joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Cinedhíothú

Is é is brí le Cinedhíothú ná iarracht grúpa mór daoine a mharú. Tá an grúpa seo dírithe, de bharr a gcuid difríochtaí, idirchultúrtha nó idirchreidmheacha de ghnáth (cine, náisiúntacht,  reiligiún, srl). Tá na daoine seo neamhchiontach agus gan cosaint.

Ar an 9 Nollaig gach bliain, ceiliúrtar an Lá Idirnáisiúnta Cuimhneacháin agus Dínite d’Íospartaigh Choir an Chinedhíothaithe agus um Chosc na Coire sin.

Cinedhíothú sa stair 
 Cinedhíothú na nAirméanach: an ródach a rinneadh ar phobal Airméanach na Tuirce sna blianta 1915-17, nuair a bhí páirtí na dTurcach Óg i gceannas ar Impireacht Otamánach..
 An t-Uileloscadh: an t-ollscriosadh a rinne na Naitsithe ar na Giúdaigh, na Romaigh agus grúpaí eile, le linn an Dara Cogadh Domhanda.  
 Ar an 26 Márta 1971, thosaigh an oibríocht mhíleata "solas cuardaigh". D'ionsaigh an Phacastáin Thiar na náisiúnaí sa Bhanglaidéis. Tharla cinedhíothú  ina dhiaidh sin. Dúnmharaíodh go barbartha 300-500,000 (3 milliún a deir an rialtas inniu).
 Ar an 6 Aibreán 1994, maraíodh Uachtarán Ruanda, Juvénal Habyariman. Thosaigh cinedhíothú go gairid ina dhiaidh sin.
 11 Iúil 1995: thosaigh sléacht ar phobal Srebrenica, Mhoslamaigh in oirthear Bhosnia.
 Bhí cinedhíothú i nDarfur sa Súdáin sa bhliain 2007, dár le rialtais Stáit Aontaithe Mheiriceá agus cumainn charthanachta ar nós Músaem na h-Uileloscadh.

Beartanna 
Sa bhliain 2014, chuir an tAontas Eorpach a thiomantas in iúl maidir le comhsheasmhacht agus comhleanúnachas a mbeartas seachtrach agus inmheánach a áirithiú agus é ag cur i gcoinne daoine bheith ag dul saor ó phionós i gcoir an chinedhíothaithe, coireanna in aghaidh na daonnachta agus coireanna cogaidh ('bunchoireanna idirnáisiúnta').

Féach freisin  
 An t-Uileloscadh 
 Cinedhíothú na nAirméanach
 sléacht Srebrenica

Naisc sheachtracha 

 An tAontas Eorpach - 'Straitéis Líonra AE um Chinedhíothú chun cur i gcoinne daoine bheith ag dul saor ó phionós i gcoir an chinedhíothaithe, i gcoireanna in aghaidh na daonnachta agus i gcoireanna cogaidh, laistigh denAontas Eorpach agus dá chuid Ballstát', An Háig, Deireadh Fómhair 2014

Tagairtí 

Cinedhíothú
Gearrscéal

Scéal atá níos giorra ná úrscéal agus a fhoilsítear ar iris nó i gcnuasach is ea an gearrscéal. Deirtear gurbh é Guy de Maupassant (1850-93) ba mhó a chuir an gearrscéal chun cinn sa bhFrainc. D'oir an sórt litríochta seo go maith don Ghaeilge, agus bhí an gearrscéal ar cheann de phríomhfhoirmeacha litríochta na Gaeilge an feadh an 20ú haois.

Litríocht
Fraochán

Is éard atá i gceist leis an bhfraochán (Vaccinium myrtillus) ná tor duillsilteach agus é ag tabhairt caora dubha cruinne a mbíonn cineál coirt ghorm orthu. Fásann an tor go leathmhéadar airde, a bheag nó a mhór, agus aithnítear ar dhuilleoga ubhchruthacha ailtéarnacha é. Bíonn an fraochán an-choitianta san áit a mbíonn ithir aigéadach a fháil, go háirithe i gcnoic Dheisceart na hEorpa, i gcoillte oscailte agus ar mhóinteáin. 

Tá caora an fhraocháin an-bhlasta, agus iad á mbácáil isteach i bpióga nó á n-ithe le bainne, le huachtar nó le siúcra. Fágann an fraochán smál doghlanta ar na héadaí, áfach. Is féidir caora fraocháin a choinneáil thar an ngeimhreadh sa reoiteoir.

Tá an fraochán gaolmhar leis an mbódhearc.

Foinsí 
 Pamela Foley agus Cecilia Fitzsimmons: Eolaí Póca: Biaphlandaí. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997, Nicholas Williams a d'aistrigh.

Plandaí
Torthaí
Bódhearc

Bódhearc (Vaccinium vitis-idaea) a thugtar ar chineál tor atá coitianta i dTuaisceart na hEorpa, agus an-ghaol aige leis an bhfraochán. Tugann an bhódhearc caora inite cosúil leis an bhfraochán, ach tá blas i bhfad níos géire iontu ná i gcaora an fhraocháin, agus ní thaithníonn siad le cách. Is é an t-aigéad beansóch a fhágann an blas géar i gcaora na bódheirce, ó tá sé le fáil iontu go nádúrtha. Tá caor na bódheirce cosúil le caor an fhraocháin, ach amháin go bhfuil sí dearg.

Plandaí
Torthaí
Páirtí Ceartais agus Forbartha (An Tuirc)

Is páirtí polaitiúl sa Tuirc é an Páirtí Ceartais agus Forbartha(PCF). (Tuircis: Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP)).

Páirtí rialtais sa Tuirc í ón mbliain 2002 go dtí an lá inniu.

Páirtithe polaitíochta
An Tuirc
Páirtithe polaitíochta a bhunaíodh sa bhliain 2001
An Aill

Sráidbhaile atá suite i gContae Átha Cliath í an Aill, nó The Naul as Béarla. 

Bhí Séamus Ennis ina chónaí san Aill sna 1980idí. ‘Easter snow’ an t-ainm a bhaist sé ar an bpíosa talún a bhí aige féin agus a dheirfiúr Ursula os comhair na reilige mar a raibh péire carbhán, nó tithe soghluaiste, acu. 

Reáchtálfar Scoil Shéamuis Ennis san Aill gach Fómhar.

Féach freisin 

 Séamus Ennis

Tagairtí 
 

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Aonach Urmhumhan

Is baile é Aonach Urmhumhan nó an tAonach (Béarla: Nenagh) atá suite i gContae Thiobraid Árann. Baile contae Thiobraid Árann Thuaidh atá ann.

Bailte i gContae Thiobraid Árann
Máirtín Ó Muilleoir

Iriseoir Gaeilge as Béal Feirste é Máirtín Ó Muilleoir(rugadh 1 Eanáir, 1959 ). Foilsítear a altanna go minic in Lá Nua. Is comhairleoir cathrach agus iarardmhéara de chuid Sinn Féin é i mBéal Feirste. Is fear gnó rathúil é le baint mór aige le cúrsaí foilsitheoireachta.

Cúrsaí gnó
Sa bhliain 1997, cheannaigh Ó Muilleoir cuid den Andersonstown News, comhlacht a cheannaigh an Irish Echo i gCathair Nua-Eabhrac go gairid ina dhiaidh sin. Tá lámh aige fosta i ngnólachtaí eile in Éirinn agus i Meiriceá. Bhí sé ina stiúrthóir ar Northern Ireland Water ar feadh tamaill chomh maith.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1959
Daoine beo
Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Baill Shinn Féin
Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Daoine as Béal Feirste
Fir
Iriseoirí Éireannacha
Lucht gnó
Clement Attlee

Príomh-aire na Ríochta Aontaithe ab ea Clement Richard Attlee, an chéad Iarla Atlee (3 Eanáir 1883 - 8 Deireadh Fómhair 1967), idir 1945 agus 1951, agus ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre idir 1935 agus 1955. Bhí sé i gceannas ar an gcéad rialtas a bhí ag an bpáirtí ina raibh tromlach acu, tar éis bua as cuimse ganfhiosaíochta a bheith acu sa toghchán iarchogaidh sa bhliain 1945 ar Winston Churchill agus na Coimeádaigh.

