joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Cú Chongelt mac Con Mella

Rí Uí Chinnsealaigh de Shíol Maoluír as Deisceart Laigean (Laigin Desgabair) ba ea Cú Congheilt mac Con Mealla (Sean-Ghaeilge Cú Chongelt mac Con Mella) (bás 724?). 

Eoghan Caoch mac Nath Í ba ea a shinsear deireanach, chuig ghlúin roimh ré, a bhí sa 6ú haois ina rí Uí Chinnsealaigh.  Maol Odhar mac Guaire, bunaitheoir na clainne, ba ea a shin-seanathair.

Tháinig Cú Chongheilt i gcoróin tar éis bhás a chol seisear, Bran ua Maoil Dúin ag Cath cathartha Áth Buichet sa bhliain 712.  Ní fios go cruinn cathain a tháinig a réimeas chun críche.  Tugtar réimeas cúig bhliain sí sa Leabhar Laighneach, agus más fíor, bhí sé i réim ón mbliain 712 go dtí 717.  Molann an staraí Mac Niocaill gurb ionann é agus an phearsa Cú Chongelt luaite ina thásc don bhliain i nAnnála Uladh.  Tháinig a dheartháir brother Laidcnén mac Con Mealla (bás 727) i gcomharbacht.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, G100001A
 Annála Tiarnaigh, G100002
 Leabhar Laighneach, Rig Hua Cendselaig, G800011A
 Gearoid Mac Niocaill (1972), Ireland before the Vikings, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe Uí Chinnsealaigh
Bran ua Máele Dúin

Rí Uí Chinnsealaigh de rítheaghlach Shíol Maoluíre ba ea Bran ua Maoil Dúin (Bran ua Máele Dúin, nó Bran mac Dúnchada) (bás 712).  Ní fios cathain a tháinig Bran i gcoróin, ach tugtar réimeas trí bliana dó sa Leabhar Laighneach, a dtugfadh le fios go raibh sé i réim ón mbliain 709 go dtí a bhás sa bhliain 712. 

Eoghan Caoch mac Nath Í ba ea a shinsear deireanach, chuig ghlúin roimh ré, a bhí sa 6ú haois ina rí Uí Chinnsealaigh.  Maol Idir mac Guaire, bunaitheoir na clainne, ba ea a shin-seanathair.  Forannán mac Maoil Uidhre ba ea an rí deireanach dá mhuintir sa séú haois.

Insítear i nAnnála Uladh don bhliain 709 gur throid Uí Chinnsealaigh Cath Selg i bhFortuatha Laighean (taobh thoir de Shléibhte Cill Mhantáin) in aghaidh Cheallaigh Cualann, rí Laigean Uí Máil.  Maraíodh sa chath beirt mhac Cheallaigh.  Ní dhéanann Annála Tiarnaigh trácht ar chéilí comhraic Cheallaigh, ach deirtear ann go raibh amhais Shasanacha aige.  Is dócha go raibh Uí Chinnsealaigh ina n-ionsaitheoir, agus go raibh sáinn sa chath i ndáiríre, in ainneoin mírath Cheallaigh. 

Tharla cath cathartha ansin ann i measc Uí Chinnsealaigh, agus maraíodh Bran, i dteannta le mic dó, i mbun catha sa bhliain 712.  Glaoitear Cath Áth Buichet ar an gcath sa Leabhar Laighneach.  Tháinig slán mac amháin Brain, Cinnsealach mac Brain (bás 770), a ndearnadh rí Uí Chinnsealaigh de níos deireanaí.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Leabhar Laighneach, Rig Hua Cendselaig
 Gearoid Mac Niocaill (1972), Ireland before the Vikings, Dublin: Gill and Macmillan

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe Uí Chinnsealaigh
Hiodrocsalapaitít

Is éard is hiodrocsalapaitít ann ná foirm mhianrach d'apaitít  chailciam a tharlaíonn go nádúrtha leis an bhfoirmle  Ca5(PO4)3(OH), ach is gnách go scríobhtarCa10(PO4)6(OH)2chun a chur in iúl go bhfuil dhá aonán san aonadchill chriostail. Is í hiodrocsalapaitít an ceannbhall hiodrocsaile den apaitítghrúpa  casta. Is féidir fluairíd, clóiríd nó carbónáit a chur in ionad an iain OH−, ag táirgeadh fluarapaitít nó clórapaitít. Criostalaíonn sé sa chóras criostail heicseagánaigh. Tá púdar na hiodrocsalapaitíte ine bán. Mar sin féin, féadann dathú donn, buí nó glas a bheith ar apaitítí a tharlaíonn go nádúrtha, atá inchomparáide leis na mílíthe a bhaineann le fluairóis dhéadach.

Tagairtí
 Mianraí cailciam
 Mianraí fosfáite
 Ábhair ceirmeacha
 Bith-ábhair
 Mianraí heicseagánacha
Fiannamail mac Máele Tuile


Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Máil ba ea Fiannamail mac Maoil Tuile (Sean-Ghaeilge Fiannamail mac Máele Tuile (bás 680).  Aodh Dibhchine mac Seanaigh (bás 595), iar-rí, ba ea a shin-seanathair, agus  Rónán Crach, laoch b'fhéidir an tsága "Fingal Rónáin", a sheanathair.

Ní fios go cruinn cathain a tháinig sé i gcoróin.  Dar leis an Leabhar Laighneach, bhí réimeas trí bliana déag aige, agus tuairiscítear tasc a réamhtheachtaí, Fáelán mac Colmáin, Sasana hannála don  bhliain 666.

Sa bhliain 677, throid na Laigin in éadan an Ardrí Fíonsneachta Fleadach (bás 695) ag Cath Loch Gabhar.  Bhí ár mór ar gach taobh, ach bhain Fíonsneachta.  Sa bhliain 680, maraíodh Fiannamail ag duine dá mhuintir féin, darbh ainm Foichsechán, spreagadh ag an Ardrí.

Sinsear Uí Théig ba ea Fiannamail, agus iad lonnaithe taobh ó thuaidh de chríocha Uí Máil, raibh thiar de Shléibhte Chill Mhantáin.

Is pearsa a fheictear arís is arís eile é sa sraith Sister Fidelma mysteries le Peter Tremayne.

Féach freisin
 Ríthe na Laighean

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Leabhar Laighneach, Rig Lagen 
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Laighean
Dúnchadh mac Murchadha

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Dúnchadh mac Murchadha (Sean-Ghaeilge Dúnchad mac Murchada (bás 728).  Murchadh mac Brain Buta (bás 727), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 727 go dtí 728.

Bhí Dúnchadh ar an bhfód nuair a bhuaigh a athair in éadan an Ardrí Uí Néill, Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722) ag Cath Alúine sa bhliain 722.  Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair sa bhliain 727.  Cidh sé a chéile comhraic Uí Chinnsealaigh, Laidcnén mac Con Mella, a maraíodh ag Cath Maistean (Mullach Maistean, deisceart Contae Chill Dara) sa bhliain 727.  An bhliain dár gcionn, ámh, chloígh agus mharaigh a dheartháir, Faolán mac Murchadha (bás 738), é ag Cath Aileann (Co. Chill Dara), a thóg an ríogacht agus a phós a bhaintreach.

Bhí Dúnchadh pósta le Taileflaith ní Chathail mhic Finghin (bás 742), rí Mumhan.  Sinsear Uí Dhúnchadha clann Uí Dhúnlainge, is ea Dúnchadh, lonnaithe ag Cnoc Liamhna ar theorann Áth Cliath-Cill-Cill Dara.  Rinneadh rí Laigean dá mac, Ceallach (bás 776).

Féach freisin
 Ríthe na Laighean

Foinsí 
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Laighean
Ríthe Uí Dhúnlainge
Eachtra Niemba, 1960

Tharla Eachtra Niemba sa Chongó ar an 8 Samhain 1960 nuair a mharaigh baill den treibh Baluba naonúr d’Óglaigh na hÉireann, a bhí ar dualgas síochána de chuid na Náisiún Aontaithe.

