joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Teasdíonadh

Insliú teirmeach. Tarlaíonn seoladh teasa trasna aon ábhair nuair a bhíonn grádán teochta trasna an ábhair sin. Aistrítear an teas síos an grádán go leanúnach ón taobh ag teocht ard go dtí an taobh ag teocht íseal. Braitheann an méid teasa a sheoltar trasna an chisil in aghaidh an tsoicind (an teaschumhacht sheolta) ar an ngrádán teochta, achar an chisil trína seoltar an teas, agus tairiseach an ábhair féin ar a dtugtar a sheoltacht theirmeach. Seoltóirí maithe is ea na miotail, agus is drochsheoltóirí (inslitheoirí) iad adhmad, ábhair phlaisteacha, is ábhair ghásacha. Is teasdíontóir ábhar nach bhfuil go maith chun seolta. Is féidir teasdíonadh a chur i bhfeidhm is an teaschumhacht sheolta a laghdú, ní hamháin trí theasdíontóir a roghnú, ach an fhairsinge a laghdú nó tiús an ábhair theasdíonta a mhéadú. I seoladh teasa, is é an rud is mó a tharlaíonn ná malartú fuinnimh chinéitigh idir leictreoin san ábhar trí bhíthin na dteagmhálacha eatarthu. Is mó an fuinneamh cinéiteach atá ag leictreoin na móilíní ar an taobh te den ábhar ná iad siúd ar an taobh fuar. Is mó iad teagmhálacha na leictreon teo le leictreoin a bhfuil fuinneamh níos lú acu, agus mar sin bronnann siad breis fuinnimh ar na leictreoin sa tsraith den ábhar atá níos ísle ar an ngrádán teochta. Mar sin, brúitear teasfhuinneamh síos an grádán sin. Déantar pota cócaireachta as miotal mar chopar nó alúmanam atá araon ina n-ábhair sheoltacha, chun gur féidir an teas a sheoladh isteach ann go héasca. Ach déantar cos an phota as adhmad nó plaisteach éigin (nó clúdaítear lena leithéid d'ábhar teasdíonach í) chun cosc a chur ar sheoladh teasa go dtí lámh an chócaire. Is beag an seoladh teasa a tharlaíonn trí fhionnadh ainmhithe is cleití éan, toisc an oiread sin aeir a bheith gafa iontu. Tugann na hábhair sin teasdíonadh díreach, cosúil le héadach olla.
Teasfhulangaigh

Ábhair nach ndíchumtar nó nach n-athraítear go ceimiceach nuair a nochtar do theocht ard iad. Mar sin, is an-áisiúil iad mar shoithigh, ábhair struchtúrtha, agus comhbhaill in oibrithe miotalóireachta cosúil le líneáil foirnéise. Is ábhair nádúrtha mar seo silice, alúmana is cré thine. Tá teasfhulangaigh shaorga ann freisin, ina measc na cairbídí is na nitridí, nach leánn ach ag teocht fhíorard agus a úsáidtear i stáisiúin núicléacha leictreacha.

Ábhair
Teicneolaíocht faisnéise

Gnáth-théarma ar an raon teicneolaíochtaí chun eolas (sonraí, téacs, líníochtaí, taifid fuaime, físe is eile) a phróiseáil is a aistriú le ríomhairí, leictreonaic dhigiteach agus teileachumarsáid. Le forbairtí teicniúla sna 1970idí-1980idí, iomlánú ar ollscála, agus modhanna cumarsáide satailíte is optúla, tharla fás an-mhór maidir leis na heolaíochtaí seo is a bhfeidhmeanna trádálacha. 

Baineann an réimse gaolmhar, innealtóireacht faisnéise, le hanailísiú is dearadh na gcórais nua ríomhaire agus saothrú na mbogearraí tacaíochta.

 
Teicneolaíocht na meán
Teicnidhath

Technicolor, trádainm ar an gcóras idirnáisiúnta cineamatagrafaíochta daite a bhí ceannasach i 1935-1955. Ceamaraí 3 stiall a d'úsáidtí, agus dhéantaí an iliomad clónna le scaoileadh amach do na pictiúrlanna trí phróiseas fótaimheicniúil aistriú datha. Fiú tar éis tabhairt isteach na gclaonchlónna daite i 1953, lean úsáid an tseanphróisis isteach sna 1970idí.
Digitiú

I dtarchur is taifeadadh fuaime is físe, tiontú an chomhartha analógaigh (a chódaíonn d'fhuaimthonnta nó gile íomhá) atá ag athrú go leanúnach ina shraith luachanna códaithe uimhriúla. Déantar an bunchomhartha a shampláil ag eatraimh rialta, minic a dhóthain chun na hathruithe sa chomhartha a léiriú, agus sanntar sraith cainníochtaí scoite uimhriúla don luach meandarach. Déantar iad a chur i ngrúpaí (bearta) de chomharthaí simplí air/as, 1/0 (giotáin), atá deacair a dhíchumadh is éasca a ionramháil. Sa ghlacadóir tiontaítear an comhartha digiteach ar ais ina chomhartha leanúnach analógach le léiriú mar fhuaim nó íomhá. Chun mionsonraí míne teilifíse a thaifeadadh is a atáirgeadh, is gá sampláil a dhéanamh 13.5 milliún uair gach soicind (13.5 MHz) le bearta 8 ngiotán chun 256 leibhéal gile a chuimsiú le hard-dílseacht. Maidir le fuaim, is leor an tsampláil a dhéanamh ag 48 kHz, ach is gá bearta 20 giotán chun an scála déine iomlán fuaime a chuimsiú.
Teicstílí míleata

Teicstílí ardfheidhmíochta a úsáidtear i gcomhair aidhmeanna saighdiúirí. Baineadh feidhm mhíleata as cuid acu ar dtús. Mar shampla, orlón i gcomhair paraisiút, agus Kevlar i gcomhair veisteanna píléardhíonacha is éadaí dódhíonacha.
Teicteonaic

Staidéar ar struchtúr screamh an Domhain, go príomha na próisis cosúil le gluaisne na gcarraigeacha le linn fillte, éasctha is fodhuchtaithe i screamh an Domhain, agus na próisis a bhaineann leis na gluaisní sin.
Teictít

Dreigít chruinn mhaol ghloiniúil le trastomhas timpeall 0.1-100 mm.
Teileabhaincéireacht

Córas chun gnó bainc a dhéanamh trí líonra teileachumarsáide. Trí nasc idirghníomhach idir úsáideoir is banc a dhéantar é, leis an Idirlíon den chuid is mó.
Teileachló

Seanfhoirm teirminéil, bunaithe ar mhéarchlár/printéir, a d'úsáidtí chun ceangal le ríomhaire go dtí 1990 nó mar sin. Bhí sé mall neamhiontaofa, agus de réir a chéile cuireadh an t-aonad amharcthaispeána (VDU), agus printéir scartha le húsáid nuair a bheadh gá le cruachóip, ina ionad.
Teileachomhdháil

Ceangal cuid mhaith ionad le chéile trí naisc teilifíse chun teileachumarsáid leanúnach íomhá is fuaime a sholáthar. I gcórais áirithe, léirítear na híomhánna mar shraith frámaí socaire in ionad íomhá leanúnach chun bandaleithead an chraolta a laghdú.
Teileapórtáil chandamach

Bealach chun eolas candamach a aistriú ó áit amháin go háit eile. Thairg an fisicí Meiriceánach Charles Bennett is a chomhghleacaithe an coincheap i 1993, agus thug Anton Zeilinger is daoine eile an chéad léiriú air i 1996. I dteileapórtáil bunaithe ar fhótóin, is féidir staid an fhótón teachtaire (treoshuíomh a ghuaire, mar shampla) a chur ar fhótón glacadóra i bhfad amach, rud a dhíothaíonn staid an bhunfhótón teachtaire. Baineann teileapórtáil feidhm as feiniméin na haimhréidhe candamaí. Tugann sí aistriú iontaofa eolais chandamaigh ó phointe go pointe, mar a dhéantar i ríomhaire candamach, ag seachaint fadhbanna a fhéadfaidh éirí as leochaileacht na staideanna candamacha. Ach níl aon chumas ann réada móra a iompar ó áit go háit. I 2004 d'éirigh le heolaithe, ag obair go neamhspleách san Astráil is sna Stáit Aontaithe, teileapórtáil a dhéanamh go rathúil ar adaimh trí aistriú giotán candamach (cúighiotán) ó adamh amháin go hadamh eile, le cabhair an 3ú adamh cabhraitheach. 

