joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Hendrik Casimir

Fisicí a rugadh sa Háig ab ea Hendrik Casimir (1909-2000). I 1934 chabhraigh sé le saothrú theoiric ghinearálta na forsheoltachta. Níos déanaí d'fhorbair Bardeen is daoine eile an teoiric seo. Tugtar iarmhairt Casimir ar an bhfórsa lag aomtha idir dhá phláta chomhthreomhara sheoltacha i bhfolús, a réamhinis sé ó phrionsabail na leictridinimice candamaí i 1948.

Fisiceoirí Ollannacha
Daoine a rugadh i 1909
Básanna in 2000
Teileascóp Cassegrain

Teileascóp a dhear an t-eolaí Francach Louis Cassegrain (c 1629-1693) i 1672. Anois is é an córas optúil is coitianta i gcomhair teileascóip. Príomhscáthán parabólóideach ann, agus poll ina lár. Bíonn scáthán tánaisteach hipearbolóideach suite taobh istigh d'fhócas an phríomhscátháin, agus an súilphíosa taobh thiar den phríomhscáthán. Baineann an chuid is mó de na teileascóip ollmhóra optúla ar Domhan feidhm as an eagar seo. Is athraitheach air teileascóp Schmidt-Cassegrain, ina bhfuil lionsa ceartaithe freisin, a úsáidtear i réalteolaíocht amaitéarach den chuid is mó.
Giovanni Domenico Cassini

Réalteolaí a rugadh i bPerinaldo na hIodáile ab ea Giovanni Domenico Cassini (8 Iúil 1625 – 14 Meán Fómhair 1712). Ceapadh é mar an gcéad stiúrthóir ar an réadlann i bPáras sa bhliain 1669. Ainmníodh deighilt Cassini, an bhearna idir dhá fháinne de chuid Satairn, as. Thairg sé dlíthe Cassini i 1693 chun cur síos ar rothlú na Gealaí.

Daoine a rugadh i 1625
Básanna i 1712
Réalteolaithe Iodálacha
Aistear Cassini-Huygens

Aistear spásárthach comhoibríoch idir NASA, ESA agus eagraíochtaí acadúla is tionsclaíocha Eorpacha eile le dul go Satarn is Tíotán. Dhá chomhpháirt a bhí i gceist: spásárthach a dhéanfadh fithisiú thart ar Shatarn (Cassini, a sholáthair NASA, fuinnmhithe le córas RTG, gineadóir teirmileictreach radaiseatóip), agus an taiscéalaí (Huygens, a sholáthair ESA) a threáfadh atmaisféar Tíotáin is a rachadh i dtír air. Lainseáladh i 1997 é, agus bhain sé feidhm as cabhair imtharraingteach an Domhain, Véinis is Iúpatair chun díriú ar Shatarn. I 2004 tharchuir Cassiní na chéad phictiúir den ghealach Phoebe, agus cúpla mí ina dhiaidh sin bhí sé i bhfithis timpeall Satairn. D'aimsigh sé dhá ghealach nua nár braitheadh riamh roimhe. Scaoil Cassini-Huygens i dtreo Tíotáin, agus i 2005 tháinig i dtír ar Thíotán, an tuirlingt is faide amach ón Domhan riamh ag árthach de dhéanamh daonna. Fuarthas na chéad phictiúir den dromchla ar ais go luath ina dhiaidh sin.
Hugh Casson

Ailtire a saolaíodh i Londain ab ea Hugh Maxwell Casson (1910-1999). Stiúraigh sé an ailtireacht d'Fhéile na Breataine i 1951. 

Ailtirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1910
Básanna i 1999
Andrea del Castagno

Péintéir a rugadh i gCastagno na hIodáile ab ea Andrea del Castagno (Andrea di Bartolo de Simone, c 1421-19 Lúnasa 1457). Tá cáil ar Ultima Cena (An Suipéar Déanach), pictiúr a rinne sé d'Eaglais na hApollóine Naofa. Sraith thábhachtach pictiúr leis is ea Ciclo degli uomine i donne illustri (Fir is Mná Cáiliúla).

Péintéirí Iodálacha
Básanna i 1457
Castainéid

Péire teasc adhmaid (castán de ghnáth), rud beag cuasach, a chaitear ar an ordóg is a chniogtar le chéile go rithimiúil chun damhsa a thionlacan, sa Spáinn go príomha. Bíonn castainéid ceolfhoirne suite ar bhata adhmaid de ghnáth.
Castán inite

An castán Spáinneach, crann duillsilteach a fhásann 30 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara is iarthar na hÁise, ach a shaothraítear in an-chuid áiteanna eile. Na duilleoga ubhchruthach fiaclach lonrach, na caitíní fada le bláthanna glasa baineanna faoi bhun na mbláthanna fireanna buí, na cnónna lonrach donn, agus 3 cheann imchlúdaithe i gcás tiubh spíonach. Déantar na cnónna a róstadh chun castáin rósta a tháirgeadh. 

Plandaí
Crainn
Castán uisce

Planda uisciúil bliantúil a shnámhann go saor. Dúchasach do réigiúin theo san Eoraip, an Áise is an Afraic, agus tógtha isteach i réigiúin eile. Na fréamhacha glas, na bláthanna bán ina gcnotaí 4 pheiteal, an lann rombach, an gas le seomra aeir ann. Na torthaí adhmadach triantánach le 2-4 dhealg. Fásann sé go tapa, agus déanann mataí tiubha a shnámhann is a choisceann bealaí uisce. Is bunbhia in an-chuid den Áise an toradh, lán de stáirse is saill. Na castáin inite a dhíoltar san Eoraip, is minic nach fíorchastáin uisce iad ach torthaí na cíbe.

Plandaí
Próiseas Castner-Kellner

Próiseas chun hiodrocsaíd sóidiam is clóirín a dhéanamh trí sháile a leictrealú in umar le baic a roinneann an t-umar ina ranna scoite. Luíonn an sáile os cionn umar mearcair a fheidhmíonn mar chatóid, agus is féidir a shreabhadh ó roinn go roinn. Fuasclaítear clóirín ag anóidí iarainn agus bailítear é. Déanann an sóidiam a fhuasclaítear ag an gcatóid mearcair malgam, a shreabhann isteach i roinn eile mar a n-imoibríonn le huisce chun hiodrocsaíd sóidiam a dhéanamh gan aon chlóiríd sóidiam a bheith ann.
Catacól

C6H4(OH)2, 1, 2-déhiodrocsaibeinséín, solad gan dath le leáphointe 105 °C. Is féidir leis coimpléisc láidre a dhéanamh le miotail trí chrágadh. I measc na ndíothaíoch tábhachtach uaidh, tá aidréanailín is dopa.

Alcóil
Catacólaimín

Grúpa comhábhar atá suntasach sa bhitheolaíocht, a fhaightear go forleathan i bplandaí is ainmhithe. Is iad na samplaí a tharlaíonn i bhfíocháin mhamacha dopaimín, noraidréanailín is aidréanailín, agus tá róil thábhachtacha acu i bhfeidhmiú an nearchórais lárnaigh is an néarchórais shimpitigh. Bunúsach i rialú bhrú na fola, agus an freagairt teitheadh nó troid.
Cataileipse

Cuma colainne, míchompordach neamhinmharthanach de ghnáth, a dtugtar solúbthacht céarach uirthi, a ghlacann duine le drochghalar síocóiseach nó i bhfrithghníomh histéireach.
Luíne (Contae na Mí)

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Luíne.

