joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Edme Mariotte

Fisiceoir agus sagart Francach (Abbé) ab ea Edme Mariotte (c. 1620 - 12 Bealtaine 1684).

Beathaisnéis 
Rugtha i dTil-Châtel, ba é Edme Mariotte an mac ab óige le Simon Mariotte, riarthóir sa cheantar Til-Châtel Til-Châtel (d’éag 16 Lúnasa 1652), agus Catherine Denisot (d’éag 26 Meán Fómhair 1636 mar gheall ar phlá). Bhí a thuismitheoirí ina gcónaí i Til-Châtel agus bhí 4 leanbh eile acu: Jean, Denise, Claude, agus Catharine. Bhí Jean ina riarthóir i bParlaimint  Pháras ó 1630 go dtí a bhás i 1682. Phós an bheirt Denise agus Claude, i réigiún Dijon, cé gur phós Catharine Blaise de Beaubrieul, comhairleoir an rí Louis de XIV. Bhí cónaí ar Catherine agus Blaise ar an tsráid chéanna 16, b’fhéidir ar an seoladh céanna, áit a raibh cónaí ar Jean. Ní fios faoi luathshaol Edme Mariotte. Is dócha go bhfuair sé a theideal  “Sieur de Chazeuil” mar oidhreacht óna dheartháir Jean i 1682. Tagraíonn sé d’eastát a athar, a tugadh do Jean ar dtús. Bhí an t-eastát seo i réigiún Chazeuil..   Níl sé soiléir ar chaith Mariotte an chuid ba mhó dá luathshaol i nDijon, agus cá raibh sé roimh St Martin sous Beaune. Níl aon tagairtí ann chun é seo a dhearbhú. Sa bhliain 1668 thug Colbert cuireadh do Mhariotte páirt a ghlacadh sa "l'Académie des Sciences", áit a bhí comhionann leis an Chumann Ríoga. Ón am sin ar aghaidh d’fhoilsigh sé roinnt alt.

Tagairtí
Fisiceoirí Francacha
Mariotte,Edme
Mariotte,Edme
 Daoine as Dijon
 fisiceoirí ón 17ú haois
 fisiceoirí na Fraince
 luibheolaithe ón 17ú haois
 luibheolaithe na Fraince
 Baill d'Acadamh Eolaíochtaí na Fraince
Dlíthe Burgos (1512)

Fógraíodh na Dlíthe Burgos, nó Las leyes de Burgos, ar an 27 Nollaig 1512. B'shin é an chéad uair a rinneadh iarracht chun creatlach dlí a chruthú le haghaidh an chaidrimh idir lonnaitheoirí de chuid na Spáinne agus an pobal dúchasach i gcríocha cosúil leis an Easpáinneoil, Pórtó Ríce agus Iamáice.

Léirigh na dlíthe seo teannas idir soiscéalaíocht agus dúshaothrú an phobail dhúchasaigh, rud a bhí mar chuid de dhíospóireachtaí múnlaitheacha de chuid na hEorpa sa Nua-aois Luath maidir le cearta an duine.

Tagairtí 

Stair na Spáinne
Dlíthe na Spáinne
Cearta daonna
Pórtó Ríce
Iamáice
An Phoblacht Dhoiminiceach
Háítí
Coilíneachas
Seán Ó Laoghaire (Fínín)

Poblachtánach Éireannach agus Fínín mór le rá ab ea Seán Ó Laoghaire (Béarla: John O'Leary ).  Rinne sé staidéar ar an dlí agus ar an leigheas araon ach níor bronnadh céim air, agus as a pháirt i mBráithreachas Poblachtach na hÉireann cuireadh i bpríosún é i Sasana sa naoú haois déag.

Luathshaol 
Rugadh i mbaile Thiobraid Árann, Contae Thiobraid Árann é, agus cuireadh oideachas ar Ó Laoghaire (a bhí ina Chaitliceach) sa Scoil Ghramadaí Phrotastúnach áitiúil, i Scoil na Mainistreach, agus i gColáiste Caitliceach Cheatharlach ina dhiaidh sin. Shamhlaigh sé é féin leis na tuairimí a mhol Tomás Dáibhis, agus bhuail sé le Séamas Mac Stiofáin i 1846.  

Thosaigh sé a chuid staidéir ar an dlí i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, i 1847, áit a raibh baint aige, trí Chlub Grattan, le Cathal Gabhán Ó Dubhthaig, Séamas Fionntán Ó Leathlobhair, agus Tomás Proinsias Ó Meachair.

Éirí amach 1848

Tagairtí
Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Daoine as Contae Thiobraid Árann
Baill de BPÉ
Básanna i 1907
Daoine a rugadh i 1830
Derek "Pluto" Moireach

Is láithreoir raidió agus teilifíse é Derek 'Pluto' Moireach (Béarla: Derek Murray), a oibríonn go príomha i gcláracha Gaelacha.

Tá sé mar phríomh-láithreoir sacar Radio nan Gàidheal ó 2007. Chlúdaigh sé feachtas Chorn an Domhain, na babhtaí réamhchomórtais do EUFA, agus cluichí san Eoraip. Is tráchtaire spóirt é freisin don stáisiún teilifíse Gaeilge na h-Alban BBC Alba, agus ó am go chéile i mBéarla do Sportsound ar BBC Radio Scotland . Bhí sé ina thráchtaire spóirt ar an chlár nuachta An Là, agus ar An Caman, sraith ar bhuaicphointí camanachda a craoladh i 2007. Ainmníodh é mar ‘Láithreoir Raidió na Bliana’ ag Féile na Meán Ceilteach i 2008.  

Sna 1990idí, bhí Derek le feiceáil sa tsobaldráma Gaelach Machair, ina ghlac sé páirt Iain MacÌomhair.  I 1993-1994 bhí sé mar chuid den phríomh-chliar sa tsraith teilifíse grinn Ran Dan, agus arís i 2003-2004 sa tsraith Back on the Ran Dan . I 2011 chuir sé féin agus Emma NicAonais an tsraith BBC Alba Siuthad! Siubhal!, inar thaistil siad ar fud na hAlban ag baint triail as gníomhaíochtaí turasóireachta  neamhghnácha. 

Is as Nis ar Leòdhas é Derek. Bhí sé ina mhac léinn ag Sabhal Mòr Ostaig ó 1990 go 1991, agus ina dhiaidh sin ina phóilín le Póilíní Shrath Chluaidh . Tugann sé tacaíocht do Camanachd Leòdhais.

Cuireann sé a chlár ceoil féin, Siubhal gu Seachd le Pluto, i láthair gach tráthnóna Luan go Déardaoin ó 5.30in go 7in ar Radio na Gàidheal.

Tagairtí 

 BBC Alba: Ceilidh na hAthbhliana: Derek “Pluto” Murray
 BBC Scotland: 2013-12-19: Tuairiscíonn Derek ‘Pluto’ Murray ar pheil na nOileán áitiúil (tráchtaireacht físe 2:35)
 Leathanach Facebook
Stephen Clements

Ba DJ Raidió agus láithreoir teilifíse i gCúige Uladh é Stephen Clements (17 Nollaig 1972 - 6 Eanáir 2020). Is fearr aithne air as an Q Breakfast Show a óstáil ar Q Radio ar feadh 7 mbliana go dtí Mí an Mheithimh 2019, agus The Stephen Clements Show ar BBC Raidió Uladh ó Mhí Mheán Fómhair 2019 go dtí a bhás.

Saol pearsanta 
Rugadh Clements i Latharna i 1972 agus ba mac é le Roy agus Helen Clements. Bhí deartháir, Gavin, aige agus ní raibh ach dhá chol ceathrar acu, Simon agus Wendy Davis. Bhí sé posta ar Natasha agus bhí beirt chlainne acu, Poppy agus Robbie.

Rinne Clements staidéar ar thíreolaíocht ar an ollscoil agus bhí cónaí air sa Chóiré Theas ar feadh tréimhse agus é ag teagasc Béarla. Roimh a ghairm raidió, bhí Clements ina fhear díolacháin beorach.

