joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Naomh Dáibhí

Is é Naomh Dáibhí (tuairim is 500 – c. 589) éarlamh na Breataine Bige (nó Naomh Dáithí, Saint David i mBéarla agus  sa Bhreatnais). Ceiliúrtar Lá Fhéile Dáibhí (Dydd Gŵyl Dewi) ar an 1 Márta, an lá a cailleadh é, b'fhéidir.

Saol
Níl mórán eolais againn faoi. Is cinnte go raibh cónaí air sa Bhreatain Bheag agus go raibh sé ina Bhreatnach ar a laghad don cheathrú cuid. Dar leis an traidisiún rugadh é i Henfynyw in aice le hAberaeron, ach tá tagairtí do thraidisiún eile ina ndeirtear gur rugadh é in aice le hArdeaglais Dháibhí Naofa an lae inniu. 

Tá iarsmaí scríne ina onóir in Ardeaglais Naomh Dáibhí in Abergwaun in iardheisceart na tíre. Deirtear gur bhunaigh sé an Ardeaglais sin. Tógadh an scrín i 1275, ach scriosadh í san Athrú Creidimh. Ní dhealraíonn sé go bhfuil cnámha Naomh Dáibhí ar an suíomh.

Tuismitheoirí
Is naomh í a mháthair freisin agus b'é Sandde, a bhí ina Rí ar Shír Cardigan, a athair. 

Ba í Naomh Non máthair Naomh Dáibhí. Tá iarsmaí ann de shéipéal beag atá tiomnaithe di. Tá tobar le feiceáil cóngarach go maith don séipéal. Deirtear go raibh spéirling nó babhta drochaimsire ann nuair a tháinig Naomh Dáibhí ar an saol, agus gur oscail an tobar seo idir cosa Naomh Non. Creidtear go bhfuil leigheas le fáil ó uisce an tobair sin.

Nasc seachtrach 
 Cuairt ar an mBreatain Bheag

Daoine ón mBreatain Bheag
Dáibhí
Gael-Astrálaigh

Gael-Astrálaigh (Béarla: Irish-Australian) a bhí cuid fada agus seasmhach i stair Astráil. Tháinig go leor go dtí an Astráil san ochtú haois déag mar lonnaitheoirí nó mar chiontaíonn, agus chuir le forbairt Astráil i go leor réimsí éagsúla. Go deireadh na 19ú haoise thart ar an tríú den daonra san Astráil a bhí Éireannach.

Ag an daonáireamh 2006 a dhearbhú 50,256 cónaitheoirí hAstráile rugadh iad i bPoblacht na hÉireann agus a 21,292 eile dearbhófar go bhfuil a rugadh i dTuaisceart Éireann. Ba gcathracha le daonraí a rugadh in Éirinn is mó Sydney (12,730), Melbourne (8950) agus Perth (7060).

Ag 2011 Daonáireamh 2,087,800 Astráiligh dhearbhú (10.4% den daonra iomlán) raibh bhunadh na hÉireann ina aonar nó i gcomhar le shinsearacht eile; ach bhí na hAstráile agus i mBéarla shinsearacht ainmneofar níos minice

Diaspóra Éireannach
Ailtirí na hAiséirghe

Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea Ailtirí na hAiséirghe. Páirtí beag náisiúnach agus faisisteach ab ea é. Bhunaigh Gearóid Ó Cuinneagáin an páirtí sa bhliain 1942. Bhí an páirtí ag iarraidh stát ollsmachtach Críostaí a chruthú. 

Ba iad aidhmeanna an pháirtí ná
 rialtas aon-pháirtí faoi smacht ceannaire cumhachtach
 go mbeadh sé mídhleathach Béarla a labhairt go poiblí
 idirdhealú i gcoinne na nGiúdach
 arm ollmhór coinscríofa a chruthú 
 athghabháil Thuaiscirt Éireann
San fhadtéarm bhí Ailtirí na hAiséirghe ag iarraidh go mbeadh Éire faisisteach mar stát "miseanach-idé-eolaíoch" a bheadh ábalta a chuid polasaithe (polaitíocht ollsmachtach agus prionsabail sóisialta Críostaí) a spreagadh timpeall an domhain.

Bhí siad sásta tacú leis na Naitsithe agus an Dara Cogadh Domhanda ar siúl. "Cumann frith-Ghiúdach" a thugadh orthu. Bunaíodh roinnt mhaith páirtithe den eite dheis sna 1940í in Éirinn, Ailtirí na hAiséirghe ina measc, ach níor éirigh le páirtí ar bith dóibh.

Níor bhuaigh an páirtí suíochán Dála in olltoghcháin 1943 nó 1944. Toghadh naonúr iarrthóirí den pháirtí (as 31) i dtoghcháin áitiúla 1945. Fuair an páirtí níos mó ná 11,000 vóta príomhroghanna. Bhí aird an phobail ar an bpairtí mar gheall ar an bpáirt a bhí acu i gciréaibeacha 'Lá V-E' i mBaile Átha Cliath ar 8 Bealtaine 1945.

Thacaigh Earnán de Blaghd, Oliver J. Flanagan, agus James Joseph Walsh leis an bpáirtí. Bhí Seán Treacy (Ceann Comhairle na Dála níos déanaí), Brian Cleeve (úrscéalaí), Terence Gray (fealsamh) agus Breandán Ó hÉithir (craoltóir agus údar) ina mbaill den phaírtí sna 1940í.

Tháinig meath ar Ailtirí na hAiséirghe tar éis scoilte sa pháirtí timpeall deireadh na bliana 1945. Tharla cruinniú deireanach an pháirtí sa bhliain 1958 ach foilsíodh nuachtán an pháirtí go dtí na 1970í.

Leabhair 

 R.M. Douglas, Architects of the Resurrection: Ailtirí na hAiséirghe and the Fascist 'New Order' in Ireland (Manchester University Press, 2007), ISBN 978-0-7190-7998-6.

 A. Ní Lochlainn, 'Ailtirí na hAiséirghe: A Movement of Its Time,' in D. Keogh agus M. O'Driscoll, eag., Ireland in World War Two: Diplomacy and Survival (Mercier, 2004).

Tagairtí 

Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Páirtithe polaitíochta a bhunaíodh sa bhliain 1942
Ken Kesey

Scríbhneoir Meiriceánach ab ea Ken Kesey. Rugadh i La Junta i gColorado é ar an 17 Meán Fómhair 1935, agus fuair sé bás i bPleasant Hill, Oregon ar an 10 Samhain 2001.  

Bhí sé ní b'óige ná an Beat generation agus róshean le bheith ina hipí, agus dhearc sé air féin mar nasc idir an dá ghlúin seo i stair chultúrtha na Stát Aontaithe. Bhí clú, nó míchlú, air as an dóigh a raibh sé ag blaiseadh de na drugaí sícighníomhacha.  

Ba é an saothar ba tábhachtaí a tháinig óna pheann ná an t-úrscéal úd One Flew Over the Cuckoo's Nest, a thug cur síos ar an saol i ngealtlann na bpríosúnach agus ar an dóigh ar éirigh fear de na príosúnaigh amach in aghaidh an diansmachta. Chuaigh an scéal seo ar an scáileán freisin, agus ba é Jack Nicholson a rinne an phríomhpháirt sa scannán.

Saothair 
Áirítear na cinn seo ar shaothar tábhachtach Kesey:

 One Flew Over the Cuckoo's Nest (1962), úrscéal.
 Sometimes a Great Notion (1964), úrscéal, príomhshaothar an scríbhneora. Tugann an t-úrscéal seo cur síos ar shaol mhuintir Stamper, agus iad ag saothrú a gcoda ag leagan crann. An lucht oibre atá ag déanamh na hoibre céanna do na gnólachtaí móra, téann siad ar stailc, ach maidir le clann Stamper, tá a ngnóthas féin acu, agus iad ag déanamh droichid den stailc. Ar ndóigh, faigheann siad iad féin faoi ionsaí ag an lucht oibre agus ag an gceardchumann, ó ghlactar leis gur stailcbhristeoirí iad. Chomh maith leis an gCuckoo's Nest, scannánaíodh an ceann seo, agus ba é Paul Newman a rinne an phríomhpháirt.
 Kesey's Garage Sale (1973). Díolaim aistí.

