joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Caithréim Chellacháin Chaisil

Dréacht bréagstairiúil Gaelach den 12ú haois is ea Caithréim Chellacháin Chaisil.  Scríobhadh é is dócha am éigin idir 1127 and 1134, árna coimisiúnaithe ag Cormac Mac Carthaigh, rí na Mumhan agus éilitheoir ar theideal Ard-Rí na hÉireann.

Is beathaisnéis shinsear Chormaic den 10ú haois, Ceallachán Caisil, é an scéal seo de réir dealraimh, ach le fírinne is dréacht bolscaireachta é.  Scríobhadh é mar aisfhreagra Eoghanacht ar an gcroinic Cogad Gáedel re Gallaib leis an Dál gCais/Uí Bhriain, ach ag tabhairt an chúrsaí reatha pholaitiúil le fios ina bhfuil na hiar-chéilí comhraic úd anois ina gcomhghuaillithe in aghaidh Thoirdhealbhaigh Uí Chonchúir, le béim ar leith ar chomhar idir Ceallachán Caisil agus Cinnéide mac Lorcáin in éadan a gcomh-namhaid, na Lochlannaigh.

Caomhnaítear cóip den scéal i Leabhar Leasa Mhóir, chomh maith le roinnt lámhscríbhinní eile.  Foilsíodh an t-eagrán is déanaí ag Alexander Bugge sa bhliain 1905, bunaithe are an téacs le fáil i Leabhar Leasa Mhóir agus R.I.A. 23 H 18 (707), le leaganacha criticiúla ó Egerton 106 luaite anois is arís.

Nótaí

Foinsí

Naisc sheachtracha
Caithreim Cellachain Caisil, eagrán le Bugge ar Openlibrary.org
 Cellachan.
 Callahan Genealogy and History, suíomh le cóip agus plé ar an leabhar.

Tagairtí

Mumhain
Finghin mac Aodha Dhuibh

Rí na Mumhan den Eoghanacht Chaisil ba ea Finghin mac Aodha Dhuibh (Sean-Ghaeilge Fíngen mac Áedo Duib), a fuair bás sa bhliain 618.  Fionnó an iar-rí, Féilimí mac Aonghasa ba ea é.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Amhalaidh mac Éanna sa bhliain 601.

Níltear ar aon ghuth sna hannála maidir lena réimse agus réim Aodha Bheannáin mhic Criomhthainn (bás 618) den Eoghanacht Locha Léin.  Tugtar an teideal Rí na Mumhan dóibh beirt i nAnnála Tiarnaigh, ach deirtear gur tháinig Finghin i gcoróin i ndiaidh Amhalghaí sa bhliain 601.  I nAnnála Inis Faithlinn, ní raibh ach ag Aodh an teideal úd.

Bhí réimse rathúil ag Finghin:
Mumha in aimsir Finghin mhic Aodha, lán ba ea a stórais, torthúil ba ea a fearainn.

De réir an seanscéal Mór Mumhan agus Anbhás Chuana mhic Ailchine, bhí sé pósta ar dtús le bean na nDéise ach níos déanaí phós sé Mór Mumhan (bás 636), iníon Aodha Bheannáin.  Dúradh gurbh í an bhean is áille in Éirinn í Mór Muman.  Phós sise in am trátha comharba Fhinghin, Cathal mac Aodha (bás 627).

Bhí mealladh na mban i bhFighin, mar is léir sa sliocht a leanas ón Saltair Caisil:
Fíngen, fiachmhar, beo,
Ráscánta, calma trí istríd,
Caoin agus séimh i leith ban,
Faraoir! i snaidhm grá feistithe.

Bhí beirt mhac aige le Mór, mar a bhí Seachnassach agus Maonach (Rí Mhumhan, bás 661).  Sliochtach i bhfad ba ea Feilimí mac Criomhthainn (bás 847).

Cineál Finghin (Cenél Fíngin) a glaodh ar a mhuintir díreach, agus deirtear go bhfuil ina mheasc clann Uí Shúilleabháin agus a bhfo-chlann Mhic Giolla Chuda.

Féach freisin
 Ríthe na Mumhan

Foinsí
 CELT: Corpus of Electronic Texts
 Annála Tiarnaigh 
 Annála Inis Faithlinn
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Sioncronachtaí Mhic Cártaigh, eagrán athbhreithnithe,  Coláiste na Tríonóide.
 Rev. Eugene O'Keeffe, Book of Munster, Ginealaigh Eoghanachta

Naisc sheachtracha
 CELT: Corpus of Electronic Texts ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh
 TLH: Thesaurus Linguae Hibernicae ag Coláiste na hOllscoile Baile Átha Cliath
 Wiley, Dan M., Mor Muman, Scéalaíocht na Ríthe via Library Ireland
 Vera-O'Sullivan Kings of Munster''

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Peintiméadar dachtalach

Is cineál meadarachta san fhilíocht é peintiméadar dachtalach. Athdhéantar an dachtal, atá déanta as siolla faoi strus (nó fada) agus dhá shiolla gan strus (nó gearr) cúig huaire chun líne pheinteaméadair a chruthú. 

Sa litríocht chlasaiceach, is gnách go mbíonn sé le fáil sa dara líne den leathrann eiligiach clasaiceach Laidineach nó Gréagach, i ndiaidh heicsiméadair dhachtalaigh. 

Tá dhá leath sa mheadaracht, iad araon múnlaithe timpeall na líne heicseamair dhachtalaigh suas go dtí an príomh-chaesúr. Is é sin, tá dhá dhachtal aige (ar féidir spoindéanna a chur ina n-ionad), agus longum (siolla trom) ina dhiaidh sin, agus dhá dhachtal ina dhiaidh sin (a chaithfidh fanacht ina ndachtail), agus longum ina dhiaidh sin. Mar sin is gnách gurb í seo a leanas an líne (tabhair faoi deara gur — siolla fada, gur ∪  siolla gearr agus gur ∪ ∪ ceann amháin fada nó dhá cheann ghearr): 

| - ∪ ∪ | - ∪ ∪ | - || - ∪ ∪ | - ∪ ∪ | - 

Mar a tharlaíonn i ngach foirmeacha  véarsaíochta  clasaiceacha, tugtar an feiniméan brevis in longo  faoi deara, mar sin is féidir leis an siolla deireanach a bheith gearr nó fada. Chomh maith leis sin, tá déiréis ar an líne, áit a gcaithfidh teorainn focal a bheith ann, tar éis an chéad leathlíne, atá marcáilte anseo le  || 

Téarma beagán aisteach é "Peintiméadar" don mheadaracht seo, mar is cosúil go bhfuil sé chuid ann, ach is í an chúis atá leis ná go bhfuil dhá throigh go leith ag an dá leath den líne, briste anseo ag an ||.  Is ionann dhá go leith móide dhá go leith agus cúig cinn. Tugtar hemiepes (leath-epos) ( An tSean-Ghreigis:ἔπος , 'epos' ; véarsa, líne, focal) an dá leathlíne, mar go bhfuil siad cosúil le leath líne de heicsiméadar dathalach eipiciúil. 

Tá an peintiméadar suntasach mar gheall ar a cháilíocht an-struchtúrtha: ní cheadaítear aon ionadaíochta ach amháin sa chéad dá throigh.

Féach freisin 

 Prosody (Latin)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Méadar agus Scálú  le roinnt foirmeacha filíochta Laidine.
Nadine Dorries

Polaiteoir de chuid Páirtí Choimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea Nadine Vanessa Dorries (née  Bargery). Rugadh í i Liverpool, Merseyside ar an 21 Bealtaine 1957.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1957
Daoine beo
An Páirtí Coimeádach
Banaltraí
Críostaithe
Daoine as Learpholl
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Gníomhaithe
Mná
Scríbhneoirí Sasanacha
Harvey Weinstein

Is léiritheoir scannán Meiriceánach é Harvey Weinstein a rugadh ar an 19 Márta, 1952. 