Eachtra 
Botún a bhí ann is cosúil, fiú "cás bréagaitheanta". Tugtar "luíochán" ar an eachtra go minic. Ach "timpiste" an focal atá níos fearr is cosúil. Tháinig na hÓglaigh gan cuireadh ná iarraidh ag droichead Luweyeye agus b'ionadh leis na Baluba iad a fheiceáil ann.

Ní raibh an cogaíocht réamhbheartaithe. Cheap na Baluba go raibh siad ag tabhairt aghaidh ar shaighdiúirí tuarastail Francacha is Beilgeacha, faoi stiúir ollchomhlachtaí mianadóireachta.

Cúlra 
Bhí saighdiúirí Éireannacha ar dualgas sa Chongó, le hobair shíochána idirnáisiúnta do na Náisiún Aontaithe.  Bhí cogadh cathartha faoi lán seoil ann ag an am agus na hollchumhachtaí impiriúlacha ag iarraidh greim a choinneáil ar na mianraí luachmhara. Ach fágadh gasúir óga Éireannacha ina n-aonar i lár cogadh cathartha faoi theas na hAfraice agus thréig údaráis na hÉireann agus na Náisiún Aontaithe iad.

Iarmhairtí 
D'fhan an Congó corraithe go mór is go dona anuas na blianta; tá baol cinedhíothach ann fós inniu.

Chuaigh an eachtra Niemba chomh mór sin i bhfeidhm ar an bpobal in Éirinn gur neadaigh ainm na treibhe i gcaint na ndaoine mar nath ar ghrúpa buile.

Sa Mhúsaeam Óglaigh na hÉireann (Dún Uí Mhaoilíosa) inniu, tá tua le feiceáil a húsáideadh i luíochán Niemba (ciorraíodh coirp na saighdiúirí ina bpíosaí).

Féach freisin 

 Léigear Jadotville
Poblacht Dhaonlathach an Chongó

Tagairtí 

Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Náisiúin Aontaithe
Arm na hÉireann
Luíocháin
1960
Chris Huggett

Innealtóir agus dearthóir Briotanach ab ea Chris Huggett (a d'éag ar 22 Deireadh Fómhair 2020), a chomhbhunaigh Electronic Dream Plant (EDP), a bhunaigh Oxford Synthesizer Company agus a bhí ina chomhairleoir dearaidh do Novation Digital Music Systems, Paul Whittington Group Ltd, agus do mhonaróirí eile faoi teicneolaíochta fuaime.

Electronic Dream Plant 

Bhí Huggett ag obair ar Ferrograph i 1977, do 3M ina rannán il-rian digiteach, agus mar innealtóir cothabhála stiúideo neamhspleách. Bhuail sé leis an sintéiseoir Adrian Wagner (duine de shliocht an chumadóra Ghearmánaigh Richard Wagner ), a raibh smaointe aige maidir le sintéiseoir saor.  Bunaíodh Gléasra Aisling Leictreonach (giorraithe go coitianta ar EDP), gnólacht déantúsaíochta sintéiseoir fuaime Briotanach i Oxfordshire . 

Dhearadh Huggett an táirge is rathúla ag EDP, an Wasp, sintéiseoir le dearadh hibrideach digiteach VCO / analógach VCF. Ag baint úsáide as méarchlár teagmhála uathúil (gan aon páirteanna gluaiste), bhí praghas an 199 ar an Foiche (thart ar 1150 GBP inniu), a bhí níos lú ná leath phraghas aon synth inchomparáide ag an am. 

Dhearadh Huggett an seicheamhóir Spider agus an sintéiseoir Gnat  sula ndeachaigh EDP i léig ag deireadh 1981  nó 1982.

Tar éis EDP, chuaigh Huggett ar aghaidh chun Oxford Synthesizer Company (OSC) a bhunú le maoiniú agus bainistíocht óna thuismitheoirí.  Dhearadh sé an OSC OSCar le Paul Wiffen agus Anthony Harris-Griffin.  Bhí sé i gceist go mbeadh an OSCar ina shintéiseoir feidhmíochta inacmhainne ach sofaisticiúil le fuaimeanna úrscothacha. Ba shintéiseoir níos tábhachtach é an OSCar ná an Wasp, le dhá ascalaithe digiteacha agus méarchlár trí-ochtach lánmhéide. Bhí an OSCar ar cheann de na chéad sintéiseoirí in-ríomhchláraithe go digiteach, agus bhí airpéitseóir agus seicheamh céim ann . 

Ina dhiaidh sin bhog Huggett ar aghaidh go Akai, áit ar scríobh sé an córas oibriúcháin don samplóir Akai S1000 in éineacht le David Cockerell, a dhear na crua-earraí. D'fhan Huggett ag Akai le haghaidh samhlacha comhleanúnacha de líne samplála raca Akai, lena n-áirítear an S3200, a chríochnaigh sé a chóras oibriúcháin i 1993. 

Agus é ag obair do Akai, chuir Huggett comhairle agus tacaíocht ar fáil do bhunaitheoirí Novation, ag obair ar fhorbairt an BassStation, a d’úsáid ascaltóirí agus scagairí den chineál céanna mar an Wasp. Ina dhiaidh sin chuaigh sé le Novation go lánaimseartha chun an Novation Supernova a dhearadh.  Lean baint Huggett le Novation trí go leor dá gcuid shintéiseoirí crua-earraí agus rialaitheoirí MIDI ó shin, lena n-áirítear teaghlach shintéiseoir Nova agus sraith rialaitheoirí ReMOTE & ReMOTE SL.

Bás 
Bhásaigh Huggett ar 22 Deireadh Fómhair 2020, tháinig ailse air.

Tagairtí 

 Leabharliosta

 Paul Wiffen; Mark Vail. Sintéiseoirí Seanré ., Miller Freeman, 1993. ISBN Paul Wiffen; Mark Vail.  Paul Wiffen; Mark Vail.  Tá paraiméadar anaithnid folamh ag Cite: | 1= ( cúnamh ) 

 Luanna

Naisc sheachtracha 

 
 Beathaisnéis ar shuíomh Gréasáin Novation

Básanna in 2020
Innealtóirí Sasanacha
Lucht gnó Shasana
Don Cockburn

Iriseoir, láithreoir agus léitheoir nuachta Éireannach ab ea Don Cockburn (13 Márta 1930 - 4 Meán Fómhair 2017). Is fearr aithne air mar léitheoir nuachta le fada an lá do Raidió Teilifís Éireann (RTÉ), a chuir ancaire ar phríomhchláir nuachta teilifíse an chraoltóra le linn breis agus 30 bliain seirbhíse.

Thosaigh Cockburn le RTÉ mar fhógraí páirtaimseartha i 1958, agus rinneadh fostaí lánaimseartha de i 1972.  Roimhe seo bhí sé fostaithe i gCorparáid Bhaile Átha Cliath mar cheann pá sa roinn innealtóireachta. 

Chuaigh sé ar scor 20 bliain ina dhiaidh sin an 15 Nollaig 1992,  tar éis dó a bheith ina léitheoir nuachta ar feadh blianta fada.  Ba é an t-aon rud aisteach a bhí aige ná go ndeachaigh sé ar rothaíocht chuig Stiúideo Montrose gach lá. 

Cailleadh é ar 4 Meán Fómhair 2017 tar éis breoiteacht ghearr.

Tagairtí 

Básanna in 2017
Daoine a rugadh i 1930
Nico Audy-Rowland

Is ceoltóir Francach  Nico Audy-Rowland, arb as Saint Barthélemy i Muir Chairib ó dhúchas é. Bhun sé an banna rac-cheoil turgnamhach, Trocadero .

