joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Timthriall míosta

Is é atá i gceist sa timthriall míosta ná athruithe nádúrtha i dtáirgeadh na hormón agus i struchtúir an útarais agus na n-ubhagán i gcóras atáirgthe na mban a chuireann an toircheas ar a gcumas.  Ar dtús spreagtar an t-ubhagán ag hormón falacailspreagthach (FSH), forbraíonn is aibíonn an fhalacail ubhagánach, agus táltar tuilleadh éastraigine. In an-chuid mamach, tagann an baineannach le bheith so-ghabhála don fhireannach. Sa bhean, tarlaíonn scaoileadh an ubháin leathshlí tríd an timthriall. Nuair a shroicheann tál na héastraigine a bhuaicphointe, atann tál an hormón lúitéinithigh (LH) an fhalacail go tapa, agus briseann sí isteach i gcuas an bhoilg. Bailíonn an feadán útarach (fallópach) an t-ubhán atá ag aibiú ansin. Má tharlaíonn toirchiú, is taobh istigh den fheadán útarach é, taobh istigh de 24 uair i ndiaidh scaoileadh an ubháin de ghnáth. Ag an am céanna tugann tál leanúnach an LH ar iarmhar na falacaile athrú ina corpus luteum, a thálann an hormón prógaistéarón is tuilleadh éastraigine. Muna dtarlaíonn toircheas, ní leanann an corpus luteum níos mó ná 12 lá. Mar sin, ní tháltar prógaistéarón go leanúnach sa bhean nach bhfuil torrach. Ullmhaíonn an prógaistéarón líneáil na broinne d'ionchlannú leis an ubhán toirchithe. Muna dtarlaíonn ionchlannú, stopann tál an phrógaistéaróin, rud a chuireann an corpus luteum ag cúlú is an t-inmheitriam ag dealú ó chéile is ag cur fola, sreabhadh na fola míosta. Tarlaíonn an sreabhadh míosta go tréimhsiúil, timpeall 4 sheachtain eatarthu.

Sláinte na mban
Timthriall na beatha

An tsraith iomlán staideanna a dtéann orgánach tríothu, ó chruthú orgánaigh aonair trí thoirchiú gaiméití atá táirgthe ag an ngéin roimhe sin, trí aibiú is táirgeadh gaiméití ag an orgánach sin, agus faoi dheireadh a bhás. I veirteabraigh, bíonn timthriall beatha simplí de ghnáth ó thoirchiú go bás, ach in ainmhithe níos ísle agus plandaí, bíonn an timthriall beatha casta go leor go minic, le hailtéarnú idir atáirgeadh gnéasach is neamhghnéasach, agus géinte leanúnacha a fhéadfaidh a bheith cosúil nó éagsúil le chéile.
Timthriall nítrigine

Athruithe dinimiciúla i nádúr na gcomhdhúile nítrigine ag timthriall idir atmaisféar, ithir is orgánaigh bheo. Cuimsíonn sé fosúchán nítrigine móilíní gásaí i gcomhdhúile nítrigineacha ag miocrorgánaigh, trí thintreach is próisis eile. Cuimsíonn sé freisin ocsaídiú amóinia chuig nítrít, agus ocsaídiú nítríte chuig níotráit ag orgánaigh aeróbacha (nítriginiú), dianscaoileadh ábhar orgánach trí lobhadh, agus sa deireadh scaoileadh nítrigine gásaí trí dhí-ocsaídiú níotráití is nítrítí, de ghnáth ag miocrorgánaigh anaeróbacha (dínítriginiú).
Timthriall ocsaigine

Próiseas ina dtáirgtear ocsaigin, a sceitear í isteach san atmaisféar ag plandaí fótaisintéiseacha, agus a n-ionanálaíonn ainmhithe aeróbacha í. Mar thoradh ar a n-ionanálú scaoileann na hainmhithe dé-ocsaíd charbóin, an gás a úsáideann an planda i gcomhair na fotaisintéise. Thosaigh an bheatha ar Domhan níos mó ná 600 milliún bliain ó shin in uisce úr is sáile na farraige, nuair a bhí an-chuid radaíochta ultraivialaite ón nGrian ag lonrú ar an talamh. De réir a chéile thosaigh plandaí ag cruthú ocsaigine san atmaisféar trí fhótaisintéis, agus thosaigh solas na Gréine ag imoibriú leis an ocsaigin seo chun ózón a chruthú go hard san atmaisféar. Thosaigh an ciseal ózóin ag oibriú ar an radaíocht ultraivialait a scagadh amach as radaíocht na Gréine, agus ina dhiaidh sin bhí coinníollacha slána chun gurbh fhéidir go mairfeadh ainmhithe chomh maith le plandaí ar talamh.
Timthriallta oighir

Athraíonn aeráid an Domhain go hascalach thar na haoiseanna le gluaiseacht chun tosaigh is cúlú na n-oighearshruthanna. Ó aois go haois tarlaíonn oighearaoiseanna, le tréimhsí idiroighreacha (mar atá anois ann) eatarthu ina mbíonn an aeráid te go leor, le difríocht de chúpla chéim i meánteocht an Domhain. Mar thoradh ar na fo-thimthriallta i bhfithis, claonadh is luainíocht an Domhain thart ar a ais a tharlaíonn na feiniméin shuntasacha seo, meastar.
Tine ghealáin

Soilse eiteallacha a fheictear uaireanta istoíche in áiteanna riascacha. Tuigtear gur dó spontáineach an gháis riascaigh (meatán), a tháirgtear ó fhásra atá ag meath, a bhíonn i gceist. Tugtar Seán na Gealaí, Liam na Sopóige, agus ignis fatuus ar an bhfeiniméan freisin.

Solas
Tinneas maidine

Masmas is urlacan sa chéad 3 mhí den toircheas, a chuireann isteach ar timpeall 50% de mhná toirchithe. Claonadh aige dul i léig ina dhiaidh sin. Meastar gur de bharr athruithe hormón a tharlaíonn sé.
Tinneas gluaisne

Faigheann duine sláintiúil masmas agus déanann urlacan de bharr gluaiseacht an ghluaisteáin, an eitleáin, nó na loinge. Is amhlaidh a chuireann an ghluaisne isteach ar na horgáin cothromaíochta sa chluas inmheánach, agus tosaíonn gníomhú athfhillteach a spreagann an lár urlacain i stoc na hinchinne. Tagann fachtóirí síceolaíocha i gceist freisin.
Tinneas taistil (buinneach)

Buaileann taom gairid buinní duine ar cuairt i dtír iasachta. Uaireanta is de bharr bia-nimhithe é seo, go minic de bharr bianna is/nó uisce is/nó baictéir atá éadrom ach coimhthíoch do dhuine a ionghabháil.
Tinniteas

Fuaimeanna samhalta — píoparnach, siosarnach, clingíneach — a chloiseann duine, ginte mar chomharthaí leictreacha taobh istigh den inchinn féin, gan aon bhaint leis an gcluas. Coitianta ag duine a mbíonn éalang aireachtála air, agus is ainnis bail an duine sin, gan a bheith ábalta fuaimeanna réadacha ón timpeallacht a chloisint i gceart is ag aireachteáil fuaimeanna samhalta ag an am céanna. Buaileann sé timpeall 10% de sheandaoine freisin. Roinnt tuisceana go mbíonn fo-chodanna ar leith den inchinn ciontach as giniúint na gcomharthaí leictreacha.
Tinte ealaíne

Gairis shaorga a adhantar chun léiriú piriteicniúil soilse daite, spréacha is pléascthaí a dhéanamh, de ghnáth mar léiriúcháin. Ar eolas sa tSín faoi 600. Bíonn ábhair inlasta is ábhair phléascacha iontu, cosúil le gualach is sulfar, agus imoibríonn siad le hábhair a tháirgeann ocsaigin, cosúil le nítear is clóráit photaise. Bíonn rialú diongbháilte rialtais ar dhéanamh, díol is úsáid na n-ábhar seo. Oíche Shamhna is Oíche Chinn Bliana is mó a bhíonn siad in úsáid in Éirinn, agus i mórléirsithe poiblí ar ócáidí ar leith eile. Bíonn léirsithe móra piriteicniúla sa bhFrainc Lá Bastille, sna Stáit Aontaithe Lá na Saoirse, agus ar fhéilte dá gcuid féin i dtíortha an chianoirthir.
Tintoretto

Péintéir cáiliúil a rugadh sa Veinéis, mac le ruaimneoir (tintore in Iodáilis) ab ea Tintoretto (Jacopo Robusti, 1518-1594). I measc a shárshaothar atá fós sa Veinéis, tá L'ultima cena (An Suipéar Deireanach, 1547), Il giudizio universale (An Breithiúnas Deiridh, c 1560), agus Il paradiso (Párthas, 1588) — an ceann deireanach seo cáiliúil as a ollmhéid.

