joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Bryozoa

Brainse ainmhithe beaga uisciúla a chruthaíonn coilíneachtaí de ghnáth, suas le milliún ainmhí i gcoilíneacht. Bíonn struchtúr cosúil le hadharcán mar chóras ite gar don bhéal. Déanann an choilíneacht creatlach chailcreach, chneasach nó ghlóthach. Suas le 4,000 speiceas beo, muirí, ceangailte le foshraith chrua nó feamainn den chuid is mó, le dríodair bhoga go hannamh. Faightear cuid bheag díobh in uisce úr. An-fhlúirseach mar iontaisí. 

Eocaróit
Bú finiúna

Bleib atá dúchasach don Eoraip is réigiún na Meánmhara. Na duilleoga cosúil le féar leathshorcóireach. Na bláthanna i mbláthra dlúth, cosúil le spíce, cromtha próca-chruthach le 6 mhaothán beag. Na bláthanna gorma uachtaracha neamhthorthúil go minic, ach níos gile daite ná na bláthanna eile, agus feidhmíonn mar mhealladh breise. Saothraítear go minic mar mhaisiúchán é.

Plandaí
Buabhall (gléas ceoil)

Gléas ceoil, déanta as prás nó copar, cuartha go héilipseach agus clog mór ag a fhoirceann. De ghnáth ní bhíonn aon chomhlaí air, agus ní féidir ach an chéad leathdhosaen armónach os cionn an fhréamhnóta (de ghnáth B♭) a sheinm leis. Úsáidtear le fada é chun glaonna míleata a fhuaimniú.
Buabhall uisce

Ball de chlann na n-eallach ó oirdheisceart na hÁise. Maireann sé gar don uisce, agus iomlascann ann go minic. Gaolmhar leis an anua tearc. Dhá fhoirm ann: an buabhall uisce Áiseach (an buabhall uisce fiáin, an buabhall Áiseach, an carabú nó an t-arnaí atá ceansaithe), agus an tamará.

Mamaigh
Buaibhide
Buacacht

An sá aníos ar réad atá tumtha i leacht nó gás, cothrom le meáchan an tsreabháin asáitithe. Bíonn an cholainn dhaonna níos buacaí i sáile ná in uisce úr mar go bhfuil an sáile 3% níos dlúithe ná uisce úr.
Buachalán buí

Planda folláin débhliantiúil nó ilbhliantúil a fhásann suas le 1.5 m ar airde, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise, bíodh is gur tugadh isteach é in an-chuid réigiún ar fud an Domhain. Na duilleoga le liopaí fiaclacha neamhrialta. An-chuid ceannbhláthanna, suas le 2.5 cm ar leithead, geal buí órga, rud beag cosúil le nóinín, i gcrobhaingí barrleata. Nimhiúil do stoc feirme má itear méid mór de, ach ar an dea-uair, seachnaíonn beithígh é is iad ag iníor.

Plandaí
Alliaceae
Buachrapaire

Nathair atá dúchasach don Domhan Úr, tuaisceart na hAfraice, iardheisceart na hÁise is oileáin na hAstraláise. Crapaire a chornaíonn é féin go dlúth thart ar a chreach chun í a mharú. Iarmhair bhídeacha de ghéaga cúil uirthi. Beireann an baineannach an t-óg beo, suas le 80 cinn díobh ag an am céanna. I measc na mbuachrapairí, tá an t-anacanda. 

Nathracha
Buaf chnáimhsí

Frog Eorpach í an bhuaf chnáimhsí a mhaireann taobh amuigh den uisce. Uaireanta tochlaíonn sé poill, cúplálann ar thalamh tirim. Filleann an fireannach na huibheacha thart ar a chosa agus iompraíonn iad go ngorann siad. Ansin cuireann sé na torbáin san uisce. Tá dhá chineál ann: an bhuaf chnáimhsí choiteann, agus an bhuaf chnáimhsí ibéireach.

Amfaibiaigh
Buaflíon

Planda bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach don leathsféar thuaidh, réigiún na Meánmhara den chuid is mó. Na duilleoga urchomhaireach, ailtéarnach nó bíseach. Meascáin éagsúla dathanna ar na bláthanna, go láidir siogamorfach. An feadán sporach déliopach, 3 mhaothán ar an liopa íochtarach, agus carball ag dúnadh an fheadáin ionas gur gá do phailneoirí na liopaí a oscailt chun teacht ar an neachtar a choinnítear sa spor. 

Plandaí
Forar

Pointe ar an sféar neamhaí ingearach os cionn an bhreathnadóra. An pointe díreach os comhair an bhreathnadóra amach is faoina bhun, tugtar an néidir air sin.
Buaine aireachtála

Claonadh chun airíonna intreacha réada a aireachtáil i gceart in ainneoin athruithe drámata i méid na n-íomhánna ar an reitine (mar fheidhm fhad an duine uaidh), ina gcruth (mar fheidhm an dearcaidh), nó a ngile (mar fheidhm an tsoilsithe).
Buaircín

Sna gimnispeirmeacha, struchtúr cosúil le spíce, déanta as lanna adhmadacha forluite agus síol i ngach ceann. Bíonn struchtúir den tógáil chéanna a iompraíonn spóir ag garbhógacha is eireabaill capaill. Úsáidtear an téarma freisin do na torthaí cónchruthacha a bhíonn ag plandaí áirithe bláthanna.
Buama hidrigine

Arm teirmeanúicléach is ea buama hidrigine, a dtugtar an H-bhuama air freisin. Scaoiltear oiread ollmhór fuinnimh núicléach amach nuair a chomhleáitear núicléóin nó núicléis bheaga (mar shampla, núicléis de dheoitéiriaim is núicléis de thritiam, dhá iseatóp hidrigine) le chéile chun núicléis níos mó a chruthú. 

Athrú maise chuig fuinneamh is bun leis an gcruthú fuinnimh seo. Chun comhleá a chur chun cinn, ní mór na núicléis bheaga, atá luchtaithe go dearfach, a bhrú chomh gar sin dá chéile go sáraítear a gcomhéaradh. Imoibriú comhleáite is bun le teas na Gréine is na réaltaí eile, agus an radaíocht uile a astaítear astu. 

I mbuama hidrigine bíonn pléascán beag eamhnaithe a chruthaíonn an ardteocht chun pléascán comhleáite a mhadhmadh. Is ollmhór an méid teasa is an fuinneamh pléasctha a dhéanann an buama. An ceann is mó milltí a tástáileadh, áiríodh gurbh ionann is 60 milliún tonna TNT a fhuinneamh pléasctha. 

An tAontas Sóivéadach a phléasc é sin i 1961 i lár an chogaidh fhuair. Na Stáit Aontaithe is luaithe a thóg is a thástáil buama hidrigine i 1952, bunaithe ar obair theoiriciúil Edward Teller i Los Alamos.