Rugadh é i Saint Barthélemy, agus bhog sé go Stáit Aontaithe Mheiriceá mar dhéagóir. Bhí baint aige freisin le ceol téama agus teagmhasach a scríobh don clár Red vs. Blue , agus chuir sé go cianda leis an bhfuaimrian le blianta fada. Chuir sé ceol leis an scannán Lazer Team agus leis an tsraith, RWBY .

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Nico Audy-Rowland ar IMDb

Daoine beo
Volkswagen

Volkswagen, giorraithe go VW, is uathoibritheoir Gearmánach é a bhunaigh an Lucht Oibre sa Ghearmáin in 1937, a bhfuil cáil air mar gheall ar an gCiaróg íocónach agus a cheanncheathrú i Wolfsburg . Is é an príomhthionscadal branda an Ghrúpa Volkswagen, an déantóir gluaisteán is mó díolacháin ar fud an domhain in 2016 agus 2017.  Tá an margadh is mó sa ghrúpa sa tSín, a sheachadann 40% dá dhíolacháin agus dá bhrabúis.  

Aistríonn an téarma Gearmánach Volk go "daoine", dá bhrí sin aistríonn Volkswagen go "gluaisteán daoine". Is é mana fógraíochta idirnáisiúnta reatha na cuideachta ach "Volkswagen", ag tagairt do bhrí an ainm.

Litríocht 

 Jonas Kiefer: VW Typenatlas, Serienfahrzeuge. 2. Auflage. Delius Klasing, Bielefeld 2002, .
 Rudi Heppe: VW Personenwagen. Podszun, Brilon 2001, .
 Halwart Schrader: VW Personenwagen seit 1945, Banda 1, Typenkompass. Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, .
 Halwart Schrader: VW Personenwagen seit 1945, Banda 2, Typenkompass. Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, .
 Werner Oswald: Deutsche Autos, Banda 2, 1920–1945. 2. Auflage. Motorbuch Verlag, Stuttgart 2005, .
 Werner Oswald: Deutsche Autos, Banda 3, 1945–1990, Ford, Opel und Volkswagen. 1. Auflage. Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, .

Nótaí

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Suíomh Oifigiúil
 Volkswagen.com Tairseach Volkswagen Cars ar fud an domhain
 Volkswagen Classic (sa Ghearmáin)
 Faisnéis Theicniúil Carranna Volkswagen

Comhlachtaí
Grúpa Volkswagen
Brandaí Carranna
Brandaí Gearmánacha
The Grapes of Wrath

Úrscéal réalaíoch Meiriceánach é The Grapes of Wrath (Gaeilge: Fíonchaora na Feirge) a scríobh John Steinbeck agus a foilsíodh i 1939.  Bhuaigh an leabhar an National Book Award  agus Duais Pulitzer  as ficsean, agus luadh go feiceálach é nuair a bronnadh an Duais Nobel ar Steinbeck i 1962. 

Agus é suite le linn an Spealaidh Mhóir, díríonn an t-úrscéal ar na Joads, teaghlach bocht d’ fhermeoirí tionóntacha a thiomáin as a dteach in Oklahoma ag an triomach, cruatan eacnamaíoch, athruithe sa tionscal talmhaíochta, agus foriaimh na mbanc a chuir iallach ar fhermeoirí tionóntacha  a bheith as obair. Mar gheall ar a staid beagnach gan dóchas, agus go páirteach toisc go bhfuil siad gafa sa dúiche dheannaigh, thug na Joads aghaidh ar  Chalifornia in éineacht leis na mílte “ Okies ” eile ag lorg post, talamh, dínit, agus todhchaí.

Is minic a léitear The Grapes of Wrath i ranganna litríochta ardscoile agus coláiste Mheiriceá mar gheall ar a chomhthéacs stairiúil agus a oidhreacht bhuan.   Sa bhliain 1940, scaoileadh leagan scannáin iomráiteach Hollywood, ar a raibh príomhpháirt ag Henry Fonda agus John Ford ina stiúrthóir.

Plota 
Tosaíonn an scéal díreach tar éis Tom Joad a bheith ligthe amach ar parúl ó phríosún McAlester, áit a raibh sé curtha i bpríosún tar éis dó a bheith ciontaithe i ndúnbhású agus é  ag iarraidh é féin a chosaint. Agus é ag bualadh isteach ina theach gar do Sallisaw, Oklahoma, buaileann Tom leis an iar-sheanmóirí  Jim Casy, a bhfuil cuimhne aige air óna óige, agus taistealaíonn an bheirt acu lena chéile. Nuair a shroicheann siad teach feirme a bhí Tom  le linn a óige, faigheann siad an áit bánaithe. Agus iad míshásta agus mearbhall orthu, buaileann Tom agus Casy lena sean-chomharsa, Muley Graves, a deir leo go bhfuil an teaghlach imithe chun fanacht i dteach Uncail John,  Joad in aice láimhe. Deir Graves leo go bhfuil na feirmeoirí go léir díshealbhaithe ag na bainc. Tá siad tar éis bogadh ar shiúl, ach diúltaíonn sé an ceantar a fhágáil.

Tagairtí
Maura Laverty

Údar, iriseoir agus craoltóir Éireannach ab ea Maura Laverty ( née Kelly ; 1907 - 26 Iúil 1966) a raibh aithne uirthi as a cuid oibre ar an tsraithchlár drámaíochta teilifíse Éireannach, Tolka Row . D’fhoilsigh sí roinnt úrscéalta, gearrscéalta agus píosaí criticiúla le linn a gairme.

Saol 
Rugadh Maura Laverty i Maura Kelly i Rathangan, Contae Chill Dara ar 15 Bealtaine 1907. Cuireadh oideachas uirthi ag Clochar Brigidine i gCeatharlach . Bhí rún aici oiliúint a fháil le bheith ina múinteoir, ach thréig sí na pleananna seo tar éis bhás a seanmháthar. Bhog sí go dtí an Spáinn ina dhiaidh sin i mí na Samhna 1924, ag glacadh post an rialtóra agus ina rúnaí don Bhanphrionsa Bibesco ina dhiaidh sin agus ina comhfhreagraí eachtrach lonnaithe i Maidrid sa deireadh. Nuair a d’fhill sí ar ais go hÉirinn, d’oibrigh sí mar iriseoir agus mar chraoltóir i mBaile Átha Cliath don stáisiún raidió náisiúnta, Radio Éireann.

Nuair a d’fhill sí go hÉirinn phós sí an t-iriseoir James Laverty i 1928. Bhí triúr clainne acu,  duine acu a hiníon, an t-ealaíontóir Barry Castle, a léirigh cuid d’obair a máthar.

Cuirtear a cuid páipéar i dtaisce i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann.

Foilsíodh beathaisnéis, The Maura Laverty Story, le Seamus Kelly, in 2017.

Dráma bunaithe ar a saol, Maura Laverty - This Was Your Life, le Bairbre Ní Chaoimh agus Yvonne Quinn den chéad uair i mBaile Átha Cliath i 2019.

Úrscéalta 

 Never No More (1942)
 Alone We Embark (1943), a eisíodh im Mheiriceá mar Touched by the Thorn (1943)
 No More than Human (1944)
 Gold of Glanaree (1945)
 The Cottage in the Bog (1946)
 Lift Up Your Gates (1946)
 The Green Orchard (1949)
 The Queen of Aran’s Daughter : Poolbeg Press; Eagrán nua Ed (13 Márta 1997), ,

Drámaí 

 Crann sa Chorrán
 Lána na Life
 Rae Tolka

Ilghnéitheach 

 Flour Economy (1941)
 Maura Laverty’s Cookery Book (1946) Athfhoilsithe ag Longman's UK, 1948
 Feasting Galore - Recipes and Food Lore from Ireland (1952) - foilsithe i SAM
 Kind Cooking (1955);
 Full and Plenty (1960) - foilsithe ag an Cumann Muilleoirí Plúr na hÉireann.