Ríomhaireacht
Teileascóp ciorcail fhadlínigh

Teileascóp a dheartar go háirithe chun reanna neamhaí a bhrath is iad ag trasnú na fadlíne. Tugtar ciorcal trasdula air freisin. Suitear é ar ais fhosaithe soir-siar, é in ann luascadh ó thuaidh is ó dheas amháin, agus úsáidtear é chun am trasdula gach réalta thar an bhfadlíne áitiúil a thomhas. San am atá thart bhíodh sé tábhachtach chun ionaid réaltaí a chinneadh, ach anois is chun gluaiseachtaí neamhrialta i rothlú an Domhain a bhrath is a thomhas a úsáidtear é. De bhrí go raibh ionstraim iontaofa i nGreenwich ag an am, cinneadh i 1884 an phríomhfhadlíne (0°) a shuíomh ansin.
Teileascóp na hAstráile

Eagar radaiteileascóp ag 3 ionad i New South Wales. Mias 64 m ar leithead atá ar an gceann is mó, i bParkes, a bhaineann feidhm as sintéisiú cró chun cumas an-ard taifigh a bhaint amach. Is é seo an teileascóp is tábhachtaí sa leathsféar theas.
Teileataifeadadh

Córas chun clár físe a aistriú ina scannán reatha. De bhrí nach bhfuil ach eatramh gairid idir frámaí leanúnacha físe, is gá ceamara scannáin le gluaiseacht an-tapa chun gach fráma scoite a ghabháil. De ghnáth ní róshásúil fótagrafaíocht dhíreach den teilifíseán daite scáthmhaisc, agus de rogha úsáidtear córas le 3 scáileán ga-chatóideach chun an 3 íomhá de na comhdhathanna — dearg, glas is gorm — a theilgean ar mhodh optúil ar an scannán sa cheamara. Nuair a bhíonn clár ardghéire i gceist, uaireanta taifeadtar an 3 dheighilt dhaite i ndiaidh a chéile ar scannán dubh is geal, agus níos déanaí déantar iad a mheascadh chun claonchló daite a tháirgeadh. I modh eile modhnaítear 3 léasar — dearg, glas is gorm — leis an bhfíschomhartha, agus measctar na léasacha le córas scáthán optúil rothlaithe chun íomhá dhaite gach fráma a scanadh go díreach ar an scannán fótagrafach claonchló, líne i ndiaidh líne, fráma i ndiaidh fráma.
Teileog Mheiriceá

Speiceas Meiriceánach de chrann teile a tháirgeann adhmad áisiúil is fléam, an choirt shnáithíneach inmheánach a úsáidtear chun mataí is rópaí a dhéanamh.
Teilgean (miotalóireacht)

Sa mhiotalóireacht, próiseas ina dteilgtear miotal leáite isteach i múnla le toisí an-chruinne. Déantar an múnla as ábhair theasfhulangacha, meascán de ghaineamh is cré a phacáiltear ar phatrún múnlaithe (macasamhail den réad atá le táirgeadh). Uaireanta déantar an múnla ina dhá leath chun gur féidir an patrún a bhaint as roimh an teilgean. Uaireanta déantar an patrún múnlaithe as céir, baintear an chéir as an múnla dúnta trí théamh. agus leáitear is galaítear an chéir amach as roimh an teilgean. I dteilgcheárta a dhéantar an réamhobair seo, agus an teilgean féin. Chun réada ardchruinnis a fháil ní mór patrún ardchruinnis a chruthú, agus is obair sciliúil é sin. Is féidir cóimhiotail ar leith, go minic iad sin a chuimsíonn sinc, a theilgean i ndísle, is é sin é a theilgean faoi bhrú i múnla casta inathúsáidte le cruth casta a tháirgeadh. Déantar a leithéid le plaisteach freisin.
Teilgean aismhéadrach is isiméadrach

Córas chun líníocht thríthoiseach réada a dhéanamh gan pheirspictíocht, ina dtarraingítear gach líne de réir scála. Is cás ar leith den teilgean aismhéadrach é an teilgean isiméadrach, ina dtarraingítear an 3 ais — airde, leithead, is doimhne — ag 120° lena chéile, na haiseanna leithid is doimhne ag 30° leis an gcothromán. Úsáidtear an córas seo go forleathan i líníocht innealtóireachta is ailtireachta.
Teilgean athfhillteach

I gcineamatagrafaíocht, iarmhairtí speisialta ina ndéantar tulteilgean ar scáileán an-fhrithchaiteach coirníneach an-treoch ina n-úsáidtear scathán leathairgeadaithe. Is féidir grianghraf an ghníomhrú réamhionaid is an chúlionaid theilgthe a dhéanamh le chéile ansin tríd an scathán, le ceamara a bhfuil ais an lionsa ag comhthitim ar ais an teilgeora. Mar sin, tugtar tulteilgean aiseach ar an bpróiseas freisin.
Teilgean fíorfhairsinge

Fortheilgean léarscáile ina léirítear fairsingí cothroma ar an scála céanna (mar shampla, fortheilgean sorcóireach fíorfhairsinge Lambert). Is gá cruthanna a dhíchumadh ag domhanleithid arda. Mar sin, is annamh a úsáidtear é do réigiúin ag domhanleithid níos mó ná 40° thuaidh nó theas.
Teilgean ortagrafach

Córas chun radhairc dhéthoiseacha ghaolmhara ar rud a léiriú de réir scála. Samhlaítear an réad istigh i mbosca gloine, agus bíonn 3 radharc sa líníocht de: trí bharr an bhosca (an plean), trí thosach an bhosca (an t-aghaidhchló), agus trí thaobh amháin de (an taobhchló), iad leata amach ina leathán maol. Léirítear mionphointí inmheánacha le trasradhairc.
Teilgeoir scannáin

Gaireas chun íomhá fhormhéadaithe de gach fráma i ndiaidh a chéile a léiriú ar scáileán, nuair a bhíonn scannán á ghluaiseacht go leanúnach, is ea teilgeoir scannáin.  

Greamaíonn an cró nochtaithe leis an scannán, coinnítear an fráma fosaithe sa chró ar feadh gearrthréimhse léirithe fráma, agus ansin cuirtear an cró céim chun tosaigh le roth fiaclach trí na poill ar imeall an scannáin, an solas á chosc le comhla le linn na gluaiseachta sin. Atáirgtear an fuaimrian ar an scannán le ceann eile fuaime de réir mar a ghluaiseann an scannán ar aghaidh go leanúnach.  

Chun scannán a léiriú i bpictiúrlann, is gá foinsí cumhachtacha solais. Ar dtús bhíodh lampaí carbóin in úsáid chuige seo, ach lampaí xéanóin 2-5 kW a úsáidtear anois, agus fócasaítear an solas ar an gcró le scáthán mór parabólóideach. I gcás scannáin 35 mm, tógann na spóil suas le 1,800 m den scannán le dhá cheann suite os cionn is faoi bhun an teilgeora, ceann acu chun an chuid den scannán atá léirithe a stóráil.  