Daoine a rugadh i 1518
Básanna i 1594
Péintéirí Iodálacha
Tiomántán (pléascaire)

Is pléascaire é an tiomántán a tháirgeann brú foréigneach cothrom, mar a bheadh de dhíth, mar shampla, chun arm diúraicthe a dhíbirt go tapa ó ghunna. Púdar gunna ab ea an chéad cheann. Nuair a tháinig nítriglicrín is nítriceallalós chun cinn, le hairíonna cumasacha pléascacha, rinneadh gach iarracht a n-inphléascthacht a mhodhnú chun tiomántán a tháirgeadh uathu. Faoi dheireadh thángthas ar mheascáin éagsúla ghlóthacha, cosúil le cordaít, a bhí rathúil chuige seo.
Tiomsaitheoir

Clár ríomhaire a aistríonn (a thiomsaíonn) cód foinseach cláir i dteanga ríomhaire ardleibhéil, cosúil le Basic nó Fortran, isteach i sraith treoracha i dtreoirchód chun go dtuigfidh an láraonad próiseála iad. Is cláir an-fhada iad, a chuimsíonn seiceáil earráidí is áiseanna cabhraitheacha eile.
Tiontaire catalaíoch

Feiste frith-thruailleán. Is beag gluaisteán nua nach bhfuil ceann insealbhaithe ann chun na gáis sceite a ghlanadh roimh iad a ligean amach san atmaisféar. Feidhmíonn an gaireas trí dhromchlaí platanaim nó pallaidiam a nochtadh do na gáis sceite, rud a luasghéaraíonn nó a chatalaíonn imoibrithe ar na hidreacarbóin, na comhdhúile sulfair is eile chun a nimhiúlacht a laghdú (catalú ilchineálach). Is fearr éifeachtaí an catalú a dhéanann an gaireas nuair a bhíonn sé te le linn aistir.
Tiontú analógach/digiteach

Próiseas ina dtiontaítear comhartha analógach, cosúil le voltas, i bhfoirm dhigiteach ar féidir a úsáid i ríomhaire digiteach. Déantar an tiontú le ciorcaid leictreonacha ar leith a dtugtar tiontairí analógacha/digiteacha (A/D) orthu. Iad féin agus a mhalairt, tiontairí D/A, coitianta i bpróisis ríomhrialaithe.
Tiontú digiteach/analógach

Próiseas ina dtiontaítear sraith uimhreacha digiteacha ó ríomhaire go dtí comhartha comhfhreagrach voltais nó srutha a dhéantar le ciorcad leictreonach, nó de ghnáth le ciorcad iomlánaithe scoite a dtugtar tiontaire digiteach /analógach (D/A) air. I bhfeidhmeanna éagsúla cuirtear an comhartha leictreonach aschuir seo isteach i dtrasduchtóir éigin a ghineann fuaim, teas nó solas. Tábhachtach in innealra atá á rialú le ríomhaire. Chun comhartha analógach a thiontú ina chomhartha digiteach, úsáidtear tiontaire analógach/digiteach (A/D). 

Leictreonaic
Tíopáil fola

Sraith córas atá cinntithe trí ghéinitic d'ábhair a fhaightear ar chillscannáin na gcealla dearga fola, a fheidhmíonn mar aglúitiniginí. Nuair a thagann aglúitinigin i dtadhall lena aglúitinin chomhlántach sa phlasma, greamaíonn na cealla dearga le chéile. I ndaoine, is é an córas ABO is mó atá ar eolas. Baineann gach duine le ceann amháin de na grúpaí A, B, AB, nó O, agus braitheann a rangú ar antaiginí A is/nó antaiginí B a bheith nó gan a bheith ar chillscannáin na gceall dearg. Nuair a bhíonn antaigin A as láthair ar na cealla dearga, bíonn antashubstaintí nádúrtha frith-A sa phlasma, agus mar an gcéanna maidir le hantaigin B. Roimh aistriú fola, is gá fuil an deontóra is an fhaighteora a chrosoiriúnú. Muna bhfuil siad oiriúnaithe, cuingreoidh antashubstaintí an fhaighteora le hantaiginí an deontora, téachtfaidh na heiritricítí coimhthíocha, agus is féidir go mbeidh sé seo marfach. Córais eile is ea córas Rh (Rhesus) agus córas MNS.
Tíoraimín

Comhdhúil a fhaightear ón aimínaigéad tíoraisín, i láthair i mbianna cosúil le cáiseanna is fíonta. Tá einsím i gconair an díleá, monaimín ocsaídeáis (MOA), a chabhraíonn lena dhíghrádú is a dhíleá. Má bhíonn laghdú san MOA, rud a tharlaíonn le húsáid drugaí áirithe frithdhúlagráin, carnann an tíoraimín sa cholainn agus ardaíonn sé seo an brú fola. Uaireanta ciapann méigrim duine le farasbarr tíoraimín.
Tíortha beagfhorbartha

Tíortha atá i mbéal forbartha is iad na tíortha beagfhorbartha nó fiú na tíortha neamhfhorbartha  (nó an tríú domhan, nó tíortha an tríú domhan, nó Less Developed Countries i mBéarla).  An chuid is mó de thíortha an domhain, is tíortha beagfhorbartha iad. 

Tá a lán fadhbanna le sárú ag na tíortha beagfhorbartha. Tá bochtanas mar thréith iontu chomh maith le cothú, sláinte is litearthacht ar chaighdeáin ísle, agus tionscal, iompar is cumarsáid neamhfhorbartha. 

Is tíortha ilghnéitheach iad, agus tá riachtanais éagsúla acuː
 Tráchtearraí. Tá tíortha ina measc a tháirgeann ola, nó tráchtearraí eile, a bhfuil meánioncam ard acu uaireanta, ach b'fhéidir, gan tionscaIl agus tráchtáil, ag easpórtáil earraí talmhaíochta is mianraí. Tráchtearra is mó a onnmhairíonn siad. Mar shampla, an Araib Shádach.
 Geilleagar idirlinne. Tá tíortha ina bhfuil an earnáil thionsclaíoch ag fás is ag forbairt go tapa, ag teacht chun leibhéal na dtíortha forbartha nó á sárú.  Mar shampla, an Vítneam.
 Bochtanas.  Tá na tíortha is maille san Afraic fíorbhocht fós, agus uaireanta buaileann gorta iad, ainriail pholaitiúil, is cogaíocht mharfach. Mar shampla, an Afganastáin.
 Méadú ar dhaonra.  Fás gan stad an daonra
 Méadú san fhiachas náisiúnta. Uaireanta tá fiacha ag cur laincisí ar thíortha an tríú domhan. Mar shampla, An Airgintín.