Píosaí criticiúla 

 Luke Gibbons, ‘From Kitchen Sink to Soap; Drama and the Serial Form on Irish Television ’, in Transformations in Irish Culture (Cork UP 1996), lgh. 44–69.
 Maura Laverty, ‘Profile’, RTÉ Guide, 13 Bealtaine 1966, lch.15; Gibbons, lch.56.
 Podchraoladh Maura Laverty ar RTÉ http://podcast.rasset.ie/podcasts/2011/pc/pod-v-180611docononemauralaverty-pid0-2399544.mp3

Tagairtí 

Daoine as Contae Chill Dara
Básanna i 1966
Daoine a rugadh i 1907
Cairt Mhór na hÉireann

Eisíodh Magna Carta Hiberniae nó Cairt Mhór na hÉireann den chéad uair ar an 12 Samhain 1216  i Sasana. Cuireadh anonn go hÉireann é i Feabhra 1217, de réir an leagain den stair atá le feiceáil i leabhar reachtaíochta na hÉireann,  Mar a macasamhail i Sasana, an Magna Carta nó An Chairt Mhór, a bhí go díreach mar an gcéanna léi, ráthaigh an Magna Carta Hiberniae raon leathan cearta agus saoirsí d'fhir shaora na ríochta, go háiritheː "No freeman shall be taken or imprisoned or disseised (díshealbhaithe) or outlawed or exiled,  ... but by the lawful judgement of his peers".

Sa lá atá inniu ann 
Is reacht a coimeádadh faoin Acht um Athchóiriú an Dlí Reachtúil 2007 an Chairt (mar a leasaíodh ina dhiaidh sin). Tugadh an gearrtheideal 'Magna Carta Hiberniae 1216' (1 Hen 3) di. Mar sin is cuid de dhlí na hÉireann fós í agus tá tagairtí go leor ann fós.

Féach freisin 

 An Magna Carta nó An Chairt Mhór

Tagairtí 
 
Stair na hÉireann
Dlí agus Ceart in Éirinn
Féinín

Is grianghraf atá i bhféinín - nó féinphic - ina fheictear an duine a bhfuil an ceamara ina ghlaic aige. Bhíodh an téarma ‘féinphic’ ar selfie le fada ach sa bhliain 2018, bhí áit ‘féinphic’ glactha ag ‘féinín’ ar Téarma.ie.  Baineann úsáid as "maide féinín" chun féinín a thógáil.

Tagairtí 

Grianghrafadóireacht
Cúige Tigray

Is cúige stairiúil i dTuaisceart na hAetóipe é Cúige Tigray (Tigrinya: ትግራይ, təgray), i Réigiún Tigray. Cuimsíonn sé an chuid is mó de na críocha ina labhraítear Tigrinya (Gaeilge:Tigrinis), (agus cúpla grúpa mionlaigh a bhfuil dlúthbhaint acu leo) san Aetóip. Tá Tigray scartha ó na críocha Tigrinya  sa tuaisceart ag abhainn na Merebe, atá anois mar theorainn stáit na hEiritré.

Tagairtí
 Cúigí na hAetóipe
 Stáit agus críocha a díbhunaíodh i 1995
Duais Nobel na Fisice

Is duais bhliantúil í an Duais Nobel na Fisice a thugann Acadamh Eolaíochtaí Ríoga na Sualainne dóibh siúd a rinne na cuidiú is fearr don chine daonna i réimse na fisice . Tá sé ar cheann de na cúig Dhuais Nobel a bhunaigh uacht Alfred Nobel i 1895 agus a bronnadh ó 1901; is iad na cinn eile ná an Duais Nobel na Ceimice, Duais Nobel na Litríochta, Duais Nobel na Síochána, agus Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis.

Ainmniú agus roghnú 

Is féidir trí laureate Nobel ar a mhéad agus dhá shaothar éagsúla a roghnú don Duais. I gcomparáid le Duaiseanna Nobel eile, tá an próiseas ainmniúcháin agus roghnúcháin don Duais na Fisice fada agus dian.

Duaiseanna 
Tuilleann laureate Duais Nobel na Fisice bonn óir, dioplóma le ardlua, agus suim airgid.

Féach freisin 

 Duais Nobel na Síochána
 Duais Nobel na Litríochta
 Duais Nobel na Ceimice
 Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis

agus

 Duais Cuimhneacháin Nobel na nEolaíochtaí Eacnamaíochta (nó Duais Sveriges Riksbank na nEolaíochtaí Eacnamaíochta i gCuimhne ar Alfred Nobel)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 "All Nobel Laureates in Physics" - Leathanach gréasáin innéacs ar shuíomh oifigiúil Fhondúireacht Nobel.
 "The Nobel Prize Award Ceremonies" - Leathanach gréasáin oifigiúil.
 "The Nobel Prize in Physics" - Leathanach gréasáin oifigiúil Fhondúireacht Nobel.
 "The Nobel Prize Medal for Physics" - Leathanach gréasáin oifigiúil Fhondúireacht Nobel.

Duais Nobel
Duais Nobel na Fisice
Lá Domhanda na mBocht

Bhunaigh an Pápa Proinsias Lá Domhanda na mBocht sa bhliain 2016,  ag deireadh "Bliain na Trócaire".  Tá an Domhnach áirithe seo tiomanta do na boicht ó shin. Ceiliúrtar an Lá ar an 33ú Domhnach sa bhliain.

Siad na teamaí a thugadh ó shin ná: ‘Sín do lámh don bochtáin’ (Siorach 7:32) agus 'Ní go deo a rachaidh dóchas na mbocht in éag' (Leabhar na Salm 9:19).

Féach freisin 

 Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta (17 Deireadh Fómhair)

Tagairtí 

Féilte Críostaí
Féilte idirnáisiúnta
Bochtanas
Dùn-Àluinn

Ba é Dùn-Àluinn (1912) le hIain MacCormaig (1860–1947) an chéad úrscéal lánfhada i nGaeilge na hAlban . Foilsíodh den chéad uair é i bhfoirm sraithscéal seachtainiúil san People's Journal, Bealtaine - Meán Fómhair 1910. D'fhoilsigh Iain MacCormaig nóibhille, Gun d'thug i speis do'n Armunn, cúpla bliain roimhe sin. 

Sna sála air, bhí An t-Ogha Mòr de chuid Aonghas MacDhonnhaidh, a bhí sraitheach mar a tharlaíonn sular foilsíodh Dùn-Àluinn, agus mar sin tá in iomaíocht le chéile don chéad áit.

Achoimre an phlota 
Baineann sé le huafás na bhFuadach, agus le hoidhre tiarna talún forlámhach, Cailean Òg, a chaill a oidhreacht . Is é ministir na heaglaise an carachtar is suimiúla, a thugann seanmóir faoi chearta sóisialta. Maidir le húrscéal dá thréimhse, tá sé measartha cosmapolaiteach, agus cuimsíonn na heachtraí éagsúla láithreacha chomh coimhthíocha le mianaigh óir sa Nua-Shéalainn.

Tagairtí 

 DÙN-ÀLUINN
Litríocht Ghaeilge na hAlban
Alina Sánchez

Ba dhochtúir Airgintíneach agus réabhlóidí í Alina Sánchez (San Martín de los Andes, an Airgintín, 1986 - Hasaka, an tSiria, 17 Márta, 2018), ar a dtugtar Lêgerîn Çîya freisin, a rinne staidéar i Scoil an Leighis Mheiriceá Laidinigh (ELAM) i gCúba.

Chuaigh Sánchez isteach sna 'hAonaid um Chosaint Ban' (YPJ de chuid na gCoirdíneach) in 2011, agus d’oibrigh sé i gcóras sláinte Riarachán Uathrialach na Siria Thuaidh agus Thoir (AANES). Fuair sí bás i dtimpiste gluaisteáin ar an 17 Márta, 2018, agus í ag taisteal go Hasaka. Ina onóir, tá a hainm anois ar Ospidéal Tell Tamer i Réigiún Jazira.