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1952
Daoine beo
Malartú gáis

Próiseas fisiceach trína mbogann gáis go neamhghníomhach trí idirleathadh thar dhromchla is ea malartú gáis. Mar shampla, d’fhéadfadh gurb é an dromchla seo ina chomhéadan idir aeir agus uisce dobharlaigh, ina dhromchla boilgeoige gáis i leacht, ina scannán gáis-tréscaoilteachta, ina scannán  bitheolaíoch a fhoirmíonn an teorainn idir orgánach agus a thimpeallacht eachtarcheallach. 

Bíonn gásanna á dtomhailt agus á dtáirgeadh i gcónaí ag imoibriúcháin ceallacha agus meitibileacha i bhformhór na rudaí beo, agus mar sin teastaíonn córas éifeachtach chun gás a mhalartú ar deireadh thiar thall, an taobh istigh den chill / na cealla agus an timpeallacht sheachtrach. istigh na cille / na gcealla agus an timpeallacht sheachtrach. 

Bíonn cóimheas ard idir dromchla-go-toirt ag orgánaigh bheaga, go háirithe aoncheallach, mar shampla baictéir agus prótasóin. Sna créatúir seo is gnách gurb é t-aonad malartaithe gáis ná an  cillscannán. Tá roinnt orgánaigh bheaga ilcheallacha, mar leithphéisteanna, in ann malartú gáis leordhóthanach a dhéanamh ar fud an chraicinn nó an chúitinigh atá timpeall ar a gcorp. Mar sin féin, i bhformhór na n-orgánach níos mó, a bhfuil cóimheasa beaga dromchla-go-toirt acu, soláthraíonn struchtúir speisialaithe le dromchlaí corntha cosúil le geolbhaigh, , ailbheolais scamhógacha agus méisifill  spúinseach an limistéar mór atá riachtanach le haghaidh malartú éifeachtach gáis. Uaireanta féadtar na dromchlaí corntha  seo a inmheánú i gcorp an orgánaigh. Is amhlaidh an cás leis na  hailbheolais, atá mar dhromchla istigh de chuid na scamhóga mamaach, an mhéisifill spúinseach, atá le fáil taobh istigh de dhuilleoga plandaí de chineálacha áirithe, nó geolbhaigh na moileasc sin atá siad acu, atá le fáil sa sa chuas maintlín. 

Sna horgánaigh aeróbacha,  bíonn malartú gáis an-tábhachtach maidir le riospráid, a bhaineann le ráta ionsúite ocsaigin (O2) agus scaoileadh dé-ocsaíd charbóin (CO2). Os a choinne sin, sna horgáin fhótaisintéiseachain ocsaigineacha mar fhormhór na bplandaí talún, is é innsú dé-ocsaíd charbóin agus scaoileadh ocsaigine agus gal uisce na príomhphróisis malairte gáis a tharlaíonn i rith an lae. Tá próisis mhalartaithe gáis eile tábhachtach in orgánaigh nach bhfuil chomh haithnidiúil: e.g. Déantar dé-ocsaíd charbóin, meatán agus hidrigin a mhalartú ar fud chillchealla na mbaictéar meatánaigineach Archaea.  
I bhfosú nítrigine ag baictéir dé-asatrófach agus dínítriú ag baictéir heitreatrófacha (mar shampla Paracoccus denitrificans agus Pseudomonadaceae éagsúla), déantar gás nítrigine a mhalartú leis an gcomhshaol, á thógáil ag an gcéad cheann agus á scaoileadh isteach ag an dara ceann, 
cé go mbíonn tiúbphéisteanna ollmhóra (Riftia pachyptila) ag brath ar bhaictéir chun ocsaídiú a dhéanamh ar shuilfíd hidrigine a bhaintear as a dtimpeallacht domhainfharraige, ag úsáid ocsaigine tuaslagtha san uisce mar ghlacadóir leictreon.

Tagairtí
Próisis bhitheolaíocha
 *
Scaradh sóisialta

Is éard is scaradh sóisialta ann ná tacar de ghníomhartha rialaithe ionfhabhtaithe neamh-chógaisíochta a bhfuil sé d’aidhm acu leathadh galar tógálach a stopadh nó a mhoilliú. Is é cuspóir an scartha shóisialta ná an dóchúlacht teagmhála idir daoine a bhfuil ionfhabhtú orthu a laghdú, agus daoine eile nach bhfuil ionfhabhtaithe, d’fhonn tarchur galair, galracht agus básmhaireacht a íoslaghdú.   

Is éifeachtaí an scaradh sóisialta nuair is féidir an t-ionfhabhtú a tharchur trí ionfhabhtaithe bhraoinínigh (casacht nó sraothartach); theagmhála fisiciúla dírí, lena n-áirítear teagmháil ghnéasach; teagmháil fhisiciúil indíreach (m.sh. trí dhul i dteagmháil le dromchla éillithe cosúil le fomite ); nó tarchur aeriompartha (más féidir leis an miocrorgánach maireachtáil san aer ar feadh tréimhsí fada).  

D’fhéadfadh sé nach mbeadh an scaradh sóisialta chomh héifeachtach i gcásanna ina dtarchuirtear an t-ionfhabhtú go príomha trí uisce nó bia éillithe nó ag veicteoirí mar mhuiscítí nó fheithidí eile, agus níos chomh minic céanna ó dhuine go duine.  

I measc na míbhuntáistí a bhaineann leis an scaradh sóisialta tá uaigneas, táirgiúlacht laghdaithe, agus cailliúint sochar eile a bhaineann le hidirghníomhaíocht an duine . 

Sa seachtú haois RC a haimsítear ceann de na tagairtí is luaithe don scaradh sóisialta i Leabhar Leviticus, 13:46: ""Agus an lobhar leis a bhfuil an phlá ... fanfaidh sé ina aonar; in áit chónaithe [lasmuigh] den  champa. "  

Go stairiúil, bunaíodh coilíneachtaí lobhar agus lazarettos mar bhealach chun leathadh lobhra agus galair thógálacha eile a chosc trí scartha shóisialta,  go dtí go dtuigfí an tarchur agus gur cumadh cóireálacha éifeachtacha.

Samplaí 
I measc roinnt samplaí den scaradh sóisialtaa úsáidtear chun leathadh tinnis thógálacha a rialú tá:       

 dúnadh na scoile (réamhghníomhach nó frithghníomhach), oideachas ar líne  
 ionaid oibre a dhúnadh,  lena n-áirítear dúnadh gnólachtaí “neamhriachtanacha” agus seirbhísí sóisialta (ciallaíonn “neamhriachtanach” na saoráidí sin nach gcoinníonn príomhfheidhmeanna sa phobal, seachas seirbhísí riachtanacha  ) 
 Aonrú 
 Coraintín 
 Cordon sanitaire nó líne chosanta 
 ceapadh cosanta 
 Ollchruinnithe mar imeachtaí spóirt, scannáin nó seónna ceoil a chealú  
 Olliompar a dhúnadh nó a theorannú 
 Dúnadh áiseanna áineasa (linnte snámha pobail, clubanna óige, giomnáisiam)  
 Bearta “féin-chumhdach” do dhaoine aonair, lena n-áirítear teagmhálacha duine le duine a theorannú, gnó a dhéanamh ar an bhfón nó ar líne, áiteanna poiblí a sheachaint agus taisteal gan ghá a laghdú.  
 Beannú ag an uillinn (in ionad an chroitheadh ​​láimhe)  agus an " sraoth Dracula "

Éifeachtacht

Tagairtí 

Galair thógálacha
Coraintín
Eipidéimí
Eipidéimeolaíocht
Sláinteachas míochaine
An Chamóg

Tá an Chamóg ar cheann de na haibhneacha is mó i mBaile Átha Cliath. Tá sí ar cheann de na ceithre chraobh-abhainn na Life a chuir go mór le fás agus forbairt i luathstair na cathrach.

Cúrsa 
Éiríonn an Chamóg in Móin Seiscinn, soir ó dheas ó Theach Sagard in iardheisceart Bhaile Átha Cliath. Sníonn sí trí ghleann siar ó dheas ó Tamhlacht agus ar aghaidh trí an Caisleán Nua, Coill an Rí agus faoin bóthar N7. Ó shin, ritheann an abhainn ar aghaidh i dtreo Chluain Dolcáin, áit ina mheascann sí le locháin iascaireachta i grcoílár 
Pháirc Chorcaí.