Tá córais le lúba leanúnacha in úsáid go forleathan freisin ar féidir scannán iomlán 7,500 m, a mhairfeadh 4½ uair, a léiriú leo, agus na spóil seo (a dtugtar trinsiúir orthu) suite go cothrománach ar chaschláir.  

Tá teilgeoirí ann i gcomhair scannán 16 mm is scáileán réasúnta beag, agus úsáideann siad seo lampaí tungstain/hailigine 250-500 W le spóil scannáin 500 m.

Tagairtí 

Fís
Trealamh
Scannán
Teilgeoir sleamhnán

Teilgeoir a léiríonn íomhá fhormhéadaithe de shleamhnán tréshoilseáin ar scáileán. Is féidir suas le 80 sleamhnán caighdeánach a lódáil ar thrádaire cothaithe, díreach nó ciorclach, agus aon cheann acu a roghnú le léiriú trí chianrialú nó le comharthaí ó théip mhaighnéadach. Chun na tréimhsí dorcha idir na sleamhnáin a sheachaint, baintear feidhm as péire teilgeoirí ag an am céanna chun gur féidir íomhá amháin a shleamhnú go réidh isteach sa chéad cheann eile. Is féidir léirithe ilíomhá a dhéanamh le roinnt mhaith péirí díobh.
Teilicine

Fearas chun fístéip i gcomhair taifeadta nó craolta a dhéanamh as scannán pictiúr reatha. I gcóras spota gluaiseachta, scantar an scannán le spota solais a ghintear le feadán ga-chatóideach. Tiontaítear an solas tarchurtha (tríd an scannán) ina gcomharthaí dearga, glasa is gorma le córas léas-scoilte trí fheadán fóta-iolróra. Le forbairtí i scanadh digiteach is féidir maisíocht a chur isteach le linn an tiontaithe.
Teilifís ardghéire

Sa ghnáth-theilifíseán péinteáiltear an íomhá i 625 líne chothrománach chomhthreomhar, agus athdhéantar an phéinteáil seo le minicíocht fráma de 25 Hz. Cinneann an oiread línte seo an íogaireacht nó an taifeach spásúil is féidir a fháil san íomhá teilifíse. Aon chóras teilifíse le níos mó ná 500-600 líne san íomhá, agus formáid leathan cóimheas féachana na híomhá, cothrom le 16:9 ar an scáileán, is teilifís ardghéire í. Tá córais mar seo le suas go dtí 1050-1250 líne iontu á soláthar agus ag éirí caighdeánach.
Teilifís chábla

Dáileadh cláir teilifíse ar chustaiméirí le cáblaí comhaiseacha nó cáblaí snáithíní optúla, in ionad iad a chraobhscaoileadh. Is féidir raon leathan roghanna a chur ar fáil do cheantar ar leith le córas mar seo. Is féidir go dtiocfaidh na comharthaí ó tharchur ó shaitilít trí aeróg lárnach, nó foinsí taifeadta.
Teilifís dhaite

Tugadh teilifís dhaite isteach sna 1950idí, ach ba ghá don chóras a bheith comhoiriúnach leis an gcóras teilifíse monacrómataí chun gurbh fhéidir na híomhánna a léiriú ar na milliúin teilifíseán a bhí ag daoine. Sa cheamara daite, cosúil leis an gceamara fótagrafach daite, roinntear an íomhá a thagann tríd an lionsa i 3 íomhá, dearg, glas is gorm (na príomhdhathanna) le priosma léas-scoilte le scagairí dathanna is 3 bhraiteoir ar leith, nó le scagaire stríoca míne an 3 dhathanna is braiteoir amháin. Nuair a scantar an íomhá, faightear 3 chomhartha (mar mhalairt ar an gcomhartha amháin sa chóras monacrómatach), dearg, glas is gorm (RGB). Cuingrítear iad seo, 30% R, 59% G le 11% B, chun an comhartha lonrais Y a chruthú, arb ionann é is comhartha monachrómatach don íomhá. Códaítear an t-eolas ar na dathanna, an crómanas, in dhá chomhartha difríochta B-Y is R-Y, i ngaol pais a shuimítear leis an gcomhartha lonrais i modh ar leith a dtugtar modh ilchodach air, le tarchur. Saothraíodh códuithe difriúla i Meiriceá is an tSeapáin (córas NTSC) agus san Eoraip (córas PAL nó SECAM). Sna 1980idí saothraíodh an modh comhpháirte, ina gcoinnítear na comharthaí crómanais scartha ón gcomhartha lonrais, a gcomhbhrúitear iad in am ionas go dtógann siad le chéile an t-am céanna, agus a úsáideann an modh ilchodach. Tugann sé seo pictiúr feabhsaithe, agus úsáidtear go forleathan é i bhfísthaifeadáin is an teilifís ardghéire. Sa ghlacadóir, soláthraíonn scanadh faoi rialú an chomhartha lonrais íomhá mhonacrómatach ar scáileán monacrómatach. I nglacadóir daite, díchódaítear an comhartha lonrais is na comharthaí crómanais chun an 3 chomhartha dearg, glas is gorm a fháil chun an 3 leictreonghunna a rialú sa bhfeadán leis an scáthmhasc is na fo-spotaí dearga, glasa is gorma i ngach spota ar an scáileán a spreagadh le chéile agus dath feiceálach suimithe amháin a dhéanamh ar an spota sin i scanadh na híomhá. I dteilifíseán leata nua-aoiseach, ní feadán ga-chatóideach le leictreonghunnaí atá ann, ach leathán picteilíní le fo-phicteilín don dearg, don ghlas is don ghorm i ngach ceann, ar féidir gach fo-phicteilín a spreagadh go neamhspleách sa scanadh chun an íomhá a chruthú. 

Teilifís
Teilifís faire

Teilifís chiorcaid iata le cuid mhaith feidhmeanna sábháilteachta, ó mhaoirseacht limistéir na gcustaiméirí in ollsiopaí go dtí monatóiriú ionad éagsúil i bhfad amach ó oifig lárnach. Bíonn ceamaraí in úsáid a bhíonn íogair do leibhéil ísle solais agus lionsaí leathanuillinneacha orthu chun an t-uasmhéid den radharc os a chomhair a ghabháil. Uaireanta bíonn treoshuíomh an cheamara faoi chianrialú ón oifig lárnach breathnaithe. Bíonn fístaifeadán ag taifeadadh an radhairc an t-am ar fad, nó nuair a lasctar ann é le comhartha ó bhrathadóir gluaiseachta.
Teilifís mháistiraeróige

Úsáid aeróige amháin le haghaidh roinnt teilifíseán. Is féidir í a insealbhú go díreach, mar shampla in áraslann nó ó stáisiún lárnach trí sheirbhís cáblaí dáileacháin.
Teilifíseán teilgthe

Córas teilifíse ina dteilgtear na híomhánna trí lionsaí leathanchró ar scáileán mór seachtrach, de ghnáth le 3 fheadán ga-chatóideach ardghile sa 3 phríomhdhath, dearg, glas is gorm. Le rialú leictreonach, is féidir an 3 íomhá a chlárú go cruinn ar a chéile chun íomhá dhaite amháin a tháirgeadh. Ach bíonn an raon gile teoranta, ionas nach féidir íomhánna níos mó ná 4 m a theilgean. Tá leaganacha aonlionsa ina mbíonn scátháin dhéchrómacha chun na léis a chumascadh nó feadáin solais de dhéanamh dé-óide leachtchriostalta. Más mian íomhánna níos mó a theilgean, is gá lampa xéanóin le modhnú físíomhá a úsáid, mar atá i gcóras Eidophor.