Chuir Clements lámh ina bhás fhéin ar an 6 Eanáir 2020.

Gairm

Citybeat / Q Radio (2010–2019) 
Thosaigh gairm raidió Clements nuair a chuir sé scairt ar Citybeat le ceist a chuir fá chad é mar thiocfadh leis a bheith ar an raidió. Coicís ina dhiaidh dó taifeadadh taispeána a sheoladh isteach, bhí sé ar an aer.
Chuir Clements clár brifeasta Q Radio i láthair go dtí an 21 Meitheamh 2019 i dteannta le Sara Neill agus, níos déanaí, Cate Conway ar an stáisiún raidió tráchtála. Chuir an láithreoir iomaitheorach Stephen Nolan síos ar chlár Clements mar cheann de na cinn is nuálaí agus is greannmhaire ar éist sé leis riamh. Nuair a d'fhág sé, dúirt sé nach "rud ar bith níos lú ná pribhléid a bhí ann riamh" an seó a óstáil. 

Ba é mír amháin den seó Through the Window, coincheap raidió de Through the Keyhole. Sa mhír labhair Clements le carachtar agus lig sé d’éisteoirí buille faoi thuairim a thabhairt cén duine cáiliúil nó aghaidh áitiúil a bhí ann. Thug sé tagairtí grinn freisin do shaincheisteanna polaitiúla a bhí ag dul ar aghaidh. D'aithinn sé a bhean mar chumadóir an mhírn, i ndiaidh comhrá a bhí acu agus iad ar saoire.

Le linn na tréimhse seo scríobh sé leabhar sárdhíol, Back In Our Day, a eisíodh ar an 15 Samhain 2017.

BBC (2019–2020) 
I mí Mheán Fómhair 2019, d’fhógair Clements go bhfuair sé “post nach mbeadh deis aige a fháil arís” agus chuaigh sé isteach le BBC Raidió Uladh . Tháinig a sheó, Seó Stephen Clements nó The Stephen Clements Show, in áit Seó Sheáin Coyle nó The Seán Coyle Show. Craoladh a chéad seó ar an 23 Meán Fómhair agus bhí a sheó deireanach ar an 6 Eanáir. 

Chomh-chuir sé an tsraith teilifíse Open for Summer i láthair le linn an Chraobh Oscailte Gailf i bPort Rois in 2019 chomh maith le clár Children in Need de chuid BBC na sé chontae i mí na Samhna 2019 le Holly Hamilton.

Tagairtí 

Láithreoirí raidió Éireannacha
Daoine a rugadh i 1972
Básanna in 2020
Il commissario Montalbano

Sraith teilifíse Iodálach is ea Il commissario Montalbano (Cigire Montalbano). Chuir RAI an clár le chéile agus eisíodh é an 6 Bealtaine 1999.

Carachtair 

 Salvo Montalbano, cigire póilíní - Luca Zingaretti
 Livia Burlando, leannán Montalbano - Katharina Böhm
 Domenico "Mimì" Augello, bleachtaire - Cesare Bocci
 Giuseppe Fazio, bleachtaire - Peppino Mazzotta
 Agatino Catarella, oifigeach póilíní - Angelo Russo

Príomhshuímh scannánaíochta 

 Ragusa
 Punta Secca
 Modica
 Scicli
 Donnalucata
 Comiso
 Chiaramonte Gulfi
 Ispica
 Pozzallo
 Vittoria
 Scoglitti

Caibidlí

Féach freisin
 Andrea Camilleri
 Montalbano óg
 Sellerio

Tagairtí 

Cláir theilifíse
Leabhair
Ficsean
Montalbano óg

Sraith teilifíse Iodálach é an Montalbano óg (san Iodáilis, Il giovane Montalbano), cnaguirlisí de “Il commissario Montalbano”, in dhá eachtra déag 100 nóiméad a chruthaigh Andrea Camilleri agus a craoladh idir 23 Feabhra, 2012 agus 19 Deireadh Fómhair, 2015 i Rai 1.  D’éirigh go hiontach leis an tsraith teilifíse.

Achoimre 
Go luath sna 90idí, ceapadh an Cigire Salvo Montalbano mar choimisinéir agus aistríodh é go Vigata (cathair samhailteach) sa tSicil, an t-oileán inar rugadh é.

Eipeasóidí

Caitheadh 

 Michele Riondino : An Coimisinéir Salvo Montalbano
 Alessio Vassallo : Leas-Choimisinéir Mimì Augello
 Andrea Tidona : Cigire Carmine Fazio
 Beniamino Marcone : Cigire Giuseppe Fazio
 Sarah Felberbaum : Livia Burlando
 Fabrizio Pizzuto : oifigeach póilíní Agatino Catarella
 Maurilio Leto : oifigeach póilíní Gallo
 Alessio Piazza : oifigeach póilíní Paternò
 Guiseppe Santostefano : An Dochtúir Pasquano
 Massimo De Rossi : Coimisinéir División de Alabiso
 Katia Greco : Mery
 Adriano Chiaramida : Sagart Montalbano
 Cé Luigi Misasi : Torrisi
 Valentina D'Agostino : Viola Monacó
 Pietro De Silva : Oriani
 Renato Lenzi : Gaetano Borruso
 Carmelo Galati : An t-iriseoir teilifíse Nicolò Zitò
 Orazio Alba : Nini Brucculeri
 Vincenzo Ferrera : Gerlando Mongiardino
 Giusy Buscemi : Anita Lodato

Féach freisin 
 Il commissario Montalbano
 Sellerio

Tagairtí
Cláir theilifíse
Leabhair
Ficsean
Calum Kennedy

Amhránaí Albanach ab ea Calum Kennedy (a rugadh mar Malcolm Martin Kennedy ; 2 Meitheamh 1928 - 15 Aibreán 2006).

Beathaisnéis 
Rugadh Kennedy in Orasaigh, sráidbhaile beag croiteoireachta ar Oileán Leòdhais . I 1955 bhuaigh sé bonn óir ag an Mòd in Obar Dheathain, ag canadh i nGaeilge na hAlban . D'éirigh leis an chéad áit a bhaint amach i gCraobhchomórtas Bhailéad an Domhain  i Moscó i 1957.

Bhí a chlár teilifíse féin aige, agus vótáladh mar "Pearsantacht Teilifíse Grampian na Bliana". Bhí sé pósta le buaiteoir bonn óir eile sa Mod, Anna Latharna NicGillìosa, a d’éag i 1974. Chaith sé breacan an fhéilidh ar chlúdaigh  a cheirnín fadseinnte.

Cinnte ba é an taifeadadh ab fhearr a rinne sé i mBéarla ná Islands of Scotland a taifeadadh don lipéad Decca Ace of Clubs go luath sna 1960idí. Tá leagan de "Land o 'Heart's Desire" i measc amhráin bhreátha eile i mBéarla.

Chuir an BBC clár le chéile go luath sna 1980idí darb ainm Calum Kennedy's Commando Course, a dhoiciméadú (ar bhealach greannmhar, cé go raibh sé seo neamhbheartaithe ar dtús) turas tubaisteach timpeall Gaeltacht na hAlban i seanbhus. De réir mar a d’fhág níos mó agus níos mó dá  comrádaithe an turas, taispeánadh peann marcóra dearg ag scriosadh iad ó phóstaer bolscaireachta. Ní raibh Kennedy sásta leis an gclár seo a thaispeáint, mar mhothaigh sé go ndearna sé magadh air, ach níl aon dabht ach gur  phíosa teilifíse clasaiceach é an clár ó shin. D’éag sé, in aois a 77, in Obar Dheathain

Saol pearsanta 
Is amhránaí í Fiona, iníon Kennedy freisin agus bhí sí ina comh-óstach ar feadh tamaill ar shraith leanaí an BBC Record Breakers le Roy Castle, agus is í a gariníon í an mainicín faisin agus an t-aisteoir Sophie Kennedy Clark . Bhí Teach Leethland  Bóthar Glenpatrick, Elderslie faoi úinéireacht Kennedy, a bhfuil fágtha ina fhothrach le tine ó  shin. Chomh maith le Fiona, bhí cúigear iníonacha eile ag Calum freisin, Kirsteen, Morag, Morven, Deirdre óna chéad phósadh le hAnna Latharna NicGillìosa agus Eilidh óna dara pósadh le Christine Kennedy.