Féach freisin

Tagairtí 

Scríbhneoirí Meiriceánacha
Kesey, Ken
Kesey, Ken
An t-Eilean Sgitheanach

Is oileán Albanach é an t-Eilean Sgitheanach (uaireanta An tOileán Sciathánach i nGaeilge na hÉireann agus Isle of Skye i mBéarla), atá suite in aice le cósta iarthair na tíre, i gComhairle na Gàidhealtachd. Is é "Eilean a' Cheò" leasainm an oileáin. Bhí timpeall ar 31% de dhaonra an oileáin ina gcainteoirí Ghaeilge na hAlban sa bhliain 2002.

Bailte 

 Áird an Bhásair,Áird Shléite, Armadail, Aiseag, An t-Áth Leathann, An t-Aodann Bán, Aoineart
 Beárnasdal, Boraraig, Brácadal, Boraraig, Brógaig, Buaile an Todhair, Borgh na Sgiotaig, Boraraig, Diúirinis, Borodail, Borbh, Breacais Árd, Breacais Íosal
 Camas Díonabhaig, Camus Croise, Caol Acain, Carabost, Cealabost, Ceann Sáil Eighre, Caol Reatha, Cárrabost, An Claigeann, Cille Bhríghde‎, A' Chille Mhór‎, Cille Bhacastair‎, Cinnseaborgh‎, Cille Mhoire
 An Droighneach, Dún Thuilm, Dún Bheagain, An Druim Fheárna, An Dúnan
 Ealaghol, Ealaiseadar, Eilean Iarmain, Eighre
 Feóirlig, Fearann Dómhnaill, Fiosgabhaig, Flódaigearraidh, Fásach, Flaiseader
 Gead an t-Sailleir, Gilean, Gleann Dail, Galtraigil, An Garradh Fada‎
 Halastra, Heárrlois, Heasta
 An Leathallt, Lúib
 Míolabhaig
 An t-Olach
 Port Rìgh, Peighinn a' Chorrain, Port nan Long
 Ródhag, Ramasaig‎
 Sgonnsar, Stafain, Steinn, An Sruthan, Súladal, Sgéubost, Sligeachan
 Tarscabhaig, An Teanga, Na Torran, Tobhtaig, Trumpan, Tobhta‎, Thalasgair
 Úigiseadar, Uilfhinis‎

Sléibhte 
 Am Baisteir
 Binn na Caillich, Binn Tianabhaig, Blá Bheinn, Bruach na Frìthe
 Clach Glas, An Chuith-raing
 Glamaig
 Healabhal Bheag
 Marsco
 Sgúrr an Ghreadaidh, Sgúrr an Mhadaidh, Sgúrr Alasdair, Sgúrr Dearg, Sgúrr MhicCoinnich, Sgúrr na Banachdaich, Sgúrr nan Gillean, An Stórr

Stair 

 Blár Milleadh Garaidh, Am Bratach Síth‎, Bírlinn
 Coire chatachan, Caisteal Maol, Caisteal Armadal, Caisteal Dún Bheagain
 Dún Ringill, Dún Sgathaich
 Fionnghal NicDhómhnaill
 Rubha an Dúnain
 Sabhal Mór Ostaig, Sníosort

Tíreolaíocht 

 Bhuia 
 Eilean Meadhonach, Eilean Mór, Na h-Eileanan Crólainneach, Na h-Eileanan Ascrib, Eilean Bán, Eilean Fladda, Eilean Mór, Eilean Tigh, Eilean Heárrlois, Eilean Stafainn
 Fladda-chúain
 Gleann Breadail
 Longaigh‎
 Orasaigh 
 Pabaigh
 Rónaigh‎, Ratharsair
 Sódhaigh‎
 Tróndaigh

Leithinsí 

 Bhatairnis
 Diúirinis
 Minginis
 Tróndairnis 
 Srath na h-Áirde, Sléit

Lochanna 

 Camas Fhionnairigh, Coire Uisg
 Loch Brácadal, Loch Dún Bheagain, Loch Sníosort

Tagairtí 

Oileáin na hAlban
Tíreolaíocht na hAlban
An t-Eilean Sgitheanach
Teach na gComóntach

Ba é Teach na gComóntach nó Teach na dTeachtaí teach íochtarach Pharlaimint na hÉireann, a bhí ann ón bhliain 1297 go dtí 1800. Teach na dTiarnaí ba ea an teach uachtarach . 

Bhí ballraíocht Theach na gComóntach tofa go díreach, ach ar saincheadúnais an-sriantach: i gContaetha bhí cead vótála ann don shaorshealbhóir daichead scilling, ag an am céanna i mbuirgí, den chuid is mó, ba iad comhaltaí chorparáidí féintofa nó saorfhir de chuid na cathrach a bhí in ann vótáil ar son na Comhairle Buirge. Go háirithe, bhí Caitlicigh Rómhánacha dícháilithe ó shuíocháin a ghlacadh sa Pharlaimint ón bhliain 1691, fiú is gur chuimsigh siad formhór daonra na tíre.

Tagairtí 

Teach na gComóntach
Teach na gComóntach
Tionóil reachtacha
Na hOileáin Siar

Oileánra amach ó chósta thiar mhórthír na hAlban is ea Na hOileáin Siar (Gaeilge na hAlban:Na h-Eileanan Siar nó Na h-Eileanan an Iar). Go stairiúil, úsáideadh an t-ainm Inse Ghall (Gaeilge na hAlban: Na h-Innse Gall ). Tugadh an t-ainm An t-Eilean Fada orthu freisin.
Tá siad mar chuid d’oileánra Inse Ghall, scartha ó mhórthír na hAlban agus ó na hOileáin Laistigh (Gaeilge na hAlban Na h-Eileanan a-staigh) le huiscí na Maoile, na Maoile Bige, agus An Cuan Barrach.

Bainistíonn an túdarás áitiúil Chomhairle nan Eilean Siar na hoileáin.

Gaeilge sna hOileáin Siar
Ag daonáireamh 2011, thug 52% den daonra le fios gur labhair siad Gaeilge.

Na hOileáin

Leòdhas 
 Am Bac
 Barbhas
 Beàrnaraigh
 Bhaltos
 Brù
 Calanais
 Cralabhstadh
 Dail bho Deas
 Einicleite
 Garrabost
 Gress
 Na Lochan
 Mangurstadh
 Nis
 Riof
 Rubha
 Siabost
 Steòrnabhagh
 An Taobh Siar
 Timsgearraidh
 Tolastadh a' Chaolais
 Tolastadh bho Thuath
 Ùig

Na Hearadh 
 Bearnaraigh
 An Tòb
 Sgalpaigh
 Tairbeart

Uibhist a Tuath 
 Loch nam Madadh
 Solas
 Griomasaigh

Beinn na Faoghla 
 Baile a' Mhanaich

Uibhist a Deas 
 An t-Ìochdar
 Loch Baghasdail
 Asgarnais

Barraigh 
 Bàgh a' Chaisteil
 Bhatarsaigh
 Borgh, Barraigh
 Grein
 Tangasdal

Èirisgeigh

Hiort

Stair 
Ba é Somhairle Mór an chéad rí Gaelach ar Inse Gall. Bhunaigh sé ríocht Gaelach ar chósta na hAlban, agus sna hoileáin idir Alba agus Éirinn. Is uaidh a tháinig cuid mhór  d'fhinte móra Gaelacha na hAlban.

Tagairtí 

Oileáin na hAlban
Tíreolaíocht na hAlban
Comhairle nan Eilean Siar
Sigur Rós

Banna ceoil Íoslannach is ea Sigur Rós, a tháinig le chéile i Réicivíc sa bhliain 1994. Aicmítear stíl an bhanna mar "iar-rac" nó "popcheol brionglóide", agus tá guth ard sainiúil an amhránaí Jón Þór "Jónsi" Birgisson ar cheann de saintréithe an ghrúpa. Tá cáil bainte amach acu ar fud na cruinne, agus cloistear ceol ón bhanna i roinnt scannáin.

Albaim 
 Von (1997)
 Ágætis byrjun (1999)
 ( ) (2002)
 Takk... (2005)
 Hvarf-Heim (2007)
 Með suð í eyrum við spilum endalaust (2008)
 Inni (2011)
 Valtari (2012)

Tagairtí 

Ceoltóirí Íoslannacha
Daoine as Réicivíc
Naomh Isan

Is é Isan Naofa éarlamh Llanisien na Breataine Bige. Tá Llanisien suite ar imeall Mherthyr Tydfil.

Isan
An Bhreatain Bheag
Henry Fielding

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Sharpham i nGlastonbury ba ea Henry Fielding (22 Aibreán 1707 – 8 Deireadh Fómhair 1754).