Beart a d’fhéadfadh rialtais na dtíortha beagfhorbartha a dhéanamh chun fadhbanna a réiteachː 
 Cobhsaíocht pholaitíochta
 Leasú struchtúrach
 Infheistíocht a mhealladh
 Oideachas.

Gníomhaireacht chabhrach 
 Is é an Ciste Eorpach Forbraíochta (CEF) príomhionstraim an Aontais Eorpaigh (AE) maidir le cúnamh forbraíochta a chur ar fáil do na tíortha san Afraic, sa Mhuir Chairib agus san Aigéan Ciúin (ACC) agus do thíortha agus do chríocha thar lear faoi Chomhaontú Cotonou. Tugtar tús áite do na tíortha is mó gátar, go háirithe na tíortha beagfhorbartha, tíortha ísealioncaim agus tíortha a bhfuil géarchéim iontu, tíortha iar-ghéarchéime, cásanna leochaileacha agus soghonta sa phróiseas leithdháilte acmhainní.
 An Banc Eorpach Infheistíochta

Tagairtí
Tíortha nua-thionsclaíocha

Tíortha nach raibh rófhorbartha ach atá ag éirí tionsclaíoch le glúin nó mar sin, agus táirgeadh an-mhór tionsclaíoch is easpórtáil fhiúntach acu dá réir. Sa ghrúpa seo tá tíogair na hÁise—Hong Cong, Singeapór, an Chóiré Theas, an Téaváin—agus tíortha cosúil leis an tSín, an India, an Mhalaeisia is an Téalainn san Áise, agus an Bhrasaíl is Meicsiceo i Meiriceá Laidineach. Tá na tíortha seo freagrach as codán den trádáil dhomhanda atá ag méadú go mór anois, earraí ardteicníochta san áireamh, agus níl breith orthu mar iomaitheoirí trádála le tíortha seantionsclaíocha an OECD.
Tíotánaitéar

Mamach planditeach réasúnta mór. Fuarthas iontaisithe ón tréimhse Threasach luath suas le 65 milliún ó shin i Meiriceá Thuaidh is oirthear na hÁise é. Suas le 2.8 m ar airde ag a ghuaillí. Go minic le hadharca ina bpéirí.
Tíreastóir

Feiste leathsheoltóra is ea an tíreastóir a fheidhmíonn mar lasc leictreach. Tugtar coigeartóir sileacanrialaithe air freisin. Ceapaire pnpn d'ábhar leathsheoltach atá ann. Tosaítear rith srutha le comhartha, agus éiríonn an sruth neamhspleách ar an gcomhartha. Ní stopann an sruth ach amháin nuair a chúl-laobhtar an tíreastóir. Is tíreastóir ar leith an triac, ina leanann an sruth trasna tar éis a thosaithe go dtiteann an voltas trasna go dtí nialas. De réir a chéile tá tíreastóirí á gcur in ionad feadán leictreonach lán le gás don fheidhm seo.
Tíreatrón

Feadán leictreonach lán le gás (gal mearcair nó gás támh de ghnáth) faoi bhrú íseal. Úsáidtear i gcomhair lasctha é, agus mar choigeartóir rialaithe i bhfeidhmeanna cosúil le táthú. Tíreastóirí á gcur ina ionad de réir a chéile.
Tirimghlanadh

Glanadh teicstílí le tuaslagóirí orgánacha in ionad uisce. Greamaítear salachar soladach le fabraicí le hola nó smearadh, agus baintear chun siúil iad seo ag na glantaigh nuair a ghlantar le huisce iad. I dtirimghlanadh, tuaslagann an tuaslagóir an ola/smearadh, agus titeann an salachar chun siúil go héasca.
Titian

Péintéir Veinéiseach, a rugadh i bPieve di Cadore na hIodáile ab ea Tiziano Vecelli nó Tiziano Vecellio ( c 1490 – 27 Lúnasa 1576). Titian a thugtar air níos minice inniu; da Cadore a thugtaí air de ghnáth lena bheo. An péintéir is cáiliúla sa 16ú céad ba ea é, b'fhéidir.

Phéinteáil sé 3 shaothar cháiliúla ar ábhair mhiotaseolaíocha do Dhiúc Ferrara: Festa della amorini (Féile na Leannán, c 1515-1518), Baccanale degli Andrii (Féasta na nDéithe, c 1518), agus Bacco e Arianna (Bacas is Airianna, c 1523). 

I measc a shaothar cáiliúil níos déanaí, tá 

 Eoin Baiste, sa bhliain 1540.
 Ecce Homo (Féach ar an Duine, 1543), agus 

 Incorazione di spine (Corónú na Spíon, c 1570).

Féach freisin 

 An Renaissance

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1490
Básanna i 1576
Péintéirí Iodálacha
Tiúba

Gléas ceoil, déanta as feadán práis atá lúbtha go héilipseach, de ghnáth le 3 chomhla, béalóg atá suite go ceartingearach le ceann amháin an fheadáin is clog leathan, dírithe in airde ag an gceann eile. An gléas is mó, agus is lú airde, de na gléasanna práis. Tháinig sé i ndiaidh na hoificléide mar dhorduirlis i roinn práis na ceolfhoirne i lár an 19ú céad. Déantar é i 3-4 mhéid, agus tugtar ainmneacha eile ar chuid acu.
Tiúbar

Orgán faoin talamh i bplanda a stórálann bia don fhás sa chéad séasúr eile. Tá tiúbair gais ann ar féidir a aithint as a mbachlóga nó a súile. I gcás na dtiúbair fréimhe, ní iompraíonn siad aon bhachlóg.
Tiúchan (ceimic)

Sa cheimic, an líon adamh, móilíní nó ian d'ábhar atá i láthair i dtoirt áirithe de thuaslagán nó fuaidreán, is cuma an staid ghásach, leachtach nó sholadach atá i gceist. De ghnáth tomhaistear é i móil in aghaidh an líotair, nó in aghaidh an mhéadair chiúbaithe.

Ceimic
Tiúilip

Bleib atá dúchasach don Eoraip is an Áise, réigiúin na steipeanna go háirithe mar a mbíonn an geimhreadh fuar is an samhradh te tirim. Fásann na gais díreach suas. Na duilleoga caol nó ubhchruthach, uaireanta corrach. Na bláthanna aonarach nó i ngrúpa de 2-6 cinn, i raon cruthanna is dathanna ach de ghnáth mór feiceálach, le 6 theascán iombhlátha cruinn nó biorach. Saothraítear mar mhaisiúchán leis na céadta bliain í, agus tá tionscal mór idirnáisiúnta bunaithe san Ollainn ar na mílte saothróg tiúilipí.
Tócaifearóil

Grúpa beag comhdhúl le hairíonna frithocsaídeacha. Is é alfathócaifearól (vitimín E) an ceann is gníomhaí, a choscann camhrú in olaí atá lán de pholaigéid shailleacha neamhsháithithe. Dáilte go forleathan i mbianna, ach le tiúchan an-ard in olaí plandúla. Na feidhmeanna céanna aige sa cholainn, ag caomhnú iomláine scannán ina bhfuil cuid mhaith polaigéad sailleach neamhsháithithe. Is annamh uireasa vitimín E i ndaoine.
Tócamac

Meaisín a úsáidtear i dtaighde ar chomhleá núicléach. Déanann córas héiliciúil réimsí maighnéadacha plasma de cháithníní luchtaithe imoibríocha a choinneáil i seomra cuasach i bhfoirm taoschnó fáinne. Téitear ansin é le sruth leictreach tríd agus réimsí ardmhinicíochta is léis ian go dtí teocht os cionn 100 milliún °C.
Tochas

Mothú greannaitheach sa chraiceann is ea an tochas, an-anróiteach uaireanta. Is féidir go dtarlóidh sé ag ionad amháin de bharr greannaitheora áitiúla nó galar craicinn (cosúil le míolta, galar an tochais, deirmitíteas, soiriáis). Is féidir go mbeidh sé ina shiomtóm ar bhun-neamhord, cosúil le liomfóma nó buíochán. Uaireanta tarlaíonn sé de bharr sícinéaróise.