Teilifís
Teiliméadracht

Tomhas paraiméadair agus tarchur na sonraí ón bhfoinse, go huathoibríoch de ghnáth, trí bhíthin tonnta raidió go dtí glacadóir i bhfad amach ón bhfoinse. Tarchuireann satailítí a gcuid sonraí mar seo go dtí an Domhan, agus is mar seo a fheidhmíonn raidió, teilifís is na teileafóin nua-aimseartha sho-iompartha.
Teilimír

Cuid de chrómasóm i bhfad amach ón gceintrimír ina mbíonn cuid mhaith DNA athdhéanta arís is arís eile. Gan na teilimíreanna bheadh na crómasóim éagobhsaí agus d'fhéadfadh siad cuingriú le crómasóim eile chun struchtúir fáinne a dhéanamh. Laghdaíonn fad na dteilimíreanna de réir a chéile agus duine ag dul in aois. Meastar go dtarlaíonn sé seo de bhrí go gcailltear gníomhaíocht na héinsíme teilimíréis le haois.
Teilisiopadóireacht

Córas chun siopadóireacht a dhéanamh ón mbaile, ag baint feidhm as líonra teileachumarsáide cosúil leis an Idirlíon. Tugtar siopadóireacht ar líne uirthi freisin. Bíonn liosta na mbianna, na n-earraí is na seirbhísí atá á soláthar ag an siopadóir le breathnú ar scáileán ríomhaire nó teilifíse an tomhaltóra. Is féidir iad a ordú go díreach agus íoc astu le teileabhaincéireacht thar an líonra teileachumarsáide. Ansin seachadtar na hearraí don tomhaltóir ag am socraithe.
Teilitéacs

Seirbhís eolais de shonraí alfa-uimhriúla is léaráidí simplí a tharchuirtear mar leathanaigh scoite i bhfoirm atá códaithe go digiteach sna heatraimh réimse bánaithe den chomhartha teilifíse tarchurtha. Is féidir an t-eolas is deireanaí, ceannlínte nuachta, torthaí spóirt, léarscáileanna aimsire is a leithéid a léiriú ar theilifíseán baile ach díchódóir is roghnóir leathanaigh a bheith ag an úsáideoir, áiseanna a bhíonn ar chianrialaitheoir an teilifíseáin le blianta fada anois.
Téip mhaighnéadach

Scannán trédhearcach plaisteach, cumhdaithe le páirteagail chriostalta mhaighnéadacha, tuímithe i vearnais, a léiríodh mar mheán éifeachtach taifeadta is atáirgthe fuaime ar dtús sna 1930idí. D'éirigh sí an-choitianta i ndiaidh an dara cogadh domhanda, agus ansin mar mheán taifeadta físeán is meán stórála i ríomhairí. Faoi na 1980idí bhí téipeanna ilraonacha in úsáid i dtaifeadadh digiteach i bhfeidhmeanna gairmiúla, agus an dlúthchaiséad, a thug comhlacht Philips isteach i 1964, i gceannas maidir le feidhmeanna baile. Le himeacht ama rinneadh feabhsuithe air seo le cumhdaigh nua, cosúil le crómdhéocsaíd is miotal, agus córais laghdaithe torainn. Úsáidtear mar mheán stórála fós í ar ríomhairí móra, suas le 750 m ar fhad is 12.7 mm ar leithead. Tá córais níos lú, agus an téip mhaighnéadach i gcartús, in úsáid go forleathan mar chórais cúltaca i gcomhair micriríomhairí, iad siúd le dioscaí Winchester go príomha. Baineadh feidhm as gnáthfhuaimtéipeanna chun breis stórála a sholáthar do mhicriríomhairí roimh theacht chun cinn na ndioscaí flapacha. Ach is mall na córais stórála is aisghabhála atá bunaithe ar théipeanna, agus tháinig na dioscaí maighnéadacha ina n-ionad. Faoi seo, córais sholadstaideacha stórála gan páirteanna inghluaiste atá i gceannas.
Teireasár

Reiptíl eitilte atá imithe in éag, ar eolas sa taifead iontaiseach ón tréimhse Thriasach go deireadh na tréimhse Cailcí. Chomh beag la gealbhán, agus chomh mór sin go raibh an réise sciathán suas le 15 m. Sciatháin leathrúla tacaithe ag an 4ú méar fhadaithe, agus is dócha go ngreadadh sé iad seo san eitilt ghníomhach. An cholainn gruagach. Ainmhí creiche den chuid is mó. Thugtaí teireadachtalach air.
Teireatórn

Badhbh, cosúil le condar, le réise sciathán timpeall 4 m, an t-éan eitilte is mó a mhair riamh, imithe i léig anois. Is eol go raibh a leithéid ann mar fuarthas a iontaisí ón bPléisticéineach, suas le dhá mhilliún bliain ó shin, i gclais tarra i gCalifornia.
Filicophyta

Tugtar teiridifít ar aon phlanda féitheach a tháirgeann spóir. Cuimsíonn sí na raithneacha, na garbhógaigh is na heireabaill chapaill. I ranguithe áirithe ar na horgánaigh cuirtear iad sa roinn pteridophyta. 

Pteridophyta
Cripteagraim
Teiripe athsholáthar hormón

Cuingriú d'éastraigin shaorga is prógaistéarón saorga a thógann an bhean tríd an mbéal chun dul in ionad na hormón nádúrtha baineann tar éis an tsos míostraithe nuair a stopann an cholainn á dtáirgeadh. Tógtar an teiripe chun siomptóim ar leith a mhaolú, cosúil le luisne the, allas istoíche, neamhchodladh, faighin thirim. Is maith an teiripe seo freisin chun iarmhairtí oistéaporóise a laghdú. Ar an taobh eile, is féidir go mbeidh fo-iarmhairtí neamhfhábhracha uirthi: trombóis, rith fola sa bhfaighin, agus priacal méadaithe ailse chíche.
Teiripe chliantlárnach

Modh oibre, saothraithe ag an síceolaí Meiriceánach Carl Rogers, a dtugtar teiripe neamhdhírithe uirthi freisin. Bunaithe ar an gcoincheap go bhfuil gach duine maith réasúnach sóisialaithe go bunúsach, ag iarraidh a chumas folaigh a bhaint amach an t-am ar fad (é féin a chur i ngníomh). Sa choincheap seo, tarlaíonn mí-oiriúnú síceolaíoch nuair a tharlaíonn rudaí do dhuine a théann i gcoinne a fhéiníomhá. Tá an teiripe seo neamhdhírithe sa chiall nach dtugann an síceolaí treoir don chliant ar cad ba cheart a rá, a dhéanamh nó a mhothú, ach éisteann le hionbhá chun ligean don chliant a fhéiníomhá a athrú de réir a chéile.
Teiripe chluaise

Foirm shnáthaidphollta a saothraíodh taobh amuigh den tSín, ag baint feidhm as pointí ar an gcluas atá in ainm is a bheith gaolmhar le codanna den cholainn i bhfad uathu. Is í an smaointeoireacht taobh thiar di go bhfuil gach cuid den cholainn léirithe ar an gcluas ag ceann de suas le 200 pointe ansin. Nuair a chuirtear snáthaidí, spreagadh leictreonach nó léas léasair le pointe ar an gcluas, maolaítear an galar nó an phian sa bhall comhfhreagrach. Úsáidtear go forleathan í chun andúil a chóireáil, agus pian a mhaolú le linn breith clainne nó fiaclóireachta.
Teiripe chrágtha

Cóireáil ar dhuine a nimhíodh le miotal trom, trí ábhair bhithcheimiceacha a thabhairt go hinfhéitheach chun go nascfaidh siad le hiain an mhiotail throim chun iad a díghníomhú is a bhaint amach as an gcolainn. Tugtar oibreáin chrágtha ar na hábhair a thugtar, agus bíonn siad difriúil ó othar go hothar, ag brath ar an miotal trom a ionghabhadh. Tá taighde ar siúl, féachaint an féidir teiripe den saghas seo a úsáid ar na deascthaí cailciam in artairiscléaróis, ach níl aon chruthú fós go bhfuil sí rathúil chuige seo.
Teiripe dochma