Saothair 
I measc shaothair Henry Fielding tá:

 An Apology for the Life of Mrs. Shamela Andrews (1741)
 The History of Tom Jones, a Foundling (1749)
 Amelia (1751)

Tagartí 

Básanna i 1754
Daoine a rugadh i 1707
Scríbhneoirí Sasanacha
Inse Ghall

Is sraith oileán in Albain iad na hInse Ghall (Gaeilge na hAlban; na h-Eileannan Siar [nə hɛlʲənən ʃiəɾˠ], an tSean-Ioruais; Suðreyjar "na hInse Theas") atá suite ar chósta thiar na hAlban. Eagraítear na hoileáin in dhá ghrúpa mhóra de réir an achair eatarthu agus an tír mhór; na hOileáin Thiar 7 na hOileáin Istigh.

Tá stair fhada maireachtála ag gabháil leis na hoileáin seo (ar a laghad ón ré mheiseoilíteach), mar sin de tá cuid mhór tionchair ó chultúir Ioruacha, Cheilteacha is Shasanacha tagtha isteach le rith na haimsire. Feictear an iliomad fhoinsí tionchair anseo in ainmneacha éagsúla na n-oileán, a thagann ó na teangacha éagsúla a ghabh leis na Tuatha difriúla a mhair ansiúd leis na blianta anuas.

Is iad na hInse Ghall an áit ar cumadh roinnt mhaith de litríocht Ghaeilge na hAlban i dtús báire, is roinnt mhaith de cheol Gaelach na hAlban chomh maith. Sa lá atá inniu ann brathann an eacnamaíocht áitiúil ar an chroifteáracht, an iascaireacht, an turasóireacht, tionscal an ola is earnáil an fhuinnimh in-athnuaite. Tá níos lú éagsúlachta bitheolaíche sna hInse Ghall i gcomparáid le mórthír na hAlban, ach tá líon mór rón is éan farraige ann ach oiread.

Cuimsíonn na hoileáin timpeall ar 7,200 ciliméadar chearnógacha (2,800 míle ch'nógacha), agus sa bhliain 2011, bhí daonra iomláin 45,000 duine ina gcónaí sna hInse Ghall

Na hOileáin Siar (gd:Na h-Eileanan Siar) 
 Barraigh

 Na Hearadh
 Leòdhas
 Uibhist a Tuath
 Beinn na Faoghla
 Uibhist a Deas
 Hiort

Na hOileáin Istigh (gd:Na h-Eileanan a-staigh) 
 An t-Eilean Sgitheanach
 Muile
 Ì Chaluim Chille
 Ìle
 Diùra
 Lios Mòr
 Tioraidh
 Canaigh
 Eilean nam Muc
 Rùm
 Eige
Leòdhas

Tá Leòdhas nó Eilean Leòdhais ina pháirt d'Inse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar. Is é Leòdhas an t-oileán is mó sna h-Eileanan Siar. Is é Steòrnabhagh an t-aon baile ar an oileán, le níos mó ná 5,000 duine air.

Tá Leòdhas ina pháirt den oileán céanna is atá na Hearadh.

Bailte agus sraidbhailte 

 An t-Acha Mór, Adabroc, Aiginis, Áird an Rubha, Airidh a' Bhruaich, Ath Transa, Árnol
 Am Bac, Baile an Truiseil, Barabhas, Brágar, Bráigh na h-Aoidhe, Bréascleit, Brocair, Brú, Bruach Máiri, Bail' Úr Tholastaidh, Baile an Truiseil, Borghastan, Borgh, Breacleit, Bréibhig, Bréinis
 Calanais, Cárlabhagh, Cníp, An Cnoc, Col, Crosabost, Na Cóig Peighinnean, Ceann nam Buailtean, Cabharstaigh, Calabost, An Cnoc Árd
 Dail bho Thuath, Dail-bho-Dheas
 Eórapaidh, Eadar Dhá Fhadhail
 Na Fleisirean
 Gearraidh na h-aibhne, An Gleann Úr, Grabhar, Griais, Na Gearrannan, Garrabost
 Lacasdal, Líonal, Liúrbost
 Mealasta, Mealabost
 Nis
 A' Pháirc, Port nan Giúran, Port Mholair, Pabail
 Réinigeadal
 Sanndabhaig, Siabost, Siadar an Rubha, Sgiogarstaigh, Steinnis
 Tábost, Tolm, Tolastadh bho Thuath, Tunga, An Taobh Siar, Tuimisgearraidh
 Úig

Cultúr 

 Comhairle nan Eilean Siar, Cnoc Ceann á Gharaidh, Cnoc Filibhir Bheag, Ceann Hulavig, Crann-nan-gad, Caisteal Leódhais, Colaisde a' Chaisteil, Clach an Truiseil
 Na Dromannan, Dún Chárlabhaigh, Dún Éistean
 Fir Fichille Leódhasach
 Rudha Tiompan
 Seonaidh, Stac Dhómhnaill Chaim, Sgoth Niseach, Stein-a-Cleit
 Tursachan Chalanais , Tursachan, Teampull Mholuaidh, Tí dubh

Tíreolaíocht 

 Camas Úig, An Cuan Sgíth
 Éireasort
 Gleann Bhaltois
 Loch Shiphoirt, Langabhat, Na Lochan a Tuath, Loch Róg
 Port Stoth
 An Rubha, Rubha Robhanais
 Steall Abhainn na Cloich

Oileáin 

 Beárnaraigh Mór, Beárnaraigh Beag, Bearasaigh, Bhacsaidh 
 Campaigh, Ceabhaigh, Cealasaigh
 Eilean Chaluim Chille, Eilean Liubhaird, Eilean Stocainis, Na h-Eileanan Seunta, Eilean Phabail, Eilean Chearstaidh, Eilean Mhealasta
 Fuaigh Beag, Fuaigh Mór, Flodaigh, Flodaigh, Loch Róg
 Pabaigh Mór
 Rainis Eilean Mór
 Seanna Chnoc

Daoine aitheanta 
 Sìne NicFhionnlaigh (Jean Finlayson), a chum an t-amhrán "Fear a' bhàta" .
 Màiri Anna NicLeòid, 1912–2000 (Mary Anne MacLeod), máthair an fhír ghnó agus Uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump
 Alasdair White, an fidléir

Naisc Sheachtracha 

 Leódhas

Comhairle nan Eilean Siar
Na hOileáin Siar
Inse Ghall
Leódhais
Barraigh

Tá Barraigh nó Eilean Bharraigh suite ar an taobh ó dheas d'Inse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar, agus is oileán beag é atá seacht míle ar fhad. Céiliúrann ainm an oileáin misinéir Éireannach, darbh ainm Naomh Fionnbarra. De réir traidisiúin, tháinig Fionnbarra go hAlbain le Colm Cille.

Tá caladh maith ag Bágh a' Chaisteil ar thaobh deas an oileáin, ar a bhfuil cairéal agus droichead tógála. Fuair an cuan a ainm ó Chaisteal Chiosmuil, seanchathair Mhic Néill.

De réir daonáireamh 2011 bhí 761(62%) cainteoirí Gaeilge na hAlbain.

Bailte 

 Allathasdal, Aird Mhór
 Bágh a' Chaisteil, Bágh-a-Tuath, Bréibhig

Stair 

 Caisteal Chiosmuil, Clan MacNeil

Cultúr 

 Féis Bharraigh
 Sgoil Bágh a Chaisteil
 Whisky Galore

Tíreolaíocht 

 Arnamuil
 Bioruaslam, Beárnaraigh
 Sheabhal

Oileáin 

 Bhatarsaigh 
 Calbhaigh, Ceann a' Gháraidh
 Eirisgeidh
 Flodaigh, Fúideigh, Fiaraidh
 Gioghaigh
 Lingeigh
 Maol Dómhnaich, Miughalaigh 
 Orasaigh
 Pabaigh
 Sanndraigh 
 Theiliseigh

Naisc Sheachtracha 

 Barraigh

Na hOileáin Siar

Inse Ghall
Comhairle nan Eilean Siar
Muile

Is oileán é Muile, nó An tOileán Muileach, atá sna hOileáin Istigh, Earra-Ghàidheal agus Bòd. Is é an ceathrú hoileán is mó amach ó chósta na Breataine Móire. Is é Tobar Mhuire a phríomhbhaile, agus is é Creag an Iúir an dara baile is mó ann. Tá Muile gar d'Í Chaluim Chille, Tiriodh, Ulbha, agus Cola.