Leanann an Chamóg ar aghaidh taobh le sráidbhaile Chluain Dolcáin agus ansin soir go buaileann sí leis an Chanáil Mhór in Inse Chór. Ritheann sí ó shin taobh thiar de Phríosún Chill Mhaighneann, sula buaileann sí leis an Life taobh le Stáisiún Heuston, beagán suas an abhainn ó Droichead Seán Heuston.

Aibhneacha na hÉireann
Scannán bitheolaíoch

Is éard is scannán bitheolaíoch nó  seicin bhitheolaíoch ann ná scannán imfhálaithe nó dealaithe agus feidhmeoidh sé mar bhacann leath-thréscaoilteach i nithe beo . Tá scannáin bhitheolaíocha, i bhfoirm scannáin cillíníeocarótacha, comhdhéanta de déchiseal lipidí le próitéiní leabaithe,  próitéiní  lárnacha agus forimeallacha a úsáidtear i gcumarsáid agus in iompar ceimiceáin agus iain . Soláthraíonn an chuid is mó den lipid i gcillscannáin, maitrís sreabhach do phróitéiní Tá próitéiní oiriúnaithe don thimpeallacht sreabhánachta ard an scannáin de déchiseal lipidí lena bhlaosc lipidí fáinní, comhdhéanta de mhóilíní lipid atá ceangailte go docht le dromchla de phróitéiní scannáin imeasctha, Tá na cillscannáin, difriúil ó na fíocháin leithlisithe a fhoirmítear le sraitheanna cealla, mar scannáin mhúcasacha, scannáin bhunaidh , agus scannáin  shéiriúla . 

== Comhdhéanamh 
==

Neamhshiméadracht 
Tá dhá shraith sa dhéchiseal lipidídé - duillín seachtrach agus duillín inmheánach.  Déantar comhpháirteanna na ndéchiseal a dháileadh go míchothrom idir an dá dhromchla chun neamhshiméadracht a chruthú idir na dromchlaí seachtracha agus inmheánacha.  Tá an eagraíocht neamhshiméadrach seo tábhachtach maidir le feidhmeanna cille cosúil le comharthaíocht cille.  Léiríonn neamhshiméadracht an scannáin bhitheolaíoch feidhmeanna éagsúla dhá duillín an scannáin.  Mar a fheictear sa tsamhail sreabhachscannáin den dhéchiseal fosfailipíde, tá an duillín seachtrach agus duillín inmheánach den scannán neamhshiméadrach ina gcomhdhéanamh. Luíonn próitéiní agus lipidí áirithe ar dhromchla amháin den scannán agus ní ar an dromchla eile.

• Tá aghaidheanna eiseaplasmacha agus cíteasalacha an scannáin plasmaigh agus na scannán inmheánach. 
• Coinnítear an treoshuíomh seo le linn gáinneála an scannáin,- léirítear próitéiní, lipidí, gliceachomhchuingigh atá ag féachaint ar lúman an líontáin ionphlasmaigh agus an choimpléisc Gholgi ar thaobh eachtarcheallach an scannáin plasmaigh. 
I gcealla eocarótach, déantar fosfailipidí nua a mhonarú ag einsímí atá ceangailte le chuid de scannán an líontáin ionphlasmaigh atá os comhair an chíteasoil.  Cuireann na heinsímí seo, a úsáideann saoraigéid sailleaicha mar shubstráití, gach fosfailipidí nua-dhéanta i dtaisce sa leath criósalach den dhéchiseal. Le go bhféadfaidh an scannán ina iomláine fás go cothrom, caithfear leath de na móilíní fosfailipíde nua a aistriú go dtí an aonchiseal os a chomhair. Tá an t-aistriú seo catalaithe ag einsímí ar a dtugtar flippáisí orthu. Sa scannán plasmach, aistríonn na flippáisí sainfhosfailipidí ar leith go roghnach, ionas go mbíonn cineálacha éagsúla tiubhaithe i ngach aonchiseal.

Féach freisin
 Osmóis Osmosis
 Bitheolaíocht scannáin

 
 scannán

Tagairtí

Neamhshiméadracht

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
   
 
 scannán
Rasmus Flo

Múinteoir, filíolaí, eagarthóir irise agus aistritheoir ón Iorua ab ea Rasmus Flo (29 Meán Fómhair 1851-30 Samhain 1905). Bhí sé go mór chun tosaigh maidir le húsáid na teanga Nynorsk .

Beathaisnéis 
Rugadh Rasmus Flo i Stryn gar do theorainn thuaidh Sogn og Fjordane, an Iorua. Ba mhac feirmeora é ó shráidbhaile beag Flo, i gceantar traidisiúnta Nordfjord . Ag 20 bliana d’aois, d’fhág sé a theach chun dul go Stord i Hordaland . Ba mhúinteoir ionaid é agus é ag staidéar na healaíona liobrálacha sa bhliain 1873 agus ar fhealsúnacht sa bhliain 1881. Ó 1878 go 1885 bhí sé ina mhúinteoir i mbaile Kongsvinger. Níos déanaí bhí sé ina intéirneach ag an scoil iarchéime i Tromsø agus ansin chaith sé dhá bhliain eile ag múineadh i scoileanna cathartha Valdres .  

Scríobh Flo go minic in irisleabhair agus in irisí éagsúla, go príomha maidir le saincheisteanna teanga, chomh maith le saincheisteanna sóisialta gaolmhara. Sa bhliain 1899, cuireadh san áireamh é sa chéad choiste oifigiúil ortagrafaíochta don nath  cainte náisiúnta, a dhírigh ar litriú na Nua-Ioruaise (''Nynorsk''). Ba é an chéad eagarthóir é ar an iris Syn og Segn . D’fhóin sé freisin mar stiúrthóir ar Det Norske Samlaget ó 1894-1903.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Beathaisnéis Rasmus Flo (heimskringla.no) 
Básanna i 1905
Daoine a rugadh i 1851
Stryn

Is bbardas i gcontae Vestland é Stryn, san Iorua. Tá sé suite san cheantar traidisiúnta Nordfjord. Is é an sráidbhaile Stryn lárionad riaracháin an bhardais. Tá an bardas suite sa chuid is faide isteach de Nordfjorden . I measc cuid de na príomhshráidbhailte i Stryn tá Loen, Innvik, Utvik, Randabygda, Olden, agus Flo .
Time, An Iorua

Is bardas é Time i gcontae Rogaland, an Iorua. Tá sé suite sa cheantar traidisiúnta Jæren. Is é an baile Bryne lárionad riaracháin an bhardais.  

I measc roinnt sráidbhailte sa bhardas tá Kvernaland, Lyefjell, Mossige, agus Undheim. Tá an chuid is mó de Time ina thalamh cothrom agus úsáidtear é don talmhaíocht. Is móinteach garbh é an chuid thoir den bhardas.  

Tá an bardas 183 ciliméadar cearnach rud a chiallaíonn go bhfuil sé ina   339ú limistéar is mó as na 422 bhardas san Iorua. Tá Time ina 65ú bhardas is mó daonra san Iorua, le daonra de 18,656. Is é dlús daonra an bhardais ná 109.2 áitritheoir in aghaidh an chiliméadair chearnaigh agus tá méadú 24% tagtha ar a daonra le deich mbliana anuas.

Eolas ginearálta 

Bunaíodh paróiste "Thime" mar bhardas ar an 1 Eanáir 1838 (féach formannskapsdistrikt ). Athraíodh teorainneacha an bhardais beagán faoi dhó ón am sin. Ar 1 Eanáir 1970, aistríodh limistéar beag gan daonra ó Thime go bardas Gjesdal . Ansin arís an 1 Eanáir 1989 aistríodh limistéar eile gan daonra go Gjesdal.
  

D'fhág an dá athrú sin go raibh níos mó spáis ann don sráidbhaile Ålgård a bhí ag fás.