Bailte i gContae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Cataitéar

Feadán mín, déanta as rubar nó ábhar sintéiseach, le cur isteach i gcuais colainne cosúil leis an lamhnán, na fuileadáin, seomraí an chroí, agus conairí na riospráide. Stíleas sreinge istigh ann chun é a dhéanamh docht le cur isteach is a dhíriú don ionad ceart, go minic faoi íomháú fluarascópach X-ghathach. Úsáidtear é chun sreabháin nó drugaí a sholáthar, fuil nó sreabhán eile nó bithóipse a tharraingt amach le tástáil, nó tomhais éagsúla — brú, ráta sreafa is eile — a dhéanamh chun galair a dhiagnóisiú.
Catalaíoch

Ábhar nach mbíonn ach rian de i gcóras ceimiceach, go príomha sa cheimic orgánach, a mhéadaíonn ráta imoibrithe cheimicigh agus nach n-athraítear in aon chor sa phróiseas. De réir dealraimh, feidhmíonn na clórafluaracarbóin (CFCanna) mar chatalaígh sna himoibrithe a mhilleann ózón san atmaisféar. De bhrí nach n-athraítear iad sa phróiseas, fanann gach móilín CFC san atmaisféar chun dochar a dhéanamh do na mílte móilín ózóin. 

Imoibrithe ceimiceacha
Catalú

Géarú nó moilliú imoibrithe cheimicigh trí ghníomhaíocht ábhair (an catalaíoch) a fhaightear ar ais gan athrú ag deireadh an imoibrithe. Tá fíorthábhacht leis an ngníomhaíocht seo sa cheimic is an bhitheolaíocht chun imoibrithe a ghéarú a rachadh rómhall ar chaoi eile, fiú is iad fabhrach ó thaobh fuinnimh de. I measc na gcatalaíoch tábhachtach, tá iarann i bpróiseas Haber-Bosch chun amóinia a tháirgeadh ó nítrigin an aeir, agus clóraifill a bhrostú sa bhfótaisintéis a thógann dé-ocsaíd charbóin ón aer chun hidreacarbóin choimpléascacha a chruthú i bplandaí. Nuair a tharlaíonn catalú taobh istigh de phas amháin, mar a tharlódh i dtuaslagán, tugtar catalú aonchineálach air. Catalú ilchineálach a tharlaíonn nuair a bhíonn níos mó ná pas amháin i gceist.
Catamarán

Soitheach dhá chabhail de bhunús Tamalach ar féidir ardluas a bhaint amach le han-chobhsaíocht leis. Tiomáintear le seolta nó inneall iad na laethanta seo. Is dearadh an-choitianta luaimh le blianta anuas é, agus de réir a chéile tá an dearadh céanna á thabhairt isteach do bháid is longa farantóireachta freisin.

Féach freisin

Tagairtí 

Longa
Seoltóireacht
Catóid

I leictrealú is feadáin díluchtúcháin, an leictreoid dhiúltach a dtéann na leictreoin uaithi isteach sa bhfeadán nó an chill leictricheimiceach. I mbataire, an teirminéal dearfach a dtéann na leictreoin isteach sa bhataire tríthi. I gciorcad atá ceangailte le bataire, ritheann an sruth ó chatóid dhearfach an bhataire tríd an gciorcad go dtí anóid dhiúltach an bhataire. Is ian dearfach an caitian a ghluaiseann i dtreo na catóide diúltaí i leictrealú. Baintear miotail (a dhéanann caitiain) ón anóid, agus deasctar iad ar an gcatóid i leictrealú.
Henry Cavendish

Fisicí is ceimicí Sasanach a rugadh i Nice na Fraince ab ea Henry Cavendish (10 Deireadh Fómhair 1731 - 24 Feabhra 1810). Rinne sé taighde bunúsach ar imtharraingt is dlús an Domhain, saintoilleadh teirmeach ábhar, indóiteacht hidrigine (aer inlasta a thugtaí uirthi sin ag an am), comhdhéanamh aeir, agus leictreachas.

Fisiceoirí Sasanacha
Ceimiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1731
Básanna i 1810
William Caxton

An chéad chlódóir Sasanach, a rugadh i Weald Shasana, meastar ab ea William Caxton (c 1422-c 1491). Ar cuairt go Köln na Gearmáine (1471-1472) a d'fhoghlaim sé ceird na clódóireachta, is dócha. Chuir sé cló ar an gcéad leabhar Béarla, The Recuyell of the Historyes of Troye (Bailiúchán Scéalta na Traí, aistriúchán ar leabhar Fraincise) i 1475. I 1476 bhunaigh sé a ghnó clóbhuailte le clóphreas adhmaid. Chlóbhuail sé timpeall 100 leabhar, ach ní mhaireann ach trian nó mar sin díobh, cuid mhaith díobh i mblúirí.

Clódóirí Sasanacha
Daoine a rugadh sna 1420idí
Básanna sna 1490idí
George Cayley

Eitleoir ceannródaíoch a rugadh in Scarborough Shasana ab ea George Cayley (1773-1857). I 1808 thóg is d'eitil sé faoileoir, an chéad aerárthach níos troime ná aer. I 1853 thóg sé an chéad eitleoir rathúil a d'iompair duine.

Eitleoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1773
Básanna i 1857
Céachta léime stocán

Ilchéachta a dearadh san Astráil i 1881 le níos mó ná deimheas amháin. Feidhmíonn na deimhis neamhspleách ar a chéile, agus is féidir talamh le stocáin is clocha móra a shaothrú leis. Bristear is milltear gnáthchéachta i gcoinníollacha mar sin. Baineadh feidhm as an gcéachta seo chun na tailte eoclaipe in oirdheisceart na hAstráile a oscailt is a shaothrú.
Ceadaíocht

Tomhas ar an oiread a pholaraíonn (a ailíníonn) na móilíní in ábhar faoi iarmhairt réimse leictrigh. Úsáidtear an tsiombail ε uirthi, agus an t-aonad farad in aghaidh an mhéadair (F m-1). Is ionann ceadaíocht an fholúis is 1/(μ0 c2), nuair is é μ0 tréscaoilteacht mhaighnéadach folúis, agus c luas tairiseach forleata solais i bhfolús: mar sin ε0 = 8.854 × 10-12 F m-1, tairiseach uilíoch a thagann san áireamh arís is arís eile sa leictreachas. Maidir le hábhair thréleictreacha, braitheann ε ar chomhdhéanamh an ábhair is na coinníollacha fisiciúla, agus luaitear mar iolraí ar ε0 í. Tugtar an tairiseach tréleictreach ar na hiolraí seo. 

Leictreachas
Céadchosach

Artrapód feoiliteach domhanda, a fhaightear de ghnáth in ithir, dramhaíl duilleog, agus adhmad lofa. Suas le 30 cm ar fhad, ceann le hadharcáin is codanna béil, cabhail iltheascánach le péire cos ar gach teascán. Timpeall 2,500 speiceas, cuid acu nimhiúil.
Gentiana

Géineas plandaí is ea Gentiania (nó ceadharlaigh sa Ghaeilge), a bhíonn ilbhliantúil den chuid is mó, agus a fhaightear i ngach tír, beagnach, ach amháin san Afraic. Cuid mhaith díobh, is alpaigh iad a fhásann go híseal. Na duilleoga urchomhaireach iomlán. Na bláthanna roinnt ceintiméadar ar fhad, tonnadóirchruthach nó clogchruthach, go minic le feadáin fhada is 5 mhaothán leata, de ghnáth dúghorm ach uaireanta bán, buí nó dearg. Úsáidtear na fréamhacha le searbháin a dhéanamh. I measc na speiceas is mó aithne orthu tá an ceadharlach buí (Gentiana lutea, lus), lus an chrúbáin (G. campestris) agus an muilcheann (G. amarella). 

Plandaí
Céadras dearg

Speiceas atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh a tháirgeann adhmad dearg. Is é seo an t-ainm tráchtálach ar adhmad an aitil Mheiriceánaigh, a úsáidtear go minic i ndéanamh peann luaidhe.

Crainn
Céadras geal

Cineál crainn ar speiceas den ghéineas Chamaecyparis é is ea an Céadras geal. Tá sé dúchasach d'oirthear Mheiriceá Thuaidh. Táirgeann sé adhmad bán nó leathbhuí.

Crainn
Céadras Seapánach

Cónaiféar síorghlas, dúchasach don tSeapáin. Caol coirceogach. Na duilleoga lannach le bioranna fada, eagraithe ina mbís. Crann tábhachtach foraoise sa tSeapáin, agus úsáidtear go forleathan i ngairdíní is teampaill é. Tábhachtach mar fhoinse adhmaid i gcuid mhaith tíortha eile.