Bailte 

 Áird Tunna, Aiseag Ulbha
 Bun Easain
 Calgarraidh, Creag an Iubhair, Cnoc na Fennaig, An Cnocan, Ceann na Trágha
 Fionnphort, Finnsinis
 Locha Buidhe
 An Sáilean
 Tobar Mhoire
 Uisgean

Sleibhte

Tíreolaíocht 

 Beinn Mhór 
 Camas Tuath, Colbhasa Beag
 Dún da Ghaoithe, Dubh Artach
 Eas an Stocair, Eas Dubh, Eas Fors, Eas Mór, Eas na Dabhaich, Easan Labhar, Eileán Earraid, Eórsa
 Gómastra
 Inis Choinnich, Í Chaluim Chille
 Loch Na Caol
 Loch-a-Tuath
 An Ros Mhuileach
 Stafa, An Sgeir Mhór
 Na Torrain

Stair 

 Caisteal Dhubhairt

Gailearaí

Naisc Sheachtracha 

 Muile

Earra-Ghàidheal agus Bòd
Muile
Tíreolaíocht na hAlban
Diúra

Is oileán é Diúra in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban agus is ceann de na hOileáin Istigh é.
Is é Taigh na Creige a phríomh-bhaile. De réir dhaonáirimh na bliana 2001 bhí 188 daoine ina gcónaí ann.

Bailte 

 Taigh na Creige

Tíreolaíocht 

 Beinn an Óir, Beinn a' Chaolais, Beinn Shiantaidh
 Coire Bhreacain, Caol Íle
 Eas Allt an Tairbh, Eas an Fhamhair, Eas nan Coireachan 
 Feolin
 An Linne Rosach
 Sgurr na Cíche, Sgarba

Gailearaí

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Leir-chunntas na h-Alba 
 Diúra

Tíreolaíocht na hAlban
Inse Ghall
Na hOileáin Istigh
Earra-Ghàidheal agus Bòd
Diúra
Volapük

Is teanga shaorga í Volapük nó Volapúicis, a chum an sagart Caitliceach Johann Martin Schleyer idir 1879 agus 1880. De réir Schleyer, d'iarr Dia air i mbrionglóid teanga idirnáisiúnta a chruthú.

Stair 

Bhí trí choinbhinsin Volapük ann:-
 1884 Friedrichshafen
 1887 München
 1889 Paris
Labhraíodh Gearmáinis sa chéad dhá choinbhinsin ach níor labhair siad ach Volapük ag an tríú coinbhinsin. 

Meastear go raibh 283 chlub, 25 iris i Volapük nó faoin teanga agus 316 théacsleabhar i 25 theanga sa bhliain 1889. Meastar anois (2009) go bhfuil idir 20 agus 30 chainteoirí Volapük ar domhan. Díríodh aird an phobail ar theangacha eile ag deireadh an 19ú céad agus ar aghaidh, go háirithe ar Esperanto, Ido and Interlingua - teangacha le níos lú gutaí agus le fuaimniú atá níos éasca do chainteoirí Béarla agus Spáinníse.

Volapük nulik 'Volapük nua-aimsireach' 
Sna 1920í, rinne Arie de Jong leasuithe ar an teanga, le deoin na gceannairí den ghrúpa beag de chaointeoirí Volapük, agus d'fhfoilsigh sé na leasuithe sin i 1931. Ghlacadh leis na leasuithe sin ag na cainteoirí. Rinne de Jong an gramadach níos simpí; scrios sé foirmeacha briathrach nach raibh in úsáid, agus d'ahtraigh sé na forainmneacha agus iarmhíreanna briathartha chun gnéasachas a sheachaint. Thug sé ar ais an foínéim  agus d'úsáid sé é chun roinnt moirféim níos inaitheanta a dhéanamh. Mar shampla, d'athraíodh lömib 'báisteach' go rein.

Bhí athbheochán gairid ag Volapük san Ísiltír agus sa Ghearmáin faoi stiúireadh de Jong, ach cuireadh an teanga faoi choisc (in éineacht le teangacha cruthaithe eile) i dtíortha faoi smacht na Naitsíoch, agus níor athghabh sí.

Litriú agus fuaimniú 

Nóta: Ní féidir ä, ö, ná ü a athrú go foirmeacha mar ae, oe, agus ue mar is féidir a dhéanamh sa Ghéarmáinis.

Níl défhoghar ar bith i Volapük; tá fuaim ag gach guta.

Eiseamláir

Ár nAthair (paidir)

Naisc sheachtracha 
 Flenef bevünetik Volapüka / Muintearas Idirnáisiúnta na Domhanteanga

Tagairtí 

Teangacha idirnáisiúnta shaorga
Bro Gozh ma Zadoù

Is é Bro Gozh ma Zadoù (nó "Seantír m'Aithreacha") amhrán náisiúnta na Briotáine. Tá an fonn céanna leis is atá le hamhrán náisiúnta na Breataine Bige. B'é an file Briotánach Taldir Jaffrenou a scríobh an roscamhrán sa bhliain 1897 in aois a 18 bliana. Rugadh Taldir Jaffrenou sa Bhriotáin sa bhliain 1879. Mac le dlíodóir ab ea é.

Na Focail 
Ni Breiziz a galon karomp hon gwir Vro ; 
Brudet eo an Arvor dre ar bed tro-dro ; 
Dispont ‘kreiz ar brezel hon tadoù ken mad 
A skuilhas eviti, eviti o gwad 
O Breizh, ma Bro, me 'gar ma Bro! 
Tra ma vo mor ‘ vel mur ‘n he zro 
Ra vezo digabestr ma Bro! 
Breiz, douar ar Sent kozh, douar ar Varzhed, 
N'eus bro all a garan kement ‘barzh ar bed. 
Peb menez, peb traonienn d'am c'halon zo ker ; 
Enno 'kousk meur a Vreizad, a Vreizad ter !

Amhráin Náisiúnta
An Bhriotáin
Daonlathaithe Forchéimnitheacha Náisiúnta

Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea na Daonlathaithe Forchéimnitheacha Náisiúnta (Béarla: National Progressive Democrats). Páirtí beag den eite chlé a bhí ann.

Bhunaigh Nollaig de Brún agus Jack McQuillan an páirtí ar bhunús sóisialach sa bhliain 1958. Pléadh 9 rún in am comhaltaí príobháideacha sa Dáil idir 1958 agus 1961, 7 dóibh on mbeirt. Chuir siad 1400 ceisteanna sa Dáil sna blianta 1961 agus 1962, 17% den iomlán. Thug Seán F. Lemass an "fíor-fhreasúra" orthu. Níor tháinig méadú ar thacaíocht an pháirtí d'ainneoin na hoibre a chuir an bheirt i gcrích sa Dáil. Ath-thoghadh an bheirt in olltoghchán 1961. Díscoireadh an páirtí sa bhliain 1963 nuair a chuaigh an bheirt isteach i bPáirtí an Lucht Oibre.

Tagairtí 

Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Páirtithe polaitíochta a bhunaíodh sa bhliain 1958
Uibhist a Tuath

Is é Uibhist a Tuath an deichiú hoileán Albanach is mó agus an tríú hoileán déag is mó mórthimpeall na Breataine Móire. Tá achar de 117 míle cearnach (303 km2) aige, mar sin. tá sé beagán níos lú ná Uibhist a Deas. Tá Uibhist a Tuath ceangailte le Beinn na Faoghla le cabhsa trí Eilean Ghriomasaigh agus le Beàrnaraigh agus leis a' Bhaile Shear le cabhsa eile.
Tá an t-oileán mín réidh, ach amháin san oirdheisceart, agus tá flúirse portach, cnoc agus lochanna ann.
Tá níos mó ná leath an oileáin clúdaithe le uisce. Tá meascán d' fhíor-uisce agus de sháile ins an chuid is mó de na lochanna agus tá seo ag soláthair gnáthóige ilchineálaí do na héin agus d'ainmhithe eile. Is é Uibhist a-Tuath suite i gComhairle nan Eilean Siar.I 2011 bhí 887 (61%) cainteoirí Gaeilge na hAlbain.