Ainm 
Ainmnítear an bhardais (an paróiste i dtosach) i ndiaidh na seanfheirme Ama ( Sean-Lochlannach : Þímin nó Þímvin ), ó tógadh an chéad eaglais ansin. Ní fios brí an chéad eilimint ach ciallaíonn an eilimint dheireanach vin  " móinéar " nó " féarach ". Go stairiúil, litríodh ainm na bardais mar Thime, ach caitheadh an “h” de réir mar a leasaíodh teanga na hIorua le himeacht ama.

Tagairtí

 Bardais Rogaland
 Jæren
 Time
Leigheas éigeandáil

Is éard is leigheas éigeandáil ann ná  géarghortú nó breoiteacht a chruthaíonn riosca láithreach do shaol duine nó do shláinte fhadtéarmach, dá ngairtear uaireanta staid a chuireann "corp agus anam" i mbaol. D’fhéadfadh go mbeadh cúnamh ag teastáil ó na héigeandálaí seo ó dhuine eile, ar cheart go hidéalach a bheith cáilithe go cuí chun é sin a dhéanamh, cé nach féidir leis an íospartach féin déileáil le cuid de na héigeandálaí seo mar chardashoithíoch (croí), riospráide agus gastraistéigeach.  Ag brath ar dhéine na héigeandála, agus ar cháilíocht aon chóireála a thugtar, d’fhéadfadh go n-éileodh sé go mbeadh leibhéil éagsúla cúraim i gceist, ó gharchabhair trí theicneoirí míochaine éigeandála, pharaimhíochaineoirí, lianna éigeandála agus ainéistéareolaithe . 

Braithfidh aon fhreagra ar chás míochaine éigeandála go láidir ar an staid, ar an othar atá i gceist, agus ar acmhainní a bheith ar fáil chun cabhrú leo. Beidh éagsúlacht ann freisin ag brath ar cibé an dtarlaíonn an éigeandáil agus ab duine san ospidéal faoi chúram leighis, nó lasmuigh de chúram leighis (mar shampla, ar an tsráid nó ina haonar sa bhaile).

Freagra

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Leigheas éigeandáil criticiúil
Teicneoir éigeandála leighis

Is téarmaí iad teicneoir éigeandála leighis (TÉL) agus teicneoir otharchairr leighis a úsáidtear i roinnt tíortha chun soláthraí cúraim sláinte maidir le seirbhísí míochaine éigeandála a chur in iúl.   

Is cliniceoirí iad na TÉLann oilte chun freagairt go tapa. ar chásanna éigeandála maidir le saincheisteanna míochaine, gortuithe trámacha agus láithreacha  taismí timpistí. 

Ní TÉLanna iad gach neach a oibríonn in otharchairr, áfach, agus úsáidtear an téarma go neamhfhoirmiúil uaireanta chun tagairt a dhéanamh do phearsanra otharchairr i gcoitinne. I dtíortha ina labhraítear Béarla, tá idirdhealú oifigiúil idir TÉLanna agus paraimhíochaineoirí, iag a mbíonn riachtanais bhreise oideachais, cáilíochtaí agus raon feidhme an chleachtais faoi leith acu.  

Is gnách go mbíonn TÉLanna ag obair in otharcharranna, ach níor cheart iad a mheascadh le "tiománaithe otharchairr" nó "freastalaithe otharchairr" - baill foirne otharchairr nach raibh oilte roimhe seo i gcúram éigeandála nó i dtiomáint.  Is minic a bhíonn TÉLanna fostaithe ag seirbhísí príobháideacha otharchairr, rialtais, ospidéil agus ranna dóiteáin . Soláthraíonn TÉLanna cúram leighis faoi shraith prótacal, a scríobhann dochtúir de ghnáth .   

Is fostaithe íoctha iad roinnt TÉLanna , agus is oibrithe deonacha cuid eile (go háirithe iad siúd i gceantair thuaithe ).

Tagairtí
Sléacht Sharpeville

Tharla Sléacht Sharpeville san Afraic Theas ar 21 Márta 1960ː scaoil na póilíní urchair le slua Afracach a bhí ag léirsiú in Sharpeville . Maraíodh naoi nduine gorm is seasca sa slad.

Iarmhairtí 
Chuir an lámhach uafás ar na Meáin Idirnáisiúnta ag an am.

Athraíodh dearcadh Nelson Mandela agus an ANC go hiomlán. Bhunaigh siad eite mhíleata, Umkhonto we Sizwe, sa bhliain 1961 le dul i mbun feachtas foréigin lena gcearta a bhaint amach.

Tagairtí 

Stair na hAfraice Theas
CabairE

Suíomh sintéise urlabhra is ea CabairE a fhorbraíodh mar chuid den tionscadal ABAIR, faoi stiúir an Ollaimh Ailbhe Ní Chasaide.

Feidhmeanna 
Agus an guth ag léamh téacs amach, déantar aibhsiú ar an bhfocal áirithe atá á léamh sa chaoi is go mbeidh sé níos fusa an téacs a leanúint focal ar fhocal.

Is féidir luas an léimh a athrú de réir de réir mar is mian leis an úsáideoir.

Guthanna 
Tá a rogha canúna ag úsáideoir an tsuímh ó tá ceithre 'ghuth' ag an sintéiseoir:

 Guth le canúint Uladh (Gaoth Dobhair)
 Guth le canúint na Mumhan (Corca Dhuibhne)
 Dhá ghuth le canúint Laighean (Ráth Chairn), lenar úsáideadh modhanna éagsúla sintéise lena gcruthú

Féach Freisin 

 An tSaotharlann Foghraíochta agus Urlabhra, Coláiste na Tríonóide
 ABAIR
 An Ríomhfhoghlaim
 Intleacht Shaorga

Tagairtí 

Teicneolaíocht Teanga
Teicneolaíocht na Gaeilge
Tionscadail Choláiste na Tríonóide
An Ríomhfhoghlaim
Inhaler

Is banna rac-pop Eireanneach é Inhaler a deantár i mBaile Átha Clíath, Éire. Tá Elijah Hewson (Priomfonnadoíreacht/giotár rithime (agus an mac is sean as amhránaí U2 Bono)), Robert Keating (Dórdgíotar), Josh Jenkinson (Príómhgíotar) agus Ryan McMahon (Drumaí) sa linté realta. Bhí an banna a bhaintear ag #5 í "Fuai dé..." BBC ceoil súirbhé de 2020. Scaoil an banna 4 singlí go inniu:  "I Want You", "It Won’t Always Be Like This", "My Honest Face", "Ice Cream Sundae", "We Have to Move on" agus níos deánai, "When it Breaks". Tá siad sínithe faoi láthair le Polydor.

Gairm Ceoil

2012 & 2015-2017: Blianta Tosaigh 
Cuireah an banna le chéile de an cead t-am í 2012, ag Cólaiste Naomh Aindriú í Na Creagacha Dubha, mBÁC. Roghnáigh an banna an ainm Inhaler í 2015. Tar éis a roghaigh siad an ainm, chuaigh Josh Jenkinson isteach an banna.

Feinscaoil an banna a cead singlí "I Want You" í 2017. Bhí an singlí le féiceaill ar Garageland imleabhar #1 í 14ú nAibreán 2017.

2018-Inniú: Ardú Clú 
In 2019, scaoil an banna 3 singlí, "It Won't Always be Like This", "My Honest Face" agus "Ice Cream Sundae". Ar 21ú mí Eanáir 2020, tar éis ag teacht sa chúigiú háit sa "Fuaim de..." suimbhé ceoil BBC 2020, scaoil an banna "We Have to Move on", a ceathrú singlí.

Nuair a bhí an banna ag suil turás í 2019-2020, scaoil siad I.B féin-tidéal leis na singlí "It Won't Always be Like This", "Oklahoma" (Versíun oiché deanach), "My Honest Face" agus "There's No Other Place". Ar Lá siopa Taifead 2020, scaoil an banna a singlí mar taifeadí vinyl eagrán teoranta.