Crainn
Ceallailít

Saill thibhreach a bhíonn ar cheathrúna is leath deiridh duine ramhair. De réir na gcomhairleoirí áilleachta is lucht margaíochta aistí costasacha speisialta bia, ní théann gnáthaiste bia i bhfeidhm go rathúil uirthi. Ach léiríonn an taighde is an cleachtadh go gcailltear saill ó gach deascán saille sa cholainn nuair a chloíonn duine leis an aiste bia is an aclaíocht riachtanach.
Ceallailíteas

Athlasadh an fhíochán tacaíochta a thacaíonn le horgáin is struchtúir na colainne, mar thoradh ar ionfhabhtú baictéarach de ghnáth. Is féidir go dtarlóidh sé i ndiaidh gortaithe nó obráid mainliachta. Is féidir go mbeidh sé baolach, mar shampla má théann an t-ionfhabhtú isteach in imshruthú na fola nó má ionfhabhtaíonn orgáin chóngaracha. Is gá é a chóireáil le frithbheathach cuí.

Tagairtí 

Galair
Ceallalóid

An plaisteach cumarsáideach is luaithe a tháinig ar an margadh (c 1865-1869). Níotráit cheallalóis, plaistithe le camfar, ab ea é. An-chobhsaí ó thaobh toisí de, agus úsáideadh ar feadh i bhfad é le haghaidh scannán fótagrafach, in ainneoin a inlastachta baolaí, fiú nuair a bhí plaistigh nua in oiriúint don ghnó sin. Faoi dheireadh ceapadh aicéatáit cheallalóis a bhfuil a toisí an-chobhsaí is nach bhfuil inlasta, agus cuireadh í seo in ionad na ceallalóide i scannáin fhótagrafacha.
Céalóm

An príomhchuas i gcolainneacha ainmhithe ilcheallacha a thagann chun cinn le linn na forbartha sutheolaíche agus a dhéanann, de ghnáth, an cuas timpeall ar an bputóg i bpéisteanna ainilide, eicínideirmeacha is veirteabraigh. Tá an céalóm i láthair i moilisc is artrapóid freisin, ach laghdaithe go mór i dtoirt.
Ceamara bosca

Ceamara an-simplí a bhí an-suntasach ag tús an 20ú céad chun eolas is cleachtadh praiticiúil ar an ngrianghrafadóireacht a scaipeadh i measc an phobail. Bosca dronuilleogach, ag cuimsiú rolla scannáin fhótagrafaigh, cúlaithe le páipéar is castóir seachtrach chun an scannán a chur ar aghaidh. Lionsa amháin ann le fócasú fosaithe, agus comhla don nochtadh láithreach. Ceamara mar seo ab ea ceamara bunúsach Kodak a táirgeadh den chéad uair i 1888, agus an Box Brownie a tháinig ar an margadh i 1900.

Grianghrafadóireacht
Ceamara frithchaithimh aonlionsa

Ceamara ina dtaispeántar íomhá an radhairc a bhfuil grianghraf á dhéanamh de trí scathán ar scáileán lorgán radhairc. I gceamara frithchaithimh aonlionsa (SLR) bíonn an scathán ag 45° taobh thiar de lionsa an cheamara, agus castar i leataobh é go huathoibríoch díreach roimh an nochtadh. I gceamara athfhillteach délionsa bíonn dhá lionsa chomhoiriúnaithe is iad cúpláilte i gcomhair fócasaithe, ceann amháin don lorgán radhairc, agus an ceann eile don chomhla is an spiara sa bhfíorcheamara. 

Grianghrafadóireacht
Ceamara imrothlach

'Séard atá i gceamra imrothlach ná ceamara a tháirgeann pictiúr atá caol fada, is é sin le cóimheas amhairc (fad/ leithead) an-mhór, cosúil le scannán leathanscáileáin. Sa ghnáthcheamara bíonn geata an scannáin ar an gcóimheas céanna leis an bpictiúr, agus é inroghnaithe le masc inghluaiste nó tríd an gcúl scannáin a athrú. I gceamara inrothlach bíonn leagan amach dílis rothlaithe de lionsa rothlaithe agus scoiltchomhla in ann uillinn chothrománach suas le 120° a chlúdach le linn nochtadh an scannáin sa gheata cuarach. I ndearthaí eile, úsáidtear ceamara rothlaithe is an scannán á bhogadh an t-am ar fad thar scoilt i bplána an fhócais, nó leagan amach le priosma rothlaithe os comhair an lionsa. 

Grianghrafadóireacht
Ceamara uisce

Gnáthcheamara i gcumhdach frithbhrú chun gur féidir é a úsáid ag doimhneacht fhiúntach faoin uisce. Bíonn rialaitheoirí seachtracha ceangailte le rialaitheoirí an cheamara len é a fheidhmiú. Féachann lionsa an cheamara amach trí fhuinneog mhaol, nó cruinneachán gloine nó plaistigh thrédhearcaigh. Déanann an fhuinneog mhaol díchumadh pioncáis ar an íomhá, agus méadaítear fad fócasach an lionsa faoi 1.33 de bharr comhéifeacht athraonta an uisce a bheith níos mó ná an luach in aer. Mar mhalairt air sin, is féidir ceamaracholainn shéalaithe a úsáid agus na lionsaí ar leith, oiriúnaithe le húsáid faoin uisce, is an eilimint thosaigh i dteagmháil leis an uisce. 

Grianghrafadóireacht
Ceamseafta

Seafta rothlaithe agus ceamanna feistithe air. Is é atá i gceam ná pláta leata, gearrtha i gcruth ar leith, a rothlaíonn thar ais atá ingearach le plána an phláta. Rialaíonn cruthanna na gceamanna ar an gceamseafta gníomhachtú is am gníomhachtaithe na gcomhlaí mar chuid de thimthriall innill.
Ceamthaifeadán

Físcheamara beag iniompartha agus téipthaifeadán caol mar chuid dhílis de. Tugtar CCR (taifeadán ceamara caiséid) air seo freisin. Is féidir an t-ábhar taifeadta a athsheinm ar an toirt ar theilifíseán baile.
Ceann bán

Galar seadánach a ionsaíonn fréamhacha cruithneachta, eorna is seagail. Tarlaíonn cailliúintí móra dá bharr nuair a fhástar na barra tógálacha i ndiaidh a chéile ar an talamh chéanna. Cuireann an galar cosc ar na soithigh flóéime sna fréamhacha, rud a mharaíonn na plandaí nó a spreagann aibiú anabaí (cinn bhána) sa bharr. Is mó an seans go dtarlóidh an galar más alcaileach an ithir, agus má thiteann báisteach thar an ngnáth sa gheimhreadh roimhe sin. Chun smacht a chur air, is inmholta briseadh cúpla bliain idir barra cruithneachta nó eorna, 3 bhliain as a cheile de chruithneacht nó eorna ar thalamh ar leith a sheachaint, agus gan cruithneacht a chur díreach i ndiaidh eorna. Ní éiríonn le fungasnimheanna ina choinne. 

Fungais
Ceann tairbh

Iasc beag a mhaireann ar thóin locha is aibhneacha ar fud tuaisceart na hEorpa is ea an ceann tairbh, nó ceann ordóige (Cottus gobio). An cholainn téagartha, suas le 10 cm ar fhad, le ceann leathan leata. Beirtear na huibheacha faoi chlocha, agus déanann an fireannach cosaint orthu. Itheann sé inveirteabraigh, crústaigh go háirithe. Tugtar an t-ainm seo ar éisc mara eile is anglaití Meiriceánach freisin.