Sráidbhailte 

 Cáirinis
 Loch nam Madadh
 Port nan Long
 Solas

Oileáin 

 Beárnaraigh na Hearadh
 Eilean Chirceboist 
 Oileán Dómhnuill

Tíreolaíocht 

 Loch Sgadabhagh

Stair 

 Barpa Langais 
 Dún Scolpaig 
 Fir Bhreige
 Pobull Fhinn
 Teampull na Trionaid

Naisc sheachtracha 
 Uibhist a-Tuath

 Raon-glèidhteachais Bhaile Raghnaill

 Taigh Chearsabhagh

 Uist Outdoor Centre

Comhairle nan Eilean Siar
Inse Ghall
Uibhist a Tuath
Beinn nam Fadhla

Oileán de chuid na nOileán Siar, Comhairle nan Eilean Siar, is ea Beinn nam Fadhla, idir Uibhist a-Tuath agus Uibhist a Deas, ar chósta thiar na hAlban, san Aigéan Atlantach.

Thug daonáireamh 2001 le fios go raibh daonra cónaitheach de 1,249 aige, agus an tromlach díobh ina gCaitlicigh Rómhánacha. Tá an oileán ina chuid den limistéar a riarann Comhairle nan Eilean Siar é.

Sráidbhailte 
 Baile a' Mhanaich
 An t-Uachdar

Cultúr 

 Caisteal Bhuirgh

Oileáin 

 Baile Sear, Bhuia 
 Ceallasaigh Mór, Eileanan Iasgaich
 Eileanan Chearabhaigh
 Flodaigh, Flodaigh Mór, Fraoch-eilean
 Griomasaigh, Griomasaigh 
 Rónaigh

Naisc Sheachtracha 

 Beinn nam Fadhla

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Uibhist a Deas

Is ceann d'Oileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, é Uibhist a Deas. Thug daonáireamh 2001 le fios go raibh daonra cónaitheach de ghnáth de 1,818 aige. Tá anaclann dúlra agus roinnt láithreacha seandálaíochta suimiúla ann, lena náirítear an t-aonú suíomh sa Bhreatain Mhór inar aimsíodh mumaithe.

Áiteanna 

 Bana Thighearna nan Eilean
 Dalabrog
 An t-Íochdar
 Loch Baghasdail
 Togh Mór

Daoine Aithnidiúil 

 Angus McPhee
 Fionnghal NicDhómhnaill

Tíreolaíocht 

 Beinn Mhór, Bun Sruth
 Easabhal
 Uisinis

Seandálaíocht 

 Cladh Hallan

Naisc Sheachtracha 

 Uibhist a Deas

Tíreolaíocht na hAlban
Comhairle nan Eilean Siar
Na hOileáin Siar
Inse Ghall
Bágh a' Chaisteil

Is é Bágh a' Chaisteil príomh-bhaile Bharraigh, Comhairle nan Eilean Siar. Tá Caisteal Chiosmuil suite ar chreig sa bhá.

Barraigh
Bailte in Albain
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Èirisgeigh

Is oileán é Eirisgeigh sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, de chuid thuaisceart na hAlban. Tá ainm an oileáin díorthaithe ón tSean-Lochlannais i gcomhair "Inis Eric". Luíonn sé idir Uibhist a Deas agus Barraigh agus é ceangailte le Uibhist a Deas le cabhsa a osclaíodh sa bhliain 2001. Sa bhliain chéanna rinneadh teirminéal farantóireachta as i gcomhair taistil idir Uibhist a Deas agus Barraigh. Taistealaíonn long fharantóireachta Caledonian MacBrayne idir Ceann a' Gháraidh in Eirisgeigh agus Aird Mhór i mBarraigh. Tógann an trasnú thart ar 40 nóiméad. Bhí 133 duine ag cur fúthu ar an oileán sa bhliain 2001. Bhí Gaoluinn na hAlbain ag 79% don daonra ag an am. 

Inse Ghall
Stair na hAlban
Seacaibíteachas
Comhairle nan Eilean Siar
Gaelscéal

Ba nuachtán Gaeilge seachtainiúil é Gaelscéal a bhíodh á eisiúint ar an Aoine idir 2009 agus 2013. Bhíodh sé á fhoilsiú ag Torann na dTonn Teoranta, ar comhfhiontar idir Eo Teilifís (comhlacht léiriúcháin) agus "An Curadh Connachtach" (nuachtán) é.

Nuachtán ildathach táblóideach 32 leathanach a bhí ann, a cuireadh ar fáil ar fud oileán na hÉireann. Cuireadh an nuachtán ar fáil i bhfoirm chlóite agus mar fhoilseachán leictreonach ar an suíomh gréasáin chomh maith. €1.65 (nó £1.50 i dTuaisceart Éireann) an praghas a bhí air. Ba é Ciarán Dunbar eagarthóir an Nuachtáin.

Stair agus cúlra an nuachtáin 
Nuair a tháinig deireadh le Foinse mar nuachtán neamhspleách Gaeilge i Meitheamh 2009, d'fhógair Foras na Gaeilge go mbeadh conradh nua ar tairiscint le haghaidh nuachtán náisiúnta seachtainiúil Gaeilge. Fógraíodh ar 20 Samhain 2009 gur bronnadh conradh agus maoiniú nua ar Torann na dTonn Teoranta chuige sin. 

Tugadh le fios go mbeadh an t-ainm 'Gaelscéal' ar an bhfiontar nua agus eisíodh an nuachtán nua den chéad uair ar 26 Márta 2010.

Bás 
Saol gearr a bhí ag Gaelscéal, trí bliana a bheag nó a mhór.Tháinig deireadh le maoiniú Fhoras na Gaeilge don nuachtán agus don nuachtán féin i Márta na bliana 2013.

Cuireadh deireadh leis nuair a shocraigh Foras na Gaeilge deireadh a chur leis an mhaoiniú a cuireadh ar fáil dó. Droch-dhíolacháin an chúis a luaigh an Foras lena gcinneadh.  Ach bhí an mhéad cóipeanna a dhíol Gaelscéal sé inchurtha leis na nuachtáin eile a cuireadh amach sa teanga roimhe.  "Ní raibh pobal na Gaeilge i gcoitinne ag iarraidh Gaelscéal a cheannach, ba chuma leo é a bheith ann nó as", a scríobh Ciarán Dunbar.

Stíl agus cur chuige

Naisc sheachtracha 

Cartlann Kevin Scannell anseo
Gaelscéal ar Facebook
 Físeáin de sheoladh oifigiúil Gaelscéal:  ní raibh ach 287 amharc anseo  (dúnta anois)  agus 263 amharc anseo  (Youtube)

Tagairtí 

Nuachtáin in Éirinn
Irisí Gaeilge
Hiort

Is oileánra iargúlta iad na hoileáin a nglaoitear  Hiort orthu, agus tá siad suite 41 mìle (68 ciliméadar) siar amach ó Beinn na Faoghla in Inse Ghall na hAlban.
Is ann atá na hoileáin is faide siar sna hOileáin Siar. Is é Hiort an t-oileán is mó díobh, agus tá a aillte mara níos airde ná na haillte eile sa Ríocht Aontaithe. Tá na hoileáin seo i limistéar riaracháin Chomhairle nan Eilean Siar. 
 
Bhí daoine ina gcónaí go buan san oileán le dhá mhíle bliain ar a laghad.
Níor fhás a dhaonra níos mó ná 180 is dócha agus is cinnte nach mó ná 100 tar éis na bliana 1851). Aistríodh an daonra iomlán amach as an oileán sa bhliain 1930. Faoi láthair, ní bhíonn ach pearsanra míleata lonnaithe ann.

Oileain 

 Boraraigh
 Dún
 Hasgeir
 Soaigh

Tíreolaíocht 

 Stac an Ármainn
 Stac Biorach 
 Stac Leibhinis, Stac Lí

Íomhánna

Naisc sheachtracha 
 Hiort - Urras Nàiseanta na h-Alba Làrach Dhualchas na Cruinne
 Eachdraidh Hiort  bho GRD Stòr-dàta

Tagairtí 

Oileáin na hAlban
Tíreolaíocht na hAlban
Comhairle nan Eilean Siar
Inbhir Nis

Is cathair i dtuaisceart na hAlban í Inbhir Nis. (Béarla: Inverness) Tá an chathair ina lárionad riaracháin Comhairle na Gàidhealtachd, agus aitheanta mar phríomhbhaile na Gaidhealteachd. Tá an chathair suite in aice le suíomh Bhlár Chúil Lodair, áit ar troideadh an cath mór sa bhliain 1745, agus ag béal an Ghleann Mhóir, san áit a sreabhann Abhainn Nis amach chuig an Cuan Moireach. Tá a suíomh ina mhol nádúrtha i gcomhair nasc iompair éagsúil. Is í an chathair is faide ó thuaidh sa Ríocht Aontaithe í. Bunaíodh lonnaíocht ann sa 6ú haois agus deonaigh an rí Daibhidh I an chéad chairt ríoga uirthi sa dara haois déag.