Sa tsíceolaíocht, próiseas ina gceanglaítear eachtra mhíthaitneamhach le chéile le hiompar míchuibhiúil (trí mhodh cógasaíoch, fisiciúil nó leictreach, mar shampla) chun deireadh a chur leis an iompar míchuibhiúil. Baintear feidhm aisti chun cabhrú le daoine éirí as caitheamh tobac nó róspleáchas ar alcól, mar shampla.
Teiripe fhótaidinimiciúil

Cóir leighis thástálach ar ailse sna scámhóga, an lamhnán is an t-éasafagas, ina mbaintear feidhm as solas. Instealltar ceimiceán ar leith a bhailíonn sna cealla ailseacha san othar, agus is féidir é a athrú ina ábhar atá tocsaineach do na cealla sin trí é a spreagadh le solas. Ní gá ach an ball ina bhfuil an ailse a shoilsiú le solas den tonnfhad cuí chun an ceimiceán a spreagadh. Braitheann éifeacht na teiripe ar cé chomh cinnte agus is féidir an buncheimiceán a lonnú sa bhfíochán ailseach, agus trédhearcacht na bhfíochán os cionn na hailse chun go sroichfidh dóthain solais an ailse. Tá teiripe eile mar seo á saothrú i gcomhair othar le SEIF. Sa chás seo, tá druga leighis in úsáid ar féidir é a spreagadh chun éifeachta le dáileog radaíochta ultraivialaite, agus neartaíonn an druga seo an córas imdhíonach.
Teiripe iompair

Cóireáil shíceolaíoch a shaothraigh an síciteiripeoir Joseph Wolpe (1915-1997), a dhéanann iarracht smaointe duine a athrú trí athrú iompair. Baintear feidhm aisti i leith galar néaróiseach, ar an tuiscint gur féidir scaradh leis na hiompair sin a foghlaimíodh ar dtús. Tagann teicníochtaí ina ndéantar dí-íogrú is/nó ollródú le freagairtí imní a spreagadh, nó a dtugtar duaiseanna is pionóis d'othair, san áireamh.
Teiripe mheigivitimíní

Teiripe cothaithe a thairg Linus Pauling, a cheap go seachnódh is go leigheasfadh dáileoga móra vitimín C an slaghdán coiteann trí iarmhairt dhíreach fhrithvíreasach agus an córas imdhíonach a fheabhsú. Is eol gur bhain síciatraithe feidhm as dáileoga móra de vitimíní éagsúla chun cóireáil ar othair le neamhoird éagsúla, scitsifréine, dúlagar is hipirghníomhaíocht, ar an mbonn gurbh fhéidir gur tharla siad seo mar thoradh ar easpa vitimíní. Is eol freisin ó thaighde iontaofa go bhfuil mionlach daoine nach féidir leo dóthain vitimíní nó mianraí a asú óna gcuid bia, agus gur gá d'othair ailse i bhfad níos mó díobh a ithe ná an gnáthduine chun nach mbeidh uireasa orthu. Ar an taobh eile, is eol go mbíonn iarmhairtí tocsaineacha ar mhéid iomarcach de vitimíní áirithe. Mar sin, is inmholta aon teiripe meigivitimíní a ghlacadh faoi stiúir dochtúra. 

Teiripí
Vitimíní
Teiripe réasúnach mhothúchánach

Modh teiripeach a d'fhorbair an síceolaí cliniciúil ó na Stáit Aontaithe, Albert Ellis (1913-2007), bunaithe ar an gcoincheap go n-éiríonn fadhbanna mothúchán ó chreidimh neamhréasúnacha ag daoine mar gheall orthu féin (mar shampla, is gá dom a bheith foirfe i ngach rud a dhéanaim, nó go mbeidh grá ag gach éinne orm). Dá réir seo, éiríonn measúnuithe diúltacha ar dhuine, agus mothúcháin dhochracha iarmharacha cosúil le himní is dúlagar, nuair a léirítear nach fíor na creidimh seo. Trí mhealladh, griogadh is argóint, cuireann an teiripeoir in aghaidh chreideamh an chliaint chun é a dhéanamh níos réalaíche réasúnaí.
Teiripe saothair

Raon cóireálacha chun iarmhairt riochtaí fisiciúla nó meabhracha ar bheatha duine a laghdú, agus cabhrú le barrmhaitheas feidhme is neamhspleáchais a bhaint amach sa ghnáthshaol. Tagann cabhruithe fisiciúla mar ráillí staighre, úsáideanna ríomhairí, saotharlanna gairmeacha, agus ranganna ealaíon is ceirdeanna san áireamh freisin.
Teiripe solais

Tá clog bitheolaíoch an duine, a rialaíonn codladh, tál hormón is timthriallta eile laethúla, íogair don solas. Nuair a réabtar an clog bitheolaíoch de bharr aistir fhada thapa siar nó aniar i scairdeitleán, is féidir an clog a chur chun tosaigh nó ar gcúl, maidir leis an am áitiúil, trí dhuine a chur faoi sholas geal ag amanna áirithe den lá.
Teirmeachlaonas

An doimhneacht sa bhfarraige ag a laghdaíonn an teocht go tapa. I gcuid mhaith den aigéan agus ar fud na dtrópaicí, tarlaíonn an teirmeachlaonas buan ag timpeall 100 m thíos. Tá sé seo díreach faoi bhun an chisil dhromchlaigh a dhéanann an ghaoth is an t-uisce a mheascadh, áit a bhféadfaidh an teocht a bheith chomh hard le 28 °C. Is féidir go sínfidh an teirmeachlaonas chuig doimhneacht 1 km nó níos mó, mar a bhféadfaidh an teocht a bheith chomh híseal le 2 °C. I réigiúin de na haigéin, san Atlantach thuaidh mar shampla, is féidir go ndéanfaidh téamh séasúrach teirmeachlaonas séasúrach (neamhbhuan) éadomhain os cionn an teirmeachlaonais bhuain.
Teirmeagrafaíocht

Bealach chun íomhá infheicthe a dhéanamh ón teasradaíocht a thagann ón radharc. Astaíonn gach réad roinnt radaíochta infridheirge, ag brath ar theocht an dromchla (dlí Wien). Sa teirmeagraf bíonn brathadóirí soladstaideacha infridheirge atá in ann an radaíocht seo a bhrath sa dorchadas nó toit, agus íomhá cosúil le híomhá teilifíse a chruthú le hathruithe sa ghile i gcomhréir le déine na radaíochta infridheirge ón radharc. Is féidir íomhá dhaite a chruthú freisin agus gach dath códaithe ag déine na hinfridheirge.
Teirmeaplaisteach

Rang roisíní a éiríonn bog nuair a théitear iad agus soladach crua go hinchúlaithe nuair a fhuaraítear iad. Is féidir iad a chur trí thimthriall téite is fuaraithe an iliomad uair, agus bíonn an t-iompar ag gach pas ar leith de gach timthriall mar an gcéanna ó phas go pas.
Teirmeasféar

Ciseal uachtarach an atmaisféir os cionn an mheiseastad (ag airde timpeall 80 km) mar a bhfuil dlús an atmaisféir an-íseal. Sa chuid íochtarach de, nítrigin (N2) is oscaigin ina foirm mhóilíneach (O2) is adamhach (O) is mó atá san atmaisféar, ach os cionn 200 km ocsaigin adamhach is flúirsí ná aon ghás eile. Sa teirmisféar éiríonn an teocht leis an airde, de bharr ionsú na radaíochta ultraivialaite ón nGrian ag an ocsaigin adamhach. Tugtar an t-ianaisféar air freisin.
Teirmeastar