Éisc
Ceannas (géinitic)

Sa ghéinitic, téarma a d'úsáid Mendel i 1866 chun cás a chur in iúl nuair a léiriónn ailléil amháin a hiarmhairt is a cheileann iarmhairt na hailléile eile. Mar shampla, nuair a bheirtear páiste d'fhuilghrúpa O do mháthair d'fhuilghrúpa A, ní mór go bhfuil géinte fhuilghrúpaí A is O aici. Ní féidir géin O a bhrath nuair a dhéantar tástáil ar tháirge na géine (an fuilghrúpa) sa mháthair mar go bhfuil géin A i gceannas, ach is féidir í a bhrath trí thástáil an DNA.
Ceannbhán

Planda ilbhliantúil, cosúil le féar, dúchasach do chodanna fionnuara is artacha sna réigiúin mheasartha thuaisceartacha. An gas duilliúil. Spící na mbláthanna scothdhonn, an t-iombhláth ag cuimsiú ribí bána iomadúla a fhadaíonn nuair a thorthaíonn an planda chun ceann feiceálach cadásúil a dhéanamh.

Plandaí
Ceannruán

Clann mhór iasc beag a mhaireann ar an ngrinneall gar don chladach. Faightear ar fud an Domhain i bhfarraigí trópaiceacha is measartha é, ach uaireanta i locha. Áitríonn sé sa chrios idirthaoideach i locháin is faoi charraigeacha. An cholainn ramhar, gan lanna. Cuid mhaith fiacla beaga sna gialla.

Éisc
Cearbhas

Planda an-ghéagach bliantúil a fhásann 1 m ar airde  é Cearbhas atá dúchasach don Eoraip. Na duilleoga roinnte go mion i maotháin chaola lansa-chruthacha. Na bláthanna iompartha in umbail 2-4 cm ar leithead, na peitil scothbhán, go domhain eangach. Na torthaí (na síolta cearbhais) 3-6 mm ar fhad, féitheach, le boladh láidir nuair a chomhbhrúitear iad. Úsáidtear na torthaí go forleathan mar spíosra, agus chun blas a chur le harán, cácaí is cáis. Is comhábhar riachtanach i licéar Kümmel na torthaí freisin. 

Plandaí
Síolta inite
Spíosraí
Cearc dhearg fraoigh

Cearc scothdhearg/dhonn fraoigh atá dúchasach don Bhreatain Mhór is Éire. Cheaptaí tráth gur shaghas ann féin í, ach tuigtear anois gur foshaghas de chearc fhraoigh na sailí í. 

Éin
Cearc ghuine

Éan téagartha a mhaireann ar an talamh, dúchasach don Afraic. An clúmh breac liath. An ceann is an muineál beagnach nocht, go minic le craiceann fillte, daite nó garbh. Uaireanta bíonn cíor cleití nó caitheamh adharcach (clogad) ar bharr an chinn.

Éin
Cearc mhachaire

Cearc fhraoigh atá dúchasach do lár na Stát Aontaithe. An t-eireaball in airde, cleití fada ingearacha ar an gceann, saic inséidte fhlannbhuí sa mhuineál. Áitríonn sí na machairí, agus itheann torthaí, síolta is feithidí.

Éin
Cearc mhailí

Is éan mórchosach í an chearc mhailí (Leipoa ocellata) atá dúchasach don Astráil. Donn le spotaí bána ar na sciatháin. Áitríonn sí scrobarnach thirim, scrobarnach mhailí go háirithe. Itheann sí síolta, bláthanna, feithidí is laghairteanna. Ní gá di ól.

Éin
Cearnaíocht

Ionad pláinéid nó na Gealaí nuair a bhíonn an fad uilleach ón nGrian, tomhaiste ón Domhan, cothrom le 90°. Bíonn an Ghealach ag a leathphas, leath gealaí, agus í i gcearnaíocht. 

Réalteolaíocht
Cearnú an chiorcail

Ceann d'fhadhbanna clasaiceacha na geoiméadrachta: cearnóg a tharraingt cothrom le fairsinge ciorcail, gan feidhm a bhaint ach as corr dhíreach is compás chuige. Cruthaíodh nach féidir an fhadhb a réiteach leis na huirlisí seo, agus aimsíodh cuid mhaith réiteach. Fuair na hÉigiptigh ceann go luath le cearnóg de thaobh (8/9) d, sa chás gurb é d trastomhas an chiorcail. Tugann sé seo (64/81) d2 d'fhairsinge na cearnóige, in ionad (π/4) d2, agus uaidh sin, π ≈ 3.160…. Úsáideadh "cearnú an chiorcal" mar mheafar barrúil do thasc dodhéanta chomh fada siar le hArastaifainéas ar a laghad, timpeall 400 RC.
Céasadh

De réir dlí, gearradh fulaingthe déine fisiciúla nó meabhraí ar dhuine, is cuma an mar phíonós, imeaglú nó iachall air é féin a chiontú i gcoir. Coisceann Fógra Uilechoiteann na gCearta Daonna de chuid na Náisiún Aontaithe (1948) aon chéasadh, agus cáintear go huilíoch é. Coisceadh an céasadh ar fud na hEorpa go luath sa 19ú céad, ach déantar fós é in an-chuid tíortha ar fud an Domhain. Ní hamháin go n-úsáidtear na modhanna traidisiúnta chun pian fhisiciúil a thabhairt, ach modhanna síceolaíocha is cógaseolaíocha, cosúil le toirmeasc ar chórais na colainne le pian a mhaolú.
Ceatánuimhir

Comhéifeacht a shainíonn cáilíocht inlasta breosla i gcomhair inneall dócháin inmheánaigh díosail. Is í an uimhir an céatadán ceatáin i meascán le alfa-mheitiolnaftailéin atá inchomórtais, ó thaobh inlastachta de, leis an mbreosla atá á tástáil.
Ceathartha

Tréimhse ghéolaíoch sa ré Chaenasóch, a thosaigh dhá mhilliún bliain ó shin is atá fós againn. Roinntear ina fo-thréimhsí í: an Pléisticéineach ar dtús, agus an Holaicéineach atá againn anois. Sa tréimhse seo a tharla na hoighrithe forleathana tréimhsiúla sa leathsféar thuaidh, agus a tháinig an cine daonna chun tosaigh.
Céatón

Comhdhúile orgánacha ina bhfuil grúpa carbóinile (C=O) nasctha le dhá adamh carbóin eile. Is é aicéatón, CH3COCH3, an sampla is simplí.
Ceatsal

Éan ó Mheiriceá Láir a áitríonn foraoisí sléibhtiúla. Itheann sé torthaí, feithidí, froig, laghairteanna is seilidí. An fireannach le páirteanna íochtaracha dearga, ceann is droim glas, eireaball an-fhada reatha. Tugtar an ceatsal lonrach air freisin. Bhíodh urraim ag na hAstacaigh is na Máigigh dó. Éan náisiúnta Ghuatamala is ea é, ach tá a lion laghdaithe go tubaisteach faoi seo. 

Éin
Thomas Cech

Bithcheimicí Meiriceánach is ea Thomas Robert Cech, a rugadh ar 8 Nollaig 1947 i Chicago. An chéad duine a thaispeáin gur féidir le RNA feidhmiú mar einsím, catalaíoch bitheolaíoch. D'aimsigh sé cineálacha RNA a d'fheidhmigh mar seo is a d'athraigh iad féin sa phróiseas, agus cineálacha eile nár athraigh iad féin, ar tugadh ribisímí orthu. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic le Sidney Altman i 1989 as seo. 

Bithcheimiceoirí Meireacánacha
Daoine a rugadh i 1947
Daoine beo
Ceefax

Córas alfa-uimhriúil teilitéacs atá an BBC ag feidhmiú ó 1974. Craobhscaoiltear é mar chuid dá seirbhís nuachta is cúrsaí reatha ar an teilifís.
Ceifid

Réalta athraitheach a n-ascalaíonn a gile thar thréimhse 1-50 lá, díreach i gcomhréir lena sainmhéid, agus a gile ag fad caighdeánach amach uaithi. Is ionann a méid fhollasach agus cé chomh geal is a dhealraíonn sí. Más féidir luach a chinneadh don tsainmhéid ón tréimhsiúlacht seo agus má thomhaistear an ghile fhollasach, is féidir fad na réalta amach uainn a ríomh. Tá réalta mar seo iontach áisiúil chun na faid go dtí réaltraí atá gar dúinn a dhéanamh amach agus scálaí faid sa Chruinne a aimsiú. Ar an drochuair, ní féidir é seo a dhéanamh i gcás na réaltraí i bhfad uainn de bhrí go bhfuil an solas uathu chomh lag sin. Tá na faid go dtí réaltraí i bhfad níos faide amach intomhaiste le spásteileascóp Hubble, atá i bhfithis 170 km os cionn na talún. 

