joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
UEFA

'Séard is Comhlachas na gCumann Sacair Eorpach nó UEFA (Union of European Football Associations) ná comhlachas riaracháin sacair na hEorpa. Tá caoga trí cumann sacair náisiúnta mar bhall. Eagraíonn sé comórtais náisiúnta agus clubanna. Tá smacht aige ar cúrsaí airgeadais, rialacha agus cearta na meáin do na comórtais sin.
Bunaíodh UEFA sa bhliain 1954 i mBasel, an Eilvéis. Ba é Henri Delaunay an chéad Ard-Rúnaí agus Ebbe Schwartz chéad uachtaráin an chomhlachais. Faoi láthair is é Michel Platini uachtarán UEFA. Is é Nyon, an Eilvéis ceanncheathrú an chomhlachais.

Comórtais

Idirnáisiúnta 

Is é Craobhchomórtas Sacair na hEorpa príomhchomórtais sacair na bhfear. Tosaíodh an comórtas sa bhliain 1958, agus bhí an craobh ar siúil sa bhliain 1960. Corn Náisiún na hEorpa a tugadh air go dtí an bhliain 1964. Reachtálann UEFA comórtais náisiúnta ag aois faoi-21, faoi-19 agus faoi-17. Reachtálann sé comórtais náisiúnta na mban chomh maith. Thosaigh UEFA Corn UEFA na Réigiuine sa bhliain 1999. Tá craobhchomórtais futsal eagraithe chomh maith ag UEFA.

Clubanna 

Reachtálann UEFA comórtas bliantúil do na clubanna is rathúla san Eoraip. 

'Sé ceann do na coirn is clúití é gur féidir a bhaint amach le lucht féachana domhanda thart ar aon bhilliún duine. Bunaíodh an comórtas sa séasúr 1955/56 mar chomórtas do bhuaiteoirí Sraitheanna Sacair na hEorpa faoin teideal Corn na hEorpa, ach ó shéasúr 1992/93, athainmníodh an comórtas chuig an UEFA Champions League agus glacann na foirne is fearr san Eoraip páirt ann gach bliain. An dara comórtas is tábhachtaí san Eoraip do na clubanna ná Sraith Europa. Glaodh Corn UEFA ar an gcomórtas seo roimhe agus tosaíodh é sa bhliain 1971.

Naisc sheachtracha 
 Leathanach baile an UEFA
Stephen Ireland

Imreoir sacair Éireannach is ea Stephen James Ireland, a rugadh sa Chóbh i gContae Chorcaí ar an 22 Lúnasa, 1985. Bhí sé ag imirt le Cobh Ramblers sular aistrigh sé go Manchester City F.C. agus é cúig bliana déag d'aois. D'imir sé leo ar feadh cúig bhliain ach nuair a tháinig na réaltaí móra díoladh é go Aston Villa sa bhliain 2010 (mar aon le Shay Given). Chuaigh sé ar iasacht go Newcastle United ag tús na bliana 2011. Ag tús an tséasúir 2011-12 bhí sé ar ais ag Aston Villa agus tá an uimhir 7 faighte aige de bharr imeacht Ashley Young go Manchester United. 

Bhí gairmréim an-ghearr ach rathúil le Poblacht na hÉireann, idir 2006 agus 2007. D'imir sé cúig chluiche agus d'aimsigh sé trí chúl. D'fhág sé an fhoireann roimh chluiche tábhachtach in aghaidh Phoblacht na Seice agus tá sé ráite aige nach bhfuil sé ar intinn aige filleadh ar ais.

Ireland, Stephen
Ireland, Stephen
Ireland, Stephen
Daoine beo
Manchester City Football Club

Club peile Sasanach is ea Manchester City Football Club atá suite i Manchain. Imríonn an club sa Premier League agus sa staid, an City of Manchester Stadium. Is é Pep Guardiola an traenálaí faoi láthair.

Imreoirí 
 1  Claudio Bravo                                
 2  Kyle Walker
 3  Danilo 
 5  John Stones 
 7  Raheem Sterling
 8  İlkay Gündoğan
 9  Gabriel Jesus
 10  Jack Grealish
 11  Oleksandr Zinchenko 
 12  Angeliño
 14  Aymeric Laporte
 15  Eliaquim Mangala
 16  Rodri
 17  Kevin De Bruyne
 19  Leroy Sane
 20  Bernardo Silva
 21  David Silva
 22  Benjamin Mendy
 25  Fernandinho
 26  Riyad Mahrez
 30  Nicolás Otamendi
 31  Ederson
 32  Daniel Grimshaw
 47  Phil Foden

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Clubanna sacair Shasana
Manchain
Sraithchomórtas Peile Náisiúnta

Comórtas peile Éireannach is ea Sraithchomórtas Peile Náisiúnta (Béarla: National Football League no  Allianz National Football League), a eagraíonn Cumann Lúthchleas Gael go bliantúil san Earrach (Feabhra - Aibreán). Níl an tsraith chomh tábhachtach is atá Craobh Peile na hÉireann, rud atá fíor maidir leis an gcomórtas iomána freisin. Ar an taobh eile, tá stair fhada bhródúil ag na sraitheanna náisiúnta. Craoltar cluichí beo ar TG4 agus Setanta Sports. 

Is é Allianz an t-urraitheoir faoi láthair.

Stair 
Cuireadh an chéad chomórtas ar siúl i rith an gheimhridh 1925-1926, mar a bhí an nós suas go dtí an bhliain 2002 nuair a bogadh é go dtí an tEarrach. Bhuaigh Laois an chéad chomórtas. Bhí suim ag na foirne go léir sa chomórtas ón tús, ach bhaintí úsáid as den chuid is mó chun cleachtas a fháil sular thosaigh Craobh na hÉireann sa tsamhradh.

Buaiteoirí

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Torthaí 1926-2008 
 Cluichí agus torthaí don bhliain 2008
 Sraithchomórtas Peile Náisiúnta 2010 

Craobhacha peile Gaelaí
Mainchín

Is é Mainchín (Saint Munchin as Béarla) éarlamh cathrach agus deoise Luimnigh. Ciallaíonn a ainm manach nó sagart beag.

Saol 
Níl mórán eolais fágtha anois faoina shaol ach ach an méid atá le fáil i nginealaigh Dhál gCais. Deirtear gur shíolraigh sé ó Shéanna, mac Cais.

Sa seachtú aois tugadh Inis Sibton dó in Inbhear na Sionainne (Luimnigh), ainneoin gur rugadh é, de réir cosúlachta, i gceantar Dhál gCais mar a raibh paróiste agus seanreilig Chill Mhainchín ag deireadh an 6ú haois é agus gur fuair sé bás sa 7ú haois. 

Deirtear gurbh eisean an chéad easpag Luimnigh agus gur bhunaigh sé mainistir san áit ar a ghlaoitear anois Sparr Thumhan. Ach tar éis argóint le taoiseach na háite, bhí air bogadh amach as an gcathair.

Nuair a d’imigh sé 6km siar ó dheas go Mungairit chun mhainistir eile a bhunú, chuir sé mallacht ar an gcathair ionas ná éireodh go deo le na háitreabhaigh ach go mbeadh an rath ag an strainséir amháin.

Tá iarsmaí mhainistir meánaoiseach fós le feiscint i Mungairit thart ar an sean-reilig. 

Tá paróiste Mainchín Naofa suite ar bhruach thuaidh cathair Luimnigh. Deirtear go bhfuil Séipéal Caitliceach Mhainchín suite ar shuíomh  shuíomh na sean-mhainistreach i Sparr Thuamhan in aice le Carraig an Chonartha agus Droichid Thuamhan. 

Is é Coláiste Mhainchín i gCorrbhaile meánscoil deoise Luimnigh.

Ceiliúrtar lá fhéile Mainchín ar an 2ú Eanáir (nó 29 Nollaig le Mícheál Ó Cléirigh nó 3 Eanáir fiú).