Tá rialtas Attlee glactha mar cheann de na rialtais is rathúla agus is réabhlóidí sa 20ú haois sa Bhreatain. Ghlac siad isteach an Stát Sochair iarchogaidh agus bunaíodh an tSeirbhís Sláinte Náisiúnta (NHS). Thug rialtas an Lucht Oibre neamhspleáchas don Ind freisin i 1947.

Tá a lán stairithe den bharúil freisin gur phríomh-aire an-rathúil Atlee, a bhí in ann smacht maith a choimeád ar a chaibinéad. Vótáladh é mar an phríomh-aire is fearr san 20ú haois ag ollaimh sa bhliain 2004  .

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1883
Básanna i 1967
Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Fir
Imreoirí sacair Shasana
Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Ridirí
Uaisleacht Eorpach
Biorra

Is baile é Biorra (Béarla: Birr) i gContae Uíbh Fhailí in Éirinn. Tá sé suite idir Tulach Mhór agus Ros Cré. Bhí Parsonstown an t-ainm atá air fadó tar éis an chlann Parsons. Bhí siad tiarna talúna áitiúil. Tá an baile paróiste isteach an Deoise Chill Dalua. Tá sráideanna leathan sa bhaile agus foirgneamh galánta.

Iompar 
D'oscail an stáisiún traenach i mBiorra ar an 8 Márta 1858 ach bhí sé dúnta sa bhliain 1963.

Tá an baile ar an N52 agus N62 bhóithre tánaisteach náisiúnta. Tá stad bus Bus Éireann i lár an baile agus imíonn an bus Baile Átha Luain go Luimneach tríd gach lá.

Spórt 
Tá foireann iománaíocht rathúil, Birr GAA, i mBiorra. Bhuaigh siad an Craobh Iomána na hÉireann ceithre ammanna.

Daoine Cáiliúla ón Biorra 
 Joseph Stirling Coyne (1803-1868), drámadóir agus iriseoir
 Tom Enright, Iar-TD Fine Gael do Laois/Úibh Fháilí
 Barry Glendenning, iriseoir
 Olwyn Enright, TD Fine Gael
 Mundy, ceoltóir
 Roesy, ceoltóir
 Brian Whelahan, iománaí, 2009 iarrthóir Fine Gael do Comhairle Contae Uíbh Fhailí 
 Johnny Pilkington, iománaí
 Aidan Quinn, aisteoir
 William Parsons, 3ú Earl of Rosse, réalteolaí

Íomhánna 

Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Spideog bhroinndearg

Is éan beag pasaireach í an spideog bhroinndearg a aimsítear go forleathan san Eoraip agus i dtuaisceart na hAfraice. Aithnítear an spideog go héasca ón mbrollach dearg a bhíonn aici. Tá glór binn aici agus feictear go minic í i ngairdíní tuaithe agus cathrach, go háirithe nuair a bhíonn tochailt ar siúl.
Tá sí le fáil fud fad na hEorpa, soir go dtí iarthar na Sibéire agus ó dheas go dtí an Afraic Thuaidh; bíonn sé suiteach sa chuid is mó dá raon ach amháin an taobh ó thuaidh.

Tacsanomaíocht agus córasaíocht

Rinne Carl von Linné cur síos ar an spideog sa bhliain 1758 sa 10ú heagrán dá Systema Naturae faoin ainmníocht dhéthéarmach Motacilla rubecula.  Is laghdach é an buafhocal speiceasach rubecula díorthaithe ó fhocal Laidineach rubar 'dearg'.  Thug an nádúraí Francach Georges Cuvier an ghéineas Erithacus isteach sa bhliain 1800, ag tabhairt a ainm déthéarmach reatha E. rubecula don éan. Is as an tSean-Ghréigis an t-ainm ghéineas Erithacus agus tagraíonn sé d’éan anaithnid, a aithnítear anois mar spideog.

Ainmneacha i dteangacha Ceilteacha eile:

An teaghlach "Turdidae"

Tagairtí 

Éin
Ingmar Bergman

Stiúrthóir scannán agus drámaí ba ea Ernst Ingmar Bergman (14 Iúil 1918 - 30 Iúil 2007). Rugadh in Uppsala na Sualainne é. Áirítear Bergman ar rogha stiúrthóirí na scannánaíochta domhanda.

Saothar 
 Crisis (1946) (Kris)
 It Rains on Our Love (1946) (Det regnar på vår kärlek)
 A Ship to India (1947) (Skepp till Indialand)
 Music in Darkness (1948) (Musik i mörker)
 Port of Call (1948) (Hamnstad)
 Prison (1949) (Fängelse)
 Thirst/Three Strange Loves (1949) (Törst)
 This Can't Happen Here (1950) (Sånt händer inte här)
 To Joy (1950) (Till glädje)
 Summer Interlude (1951) (Sommarlek)
 Secrets of Women (1952) (Kvinnors väntan)
 Sawdust and Tinsel (1953) (Gycklarnas afton)
 Summer with Monika (1953) (Sommaren med Monika)
 A Lesson in Love (1954) (En lektion i kärlek)
 Dreams (1955) (Kvinnodröm) aka Journey Into Autumn
 Smiles of a Summer Night (1955) (Sommarnattens leende)
 The Seventh Seal (1957) (Det sjunde inseglet)
 Wild Strawberries (1957) (Smultronstället)
 The Magician/The Face (1958) (Ansiktet )
 Brink of Life (1958) (Nära livet)
 The Devil's Eye (1960) (Djävulens öga)
 The Virgin Spring (1960) (Jungfrukällan) 
 Through a Glass Darkly (1961) (Såsom i en spegel) 
 Winter Light (1962) (Nattvardsgästerna)
 The Silence (1963) (Tystnaden)
 All These Women (1964) (För att inte tala om alla dessa kvinnor)
 Persona (1966)
 Hour of the Wolf (1967) (Vargtimmen)
 Shame (1968) (Skammen)
 The Rite (1968) (Riten) (TV)
 The Passion of Anna (1969) (En passion)
 The Touch (1971) (Beröringen)
 Cries and Whispers (1973) (Viskningar och rop) 
 Scenes from a Marriage (1973) (Scener ur ett äktenskap)
 The Magic Flute (1975) (Trollflöjten),
 Face to Face (1976) (Ansikte mot ansikte)
 The Serpent's Egg (1977) (Das Schlangenei)
 Autumn Sonata (1978) (Höstsonaten)
 From the Life of the Marionettes (1980) (Aus dem Leben der Marionetten)
 Fanny and Alexander (1982) (Fanny och Alexander) 
 Karin's Face (1984) (Karins ansikte)
 After the Rehearsal (1984) (Efter repetitionen) (TV)
 In The Presence of a Clown (1997) (Larmar och gör sig till) (TV)
 Saraband (2003) (TV)

Bergman, Ingmar
Bergman, Ingmar
Bergman, Ingmar
Bergman, Ingmar
An Aragóinis

Is teanga í an Aragóinis a labhraítear san Aragóin. Tá Spáinnis ag cách san Aragóin féin, ach thairis sin, chloisfeá an Aragóinis fós i ngleannta áirithe sna Piréiní i dtuaisceart na hAragóine. Is teanga Rómánsach í, is é sin, is teanga de bhunadh na Laidine í.

Ainm na Teanga 

Is é an t-ainm is minice a thugtar ar an teanga seo ná Aragóinis, ach ó bhí canúint ghaolmhar á labhairt i gcúige Navarra fadó, is gnách leis na teangeolaithe uaireanta Navarrais-Aragóinis a thabhairt uirthi. Iad síúd a bhfuil canúint Aragóinise éigin ó dhúchas acu bíonn a n-ainmneacha féin acu ar na canúintí, ar nós cheso nó belsetán. (Belsetán an chanúint a labhraítear timpeall ar Bielsa, in oirthear na gcríoch ina bhfuil Aragóinis le cloisteáil.