Réaltaí
Céileantráit

Ainmhí simplí ilcheallach le plean colainne ina bhfuil dhá phríomhchiseal scartha ag ciseal ábhair gheilitínigh. Is annamh a fhaightear iad i bhfionnuisce, agus is muirí an chuid is mó díobh, ach is feoiliteach iad uile. Bíonn siméadracht ghathach ag an gcuid is mó díobh. Bíonn cealla loiscneacha acu chun creach a ghabháil, agus mar chosaint. De ghnáth cuimsíonn timthriall na beatha dhá phas, polaip ghreamaithe a fhéadfaidh a bheith aonarach, agus meidiúsa teasc-chruthach. Cuimsíonn siad na coiréil, an bundún leice, agus na smugairlí róin.

Céileantráit
Ceileiste

Gléas ceoil is ea an cheileiste, cosúil le pianó díreach beag, ach plátaí miotail in ionad na sreang agus réim níos lú (5 ochtach). Cheap an déantóir gléasanna Francach August Mustel (1842-1919) é i 1886. Go luath ina dhiaidh sin bhain Tchaikovsky úsáid as ina bhailé Shchelkunchik (An Cnóire), i n‘Damhsa na Síóige Milse’.
Ceilp

Feamainn mhór dhonn atá coiteann i gcreasanna ísle idirthaoide is fo-thaoide i bhfarraigí fuara. I dtimthriall a beatha, athraíonn sí ó fhoirm shnáithíneach go foirm mhór fholláin ina bhfuil gas caol greamaitheach is lann leata.

Eocaróit
Feamainn
Chromalveolata
Céim (matamaitic)

Sa mhatamaitic, an 360ú cuid de rothlú iomlán. Úsáidtear an tsiombail ° di. Mar sin 1° = π/360 rad, dronuillinn 90° = π/4 rad, agus 180° = π rad.

Matamaitic
Ceimeaghabháil

Brath spreagthaí ceimiceacha ag orgánaigh bheo. Déanta de ghnáth ag cealla nó orgáin gabhdóra ar leith. Cuimsíonn ceimeaghabháil brath boltanach bolaí agus brath blastachta blasanna.
Ceimealuadar

Próiseas ina ngluaiseann cealla nó orgánaigh mar fhreagairt ar spreagadh ceimiceach i dtreo an réigiúin is cuí dá gcomhshaol. Mar shampla, gluaiseann leocaicítí in imshruthú na fola chuig ionaid athlasta, ionfhabhtaithe nó gortaithe, agus gluaiseann baictéir chuig réigiúin atá lán de chothaithigh dóibh.
Ceimiceáin talmhaíochta

Táirgí an tionscail cheimicigh a úsáidtear i gcúrsaí talmhaíochta. Ina measc tá leasuithe neamhorgánacha, feithidicídí, luibhicídí, cógais ainmhithe is eile. De bhrí go mbíonn baol ann go bhfaighidh na hábhair seo bealach isteach i mbia daoine, tá imní ag fás mar gheall ar a n-úsáid fhlúirseach. Mar fhreagairt, tá talmhaíocht orgánach ag teacht chun cinn go mall le glúin anuas.
Ceimiteiripe

Cóireáil le drugaí ar othair le galair ionfhabhtaithe (le frithbheathaigh), galair sheadánacha, agus ailse. I gcás ceimiteiripe ailse, bíonn manglam drugaí cíteatocsaineacha (drugaí a mhilleann cealla) in úsáid. Deartar an meascán chun go n-ionsóidh siad cealla mearfháis an tsiada go fabhrach, ach is fíor go n-ionsaíonn siad cealla normálta sláintiúla freisin (cealla an smeara go príomha), rud a laghdaíonn frithghníomh normálta na colainne i gcoinne ionfhabhtuithe, agus a chuireann tús le cailliúint gruaige is aimride. Tá cóireálacha forlíontacha ar fáil anois chun na fo-iarsmaí seo a mhaolú. Le ceimiteiripe is féidir go dtarlóidh masmas géar is urlacan d'othar, agus bíonn drugaí sa mhanglam chun bac a chur leis na fo-iarsmaí seo. Úsáidtear oibreáin ailcilithe cosúil le ciosplaitin, frithmheitibilítí cosúil le meititreacsáit, agus alcalóidigh mar dhrugaí cíteatocsaineacha. Úsáidtear hormóin freisin chun srian a chur ar fhás siadaí áirithe.
Ceintrimír

An pointe ar chrómasóm, ag caolú de ghnáth, a cheanglaítear leis an bhfearsaid le linn deighilt núicléas na cille. Mar sin, cuidíonn an cheintrimír le deighilt an chrómasóim ina dhá chrómasóm iníne.
Céir pharaifín

Céir sholadach hidreacarbóin a táirgeadh ar dtús ó sceallaí ó 1850, ach anois faightear ó pheitriliam í. Úsáidtear í i gcoinnle, uiscedhíonadh, oiriúnú uigí, snasanna is ungthaí. Cuid dá hairíonna meicniúla, is de bharr a struchtúr micreachriostalta iad.
Ceirbheacs

Trian barrchaol íochtarach na broinne. Síneann an chuid leathan íochtarach isteach sa bhfaighin. Téann an barr isteach i gcorp na broinne trí chúngú éadrom (an chuing). Bíonn an chuid sa bhfaighin dlúth sa bhroinn neamhthoirchithe, agus réasúnta bog sa bhroinn thoirchithe. Ligeann oscailt bheag ag bun an cheirbhics bealach isteach idir cuas na broinne is an fhaighin.

Abdóman
Orgáin
Ceirbrín

Cuid den inchinn atá suite sa taobh thiar íochtarach den chuas cráineach sa bhlaosc. Cuimsíonn sé dhá leathsféar nasctha sa mheánlíne leis an veirmis. Bíonn sé ceangailte le stoc na hinchinne le 3 phéire struchtúr a dtugtar sealgóga orthu, agus soláthraíonn cuid de bhalla an 4ú méadailín. Is iad a phríomhfheidhmeanna rialú staidiúire, gluaiseachtaí athdhéanta, agus cruinneas geoiméadrach gluaiseachtaí deonacha. De réir dealraimh, tá ról suntasach aige i bhfoghlaim. Má tharlaíonn damáiste don cheirbrín i ndaoine nó ainmhithe eile, tarlaíonn neamhluail cheirbríneach (neamhchomhordú gluaiseachta). 

Orgáin
Ceireatóis

Loit bheaga dhorcha lannacha ar chodanna nochtaithe den chraiceann, a fhaightear go coiteann ar dhaoine os cionn 60 bliain d'aois, agus daoine geala níos óige ná sin i dtíortha grianmhara. I mionlach de na cásanna, athraíonn sí ina siad urchóireach (ailse chraicinn).

