bhí triúr clainne eile aige lena bhean chéile nua. Thug na mná rialta ag an dílleachtlann leasainm "Gregory the Executive" ar Maguire as a dhreach dáiríre.

Tagairtí

Scríbhneoirí Meiriceánacha
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1954
Trecheng Breth Féne

Is cnuasach ilchineálach de 256 tré Sean-Ghaeilge is ea  Trecheng Breth Féne, "Trí-cheann (tré) Bhreith(iúnas) Féin (na nGael)".  Faightear mar ábhair ann an nádúr, tíreolaíocht, dlí, nósanna agus iompraíocht.  Meastar gur dhiolaimiodh an stair sa 9ú haois.

Ábhar 
Tá lear mór ábhar sna tréanna:
 mainistreacha: 1-31
 tíreolaíocht: 32-61
 an Féineachas: 86-149 
Níl ann ach meascra sa chuid eile.

Níl ach 214 den 256 i bhfoirm thréchinn.  Tá trí dhócheann, seacht gceithrecheann, aon naoicheann amháin.  Níl ann ach abairtín amháin  sna 31 iontrálacha mainistreach.

Seo a leanas mar shampla Trécheann 91:

Lámhscríbhinní 
 Leabhar Buí Leacáin (LBL), col. 236 ff, lch. 414b-418a (CnT, Baile Átha Cliath: H 2.16). Iomlán.
 Leabhar Bhaile an Mhóta (LBM), ff. 65b-66b (ARÉ, BÁC: 23 P 12).
 Leabhar Uí Mhaine, f. 190a1-191a2. Iomlán.
 Leabhar Mór Leacáin (LML), ff. 183b-184b (CnT, BÁC: H 2.17).
 LS páipéir scríofa ag Tadhg Tiorthach Ó Neachtain sa bhliain 1745, ll. 98–101 (ARÉ, BÁC: 23 N 10), 
 LS páipéir scríofa sa bhliain 1575, ll. 946–957 (CnT, BÁC: H 1.15)
 LS scríofa ag Domnall ó Duind Mac Eimuinn sa bhliain 1714, ff. 1a-7b (ARÉ, BÁC: Stowe 23 N 27)
 droch-chóip truaillithe scríofa ag Peter O'Longan sa 1836 (Rylands Library, Manchester).
 LS Kilbride III, f. 9b2 (Advocates Library, Dún Éadain). Párpháipéar.

Níl ann fós ach an t-aon eagrán amháin foilsithe ag  Kuno Meyer sa bhliain 1906.  Tá an téacs bhunaithe ar sé lámhscríbhinn (LBL, LBM, Uí Mhaine, LML, 23 N 10 AGUS H 1.15) agus bhí sé ar an eolas faoi thrí eile (23 N 27, cóip Ryland agus Kilbride).  Deir Fergus Kelly gur thángthas ar cheithre leagan eile ón am sin agus dá bharr tá eagrán nua de dhíth.

Dáta 
Bunaithe ar fhianaise teangeolaíochta, mheas Meyer nár scríobhadh na tréanna tar éis na bliana 900 AD.  Agus i dteannta sin le fianaise roinnt díochlaontaí sa téacs, meas sé nach raibh siad níos sine ná c. 850 A.D.

Foinsí
  
 The Triads of Ireland ar CELT
 Liosta le Dennis (Donncha) King ar Sabhal Mòr Ostaig ar.
 , www.britac.ac.uk taifead fuaime

San lá inniu ann 
 Feictear scigaithris ar an bhfoirm san úrscéal le Flann O'Brien, At Swim-Two-Birds (1939).
  An illustrated adaptation of selected Triads specially designed as gift book or for children: Fergus Kelly (introduction), Aislinn Adams (illustrator). The Three Best Things. Appletree. 1994.

 Naisc sheachtracha 
 Early Irish Wisdom Literature''

Tagairtí 

Litríocht na Gaeilge
Bord na gCeantar Cúng

Sa bhliain 1891, bhunaigh Arthur Balfour, an Príomh-Rúnaí ag an am, Bord na gCeantar Cúng chun bochtaineacht agus coinníollacha maireachtála plódaithe in iarthar agus iarthuaisceart na hÉireann a mhaolú.

