joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Néimeatóid

Is éard atá i gceist le néimeatóid ná cruinnphéist fhada shorcóireach, barrchaolaithe as a dhá cheann. 80,000 speiceas ar eolas, ach suas lena 10 n-oiread sin ar Domhan i ndáiríre, meastar. Tá fíleam dá gcuid féin acu. Bíonn siad 1 mm - 1 m ar fhad.

Tá siad cosúil leis an bpéist talún. Maireann sí i ngnáthóg fhliuch: fíocháin plandaí, ithir fhliuch nó fíocháin is sreabháin an ainmhí. Go mór i gceist maidir le lobhadh plandaí is ábhar orgánach eile sa nádúr. Is lotnaidí cuid acu de bhrí go n-ionsaíonn siad fréamhacha barraphlandaí. Tá gnéithe ina seadáin in ainmhithe is daoine. Suas le 50 speiceas i ndaoine, ina measc an phéist chruacach is an phionnapéist. Ceann áirithe a fhaigheann an duine ó mhuiceoil fhochócaráilte, cuireann sí tús leis an ngalar tricíonóis. Amanna, bíonn na cruinnphéisteanna seo ag maireachtáil taobh istigh de cholainn an óstaigh gan aon ghalar a chur ar bun. Is iad seo na néimeatóidí is coitinne a spreagann galair i ndaoine: iad sin a mhaireann sa stéig (snáthphéisteanna, lascphéisteanna, na crúcaphéisteanna is cúis leis an anaemacht sna trópaicí go minic), iad sin a mhaireann sna fíocháin tar éis a bheith curtha iontu trí ghreamanna feithidí (cosúil leis an bpéist is cúis le daille abhann), agus iad sin a chuireann tús le galair in ainmhithe is a mhalartaítear chuig daoine ó am go chéile (cosúil le péist ar leith tocsacara madraí a aistrítear uaireanta ina larbha ó fhaecas an mhadra ionfhabhtaithe do pháiste, a dhéanann damáiste do reitiní na súl sa pháiste, agus mar sin don radharc). 

Néimeatóidí
Neiréid

Satailít sheachtrach de chuid Neiptiúin, a fionnadh i 1949. Trastomhas 340 km aici. Fithis éalárnach an-chlaonta timpeall an phláinéid, agus is dóchúil gur réad gafa é.
Neocoirtéis

Ciseal seachtrach na hinchinne a dtugtar an ceirbream air freisin. Tháinig ann di le déanaí i gcúrsa na héabhlóide. An chuid den inchinn ina suitear an comhfhios is an cumas chun smaointe casta a láimhseáil. An-mhór ag daoine, na huasmhamaigh is príomhaigh eile. Níos forbartha sna hainmhithe is airde, is é sin daoine, míolta móra is deilfeanna. Roinnte ina dhá leathsféar, agus gach leathsféar ina 4 chuid nó mhaothán: an maothán tosaigh, an maothán pairiatach, an maothán uisinne, is an maothán cúlphlaice. Níl aonaid feidhmiúcháin ar chor ar bith sna maotháin seo, agus tá na ceangail eatarthu casta. Tá baint ag na maotháin thosaigh le smaoineamh agus rialú ghníomhartha na colainne. Tá na maotháin phairiatacha ann i gcomhair aireachtála spásúla is sonraí néarógacha a aistriú ar fud na colainne. Tá na maotháin cúlphlaice bainteach leis an radharc.
Neomatafór

Fréamh le cuid mhaith lionsachán a phéacann san aer fad éigin amach ón bplanda. Cabhraíonn sé le haerú chóras na bhfréamhacha i bplandaí, cosúil le mangróbh, a fhásann i dtalamh báite nó faoi uisce.
Walther Hermann Nernst

Ceimicí fisiciúil a rugadh i mBriesen na Gearmáine ab ea Walther Hermann Nernst (25 Meitheamh 1864-18 Samhain 1941). Thug sé 3ú dlí na teirmidinimice isteach i 1906. Rinne sé taighde ar shaintoilleadh teirmeach ábhar faoi theocht gar don dearbhnialas agus a cheangal leis an teoiric chandamach. Bhain a thaighde bunúsach le hosmóis is brú osmóiseach, ianú, leictreafhuaimíocht, réaltfhisic. Dhíorthaigh sé an difríocht poitéinsil trasna scannáin leath-thréscaoiltigh nuair a bhíonn difríocht i dtiúchan na n-ian ar an dá thaobh de (mar atá i gcealla bitheolaíocha). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1920.

Ceimiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1864
Básanna i 1941
Pier Luigi Nervi

Ailtire a saolaíodh i Sondrio na hIodáile ab ea Pier Luigi Nervi (1891-1979). Thuill sé cáil idirnáisiúnta as a dhearthaí do Chluichí Oilimpeacha 1960 sa Róimh. Dhear sé Ardeaglais San Francisco (1970).
Balthasar Neumann

Ailtire a rugadh i Cheb i bPoblacht na Seice (Eger na Bóihéime ag an am) ab ea Johann Balthasar Neumann (27 Eanáir 1687 – 19 Lúnasa 1753). Dhear sé samplaí suntasacha sa stíl Bharócach, Pálás Würtzburg is Schloß Bruchsal ina measc.

Daoine a rugadh i 1687
Básanna i 1753
Ailtirí Gearmánacha
John von Neumann

Matamaiticeoir a saolaíodh i mBúdaipeist, a d'oibrigh an chuid is mó dá shaolré sna Stáit Aontaithe ab ea John Von Neumann (28 Nollaig 1903 - 8 Feabhra 1957). Scríobh sé leabhar bunúsach ar mheicnic chandamach (1932) agus d'fhorbair teoiric na n-oibreoirí líneacha maidir le tacartheoiric. Ar fhoireann Thionscadal Manhattan i Los Alamos a thóg na buamaí adamhacha, agus chuidigh i ndéanamh an bhuama chomhleáite (H-bhuama) le hobair bhunúsach ar ríomhaireacht ardluais. Thug sé isteach teoiric na gcluichí is feidhmiú na teoirice seo san eacnamaíocht lena leabhar ceannródaíoch The Theory of Games and Economic Behavior (Teoiric na gCluichí is Iompar Eacnamaíoch, 1944). Rinne sé saothar bunúsach ar mheaisíní féinatáirgthe is uathoibreáin cheallacha. 

Matamaiticeoirí Ungáracha
Daoine a rugadh i 1903
Básanna i 1957
Meicnic Newton

Teoiric na meicnice, bunaithe ar na gaolta idir fórsaí is gluaisní maidir le réada sa ghnáthshaol, is é sin réada i bhfad níos mó ná adaimh atá ag gluaiseacht ar luas i bhfad níos lú ná luas forleata an tsolais. Curtha i bhfoirmlí is i bhfocail ag Isaac Newton, go bunúsach ina 3 dhlí gluaisne. Glactar le ham mar dhearbhchainníocht bhuan, comhionann do gach breathnóir, idirdhealaithe ón spás, agus mais is fuinneamh idirdhealaithe uaidh freisin.
Teileascóp Newton

An chéad teileascóp inoibrithe le scáthán parabóileach in ionad lionsa chun an solas a fhócasú, le scáthán plánach ann chun an íomhá a athdhíriú isteach sa súilphíosa, ag seachaint iomrall is díchumthaí crómatacha. Is coitianta an leagan amach seo fós i gcomhair teileascóp saor amaitéarach.
NICAM

Is córas digiteach craolta teilifíse a sholáthraíonn fuaim steiréafónach ardchaighdeáin freisin é NICAM (Béarla: Near Instantaneous Companded Audio Multiplex). Bhain an BBC feidhm as den chéad uair in 1986, agus faoi seo úsáidtear é i gcuid mhaith tíortha. Bíonn díchódóir sa teilifíseán chun na comharthaí teilifíse is fuaime a ghlacadh is a fheidhmiú.
Nigéal

Planda bliantúil atá dúchasach don Eoraip agus iarthar na hÁise. Roinnte go mín, le duileoga clúmhacha is brachtanna. Na bláthanna mór gorm éadrom, an capsúl cruinn páipéarach.
Nimbeas

Scamall a tháirgeann báisteach nó sneachta. Tugtar néal ceathach air freisin. Mar shampla, cruthaítear cumalainimbeas trí fhuarú comhiompair agus baineann sé le stoirmeacha toirní, ach mar mhalairt, tugann nimbeastratas báisteach leanúnach, beagnach.
Nimbeastratas

Scamaill dhúliatha, de shaghas na stratas, a tháirgeann báisteach. Faightear iad ag airdí ísle an atmaisféir timpeall 1-3 km suas.

