Sheila Tinney

B'fhisiceoir matamaitice Éireannach í  Sheila Christina Tinney née Power (15 Eanáir 1918 – 27 Márta 2010). Chaith sí dhá bhliain in Ollscoil Dhún Éideann i 1941 ag baint céim PhD amach faoi mhaoirseacht Max Born, rud a dtugann le bhfios gur ise an chéad bhean a rugadh agus a dtógfadh in Éirinn a thuill céim dochtúireachta in eolaíocht mhatamaiticiúil.

Saol 
Is í Sheila Christina Power an ceathrú páiste ó gclann seisear a rugadh i gCathair na Gaillimhe le Michael Power (aka Mícheál de Paor, as tuath Cill Chainnigh ó dhúchas, Cathaoirleach na Matamaitice ag Coláiste na hOllscoile, Gaillimh ó 1912-1955) agus Christina Cunniffe (a bhfuair bás le linn breith clainne nuair a bhí Sheila 12).

Bhí sí oilte ag na mná rialta Doiminicigh i nGaillimh agus i mBaile Átha Cliath araon, agus bronnadh grád onóracha i Matamaitic uirthi i Scrúdú na hArdteistiméireachta, ar dhuine de 8 cailíní a dhearna an rud céanna sa tír ar fad. I ndiaidh bliain amháin ag freastal ar UCG, bhog sí go dtí an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit ar bhain sí BSc amach i 1938, le Céim Onóracha sa Mhatamaitic, agus ag barr an ranga.

Bhain sí céim Mháistreachta ó UCD sa bhliain 1939, agus ina dhiaidh sin bronnadh scoláireacht taistil Ollscoil na hÉireann uirthi, a chuir ar chumas di dul i mbun taighde in Ollscoil Dhún Éideann in Albain. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, sa bhliain 1941, thuill sí céim dochtúireachta faoi mhaoirseacht an fisiceoir iomráiteach Max Born. Tháinig ar chobhsaíocht laitísí chriostal ar an bhfód an tráth úd.
Agus í ar ais i mBaile Átha Cliath, thosaigh sí ag obair mar léachtóir cúnta sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath (CÓBÁC), agus bhí sí ar dhuine de na chéad trí scoláirí a cheapfar chun an institiúid úrnua, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath (DIAS), i mí Dheireadh Fómhair i 1941. Le linn a tréimse in DIAS d'oibrigh sí le Paul Dirac, Arthur Eddington agus Erwin Schrödinger. Chuir sí spéis mhór i bhfisic chandamach, agus scríobh sí páipéir le Schrödinger, Hideki Yukawa, agus Walter Heitler.

Ó Mheán Fómhair 1948 go Meitheamh 1949 fuair sí cead neamhláithreachta ó UCD agus d'oibrigh sí mar scoláire ar cuairt ag Institute for Advanced Study i Princeton i measc Freeman Dyson, Hermann Weyl, Harish-Chandra, agus Albert Einstein.

D'fhorbair sí an chéad cúrsa matamaitice ar mheicnic chandamach in CÓBÁC agus mhúin sí an t-ábhar do na glúnta de dhaltaí ann, go dtí a scor luath i 1979.

Sa bhliain 1952, phós sí Seán Tinney, iar-mhac léinn innealtóireachta a bhí aici nuair a bhí sí ina léachtóir, agus bhí triúr páistí acu, an pianódóir clasaiceach Hugh Tinney san áireamh.

Ceannródaí agus ról múnla do mhná sa saol acadúil 
Sa bhliain 1900, d'éirigh leis an bhfeachtas chun glacadh le mná sa saol acadúil den chuid is mó rathúil, agus thosaigh Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath ag ligean mná isteach i 1904. Ach thug Acadamh Ríoga na hÉireann (RIA) constaicí dlíthiúla agus níor ghéill siad go dtí 1949, nuair a admhaigh siad ceathrar ban ar deireadh, agus ba í Sheila Tinney ceann acu dóibh.

Sa bhliain 2016, bhronn an RIA onóir ar Tinney lena portráid a chrochadh, chomh maith le 11 ceannairí acadúla (mná) eile, ar na ballaí. Fiú i CÓBÁC, chonaic Tinney réamhchlaonadh i gcoinne na mban. Insíonn ollamh amháin, An tOllamh Emeritus, ar eachtra ina raibh comhbhá ag Tinney léi, nuair a bhfuair fear níos óige ná í ardú céime ina háit, cé go raibh sí níos cáilithe. I rith a cuid ama ag UCD bhí cáil uirthi mar dhuine a thug cabhair do chomhgleacaithe mná óga a bhí ag iarraidh forbairt a chuir ar a gcuid gairmeacha.

Páipéir 

 
 "Note on the Influence of Damping on the Compton Scattering" Proceedings of the Royal Irish Academy. Section A: Mathematical and Physical Sciences, Vol. 50 (1944/1945), pp. 139–142
 "The Intensity Distribution of Proper Vibrations" Proceedings of the Royal Irish Academy. Section A: Mathematical and Physical Sciences, vol. 49, 1943, pp. 91–100.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1918
Básanna in 2010
Alumni COBÁC
Fisiceoirí Éireannacha
Matamaiticeoirí
Mná Éireannacha
Mná de réir gairme