Teirmiméadar leictreonach leathsheoltóra, bunaithe ar phíosa an-bheag sileacain nádúrtha. Titeann a fhriotaíocht go tapa nuair a mhéadaíonn an teocht. Is giorrú an t-ainm Béarla thermistor ar fhriotóir teirmeach. An-bheag, agus toisc nach gcuireann sé isteach ar an gcóras intomhaiste, is iontach é mar bhrathadóir teochta. Déanta as cóbalt, nicil is ocsaíd mhaignéisiam, measctha le púdar copair. I 1946 cuireadh os comhair an phobail den chéad uair é chun radaíocht infridhearg nó teasradaíocht a bhrath. Úsáidtear teirmeastóir i gciorcaid leictreonacha chun teocht a thomhas nó a rialú, i dtonntreoruithe chun an chumhacht tarchurtha a thomhas, agus i gciorcaid mhoill ama.
Teirmeastat

Gléas a úsáidtear chun lasc leictreach a dhúnadh nó a oscailt, nó comhla gáis a stiúradh de réir teochta. Feistítear an teirmeastat ionas go ndúntar an lasc nuair a thiteann an teocht faoi bhun leibhéil áirithe, agus cuireann sé seo téitheoir leictreach nó gáis ar siúl. Ansin nuair a ardaítear an teocht os cionn leibhéil shocraithe, braitheann an teirmeastat é sin agus scoireann an lasc don téitheoir. Feidhmíonn an stiall dhémhiotalach mar theirmeastat. Is féidir teagmháil na laisce a dhruidim isteach nó amach le cnaipe stiúrtha agus an teocht stiúrtha ag a lascann sé a shocrú. Ar an gcaoi seo feidhmíonn an stiall dhémhiotalach mar theirmeastat i ngléasanna mar théitheoirí, oighinn, coirí, cuisneoirí, seomraí is tithe.
Teirmianaic

Staidéar ar na próisis a bhaineann le hastaíocht theirmianach, is é sin astaíocht leictreon ó dhromchla miotail nuair a théitear an miotal sin. De ghnáth d'fhillfeadh na leictreoin seo ar an dromchla, ach i bhfeistí cosúil le feadáin theirmianacha is leictreonghunnaí (mar atá sa luascóp ga-chatóideach nó an feadán teilifíse) aomtar na leictreoin chun siúil le hanóid dhearfach chun léas áisiúil leictreon a chruthú. Thomas Edison a d'fhionn an iarmhairt seo i 1883.
Teirmiceimic

Staidéar ar na hathruithe fuinnimh a ghabhann le himoibrithe ceimiceacha. Bíonn luachanna cruinne acu seo maidir le himoibreáin is táirgí sainmhínithe. Baintear feidhm as modhanna oibre teirmiceimiceacha (le calraiméadar, mar shampla) chun luachanna fuinnimh bianna a aimsiú.
Teirminéal ríomhaire

Aon fheiste is féidir a cheangal le ríomhaire, b'fhéidir thar líne teileachumarsáide, chun gur féidir leis an úsáideoir idirghníomhú leis an ríomhaire. Mar shampla, aonad amharcthaispeána is ríomhaire pearsanta nasctha le ríomhaire eile.
Teirmithéachtach

Rang roisíní a théachtann go dochúlaithe nuair a théitear iad. Sa rang seo tá na roisíní eapocsacha, cosúil le haraildít.
Teirpéin

Ball de rang earraí nádúrtha, a dtugtar blátholaí orthu, atá bunaithe ar olagaiméiriúchán isipréine, le foirmle atá an-ghaolmhar le (C5H8)n. Samplaí coiteanna is ea pinéin, liminéin, meantól is caraitéin.
Teisle

Aonad floscdhlúis mhaighnéadaigh (ionduchtú maighnéadach) an SI. Úsáidtear an tsiombail T dó. Sainmhínítear é mar fhlosc maighnéadach de 1 véibear in aghaidh an mhéadair chearnaigh. Ainmnithe as Nikola Tesla.

Maighnéadas
Teitreitil luaidhe

Pb (C2H5)4, comhdhúil orgánaimhiotalach a dhéantar trí imoibriú clóiríd luaidhe le himoibriú Grignard, a úsáidtear mar bhreiseán i bpeitreal chun smacht a chur ar chnagadh san inneall. Ach de bharr drochiarmhairtí truailliú iarmharach an aeir le luaidhe, táthar ag tréigean na húsáide seo de réir a chéile.
Thomas Telford

Innealtóir a saolaíodh in Eisceadal na hAlban ab ea Thomas Telford (9 Lúnasa 1757 – 2 Meán Fómhair 1834). I measc a shaothar tá Canálacha Ellesmere (1793-1805) is na Caladóine (1803-1823), agus an bóthar ó Londain go Caergybi leis an droichead crochta trasna Caolas Menai (1826).

Daoine a rugadh i 1757
Básanna i 1834
Innealtóirí Albannacha
Tenzing Norgay

Sliabhadóir a rugadh i Khumbu, i Neipeal, ab ea Tenzing Norgay (1914 - 9 Bealtaine 1986). Mar Namgyal Wangdi a rugadh é. De réir foinsí áirithe, ba i Tsa-Chu, i nGleann Kama, sa Tibéid, a rugadh é. I 1953 d'éirigh leis mullach Shliabh Everest a bhaint amach le Edmund Hillary, an chéad uair a d'éirigh le daoine é a dhreapadh. 

Daoine a rugadh i 1914
Básanna i 1986
Sléibhteoirí
Teodailít

Is é is teodailít ann ná ionstraim optúil suirbhéireachta chun rinnuillinneacha, agus níos tábhachtaí, uillinneacha cothrománacha a thomhas. Teileascóp beag atá ann le téada damháin alla, inghluaiste thar scálaí ciorclacha grádaithe, ceann amháin cothrománach is an ceann eile ingearach. Gléasta de ghnáth ar sheastán cothrománach tríchosach seasmhach. 

Ionstraimí optúla
Suirbhéireacht
Teoiric bhrath comharthaí

Bealach chun comharthaí fisiciúla a bhrath, a saothraíodh in innealtóireacht teileachumarsáide ach a úsáidtear go forleathan i síceolaíocht thurgnamhach. Dá réir seo, nuair a bhítear ag iarraidh na difríochtaí idir dhá fhoinse spreagtha a bhrath, bíonn na freagairtí faoi riaradh ag dhá fhachtóir, íogaireacht an bhreathnadóra agus critéir cinnte an bhreathnadóra. Soláthraíonn sí dianbhealaí is uirlisí matamaiticiúla chun an dá fhachtóir seo a thomhas.
Teoiric chinéiteach na ngás

Teoiric chlasaiceach na ngás, ina nglactar leis an gás mar bhailiúchán de cháithníní comhionanna. Géilleann siad do dhlíthe meicnice Newton, agus déanann imbhuailtí leaisteacha le chéile is le ballaí an tsoithigh iata ina bhfuil siad. Trí dhlíthe na meicnice a chur ag obair, chomh maith le staitistic, is féidir gaolta idir gluaisní na gcáithníní is airíonna teirmidinimiciúla toirte an gháis (brú, teocht is eile) a dhíorthú.
Teoiric chinnteoireachta

Modh oibre inar féidir le duine nó comhlacht roghanna réasúnacha a dhéanamh nuair a bhíonn éiginnteachtaí i dtaca leis na roghanna éagsúla, trí na hiarmhairtí dóchúla ar gach rogha a mheasúnú ar bhonn atá chomh hoilte agus is féidir. Baintear feidhm aisti i gcúrsaí bainistíochta is eacnamaíochta. Ach muna mbíonn na buntairiscintí iontaofa, más dramhaíl iad, is dramhaíl a fhaightear mar chinneadh as seo.
Teoiric ilréad