Baill

Stiúideo 

 Elijah Hewson (17 Lunasá1999) – Fonnadoireacht, giotár rithime
 Robert Keating (19 Aibreán 2000) – Dordgíotar
 Josh Jenkinson (8 Deireadh Fomhaír 1999) – Priomhgíotar
 Ryan McMahon (28 Lunása 1999) – drumaí

Beó 

 Louis Lambert- Synth, Méarchlár

Díosclíosta

Singlí 

 "I Want You" -(2017 (feinscaoileadh) agus 2018)
 "It Won't Always Be Like This" (2019)
 "My Honest Face" (2019)

 "Ice Cream Sundae" (2019)
 "It Won't Always Be Like This" (2020)
"We have to Move On" (2020)
"Falling in" (2020)
"When it Breaks" (2020)

I.B 

 Inhaler 001 (2020)

Bannaí ceoil
Leithlisiú (cúram sláinte)

In saoráidí cúraim sláinte, is ionann leithlisiú nó féin aonrú agus ceann de roinnt beart is féidir a ghlacadh chun rialú ionfhabhtaithe a chur i bhfeidhm: cosc a chur ar ghalair thógálacha a scaipeadh ó othar go hothair eile, ó oibrithe cúraim sláinte, agus ó chuairteoirí, nó ó dhaoine ón taobh amuigh chuig othar áirithe ( aonrú droim ar ais).  

Tá cineálacha éagsúla aonrúcháin ann, agus déantar cuid de na nósanna imeachta teagmhála a mhodhnú, agus cinn eile ina gcoinnítear an t-othar ar shiúl ó gach ceann eile.  

I gcóras a cheap Ionaid na Stát Aontaithe um Rialú agus Cosc ar Ghalair (IRG), a ndéantar athbhreithniú air go tréimhsiúil, cuimsíonn leibhéil éagsúla aonrú othair cur i bhfeidhm “réamhchúraim” amháin nó níos mó a thuairiscítear go foirmiúil. 

Is minic a úsáidtear aonrú nuair is eol go bhfuil tinneas víreasach nó baictéarach tógálach (in- tarchurtha ó dhuine go duine) ar othar.  Úsáidtear trealamh speisialta chun othair a bhainistiú sna cineálacha éagsúla aonrúcháin. Ina measc seo tá míreanna de threalamh cosanta pearsanta (fallaingeacha, maisc agus lámhainní) agus rialuithe innealtóireachta (seomraí brú dearfacha, seomraí brú diúltacha, trealamh sreafa lannaigh aeir, agus bacainní meicniúla agus struchtúracha éagsúla).  Féadfar bardaí leithlisithe tiomnaithe a réamh-thógáil isteach in ospidéil, nó féadfar aonaid aonrúcháin a ainmniú go sealadach in áiseanna i lár éigeandála eipidéime.

Féach freisin 

 Dianghlasáil

Tagairtí 

 Galair thógálacha
 Altranas
Paindéimí
Cúram sláinte
Paindéim COVID-19
Cúige Kon Tum

Tá Cúige Kon Tum súite san Ardchríocha Lár réigiún de Vítneam, ag roinnt teorainní leis Laos agus an Chambóid. Tá achar ó 9,934cm2 aige agus daonra ó timpeall 530,000. Tá an gaeilleagar talmhaíochta go príomha.

Ainm 
Tagann an ainm Kon Tum ón an ainm sraidbhaille ó na grúpa eitneach Bahnar. Sa teanga Bahnar, cíallaionn kon "sradbhaill" agus cíallaionn Tum, "Lochan". Roimh an tabhairt isteach de an teanga Vítneamís, bhí an ainm rindreailté mar 崑嵩.

Rannáin riaracháin 

Tá Kon Túm foroínn isteach 10 foranna leibhéal dúiche:

Roinntear iad a thuilleadh isteach sé bhaile leibheal-cómun, 83 cómuní agus deich barda.

Geografaíocht 
Tá na cúigí in aice láimhe é Quảng Nam go an túisceart, Quảng Ngãi go an oirtear agus Gia Lai go an deisceart. Is é Kon Tum an phríomhchathair, suite ar an abhainn Đăk Bla. 

Leanann an teorainn deiscearteach in aice Gia Lai an abhann Se San suas go dtí an Damba Eas Yali, in eineacht mar píosaí ó na abhanna Dak Bla, Dak Pokei agus Dak Poe.

Tá an cúige priomh-suite sa imchualach abhann Sé San, ach tá pairteanna san uiscí uachtair de na aibheann Vu Gia, Trà Khúc agus Sekong.

Déimeagrafaíochtí 
I measc na ngrúpaí eitneacha í Cúige Kon Tum tá:an Viet, Ba Na, Brau, Giẻ Triêng, Jarai, Rơ Măm, agus Xo Dang.

Cónaitheoirí suntasacha 

 Siú Black, amhránaí
Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael (1979)

Ar an 26 Márta 1979: shínigh Uachtarán an hEigipte, Anwar Sadat agus Príomh-Aire Iosrael, Menachem Begin, conradh síocháin sa Teach Bán, an Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael (Araibis: معاهدة السلام المصرية الإسرائيلية‎, Mu`āhadat as-Salām al-Misrīyah al-'Isrā'īlīyah; Eabhrais : הסכם השלום בין ישראל למצרים‎, Heskem HaShalom Bein Yisrael LeMitzrayim).

Féach freisin 

 Comhaontuithe Camp David (1978)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

An Meánoirthear
Iosrael
An Éigipt
Chronicon Scotorum

Croinic Gaelach na meánaoise is ea Chronicon Scotorum (aitheanta fosta mar Chronicum Scotorum).

De réir Nollag Uí Mhuraíle, is cnuasacht annál de chuid Cluain Mhic Nóis é, thar an tréimhse ón ré réamhstaire go dtí AD 1150 le roinnt bearnaí, gaolmhar le hAnnála Tiarnaigh.  Caomhnaítear é a bhuí le cóip pháipéir a rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh c. 1640, bunaithe ar foinse nach bhfuil ar marthain.

Bhí cóip Mhic Fhirbhisigh ag a chara Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh sa 17ú haois, ach fuarathas é sa Fhrainc le linn na 1760í sular cheannaigh Coláiste na Tríonóide é sa bhliain 1776.  Eagraithe agus foilsithe ag William M. Hennessy sa bhliain 1866.  Meastar gurb é ar cheann desna hannála Gaelacha is fearr atá ar marthain, as ucht a chuid eoalis chruinn.

Deirtear gurbh é Giolla Críost Ó Maoil Eoin é tiomsaitheoir an téacs,<ref>Stokes, George Thomas: Ireland and the Anglo-Norman Church.  A History of Ireland and Irish Christianity from the Anglo-Norman Conquest to the Dawn of the Protestant Reformation (1889), lch. 360: "...The Chronicon Scotorum was originally compiled about the year 1150 by Christian Malone, Abbot of Clonmacnis,..."</ref> ach más fíor, leanadh den obair am éigin tar éis a bháis.  Ní fios i ndáiríre go cruinn a chuid ionchuir maidir leis an Chronicon.

Eagráin agus foinsí
 Mac Niocaill, Gearóid (eag. agus aistr.). Chronicon Scotorum ar CELT
 Hennessy, William M. (eag. agus aistr.). Chronicum Scotorum. A Chronicle of Irish Affairs, from the earliest times to A.D. 1135, with a supplement containing the events from 1141 to 1150. Roll Series 46. Londain, 1866. Athchló: Wiesbaden, 1964. PDF le fáil ar Internet Archive.
 "The Encyclopaedia of Ireland", eag. Brian Lalor, Baile Átha Cliath, 2003.

 Foinsí 
 Evans, N. (2010), 'The Present and the Past in Medieval Irish Chronicles', Woodbridge & Rochester, Boydell & Brewer.
 Grabowski, Kathryn agus David N. Dumville (1984), Chronicles and annals of medieval Ireland and Wales: the Clonmacnoise group of texts. Woodbridge.
 Mac Niocaill, Gearóid, (1975), The medieval Irish annals. Baile Átha Cliath, ll. 18-23, 27–8.
 Mc Carthy, Daniel P. (1998), "The chronology of the Irish annals." Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann C 98, ll. 203–55. Available from the Royal Irish Academy.
 —, Irish chronicles and their chronology.
 Ó Muraíle, Nollaig, (1998) The celebrated antiquary Dubhaltach Mac Fhirbhisigh (c. 1600-71). His lineage life and learning''. Maigh Nuad, ll. 97-107, 308–9.