Tagairtí 

Mainchín
Mainchín
Ryan Tubridy

Is láithreoir teilifíse agus raidió Éireannach é Ryan Tubridy, a rugadh ar 28 Bealtaine sa bhliain 1973. Is as an gCarraig Dhubh i mBaile Átha Cliath dó.

Gairm 
Tar éis dó blianta a chaitheamh ag cur cláir éagsúla i láthair (mar shampla The Rose of Tralee), fuair sé a sheó cainte féin Tubridy Tonight ar RTÉ 1 sa bhliain 2004.

The Late Late Show 
Fógraíodh i mBealtaine 2009 go mbeadh sé mar láithreoir nua The Late Late Show, tar éis do Phat Kenny a fhógairt go mbeadh sé ag éirí as an bpost sin ag deireadh shéasúr 2008-2009. 

Chuir an Tiobraideach an seó i láthair don chéad uair ar 5 Meán Fómhair 2009.

Raidió 
Tá clár raidió ag Tubridy idir an 9 am agus an 10 am chuile mhaidin den tseachtain ar RTÉ Raidió a hAon.

Pearsanta 
Bhí sin-seantuismitheoirí an chraoltóra ina múinteoirí i Scoil Mhic Dara ar an gCeathrú Rua i gConamara.

Bhí a mac siúd, an Dr. Seán Tubridy, páirteach i gCogadh na Saoirse agus é ina Theachta Dála ag Fianna Fáil i gConamara ina dhiaidh sin, agus bainteach leis an eagraíocht Muintir na Gaeltachta a bhunú le Máirtín Ó Cadhain.

Poblachtach neamh-leithscéalach ba ea seanathair Ryan Tubridy, Todd Andrews, ón taobh eile. Bhí sé ina dhochtúr leighis i mBéal an Daingin agus ina Theachta Dála do Ghaillimh Thiar.  D’athraigh muintir Tubridy soir ar an Órán Mór níos deireanaí agus ba ansin a rugadh athair Ryan.

Dúirt an Tiobraideach sa bhliain 2021, “Is breá liom TG4. Ba mhaith liom an Ghaeilge a thabhairt ar ais i mo shaol ar bhealach éigin, agus déarfainn gur rud é a dtabharfainn faoi nuair a bheidh an rud seo curtha dínn againn... Tá mé tosaithe ag titim beagáinín i ngrá leis an nGaeilge arís agus a bhuíochas sin ar fad do TG4."

Tá beirt iníonacha ag Tubridy agus an léiritheoir RTÉ, Ann Marie Power. Bhí Tubridy ag dul amach le Aoibhinn Ní Shúilleabháin, craoltóir, eolaí agus Gaeilgeoir, idir 2009-2014.

Féach freisin 

 The Late Late Show
 The Late Late Toy Show

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 The Late Late Show ar shuíomh idirlín RTÉ

Tubridy, Ryan
Tubridy, Ryan
Tubridy, Ryan
Daoine beo
Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Martin Sheen

Is aisteoir Meiriceánach é Martin Sheen, a saolaíodh leis an ainm Ramón Gerardo Antonio Estévez ar an 3 Lúnasa 1940 i nDayton, Ohio.

Tháinig clú agus cáil air mar 'Captain Willard' sa scannán Apocalypse Now, mar Josiah Bartlet sa sraith The West Wing agus mar 'Captain Oliver Queenan' sa scannán The Departed. Is aisteoirí iad a pháistí - Charlie Sheen, Emilio Estévez, Ramón Luis Estévez agus Renée Estévez.

Chaith Sheen seal ag staidéar in Ollscoil na hÉireann i nGaillimh i 2006.

Scannáin

Naisc sheachtracha 
Martin Sheen ar IMDB

Sheen, Martin
Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Sheen, Martin
Daoine beo
The West Wing

Lean an clár teilifíse Meiriceánach The West Wing ar aghaidh ó 1999 go dtí 2006. Bhíodh eachtraí an chláir ar siúl sa White House agus ba é Josiah Bartlet (Martin Sheen) uachtarán na Stát Aontaithe.

Tagairtí 

Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1999
Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2006
Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Steve Finnan

Iar-pheileadóir sacair é Steve Finnan (nó Stiofán Ó Fionáin) a rugadh i mBaile na Cora Thiar i gCathair Luimnigh ar an 24ú Aibreán 1976. D'imir sé don chlub Espanyol go dtí Mí Iúil 2009, agus ansin do Phortsmouth go dtí 2010. Bhí sé ar fhoireann idirnáisiunta na hÉireann. D'imir sé mar thaca deas de ghnáth. Tá sé ar scor mar imreoir anois.

Óige 
Chuaigh a chlann ar imirce go Sasana nuair nach raibh Stiofán ach ceithre bliana d’aois agus d’fhás sé suas i Chelmsford, Essex. Tá mórán gaolta fós aige i Luimneach agus baineann sé an-mhórtas as a Ghaelachas, rud a admhaíonn sé arís is arís in agallaimh phoiblí. Is col ceathar dó Ailbe Ó Fionáin (Albert Finnan), imreoir CP Luimnigh i mblianta na 1990í.

Tús imirte 
Ba Welling United i Léag an Deiscirt a chéad club ach ba le Birmingham City a d’imir sé don chéad uair mar ghairm-pheileadóir sa bhliain 1995. Ni bhfuair sé ach 15 cluichí leo, áfach, agus d’aistriigh sé go Notts County an bhliain dár gcionn. Tar éis dhá bhliain agus 80 cluiche leosan, d’íoc an club as Londain Fulham £600,000 air agus ba bhall dá fhoireann a bhain áit sa Phremiership amach sa bhliain 2002. Aithníodh mar imreoir an-thapaidh é le an-scil chros-phas chun an liathróid a dhíriú ar na lár-thosaithe istigh sa bhosca éirice.

Learpholl 
D’íoc Learpholl €4,900,000 chun a chonartha a cheannach sa bhliain 2003. Gortáiodh go minic é le linn a chéad bhliana sa chlub ach ghnóthaigh sé geansaí uimhir 2 dó féin ag tús an tséasúir dá gcionn. Sa bhliain chéanna, bhuaigh sé boinn sa Charling Cup agus i Sraith Seaimpín UEFA cé go raibh air an pháirc a fhágaint ag leath-am sa chluiche ceannais i gcoinne A.C. Milan de bharr gortú coise. D'imir sé le Learpholl ó 2003 go 2008.

Idirnáisiúnta 
D’imir Stiofán ar fhoireann na hÉireann don chéad uair ar an 26ú Aibreán, 2000 i mBóthar Lansdúin i gcoinne na Gréige. Tháinig sé isteach san fhoireann tar éis gortú Stiofán Mac Giolla Chearra agus is céad rogha na dtacaithe é beagnach ó shin i leith.

Imreoirí sacair na hÉireann
Daoine a rugadh i 1976
Daoine as Luimneach
Daoine beo
Idirtheangeolaíocht

Baineann an idirtheangeolaíocht leis an téarma Laidine interlingua, a chiallaíonn "cumarsáid idir daoine le teangacha éagsúla".

Seo an sainmhíniú a thugann an Dr Detlev Blanke, duine de na saineolaithe domhanda ar an mbrainse nua seo den teangeolaíocht: 
"Baineann an idirtheangeolaíocht (Béarla ‘interlinguistics’, Gearmáinis "Interlinguistik", Fraincis "interlinguistique", Rúisis "interlingvistika", Iodáilis "interlinguistica"), leis an téarma Laidine "interlingua", a chiallaíonn "cumarsáid idir daoine le teangacha éagsúla". 

Dá bhrí sin, is féidir an "idirtheangeolaíocht" a thuiscint, óna struchtúr moirféimeach, mar eolaíocht a bhaineann le dhá réimse eolais: 
 /interlingua/ + /istics/: eolaíocht na n-interlinguae, .i. staidéar ar theangacha mar mheán don chumarsáid idirnáisiúnta. 
 (/inter/ /linguae/)+istics: staidéar ar a dtarlaíonn idir teangacha.