Tagairtí 

Craiceann
Galair
Tochtán

Fuaim chuasach ghairme le linn riospráide is casachta. Tarlaíonn sé i gcás páistí mar thoradh ar at is cúngú théada an ghutha de bharr ionfhabhtaithe le víreas éigin. Is féidir go dtarlóidh sé i ndiaidh slaghdáin. Más dian é, is féidir go mbeidh an riospráid i gcontúirt.

Casacht
Tocsacáiriáis

Ionfhabhtú daonna ag Toxocara canis, cruinnphéist a iompraíonn madraí. Faightear an t-ionfhabhtú trí shalachar atá truaillithe le huibheacha na cruinnphéiste a ithe. Imircíonn na larbhaí ar fud na colainne agus cuireann tús le galar in orgáin éagsúla, go sonrach sa tsúil, is daille mar thoradh air.
Tocsain

Nimh a tháirgeann miocrorgánaigh, agus a chuireann tús le galair nó neamhoird áirithe. Tá tocsain ispíneach ón mbaictéar Clostridium botulinum i measc na dtocsainí is cumasaí marfaí atá ar eolas. Cuireann tocsainí ó Salmonella typhi tús le fíabhras tíofóideach. Tocsainí ó Pasteurella pestis is cúis leis an bplá bhúbónach. Cuireann tocsainí ó Shigella dysenteriae tús le dinnireacht. Is féidir le plandaí is ainmhithe áirithe tocsainí a thál freisin.
Tocsaineolaíocht

Staidéar ar dhrochiarmhairtí ceimiceán ar chórais bheo. Cuidíonn an eolaíocht seo leis an bpriacal a bhainfeadh le ceimiceán nó druga a thuiscint. Bhunaigh an ceimicí Francach Mathieu Orfila (1789-1853) an eolaíocht nua-aoiseach seo sa 19ú céad.
Tog

Aonad a úsáidtear chun tomhas a dhéanamh ar theasdíonadh, nó bogtheas, fabraicí leapa. De réir mar a mhéadaíonn an luach toga is fearr a oibríonn na héadaí leapa chun an duine a choinneáil te.
Toilleadh teasa

An oiread teasa is gá chun ardú teochta 1 K nó 1 °C a dhéanamh i réad ar leith. Is tomhas é (i J K-1) ar chumas an réada éirí te trí theas a ionsú. Is é saintoilleadh teasa ábhair ar leith, toilleadh teasa cileagraim den ábhar sin, a thomhaistear i J K-1 kg-1. Is é saintoilleadh teasa an uisce 4,180 J K-1 kg-1.

Fisic
Toilleas

Tomhas ar chumas córais lucht leictreach a stóráil. Úsáidtear an tsiombail C chuige, agus aonaid farad (F). I dtoilleoir ar ceapaire é, déanta as dhá phláta chomhthreomhara miotail is ciseal ábhair inslithe, aer, páipéar, míoca nó ábhar ceirmeach eatarthu, is é toilleas an toilleora seo an méid luchta a stóráiltear ar cheann de na plátaí (i gcúlóim, Q), roinnte ar an difríocht poitéinsil idir na plátaí (i voltaí, V)—is é sin, C = Q/V. I gciorcaid leictreonacha phraiticiúla, is i micreafaraid (μF nó 10-6 F) nó fiú piceafaraid (pF nó 10-12 F) a bhíonn na toillis. 

Leictreonaic
Toinníteas

Is é is toinníteas ann ná athlasadh an scannáin a chlúdaíonn dromchla inmheánach mhogall na súile is dromchla tosaigh na súile (tonn na súile). Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar ionfhabhtú ag earra coimhthíoch nó ceimiceáin. Mothaíonn duine greannú is greamaitheacht sna súile, agus sileann siad. Éiríonn gealacáin na súl dearg ruaimneach. 

Galair na Súl
Toipeolaíocht

Réimse den mhatamaitic a phléann le cruthanna is spásanna agus a n-airíonna. Mar shampla, déantar staidéar ar na céimeanna is gá chun cruth amháin a athrú i gcruth eile, agus uaidh sin déantar an dá chruth sin a shainiú is a idirdhealú. Is léarscáil thoipeolaíoch í an ghnáthléarscáil d'Iarnród Faoi Thalamh Londan, a léiríonn na línte go léir idir na stáisiúin ach nach bhfuil de réir scála. Tagann teoiric na snaidhmeanna isteach san ábhar seo, agus is mór an chabhair í d'fhisiceoirí is bitheolaithe móilíneacha, ag iarraidh cruth, leagan amach is feidhmiú móilíní de shaghas na bpróitéiní, na n-einsímí, DNA, is na ngéinte ar na crómasóim a thuiscint. Tháinig an t-ábhar go mór chun cinn sa 20ú céad chun na feidhmeanna a d'fhéadfadh a shainmhíniú ar spás ar leith a chinntiú, agus spásanna eile a aimsiú a chuimseodh an chéad spás. Baintear feidhm aisti i matamaitic fheidhmeach chun airíonna bunúsacha damhna is córais dhinimiciúla a mhíniú. Luaitear an focal céanna chun cur síos ar chruth tírdhreiche.
Toipeolaíocht líonra

Eagar chun ríomhairí a nascadh i líonra ceantair áitiúil nó leathain. Is iad seo na toipeolaíochtaí caighdeánacha: bus, mogall, fáinne is réalta.
Tóipí

Damhantalóp Afracach le haghaidh fhada. A adharca i bhfoirm líre agus fáinní claiseacha mórthimpeall orthu, paistí móra dubha ar a fhionnadh donnrua. Áitríonn sé talamh féaraigh. An t-ainmhí crúbach is tapa, ag rith os cionn 70 km u-1.
Toircheas eicteoipeach

Is é ionphlandú an ubháin thoirchithe taobh amuigh den bhroinn an toircheas eicteoipeach. 

Sa bhfeadán útarach is minice a tharlaíonn ionphlandú mínormálta. An príomhfhachtóir a chlaonann chun a leithéid roimh ré is ea galar peilbheach ionfhabhtaithe Clamydia trachomatis. 

Féadfaidh dhá thoradh a bheith air: go bhfaighidh an suth bás go luath is go n-asúifear é, nó go mbrisfidh an toircheas isteach i gcuas an bhoilg, rud a bhíonn ina éigeandáil mainliachta, le pianta géara is rith fola sa bhfaighin, agus is gá obráid phráinneach chun an toircheas a bhaint amach.

Tagairtí 
 

Toircheas
Breith
Sláinte na mban
Córas atáirgthe na mban
Toirchiú

Teacht le chéile dhá ghaiméit chun siogóit a chruthú, mar a tharlaíonn le linn atairgthe ghnéasaigh. De ghnáth bíonn an ghaiméit fhireann (an speirm) is an ghaiméit bhaineann (an t-ubhán) araon haplóideach (is é sin, foireann amháin crómasóm acu). Sa toirchiú, comhtháthaíonn an dá núicléas cille haplóideacha chun núicléas amháin a dhéanamh le foireann iomlán dé-chrómasóm, agus mar sin siogóit dhioplóideach a tháirgeadh a fhásfaidh ina indibhid nua. Tarlaíonn an próiseas seo taobh amuigh de chuid de na hainmhithe uisciúla, cosúil leis na heicinideirmeacha, mar a bhfuasclaítear na speirmeacha is na hubháin amach san uisce. Maidir leis na horgánaigh tíre, na veirteabraigh arda ina measc, bíonn an toirchiú inmheánach agus tarlaíonn teacht le chéile na ngaiméití taobh istigh den bhaineannach. 