An Aragóinis i gComparáid leis an gCatalóinis agus an Spáinnis (an Chaistílis) 

 Tá an f- i dtús na bhfocal le cloisteáil i gcónaí. Rinneadh fillo ("mac") de filius na Laidine, cf. hijo na Spáinnise, fill na Catalóinise.
 Rinneadh ch [tʃ] de ge-, gi-, i- na Laidine i dtús na bhfocal: choven "óg". Joven a scríobhtar an focal Spáinnise, ach is mar ch leathan na Gaeilge (nó na Gearmáinise) a fhuaimnítear an j- sin. Jove an leagan Catalóinise den fhocal seo, agus is mar j na Fraincise a fhuaimnítear an j- sa teanga sin.
 Má bhí -lt- nó -ct- taobh istigh den fhocal Laidine, rinneadh -it- de, cosúil leis an bPortaingéilis: Laidin multum, Aragóinis muito, Catalóinis molt, Portaingéilis muito ("a lán, go leor"); Laidin factum "deanta", Aragóinis feito, Spáinnis hecho, Catalóinis fet, Portaingéilis feito

Tagairtí

Naisc sheachtracha

An Aragóinis
Teangacha na Spáinne
Teangacha Rómánsacha
Dietrich Bonhoeffer

Diagaire Protastúnach de chuid na Gearmáine ab ea Dietrich Bonhoeffer. Saolaíodh i mBreslau ar an 4 Feabhra 1906 é, agus fuair sé bás i gcampa géibhinn Flossenbürg ar an 9 Aibreán 1945.

Luathshaol 
Bhain sé amach dintiúirí an dochtúra le diagacht nuair nach raibh ach ceithre bliana fichead d'aois slánaithe aige. Chaith sé seal sna Stáit Aontaithe agus sa Spáinn, sula bhfuair sé oifig eaglasta.

Na Naitsithe 
Nuair a tháinig na Naitsithe i gcumhacht sa Ghearmáin, bhí sé ón tús go tréan in aghaidh an fhrith-Ghiúdachais, agus é ag cur go misniúil i gcoinne iarrachtaí na Naitsithe a n-idé-eolaíocht féin a chur i bhfeidhm ar eaglais Phrotastúnach na Gearmáine. Sa bhliain 1938, chuaigh sé leis an gcomhcheilg in aghaidh Hitler. Bhí sé ina eagraí mór i saol na heaglaise agus é i gceannas ar sheimineár rúnda diagachta i mblianta an Naitsíochais. 

Sa bhliain 1940, choisc na Naitsithe air óráidí poiblí a thabhairt, agus go gairid ina dhiaidh sin, choisc siad air freisin scríbhneoireacht a dhéanamh. Ar an 5 Márta 1943, rinneadh príosúnach de.

Comhcheilg agus bás 
Ghlac Bonhoeffer páirt ghníomhach i gcomhcheilg Stauffenberg ar 20 Iúil 1944 in aghaidh Hitler, cé go raibh sé ina chime cheana féin nuair a cuireadh iarracht mharaithe an deachtóra i gcrích.

Crochadh Bonhoeffer ar 9 Aibreán 1945 i gcampa géibhinn Flossenbürg, in éineacht le Karl Sack agus agus an lucht comhcheilge eile.

Féach freisin 

 Karl Sack 
 Hans von Dohnanyi

Naisc 

 Fáithe an Fichiú hAois (FÁS) le Séamus Ware. Cuntais ghonta ar laochra Críostaí a sheas ar son an chirt san aois seo caite atá ann, Dietrich Bonhoeffer san áireamh. 
 an saothar Críostaí le Dietrich Bonhoeffer, ‘The cost of discipleship’

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1906
Básanna i 1945
Daoine curtha chun báis
Daonnúlaigh
Diagairí na Críostaíochta‎
Mairtírigh
Naoimh Gearmánacha
Protastúnachas
Síochánaithe
Oxegen

Is féile rac-cheoil é Oxegen. Tarlaíonn sé ag an ráschúrsa i mBaile Phúinse, Contae Chill Dara, Éire gach mí Iúil. Tagann na mílte daoine óga ann (an tromlach acu idir 16 is 20 bliain d'aois).

Thugtaí Witnness air an bhféile idir na blianta 2000 agus 2003.

Nasc seachtrach 
 Suíomh oifigiúil na féile 

Féilte rac-cheoil
Féilte ceoil
Féilte Éireannacha
Joseph Ndo

Is imreoir sacair as an gCamarún é Joseph Ndo (rugadh ar an 28 Aibreán 1976 i Yaoundé é). Imríonn Joseph faoi láthair le Ruagairí Shligigh i Sraith na hÉireann. 

D'imir Joseph ar son fhoireann Chamarúin 21 uair agus bhí sé ar an bpainéal le haghaidh Chorn an Domhain sa bhliain 1998 agus arís sa bhliain 2002. D'imir sé ar son na foirne Cotonsport Garoua, Neuchâtel Xamax, Strasbourg, Chengdu Wuniu agus Shelbourne F.C. sular cheannaigh St Pats é don dara uair. Tar éis bhaint Churadh na hÉireann dó le Shelbourne sa bhliain 2006, bhuaigh sé duais 'Imreoir na Bliana' ó Chumann Peileadóirí Gairmiúla na hÉireann (Professional Footballers Association of Ireland). Imríonn Ndo i lár páirce. Bhí sé ar iasacht le Shamrock Rovers sa bhliain 2008.

Naisc sheachtracha 
 Próifíl Joseph Ndo  ar stpatsfc.com.

Tagairtí 

Imreoirí League of Ireland
Daoine a rugadh i 1976
Daoine beo
Matt Damon

Is aisteoir agus scríbhneoir Meiriceánach é Matthew Paige Damon, a rugadh ar an 8 Deireadh Fómhair 1970 i gCambridge, Massachusetts. Tá Gradaim an Acadaimh buaite aige i gcomhair a scríbhneoireacht sa scannán Good Will Hunting. B'é Mystic Pizza (1988) an chéad scannán mór ina raibh sé, ach ní raibh ach líne amháin aige. Tháinig clú mór ar Matt leis na scannáin Geronimo: An American Legend agus Good Will Hunting chomh maith leis na sraith Bourne agus Ocean's. Tá Damon pósta le Luciana Bozan Barroso agus tá beirt chailín acu.

Tús a shaoil 
Rugadh Matt Damon i gCambridge, Massachusetts. Tá deartháir aige, Kyle, atá ina ealaíontóir. Bhí seisean agus a theaghlach ina gcónaí i Newton ach, tar éis colscaradh a thuismitheoirí, bhog sé agus a dheartháir go dtí Cambridge lena máthair. D'éirigh sé aníos le Ben Affleck in aice láimhe, cara dílis dó agus comhoibrí ar chúpla scannáin.

D'fhreastail Damon ar Ollscoil Harvard sna blianta 1988 go 1992 ag déanamh staidéir ar an mBéarla. Ghlac sé páirt sa drámaíocht mic léinn, ag taispeáint i ndrámaí cosúil le Burn This in Winthrop House agus A... My Name is Alice. Níor chríochnaigh sé an clár, áfach, mar shocraigh sé chun a shlí bheatha a bhaint amach mar aisteoir.

Slí bheatha

An tús 
A chéad páirt sa scannán ná páirt le líne amháin sa Mystic Pizza sa bhliain 1988. I rith a oideachais i Harvard, fuair sé páirteanna bheaga sa scannáin cosúil le School Ties. Sa bhliain 1992, áfach, fuair sé páirt mhór sa scannáin Geronimo: An American Legend le Gene Hackman agus Jason Patric. Níos déanaí, bhí air 40 punt a chailleadh laistigh de roinnt seachtainí chun páirt mar saighdiúir atá gafa le óipiam sa scannán Courage Under Fire. 

I rith na 90í, scríobh Damon agus Affleck script agus, tar éis cúpla athruithe, d'éirigh an script ina scannáin, Good Will Hunting (1997). Bhain siad cáil amach mar gheall air, fuair an scannán naoi ainmniúchán Gradaim an Acadaimh agus bhuaigh an beirt Oscair don Bunscript Scannáinn is Fearr. Bhuail Steven Spielberg le Damon, agus é ag scannánú Good Will Hunting, agus thug sé an príomhpháirt dó sa scannán an Dara Cogaidh Domhanda, Saving Private Ryan (1998).

Hollywood 
Bhain Matt Damon cáil amach as a bhua aisteoireacht. D'éirigh leis páirteanna difriúla a imirt go han-mhaith, mar an frithlaoch Tom Ripley sa The Talented Mr. Ripley (1999) agus mar Loki, iar-aingeal báis atá dibeartha ó na bhFlaithis leis a chara Bartelby, léirithe le Affleck, sa Dogma (1999).

