joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Ailtireacht na Gréige

Ailtireacht a shaothraigh cathairstáit na Gréige sna tréimhsí Ársa is Clasaiceacha (8ú-4ú céad RC) agus a d'fhorbair na ríochtaí Heilléanacha (4ú-2ú céad RC). Sainítear í le húsáid cloiche nó marmair i dtógáil poist is lindéir a rinne aithris ar phrionsabail is foirmeacha na bhfoirgneamh adhmaid a bhíodh ann roimhe sin. Is iad seo na bunghnéithe: an colún, an taibhléadan is an díon claonta, le mionsonraí feabhsaithe thar na blianta go raibh aontacht dhána shimplí sa dearadh. Baineadh úsáid as maisiúchán chun cur leis an dearadh, ach ní chun an dearadh a cheilt. Threoraítí an dearadh de réir ord amháin den 3 ord ailtireachta, Dórach, Iónach, nó Corainteach (ní raibh an t-ord Tuscánach ná an t-ord cumaisc ag na Gréagaigh). Ba í an Partanón san Aithin (447-438 RC) an buaicphointe. Tionchar thar na bearta aici ar chuid mhór d'ailtireacht an iarthair síos go dtí an lá inniu.

G
An tSean-Ghréig
Ailtireacht na hAthbheochana

Athfhionnadh is athfheidhmiú fhoirmeacha is phrionsabail na hailtireachta clasaicí, an ailtireacht Rómhánach go háirithe, in iarthar na hEorpa sa 15ú-16ú céad. Tharla sé san Iodáil ar dtús is go príomha, mar ar oibrigh na hailtirí cáiliúla Alberti, Bramante, Brunelleschi, Michelangelo, Palladio, Raphael, Giulio Romano, Giuliano da Sangallo, agus Vignola. Tá samplaí suntasacha i Sasana (Teach na Banríona i nGreenwich (1616) is saothair Inigo Jones), an Bheilg, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Ollainn, agus an Spáinn.

A
An Athbheochan
Ailtireacht na hÉigipte

Sa tsean-Éigipt, sainithe ag úsáid cloiche ar scála tromábhal, curtha le chéile le pirimidí dubhacha. Is é an sampla is luaithe an leacht céimnithe ag Sacára (2650-2600 RC). Tháinig na pirimidí rialta ina dhiaidh sin, ina measc an ceann ag Giza (2600-2480 RC). Tá na teampaill tromábhal freisin, cosúil le teampall Amóin i gCarnac (1570-1085 RC), atá tógtha ar fhoirmithe nádúrtha carraige, le ballaí réabtha, hallaí le colúin, colúnáidí is fánáin. Airíonna eile atá uathúil don Éigipt is ea an oibilisc, an stoc barrchaol monailiteach cloiche, an piolón, agus an túr pirimidiúil barrscoite. Bhí an ailtireacht baile neamhbhuan, déanta as cré is fiú paipír. 

Stair Ailtireachta
An Éigipt
Ailtireacht na hIndia

Roimh an 16ú céad, ba iad na teampaill pluaise is stúpaí Búdacha na foirgnimh ab ársa dá raibh san India. Níos déanaí tháinig na teampaill Hiondúcha le dealbhóireacht ghreanta mar mhaisiúchán, agus iad sin roinnte i 3 shaghas geografach: tuaisceartach, Cailiúcach is Dráivideach. Le teacht i réim ríshliocht na Mógal i 1526, thosaigh tógáil na séadchomharthaí móra Ioslamacha, ina measc an chathair mhionchruinn shaibhir Fatehpur Sikri (1568-1575). Le gabháil na hIndia ag impireacht na Breataine, tugadh foirmeacha ailtireachta ón iarthar isteach, agus sampla éalárnach aisteach de seo is ea clasaiceas Edwin Lutyens i ndearadh is leagan amach Dheilí Nua (1913-1931). Foirgnimh shonracha ón 20ú céad iad siúd a dhear Le Corbusier sa phríomhchathair réigiúnda Chandigarh a tógadh sna 1950idí. Ailtireacht nua-aoiseach níos bunúsaí oiriúnaí do chúinsí na hIndia, b'fhéidir, atá á cur i bhfeidhm anois ag ailtirí dúchasacha mar Charles Correa.

India
An India
Ailtireacht na Peirse

Ailtireacht na hIaráine seanda, ag tosú le foirgnimh dhaingnithe sa 8ú-7ú céad RC. Ina dhiaidh sin bhí colúin is ballaí ramhra, déanta as cloch is brící láibe, maisithe go lonrach le rilífí, brící glónraithe is stucó snoite. Sampla iontach is ea Pálás Peirsipilise (c 518–460 RC) le halla an chéad colún mar sheomra na ríchathaoireach. As an bPeirs a tháinig an dearadh croschruthach don mhosc san ailtireacht Ioslamach, ón mosc in Isfahan (1612–1638).

Stair Ailtireachta
Ailtireacht na Róimhe

Foirm ailtireachta clasaicí a tháinig in ionad úsáid shoiléir na gcolún is na gcothromán ag na Gréagaigh, inar forbraíodh úsáid phlaisteach le foirmeacha cruinne cosúil leis an áirse, an boghta is an cruinneachán. Ba mhó an iontaoibh as ballaí ná roimhe sin, agus ba mhó úsáid mhaisithe na n-oird ailtireachta. Forbraíodh an choincréit is a húsáid le brící sa tógáil agus scileanna ábhartha innealtóireachta. Mar thoradh bhí na Rómhánaigh in ann foirgnimh cosúil leis an gColasaem (72-80) is Paintéón na Róimhe le cruinneachán 43 m ar leithead (100-125) a thógáil. I measc na bhfoirgnimh teaghlaigh bhí an domus, teach cathrach aon stór, bunaithe timpeall ar aitriam, an insula, bloc tionóntáin cathrach ilstórach, agus an villa, teach cónaithe tuaithe a bhí sómasach go minic is a bhain a bharrchéim amach i villa Haidriain i dTivoli (123). Foirgnimh shamplacha Rómhánacha eile is ea an áirse caithréime, an pálás baislí is na folcadáin phoiblí (thermae) lena bpleanáil chasta ag cuimsiú a bpluiméireachta is a dtéamh.

Stair Ailtireachta
Impireacht na Róimhe
Ailtireacht na Seapáine

Bunaithe, cosúil le hailtireacht na Síne, ar cholúin is frámaí adhmaid, le spiaraí neamhstruchtúrtha neamhualaithe adhmaid nó páipéir, maisiúcháin nádúraíocha fhíneálta achrannacha, díonta ceannasacha starracha as ábhair éagsúla, eagar ordaithe de cholúin, cuaillí, braic coirnise is rachtaí coirnise. Na foirgnimh is ársa atá fós ina seasamh, is foirgnimh reiligiúnda iad, cosúil leis an mainistir Bhúdach i Hōryū-ji ón 7ú céad. Tógadh cuid mhaith caisleán sa 16ú-17ú céad. Na gnáth-thithe, is tithe aon stór iad le dearadh dronuilleogach. Rinne Frank Lloyd Wright is Antonin Raymond obair sa tSeapáin sa chéad leath den 20ú céad agus chuir tús le tionchar iartharach ar ailtireacht sa tír. Bailchríocha air sin ab ea an Staid Spóirt Oilimpeach i dTóiceo (1963-1964), dearadh a lean sampla Le Corbusier, saothar Kenzo Tange (1913-2005), agus saothar Meitibilíoch Kisho Kurosawa is Arata Isozaki ó na 1960idí ar aghaidh. 