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Ceirisín

Táirge a fhaightear ó dhriogadh peitriliam ina mbíonn móilíní níos mó ná i bpeitreal, agus mar sin galaitheacht níos lú aige. Tugtar paraifín air freisin. Bhíodh sí in úsáid go forleathan tráth i gcomhair soilsiú baile. Anois tá sé tábhachtach mar fhoinse teas baile, agus is é an príomhbhreosla do scairdinnill in eitleáin. Foinse shuntasach, ó lár an 19ú céad i leith, is ea sceallaí ola.
Ceirmeacht

Táirgí a fhaightear ó bhácáil cré, a dhéanann ábhair chrua láidre neamhsheoltacha bhriosca theasdíonacha. Bíonn úsáidí teicniúla ag na hábhair seo (mar shampla, scríobaigh, uirlisí gearrtha, líneálacha teasfhulangacha) agus úsáidí maisiúcháin. Tá plaisteacht na cré áisiúil ar dtús, mar is féidir cruthanna de gach saghas a dhéanamh aisti trí mhúnlú, teilgean, guairneáil nó comhbhrú. Úsáidtear an-chuid saghsanna cré, ó chré gharbh le haghaidh brící go dtí cré mhín bhán le haghaidh poircealláin. Is féidir ceirmeachtaí a bhácáil i gcéimeanna. Mar shampla, chun glónrú a tháirgeadh, cuirtear brat cré nó ábhair ghloiniúil ar an earra agus bácáiltear athuair é chun an cheirmeacht a dhéanamh neamhthréscaoilteach (i ndéanamh píobán) nó dathanna maisithe a chur uirthi.
Ceirtleán

Carraig gharbh bholcánach is ea ceirtleán, meascán de bhlúirí den iliomad méid is cruth. Bíonn sé fosaithe de ghnáth mar chuid de chón an bholcáin, díorthaithe ó na carraigeacha ar thaisteal an magma tríothu ar a bhealach tríd an maintlín don dromchla.

Bolcánacht
Céislín

Cnuasaigh d'fhíocháin liomfóideacha a tharlaíonn ag bealaí isteach do chonair na riospráide is conair an díleá. Tá 4 chrios ar an dá thaobh den cholainn ar féidir go bhfásfaidh na cnuasaigh seo iontu. Bíonn na céislíní carballacha (a luaitear go coiteann mar na céislíní) taobh le bealach isteach fharaing an bhéil; na céislíní teangacha faoin eipitéiliam ar an gcuid cúil den teanga (gar d'fharaing an bhéil); na céislíní feadánacha i bhfaraing na sróine, gar d'oscailt fheadán na haireachteála; na céislíní faraingeacha gar do bhun na blaoisce os cionn an fheadán aireachtála agus taobh thiar de chuas na sróine (tugtar na hadanóidí orthu seo de ghnáth). Cruthaíonn an 4 phéire céislíní fáinne cosanta fíochán arbh í a phríomhfheidhm ná cosc a chur ar ionfhabhtuithe ar eite dul isteach sa cholainn.
Céislínteas

Athlasadh géar nó ainsealach na gcéislíní, de bharr ionfhabhtuithe le streipteacocas de ghnáth. Bíonn cóiréail le frithbheataigh rathúil ina choinne. Is annamh a bhaintear na céislíní amach anois, ach nuair a tharlaíonn ionfhabhtú an-trom nó ionfhabhtú arís is arís eile.
Céitidid

Feithid mhór, cosúil le dreoilín teaspaigh, ina bhfuil cumarsáid trí fhuaim forbartha go mór. Tá feadán claíomhchruthach ubh-bheirthe aici go háirithe. Tugtar dreoilín teaspaigh fadadharcach uirthi freisin. Itheann sí plandaí den chuid is mó.

Feithidí
Benvenuto Cellini

Gabha óir, dealbhóir, greanadóir is údar a rugadh i bhFirenze na hIodáile ab ea Benvenuto Cellini (3 Samhain 1500 – 13 Feabhra 1571). Cáil air as a dhírbheathaisnéis Vita (Beatha, 1558-1562), sáiltéar óir a rinne sé do Phroinsias I na Fraince, agus a dhealbh cré-umha Peirséas.

Dealbhóirí Iodálacha
Scríbhneoirí Iodálacha
Ceo leictreonach

Tugann na hinnealtóirí leictreonacha ceo leictreonach ar an iliomad tonn nó astaíocht leictreamaighnéadach atá ag forleathadh tríd an aer mar chuid de theileachumarsáid na haoise seo. Cuireann an-chuid trealaimh — ríomhairí, scipéid chláraithe, teileafóin sho-iompartha, ionstraimí leictreonacha de gach sort — leis na tonnta, d'aon ghnó nó trí thaisme. Cuireann an truailliú nua comhshaoil seo isteach ar fheidhmiú éifeachtach an-chuid den trealamh céanna, agus uaireanta cuireann sé isteach go tubaisteach ar líonraí ríomhairí is córais teileachumarsáide. Ní mór trealamh a chosaint ar an gceo leictreonach seo, rud a dhéantar le cás Faraday, bosca seoltach talmhaithe timpeall ar an ionstraim. Laghdaíonn an bosca seo méid na hastaíochta leictreamaighnéadaí a éalaíonn ón ngléas féin amach don cheo, agus an méid cur isteach leictreonach a fhulaingíonn sé ón gceo freisin.
Ceol aireagail

Ceol le haghaidh beirt seinnteoirí nó níos mó, le seinm i seomra seachas halla ceoil, agus seinnteoir amháin do gach páirt. Thosaigh sé san Iodáil mar musica da camera timpeall 1600, ceol aon ghléas amháin. Go dtí timpeall 1750 sonáidí tríréid (dhá veidhlín is continuo) a bhíodh i gceist den chuid is mó. Ó shin i leith is é an téadcheathairéad an príomhghrúpa don cheol seo, ach is féidir le aon ghaothuirlis, téaduirlis nó gléas méarchláir páirt a ghlacadh ann.
Ceol dhá thon déag

Ceol atá bunaithe ar an dá nóta déag den scála leath-thonach, in ord atá leagtha amach roimh ré.
Ceol Iáva

Tá ceol is damhsa an-tábhachtach i gcultúr Iáva. Tá an ceol foirne ardcheannasach, agus is é an gamalan a sheinntear le cnaguirlisí an saghas ceoil is tábhachtaí. Tá gnéithe den cheol seo ina mbíonn dhá fhoireann gléasanna, gach ceann lena chóras tiúnta féin (slendro is pelog). Tá an ceol an-chasta ó thaobh struchtúir is rithime. Ó bhéal a cuireadh ar aghaidh é, gur scríobhadh síos é ag deireadh an 19ú céad nuair a cumadh nodaireacht gharbh chuige. 

Ceol
Ceol leictreonach

Ceol ina ngintear na fuaimeanna le gléasanna leictreonacha (le sintéiseoir mar shampla) is ea ceol leictreonach. Déantar próiseáil orthu le téipthaifeadáin nó ríomhairí go minic, is seinntear iad le callairí.

Modhanna 
Sa stiúideo leictreonach, cuireann an cumadóir patrún fuaime le chéile agus déanann sé iad a thaifeadadh ar théip. Is féidir an ceol a athrú ar go leor bealaí nuair atá sé taifeadta - is féidir na patrúin a sheinm droim-ar-ais nó ag luasanna éagsúla.

Féach freisin 

 Karlheinz Stockhausen

Tagairtí 

Ceol leictreonach
Ceol na Seapáine

Nuair a bhí an tSeapáin scoite amach ón gcuid eile den Domhan sa 12ú-19ú céad, le linn an réimis fheodaigh ansin, d'fhorbair saghsanna traidisiúnta ceoil go mall. Is iad na príomhshaghsanna ná cantaireachtaí tionlactha do dheasghnátha reiligiúnda Búdacha is Siontócha; ceol traidisiúnta na cúirte, seinnte ag foirne gléasanna téide, gaoithe is cnagtha; agus ceol do dhrámaíocht Nó is Chabúicí. Bhí stór saibhir ceoil do ghléasanna ar leith, an cócó, an seamaisein is an seacúhaisí (fliúit bambú). Ó athréimniú na Méisí (1868) coimeádtar an ceol traidisiúnta mar cheol músaeim, agus popcheol is ceol clasaiceach an iarthair is coitianta anois. 

Ceol
Ceol na Síne

Ceol an-ársa le gléasanna sainiúla éagsúla. Mar shampla, is seanghléasanna an cin, ar saghas siotáir é, is fliúit bambú an dísí, agus is liút piorra-chruthach an píopa. Go dtí 1911 ba thraidisiún béil den chuid is mó ceol na Síne, bíodh is go raibh córais nodaireachta ann leis na céadta bliain. Bhíodh ceol sa chúirt is ceoldrámaí sna hamharclanna ar feadh i bhfad, agus bhí ceoldráma Bhéising lárnach i gceol is cultúr na tíre ón 17ú céad.