Naisc sheachtracha 
Biographie, About Aberdeen
 tuairisc bháis le Brian Wilson
 Beltona Record Company (Suíomh Gréasáin in Albain le taifeadtaí Calum)
 Beathaisnéis, Grianghraif agus Béaltriail ag About Aberdeen
https://web.archive.org/web/20140712082312/http://www.musicinscotland.com/acatalog/Calum_Kennedy.html Dlúthdhioscaí Calum Kennedy

Tagairtí

Básanna in 2006
Daoine a rugadh i 1928
Scoil Ríoga Chabháin

Is meánscoil í Scoil Ríoga an Chabháin suite sa Chabhán, gContae sa Chabhán, Éire. Bhí sí ar cheann de scoileanna saora iomadúla a chruthaigh James I sa bhliain 1608 le oideachas a chur ar fáil do mhic na bhfeirmeoirí agus céannaithe dílis i rith Plandáil Uladh. Tá ceathre "comhscoilleana" aici: an Scoíl Rioga Ard Mhaca, í Ard Mhaca, an Scoil Ríoga Portora í Inis Ceithleann gContae Fear Manach, an Reamhscoil Ríoga Ráth Bhoth í gContae Dhún na Ngall agus an Scoil Ríoga Dún Geanainn í Dún Geanainn, gContae Tír Eóghain.

Stair 
Bhí Scoil Ríoga an Chabháin ar ceann de na cúig scoileanna a bhunaithe mar páirt pleannana a cuir oideachas ar fáil go na paístí de na lonnaitheoirí cé tháinig gó Éire leis an Plandáil Uladh. Thosaigh an cairt í 1608 agus thógadh an scoil í 1611 ach réabadh an scoil dúshlaní sústasach ina céad trí chéad bhian de gnó agus bágraiodh leis dúnadh. Már sin féin, leis an céapachán de John Anderson mar príomhoide í 1924, agus a mac Douglous Anderson (1970-1989) ina dhiaidh sin, agus Ivan Bolton (1989-2009), Edward Lindsay (2009-) agus Pádraig Corley (príomhoide gníomhach, 2017-), tá féabhas tagtha go seasta leis aíseanna nua agus ardú go seasta leis rollú. Cúpla mhí roimh an athoscailt scóileanna tar éis ag dúnta mar an pándéim Covid-19 í 2020, dhearbhaigh an scoil bheadh siad ag cur a pólasai cónaí ar fionrai go brách mar costú ard agus deachracht leis ag cloigeadh srianta scaradh sóisialta.

Alumnas 
Dóchtoír Thomás Sheridan - Príomhoide (1735-1738)

Scoileanna i gContae an Chabháin
Loch Taupó

Is loch in Oileán Thuaidh na Nua-Shéalainne í Loch Taupó.(Maorais:Taupō-nui-a-Tia) Is caildéara de Bholcán Taupó í . Le achar dromchla 616 ceintiméadar cearnach aici, agus is í an loch is mó de réir achar dromchla í sa Nua-Shéalainn, agus an dara loch fionnuisce is mó de réir achar dromchla san Aigéine gheopholaitiúil tar éis Loch Murray i Nua-Ghuine Phapua . Tá Oileán Motutaiko suite i gceantar thoir theas an locha.
Cumann Oiseanach Ollscoil Ghlaschú

Bunaíodh Cumann Oiseanach Ollscoil Ghlaschú in 1831 agus tá sé ar an darna chumann is sine ar an champas. Bunaíodh an cumann mar chumann díospóireachta Gaelach, ach anois tá sé mar sprioc ag an chumann suim i nGaeilge na hAlban agus sa chultúr Gaelach agus Ceilteach a chur chun cinn i measc mic léinn in Ollscoil Ghlaschú.

Aidhmeanna 

 Teanga na nGael a chur chun cinn ar agus lasmuigh den champas.
 Plé ar ábhair suimiúla a chuir ar dóigh i measc bhaill an chumainn.
 Baill an chumainn a thabhairt le chéile trí ghníomhaíochtaí sóisialta.
 Foghlaim Ghaeilge na hAlban a spreagadh.

Naisc sheachtracha 

 An Comunn Oiseanach ar Facebook
 Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu: 19mh & 20mh linn: An Comunn Oiseanach
 Sgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu: Sreath-dheilbh: Oiseanaich

Glaschú
Albain
Gaeilge na hAlban
Grúpaí Gaeilge
Eaglais Phreispitéireach Mhuine Díge

Is foirgneamh eaglaise é Eaglais Phreispitéireach Mhuine Díge atá mar chuid de preispitéir Chúil Raithin agus Léim an Mhadaidh   den Eaglais Phreispitéireach in Éirinn. Tá sé suite taobh amuigh de Gharbhachadh, Contae Dhoire, Cúige Uladh, Tuaisceart Éireann.

Stair

Eagraíochtaí 

 Feachtasóirí
 Club Bollaí Mhuine Dige
 Mná Preispitéireach
 Naíolann
 Scoil Domhnaigh
 Club Óige
 Cuallacht Óige

Féach fosta 

 Eaglais Phreispitéireach in Éirinn
 Garbhachadh

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Eaglais Phreispitéireach Moneydig
 Faisnéis Ghinealais - moneydigpci.org.uk
 Eaglais Phreispitéireach in Éirinn

Cailvíneachas
Críostaíocht sa Ríocht Aontaithe
Eaglaisí in Éirinn
Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Stáisiún Traenach Bhaile Samhraidh

Is stáisiún traenach a fhreastalaíonn ar Bhaile Samhraidh i nGlaschú, Albain atá i Stáisiún Traenach Bhaile Samhraidh. Tá sé suite ar Líne Chnoc Mhoire, 4.5 míle (7km) siar ó thuaidh ó Stáisiún Shráid na Banríona . Soláthraíonn Abellio ScotRail séirbhísí thar ceann Chomhpháirtíocht Iompair Shrath Chluaidh .

Bhí bunstáisiún Bhaile Samhraidh (a dúnadh i 1951) suite timpeall 1.5 míle (2.5km) ó thuaidh ón stáisiún reatha ar Iarnróid Ghleann Cheilbhinn, atá as feidhm agus díchóimeáilte, idir Chnoc Mhoire agus Cill Saidhe ; tá an stáisiún reatha ar cheann de chúig cinn a thóg British Rail ar Líne Chnoc Mhoire mar chuid de thionscadal Líne Chnoc Mhoire i 1993.

Tá an líne ar a sheasann sé i bhfad níos sine, áfach. D'fhoscail sé á i 1858 mar chuid d'Iarnród Ghlaschú, Dùn Breatann agus Baile Eilidh agus bhain Rathad Iarainn nan Eilean úsáid as le hArdleibhéal Stáisiún Shráid na Banríona agus iar-phríomhlíne de chuid Iarnróid Dhún Éideann agus Ghlaschú a bhaint amach. Cuireadh deireadh le seirbhísí ag Chnoic Mhoire nuair a fosclaíodh an líne den chéad uair, ach leathnaíodh go Fearann Anna i 2005 iad le rochtain a thabhairt ar Líne Chluaidh Thuaidh .

Seirbhísí 

Idir an Luan agus an Satharn tá seirbhís achan leathuair an chloig ag dul soir go Sráid na Banríona i nGlaschú agus siar go Baile Anna (áit ar féidir ceangail a dhéanamh le Líne Chluaidh Thuaidh). Leis an athbhreithniú ar an chlár ama a thosaigh ar an 18 Bealtaine 2014, cuirtear seirbhís teoranta in aghaidh na huaire ar fáil ar an bhealach seo idir 09:30 agus 19:00 gach Domhnach.