Aidhm na hidirtheangeolaíochta 
Tá trí ghrúpa sainmhínithe ann. Dá réir, is ionann an idirtheangeolaíocht agus 
 staidéar na dteangacha idirnáisiúnta cúnta (teangacha eitneacha ag obair mar lingua franca, nó teangacha pleanáilte, mar Esperanto, amháin). 
 staidéar na cumarsáide teanga idirnáisiúnta, a coinníollacha agus a meáin. 
 teangeolaíocht chodarsnachta, teangeolaíocht an ilteangachais.

Is sa Vicipéid in Esperanto atá an cur síos is cuimsithí ar an idirtheangeolaíocht le fáil.

Bibliography 

 (en) Gobbo, Federico, 2020, Introduction to Interlinguistics, München: GRIN Publishing
 (eo) Vĕra Barandovská-Frank, 2020, Interlingvistiko. Enkonduko en la sciencon pri planlingvoj (PDF), 333 pp., Poznań, Univ. Adam Mickiewicz, ISBN 9788365483539

 M. Monnerot-Dumaine, Précis d'interlinguistique générale et spéciale, Paris, Maloine, 1960
 (de) Detlev Blanke, Interlinguistische Beiträge. Zum Wesen und zur Funktion internationaler Plansprachen., Frankfurt, éditions Peter Lang, 2006
 (de) Alicja Sakaguchi, Interlinguistik. Gegenstand, Ziele, Aufgaben, Methoden, Frankfurt, Peter Lang, 1998, 494 p.

Teangeolaíocht
Leamhcán

Is bruachbhaile i mBaile Átha Cliath é Leamhcán () atá suite in iarthar Chontae Átha Cliath, ar bhruach na Life. Ba shráidbhaile é go dtí gur cuireadh tús le forbairt tithíochta an-mhór ar fud na háite sna 1990idí. Tá fadhbanna tráchta ag cur isteach go mór ar an áit mar gheall ar an bhfás seo.

Spórt

Is i Leamhcán a bunaíodh struchtúr faoi aois Na Gaeil Óga CLG, cumann lán-Ghaeilge Leamhcáin, sa bhliain 2014 agus is ann a bheidh an club ar fad go fadtéarmach. Is ó na scoileanna Gaelscoil Naomh Pádraig, Gaelscoil Eiscir Riada agus Coláiste Cois Life a thagann formhór na n-imreoirí faoi aois sa chumann.

Rugadh laoch mór i stair na hÉireann, Pádraig Sáirséal, ann in 1660. Tá club Cumann Lúthchleas Gael sa cheantar ainmnithe i gcuimhne air; Sáirséalaigh Leamhcáin.

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 

 Suíomh Gréasáin Ghaelscoil Eiscir Riada i Leamhcán 
 CLG na Sáirséalach, Leamhcán
 Club Sacair Leamhcáin
 Suíomh Gréasáin Nuachtlitir Leamhcáin

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Blanche Lincoln

Is í Blanche Lambert Lincoln (30 Meán Fómhair, 1960) Seanadóir na Stát Aontaithe sinsearach ón Arkansas. Is ball den Pháirtí Poblachtach í. Toghadh í ar dtús sa bhliain 1998, b'í an bhean ba óige a toghadh go dtí sin, go dtí an Seanad ag 38 mbliana. 

Rugadh i Helena Contae Philips, Arkansas í. D'fhreastail sí ar scoileanna poiblí Arkansas agus bhain sí céim amach ó Bheancholáiste Randolph-Macon i Lynchburg, Virginia sa bhliain 1982. Rinne sí staidéar ar dlí in Ollscoil Arkansas.

Lincoln, Blanche
Cáitríona Ní hAodha

B’amhránaí cheoldráma í Cáitríona Ní hAodha (29 Deireadh Fómhair 1818 - 11 Lúnasa 1861), Eala na hÉireann, an chéad Opera Diva a tháinig as Éirinn.

Rugadh in uimhir 4 Sráid Pádraig, Luimneach í sa bhliain 1818, iníon le máistear bhuíon ceol míleata Art Ó hAodha agus a bhean Máire Ní Chearrbhail, bean aimsire. Baisteadh in Airdeaglais Mhuire agus tógadh suas mar Phrotastúnach (Eaglais na hÉireann) í.

Nuair a d'fhág a hathair an teaghlach, b'éigean di tosnú ag obair mar chailín aimsire i dtigh Tiarna Luimnigh i Sráid Annraoi. Nuair a chlois an Dochtúir Knox, Easpag Protastúnach Luimnigh í ag canadh le linn a hoibre, d’íoc sé a costaisí staidéir faoin múinteoir cáiliúil Antonio Sapio i mBaile Átha Cliath.

Chan sí go poiblí don chéad uair sa bhliain 1837 i mBaile Átha Cliath agus aithníodh láithreach go raibh guth thar an ngnáth aici. Seacht mbliain ina dhiaidh sin ba í an Prima Donna in amharclann La Scala i Milano na hIodáile. Sa bhliain 1849, chan sí roimh Bhanríon Victoria Shasana agus d’fill sí ar Luimneach an bhliain dár gcionn nuair a ghlac sí an príomh-pháirt i gceoldráma Bellini La Somnambula.

Thaistil sí go forleathan san Eoraip, i Meiriceá agus san Astráil. Ainmníodh sráid ina honóir i San Francisco, áit inar phós sí a bainisteoir William Avery Bushnell sa bhliain 1857 agus ba an bhan-amhranaí ar an bpá is airde ar domhain í ag an am.

Cailleadh í ag barr a réime in aois 43 bhliain i Londain i mí Lúnasa 1861 agus adhlacadh i reilig Kensal Green sa chathair sin í.

Tagairtí 

Aodha, Caitriona Ni h
Aodha, Caitriona Ni h
Aodha, Caitriona Ni h
Aodha, Cáitríona Ní h
Cáit Ní Bhriain

B’údar úrscéil agus drámaí í Cáit Ní Bhriain (1897-1974) (Kate O’Brien as Béarla) a scríobh as Béarla.

Óige 
Rugadh i Sráid Mhulgrave i gCathair Luimnigh í ar an 3ú Nollaig 1897. Ba thógálaí é a hathair agus tá tigh an teaghlaigh, Áras Bóirmhe, fós ina sheasamh ós comhair Ospidéal Meabhar-Ghalar Sheosaimh. D’éag a máthair in aois a cúig bhliana di.

Chuaigh sí ar mheánscoil Cnoc na Labhras sa chathair.

Tar éis di freastal ar Choláiste Ollscoil Bhaile Átha Cliath, thosaigh sí ag obair leis an Manchester Guardian, nuachtán i Manchain, Sasana.

Saol i Sasana 
Cuireadh a céad dráma Distinguished Villa: A Play in Three Acts ar stáitse sa bhliain 1926. Foilsíodh a céad úrscéal Without My Cloak cúig bhliain ina dhiaidh. 

Ba leis an úrscéal The Ante Room a bhain sí mór-chlú amach sa bhliain 1934. Bhain roinnt dá scríbhinní le téama an leisbeachais. Dá bharr sin, cuireadh cosc ar fhoilsiú a h-úrscéalta Mary Lavelle agus The Land of Spices in Éirinn. Mhair an cosc go dtí blianta na 1970í.

Níor phós sí riamh agus chaith sé an chuid is mó dá saol i Sasana. D'oibrigh sí le seirbhísí eolais na Breataine le linn An Dara Cogadh Domhanda. 

Bhuail an niúmóine í agus d’éag sí i gcathair Canterbury, Kent ar an 13ú Lúnasa 1974, in aois 76 di.

Oidhreacht 

Tá bailiúchán mór da scríbhinní le feiscint i Leabharlann Glucksman in Ollscoil Luimnigh. Ath-fhoilsíodh a húrscéal deireanach As Music and Splendour(1958) sa bhliain 2005. Tagann slua mór gach bliain chun freastal ar dheireadh Seacthaine Cháit Ní Bhriain in Ollscoil Luimnigh.