Stair Ailtireachta
Ailtireacht na Síne

Go dtí an 20ú céad bhí ailtireacht na Síne bunaithe ar an gcolún, le ballaí mar scáthláin is ní mar struchtúir iompartha ualaigh. Seachas na pagódaí, as adhmad a bhíodh na foirgnimh den chuid is mó. Is ó rítheaghlach Tang (618-907 AD) na foirgnimh is seanda, cosúil le pagóda na gé fiáine i Chang'an (701-5). Is ó rítheaghlach Ming (1368-1644) is ina dhiaidh sin an chuid is mó de na seanfhoirgnimh sa tír, ina measc an Chathair Impiriúil is an Chathair Thoirmiscthe i mBéising lena bpleananna siméadracha coimpléascacha, a bpailliúin dhaite is a ndíonta cuartha. Ón réabhlóid i 1911 is stíleanna Eorpacha le struchtúir ilstóracha atá á dtógáil, agus le déanaí is sa stíl Idirnáisiúnta le béim ar ilstóraigh atá an-chuid tógála. 

Stair Ailtireachta
Ailtireacht Normannach

Ailtireacht a bhí chun tosaigh i Sasana sa 11ú-12ú céad, a d'fhreagair don Rómhánúlacht Eorpach. Is samplaí sonracha na hardeaglaisí i nDurham, Ely, Winchester is Worcester. 

Stair Ailtireachta
Fostú candamach

Airí bunúsach córais chandamaigh, ar chuir Erwin Schrödinger síos air den chéad uair, inar féidir le dhá chóras chandamacha idirghníomhú ar bhealach nach féidir sa bhfisic chlasaiceach. Coinníonn an dá chóras an comhghaol seo, faoi chúinsí áirithe, ionas gur féidir go mbeidh impleachtaí ag gníomhú ina dhiaidh sin ar chóras amháin díobh ar thoradh tomhais sa chóras eile. Léirfhíoraíodh é seo i dturgnaimh, agus cuimsíonn a fheidhmeanna ríomhaireacht chandamach is teileachumarsáid trí chripteagrafaíocht chandamach. Tugann an aimhréidh míniú ar mhilleadh an phatrún trasnaíochta i dturgnamh na scoiltíní dúbailte nuair a dhéantar monatóireacht ar cheann den dá rian, iarmhairt a mheastaí go hearráideach a bheith mínithe le prionsabal éiginnteachta Heisenberg. Deirtear go bhfuil dhá chóras scoite in aimhréidh nuair nach féidir an tonnfheidhm a chuireann síos ar chuingriú an dá chóras a fhachtóiriú in dhá thonnfheidhm scoite, ceann le haghaidh gach ceann den dá chóras scoite.
Aimíd

Tugtar an t-ainm seo ar shalainn neamhorgánacha amóinia (mar shampla, aimíd sóidiam, NaNH2, atá láidir bunata is a hidrealaíonn uisce go dtí NH3 is OH-. Úsáidtear an téarma céanna i gcomhair comhdhúl orgánach ina bhfuil an fheidhm -CO.NR2, a dtugtar alcánaimídí orthu freisin. Díorthaítear iad seo ó aigéid charbocsaileacha trí NR2 a mhalartú le OH (is é atá in R ná H nó aon ghrúpa ailcile). Cuimsíonn na polaimídí próitéiní agus cuid de na polaiméirí saorga cosúil le níolón.
Aimil

CH3CH2CH2CH2CH2-, peintil i scéim IUPAC. Grúpa a dhíorthaítear ó pheantán trí adamh amháin hidrigine a bhaint. Is codán stáirse le meáchan íseal adamhach í amalós. Is codán ola fiúsaile é alcól aimile, meascán de chuid mhaith isiméirí de C5H11OH le boladh bréan is fiuchphointe timpeall 130 °C. Is amalóideach é an meascán próitéiní is polaisiúicrídí a fhosaítear mar ábhar snáithíneach in orgáin ainmhithe nuair a bhíonn galair áirithe acu.
Áimín

Is é atá i igceist le áimín ná amóinia chomhordaithe nó comhdhúile di. Aithníodh na háimíní go luath mar chomhdhúile comhordaithe nó iain choimpléascacha (mar shampla, heicsáimíncóbalt, [Co(NH3)6]3+). 

Comhdhúile ceimiceacha
Aimíní

Comhdhúile orgánacha a dhíorthaítear ó amóinia trí ghrúpa aonailcile, dé-ailcile nó trí-ailcile a mhalartú le hadaimh hidrigine. Is aimíní príomhúla, tánaisteacha is treasacha iad seo faoi seach. Is comhdhúile bunata iad seo, agus nuair a pháirtneoidrítear a dtuaslagáin le haigéid láidre bíonn luach pH timpeall 9 acu.
Aimiréal dearg

Féileacán mór is ea an aimiréal dearg (Vanessa atalanta) a fhaightear go forleathan sa leathsféar thuaidh. An taobh uachtarach de na sciatháin dubh le bandaí scarlóideacha agus paistí bána is gorma. Faightear na cruimheanna go minic ar neantóga. Fanann sé san áit chéanna i rith an gheimhridh.

Féileacáin
Aimniceintéis

Próiseas diagnóisithe a dhéantar ag seachtainí 14-18 den tréimhse iompair  is ea Aimniceintéis. 

Tarraingítear sampla beag den sreabhán aimníneach amach as an mbroinn le snáthaid a chuirtear isteach trí bhalla an bhoilg, de ghnáth faoi stiúir íomháú ultrafhuaime. 

Bíonn an sreabhán aimníneach timpeall ar an bhféatas, agus cuimsíonn cealla ar féidir a anailísiú chun mínormáltachtaí comhbheirthe sa bhféatas, cosúil le siondróm Down is spina bifida, a bhrath. 

Léiríonn an anailís gnéas an fhéatais agus gnéithe normálta an fháis freisin.

Tagairtí 

Siondróm Down
Breith
Toircheas
Aimnín
Aimplitiúid

I dtonn nó in ascalú, an t-uasdhíláithriú ó chothromaíocht nó ón bpointe fosaithe. Úsáidtear an tsiombail A di, agus is uimhir dhearfach í i gcónaí.
Aimsiú ó mhacalla

Brath réada trí bhíthin fuaimthonnta ardmhinicíochta, frithchaite ag an réad. Úsáideann ainmhithe áirithe an tsondáil seo — an ialtóg, an míol mór is an deilf — i gcomhair treoshuímh is seilge. Tá an próiseas seo bunúsach in úsáidí ultrafhuaime sa mhíochaine.

Sonóir
Aireachtáil
Aindéisít

Carraig bholcánach mhínghráinníneach ar chomhdhéanamh idirmheánach, ag cuimsiú iathchloch plagacláis, bitíte, cornbhleinde nó pirixéine. Is í dióirít a coibhéis, ó thaobh ceimice de. Cruthaítear an charraig seo ag imill ilchríochacha criosanna fo-dhuchtaithe, mar atá sna hAindéis i Meiriceá Theas.
Muilte Farannáin

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Muilte Farannáin.

Bailte i gContae na hIarmhí
Maigh Bhachla

Is baile suite i gContae na hIarmhí í Maigh Bhachla.

Bailte i gContae na hIarmhí
Ráistín

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Ráistín.

Bailte i gContae na hIarmhí
An tSráid, Contae na hIarmhí

Is sráidbhaile suite i gContae na hIarmhí í an tSraid.

Bailte i gContae na hIarmhí
Tigh Munna

Is baile suite i gContae na hIarmhí é Tigh Munna.