Atáirgeadh
Torthúlacht
Pailniú
Tóireadóir géine

Blúire de DNA aon duail nó RNA lipéadaithe le raidiseatóp nó ruaim fhluairiseach. Is féidir leis an mblúire seo blúirí de DNA nó RNA a iompraíonn tacar comhlántach a aimsiú is a hibridiú. Sa chás go bhfuil mí-ord dúchasach i gclann, is féidir iompróirí na géine freagraí a bhrath leis an modh seo.
Toirneadóir

Gléas ceoil bunúsach, déanta as lann adhmaid, go minic le faobhair chíoracha is snoite go greanta. Ceanglaítear í le fad téide agus rothlaítear san aer í. Ar eolas ag na Gréagaigh ársa, agus faightear fós í i gcuid mhaith tíortha.
Toirpéad

Lón cogaidh i gcogaíocht mhuirí. Diúracán treoraithe faoin bhfarraige, le mótar chun é a thiomáint tríd an uisce agus lucht pléascach is maidhmitheoir a lasctar nuair a imbhuaileann sé leis an targaid. Táirgeadh an chéad cheann praiticiúil i lár an 19ú céad. I gcogaíocht an lae inniu is arm frithfho-mhuireán den chuid is mó an toirpéad, feistithe le ceann le braiteoir sonóra ann chun na fuaimeanna faoin bhfarraige a bhrath, a aithint agus a rian a leanúint, le córais ríomhaire chun é a threorú i dtreo foinse na fuaime sin.
Toirsiún

Cur i bhfeidhm fórsa chasta ar ábhar. De thoradh fórsaí toirsiúnacha, tarlaíonn straidhn fhiartha. I luascadán toirsiúin, bíonn diosca réada ar crochadh go cothrománach le sreang atá ceangailte dá lárphointe, ionas go gcasann an diosca de bheagán i dtreo amháin, ansin ar ais sa treo eile, agus mar sin de. I meá toirsiúin, tomhaistear fórsaí tríd an oiread casta a bhrath.
Toitcheo

Truailliú aeir de bharr foinsí éagsúla. Sa Bhreatain, mar shampla, roimh lár an 20ú céad tharla toitcheo nuair a d'fheidhmigh súiche is deatach ó mhonarchana is tithe mar núicléis comhdhlúthaithe, agus ní raibh na gáis thruaillithe, dé-ocsaíd sulfair (SO3) is aonocsaíd charbóin (CO), in ann éalú, mar shampla, mar gheall ar inbhéartú teochta. Tharla toitcheo go sonrach i 1952 a bhí freagrach as bás 4,000 duine ar a laghad i Londain amháin. Thug rialtas na Breataine an Clean Air Act (Acht um Aer Glan) 1956 isteach mar thoradh air sin.
Toitcheo ózóin

Go minic bíonn an-chuid ózóin i dtoitcheo, go mór mór é sin a tháirgtear ag sceithphíopaí gluaisteán. Bíodh is gur maith an t-ábhar thuas sa strataisféar an t-ózón, ní maith é go híseal sa trópaisféar mar cuireann sé isteach ar dhaoine, a súile is a riospráid, agus goilleann sé go mór ar sheandaoine, daoine le plúchadh, is daoine atá ag déanamh aclaíochta.
Córas Tholamaeis

Córas na bpláinéad de réir Chláidias Tolamaes, córas Domhanlárnach, na pláinéid i bhfithisí ciorclacha timpeall ar an Domhan. Chun réiteach le hionaid bhraite na bpláinéad, ligeadh do gach pláinéad gluaiseacht i gciorcal beag (an t-eipichiogal) ar a sheal ar feadh ciorcail mhóir (an ciorcal iompair). Is féidir leis an gcóras seo ionaid na bpláinéad a réamhinis taobh istigh de 1° nó mar sin. Baineadh feidhm as go forleathan mar thuairisc chinnte ar an nGrianchóras gur chuir Copernicus deireadh leis i 1543.
Tollaire arbhair

Leamhan beag neamhlonrach le saghas béil ar bharr soic fhada. Itheann na cruimheanna plandaí, arbhar Indiach go príomha, ag tochailt isteach sna gais, na duilleoga is na diasa. Lotnaid dhíobhálach arbhair Indiaigh ar fud an Domhain.
Tollánú candamach

Airí ar leith córais chandamaigh, ina mbíonn dóchúlacht áirithe go bhfuil cáithníní dá chuid taobh amuigh dá theorainneacha. Is é sin, is féidir leo treá trí bhaic a mbeifeá ag súil leis go dteorannódh siad iad dá mba bhaic chlasaiceacha iad. Tagann an t-airí seo ó nádúr tonnach is tonnfheidhmeanna na gcóras candamach. Léiríonn alfa-mheath, an leictreonmhicreascóp tollánach, agus comhchumar Josephson tollánú candamach.
Tor

Planda adhmadach ilbhliantúil ar féidir é a idirdhealú ó chrann de bhrí go bhfuil sé níos lú agus go dtáirgeann géaga ag a bhun, nó gar dó. Le fírinne, níl an difríocht eatarthu chomh soiléir sin, agus is crainn bheaga cuid mhaith de na toim mhóra. Tá cuid mhaith tom atá an-bheag, adhmadach ag an mbun amháin, agus b'éasca dearmad a dhéanamh is iad a ionannú mar luibheanna, ach amháin nach meathann siad go leibhéal na talún sa gheimhreadh.

Plandaí
Moirfeolaíocht phlandaí
Tomaghrafaíocht

Íomháú nó déanamh íomhánna trasghearrthacha, den chuid is mó i leith na colainne daonna i gcúrsai míochaine. Ciallaíonn toma sa bhfocal ‘trasghearradh’ sa Ghréigis. Tá córais éagsúla ann chun tomaghrafaíocht a chur i gcrích, mar atá íomháú le hultrafuaim, íomháú le hathshondas maighnéadach núicléach, tomagrafaíocht ríomhaithe atá bunaithe ar X-ghathanna (CT X-ghathach), agus tomaghrafaíocht le hastaíocht phosatrón. I ngach ceann, faightear íomhánna de shlisní trasghearrthacha de na fíocháin, rud a bhíonn fíorúsáideach i ndiagnóisiú an-chuid galar.
Tomagrafaíocht ríomhairithe X-ghathach

Tugtar tomagrafaíocht ríomhchuidithe (CAT) air freisin. Sa chóras íomháithe seo rothlaítear an feadán X-ghathach, agus an braiteoir trasna an trastomhais ón bhfeadán, mórthimpeall cholainn an othair. Déantar sraith tomhais X-ghathanna a ghlacann an braiteoir, stóráiltear iad sa ríomhaire, agus tógann an ríomhaire íomhá de shlisne nó trasghearradh tríd an gcolainn ó na tomhais sin. Gluaistear an t-othar tríd an meaisín de réir a chéile chun sraith íomhánna trasghearrthacha a dhéanamh de na fíocháin amhrasacha. Le feabhsuithe móra ó na 1970idí, is féidir íomhánna daite ardghéire a dhéanamh chun airíonna ar leith a thabhairt chun suntais, agus na cineálacha éagsúla fíochán a idirdhealú go soiléir. An-tábhachtach i bpleanáil radaiteiripe chun an gníomhú a fhócasú ar na réigiúin bheaga ailseacha is an dáileog a laghdú an oiread agus is féidir do na fíocháin shláintiúla.
Tomhasteoiric