Saol 
Rugadh Sánchez i San Martín de los Andes, Neuquén, an Airgintín, agus d’fhás sé aníos i Córdoba.

Cosantóir láidir ar neamhspleáchas polaitiúil agus eagrú mac léinn ó aois óg, rinne sí staidéar ar antraipeolaíocht in Ollscoil Córdoba ar feadh tréimhse ghearr. I 2005, fuair sí scoláireacht ó Phoblacht Chúba agus chuir sí tús lena cuid staidéir ag an ELAM, áit a raibh sí ina dochtúir. Chuaigh Sánchez isteach sa YPJ in 2011

Smaointe 
Maidir lena taithí le beartais sláinte poiblí a chur i bhfeidhm in AANES, dúirt Sánchez “Sa chéad bhliain den neamhspleáchas, d’imigh formhór na ndochtúirí chun na hEorpa. Tharla sé mar i gCúba. Scriosadh ospidéil. Sa chás seo thosaíomar ag obair leis na tionóil a bhfuil an-tóir orthu. Tá sé ríthábhachtach dúinn a bheith in ann seomraí beaga a thógáil sna comharsanachtaí, ionas gur féidir leis na mná atá sna páirceanna, a oibríonn le plandaí, an t-eolas seo a thabhairt chuig an gcóras oideachais. Ní fheicimid an limistéar míleata scartha ón earnáil shibhialta. Is é an daonra céanna é, trí na Tionóil Coitianta, a chaithfidh aire a thabhairt dá lucht créachtaithe. Anois thuig daoine go bhfuil siad “gortaithe”, go bhfuil na fórsaí féinchosanta mar chuid den bhaile. Eagraítear féinchosaint i ngach comharsanacht, agus tá an próiseas seo ag athrú an daonra ar fad. Fiú amháin do na dochtúirí is iad na hionadaithe is mó ó posaitíbheachas agus cumhacht an náisiúin stáit.”

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Litir chuig a comhghleacaí Legerîn Çiya (Alina Sánchez) óna cairde ag Acadamh Jineolojî
 Tá Ospidéal Rojava ainmnithe i ndiaidh an dochtúra Alina Sánchez
 Corazón libre

Básanna in 2018
Daoine Airgintíneacha
An tSiria
An Chordastáin
Liosta na dtrodaithe eachtracha den SDF a maraíodh le linn chogadh cathartha na Siria

Maraíodh os cionn 11,000 trodaí d'Fhórsaí Daonlathacha na Siria (agus a chomhpháirtí éagsúla agus mílíste gaolmhara) le linn choimhlint Rojava de chogadh cathartha na Siria. 

Seo liosta na dtrodaithe eachtracha in Óglaigh Daonlathacha na Siria a maraíodh. 

Cé gur ghlac na mílte Coirdínigh ó chodanna eile don Chordastáin páirt sa choinbhleacht, toisc nach measann Coirdínigh thiar gur eachtrannaigh iad, níl siad san áireamh ar an liosta seo. Is de na eitneachas seachas Coirdis iad siúd atá liostaithe ón Tuirc, Iaráin, agus Iaráic.

Féach freisin 

 Cogadh Cathartha na Siria
 Anna Campbell

Liosta

Féach freisin 

 Anna Campbell ‎

Tagairtí 

An Chordastáin
Cogadh Cathartha na Siria
Dóchas - An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha

Is cumann ionadaíoch é Dóchas le haghaidh eagraíochtaí neamhrialtasacha Éireannacha (NGOanna) atá ag obair i bhforbairt thar lear. 

Mar bhratchomhlacht, is fóram é Dóchas trínar féidir lena bhalleagraíochtaí ceisteanna forbartha a phlé. Bíonn deis ag eagraíochtaí dul i gcomhairle agus comhordú le chéile trí mheithleacha ar raon ceisteanna forbartha lena n-áirítear gníomh daonnúil, míchumas, slándáil an tsoláthair bhia, VEID agus SEIF agus oideachas forbartha. 

Tá ról lárnach ag Dóchas freisin ó thaobh caighdeáin dea-chleachtais a fhorbairt san earnáil, áit a mbíonn baill ag foghlaim óna chéile agus ag obair le chéile chun na críche sin.

Soláthraíonn Dóchas comhairle faoi bheartas agus tugann sé faoi fheachtais tacaíochta agus feasachta ar cheisteanna forbartha in Éirinn agus san AE. Is é ionadaí na hÉireann é ar Struchtúr comhordaithe NGOanna an Aontais Eorpaigh, CONCORD.

Naisc Sheachtracha 

 Dóchas - The Irish Association of Non-Governmental Development Organisations
 Tacaíocht d'Eagraíochtaí eile na Sochaí Sibhialta - Cúnamh Éireann

Féach freisin

 Cúnamh Éireann (gníomhaireacht stáit forbartha idirnáisiúnta)
 An Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála
 Na Náisiúin Aontaithe
 An tAontas Eorpach
 Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe
Darina Allen

Is cócaire Éireannach, scríbhneoir bia, pearsantacht teilifíse agus bunaitheoir Scoil Cócaireachta Ballymaloe í Darina Hilda Allen (née O'Connell ; rugadh 13 Meitheamh 1948).

Beathaisnéis 
Rugadh Í i Cullohill, Contae Laois, an duine is sine de naonúr pháistí. Is céimí í i mbainistíocht óstáin ar Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath, tá sí ina húdar ar roinnt leabhar rathúla ar ábhar ealaín na hÉireann .Bhunaigh sí líonra margaí feirmeoirí i gceantar Chorcaí. Phós sí Tim Allen, mac le Myrtle Allen agus Ivan Allen, agus tá sí ina cónaí anois ar a feirm orgánach, Kinoith, i Shanagarry. Is úinéir í ar Ballymaloe Cookery School i Shanagarry, Contae Chorcaí, Éire. Tá an scoil suite ar fheirm orgánach.

Dámhachtainí agus onóracha 

 2013 : Gradaim Leabhar na hÉireann  (Leabhar Cócaireachta na Bliana) ar feadh 30 Years of Ballymaloe 
 2005 : Cooking Teacher of the Year Award ón IACP
 2003 : Céim Oinigh ón Ollscoil Uladh
 2001 : Veuve Clicquot Business Woman of the Year
 2000 : Gradam Fáilteachais as Waterford Wedgwood
 1996 : Duais Langhe Ceretto
 1993 : Duine na Bliana Contae Laoise
 1992 : Gilbeys Gold Medal for Catering Excellence i gcomhpháirt le Myrtle Allen
 Comhalta an Irish Hotel and Catering Institute

Scríobh sí roinnt leabhar cócaireachta lena n-áirítear:

 Simply Delicious
 Simply Delicious Christmas
 Simply Delicious in France and Italy
 Simply Delicious Fish
 Simply Delicious Versatile Vegetables
 Simply Delicious Meals in Minutes
 A Year at Ballymaloe Cookery School
 Forgotten Skills of Cooking
 Irish Traditional Cooking . Gill & Macmillan (An Bhreatain: Kyle Cathie)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Suíomh Oifigiúil Scoil Cócaireachta Ballymaloe

Alumni Institiúid Teicneolaíochta BÁC
Cócairí
Daoine as Contae Laoise
Daoine a rugadh i 1948
Daoine beo
Sléacht Dhearclaí (1983)

Tharla Sléacht Dhearclaí ar an 20 Samhain 1983, san Eaglais Chincíseach i nDearclaigh (is baile suite i gCo Ard Mhacha é Dearclaigh).  Rinne an "Catholic Reaction Force" ionsaí ar an séipéal. Tráthnóna Domhnaigh a bhí ann agus bhí seasca istigh ag guí sa "Mountain Lodge Pentecostal Churcħ". Ag an am, bhí an pobal ag canadh "Are You Washed in the Blood of the Lamb". Thosaigh na fir ghunna  ag lámhach agus maraíodh triúr agus gortaíodh seachtar.