Scannáin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Matt Damon ar an IMDb

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1970
Daoine beo
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Curitiba

Is cathair sa Bhrasaíl í Curitiba. Tá sí suite i ndeisceart na tíre agus is í príomhchathair Stát Paraná. Tá 1,764,540 duine ina gcónaí i gCuritiba agus 3,209,980 ina gcónaí sa cheantar cathrach (daonáireamh 2010).

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil

Cathracha sa Bhrasaíl
Cathracha
Gurú

Séard is Gurú (Sanscrait: गुरू) ann ná saoi reiligiúnda san Hiondúchas, Búdachas, Saíceachas, agus cuid mhaith córais creidimh eile. Séard is ciall le Gu ná "an dorchadas spioradálta"; agus Rú ná "an duine a chloíann". Mar sin, séard is brí leis an bhfocal Gurú ná an duine a chloíann an dorchadas spioradálta.

Leathanacha eile 
 Jagadguru
 Scrioptúirí Hionduach

Naisc sheachtracha 
 Eolais breise faoi Gurú mór le rá.

Hiondúchas
Ceannairí reiligiúnacha
Pink (Amhránaí)

Is amhránaí comhaimseartha Meiriceánach í Pink nó P!nk. Rugadh mar Alecia Beth Moore i nDoylestown, Pennsylvania í ar an 8 Meán Fómhair 1979.

Saol 
De oidhreacht Ghiúdach ab ea a máthair agus de bhunadh Gaelach, Gearmánach agus Liotuánach a hathair. 

Thóg sí an t-ainm gairmiúil Pink, dár léi fhéin, mar gheall ar an éascacht is a thagadh spléachadh uirthi de bharr náire ina hóige.

Scar a tuismitheoirí is í in aois a seacht mbliana agus chuaigh an bhaint idir í fhéin agus a máthair in olcais ó shin. An toradh a bhí ar seo ná gur fhág sí teach a máthar in aois cúig bliana déag di. 

Bhí caidreamh níos fearr aici lena hathair. Thart fán am seo thosaigh sí ag baint úsáid as drugaí mídhleathacha, ach tar éis tamaill bhig thug sí a cúl dóibh.

Is fán tréimhse seo atá a hamhrán Family Portrait. Phós sí Carey Hart sa bhliain 2006. Saolaíodh iníon dóibh ar an 3 Meitheamh 2011 agus ghlaoi siad Willow uirthi. Tá dlúthbhaint aici leis an eagraíocht PETA a fheidhmíonn ar son leasa ainmhithe.

Saothar 
Sheol sí a céad dlúthdhiosca, Can't Take Me Home, sa bhliain 2000. Seoladh an tarna dlúthdhiosca M!ssundaztood sa bhliain 2001 agus bhí an-rath air. Ní raibh toradh chomh hiontach leis an céad dlúthdhiosca eile Try This (2003). Thóg sí sos ansin go dtí gur sheol sí I'm Not Dead sa bhliain 2006 agus bhí an-tóir ar an dlúthdhiosca seo ar fud an domhain. Bhí fiche trí mhilliún dlúthdhioscanna díolta aici go dtí 2015.

Dioscliosta 
Albaim Stiúideo
 Can't Take Me Home (2000)
 Missundaztood (2001)
 Try This (2003)
 I'm Not Dead (2006)
 Funhouse (2008)
 The Truth About Love (2012)
 Beautiful Trauma (2017)

Albaim Tiomsú
 Missundaztood / Can't Take Me Home (2005)
 Pink Box (2007)
 Greatest Hits... So Far!!! (2010)
 The Album Collection (2011)

Camchuairteanna 
 2002: Party Tour
 2004: Try This Tour
 2006-2007: I'm Not Dead Tour
 2009: Funhouse Tour
 2010: The Funhouse Summer Carnival
 2013-2014: The Truth About Love Tour
 2018–2019: Beautiful Trauma World Tour

Gradaim agus ainmniúcháin
Tá 130 gradam buaite ag Pink. Tá 213 ainmniúchán faighte aici.

Naisc Sheachtracha 

 Suíomh gréasáin oifigiúil Pink

Tagairtí 

Popcheoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1979
Daoine beo
Antoine Lavoisier

Ba é Antoine-Laurent de Lavoisier (26 Lúnasa, 1743 – 8 Bealtaine, 1794), athair na ceimice nua-aimseartha. Ba d'uasalaicme na Fraince é agus sa bhreis ar an gceimic bhain sé clú amach i gcúrsaí airgeadais, i mbitheolaíocht agus i gcúrsaí eacnamaíochta chomh maith.

Ba é an chéad duine a chuir chun chinn Dlí Imchoimeád na Maise (.i. ní théann ceal i mais agus ní chruthaítear mais nua i bpróisis fisiceacha ná ceimiceacha). D'aithin sé agus d'ainmnigh sé ocsaigin (1778) agus hidrigin (1783). Dhíchruthaigh sé teoiric an fhlógastóin. Thionscain sé an córas méadrach, scríobh sé síos an chéad liosta fairsing dúl agus d'athleasaigh sé ainmníocht cheimiceach.

Bhí sé in ann a rá go raibh a leithéid de dhúil agus sileacan ann sula raibh sé aonraithe ag aon cheimiceoir, agus bhí sé ar an gcéad duine ar tuigeadh dó gur dúil cheimiceach, seachas comhdhúil, a bhí sa sulfar. 

Ós fear uasal a bhí ann, bhí sé ina bhall dá lán comhairlí agus comhthionól a bhí ag na huaisle san Fhrainc, agus ba é ba thoradh dó seo nach raibh aon dea-chinniúint i ndán dó nuair a tháinig Muirthéacht na Fraince. Thar aon rud eile bhí baint aige leis an bhFerme générale, sórt údarás leathoifigiúil a bhí ag gearradh cánach agus táillí custaim beag beann ar aon chumhacht os a chionn, agus na baill ag éirí saibhir ar na cánacha mar sin. Bhí fuacht na ndaol ag na réabhlóidithe ar an bhFerme générale, agus ní ábhar iontais é go ndeachaigh Lavoisier faoi scian an ghilitín sa deireadh.

A Shaol

Rugadh Antoine-Laurent de Lavoisier do theaghlach saibhir i bPáras ar an 26ú lá de Mhí Lúnasa sa bhliain 1743. Bhí a athair ina aturnae i bParlaimint Pháras, agus fuair sé slám maith airgid mar oidhreacht nuair a fuair a mháthair bás cúig bliana i ndiaidh bhreith a mic. Ní raibh sé ach aon bhliain déag d'aois nuair a thosaigh sé ag foghlaim scoile i gCollège des Quatre Nations (nó Coláiste Mazarin) in Ollscoil Pháras. Chuir sé suim san eolaíocht i rith an dá bhliain dheireanacha a chaith sé ag freastal ar an scoil sin, agus ansin rinne sé staidéar ar an gceimic, an luibheolaíocht, an réalteolaíocht agus an mhatamaitic. Ba é an teagascóir fealsúnachta a bhí aige ná Nicolas Louis de Lacaille, matamaiticeoir agus réalteolaí breathnaitheach a tharraing súil an dalta ar chúrsaí na haimsire agus ar an meitéareolaíocht. Chuir Lavoisier an-suim sa mheitéareolaíocht go lá a bháis.

Chaith Lavoisier seal ag staidéar dlí freisin agus bhain sé amach dintiúirí an dlíodóra sa bhliain 1764, cé nár chleacht sé ceird an dlíodóra riamh. Lean sé leis ag foghlaim eolaíochta mar chaitheamh aimsire.

Lavoisier, A
Lavoisier, A
Lavoisier, A
Speiceas

Sa bhitheolaíocht tá an speiceas ar cheann de na haonaid bhunúsacha i rangabháil na n-orgánach beo. Mar sin, i rangú na n-orgánach bitheolaíoch, is speiceas an grúpa as gné ar féidir na baill nádúrtha de a chrosphórú le chéile, ionas go bhfanann siad aonraithe ó ghrúpaí cosúla sa ghné chéanna, nach féidir le hábhar géiniteach aistriú eatarthu (de bharr go bhfuil bac speiceasach ann). 

Uaireanta déantar speiceas a mhíniú mar ghrúpa orgánach ar féidir leo atáirgeadh a dhéanamh in éineacht le ball eile den ghrúpa céanna. 