Tagairtí
Capuliato

Is condiment traidisiúnta den ealaín Sicileach é an capuliato nó capuliatu, bunaithe ar thrátaí triomaithe, nasctha, go háirithe le críoch Leibhéal Vittoria, i gcuibhreannas bardasach Saor Ragusa. Capuliato an t-ainm bunaidh a chiallaíonn mionfheoil.

Stair 
Ar dtús san Eoraip úsáideadh an trátaí mar phlanda ornáideach agus ní raibh sé ach sa 19ú haois gur scaipeadh é ar leibhéal gastronómach.

Aontaítear gur rugadh agus scaipeadh an capuliato (nuair a dhéantar tagairt don mhias mar "spaghettata" agus ní mar condiment, de ghnáth, tugtar "capuliata" air freisin) ó Vittoria,   áit a raibh an chríoch furasta a shaothrú ar leibhéal talmhaíochta ó bunaíodh í.

I measc na réimsí idirleathadh den táirge, bhí Vittoria i gcónaí ar an gceann leis an táirgeadh agus an traidisiún is mó sa trátaí. Tá cathair Vittoria ina baile do na margaí torthaí agus glasraí is mó san Iodáil agus an ceann is tábhachtaí san Iodáil agus san Eoraip do thrátaí. Is é an t-aon bhaile beag atá aige (frazione) ná ceantar cois farraige Scoglitti. Tá an chríoch an-mhór, áfach, agus sa bhreis ar an limistéar uirbeach, tá 45 sárú éagsúil aici, a úsáidtear den chuid is mó le haghaidh saothrú cheaptha teasa.

Rugadh an capuliato nuair nár cleachtadh go fóill na modhanna chun anlann trátaí agus saothrú ceaptha teasa a chaomhnú. Scaip an t-oideas go tapa go ceantair eile sa chúige agus Gela in aice láimhe. Toisc nach raibh na trátaí ar fáil sa gheimhreadh, triomaíodh agus próiseáladh iad sna míonna teo, Iúil agus Lúnasa de ghnáth, agus ansin caomhnaíodh iad chun an pasta agus an t-arán a shéasú i rith na bliana.

Ullmhú agus úsáid 
Déantar na trátaí a nite ar dtús, ansin iad a ghearradh, a shailleadh agus a thriomú sa ghrian. Ina dhiaidh sin is talamh iad, de ghnáth le grinder feola agus a chuirtear go ginearálta in ola, i marinade a sholáthraíonn basil nó oregano, agus blasanna eile ina theannta sin ag brath ar na cách is féidir a bheith mar shampla gairleog, piobar chili. Úsáidtear an capuliato go príomha chun pasta, arán nó bruschetta a shéasúrú, ach freisin chun an focaccia líonta atá tipiciúil den ragusano, an scacce, a bhlaiseadh.

Oidis is coitianta 
Cuimsíonn an pasta al capuliato clasaiceach gairleog, ola olóige maighdean breise agus capuliato, agus basil nó peirsil curtha leis ag an deireadh (eilimintí nach raibh ar fáil go furasta sa gheimhreadh uair amháin). Is féidir é a shaibhriú le blúiríní aráin friochta, blúiríní aráin, cáis ghrátáilte agus tarsainn eile. Cuirtear pasta fada in iúl, is gnách go ndéantar an spaghetti clasaiceach n ° 5 a chócaráil. Líontar an t-Arán le capuliato, ola olóige maighdean breise agus comhábhair cosúil le cáis, oregano nó basil, ainseabhaithe, piobar chili.

Táirgeadh tionsclaíoch 
Tá roinnt cuideachtaí déantúsaíochta ann anois, go háirithe i Vittoria, baile an capuliato, a bhuíochas leis go bhfuil an táirge ar fáil go héasca i delicatessens nó ollmhargaí ar fud na Sicile, go háirithe san oirdheisceart. Tá traidisiún na táirgeachta baile fós láidir.

Nótaí 

An Iodáil
An tSicil
Anlainn
Tarsainn
Dlí Snell

Tugtar Dlí Snell (ar a dtugtar Dlí Snell-Descartes agus Dlí an athraonta freisin ) ar dhara dlí an athraonta, in onóir do Willebrord Snell (1591-1626), matamaiticeoir Dúitseach (ar a dtugtar Snellius freisin)  a tháinig air sa bhliain 1621,

Tugann Dlí Snell, san optaic, an gaol idir conair an tsolais a thógann ga solais agus é ag trasnú teorainn nó dromchla an deighilte idir dhá shubstaint atá i dteagmháil lena chéile agus  comhéifeacht athraonta éagsúil ag gach ceann acu.

Níor foilsíodh cuntas ar dhlí Snell go dtí gur luaigh Christiaan Huygens é ina thráchtas ar sholas (Traité de la Lumière).

San optaic, úsáidtear an dlí i rianú ghathanna chun uillinneacha ionsaithe nó athraonta a ríomh, agus in optaic thurgnamhach chun comhéifeacht athraonta ábhair a fháil. Bíonn an dlí i bhfeidhm freisin i meitea-ábhair, a ligeann solas a bheith lúbtha "ar gcúl" ag uillinn diúltach athraonta  le comhéifeacht athraonta diúltach .

Luann dlí Snell go bhfuil an cóimheas idir sinis na n-uillinneacha ionsaithe agus athraonta comhionann i gcomhréir le chóimheas na dtreoluas toinne sa dá mheán, nó i gcomhréir le  deilín chóimheas  na gcomhéifeachtaí athraonta
Ar Fore Dydd Nadolig

Scéal do pháistí le David Fitzgerald (ón Bhéarla: A Very Berry Christmas ) atá curtha in oiriúint don Bhreatnais le Siân Lewis is ea Ar Fore Dydd Nadolig. (Gaeilge:Ar Maidin Lá Nollag). D’ fhoilsigh an comhlacht priontála agus foilsitheoireachta Gomer Press  an leabhar in 2012. Cuireadh an leabhar i gcló sa bhliain 2013. 

Is dócha go bhfuil an teideal díorthaithe as carúl Breatnaise den ainm céanna, teoranta do chúig nóta amháin, agus b’fhéidir gurb é an carúl Breatnaise is sine a mhaireann.

Cur síos gairid 
Mar gheall ar na srutháin sneachta ní féidir leis an Uasal Gethin dul go dtí an sráidbhaile agus mar sin maisíonn sé crann Nollag i gcomhair an ghairdín. Ach in ainneoin na n-iarrachtaí is fearr, níl cuma chomh maith air mar a bhí beartaithe.

Féach freisin 
 Rhestr llyfrau Cymraeg (Gaeilge:Leabharliosta Breatnaise):https://cy.wikipedia.org/wiki/Rhestr_llyfrau_Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales (Gaeilge:Tionscadal Wiki Leabhair Gwales :https://cy.wikipedia.org/wiki/Wicipedia:Wicibrosiect_Llyfrau_Gwales

Tagairtí 

 Litríocht na Breatnaise
 Leabhair Bhreatnaise, 2012
Dúnghal mac Amhalaí

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Dúnghal mac Amhalaí (Sean-Ghaeilge Dúngal mac Amalgado (nó Dúngal Cnogba) (bás 759).  Amhalaidh mac Conghalaigh (bás 718) ba ea a athair, agus Conaing (bás 742), a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Bhí sé i réim ón mbliain 748 go dtí 759.