Naisc Sheachtracha 

 Inbhear Nis

Comhairle na Gàidhealtachd
Bailte in Albain
Fir Fichille Leòdhasach

Aimsíodh Fir Fichille Leòdhasach i Leódhas, Comhairle nan Eilean Siar, sa bhliain 1831.

Gailearaí 

Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Calanais

Is sráidbhaile é Calanais na hAlban. Tá an sráídbhaile suite trí mhíle déag thiar ó Steòrnabhagh in aice le cósta thiar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar.

Naisc 
 Calanais Visitor Centre
 Breasclete Community Association) 

Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Leamhán

Crann duillsilteach is ea an leamhán nó an ailm (Laidin: ulmus campestris). 
Tháinig siad chun cinn don chéad uair sa sealadh Méicéineach, thart ar 40 milliún bliain ó shin. Tionscnaíodh iad i lár na hÁise, bhí rath agus bláth ar na chruinn agus bhunaigh siad iad féin thart ar an chuid is mó den Leathsféar Thuaidh, ag trasnáil an Mheánchiorcail san Indinéis. I rith an 19ú haois agus an 20ú haois, cuireadh go leor speiceas mar mhaisiúcháin san Eoraip, Meiriceá Thuaidh, agus i gcuid den Leathsféar Theas, go háirithe Astraláise.

Luaitear an 'ailm', i bhfoclóirí na Gaeilge, mar an chéad litir den aibítir.

Ulmaceae
Plandaí íocshlaínte
Crainn
Litreacha (carachtair)
Oileán Arainn

Tá oileán Arainn suite i Linne Chluaidh idir Cinn Tíre is Inbhir Áir, i gComhairle Shiorrachd Áir a Tuath . Ní cuid d'Innse Gall é. 

An cnoc is airde san oileán ná Gaoda Bheinn, atá 874m (2,866 troigh) os cionn na mara.

Breadhaig an t-ainm atá ar phríomh-bhaile an oileáin.

Bailte 

 An Aoirinn
 Breadhaig, Bun na Dubh Abhann
 Catagal, An Cladach, An Coire, Cill Donnain
 Eadar Dhá Rubha
 An Dipinn
 An Lag, Loch Raonasa
 Am Machaire, Muileann nam Piúirneachan
 An t-Seasgann, Sannaig, Slaodraidh

Tíreolaíocht 

 Beinn Tarsuinn
 Caisteal Abhail, Cír Mhór, Creag Ghlas Laggan
 Eas a’ Chrannaig, Eilean MoLaise
 Gaoda Bheinn, Gleann Ruasaidh
 Pladaigh

Naisc 
 An t-oileán

Gailearaí 

Tíreolaíocht na hAlban
Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath
Oileáin na Cluaidh
Bód
Nóra Dheas na gCraobh-Fholt Ní Bháidhidh

Is amhrán traidisiúnta é Nóra Dheas na gCraobh-Fholt Ní Bháidhidh a bhaineann le hOileán Acla. Ba é Pádraic Daeid, An Táilliúir Gorm, a chum an t-amhrán. File cáiliúil a bhí ann.

Scéal 
Tráth dá raibh ocras ar an bhfile agus é ar a bhealach chun aonaigh, thug Nóra béile dó. Mar sin, chum sé dán molta in ómós di.

An t-amhrán 
Bhí mé lá breá gréine, 
‘S mé triall a’ dhul ‘un aonaigh, 
‘S casadh liom an réalta gan smál. 
D’fhiafraigh mé den spéir-bhean, 
A mba banríon óg ón Ghréig í, 
Arbh í Juno, Pallas nó Venus í nó aingeal. 

Tá a grua ar dhath na gcaortha, 
‘S a leaca bhí dá réir sin, 
Mar ‘tá an eala ‘s í ag éirí den tsnámh, 
‘Sé a dúirt sí liom go céillí, 
“Ní neach ar bith den méid sin, 
Ach Nóra dheas na grcaobh-fholt Ní Bháidhidh. 
‘S a mhaighdean mhaiseach mhúinte, 
‘S a bhéilín tanaí ró-dheas, 
‘S a chúilín mar an ómar go sáil, 
Cé gur milis blas do phóigín, 
Ná mil na mbeach a reofadh, 
‘S go dtabharfá na sluaite ón mbás. 

An té ‘chífeadh siúl a’ bóthar thú, 
‘S tú ‘bheith in do chóiriú, 
‘Sé is samhail duit réalt eolais gan smál, 
Is tú mian gach buachaill óig, 
Is tú grá gach fear a phósfadh thú, 
Is tú Nóra dheas na gcraobh-fholt Ní Bháidhidh. 

Dá mbeinnse in mo Iulas Caesar, 
Nó in mo cholainn éifeacht, 
Do mholadh ní fhéadaim-sa amháin, 
Mar bhí tú múinte céillí, 
‘Sé is samhail duit ga gréine, 
Nó réalt na maidne ag éirí gach lá. 

Saibhreas Rí na Gréige, 
‘S fáighim é uilig le chéile, 
‘S go scaipfeadh sí le féile a dá láimh, 
‘S a Dhia nárbh ait na béasa, 
‘Bhí ag ainnir an chúil chraobhaigh, 
Nóra dheas na gcraobh-fholt Ní Bháidhidh. 

Níl teanga dá raibh ag saoithe, 
Nach raibh déanamh iontu ag Caesar, 
Is cumhra deas a léifeadh sí an clár, 
Mar bhí Fraincis, Spáinnis ‘s Gréigis, 
Laidin ‘s oideas Gaeilge aici, 
‘S teangaidh bhlasta Béarla gan tláith, 
Sheinnfeadh sí na téadra, 
Le meabhair cinn is méara, 
Fidil ‘s fliút ar aon staid amháin, 
‘S riarfadh sí na céadta, 
Gan gruaim a chur ina héadan, 
Nóra dheas na gcraobh-fholt Ní Bháidhidh.

Amhráin Éireannacha
Beith

Is crann í an Bheith (Sean-Ghaeilge: bethe, i mBreatnais: bedw, i mBriotáinis: bezuenn, i gCeiltis: betvâ, i Laidin: betula, i bhFraincis: boule) sa teaghlach Betulacaeae sa ghéineas Betula. Ní fhásann siad rómhór, ach bíonn siad níos mó ná sceacha. Tá siad gaolta leis an teaghlach Fagaceae, ina bhfuil na daracha agus na fáibhilí.

Cuirtear an t-ainm “Beith” ar an dara litir den tsean-aibítir Ghaeilge.

Betula
Betulaceae
Crainn
Litreacha (carachtair)
Dair

Is crann nó tor í an dair sa ghéineas Quercus (Laidin crann darach), ar ina leith tá timpeall 400 speiceas ann. Tá an géineas dúchasach sa leathsféar thuaidh, agus folaíonn sé crainn dhuillsilteacha agus shíorghlasa a shíneann ón leithead fuar go dtí an Áise thrópaiceach agus Críocha Mheiriceá.

Cuirtear an t-ainm “Dair” ar an gceathrú litir den sean-aibítir Ghaeilge.

Naisc sheachtracha 
 Flora Europaea: Quercus

Quercus
Crainn
Litreacha (carachtair)
Eadhadh

Tugtar an tEadhadh nó an tEabhadh ( nó níos minicí fós, sa lá atá inniu ann, an Crann Creathach) ar chrainn den bhFine Salicaceae, agus bíonn an chuid is mó díobh ar fáil san 'rannóg' ( nó 'bun-fhoghéanas') Populus.

Luaitear an focal 'Eadhadh', i bhfoclóirí na Gaeilge, mar an chúigiú litir den aibítir.

Naisc sheachtracha 
 Bioimages: Populus grandidentata 

Crainn
Litreacha (carachtair)
Salicaceae
Cathair Alastair

Is í Cathair Alastair an dara cathair is mó san Éigipt. Tá 4.1 milliún duine ina gcónaí sa chathair. Bhunaigh Alastar Mór í timpeall na bliana 331 R.C.

Gailearaí 

Cathracha san Éigipt
Síota

Ainmhí feoiliteach is ea an síota. Ball d'fhine na gcat (Felidae) atá ann. Tá síotaí le fáil san Afraic agus in iardheisceart na hÁise. Bíonn na síotaí, de ghnáth, 1.15 - 1.35 méadar ar fad, agus 40 - 65 cileagram ar mheáchan. Tá an baineannach beagán níos lú ná an fireannach. 