Teoiric sa mheicnic chandamach ina bhfreagraíonn na hidirghníomhuithe do thrasfhoirmithe siméadrachta ar leith i leith cothromóidí bunúsacha na teoirice. Sa bhfisic núicléach is fisic na gcáithníní, tá gá le teoiricí candamthomhsaire ina bhfuil na hidirghníomhuithe idir na cáithníní fonúicléacha gaolmhar le caomhnú na n-airíonna siméadrachta ag gach pointe sa spás is an t-am. Is teoiricí candamthomhsaire iad leictridinimic chandamach, crómaidinimic chandamach, agus teoiric Glashow-Weinberg-Salam. Sa leictridinimic chandamach, freagraíonn an coinníoll go mbeidh imchoimeád an luchta leictrigh ag gach pointe sa spás is an t-am don idirghníomh a bhraitear idir fótóin is cáithníní luchtaithe.
Ray Tomlinson

Innealtóir ríomhaire, ceapadóir an ríomhphoist, a rugadh i Vale Mills, Nua-Eabhrac, sa bhliain 1941 ab ea Ray Tomlinson. Rinne sé obair do Roinn Cosanta na Stát Aontaithe ar líonra ríomhaire ghníomhaireacht na scéimeanna ardtaighde (ARPANET), réamhtheachtaire don Idirlíon. I 1971 cheap sé bealach chun teachtaireacht a sheoladh ó úsáideoir ar ríomhaire amháin chuig úsáideoir ar ríomhaire i gcéin. Roghnaigh sé an tsiombail @ chun ainm an úsáideora a scaradh ó ainm an ríomhaire a bheadh ag fáil na teachtaireachta.

D'fhás Tomlinson aníos i Vale Mills, Nua-Eabhrac. Rinne sé staidéar insan Rensselaer Polytechnic Institute in Troy, New York, áit ar bhain sé céim B.S. amach i 1963 agus ansin sa Massachusetts Intstitute of Technology. Bhronn MIT céim M.S. air sa bhliain 1965.

Fuair sé bás ar an 5 Márta 2016.

Daoine a rugadh i 1941
Básanna in 2016
Ceapadóirí Meiriceánacha
Ton

Sa cheol, an idirchéim, cothrom le dhá leath-thon, idir an chéad dá nóta ar scála diatonach, mar shampla, nó dó is ré i sólfá tonach. Úsáidtear an focal le ciall eile chun cur síos ar thondath nó speictream sainiúil gutha nó gléas ceoil.
Tonn sheismeach

Tonn turrainge a fhorleathann tríd an Domhan de bharr crith talún. Rangaítear na tonnta seo i 4 rang. Bíonn minicíochtaí arda ag P-thonnta (comhbhrúite) is S-thonnta (trasnacha) agus tarchuirtear iad araon tríd an Domhan, ach ní féidir leis na S-thonnta taisteal trí chriosanna sreabhánacha. Is tonnta trasnacha iad L-thonnta freisin, ach le minicíochtaí isle, coimeádta i gciseal uachtarach de screamh an Domhain. Tarlaíonn tonnta Rayleigh gar don eipealár, agus is iad a bhíonn freagrach as gluaisne rollach dhromchla an Domhain le linn crith talún.
Tonn taoide

Is éard is tonn taoide ann ná muirbhrúcht nó súnámaí, tonn sa bhfarraige le tréimhse fhada a tharlaíonn de bharr gluaiseachtaí móra an ghrinnill de thoradh crith talún, brúchtadh pléascach bolcáin, nó maidhm talún faoin bhfarraige. 

Is féidir le súnáimí taisteal sa bhfarraige oscailte suas le 800 km u-1 agus cladaí a bhualadh le fórsa millteach, arís is arís eile le gach buaic toinne. Is féidir go mbeidh buaic 30 m ag a leithéid. Rinneadh léirscrios agus cailleadh na mílte daoine i dteagmhais mar seo thar na blianta timpeall an Aigéin Chiúin. 

Tharla a leithéid san Aigéan Indiach i 2004 nuair a tharla crith talún timpeall 9 ar scála Richter (níos fuinniúla ná aon chrith talún sa réigiún le 40 bliain nó mar sin) agus a airmheán ar an taobh thiar thuaidh d'oileán Sumatra na hIndinéise. Ghluais an crith an grinneall roinnt méadar agus dhíláithrigh na céadta ciliméadar ciúbach uisce. Leath an súnámaí amach i ngach treo san Aigéan Indiach agus bhuail cladaí ar thaobh na hÁise gan rabhadh, ag réabadh na gcóstaí i Maenmar (Burma), an Téalainn, an Mhalaeisia, na hOileáin Mhaildíve, is na hOileáin Shéiseileacha. Rinne sé an rud céanna le cósta thoir na hIndia, Srí Lanca, an Bhanglaidéis agus cóstaí na Somáile, na Céinia is na Tansáine in oirthear na hAfraice. Cailleadh na céadta bailte is sráidbhailte, agus níos mó ná 300,000 duine, meastar. 

Tharla súnámaí millteach ar chósta thiar thuaidh na Seapáine i 2011 a rinne scrios ar limistéar ollmhór agus a chuir tús le tubaiste núicléach Fukushima.

Aimsir
Tuile
Tonn tosaigh

I meicnic shreabhánach, an suaitheadh tonnach a éiríonn ó imeall tosaigh réada atá ag gluaiseacht trí shreabhán, agus go príomha, an tonn dromchla V-chruthach a bhaineann le bád ag gluaiseacht tríd an uisce. An díláithriú uisce ag an réad gluaiste is bun leis an tonn seo.
Tonn turrainge

Is é rud is tonn turrainge ann ná brúthonn ardaimplitiúide ag gluaiseacht, le hathrú tobann dlúis, teochta is brú trasna na toinne. Suaitheadh foréigneach nó gluaisne fhorthonnach a chuireann tús léi. Táirgeann sí pléascadh brúthonn turrainge san aer mórthimpeall. Is tonn turrainge blaosc tintrí, agus téamh tobann an aeir ag an tintreach is bun léi. Má tharlaíonn imbhualadh an-trom ar sholad, tarlóidh strustonn turrainge sa solad. De ghnáth, freagairt neamhlíneach a bhíonn sa mheán mar a mbíonn an tonn turrainge.
Tonnchosc

Bac saorga ar ghníomhaíocht na dtonnta sa bhfarraige. Tógtar é chun na tonnta atá ag teacht isteach a bhacadh agus dídean a sholáthar i gcomhair áiseanna calafoirt nó caitheamh aimsire mara. Laghdaíonn tonnchosc fuinneamh na dtonnta agus athraíonn a dtreo forleata ar an taobh faoi dhídean. Mar sin, athraíonn sé imshruthú nádúrtha an ghainimh is an dríodair eile cois cladaigh, ionas go líontar an cuan is na cainéil loingseoireachta le glár go minic, malairt an toraidh a raibh súil leis.
Tonnfheidhm

I meicnic chandamach, feidhm a chuimsíonn gach staid is féidir tarlú do chóras candamach, mar shampla na leictreoin in adamh. Bíonn cearnóg na feidhme gaolmhar le toradh na mbraistintí fisiciúla. Cuireann cothromóid cháiliúil Schrödinger síos ar a hathruithe maidir le ham is spás.
Tonnta raidió

Radaíocht leictreamaighnéadach le tonnfhaid níos mó ná timpeall 10 cm. Éiríonn siad ó shruthanna leictreacha ailtéarnacha in aeróga, agus taistealaíonn ar luas forleata an tsolais. Baintear feidhm as tonnta modhnaithe raidió i dteileachumarsáid.
Tonnteoiric

Is tonn an feiniméan nuair a fhorleathann fuinneamh trí bhíthin creathanna, mar a tharlaíonn le fuaim is tonnta raidió. I bhfisic chandamach, tairgtear go bhfuil airíonna toinne ag cáithníní fonúicléacha is airíonna cáithníní ag fótóin thonnacha. An déacht toinne is cáithnín a thugtar ar an bhfeiniméan seo, agus is léargas bunúsach í ar nádúr an damhna. Eiseamláir gharbh chomónta den fheiniméan seo is ea an chaoi ar leor dá lán feidhmeanna solas a láimhseáil mar cháithníní (optaic gheoiméadrach), ach gur gá a nádúr tonnach a chur san áireamh i gcás a lán eile dá airíonna (optaic fhisiciúil).
Tonú