Airm núicléacha
Buama loiscneach

Buama a dhéanann dochar trí loscadh go fíochmhar agus struchtúir is daoine a chur trí thine. In úsáid ón 14ú céad sa tSín, ach rinneadh ár amach is amach le buamáil mar seo sa dara cogadh domhanda in ionsaithe ar chathracha sa Ghearmáin, an Bhreatain is an tSeapáin. Arm a úsáideann sceimhlitheoirí an lae inniu freisin.
Buama neodrón

Arm núicléach atá beag a dhóthain chun a oibriú ar pháirc an áir. Ainm eile air is ea arm radaíochta méadaithe. Scaoiltear é mar shliogán airtléire nó mar chuid phléascach i dtosach diúracáin ghearr-raonaigh, agus cruthaíonn a mhadhmadh an-chuid radaíochta níos mó ná pléascadh is teas. Mar sin, bíonn an iarmhairt scriosta dírithe ar rudaí beo thar aon rud eile, criúnna tancanna is feithiclí neartaithe eile, agus daoine i ndídean ar féidir leis an radaíocht treá isteach iontu.
Buanaitheoir

Sa phéintéireacht, ullmhúchán leachtach a spréitear ar líníochtaí gualaigh, cailce nó pastail chun bac a chur ar smearadh. Éifeachtach ar shaothar monachrómatach, ach níl sé chomh héifeachtach le pastail de bhrí go n-athraítear an dath roinnt ar na háiteanna a gcuirtear an t-ábhar seo orthu.
Buanchóimhiotal

Cóimhiotal iarainn le nicil nó iarainn le cóbalt atá éasca le maighnéadú is dímhaighnéadú. Shaothraigh an t-innealtóir Sualannach Gustav Waldemar Elmen (1876-1957) é. Tá tréscaoilteacht mhaighnéadach ard na gcóimhiotal seo an-áisiúil i bpáirteanna innealra leictrigh a fhulaingíonn réimsí maighnéadacha a ailtéarnaíonn go tapa. Tháinig siad in úsáid an-choitianta ó 1920 sa tionscal teileachumarsáide i ndéanamh na gcáblaí le cur faoin teiscinn mhór chun toirt mhór teachtaireachtaí a ionramháil.
Buanú

I ngrianghrafadóireacht, céim i bpróiseáil an scannáin ina mbaintear aon hailídí airgid atá fágtha san eibleacht i ndiaidh an réalta nó an tuartha, chun gur féidir an scannán a láimhseáil faoin solas gan aon chur isteach ná smál ar an íomhá bhuan. Tuaslagán tiasulfáit amóiniam nó sóidiam (hipea a thugtar air) a úsáidtear de ghnáth chuige seo.
Buarannach

Ábhar a úsáidtear chun díbirt fuíll as an stéig a bhrostú. Feidhmíonn sé tríd an stéig a ghreannú chun gníomhaíochta matánaí, an toirt sa chonair a mhéadú, nó an chonair a bhealú. Is féidir go gcuirfidh a n-úsáid isteach ar ghnáthfheidhmiú na stéige is ionsú ábhair riachtanacha bia, agus le forúsáid, go réabfar an aipindic.
Búbaí

Éan atá gaolmhar leis an ngainnéad. Dúchasach do na farraigí trópaiceacha is fothrópaiceacha. Sruthlíneach le gob biorach gealdaite. Gabhann sé éisc trí thumadh go hingearach isteach san uisce. Boilg aeir faoin gcraiceann san aghaidh, a mhaolaíonn turraing an tumtha.

Éin
George-Louis Leclerc Buffon

Nádúraí a rugadh i Montbard na Fraince ab ea George-Louis Leclerc Buffon (1707-1788). Ceapadh é ina stiúrthóir ar Ghairdín an Rí is an músaem ann i 1739. A shárshaothar, an Histoire Naturelle (Stair an Nádúir 1749-1767), ina réamhtheachtaire ar theoiric éabhlóide Darwin.

Daoine a rugadh i 1707
Básanna i 1788
Ettore Bugatti

Déantóir gluaisteán a rugadh i Milano ab ea Ettore Arco Isidoro Bugatti (15 Meán Fómhair 1881 – 21 Lúnasa 1947). Dhear sé a chéad ghluaisteán i 1899, agus bhunaigh a mhonarcha i Strasbourg i 1909. Ardcháil ar a chuid ghluaisteán sna 1930idí.

Daoine a rugadh i 1881
Básanna i 1947
Innealtóirí gluaisteán Iodálacha
Buí an bhogaigh

Planda bliantúil nó ilbhliantúil a fhaightear i ngach uile réigiún ar Domhan, beagnach, ach an-chuid díobh i Meiriceá Thuaidh. Na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna buí de ghnáth le smáil dearga, déliopach, an liopa uachtarach le dhá mhaothán, an liopa íochtarach le 3 mhaothán, is dhá phlapa starracha sa scornach. 

Plandaí
Buí cumhra

Planda bliantúil atá dúchasach do thuaisceart na hAfraice. Na duilleoga lansa-chruthach. Na bláthanna cumhra bánbhuí, i spící, 4-7 bpeiteal orthu, maothánach, na cinn taobh thiar níos mó ná na cinn eile, go minic le níos mó maothán. 

Plandaí
Buíán

Planda bliantúil, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Na duilleoga fiaclach nó roinnte, rud beag méith, na cinn uachtaracha ag fáisceadh an ghais. Na bláthchinn órga buí. Fiaile anacrach sa ghort arbhair tráth, agus faightear fós ar thalamh insaothraithe é.

Plandaí
Builciompróir

Long a dearadh chun bulclastaí a iompar. Gráinne, gual, mianach iarainn is bácsaít is mó a bhíonn i gceist anois. In ainneoin coimeádánú an chóras iompair ar fud an Domhain, mhéadaigh olltonnáiste na mbuilciompróirí go leanúnach ó dheireadh an dara cogadh domhanda.
Buile bhóthair

Iompar ionsaitheach le linn feithicil a thiomáint ar an mbóthar poiblí. Ní coir shainiúil é an t-iompar seo, ach is féidir go sárófar dlíthe eile mar thoradh air. Má dhéanann an t-ionsaitheoir dochar d'fheithiclí nó daoine eile, féadfaidh ciontú i gcoireanna éagsúla a bheith roimhe.
Búilime néarógach

Riocht síceolaíoch ina dtarlaíonn mioneachtraí de bhabhtaí itheacháin is urlacan is purgú iomadúil arís is arís eile. Baineann an t-iompar seo le tógáil intinne an duine, rialú a meáchain, agus mothú nach bhfuil rialú aici ar a hiompar itheacháin. Is baineannaigh an chuid is mó de na hothair seo. De réir dealraimh, deireann othair i gcuid mhaith cásanna go bhfuil gaolta acu atá ramhar is/nó a raibh galair dúlagair orthu. Ní hionann é is anoireicse néarógach, ach uaireanta tarlaíonn siad do dhuine i ndiaidh a chéile mar a bheadh i dtimthriall. Uaireanta tarlaíonn sé mar thoradh ar shuaitheadh éigin don hipeatalamas. 

Neamhoird itheacháin
Buinneach lao

Buinneach dhian i laonna, laonna nuabheirthe go háirithe. Táirgtear faecas iomadúil uisciúil bréan, a éiríonn stolptha timpeall leath deiridh an ainmhí ag an am céanna is a dhíhiodráitíonn sé. Cliseann sé go luath ina dhiaidh sin, agus nuair a dhiúltaíonn an lao bia a ithe bíonn baol mór go bhfaighidh sé bás. Bíodh is go mbíonn miocrorgánaigh bainteach leis an ngalar (Echerichia coli is Salmonella), drochfheirmeoireacht is drochthithíocht do na hainmhithe is minice a bhíonn freagrach as. Mar chóireáil, is gá smacht a chur ar an mbuinneach go práinneach agus an t-ainmhí a athhiodráitiú.
Buíóg ruibheach

Féileacán le sciatháin leathana. Na sciatháin liomóideach buí ar fhireannaigh agus scothghlas/bán ar bhaineannaigh, le spota flannbhuí sa dá chás. Na cruimheanna gormghlas le ribí míne. Faightear ar ramhdhraighean iad. Fanann an féileacán fásta codlatach faoi dhuilleoga i rith an gheimhridh.

Féileacáin
Búitil

CH3CH2CH2CH2-, grúpa ceathaircharbón alafatach. Tá 3 isiméir eile de ann: iseabúitil, (CH3)2CH-CH2-, búitil thánaisteach, (CH3)(C2H5)-CH-, agus búitil threasach, (CH3)3C-.
Bulbal

Is éan é an Bulbal atá dúchasach don Afraic thrópaiceach, Madagascar is deisceart na hÁise. Na sciatháin gearr, an t-eireaball fada, guairí righne ag bun an eireabaill bhioraigh. Glórach tréadúil. Áitríonn sé coillearnach nó talamh shaothraithe. Itheann sé torthaí is feithidí. 