Bhí na Ciannachta, idir an Bhóinn agus Dealbhna, treascartha ag fir Uí Chonaing , le linn réimeas Cináed mhic Iorghalaigh (bás 728).  Bhí cuid acu darbh ainm Ard Ciannachta lonnaithe idir an Bhóinn agus An Níth, fós neamhspleách.  Sa bhliain 749, bhuaigh Dúnghal i gCath Ard Ciannacht in éadan a thaoiseach, Ailill mac Duibh dá Crích, a maraíodh.  De réir Annála Uladh, maraíodh Aillil sa chéad ionsaí, agus counter-attack Domhnall mac Cináeda Uí Chonaing i bhfrithionsaí.  Tugtar iontu an teideal 'rex' ar Domhnall, agus ní fheictear Dúnghal ar an bhfód.  De réir Annála Tiarnaigh ámh, bhí Dúnghal ann agus bhuaigh sé.

Sa bhliain 759, throid Dúnghal i gCath Eamhain Mhacha in éadan Fhiachna mhic Aodha Róin (bás 789), rí Ulad.  Chloígh agus maraíodh é i dteannta lena chomhghuaillí, Donn Bó mac Con Bhreatain, rí Fir Rois.  De réir Annála Tiarnaigh, coimhlint i mainistir Ard Mhacha  a bhí cuid an chatha.  Thug Dúnghal tacaíocht do shagart darbh ainm Aireachtach in éadan an aba Fear-dá-Chrích, tacaithe ag Fiachna.

Maraíodh mac Dúnghaile, Conaing (bás 786) i gCath Liac Find (.i. Tuiléan).

Féach freisin
 Ríthe Bhreá

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: Síl Aeda Sláne Na Sleg
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe Bhreá
Cathal mac Áeda

Féach freisin Cathal mac Aodha, rí Mumhan
Rí Dheisceart Bhreá de chlann  Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Cathal mac Aodha (Sean-Ghaeilge Cathal mac Áeda) (bás 737).  Aodh Laighean mac Néill (bás 722) ba ea a athair, agus an tArdrí, Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665), a shín-sin-seanathair.  Maraíodh a athair i gCath Alúine, nuair a cloíodh go dona muintir Uí Néill ag fir na Laighean.  Fo-chlann Uí Chearnaigh ba ea Síol Aodha Laighean,  mhuintir de shliocht Aodha Laighean.  Bhí Cathal i réim ón mbliain 729 go dtí 737.

Feictear lua éigin iAnnála Uladh don bhliain 733:
{{cquote |Coscrath Cathail do Domnall a Tailtae & coscradh Fallomuin do Chathal a Tlactghu.
Coscairt Chathail ag Domhnall i dTailte, agus coscairt Fallomuin ag Cathal i dTlachta.  
}}
Tá comhaontú idir staraithe gur Cathal Chathal mac Finghin (bás 742), rí Mumhan, an té atá luaite.  Molann an staraí, Charles-Edwards ámh Cathal mac Aodha.  Luann sé nach ndéantar trácht ar an eachtra seo i nAnnála Inis Faithlinn, iad dírithe ar an Mumhain, agus molann fosta go ndearna Domhnall ruathar ar Chathal ag Tailte, an baile ina  bhíodh príomhaonach ardríthe Uí Néill ar siúl.    Chloígh Cathal ámh clann Colmáin Bhig faoi cheannas Fhallomoin mhic Con Congalt ag Tlachta, suíomh eile ina eagraítí aonach Uí Néill.

Bhíodh achrann ar siúl idir Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing as of Cnóbha i dtuaisceart Bhreá ó dhúnmharú sheanathair Chathail, Niall mac Cearnaigh Sotal (bás 701) ag Iorghalach mac Conaing (bás 702).  Sa bhliain 737, chloígh rí Uí Chonaing Bhreá, Conaing mac Amhalaí (bás 742), Cathal agus ghaol, Cearnach mac Fógartaigh (bás 738), ag Cath Lia Ailbe ar Mhaigh nAilbhe, Contae na Mí, agus maraíodh Cathal.

Insítear bás dheartháir Chathail , Domhnall, sna hannála don bhliain 759.

Féach freisin
 Ríthe Bhreá

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: Síl Aeda Sláne Na Sleg
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe Bhreá
Domhnaill Ó Bearáin

Breitheamh Éireannach ab ea Donal Barrington nó Domhnaill Ó Bearáin  (28 Feabhra 1928 – 3 Eanáir 2018), Bhí sé ina bhreitheamh den Ard-Chúirt (1979-89), de Chúirt Chéadchéime na gComhphobal Eorpach (An Chúirt Ghinearálta (Aontas Eorpach) inniu) (1989-96) agus den Chúirt Uachtarach (1996-2000).

Saol 
Agus é ina neach léinn i gCOBÁC, bhí sé ina Reachtaire ar an gCumann Dlí sa bhliain acadúil 1949-50. Glaodh chun an Bharra air an bhliain dár gcionn. 

Sa bhliain 1967 rinneadh abhcóide sinsearach de. I rith a shaoil gairme fhada mar dhlíodóir, phléideáil sé roinnt cásanna ríthábhachta, cosúil le 

 𝘽𝙮𝙧𝙣𝙚 𝙫 𝙄𝙧𝙚𝙡𝙖𝙣𝙙 (deireadh le díolúine an stáit), 
 𝙈𝙘𝙂𝙚𝙚 𝙫 𝘼𝙩𝙩𝙤𝙧𝙣𝙚𝙮 𝙂𝙚𝙣𝙚𝙧𝙖𝙡 (ceart na lánúineacha pósta chun frithghiniúna) agus 
 an cás a thug An tAthair PX Ó Máirtín i gcoinne Bhardas Bhaile Átha Cliath maidir le tógáil Oifigí na Cathrach ag Cé an Adhmaid.

Chomh maith le bheith ina dhlíodóir agus ina bhreitheamh, ba intleachtóir tábhachtach é in Éirinn sa tríú ceathrú den fhichiú haois, go mór mór mar gheall ar an bpáirt a ghlac sé sa ghrúpa Tuairim. Rinne sé cuid mhaith den réiteach i gcomhair athrú dearcaidh náisiúnaithe na hÉireann maidir le Tuaisceart Éireann agus le hAontachtaithe Uladh.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1928
Básanna in 2018
Breithiúna Éireannacha
Ard-Raibíneacht Iosrael

Aithnítear le dlí   Ard-Raibíneacht Iosrael (Eabhrais: הָרַבָּנוּת הָרָאשִׁית לְיִשְׂרָאֵל, Ha-Rabanut Ha-Rashit Li-Yisra'el) mar údarás uachtarach na raibithe don Ghiúdachas in Iosrael. Cuidíonn Comhairle na hArd-Raibíneachta leis an dá phríomh-raibí, a mhalartaíonn  na huachtaránachta. Tá údarás dlíthiúil agus riaracháin aicí socruithe reiligiúnacha a eagrú do Ghiúdaigh Iosrael. Freagraíonn sí freisin do cheisteanna Halacha (Dlíthe Giúdacha) a chuireann comhlachtaí poiblí Giúdacha isteach sa Diaspóra. Déanann an Chomhairle gníomhaireachtaí laistigh dá húdarás a shocrú, a threorú agus a mhaoirsiú.  

Tá Ard-Raibíneacht Iosraell comhdhéanta de dhá Phríomh-Raibí: rabbi Aisceanásaíoch agus rabbi Safáratach, tugtar an Rishon leZion ar an dara ceann acu freisin. Toghtar na Príomh-Raibí ar feadh téarmaí 10 mbliana. Is é Yitzhak Yosef an Príomh-Raibí Safáratach atá ann faoi láthair agus is é David Lau Príomh-Rabbi Aisceanásaíoch, thosaigh  an bheirt acu tús lena dtéarmaí in 2013.