Mamaigh
Tíogar

Is ainmhí feoiliteach é an tíogar (Panthera tigris). Mamach atá ann, an cat is mó dá bhfuil ann.

Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth, ach d’éirigh tíogar Bali, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach díobhaí. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol.

 Tíogar na Beangáile: níos lú na 2000 fágtha
 An Tíogar Ind-Síneach: 1200-1800
 An Tíogar Malaech: 600-800
 An Tíogar Sumatrach: 400-500
 An Tíogar Amúrach (sa tSibéir): 400-550. Sna 1940aí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht.
 Tíogar na Síne Theas: díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna

Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisúnta.

Naisc 
 

Mamaigh
Fearn

Ainm coitianta é an Fhearnóg (nó an Fearn), atá sa ghéineas plandaí bláthanna (Alnus), agus a bhaineann leis an bhFine (Betulaceae). Cuimsíonn an ghéineas thart ar 30 speiceas de chrainn agus toir moinéiciach. Ní bhaineann mórán díobh méid mór amach. Fásann siad sa Chrios Measartha ó Thuaidh agus i gCríocha Mheiriceá chomh maith, sna hAindéis ó dheas go dtí an Airgintín.

Cuirtear an t-ainm “fearn” ar an séú litir den sean-aibítir Ghaeilge.

Crainn
Litreacha (carachtair)
Eidhneán

Is géineas é an tEidhneán (Hedera) den bhFine Araliaceae. Tá 15 speiceas ann san bhfine seo, ina measc, plandaí adhmadacha duillsilteacha dreapadóireachta nó talamh-téaltaithe. Tá na plandaí seo dúchasach sna hOileáin Atlantaigh, in iarthar, i lár agus i ndeisceart na hEorpa, in iarthuaisceart na hAfraice agus thar lár-dheisceartach na hÁíse anoir ón tSeapáin.

Cuirtear an t-ainm “Gort” ar an seachtú litir den sean-aibítir Ghaeilge. Tugtar eidhneán nó eidheann ar an ngort sa nua-Ghaeilge.

Plandaí

Eidhneán
Crainn
Litreacha (carachtair)
Araliaceae
Plandaí ghairdín
Siombailí Dhinísis
Dobhareach

Ainmhí mór is ea an dobhareach. Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Hippopotamidae é. Tá dobhareacha le fáil san Afraic fho-Shahárach.

Mamaigh
Nuacht TG4

Clár nuachta Gaeilge is ea Nuacht TG4, a chraoltar go beo gach lá ar an stáisiún TG4. Cuirtear an bhéim ar nuacht agus tuairiscí a bhaineann leis an nGaeltacht agus an Ghaeilge araon, chomh maith le cuntais ar nuacht náisiúnta agus idirnáisiúnta. Cuireadh tús leis ar an 31 Deireadh Fómhair 1996, faoin ainm Nuacht TnaG agus le Gráinne Seoige mar láithreoir. Ón 13 Iúil 2009 ar aghaidh, bíonn gach eagrán ag teacht go beo ó stiúideonna TG4 i mBaile na hAbhann, Contae na Gaillimhe.

Taispeántar cláir a mhaireann tríocha nóiméad ag 19:00 idir Luain agus Aoine, agus cláir níos giorra ag 18:45 ag an deireadh seachtaine. 
Is cuid de Nuacht agus Cúrsaí Reatha RTÉ é Nuacht TG4, an chraobh den craoltóir náisiúnta atá freagrach as cúrsaí nuachta. Tá lucht féachana de 35-40,000 ag an gclár.

Láithreoirí 
Is í Eimear Ní Chonaola a chuireann an clár i láthair don chuid is mó, le Maolra Mac Donnchadha ina háit ar laethanta áirithe eile. Feictear daoine de na tuairisceoirí ann anois agus arís, mar shampla Ailbhe Ó Monacháin. Is é Rónán Ó Domhnaill an comhfhreagraí polaitiúil, agus bíonn Ruairí Mac Con Iomaire ann leis an tuairisc spóirt. 

 1996-1998: Gráinne Seoige agus Gillian Ní Cheallaigh
 1998-2002:Ailbhe Ó Monacháin
 2002-2004: Siún Nic Gearailt 
 2004-inniu: Eimear Ní Chonaola

Tuairisceoirí 
I measc na dtuairisceoirí atá ag obair ar Nuacht TG4 ná Seán Mac a tSíthigh, Irene Ní Nualáin, Rónán Mac Con Iomaire, Áine Lally, Máire T. Ní Mhadaoin, Catherine Ní Ghuairim, Tomás Ó Mainnín, Caoimhe Ní Laighin agus Áine Ní Bhreisleáin.

Learn this caint here www.learnenglish.co.uk
 Nuacht RTÉ

Tagairtí 

Cláir TG4
Cláir Teilifíse Éireannacha
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1996
Cláir Nuachta
Sioráf

Is ainmhí mór é an sioráf. Mamach atá ann.

Mamaigh
Rosualt

Is ainmhí mór é an rosualt. Mamach atá ann. Tá dhá fhiacail fhada aige, darbh ainm starrfhiacla, a thagann síos óna bhéal. Bhain an-chuid cultúr úsáid as eabhar a bhfiacla i seodra tráth.

Mamaigh
Gráinneog

Ainmhí beag is ea an ghráinneog. Is mamach feithideach í. Tá sí spíonach. Tá 17 speiceas ann san Eoraip, san Áise, san Afraic agus sa Nua-Shéalainn.

Mamaigh
Camall

Ainmhí mór is ea an camall. Mamach (Camelus) atá ann agus is ball d'fhine na Camelidae é. 

Mamaigh
Camelidae
Sionnach

Ainmhí feoiliteach is ea an sionnach nó an madra rua (madadh rua/mada rua uaireanta). Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na gcúnna (Canidae) é.

Sanasaíocht 
Níl aon sanasaíocht shásúil ar an bhfocal sionnach.

Seanfhocail/nathanna cainte 
 Ní mhealltar an sionnach faoi dhó
 Chomh glic le sionnach
 Sionnach ar dhuán, giorria ar do bhaoite, is nár mharaí tú aon bhreac go dtioca an Fhéile Bríde seanmhallacht iascaireachta as ar ainmníodh úrscéal Bhreandáin Uí Eithir Sionnach ar mo Dhuán.

Cur síos 
Bíonn áthanna éagsúla ar na madraí rua, idir buí éadrom agus donn trom rua, agus dath bán nó éadrom ar a mbolg agus ar uile. Bíonn eireaball sionnaigh fada, tiubh, agus mothallach, agus bior bán air de ghnáth. Bíonn na cluasa sách fada agus biorach.

 Meáchan 4 – 9 cg
 Fad na colainne 50-100cm
 Fad an eireabaill 30- 45cm
 Cos Deiridh 13-16cm
 Fad an Lapa 5cm
 Aird ón ngualainn anuas 30-40cm

Roinnt bianna 
 Coiníní 
 Uibheacha
 Feithidí
 Giorriacha
 Gráinneoga 
 Francaigh
 Péisteanna
 Lucha 
 Torthaí
 Fuílleach bia

Féach freisin 
 An Maidrín Rua

Foinsí 

Mamaigh
Coinín

Is mamach beag é an coinín. Tá níos mó ná caoga speiceas éagsúla coiníní agus giorriacha ann. Tá coiníní, piocaí, agus giorriacha san ord Lagomorpha, le coiníní agus giorriacha amháin san fhine Leporidae. Laistigh de na Leporidae, tá deich ngéineas ann; cuimsíonn an géineas Lepus na giorriacha, agus de ghnáth tugtar coinín ar na speicis sa naoi ngéineas eile. Dá bharr sin, ní clád tacsanomaíochta iad na coiníní.

Tá coiníní ina gcónaí ar fud an domhain. Bíonn siad ina gcónaí ina dteaghlaigh agus itheann siad glasraí agus féar. Sa dúiche fhiáin, bíonn coiníní ina gcónaí i bpoill a thógann siad dóibh féin ar a dtugtar rapacha. Tá an t-ainm coinicéar ar scata coiníní ina gcónaí le chéile. Tá cáil ar choiníní as a bheith ag bocléim agus ag ithe cairéad.

Tá tréimhse iompair timpeall 31 laethanta ag coiníní. Is féidir 12-13 coiníní óga a bheith ag an mbaineannach, is annamh ál chomh mór le 18 nó chomh beag le ceann amháin. Coimeádtar coiníní mar pheataí ag daoine áirithe. Tógtar coiníní feola freisin. 