An tINLA a bhí i mbun an "Catholic Reaction Force" is cosúil. Níor gabhadh éinne.

Cúlra 
Ar an 9 Samhain 1983, maraíodh Adrian Carroll (24), as teaghlach Poblachtánach mór le rá. Dúirt an "Protestant Action Force" gurbh iad a bhí freagrach.

Iarmhairtí 
Spreag na hionsaithe fuath seicteach.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Contae Ard Mhacha
Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Cath na Teamhrach (Éire)

Troideadh Cath na Teamhrach idir Gaeil na hÉireann as an Mhí, faoi stiúir Máel Sechnaill mac Domnaill, agus Lochlannaigh  Ríoch Dhuibhlinne (an tSean-Lochlainnis :Dyflin), faoi stiúir Amlaíb Cuarán. Tharla sé in aice le Teamhair in Éirinn sa bhliain 980. Buaileadh  tubaisteach a bhí sa chath do na Lochlannaigh agus mar thoradh air sin fuair na hÉireannaigh smacht ar ais ar Bhaile Átha Cliath.

Cur síos 
Ar thaobh amháin bhí arm Lochlannach as Ríoch Dhuibhlinne le tacaíocht ó thrúpaí ó Inse Ghall, a bhí faoi cheannas mac le Amlaíb Cuarán darb ainm Ragnall. Máel Sechnaill mac Domnaill a bhí i gceannas ar an taobh eile, a tháinig i gcumhacht le déanaí mar  ceann feadhna ar Uí Néill an Deiscirt . Is éard a bhí i bhfórsa Mháel Sechnaill  ná  trúpaí óna chúige baile Mide ]]Ríocht na Mí), agus is dócha le tacaíocht láidir ó thrúpaí as Cúige Laighean agus Uladh.

Sa deireadh chaill na Lochlannaigh go tubaisteach, ar a tugadh “marú dearg” in Annála na gCeithre Máistrí.  Olaf abdicated and died in religious retirement in Iona. D'éirigh Olaf as a phost agus fuair sé bás ar scor reiligiúnach in Iona. Thug Amlaíb suas a choróin agus fuair sé bás ar scor reiligiúnach in Í Cholm Cille. Cuireadh  Duibhlinn faoi léigear ag an Máel Sechnaill buacach, a chuir iallach air sclábhaithe agus earraí luachmhara a ghéilleadh, chomh maith le gach éileamh a rinne siad roimhe seo ar chríoch Uí Néill a thabhairt suas.Sna deich mbliana ina dhiaidh sin, bhí  Duibhlinn níos mó nó níos lú faoi smacht Máel Sechnaill agus Uí Néill an Deiscirt.

Meastar gur bua i bhfad níos cinntithí é ar Lochlannaigh Bhaile Átha Cliath é Cath na Teamhrach  ná  Cath Chluain Tarbh atá i bhfad níos cáiliúla. Ba é Amlaíb Cuarán an duine deireanach de ríthe móra na Lochlannach in Éirinn, agus ina dhiaidh sin ní raibh stádas Ríocht  Dhuibhlinne riamh mar an gcéanna arís.

Féach freisin 

 Cath Chluain Tarbh
 Cath Chonfaí
 Éire Luathmheánaoiseach 800–1166
 Cathanna na hÉireann

Tagairtí

Leabharliosta 

 Annála na gCeithre Máistrí
 Donnchadh Ó Corraín, Na Lochlannaigh & Éire

Naisc sheachtracha 

 Ó Corraín: na Lochlannaigh & Éire
Cathanna in Éirinn
HMHS Britannic

Línéar paisinéirí ab ea an HMHS Britannic. Bhí an Britannic ar cheann dos na h-árthaigh ba bhréatha a tógadh i gclós Harland an Wolf i mBéal Feirste.  Comhlong an RMS Titanic a bhí ann. 

Ba línéar farraige móire de chuid an chomhlachta White Star Line é ar dtús. Sa bhliain 1916 áfach, cuireadh an Brittanic go grinneall ar an 21 Samhain 1916 sa mhuir Aeigéach.

1914 

Thóg an long dhá bhliain lena tógáil i longchlós Harland & Wolff, Béal Feirste. Nuair a cuireadh an Britannic chun farraige, ba é an galtán ba mhó ar domhan.

Seoladh an Britannic i mBéal Feirste ar 26 Feabhra 1914. Tar éis an Titanic agus an Olympic bhí sí ar an árthach deireanach dá leithéid a thóg an comhlacht White Star Line.

1915-1916 
Le linn an Chéad Chogaidh Domhanda, sa bhliain 1915, d'éirigh an Britannic ina long ospidéil, chun go bhféadfaí í a úsáid mar ospidéal do shaighduirí.  Athainmníodh í an HMHS Britannic (His Majesty's Hospital Ship). Baineadh an fheisteas ornáideach amach aisti agus usáideadh an Brittanic mar long ospidéal.

Chuaigh an  HMHS Britannic go tóin poil ar an 21 Samhain 1916 sa Mhuir Aeigéach. Bhuail sí mianach, nó ionsaí toirpéid a bhí ann, níl a fhios againn.

Níós déanaí 
Díóladh ar ceant dhá phainéal ornáidithe (darach agus mailpe) ón long Britannic sa bhliain 2019. B'iad na céardaithe céanna a dhein an obair ar an Titanic agus ar an Britannic.  Bhíodar deartha agus maisithe fé stiuir Arthur Henry Durand ar mhacsamhail na painéil a bhí sa Titanic - iad tráth i dtolglann agus i leabharlann cheann dos na h-arthaí a ba bhréatha a seoladh ó chlós cháiliúil Bhéal Feirste.  Tá luach ar leith ag baint leotha mar go dtugann siad éachtaint ar shaibhreas na h-árthaí seo istigh iontu.

Féach freisin 

 RMS Titanic
 RMS Olympia

Tagairtí 

Harland and Wolff
An Chéad Chogadh Domhanda
Eachtraí muirí
Stair na Gréige
Gustav Radbruch

Acadóir dlí agus polaiteoir de chuid na Gearmáine ab ea Gustav Radbruch (a rugadh ar 21 Samhain 1878 – 23 Samhain 1949). Is fearr aithne air inniu mar fhealsamh dlí.

Saol 
Bhí Radbruch ina ollamh i ndámha an dlí in ollscoileanna éagsúla sa Ghearmáin ó 1904 go 1933. 

Bhí Radbruch ina bhall Sóisialach Daonlathach den Reichstag ó 1920 go 1924. Bhí sé ina Aire Dlí agus Cirt ar an Reich faoi dhó (Deireadh Fómhair 1921 - Samhain 1922 agus Lúnasa 1923 go Samhain 1923).

Sa bhliain 1933, dhíbir na Naitsithe as a ollúnacht in Ollscoil Heidelberg é. Chuaigh sé isteach sa saol acadúil arís sa bhliain 1945. Ach fuair sé bás sula raibh sé in ann an dara eagrán dá leabhar is clúití, 𝙍𝙚𝙘𝙝𝙩𝙨𝙥𝙝𝙞𝙡𝙤𝙨𝙤𝙥𝙝𝙞𝙚 (a foilsíodh den chéad uair sa bhliain 1932) a chríochnú.

Fealsúnacht 
Is fearr aithne ar Radbruch inniu mar fhealsamh dlí. Bhí tionchar mór ar dhlí na Gearmáine le trí cheathrú céid ag an dearcadh a chuir sé chun cinn i ndiaidh 1945 gur chóir neamhshuim a dhéanamh den dlí achtaithe má tá sé in éadan bunchoincheapa mar an gceartas agus an comhionannas.

Pléitear go minic ar thosaigh Radbruch ina phosaitíbheach dlí. Ach tharla athrú ní ba chaolchúisí ina fhealsúnacht dlí sna 1930/1940idí. De bharr réimeas coiriúil na Naitsithe, chríochnaigh Radbruch ina dhuine a bhí ar son an dlí aiceanta.