Éin
Búmaraing

Bata caite, cuartha chun go n-eitleoidh sé fad mór is go mbuailfidh buille trom ar sprioc. Astrálach den chuid is mó. Tá foirmeacha múnlaithe chun gur féidir leo conair chuartha a eitilt chun filleadh ar an ionad lainseála.
Bun (fisic)

I bhfisic na gcáithníní, cainníocht candamach breise ar leith (a dtugtar blas uirthi) a chaomhnaítear in idirghníomhaíochtaí leictreamaighnéadacha is idirghníomhaíochtaí láidre ach nach gcaomhnaítear in idirghníomhaíochtaí laga. Tugtar an tsiombail B uirthi. B = -1 ag bunchuarc, agus cuimsíonn buncháithnín bunchuarc (b) nó bunfhrithchuarc. Fionnadh an bunchuarc i 1977 mar dhís bunchuarc/bunfhrithchuarc, a dtugtar upsalónmhéasón uirthi. Cuimsíonn sé gach ball de chlann na mbunchuarc B-mhéasóin, agus na bunfhrithchuairc.
Bunachar sonraí coibhneasta

Bealach a leagtar amach sonraí i ríomhaire, ina stóráiltear gach saghas aonáin ina gceann is ina gceann mar thábla, is na gaolta idir na haonáin mar thábla eile.
Bundún leice

Céalantrátach muirí, aonarach de ghnáth, le colainn shorcóireach, greamaithe ag a bun le foshraith éigin, ciorcal d'adharcáin ar an mbarr timpeall an bhéil. Maireann cineálacha áirithe i gcoilíneachtaí. Timpeall 800 speiceas ann, ón gcrios idirthaoideach go dtí na doimhneachtaí duibheagánta.

Éisc
Bunghutaí

Sraith pointí tagartha a cheap Daniel Jones chun fuaimeanna na ngutaí i dteanga a aithint is a shainiú. Bunaithe ar ghluaiseachtaí na teanga is na ngiall agus iad scartha réasúnta rialta óna chéile. Aithnítear 18 príomhionad teanga, agus léirítear iad ar ghreille gluaiseachtaí ingearacha is cothrománacha.
Buntáistíocht mheicniúil

I meaisín, cóimheas an fhórsa feidhmithe leis an mbuniarracht (mar shampla, i gcás luamháin, cóimheas an mheáchain ardaithe leis an bhfórsa iarrachta). Is bunairí meaisín í, agus is féidir léi a bheith níos lú ná 1, cothrom le 1 nó níos mó ná 1. Le fírinne, bíonn an fhíorbhuntáiste mheicniúil níos lú ná an luach réamhinste, mar gur gá iarracht breise a dhéanamh chun frithchuimilt a shárú.
Bunteoirim an chalcalais

Sa mhatamaitic, faoi chúinsí áirithe, is fíor gur (d/dx)(∫0x f(t) dt) = f(x). Aontaíonn an teoirim seo calcalas difreálach le calcalas suimeálach. Luaitear Gottfried Leibnitz is Isaac Newton mar cheapadóirí na teoirime bunúsaí seo.
Bunús na beatha

Tá na saghsanna éagsúla beatha ar Domhan tar éis athrú trí éabhlóid ó na bunsaghsanna a bhí ann timpeall 3,000 milliún bliain ó shin, orgánaigh aoncheallacha. Tá próiseas na héabhlóide seo á staidéar trí gheolaíocht, anatamaíocht is bitheolaíocht mhóilíneach. Ní raibh ann sa chéad 2,000 milliún bliain ach miocrorgánaigh, cosúil le baictéir nó algaí. Timpeall 1,000 milliún bliain ó shin tháinig orgánaigh le cealla is núicléas iontu ar an bhfód, agus ba thapa a tharla an éabhlóid ina dhiaidh sin. Tháinig orgánaigh chasta ilcheallacha chun tosaigh le linn an 500 milliún bliain dheiridh.
Bunús na Cruinne

Is éard is Bunús na Cruinne ann ná an tsamhail is coitianta anois gur phléasc ábhar is fuinneamh uile na Cruinne, a bhí cruinnithe i bponcstaid fhíordhlúth fhíorthe, in ollphléasc timpeall 20,000 milliún bliain ó shin. Ina dhiaidh sin, le linn d'ábhar na Cruinne a bheith ag forleathnú amach ón mbunphointe, tháthaigh na réaltaí as scamaill hidrigine is héiliam, théigh siad sa táthú is thosaigh ag comhleá, go mór mór ina gcroíleacáin. Le himeacht ama, phléasc cuid de na réaltaí chun scamaill nua a chumadh is an bunábhar do réaltaí nua a sholáthar. Bhailigh na réaltaí ina mbraislí ar a dtugtar réaltraí. Tá fós an-chuid ábhair, gáis, deannaigh is réad de gach méid amuigh sa spás i mbun an bhunfhorleathnaithe ach faoi fheidhmiú ag fórsaí imtharraingthe na reann mór eile. Is réalta í ár nGrian de chuid Bealach na Bó Finne, réaltra ina bhfuil na mílte milliún réaltaí eile. Is iad na príomhfhianaisí go bhfuil an Chruinne á forleathnú an t-am ar fad ná an radaíocht chúlra mhicreathonnach chosmach, agus deargaistriú an tsolais a ghlacaimíd ó na réaltraí a bhfuil staidéar déanta orthu. Edwin Hubble a thairg an tsamhail seo i 1929.
Bunús na Gealaí

Tháinig an Ghealach is an Domhan araon ó phrótadomhan amháin. Moltar gur imbhuail rinn neimhe éigin, astaróideach ollmhór nó fiú pláinéad éigin chomh mór le Mars, leis an bprótadomhan gur bhris píosa amach chun an Ghealach a dhéanamh is an Domhan a fhágaint ina diaidh. Compánach nó satailít don Domhan atá sa Ghealach. Taistealaíonn siad araon, mar aonad, timpeall na Gréine. Rothlaíonn an Domhan is fithisíonn an Ghealach thart timpeall an Domhain ag an am céanna. Ach nuair a ríomhtar móiminteam uilleach na Gealaí timpeall ar an Domhan, is mó ar fád é ná móiminteam an Domhain thart ar a ais. Más ón mbunréad céanna an dá rinn, ní léir conas is féidir móiminteam uilleach chomh mór sin a bheith ag an nGealach i gcomparáid leis an Domhan. Tá céatadán an iarainn sa Ghealach níos lú ná sa Domhan. Ní mór gur ó thréithe an reanna imbhuailte is uillinn na himbhuailte a bheith oiriúnach a tháinig na difríochtaí is na contrárthachtaí seo idir Gealach is Domhan.
Duccio di Buonisegna

Péintéir a rugadh i Siena na hIodáile ab ea Duccio di Buonisegna (c 1255-c 1319). Bhunaigh sé Scoil Siena. Rinne sé a shárshaothar Maestà (Maorgacht, 1311) don altóir in Ardeaglais Siena. D'oibriodh sé le teampara uibhe ar phainéil adhmaid le órdhuille mar mhaisiúchán. Bhí máistreas aige ar úsáid an teampara nach raibh ag ealaíontóirí na linne ná ag aon duine roimhe.

Péintéirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1255
Básanna i 1311
Luther Burbank

Gairneoir a rugadh i Lancaster, Maine ab ea Luther Burbank (7 Márta 1849 – 11 Aibreán 1926). Shaothraigh sé an pór nua práta, práta Burbank, ar fheirm i Maine. Chuaigh sé go Santa Rosa, California i 1875, agus le linn a shaoil shaothraigh os cionn 800 pór nua torthaí is bláthanna. 

Gairneoirí Meiriceánacha
Luibheolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1849
Básanna i 1926
Denis Burkitt

Dochtúir a saolaíodh in Inis Ceithleann ab ea Denis Burkitt (28 Feabhra 1911 - 23 Márta 1993). Agus é ina mháinlia in Uganda, 1947-1964, rinne sé staidéar ar dháileadh na hailse áirithe a dtugtar liomfóma Burkitt anois uirthi. Galar is ea é a mháchailigh is a mharaigh an-chuid páistí sna tíortha Afracacha meánchiorclacha. Thaispeáin sé gur víreas ar leith, víreas Epstein-Barr, is cúis leis an liomfóma seo. Tá leigheas ar liomfóma Burkitt tríd an víreas sin a chloí. Léirigh sé freisin an ceangal idir galair is cothú. I 1971 chruthaigh sé an dlúthcheangal idir easpa gairbhsí snáithíní sa chothú is ailse na bputóg. Mar thoradh, tháinig réabhlóid i gcúrsaí cothaithe ar fud an Domhain agus feabhas as cuimse ar ár dtuiscint ar cad is cothú folláin ann.