D’oibrigh William Lawson Micks le Bord na gCeantar Cúng fad a mhair an bord, mar Rúnaí i dtús báire, ansin ó 1909 mar bhall. Díscaoil rialtas nua Shaorstát na hÉireann an bord sa bhliain 1923, agus ghlac a fhoireann isteach i gCoimisiún Talún na hÉireann.

Gné amháin de pholasaí aontachtach de chuid na dTóraithe chun ‘Rialtas Dúchais a mharú le cineáltas’ a bhí ann. An cuspóir a bhí leis an mbord ná an bhochtaineacht a mhaolú trí íoc as oibreacha poiblí, mar shampla céanna a thógáil do chalafoirt bheaga ar an gcósta thiar, cabhrú le hiascaireacht, modhanna feirmeoireachta nua-aimseartha a thabhairt isteach,  nó urraíocht a dhéanamh ar mhonarchana áitiúla chun fostaíocht a thabhairt agus stop a chur leis an eisimirce ó Éirinn. Sna hOileáin Árann, bunaíodh tionscal éadaí cniotáilte a sholáthraíonn éadaí cniotáilte Árann ar bhonn tráchtála ag baint úsáide as cniotálaithe agus dearthóirí oilte áitiúla. Is iad na limistéir ina raibh an luacháil inrátaithe níos lú ná 30 scilling na réigiúin a bhí faoi údarás an Bhoird. Ba é sin 3,500,000 acra (14,000 km2) ag an am, le daonra thart ar 550,000 duine. 

Maoiníodh an Bord le hairgead a tháinig ó Eaglais na hÉireann, ach faoi 1912 bhí airgead eile ar fáil agus ba é iomlán a shócmhainní £530,000 (is é sin £40 milliún de réir luachanna 2010).

Tar éis an Achta Talamh-Cheannaigh (Éire) 1903, tugadh údarás don bhord talamh breise a cheannach ó eastáit mhóra chun gabháltais bheaga na dtionóntaí a mhéadú. Sa bhliain 1909, bronnadh cumhachtaí éigeantacha ceannaigh air, agus thosaigh sé ag athdháileadh breis is 1000 eastát a raibh timpeall is dhá mhilliún acra (8100 km2) iontu.

Tagairtí 

Geilleagar na hÉireann
Stair na hÉireann
Gaeltacht
Bochtanas
1891
Blastaicist

Is struchtúr é an bhlastaicist a cruthaíodh i luathfhorbairt mamach . Tá suthbhlast aici a chruthaíonn an suth ina dhiaidh sin. Is éard atá i gciseal seachtrach  na blastaiciste ná cealla ar a dtugtar i dteannta a chéile an trófablast. Timpeallaíonn an ciseal seo mais inmheánach na cille agus cuas sreabhán-líonta  ar a dtugtar  cuas na blastaiciste nó blastocoel sa Bhéarla.  Cruthaíonn an trófablast an cóirín agus an t-aimnian timpeall ar an suth. Díorthaíonn an phlacaint ón chóirín suthach (an chuid den chóirín a fhorbraíonn villis ) agus bunfhíochán útarach na máthar.   Eascraíonn an t-ainm "Blastaicist " ón nGréigis  blastos ("péacán") agus  kystis ("lamhnán, cochall"). In ainmhithe eile is struchtúr é seo atá comhdhéanta de liathróid cealla neamhdhifreáilte agus tugtar blastúl  air.

Tagairtí

Sutheolaíocht
A470

Is mórbhóthar sa Bhreatain Bheag é an A470 (ar a dtugtar freisin An Príomhbhóthar ó Caerdydd go Glan Conwy ). Is é an bóthar is faide sa tír é ag 299 km, agus nascann sé an phríomhchathair Caerdydd ar an gcósta theas le Llandudno ar an gcósta thuaidh. Cé go raibh ort dul ar na bóithre cúnga Llanidloes agus Dolgellau roimhe seo, seachnaítear an dá bhaile margaidh sinanois mar gheall ar nuachóiriú fairsing bóithre. Is débhealach den chuid is mó iad na 42 km ó Bhae Caerdydd go Merthyr Tudful, ach is carrbhealach singil an chuid is mó den bhealach ó thuaidh ó Merthyr go Llandudno..