Scríbhinni 
 Distinguished Villa: A Play in Three Acts (1926)
 Without My Cloak (1931)
 The Ante-Room (1934)
 Mary Lavelle (1936) (as ar dheineadh an scannán, Talk of Angels, 1998)
 Farewell Spain (1937)
 Pray for the Wanderer (1938)
 The Land of Spices (1941)
 The Last of Summer (1943)
 That Lady (1946) (As ar dheineadh an seó Broadway i 1949 agus an scannán i 1955)
 Theresa of Avila (1951)
 The Flower of May (1953)
 As Music and Splendour (1958)
 My Ireland (1962)
 Presentation Parlour (1963)

Tagairtí 

Bhriain, Cait Ni
Bhriain, Cáit Ní
Bhriain, Cáit Ní
Bhriain, Cáit Ní
Bones

Sraith theilifíse Mheiriceánach is ea Bones. Craoladh an chéad eipeasóid ar an Fox Broadcasting Company ar 13 Meán Fómhair, 2005. Is iad David Boreanaz, Emily Deschanel, Michaela Conlin, Eric Millegan, T. J. Thyne agus Tamara Taylor an fhoireann aisteoirí rialta. Léiríonn Josephson Entertainment, Far Field Productions agus 20th Century Fox an tsraith freisin. Tá an tsraith bunaithe go neamhchruinn ar sraith úrscéalta faoi antraipeolaíocht fhóiréinseach le Kathy Reichs.

Tagairtí 

Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2005
Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Cláir Fox
Cláir dráma
Gruppe 47

Scoil nó baicle scríbhneoirí sa Ghearmáin (Thiar) i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda ab ea Gruppe 47 ("Grúpa 47"). Tháinig an grúpa le chéile an chéad uair sa bhliain 1947, agus iad ag cruinniú le chéile uair in aghaidh na bliana ina dhiaidh sin, go dtí an bhliain 1967. B'iad Alfred Andersch agus Hans Werner Richter a chuir gairm chruinnithe ar na scríbhneoirí an chéad uair. Bhí an grúpa meáite ar eolas a scaipeadh i measc mhuintir na tíre faoi choireanna na Naitsithe agus tús a chur le daonlathas sa Ghearmáin, chomh maith le lámh chúnta a thabhairt do na scríbhneoirí nua a bhí ag teacht i gcrann sa tír.

Scríbhneoirí de chuid an Ghrúpa 

Stair na Gearmáine
Litríocht
Naomh Ciarán

Bhí Ciarán as Cluain Mhic Nóis mar Easpag Éireannach sa 6ú haois. Tugtar Ciarán Óg (nó Ciarán Mac a tSaor) air uaireanta chun difir a dhéanamh idir é féin agus Naomh Ciarán Saighre. Is ceann de na Dhá Aspal Déag na hÉireann é.

Luathshaol 
Rugadh Ciarán sa bhliain 516 i gContae Ros Comáin, Cúige Connacht, mac déantóir carbad ab é. Bhí sé mar mhac léinn ag Fionnáin ag Cluain Ard agus tar éis tamaill bhí sé ina mhúinteoir freisin. 

Rinne sé staidéar freisin faoi Naomh Eanna as Árainn. Thug Eanna comhairle do Chiaráin eaglais agus mainistir a thógáil i lár na tíre.

Cluain Mhic Nóis agus oidhreacht 

Bhunaigh Ciarán Mainistir Chluain Mhic Nóis idir na blianta 545 agus 548.

Fuair Ciarán bás tamaill ina dhiaidh den phlá agus é fós ina tríochaidí. 

Ceiliúrtar a lá féile ar an 9 Meán Fómhair.

Tagairtí 

Ciarán
Ciarán
Ciarán
Ciarán
Dhá Aspal Déag na hÉireann
Copar

Is dúil cheimiceach é an copar. Is é an ceann is éadroime de na miotail lómhara. Is í an uimhir adamhach atá aige ná 29, agus is é Cu an tsiombail cheimiceach. Miotal insínte é agus é ina sheoltóir maith leictreachais agus teasa. Tá dath ruadhearg ann, nó fiú pinc, má tá sé nuaghearrtha. Ó tá sé chomh maith sin ag iompar teasa agus leictreachais, úsáidtear mar sheoltóir leictreach agus teirmeach é. Comhábhar tábhachtach é ina lán cóimhiotal freisin - is cóimhiotal copair agus stáin é an cré-umha, agus mar is eol dúinn, bhí an cré-umha chomh tábhachtach lena linn is gur bhaist na staraithe a ainm ar aois iomlán i stair an duine - an Chré-umhaois.

Maidir leis an gcopar féin, fuair sé a ainm ó oileán na Cipire, ós ansin a bhí na poill mhianaigh ba mhó a tháirg copar sa tseanársaíocht. 

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin a bhíonn ag an gcopar sna comhdhúile ná +II (na comhdhúile copracha) agus +I (na comhdhúile coprúla), agus is é +II an ceann is coitianta agus is cobhsaí. Bíonn dath gorm nó uaine sna comhdhúile copracha. Is féidir leis an bhfluairín an copar a ocsaídiú go +III nó +IV, ach bíonn a leithéidí de chomhdhúile an-éagobhsaí.

Dúile ceimiceacha
Brian Ó Faoileacháin

Iar-iománaí Éireannach é Brian Ó Faoileacháin (rugadh é i mí Iúil, 1971), a d'imir san fhoireann idir-chontae Uíbh Fhailí idir na blianta 1989 agus 2006. Roghnaíodh Ó Faoileacháin ina bhall de Fhoireann Iománaíochta na Mílaoise, agus aontaítear go bhfuil áit aige i measc na himreoirí is fearr riamh.

Tagairtí 

Iománaithe Uíbh Fhailí
Faoileacháin, Brian Ó
Faoileacháin, Brian Ó
Daoine beo
Livearmóiriam

Is dúil cheimiceach shintéiseach é an livearmóiriam. Is í an uimhir adamhach atá aige ná 116 agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Lv. Sa bhliain 2000 a shintéisigh na heolaithe an chéad adamh livearmóiriam in Dubna in aice le Moscó sa Rúis.  Ní bhfuair an dúil a hainm ach sa bhliain 2012. Tagairt atá ann do shaotharlann Lawrence Livermore i Livermore, stát California, sna Stáit Aontaithe. Bhí fisiceoirí ó Livermore ag comhoibriú leis na Rúisigh in Dubna nuair a d'éirigh leo siúd teacht ar an dúil. 

Cosúil leis na dúile troma trasúránacha go léir, tá an livearmóiriam chomh radaighníomhach is gur deacair mórán a fháil amach faoina shaintréithe ceimiceacha. Is é livearmóiriam a 293 an t-iseatóp is cobhsaí, agus níl sé féin ach 57 milleasoicind ar leathré. Mar sin féin, creidtear go bhfuil an livearmóiriam suite in oileán na cobhsaíochta, is é sin an réigiún i dtábla peiriadach na ndúl ina bhfuil na dúile níos cobhsaí ná mar a shílfeá de réir an ghnáthchlaonta. 

Dúile ceimiceacha
Óganasan

Is é an t-óganasan dúil cheimiceach uimhir a 118, agus is í an tsiombail cheimiceach ná Og. Fuair an dúil a hainm ón bhfisiceoir Rúiseach Yuri Oganessian a raibh an-pháirt aige i dtaighde na ndúl trom trasúránach. Ba iad na fisiceoirí Meiriceánacha agus Rúiseacha, agus iad ag comhoibriú i gComhinstitiúid an Taighde Núicléach i nDubna in aice le Moscó, a d'aithin an chéad adamh óganasain sa bhliain 2002, agus fuair an dúil a hainm ar an 28 lá de Mhí na Samhna 2016. Tá an t-óganasan suite i ngrúpa na dtriathghás, ach is deacair aon rud cinnte a rá i dtaobh a airíonna ceimiceacha, nó níor aonraigh na fisiceoirí aon eiseamal suntasach óganasain go nuige seo—ní dhearna siad ach adaimh aonair a ghineadh le himthosca saotharlainne. Is é 295Og an t-iseatóp is cobhsaí de chuid an óganasain is eol do na fisiceoirí, agus é féin gan ach 181 mhilleasoicind ar leathré. 