Bailte i gContae na hIarmhí
Ainéaladh

Maolú strus inmheánach i miotail i ndiaidh teaschóireála nó oibrithe (cosúil le bualadh, gaibhniú, síneadh), nó gloine i ndiaidh a múnlaithe nó a séidte. Déantar é tríd an réad a choinneáil ag teocht mheasartha chun gur féidir le hatheagrú móilíneach is criostalta tarlú, roimh é a fhuarú go mall. Feabhsaíonn sé seo airíonna fisiciúla, nó athchruthaíonn na bunairíonna.
Ainéimiméadar

Feiste chun luas sruth aeir a thomhas, a úsáidtear de ghnáth chun luas na gaoithe nó luas feithicle ag taisteal tríd an aer a thomhas. 3 phríomhtheicníocht a bhíonn in úsáid. Tomhaistear ráta rothlaithe muileann gaoithe, le liáin a rothlaíonn i bplána ceartingearach nó cupáin ag rothlú i bplána cothrománach. Tomhaistear ráta fuaraithe (ag an aer ag gluaiseacht thart) sreinge atá téite le sruth leictreach. Bealach eile is ea an difríocht brú a thomhas idir béal oscailte feadáin atá dírithe isteach ar an aer gluaiste is poll oscailte ar thaobh an fheadáin atá dírithe ingearach le treo gluaiste an aeir (feadán Pitot).
Ainéistéise

Modhanna chun othar a dhéanamh neamhchomhfhiosach i gcomhair obráide, agus an próiseas a bheith sochúlaithe. Is féidir an t-ainéistéiseach a thabhairt trí ionanálú (mar shampla, haileatán, ocsaíd nítriúil), nó instealladh (mar shampla, tiapeantón, alfaxalón). D'fhionn Priestley ocsaíd nítriúil i 1776, agus úsáideadh í le blianta fada in aonaigh seó mar ghás gáire. Thairg Davy i 1799 gurbh fhéidir í a úsáid in obráidí mar gheall ar a hoibriú anailgéiseach. Faoi dheireadh i 1844 bhain an fiaclóir Meiriceánach Horace Wells (1815-1848) úsáid aisti go rathúil air féin chun fiacail a stoitheadh gan phian, agus dhá bhliain ina dhiaidh sin bhain an máinlia Meiriceánach William Morton (1819-1868) feidhm aisti mar ainéistéiseach in obráid mhór. Tháinig ocsaíd nítriúil i ngnáthúsáid i ndiaidh 1860. D'fhionn Valerius Cordus (1515-1544) éitear i 1540, ach níor úsáideadh é mar anailgéiseach go dtí 1795, mar fhaoiseamh ar phian coileacaim. Bhain an máinlia Meiriceánach Crawford Williamson Long (1815-1875) feidhm as i mionobráid ar shiad muiníl i 1842. Fionnadh clóraform i 1831, agus d'úsáid an máinlia Albanach James Young Simpson (1811-1870) é mar ainéistéiseach ginearálta den chéad uair i 1847. Is leachtanna so-ghalaithe iad éitear is clóraform, agus is mar ainéistéisigh análaithe a d'úsáidtí iad. Feidhmíonn na gala seo ar fud na hinchinne, trí imoibriú le móilíní sailleacha le próitéiní i scannáin na gcealla, tuigtear. San aois seo úsáideann an t-ainéiséisí manglam ceimiceán chun leibhéal áirithe neamhchomhfheasa a bhaint amach a bhíonn cuí don othar is an obráid. Ní modh feidhmithe aonair atá i gceist leo seo, agus ní léir fós conas a fheidhmíonn siad go bunúsach. Ní úsáidtear ainéistéisigh insteallta ach i gcomhair obráidí an-ghearra. De ghnáth tugtar a leithéid don othar mar bhunainéistéiseach sa bharda chun a imní a laghdú agus an t-ainéistéisiú a bhrostú san obrádlann. Is í ainéistéiseolaíocht an disciplín leighis a dhíríonn ar gach gné den phróiseas seo. Is gá go mbíonn ainéistéisí i láthair le linn obráidí chun staid an othair a mhonatóiriú an t-am ar fad.
Ainéistéisigh áitiúla

Drugaí a chuireann cailliúint shochúlaithe mothúcháin i bhfeidhm ar réigiún nó ball colainne trí bhac a chur ar na néar-ríoga ón réigiún sin don inchinn. Déantar é seo trí instealladh ag ionad na hobráide (taobh le fiacail atá le stoitheadh, mar shampla), in aice príomhstoic néarógaigh (in obráid ar ghéag, mar shampla), nó idir veirteabraigh ar leith an dromlaigh (mar a dhéantar in ainéistéise eipeadúrach). Ba é cócaon an chéad ainéistéiseach áitiúil, a tugadh isteach sna 1880idí, ach tá a úsáid sin imithe in éag mar thoradh ar fhadhbanna andúile is tocsaineachta. I measc na n-ainéistéiseach áitiúil is coitianta tá prócaon, ligneacaon is beinseacaon.
Aineofail

Géineas muiscítí a fhaightear sna príomhréigiúin ar Domhan is ea an aineofail. Tá 460 speiceas ann, timpeall is 100 díobh a bhfuil baint acu leis an maláire. Tarchuireann an baineannach fásta gníomhaí na maláire agus í ag sú fola ó veirteabrach (daoine ina measc). Itheann na fireannaigh neachtar is sreabháin phlandúla eile. Tá na larbhaí a itheann ag dromchla an uisce uisciúil, le guairí gearra ite.

Feithidí
Ainglice

Luibh théagartha a fhásann níos airde ná 2 m, dúchasach do thuaisceart is oirthear na hEorpa agus lár na hÁise. An gas cuasach, na duilleoga roinnte i nduilleoigíní ubhchruthacha suas le 15 cm ar fhad ar ghais le bunanna borrtha, na bláthanna beag scothghlas/bán, bailithe le chéile in umbail mhóra chruinne. Úsáidtear na bláthghais chriostalaithe mar bhlaistiú. Faightear ola chumhra ó na fréamhacha a úsáidtear i gcumhráin agus licéir luibhe cosúil le Chartreuse.
Ainhidríd

Sa cheimic, aigéad a bhíonn i gceist go minic. De ghnáth, is ocsaíd neamh-mhiotalach aon ainhidríd neamhorgánach. Maidir le hainhidrídí orgánacha, is gnách gur torthaí comhdhlúthúcháin dhá mhóilín iad. Mar shampla, táirgeann comhdhlúthúchán aigéid aicéitigh, CH3COOH, ainhidríd aicéiteach, CH3-CO-O-CO-CH3.
Ainian

Adamh nó grúpa adamh atá luchtaithe go diúltach, cosúil le Cl- (clóiríd) nó SO42- (sulfáit). Tugtar ainiain orthu mar go n-ascnaíonn siad i dtreo na hanóide i gcill leictricheimiceach.
Ainil

Tom trópaiceach Meiriceánach a shaothraítear sa Seandomhan is an Domhan Úr mar fhoinse na ruaime goirme plúirín. Tugtar planda an phlúirín air freisin.

Plandaí
Anailid

Péist fháinneach le siméadracht dhéthaobhach. An cholainn roinnte i bhfáinní sorcóireacha (teascáin), agus orgáin atá eagraithe go líneach. Cuas colainne inti. Ceann le himlínte glana, de ghnáth. Cuimsíonn sí an phéist talún, an phéist ghuaireach is an súmaire. 