Ceol
Ceolaire giolcaí

Ceolaire ón Seandomhan atá dúchasach don Eoraip, iardheisceart na hÁise is an Afraic. Áitríonn sé sraitheanna giolcach is páirceanna. Itheann sé feithidí, caora is éisc shliogánacha. 

Éin
Ceolaire sailí

Éan beag a thagann ón Afraic Theas go hÉirinn don samhradh gairid. Cónaíonn sé gar don talamh i bhfálta nó driseoga. Déanann sé a nead ar an talamh. Itheann sé feithidí. An-chosúil leis an tiuf-teaf, ach go bhfuil ceol iontach le scála leathan nótaí aige. 

Éin
Ceolann

Spás leathchiorclach os comhair an ardáin san amharclann mar a seinneann an cheolfhoireann.

Amharclanna
Ceoldráma aireagail

Ceoldráma le foireann bheag, ceolfhoireann bheag go háirithe. D'oirfeadh an téarma seo do chuid mhaith ceoldrámaí is intermezzi ón 18ú céad, ach is le saothair ón 20ú céad is mó a luaitear é: mar shampla, The Turn of the Screw le Benjamin Britten (Casadh an Scriú, 1954).
Ceoldráma grinn

Ceoldráma éadrom greannmhar, go príomha na cineálacha cosúil le ceoldrámaí Gilbert is Sullivan ina malartaíonn amhráin is ceol le comhrá labhartha. Is é an ceolsiamsa a choibhéis nua-aoiseach.
Ceoleolaíocht

Is éard is ceoleolaíocht ann ná staidéar eolaíoch is scolártha ar cheol, gléasanna ceoil is laochra ceoil, ag cuimsiú bunábhair a fháil ar ais is a mheasúnú, staidéar ar chomhthéacs stairiúil ceoil, anailís saothar ar leith is stóir ceoil, agus an-chuid disciplíní eile. Thosaigh an cheoleolaíocht nua-aoiseach le foclóirí — mar shampla, Musikalisches Lexikon J G Walther (Foclóir Ceoil, 1732) agus Dictionnaire J-J Rousseau (Foclóir, 1768) — leabhair ar stair an cheoil, agus sainirisí. Sa 19ú céad bhailigh scoláirí Gearmánacha eagráin de shaothar cumadóirí suntasacha (Handel, Bach, Palestrina is eile). Inniu tagann an-chuid staidéar san áireamh: palaegrafaíocht, anailís páipéir is comharthaí uisce i bpáipéar, ceolnodaireachtaí, gléasanna ceoil, léiriú, cumadóireacht is cumadóirí, ceoltóirí, fuaimeolaíocht, leictreonaic, aireachtáil dhaonna, bainistiú is a lán eile.
Ceolnodaireacht

Bealach nua-aoiseach chun ceol a scríobh amach ar 5 chliath (cliathnodaireacht). Is forbairt í ar an gcóras meánaoiseach i gcomhair caomhnú is craobhscaoileadh aonfhoirmeach na cantaireachta eaglasta. Suas go dtí an 13ú céad léirítí airde nóta ach níor léirítí a fhad. Nuair a tháinig an ilfónacht chun cinn sa Mheánaois dhéanach, bhí gá le nodaireacht a d'fhéadfadh fad a chur in iúl. Tá bealaí eile ann chun ceol a scríobh, ina measc bealaí nodaireachta táibléadaithe ina sainítear an gléas, an cipín méire agus gach rud eile atá le húsáid (mar a dhéantar le ceol giotáir inniu, mar shampla).
Cephalopoda

Rang moileasc muirí feoiliteacha, ina bhfuil oiriúnú sainiúil don cheann-chos ina fáinne adharcán, le súiteoirí nó crúcaí, a shnámhann trí scairdeanna uisce a stealltar amach ó thonnadóir. An béal le gob cumasach, de ghnáth; na súile forbartha go maith de ghnáth freisin. Cuimsíonn an rang seo an t-ochtapas, an scuid, an cudal, an nátalas, agus grúpaí móra atá imithe in éag is iontaisithe: na hamóinítí, na beilimnítí is eile. 

Moilisc
Scuideanna
Ceratopsia

Dineasáir adharcacha. Rufa ollmhór cnámhach ag síneadh thar an muineál ó bharr na blaoisce. Adharca meánacha gar don tsrón, agus díseanna adharc taobh thiar de na súile. Tháinig siad chun cinn sa tréimhse Chailceach uachtarach. 

Dineasáir
Radaíocht Čerenkov

Radaíocht leictreamaighnéadach a tháirgeann cáithníní luchtaithe fo-adamhacha nuair a thaistealaíonn siad trí ábhar trédhearcach ar luas níos mó ná luas forleata an tsolais san ábhar sin. D'fhionn Pavel Čerenkov an iarmhairt. Braitheann tonnfhad na radaíochta ar mhais is luas na gcáithníní. Thaispeáin Čerenkov, Frank is Tamm gur saghas tonn turrainge a tharlaíonn sa mheán faoi na cúinsí seo. Baintear feidhm as an iarmhairt chun luasanna cáithníní i dturgnaimh ar fhisic na gcáithníní a thomhas.
Sluaíocht an Challenger

An chéad sluaíocht mhór aigéaneolaíochta, a chuir an coirbhéad gaile Challenger i gcrích idir 1872 agus 1876. Chuaigh an t-aistear timpeall an Domhain agus rinne tomhais is staidéar eile ar an Aigéan Atlantach, an tAigéan Indiach is an tAigéan Ciúin. Aistear timpeall 128,000 km a bhí ann. Bhunaigh sí eolaíocht nua-aoiseach na haigéaneolaíochta, ag fionnadh is ag taifeadadh 4,417 speiceas, ina measc 715 speiceas muirí nach raibh ar eolas roimhe sin. Chruthaigh sí go raibh beatha ag gach doimhneacht sa bhfarraige.

Taiscéalaíocht
Champlevé

‘Réimse ardaithe’, teicníocht cruanta ar mhiotal ina ndéantar an íomhá a ghreanadh as dromchla an mhiotail ar dtús. Ansin líontar an íomhá seo le taois gloiní de dhathanna éagsúla roimh an iomlán a fhaghairt i bhfoirnéis. Bhí sé an-choitianta sa Mheánaois, agus táirgeadh é ar scála beagnach tionsclaíoch i Limoges na Fraince.
Jean François Champollion

Fear léinn ón bhFrainc ab ea Jean François Champollion a chur tús leis an léann Éigipteach agus leis an taighde ar na hiaraiglifí, is é sin, córas scríbhneoireachta na sean-Éigiptise. Rugadh i bhFigeac i ndeisceart na tíre é ar an 29 Nollaig 1790 agus fuair sé bás i bPáras ar an 4 Márta 1832. Chuir sé spéis mhór sna teangacha ó laethanta a chéad óige, agus ní raibh sé ach sé bliana déag d'aois nuair a d'fhoilsigh sé an chéad saothar léinn. D'fhoghlaim sé teangacha an Oirthir cosúil leis an bPeirsis, an Araibis nó an Choptais, seanteanga na gCriostaithe san Éigipt. Thuig sé gurbh í an Choptais an eochair don tSean-Éigiptis, agus rud eile fós d'aithin sé go raibh córas na n-iaraiglifí ar nós an réabais, is é sin d'fhéadfá pictiúr an tí a úsáid le focal a bhreacadh síos a d'fhuaimneofá cosúil leis an bhfocal a chiallaigh "teach", mar shampla.

Roimh lá Champollion shíleadh an lucht léinn go raibh úsáid na n-iaraiglifí bunaithe ar rúndiamhra an tseanchreidimh Éigiptigh agus nach raibh mórán bainte acu leis an teanga labhartha. Thaispeáin Champollion nach mar sin a bhí, agus go bhféadfá eolas saibhir ar ghnáthshaol na nÉigipteach a bhaint as na scríbhinní iaraiglifeacha. Mar sin chuir sé bun le tuiscint nua chuimsitheach ar stair na tíre. 