Dúile ceimiceacha
Teinisín

Is dúil cheimiceach é an teinisín. Is é an uimhir adamhach atá aige ná 117 agus is é Ts an tsiombail a sheasas dó sna foirmlí ceimiceacha. 

Tháinig eolaithe Rúiseacha agus Meiriceánacha ar an teinisín in éineacht i lárionad taighde na fisice in Dubno in aice le Moscó sa bhliain 2010. Fuair an dúil a hainm ó eagraíochtaí idirnáisiúnta na gceimiceoirí (Aontas Idirnáisiúnta na Glancheimice is na Ceimice Feidhmí, IUPAC) agus na bhfisiceoirí (Aontas Idirnáisiúnta na Glanfhisice is na Fisice Feidhmí, IUPAP) sa bhliain 2016. Is é stát Tennessee sna Stáit Aontaithe is bunús leis an ainm.

Cosúil leis na dúile troma trasúránacha eile is dúil radaighníomhach é an teinisín a dtagann meath radaighníomhach uirthi go tiubh. San am chéanna áfach deir na fisiceoirí go bhfuil an teinisín cuíosach cobhsaí i gcomparáid leis na dúile eile ar aon mheáchan, a bheag nó a mhór, leis. Deirtear go bhfuil an teinisín suite in "oileán na cobhsaíochta", is é sin, i ngrúpa na ndúl trom nach bhfuil ag cloí le gnáthchlaonadh na ndúl seo ó thaobh na leathré de. Mar sin féin, níl an t-iseatóp is cobhsaí atá ag an teinisín, Ts-294, ach 51 mhilleasoicind ar leathré.

Tá an teinisín suite in aon ghrúpa leis na halaiginí i dtábla peiriadach na ndúl, ach is deacair a rá an bhfuil a iompar ceimiceach cosúil leis na halaiginí. Ar an gcéad dul síos, cuireann iarmhairtí coibhneasaíocha (iarmhairtí a bhfuil baint acu le teoiric coibhneasachta Einstein) an córas peiriadach as a riocht ag dúile atá chomh trom seo, agus ar an dara dul síos, tá an teinisín chomh héagobhsaí is nach féidir eiseamal de a aonrú a chuirfeadh ar chumas na gceimiceoirí turgnaimh a dhéanamh leis an teinisín. 

Dúile ceimiceacha
Crioptón

Is é an crioptón dúil cheimiceach uimhir a 36. Is é an tsiombail cheimiceach atá aige ná Kr. Cosúil leis na triathgháis eile, níl sé ró-araiciseach chun imoibriúcháin leis na dúile eile, ach is féidir leis an bhfluairín é a ocsaídiú, ionas go gcruthaítear fluairídí crioptóin. Níl sé le fáil go flúirseach san atmaisféar. Tá ainm na dúile seo bunaithe ar an bhfocal Gréigise κρυπτός (kruptós), a chiallaíonn "ceilte" nó "folaithe".

Cosúil leis na triathgháis eile úsáidtear crioptón sa ghléasra solais agus sa ghrianghrafadóireacht. Tá cuid mhaith línte speictreacha ag an gcrioptón, agus tagann an plasma crioptóin isteach áisiúil i léasair gheala ardchumhachta. Meán úsáideach le haghaidh léasair is ea an fhluairíd chrioptóin chomh maith.

Stair

Ba iad an ceimiceoir Albanach William Ramsay agus an ceimiceoir Sasanach Morris Travers a chéadaithin an crioptón sa Bhreatain Mhór sa bhliain 1898 in iarsmaí an aeir leachtaigh. Na daoine céanna a chuir an chéad sonrú sa neon cúpla seachtain ina dhiaidh sin ar an dóigh chéanna. Fionnachtain seo na dtriathghás a thabhaigh Duais Nobel sa Cheimic do Ramsay sa bhliain 1904.

Sa bhliain 1960 shocraigh Biúró Idirnáisiúnta na Meáchan is na Miosúr gurbh ionann aon mhéadar amháin agus tonnfhad an tsolais a astaíonn crioptón a 86, ceann d'iseatóip an chrioptóin. Roimhe sin bhí sainmhíniú an mhéadair bunaithe ar phrótaitíopa an mhéadar ar bharra miotail é agus é á choinneáil i dtaisce i Sèvres, an Fhrainc, ón mbliain 1889 i leith. Nuair a rinneadh athshainmhíniú ar fhad an mhéadair, d'athraigh sainmhíniú an angstraim chomh maith. Sa bhliain 1927 glacadh le sainmhíniú an angstraim a bhí bunaithe ar líne dhearg speictreach an chaidmiam, ach sa bhliain 1960 cinneadh gurbh iomlán aon angstram amháin agus 10-10 méadar. An sainmhíniú a bhí bunaithe ar thonnfhad an tsolais as crioptón a 86 mhair sé go comhdháil an Bhiúró i Mí Dheireadh Fómhair den bhliain 1983, nuair a sainmhíníodh gurbh ionann aon mhéadar amháin agus an fad a chuireann an solas de san fholús in imeacht 1/299,792,458 soicind ama.

Saintréithe

Tá línte géara so-aitheanta astúcháin i speictream an chrioptóin, agus is iad na línte uaine agus buí na cinn is láidre. Nuair a dhéanfaidh núicléas úráiniam eamhnú, beidh an crioptón ar ceann den dá núicléas a chruthófar. Tá an crioptón soladach bán, agus struchtúr ciúbach éadanlárnach criostalda aige, cosúil leis na triathgháis eile (amach ón heiliam, a bhfuil criostail heicseagánacha aige).

Iseatóip

Tá an crioptón nádúrtha comhdhéanta as cúig iseatóp cobhsaí chomh maith le ceann radaighníomhach a bhfuil leathré chomh fada aige is gur féidir neamhshuim a dhéanamh dá radaighníomhaíocht.

Dúile ceimiceacha
Triathgháis
Argón

Is é an t-argón dúil cheimiceach uimhir a 18, agus is é an tsiombail cheimiceach atá aige ná Ar. Is triathghás é, agus é i bhfad níos coitianta sa dúlra ná na triathgháis eile, nó is é an céatadán atá aige ná 0.934 % den atmaisféar (de réir na toirte, níos mó ná a haon faoin gcéad de réir an mheáchain). Mar is dual do na triathgháis, tá ochtréad iomlán de leictreoin ar an sceall is faide amuigh aige, rud a chiallaíonn nach bhfuil gá aige le himoibriú a dhéanamh ná naisc a cheangal leis na dúile eile. Is féidir dul i dtuilleamaí an fhluairín le comhdhúile argóin a chruthú, ach bíonn na comhdhúile seo an-éagobhsaí. Tugann áirimh theoriciúla le fios gur chóir go mbeadh comhdhúile áirithe ag an argón a bheadh cobhsaí, fiú le gnáth-theocht an tseomra, ach níor éirigh le haon cheimiceoir na comhdhúile teoiriciúla seo a shintéisiú. Úsáidtear teocht tríphointe an argóin (83.8058 K) mar chaighdeán ar scála idirnáisiúnta na teochta ón mbliain 1990 i leith.

Tá trí iseatóp cobhsaí ag an argón, mar atá, 40Ar (99.604 % d'argón an dúlra), 38Ar (0.063 %), agus 36Ar (0.334 %). Is toradh do bheite-mheath radaighníomhach an iseatóip úd 40K den photaisiam é an t-iseatóp is coitianta de chuid an argóin. 

Baintear úsáid as argón i bhfoirm leachta i gcrió-mháinliacht - is é sin, cuisnítear na cealla ailse le hargón fuar. Is é an t-argón an triathghás is coitianta agus an ceann is saoire, nó faightear mar sheachthoradh é nuair a bhítear ag scaradh na nítrigine agus na hocsaigine le chéile. Mar sin, is é an triathghás is mó a úsáidtear, fiú le freastal ar riachtanaisí a mbeadh triathghás éigin eile ní b'fhóirsteanaí dóibh. 