Annelida
Ainilín

C6H5NH2, aimínibeinséin i gcóras IUPAC, leacht le boladh gránna is fiuchphointe 184 °C. Bun níos laige ná amóinia. Bunábhar cuid mhaith ruaimeanna, a dtugtar na ruaimeanna ainilín orthu.
Ainmneacha fearainn

Córas a saothraíodh chun ainm réasúnta inaitheanta intuigthe a thabhairt ar ionad ar an Idirlíon (uimhir prótacal idirlín, IPN) a fheidhmíonn mar sheoladh seachadta (rte.ie nó irlgov.ie, mar shampla). Bíonn ordlathas san ainm fearainn, agus na leibhéil scartha le ponc. Sa bhfearann is airde, ar an taobh deas, bíonn cód don tír (.ie d'Éirinn, .uk don Bhreatain, .cn don tSín) nó cód neamhgheografach (.com nó .org). I bhfearann níos ísle, a scríobhtar ar clé ón bhfearann is airde, bíonn dréacht éigin d'ainm na comhlachta, na heagraíochta nó an duine (rte. nó irlgov.). I dtíortha móra, bíonn fearann den dara leibhéal idir fearann na tíre is fearann na comhlachta uaireanta (mar shampla, sa Bhreatain úsáidtear .co.uk do chomhlachtaí, is .ac.uk d'institiúidí ardoideachais).
Ainmníocht dhéthéarmach

An córas nua-aoiseach tacsanomaíoch chun orgánaigh a ainmniú is a rangú a bhunaigh an nádúraí Sualannach Carl Linnaeus (1707-1778) i lár an 18ú céad. Tá ainm uathúil eolaíoch Laidineach ag gach speiceas ina bhfuil dhá fhocal (déthéarma): ainm gnéitheach le ceannlitir, agus ainm speiceasach. Mar shampla, dhá speiceas de ghné na cruithneachta is ea Triticum aestivum (gnáthchruithneacht aráin) agus Triticum durum (cruithneacht dúraim).
Breámhaine

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí é Breámhaine.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Baile Fhobhair, Barúntacht, Contae na hIarmhí

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí é Baile Fhobhair.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Corca Raoi

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí é Corca Raoi.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Cill Chainnigh Thiar

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí í Cill Chainnigh Thiar.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Dealbhna, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí é Dealbhna.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Fir Bhile

Barúntacht suite i gContae na hIarmhí is ea Fir Bhile.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Fir Thulach

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí iad Fir Thulach.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Maigh Asail agus Machaire Ó dTiarnáin

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí iad Maigh Asail agus Machaire Ó dTiarnáin.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Ráth Conarta (barúntacht)

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí é Ráth Conarta.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Uí Mhac gCuais

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí iad Uí Mhac gCuais.

Contae na hIarmhí
Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Cnoc Droinne

Is ceantar suite i gContae na hIarmhí é Cnoc Droinne.

Bailte i gContae na hIarmhí
Móin Alúine

Is portach suite i gContae na hIarmhí é Móin Alúine.

Contae na hIarmhí
An Mullach Mín

Cnoc i gContae na hIarmhí is ea an Mullach Mín (258 m). 

Mullach Min, An
An Chanáil Mhór

Is canáil suite i gContae na hIarmhí í an Chanáil Mhór.

Contae na hIarmhí
Mainistir Fhobhair

Is mainistir suite i gContae na hIarmhí í Mainistir Fhobhair.

Contae na hIarmhí
Mainistreacha na hÉireann
Mainistreacha Beinidicteach
Ainseabhaí

Iasc beag cosúil le scadán is ea an t-ainseabhaí atá flúirseach san uisce dromchlach cois cladaigh i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. Tá iascaireachtaí forleathana trádálacha bunaithe orthu, agus déantar an chuid is mó den ghabháil a phróiseáil roimh í a dhíol. Tá 140 speiceas d'ainseabhaithe ann, iad scaipthe i 17 géineas i bhfine na nEngraulidae. 

Éisc
Aipindic

Feadán cúng ar bhuaic an chaocháin, 2-20 cm ar fhad. Tá an caochán féin ina mhála caoch ag tús na stéige móire. I gcás duine fhásta le claonadh a aipindic a bheith ionfhabhtaithe athlasta, ní mór í a bhaint go práinneach trí obráid. Tuiscint amháin atá ann gur rianbhall den cholainn í, ball gan éifeacht ag an gcéim seo den éabhlóid, ach go mb'fhéidir go raibh feidhmeanna aici am dá raibh. Den chuid is mó, ball dothuigthe rúndiamhrach sa cholainn. De réir a chéile tá an tuiscint á forbairt go bhfuil ról aici i ndéanamh antashubstaintí sa chóras imdhíonach.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Orgáin
Córas díleáite
Apaipsis

Is é is apaipsis ann an pointe is faide a théann réad atá i bhfithis (pláinéad, cóiméad, spásárthach) timpeall ar rinn spéire ón bpríomhrinn spéire sin. Tá an pointe seo mar mhalairt ar an bpearaipsis, an pointe is gaire. Maidir le fithisí timpeall na Gréine, tugtar an t-aiféilean ar an apaipsis, agus i bhfithisí timpeall an Domhain tugtar an t-apaigí ar an apaipsis.

Réalteolaíocht
Aipnia chodlata

Laghdú tréimhsiúil nó stop na riospráide le linn codlata de bharr cúngú an aerbhealaigh uachtaraigh. Tarlaíonn sí nuair a bhogann na matáin sa choguas is an tsine siain, rud a ligeann do na fíocháin sin an t-aerbhealach a chalcadh, rud a chritheann iad is a tháirgeann srannadh. Mar thoradh ar an riocht seo, bíonn an codladh suaite agus an duine codlatach i rith an lae. Meastar go dtarlaíonn níos mó taismí do dhaoine a ngoilleann an riocht seo orthu. Seans go mbíonn ráta ardaithe galair chairdiasoithíoch acu freisin, ach tá sé seo le cruthú go cliniciúil.
Aircéabaictéir

Ríocht nua-aitheanta orgánach a chuimsíonn na baictéir a tháirgeann meatán (meatánaiginí). Éagsúil ó na fíorbhaictéir is na horgánaigh uile níos forbartha (na heocaróit, le cealla ina bhfuil núicléas scoite taobh istigh dá scannán féin sa chíteaplasma) maidir le cuid mhaith saintréithe, cosúil lena n-aigéid ribeanúicléasacha, a gcórais einsímí, agus a gconairí meitibileachta. Is féidir gur baill dheireanacha iad de na foirmeacha is seanda beatha atá ar eolas, agus go raibh siad beo ar Domhan níos mó ná 3,000 milliún bliain ó shin.
Aird

Díriú chumas próiseála na hinchinne ar eolas ar leith atá ag teacht isteach i gcomhthéacs ina bhfuil eolais iomaíocha eile ar fáil. Mar shampla, má bhíonn seomra lán de dhaoine ag caint, is féidir éisteacht le duine amháin agus a bhfuil á rá aige a chloisteáil. Ní fios i gceart conas a dhéantar é seo, mar tá teoiricí ann a thairgeann go dtarlaíonn scagadh na bhfuaimeanna nach dteastaíonn go luath sna bealaí néarógacha don inchinn, agus teoiricí eile a thairgeann scagadh déanach sa phróiseáil inchinne díreach nuair a bhíonn duine chun freagairt a dhéanamh. Is an-deacair aird mharthanach a thabhairt, agus tarlaíonn laghduithe suntasacha i ndéanamh dualgais airdill má leanann duine ar aird thar 20 nóiméad. Sa neamhord easnamh airde, i bpáistí go háirithe, tarlaíonn raon neamhord, ina measc dianmhachnamh lag, hipirghníomhaíocht, agus deacrachtaí foghlama.
Airdemhéadar

Feiste ar aerárthach chun a airde os cionn talún a thomhas. Bíonn an gnáthchineál bunaithe ar tharchur comhartha raidió, glacadh an chomhartha fhrithchaite ón talamh, an t-am ó tharchur go glacadh a thomhas agus, ós rud é go dtaistealaíonn tonn raidió ag luas an tsolais, atá ar eolas, an airde a ríomh uaidh sin. Nuair a éiríonn an talamh faoin aerárthach le linn don áerárthach a bheith ag eitilt go cothrománach, tomhaiseann an t-airdemhéadar laghdú san airde.
Aireachtáil fhothairseachúil

Aireachtáil ruda atá faoi thairseach na haireachtála. Cruthaítear go dtarlaíonn a leithéid i dturgnaimh ina léirítear spreagadh an-ghearr optúil don fhéachadóir. Ní féidir leis é a fheiceáil, ach mar sin féin athraíonn sé luas is/nó cruinneas an fhéachadóra chun spreagthaí ina dhiaidh sin a phróiseáil.
Airéit

Droim ghéar eangach shléibhtiúil ag scaradh gleannta nó coirí. Cruthaítear í trí chnaí oighearshruthanna, agus go minic bíonn sí síonchaite is briste a thuilleadh ag sioc.
Filipendula ulmaria

Planda luibheach ilbhliantúil san fhine Rosaceae, a fhásann i móinéir thais is ea Filipendula ulmaria, ar a dtugtar An t-airgead luachra go coitianta in Éirinn.