Scamaill
Nimfeach

Céim cothaithe is fáis i bhforbairt feithidí, idir gor is an t-atheagrú roimh a bheith fásta. Ní úsáidtear an téarma ach i gcás na bhfeithidí a bhforbraíonn na sciatháin de réir a chéile taobh amuigh den cholainn.
Nimh

Ábhar ceimiceach atá dochrach don cholainn má ionghabhtar, ionanálaítear nó instealltar é. Is féidir go dtarlóidh an damáiste ar bhealaí éagsúla, go díreach ainsealach nó de réir a chéile thar am le nochtadh arís is arís eile. Is féidir gur ábhar saorga í, dúil nádúrtha, nó ábhar orgánach a dhíorthaítear ó bhaictéar, ainmhí nó planda. Cuid mhaith drugaí atá teiripeach sna dáileoga cearta, is nimhiúil iad i ndáileoga iomarcacha. Samplaí is ea aonocsaíd charbóin (a chuireann bac ar iompar ocsaigine ag an bhfuil má ionanálaítear í), ciainíd, stricnín is arsanaic (a úsáideadh ó am go chéile go fealltach), paraicéiteamól (a dhéanann damáiste don ae le dáileoga iomarcacha), agus luaidhe (a dhéanann damáistí éagsúla do pháistí nuair a fhulaingíonn siad nochtadh fadaithe).
El Niño

Sruth aigéanach séasúrach aimhrialta ar feadh cósta Pheiriú a tharlaíonn timpeall na Nollag (is uaidh sin an t-ainm: ‘an naíonán’). Iompraíonn uiscí dromchlacha trópaiceacha te, a gcothaithigh ídithe is a salandacht íslithe, ar feadh cósta Pheiriú thuaidh. Cuireann an t-uisce te seo stop le gnáth-thonnadh aníos an uisce is fuaire agus is saibhre i gcothaithigh a sholáthraíonn cothaithigh do na planctóin, na héisc is na héin de ghnáth. Nuair a bhíonn El Niño dian, is féidir go gclisfidh an slabhra bia is go bhfaighidh méid ollmhór den bheatha sa bhfarraige bás. Bíonn meath is lobhadh na n-orgánach marbh chomh maisiúil sin go dtáirgtear dóthain suilfíd hidrigine chun cabhlacha na long a ruaimniú is iad ag taisteal sa bhfarraige ansin. Ceapadh le fada gur athruithe áitiúla sna gaotha ba chúis leis an bhfeiniméan seo, ach is eol anois go n-éiríonn sé as feiniméan i bhfad níos mó a athraíonn an brú os cionn an Aigéin Chiúin theas a dtugtar ENSO air (Ascalú Deisceartach El Niño). Tarlaíonn sé gach 2-10 bliain, agus raon torthaí an-suntasacha dá bharr: triomach tubaisteach san Astráil, ardú i leibhéal na farraige is stoirmeacha fíochmhara ar feadh cóstaí thiar Mheiriceá, báisteach chaiseach ar chóstaí Eacuadóir is Pheiriú, cuaranfaí trópaiceacha níos minice ná is gnách, agus geimhrí géara san Eoraip is Meiriceá Thuaidh. I 1997 bhí cuid de na hiarmhairtí seo níos suntasaí ná mar a chonacthas roimhe, agus athraíodh an aeráid fiú in áiteanna, le méadú mór sa bháisteach ar Oileán Nollag. Tá an iarmhairt chomhlántach ann freisin le fuarú an Aigéin Chiúin sna blianta idir tarluithe El Niño, agus tugtar La Niña ar an bhfeiniméan sin.
Nioclás as Kues

Cairdinéal is fealsamh a saolaíodh i gKues na Gearmáine ab ea Nioclás as Kues (1401-1464). Eolaí Athbheochana roimh am, a scríobh ar réalteolaíocht, matamaitic, fealsúnacht is bitheolaíocht.
Niolgá

Antalóp Indiach le hadharca bíseacha, an t-antalóp is mó san India. An fireannach scothghorm le hadharca gearra, rud beag cuarach, is stoth gruaige dorcha ar a scornach; an baineannach donn gan adharca.
Níolón

Ábhar tacair, a fhaightear as peitriliam, agus a ndéantar stocaí, léinte, rópaí, srl, is ea níolón. Polamíd, atá éadrom leaisteach láidir buanfasach, is ea é. Tá níolón áisiúil i bhfoirm shnáithíneach is sholadach. Tá An-chuid úsáidí éagsúla ag níolón i rópaí, téada bonn, comhpháirteanna innealtóireachta, feistis tí agus éadaí.

Stair

 Táirgeadh níolón don chéad uair riamh sa chomhlacht DuPont, Delaware ar an 28 Feabhra 1935.
 Raon snáithíní saorga a rinne comhlacht DuPont don chéad uair i 1938.
 Ar an 23 Deireadh Fómhair 1939, díoladh riteoga níolóin don chéad uair riamh i Wilmington, Delaware.
 Táirgeadh níolón don chéad uair riamh sa Bhreatain ar an 23 Eanáir 1941 sa mhonarcha British Nylon Spinners i gCoventry.
 Sa tréimhse iarchogaidh, bhí tionscal an éadaigh athraithe as éadan ag an níolón.

Ceimic

Féach freisin 
 Snáithín saorga
 Denier
 Polaimídí
 Polaiméiriúchán
 Polaishiúicrídí
 Stiréin
 Vinil (CH2=CH-)

Féach freisin 

 Denier
 Polaimídí
 Snáithín saorga

Tagairtí

Plaistigh
Éadach
Polaimídí
Níotráit

Salann den aigéad nítreach ina bhfuil an t-ian NO3-, nó comhdhúil ina bhfuil an coimpléasc atá nasctha go comhfhiúsach -O-NO2. Tarlaíonn níotráití potaisiam is sóidiam go nádúrtha (sailpítear) agus úsáidtear iad i gcaomhnú bia, leasuithe talún is ábhair pléasctha. Bíonn níotráití orgánacha an-phléascach.
Níotráit aimile

C5H11NO2, druga i bhfoirm leachta sho-ghalaithe a thugtar trí ionanálú is a fheidhmíonn go tapa gearrthéarmach. Úsáidtear í uaireanta mar chóireáil ar aingíne chléibh, agus cóireáil éigeandála ar nimhiú le ciainíd. Díoltar mar chabhair gnéis é.
Marshall Warren Nirenberg

Bithcheimicí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea Marshall Warren Nirenberg (1927-2010). I struchtúr slabhrúil DNA is RNA, códaíonn gach 3 bhun núicléitíde (is é sin, gach códón) d'aimínaigéad amháin i sintéisiú próitéin, i bpróiseas bunúsach in aistriú tréithe géiniteacha. Ba é Nirnberg a léirigh an cód cruinn taobh thiar de seo. Shintéisigh sé aigéad núicléasach le seicheamh bun a bhí ar eolas, rinne próitéin leis sin, agus fuair amach cén t-aimínaigéad a úsáideadh sa phróitéin. Le Har Gobind Khorana is Robert Holley, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1968 as an saothar seo.

Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1927
Básanna in 2010
Niteanól

Is éard atá i niteanól ná sreang cóimhiotal nicile is tíotáiniam atá an-leaisteach.
Nítriceallalós

Comhdhúil a dhéantar trí ghníomhú aigéid nítrigh ar chealallós. 