Dúile ceimiceacha
Triathgháis
Astaitín

Is é an t-astaitín dúil uimhir a 85, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná At. Ceann de na halaiginí atá ann, ach le fírinne, is dúil éagobhsaí ghearrshaolach radaighníomhach é, agus is é is brí lena ainm féin ná "éagobhsaí, neamhbhuan, duthain". Is é astaitín a 210 an t-iseatóp is fadsaolaí - 8.1 uair an chloig ar leathré. Mar sin, is deacair toirt mhór astaitín a chur le chéile, agus dá n-éireodh an cleas le haon duine, ní bheadh fonn air féin dul i gcóngar na toirte sin chomh radaighníomhach is a bheadh sí.

Ba iad Dale R. Corson, Emilio Segrè agus Kenneth Ross McKenzie a shintéisigh an chéad eiseamal astaitín sa bhliain 1940. Ba iadsan a d'ainmnigh an dúil freisin. Roimhe sin, bhí eolaithe eile cinnte go raibh siad tar éis dúil uimhir a 85 a aithint. Sa bhliain 1931, thug Fred Allison in Institiúid Pholaiteicniúil Alabama alabaimín ar an dúil seo, ach sa deireadh tháinig chun solais nach raibh a fionnachtain déanta aige ar aon nós. Bhí an ceimiceoir Rajendralal De ag obair in Dhaka san India (inniu, an Bhanglaidéis), agus sa bhliain 1937, mhol an ceimiceoir seo daicín mar ainm don dúil, ó cheap sé go raibh sí faighte aige. Mhol an ceimiceoir Walter Minder an t-ainm heilvéitiam, a bhí bunaithe ar ainm Laidine a thíre dúchais, an Eilvéis. 

Sa bhliain 1943, d'aithin Berta Karlik agus Traude Bernert go bhfuil iarsmaí beaga astaitín ar fáil sa dúlra mar thoradh idirmheánach don mheath radaighníomhach. Ní bhíonn ach adamh anseo agus adamh ansiúd ann, áfach, chomh gearrshaolach is a bhíonn na hiseatóip go léir.

Mar sin, tá ár n-eolas ar an astaitín tearc tanaí, agus ni féidir mórán leasa a úsáid as ach an oiread. Tá an chuma ar an scéal go bhfuil sé sách cosúil leis an iaidín ó thaobh na ceimice de, agus is dócha gur féidir comhdhúile astaitín a úsáid i radaiteiripe - is é sin, le cealla ailse a mharú le radaíocht. 

Dúile ceimiceacha
Iaidín

Is é an t-iaidín dúil cheimiceach uimhir a 53 sa tábla pheiriadach, rud a chiallaíonn go bhfuil 53 phrótón i núicléas an iaidín. Is í an tsiombail cheimiceach a sheasann don iaidín ná I. Níl an t-iaidín chomh haraiciseach chun imoibriúcháin agus na halaiginí níos éadroime (an fluairín, an clóirín agus an bróimín), ach mar sin féin, ní féidir teacht ar an iaidín sa dúlra nach mbeadh nasctha de dhúile eile i móilíní nó i gcriostail ianacha. Má aonraítear iaidín as na comhdhúile seo, gheofar criostail chrua dhubha a bhfuil imir nó loinnir chorcra iontu. Bíonn sé deacair iaidín a leá le gnáthbhrú an atmaisféir, nó is dual dó iompú go sciobtha ina ghás chorcra. Is minic a chreidtear go néalaíonn an t-iaidín go gás sula leáitear é, ach ní mar a shíltear a bhítear: le fírinne, leánn an t-iaidín ag 113.7 °C, agus is é an fiuchphointe ná 184.3 °C. Tá an t-iaidín - idir sholad, leacht agus ghás - comhdhéanta as móilíní dé-adamhacha, I2.

Is féidir iaidín a thuaslagadh i dtuaslagóirí orgánacha, cosúil leis an gclóraform. Níl sé chomh so-thuaslagtha san uisce, ach má chuirtear beagáinín d'iaidíd an photaisiam san uisce, ionas go mbeidh iain iaidíde I- le fáil sa tuaslagán, is féidir leis na móilíní iaidín imoibriú leis na hiain seo, ionas go gcruthaítear iain trí-iaidíde, I3-. Tá na hiain seo i bhfad níos so-thuaslagtha ná na móilíní iaidín. Nuair a úsáidtear iaidín i ndíghalrú na gcneácha, is é an cineál iaidín a bhíonn i gceist ná an tuaslagán trí-iaidíde, uaireanta. Is minice a úsáidtear tuaslagán alcóil an iaidín, áfach.

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an iaidín, mar atá, 127I, agus is é an t-aon iseatóp amháin - beagnach - a bhfuil teacht air sa dúlra. Bíonn iarsmaí beaga de 129I ar fáil in iaidín an dúlra uaireanta. Iseatóp radaighníomhach atá ann, ach tá a leathré níos faide ná cúig mhilliún déag de bhlianta.

Bíonn iaidín le fáil go nádúrtha i mianraí áirithe agus i sáile. Tá cineálacha áirithe feamainne, an cheilp ach go háirithe, saibhir in iaidín. 

Cosúil leis na halaiginí eile, is dual don iaidín dul i gcomhdhúil leis an hidrigin, ionas go gcruthaítear iaidíd hidrigine, HI. Tá an gás seo so-thuaslagtha san uisce, agus is aigéad láidir é. Tá dhá ocsaigéad ag an iaidín, mar atá, an t-aigéad iadach HIO3 agus an t-aigéad sáriadach HIO4. Ocsaídeoirí láidre iad. Is féidir leis an iaidín dul i gcomhdhúile leis na halaiginí eile, agus tá a leithéidí de chomhdhúile ann agus clóiríd an iaidín ICl, tríchlóiríd an iaidín ICl3, peinteafluairíd an iaidín IF5 agus heipteafluairíd an iaidín IF7. Mar a léiríonn na samplaí seo, is iad uimhreacha ocsaídiúcháin an iaidín ná -I, +I, +III, +V, agus +VII.

Teastaíonn iaidín, nó an t-ian iaidíde, ó orgánach an duine, nó is cuid thábhachtach é de na hormóin a tháirgtear san fhaireog thíoróideach. Mura bhfaighidh an duine a dhóthain iaidín, tiocfaidh ainglis air - is é sin, atfaidh an fhaireog thíoróideach. Thairis sin, creidtear go bhfuil baint ag easpa iaidín le cineálacha áirithe ailse.

Dúile ceimiceacha
Bróimín

Is é an bróimín dúil cheimiceach uimhir a 35, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Br. Ceann de na halaiginí é, agus mar sin, is dúil sách leictridhiúltach é - is é sin, tá sé de chlaonadh ann lucht diúltach leictreachais a ghlacadh chuige agus an leictreon a bhaint den dúil eile. Le brú is le teocht an tseomra, tá an bróimín ina leacht donndearg a bhfuil boladh láidir tachtach as. Cosúil leis an gclóirín, oibríonn an bróimín go dochrach ar na scamhóga, agus mar sin, is nimh é, agus é ina dhúil.

Ba iad an Francach Antoine Balard agus an Gearmánach Carl Jacob Löwig a d'aithin an bróimín mar dhúil ar leith, beag beann ar a chéile, i lár na 1820idí. Tháinig Balard ar bhróimídí i luaith feamainne ó na portaigh i gcóngar do Montpellier. Bhí an cineál seo feamainne - díreach cosúil le ceilp na hÉireann! - saibhir in iaidín, agus mar sin, dhóití é le hiaidín a tháirgeadh. Fuair sé amach go raibh an t-iaidín truaillithe le dúil anaithnid a bhí idir eatarthu idir an clóirín agus an t-iaidín, agus is é an t-ainm a bhaist sé uirthi ná muride, as muria na Laidine a chiallaíonn "sáile". Maidir le Löwig, d'aonraigh seisean bróimín as na salainn mhianracha in uisce an tobair áitiúil ina chathair dhúchais, Bad Kreuznach. Nuair a foilsíodh an leagan deifnídeach de thuarascáil thaighde Balard, bhí ainm na dúile athraithe go bróimín aige. Dúirt sé féin gurbh é "Monsieur Anglada", pé hé féin, a mhol dó an t-ainm a athrú. De réir foinsí eile, áfach, ba é an t-eolaí cáiliúil Francach Joseph Louis Gay-Lussac a cheap an t-ainm nua. 