Sanasaíocht
Ciallaíonn an t-ainm ulmaria "leamhán", b'fhéidir i tagairt dá dhuilleoga aonair atá cosúil le duilleoga an leamháin (Ulmus). Tagann an t-ainm géineasach, Filipendula, ón Laidin filum, rud a chiallaíonn "snáth" agus pendulus, rud a chiallaíonn "crochta". Deirtear go gcuireann sé seo síos ar na tiúbair fhréamhacha a bhíonn ag crochadh go tipiciúil ar an ghéineas, ar fhréamhacha snáithíneacha.

Cur síos
Tá na gais 1-2 m ar airde, in airde agus fionnadh, idir dhearg agus corcra uaireanta. Na duilleoga bosach, díseanna duilleoigíní ag ailtéarnú le 5 phéire duilleog mór. Na bláthanna cúigphiotalach le seipil athfhillte bhánbhuí chumhra, ag déanamh maise neamhrialta foirceanta, agus na cairpéil casta go bíseach.

Tá bláthanna íogar, grástúil, buíbhán aige, cnuasaithe go dlúth le chéile i gcimeanna le craobhacha neamhrialta, a bhfuil boladh an-láidir, milis orthu.

Bláthaíonn siad ó thús an tsamhraidh go dtí tús an fhómhair agus tugann cineálacha éagsúla feithidí cuairt orthu, go háirithe cuileoga ón ngéineas Musca.

Bíonn na bláthanna beag agus iomadúil, taispeánann siad 5 sheipil agus 5 pheitil le 7 go 20 stamens.[4]
Tá na bláthanna beaga agus iomadúla, taispeánann siad 5 sheipil agus 5 pheitil le 7 go 20 staimín.

Chuirtí i mbeoir is fíon é lena mblas a fheabhsú. Ina luibh, d'úsáidtí é i leighis pobail mar chéirín ar chnámh bhriste, chun bac a chur ar chlocha fuail, mar leigheas ar thinneas goile, duáin is scornaí, is riochtaí eile. Aigéad sailicileach ann, atá gaolmhar le haspairín.

Dáileadh

Tá an t-airgead luachra coitianta ar fud na Breataine Móire-na hÉireann i limistéir thaise agus tá sé ceannasach in eanaigh agus i gcoillte fliucha.

Ta an planda dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise is tuaisceart na hAfraice. Ní planda dúchasach é i Meiriceá Thuaidh, ach tá sé tugtha chun cineáil ansin.  Fásann sé in áiteanna boga.

Tagairtí
Plandaí
ulmaria
Luibheanna
Flóra na hÁise Thiar
Flóra na hEastóine
Flóra na Ríochta Aontaithe
Plandaí leighis na hÁise
Plandaí leighis na hEorpa
Ruaimeanna plandaí
Plandaí a bhfuil cur síos orthu in 1753
Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Áiria

Amhrán le téacs Iodáilise is airia, go príomha ceann ar fochuid de shaothar níos mó é (ceoldráma, oratóir nó cantáid). Luaitear struchtúr trianach nó da capo (arís eile) na n-áirianna barócacha, A-B-A, go minic mar fhoirm amhráin.

Ceol
Amhránaíocht
Airil

An fiafhás a thimpeallaíonn síol toirchithe nó ubhúlach. Go minic bíonn sí méith gealdaite mar a mbíonn airilí (cosúil le caora) an iúir is caora an fheorais, nó giobach nó spúinsiúil mar a mbíonn síolta snámhacha na duilleoige báite.
Airíonna leictreacha is maighnéadacha ábhar

Iarmhairtí leictreacha is maighnéadacha a léiríonn ábhar de bharr na gcomhpháirteanna luchtaithe in adaimh an ábhair, is na fórsaí leictreacha a nascann na hadaimh le chéile san ábhar toirtiúil. Éiríonn na hiarmhairtí maighnéadacha as gluaisní na gcomhpháirteanna luchtaithe. Cuirtear isteach ar sholas agus é ag taisteal trí dhamhna de bharr a nádúir leictreamaighnéadaigh.
Airíonna meicniúla

Airíonna cosúil le neart teanntachta, modal leaisteachais Young, doichte, neart comhbhrúiteach, modal an fhiartha, cruas is eile a bhaineann le hábhair, a bhraitheann ar nádúr na nasc ceimiceach idir adaimh gach ábhair. Cinneann na hairíonna seo oiriúnacht ábhair chun fórsaí meicniúla a sheasamh i dtógáil, meaisín nó struchtúir nádúrtha.
Airíonna tiomsúcha

Airíonna tuaslagáin a athraíonn go díreach le tiúchan na tuaslagáite. Ina measc tá laghdú an ghalbhrú, ardú an fhiuchphointe, laghdú an reophointe, agus an brú osmóiseach.
Áiritheoir comhréireach

Is é is airitheoir comhréireach feiste chun conairí cáithníní luchtaithe a chruthaítear i dturgnaimh i bhfisic vgna gcáithníní a mhonatóiriú. Bíonn eagair leictreoidí sreinge ann le réimse leictreach a chruthú chun na hiain, a dhéanann an sruth cáithníní luchtaithe, a luasghéarú. Gineann na hiain seo bíoga voltais idir na leictreoidí, agus taifeadtar iad seo go leictreonach chun léarscáil chonairí na gcáithníní a chur ar fáil. Foirmeacha coitianta áiritheora chomhréirigh is ea an síobfheadán is an t-áiritheoir comhréireach ilsreangach. Bhuaigh an fisicí Francach Georges Charpak (1924-2020) Duais Nobel na Fisice i 1992 as ceapadh an áiritheora dheireanaigh seo. 

Radaíocht leictreamaighnéadach
Baile Átha Buí, Contae Uíbh Fhailí

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é Baile Átha Buí.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Béal Átha Chomair

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é Béal Átha Chomair.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Breacánach

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é Breacánach.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte i gContae Uíbh Fhailí
An Bhrosnach, Contae Uíbh Fhailí

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí í an Bhrosnach.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte i gContae Uíbh Fhailí
An Cláirín

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é an Cláirín.

Féach freisin 

 Saighir Chiaráin

Contae Uíbh Fhailí
Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Cill Aichidh

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí í Cill Aichidh.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Dún Cairin

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é Dún Cairin.