Próiseas ceimiceach chun grianghraf dubh is geal a athrú chuig dath eile. Samplaí is ea athrú an airgid mhiotalaigh san íomhá go dtí suilfíd airgid chun ton donnrua a dhéanamh, go dtí comhdhúile iarainn chun dath gorm a bhaint amach, agus comhdhúile copair chun dath deargdhonn a fháil. Is féidir raon leathan dathanna eile a fháil tríd an íomhá airgid a thuaradh is a athréaladh le cúplálaithe dathanna.
Tonúlacht

Tréith ceoil a scríobhtar i ngléas, is é sin, le hairde ar leith mar phointe cluasach tagartha (bunaithe go daingean ag tús is deireadh, de ghnáth) agus láir na ngléasanna eile ag claonadh ina threo. Ó thaobh teoirice de, is í cloch coirnéil na tonúlachta na mórscalaí is na mionscálaí diatonacha, ina mbíonn na hairdí gaolmhar le tonach nó nóta gléis, ionas go bhfuil na hidirchéimeanna idir dhá chéim ar an scála mar an gcéanna, is cuma cén nóta a fheidhmíonn mar thonach. Ní cheadaíonn tonúlacht ach dhá mhodh (modh mór is modh beag), ach is féidir gach ceann acu seo a nochtadh le 12 ghléas cheadaithe, gach ceann gaolmhar le chéile i gcóras cliarlathach, bunaithe ar an oiread nótaí diatonacha atá i gcomhar acu. Tháinig an tonúlacht in ionad na módúlachta sa 16ú-17ú céad, agus d'fheidhmigh mar phríomhbhunús struchtúrtha i saothair cheoil ar feadh 250 bliain. Tháinig sí faoi léigear ag deireadh an 19ú céad nuair a tháinig méadú ar an oiread crómatachais, nó úsáid nótaí ó thaobh amuigh den scála diatonach, agus a lagaíodh aireachtáil chluasach an tonaigh. Sa 20ú céad tairgeadh roinnt mhaith córas malartach.
Topagrafaíocht

Staidéar ar airíonna fisiciúla dhromchla an Domhain, cosúil le rilíf, ithir, fásra is eile. Léiríonn léarscáil thopagrafach eolas cosúil le hairde os cionn na farraige agus grádán trí shiombailí is scáthlínithe áirithe chun comhairdí is airde pointí a cur in iúl. 

 
Cartagrafaíocht
Tíreolaíocht
Tópás

Mianra sileacáit alúmanaim (Al2SiO4(OH, F)2), a fhaightear i gcarraigeacha doigheartha, peigmitítí is féitheacha, le raon dathanna ó neamhdhathach go buí is gorm. Úsáidtear mar sheoid é.
Tor an fhéileacáin

Tom nó crann beag duillsilteach is ea tor an fhéileacán, nó Buddleja davidii.. Tá sé dúchasach do réigiúin theo, agus saothraítear is nádúraítear é i gcuid mhaith réigiún eile. Bláthanna beag, i ndathanna éagsúla, go minic cumhra, bailithe i spící dlútha nó crobhaingí cruinneogacha. An-tarraingteach d'fheithidí, féileacáin go háirithe, rud a mhíníonn an t-ainm.

Tagairtí 

Plandaí
Crainn
Toradh aráin

Crann síorghlas a fhásann 12-18 m ar airde, dúchasach don Mhalaeisia, is dócha. Na duilleoga snasta ubhchruthach go domhain maothánach gar don bharr. Na bláthanna fireanna i gcaitíní gearra. Na bláthanna baineanna i gcinn cholgacha, aicéiní, agus gabhdán spúinsiúil a leathann amach i dtoradh iolrach cruinn, 10-20 cm ar trastomhas, glas/scothdhonn nuair a bhíonn sé aibí, lán de bhia bán snáithíneach. Tugadh isteach d'oileáin an Aigéin Chiúin theas é sa réamhstair, agus is bunábhar bia ansin é. Tógadh don iarthar é ar bhord an Bounty.
Torann teirmeach

Torann leictreonach i gciorcaid leictreonacha, comhartha cúlrach de bharr iarmhairtí teirmeacha a cheileann an fíorchomhartha i méid áirithe. Éiríonn sé de bharr gluaiseacht randamach teirmeach na leictreon seolta i gcomhbhaill friotaíochta, agus laghdaítear é nuair a laghdaítear an teocht is/nó an fhriotaíocht. Foinse amháin leis an tsiosarnach i gclosaimplitheoirí.
Tormán sonach

Brúthonn turrainge a chruthaíonn aerárthach (nó aon diúracán eile) a thaistealaíonn ar luas forshonach, is é sin, le machuimhir níos mó ná Ma 1. Cruthaítear an tormán go leanúnach, agus taistealaíonn sé amach ón aerárthach. Nuair a shroicheann sé an talamh, cloistear é mar thailm mhór. Braitheann a dhéine ag an talamh ar airde an aerárthaigh, an patrún eitilte, is an aimsir, ach is féidir go mbeidh sé láidir a dhóthain chun damáiste a dhéanamh d'fhoirgnimh.
Tornádó

Cuaifeach fhíordhian dhorcha, ar chruth fóiséid, a chruthaítear le linn drochstoirm toirní, is ea tornádó.  De bhrí go bhfuil sé lán de dheannach, galuisce is bruscar eile, tá an tornádó dorcha. Bíonn gaotha móra, tintreach is báisteach throm i gcónaí ann chomh maith le tornádó.

Meitéareolaíocht
Ní fios fós go cinnte cad iad na coinníollacha is gá chun tornádó a chur ar siúl, ach tá an dealramh ar an scéal gur gá aer tirim fuar, gaotha láidre go hard san atmaisféar, agus aer tais te go híseal. Éiríonn an t-aer te, agus brostaíonn aer isteach ar mhodh guairneach, cosúil leis an uisce ag rith amach as umar folctha.

Is measa milltí ar fad tornádó ná an bhunstoirm toirní. Taobh istigh de, tá an brú níos ísle ná brú an atmaisféir mórthimpeall air. Mar sin, má ghabhtar teach le doirse is fuinneoga dúnta istigh ann, pléascann an teach. De ghnáth ní bhíonn bun an tornádó ró-leathan, idir méadar is cúpla ciliméadar, agus ní dhéantar damáiste ach do limistéar tíre dá leithead sin. 

Má thrasnaíonn tornádó loch nó farraige, cruthaítear buinne uisce de bhrí go súnn an t-isliú brú an t-uisce isteach ann.

Tíreolaíocht
Tarlaíonn tornádónna os cionn na Machairí Móra sna Stáit Aontaithe go rialta, go minic san earrach is tús an tsamhraidh.

Tubaistí
 Ar an 18 Márta 1925, bhuail "Tornádó na dTrí Stát" Missouri, Illinois agus Indiana ag marú 695 duine agus ag gortú breis is 2,000.

Tagairtí

Gaoth
Stoirmeacha
Tornapa

Glasra crua gairdín bliantúil nó débhliantúil a fhásann 1 m ar airde. Gealghlas le duilleoga an-liopacha, na bláthanna buí croischruthach, gaolmhar le cabáiste, ach le tiúbair inite. Is iad na príomhchineálacha Brassica rapa, le tiúbair bhána, agus rutabaga nó svaeid (Brassica napobrassica) le tiúbair bhuí. Sa tornapa saothraithe tá bunfhréamh thiúbrach inite, agus fástar go forleathan é mar ghlasra is foráiste ainmhithe. Sa tornapa fiáin ní bhíonn bunfhréamh ata.