Móilín dé-adamhach é móilín an bhróimín agus é ina dhúil. Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta a bhíonn aige ina chuid comhdhúl ná -I, nó mar is dual do na halaiginí, tá seacht leictreon ar an leictreonsceall is faide amuigh aige, agus ní theastaíonn uaidh ach ceann amháin leis an ochtréad cobhsaí a bhaint amach. Ocsaídeoir láidir atá ann freisin, agus é ag imoibriú leis an gcuid is mó de na miotail le bróimídí miotail a dhéanamh. 

Tá dhá iseatóp cobhsaí ag an mbróimín, mar atá, 79Br (50.69 % de bhróimín an dúlra) agus 81Br (49.31 %). Tá meáchan adamhach an bhróimín suite timpeall ar 80 aonad, mar sin, ach níl an t-iseatóp 80Br le fáil sa dúlra. Le fírinne, is iseatóp as pabhar radaighníomhach é nach maireann a leathré ach ocht nóiméad déag.

Tá trí ocsaigéad ag an mbróimín, ach ní féidir aon cheann acu a aonrú - níl teacht orthu ach i dtuaslagáin uisce. Is iad an t-aigéad fobhrómúil HBrO, an t-aigéad brómach HBrO3 agus an t-aigéad sárbhrómach HBrO4. Cé nach bhfuil na haigéid féin cobhsaí, tá sé furasta go leor iain fhobhróimíte BrO- agus iain bhrómáite BrO3- a chruthú: nuair a thuaslagfar bróimín san uisce, gheofar iain fhobhróimíte chomh maith le hiain bhróimíde:

Br2 + H2O -> Br- + BrO- + 2 H+

Cosúil leis an ian fochlóiríte a chruthaítear ar an mbealach céanna i dtuaslagáin uisce an chlóirín, is ocsaídeoir láidir é an t-ian fobhróimíte, agus é ina thuarthóir mhaith. Má théitear an tuaslagán suas, áfach, gheofar iain bhrómáite, BrO3-. Ní féidir, áfach, an bróimín a ocsaídiú go sárbhrómáit BrO4- gan dul i dtuilleamaí fluairín nó ózóin. 

Dúile ceimiceacha
Fluairín

Is é an fluairín dúil cheimiceach uimhir a naoi, agus is í an tsiombail a sheasann dó i bhfoirmlí ceimiceacha ná F. Cosúil leis na halaiginí eile tá seacht leictreon ar an sceall is faide amuigh aige, agus é an-fhonnmhar chun ochtréad a bhaint amach ar an sceall sin trí imoibriú ocsaídiúcháin agus dí-ocsaídiúcháin. Gás buí é an fluairín le teocht is le brú an tseomra, agus ós rud é go bhfuil sé chomh haraiciseach sin chun imoibriúcháin, is nimh dhainséarach é - imoibríonn sé go fíochmhar le comhdhúile bithcheimiceacha íogaire an orgánaigh dhaonna agus déanann sé dochar tromchúiseach don orgánach. Tá an gás fluairín comhdhéanta as móilíní dé-adamhacha, F2.

Ós rud é nach féidir le haon dúil eile fluairín a ocsaídiú, is í an t-aon uimhir ocsaídiúcháin amháin a bhíonn aige ina chuid comhdhúl ná -I. 

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an bhfluairín, mar atá, fluairín a naoi ndéag, nó 19F.

Is é an fluairín an dúil is leictridhiúltaí de na dúile go léir - is é sin, is féidir leis gach aon dúil eile a ocsaídiú. Is dual dó dul i gcomhdhúile le dúile eile agus iad a ocsaídiú ar leibhéil arda - níos airde, go minic, ná mar a bhíonn ag na dúile sin sna comhdhúile eile. Is féidir leis an bhfluairín, fiú, na triathgháis a a ocsaídiú, ionas go bhfaighfear fluairídí xeanóin, argóin, crioptóin agus radóin.

Tá an fluairín sách flúirseach sa dúlra, ach ar ndóigh, ní féidir teacht ar an dúil ghlan ansin. Mar is dual don halaigin, téann an fluairín i gcomhdhúile ianacha leis na miotail, agus is mianraí nádúrtha iad go minic. Is í an fhluairít (an fluar) an mianra is tábhachtaí acu; ó thaobh na ceimice de, is éard atá san fhluairít ná fluairíd an chailciam, CaF2.

Cosúil leis na halaiginí eile, téann an fluairín i gcomhdhúil leis an hidrigin, ionas go gcruthaítear gás a bhfuil a thuaslagán uisce aigéadach: HF, nó an fluairíd hidrigine. Aigéad hidreafluarach a thugtar ar an tuaslagán uisce. Níl sé chomh láidir agus na haigéid hidreahalaigineacha eile, áfach. Thairis sin, tá sé de chlaonadh i móilíní na fluairíde hidrigine démhéiriú a dhéanamh - is é sin, téann dhá mhóilín le chéile agus iad á ghreamú dá chéile leis na naisc hidrigineacha. Mar sin, b'fhearr foirmle na fluairíde hidrigine a scríobh mar H2F2. Nuair a théifear an gás suas, áfach, scaoilfear na démhéirí seo.

Dúile ceimiceacha
Polóiniam

Is é an polóiniam dúil uimhir a 84 i dtábla peiriadach na ndúl ceimiceach, agus is é an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná Po. Ba iad Marie agus Pierre Curie a d'aithin an chéad uair é, thiar sa bhliain 1898, agus d'ainmnigh siad as tír dhúchais Mharie Curie é - is é sin, an Pholainn. Dúil thearc é an polóiniam sa dúlra, agus é an-radaighníomhach. Is é 209Po an t-iseatóp is cobhsaí dá bhfuil ann, agus é 103 bliana ar leathré, ach is é 210Po an t-iseatóp is réidhe atá ar fáil sa dúlra. Tá sé 138 lá ar leathré. Iseatóp tábhachtach eile é 208Po, agus é beagnach trí bliana ar leathré.

Tá dhá allatróp ag an bpolóiniam, agus cuma an mhiotail ar an mbeirt acu. Níl na ceimiceoirí ar aon fhocal, cé acu miotalóideach nó miotal iar-thrasdultach é an polóiniam.

Mar is dual do dhúil chomh radaighníomhach sin, is nimheanna láidre iad na hiseatóip go léir. Bhí alltacht ar dhaoine ar an dóigh a bhfuair Aleksandr Litvinenko, iriseoir agus iarspiaire Rúiseach, bás le nimhiú polóiniam sa bhliain 2006. Dúirt an tOllamh Nick Priest, saineolaí ar thionchar na núiclídí radaighníomhacha ar an dúlra, gur dhócha gurbh é Litvinenko an chéad duine riamh a d'éag de dheasca alfa-radaíocht an pholóiniam. 210Po an t-iseatóp a bhí i gceist ansin.

Creidtear freisin gurbh é an polóiniam ba thrúig bháis d'Irène Joliot-Curie (1897-1956). Iníon de chuid Mharie agus Phierre Curie a bhí inti a chuaigh le fisic in aithris ar a tuismitheoirí cáiliúla. Sa bhliain 1946, fuair sí í féin faoi thionchar radaighníomhach an pholóiniam nuair a phléasc capsúl séalaithe sa tsaotharlann aici ionas gur truaillíodh an t-aer istigh leis an radanúiclíd. Deich mbliana ina dhiaidh sin buaileadh Irène breoite leis an leoicéime a mharaigh í.

Dealraíonn sé go gcarntar polóiniam an dúlra sna plandaí tobac, rud a chuireann le carcainigineacht an tobac.