Rinne an ceimicí Gearmánach Christian Friedrich Schonbein (1799-1868) é den chéad uair i 1845. Bhí a thréithe pléasctha doláimhsithe ar dtús, gur cuireadh i bhfoirm gunnachadáis é timpeall 20 bliain ina dhiaidh sin. 

Nuair a mheasctar le nítriglicrín é, feidhmíonn an meascán mar phríomhchomhábhar i bpléascáin réabtha is tiomáintigh. 

Ar feadh blianta fada baineadh úsáid as foirmeacha áirithe níotráit chealallóis nach raibh chomh hinlasta sin i ndéanamh plaisteach, agus mar bhun scannán fótagrafach.

Ábhair Ghuaiseacha
Nítrít

Salann an aigéid nítriúil (HNO2) ina bhfuil an t-ian NO2-, nó comhdhúil ina bhfuil an coimpléasc atá nasctha go comhfhiúsach -O-N=O. Trí nítrítí an bealach is éifeachtaí chun fás na mbaictéar a chuireann tús le hispíneachas a chloí. Tá ról ar leith ag nítrít sóidiam i gcaomhnú bia.
Niúmacocas

Gnáthainm ar an mbaictéar Streptococcus pneumoniae, ceann de na baictéir is bun le niúmóine.
Niútan

Aonad SI an fhórsa, leis an tsiombail N. Ainmnithe as Isaac Newton. Sainmhínítear é mar an bhforsa a thugann luasghéarú 1 m s-2 do réad de mhais 1 kg.
Umberto Nobile

Innealtóir aerloingseoireach, eitleoir agus taiscéalaí Artach a rugadh i Lauro na hIodáile ab ea Umberto Nobile (21 Eanáir 1885 – 30 Iúil 1978). Thóg sé na haerlonga Norge agus Italia, ach scriosadh an Italia ag filleadh ón Mol Thuaidh sa bhliain 1928. D'éag Nobile sa Róimh in aois a 93 bliana.

Innealtóirí Iodálacha
Eitleoirí Iodálacha
Taiscéalaithe Iodálacha
Daoine a rugadh i 1885
Básanna i 1978
Nochtadh (grianghrafadóireacht)

Sa ghrianghrafadóireacht, dromchla solasíogair a chur os comhair solais faoi stiúir chun íomhá a thaifeadadh. I gcás íogaireachta ar leith, braitheann an leibhéal nochta ar dhéine an tsolais is fad an nochta, agus is gá é a shocrú i gceart chun atáirgeadh sásúil toin is datha a bhaint amach. I gceamara gan chorraí, déantar an socrú seo trí chuingriú cuí chró an lionsa is luas an chomhla a roghnú, ach i gceamara reatha is físcheamara bíonn an fad nochta tairiseach agus socraítear an leibhéal nochta le cró an lionsa. Nochtmhéadar is ea an ionstraim chun solas (an solas atá ionsaitheach ar ábhar an phictiúir nó an solas a fhrithchaitheann an t-ábhar sin) a thomhas chun cró an lionsa is fad an nochta a shocrú i leith scannáin fhótagrafaigh ar leith. Bíonn méadar mar seo ina dhlúthchuid de cheamaraí nua-aoiseacha gan chorraí is é oiriúnach don solas ó ábhar an phictiúir a thagann isteach tríd an lionsa sa cheamara, agus bíonn sé cúpláilte chun fad an nochta a shocrú go huathoibríoch. I bhfíscheamaraí, déanann comhartha ón íomhá scanta cró an lionsa a shocrú i gceart go huathoibríoch.
Nochtadh (fisic)

Sa bhfisic, tomhas ar an nochtadh do radaíocht inianaíoch, bunaithe ar an oiread ianúcháin a tháirgtear in aer tirim ag X-ghathanna nó gáma-ghathanna. Úsáidtear an tsiombail X dó, agus an t-aonad rointgin (R). Tá aonaid nua-aoiseacha, an dáileog ionsúite is an choibhéis dháileogach, níos áisiúla ná an nochtadh.
Nochtraí

Píosa ceoil, i stíl fhuarchúiseach mhachnamhach de ghnáth, a fhaightear i bpíosaí don phianó le John Field (1782-1837), ceapadóir na stíle, Chopin, is Fauré, agus i bpíosaí ceolainne le Mendelssohn is Debussy.
Nochtua

Ball de chlann mhór leamhan atá liathdhonn oíchí. Itheann na larbhaí duilleoga, bláthanna is bachlóga, nó tochlaíonn siad isteach i ngais plandaí. Timpeall 21,000 speiceas ann, agus déanann cuid acu dochar suntasach do bharra ionas gur lotnaidí iad.
Nódú

Sa mhíochaine, fíochán nó orgán is féidir a úsáid i gcomhair trasphlandaithe. Is homanódú nódú a fhaightear ó bhall den ghné chéanna ach atá éagsúil ó thaobh géinitice. Is uathnódú é nuair is fíochán ón ainmhí nó ón othar féin an nódú, é sin nó ó indibhid atá comhionann ó thaobh géinitice (cúpla comhionann). Is heitreanódú an nódú a fhaightear ó ghné atá éagsúil ón óstach.
Nóinín Livingstone

Planda bliantúil is ea nóinín Livingstone agus é spréite le duilleoga is gais shúmhara, dúchasach do réigiúin loiscneacha i ndeisceart na hAfraice. Cuma nóiníní ar na bláthanna, ach le dathanna éagsúla ó bhuí is bándearg go dtí liathchorcra, agus ní osclaíonn siad ach amháin nuair a bhíonn an Ghrian ag lonradh go geal orthu.

Bláthanna
Nóinín Mhichíl

Ball de ghrúpa mór cineálacha ilbhliantúla saothraithe an astair is ea nóinín Mhichíl, díorthaithe den chuid is mó ó astar ar leith ó Mheiriceá Thuaidh. Na gais fada ceartingearach, na duilleoga urchomhaireach, na bláthanna cosúil le nóinín, go minic i gcrobhaingí bláthraí leata, na bláthóga seachtracha gorm, bándearg, dearg nó bán, agus na bláthóga inmheánacha i ndiosca buí. 

Asteraceae
Nóinín mór

Planda ilbhliantúil a dhéanann tortáin is ea an nóinín mór. Fásann sé suas le 1 m ar airde. Dúchasach don Eoraip. Na duilleoga íochtaracha i bhfoirm spúnóige le himill fhiaclacha, cinn na mbláthanna suas le 5 cm ar leithead, na gais fada aonarach. Spréann na bláthóga seachtracha bána amach, agus bíonn bláthóga an diosca inmheánaigh buí. Saothraítear go forleathan mar mhaisiúchán don ghairdín agus i gcomhair a ngearrtha iad. Bhíodh siad in úsáid mar luibh leighis.

Asteraceae
Plandaí
Noitmig

Crann síorghlas a fhásann suas le 9 m ar airde, dúchasach do na Molacaí san Indinéis, is ea an noitmig nó Myristica fragrans. Na duilleoga leathfhada cumhra, na bláthanna céiriúil buí tríliopach i bhfoirm chloigín, an toradh méith 5-9 cm ar leithead i gcruth piorra, síol mór amháin istigh ann (an spíosra a dtugtar noitmig air) agus mórthimpeall air sin an airil dhearg a ndéantar an spiosra maicis aisti. Tá támhshuanach sa dá spíosra seo, agus is nimhiúil an dá cheann acu má itear mórchuid díobh. 