Sa bhfisic, téarma ginearálta do na hiarrachtaí airíonna córas ina bhfuil roinnt cáithníní nó réad a idirghníomhaíonn le chéile, is cuma cén saghas cáithníní is cén fhoirm idirghníomhaithe atá eatarthu, a thuiscint. Samplaí dá leithéid is ea na núicleóin ag gluaiseacht sa núicleás, na leictreoin ag gluaiseacht san adamh, is na pláinéid sa Ghrianchóras, agus baintear feidhm as neasteicníochtaí ilréad len iad a ionramháil. I 1994 chruthaigh an matamaiticeoir Zhihong Xia gur fadhb neamhinsuimeálaithe, gan réiteach matamaiticiúil simplí, í fadhb chlasaiceach na 3 réad, ina n-idirghníomhaíonn 3 réad trí fhórsaí imtharraingthe amháin.
Teoiric na bhfrídíní galair

Gur fionnadh an micreascóp sa 17ú céad, ní raibh aon eolas ná tuiscint ar cad ba bhun leis na galair thógálacha, agus mar sin ní raibh córacha leighis cuí orthu ar fáil. Leis an micreascóp, bhí daoine in ann neacha beo micreascópacha a fheiceáil den chéad uair. Tar éis 100 bliain eile, d'fhás an tuiscint ar an gceangal idir na horgánaigh fhíorbheaga sin is galair éagsúla, go mór mór tar éis don bhaictéireolaí Gearmánach Robert Koch a thaispeáint i 1876 go raibh baictéir ar leith ciontach as antrasc. Lean an dochtúir Sasanach Edward Jenner is an ceimicí Francach Louis Pasteur leis an obair seo, agus d'fhorbair siad córacha leighis i gcoinne galair bhaictéar ar a dtugtar vacsaíní. Faoi seo tá na mílte baictéar aitheanta ag eolaithe, is víris freisin, agus mar thoradh ar sin tuiscint mhaith ar a lán galar. Tá modhanna chun bia a láimhseáil, bealaí díonta, drugaí frithghalair ar leith, córais sláinte poiblí, coraintín, modhanna steirilithe obráide, agus a lán eile bunaithe ar an teoiric seo.
Teoiric na catastróife

Smaoineamh gur tharla tubaiste ollmhór thobann don Domhan uair éigin san am atá thart a d'athraigh dromchla is comhshaol an Domhain as cuimse. Bhí an t-am ann a cheap daoine gur mar seo a rinneadh sléibhte, cainneoin is farraigí, mar shampla trí imbhualadh le hastaróideach nó cóiméad. Ach tá a fhios anois nach mar sin a tharla na gnéithe seo den Domhan, ach trí dheascadh na n-ilchríoch. Ní hé sin le rá nár tharla imbhuailtí le ranna beaga spéire a raibh torthaí uafásacha orthu, mar dhíothú na ndineasár, eachtra Tunguska sa tSibéir, agus b'fhéidir díothuithe eile.
Teoiric na corraíola

Sa mhatamaitic, teicníocht a úsáidtear go minic chun neasréitigh a fháil ar chothromóidí a chuireann síos ar chórais fhisiciúla, a bheadh róchoimpléascach le réiteach go cruinn. Scríobhtar na cothromóidí in dhá chuid, cuid amháin ar féidir a réiteach go cruinn, agus cuid níos lú (an chorraíl) a ligeann ceartúcháin ar an gcéad réiteach a ríomh i bhfoirm seichimh téarmaí a laghdaíonn de réir a chéile an t-am ar fad. An-luachmhar i gcuid mhaith réimsí innealtóireachta is fisice, an teoiric chandamach go háirithe.
Teoiric na cumarsáide

Feidhmiú teoiric na faisnéise go ginearálta don chumarsáid dhaonna. Déanann foinse an eolais an teachtaireacht a chódú is a tharchur thar chainéal go dtí glacadóir, mar a ndíchódaítear an teachtaireacht le ciall a bhaint aisti. Is é an príomhchuspóir i gcumarsáid innealtóireachta idir ríomhairí, mar shampla, ná tarchur éifeachtach gan bhotún. Ní hionann an scéal i ngach saghas cumarsáide, mar tagann fachtóirí eile isteach, cosúil le haischothú, comhthéacs sóisialta, ról gníomhach glacadóirí daonna is eile i dtáirgeadh na céille atá á haistriú.
Teoiric na faisnéise

Tugtar teoiric na faisnéise ar theoiric mhatamaiticiúil a díorthaíodh ó bhunshaothar na matamaiticeoirí ó na Stáit Aontaithe, Claude Shannon (1916-2001) is Warren Weaver (1894-1978), cuimsithe sa leabhar The Mathematical Theory of Communication (Teoiric Mhatamaiticiúil na Cumarsáide, 1949), agus ó theoiric na dóchúlachta. Baineann sí le sainmhíniú is tomhas an oiread eolais is atá i dteachtaireacht, le códú is díchódú eolais, agus le toilleadh tarchur cainéal cumarsáide. Is bunchoincheap gur mó an t-eolas atá i rud inréamhinste. Mar shampla is mó an t-eolas, sa Bhéarla, an z ná an e, agus níl eolas ar bith sa u i ndiaidh q atá lánréamhinste. Pléann an teoiric freisin le fadhb an torainn (trasnaíocht randamach) ar chainéal, a chuireann isteach ar ghlacadh is díchódú comhartha. Chun baol earráide a laghdú agus éifeacht an chórais a fheabhsú, ba cheart go mbeadh oiread éigin barraíochta sa chomhartha. Mar shampla, san uimhir a úsáidtear chun leabhar a ionannú, an ISBN, tugann an giotán deiridh eolas a ligeann do dhuine seiceáil an bhfuil an chuid eile den uimhir bailí. Bhí, agus tá, an teoiric seo tábhachtach i dtuiscint na gcórais cumarsáide a chur chun cinn agus dearadh na gcód i gcomhair tarchur eolais i ríomhairí. Ní bhaineann brí nó tábhacht an eolais i dteachtaireacht ar bith le hábhar in aon chor. 

Cibirnitic
Teoiric na faisnéise
Teoiric na gcluichí

Anailís mhatamataiciúil ar chúrsaí a mbíonn breith lárnach iontu. Sampla coitianta is ea anailís ar mhionshamhlacha teibí de choimhlint straitéiseach, mar a tharlaíonn i gcúrsaí cogaidh nó gnó, chun teacht ar an mbealach is fearr chun fadhbanna a réiteach. Baintear feidhm aisti i dtaighde ar oibríochtaí, pleanáil mhíleata is eacnamaíoch, clárú líneach, agus eile. An matamaiticeoir Francach Émile Borel (1871-1956) agus an matamaiticeoir Ungárach (a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe) John von Neumann (1903-1957) is mó a chuir an brainse seo den mhatamaitic chun cinn.
Teoirim

Tairiscint a chruthaítear trí dhéaduchtú loighciúil ó roinnt prionsabal a nglactar leo roimh ré is ea Teoirim. Tá teoirimí geoiméadracha ar eolas go forleathan, ach bíonn teoirimí i ngach réimse den mhatamaitic. 

Tugtar léamh ar theoirim shimplí a chruthaítear is a úsáidtear ansin chun cruthú teoirime eile a fhorbairt. 

Más teoirim í go gciallaíonn ráiteas p ráiteas q, is é coinbhéarta na teoirime go gciallaíonn ráiteas q ráiteas p.  

Ní fíor an coinbhéarta i ngach cás. Mar shampla, má tá dhá thriantán iomchuí, bíonn a bhfairsingí cothrom le chéile, ach ní gá go mbeidh dhá thriantán le fairsingí cothroma iomchuí.