Tagairtí 

Polaiteoirí na Gearmáine
Dlíodóirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1878
Básanna i 1949
Círéibeacha Miss World (2002)

I rith mhí na samhna 2002, maraíodh níos mó ná 250 i gcíréibeacha sa Nigéir, de bharr go raibh comórtas áilleachta Miss World á reáchtáil ann.  Bhuaigh Agbani Darego an comórtas Miss World sa bhliain 2001. Dá bharr sin, reáchtáladh an comórtas áilleachta 2002 sa chathair Abuja.

Ach "b'ainnis an radharc é", "nós iartharach" agus “frith-Ioslamach” a dúirt na coimeádaigh ag an am. Ach fuath seicteach, go príomha, ba bhun leis na hionsaíthe.

Cuireadh fatwa pearsanta ar iriseoir ón nuachtán ThisDay, agus bhí uirthi, agus go leor eile, teitheadh.

Tagairtí 

An Nigéir
Círéibeacha
Miss World
Sléachtanna seicteacha
Cearta na mban
Soláthar Díreach

Cuimsítear le "soláthar díreach"  in Éirinn  soláthar cóiríochta agus bia mar aon le liúntas seachtainiúil airgid. Meastar go bhfuil díreach os comhair leath den lucht iarrtha tearmainn ar fad in Éirinn ina gcónaí faoin soláthar díreach agus ina gcónaí sna "hIonaid Soláthair Dhírigh". Íocann an rialtas comhlachtaí príobháideacha as aire a thabhairt dos na h-iarrthóirí tearmainn.  

Is é an Gníomhaireacht Fáiltithe agus Imeasctha (Reception and Integration Agency nó RIA) atá freagrach as dídeanaithe agus as daoine a lorgaíonn tearmann nuair a thagann siad isteach.  Bhí 4,696 dhuine ina gcónaí in ionaid soláthair dhírigh ag deireadh mhí na Nollag 2015.

Dálaí maireachtála 
Bíonn na h-iarrthóirí tearmainn sa mhullach ar a chéile go minic, le clann amháin i ngach seomra nó suas le ochtar sa tseomra céanna i gcás daoine singil. Níl cead acu a gcuid bia féin a ullamhú; caithfidh siad an bia a thugtar dóibh a ithe. Bhí Tá imní léirithe ag an Ombudsman in 2020 faoi chomh mífheiliúnach agus atá cúrsaí cóiríochta in ionaid soláthar. 

Go háirithe, tá srianta ar an obair gur féidir leo a dhéanamh agus ar na deiseanna oideachais atá ar fáil dóibh.

Fadhbanna 
Tá na dálaí maireachtála go hainnis;  ní fadhb a bheadh ann b'fhéidir murach go leanann "Soláthar Díreach" ar aghaidh ar feadh tréimhse ró-fhada.  Caitheann daoine dhá bhliain ins na h-óstáin seo ar an meán. Ach tá daoine áirithe a fhanann ann suas le dhá bhliain déag. Ní féidir leo aon dul chun cinn a dhéanamh ina saol le linn an tréimhse sin, rud a chiallaíonn go dtagann ísle brí ar an-chuid acu.

Stair 
Socrú sealadach a bhí i Soláthar Díreach, a bunaíodh sna blianta 1999/2000. Bunaíodh an córas ar dtús mar réiteach gearr-théarmach.

Ag deireadh mhí Feabhra 2021, d'fhógair Rialtas na hÉireann plean deireadh a chur le soláthar díreach faoi 2024.

Eachtraí 

 An Pollach. I mí na Samhna 2019, bhí sé i gceist lóistín sealadach a chur ar fáil in Óstán Cheann Acla do thrí bhean deag ón iasacht atá ag lorg tearmainn chosanta sa tír seo. Ach d'fhógair an Roinn Dlí agus Cirt nach rachfar chun cinn le plean i bhfianaise na hagóide ina aghaidh. Dúirt gníomhaithe in Acaill go raibh daoine an-díomách nach mbeadh imircigh ag teacht chun an oileáin mar a bhí beartaithe.  Dúirt an t-ardeaspag go bhfuil clú agus cáil ar fud an domhain ar mhuintir Acla mar dhream soicheallach agus go bhfuil fáilte curtha acu roimh dhaoine ón iasacht san am atá caite.
 I lár mí Márta 2020, bogadh 100 iarrthóir tearmainn ó Bhaile Átha Cliaith, áit a raibh Covid go tréan, go óstán i gCathair Saidhbhín i gCiarraí, áit nach raibh. Labhair muintir an bhaile amach ina coinne seo mar chreideadar "nach raibh an t-óstán oiriúnach" dóibh.  Ach ansin deimhníodh an chéad cás Covid san óstán i gCiarraí i lár mí Aibreáin agus tháinig 20 cás eile sna sála ar sin. Ní raibh éinne in ann féin-aonarú a dhéanamh agus bhraith na h-iarrthóirí tearmainn go rabhadar i mbaol. Chuaigh roinnt eile ar stailc ocrais go dtí gur ghéill an rialtas agus fuaireadh lóistín níos oiriúnaí dóibh.

Tagairtí 

Inimirce
Rialtas na hÉireann
Leas sóisialta in Éirinn
Ruairí mac Faoláin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Ruairí mac Faoláin (Sean-Ghaeilge Ruaidrí mac Fáeláin) (bás 785).   Faolán mac Murchadha (bás 738), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 776 go dtí 785.

Sa bhliain 770, ghéill na Laigin sin Ardrí, Donnchadh Mí (bás 797) de Chlann Cholmáin.  Sa bhliain 777, chuaigh sé in éadan Síol Aodha Sláine as Breá le slua mór na Laigean.

Dhá bhliain níos deireanaí, rinne Donnchadh feachtas in éadan Laighen arís.  Cloíodh Ruairí agus rí Uí Chinnsealaigh, Cairbre mac Laoghchinn, ag Cath Óchtar Ocha (Cill Choca, gar de Chill Dara).  Chuaigh Donnchadh ar a dtóir agus scrios agus sigh sé a gcuid tailte agus eaglaisí.  Insítear i nAnnála Uladh faoin eachtra seo:

Bhriste é go ndearnadh Donnchadh an feachtas seo chun tacaíocht a thabhairt dá mhac céile, Bran Ardcheann mac Muireadaigh (bás 795), céile comhraic Ruairí.

An bhliain chéanna, eagraíodh tionól idir Uí Néill agus na Laigin ag Teamhraigh and cuireadh síocháin ar ais i bhfeidhm.  An bhliain dár gcionn áfach, tharla cogadh arís ar theorann Bhreá.  Tharla Cath na Rig agus maraíodh rí Uí Gharrchon, Cú Chongelt.

Sa bhliain 782, tharla cogadh idir Ruairí agus a chéile comhraic, Bran.  Cloíodh Bran agus gabhadh é ag Cath an Churraigh.  Maraíodh comhghuaillithe Bhrains, Mugrón mac Flainn, rí Uí Fhailí, agus Dubh dhá Chríoch mac Laoghchinn Uí Chinnsealaigh.

I measc a mac, bhí: Muireadach (bás 829), rí Laigin; agus Diarmaid (bás 832), rí Oirthir Life agus sinsear ríthe Uí Fhaoláin.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, G100001A
 Leabhar Laighneach, Rig Lagen, G800011A
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Laighean
Ríthe Uí Dhúnlainge
Muireadhach mac Ruairí

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Muireadach mac Ruairí (Sean-Ghaeilge Muiredach mac Ruadrach (bás 829).  Ruaidrí mac Fáeláin (died 785), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 805 go dtí 806 agus arís ó 808 go 829, mar chomhrí le Muireadach mac Brain Ardchinn go dtí a bhás sa bhliain 818.