Tagairtí
 
 Giúdaigh agus Giúdachas in Iosrael
 Eagraíochtaí Raibíneacha
Díothú Dramhaíola

Is sraith prionsabal é Díothú Dramhaíola atá dírithe ar dhramhaíl a chosc agus a spreagann athdhearadh saolré acmhainní ionas go n- athúsáidfear gach táirge. Is é an sprioc nach seolfar bruscar chuig láithreáin líonta talún, loisceoirí nó an cuan. I ndáiríre, faoi láthair, ní athchúrsáiltear ach 9% den phlaisteach. Ní athchúrsáiltear ach níos lú ná aon trian den dhramhaíl phlaisteach san Eoraip.  I gcóras um díothú dramhaíola, athúsáidfear ábhar go dtí an leibhéal tomhaltais is fearr.  Is é an sainmhíniú a ghlac an an Comhaontas Idirnaisiúnta um Dhíothú Dramhaíola (CIDD)  : Díothú Dramhaíola: Caomhnú na n-acmhainní go léir trí tháirgeadh, thomhaltas, athúsáid agus aisghabháil freagrach na dtáirgí, an  phacáistithe agus na n-ábhar go léir, gan iad a dhó, agus gan sceitheadh ​​chuig talamh, uisce nó aer a a d’fhéadfadh bagairt ar an gcomhshaol nó ar shláinte an duine.Tagraíonn Díothú Dramhaíola do dramhaíola a sheachaint seachas bainistíocht dramhaíola ag deireadh an phíopa.   Is cur  chuige córas iomlán é a dhíríonn ar athrú ollmhór ar an mbealach a shreabhann ábhair tríd an tsochaí, agus nach mbíonn aon dramhaíl mar thoradh air.  Cuimsíonn díothú dramhaíola níos mó ná le deireadh a chur le dramhaíl trí athchúrsáil agus athúsáid . Díríonn sé ar chórais táirgeachta agus dáilte a athstruchtúrú chun dramhaíl a laghdú. Is sprioc nó cuspóir é seachas targaid chrua. Soláthraíonn díothú dramhaíola treoirphrionsabail chun oibriú go leanúnach i dtreo deireadh a chur le dramhaíl. 

Bíonn abhcóidí ag súil go mbeidh gá le rialáil rialtais chun tionchar a imirt ar roghanna tionsclaíocha maidir le dearadh táirgí agus pacáistiú, próisis déantúsaíochta, agus roghnú ábhair. 
Nuair a fhaightear réidh le dramhaíl, laghdaítear truailliú, agus laghdaítear costais freisin mar ní bhíonn an méid chéanna amhábhair ag teastáil.

ó chliabhán go cliabhán, ó chliabhán go cróchar 
Is samhail líneach é an cliabhán go cróchar d’ábhair a thosaíonn le eastóscadh acmhainní, a ghluaiseann chuig déantúsaíocht táirgí, agus a chríochnaíonn le cróchar (nó uaigh), áit a fhaightear réidh leis an táirge . Tá an chliabhán go cróchar i gcodarsnacht díreach le hábhair nó táirgí ón gcliabhán go cliabhán, a athchúrsáiltear i dtáirgí ag deireadh a saoil, ionas nach mbeidh aon dramhaíl ann sa deireadh.

Tagairtí
Galileo (loingseoireacht satailíte)

Galileo an t-ainm atá ar chóras satailíte na hEorpa (nó "Córas Domhanda Loingseoireacht Satailíte an Aontais").  Tá sé ainmnithe as Galileo, an t-eolaí cáiliúil a rugadh i bPisa san Iodáil sa bhliain 1564.

Ar 21 Deireadh Fómhair 2011, le lainseáil an chéad shatailít oibríochta de chuid an chláir Galileo, thóg an tAontas Eorpach céim mhór i dtreo córas loingseoireachta satailíte dá chuid féin a bheith aige.

Inniu úsáidtear Galileo gach aon lá san iliomad cásanna, ina measc éigeandálaí  ar na farraigí móra, turais bóthair, ar fhóin phóca agus fiú ag imeachtaí spóirt. Cuidíonn Galileo le hiompar, seirbhísí tarrthála, idirbhearta baincéireachta agus soláthar leictreachais a fheabhsú.

Féach freisin 

 Satailít loingseoireachta
 Galileo Galilei

Tagairtí 

Loingseoireacht
Satailítí shaorga
Scott Oser

Rugadh is tógadh an dochtúir Scott Oser sna Stáit Aontaithe, agus bhain sé dochtúracht amach sa bhfisic i Chicago, ait ar a fhoghlaim sé Gaeilge mar chaitheam aimsire.

Bhain sé duais an Oireachtais in 2019, as a aistriúchán ar 'An Dhammapada: Nathanna an Bhúda'. Tá sé pósta le Rachel Hartman.

Tá an t-úrscéal 'Seraphina' le Rachel Hartman, bean chéile Scott, aistrithe go Gaeilge ag Scott agus d’fhoilsigh Coiscéin é sa bhliain 2021.

Gairmréim
Baineann a chuid taighde le fisic na gcaithníní fo-adamhacha, agus bhí ról nach beag aige sa Sudbury Neutrino Observatory, a bhfuair leath sen Duais Nobel i 2015, i gcomhair ascalaithe neoidríonónna a aimsiú. 
Tá Scot ina ollamh le fisic in Ollscoil na Colóime Briotanaí i gCeanada ó 2003.

Tá an damhna dorcha á lorg aige le cúig bliana anuas , ach tasc ná tuairisc air níl faighte aige fós.

Féach freisin
Seraphina, úrscéal le Rachel Hartman 
Meanmanra II
Lón machnaimh agus an lón féin ar fáil ag Meanmanra! Sscríofa ag Aonghus Ó hAlmhain

Tagairtí
Wilder Penfield

Néareolaí Meiriceánach-Ceanadach ab ea Wilder Graves Penfield OM CC CMG FRS (26 Eanáir, 1891 - 5 Aibreán, 1976). Leathnaigh sé modhanna agus teicnící máinliachta inchinne, lena n-áirítear feidhmeanna réigiúin éagsúla den inchinn a mhapáil mar an duinín coirtéiseach. Leathnaíonn a chuid ranníocaíochtaí eolaíochta ar spreagadh néarach ar fud ábhair éagsúla lena n-áirítear siabhránachtaí, seachmaill, agus déjà vu. Chaith Penfield cuid mhaith dá smaointeoireacht ar phróisis mheabhracha, lena n-áirítear machnamh an raibh aon bhunús eolaíoch ann le hanam an duine a bheith ann.ref name=pbs/>

Beathaisnéis

Luathshaol agus oideachas

Tagairtí 
Básanna i 1976
Daoine a rugadh i 1891
 Néar-síceolaithe
Raa Raa an Leon Glórach

Raa Raa an Leon Glórach (<span>), a craoladh ar tús ar CBeebies ó 2011 go dtí 2018.
Jesús Moncada

Jesús Moncada Estruga ( Mequinenza; 1 Mí na Nollag, 1941, do - Barcelona, 13 mí an Mheithimh, 2005 bhí) Spáinneach scríbhneoir i an teanga Gaeilge. Mheas sé go raibh sé ar cheann de na húdair Catalónacha ba thábhachtaí dá chuid ama, fuair sé roinnt dámhachtainí as a chuid oibre, i measc daoine eile Gradam Chathair Barcelona nó an Gradam Náisiúnta Criticeoirí i 1989 do Camí de sirga  nó Creu de Sant Jordi, bronnta ag Generalitat na Catalóine i 2001. I 2004 fuair sé Gradam Litríochta na hAragóine a bhailigh sé cúpla mí roimh a bhás

Tá Jesús Moncada ar cheann de na húdair is fairsinge a aistríodh i litríocht chomhaimseartha na Catalóine . Aistríodh Camí de sirga go cúig theanga dhéag, an tSeapáinis agus an Vítneam san áireamh . D’aistrigh Moncada go leor saothar sa Chatalóinis i Spáinnis, i bhFraincis agus i mBéarla, ag údair mar Guillaume Apollinaire, Alexandre Dumas, Jules Verne agus Boris Vian

Tagairtí 

Básanna in 2005
Daoine a rugadh i 1941
Scríbhneoirí Spáinneacha
Léigear Mequinenza

I Léigear Mequinenza (15 Bealtaine go 8 Meitheamh 1810) d’infheistigh cór Impiriúil Francach 16,000 fear faoi cheannas Louis Gabriel Suchet garastún Spáinneach 1,000 duine faoin gCòirneal Carbóin. Ghlac na Francaigh Mequinenza agus a chaisleán tar éis obráid a mhair thart ar thrí seachtaine. Tharla an gníomh le linn an Chogaidh Leithinis, a bhí mar chuid de Chogaí Napoleon . Tá Mequinenza suite ag cumar Aibhneacha Ebro agus Segre thart ar 131 mi siar ó Barcelona.