Glasraí fréimhe
Torr

Seanaonad brú, ainmnithe as Evangelista Torricelli, a úsáidtear fós i bhfisic an fholúis. Sainmhínithe i leith brú caighdeánach an atmaisféir. Is ionann 760 torr agus brú caighdeánach, nó is ionann 1 torr agus brú 1 mm Hg. Is ionann 1 torr agus 133.3 Pa (pascal, aonad an SI) 

Fisic
Tosach míostraithe

An chéad sreabhadh fola míostraithe sa bhean, a tharlaíonn i rith an chaithreachais, ag 10-15 bliain d'aois, ag brath ar staid ghéiniteach, cothaithe is mhothúchánach na mná óige. Comhartha ar theacht na haibíochta atáirgthe, ach ní chiallaíonn sé go bhfuil torthúlacht iomlán sroichte. Moillítear an staid sin go mbunaítear patrún fásta thál na hormón pitiútach is gónadach, go mbíonn an timthriall míosta rialta, agus go dtarlaíonn ubhsceitheadh.
John Sealy Townsend

Fisicí a rugadh i nGaillimh ab ea John Sealy Townsend (7 Meitheamh 1868 – 16 Feabhra 1957). Agus é ag obair in Ollscoil Oxford, shaothraigh sé teoiric na n-imbhuailtí chun cur síos ar ianú móilíní trí imbhuailtí le hiain. D'fhoilsigh sé an leabhar mínithe The Theory of Ionisation of Gases by Collision (Teoiric Ianú Gás trí Imbhualadh, 1910) agus leabhair shuntasacha eile ar thonnta raidió (1943) is radaíocht leictreamaighnéadach (1951). Fuair sé bás in Oxford Shasana.

Daoine a rugadh i 1868
Básanna i 1957
Fisiceoirí Éireannacha
Trabhairtín

Saghas aolchloiche a chruthaítear trí dheascadh i dtoibreacha nó srutháin atá tiubh le carbónáit chailcíte thuaslagtha. Nuair a bhíonn sé póiriúil agus cuma spúinsiúil air, tugtar calc tufa air. Tochlaítear go forleathan i dTuscáin na hIodáile agus úsáidtear mar chloch phábhála é.
Tracóg

Cabhail a bhíonn ceangailte le long a dhéantar in éigeandáil as ábhair a shnámhfaidh, chun cosc a chur le himeacht róthapa loinge le gaoth. Tugtar cochall moille air freisin. Ceanglaítear go docht le cábla cruach agus scaoiltear amach ó thosach na loinge é.
Tracóime

Ionfhabhtú na súile de bharr an bhaictéir Clamydia trachomatis. Eindéimeach i dtíortha bochta, an chúis inseachanta daille is mó ar Domhan. Aistrítear na baictéir ó pháiste go páiste, agus cuireann siad isteach ar na caipíní súile, á n-athlasadh. Le hathionfhabhtuithe, tagann coilm ar na caipíní agus iompaíonn na fabhraí isteach. Greannaíonn siad dromchla na súile is déanann damáiste dó, agus faoi dheireadh cailltear radharc na súile go hiomlán.
Trádghaotha

Gaotha a shéideann ó chrios a mbíonn brú ard ann, lárnaithe ar Thrópaic an Phortáin (23.5° ó thuaidh) is Trópaic an Ghabhair (23.5° ó dheas), i dtreo an chreasa idirthrópaicigh inréimnigh ag an meánchiorcal. Sa leathsféar thuaidh séideann na trádghaotha ón taobh thoir thuaidh, ach sa leathsféar theas ón taobh thoir theas. Níos láidre os cionn farraige ná os cionn talún.
Trádmharc

Siombail a chuirtear ar earra le cur in iúl go ndearna comhlacht áirithe é. Nuair a chláraítear an trádmharc, bíonn sé mídhleathach úsáid a bhaint as gan údarás. Comhartha tábhachtach margaíochta a úsáidtear chun ionannas is íomhá láidir branda a chruthú don earra. Sna Stáit Aontaithe cuimsíonn an trádmharc an tsiombail ®, le taispeáint gur cláraíodh é.
Traein ardaithe go maighnéadach

Sa ghnáth-thraein leictreach faightear an tiomáint ar mhodh leictreamaighnéadach sa mhótar, agus is gá í a chur i bhfeidhm ar na rotha le giaranna. Bíonn ar an traein sin oibriú i gcoinne na frithchuimilte idir rotha is ráillí an t-am ar fad. Tá na Seapánaigh, na Gearmánaigh is na Meiriceánaigh i mbun traenacha de shaghas nua a shaothrú nach mbeidh rotha orthu ach iad ardaithe mar a bheadh ar adhartán maighnéadach, pol maighnéid amháin i mbun na traenach is pol den tsín chéanna sa bhóthar faoi, ionas go n-éarfaidh siad a chéile gan aon fhrithchuimilt ar fiú trácht uirthi. Ag an am céanna bainfear feidhm as mótair líneacha leictreacha chun an tiomáint a sholáthar. Trí na mótair seo a rialú go leictreonach, féadfar idir luasghéarú is luasmhoilliú a imirt go héasca ar an traein ar mhodh leictreach/leictreonach. Meastar go mbeidh na traenacha seo an-chostasach, ach tá sé i gceist luas 400 km u-1 a bhaint amach leo, rud a chuirfidh in iomaíocht le heitleáin iad i gcomhair aistear meánfhada. Táthar cinnte go leor go bhfuil na teicneolaíochtaí is gá ar fáil chun go n-éireoidh le tógáil is feidhmiú na dtraenacha seo, ach níltear cinnte fós go n-éireoidh leo ar bhonn eacnamaíochta. Beidh seans níos fearr go n-éireoidh leis an teicneolaíocht nuair a bheidh sreanga forsheoltacha saor go leor. Tá líne ghairid thrialach traenach den saghas seo i bhfeidhm i Shang-hai.
Trasaire

Ríomhaire aonslisne a d'fhorbair comhlacht Inmos sa Bhreatain, chun cuid mhaith oibríochtaí a dhéanamh go comhuaineach agus próiseáil chomhuaineach thapa a chur i gcrích le roinnt trasairí. Tá córais ann le níos mó ná 1,000 trasaire a fheidhmíonn go rathúil. Dearadh teanga chláraithe nua, OCCAM, le plé leis na feistí seo.
Tras-scríobh

Sa ghéinitic, próiseas ina ndéantar cóip chomhlántach RNA de ghéin ar leith ar an DNA. Ní mór go mbeidh an DNA nó an chrómaitin i gcumraíocht oscailte chun gur féidir leis na próitéiní ar leith (na fachtóirí tras-scríofa) ceangal le tionscnóir na géine atá le tras-scríobh. Einsímí, a dtugtar polaiméaráisí RNA orthu, a chuireann tras-scríobh i bhfeidhm. Go minic bíonn tras-scríobh mar seo deilíneach.
Traschur oiliúna

An iarmhairt a bhíonn ag déanamh taisc amháin ar dhéanamh tascanna eile ina dhiaidh sin. Is féidir go ndéanfar na tascanna déanacha níos fearr ná a dhéanfadh grúpa cóimheasta (aistriú dearfach), nó níos measa (aistriú diúltach). Is gá aon aistriú gan iarraidh mar seo a chur san áireamh agus turgnaimh á ndearadh ina n-úsáidtear cuid mhaith cóireálacha ar ghrúpa turgnamhach daoine.
Trasdul (géinitic)

Sa ghéinitic, saghas sócháin trí mhalartú i DNA agus/nó RNA, ina malartaítear púirín amháin leis an gceann eile, nó pirimidín amháin leis an gceann eile. Is féidir é a dhéanamh le mutaiginí cosúil le hocsaíd nítriúil, hiodrocsalaimín is analóga na mbun.