Plandaí
Noraidréanailín

Ceimiceán de shaghas a dtugtar caiteacólaimín air, a fheidhmíonn i gcuid mhaith ainmhithe mar néaratharchuradóir i néaróga simpiteacha is matáin, agus a fhuasclaítear (le haidréanailín) ag an meideall aidréineach. Bíonn gníomhuithe leathana aige: spreagadh an chroí, crapadh na bhfuileadán, scíth na mbroincíní is na conaire gastraistéigí. Taobh istigh den inchinn bíonn baint aige le rialú theocht na colainne, ionghabháil bia is uisce, agus rialú cardasoithíoch is riospráide.
Ronald George Wreyford Norrish

Ceimicí fisiciúil a rugadh i gCambridge Shasana, bunaitheoir na fótaiceimice nua-aoisí ab ea Ronald George Wreyford Norrish (1897-1978). Le George Porter, cheap sé an splancfhótalú chun imoibrithe tapa a anailísiú. Le Porter is Manfred Eigen, bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic i 1967 as.

Tagairtí 

{{DEFAULTSORT:Norrish, Ronald G]]
Básanna i 1978
Ceimiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1897
Nótacorda

Struchtúr slatchruthach a shíneann ar feadh an fhaid iomláin i gcolainn larbhaí is cuid de na cordaigh fhásta. Luíonn sé taobh thiar den phutóg is faoi bhun an néarchorda, agus tugann tacaíocht sholúbtha don cholainn. Cuirtear an colún veirteabrach ina ionad sa chuid is mó de na veirteabraigh, ach coinnítear é i rith a saoil in ainmhithe áirithe mara (mar shampla, cafalacordaigh is loimprí).
Nótasár

Reiptíl fhadmhuineálach mara a rinne go maith sa tréimhse Thriasach (230-195 milliún bliain ó shin) ach a bhí imithe i léig go luath sa tréimhse Iúrasach (a thosaigh timpeall 195 milliún bliain ó shin). Bhí na géaga oiriúnaithe go maith chun snámha.
Nóva

I gcóras déréalta ag deireadh a shaoil, feiniméan ina n-éiríonn réalta amháin ina fhathach agus a ndoirteann a atmaisféar isteach sa cheann eile, an t-abhac bán, ag méadú a lonrachais faoi 10,000 (10 n-ollmhéid) nó níos mó taobh istigh de bheagán míonna. Is féidir go dtarlóidh an feiniméan arís is arís eile.
Nóvaicéin

Ainm dílsithe ar phróicéin, ainéistéiseach áitiúil, a rinneadh den chéad uair i 1905 chun cur in ionad cócaoin, a raibh a airíonna andúileacha is spreagthacha rómhíbhuntáisteach. Faoi seo tá lignicéin curtha in ionad próicéine cuid mhaith.
Ryoji Noyori

Ceimicí a saolaíodh i gKobe na Seapáine is ea Ryoji Noyori (r. Meán Fómhair 1938). Le Barry Sharpless is William Knowles, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 2001 as an saothar ar chatalú ciriúil chun drugaí croí, frithbheathaigh is drugaí frithathlasta a fheabhsú go mór.

Ceimiceoirí Seapánacha
Daoine a rugadh i 1938
Daoine beo
Nua-Chlasaiceachas

Sa cheol, gluaiseacht sa 20ú céad a rinne iarracht idéil is stíl na tréimhse clasaicí san 18ú céad a athbheochan. Ós é Bach a sholáthair an tsamhail is an t-idéal clasaiceach, is féidir a rá gur nuabharócachas a bhí i gceist. Ba é an frithrománsachas an príomhspreagadh. I measc na bpriomhléiritheoirí bhí Stravinsky i 1920-1930, Prokoviev is Hindemith. San ealaín is an ailtireacht, athbheochan a thosaigh timpeall 1750 is a lean go dtí déanach sa 19ú céad. Thosaigh sé sa Róimh mar fhrithghníomh i gcoinne formhaisiúchán barócach is rocócó baoth, agus scaip go tapa ar fud iarthar na hEorpa is tuaisceart Mheiriceá. Thug na tochailtí i bPoimpé, Ercolano is Paestrum spreagadh don ghluaiseacht. Chuir aiste údarásach Winckelmann ar shaontacht uasal is taibhse chiúin na healaíne Gréagaí i 1755, agus a leabhar cáiliúil ar stair na healaíne ársa i 1764, leis an ngluaiseacht. Sa phéintéireacht, is é an sampla is fearr ná obair chumasach dhrámata David, cosúil le Le Serment des Horaces (Mionn Chlann Horáit). Ach bhí taobh fuar tur leis freisin, mar atá i ndealbhóireacht Canova. San ailtireacht, mhol na léiritheoirí bealach oibre réasúnta, bunaithe ar an mbothán bunúsach agus prionsabail shoiléire struchtúrtha. Bhí foirm gheoiméadrach shimplí ag na foirgnimh nua-chlasaiceacha, maisiú teoranta, imlínte gan bhriseadh, cuma lom den chuid is mó, agus uaireanta buntomhais ollmhóra. I measc na bpríomhléiritheoirí bhí Étienne Louis Boullée is Claude Nicolas Ledoux sa bhFrainc, agus John Soane i Sasana.
Nuachtghrúpa

Sraith ríomhairí atá in ann teachtaireachtaí leictreonacha (ríomhphoist) a sheoladh chuig gach ball eile den ghrúpa, is a ghlacadh uathu, ach tagairt a dhéanamh don ghrúpa. Is féidir go mbeidh aon bhall den ghrúpa nasctha leis an Idirlíon, ach ní gá é.
Nuaphróitéiní

Próitéiní a dhíorthaítear ó phróitéiní plandúla saothraithe nó comhdhéanta, nó próitéiní baictéaracha nó fungasacha. Tugtar próitéiní aoncheallacha orthu freisin. Is féidir na horgánaigh bhunúsacha a fhás ar raon leathan fuíll thionsclaíoch, cosúil le fuíoll hidreacarbóin ó pheitriliam nó fuíoll gráinne ón muilleoireacht. Baintear iad ansin agus aonraítear na próitéiní i gcomhair cothú daoine nó ainmhithe, is feidhmeanna eile sa cholainn.
Nua-stíl

An córas dátaithe a tháinig tar éis don Bhreatain Mhór is a coilíneachtaí Meiriceánacha glacadh le féilire Ghreagóra ar 14 Meán Fómhair 1752. Luaitear na dátaí roimhe sin mar dhátaí seanstíle. Dhíbir an córas nua 11 lá chun teacht ar comhchéim leis an gcuid eile den Eoraip, agus d'athraigh lá athraithe na bliana ó Fhéile Theachtaireacht an Aingil (25 Márta) go dtí 1 Eanáir.
Sreabhadh pireaclastach

Néal gealbhruthach gáis the is luaithrigh bholcánaigh a bhrúchtann bolcán agus a thaistealaíonn faoi ardluas síos cliathán an bholcáin.
Núicléas (réalteolaíocht)

Sa réalteolaíocht, croíleacán cóiméid, timpeall 1-10 ciliméadar ar leithead, comhdhéanta as oighear agus deannach. Nó an chuid lárnach de réaltra nó cuasár, go minic ionad gníomhaíochta ardfhuinniúla sa réaltra.
Núicléas cille

Fochuid den chill bhitheolaíoch ina bhfuil na géinte atá comhdhéanta as móilíní DNA cornaithe ina gcrómasóim. Stiúrann núicléas na cille fás, meitibileacht is atáirgeadh na cille. Tá na treoracha sna crómasóim chun próitéiní a thógáil trí bhíthin RNA taobh amuigh den núicléas sa chíteaplasma. Bíonn scannán dúbailte idir an cíteaplasma agus an taobh istigh den núicléas. Tá an núicléas riachtanach do bhuaineadas fadtréimhseach na cille. Ní bhíonn sé ann ar feadh tamaill le linn cilldeighilte, agus cailltear é i gcealla áirithe fásta, cosúil leis na heiritricítí (cealla dearga na fola).
Núicléasóm

An bunaonad ina mbíonn an DNA pacáilte i gcrómaitin in eocaróit. Dhá chasadh go leith cornaithe le 8 hiostón ann, agus próitéiní eile timpeall air sin. Braitheann siad seo ar cé acu gníomhach nó ciúin an DNA.
Núicléisintéis