Bhí balla baile Mequinenza sean agus lag, ach bhí a chaisleán suite ar spor sléibhe os cionn an bhaile in áit iontach. Thóg sé dhá sheachtain d’innealtóirí míleata Suchet bóthar zig-zag a thógáil suas an sliabh. Nuair a bhí an bóthar réidh, tharraing na Francaigh a gcuid gunnaí léigear go barr agus d’oscail siad tine ar an gcaisleán. D'éirigh leis an mbaile a stoirm ar 5 Meitheamh. Tar éis ocht lá de bhuamáil bhí an caisleán ina fhothrach agus géilleadh Carbón. Ó bhí Mequinenza ag ceann na loingseoireachta ar an Ebro, bhí Suchet in ann an baile a úsáid mar bhonn soláthair ina chuid oibríochtaí ina dhiaidh sin le linn Léigear Tortosa i ngeimhreadh 1810 agus 1811.

Cúlra 
Le linn an Dara Léigear de Zaragoza, chuir a chosantóirí Spáinneacha in aghaidh na Fraince go géar ar feadh roinnt míonna. Thit an chathair sa deireadh an 20 Feabhra 1809 agus maraíodh nó gabhadh a garastún mór. Agus an chuid is mó de chosantóirí Aragon scriosta, rinne Cór na Fraince III faoi Ghinearál na Rannóige Jean-Andoche Junot agus V Corps faoi Marshal Édouard Mortier constaic ghleann Abhainn Ebro go tapa. Ghéill dún cumhachtach Jaca go bog do Mortier an 21 Márta 1809 agus áitíodh bailte Monzón agus Fraga go luath. Dhiúltaigh caisleán Mequinenza géilleadh, áfach, nuair a thoghairm colún Francach é. Tar éis do Mortier teacht os comhair an chaisleáin go pearsanta le briogáid coisithe, dhiúltaigh a cheannasaí caipitliú arís. Tharraing marsal na Fraince siar, ag pleanáil filleadh tar éis dó an chuid eile d’oirthear Aragon a cheansú. D'eisigh an tImpire Napoleon orduithe, áfach, an 5 Aibreán don V Corps tarraingt siar go Tudela . Bhí Cogadh na Cúigiú Comhrialtas ar tí tosú agus bhí a fhios ag an impire go bhféadfadh go mbeadh trúpaí Mortier ag teastáil uaidh chun a arm sa Ghearmáin a threisiú. D’fhág sé seo ar an gCór III Aragon a shealbhú gan ach 15,000 trúpa ann. Ag an am céanna chuir an t-impire ionad Ghinearál na Rannóige Louis Gabriel Suchet in ionad Junot.

Nótaí

Tagairtí 

 Gates, David (2002). The Spanish Ulcer: A History of the Peninsular War. London: Pimlico. ISBN 0-7126-9730-6.
 Oman, Charles (1995). A History of the Peninsular War Volume II. Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole. ISBN 1-85367-215-7.
 Oman, Charles (1996). A History of the Peninsular War Volume III. Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole. ISBN 1-85367-223-8.
 Smith, Digby (1998). The Napoleonic Wars Data Book. London: Greenhill. ISBN 1-85367-276-9.
Islwyn Ffowc Elis

Ba cheann de na scríbhneoirí Breatnaise ba mhó a raibh tóir air sa Bhreatain Bheag é Islwyn Ffowc Elis (17 Samhain 1924 - 22 Eanáir 2004).

Rugadh Islwyn Ffoulkes Ellis i Wrecsam agus tógadh i Glyn Ceiriog é. Cuireadh oideachas ar Elis i gcoláistí Bangor agus Aberystwyth Ollscoil na Breataine Bige. Diúltóir coinsiasach ab ea é rith an Dara Cogadh Domhanda agus thosaigh sé ag scríobh filíochta agus próis, agus bhuaigh sé bonn an phróis ag Eisteddfod Náisiúnta 1951..  Rinneadh ministir Preispitéireach de i 1950, agus bhí a chéad  tréadacht  ag Séipéal Moreia i Llanfair Caereinion. D’aistrigh sé Soiscéal Mhatha go Breatnais mar Efengyl Mathew - trosiad i gymraeg diweddar, a foilsíodh i gCernarfon i 1961.

Rinne sé a chéad léiriú mar úrscéalaí i 1953 le Cinn y Cryman (aistrithe go Béarla mar Shadow of the Sickle), a roghnófaí, i 1999, mar an leabhar Breatnaise is suntasaí sa 20ú haois.

Mar úrscéalaí léirigh Elis go raibh fonn mór air triail a bhaint as foirmeacha éagsúla, cinn a raibh tóir orthu ina measc. Ina dhiaidh Ceacht y Cryman rinne  sé staidéar ar mheathlú intleachtúil, Ffenestri tua'r Gwyll (Windows to the Dusk 1955).Yn ôl i Leifior (1956; aistrithe go Béarla mar Return to Lleifior )  ag leanúint  Cysgod y Cryman agus iad araon suite ag an suíomh samhailteach  feirmeoireachta Lleifior . Sa bhliain 1957, d’fhoilsigh páirtí náisiúnach na Breataine Bige Plaid Cymru a scéal Wythnos yng Nghymru Fydd (Seachtain sa Bhreatain Bheag amach anseo), a chuir an Bhreatain Bheag neamhspleách, utópach i láthair agus "Iarthar Shasana" dystópach i leaganacha malartacha de 2033 ag cur an Bhreatain Bheag neamhspleách, utópach agus “Iarthar Shasana” dystópach i leaganacha malartacha den bhliain 2033. Lean  aoir choilíneach Tabyrddau'r Babongo 1961 an leabhar Blas y Cynfyd  1958. Mar sin ba é an chéad daoine a bhain úsáid as seánraí nach raibh cur amach acu ar léitheoirí a labhraíonn Breatnais, ag cur prós an-inléite ar fáil dóibh a bhíonn suite go minic i suíomhanna comhaimseartha, agus rinne sé go leor chun seasamh an úrscéil a bhunú mar sheánra mór i litríocht na Breataine Bige . Ar feadh tréimhsí rinne sé iarracht maireachtáil  as a chuid scríbhneoireachta, rud is ar éigean a rinneadh roimhe seo sa Bhreatnais nua-aimseartha.

Tagairtí

Scríbhneoirí Breatnacha
Básanna in 2004
Daoine a rugadh i 1924
Fallomon mac Con Congalt

Rí na Mí de Chlann Cholmáin ba ea Fallamhan mac Congheilte (Sean-Ghaeilge Fallomon mac Con Congalt) (bás 766).

Stair 
Ba bhall é Fallamhan de Chlann Cholmáin Bhig, géag d'Uí Néill an Deiscirt, a rianaigh asinsearacht siar ó which traced its descent from Cholmán Beag mac Diarmada mhic Cearbhaill agus, níos lú cinnte, ó Niall Naoighiallach.  Bhíodh cónaí ar an gclann that timpeall ar Loch Léinn.  Ba é Caille Fallamain (Coille Follamain) príomhchlann Cholmáin Bhig.  Caomhnaítear an t-ainm sa bhaile Coill Fhallúin, siar ó thuaidh ó Ráistín.