Sa bhliain 805, chuir an tArdrí  Aodh Oirdní (bás 819) de Cineál Eoghain an ruaig ar rí Laigean, Fíonsneachta Ceathairdheach (bás 808), agus chuir bheirt Mhuireadach i gcoróin.  Chuaigh Fíonsneachta chuid Muirgius mac Tommaltaig (bás 815), rí na gConnacht, ag lorg tearmainn, a chuaigh leis ansin a chuirinn a fháil ar ais sa bhliain 806.  Dar leis an Leabhar Laighneach, fuair Fíonsneachta a choróin ar ais tar éis dó beirt mhac Ruairí a chloí, is dóigh Muireadach agus a dheartháir, Diarmaid.

Tar éis bhás Fhíonsneachta, tháinig an bheirt Mhuireadach ar ais i réim , Muiredach mac Ruadrach ina rí aonair tar éis bhás Muireadaigh mhic Bhrain sa bhliain 818.  Sa bhliain úd, bhailigh Aodh Oirdní Araí a airm ar theorainn Laigean ag Dún Cuair agus rinne sé iarracht arís an cúige a rinne idir beirt 'gharmhac' Bhrain.  Más fíor, bhí siad ró óg ag an am.

Sa bhliain 818, bhí na Laigin ciontach i gcás dúnmharú abb Cell Mór Enir (gar do'Ard Mhacha  An bhliain dár gcionn, rinne Aodh Oirdní ionsaí ar na Laigin mar dhíoltas, ag scrios Chuala chomh fada le Gleann Dá Loch.

Sa bhliain 820, chuaigh na Laigin in éineacht leis an Ardrí nua, Conchúr mac Donnchadha (bás 833) de Chlann Cholmáin, ar feachtas in éadan a comhraic, Murchadh mac Maoil Dúin de Chineál Eoghain, agus níor tharla cath ar bith.  Níos deireanaí, sa bhliain 827, bhí achrann Aonach Cholmáin, ina ndearna Muireadach ruathair ar Uí Chinnsealaigh. 

Tháinig a dheartháir, Diarmaid (bás 832), i gcomharbacht ar mar rí Uí Fhaoláin, agus glaoitear rí Oirthir Life air sna hannála.  Rinneadh rí Laigean de mhac Dhiarmada, Muireacán (bás 863).

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, G100001A
 Leabhar Laighneach, Rig Lagen, G800011A
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Laighean
Ríthe Uí Dhúnlainge
Ceallach mac Brain

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea Ceallach mac Brain (Sean-Ghaeilge Cellach mac Brain) (bás 834).  Bran Ardcheann mac Muireadaigh (bás 795), iar-rí, ba ea a athair, agus Muireadach (bás 818) a dheartháir.  Bhí sé i réim ón mbliain 829 go dtí 834.

Bhí deartháir Cheallaigh, Muireadach, ina 'leath-rí' le Muireadach mac Ruairí (bás 829) Uí Fhaoláin ó 808 go 818.  Sa bhliain 814, bhuaigh Muireadach agus Ceallach in éadan Uí Chinnsealaigh.  Tarra bhás Muireadach mac Brain, d'éirigh Muireadach mac Ruairí ina rí aonair go dtí a bhás, nuair a tháinig Ceallach i gcomharbacht air.

I mí Lúnasa 833, rinne Ceallach ruathair ar phobal Chill Dara, agus mharaigh sé go leor acu.  Is amhlaidh  gur raibh ina namhaid Chill Dara i dtacaíocht le Feilimí mac Criomhthainn (bás 847) na Mumhan de chúiseanna polaitiúla nó eaglasta. Sa bhliain 831, chuaigh na Laigin in éineacht le Feilimí ar feachtas chun creach a dhéanamh i ríocht Bhreá.  Rinne an tArdrí Conchúr mac Donnchadha (bás 833) de Chlann Cholmáin creach ar an Life mar dhíoltas.

Rinneadh rí Laigean dá mhac, Lorcán (fl. 848), ach de shliocht a dhearthár iad ríthe níos deireanaí Uí Mhuireadaigh.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Uladh, G100001A
 Leabhar Laighneach, Rig Lagen, G800011A
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe na Laighean
Ríthe Uí Dhúnlainge
Fuadach Don Tidey (1983)

Tharla fuadach Don Tidey ar an 24 Samhain 1983. Fuadaíodh an fear gnó, a bhí i mbun Superquinn ag an am, i mBaile Átha Cliath.

Ar an 16 Nollaig 1983, maraíodh Patrick Kelly, saighdiúir, agus Gary Sheehan, garda faoi oiliúint, le linn léigear tarrthála an fhir ghnó i lár coille in aice Bhéal an Átha Móir, Liatroim.

Iarmhairtí 
Sa bhliain 2008, bhí tús curtha sa Chúirt Choiriúil Speisialta i mBÁ¢ le triail Bhrendan 'Bik' McFarlane - iarbhall sinsearach den IRA as Béal Feirste - ar chúisimh a bhaineann le fuadach an fhir ghnó, Don Tidey..

Chomh maith leis an bhfuadach, bhí Brendan McFarlane cúisithe i ngunna a bheith ina sheilbh aige agus rún aige beatha a chur i mbaol. Bhí sé ag pléadáil neamhchiontach sna cúisimh.

Thit an cás as a chéile agus bhí cead a chos ag McFarlane.

Sa bhliain 2011, thug David Kelly, mac an tsaighdiúra Patrick Kelly a maraíodh, aghaidh ar Martin McGuiness le pictiúir a athar agus é á chur i leith McGuinness go raibh fhios aige cé a bhí freagrach as bás a athar, ós rud é go raibh McGuiness fós ar Chomhairle Airm an IRA ag an am.

Tagairtí 

Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Fuadaigh
1983
Frithchiallaigh 'S' agus 'D' na Gaeilge

Is éard is ciall le frithchiallaigh 'S' agus 'D' na Gaeilge ná péirí focal a thosaíonn le 'S' agus le 'D' agus ar leathbhádóirí frithchiallacha a chéile iad. Na réimíreanna 'so' agus 'do', atá dearfach agus diúltach faoi seach, a chinntíonn an difear idir roinnt de na péirí seo. Feictear an ghné chéanna i nGaeilge na hAlban.

Samplaí Gaeilge

Is féidir liosta mór fada a dhéanamh leis na réimíreanna "so" nó "do" roimh aidiacht bhriathartha, so-ite - do-ite, soléite - doléite, sodhéanta - dodhéanta, soghlanta - doghlanta, sothuartha - dothuartha, sochreidthe agus dochreidte, agus sodhéanta agus dodhéanta, is araile.

Tá amhras ann faoi na samplaí a bhfuil comhartha ceiste ina ndiaidh.

 saibhir agus daibhir
 saibhre agus daibhre
 saibhreas agus daibhreas
 saoi agus daoi
 saoirse agus daoirse
 saor agus daor
 saorchlann agus daorchlann
 saorstát agus daorstát
 sealbh agus dealbh
 sochar agus dochar
 sochma agus dochma
 sodhéanta agus dodhéanta
 sofheicthe agus dofheicthe
 soicheallach agus doicheallach
 soilbhir agus doilbhir
 soiléir agus doiléir
 soilíos agus doilíos
 soineann agus doineann
 soineann agus doineann
 soineanta agus doineanta
 soirbh agus doirbh
 soirbhíoch agus doirbhíoch
 soirbhíoch agus doirbhíoch
 soiscéal (an tslánaitheora) agus doiscéal (an diabhail)
 soiscéala agus doiscéala
 solas agus dolas
 solúbtha agus dolúbtha
 sona agus dona
 sonas agus donas
 sonuachar agus donuachar
 sorcha agus dorcha
 sorchadas agus dorchadas
 suairc agus duairc
 subhach agus dubhach
 suáilce agus duáilce
 sursan agus dursan?
 síoth agus díoth
 só agus dó?
 sóchas agus dóchas
 sócúl agus dócúl
 sólás agus dólás
 suthain agus duthain 

 An Ghaeilge