Is minic a fheileann an míniú sin i measc orgánach a dhéanann atáirgeadh gnéasach. Níl sé chomh feiliúnach céanna, áfach, i gcás na n-orgánach sin a dhéanann atáirgeadh ar bhealaí eile, agus is minic, áfach a bhaintear úsáid as slata eile tomhais, cosúlacht ADN nó tréithe coiteanna. Mar sin, ní féidir coincheap bitheolaíoch an speicis a lua le hiontaisí nó orgánaigh a atáirgeann ar bhealach neamhghnéasach.

Crosphórú 
Ní féidir leis an gcuid is mó de na speicis crosphórú le speicis eile. Iad sin atá in ann é a dhéanarnh, sleachta nearnhthorthúla a bhíonn orthu de ghnáth. Sainítear na speicis seo ar bhonn comparáideach moirfeolaíoch. 

De ghnáth, taobh istigh de ghné, bíonn roinnt speiceas atá dlúthghaolta le chéile go moirfeolaíoch.

Ainrnniú 

In ainrnniú orgánach sa chóras tacsanomaíoch, úsáidtear dhá fhocal Laidineacha (mar shampla, Horno sapiens, an duine)ː 

 an chéad cheann, a scríobhtar le ceannlitir (Horno), is é ainm gné an orgánaigh é, agus 
 an dara ceann, gan ceannlitir (sapiens), is é ainm an speicis é. 

Sampla eile is ea Panthera leo, an leon: 

 is é Panthera ainm na gné, agus 
 leo ainm an speicis.

Féach freisin 
 Carl von Linné.  Chuir obair Linnaeus tús leis an ainmníocht déthéarmach a mbaintear úsáid choitianta aisti le speicis na neachanna beo a shainiú go neamhdhébhríoch. 
 Speicis i mbaol

Tagairtí 

Bitheolaíocht
Tacsanomaíocht
Pápa Eoin Pól I

Bhí an Pápa Eoin Pól I ina phápa ar feadh 33 lá ón 26 Lúnasa go dtí an 28 Meán Fómhair sa bhliain 1978 sula bhfuair sé bás tobann. 

Rugadh sé do theaghlach cosmhuintire i gCanale d'Agordo i dtuaisceart na hIodáile i 1912 faoin ainm Albino Luciani. Bhí ar a athair, Giovanni Luciani tréimhsí fada a fanacht as baile le dul ar lorg oibre. Ba sóisialach é an t-athair, ach ba Caitliceach cráifeach í máthair na clainne. Chuaigh Albino le sagartóireacht. hOirníodh ina shagart é sa bhliain 1935 agus bhain sé amach dochtúireacht ó Ollscoil Ghréagórach na Róimhe. Ina dhiaidh sin, chaith sé na blianta fada ina Ollamh le Diagacht i gcliarscoil Belluno. Bhí sé fós ag múineadh ansin nuair a bhí an dochtúireacht á déanamh aige, agus is é an breithiúnas a tugadh ar a dhochtúireacht ná magna cum laude. B'é ab ábhar don dochtúireacht ná "bunús an anama de réir Antonio Rosmini" - fealsamh Iodálach ab ea Rosmini a mhair sa chéad leath den naoú haois déag - agus cháin Luciani dearcadh diagachta Rosmini ina shaothar dochtúireachta féin.

Bhí roinnt postanna aige mar riarthóir eaglaise sula ndearnadh Easpag Vittorio Veneto de. Ina dhiaidh sin, bhí sé ina Phatrarc ar Venezia agus ina Chairdinéal. 

Toghadh é mar Phápa tar éis bhás an Phápa Pól VI. B'é an chéad Phápa a roghnaigh ainm dúbailte: Eoin Pól. Mar sin, thug sé ómós don bheirt Phápaí roimhe féin, is é sin, Eoin XXIII agus Pól VI. Chuir sé deireadh le deasghnátha áirithe a bhain le hinsealbhú an Phápa, an corónú mar shampla.

Ní raibh súil ag aon duine le chomh tobann a bhásódh sé. A thúisce a bhí sé síothlaithe, thosaigh ráflaí ag dul timpeall. Bhí sé ina scéal reatha gur dúnmharaíodh é, toisc go raibh sé ag cur an iomarca suime i ngnóthaí baincéireachta éigin de chuid na hEaglaise nach raibh cuma cheart orthu. Scríobhadh lear mór leabhar faoi na luaidreáin seo, ach is deacair a rá an bhfuil bunús leo. I ndiaidh an iomláin, tá fianaise ann go raibh a chroí ag luí ar Albino Luciani le tamall anuas. Tá cás Eoin Póil I cosúil le scéal Phius VIII a raibh drochshláinte air chomh maith agus nach raibh oiread is dhá bhliain Pápachta i ndán dó nuair a ceapadh é. Bhí sé i mbun na hoifige sna blianta 1829-1830. 

Is é an breithiúnas a bhí ag na daoine ar Eoin Pól I ná gur uncail cairdiúil, cineál páistiúil, a bhí ann agus é ní ba tugtha do Phinocchio ná do leabhartha léannta na diagachta. Ní raibh clú an intleachtóra air. I gcúrsaí diagachta, bhí dearcadh coimeádach aige, ach san am céanna, cháin sé brúidiúlacht na ndeachtóirí i Meiriceá Theas: nuair a tháinig Uachtarán míleata na hAirgintíne, Jorge Videla, ar cuairt chuige, lochtaigh an Pápa é faoin dóigh ar sháraigh Videla agus a rialtas cearta an duine le linn an "chogaidh shalaigh" a chuir siad ar radacaigh na heite clé. 

Eoin Pól I, Pápa
Eoin Pól I, Pápa
Eoin Pól I, Pápa
Reachtas Aspalda Eoin Máire Vianney Naofa

Aonad rialtais faoi leith taobh istigh den Eaglais Chaitliceach is ea an Reachtas Aspalda Pearsanta Eoin Máire Vianney Naofa. Idir 1949 agus 1981, ba é Dom Antonio de Castro Meyer Easpag Champos sa Bhrasaíl. Tar éis an Dara Comhairle Vatacánach, choimeád an tEaspag de Castro Meyer an tAifreann Laidineach i bhfeidhm, cé nár chuir sé cosc ar Aifreann nua an Pápa Pól VI i bPortaingéilis. Nuair a bhí ar an tEaspag de Castro-Meyer éirí as, tháinig scoilt idir na tradisiúineóirí agus na liobráiligh i ndeoise Champos. Chuaigh an t-iareaspag i gcomhaontas leis an Ardeaspag Marcel Lefebvre. Rinne an Pápa Eoin Pól II coinnealbhá ar an mbeirt acu nuair a choiscrigh siad ceathrar sagart ina n-easpag gan cead ar 30 Meitheamh 1988.

Mhair an tEaspag de Castro-Meyer go dtí 25 Aibreán 1991 agus é ina uachtrán ar Aontas Sagartúil Naomh Eoin Vianney. Thogh na sagairt an Athair Licinio Rangel i gcomharbacht air. Choiscrigh triúir easpag coinnealbháite an tAthair Rangel in Iúil 1991. Coinnealbhádh an tEaspag Rangel chomh maith ina dhiaidh.

Ar 15 Lúnasa 2001, scríobh an tEaspag Rangel don Phápa Eoin Pól II ag lorg athmhuintiris. Ar Lá Nollaig na bliana sin, chuir an Pápa ceal ar an choinnealbhá i gcoinne an Easpaig Rangel. Ó 18 Eanáir 2002, rinneadh deoise phearsanta faoin Aontas Eoin Máire Vianney leis an Easpag Rangel ina easpag pearsanta. Fuair an tEaspag Rangel bás ar 18 Nollaig 2002 agus tháinig an tEaspag Fernando Arêas Rifan i gcomharbacht air. Ba é an tEaspag Rifan an chéad sagart a choiscríodh ina Easpag de réir liotúirge traidisiúnta na hEaglaise Rómhánaigh le cead eaglasta ó thús an nua liotúirge ar aghaidh. Tá sagairt an Reachtais Pearsanta ag obair in dosaen deoisí sa Bhrasaíl.