Lianna Éireannacha
Daoine a rugadh i 1911
Básanna i 1993
Susan Jocelyn Burnell

Réalteolaí a rugadh ar 15 Iúil 1943 san Lorgain is ea Susan Jocelyn Burnell (née Bell). Agus í i mbun taighde iarchéime in Ollscoil Cambridge faoi stiúir Antony Hewish, thóg is d'fheidhmigh sí radaiteileasóp 81.5 MHz. Rinne sí grinniú córasach ar fud na spéire, agus i 1967 d'aimsigh an chéad phulsár, neodrónréalta rothlach a astaíonn radaíocht leictreamaighnéadach ó thaobh amháin ionas go mbraitear é mar fhoinse bíogtha radaíochta, cosúil le teach solais. Ina dhiaidh sin d'aimsigh sí 3 cheann eile. Faoi seo tá níos mó ná 350 cinn aimsithe ag réalteolaithe ar fud an Domhain. Roinneadh Duais Nobel sa bhfisic i 1974 le Hewish as fionnachtain an phulsáir, ach bhí conspóid shuntasach ann mar nár roinneadh le Burnell í. 

Daoine a rugadh i 1943
Daoine beo
Réalteolathe Éireannacha
Frank Macfarlane Burnet

Imdhíoneolaí is víreolaí a rugadh i dTraralgon na hAstráile ab ea Frank Macfarlane Burnet (3 Meán Fómhair 1899 –31 Lúnasa 1985). Ina chuid taighde ar an bhfreagairt imdhíonach, thairg sé cealla bána fola ar leith a d'iompair na hantashubstaintí go dtí ionad na hantagaine chomh tapa sin. Ba chruthú ar an meicníocht seo obair Peter Medawar, agus roinn an bheirt acu Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1960 as an obair seo. 

Imdhíoneolaithe Astrálacha
Daoine a rugadh i 1899
Básanna i 1985
Cyril Lodowic Burt

Síceolaí a rugadh i Londain ab ea Cyril Lodowic Burt (1883-1971). Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain. Sna 1980idí ceistíodh a theoiricí is a mhodhanna oibre ó bhun, áfach.
Bus tralaí

Bus ina mbíonn mótar leictreach in ionad inneall dócháin inmheánaigh. Faigheann sé an chumhacht leictreach ó cháblaí lastuas trí ghéaga deiridh cuimilteora. Ní hionann is tram é mar nach ritheann ar ráillí le rotha cruaiche, ach ar rotha le boinn rubair ar an ngnáthbhóthar. Bhíodh sé in úsáid go forleathan san Eoraip is na Stáit Aontaithe, ach cuireadh gnáthbhusanna ina n-ionad i gcuid mhaith áiteanna. Le déanaí, áfach, tá athmhachnamh á dhéanamh ar an athrú seo ar chúiseanna truailliú aeir is fothraim, agus bheadh an bus tralaí i bhfad níos fearr ar an ábhar seo. 

Iompar
Feithiclí bóthair
Otididae

Éain mhóra fhadchosacha a mhaireann ar an talamh, dúchasach don Afraic, deisceart na hEorpa is an Áise is ea na hOtididae. Is fearr leo talamh oscailte ná aon tírdhreach eile. Is fearr leo siúl ná eitilt, bíodh is go n-eitlíonn siad go maith. Itheann siad feithidí móra (lócaistí is dreoilíní teaspaigh go príomha), laghairteanna is éin bheaga.

Éin
Buta

Cnoc aonarach barrleata géarshleasach iarmharach, cruthaithe ag creimeadh  nuair a chosnaíonn iarmhar carraige crua na carraigeacha boga faoina bhun.
Bútaidhé-éin

CH2=CH-CH=CH2, fiúchphointe -4 °C. Monaiméir thábhachtach rubair shaorga. Tábhachtach mar an sampla is simplí de chóras comhchuingreach nasc dúbailte.
Bútán

CH3CH2CH2CH3, fiuchphointe 0 °C, gás alcáin a fhaightear mar chodán peitriliam ar féidir é a leachtú go héasca. Soláthraítear é mar leacht faoi bhrú le húsáid mar bhreosla (i ngás Calor, mar shampla). Tá isiméir struchtúrtha amháin aige, iseabútán nó meitiolprópán, (CH3)2CH-CH3.
Bú

Bleib atá dúchasach do réigiúin na Meánmhara is an Afraic. Na duilleoga caol nó garbh stropa-chruthach; na bláthanna clogchruthach, cothrománach nó cromtha i spící. An-athraitheach i méid is dlús an bhlátha. Na samplaí móra a bhíonn i siopa an bhláthadóra, is cineálacha cumhra saothraithe iad le raon leathan dathanna. 

Plandaí
Diderik Buxtehude

Cumadóir ceoil is orgánaí Danmhargach-Ghearmánach a rugadh sa Danmhairg, in Oldsloe (sa Ghearmáin anois) nó Helsingborg (sa tSualainn anois) ab ea Diderik Buxtehude (1637 – 9 Bealtaine 1701). Ina orgánaí in Eaglais Mhuire i Lübeck ó 1668, d'eagraigh sé ceolchoirmeacha cáiliúla dá cheol reiligiúnda orgáin féin gach Aidbhint. Is cuid de ghnáth-stór cheoil an orgáin a chuid cumadóireachta agus seinntear a phíosaí ceoil go minic ag ceadail agus ceolchoirmeacha inniu.

Daoine a rugadh i 1637
Básanna i 1701
Cumadóirí Gearmánacha
Cumadóirí Danmhargacha
Christoph Buys Ballot

Meitéareolaí a rugadh in Kloetinge na hOllainne ab ea Christophorus Hendrick Diederick Buys Ballot (10 Deireadh Fómhair 1817 – 3 Feabhra 1890). Úsáidtear Christoph freisin i gcomhar a chéad ainm. I 1857 shaothraigh sé dlí Buys Ballot, a chuireann síos ar an gceangal idir réimsí ardbhrú is ísealbhrú agus treo na gaoithe. In Utrecht na hÍsiltíre a fuair sé bás.

Daoine a rugadh i 1817
Básanna i 1890
Meitéareolaithe Ollannacha
Cabáiste aille

Planda méith ilchraobhach ilbhliantúil a fhásann 30 cm ar airde, dúchasach do chóstaí na hEorpa, na Meánmhara is na Mara Duibhe. Na duilleoga roinnte ina dteascáin chaola líneacha, ciorclach i dtrasghearradh. Na bláthanna scothbhuí in umbail 3-6 cm ar leithead. Uaireanta déantar picil as na duilleoga méithe. 

Tugtar ainmneacha eile ar an bplanda áirithe seo, cnámhlus, craobhraic agus lus na gcnámh ina measc.

Plandaí
Cabáiste an mhadra rua

Planda ilbhliantúil a dhéanann mata, le cnotaí duilleog céasla-chruthach maolfhiaclach. Na bláthanna i gcraobhacha ar ghais ingearacha a fhásann 30 cm ar airde, bán go scothbhándearg le spotaí dearga. Hibrid is ea é, ach ní heol a bhunús. Fástar go forleathan i ngairdíní é.