Tá ceimic an pholóiniam cosúil le ceimic an bhiosmait agus an teallúiriam. Tuaslagtar go réidh é sna haigéid, ach níl sé chomh hintuaslagtha céanna sna tuaslagáin bhunata. Tá hidrid ag an bpolóiniam, PoH2, agus í ina leacht le teocht an tseomra. Is féidir polóiniam a ocsaídiú go halaiginídí agus go hocsaídí, agus is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin a bhíonn aige sna comhdhúile seo ná +2, +4, agus +6. 

Úsáidtear polóiniam i bhfoinsí radaíochta agus i ngineadóirí teirmileictreachais den chineál atá ag brath ar fhuinneamh radaighníomhach le leictreachas a tháirgeadh. Chomh radaighníomhach is atá sé, is ar éigean is féidir mórán tairbhe eile a bhaint as.

Dúile ceimiceacha
Sulfar

Is dúil cheimiceach é an sulfar nó an ruibh, mar a thugtar air freisin. Is é dúil uimhir a 16 agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná S. Tá an sulfar ar ceann de na dúile is coitianta amuigh, agus is féidir teacht ar an dúil aonraithe féin sa dúlra, chomh maith leis an dúrud mianraí sulfáite. Tá sé riachtanach don bheatha, agus is comhábhar tábhachtach é ina lán comhdhúl bithcheimiceach, ar nós an dá aimínaigéad úd cistéin agus meitiainín. 

Bíonn drochbholadh as na comhdhúile sulfair, ach níl mórán bolaidh as an sulfar féin. Solad buí é an sulfar faoi bhrú an atmaisféir agus le teocht an tseomra. Níl sé intuaslagtha san uisce, ach is féidir é a thuaslagadh sa déshuilfíd charbóin. Tá a lán allatróp éagsúil ag an sulfar, áfach. An cineál sulfair is coitianta, is é sin, an sulfar buí, tá sé comhdhéanta as móilíní a bhfuil ocht n-adamh sulfair iontu, ach tá trí allatróp difriúla ag an ochtsulfar seo féin. 

Tá ceithre iseatóp cobhsaí ag an sulfar, agus is é 32S an ceann is flúirsí acu go léir, nó seasann sé do 95 % den tsulfar nádúrtha - rud is léir ón meáchan adamhach freisin. Níl iseatóip nádúrtha radaighníomhacha ag an sulfar.

Tá a lán uimhreacha ocsaídiúcháin ag an sulfar ina chuid comhdhúl: 

 -2, ar nós suilfídí na miotal agus an tsuilfíd hidrigine H2S

 +2, cosúil leis an déchlóiríd sulfair SCl2

 +4, cosúil leis an dé-ocsaíd sulfair SO2

 +6, cosúil leis an aigéad sulfarach H2SO4 

Dúile ceimiceacha
Leigheas

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal leigheas:
 Míochaine, réimse an chúraim sláinte agus an chleachtaidh liachta.
 Cógas, druga ar bith a úsáidtear chun airíonna tinnis a leigheas nó a laghdú.
 Cóir leighis, cóireáil nó teiripe a úsáidtear chun fadhb sláinte a leigheas nó a fheabhsú.
Turasóireacht

Séard atá i gceist le turasóireacht ná taisteal mar chaitheamh aimsire nó ar son fóillíochta. De réir an Eagraíocht Dhomhanda Turasóireachta, is turasóirí iad daoine a thaistealaíonn agus a fhanann in áiteanna taobh amuigh dá ngnáththimpeallacht ar feadh níos lú ná bliain amháin ar chúiseanna cosúil le fóillíocht, gnó nó sláinte agus gan aon airgead a fháil acu as rud ar bith a dhéanann siad ann ó fhoinsí áitiúla.

Staidrimh 
Tá idir bhorradh agus bhiseach sa turasóireacht dhomhanda leis na blianta. Sa bhliain 2004, bhain breis agus 763 milliún turasóirí cinn chúrsa idirnáisiúnta amach. Sa bhliain 2010, rinne 940 milliún duine amhlaidh, fás 6.6% ar an bhliain roimhe. Sa bhliain chéanna bhí 693 billiún euro de theacht isteach idirnáisiúnta ón turasóireacht, fás 4.7% ar an bhliain roimhe.

Mar thoradh ar an ngéarchéim eacnamaíochta domhanda sna 2000idí déanacha, thosaigh moill láidir sa taisteal idirnáisiúnta ag tosú i Meitheamh, 2008, moill a lean sa bhliain 2009. Thit líon na dturasóirí idirnáisiúnta 4% sa bhliain úd, agus thit an teacht isteach 6%. Bíonn an turasóireacht intíre tábhachtach ina lán áiteanna ar fud an domhain freisin.

Geilleagar 
Tá an turasóireacht an-tábhachtach do roinnt tíortha de bharr an ioncaim a ghineann an tionscal as na seirbhísí agus rudaí a úsáideann na turasóirí, as na cánacha a íocann na gnólachtaí atá bainteach leis an turasóireacht, agus as an bhfostaíocht a ghineann sí. 

Uaireanta, cruthaíonn an turasóireacht fadhbanna don timpeallacht, go háirithe in áiteanna áirithe cáiliúla, má bhíonn ró-fhorbairt ann nó mura ndéantar an fhorbairt chéanna go cúramach.

 
Sa bhliain 2011, is iad an Fhrainc, na Stáit Aontaithe, agus an tSín na trí thír is mó turasóireacht ar domhan, ach tá sí tábhachtach i ngach áit nach mór má bhíonn tír sábháilte agus tarraingteach go leor don turasóir. 

Thig leis an ngnó seo a bheith an-tábhachtach ar fad do thíortha beaga a bhfuil tránna cois farraige agus aeráid the le linn an gheimhridh thuaisceartach acu, a leithéidí na Bahámaí, na Séiséil agus na Maildíve. Is iad Páras, Londain agus Nua-Eabhrac na trí chathair is mo tóir ag turasóirí orthu ar Domhan faoi láthair.

Tagairtí 

Caitheamh aimsire
Cultúr
Turasóireacht
Meitéareolaíocht

Meitéareolaíocht is ea an staidéar ar an aimsir agus gnéithe uile an atmaisféir chun an aimsir a réamhinsint (ón nGréigis: μετέωρο, meteron, "go hard sa spéir"; agus λόγος, logos, "eolas"). Scrúdaítear an teocht, an brú agus an gal uisce  srl i dtrópaisféar an domhain. Tugtar meitéareolaí ar eolaí sa réimse seo. Ceann amháin de na heolaíochtaí atmaisféaracha é an meitéareolaíocht, in éineacht leis an clíomeolaíocht, an fisic atmaisféarach agus an ceimic atmaisféarach.

Réamhaisnéis na hAimsire 
I réigiúin ar leith, iarthuaisceart na hEorpa mar shampla, bíonn patrúin chasta san aimsir.  Is féidir réamhaisnéis aimsire a dhéanamh don trí lá atá le teacht, nó don deich lá le teacht le hiontaoibh níos lú. 

I réigiúin eile, fásaigh mar shampla, bíonn na patrúin cornhsheasrnhach.

Stair 
Coimeádadh taifid ar an aimsir sa tSín chomh fada siar le 1216 RC.

Féach freisin 

 Aeráid
 Téamh domhanda

Tagairtí
Leopold I, An tImpire Naofa Rómhánach

Bhí Leopold I, (9 Meitheamh, 1640 – 5 Bealtaine, 1705), mar Impire den Impireacht Rómhánach Naofa. Bhí sé ina rí na hUngáire, na Bóihéime agus na Cróite. Bhí sé mar an dara mac de Ferdinand III agus (chéad) bean chéile Ferdinand Maria Anna ón Spáinn. Bhí sé mar impire i rith cogaidh in aghaidh impireacht Ottamán, agus An Fhrainc.

Tagairtí 

Monarcaí na hUngáire
Monarcaí na Bóihéime‎
Monarcaí na Cróite
Impirí Naofa Rómhánach
Teaghlach Habsburgach‎