Tagairtí

Annála Éireannacha
Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
NCAD

Tá an Coláiste Náisiúnta Ealaíne is Deartha nó NCAD lonnaithe i mBaile Átha Cliath. Is iomaí ealaíontóir agus dearthóir mór le rá de bhunadh na hÉireann a chaith seal ag staidéar sa Choláiste Náisiúnta seo, coláiste a bhfuil a rian fágtha aige ón mbliain 1700 anuas. Ba sa bhliain 1971 a bunaíodh an Coláiste, agus tá gníomhaíochtaí uile NCAD á reáchtáil ón ionad ar Shráid Thomáis. Bhíodh drioglann fuisce Powers agus Stáisiún Dóiteáin Shráid Thomáis i measc na nithe a bhí ar an gcampas tráth.

Foinsí
 Tá an t-alt seo bunaithe ar chomharthaí poiblí de chuid na Comhairle Cathrach.

Féach freisin

Naisc sheachtracha

Tagairtí
Feachtas feasachta

Is cineál gníomhaíochais é ardú feasachta (ar a dtugtar múscailt comhfheasa nó ardú tuisceana  freisin). Is minic a bhíonn sé i bhfoirm grúpa daoine a dhéanann iarracht aird ghrúpa níos leithne a dhíriú ar chúis nó riocht éigin.  

Tháinig an téarma chun cinn ag deireadh na 1960idí sna Stát Aontaithe chun aird a tharraingt ar cheist chearta na mban. I measc na saincheisteanna coitianta, tá galair (m.sh. ailse chíche, SEIF ), coinbhleachtaí (m.sh. cinedhíothú Darfur, téamh domhanda ), gluaiseachtaí (m.sh. Greenpeace, PETA, Earth Hour ), agus páirtithe polaitiúla nó polaiteoirí.  is minic gurb é an chéad ghníomhaíocht a mbíonn aon ghrúpa abhcóideachta ag gabháil dó na feasacht a ardú, ionas go n-athróidh sé an chaoi a láimhseálann na hinstitiúidí ábhar buartha, 

Go praiticiúil, is minic a dhéantar ardú feasachta a chomhcheangal le gníomhaíochtaí eile, mar shampla gníomhaíocht tiomsaithe airgid, tiomantais ballraíochta, nó abhcóideacht, d’fhonn leas lucht tacaíochta nua a thapú agus / nó a chothú, a d’fhéadfadh a bheith ar a airde díreach tar éis dóibh foghlaim agus díleá an fhaisnéis nua. 

Úsáidtear an téarma ardú feasachta i bPrionsabail Yogyakarta i gcoinne dearcaí idirdhealaitheacha  agus steiréitíopaí LADT, chomh maith leis an gCoinbhinsiún um Chearta Daoine faoi Mhíchumas chun steiréitíopaí, claontachtaí agus cleachtais dhochracha a chomhrac i leith daoine faoi mhíchumas .

Téarmaíocht 
Go dtí tús an 17ú haois, d’úsáid cainteoirí Béarla an focal “consciousness” sa chiall “eolas morálta ar cheart nó mícheart” - coincheap dá ngairtear “ "conscience" (Gaeilge:'coinsias' ) inniu.

Tagairtí 

Agóidí
Polaitíocht
Ailse

An ailse a thugtar ar ghrúpa de ghalair áirithe ina mbíonn cealla ag fás agus ag táirgeadh cóipeanna as smacht. Galar is ea an ailse a fhéadfaidh a bheith marfach ina dtarlaíonn atáirgeadh neamhrialta i bhfíochán ar leith ionas go gcruthaítear siad sa cholainn.  

Nuair is mall fás is leathadh an tsiada, is siad éadrom é, cosúil le faithní is baill dobhráin. Is siad urchóideach siad a leathann trí insíothlú isteach i bhfíocháin eile nó a théann isteach in imshruthú na fola, a neadaíonn is a fhásann siada (meiteastáiseanna) in áiteanna eile ar fud na colainne.

Is iomaí saghas ailse atá ann, agus is galair mharfacha iad cuid mhaith díobh. Tá níos mó ná 100 saghas ann, agus is cúis í le níos mó ná 30% de na básanna in Éirinn sa bhliain 2017.

Cúiseanna 

Tá go leor cúiseanna éagsúla ann.  

Maraíonn an ailse duine trí fhíocháin riachtanacha a mhilleadh, cur isteach ar a bhfeidhmeanna (trí othrasú, rith fola is ionfhabhtú), nó cur isteach ar chothú na colainne. Is údar ailse nó carcanaigin aon ghníomhaí a chuireann tús le hailse.

Tá an-chuid harcainiginí ar eolas, ina measc caitheamh tobac, deatach tionsclaíoch, X-radaíocht, gáma-radaíocht, radaíocht ultraivialait, agus an-chuid ábhair datha, mar shampla aispeist. 

Meastar go gcuireann carcanaigin bun le hathruithe i ngéinte cille, agus gur uaidh sin a spreagann na géinte athraithe an fás neamhrialta ailseach.

Anailís 

Déantar anailísiú micreascópach ar chealla an tsiada urchóidigh, agus léiríonn sé sin airíonna is bunús na gceall. 

Má bhíonn airíonna bunúsacha na gceall caillte, deirtear go bhfuil siad nearnhdhifreáilte (anaplaisteach), agus de ghnáth bíonn siad mar seo an-urchóideach, ag fás meiteastáiseanna go tapa. 

Go hiondúil ligeann anailís rnhicreascópach na gceall ailseach don dochtúir an chóireáil is fearr a phleanáil chun teacht sa mhullach ar an ailse: máinliacht, radaiteiripe le X-radaíocht nó gáma-radaíocht, nó ceimiteiripe le drugaí éagsúla.

Tíopeolaíocht 
Rangaítear ailsí i 4 ghrúpa mar seo: 
 Carsanóma (a thosaíonn sa chraiceann nó i gcealla dromchlacha (eipitéileacha) na bhfíochán taobh istigh den cholainn), 
 Sarcóma (a bhaineann le cnámh, matán, loingeán nó saill), 
 Leoicéime (a thosaíonn i gcealla bána (leocaicítí) na fola), agus 
 liomfóma (a thosaíonn sa líonra feadán a bhailíonn an limfe, an leacht gan dath a phúscann amach as na fíocháin sa cholainn).

Féach freisin 

 Ailse chíche
 Ailse chraicinn
 Ailse ghoile
 Ailse mhuineál na broinne
 Ailse phróstataigh
 An liomfóma
 Galar Hodgkin

Tagairtí 

 An ailse
Oinceolaíocht
Reilig Mhíleata Chnoc an Arbhair

Is éard is Reilig Mhíleata Chnoc an Arbhair ann ná reilig atá suite i bPríosún Chnoc an Arbhair i gCnoc an Arbhair i  gContae Bhaile Átha Cliath. Is i mBaile Átha Cliath a 7 atá sé. Is ann atá uaigh 14 cheannairí Éirí Amach 1916 a cuireadh chun báis. I measc an dreama atá curtha ann tá Pádraig Mac Piarais, Séamas Ó Conghaile agus an Maor Seán Mac Giolla Bhríde. Tá leac ar a bhfuil greanta ainmneacha daoine eile a fuair bás i 1916 ar bhalla an phríosúin ar an taobh eile de láthair na huaighe. 

Contae Bhaile Átha Cliath
Cocúnú (iompraíocht )

Is éard is cocúnú ann ná ag fanacht taobh istigh de do theach, inslithe ó chontúirt a bhraitear, in ionad dul amach.    Ba é Faith Popcorn, réamhaisnéiseoir treochta agus comhairleoir margaíochta a chum an téarma sa bhliain 1981. Úsáidtear é san eolaíocht shóisialta,   sa mhargaíocht,   i dtuismitheoireacht, i réamhaisnéis eacnamaíoch, i bhféinchabhair, i  reiligiún,  agus tá sé anois mar chuid den chaighdeán Béarla mar a shainmhíníonn ilfhoclóirí é.