Naisc sheachtracha 
 adapostolica.org

Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Institiúid an Aoire Mhaith

Chuireadh Institiúid an Aoire Mhaith (Laidin: Insitutum a Bono Pastore) ar bhun i mBordeaux na Fraince ar 8 Meán Fómhair 2006. Mar sin féin, tá an comhphobal thaobh thiar de níos sine fós. Caitheadh an tAthair Paul Aulagnier amach ón Cumann Naomh Pius X sa bhliain 2003 tar éis dó labhairt go poiblí i bhfabhar an athmhuintireas idir an Phápa agus traidisiúineóirí ón Deoise Campos agus cruthú an Reachtas Aspalda Eoin Máire Vianney Naofa ann. Bhí an tAthair Aulagnier an-mhór leis an Ardeaspag Lefebvre (1905-1991) a chur Cumann Naomh Pius X ar bhun.

Sa bhliain 2004, labhair an tAthair Philippe Laguérie, sagart eile de chuid Chumainn Naomh Pius X amach i gcoinne polasaithe i gcliarscoileanna an Chumainn agus chaitheadh amach as an gCumann é. D'fhan sé i mbun an teach a bhí aige i mBordeaux áfach agus tháinig roinnt sagairt eile ón gCumann chuige. Tar éis dóibh socraithe a dhéanamh le Ard-deoise Bordeaux agus reachtas na hEaglaise Caitlicigh sa Róimh, bronnadh aitheanntas ar an Institiúid nua. Tháinig roinnt sagairt eile chucu agus anois tá tithe acu sa Bhrasaíl, sa tSile agus sa Cholóim.

Léann sagairt na hInstitiúide an tAifreann Laidineach amháin.

Naisc sheachtracha 
 Institutdubonpasteur.org
 IBP i Meiriceá Theas

Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Pápa Pól VI

Bhí Pól VI mar phápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1963 agus 1978.

Saol 
Ba é Giovanni Battista Montini an ainm breithe aige. Rugadh é i mBrescia i dtuaisceart na hIodáile i 1897. 

Chuaigh Montini don chliarscoil i 1916 agus oirníodh é ina shagart i 1920. Bhí céimeanna aige ón Ollscoil Ghreagóireach, Ollscoil na Róimhe agus an Acadamh Uasail. Chaith Montini cuid mhaith dá shagartóireacht mar mhaorlathaí sa Churia Rómhánach agus bhí sé ag obair díreach faoin bPápa Pius XII ar feadh roinnt bliana, sula cheapadh é mar Ardeaspag Milano agus Cairdinéal.

Pápacht 
Tógadh Montini mar phápa tar éis bháis Eoin XXIII i 1963 le linn an an Dara Comhairle Vatacánach.

Breathnaíodh ar Phól mar liobrálach ar dtús. Bhí an Dara Comhairle Vatacánach ar siúl nuair a ceapadh é, fóram faoi chaidreamh idir an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus an saol comhaimseartha. 

Thug Pól VI isteach athraithe liotúirgeacha tar éis na Comhairle. Cuireadh deireadh leis an tAifreann Laidineach ar feadh seal agus tógadh isteach Aifreann Phóil VI i dteangacha na ndaoine. 

Ach ansin, sa bhliain 1968, sheol an Pápa Pól VI an imlitir Humanae Vitae. Foilsíodh an imlitir seo de thoradh Dara Comhairle na Vatacáine. Chuir an eaglais cosc ar Chaitlicigh an fhrithghiniúint a úsáid. Bhí mór-chuid de Chaitlicigh liobrálacha ina choinne. Níor ghlac sé ina iomláine le himlitir Humanae Vitae.

Ba é an chéad pápa a thaisteal taobh amuigh den Iodáil. 

Chuir Pól VI suim i gcúrsaí éacúiméineacha,  Bhuail sé le Ardathair Athenagoras I (ardathair éacúiméineach agus ceannaire ar Eaglais Cheartchreidmheach na Gréige).

Tagairtí 

Pol VI
Pol VI
Pol VI
Pápaí Iodálacha
Pápa Eoin XXIII

Bhí an Pápa Eoin Naomh XXIII ina phápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1958 agus 1963. Fuair sé bás ar an 3 Meitheamh 1963, ar feadh an Dara Comhairle Vatacánach.

Saol 
Rugadh an Pápa Eoin Naomh XXIII i dtuaisceart na hIodáile. Ba é Angelo Roncalli an t-ainm air nuair a rugadh é. 

Ba staraí eaglasta é a chaith a mhór-chuid dá shagartóireacht i seirbhís dioplómaiteach na hEaglais. 

Bhí sé ina Nuntius ón bPápa san Bhulgáir, san Tuirc agus sa bhFrainc sular ceapadh é mar Ardathair Venezia agus cairdinéal. 

Toghadh é mar phápa i gcomharbacht ar an Pápa Pius XII i 1958.

An Dara Comhairle Vatacáine 
Chuir an Pápa Eoin XXIII tús leis an an Dara Comhairle Vatacánach i 1962. Ach fuair sé bás sular tháinig aon cháipéis amach as.

Oidhreacht 
In 2000, rinne an Pápa Eoin Pól II beannú ar Eoin XXIII. Canónaíodh é go hoifigiúil ar an 27 Aibreán 2014.

Tagairtí 

Eoin XXIII
Eoin Pól XXIII
Eoin Pól XXIII
Pápa Pius XII

Bhí Pius XII ina cheannaire ar an Eaglais Chaitliceach ó 1938 tar éis bháis Pius XI go dtí 1958. Chaith sé a shaol i seirbhís lárnach na hEaglaise, ag caitheamh tréimhsí mar Nuinteas don Bhaváir i München, don Ghearmáin i mBeirlín agus ina Chairdinéal Rúnaí Stáit ('príomh-aire na hEaglaise').

Luathshaol 

Rugadh Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli sa Róimh ar 2 Márta 1876 de shíol uasail. Ba é an Rómhánach deireanach a toghadh mar Easpag na Róimhe. Oirníodh ina shagart é sa bhliain 1899 agus fuair sé dochtúireacht sa bhliain 1901. Bhí sé ag obair sa Rúnaíocht Stáit ó shin amach tar éis dó staidéar agus taighde a dhéanamh ar Eaglais agus Stáit.

Coinscríobhadh ina easpag é ar 13 Deireadh Fómhair 1917 agus seoladh é chun München mar Nuntius Aspalda an Phápa don Bhaváir. Ag an am, bhíodh Nuntius faoi leith ag an mBaváir agus é scartha ón Nuntius i mBeirlín. Cuireadh chun Beirlín é sa bhliain 1925. Cé go raibh an Iodáil i gcoinne na Gearmáine sa Chéad Chogadh Domhanda nuair a cuireadh an Ardeaspag Pacelli chun na Baváire sa bhliain 1917, d'fhás mórchaidreamh idir é agus muintir na Gearmáine agus ba ghnách leis Gearmáinis a labhairt go príobháideach go dtí deireadh a shaoil.

Cairdinéal 
Rinneadh cairdinéal de sa bhliain 1929 agus cheap Pius XI ina Rúnaí Stáit é sa bhliain 1930. Bhí lámh mhór aige sa Choncordat idir an Vatacáin agus an Ghearmáin sa bhliain 1933, tar éis teacht i gcumhacht Adolf Hitler. 

An Concordat sínithe, bhí an-chuid scéalta ag an Eaglais faoi shárú an Choncordat ag na Naitsithe. Sheol Pius XI an tréadlitir Mit brennender Sorge chuig muintir na Gearmáine agus é ag cur i gcoinne gníomhartha agus fealsúnachta na Naitsithe. Bhí lámh ag an Cairdinéal Pacelli i scríobh na tréadlitreach sin.

Pápa 
Toghadh mar Phápa é ar 2 Márta 1938 agus bhí sé ina Phápa le linn an Dara Cogadh Domhanda. 

Cé go bhfuil an-chuid scríobtha i gcoinne polasaithe Pius i leith na Gearmáine, ag an am aithníodh é mar an t-aon guth amháin a bhí le cloisteáil ar fud na hEorpa. Ar ndóigh, cheap roinnt daoine gur imigh sé thar fóir. 

Tar éis an Chogaidh chuir sé go géar i gcoinne an chumannachais agus ghéaraigh na hionsaithe air ó shin i leith.