Gabhann an bóthar trí dhá cheann de pháirceanna náisiúnta na Breataine Bige : Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog (Béarla: The Brecon Beacons National Park), agus Eryri (Béarla: Snowdonia) ag tosú díreach ó dheas de Dinas Mawddwy .

Mionchur síos ar an bhealach

Naisc sheachtracha
Bilingual poetry book about A470 sets Welsh hearts racing

Tagairtí

 
Páirceanna náisiúnta sa Bhreatain Bheag
Geolaíocht na Breataine Bige
Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Réimsí sléibhe na Breataine Bige
Benjamin O'Fallon

Gníomhaire Indiach ab ea Benjamin O'Fallon (1793-1842) feadh na limistéar uachtarach de na hAibhneacha Mississippi agus Missouri . D'idirghníomhaigh sé  le Meiriceánaigh Dhúchasacha mar thrádálaí agus mar ghníomhaire Indiach. Bhí sé i gcoinne gaisteoirí agus trádálaithe na Breataine a bhí ag feidhmiú sna Stáit Aontaithe agus i gcríocha. Chreid sé gur chóir go mbeadh seasamh láidir glactha ag an arm i gcoinne lucht na Breataine agus freisin gur chóir a bheith diongbháilte sna idirbheartaíochtí le Meiriceánaigh Dhúchasacha. Ainneoin a bhealach teanntásach  agus a aighneas leis an arm, bhí sé in ann conarthaí a idirbheartú idir Meiriceánaigh dhúchasacha agus gheala. Go luath agus níos déanaí, mar ghairm bheatha, thóg sé muilte mealdair, ba mhiondíoltóir agus plandálaí é. Bhailigh sé déantáin Meiriceánacha Dúchasach agus pictiúir de bhaill treibhe le George Catlin . Ba é a uncail William Clark a chaomhnóir agus a thacadóir airgeadais.

Luathshaol 

Básanna i 1842
Daoine a rugadh i 1793
Maria Ressa

Is iriseoir agus údar Filipíneach-Mheiriceánach í Maria Angelita Ressa ( a rugadh Maria Angelita Delfin Aycardo ar 2 Deireadh Fómhair 1963) comhbhunaitheoir agus príomhoifigeach feidhmiúcháin  an láithreáin ghréasáin nuachta Rappler,  agus an chéad Fhilipíneach a fuair Duais Nobel na Síochána. Chaith sí beagnach dhá scór bliain roimhe sin ag obair mar phríomhthuairisceoir imscrúdaithe in Oirdheisceart na hÁise do CNN .

Naisc sheachtracha
Court of Appeals (CA) affirms Maria Ressa’s cyber libel conviction, adds 8 months to possible jail sentence
FALSE: ‘Marcos Martial Law: Never Again’ book by Raissa Robles banned in 18 countries

Tagairtí

Iriseoirí Filipíneacha
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1963
An Dáicia

Is réigiún stairiúil í an Dáicia atá suite san Eoraip.

An Dáicia
Stair na hEorpa
Plána anatamaíoch

Is plána hipitéiseach é plána anatamaíoch a úsáidtear chun an corp a thrasghearradh, chun cur síos a dhéanamh ar shuíomh struchtúir nó ar threo gluaiseachtaí. San anatamaíocht dhaonna agus ainmhithe, úsáidtear trí phríomhphlána:

 Is plána saighdeach nó  plána cliathánach (fadghearradh, aintéiridheiridh) é plána comhthreomhar leis an uaim shaighdeach. Roinneann sé an corp ina chlé agus ina  dheis.
 Roinneann an plána corónach nó an plána tosaigh (ingearach) an corp i gcodanna droma agus tarracha ( ar chúl agus chun tosaigh).
 Roinneann an plána trasnach nó an plána aiseach (cothrománach) an corp i gcodanna cráiniacha agus eireaballach (ceann agus eireaball).

