An Baile Bocht

Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é An Baile Bocht (Béarla: Ballybough). Téann an Tulcha tríd an gceantar.

Stair 
Ba iad clann Mhic Dhomhnaill, triúr deartháireacha, a bhí ar a dteitheadh ó chúige Uladh le linn na Plandála a bhunaigh an chéad bhaile ceart sa cheantar. Ar thóir tearmainn a bhí siad nuair a tháinig siad chuig an mBaile Bocht, áit nach raibh mórán daoine ina gcónaí ag an am. Thugtaí 'ríthe', nó taoisigh, ar an mbeirt agus tugtar ómós don leasainm sin in ainm 'Shráid na Ríthe', sráidín taobh le Bóthar an Bhaile Bhoicht.

Ba é an bóthar tríd an mBaile Bocht, ar a dtugtar Bóthar an Bhaile Bhoicht anois, an príomhbhealach ó Bhaile Átha Cliath go Binn Éadair. Léirítear ar sheanléarscáileanna den cheantar go mbíodh an bóthar sin cois farraige, ach is é Bóthar na Trá Thuaidh an príomhbhóthar anois agus tá an fharraige imithe chomh fada le soir le Cluain Tarbh. 

Rinne muintir Gardiner go leor tógála agus forbartha timpeall cheantar Shráid Uí Chonaill, ar a dtugtaí The Mall (An Meal), agus mheall an fhorbairt sin lucht tionscail go tuaisceart na cathrach agus chuig an mBaile Bocht. Ba mhór an chabhair é a ghaire is atá an ceantar do Chalafort Bhaile Átha Cliath, an Tulcha, agus an Chanáil Ríoga. I measc na ngnólachtaí a lonnaíodh ar an mBaile Bocht bhí potairí Delamaine, gloineadóirí Chebsey's, céarta iarainn Carrothers & Wilson, McKenny's Vitriol Works, driolgann Dublin Whiskey, grúdlann Finlater, agus déantóirí coistí Hutton.

Creidtear gur troideadh Cath Chluain Tarbh in 1014 láimh le Droichead an Bhaile Bhoicht, ar a dtugtar Droichead Lúcáis Uí Cheallaigh anois. Níos deireanaí, chuir Tomás an tSíoda agus lucht a leanta cath ar na Sasanaigh ag an droichead céanna le linn Éirí Amach an Tiarna Chill Dara in 1534-1535 agus rinneadh ár ar shaighdiúir Shasana. Le linn Éirí Amach na nÉireannach Aontaithe in 1798, gabhadh go leor de mhuintir an Bhaile Bhoicht mar measadh gur easaontóirí a bhí iontu. Bhí cónaí sa cheantar ar Watty Cox, eagarthóir an Union Star, fear ar tugadh pardún ríoga dó as eolas a thabhairt d'fhórsaí na Corónach faoi na hÉireannaigh Aontaithe. 

Ghlac go leor de mhuintir na háite páirt in Éirí Amach na Cásca 1916 agus tugtar aitheantas dóibh siúd ar leaca cuimhneacháin timpeall an cheantair. Troideadh cathanna ar Dhroichead Newcomen agus ar Dhroichead Annesley, agus ghabh Arm Cathartha na Éireann monarcha ag Droichead Annesley agus choinnigh seilbh uirthi ar feadh lae.

Bhí tuilleadh cathanna ann le linn Chogadh na Saoirse (1919-1921). Ionsaíodh Beairic Chonstáblacht Ríoga na hÉireann ar Thrá an Bhaile Bhoicht, agus chuir Dara Cathlán Óglaigh na hÉireann cath ar fhórsaí na Breataine ar Dhroichead an Bhaile Bhoicht. Ba ar an mBaile Bocht a tharla ceann de na hainghníomhartha is mó a luaitear leis an gcogadh - Domhnach na Fola 1920 i bPáirc an Chrócaigh. Ba ar an mBaile Bocht, ar Ascaill Radharc an Chuain, a tharla ceann de troideanna deireanacha an chogaidh sin nuair a rinne saighdiúirí na Breataine ruathar ar theach ina raibh na hÓglaigh cruinnithe ar an tsráid sin.

Rinneadh go leor damáiste do chodanna áirithe den Bhaile Bocht le linn Bhuamáil Bhaile Átha Cliath in 1941.

An Droichead 

Tá droichead ar an Tulcha ar an mBaile Bocht leis na cianta cairbreacha. Droichead adhmaid a bhí i nDroichead an Bhaile Bhoicht i dtús aimsire, droichead a cartadh chun farraige le linn tuilte go gairid i ndiaidh a thógála. Luaitear an droichead in The Riding of the Franchises in 1488: "to Balliboght, and by the gate of Balliboght to the water of the Tulkan by the bridge of Balliboght, and over the water and so by the water southwards".