Plandaí
Cabáiste géaraithe

Bia coitianta sa Ghearmáin a dhéantar trí chisil ailtéarnacha cabáiste mhionghearrtha is salainn a dhéanamh i mbosca adhmaid. Díbrítear aer trí ualach a chur ar barr. Ansin fágtar an t-iomlán ar feadh míosa nó mar sin le coipeadh.
Cabhair imtharraingthe

An luas breise a fhaigheann spásárthach nuair a thrasnaíonn gar do phláinéad. Trí aimsiú cruinn, is féidir an iarmhairt a úsáid chun an spásárthach a luasghéarú agus ruthag nua a bhaint amach nach féidir a dhéanamh leis an mbunlainseáil. Baineadh feidhm as an iarmhairt chun Mariner 10 a chasadh i dtreo Mhearcair, Pioneer 11 a chur i dtreo Satairn, Voyager a shraonadh thar Iúpatar, VEGA a dhíriú go Cóiméad Halley, agus cabhrú le haistir Galileo is Cassini-Huygens go hIúpatar is Satarn agus le haistir Rosetta faoi seach. Leanfaidh sí mar uirlis thábhachtach i dtreorú spásárthach amach anseo.
Cabhánú

Foirm fiuchta áitiúil i leacht, ina dtarlaíonn íslithe drámata tobanna brú a chuireann tús le boilgíní beaga gáis/gaile. Is féidir go dtarlóidh cabhánú ag cúlfhaobhar lann lián loinge agus i leachtanna faoi fhuaimthonnta an-diana. Uaireanta déanann an cabhánú damáiste suntasach don lián loinge agus struchtúir eile.
Cábla

Ar dtús, rópa snáithíneach, ach anois féadfaidh na snáithíní a bheith déanta as miotal nó miotal le ciseal seachtreach inslitheora (cáblaí leictreacha), nó gloine nó plaisteach (cábla snáithíní optúla). 

Na bunsnáithíní sa chábla casta, lúbtha nó fite ar a chéile ar feadh i bhfad. I gcábla comhaiseach bíonn an dara truaill copair idir an t-inslitheoir seachtrach, agus ciseal inslithe timpeall ar an gcroíleacán copair. 

Bhíodh a leithéid de cháblaí in úsáid go forleathan i gcórais leictreonacha, córais teileachumarsáide go príomha, ach tá cáblaí snáithíní optúla curtha ina n-ionad anois, cuid mhaith.

Tagairtí 

Tógáil
Leictreachas
Cábla comhaiseach

Saghas sreangaithe leictrigh le cailliúint réasúnta íseal fuinnimh a úsáidtear sa teaghlach chun aeróg teilifíse a cheangal le teilifíseán. I gcórais ríomhaire, is é an t-idircheangal caighdeánach idir ríomhairí i LAN (líonra ceantair áitiúil). Tá cáblaí snáithíní optúla nó cáblaí casphéire neamhdhíonta á n-úsáid de réir a chéile i bhfeidhmeanna atá tagtha in ionad an LAN (mar shampla, an tIdirlíon).
Sebastian Cabot

Taiscéalaí is loingseoir, mac le John Cabot, a rugadh sa Veinéis nó Briostó ab ea Sebastian Cabot (1474-1557). Chuaigh sé i seirbhís Ferdinand V na Spáinne mar chartagrafaí i 1512. I 1526 rinne sé taiscéaladh ar chósta Mheiriceá Theas do Shéarlas V.

Caboto, Sebastian|
Caboto, Sebastian|
Caboto, Sebastian|
Cacabhala

Ioguán ó Mheiriceá Thuaidh a fhaightear i bhfásaigh charraigeacha is ea an Cacabhala. An cholainn dorcha le heireaball ramhar maol buí, gan chíor ar feadh a dhroma. Itheann sé plandaí. Glacann sé suaimhneas i scáintí sna carraigeacha. Má chuirtear isteach air, is féidir go ndingfidh sé é féin sa scáineadh trína scamhóga a bhorradh.

Reiptílí
Cacaimistil

Mamach atá dúchasach do Mheiriceá Láir is deisceart na Stát Aontaithe. Bándonn agus an taobh thíos mílítheach. An t-eireaball fada dosach le fáinní dorcha. Áitríonn sé réigiúin carraigeacha is foraoisí. Tugtar an t-eireabaillín air freisin.

Mamaigh
Cachtas

Clann an-mhór plandaí, i réigiúin loiscneacha de réir cineáil, ach a fhaightear i ngnáthóga eile. Dúchasach don Domhan Úr. Sa Seandomhan tá spuirsí atá an-chosúil le cachtais. An-chuid saghsanna atá éagsúil i méid, cruth is a n-oiriúniú dá gcomhshaol. Iad go léir súmhar agus stórálann siad uisce, uaireanta sna fréamhacha ach de ghnáth i ngais bhorrtha cosúil le bairillí. Is féidir le cuid acu borradh nó crapadh, ag brath ar thoirt an uisce iontu. Bíonn an planda in ann maireachtáil ar feadh blianta gan bháisteach. Leathrúil le cneas céiriúil. Go minic bíonn fairsinge an dromchla laghdaithe oiread agus is féidir de bharr an planda a bheith sféarúil. Go minic bíonn sé clúdaithe le spíonta a chosnaíonn ó ainmhithe é. A bhláthanna mór feiceálach, agus pailnítear iad ag beacha, seabhacleamhain, dordéin is ialtóga. Na bláthanna a phailnítear de lá (ag éin), bíonn siad dearg is buí, gan bholadh. Iad sin a phailnítear istoíche bán den chuid is mó, le boladh atá láidir, uaireanta gránna. Na torthaí méith, uaireanta inite. 

Plandaí
Cachtas na Nollag

Cineál cachtais, ar eipifít é, cachtas na Nollag. Gais stuacha gan dromchlaí aige, comhdhéanta as teascáin leata shiúntaithe agus bláthanna maigeanta air a thagann amach sa gheimhreadh. Dúchasach do dheisceart na Brasaíle.

Plandaí
George Cadbury

Fear gnó a rugadh i mBirmingham Shasana ab ea George Cadbury (19 Meán Fómhair 1839 – 24 Deireadh Fómhair 1922). Lena dheartháir Richard (1835–1899) leathnaigh sé gnó cócó is seacláide a n-athar, agus bhunaigh baile beag eiseamlárach do na hoibrithe ina monarchana i mBournville (1879), réamhtheachtaire do bhealaí nua-aoiseacha soláthar tithe is pleanáil baile. 

Lucht gnó
Daoine a rugadh i 1839
Básanna i 1922
Cadhan

Is gé atá dúchasach don leathsféar thuaidh é an cadhan (Branta bernicla). Síolraíonn sé san Artach ard, agus déanann imirce do chóstaí measartha ó thuaidh sa gheimhreadh. Itheann sé an féar mara, an mhiléarach, den chuid is mó. Is annamh a neadaíonn sé i mbraighdeanas, ní hionann agus an chuid is mó de na géanna eile.

Éin
John Cage

Cumadóir ceoil "avant garde" ab ea John Milton Cage (a rugadh i Los Angeles, California; 5 Meán Fómhair 1912 – 12 Lúnasa 1992). Bhain Cage feidhm as leictreonaic agus an pianó ullmhaithe (an fhuaim díchumtha le réada a chuirtear isteach sa ghléas).  

Ceannródaí ba ea Cage. Mar shampla le "ceol seansúil", ní fios caidé mar a fhuaimneoidh an ceol roimh ré. Tá an seinnteoir chomh saor agus is féidir leis a bheith chun tobchumadh a dhéanamh (taobh istigh de na teorainn atá leagtha síos ag John Cage). Sampla amháin de phíosa ceoil sa stíl seo ná “Imaginary Landscape” le John Cage áit a bhfuil 12 raidió ag seinm ag an am céanna. Thig leis na seinnteoirí an fhuaim a chur suas nó síos, nó an stáisiún a athrú de réir mar is mian leo. Braitheann an píosa ceoil ar caidé atá ar na stáisiúin éagsúla ag an am. Is furasta a aithint nach mbeadh aon dá sheinm den phíosa seo mar an chéanna. Níor bhac Cage le nodaireacht traidisiúnta, ach d‟úsáid sé nodaireacht ghrafach.