Téarmaíocht 
D'fhéadfadh go mbeadh líon ar bith plánaí saighdeacha ann; mar sin féin, níl ann ach plána saighdeach cairdinéalach amháin. Tagraíonn an téarma cairdinéalach don phlána amháin a roinneann an corp ina dheighleoga cothroma, agus go díreach leath den chorp ar gach taobh den phlána cairdinéalach. I dtéacsanna áirithe baintear leas an téarma  príomhphlána  in ionad plána cairdinéalach. Tá na téarmaí seo idirmhalartaithe.

Anatamaíocht dhaonna 
San anatamaíocht dhaonna, sainmhínítear na plánaí anatamaíocha mar thagairt don samhail anatamaíoch a bheith sa treoshuíomh ceartingearach, nó ina seasamh.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Anatamaíocht
Digitaria

Géineas de phlandaí san fhine féir is ea Digitaria atá dúchasach do réigiúin theomheasartha agus thrópaiceacha ach  d'fhéadfadh iad a bheith ag fás i réigiúin thrópaiceacha, fhothrópaiceacha agus níos fuaire freisin. Bíonn ainmneacha coitianta éagsúla air, lena n-áirítear crúbfhéar, méarfhéar, agus fonio. Is plandaí bliantúla agus ilbhliantúla caol monacotailéadónacha iad a fhásann ar fhaichí, ar féarach. Is é Digitus an focal Laidine le haghaidh "méar", agus ní féidir dealú eatarthu leis na bláthraí fada cosúil le méar a tháirgeann siad.

Úsáidí 
Tá na síolta inite, go háirithe na fonio (Digitaria exilis agus Digitaria iburua), Digitaria sanguinalis, chomh maith le Digitaria compacta . Is féidir iad a thósta, a mheilt ina phlúr, a dhéanamh ina leite nó a choipeadh chun beoir a dhéanamh. Úsáidtear fonio go forleathan mar príomhbhia i gcodanna den Afraic . Tá cáilíochtaí maithe cothaitheacha aige freisin mar fhoráiste d’eallach.
Seán Ó hEochaidh (bailitheoir béaloidis)

Bailitheoir béaloidis ab ea Seán Ó hEochaidh (9 Feabhra 1913 – 18 Eanáir 2002) a rugadh i dTeileann, Contae Dhún na nGall. Bhí sé ina iascaire agus e óg. Cé nach raibh ach oideachas bunúsach aige, thosaigh sé ar bhéaloideas a cheantair féin a bhailiú. Dúirt sé féin gur labhair sé le timpeall míle cúig chéad duine agus é ag bailiú béaloidis scéálta agus amhráin ina measc. Bronnadh dochtúireacht onórach air ó Ollscoil na Gaillimhe sa bhliain 1988 agus bliain ina dhiaidh sin bhí sé ina uachtarán ar Oireachtas na Gaeilge i nGleann Cholm Cille.

Bhuail sé leis an dteangeolaí Gearmánach Ludwig Mühlhausen sa bhliain 1937 agus é ag iarraidh Gaeilge Uladh a fhoghlaim agus chuir se in aithne do mhuintir a bhaile dúchais é.

Foilseacháin
D'fhoilsigh sé beathasinéis a athar céile Micí Mac Gabhann (1865–1948) sa bhliain 1959 faoin teideal Rotha Mór an tSaoil, tar éis a chuid cuimhní cinn faoina eachtraí sa Klondike a thaifeadadh ina ról mar bhailitheoir béaloidis.