Bhí dúil aige sa diagacht riamh agus scríobh sé tréadlitreacha tábhachtacha tar éis an Chogaidh: Humani Generis, mar shampla, a chuir síos ar theoiricí Darwin sa bhliain 1950. Sa bhliain 1950 d'fhógair sé Deasghabháil Mhuire ar neamh mar dhogma de chuid na hEaglaise.

Bhí dhrochshláinte ag Pius XII ar feadh i bhfad agus fuair sé bás i gCastel Gandolfo ar 9 Deireadh Fómhair 1958.

Naisc sheachtracha 
 Critical Online Edition of the Nuncial Reports of Eugenio Pacelli (1917–1929)

Tagairtí 

Pius XII
Pius XII
Pius XII
Pápa Pius XI

Bhí Pius XI ina phápa ar an Eaglais Chaitliceach ó 1922 go 1938. Iodálach a bhí ann, darbh ainm Achille Ratti. Bhí sé ina leabharlannaí sa Biblioteca Ambrosiana i Milano sular ceapadh mar Ardeaspag Milano é. Toghadh mar phápa é tar éis bháis Beinidict XV i 1922.

Bhí cáil ar an bPápa Pius XI mar gheall ar a chuid scríobhnóireachta ar cheisteanna sóisialta, go háirithe Quadregessimo Anno sa bhliain 1931. Bhí air déileáil le teacht chun cinn deachtóirí san Eoraip. Chaith sé cuid mhaith ama ar shuíomh na hEaglaise i Meicsiceo chomh maith.

Tháinig a rúnaí stáit, Eugenio Cairdinéal Pacelli, i gcomharbacht air faoin ainm Pius XII nuair a fuair sé bás sa bhliain 1939.

Pius XI
Pius XI
Pius XI
Groucho Marx

Fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach ab ea Julius Henry "Groucho" Marx (2 Deireadh Fómhair, 1890 – 19 Lúnasa, 1977). 

Ba mhór an t-ábhar grinn a dheisbhéalaí. Tháinig clú domhanda air de bharr na 15 scannáin a bhí déanta aige lena chuid dheartháireacha - na Marx Brothers. 

Ba é an niúmóine a mhairbh sa deireadh é!,  ar an 19 Lúnasa, 1977 agus 86 in aois dó

Tagairtí 

Marx, Groucho
Marx, Groucho
Marx, Groucho
Naomh Peadar

Ba é Naomh Síomón Peadar ceannaire na n-aspal ag Íosa Críost. Rugadh é i mBeitsaide na Gailíle timpeall am Chríost. Bhí sé ina iascaire nuair a ghlaoigh Críost air agus a dheartháir Aindriais, a bhíodh ina dheisceabal Eoin Baiste roimhe. Tá pictiúr níos iomláine againn ar Pheadar ó na ceithre shoiscéal nó mar atá ar na haspail eile. Cé go suntasach gurbh eisean an ceannaire ar an dáréag, shéan sé a mháistir faoi thrí le linn na páise.

Tar éis aiséirí agus deasgabháil Íosa Críost, ghlac Peadar ceannaireacht ar an Eaglais. Dar le Caitlicigh, b'eisean an chéad Pápa a bhí ann. Úsáidtear, i measc nithe eile, an téacs ó Mhatha 16:18-19 ina dtugtar eochracha Ríocht na bhFlaitheas dó le n-é sin a chosaint. Cé go n-aontaíonn Ceartchreidmhigh leis sin, ní aontaíonn siad gur ionann sin agus an suíomh atá ag Pápa na Róimhe anois. Ní dhéanann Protastúnaigh an ceangal céanna.

D'imigh Peadar go hAntioch go luath i ndiaidh aimsir Ghníomhartha na nAspal agus b'eisean an chéad easpag ann. Ó shin, d'imigh sé chun na Róimhe, inár bhunaigh sé an Eaglais ansin. Céasadh é bun os cionn sa bhliain 67 i nGearleanúint na gCríostaithe in aimsir an Saesar Nero tar éis tine mhór na Róimhe. Insítear scéal faoin eachtra seo ar a thugtar Quo vadis? Cuireadh Naomh Pól chun bás sa Róimh ag an am céanna. Tháinig Naomh Línus i gcomharbacht air mar Phápa.

Peadar
Peadar
Ceannairí reiligiúnacha
Dáréag Aspal
Pápaí
Pápa Beinidict XV

Bhí Beinidict XV mar phápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1914 agus 1922. Bhí sé ina phápa le linn an Chéad Chogadh Domhanda agus an Réabhlóid Bhoilséiveach sa Rúis. Tháinig sé i gcomharbacht ar Naomh Pius X agus tháinig Pius XI ina dhiaidh.

Saol 
Rugadh Giacomo della Chiesa i nGenova san Iodáil i 1857. Bhain sé dochtúireachta amach sa dhlí sula oirníodh ina shagart é. Tháinig sé ag obair leis an Cairdinéal Mariano Rampolla, níos déanaí Nuinteas aspalda i Madrid, agus Rúnaí Stáit don Phápa Leo XIII. 

D'éirigh della Chiesa Fo-Rúnaí Stáit sa bhliain 1901 agus ansin ardeaspag ar Bologna i 1907. Cheap Pius X é ina chairdinéal i 1914 agus toghadh della Chiesa mar phápa go gairid ina dhiaidh sin.

Pápacht 
Bhí della Chiesa ina phápa linn an Chéad Chogadh Domhanda. Ba chosúil nár éist  siúd a bhí i mbun cogaíochta leis agus é ag iarraidh síocháin.

Ar an 27 Bealtaine 1917, d'fhógair an Pápa an Cód Pio-Bheinidicteach 1917. An chéad iarracht ar na dlíthe canónta a bhaineann leis an ngnásaíocht Laidineach san Eaglais Chaitliceach Rómhánach a chódú ab ea é. Deirtear gurb é an ócáid is tábhachtaí ó thaobh an dlí chanónta de i mbeagnach ocht gcéad bliain. Bhí sé bailí go dtí gur tháinig an Cód Dlíthe Canónta reatha i bhfeidhm sa bhliain 1983.

Rinne Beinidict naomh de Jeanne d'Arc, banlaoch náisiúnta na Fraince, ar 16 Bealtaine 1920. Bheannaigh an Eaglais Oilibhéar Pluincéid sa bhliain 1920 chomh maith.

Tagairtí 

Beinidict XV
Beinidict XV
Beinidict XV
Beinidict XV
Pápa Pius X

Bhí Pius X (nó Giuseppe Melchiorre Sarto, 2 Meitheamh 1835 -  20 Lúnasa 1914) mar phápa ar an Eaglais Chaitliceach ó 1903 go dtí 1914 (nuair a bhris an Chéad Chogadh Domhanda amach). Tháinig sé i gcomharbacht ar Leo XIII agus tháinig Benedict XV ina dhiaidh.

Saol 
Rugadh Giuseppe Sarto i Riese san Iodáil sa bhliain 1835. D'fhás sé suas i dteaghlach de dheichniúr clainne. Bhí a athair ina fhear a phoist agus bhí an chlann bocht. Chuaigh sé le sagartacht nuair a bhí sé cúig bliain d'aois agus cuireadh oideachas maith air, mar sin.

Oirníodh Giuseppe Sarto ina shagart in 1828. Chaith sé tréimhse ghearr mar shagart paróiste, bhí sé ina reachtaire ar chliarscoil agus ansin riarthóir deoise Treviso. Ceapadh é mar easpag Mantua sa bhliain 1884. 

Ceapadh Giuseppe Sarto mar chairdinéal agus ansin patrarc na Veinéise sa bhliain 1893, ceapachán polaitiúil. Bhí deacrachtaí idir an Vatacáin agus an Iodáil ag an am. Ní raibh sé ábalta dul ann go dtí 1894.

Pápacht 
Tar éis bháis Leo XIII, tógadh é mar phápa in 1903. Bhí sé thar a bheith diaganta  is cosúil, agus labhair sé go cráifeach faoina chreideamh, a dúradh. 

Níor thaitin débhríocht na nua-aimsearthachta leis.  Coimeádach cruthanta a bhí ann.

An Mhaighdean Mhuire 
Sa bhliain 1908 d’ordaigh Pius X an fhéile, Taibhsiú na Maighdine Muire i Lourdes.  a chomóradh ar fud an domhain ar an 11 Feabhra.