Tagairtí
Iasceolaíocht

Is éard is iasceolaíocht ann (ón nGréigis: ἰχθύς, ikhthys, "Iasc"; agus λόγος, lógónna"), ná an  zó-eolaíochta  a bhíonn dírithe ar staidéar a dhéanamh ar éisc. Cuimsíonn sé seo éisc chnámhacha (Osteichthyes ), éisc  loingeánacha (Chondrichthyes), agus éisc éigiallacha (Agnatha). Cé gur aimsíodh go leor speiceas, déantar cur síos oifigiúil ar thart ar 250 speiceas nua gach bliain. De réir FishBase, rinneadh cur síos ar 33,400 speiceas éisc ó Dheireadh Fómhair 2016.

Stair 
Téann an staidéar ar éisc  siar go dtí an Ré Paleolithic Uachtarach (le teacht "ardchultúir"). Forbraíodh an iasceolaíocht i roinnt sealad idirnasctha, gach ceann acu le dul chun cinn suntasach éagsúla.

Tagairtí

 
 Fo-réimsí na zó-eolaíochta
The Stand

Is úrscéal fantaisíochta dorcha iarapachaipitleach é The Stand a scríobh Stephen King in 1978. Baineann an scéal le domhan ina bhfuil formhór mór den dhaonra básaithe le linn paindéim de phor den fhliú a cuireadh in oiriúint mar arm.

 
Úrscéalta
Fána na Nua-Shéalainne

Tá stair an-spéisiúil ag ainmhithe na Nua-Shéalainne, atá mar chuid dá bithra, toisc,  roimh theacht daoine, níos lú ná 900 bliain ó shin, bhí an tír saor ó mhamaigh den chuid is mó, seachas iad siúd a d’fhéadfadh snámh ann (rónta, mór-rónta, agus, amach ón gcósta, míolta móra) nó ag eitilt ann (ialtóga), ach chomh fada leis an Méicéineach bhí Mamach Saint Bathans ann, ag tabhairt le tuiscint go raibh mamaigh i láthair ó bhris an t-oileán ó mhórchríocha  eile. Chiallaigh sé seo go raibh feithidí nó éin á n-áitiú ag na nideoga éiceolaíocha go léir a áitíonn mamaigh in áiteanna eile, rud a d’fhág go raibh líon neamhghnách mór éan gan eitilt, lena n-áirítear an cíobhaí, an weka, an moa (atá díofa anois), agus an  cacapó      

Mar gheall ar an easpa creachadóirí caitheann fiú na hialtóga an chuid is mó dá gcuid ama ar an talamh. Tá thart ar 60 speiceas laghairte ann freisin (30 an ceann de gheiceo agus de scinc ), ceithre speiceas frog (iad uile neamhchoitianta agus i mbaol) agus an tuatára (reiptílí atá cosúil le madraí ach le ginealach ar leith). 

Tá roinnt féileacán eindéimeach sa Nua-Shéalainne, cé gur tugadh isteach go leor speiceas agus  téann roinnt speiceas féileacán imirce  go dtí an Nua-Shéalainn ó am go chéile. Is eol do Vanessa kershawi  dul ar imirce ón Astráil go dtí an Nua-Shéalainn in aimsir imirce láidir san Astráil.

Speicis ionracha 
Tháinig daoine trí oileáin an Aigéin Chiúin den chéad uair, i dtonnta éagsúla ag am éigin roimh 1300 AD,  ag tabhairt leo an francach Polainéiseach ( kiore ) agus an madra ceansaithe. Thug na hEorpaigh muca, firéid, easóga, lucha, francaigh, madraí, cait, caoirigh, eallaí agus go leor mamaigh eile ina dhiaidh sin. Díobh seo, tá tionchar mór ag na francaigh, na firéid , na cait, na heasóga agus na madraí ar fhánaí na Nua-Shéalainne, agus maraíodh go leor  speiceas nó bhí siad fágtha i mbaol a dhíothaithe. Tugadh an pasam <i><b>Trichosurus</b></i>  isteach ón Astráil do thionscal fionnaidh, agus fianna ón Eoraip mar ainmhithe géim, agus rinne an dá ainmhí dochar mór do ghnáthóg foraoise a lán éan.

Tagairtí

Tuilleadh léitheoireachta 

 King, Carolyn M.; Barrett, Priscilla (2005). The Handbook of New Zealand Mammals. Oxford University Press. ISBN 9780195584776.

Naisc sheachtracha 

 Ainmhithe dúchasacha sa Roinn Caomhnaithe 
 Fána na Nua-Shéalainne  ag Landcare Research 
 Bunachair sonraí ainmhithe  ag Landcare Research
Naomh Ceallach

Easpag ar Ard Mhacha agus leasaitheoir creidimh ab ea Ceallach, nó Celsus / Celestinus i Laidin agus Cellach of Armagh i mBéarla (1080 – 1 Aibreán 1129). Ba leasaitheoir díograiseach é mar easpag.  D'éirigh Deoise Ard Mhacha níos tábhachtaí le linn a thréimhse mar easpag. 

Ceiliúrtar a lá féile ar 1 Aibreán.

Saol 

Rugadh Ceallach sa bhliain 1080 i gContae Ard Mhacha.  Shíolraigh sé ón uasaicme ann.  Ina theannta sin, bhí muintir Cheallach, na Siniaigh (nó Siniaich nó Sínnaig), i gcumhacht ar an "deoise" (nó dúiche ag an am). Bhí a athair ina  ab ar Ard Mhacha  ó 1074 go 1091 ach níor oirníodh ina shagart é.  Teaghlach mór le rá sa pholaitíocht ab ea muintir Cheallach is cosúil. Ansin bhi a sheanuncail, Domnall mac Amalgada, ina ab. 

Ceapadh Ceallach mar ab ar Ard Mhacha é sa bhliain 1105 agus rinneadh sagart de. I gcodarsnacht leis an traidisiúin teaghlaigh, duine spioradálta a bhí ann. Chuaigh an leasú eaglasta a bhí faoi lánseol sa Mhumhain san am sin go mór i bhfeidhm ar Cheallach, is cosúil.

Easpag agus leagáid 
Nuair a d’éag Easpag Ard Mhacha de bharr “shocrú fear nÉireann”, ardaíodh Ceallach ina easpag ar Ard Mhacha.

Ba é a bhí i gceannas an tSionaid leasaithigh a tionóladh i Ráth Bhreasail sa bhliain 1111.

Bás agus Tionchar 
Sa bhliain 1129, le linn dó bheith ar cuairt tréadaireachta sa Mhumhain, shíothlaigh Ceallach in Ard Phádraig agus ar a iarratas féin, cuireadh i Lios Mór é.

Oirníodh Maelmhaedhoc Ó Morgair ina shagart é ag Ceallach Naofa sa bhliain  1119. Ansin thogh Ceallach é mar bhiocáire agus níos déanaí ina ab ar mhainistir Ard Mhacha.

Tar éis a bháis ar 1 Aibreán 1129, toghadh Maolmhaodhóg ina easpag ar Ard Mhacha, ach ní raibh sé in ann dul ann ar dtús toisc go raibh muintir Cheallach, na Siniaigh, fós i gcumhacht ann. Níos déanaí, ba leasaitheoir díograiseach é mar easpag, ar aon dul le Ceallach.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1080
Básanna i 1129
Ardeaspaig
Fir
Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Naoimh Éireannacha
Stop the Clocks (EP)

Is I.B diolama é Stop The Clocks, ag scaoileadh ag banna rac Sasanach Oasis ar 16ú Déireadh Fómhair 2006 ag Táifead Big Brother. Tá ceathar amhránaí lé feiceáil ar an I.B: dhá taobh-B, leagan beo amháin dé singlí agus samplac amháin. Scaoil an banna an I.B a dean fuilibiliú faoi an albam díolama dubailté leis an ainm céinne, ag scaoileadh ar 20ú Sámhain 2006.