Chuir se an leabhar Síscéalta ó Thír Chonaill sa bhliain 1978 in éineacht le Máire Mac Néill and Séamas Ó Catháin.
Fuisce Mhic Shéamais

Uisce beatha no fuisce cumaiscthe is ea Jameson (Gaeilge: Mac Shéamuis) a tháirgeann Irish Distillers (Gaeilge: Driogairí na hÉireann ), fochuideachta de Phernod Ricard. Ar dtús, bhí Mac Shéamuis ar cheann de na sé phríomhuiscí beatha driogtha i mBaile Átha Cliath, i nDríoglann Mhic Shéamuis, Sráid Bowes, ach anois tá sé driogtha i Nuadhrioglann Mhainistir na Corann i gContae Chorcaí. Is é an fuisce Éireannach is mó díol ar domhan é; sa bhliain 2019, chuaigh díolacháin bhliantúla thar 8 milliún cás.  Tá sé díolta go hidirnáisiúnta ó thús an 19ú haois, agus tá sé ar fáil le ceannach i níos mó ná 130 tír.

Stair na cuideachta

John Jameson agus a chlann 
Dlíodóir as Alamhagh in Albain ó dhúchas ab ea John Jameson (Gaeilge: Iain MacSheumais ) (1740 – 1823) sular bhunaigh sé a dhrioglann eapainmneach i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1780.  Sular bhunaigh sé an drioglann, phós sé Margaret Haig (1753–1815) i 1768. Ba í an iníon ba shine í le John Haig, an driogaire fuisce clúiteach in Albain. Bhí teaghlach de 16 pháiste ag John agus Margaret, ochtar mac agus ochtar iníonacha. Tá portráidí den lánúin le Sir Henry Raeburn ar taispeáint i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann .

Tagairtí
Deochanna alcólacha na hÉireann
Brandaí Éireannacha
Uisce beatha na hÉireann
 Brandaí Pernod Ricard
Cassidy Hutchinson

Iar-chomhairleoir polaitiúil sa Teach Bán, agus iar-sainchabhróir an riaracháin le Donald Trump, is ea Cassidy Hutchinson (a rugadh c. 1996). Cúntóir de chuid iar-Cheann Foirne an Tí Bháin, Mark Meadows, ba ea í ar 6 Eanáir 2021. 

Dílseoir de chuid Donald Trump a bhí inti.

Fianaise 
Ar 29 Meitheamh 2022, thug Hutchinson fianaise do choiste fiosrúcháin na n-imeachtaí ar an séú Eanáir 2021, a bhain leis an eachtra nuair a glacadh seilbh ar thithe an rialtais in Washington D.C.. Thug sí fianaise léargas chomh maith ar iompar agus meoin Trump sna laethanta thart ar an ionsaí ar an Capitol. 

Dúirt sí 

 gur chaith Trump a phláta lón i gcoinne an fhalla agus é ar buile, nuair a dúirt an t-Ard-Aighne William Barr go poiblí nach raibh aon fhianaise de chalaois leathan sa toghchán a chaill sé;
 gur chuala sí Mark Meadows, Ceann Foirne an Tí Bháin, ag rá gur cheap Trump go raibh crochadh tuillte ag Mike Pence, an leasuachtarán ag an am.
 go raibh an tUachtarán ag iarraidh dul chomh fada leis na sluaite a bhí ar Capitol Hill. Ach cuireadh comhairle ar Donald Trump fanacht glan ar an gCaipeatól.  Rinne Trump bagairtí is é ag iarraidh go dtabharfaí cead dó meascadh leis an lucht agóide. Rug sé ar roth an chairr agus rug i ngreim scrogaill ar a cheannasaí slándála nuair nach bhfuair sé a chomhairle féin.  Luaigh Trump go raibh sé ag iarraidh dul ina measc toisc nach raibh seisean i mbaol.
 go raibh a fhios ag Trump go raibh cuid mhaith den slua a tháinig chuig a óráid ar an séú Eanáir armtha nuair a dhírigh sé ar an Capitol iad. Thug Trump ordú cead a gcinn a thabhairt do na daoine a bhí i mbun agóide cé go raibh a fhios aige go raibh siad armtha agus bagrach.