Contae Uíbh Fhailí
Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Áiritheoir drithlíochta

Is é is áiritheoir drithlíochta ann feiste chun cáithníní luchtaithe inghluaiste a bhrath, ag baint feidhme as ábhair cosúil le hiadaíd sóidiam nó plaistigh ar leith a astaíonn solas (a dhrithlíonn) nuair a théann cáithnín luchtaithe tríothu. Déantar na bíoga solais a thaifeadadh le fóta-iolraitheoirí. Tá an fheiste tábhachtach chun amanna trasdul cáithníní a thomhas i dturgnaimh i bhfisic na gcáithníní.
Airm fhuinnimh chinéitigh

Airm a dhéanann scrios de bharr fórsa glan a n-imbhuailte, ní hionann is airm a dhéanann dochar trí phléascadh is teas nuair a shroicheann a dtargaidí (airm fhuinnimh cheimicigh nó airm phléascacha). Samplaí is ea saighead a theilgtear ó bhogha, piléar a scaoiltear ó ghunna, nó urchar soladach frith-thanc a scaoiltear ar ardluas ó bhairille gunna.
Airm fhuinnimh dhírithe

Teicneolaíocht atá á saothrú ar chúiseanna míleata, bunaithe ar fhoinsí fuinnimh cosúil le léasacha léasair, cáithníní, plasma is micreathonnta (a thaistealaíonn ag luas forleata an tsolais). I bprionsabal, bheadh airm mar sin in ann diúracáin sa spás a leagan. Thosaigh taighde ar na hairm seo faoin Tionscnamh Cosanta Straitéisí sna Stáit Aontaithe sna 1980idí.
Áirse

San ailtireacht, cuid d'fhoirgneamh nó struchtúr as féin, a dhéantar as clocha dingchruthacha nó píosaí eile, os cionn oscailte, a choinníonn í féin suas chomh maith le haon ualach os a cionn. Bíonn áirsí clasaiceacha is Normannacha leathchiorclach. Tá stíleanna eile ann le cruthanna éagsúla: éilips, crú, bior, pointe, cuar is eile. Baintear feidhm as áirse chúnta, áirse gan oscailt, chun cuid d'ualach an bhalla a dhíriú amach ó áirse atá níos ísle sa bhalla. 

Gnéithe ailtireachta
Airsín

AsH3, le fiuchphointe -55 °C, hidríd arsanaice ghásach a tháirgtear trí dhí-ocsaídiú tuaslagán comhdhúile arsanaice.
Airtríteas réamatóideach

Galar meathlúcháin agus athlastach is ea an t-airtríteas réamatóideach.  

Tuigtear go mbaineann an riocht seo le fabht éigin sa chóras imdhíonach. Sa chás seo, de réir dealraimh, na ceimiceáin a dhéanann an córas seo chun troid i gcoinne ionfhabhtaithe, ionsaíonn siad na hailt, díreach mar a bheadh ábhair choimhthíocha iontu, agus creimeann idir loingeán is chnámh.  

Cuireann airtríteas isteach ar na scamhóga is na nearóga freisin, ach is iad na hailt is mó a bhíonn thíos leis.  

Má bhuailtear alt, mar shampla sa drochaimsir, atann is deargann sé is bíonn sé pianmhar.

Leigheas 
 Níl aon leigheas cinnte air, ach tugann aspairín is drugaí nua mar chortasón, iobúróifein is indimeataicin faoiseamh ón ngalar.  
 Is maith freisin scíth a ligean agus teas a chur leis an alt.  
 Cabhraíonn aclaíocht ar leith a chuireann le láidreacht an ailt freisin.  

Feidhmíonn córacha nua leighis ar cheimiceáin an chórais imdhíonaigh chun a dtiúchan nó a n-éifeacht a laghdú agus mar sin faoiseamh a thabhairt do dhuine. Tá ceann amháin, mar shampla, bunaithe ar antashubstaint mhonaclónach a ghreamaíonn le dromchla na T-chealla sa chóras imdhíonach. Nuair a bhíonn na T-chealla róghníomhach, spreagann siad an córas imdhíonach le fíocháin shláintiúla sna hailt a mhilleadh. Ansin nuair a bhíonn na hantashubstaintí monaclónacha greamaithe leis na T-chealla, laghdaítear ar a ngníomhaíocht siúd agus tugtar cosaint do na hailt. Ach má bhíonn an galar dofhulaingthe, is féidir alt saorga a ionchlannú in ionad an ailt nádúrtha, agus éiríonn go maith le hobráidí mar sin.

Tagairtí 
 

Airtríteas
Aischothú

Próiseas ina n-iompraítear eolas (tugtar aischothú ar an eolas féin freisin) go dtí foinse an aschuir bhunaidh.  

Tháinig an téarma ón innealtóireacht agus córais rialú aischothaithe ar dtús.  

Baineadh feidhm as sa chibirnitic, agus cuirtear i bhfeidhm é i meaisíní de gach saghas is i gcumarsáid ainmhithe is daoine.  

Ligeann sé do sheoltóir monatóireacht a dhéanamh ar na teachtaireachtaí a glacadh, agus aon mhionathrú is gá a dhéanamh sa réadam.

Rialú aischothaithe 
Próiseas ina ndéanann an córas féin a aschur a bhrath is a thomhas, agus na sonraí sin a ionchur sa chóras chun feidhmiú an chórais a athrú an t-am ar fad is aschur ar leith a sholáthar.

Samplaí
 Déanann an teirmeastat rialú aischothaithe ar theocht an tseomra. Tomhaiseann sé teocht an tseomra agus rialaíonn an téitheoir, á lascadh ann nó as, chun an teocht a choimeád cuibheasach tairiseach.

 Tá córais fhíorchasta ann ina bhfeidhmíonn ríomhaire chun na comharthaí braite a phróiseáil agus comharthaí stiúrtha a sholáthar don chóras chun é a athrú ar bhealach áirithe.

 Tá an-chuid córas rialú aischothaithe sa cholainn a rialaíonn matáin, altanna is teocht na colainne, rithim an chroí, rithim na riospráide, is eile.

 Tagann córais mar seo i gceist i gcúrsaí uathoibrithe is róbaitice freisin.

Coincheapa 
 aischothú deimhneach 

 aischothú diúltach 

 lúb aischothaithe 

 sás aischothaithe féincheartaithe
Aiseipteacht

Easpa miocrorgánach ar an gcraiceann nó créacht. Is annamh a bhaintear an staid ideálach amach in obráidí máinliachta, ach déantar gach iarracht in obrádlanna í a bhaint amach. Caitear lámhainní is gúnaí steirilithe, steirilítear le teas nó ceimiceáin na dromchlaí, na hionstraimí, na táithíní cadáis, na bindealáin, agus baintear an t-aer truaillithe amach as an obrádlann an t-am ar fad, á athnuachan le haer steirilithe.
Aisfisce

Cur isteach ar shreabh an aeir ar feadh na n-aerphasáistí isteach sna scamhóga, a fhéadfaidh a bheith marfach do dhuine.  

Tarlaíonn sí go coitianta mar gheall ar bhac fisiciúil sa chonair uachtarach riospráide trí thachtadh nó ionanálú earraí coimhthíocha, urlacan nó uisce (mar a tharlaíonn nuair a bháitear duine).  

Is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar ghalair sna haerphasáistí nó na scamhóga.
Aisfháil faisnéise

Aimsiú eolais i mbunachair sonraí ríomhaire. Tá an téarma infheidhmithe maidir le haon chuardach eolais, ach ó na 1970idí anall baineann sé le scanadh ar líne is ceistiú comhaid mhóra ríomhaire chun sonraí ar leith a aimsiú. 

Féadfaidh tagairtí leabhareolaíocha a bheith i gceist, cáipéisí iomlána, nó eolas atá á athnuachan an t-am ar fad (cosúil le praghsanna scaireanna, gnéithe na haimsire áit éigin, is eile). 