Cruthú dúl ceimiceach trí imoibrithe núicléacha i réaltaí is pléascthaí cosmacha eile. Tuigtear nach raibh ach hidrigin is héiliam sa luath-Chruinne. Ansin trí dhó hidrigine is pléascthaí núicléacha (mar shampla, ag deireadh ré réalta) cruthaíodh dúile eile trí phróiseas a dtugtar claochlú air. Mar shampla, cruthaíodh adaimh carbóin na mílte milliún bliain ó shin trí núicléas héiliam a tháthú le chéile faoi ardteocht sna céadta milliún grád.
Núiclín

Struchtúr le himlínte glana sféarúla, taobh istigh den núicléas de ghnáth, i gcill a fheidhmíonn mar láthair bhunús na ribeasóm. Is é atá ann ná snáithíní pacáilte go dlúth agus gráinní is an-chuid RNA is próitéine ann.
Núicléónaic

Núicléónaic a thugtar ar na teicneolaíochtaí go léir a bhaineann le himoibreoirí núicléacha is a n-oibriú. Cuimsíonn sí na modhanna sábháilte chun ábhair radaighníomhacha a ionramháil is a eagrú i bhfoirm inúsáidte don imoibreoir, aistriú an teasa do na coirí is na tuirbíní chun cumhacht leictreach a ghiniúint, dearadh is tógáil na n-aonad seo go léir i struchtúir a bheidh sábháilte sa ghnáthúsáid is i gcás mífheidhmithe. Tagann dearadh is úsáid na n-ionstraimí a dhéanann monatóireacht is a stiúrann an radaighníomhaíocht isteach sa scéal freisin, agus conas an dramhaíl radaighníomhach a ionramháil is a stóráil.

Fuinneamh núicléach
Maisuimhir

Is í an mhaisuimhir (siombail A, ón bhfocal Gearmánach Atomgewicht  meáchan adamhach),, ar a dtugtar maisuimhir adamhach nó uimhir núicléóin, ná líon iomlán na bprótón agus na neodrón (in éindí, ar a dtugtar an núicléóín) i núicléas adamhach. Tá sí cothrom le mais adamhach (ar a dtugtar  mais iseatópach freisin) an adaimh arna shloinneadh in aonad maise adamhaí. Ó tharla gur baróin iad prótóin agus neodróin, tá an mhaisuimhir A comhionann leis an uimhir baróin B den núicléas (agus leis an adamh nó an ian iomlán freisin). Tá an mhaisuimhir difriúil do gach iseatóp éagsúil dúile ceimicí. Dá réir sin, tugann an difríocht idir an mhaisuimhir agus an uimhir adamhach Z líon na neodrón (N) i núicléas ar leith: N = A - Z. 

Scríobhtar an mhaisuimhir i ndiaidh ainm na dúile nó mar fhorscript ar thaobh na láimhe clé de shiombail na dúile. Mar shampla, is é an t-iseatóp is coitianta de charbón  ná carbón-12, nó 12C, a bhfuil 6 phrótón agus 6 neodrón ann. Bheadh ​​an uimhir adamhach ( Z ) mar shíntiús ar thaobh na láimhe clé den tsiombail dúile díreach faoi bhun na maise:

Athruithe ar líon maise i meath radaighníomhach 
Tá cineálacha éagsúla an mheatha radaighníomhaigh ina a chomhartha sóirt ag a n-athruithe ar an mhaisuimhit chomh maith leis an uimhir adamhach, de réir dhlí díláithriúcháin radaighníomhach Fajans agus Soddy. Mar shampla, meathann úráiniam-238 trí alfa-mheatha de ghná, nuair a chailleann an núicléas dhá neodrón agus dhá phrótón i bhfoirm alfa-cháithníní. Mar sin laghdaíonn an uimhir adamhach agus líon na neodrón de 2 (Z: 92 → 90, N: 146 → 144), ionas go laghdaíonn an mhais-uimhir de 4 (A = 238 → 234); adamh de tóiriam-234 agus alfa-cháithnín an toradh (42He2+):
 23892U → 23490Th + 42He2+

Tagairtí
Paul Maxime Nurse

Bithcheimicí is cillbhitheolaí a rugadh i Londain is ea Paul Maxime Nurse (25 Eanáir 1949). Le Leland Hartwell is Timothy Hunt, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 2001 as a raibh léirithe acu mar gheall ar phríomhrialaitheoirí thimthriall na cille.

Bithcheimiceoirí Sasanacha
Daoine as Londain
Daoine a rugadh i 1949
Daoine beo
Nútú

Sa réalteolaíocht, an claonadh neamhrialta in ais rothlaithe an Domhain. D'fhionn an réalteolaí James Bradley an t-iompar seo i 1748. Aimplitiúid 9 soicind stua a bhíonn sa chlaonadh, agus tréimhse 18.6 bliain. Is de bharr aomthaí imtharraingteacha na Gréine is na Gealaí ar bhoilsc mheánchiorclach an Domhain an nútú seo.
Oak Ridge

Baile i dTennessee sna Stáit Aontaithe é Oak Ridge a bunaíodh go rúnda i 1942 i gcomhair na n-oibrithe a tháirg na hiseatóip úráiniam-235 is plútóiniam-239 don bhuama adamhach. Lárionad taighde núicléach maidir le buamaí is fuinneamh.

Tennessee
Obair (fisic)

Sa bhfisic, an fórsa ar réad, F (ina niútain, N), méadaithe faoi fhad díláithrithe, d (ina mhéadair, m), pointe feidhmithe an fhórsa: Fd = W (ina giúil, J), an obair atá déanta. Tá an obair seo cothrom leis an méadu i bhfuinneamh cinéiteach an réada. An t-aonad céanna atá ag obair is fuinneamh toisc gurb ionann a nádúr. Is é cumhacht an phróisis ráta déanta na hoibre, agus tomhaistear é sin ina vataí (W).

Fisic
Hermann Julius Oberth

Réaltfhisicí Gearmánach, ceannródaí sa spásaireacht ab ea Hermann Julius Oberth (25 Meitheamh 1894 - 28 Nollaig 1990). Scríobh sé tuairisc theoiriciúil, Die Rakete zu den Planetenräumen (An Roicéad Amach sa Spás Pláinéadach, 1923).

Fisiceoirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1894
Básanna i 1990
Obrón

Grúpa géinte atá nasctha go dlúth le chéile, a fheidhmíonn mar aonad, agus a imríonn ar chéimeanna éagsúla in ord meitibileach ar leith. Thug an géineolaí Francach François Jacob an téarma isteach i 1960.

Géineolaíocht
Ócar

Is meascán de chré is ocsaíd hiodráitithe iarainn é an t-ócar. Meiltear é ina phúdar agus úsáidtear é mar lí. Dathanna ó bhuí go dtí dearg.

Dathanna
Ocsaídí
Ochtréad

Grúpa d'ocht. Úsáidtear an téarma sa cheimic i leith na ndúl le huimhreacha adamhacha 5-20, bórón go dtí cailciam, agus cuid mhaith níos troime, go bhfuil 8 leictreon fiúsachta i ngach adamh ina gcomhdhúile agus atá cobhsaí trí naisc ianacha nó fhiúsacha. Is ionann ochtréad leictreon fiúsachta is cumraíocht triathgháis.