Rinne lucht tacaíochta Trump ionsaithe fíochmhara  ar Cassidy Hutchinson níos déanaí. Bhí sé curtha ina leith go raibh sí as a meabhair agus i mbun comhcheilge le dochar a dhéanamh do chás Trump. Má bhreathnaíonn tú ar mhianach polaitiúil Hutchinson ní féidir sin a rá – sula ndeachaigh sí ag obair ag Meadows bhí sí fostaithe ag Steve Scalise, aoire na bPoblachtach sa teach agus ag an Seanadóir Ted Cruz. Beirt iad siúd a dhiúltaigh a dhearbhú go raibh Joe Biden tofa mar Uachtarán agus a sheas le leagan amach Trump ar an toghchán.

Na himpleachtaí 
Lléiríonn na héisteachtaí seo go raibh Trump (ina Uachtarán fós ag an am) feargach, agus gur féidir leis a bheith gangaideach agus teasaí.

Féach freisin 

 Ruathar ar an gCaipeatól (2021)

Tagairtí 

Státseirbhísigh
Daoine beo
Daoine as New Jersey
Poblachtánaigh na Stát Aontaithe

Daoine a rugadh i 1996
Fothoghchán Oirthear an Chláir, 1917

Reáchtáladh fothoghchán in Oirthear an Chláir ar 10 Iúil 1917, tar éis bhás, Bhuaigh Éamon  de Valera fothoghchán Oirthear an Chláir.

Cúlra 
Teachta Parlaiminte in Oirthear an Chláir ab ea Willie Redmond, 1900-1917 agus deartháir Chathaoirleach Pháirtí Parlaiminte, Seán Mac Réamainn. Gortaíodh go marfach an Captaen Redmond (in aois 56 bliain dó) ar an 7 Meitheamh 1917 i gCath Messines.

An feachtas 
Bhuaigh George Plunkett, athair Joseph Mary Plunkett a shínigh forógra na poblachta agus a cuireadh chun báis, bhuaigh sé fothoghchán parlaiminte i gContae Ros Comáin i bhFeabhra na bliana 1917. Dúradh ag an am gur léiriú comhbháidhe a bhí sa vóta seo agus nár bhain sé leis an bpolaitíocht i ndáiríre. 

Bhuaigh Joseph McGuinness, príosúnach poblachtach agus iarrthóir Shinn Féin, fothoghchán eile i Longfort i mí na Bealtaine. Bhí ‘put him in to get him out’ mar mhana ag a lucht tacaíochta i rith an fheachtais. Dúradh ag an am go raibh na vótóirí ag iarraidh go saorfaí na príosúnaigh agus nach bhféadfaí aon tátal eile a bhaint as bua Shinn Féin.

D'fhéach rialtas na Breataine an coinscríobh a chur i bhfeidhm ar Éirinn. Tharraing sé sin míghnaoi ar an rialtas ag an am.

Scaoileadh na príosúnaigh saor i mí an Mheithimh . Scaoileadh Éamon  de Valera saor chomh maith agus roghnaíodh é mar ionadaí Shinn Féin d’Oirthear an Chláir. 

Roghnaigh an United Irish League iarrthóir maith, Patrick Lynch (Ard-Aighne na hÉireann níos déanaí). a raibh aithne ag vótóirí an toghlaigh air.

Roghnaigh Sinn Féin strainséir: múinteoir matamaitice a rugadh i Nua-Eabhrac, a tógadh i gcontae Luimnigh, agus a raibh cónaí air i mBaile Átha Cliath. Ní raibh ach cáilíocht amháin ag an iarrthóir poblachtach: ba é an t-oifigeach ab airde céime é a throid san éirí amach agus nár cuireadh chun báis. B’ionann fothoghchán an Chláir agus reifreann ar Éirí Amach 1916.

Bhí De Valera in éide Óglaigh, agus clár poblachtach Fhorógra na Cásca mar pholasaí aige.

Chabhraigh an Dr Éamonn Mac Giolla Iasachta le feachtas toghcháin de Valera agus thug a ghluaisteán dó ar feadh coicíse le canbhasáil a dhéanamh.

Fothoghchán 
Bhuaigh Éamon de Valera ar Patrick Lynch ó Pháirtí Parlaiminteach. Nuair a comhaireadh na vótaí, bhí 5,010 vóta ag Éamon de Valera agus 2,035 vóta ag an iarrthóir eile.  Fuair de Valera tromlach 2,975 vóta, agus toghadh Éamon  de Valera mar Fheisire Parlaiminte Shinn Féin ar son Oirthear an Chláir.  