Fear fíochmhar ab ea Champollion i gcúrsaí polaitíochta, agus luiteamas láidir aige le Napoléon. Nuair a thosaigh athbhunú an mhonarcachais i ndiaidh do Napoléon a chumhacht a chailleadh, áfach, d'éirigh sé dainséarch tuairimí polaitiúla den chineál sin a nochtadh is a admháil, rud a chiallaigh gur chuir an pholaitíocht chomhaimseartha go mór isteach ar obair léannta Champollion. 

Sa bhliain 1829 thug Champollion cuairt ar an Éigipt, ach má thug, chuaigh an turas seo chun dochair dá shláinte, agus ní raibh sé ach bliain thar an dá fhichid d'aois nuair a fuair sé bás le stróc.

Bhí cineál coimhlint ar siúl idir Champollion agus an scoláire Sasanach Thomas Young, agus an bheirt fhear ag iarraidh na hiaraiglifí a mhíniú san am chéanna. I ndiaidh bhás Champollion cuireadh ina leith nár thuig sé urraim cheart do Young ina chuid scríbhinní féin agus gur tharraing sé ar shaothar Young gan an úsáid sin a admháil. Is é tuairim choitianta na scoláirí inniu, áfach, cé go raibh Young ábalta bang oibre a dhéanamh, ná nach raibh sé leath chomh ábalta le Champollion, agus go raibh a chuid taighde bacach botúnach i gcomparáid. Mar sin glactar leis i gcónaí gurbh é Champollion fíor-athair an léinn Éigiptigh.
 

Daoine a rugadh i 1790
Básanna i 1832
Focleolaithe Francacha
Daoine Francacha
Subramanayan Chandrasekhar

Réaltfhisicí Indiach-Mheiriceánach a rugadh i Lahore na Pacastáine (san India ag an am) ab ea Subramanayan Chandrasekhar (19 Deireadh Fómhair 1910 – 21 Lúnasa 1995). D'oibrigh sé i Meiriceá ar éabhlóid na réaltaí. Bhunaigh sé teorainn Chandrasekhar, an mhais uasmhéideach is féidir a bheith ag réalta fhuar chobhsaí ionas nach n-inphléascfaidh sí ina dúpholl (1.4 uair mhais na Gréine). Thaispeáin sé go teoiriciúil nárbh fhéidir le réalta de mhais timpeall 1.5 uair mhais na Gréine nó níos mó seasamh i gcoinne a himtharraingthe féin, go n-inphléascfadh sí ina dúpholl nuair a bheadh a breosla núicléach ídithe. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le William Alfred Fowler i 1983.

Naisc sheachtracha
Beathaisnéis

Daoine a rugadh i 1910
Básanna i 1995
Fisiceoirí Indiacha
Réalteolaithe Indiacha
Fisiceoirí Meiriceánacha
Réalteolaithe Meiriceánacha
Jean Martin Charcot

Paiteolaí Francach a rugadh i bPáras ab ea Jean-Martin Charcot (29 Samhain 1825 – 16 Lúnasa 1893). Rinne sé taighde ar ghalair néareolaíocha ainsealacha. Duine de bhunaitheoirí na néareolaíochta. Rinne sé staidéar eolaíoch ar hiopnóis. In ómós dó, tugtar alt Charcot ar an mbealach a meathann ailt i gcineálacha áirithe galar néareolaíoch.

Lianna Francacha
Síceolaithe Francacha
Daoine as Páras
Daoine a rugadh i 1825
Básanna i 1893
Edwin Chargaff

Bithcheimicí a rugadh i Chernovtsy na hÚcráine (Czernowitz na hOstaire is na hUngáire ag an am) ab ea Edwin Chargaff (11 Lúnasa 1905 – 20 Meitheamh 2002). Gearmánis a bhí aige ó dhúchas. Chuir sé faoi sna Stáit Aontaithe nuair a tháinig na Naitsithe chun cumhachta i lár na hEorpa. Rinne sé taighde bunúsach ar chóimheas na mbun atá i láthair sa DNA, agus leag síos na rialacha a threoraíonn é (rialacha Chargaff). Ba bhunshraith an-tábhachtach í seo i réiteach struchtúr dé-héilicse DNA i 1953.

Daoine a rugadh i 1905
Básanna in 2002
Bithcheimiceoirí Ostaracha
Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Michel Eugène Chevreul

Ceimicí a saolaíodh in Angers na Fraince ab ea Michel Eugène Chevreul (31 Lúnasa 1786 - 9 Aibreán 1889). Rinne sé taighde suntasach ar shaill ainmhíoch, déanamh gallúnaí is coinneal, céaracha agus ruaimeanna nádúrtha.

Ceimiceoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1786
Básanna i 1889
Scoil Chicago

San ailtireacht, grúpa ailtirí a dhear foirgnimh oifige i Chicago go déanach sa 19ú céad a bhí mar cheannródaithe d'ilstóraigh an 20ú céad. 
Bhain siad feidhm as creatlach cruach, cumhdaithe le máisiúnachas is fairsinge mhór fuinneog, go minic go dtí airde mhór. 
Sampla suntasach is ea an Stocmhalartán a dhear Sullivan is Adler.

Ailtireacht
Ilstóraigh
Thomas Chippendale

Dearthóir is déantóir troscán a rugadh gar d'Otley Shasana ab ea Thomas Chippendale (16 Meitheamh 1718 – Samhain 1779). Ardcháil air as a leabhar The Gentleman and Cabinet-Maker's Director (Treoir an Fhir Uasail is an Chaibinéadaire, 1754) a thug raon cuimsitheach dearaí i gcomhair troscán i stíleanna Rocócó, chinoiserie is na hAthbheochana Gotaí. Fuair sé bás den eitinn in Hoxton, i Sasana.

Dearthóirí troscáin
Daoine a rugadh i 1718
Básanna i 1779
Cianacóbalaimín

Ainm ceimiceach vitimín B12. Bíonn ról ag an vitimín seo i gcilldeighilt agus déanamh na truaille a bhíonn timpeall ar néarchealla. Faightear ó bhianna ainmhí é den chuid is mó, agus is annamh a tharlaíonn uireasa de ach i gcás fíorveigeán nach n-itheann aon bhia ainmhí. Is féidir go dtarlóidh uireasa thánaisteach má bhíonn uireasa den fhachtóir intreach ann, ábhar sa phutóg a chabhraíonn le hionsú vitimín B12. Daoine a bhfuil leibhéal íseal den fhachtóir intreach acu nó nach bhfuil sé i láthair iontu in aon chor, faigheann siad anaemacht mharfach.
Cianaigin

n-C-C-N, gás gan dath, inlasta nimhiúil, le boladh searbh almóinne. Fiuchphointe -21 °C. Is ionann a gaol leis an ian ciainíde CN- is gaol clóirín Cl2 leis an ian clóiríde Cl-.
Cianmhothú

Bealach éigin chun tréithe réada a thomhas gan teagmháil a dhéanamh leis is ea cianmhothú. Luaitear é i gcás íomhánna an Domhain a thógtar le satailítí nó ó eitleán a bhíonn in ann feiniméin éagsúla a mhapáil. Samplaí is ea Meteosat a íomhánn an clúdach scamall, agus Landsat a íomhánn patrúin úsáid na talún.
Ciaróg ambróise

Ciaróg bheag dhorcha a thochlaíonn isteach in adhmad. Colainn shorcóireach ag an gciaróg fhásta le hadharca gearra cleitheacha. Itheann na larbhaí feolmhara gan chosa na fungais a líneálann na tolláin san adhmad.

Feithidí
Ciaróg choirte leamháin

Ciaróg bheag dhonn le cumhdaigh phollta sciathán is ea an chiaróg choirte leamháin. Tochlaíonn an chiaróg fhásta seomra uibheacha ingearach, cosúil le poll mianaigh, faoi choirt an chrann leamháin. Tochlaíonn na larbhaí amach ón bpoll seo, go cothrománach ar dtús. Iompraíonn sí an fungas is cúis le galar Dúitseach leamhán.