Féach Freisin 

 Riail an ochtréid
Ocsaíd nítreach

NO, le fiuchphointe -152 °C, gás gan dath, idirmheánach in ocsaídiú amóinia go dtí aigéad nítreach. Imoibríonn sí go spontáineach le hocsaigin chun dé-ocsaíd nítrigine a tháirgeadh.
Uimhir

Coincheap chun rudaí a chomhaireamh is comparáid a dhéanamh ar mhéid grúpaí rudaí. Is iad na huimhreacha aiceanta na bunuimhreacha a úsáidtear chun comhairimh: 1, 2, 3, 4, 5, …. Is slánuimhreacha iad seo i gcónaí. Ach cuimsíonn sraith iomlán na slánuimhreacha na huimhreacha aiceanta go léir (na slánuimhreacha dearfacha), nialas, agus na huimhreacha diúltacha: -3, -2, -1, …. Is uimhreacha cóimheasta iad na huimhreacha go léir is féidir a scríobh sa bhfoirm m/n, ar slánuimhreacha iad m is n, is cuma dearfach nó diúltach iad. Cuimsíonn na huimhreacha cóimheasta ceartchodáin (ina bhfuil an t-uimhreoir níos lú ná an t-ainmneoir, mar shampla 3/8) agus leaschodáin (ina bhfuil an t-uimhreoir níos mó ná an t-ainmneoir, mar shampla 8/3). Is uimhir mheasctha í suim shlánuimhreach is ceartchodáin, cosúil le 2¼. Is codán deachúil codán le hainmneoir ar cumhacht éigin de 10 é, scríofa mar seo: 0.3, 0.569, is mar sin de. Is deachúil athfhillteach codán deachúil ina dtimthriallann seicheamh figiúirí mar seo: 0.037037037… a scríobhtar, 0.037´, ionann is 37/999 nó 1/27. Is féidir gach deachúil athfhillteach a scríobh mar uimhir chóimheasta.
Ocsaíd nítriúil

NO2, ocsaíd dénítrigine atá isileictreonach le CO2. Fiuchphointe -88 °C, agus tugtar gás gáire air freisin. Boladh beagán milis aisti, agus úsáidtear í mar ainéistéiseach ginearálta ar feadh achar gairid ama, sa bhfiaclóireacht mar shampla. Táirgtear í trí dhianscaoileadh níotráit amóiniam: NH4NO3 → NO2 + 2 H2O.
Ocsaídiúchán

Cailliúint leictreon, a dtarlaíonn dí-ocsaídiúchán ag an am céanna i gcónaí le gnóthú an leictreoin chéanna. Imoibrithe ceimiceacha ina n-aistrítear leictreoin ó adamh amháin go hadamh eile, agus luaitear iad mar imoibrithe ocsaídiúcháin/ dí-ocsaídiúcháin, nó ocsdí. Tugtar staid ocsaídiúcháin nó uimhir ocsaídiúcháin ar dhúile mar thomhas ar a n-airíonna ocsaídiúcháin/dí-ocsaídiúcháin. Is iad seo na rialacha chun an uimhir ocsaídiúcháin a thabhairt: Tugtar (+2) ar ocsaigin ach amháin ar an dúil féin (0) is ar an tsárocsaíd (-1). Tugtar (+1) ar hidrigin ach amháin an dúil féin (0) is na hidrídí salanda (-1). Tugtar (-1) ar hailiginí atá nasctha le dúile nach ocsaigin iad. I gcás na ndúl eile, bíonn suim na n-uimhreacha san ian nó sa mhóilín cothrom leis an lucht glan. Mar sin, is í staid nó uimhir ocsaídiúcháin an Mn san ian MnO4- ná (-1 + 4 x 2 = +7). Is í staid ocsaídiúcháin an S san ian S2O3- ná ((-2 + 3 x 2)/2) = (+2). Scríobhtar staideanna ocsaídiúcháin le huimhreacha Rómhánacha mar seo: mangainéis (VII) nó MnVII , sulfar (II) nó SII.
Ocsaiteoisin

Hormón, ar peiptíd é, a bhíonn i láthair ag cúl na faireoige piotútaí in an-chuid veirteabrach. Sa duine táltar sa hipeatalamas é, ach stóráiltear é sa bhfaireog phiotútach, agus scaoiltear amach uaithi sin é. Sa bhaineannach atá ag lachtadh, scaoiltear é nuair a thugtar an chíoch don leanbh nuabheirthe, agus cuireann sé seo tál an bhainne ar aghaidh. Spreagann sé crapthaí sa bhroinn le linn luí seoil. Níl aon eolas ar a fheidhmeanna sa bhfireannach.
Oftailme

Is é is oftailme ann athlasadh scannán thonn na súile a chlúdaíonn an tsúil sa naíonán nuabheirthe. Tarlaíonn sí de bharr ionfhabhtaithe le gonairith ón máthair, nó mar thoradh ar ghortú don tsúil eile. 

Galair na Súl
Ógántacht

Tréimhse forbartha pearsanta, a chuimsíonn teacht in oirbheart agus na déaga luatha, is ea an tógántacht. 

Is tréimhse ama í an ógántacht ina dtarlaíonn fás agus forbairt go han-tapa.  Baineann sí le próiseas aibithe fhisiciúil, níos luaithe i gcailíní ná buachaillí de ghnáth, ach athraíonn na raonta aoise is na patrúin iompair ó shochaí go sochaí.

I dtíortha bochta is féidir go mbeidh na hógánaigh ag obair sna goirt is ag iompar dualgas trom ó aois 9-10 mbliain, ní hionann is déagóirí i dtíortha forbartha a bhíonn ag freastal ar scoil. Ach i ngach cás bíonn siad ag iarraidh a bheith neamhspleách ar a dtuismitheoirí, rud a chuireann tús le coimhlint a thuairiscítear go minic mar bhearna na nglún.

Tagairtí 

Leanaí
Duine
Dathúchán bia

Dathlí, nádúrtha nó saorga, a úsáidtear chun bia a dhathú. Mar shampla, is oibreán saorga dathlí é tartraisín, agus is oibreán nádúrtha dathlí é caraitéin. Bíonn 1-7% páistí hipiríogair do chuid de na hábhair seo, agus is gá a bheith cúramach ina n-úsáid.
Oibreán Flannbhuí

Is luibhicíd é oibreán flannbhuí a d'úsáid na Briotanaigh sa Mhalaeisia, agus na Meiriceánaigh i Vítneam chun duilleoga a bhaint de na foraoisí i gcogaíocht dufaire. Ach tá sé fíorthocsaineach do dhaoine de bhrí go bhfuil beagán déocsaíne ann, rud is cúis le bristí géara craicinn, míchumaí beirthe agus ailsí i ndaoine is ainmhithe eile a thagann i dteagmháil leis. Tugadh an t-ainm seo air de bhrí gur i mbairillí le fáinní flannbhuí orthu a d'iompair na Meiriceánaigh é go Vítneam. I 1962-1970 spréigh siad na milliúin bairillí trasna na tíre sin. Meastar gur nochtadh níos mó ná 3 mhilliún Vítneamach don truailleán tocsaineach, agus fíordhrochshláinte is neamhoird ar níos mó ná milliún anois dá bharr. 

Airm cheimiceacha
Oibreán díocsaídithe

Ábhar a dhíocsaídíonn ábhar eile in imoibriú ceimiceach, agus a éiríonn ocsaídithe sa phróiseas é féin. Sampla tábhachtach is ea gás hidrigine (H2), a ocsaídítear chuig uisce nuair a dhíocsaídíonn sé ocsaíd miotail.
Oibreán ocsaídithe

Ábhar a ocsaídíonn ábhar eile in imoibriú ceimiceach agus a dhí-ocsaídítear sa phróiseas. Is é gás ocsaigine (O2) féin an ceann is tábhachtaí, a dhí-ocsaídítear go dtí O2-, OH- nó H2O nuair a ocsaídíonn miotal.
Oibríocht chómhalartach

Sa mhatamaitic, oibríocht nach gcuireann ord an teaglama isteach ar a toradh. Mar sin is comhalartach suimiú, mar a + b = b + a, do gach luach is féidir a bheith ag a is b. Ach níl dealú comhalartach, mar a - b ≠ b - a do gach a is b.
Oibríocht chomhthiomsaitheach

Sa mhatamaitic, an prionsabal nach gcuireann an t-ord ina ndéantar oibríochtaí leanúnacha isteach ar an toradh. Mar shampla, (5 + 8) + 3 = 5 + (8 + 3). Bíonn oibríocht * comhthiomsaitheach thar an tacar S más a * (b * c) = (a * b) * c do gach a, b is c in S. Thar thacar na réaduimhreacha, is comhthiomsaitheach iad suimiú is iolrú, ach ní comhthiomsaitheach iad dealú ná roinnt.
Oibríocht dháileach

Sa mhatamaitic, oibríocht ar féidir a tréithe a léiriú le comparáid idir iolrú is suimiú. Deirtear go bhfuil iolrú dáileach ar shuimiú do thacar na réaduimhreacha, mar is féidir a rá gur a × (b + c) = (a × b) + (a × c). Ach níl suimiú dáileach ar iolrú do thacar na réaduimhreacha, mar a + (b × c) ≠ (a + b) × (a + c). Go ginearálta, is dáileach an oibríocht * ar oibríocht eile # do gach eilimint sa tacar S, más a * (b # c) = a * b # a * c do gach a, b is c in S.
Óibríse

Planda ilbhliantúil a dhéanann mata ar an talamh is ea an óibríse. Tá timpeall is 20 speiceas ann sa ghéineas Aubrieta i bhfine na Brassicaceae. Na duilleoga rud beag scothliath, na bláthanna croischruthach, bándearg go dtí corcra nó gorm. Dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa.