Rinneadh Uachtarán de Shinn Féin De Valera. Atoghadh De Valera  mar ionadaí parlaiminte ar son an Chláir  sna hOlltoghcháin ina dhiaidh sin  go dtí gur toghadh mar Uachtarán é in 1959.

Féach freisin 

 Willie Redmond 
 Éamonn de Valera

Tagairtí 

Fothoghcháin
Fothoghcháin i bPoblacht na hÉireann
1917
Stair Chontae an Chláir
Uber

Soláthraí seirbhíse iompair is ea Uber Technologies, Inc. (Uber ), a ligeann d’úsáideoirí carr agus tiománaí a chur in áirithe chun iad a iompar ar bhealach cosúil le tacsaí. Tá sé lonnaithe i San Francisco le hoibríochtaí i thart ar 72 tír agus 10,500 cathair in 2021. Áirítear ar a chuid seirbhísí taisteal-glaoiteach, seachadadh bia (Uber Eats and Postmates), seachadadh pacáiste, seirbhís cúiréireachta, iompar lasta, rothar leictreach agus scútar mótair ar cíos trí chomhpháirtíocht le Lime,  agus iompar farantóireachta i gcomhpháirtíocht le hoibreoirí áitiúla.  Níl aon fheithiclí ag Uber; ina ionad sin, faigheann sé coimisiún ó gach áirithint. Luaitear táillí don chustaiméir roimh ré ach athraíonn siad ag baint úsáide as samhail praghsála dinimiciúil atá bunaithe ar an soláthar agus éileamh áitiúil ag am na háirithinte.

Naisc sheachtracha
How global media covered the Uber law-breaking revelations

Tagairtí

Brandaí Meiriceánacha
David Plouffe

Straitéisí polaitiúil Meiriceánach é David Plouffe (rugadh 27 Bealtaine 1967) is fearr aithne mar bhainisteoir feachtais uachtaránachta rathúil Barack Obama sa bhliain 2008. Bhí sé ina chomhairleoir feachtais don Pháirtí Daonlathach le fada, bhí sé ina chomhpháirtí ag an ngnólacht comhairliúcháin feachtais páirtí-ailínithe AKPD Message and Media, ón bhliain 2000. 

Bhí Plouffe ina chomhairleoir sinsearach seachtrach do Obama ó chéad lá an Uachtaráin in oifig agus ceapadh ansin é mar Chomhairleoir Sinsearach don Uachtarán (laistigh den Teach Bán) sa bhliain 2011 tar éis do David Axelrod éirí as oifig, a chuaigh ar aghaidh le feachtas atoghcháin Obama a thosú.  I mí Mheán Fómhair 2014, rinneadh é ina Leas-Uachtarán Sinsearach ar Bheartas agus Straitéis do Uber.

Luathshaol 
Rugadh agus tógadh Plouffe i Wilmington, Delaware.  Is de theaghlach Caitliceach Rómhánach den aicme oibre é (is Easpagóideach é anois), mac le Frances (née Vincent), máthair a d'fhan sa bhaile, agus James Everett “Jim” Plouffe, oibrí monarchan a d'oibrigh san earnáil mhargaíochta níos déanaí.

Conspóid 
Tá cáineadh déanta ar Plouffe faoina ghníomhartha cainte íoctha thar lear agus é ar briseadh ó chomhairle a thabhairt d'Obama. Go luath sa bhliain 2009, labhair Plouffe i Baku, Asarbaiseáin, i gcomhair $50,000. Bhí naisc ag urraitheoir na hócáide le rialtas údarásach na hAsarbaiseáine. Tar éis gearáin ó ghrúpaí cearta daonna, bhronn Plouffe a tháillí cainte don Institiúid Náisiúnta Daonlathach.

Naisc sheachtracha
The Uber campaign: how ex-Obama aides helped sell firm to world

Tagairtí

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1967