Éire 
Sa mbliain 1908, reáchtáladh ollchomórtas lúthchleasaíochta sa Róimh mar cheiliúradh ar Iubhaile Órga an Phápa Pius X , ar tugadh cuireadh do fhoirne lúthchleasaíochta as tíortha go leor ar fud an domhain a bheith san iomaíocht ann – Éire ina measc.

Glacadh go fonnmhar leis an gcuireadh seo a d’fhág iomaitheoirí na hÉireann astu féin  agus an píobaire 

Bhí an réabhlóidí Éamonn Ceannt sa mórshiúl tosaigh, ina cheann feadhna fiú ag seinm na bpíb, feistithe i bhfilleadh beag,

Tuairiscítear go raibh an Pápa chomh tógtha sin leis an ócáid agus gur iarr sé deis labhartha leis an gceoltóir go mbronnfadh sé a bheannacht air.

Féach freisin 

 Ne Temere (forógra na hEaglaise Caitlicí) sa bhliain 1908

Tagairtí 

Pápaí
Pius X
Pius X
Pius X
Proinsiasaigh
Canónaigh Rialta Máthair Dé

Comhphobail rialta a feidhmíonn de réir sean leabhair liotúirgeacha é Canónaigh Rialta Máthair Dé. Bunaíodh iad faoin ainm Opus Mariae i 1969. Úsáideann siad an tAifreann Laidineach le cead eaglasta.

Feidhmíonn na Canóinigh faoi Rial Naomh Aibhistín agus tá siad reidh le gá na heaglaise a comhlíonadh i bparóistí nuair nach bhfuil siad san mainistir. Tugadh cead dá nuachtarán an teideal 'ab' a úsáid i 1997. Tá an cheangal idir cleachtadh na gCanónach agus traidisiúin an Oird Praemonstraiteinseach.

Chuir na Canónaigh fúthu i Gap na Fraince ach le déanaí, bhogadar go dtí La Grasse ag fágáil an sean-mhainistir faoi stiúír na Ban Chanónaigh Máthair Dé.

Naisc sheachtracha 
 Chanoines-Lagrasse.com/

Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Oird rialta
Pápa Leo XIII

Bhí Leo XIII mar phápa ar an Eaglais Chaitliceach ó 1878 go 1903.

Rugadh Vincenzo Gioacchino Raffaelle Luigi Pecci i gCarpineto Romano in 1810. Bhí sé ina Nuntius don Beilg sula cheapadh é mar Ardeaspag Perugia. Ghlaoigh Pius IX é ar ais chun na Róimhe mar chamerlengo agus toghadh é mar phápa tar éis bháis Pius in 1878.

Bhí cáil air mar chara an fhir oibre agus ba ea Rerum Novarum, ar choinníollacha sóisialta, an tréad-litir ba chlúmhar dá chuid. Fuair sé bás in 1903.

Leo XIII
Leo XIII
Leo XIII
Naomh Agaistín

Naomh tábhachtach san Eaglais Chaitliceach ab ea Agaistín Hippo nó San Agaistín (13 Samhain 354 – 28 Lúnasa 430).

Luathshaol 
Rugadh Aurelius Augustinus i dTagaste san Afraic Thuaidh i 354. Ba saoránach Rómhánach págánach a athair, Patricius agus ba Bhearbéir agus Chríostaí a mháthair, Naomh Monica. Níor báistíodh é agus é ina leanbh.

D'fhreastail sé ar an ollscoil sa Chartaig agus thóg sé do shaol na mac léinn ag an am. 

Bhí mac aige, Adeodatus, lena  leannán nó bean leapa (ní raibh siad riamh pósta).    

Ghlac Agaistín Mainicéasaíocht ar feadh seal. Bhí sé ag múineadh reitric san ollscoil i Carthago, sa Róimh agus i Milano ina dhiaidh sin. D'fhill sé ar Milano, agus ba ghnách leis dul ag éisteacht le heaspag Milano, Naomh Ambrós, toisc go raibh suim aige i gcumas labhairt aige.

Críostaíocht 

Thiontaigh Agaistín ina Chríostaí agus báistíodh é sa bhliain 387.

Oirníodh Agaistín ina shagart agus toghadh é mar easpag Hippo Regius go gearr ina dhiaidh. 

Fuair a mháthair agus a mhac le chéile bás tamaill gearr ina dhiaidh.

Sa bhliain 388, chuir Agaistín tosach le comhphobal beag fireann san Afraic Thuaidh. Bhain sé cáil amach mar chosantóir na Críostaíochta Ceartchreidmhigh i gcoinne ionsaithe na Meanaicigh agus eiricigh cosúil leis na Donataigh agus lucht Pelagius.

Fuair Agaistín bás ar 28 Lúnasa 430 nuair a bhí na Vandail ag déanamh ionsaí ar Hippo.

Tionchar 
Scríobh Agaistín riail atá fós á úsáid ag Oird Rialta san Eaglais Chaitliceach. Chuir sé tús le saol fada scríbhneoireachta. 'S iad na leabhair is tábhachtaí dá chuid ná Confessiones agus De civitate Dei.

Is é an fhéile atá aige ná 28 Lúnasa.

Féach freisin 

 Na Agaistínigh

Tagairtí 

Aibhistín
Aibhistín
Aibhistín
Dochtúirí an Eaglais
Ord rialta

Is comhphobail fir nó mná atá ina gcónaí le chéile faoi riail coitinn é Ord Rialta. Tá tábhacht faoi leith ag an saol rialta i measc na mBuideach, san Críostaíocht, san traidisiún Sufi an Ioslaim, agus reiligiúin eile ar fud an domhain.

Críostaíocht

Eaglais Chaitliceach 
San Eaglais Chaitliceach tá oird rialta fireann scartha i gceithre rang:

Canónaigh Rialta 
Cuireadh tús leo san 10ú haois. 'S iad Canónaigh Rialta Naomh Aibhistín agus na Praemonstraiteinsigh an dá is fearr athnid. De ghnáth, úsáideann na hOird seo Riail Naomh Aibhistín.

Manaigh 
Cé go bhfuil manaigh ag an Eaglais Chaitliceach ó aimsir Impireacht na Róimhe, níor cuireadh eagar ar na mainistreacha in Oird go dtí an 11ú haois. 'S iad na Beinidictigh, na Cistéirsigh agus na Cartúísigh na hoird is fearr aithnid san Iarthar agus úsáideann siad Rial Naomh Beinidict. San Oirthear, tá traidisiún difriúil i gceist agus tá an chuid mhór-chuid manaigh Caitliceacha an Oirthir in Ord Naomh Basil, faoi Rial Naomh Baisíl.

Bráithre 
Cuireadh tús leis na Bráithre Bochta sa 13ú haois le Naomh Doiminic agus Naomh Proinnsias Assisi. 'S iad na ceithre mhór oird bráithre ná na Proinnsiasaigh, na Doiminicigh, na Agaistínigh agus na Cairmilítigh. Tá a riail féin ag na Cairmilítigh agus na Proinsiasaigh, ach úsáideann an chuid eile Riail Naomh Aibhistín.

Cleircigh Rialta 
Tháinig na cleircigh rialta chun cinn in aimsir an Reifirméisin san 16ú haois, go háirithe tar éis Comhairle Treinte. 's é an ord cleircigh rialta is cáiliúil ná an tOrd Íosánach.

Tar éis sin, tháinig comhthionóil i bhfeidhm nach bhfuil rialacha agus eagraíocht chomh dian, ar nós na Uinsinnigh, na Páisigh agus na Fuascailteoirigh.

Eaglais Cheartchreidmheach 
San Eaglais Cheartchreidmheach, tá an-thábhacht leis an saol rialta - mar shampla, ní féidir sagart a cheapadh ina easpag muna bhfuil sé ina mhanach. Ach níl an eagraíochta céanna acu. Leanann mór-chuid de mainistreacha Cheartchreidmheacha Riail Naomh Basil.

Protastúnachas 
Chuaigh na Protastúnaigh i gcoinne an saol rialta ag an Reifirméisin, ach ón 19ú haois, cuireadh tús leis an saol rialta Protastúnach, go háirithe sna heaglaisí Anglacánacha agus Liútaránacha.

Tagairtí 

Oird rialta