Nuair a úsáidtear ríomhaire, is féidir í a dhéanamh, ní hamháin go tapa saor ach go cruinn iontaofa.
Aispeastóis

Saghas fibróise sna scamhóga a tharlaíonn mar thoradh ar ionanálú snáithíní aispeiste. Téann na snáithíní aispeiste isteach sa scamhóg, agus tosaíonn próiseas athlasta a dhéanann coilm is a mhilleann na fíocháin scamhógacha de réir a chéile. Tosaíonn siomptóim 15-25 bliain i ndiaidh an nochta, casacht is giorra anála a dhíblíonn an duine go mór. Is féidir go gcuirfidh nochtadh don aispeist tús le hailse scamhóg agus méisitéilióma (ailse líneáil an chliabhraigh nó an bhoilg) freisin.
Aistiogmatacht

Saobhadh sa radharc de bharr cuar míchothrom a bheith ar an gcoirne ar thosach na súile. Uaireanta, tarlaíonn sí le fadradharc nó gearr-radharc chomh maith, ach de ghnáth bíonn sí ann ó bhreith agus ní théann sí in olcas le haois. Ceartaítear í le spéaclaí, lionsaí tadhaill nó teicníocht mháinliach ina ndéantar gearrthaí beaga i gcoirne na súile le lansa nó, le déanaí, léasar (ceireatóime ghathach).
Aistriú (géinitic)

Sa ghéinitic, déanamh próitéine ó theachtaire RNA (mRNA) a tharlaíonn ar ribeasóm i gcíteaplasma na cille. Seasann gach 3 bhun núicléitíde (trírín) den mRNA d'aiminaigéad ar leith, agus nasctar iad seo le chéile i seicheamh atá cinntithe ag ord na núicléitídí sa DNA sna géinte.
Aistriú (síciatracht)

Sa tsíciatracht, ceangal neamhaireachtálach a dhéanann duine idir mothúcháin a bhaineadh ar dtús le duine suntasach óna óige (a thuismitheoirí, b'fhéidir) le duine nó daoine eile (go minic leis an síciteiripí). Uaireanta, éascaíonn sé seo scrúdú a dheacrachtaí luatha nár réitíodh riamh. Freud a chum an téarma i 1895.
Aistriú cladaigh

Gluaiseacht páirteagail dríodair ar feadh na trá de bharr gníomhaíocht na dtonnta. Is féidir go n-iomprófar na páirteagail ar feadh dromchla na trá, á rolladh síos suas ar uillinn leis na tonnta (deascadh trá). Is féidir go n-iomprófar iad ar fuaidreamh san uisce suaite sa chrios tonnach de réir mar a ghluaiseann sé sin ar feadh na trá (an sruth cladaigh).
Aistriú géinte

Is féidir cealla a thógáil amach as an gcolainn agus géinte a athrú iontu trí innealtóireacht ghéiniteach. Ansin is féidir na cealla le géinte athraithe a instealladh ar ais sa cholainn gan aon dochar a dhéanamh don duine. Tá taighde ar siúl féachaint an féidir go ndéanfaidh a leithéid leigheas ar ailsí nó galair eile.
Aistriú ionfhallópach gaiméití

Próiseas a úsáidtear chun neamhthorthúlacht a leigheas. Bailítear ubháin ó dhromchlaí na n-ubhagán tar éis na hubhagáin a spreagadh le gónadatróifin nó druga eile le gníomhú den saghas céanna. Ansin cuirtear iad seo isteach sa bhroinn le speirmeacha an athar chun ligean do thoirchiú nádúrtha tarlú.
Aiteal

Crann nó tom síorghlas buaircíneach, dúchasach don chuid is mó den leathsféar thuaidh. Dhá shaghas duilleog, snáthaidchruthach nó lannchruthach, agus ar ghnéithe áirithe an dá shaghas le chéile ar an gcrann céanna. Na buaircíní méith, cosúil le caora, an t-adhmad fadsaolach. Táirgeann an duilliúr ola a úsáidtear i gcumhrán. Úsáidtear na caora chun blas a thabhairt do bhiotáille Ghinéive.

Plandaí
Aiteann

Tor le duilleoga lannacha is bláthanna buí cumhra i bhfoirm piseanna is ea an aiteann. Suas le 2 m ar airde. Fairsing in Éirinn. Den chineál Ulex europeaus. Úsáidtear é chun ithir ghaineamhach a choinneáil daingnithe nó fálta a dhéanamh thart ar pháirceanna. Fadó bhí sé ina bhia d'ainmhithe. Dhéantaí camáin as a adhmad. D'úsáidtí mar luibh é mar leigheas ar an mbuíochán, galar duán, galar croí is casacht. Tá an dara cineál ann, aiteann gaelach, atá go fairsing in Éirinn freisin. Fasánn sé seo níos ísle, agus tagann na bláthanna air níos déanaí sa bhliain.

Plandaí
Áith

Is éard atá in áith ná oigheann chun cré a bhácáil i gcomhair brící nó earraí cré, nó cré is aol a bhácáil chun stroighin a dhéanamh. De ghnáth, déantar as cré thine nó cóimhiotail theasdhíonacha é. Úsáidtear an téarma freisin ar oigheann a bhíonn ag feidhmiú ag teocht íseal chun gráinne nó leannlus a thriomú.

Potaireacht
Aithint carachtar

Is éard atá i gceist le hAithint carachtar nó Aithint Optúil Carachtar ná téacs clóscríofa, lámhscríofa nó clóite a thiontú go leictreonach nó go meicniúil ina théacs meaisín-ionchódaithe.

Is teicneolaíocht atá ann a bhaineann le cumas córas ríomhairí patrúin ar leith a aithint. Uaireanta, tugtar aithint patrún uirthi. Nuair is é an cumas carachtair chlóbhuailte a léamh ó ghnáthábhair chlóbhuailte é, tugtar aithint optúil carachtar (OCR) uirthi. Teicneolaíocht eile atá an-choitianta is ea aithint carachtar dúigh mhaighnéadaigh (MICR) a úsáidtear ar fud an Domhain chun sonraí cosúil le huimhreacha cuntas bainc is sraithuimhreacha ar sheiceanna a léamh go huathoibríoch.
Aitriam (ailtireacht)

San ailtireacht, tugadh aistriam ar dtús ar halla isteach nó clós inmheánach oscailte i dteach Rómhánach. Sa Mheánaois, cúirt oscailte os comhair eaglaise. Níos ginearálta anois, aon chuas nó bealach isteach i bhfoirgneamh. D'éirigh aitriamaí an-choitianta in óstáin is bloic oifigí go déanach sa 20ú céad, iad go minic an-ard.

Gnéithe ailtireachta
Seomraí
Aitripín

Druga nimhiúil a eastósctar ó lus na hoíche, a úsáideadh mar nimh ó aimsir impireacht na Róimhe. Feidhmíonn sé trí bhac a chur ar tharchur ó néarón go néarón ag an néaratharchuradóir aicéitiolcoilín. In úsáid le fada mar réamhchóireáil roimh ainéistéiseach ginearálta, cóireáil ar othras peipteach, in ullmhúchán chun bac a chur ar ghalar taistil, agus chun an mac imrisc a leathadh i scrúdú na súile. De réir a chéile, tá drugaí níos sábháilte á saothrú chun cur ina ionad.
Droichead Akashi-Kaikyo

Droichead crochta trasna Caolas Akashi idir Honshu is Shikoku na Seapáine is ea Droichead Akashi-Kaikyo. Tosaíodh i 1988 is osclaíodh i 1998 é. Fad iomlán 3911 m, agus an réise is mó 1991 m. An droichead crochta is faide ar Domhan, leis na túir is airde freisin, 294 m. 

Droichid
Alapaite

Téarma a d'úsáid Samuel Hahnemann chun cur síos ar mhodh oibre gnáthleighis chirt a thugann cóireáil chun cosc a chur ar shiomtóin an ghalair de réir prionsabal na n-urchomhaireach: anailgéisigh chun cosc a chur le pian, purgóidí chun feidhmiú i gcoinne na ceangailteachta. Dar le Hahnemann, is é a mhalairt a dhéantar sa hoiméapaite, a ghríosaíonn frithghníomh na colainne i gcoinne próiseas galair, seachas é a chosc.

Plandaí
Alasam

Planda íseal tomach bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip, an Mheánmhuir is an Áise. Na duilleoga caol. An-chuid bláthanna atá gorm, bán nó buí, croischruthach. Ceann de na plandaí is coitianta i gcomhair ceapacha bláthanna, áit a bhfástar é mar phlanda crua bliantúil.
Albaiminí

Sa rangú próitéiní is simplí. Intuaslagtha in uisce is tuaslagáin chaolaithe salainn. I láthair sa chuid is mó d'ainmhithe is plandaí. Dhá cheann shuntasacha is ea albaimin séirim (fo-chuid fola) is lachtalbaimin (fo-chuid bainne).
Albastar

Saghas den mhianra gipsim é albastar a bhfuil bandaí mínghráinníneacha ann. Éadrom tréshoilseach, chomh bog gur féidir é a shnoí is a shnasú de láimh i gcomhair úsáidí maisiúcháin.