Tost 
Rinne Cage tástálacha le tost, inar bhain úsáid as dísle chun codanna dá chuid cumadóireachta a shocrú. 4‟ 33” is teideal do phíosa a chum John Cage.  Sa phíosa seo níl ann ach seinnteoir amháin, ag an phianó, agus suíonn an seinnteoir  ag an uirlis ar feadh 4 nóiméad 33 soicind. Ní  sheinntear  nóta  ná  ní  dhéantar  aon  fhuaim  faoi  leith.     

Ba  é  an  smaoineamh  a  bhí  ag  Cage  ná  gurb  é  ceol  an  tsaoil  nó  ceol  na  beatha féin  a  bhí  le  cluinstin  ag  an  lucht éisteachta.  Mar sin b‟fhéidir go mbeadh duine amháin ag casachtaí, nó gíoscán ó shuíochán le  brath  agus  ba  iad  na  fuaimeanna  seo,  measctha  leis  an  tost,  an  t-aonad  ar  a  thug  an cumadóir 4‟ 33”.

Ceol Éireannach 
Sa bhliain 1979, léirigh Cage scór dár teideal “Roaratorio, an Irish Circus on Finnegan’s Wake”. Léigh Cage sliochtanna ó Finnegans Wake de chuid James Joyce le tionlacan ceoil ó cheoltóirí traidisiúnta, ina measc Seamus Ennis, Paddy Glackin, Joe Heany agus Mel Mercier.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1912
Básanna i 1992
Cumadóirí Meiriceánacha
Caibheár

Is éard is caibhéar ann ná eochraí (uibheacha) ullmhaithe an bhradán fearna, an mhíl mhóir bháin, agus iasc eile. Gabhtar na héisc sa gheimhreadh sna haibhneacha a ritheann isteach sa Danóib is an Mhuir Dhubh. Eochraí dhubh a fhaightear ón mbradán fearna, agus glactar leis go bhfuil an caibheár sin níos fearr ná aon chaibheár eile. 

Bia mara
Éisc
Caidéal

Meaisín chun sreabhán nó gás a aistriú ó ionad go hionad eile is ea an caidéal. In úsáid de ghnáth chun sreabhán, go minic uisce, a aistriú trí phíobáin chuig ionad níos airde. Na caidéil mheicniúla is luaithe a bhfuil taifead orthu, sa tSín sa 1ú céad RC, ba shlabhraí sráideog cearnach iad. Is féidir leis an gcaidéal is simplí, a bhaineann úsáid as brú an aeir, uisce a ardú timpeall 10 m. Soláthraíonn caidéil níos casta uisce príomhlíonra do thomhaltóirí, agus uisce fuaraithe d'inneall gluaisteáin. Úsáidtear brúchaidéil chun boinn rothair is liathróidí peile a shéideadh. Súnn caidéal folmhaithe an t-aer amach as soitheach chun páirtfholús a chruthú. Is saghas caidéil an croí freisin, chun an fhuil a aistriú tríd an gcóras imshruthaithe ar fud na colainne.
Caidéal leictreamaighnéadach

Feiste chun sreabháin sheoltacha a chaidéalú. Ritear sruth leictreach tríd an sreabhán, ingearach le treo shruth an tsreabháin, is cuirtear réimse maighnéadach i bhfeidhm, ingearach le treo shruth an tsreabháin agus leis an sruth leictreach. Ansin feidhmíonn fórsaí leictreamaighnéadacha ar an sreabhán díreach mar a fheidhmíonn fórsa ar shreang sruthiompartha a chuirtear go hingearach le réimse maighnéadach. An-áisiúil chun miotail leáite a chaidéalú.
Caidhp bháis

Fungas nimhiúil marfach, cosúil le beacán. An chaidhp eadrom scothghlas nó bán, duillí bána faoina bhun. Coiteann ar an talamh i gcoillearnach leathanduilleach go déanach sa samhradh is an fómhar.

Fungais
Tréimhse Chailceach

An tréimhse gheolaíoch dheireanach (an 3ú ceann) sa ré Mhéiseasóch, 140-65 milliún bliain ó shin. Lena linn tháinig plandaí bláfara chun cinn, agus na dineasáir ceannasach gur díothaíodh iad ag a deireadh. Chlúdaigh na farraigí cuid mhaith talún, agus sil-leagadh an-chuid cailce in iarthuaisceart na hEorpa. 

Dineasáir
Tréimhsí geolaíocha
Cailceatóinin

Hormón, ar polaipeiptíd é, a shintéisítear is a tháltar i C-chealla i bhfaireog thíoróideach i mamaigh, agus i gcoirpíní bunbhrainciacha i veirteabraigh eile. Fuasclaítear mar fhreagairt ar leibhéil ardaithe chailciam sa bhfuil é, agus feidhmíonn sé chun na leibhéil eachtarcheallacha chailciam a laghdú.
Cailceoláiria

Baill de ghné mhór plandaí bliantúla is ilbhliantúla, agus tom atá dúchasach do Mheiriceá Láir is Theas. Na duilleoga roctha i bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna sainiúla démhaothánach, an maothán thíos séidte is cosúil le púitse. Fástar cineálacha mar mhaisiúchán, hibridí le bláthanna breactha buí, flannbhuí nó dearga, suas le 5 cm ar leithead.

Plandaí
Cailcít

Foirm mhianrach de charbónáit chailciam, CaCO3, agus an príomhchomhábhar in aolchloch is marmar. Is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar dheascadh ó thuaslagáin atá saibhir i gcarbónáit chun aolchuisní is aolchoinnle a fhoirmiú agus struchtúr sceireacha coiréalacha a dhéanamh. Faightear criostail thrédhearcacha i ndeascthaí féitheacha, agus tugtar sparra Íoslannach orthu sin. Úsáidtear í i ndéanamh stroighin Portland.
Caildéara

Cráitéar mór bolcánach a chruthaítear nuair a shocraíonn iarmhar an bholcáin síos isteach sa seomra magma a folmhaíodh sa bhrúchtadh. Uaireanta líonann an caildéara le huisce chun loch cráitéir a dhéanamh (mar shampla, Loch an Chráitéir i stát Oregon).
Caileamachas

Dealbhóir Gréagach a d'oibrigh san Aithin ab ea Cailemachas (5ú céad RC). Luaitear é mar cheapadóir an cholúin Choraintigh san ailtireacht.
Cailíopsó

An 14ú satailít nádúrtha de chuid Satairn. Thángthas uirthi den chéad uair i 1980 agus í sa bhfithis chéanna le Téiteas. 295,000 km amach ón bpláinéad, le trastomhas 30 km.
Papaver rhoeas

Is planda bliantúil é an Papaver rhoeas, le hainmneacha coitianta lena n-áirítear an chailleach dhearg agus an cocán dearg, a fhásann 60 cm díreach ar airde, agus a tháirgeann laitéis bhán. Dúchasach don Eoraip is an Áise, agus tugtha isteach i dtíortha eile. Na duilleoga roinnte colgach; na bláthanna cruinn le 4 pheiteal geal scarlóideach, uaireanta le bunphaiste dorcha; an capsúl i gcruth piobaráin le fáinne poll timpeall an imill. B'fhiaile fhorleathan í tráth, na síolta suanach sa talamh ar feadh cuid mhaith blianta, ag teacht chun cinn go tapa nuair a d'iompaítí an ithir i dtalamh insaothraithe nó suaite. Tá sí ag dul i léig anois le teicníochtaí feabhsaithe talmhaíochta. Is siombail bhrónach í den chéad chogadh domhanda, mar bhláthaigh cailleacha dearga sna páirceanna áir a bhí suaite ag buamáil, cath is bás. 

Papaver rhoeas
Plandaí
 Papaver rhoeas
Cailleach rua

Iasc fionnuisce le colainn chaol a fhaightear i locha is aibhneacha ar fud na hEorpa is na hÁise. Níos lú ná 10 cm ar fhad de ghnáth. Sprochaillí timpeall ar a bhéal. Coitianta mar iasc uisceadáin.