Plandaí
Oighear mara

Oighear a chruthaítear trí reo an tsáile. Ag domhanleithid arda san Artach is an tAntartach, titeann an teocht a dhóthain chun go reonn an sáile (ag -1.9 °C ar an meán). De réir mar a chruthaítear an t-oighear eisiatar na salainn thuaslagtha ó struchtúr an oighir, rud a mhéadaíonn salandacht an tsáile atá fós gan reo, ag cruthú oighir le salandacht níos lú ná an bunsáile. Ar deireadh, eisiatar an salann go léir ón oighear mara ionas gur oighear uisce úir é. Is éagsúil na cnoic oighir ón oighear mara, mar is bloic mhóra iad a cruthaíodh as báisteach is sneachta fionnuisce, a dhealaigh ón gcósta is a shíob amach ar an bhfarraige.
Oighearaois bheag

Sna blianta 1500-1900 bhí tréimhse oighrithe ar Domhan ina raibh meánteocht an Domhain timpeall 0.5 °C níos lú ná anois. Bhí sé seo i bhfad níos caoine ná fíoroighearaois, agus meastar go dtarlaíonn oighearaois bheag mar sin gach 2,500 bliain de bharr athruithe in astaíocht fuinnimh na Gréine.
Oigheareolaíocht

Staidéar eolaíoch ar gach foirm oighir, a struchtúr criostalta is a airíonna fisiciúla, chomh maith le hoighearshruthanna is leaca oighir sna comhthéacsanna geolaíochta is meitéareolaíochta.
Oighriú

Clúdú dhromchla an Domhain le hoighearshruthanna, chomh maith leis an ngníomhú cnaíte a dhéanann gluaiseacht an oighir thar dhromchla na talún. Tharla an tréimhse oighrithe forleithne is deireanaí sa ré Phléisticéineach timpeall 120,000 bliain ó shin, nuair a mhéadaigh na hoighearchaidhpeanna Molacha gur chlúdaigh siad suas le 30% de dhromchla an Domhain. Nuair a theitheann an t-oighriú (theith an t-oighear i dtreo na Mol timpeall 10,000 bliain ó shin ag deireadh na hoighearaoise seo caite) táirgtear tírghnéithe cnaíte mar thoradh ar scríobadh is deascadh an oighir is a mbíonn sáinnithe ann. Bíonn torthaí ar na próisis imoighreacha freisin mar gheall ar shioc is sneachta thart ar imeall an leac oighir.
Oileáin bhaic

Is éard is oileáin bhaic ann ná oileáin fhada chaola nó leithinsí a bhíonn comhthreomhar leis an gcósta go ginearálta, agus scartha uaidh ag murlach nó riasc goirt. Cruthaíodh cuid mhaith díobh ar fud an Domhain nuair a d'éirigh leibhéal na farraige 5,000-6,000 bliain ó shin, ag aistriú maiseanna móra gainimh trasna na scairbhe ilchríochaí. 

Timpeall 4,000 bliain ó shin chobhsaigh leibhéal na farraige go neamhbhuan, agus fuair cuid mhaith de na hoileáin bhaic na cruthanna atá orthu anois. Le míle bliain anuas tá leibhéal na farraige ag éirí arís, agus mar thoradh, na hoileáin seo ag bogadh i dtreo na mórthíre.

Oileáin bhaic
Hidreolaíocht
Tíreolaíocht chósta
Aigéaneolaíocht
Tírghnéithe
Oileánra stua

Cuid mhaith oileán aigéanach ina slabhraí stuachruthacha, cosúil le hOileáin Ailinie, na hOileáin Mháirianacha, na hAintillí is oileáin Thonga. De ghnáth bíonn bolcáin ghníomhacha orthu, agus bíonn siad gar do chlaiseanna aigéanacha. Míníonn teoiric an teicteonaic plátaí go gcruthaítear na stuanna, ar imeall an Aigéin Chiúin, trí bholcánachas agus, de réir mar a fhodhuchtaíonn pláta docht amháin de screamh an Domhain faoi phláta eile, trí thalamh an phláta uachtaraigh a bhrú os cionn dromchla na farraige.
Oiliandar

Tor síorghlas a fhásann suas le 5 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara. Cruth lansa leathrúil ar na duilleoga, na bláthanna 4 cm ar leithead i gcrobhaingí foirceanta, bán nó bándearg. Fástar go forleathan i gcomhair maisiúcháin é. Codanna de nimhiúil.
Oinceolaíocht

Brainse den mhíochaine a bhaineann le nádúr is bunús sceachaillí, chomh maith lena bhfreagairt do dhrugaí, máinliacht is radaíocht inianaíoch (ó radanúiclídí nó X-radaíocht).
Oinniún

Planda bleibeach débhliantúil de chlann na lile is ea an t-oinniún (Allium cepa L., ciallaíonn an focal cepa "oinniún" i Laidin). Ó iarthar na hÁise ó dhúchas, ach fástar go fairsing é ar son na bleibe inite. Fástar ón síol é, ón sáiteán (síolphlanda a bhfuil a fhorbairt cosctha trí bheith aibithe go luath sa séasúr), trí roinnt bleibe (in oinniúin iolraitheora), nó ó cheann (bleib bheag a chruthaítear in ionad síl i saghsanna áirithe). Bán, buí nó dearg. Na saghsanna ón Spáinn is na Beirmiúdaí an-mhór is séimh.

Glasraí fréimhe
Óipiam

Is éard is óipiam ann (Laidin: Lachryma papaveris) ná úsc triomaithe as síolchochaill ghlasa an chodlaidín. Bíonn alcalóidigh thámhshuanacha éagsúla san úsc, ina measc moirfín. 

In úsáid chomh fada siar leis na Bablónaigh, na hÉigiptigh, na Gréagaigh is na Rómhánaigh chun pianta a mhaolú, agus scíth is codladh a chur ar dhaoine. Frithbhuinneach freisin. 

Óipiam
Codlaidínigh
Anailgéisigh
Moirfín
Plandaí míochaine
Oiriúnaigin

Ábhar a choimeádann nó a spreagann córais na colainne chun oiriúniú d'athruithe sa chomhshaol inmheánach is seachtrach. Braitheann sláinte is maireachtáil ar chothromaíocht fhiseolaíoch a chaomhnú, fiú i láthair fachtóirí naimhdeacha mar radaíocht, tocsainí is orgánach ionfhabhtaithe. Bhíodh luibheanna in úsáid chuige seo, ach an lá atá inniu ann, sainoiriúnaiginí féinrialaithe a bhíonn i gceist, go príomha don chóras imdhíonachta.
Oistéairtríteas

Creimeadh an ailt, a tharlaíonn den chuid is mó i ndaoine atá os cionn 50 bliain d'aois. Bíonn suas le 80% de na daoine seo buailte leis. Sa ghnáthalt, bealaítear gluaisne le sreabhán sionóibhiach, a dhéantar sna fíocháin loingeánacha ag cinn na gcnámh. Sa ghalar seo meathann an loingeán, teipeann an sreabhán sionóibhiach, agus tagann aon ghluaisne le bheith an-teoranta an-phianmhar. Is iad na hailt — ailt na glúine, an chromáin is an chnámh droma — a iompraíonn an t-ualach is mó, is mó a chráitear le hoistéairtríteas, agus is éislinní daoine a dhéanann an-chuid oibre déine leis seo ná éinne eile. Is féidir ailt shaorga a ionchlannú go rathúil sa chromán is an ghlúin.