Tagairtí 

Matamaitic
Eolaíocht
Loighic mhatamaiticiúil
Teoirim na gceithre dhath

Tairiscint mhatamaiticiúil gur féidir gach léarscáil ar dhromchla plánach a dhathú, gan úsáid a bhaint ach as 4 dhath ar a mhéid. Is léir nach leor 3 dhath chun réigiúin le comhtheorainneacha a idirdhealú. Thairg Francis Guthrie (1831-1899) den chéad uair i 1852 conas a chruthú gur leor 4 dhath i gcomhair gach léarscála, is cuma cruthanna na réigiún. Ach níor cruthaíodh é seo go dtí 1976 nuair a bhain na matamaticeoirí Meiriceánacha Kenneth Appel (1932-2013) is Wolfgang Haken (1928-) feidhm as ríomhairí chun cruthú sásúil a thabhairt faoi dheireadh.
Teorainn (matamaitic)

Sa mhatamaitic, luach a ndruideann athróg leis. Mar shampla, féadfaidh an athróg a bheith cothrom le suim líon téarmaí i seicheamh, mar seo: Sn = 1/1 + 1/2 + 1/4 + 1/2n. De réir mar a théann n i méid (is é sin, n →∞), druideann S le luach 2. Mar shampla eile, féadfaidh athróg y a bheith spleách ar athróg eile x, agus féadfaidh sí druidim le teorainn de réir mar a dhruideann x le luach ar leith. Abair gur y = 2 + 1/x, druideann sé le luach 2 de réir mar a théann x i méid. Tá coincheap na teorann bunúsach i gcalcalas agus cuid mhaith brainsí den mhatamaitic. Sainmhínítear teorainn feidhme f(x), L, mas ann di, de réir mar a dhruideann x le luach ar leith x0, leis an riail seo a leanas, do gach ε > 0, δ > 0 ann ionas más | x-x0| < δ, go gciallaíonn sé sin gur |f(x)- L| < ε. Thug an matamaiticeoir cumasach Francach Augustin Louis Cauchy (1789-1857) an bealach seo le teorainn a shainmhíniú sna 1820idí mar chuid den chéad iarracht shásúil dianchur síos a dhéanamh ar an gcalcalas.
Teorannú

I bhfisic na gcáithníní, an phostaláid go n-idirghníomhaíonn cuairc is glúóin ar bhealach chun go mbíonn siad coinnithe teoranta do thaobh istigh cáithníní fo-adamhacha níos mó, agus mar sin, gur féidir nach mbreathnófar go díreach choíche iad. Go dtí seo níor braitheadh cuairc go díreach, ar aon chuma. Ach ní thuigtear nádúr an teorannaithe, más ann dó ar chor ar bith.
Terra Australis Incognita

Tír anaithnid ó dheas, ilchríoch a mheastaí a bheith i ndeisceart an Aigéin Chiúin, chun mórchríoch na hEoráise sa leathsféar thuaidh a chothromú. Na Gréagaigh a mhol an coincheap seo ar dtús, agus ba spreagadh mór é don taiscéalaíocht gur thaispeáin James Cook ina dhara aistear mór (1772-1775) nach raibh a leithéid ann.
Benjamin Thompson

Aireagóir is fisiceoir a rugadh i Woburn, Massachusetts ab ea Benjamin Thompson (Cunta Rumford, 26 Márta 1753-21 Lúnasa 1814). I 1784 chuaigh sé chun oibre sa Bhaváir, agus bronnadh an teideal Cunta d'Impireacht Naofa na Róimhe air ansin. Thaispeáin sé den chéad uair an gaol idir teas is obair, gaol bunúsach sa bhfisic is an cheimic. Sa bhliain 1799 chuaigh sé chun oibre i Londain, agus bhunaigh sé an Institiúid Ríoga.

Eolaithe
Daoine a rugadh i 1753
Básanna i 1814
John Taliaferro Thompson

Saighdiúir is ceapadóir Meiriceánach a rugadh i Newport, Kentucky ab ea John Talafierro Thompson (31 Nollaig 1860 - 21 Meitheamh 1940). Cheap sé gunna Thompson, ceann de na fo-mheaisínghunnaí luatha éifeachtacha. Bhí an tommy gun seo míchlúiteach mar an ngunna ba ghile leis na bithiúnaigh le linn an Choisc ar Alcól i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Ceapadóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1860
Básanna i 1940
Christian Jürgensen Thomsen

Seandálaí a rugadh i gCóbanhávan ab ea Christian Jürgensen Thomsen (29 Nollaig 1788 - 21 Bealtaine 1865). Ó 1816, ina rúnaí ar an gCoimisiún Ríoga chun Seaniarsmaí a Chaomhnú. Chuir sé córas na 3 aois ar bun chun an réamhstair sa Seandomhan a roinnt go croineolaíoch: an chlochaois, an chré-umhaois, an iarannaois. Rangaigh sé na bailiúcháin seandálaíochta sa Mhúsaem Náisiúnta i gCóbanhávan i 1819 de réir an chórais sin, agus d'fhoilsigh an coincheap ina leabhar Letetraad til Nordisk Oldkyndighed (Treoraí do Sheaniarsmaí an Tuaiscirt, 1836). 

Seandálaithe Danmhargacha
Daoine a rugadh i 1788
Básanna i 1865
Joseph John Thomson

Fisicí a rugadh i Cheetham Hill, gar do Mhanchain ab ea Joseph John Thomson (18 Nollaig 1856 – 30 Lúnasa 1940). Rinne sé taighde ar sheoladh srutha leictrigh trí ghás. Rinne sé turgnamh cáiliúil chun cóimheas lucht leictreach is mhais an leictreoin a thomhas. Chruthaigh sé i 1897 gur cáithníní faoi ardghluaisne iad na gathanna sa bhfeadán ga-chatóideach. Rinne sé amach go raibh na cáithníní seo (leictreoin) timpeall 2,000 oiread níos lú ná an cáithnín ba lú éadroime a bhí ar eolas ag an am, an t-ian hidrigine. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1906. 

Daoine a rugadh i 1856
Básanna i 1940
Fisiceoirí Sasanacha
ThrustSSC

Gluaisteán Briotanach, fuinnmhithe le scairdinneall, a thiomáin Andrew Green chun curiarracht luais an Domhain ar tír a shárú ag Black Rock Desert sna Stáit Aontaithe i 1997. Bhain sé 1227.95 km u-1 amach. Is ionann é seo is Ma 1.02, agus ba é an chéad gluaisteán a thaisteal thar luas forleata na fuaime.
Tiasól

C3H3NS, leacht gan dath le fiuchphointe 117 °C. Comhdhúil fáinne 5 bhall. Bunábhar cuid mhaith dathanna. Tarlaíonn an córas fáinne céanna i vitimín B1 (tiaimín).
Tím

Tom beag inleata cumhra is ea tím, í go minic cúpla ceintiméadar ar airde, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na duilleoga beag caol, i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna déliopach, bándearg nó liathchorcra de ghnáth, i bhfáinní plódaithe ag cruthú spící nó ceann. Saothraítear go forleathan mar luibh chistine í, ach tá foirmeacha ildathacha ann a úsáidtear mar mhaisiúchán. Gné ollmhór le han-chuid speiceas (timpeall is 350 díobh), le bolaithe is blasanna éagsúla. Tím choiteann, tím líomóide, is tím carbhais na speicis is coitinne. 

Luibheanna
Lamiaceae
Tímeall

Iasc uisce úir, forleathan in aibhneacha glana mearshrutha i dtuaisceart na hEorpa. Suas le 50 cm ar fhad, an cholainn airgeadach le stríoca vialaite ar a fhad. Iasc maith bia a bhfuil an-tóir ag iascairí air.

Éisc
Tímidín

C5H6N2O2, ceann de na bunanna pirimidín sa DNA, a bhíonn péireáilte le haidinín i gcónaí.