Éisc
Cailliúint ghnáthóige

Corraíonn agus scriosann gníomhartha daonna gnáthóga. Cuireann áitrithe daonna, feirmeoireacht is tionscail isteach go mór ar ainmhithe de gach saghas. Le sirtheoireacht adhmaid, ola is mianraí in áiteanna iargúlta, is i méid atá an chorraíl seo ag dul agus an brú marfach ar ainmhithe.
Cailmín

Meascán de charbónáit since is ocsaíd fheireach a úsáidtear mar ungadh do riochtaí éagsúla craicinn. Ainm a d'úsáidtí tráth ar an mianra smitsinít (carbónáit since).
Caimbiam

Ciseal ceall atá ag deighilt go gníomhach, a tháirgeann méadú i dtimpeall plandaí adhmadacha trí fhás breise an fhíocháin fheadánaigh is an choirc, tar éis na fíocháin seo a bheith cruthaithe ag an míristéama.
Caimbriach

An tréimhse is luaithe sa ré Phailéasóch, 590-500 milliún bliain ó shin. Bhí na farraigí an-fhorleathan, agus cuimsíonn carraigeacha ón tréimhse éagsúlacht iontach iontaisí d'inveirteabraigh mhuirí, ina measc tríliopaigh is bracapóid. Samplaí de gheolaíocht na tréimhse nochtaithe i dtuaisceart na Breataine Bige, Albain, an Iorua, an Spáinn, agus na sléibhte Apaláiseacha sna Stáit Aontaithe.
Caiméilia

Tom nó crann síorghlas, dúchasach don tSín, an tSeapáin is oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga ailtéarnach leathrúil snasta glas; na bláthanna mór feiceálach de ghnáth, go minic cumhra, 4-7 peiteal is níos mó i gcineálacha saothraithe, bán, bándearg nó corcardhearg. An-choitianta mar mhaisiúchán. Cuimsíonn an speiceas an planda tae.

Bláthanna
Plandaí
Caimeo

Bealach chun íomhá rilífe a shnoí ar bhlaosc nó cloch scothluachmhar le cisil dathanna éagsúla. Coitianta in impireacht na Róimhe, agus go dtí an lá inniu in ealaín iarthar na hEorpa. Déantar aithris air go minic i ngloine is ceirmeacht.
Cainche Sheapánach

Crann duillsilteach, uaireanta ina thom dealgach. Dúchasach d'oirthear na hÁise. Na duilleoga ubhchruthach nó dronuilleogach le fiacla beaga; na bláthanna le 5 pheiteal, i gcruth bolla, scarlóideach de ghnáth is táirgthe ar sheanadhmad. Saothraítear mar mhaisiúchán í. 

Plandaí
Cainchín

Tom nó crann beag, duillsilteach nó síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha ó thuaidh. Athraitheach i méid is cruth, le géaga stuacha, spréite nó caoldíreach. Na duilleoga ubhchruthach go dtí cruinn, go minic le dathanna geala sa bhfómhar. Na bláthanna i gcrobhaingí, cúigpheitealach, bán nó bándearg. Na caora bui, dearg nó dubh. Fástar go forleathan mar mhaisiúchán é.

Plandaí
Caindéile

Aonad SI na déine lonrúla, leis an tsiombail cd. Sainmhínítear í mar an déine lónrúil i dtreo ar leith ó fhoinse a astaíonn solas monacrómatach ar mhinicíocht 540 × 1012 Hz le déine radanta sa treo sin de 1/683 vata in aghaidh an stearaidian.
Canidae

Clann na madraí feoiliteacha, le 36 speiceas, de ghnáth le cosa caola, soic thanaí, cluasa móra caoldíreacha, agus eireabaill dhosacha. 4 mhéar ar na cosa cúil is 5 mhéar de ghnáth ar na cosa tosaigh, na hingne maol neamhinchraptha. Gan stríoca gan spotaí de ghnáth. Is féidir go seilgfidh cainid bheag ina haonar trí stalcaireacht, agus ansin áladh a thabhairt ar a creach. Seilgeann na cainidí móra i gconairt, agus ritheann siad an chreach go mbíonn sí tnáite.

Mamaigh
Cainneann

Is é atá sa chainneann (Allium ampeloprasum var. porrum) ná planda ilbhliantúil le duilleoga stropa-chruthacha in dhá líne mar thruaill. Meastar go bhfuil sé dúchasach don Eoraip. Saothraítear go forleathan é anois mar ghlasra crua gairdín atá an-ghaolmhar leis an oinniún. Bánaítear an duillestoc is na bunduilleoga le n-ithe. Siombail náisiúnta na Breataine Bige.

Plandaí
Cainneoin faoi thoinn

Cainneoin i ngrinneall an aigéin de ghnáth, ag gearradh imeall na n-ilchríoch thar an scairbh amach sa duibheagán. Feidhmíonn na cainneoin seo mar chainéil chun dríodar ón uisce éadomhain a iompar ón scairbh ilchríochach amach don duibheagán.
Cainneon

Is é is cainneon ann ná gleann domhain le taobhanna atá gar do bheith ceartingearach, a gearradh amach ag abhainn, go minic i réigiún lom tirim nó leath-thirim. Faightear cainneoin fhomhuirí ar na fánaí ilchríochacha, agus tuigtear gur cnaíodh iad ag sruthanna moirtiúlachta. 

Geolaíocht
Tírghnéithe
Cainneon Ifrinn

Cainneon ar Abhainn na Nathrach ar theorainn Oregon is Idaho is ea Cainneon Ifrinn, agus é timpeall 2,450 m ar doimhneacht: ceann de na máim is doimhne ar Domhan. 65 km ar fhad.

Tíreolaíocht Idaho
Tíreolaíocht Oregon
Cainteanna ar Laghdú Arm Straitéiseach

Comhdhálacha idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach i 1982-1983, a cuireadh ar athló gan aon chomhaontú, agus a leanadh ag deireadh na 1980idí go dtí an chéad chonradh a síníodh i 1991, START 1 (a sheasann don Bhéarla: Strategic Arms Reduction Treaty). Laghdú i ráta táirgthe na n-arm núicléach a bhí sa chonradh seo. Faoi 1992 bhí START 2 sínithe, laghdú de dhá thrian ar stórais diúracán fadraonach ilbhuamaí núicléacha ar an dá thaobh. Dhaingnigh na Stáit Aontaithe an conradh seo i 1996, is an Rúis i 2000. Ina dhiaidh sin thosaigh comhdhálacha i dtreo START 3, agus aontaíodh an chuid seo den phróiseas i 2010.
Cainteanna um Theorannú Arm Straitéiseach

Comhdhálacha idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach, den chuid is mó, sna 1970idí chun teorainn a chur leis na hairm núicléacha idirchríochacha a bhí á dtógáil is á n-insealbhú ag an dá thaobh sa chogadh fuar bagrach a bhí sna Cainteanna um Theorannú Arm Straitéiseach (Béarla: Strategic Arms Limitation Talks nó SALT ). Thosaigh an tsraith i Heilsincí i 1969, agus rinneadh an chéad socrú (SALT 1) i 1974. Ina dhiaidh sin tháinig moill ar dhul chun cinn, agus bíodh go raibh an dara socrú déanta ag na teagmhálaithe i 1979 (SALT 2), níor ghlac Seanad na Stát Aontaithe leis. Mar sin féin, chloígh an dá thaobh leis na teorainneacha ar ghlacadar leo i 1974. Nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh fuar le titim Bhalla Bheirlin is na réimeas cumannach timpeall 1990, thosaigh na Stáit Aontaithe is an Rúis ar chainteanna chun a n-airm núicléacha a laghdú (START).