Galair
Oisté-eolaíocht

Staidéar na gcnámh ar leibhéal a struchtúr micreascópach is macrascópach. Tagann sí i bhfeidhm san antraipeolaíocht chun speicis a aithint, agus i ndátú carbóin. Tagann sí isteach sa mhíochaine chliniciúil chun forbairt is staid cothaithe an duine a mheasúnú, agus sa dlí-eolaíocht in atógáil is aithint íobartach.
Oistéamiailíteas

Ionfhabhtú taobh istigh den chnámh. Tarlaíonn sé de bharr ionfhabhtú fhuiliompartha nó, go hannamh, mar thoradh ar ghortú díreach. Cuireann sé tús le pian is fiabhras, agus muna ndéantar cóireáil air scriosann sé an chnámh. Na miocrorgánaigh stafalacocais is minice a bhíonn taobh thiar de.
Ola (luibheolaíocht)

Sa luibheolaíocht, sreabhán a thálann faireoga ar leith i bplandaí, go minic ag déanamh stór bia i dtorthaí is síolta cosúil le hológa, pailmeacha, ráib is líon. Táirgeann plandaí aramatacha blátholaí so-ghalaithe, go príomha i réigiúin thirime, a laghdaíonn cailliúint uisce trí thréghalú, agus b'fhéidir go gcosnaíonn siad na plandaí ó ainmhithe. Faightear olaí inite ó phlandaí éagsúla, ina measc pónairí soighe, arbhar Indiach, ológa, lusanna na réine, cnónna cócó is síol ráibe.
Ola ae troisc

Ola a fhaightear ó ae úr an troisc agus a scagtar ansin. Foinse mhaith vitimíní A is D. Glactar leis gur cosaint mhaith í ar ghalar croí mar go bhfuil toilleadh mór aigéad sailleach neamhsháithithe inti.
Ola fiúsail

Ábhar orgánach a fhaightear le héatanól trí choipeadh is ea ola fhiúsalach. Den chuid is mó, alcóil le maiseanna móilíneacha arda a bhíonn ann, 3-5 adamh carbóin iontu. Má bhíonn tiúchan an-íseal díobh inti, tugann siad a bhlas sainiúil do dheoch choipthe, bíodh sin taitneamhach nó a mhalairt. Má bhíonn tiúchan ard inti, is féidir go gcuirfidh sé tús le tart is tinneas cinn.

Alcóil
Ola gháis

Breosla leachtach, an codán trom de dhriogáit peitriliam. Úsáidtear í mar bhreosla téite agus in innill díosail.
Ola mhianrach

Téarma i gcomhair olaí bealaithe ó fhoinsí mianracha. Ar dtús d'úsáidtí olaí glasraí nó ainmhithe mar bhealuithe, ach le forbairtí ollmhóra innealra ó lár an 19ú céad bhí gá le foinsí breise, agus fuarthas iad seo sna foinsí ola faoin talamh a saothraíodh ón aimsir sin.
Ola na Mara Thuaidh

Thángthas ar na fosuithe ola is gáis sna carraigeacha dríodair faoin Muir Thuaidh den chéad uair i 1969 in uiscí na hIorua (réimse Ecofisk), agus ansin i 1975 i dteascán na Breataine. Tá an grinneall roinnte i dteascáin náisiúnta, agus an chuid is mó de na réimsí ola ag an mBreatain is an Iorua. Faoi 1981 bhí an Bhreatain ina heasportálaí glan ola. Meastar go bhfuil níos lú ná 10,000 milliún bairille fágtha ann.
Ola phailme

Ola inite shuntasach a fhaightear ó thorthaí cuid mhaith crainn pailme. Táirgtear ina mórchodanna is úsáidtear go forleathan í i ndéanamh margairín, gallúnaí, coinnle is bealaidh.
Ola róis

Ola chumhra a fhaightear ón rós damascach sna Balcáin go háirithe, mar a saothraítear an rós seo. Faightear olaí cumhra ó phlandaí eile freisin.
Olagaicéineach

Ré gheolaíoch sa tréimhse Threasach, 37-25 milliún bliain ó shin. An teocht níos lú ná roimhe sin, chúlaigh an fharraige, agus tháinig cuid mhaith de na mamaigh atá ann anois chun cinn.
Olagaiméir

Polaiméir bheag le 3-10 aonad monaiméireach inti. Samplaí is ea olagaipeiptídí is olagaisiúcraídí.
Olaivín

Mianra sileacáite a mbíonn comhdhéanaimh éagsúla aige, ina measc Fe2SiO4 is Mg2SiO4. Gloiniúil crua, ar ghlaise na holóige de ghnáth. Suntasach i gcarraigeacha atá gann i silice. Comhpháirt phríomhúil de screamh an Domhain. Tugtar peiriadat ar a chriostal de chineál seoide.
Mám Olduvai

Mám sa Scoiltghleann sa Tansáin. Fuarthas iontaisí homainideacha ann ó dhá mhilliún bliain ó shin go dtí an aimsir láithreach. Rinne Louis is Mary Leakey tochailtí tábhachtacha ann, agus tháinig ar iontaisí homainidí Australopithecus boesei, Homo habilis, is Homo erectus. Fuarthas fianaise luachmhar ar éiceolaíocht is beatha na homainidí luatha freisin.
Ollbhalla

Slabhra ollmhór réaltraí a fionnadh le déanaí ag na réalteolaithe, timpeall 400,000 milliún solasbhliain amach ón Domhan agus 500,000 milliún solasbhliain ar fhad. Mearaíonn an tOllbhalla seo na réalteolaithe mar, de réir teoiric na hOllphléisce, ba chóir go mbeadh damhna scaipthe go cothrom sa Chruinne, agus is léir nach amhlaidh atá leis an mbailiúchán ollmhór seo.
Ollbhreallach

Is é an t-ollbhreallach (nó an breallach mór) an moileasc débhlaoscach is mó atá beo ar Domhan, suas le 135 cm ar fhad is 250 kg meáchain. Faightear in uisce tanaí san Aigéan Indiach is an tAigéan Ciúin é. Cuimsíonn a fhallaing an-chuid algaí micreascópacha agus díleánn iad.
Olldord

An téaduirlis ceoil is mó, leis an airde is lú, i measc téaduirlisí na ceolfhoirne. Tá dhá chineál ann: ceann ó chlann an víola le guaillí claonta is cúl leata, agus ceann ó chlann an veidhlín le guaillí níos cearnógaí is cúl rud beag cruinn (ach leata, uaireanta). 4 shreang ar an dá cheann, tiúnta i gceathraigh. Uaireanta bíonn an 5ú sreang air is í tiúnta níos ísle ná na sreanga eile. Tá dhá chineál bogha freisin: an cineál Gearmánach don chéad cheann is é greamaithe faoin lámh, agus an cineál Francach a ghreamaítear mar a dhéantar le seinm ar an dordveidhil. Uaireanta pioctar na sreanga, go háirithe don snagcheol agus ceol damhsa.
Ollphéist Gila

Laghairt Mheiriceánach is ea an ollphéist Gila (Heloderma suspectum). Is é an t-aon laghairt nimhiúil, bíodh is gur annamh a greim a bheith marfach. Suas le 60 cm ar fhad, dorcha le breacra buí, na lanna cosúil le coirníní, an soc maol, an t-eireaball ramhar. Itheann sí uibheacha is veirteabraigh bheaga.