Mar gur creach d'ainmhithe eile iad coiníní, bíonn siad cúramach sa pháirc. Má bhraitheann siad contúirt, seasann siad ina staic agus faireann siad. Tá réimse radhairc an-leathan ag coinín, scanadh lastuas ina theannta sin. Is iad a naimhde ná sionnaigh agus madraí; béir, racúin, minceanna, easóga agus nathracha. Tógann éin chreiche coiníní uaireanta. Bíonn daoine ag scaoileadh coiníní freisin. Ritheann siad chuig a bpoill, ina bhfuil tá siad slán sábháilte go hiondúil. 

Tá struchtúr sóisialta casta acu agus, mar mhadraí, tá ordlathas acu. Bíonn coiníní sona nuair a sheasann a gcluasa. Nuair a shileann a gcluasa síos, níl siad ar a suaimhneas.

Foinsí 

Mamaigh
Giorria

Ainmhí beag is ea an giorria. Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Leporidae é.

An Giorria Gallda (Lepus europaeus) 

Is mó é seo ná coinín. Bíonn a chosa deiridh fada láidir agus bíonn barr dubh ar na cluasa fada. Donnbhuí a bhíonn a chuid fionnaidh agus fanann an dath sin air ó cheann ceann na bliana. Dubh a bhíonn an t-eireaball thuas agus geal thíos.
Cé gur ar fud na hEorpa atá sé le fáil, tá sé ar iarraidh sna háiteanna seo: Éire, an leithinis Ibéarach agus formhór Chríoch Lochlann.

Giorria Sléibhe (Lepus timidus) 

Donnghlas a bhíonn a fhionnadh sa samhradh agus geal a bhíonn a bholg. Sa gheimhreadh is amhlaidh a bhíonn an fionnadh geal (sna tíortha le sneachta) nó glas, cé go bhfanann an dath dubh ar bharr na gcluas. In Éirinn, donn a bhíonn a fhionnadh ó cheann ceann na bliana.

I gcoillearnach dhuillsilteach oscailte agus ar mhóinteáin arda a chónaionn sé. Tá sé le fáil in Éirinn, in Albain agus ó Chríoch Lochlann soir. Ní fhaightear níos faide ó dheas é ach amháin sna hAlpa.

Giorria na Rinne (Lepus capensis) 

Is lú giorria na rinne (Lepus capensis) agus donnrua a bhíonn fionnadh an bhrollaigh is na dtaobhanna. Is lú an giorria sléibhe agus geal a bhíonn a eireaball uile. Is lú an coinín agus is giorra a chosa; ní dubh a bhíonn barr a chluasa ach a oiread.

Tá giorria na rinne le fáil ina lán áiteanna san Afraic agus sa Mheánoirthear.

Tagairtí 

Mamaigh
Cú Faoil

Ainmhí clóis is ea an cú faoil. Saghas madra atá ann. Tá stair fhada ag baint leis an gcú faoil in Éirinn. Mar shampla, de réir na seanscéalta, mharaigh Sétanta cú faoil Chulainn agus bhí air bheith mar gharda ag Culann ar feadh tamaill: mar sin, tugtar Cú Chulainn air. Tá siad an-ard: de ghnáth idir 50 ceintiméadar agus méadar amháin ar airde.

Mamaigh
Póir mhadraí
Dáithí Lacha

Clár beochana Gaeilge ab ea Dáithí Lacha, a bhí le feiceáil in Éirinn sna seascaidí. Craoladh an chéad eagrán ar an 31 Nollaig 1962 agus críochnaíodh i mí Iúil 1969 é. Cartún chúig nóiméad a bhí ann, a bhí ar siúl trí uair in aghaidh na seachtaine ar dtús, agus ansin ar bhonn seachtainiúil ní ba dhéanaí.

Ba é Dáithí Lacha príomhcharachtar an chláir, in éineacht le Maidhc Madra agus Puisín. B'é Flann Ó Riain rinne an líníocht agus na cláracha.

Naisc Sheachtracha 

 Rógairí Beaga - Dáithí Lacha '67 ar Youtube
Daithí Lacha - Ar an bhFarraige, RTE, 1 Eanáir, 1965  
 Daithí Lacha - Ag Iascaireacht, RTE, 8 Meitheamh, 1965

Tagairtí 

Cláir RTÉ
Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1962
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1969
Cláir Teilifíse Éireannacha
Cartúin
Gaeilgeoirí
Srónbheannach

Ainmhí mór is ea an srónbheannach. Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Rhinocerotidae é. Tá cúig speiceas ann. Tá srónbheannaigh le fáil san Afraic agus i ndeisceart na hÁise.

Mamaigh
Míoltóg

Cuil bheag fhíneálta a bhailíonn i saithí ollmhóra le crónú an lae gar d'uisce marbh is ea an mhíoltóg. Na cuileanna fásta cosúil le corrmhíola, ach ní bheireann siad greim mar nach bhfuil codanna an bhéil forbartha go maith. De ghnáth is uisciúil na larbhaí. Itheann siad algaí, dríodar, agus uaireanta creach.

 Blephariceridae
 Cecidomyiidae (na “gálmhíoltóga”)
 Ceratopogonidae (na “míoltóga géara”)
 Chaoboridae
 Chironomidae (na “míoltóga”, non-biting i mBéarla)
 Deuterophlebiidae
 Dixidae (na “míoltóga meiniscis”)
 Scatopsidae 
 Thaumaleidae

Ní ionann go díreach “míoltóg” agus “midge” i mBéarla; úsáidtear an focal Gaeilge ar speicis eile, mar shampla na míoltóga gainimh i ngéineas Lutzomyia a dtugtar sand flies orthu i mBéarla.

Feithidí
Coccinellidae

Is fine fhorleathan de chiaróga beaga iad na Coccinellidae , i raon méide idir 0.8 mm go 18 mm  , ar a dtugtar go coitianta bóíní Dé .

Meastar go ginearálta go mbíonn an chuid is mó de na níos mó ná 6000 speiceas a thuairiscítear ina bhfeithidí tairbheach, toisc go mbíonn siad ag creachadh na Hemiptera luibhiteacha, mar shampla  aifidí nó  feithidí gainneacha, ar lotnaidí talmhaíochta iad. Leagann go leor coccinellidae a n-uibheacha go díreach i gcoilíneachtaí aifidí agus feithidí gainneacha lena chinntiú go bhfuil foinse bia láithreach ag a larbhaí.  Mar sin féin, tá iarmhairtí nach bhfuil fáilte rompu ag roinnt speiceas; ina measc, tá na cinn is suntasaí den fhothfhine Epilachninae (lena n-áirítear Epilachna varivestis), ar luibhiteoirí iad féin. De ghnáth, ní bhíonn na hEpilachninae ach ina mion-lotnaidí talmhaíochta, ag ithe duilleog gráin, prátaí, pónairí, agus barraí éagsúla eile, ach is féidir a n-uimhreacha a mhéadú go heaspónantúil i mblianta nuair a bhíonn a gcuid naimhde nádúrtha, amhail foichí seadánacha a ionsaíonn a n-uibheacha, i líon níos lú. I gcásanna den sórt sin, is féidir leo damáiste mór a dhéanamh do bharraí. Tarlaíonn siad i mbeagnach gach mór-réigiún táirgthe barr i dtíortha measartha agus trópaiceacha.

Tagairtí

Feithidí
Bóín Dé
Asal

Mamach crúbach is ea an t-asal. Is ainmhithe móra ceathairchosacha iad na hasail. De ghnáth bíonn siad tuairim is 0.9 - 1.4 méadar ar airde, cé go bhfuil go leor éagsúlachta ann. Tá asail le fáil ar fud an domhain. Meastar go bhfuil tuairim is 44 milliún ann (11 milliún sa tSín).

Seanfhocal 
 Ní dhéanfadh an saol capall ráis d'asal.

Mamaigh
Goraille

Is ainmhí mór é an goraille. Mamach atá ann. Is é an goraille an príomhach is mó ar domhan sa lá atá inniu ann. Tá na goraillí le fáil san Afraic, sna dufairí i lár na hilchríche. Tá idir an dá speiceas faoi bhagairt. De ghnáth bíonn na fireannaigh 165–175 ceintiméadar ar airde agus bíonn na baineannaigh tuairim is 1.4 méadar ar airde. 
 

Mamaigh