An Cogadh Fuar
Stair na Stát Aontaithe
Stair na Rúise
Caipín buailte

Soitheach beag le lucht pléascach, forbairt i dteicneolaíocht na n-arm sa 19ú céad. Le titim casúir, adhantar an caipín agus madhmann sé sin an príomhlucht tiomántáin sa chartús. Ba chéim bhunúsach í i bhforbairt na mionarm nua-aoiseach le cartúis agus caipín buailte i lár an bhoinn.
Miridae

Fine mhór ilghnéitheach d'fheithidí is ea na Miridae (tráth,  mar Capsidae). 
Is féidir tagairt a dhéanamh don speiceas mar fhríd chaipsideach. I measc na n-ainmneacha coitianta a tugtar orthu bíonn frídí (nó feithidí) plandaí, duilleacha, agus féir. Is í an fhine is mó  d'fhíor-fheithidí bainteach leis an fho-ord Heteroptera; a chuimsíonn os cionn 10,000 speiceas ar eolas, agus bíonn cinn nua eile á cur leo i gcónaí. Bíonn an chuid is mó de na miridigh aitheanta go forleathan mar lotnaidí talmhaíochta Speicis iad a phollann fíocháin na bplandaí, a bheathaíonn ar shú glasraí, agus uaireanta a tharchurann galair  víreasacha plandaí. Mar sin féin, bíonn roinnt speiceas creachóireach.

Cur síos

Is feithidi beaga talún iad na Miridae, de ghnáth ubhchruthach nó fadaithe le tomhas níos lú ná 12 milliméadar  ar fhad. Bíonn cruit ar go leor acu, mar gheall ar chruth an phrótóracs, a iompraíonn an ceann cromtha síos. Tá cuid acu gheal dháite agus patrúnaithe go tarraingteach, cinn eile liathdhonn nó dorcha, an chuid is mó neamhfheiceálach. Déanann roinnt géineas aithris ar na seangáin, ag céimeanna áirithe den saol. Ní bhíonn aon súileog nó ocelli acu. Tá ceithre dheighleoga ag a rostrm. Is gné úsáideach d'fhonn baill den fhine a aithint ná láithreacht an cuneus, se sin rinn triantánach an chóiriam, cuid cheiritineach daingean den an sciathán tosaigh, an hemelytron. Bíonn an cuneus le feiceáil sna Miridae go léir beagnach, agus ní bhíonn sé ach ag chúpla Hemiptera eile , go háirithe i bhfine na nAnthocoridae, nach bhfuil mórán mar mar an gcéanna leis na Miridae ar bhealaí eile. Bíonn,i gcónaí, trí dheighleoga sna tarsais.

Tuilleadh léitheoireachta
 
  Google books preview

Naisc sheachtracha

 PBI Plant Bug Index
 Link to Al Wheeler's book on the biology of mirids
 Research on mirids of Southern California at UC Riverside 
 Garden fleahopper on the University of Florida / Institute of Food and Agricultural Sciences Featured Creatures website

Tagairtí
Feithidí
Cairbíd

Aon chomhdhúil charbóin, iad siúd ina bhfuil an carbón ianach go príomha. Úsáidtear an téarma go baileach ar chairbíd chailciam, CaC2, ar salann aicéitiléine í. Is féidir aicéitiléin, C2H2, a athghiniúint ó chairbíd ach uisce a chur léi, tríd an imoibriú CaC2 + 2 H2O → Ca(OH)2 + C2H2.
Cairdeoideach

Conair pointe ar imlíne ciorcail a rollann timpeall ar chiorcal eile den gha céanna. Más a ga an ciorcail, is féidir an chonair seo a shlonnadh leis an gcothromóid pholach r = a (1 + cos θ).
Cairéal

Tochaltán oscailte oibrithe ag cairéalaithe chun cloch a eastóscadh le húsáid, go díreach mar bhloic, nó i ngairbhéal nó coincréit agus í brúite.
Cáiréas

Sa déadeolaíocht, galar baictéarach ina dtreánn an horgánaigh ionfhabhtaithe cumhdach cruain na fiacaile. Is féidir go n-idirleathfaidh siad tríd an déidín don bhia. Muna ndéantar an fhiacail a chóireáil is stop a chur le spré an ionfhabhaithe inti, is féidir go millfear í, go sroichfidh an t-ionfhabhtú a fréamh, agus go gcuirfidh bun le rinneaspa uirthi. Bíonn baint láidir ag ionghabháil mhór siúcra le sláinteachas lag na bhfiacla agus forbairt cairéas. Má ólann duine, páiste go príomha, uisce le tiúchan fluairíde timpeall aon chuid sa mhilliún, faightear frithsheasmhacht sa chruan i gcoinne na mbaictéar seo.
Caireolaíocht

Brainse den chíteolaíocht a bhaineann le staidéar ar na núicléis taobh istigh de na cealla, struchtúr na gcrómasóm go háirithe. Dírítear ar thomhas líon is méid na gcrómasóm, anailís na ngnéaschrómasóm, agus staidéar na mbandaí i gcrómasóim le ruaimnithe éagsúla is na n-aigéad núicléasach iontu.
Cairiaitid

Piléardheilbh shnoite mná a úsáidtear mar cholún nó tacaíocht le tabhaléadan nó eilimint eile d'fhoirgnimh. Tagann an t-ainm ó mhná ó Karyæ a dhíoltaí mar sclábhaithe sa Ghréig ársa. Úsáidtear an téarma níos ginearálta ar aon cholún nó tacaíocht shnoite i bhfoirm dhaonna. 

An tSean-Ghréig
Cairnitín

Comhdhúil cheimiceach, aimín a fhaightear ón aimínaigéad riachtanach lísín. Gá le cairitín in ocsaídiú aigéad sailleach i gcealla mamacha chun feidhmiú mar cheimiceán idirmheánach in iompar na n-aigéad sailleach taobh istigh den chill. Measadh gur vitimín í tráth, ach anois ní ghlactar leis mar chomhábhar riachtanach sa chothú. De ghnáth forlíontar foirmlí do naíonáin le cairitín suas don leibhéal normálta i mbainne cíche.
Cairpéad

Cumhdach urláir a dhéantar as olann, síoda, siúit, móihéar nó snáithíní eile, fite go traidisiúnta ach táirgthe ar mhodhanna eile na laethanta seo, cosúil le greamú nó fuáil an chaitín leis an mbun le meaisín é cairpéad (brat urláir uaireanta). Is dóigh gur thosaigh an coincheap sa Pheirs anallód agus gur scaip chuig lár na hÁise, réigiún Cugais is an Áise Bheag, mar ar fhorbair foirmeacha sainiúla d'ealaín pobail i gceardlanna na cúirte. Níor thosaigh déanamh cairpéad mar cheird fhorleathan in iarthar na hEorpa go dtí an 18ú céad, agus de réir a chéile meicníodh í. 

Rugaí agus cairpéid
Teicstílí
Fíodóireacht
Cáiséin

An phríomhphróitéin i mbainne is cáis, atá saibhir i gcailciam is fosfar. Próitéin theaschobhsaí, ach deascann sí ag luach pH timpeall 4.2, caoin aigéadach. Baintear feidhm as seo i ndéanamh cáise, agus is í an chéad chéim deascadh an ghrutha (cáiséin is saill) ón meadhg. Is féidir an cháiséin a dheascadh le réinin, an einsím díleáite ó laonna, freisin.
Caisiteirít

Foirm mhianrach ocsaíd stáin, SnO2. Ábhar dubh dlúth crua, a cruthaíodh ar dtús i bhféitheacha hidriteirmeacha a bhain le carraigeacha doigheartha. Faightear fosuithe gláracha de freisin, áfach. An príomh-mhianach stáin dá bhfuil ann.
Caisiú

Crann beag síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá Theas. Na duilleoga ubhchruthach ailtéarnach; na bláthanna i gcrobhaingí foirceannta, na peitil dearg caol cromtha; an gabhdán ramhar méith, piorra-chruthach nuair a bhíonn sé ag torthú is ag iompar an chnó chuartha. Saothraítear san Afraic is an Áise é ar son na gcnónna caisiú is na n-úll caisiú (na gabhdáin).

Plandaí
Caislín aitinn

Éan de chlann ar leith de na smólaigh, dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is iarthar na hÁise is ea an caislín aitinn (Saxicola rubetra). A uachtar breac is a íochtar bánghnéitheach, le líne éadrom mala. Áitríonn sé móinteach is féarach. 

Éin