Mianraí
Albatras

Éan mór farraige le sciatháin chaola is réimse sciathán 3 m is ea an t-albatras, nó an t-iolar dúbailte. Bíonn sé ar foluain ar shruthanna aeir gar don bhfarraige. Tuirlingíonn sé ar talamh chun pórú amháin.

Éin mhara
Leon Battista Alberti

Ailtire a rugadh i Genova na hIodáile ab ea Leon Battista Alberti (14 Feabhra 1404 – 25 Aibreán 1472). I measc na ndaoine is eirimiúla san Athbheochan san Iodáil. Ceann dá dhearthaí is ea eaglais Santa Maria Novella i bhFirenze.

Ailtirí Iodálacha
Fealsúna Iodálacha
Teangeolaithe Iodálacha
Filí Iodálacha
Scríbhneoirí Iodálacha
Dealbhóirí Iodálacha
Péintéirí Iodálacha
Daoine as Genova
Daoine a rugadh i 1404
Básanna i 1472
Alcaile

Bun láidir, hiodrocsaíd sóidiam is hiodrocsaíd photaisiam go háirithe. Bíonn pH ard ag a thuaslagáin uisciúla, agus baintear úsáid astu mar ábhair ghlantacha de bhrí go dtuaslagann siad saill. Is iad na miotail alcaile grúpa I ar chlár peiriadach na ndúl, an grúpa a chuimsíonn litiam, sóidiam, potaisiam, rubaidiam is caeisiam. Rud sainiúil maidir le gach ceann acu gur féidir é a ocsaídiú ina chomhdhúile ina mbíonn sé ina chaitian luchtaithe go singil, agus hiodrocsaíd aige atá ina bhun láidir.
Alcmaeón

is fealsamh Gréagach as Crotone na hIodáile ab ea Alcmaeón (c 6ú céad RC). An chéad anatamaí, de réir an taifid. D'fhionn sé an feadán eostach sa chluas, agus ba cheannródaí é sa tsutheolaíocht trí dhioscadh anatamaíoch.

Fealsúna Gréagacha
Lianna Gréagacha
Anatamaithe
Alcóil

Comhdhúile orgánacha ina bhfuil feidhmghrúpa hiodrocsaile (-OH) nasctha le carbón nach bhfuil nasctha ach le carbón eile nó le hidrigin. Nuair nach carbón aon cheann de na hadaimh seo, is alcól príomhúil é. Nuair a bhíonn dhá nó 3 mhalartaí carbóin ann, is alcól tánaisteach nó alcól treasach é faoi seach. Is feanóil iad na comhdhúile ina mbíonn an grúpa hiodrocsaile nasctha go díreach le fáinne aramatach, agus ní rangaítear mar alcóil iad. Is iad imoibrithe sainiúla alcól go ndíhiodráitíonn siad ina n-éitir, agus go n-oibríonn siad le haigéid chun eistir a tháirgeadh. Sa ghnáthshaol ciallaíonn an focal eatanól nó alcól eitile, CH3CH2OH.
Alcólachas

Staid ina mbíonn duine spleách ar alcól, nó fadhbanna sláinte mar gheall ar alcól, is ea Alcólachas. Tugann an téarma le tuiscint go bhfuil déscaradh idir staonadh is ól measartha ar thaobh amháin, agus daoine a ólann an iomarca  ar an taobh eile, agus fadhbanna sláinte acu dá bharr.

Mí-úsáid alcóil 

Tá go leor fadhbanna a bhaineann le halcól, mar shamplaː  

 Meabhairshláinte. Léiríonn taighde go mbíonn dlúthbhaint idir mí-úsáid an alcóil agus riosca méadaithe go bhforbróidh an té fadhbanna meabhairshláinte, lena n-áirítear fadhbanna mothúcháin agus iompraíochta.
 Is féidir le galar croí agus ailse a bheith mar thoradh ar mhí-úsáid alcóil.
 Delirium tremens.  Rárnhaille chreathánach a tharlaíonn d'alcólach nuair a choinnítear alcól siar uaidh. 
 Gaistríteas.   Athlasadh i líneáil an ghoile de thoradh greannaitheoirí cosúil le halcól
 Othras peipteach. Othrasú cuid de líneáil an ghoile nó an dúidéinim mar thoradh ar chaitheamh alcóil, srl. 
 Ciorróis.   Is é an chúis is coitinne leis ól fada leanúnach iomarcach alcóil.

Tarlaíonn mí-úsáid alcóil i ngach aicme shóisialta ach, de réir dealraimh, bíonn daoine atá ag fulaingt imní nó dúlagair claonta leis an alcól thar aon dream eile.  

Léiríonn na staitisticí go bhfuil méadú le blianta beaga ar chaitheamh alcóil, agus ar an líon mná tí, daoine óga is daoine as obair go háirithe a dtuairiscítear a bheith claonta le mí-úsáid alcóil.

In Éirinn 
Bhí Éire ar cheann de na cúig thír is mó caitheamh san Aontas Eorpach ó thaobh caitheamh alcóil de i 2015, agus úsáid alcóil ar bhonn per capita  is mó sa domhan beagnach.  De réir suirbhé ón OECD, tá Éire ar ceann de na tíortha is measa ó thaobh an ragús óil. 

Sa Bhille Sláinte Poiblí (Alcól), 2015, bhí sé mar aidhm aige meánchaitheamh alcóil sa bhliain in Éirinn a laghdú ó 11 lítear an duine go 9.1 lítear an duine faoin mbliain 2020. Ach tá caitheamh alcóil fós ag méadú ó shin. 

Tá an t-eolas is fearr in Éirinn le fáil  ar "Ask about Alcohol", ó HSE.ie. Tá suíomh ann in Éirinn, drinkaware.ie, le go leor eolais, as Gaeilge chomh maith leis sin, Ach cuireann tionscal na dí airgid ar fáil dón suíomh.

Féach freisin 

 Alcólaigh gan Ainm 
 Andúil i ndrugaí

Naisc sheachtracha 
 Des Bishop ar Youtube
 Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte - Eolas

Tagairtí 
 

Alcóil
Alcólachas
Mí-úsáid substaintí
Aldaistéarón

Saghas hormóin (mianracortacóid) a tháltar ón gcoirtéis aidréineach isteach sa bhfuil. Is é a phríomhról i ndaoine athionsú sóidiam is eisfhearadh potaisiam a spreagadh sna duáin, chun cothromaíocht na leictrilítí is an uisce a choinneáil. Má tháltar farasbarr den hormón seo tarlaíonn ídiú potaisiam, coinneáil sóidiam is hipirtheannas, riocht a dtugtar aldaistéarónacht air. 

Hormóin
Kurt Alder

Ceimicí orgánach a rugadh i Chorzów na Polainne (Konigshütte na Gearmáine ag an am) ab ea Kurt Alder (10 Iúil 1902 – 20 Meitheamh 1958). I gcomhar le Otto Diels, d'fhionn sé an t-imoibriú éasca idir olaifín gníomhachtaithe is dí-éin chun struchtúr cioglach le steiréiceimic inréamhinste a tháirgeadh, a dtugtar imoibriú Diels-Alder air anois, agus a tháinig le bheith an-suntasach sa cheimic orgánach shintéiseach. Bhuaigh siad Duais Nobel na Ceimice i 1950 as an saothar seo.

Daoine a rugadh i 1902
Básanna i 1958
Ceimiceoirí Gearmánacha