Tá an droichead le feiceáil ar an léarscáil a tharraing Thomas Phillip in 1685 agus é ina droichead cloiche sé áirse. Tá sé le feiceáil ar léarscáil Greenville Collins freisin agus é "on the road to Baldoile". An fáth a meastar gur láimh leis an droichead a troideadh Cath Chluain Tarbh ná gur thugtaí Cath an Chora Iascaigh ar an gcath céanna ó am go chéile agus bhíodh cora iascaigh gar don áit a bhfuil an droichead anois.

In 1534, d'éirigh Tomás an tSíoda amach i ndiaidh d'Anraí VII Shasana a uncail a chur chun báis. Le linn an éirithe amach, troideadh cath idir an lucht ceannairce agus fórsaí na Corónach inar leagadh na Sasanaigh ina sluaite. 

Tógadh droichead nua coincréite in 1937 agus athainmníodh an droichead sin as Lúcás Ó Ceallaigh in 1985, bliain i ndiaidh a bháis.

Reilig an Bhaile Bhoicht 

Ba í Reilig an Bhaile Bhoicht an chéad reilig Ghiúdach in Éirinn agus is ar Thrá an Bhaile Bhoicht atá sí. Bhí go leor de pobal Giúdach Bhaile Átha Cliath lonnaithe i gceantar Annadale taobh le Ascaill Bhaile Philib. Cuireadh corp sa reilig den chéad uair in 1718, nuair a chuir an Captaen Chichester Phillips as Caisleán Dhroim Conrach a ainm le léas míle bliain. Ba í an t-aon reilig Ghiúdach i mBaile Átha Cliath í go dtí gur osclaíodh reilig eile ar an gCarnán in 1900.

Oideachas 

Is iomaí scoil agus institiúid oideachais a bhí ar an mBaile Bocht agus sa cheantar máguaird i gcaitheamh na mblianta agus tá cuid acu ann i gcónaí. Glacadh le daltaí i rith na seachtaine tamall ina dhiaidh sin

Scoil na Trá Thuaidh 

Ba í Scoil na Trá Thuaidh an chéad institiúid oifigiúil oideachais sa cheantar. Lonnaithe san áit a bhfuil 68 Bóthar na Trá Thuaidh anois, ar an gcoirnéal le Sráid Ghairdín an Earraigh, a bhí sí, agus ba mar scoil domhnaigh a osclaíodh i dtús aimsire í in 1786. Bhí Arthur Guinness, an tOir. Henry Irwin agus an tOir. Norbert Daly i measc na n-iontaobhaithe. Chuirtí fáilte roimh pháistí ó gach cúlra creidimh ann ach bhí ghearrtaí táille ar an teagasc. Thugtaí bia agus éadaí do na páistí sa scoil, ach chuirtí an dlí ar thuismitheoirí a ghlac leis na héadaí ach nár bhac an páiste a chur ar scoil ina dhiaidh sin. Bhí beagnach 100 dalta ar an scoil sa bhliain 1787, agus 173 dalta ann in 1819. Ní raibh ach triúr múinteoirí fostaithe sa scoil an bhliain chéanna. Bunaíodh naíscoil de chuid na scoile ar Thrá an Bhaile Bhoicht in 1829. Faoin mbliain 1833 bhí an scoil ag titim as a chéile agus beartaíodh scoil nua agus séipéal a thógáil. Fuarthas an láthair nua sa bhliain 1836 agus osclaíodh an foirgneamh nua in 1842 agus 150 dalta ar an scoil. Atógadh an scoil ar an láthair chéanna in 1943-44 agus d'athoscail an Taoiseach Éamon de Valera í ar an 9 Meitheamh 1944 í. Scoil Náisiúnta Cholm Cille a thugtar anois uirthi.

Scoileanna Shráid Liam Thuaidh 
Osclaíodh clochar de chuid Siúracha na Trócaire ar Shráid Liam Thuaidh in 1815, agus faoin mbliain 1857 ord ban rialta as an bhFrainc, Filles de Charity, i seilbh na háite. D'oscail Filles de Charity scoil Chaitliceach ar an láthair do pháistí na háite. 

Osclaíodh dílleachtlann ar Shráid Liam Thuaidh in 1858 agus mhúintí scileanna tís do chailíní óga ann. In 1893, osclaíodh scoil eile do bhuachaillí ar an tsráid. D'fhreastail Breandán Ó Beacháin agus beirt easpag, an tEaspag Carroll agus an tEaspag Kavanagh ar an scoil sin. Rinneadh damáiste do scoileanna Shráid Liam Thuaidh nuair a bhuamáil an Luftwaffe Baile Átha Cliath in 1941.