Bhí Clann Cholmáin Bhig bhí scáth a gaol Clann Cholmáin (Mhóir), muintir dheartháir Cholmáin Bhig, ar a glaodh Colmán Már, agus cónaí orthu siúd thart timpeall ar Chnoc Uisnigh.  Le linn na 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí an dá chlann faoi scáth Shíol Aodha Sláine as Bhreá, muintir mac eile Dhiarmada, Aodha Sláine.  Nuair tháinig ach mac amháin Cholmáin Bhig chun cinn le linn a mórcheannais, mar a bhí Aonghas mac Colmáin Bhig.  D'fhéadfadh é go raibh sé ina rí na Teamhrach, nó níos dóichí ionadaí Shuibhne Mheann i lár na tíre.

San 8ú haois, tháinig meath ar Shíol Aodha Sláine de bharr achrann idir na clanna agus tháinig Clann Cholmáin Mhóir agus b'fhéidir fosta Clann Cholmáin Bhig i gceannas.

Beatha
Is é a shín-seanathair Faolchú (Fáelchú), a fuair bás go luath sna 660í, an sinsear is luaite d'Fhallamhan atá luaite sna hannála Éireann.  Feictear Fallamhan féin don chéad uair sa bhliain 733.  Go luath sa bhliain úd, tharla cogadh dearg i measc Uí Néill an Tuaiscirt, idir an Ardrí na hÉireann, Flaithbheartach mac Loingsigh de Cineál Chonaill, agus Aodh Allán de Chineál Eoghain, a chuir sa deireadh Flaithbertach as a choróin.

Níos deireanaí sa bhliain úd, deirtear gur tharla cogadh i lár na tíre.  Insítear i nAnnála Uladh gur cloíodh Cathal éigin — tuigthe de ghnáth a bheith Cathal mac Finghin, rí Mumhan — ar dtús ag Domhnall na Mí agus Clann Cholmáin Mhóir ag Tailte, agus abhainn gur bhuaigh sé in éadan Fhallamhain agus Chlann Cholmáin Bhig ag Tlachta.  Tá sé mollta ag an staraí Charles-Edwards gurb ionann an Cathal úd go deimhin agus Cathal mac Aodha de Shíol Aodha Sláine, rí Loch Gabhair.

Níl aon rud eile tuairiscithe maidir le Fallamhan go dtí tar éis bhás Domhnaill na Mí sa bhliain 763.  Feictear ansin é mar chomhghuaillí Dhonnchadha na Mí mhic Domhnaill.  Is amhlaidh go raibh comhaontas eatarthu ó thús réimeas Domhnaill, nó roimhe sin, a thuaidh agus Aodh Allán clóite agus maraithe aige sa bhliain 743.

Sa bhliain 765, insítear gur thug Fallamhan tacaíocht do Dhonnchadh in éadan a dhearthár, Murchadh. Maraíodh Murchadh ag Carn Fiachach, gar de Ráth Conarta, ag tríd in éadan Fhallamhain agus Donnchadha.  Maraíodh Fallamhan féin sa bhliain 766, go fealltach (dolose as Laidin) dar le hAnnála Uladh and Tiarnaigh dís.  Tugtar an teideal rí na Mí do ina thásc.  Óir gurbh é Donnchadh an té ba mhó a ghnóthaigh air — rinneadh rí na Mí de i ndiaidh seo — tá sé mollta gur ordaigh sé féin an dúnmharú.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Leabhar Laighneach

Tagairtí

Ríthe na Mí
Máel Ruanaid mac Donnchada Midi

Rí Uisnigh de Clann Cholmáin ba ea Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí (Sean-Ghaeilge Máel Ruanaid mac Donnchada Midi) (bás 843).  An tArdrí, Donnchadh na Mí (bás 797) ba ea a athair, agus an tArdrí Chonchúr (bás 833) a dheartháir.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 833 go dtí 843.

Tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir mar rí Uisnigh sa bhliain 833, ach níor tháinig ar an ard-ríogacht, a dháiltí idir Clann Cholmain agus Cineál Eoghain d'Uí Néill an Tuaiscirt ag an am sin.  Rinneadh ina ionad ardrí den tuaisceartach, Niall Caille. 

Chun a údarás a , rinne Niall Caille ruathar ar an Mí sa bhliain 835.  Tarraingíodh an Mhí Meath isteach i gcogadh idir Niall Caille and Feilimí mac Criomhthainn, rí Mumhan.  Rinne Feilimí ruathar ar Mí agus ar Bhreá i mbun ionsaí a dhéanamh ar Teamhraigh Tara in 840, ach chuir Niall cosc air ansin.

Sa bhliain 841, cloíodh Maol Ruanaí ag a nia, Diarmaid mac Conchúir agus cuireadh go sealadach as a choróin é.  Mharaigh a mhac, his son Maol Seachnaill (bás 862) Diarmaid an lá céanna, ámh, agus fuair sé ar ais a choróin ar an dtoirt.

I measc a mhac, bhí Flann (bás 845), rí Mhí, agus Máel Sechnaill, a rinneadh Ardrí de sa bhliain 846.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Leabhar Laighneach, Rig Uisnig Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath: Four Courts Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe Uisnigh
Ríthe na Mí
Lorcán mac Cathail

Rí Uisnigh agus Rí na Mí de Clann Cholmáin ba ea Lorcán mac Cathail (dallta 864). 
Bhí sé i gcoróin mar rí na Mí ón mbliain 862 go dtí 864.

Ní fios go cruinn cérbh iad a ghaoil.  Luaitear sna hannála go bhfuair Cathal mac Conchobair éigin bás sa bhliain 843.  Dá mba athair Lorcáin é, b'fhéidir gur gharmhac an Ardrí Conchúr mac Donnchadha (bás 833) é Lorcán.  Tar éis bhás Mhaoil Rúnaí mhic Donnchadha na Mí sa bhliain 843, tharla achrann chomharbachta.  Is doiléir é an bhfuair Cathal bás de bharr an achrainn, nó arbh eisean an rídhamhna agus gur tharla an achrann mar thoradh a bháis.  Pé scéal é, rinneadh rí de Lorcán sa bhliain 862, mar rídhamhna b'fhéidir.

Chur an chuid dá mhuintir ó dheas i gcoinne an Ardrí nua, Aodh Fionnliath (bás 877) de Cineál Eoghain.  Rinne Lorcán mac Cathail comhaontas le Lochlannaigh Átha Cliath, Amhlaoibh, Íomhar agus Auisle in éadan Fhlainn mhic Conaing as Breá, iar chomhghuaillí Átha Cliath agus fís ionadaí Aodha is tábhachtaí i lár na tíre.  Rinne Lorcán creach ar Bhreá sa bhliain 863.  Sa bhliain 864, gar de Cluain Ioraird agus ar ord Amhlaoibh, gabhadh agus bádh Chonchúr mac Donnchadha, a glaodh leith-ri Mide air, is amhlaidh chomhghuaillí Fhlainn.  Chuaigh Aodh le slua mór i Mí isteach, ghabh sé Lorcán agus dhall sé é.  B'éigean do Lorcán dá bharr euro as a choróin.  Ní fios cathain ní conas a bhfuair sé bás.

Insítear gur mharaigh duine de mac Lorcáin neamhainmnithe ríoghdhamhna an Ardrí king Flash Sionna sa bhliain 901.  Molann an staraí Charles-Edwards gur bhall de dhream Luigne é Lorcán, óir go dtugtar an teideal rí Luigne don mhac.  Más fíor, moltar gur cheap an tArdrí Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí, Lorcán mar ionadaí sa Mhí.  Ní thugtar an teideal úd don mhac i nAnnála na gCeithre Máistrí ámh, ach mac rí na Mí ina ionad sin.  Dá mba fhíor seo, bheadh seo an fáth go dtugadh an teideal 'leath-rí' do Chonchúr mac Donnchadha.  B'fhéidir gur rídhamhna dlisteanach na Mí é, ach ní léir a ghaol le Clann Cholmáin.

Foinsí
 Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh
 Leabhar Laighneach
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press,

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts

Tagairtí

Ríthe Uisnigh