Líostá Rian 
Tá gach amhráin ag scríofa ag Noel Gallagher

 "Acquiesce"
 "Cigarettes & Alcohol" (Samplach)
 "Some Might Say" (Beo (ionad anaithnid))
 "The Masterplan"

Pearseanrá 

 Liam Gallagher - Priomhfonnadoireacht, tambórin
 Noel Gallagher- Príomhgíotar, giotár acústach ar "The Masterplan". Priomhfonnadóireacht ar "The Masterplan" agus coimhpriomhfonnadoireacht ar "Acquisce"
 Paul "Bonehead" Arthurs-  Gíotar ríthim
 Paul "Guigsy" McGuigan- Dordgíotar
 Alan White- Drumaí, Cnágadh
 Tony McCarroll- Drúmai ar "Cigarettes & Alcohol" (Samplach)
Thérèse Coffey

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea Thérèse Anne Coffey. Rugadh í i mBillinge, Merseyside ar an 18 Samhain 1971.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1971
Daoine beo
An Páirtí Coimeádach
Ceimiceoirí Sasanacha
Críostaithe
Cuntasóirí
Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Mná
Cúinne an Ghiorria

Is éard is Cúinne an Ghiorria ann ná coincheap Éireannach ina bhfágtaí cúinne  de ghort gan baint ar mhaithe leis an ngiorria. Labhair an scríbhneoir iomráiteach Máirtín Ó Cadhain faoi 'Chúinne an Ghiorria'. Ba nós é a bhí ann fadó in Éirinn, aimsir Fómhair, cúinne a fhágáil gan bhaint ionas go mbeadh áit éalaithe ag an ngiorria. Deirtear gur nós é a bhí ag dúchasaigh Mháigheacha Mheiriceá Theas freisin. Dúirt Ó Cadhain gurb iad na Gaeltachtaí Cúinní Ghiorria na hÉireann a bhí fágtha go sealadach ag an spealadóir gan bhaint, ach a bhí fós go mór i mbaol.

Samplaí

Cúinne an Ghiorria | The Hare's Corner a thug Colm Mac Con Iomaire ar albam dá chuid agus luaigh sé an scéal thuas ón gCadhnach.

Nósanna na hÉireann
Bill Withers

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea William Harrison Withers Jr.  a rugadh ar 4 Iúil, 1938 i Slab Fork Virginia Thiar agus fuair bás ar an 3 Aibreán, 2020. 

Meiriceánaigh Afracacha
Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1938
Básanna in 2020
Eddie Large

B'fhuirseoir Albanach é Eddie Large a rugadh Edward Hugh McGinnis ar an 25 Meitheamh 1941 i nGlaschú agus fuair bás ar an 2 Aibreán 2020. 

Fuirseoirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1941
Básanna in 2020
Fíbín

Bunaíodh an compántas aisteoirí Fíbín Teo. in Éirinn in 2003. Anois tá siad ar an gcompántais is mó agus is fiontraí in Éirinn agus drámaí nua agus clasaiceacha á léiriú acu. Is é an phríomhaidhm atá ag na compántas drámaí siamsúla a thaispeáint do dhaoine óga trí Ghaeilge. Go dtí seo tá os cionn 40 seó léirithe acu ar fud na tíre.

Baineann Fíbín tairbhe as modhanna léirithe atá fisiciúla agus físiúla, rud a dhéantar le puipéid, maisc, scáileanna, ceol agus fuaim. Fuair formhór na n-aisteoirí oiliúint idirnáisiúnta i scileanna puipéadóireachta. Maíonn Fíbín go bhfuil a gcuid seónna feicthe ag breis is 100,000 duine, roinnt mhaith acu in Éirinn agus cuid eile san Iorua, Stáit Aontaithe Mheiriceá, Ceanada, an Mhaláiv, an Bhreatain Bheag, Albain, an Bheilg agus tíortha eile. Deir Fíbín gur bhreá leo an Ghaeilge a athbheochan agus a chur chun cinn ar mhodh taitneamhach agus nua-aimseartha.

Ar 14 Nollaig 2003, léiríodh an dráma, seó puipéid, "An Gabha agus a Ghasúir" don chéad uair.

Faigheann Fíbín maoiniú ón gComhairle Ealaíon, Ealaíon na Gaeltachta agus ó Fhoras na Gaeilge.

Nótaí

Puipéadóireacht
Drámaíocht
Amharclannaíocht
Susanna M. Salter

Gníomhaí polaitiúil agus polaiteoir as Kansas, Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea Susanna M. Salter (2 Márta 1860 – 17 Márta 1961).

Ar 4 Aibreán 1887,  toghadh Salter ina méara ar Argonia, Kansas. Cúpla seachtain roimhe sin, d'imir cúpla fear cleas gan dealramh: mhol siad bean - Susanna M. Salter - mar iarrthóir sa toghchán bardasach. Ach d'ainneoin a rabhthas ag dúil leis, bhuaigh sí, an chéad mhéara mná a toghadh sna  Stáit Aontaithe riamh.

Féach freisin

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1860
Básanna i 1961
Daoine Meiriceánacha
Feiminigh
Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine as Kansas
Brook Benton

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea Brook Benton  a rugadh Benjamin Franklin Peay ar 19 Meán Fómhair, 1931 i Lugoff Carolina Theas agus fuair bás ar an 9 Aibreán, 1988. 

Meiriceánaigh Afracacha
Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1931
Básanna i 1988
Honor Blackman

B'aisteoir Sasanach í Honor Blackman a rugadh i bPlaistow, Londain ar an 22 Lúnasa 1925 agus fuair bás ar an 5 Aibreán 2020). 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1925
Básanna in 2020
Ainmfhocal dílis

Ainmfhocal ar leith ar dhuine nó rud indibhidiúil nó ar áit amháin agus a úsáidtear chun tagairt a dhéanamh don eintiteas sin is ea ainmfhocal dílis, mar shampla Seán; Corcaigh; Bran; Glanbia, le hais ainmfhocail choitianta, ar ainmfhocal é a thagraíonn d’ aicme eintiteas ( cathair, pláinéad, duine, corparáid ) agus féadfar í a úsáid agus tú ag tagairt do chásanna d'aicme ar leith ( cathair, pláinéad eile, na daoine seo, ár gcorparáid ).     Is féidir ainmfhocail chuí a bheith in iarratais thánaisteacha freisin, mar shampla ainmfhocail a mhodhnú (an t-eispéireas Mozart ), nó i ról ainmfhocail choitianta (ní haon Pavarotti é). Tá fadhbanna leis an sainmhíniú mionsonraithe ar an téarma agus, go pointe áirithe, á rialú ag gcoinbhinsiún.  Is ainmneacha dílse agus ainmfhocail dílse iad araon Alastar Mór agus an Afraic Theas;

De ghnáth déantar idirdhealú sa teangeolaíocht reatha idir ainmfhocail dílse agus ainmneacha dílse. De réir an idirdhealaithe dhian seo, toisc go n-úsáidtear an téarma ainmfhocal d’aicme d’fhocail aonair (crann, áilleacht), is ainmfhocail dhílse iad na hainmneacha dílse aonfhoclacha amháin. Is ainmneacha dílse agus ainmfhocail dílse iad araon 'Alastar' agus an 'Afraic'; ach cé gur ainmneacha dílse iad ní ainmfhocail dílse iad.'''Alastar Mór' agus an 'Aifric Theas' . Ní úsáidtear mórán an téarma ainm dílis chun cuir i gcodarsnach leis an ainm dílis, ach bhain roinnt teangeolaithe úsáid as an téarma chun na críche sin. Uaireanta ní thugtar ach ainmneacha ar ainmneacha dílse; ach is minic a úsáidtear an téarma sin níos leithne. Uaireanta tugtar aidiachtaí dílse (nó dobhriathra dílse, agus mar sin de) ar fhocail a dhíorthaítear ó ainmneacha dílse, ach ní i dteoiric theangeolaíoch príomhshrutha. Ní ainm dílis é gach ainmfhocal dílis nó frása ainmfhoclach a thagraíonn d'aonán uathúil. Is ainmfhocail choitianta iad 'dorchadas' agus 'geanmaíocht', fiú má mheastar gur eintitis teibí uathúla iad dorchadas agus geanmaíocht.