Scoil Uí Chonaill 
Bhunaigh Éamonn Iognáid Rís Scoil Uí Chonaill ar Shráid Risteamainn Thuaidh. Ba é Domhnall Ó Conaill féin a leag buncloch na scoile in 1828 agus is mar gheall air sin a thugtar Scoil Uí Chonaill anois ar an áit. Chuir Éamonn Rís, beirt chúntóirí, ábhar oide, agus ceathrar ábhar sagairt fúthu sa scoil ar an mBaile Bocht in 1831 agus chláraigh os cionn 500 dalta léi. Tá Scoil Uí Chonaill ann i gcónaí.

Institiúid Feinaigle 

Iar-Chistéirseach agus oideachasóir as an nGearmáin a bhí in Gregorious Feinagile, a tháinig chun cónaí i mBaile Átha Cliath in 1813. Chuaigh a smaointe faoin oideachas i gcion ar mhuintir Bhaile Átha Cliath agus theastaigh ó roinnt daoine a d'fhreastail ar léachtaí a thugadh sé na smaointe céanna a chur i bhfeidhm i scoil. Ní raibh scoil ar bith sa chathair sásta na modhanna teagaisc a ghlacadh chuici féin agus, mar sin, bailíodh airgead agus ceannaíodh dhá theach ar Bhóthar Chluain Life le 'Institiúid Feinaigle' a lonnú iontu. Chláraigh 30 scoláirí sa scoil chónaithe ar costas 60 gine sa bhliain. 

Ní raibh dóthain spáis sna tithe ar Bhóthar Chluain Tarbh do líon na scoláirí a chláraigh leis an Institiúid, ceannaíodh Áras Aldborough ar Rae Phortlainne, ar imeall an Bhaile Bhoicht, ar costas £4,800 agus aistríodh na scoláirí agus an institiúid féin chuig an láthair sin. A fhad is a bhí Institiúid Feinaigle san fhoirgneamh, tugadh 'The Luxembourg' air. Fuair Gregorious Feinagile bás ar an 24 Nollaig 1819 agus dúnadh an scoil níos lú ná deich mbliana i ndiaidh a bháis.

Scoil Chluain Life 

Bunaíodh scoil ar thailte Choláiste Chluain Life in 1842. As láib, aolchloch, agus clocha a rinneadh an scoil ceann tuí agus ní raibh ach aon seomra amháin ann. Bhí 168 dalta, idir cúig agus ceithre bliana d'éag d'aois, cláraithe leis an scoil ach ní fhreastalaíodh ach tuairim is 100 duine acu sa tseachtain uirthi. Pingin sa tseachtain a ghearrtaí mar tháille ar na daltaí agus chuirtí fáilte roimh pháiste de gach cúlra creidimh ann. Mhair an scoil thart ar dhá scór blianta.

Scoileanna Eile 

Tá taifead ann i dtuarascálacha de chuid Choimisinéirí Oideachais na hÉireann de scoileanna eile ar an mBaile Bocht. Sna 1820idí bhí scoil ag Mary Westman ar Shráid Liam Thuaidh agus scoil eile ag Henry Callaghan ar Shráid Ghairdín an Earraigh. Bhí scoil eile in 2 Bóthar na Trá Thuaidh ag Anne Williams, agus dhá scoil eile i gCúirt Aldborough. De réir na dtuarascálacha, bhí trí scoil eile ann in 1826: ceann in 4-5 Plás Ruiséal ag lánúin dar shloinne Kirschoffer; ceann ar an tsráid chéanna ag 'Madame Picorgny'. De réir Dhaonáireamh 1911, bhí léamh agus scríobh ag 95% de mhuintir an Bhaile Bhoicht.

Sráideanna

Daoine Aitheanta a chónaigh ann 

 Bhí cónaí Edward Smyth, saor cloiche a rinne obair ar Theach an Chustaim, na Ceithre Cúirteanna, Banc na hÉireann, agus an Séipéal Ríoga i gCaisleán Bhaile Átha Cliath ar an mBaile Bocht.
 Bhí cónaí sa cheantar Sheán ó Donnabháin, saineolaí logainmneacha agus scoláire Gaeilge a d'aistrigh Análacha na gCeithre Máistrí.
 Chuir Éamonn Iognáid Rís, bunaitheoir na mBráithre Críostaí, agus Matt Talbot fúthu ar feadh tréimhsí ar an mBaile Bocht, ag ba dhalta i Scoil Uí Chonaill ar Shráid Risteamainn é Talbot.
 Rugadh an drámadóir agus scríbhneoir Breandán Ó Beacháin ar Shráid Ruiséal, mar a bhfuil Cúirt Bhreandáin Uí Bheacháin anois. 
 Bhí cónaí ar Lúcas Ó Ceallaigh ón mbanna ceoil The Dubliners sa cheantar.
 Is as an mBaile Bocht Jack Byrne, imreoir sacair atá ar fhoireann idirnáisiúnta Phoblacht na hÉireann.

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath