joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Rubén Darío

Bhí Félix Rubén García Sarmiento (18 Eanáir, 1867 - 6 Feabhra, 1916), ar a dtugtar Rubén Darío  ina fhile  Nicearaguach. a chuir tús leis an ghluaiseacht liteartha Mheiriceá-Spáinnigh ar a dtugtar modernismo (Gaeilge:nua-aoiseachas) a tháinig chun cinn ag deireadh an 19ú haois. Bhí tionchar mór buan ag Darío ar litríocht agus iriseoireacht Spáinneach an 20ú haois. Bhí sé le moladh mar "El príncipe de las letras castellanas” (Gaeilge: Prionsa  na litríochta Caistílí ) agus an t-athair gan cheistiú ar ghluaiseacht litearthachta El modernismo.

Saol 
Phós a thuismitheoirí, Manuel García agus Rosa Sarmiento an 26 Aibreán, 1866, i León, Nicearagua, tar éis dóibh na ceadanna eaglasta riachtanacha a fháil, ó bhí siad ina gcol ceathracha dara céim.  Spreag drochiompar Manuel, áfach, maidir le hól iomarcach alcóil, Rosa chun a theach pósta a thréigean agus teitheadh ​​go cathair Metapa (Ciudad Darío an lae inniu) i Matagalpa áit ar rugadh Félix Rubén. Rinne an lánúin athmhuintearas lena chéile agus fiú amháin  saoiaíodh an dara leanbh do Rosa, iníon darb ainm Cándida Rosa, a d’éag cúpla lá tar éis a breithe. Tháinig meath ar an bpósadh arís go dtí an pointe inar fhág Rosa a fear céile agus bhog sí isteach lena haintín, Bernarda Sarmiento. Tar éis tréimhse ghairid ama, bhunaigh Rosa Sarmiento caidreamh le fear eile agus bhog sí leis go San Marcos de Colón, i Choluteca, Hondúras .

Rugadh Rubén Darío i Metapa, Matagalpa, Nicearagua . Cé, de réir a bhaisteadh, gurbh é García fíor sloinne Rubén, bhí aithne ag an sloinne Darío ar theaghlach a athar le blianta fada. Mhínigh Rubén Darío é mar a leanas ina dhírbheathaisnéis:De réir an méid a thagair cuid de na seandaoine sa bhaile sin, de chuid mo óige, bhí Darío mar leasainm nó mar chéadainm ar mo shin-seanathair. Sa bhaile beag seo bhí aithne ag gach duine air mar "Don Darío" agus a theaghlach ar fad mar na Daríos. Is ar an mbealach seo a thosaigh a ainm deireanach agus a theaghlach go léir ag imeacht go dtí an pointe inar chuir mo shinn-seanmháthair an leagan Rita Darío ina áit nuair a shínigh sí cáipéisí; ag éirí ina ainm athartha agus ag fáil stádas dlíthiúil agus bailíocht dhlíthiúil ó rinne m’athair, a bhí ina cheannaí, a ghnóthaí go léir mar Manuel Darío. . . 

Chaith Darío a óige i gcathair León Nicearagua. Thóg aintín agus uncail a mháthar é, Félix agus Bernarda, a mheas Darío, agus é ina naíonán, mar a fhíor-   thuismitheoirí. (Tuairiscíodh, le linn a chéad bhlianta ar scoil, gur shínigh sé a thascanna ranga mar Félix Rubén Ramírez. ) Is annamh a labhair sé lena mháthair, a bhí ina cónaí i Hondúras, nó lena athair, ar thagair sé "Uncail Manuel" dó. Cé nach bhfuil mórán ar eolas faoi a chéad bhlianta, tá neart fianaise ann, tar éis bhás Félix Ramírez, in 1871, go ndeachaigh an teaghlach trí aimsir gharbh eacnamaíochta agus mheas siad ar Rubén óg a sheoladh mar phrintíseach táilliúra. De réir a bheathaisnéisí Edelberto Torres, d’fhreastail sé ar roinnt scoileanna i León sula ndeachaigh sé ar aghaidh, le linn 1879 agus 1880, chun oideachas a fháil ó na hÍosánaigh.

Tagairt
Básanna i 1916
Daoine a rugadh i 1867
Priyamvada Gopal

Is acadóir, scríbhneoir agus intleachtóir poiblí a rugadh san India í Priyamvada Gopal atá ina hOllamh le Staidéar Iarchoilíneach i nDámh an Bhéarla in Ollscoil Cambridge. Is iad na príomhspéiseanna teagaisc agus taighde atá aici ná staidéir choilíneacha agus iarchoilíneacha, litríocht na hÁise Theas, staidéir chriticiúla cine, agus polaitíocht agus cultúir na himpiriúlachais agus an domhandaithe.  Tá trí leabhar scríofa aici ag gabháil do na hábhair seo: Literary Radicalism in India (2005), The Indian English Novel (2009) agus Insurgent Empire (2019) . Cuireadh a tríú leabhar, Insurgent Empire, ar an ngearrliosta don Nayef Al-Rodhan Prize for Global Cultural Understanding    Bíonn sí ag scríobh  go rialta freisin do roinnt nuachtán agus foilseachán, lena n-áirítear The Guardian, The Hindu, Al Jazeera, agus The Nation . Tá aird fhorleathan sna meáin tugtha ar ráitis Gopal faoi chine agus impireacht.   Sa bhliain 2021, ainmníodh í mar cheann de na 50 smaointeoir is fearr ar domhan ag an iris Prospect.

Beathaisnéis

Luathshaol 
Rugadh Gopal i nDeilí, an India . Iníon le taidhleoir Indiach is ea í, agus chaith sí a hóige san India, i Srí Lanca agus sa Bhútáin, agus d’fhreastail sí ar ardscoil idirnáisiúnta i Vín, áit ar oibrigh a hathair mar thaidhleoir i lár na 1980idí.   Is Bráman í, ach dúirt sí: "Brahminess, as a system of racial hierarchy, should be abolished."

Oideachas agus gairmréim 
Fuair Gopal BA ó Ollscoil Delhi i 1989 agus MA ó Ollscoil Jawaharlal Nehru i 1991. Tar éis di a cuid staidéir a chríochnú san India, bhog sí go dtí na Stáit Aontaithe, áit ar mhúin sí in institiúidí éagsúla agus chríochnaigh sí a PhD i litríocht choilíneach agus iarchoilíneach in Ollscoil Cornell i 2000.

Tagairtí

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1968
Caisleán Bhaile an Chinligh

Is cosúil go dtagann ainm Chaisleán Bhaile an Chinligh, gar do Dheilgne agus na Clocha Liatha, ó Albert de Kenley, Sirriam Chill Dara, a fuair seilbh ar na tailte ag tús an 14ú haois. Ceaptar gur thóg Albert de Kenley an caisleán timpeall an ama seo. Is éard atá sa chaisleán ná na hiarsmaí de theach halla, ina mbíodh boghta bairille os cionn an bhunurláir. Ar an gcéad urlár bhí an halla agus an limistéar cónaithe. Ar an taobh thiar tá túirín, a cruthaíodh le haghaidh an losáin nó na seomraí leithris ag leibhéil an chéad urláir agus an uchtbhalla. Léiríonn pictiúir ón 19ú haois go raibh túr ard caol ann le haghaidh an staighre ar an taobh thoir den halla, ach thit sé seo ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1377 ghabh muintir Uí Bhroin an caisleán. Thar fán am seo ghlac muintir Archbold seilbh ar an gcaisleá

Tagairtí 

Contae Chill Mhantáin‎
Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Chill Mhantáin
Caisleáin na hÉireann
Ríthe Dhál Riada

Bhíodh  ríthe Dhál Riada  i gceannas ar ríocht Ghaelach suite san Albain agus oirthuaisceart Éireann. Rianaigh an chuid is mó acu, maraon le ríthe na hAlban, a nginealaigh siar go Fearghas Mór mac Eirc.  Sa 16ú haois, dúirt Séamas VI na hAlban faoi féin go raibh sé ina "happie monarch sprung of Ferguse race".

Ní fheictear tásca na ríthe sna hannála Éireann go dtí lár na 6ú haoise, le bás Chomhghaill mhic Dhomhangairt c. 538–545, agus a dhearthár Gabhrán, c. 558–560. Tar éis na mór-cliste ag Cath Maige Rátha sa bhliain 637, chaill Dál Riada in Éirinn a chuid críoch san Albain.  San 8ú haois, chloígh a gcéilí comhraic, Dál Áraí, tuath Dhál Riada in Éirinn, cé gur ghlaoití Dál Riada uirthi go dtí an 14ú haois.

Is é Fergus mac Echdach, deartháir agus comharba Aodha Fhionn, rí deireanach Dhál Riada na hAlban a bhfuil fianaise ann dó.  Tuairiscítear a bhás i nAnnála Uladh don bhliain 781.  I ndiaidh sin, roinneadh Dall Riada ina cineálacha, ina measc Cineál Ghabhráin as Cinn Tíre agus Cineál Loairn.

Roimh Chath Mhaigh Rátha

Maigh Rath go dtí 741

Ón 740í ar aghaidh

Annála 
Is iad a leanas na príomh-fhoinsí atá ann ar ríthe Dhál Riada:
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Seanchas Fear Alban
 Sioncronachtaí le Flann Mainistreach as Mainistir Bhuithe
 Duan Albanach
 Beatha Cholm Cille le hAdhamhnán

Foinsí níos lú iontaofa:
 Annála Inis Faithlinn
 Chronicon Scotorum
 Annála na gCeithre Máistrí
 Annála Chluain Mhic Nóis

Is deacair é brí a bhaint as na foinsí. Ó thaobh a lán iontrálacha de a bhfuil cuma Dhál Riada orthu, tá easpa comhthéacs iontu, níl iontu ainmneacha athartha nó leasainmneacha.  Tá go leor easaontas idir na foinsí.  Is léir gur athraíodh nó cuireadh le roinnt iontrálacha ag an níos deireanaí.

Foinsí 
 
 Adomnán, Life of St Columba, aistr. & eag. Richard Sharpe. Penguin, Londain, 1995. 
 Anderson, Alan Orr, Early Sources of Scottish History A.D 500–1286, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
 Bannerman, John, Studies in the History of Dalriada. Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 
 —, "The Scottish Takeover of Pictland" in Dauvit Broun & Thomas Owen Clancy (eag.) Spes Scotorum: Hope of Scots. Saint Columba, Iona and Scotland. T & T Clark, Dún Éadain, 1999. 
 Broun, Dauvit, The Irish Identity of the Kingdom of the Scots in the Twelfth and Thirteenth Centuries. Boydell, Woodbridge, 1999. 
 —, "Pictish Kings 761–839: Integration with Dál Riata or Separate Development" in Sally M. Foster (eag.), The St Andrews Sarcophagus: A Pictish masterpiece and its international connections. Four Courts, Baile Átha Cliath, 1998. 
 Sharpe, Richard, "The thriving of Dalriada" in Simon Taylor (eag.), Kings, clerics and chronicles in Scotland 500–1297. Four Courts, Baile Átha Cliath, 2000.

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts
Annals of Clonmacnoise, Cornell

Féach freisin 
 Ríthe na gCruithneach
 Ríthe na hAlban

Tagairtí
Tinte na Farraige Duibhe

Úrscéal ficsean eolaíochta le Tim Armstrong a scríobhadh i nGaeilge na hAlban is ea Air Cuan Dubh Drilseach a foilsíodh ar dtús sa bhliain 2013.  Ba é an chéad úrscéal ficsean eolaíochta lánfhada a scríobhadh do dhaoine fásta i nGaeilge na hAlban é agus ghnóthaigh an leabhar gradam an ‘First Book of the Year’ do Tim Armstrong ón Saltire Society in 2013. Cuimsíonn an scéal gnéithe den cheoldráma spáis, cibearphonc, rómánsaíocht, agus eachtraí bhanna ceoil an bhóthair.

D'aistrigh Eoin P. Ó Murchú an t-úrscéal go Gaeilge na hÉíreann, agus d'fhoilsigh an comhlacht foilsitheoireachta Éireannach Leabhar Breac é sa bhliain 2020 faoin teideal Tinte na Farraige Duibhe. Ainmníodh an t-aistriúchán ar ghearrliosta aistriúchán Ghradam de Bhaldraithe ag duaiseanna liteartha an Oireachtais.

Féach Freisin

 Air Cuan Dubh Drilseach

Naisc sheachtracha
Tim Armstrong faoi Agallamh.https://leabharbreac.com/tim-armstrong/
Air Cuan Dubh Drilseach. https://nos.ie/cultur/leabhair/air-cuan-dubh-drilseach/

en:Air Cuan Dubh Drilseach
Caisleán an tSlaoda

Tháinig Caisleán an tSlaoda ar an bhfód ar dtús mar thúrtheach caol ceithre stór a thog clann Laffan sa 15ú haois. Tá an príomhsheomra ar an dara hurlár agus tá tinteáin agus garderobe (leithreas) ann. Tá an pasáiste isteach sa túr á chosaint ag "poll maraithe", i.e. poll san urlár os a chionn a lig don lucht cosanta leachtanna bruite agus rudaí eile a scaoileadh anuas ar éinne a tháinig ina "chuireadh-gan-iarraidh".

Sa 16ú haois chuir muintir Laffan teach nua dhá stór leis an túr ar an taobh thoirthuaidh de. Ballaí táibhleacha a bhí ann, dála an túir, agus tá fuinneoga simplí greanta ar an gcéad urlár. Tá díon coirbéalach cloiche ar an gcuile a cuireadh leis an gcúl theas; b'fhéidir go mbaineann sé le tionscal an tsalainn a bhí faoi réim ag an tSlaoda sa 17ú haois.

Tagairtí 

Contae Loch Garman‎‎
Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Loch Garman
Caisleáin na hÉireann
Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta (17 Deireadh Fómhair)

Ón mbliain 1992 i leith, tá an 17 Deireadh Fómhair ceaptha ag na Náisiúin Aontaithe mar an Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta (International Day for Eradication of Poverty), nó an Lá Idirnáisiúnta chun an Fhíorbhochtaineacht a Dhíothú.  Is é an aidhm atá ann deireadh a chur leis an mbochtaineacht, nó éalú ó chuing na bochtaineachta. Ba mhaith leis na Náisiúin Aontaithe an fhís sin a fhíorú ar deireadh thiar.  Is Lá é chomh maith chun aitheantas a thabhairt d’iarrachtaí agus do streachailt na ndaoine atá beo bocht agus chun deis a thabhairt dóibh a n-ábhair bhuartha a chur chun tosaigh.

Stair 
Bhuna an tAthair Joseph Wresinski an ghluaisecht International Movement ATD Fourth World sa bhliain 1957. Chuir sé tús leis an Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta ar 17 Deireadh Fómhair 1987. Ar an lá sin, nocht sé plaic i gCearnóg Trocadero, Páras, leis an inscríbhinn, "Wherever men and women are condemned to live in extreme poverty, human rights are violated. To come together to ensure that these rights be respected is our solemn duty." Agus ón mbliain 1992 i leith, tá an 17 Deireadh Fómhair ceaptha ag na Náisiúin Aontaithe mar fhéile.

Bhí os cionn billiún duine faoi réir ag fíorbhochtaineacht sa bhliain 2011, thart ar 14.5 faoin gcéad de dhaonra an domhain.

In Éirinn 
Tá méid teoranta cistithe ar fáil ón Roinn Coimirce Sóisialaí gach bliain, chun tacú le grúpaí frithbhochtaineachta a deagródh gníomhaíochtaí áitiúla, réigiúnacha nó náisiúnta chun feasacht a chothú ar Lá Idirnáisiúnta na Náisiún Aontaithe maidir le Díothú na Bochtaineachta.  Eagraíochtaí frithbhochtaineachta agus grúpaí a thacaíonn ar leibhéal náisiúnta nó áitiúil le daoine atá buailte leis an mbochtaineacht, is dóibhsean an cistiú seo.

Féach freisin 

 Bochtanas
 Cúnamh Éireann (Irish Aid)
Lá Domhanda na mBocht (bhunaigh an Pápa Proinsias Lá Domhanda na mBocht sa bhliain 2016)

Tagairtí 

Bochtanas
Féilte idirnáisiúnta
Muireadhach mac Ainfhaichilligh

Rí Chineál Loairn agus Rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea  Muireadhach mac Ainfhaichilligh  (Meán-Ghaeilge Muiredach mac Ainbcellaig) ón mbliain 733 go dtí 736. 

Ainfhaichilleach mac Fearchair ba ea a athair.  Tuairiscítear a theacht i réim sa bhliain 733, cé nach follasach é sna hannála Éireann ar tháinig sé i gcomharbacht ar Eochaidh mac Eochach, rí Dál Riada.  Níl sé soiléir ach oiread cé ar tháinig sé i gcomharbacht air mar rí Chineál Loairn, ach d'fhéadfadh é gurbh é  a chol ceathrar, Dúngal mac Sealbhaigh, a bhí i gceist.  Feictear Muireadhach sa dán molta den 11ú haois, Duan Albanach.

Is dócha gur tháinig deireadh leis tar éis do Dhál Riada bheith cliste ag na Cruithneach faoi cheannas Aonghasa I.  Tuairiscítear fosta go ndeachaigh Talorgan deartháir Aonghasa ar tóir 'mhic Ainfhaichilligh', ach ní deirtear ar mharaigh sé é.

Is é Aodh Fionn de Chineál Ghabhráin an chéad rí eile ainmnithe sna hannála, don bhliain 768.  De réir roinnt foinsí Albanacha, Chronicle of Melrose ina measc, tháinig Eoghan mac Muireadhaigh i gcomharbacht air.

Feictear tásc Mhuireadhaigh i nAnnála na gCeithre Máistrí faoin mbliain 771, a fhreagraíonn le c. 776, nó chomh déanach le 778, óir go bhfeictear tásc Aodha Fhionn don bhlian chéanna.

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts
Annála Uladh
Annála Tiarnaigh
Duan Albanach

Tagairtí 

Ríthe Dhál Riada
Concórdia

Cathair i stát Santa Catarina sa Bhrasaíl  is ea Concórdia. Bhunaigh coilínithe ón Stát Rio Grande do Sul í; ba de shliocht na hIodáile agus na Gearmáine iad, a chuaigh ar imirce chun na Brasaíle sa 19ú haois. Tá sí suite 480 km siar ó Fhlorianópolis. Is é an daonra ná 75,167 (sa bhliain 2020 ) i limistéar 799.88 km². 

Freastalaíonn Aerfort Olavo Cecco Rigon ar an gcathair.

Sa bhardas seo tá an pháirc Parque Estadual Fritz Plaumann, a cruthaíodh sa bhliain 2003.

Daoine Cáiliúla
 Leonardo Boff (1938): Sagart agus diagaire.

Tagairtí 
 
 Bardais i Santa Catarina (stát)
An Chéad Chath Ypres (1914)

Troideadh an Chéad Chath Ypres idir 19 Deireadh Fómhair - 22 Samhain 1914 le linn an Chogaidh Mhóir.

Tháinig fórsaí Francacha, Beilgeacha agus Briotanacha i gcoimhlint le hArm na Gearmáine timpeall ar bhaile Ypres sa Bheilg. 

D’éirigh Ypres ina cheantar tábhachtach beartach le linn an Chogaidh agus is ansin a troideadh roinnt cathanna móra thar na blianta.

I mí Dheireadh Fómhair 1914, socraíodh na líní chatha a bheag nó a mhór, chuaigh na hairm in abar agus thosaigh an cogaíocht trinsí. Sáinníodh 'an Fronta Thiar' sa láib go dtí 1918. Ba é an cath ba mhó a troideadh riamh ar thalamh é go dtí an pointe sin. Bhí níos mó ná 200,000 taismeach in iomlán (básanna agus daoine a bhí gortaithe)ː

 An Fhraincː 50,000–85,000 
 R. Aontaitheː 58,155 
 An Bheilg 21,562 ?
 An Ghearmáinː 80,000-130,000

Scriosadh an t-arm Beilgeach.

Féach freisin 

 An Chéad Chath an Marne
 An Chéad Chogadh Domhanda

Tagairtí 

1914
Cathanna a bhain leis an Fhrainc
Cathanna a bhaineann leis an Bhreatain Mhór
Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
An Chéad Chath den Marne (1914)

Tugadh an Chéad Chath den Marne (An Fhraincis: Première bataille de la Marne) sa Chéad Chogadh Domhanda ar an 6–10 Meán Fómhair 1914, nó mar a bhfuil aithne air freisin Míorúilt an Marne (Le Miracle de la Marne).

Ar bhruacha an Marne, chuir Arm na Fraince, in éineacht le Fórsaí Sluaíochta na Breataine, an ruaig ar fhórsaí na Gearmáine, ag cur stad lena ngluaiseacht i dtreo Pháras. 

Bhrúigh bua na gComhghuaillithe Arm na Gearmáine siar ó thuaidh agus i mí Dheireadh Fómhair 1914, socraíodh na líní chatha a bheag nó a mhór, chuaigh na hairm in abar agus thosaigh an cogaíocht trinsí. Sáinníodh 'an Fronta Thiar' (an líne thosaigh) sa láib go dtí 1918.

Féach freisin 

 An Chéad Chath Ypres (1914)

Tagairtí 

1914
Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
Cathanna a bhain leis an Fhrainc
Liam Lawlor (TD, 1945-2005)

Ba iar-theachta Dála Fhianna Fáil é Liam Lawlor (nó Liam Ó Leathlobhair), (rugadh i mBaile Átha Cliath 1945 - Moscó 22 Deireadh Fómhair 2005). Tharraing Lawlor conspóid lena bheo agus lena mharbh. Fuair sé breabanna ó fhorbróirí réadmhaoine nuair a bhí sé ina TD.

Saol 
Rugadh Lawlor sa bhliain 1945, tógadh i gCromghlinn i mBaile Átha Cliath. Bhí sé ina mhac léinn ag Synge Street CBS agus ansin DIT (Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath). 

Nuair a bhí Lawlor níos óige, ba é iománaíocht an spórt is fearr leis. Bhí sé ar an foirne mionúr Bhaile Átha Cliath agus foireann Laighean. I ndiaidh na céime chuaigh sé leis an gcuisniú gnó, bhí sé ina bhainisteoir ann níos déanaí.

Toghadh Lalor ina Theachta Dála don chéad uair i 1977 don dáilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar.

Conspóidí 

Bhí Lawlor an-mhór leis na forbróirí réadmhaoine i mBailte Átha Cliath idir na 1970idí-1990idí  Tharraing  an caidreamh sin conspóid ar an TD níos déanaí nuair a ghlac Liam Lawlor le breabanna.. Ba mhór an éadáil é do na forbróirí réadmhaoine nuair a bhí talamh zónáilte faoi choinne forbraíochta i gContae Bhaile Átha Cliath. "Ar bhonn áitiúil, thug comhairleoirí áirithe droim láimhe do mhianta na ndaoine a thogh iad nuair a rinne siad athchriosú ar thalamh ghlas ar mhaithe le tríocha bonn airgid. Ba mhó an masla dár bpobal tacaíochta é nuair a cumadh bréaga áiféiseacha faoin airgead a tugadh dóibh."    

I measc na leabhar ba mhó díol in Éirinn in 2002, bhí tuarascáil eatramhach an Bhreithimh Flood (agus Mahon), ar díoladh breis agus 25,000 cóip di. Dhamnaigh an tuarascáil Lawlor. De réir na tuarascála seo, ghlacadh na mílte punt ó thógálaithe ar nós Mr Bailey, Mr Brennan agus Mr McGowan.  Cuireadh Lawlor i bpríosún trí huaire (Eanáir 2001, Eanáir 2002 agus Feabhra 2002) de bharr díspeagadh cúirte agus comhcheilg leis an dlí a chur as a riocht.

Níor sheas Lawlor san olltoghchán i 2002 mar gheall ar a chuid fadhbanna leis an mbinse fiosrúcháin Flood (Mahon níos déanaí) agus na tréimhsí a chaith sé i bpríosún.

Bhí 'rath fáistine' ag Bertie Ahern leis na caiple [d'éirigh Ahern as mar Thaoiseach sa bhliain 2008].

Bás 
Bhí Lawlor ar thuras gnó sa Rúis. Bhí sé ann chun beart réadmhaoine, de shaghas éigin, a dhéanamh le forbróir réadmhaoine Rúiseach. Thug an forbróir carr agus chauffeur do Lalor, a chur roimhe ag aerfort Moscó.

Maraíodh Lawlor i dtimpiste bóthair ar an M10, idir an t-aerfort agus an t-ostán Marriott i Moscó ar 20 Deireadh Fómhair 2005. Bhí sé in éineacht lena aistritheoir, bean 29 bliain d'aois, a tháinig slán as an timpiste.  Maraíodh an chauffeur ag an am céanna.

Fuair Lawlor bás agus gan pingin ina phóca.

Féach freisin 

 Binse Fiosraithe um Ábhair Phleanála agus Íocaíochtaí Áirithe
Ray Burke (aire rialtais)

Tagairtí

Polaiteoirí na hÉireann
Baill den 21ú Dáil
Baill den 23ú Dáil
Baill den 25ú Dáil
Baill den 26ú Dáil
Baill den 27ú Dáil
Baill den 28ú Dáil
Iománaithe Bhaile Átha Cliath
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1945
Básanna in 2005
Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Básanna ar na bóithre
Andrew Graham (réalteolaí)

Réalteolaí Éireannach agus fionnachtaí an astaróidigh 9 Metis ab ea Andrew Graham (8 Aibreán 1815 - 5 Samhain 1908), a rugadh i gContae Fhear Manach Baile an Irbhinigh, Éire .

Réalteolaí ag Réadlann Mharcréidh , Contae Shligigh 
Sa bhliain 1842 ceapadh Graham chun oibre i Réadlann Mharcréidh i gContae Shligigh in Ultaibh. Bhunaigh an Coirnéal Edward Cooper (1798-1863) an réadlann sa bhliain 1830, mar institiúid phríobháideach ar a eastát tuaithe. Chuir Cooper gléasanna réalteolaíochta den scoth ar fáil dó. Bhí Graham ina bhreathnadóir fuinniúil ag Marcréidh. 

D’aimsigh Graham an t-astaróideach 9 Metis ó Mharcréidh an 25 Aibreán 1848 agus é ag breathnú le teileascóp leathanréimse  le chró 3 orlach a mhonaraigh an ionstraimeoir Gearmánach Ertel. 

Ní raibh ach ocht mionphláinéad ar eolas roimh sin, agus fuarthas na chéad ceithre cinn sa tréimhse 1801-1807, agus dá bhrí sin tharraing fionnachtain Ghraham aird nach beag. Lig a chumas matamaiticiúil dó fithis an mhionphláinéid a ríomh agus a shuíomh dealraitheach a thuar don am atá le teacht, lena n-áirítear éifeachtaí imtharraingthe pláinéid ar a bhfithis timpeall na Gréine.
D'oibrigh Graham ina dhiaidh sin ar an Chatalóg Mharcréidh, a chuimsigh breathnuithe ar thart ar seasca míle réalta ar an éiclipteach a tógadh idir 8 Lúnasa 1848 agus 27 Márta 1856, agus a foilsíodh i gceithre imleabhar sna blianta 1851, 1853, 1854 agus 1856 faoi seach. Agus é ag obair air seo, d’fhorbair sé an microméadar barra cearnach, a mhéadaigh go mór an éifeachtúlacht maidir le suíomhanna (dronairde agus diallas) réada neamhaí a chinneadh.  Le linn dó a bheith ag obair air seo, d’fhorbair sé an microméadar barra cearnach, a mhéadaigh go mór an éifeachtúlacht maidir le suíomhanna ( dronairde  agus diallais) réada neamhaí a chinneadh. 

Ríomh Graham fithisí líon mór cóiméad.   D'úsáideadh iad seo i leabhar a fhostóra Cometic Orbits.

D'éirigh Graham as a phost i Réadlann Mharcréidh agus thosaigh sé ag obair i gCambridge i Márta 1864.

Tagairtí

Cúntóir ag Réadlann Cambridge 
D'oibrigh Graham mar Chéad Chúntóir ag Réadlann Cambridge, Sasana, ó 1864 go 1903. 

D’oibrigh sé ansin ar Chatalóg 'Cambridge Zone', ionchur na Faireachlainne le catalóg na réaltaí níos gile ná an mhéadaíocht 9.5, a d’eagraigh an Astronomische Gesellschaft sa Ghearmáin. Leathnú ar a chuid oibre ag Réadlann Mharcréidh ab ea é seo ar go leor bealaí, ach do réaltaí achar fada ó thuaidh ón éiclipteach. Foilsíodh an chatalóg de 14,464 réalta idir díochlaontaí 24 ° agus 31 ° ó thuaidh sa bhliain 1897.

Tagairtí
Daoine as Contae Fhear Manach
Básanna i 1908
Daoine a rugadh i 1815
Nár fhág ariamh mo chuimhne: seisear caomhnóirí Gaeilge as Maigh Eo

Leabhar taighde é seo 'Nár fhág ariamh mo chuimhne: seisear caomhnóirí Gaeilge as Maigh Eo' le Fionnuala Uí Fhlannagáin, ina ndírítear ar sheisear ó Mhaigh Eo – ó cheantair Bhéal an Mhuirthead, Iorrais, Bhéal an Átha, Acla, Oileán Éadaí, agus Thuar Mhic Éadaigh – a d’imigh go Meiriceá i ndiaidh an Ghorta. Cainteoirí dúchais ab ea iad agus rinneadar go léir beart de réir a mbriathar maidir le caomhnú na Gaeilge.

Bhí ceathrar acu i mbun pinn agus thagair gach duine acu ina gcuid scríbhneoireachta do na sráidbhailte inar tógadh iad, chomh maith le himeachtaí domhanda. Is léir go raibh tarraingt nach beag ag a mbailte dúchais féin orthu. Chum na filí, Lally agus Dougher, dánta a bhain le Maigh Eo ach bhí spéis acu i ngnóthaí idirnáisiúnta freisin agus rinne siad tagairt d’imeachtaí i dtíortha eile — Sasana, An tSiria, Veiniséala agus an Tuirc. Sholáthraigh McCormick saothar próis agus Ward filíocht agus amhráin a raibh baint ag an ábhar le Maigh Eo do léitheoirí An Gaodhal.

Bhí Lavelle gnóthach le Cumainn Náisiúnta le linn dó a bheith in Cleveland agus ba dhuine de bhunaitheoirí an chéad chumainn Gaeilge i gCeanada é. Ba é Henehan, a bhí cairdiúil le hEoghan Ó Gramhnaigh, príomhbhunaitheoir Chonradh Gaeilge Mheiriceá.

Cuireann an t-údar mionsonraí faoin seisear ar fáil, a thugann léargas ar a stádas agus a seasamh i measc na nGael thall.

Bhuaigh an leabhar seo Duais Leabhar Taighde na Bliana ón Chomhdháil Mheiriceánach do Léann na hÉireann, sa bhliain 2021.

Sonraí eile
Praghas €15.00.
ISBN: 978-1-9162403-5-3
Líon leathanach: 240
Foilsitheoir:Comhar 
Bliain foilsithe: 2020

Tagairtí
Leabhair GhaeilgeLeabhair le Fionnuala Uí FhlannagáinLeabhair taighde
Cill Chrócháin

Is sráidbhaile é Cill Chrócháin (Béarla: Kilcrohane) i gContae Chorcaí, Éire . Is é an sráidbhaile deireanach é ar Rinn Mhuintir Bháire i ndiaidh Dhúrais agus Áth an Chiste .  Tá Cill Chrócháin suite faoi 'Scáth Shuí Finn' (an cnoc is airde sa cheantar) agus tá sí gar don Chathair, sliabh eile freisin]]. Tá an sráidbhaile suite os cionn Bhá Dhún Mánais .

Cróchán an duine
Níl mórán ar eolas faoi Chróchán, ach amháin go ndeirtear go raibh sé ina chónaí timpeall aimsir Naomh Pádraig (lár an 5ú haois). Creideann daoine áirithe gur as Contae Chiarraí é, in aice le Cathair Dónall áit a bhfuil dhá eaglais scriosta ainmnithe ina dhiaidh agus sráidbhaile darb ainm Cill Chrócháin freisin.

Tagairtí
Cróchán, 
Bailte i gContae Chorcaí
Néstor Kirchner (Uachtarán ar an Airgintín)

Bhí Néstor Kirchner (25 Feabhra 1950 – 27 Deireadh Fómhair 2010) ina iar-Uachtarán ar an Airgintín agus ina dhlíodóir.

Saol 
Agus é ina neach léinn dlí in Ollscoil Náisiúnta de La Plata, bhuail sé le Cristina Fernández agus phós sé í.

Polaitíocht 
Tar éis dó a chéim a bhaint amach, chuir sé comhlacht dlí ar bun sa Phatagóin, a réigiún dúchais (chuaigh a bhean chéile isteach sa chomhlacht sa bhliain 1979.) Cé go raibh sé ag tacú Perón ón am a bhí é ina mhac léinn (agus go raibh sé ceangailte ar feadh tamaill le hantoiscigh den eite chlé sa ghluaiseacht) cuireadh fímíneacht ina leith ní ba dhéanaí, nuair a rinne sé ceann dá thosaíochtaí polaitiúla den fhreagracht as na coireanna a rinneadh faoin deachtóireacht mhíleata a bhí i gcumhacht san Airgintín ó 1976 go 1983, toisc nár tuairiscíodh go ndearna sé faic i gcoinne na deachtóireacht mar dhlíodóir agus toisc go raibh sé ag iarraidh an réimeas agus na peronistas a chur i gcomhghuaillíocht lena chéile.

Nuair a tháinig an daonlathas ar ais, chuaigh Kirchner leis an bpolaitíocht, ar son na peronistas. Bhí sé ina mhéara ar Río Gallegos (1987-91) agus ina ghobharnóir ar Santa Cruz (1991-2003).

Uachtarán 
Bhí Kirchner ina Uachtarán ar an Airgintín ó 2002 go dtí 2007.

Le linn dó a bheith ina Uachtarán, chuir sé roinnt breithiúna as oifig, a ceapadh ag rialtais a bhí ann roimhe sin ar fhorais pholaitiúla amháin agus nach raibh meas an phobail orthu. Chuir sé atheagar ar an gcóras le haghaidh na breithiúna a cheapadh, i dtreo na trédhearcachta. Ina theannta sin, cheap sé roinnt breithiúna a bhí réasúnta liobrálach, an chéad bheirt bhan a ceapadh ar an gCúirt Ceartais Uachtarach san áireamh. 

Mar sin féin, dúirt lucht cáinte rialtas Kirchner nár thug sé aon aird riamh ar bhreithiúnais nár oir dó ó thaobh na polaitíochta de, in ainneoin an chuma seo ar athchóiriú.

Chomh maith leis sin, bhí Kirchner ag brú go gcuirfí an dlí a chur ar dhaoine a rinne coireanna thar ceann na deachtóireachta míleata; chuir an Chomhdháil dlíthe a chuir bac air sin ar neamhní agus dearbhaigh an Chúirt Ceartais Uachtarach go raibh siad in aghaidh an bhunreachta. Ag an am céanna, shéan sé go raibh na rudaí a rinne treallchogaithe in aghaidh an réimeis incurtha lena chuid coireanna féin.

Roghnaigh Kirchner gan seasamh i dtoghchán uachtaránachta 2007 ach bhí an-tionchar aige fós le linn na chéad trí bliana a raibh a bhean chéile ina huachtarán. Bhí sé ina Ard-Rúnaí ar Aontas Náisiún Mheiriceá Theas ó Bhealtaine 2010 go dtí go bhfuair sé bás.

Bás 
Fuair Néstor Kirchner bás tobann de bharr taom croí ar 27 Deireadh Fómhair  2010.

Bhí Cristina Fernández  ina hUachtarán ar an Airgintín, i gcomharbacht Nestor, idir 2007 agus 2015 agus tá sí ina Leas-Uachtarán ar an Airgintín ó Dheireadh Fómhair 2019.  Meastar go forleathan gur gur chor cinniúnach é a bhás i seasamh polaitíochta a bhean chéile, i dtreo ní ba thiarnúla agus ní ba phobalaí.

Féach freisin 

 Eva Perón
 Juan Perón

Tagairtí 

Polaiteoirí Airgintíneacha

Daoine a rugadh i 1950
Básanna in 2010
Charles Maturin (scríbhneoir, 1782-1824)

Ministir Eaglais na hÉireann agus scríbhneoir, de shliocht Úgónach, ab ea Charles Maturin (25 Meán Fómhair 1782 – 30 Deireadh Fómhair 1824).

Tá clú ar a leabhar Melmoth the Wanderer. bunchloch na gluaiseachta Gotaí in Éirinn. Díol an príomhcharachtar a anam leis an diabhal.

Óráidí iontach ar Shráid Aungier i mBÁC agus treascrach, ní raibh na heaspaig  ró-shásta lena chuid amaidí.  Thochail Maturin uaigh dó féin agus d'éag 30 Deireadh Fómhair 1824, in aois 42 dó.

Oidhreacht 
Sean-uncail Oscar Wilde ar thaobh a mháthar ab ea Maturin. Sebastián Melmonth an t-ainm a thug Wilde air féin nuair a seiceáil sé isteach in óstán i dtuaisceart na Fraince agus é ar deoraíocht tar éis teacht amach as Príosún Reading.

Melmoth an teideal ar úrscéal Sarah Perry sa bhliain 2018, agus ba í úrscéal ghotach  Melmoth the Wanderer a spreag é.

Féach freisin 

 Maria Edgeworth
 James Clarence Mangan
 Sheridan Le Fanu
 The Picture of Dorian Gray (1891), le Oscar Wilde
 Bram Stoker
 Ficsean Gotach

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1782
Básanna i 1824
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Daoine as Baile Átha Cliath
Drámadóirí Éireannacha
Fir
Protastúnaigh Éireannacha
Scríbhneoirí Éireannacha
Ficsean Gotach
Cléir Éireannach
Aildrin

Is éard atá i gceist leis an aildrin ná ceimiceán a d'úsáidtí, sna laethanta a bhí, mar fheithidicíd, is é sin mar nimh le feithidí a mharú. Comhdhúil orgánach de chuid an chlóirín atá inti, cosúil leis an DDT, an dé-eildrin agus an eindrin, agus is gnách "na horgánaclóiríní clasaiceacha" a thabhairt ar na comhdhúile áirithe seo, ós rud é go raibh siad go léir in úsáid go forleathan le linn an Dara Cogadh Domhanda agus go gairid ina dhiaidh sin. Nuair a fuarthas amach, áfach, go raibh siad á gcarnadh sa bhiashlabhra agus in orgánach an duine agus na n-ainmhithe, d'éirigh an chuid ba mhó den chine dhaonna astu.
Marcus Mac Conghail

Is file, scríbhneoir agus ceoltóir é Marcus Mac Conghail atá lonnaithe idir Baile Átha Cliath agus Gaillimh. D’fhoilsigh Coiscéim Ceol Baile (Dánta agus Amhráin) cnuasach filíochta leis in 2014 agus bronnadh Duais Michael Hartnett air sa bhliain 2015. Is ball den bhanna IMLÉ a bhí ann, ‘tuar dóchais do thodhchaí an cheoil nua-chumtha i nGaeilge'.

Foilsíodh dánta leis in Feasta, Southword Journal, The Stinging Fly, Comhar, agus in Poetry Ireland Review. Léigh sé ag Fíochán Filí i Heilbhic, Cúirt sa Ghaillimh, An Fhéile Bheag Filíochta ar an mBuailtín, Ó Bhéal i gCorcaigh, Fleadh Phádraig i mBéal Feirste, Staccato i mBÁC, The International Literature Festival Dublin, agus ag Imram. Craoladh a shaothar ar an raidió agus ar an teilifís in Éirinn agus bhí sé le clos ar BBC Radio 4 mar chuid de chlár ar nua-fhilíocht na Gaeilge.

Chuir sé leabhairín mangaire in eagar sa bhliain 2014, Línte Leictreacha an t-ainm a bhí air. Cnuasach a bhí ann a bhailigh dánta ó fhilí an Phubaill Ghaeilge ag an bPicnic Leictreach le chéile. Oibríonn sé le Raidió na Gaeltachta.

Sraith Raidió agus Leabhar

Sraith raidió a bhí i Meascra a craoladh ar RNAG. Níor tugadh mar threoir ach píosa a chur ar fáil nach rachadh mórán thar na cúig nóiméad agus guth a chur leis ansin sa stiúideo ar ball. Cuireadh leabhar amach faoin teideal Meascra ón Aer. Tagann ábhar an leabhair seo ón tsraith raidió ‘Meascra’ a rinne  Mac Conghail do Raidió na Gaeltachta. Iarracht a bhí sa tsraith ardán a thabhairt don scríbhneoireacht nua agus ábhar siamsaíochta agus machnamh a chur ar fáil. Tá meascán mór ábhar sa leabhar – aistí agóide, gearrscéalta, dánta, cuimhní cinn agus eile agus is iontach an réimse ábhar, stíleanna agus guthanna atá ann le 40 scríbhneoir éagsúil lena n-áirítear Caitríona Ní Chléirchín, Eoghan Mac Giolla Bhríde, Biddy Jenkinson, Antain Mac Lochlainn, Réaltán Ní Leannáin, Aindrias Ó Cathasaigh, Caitlín Nic Íomhair agus Cathal Póirtéir.

Filí as Éirinn
Ceoltóirí
Cás R v Penguin Books Ltd 1959 ('Lady Chatterley's Lover')

Cúiseamh, a bhain le foilsiú an úrscéil 𝙇𝙖𝙙𝙮 𝘾𝙝𝙖𝙩𝙩𝙚𝙧𝙡𝙚𝙮'𝙨 𝙇𝙤𝙫𝙚𝙧 le D.H. Lawrence, ab ea R v Penguin Books Ltd. sa bhliain 1960 i Sasana. Bhí cás an ionchúisimh bunaithe ar an Obscene Publications Act 1959.

Imeachtaí 
Chuir Lawrence an leabhar amach sa bhliain 1928, ach dáileadh é ar bhonn príobháideach. 

Ar thaobh an ionchúisimh sa bhliain 1960, bhí an t-abhcóide míchlúiteachMervyn Griffith-Jones ann mar ionchúisitheoir.  Chuir sé an cheist ar an ngiúiré, 'Ar mhaith leat go léifeadh do bhean chéile nó do sheirbhísigh leabhar dá leithéid?'. Ní raibh ann ach ach graostacht faoi scáth na healaíne, a dúirt an t-ionchúiseamh..
Ar 2 Samhain 1960, thug giúiré de chuid an tSean-Bhábhúin fíorasc neamhchiontachta sa chás. An lá dár gcionn, dár gcionn, dhíol Penguin 200,000 cóip den leabhar, agus dhá mhilliún idir 3 Samhain - 15 Nollaig.

Ceaptar go forleathan sa lá atá inniu ann gur thuar na n-athruithe sóisialta agus cultúrtha a tharla sa Ríocht Aontaithe agus i dtíortha eile san Iarthar sna 1960idí a bhí sa chinneadh seo. Bhí an triail ina chor cinniúnach chomh maith i bhforbairt dhlíthe na graostachta i Sasana agus sa Bhreatain Bheag,v

Tionchar 
Sa bhliain 2009 scríobh An Dochtúir Eoin O'Dell (An Scoil Dlí, Coláiste na Tríonóide) postáil blag maidir leis na torthaí a bhí ar chásanna dlí faoin úrscéal i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus sa Ríocht Aontaithe. Féach anseo.

Féach freisin 

 Mervyn Griffith-Jones (Bhí Griffith-Jones i measc na n-ionchúisitheoirí Briotanacha i rith Thrialacha Nürnberg.)

 D.H. Lawrence

Tagairtí 

Cásanna dlí
Cinsireacht
Foilsitheoireacht
Leabhair Bhéarla
Pornagrafaíocht
1960
Diwali (féile Hiondúch na soilse, Samhain)

Féile Hiondúch na soilse is ea Diwali, de ghnáth le linn mhí na Samhna (agus mí Dheireadh Fómhair uaireanta, í de réir fhéilire na gealaí).  

Déanann muintir na hIndia ceiliúradh ar feadh cúig lá.  Ceiliúrann Suícigh agus Búdaithe áirithe an t-am seo chomh maith ar fud na Áise (úsáideann siad ainmneacha difriúla b'fhéidir).

Seasann an Fhéile seo do bhua na maithe ar an olc.  Ceiliúradh an fhómhair atá ann freisin.

Nósanna 

 Mar chuid den fhéile seo, lasann daoine lampaí cré lán le híle;
 Déantar milseáin Indiacha nó ‘mithai’ le seimilín, plúr cruithneachta, plúr sciphiseánaigh nó bainne tiubhaithe. Déantar iad a chumhrú le spíosraí milse, cuirtear cnónna agus rísíní iontu agus múnlaítear iad ina gcearnóga agus ina gciorcail dhaite;
 An dán eipiciúil, an Ramayana a rá;
 Gléasadh le haghaidh Diwali, cuairt a thabhairt ar dhaoine muinteartha, bia a roinnt, dul chuig an Teampall agus Diva a lasadh, srl.

Féach freisin 

 Oíche Shamhna
 Féile an Tiomnaithe
 Ramayana (dán eipiciúil)

Tagairtí 

Féilte
Hiondúchas
Samhain
Fómhar
Ramayana (dán eipiciúil)

Dán eipiciúil is ea an Ramayana, nó scéal Rama agus Sita, scríofa i Sanscrait, idir an 7ú-3ú haois roimh Chríost.

Cuireann an scéal síos ar bhua na maithe ar an olc, agus an dóchas sa dorchadas, srl. Tá cosúlachtaí ann idir scéal Rama agus Sita agus scéal Mhuire agus Iósaf, nó an scéal faoi imeacht na nGiúdach ó Iarúsailéim, dídeanaithe iad go léir.

Deoraíocht 
Ag tarraingt dó ar dheireadh a réimis roghnaigh Dasaratha, rí Ayodha, a mhac Rama le bheith mar oidhre air. Ba mhian lena bhean Kaikeyi go mbeadh Bharata, mac eile dá gcuid, mar oidhre ina áit. Bhí Kaikeyi den bharúil go dtiocfadh mí-ádh uirthi mura ndéanfaí rí de Bharata agus mura ndéanfaí Rama a dhíbirt chun na coille go ceann ceithre bliana déag.

D’aontaigh an rí go drogallach, mar sin chaith Rama ceithre bliana déag ar deoraíocht lena bhean álainn Sita agus lena dheartháir Laksmana. D’fhág siad a raibh acu de mhaoin shaolta agus chaith siad saol crua faoin choill.

Fuadach 
Nuair a chuala Ravana, rí deich-gceannach na ndeamhan a bhí ina rí ar oileán d’arbh ainm Lanka, iomrá ar áilleacht Sita shocraigh sé go mbeadh sí aige féin. Chuaigh sé i riocht fir naofa agus chas sé uirthi sa choill. I ndiaidh dó intinn Rama agus Laksmana a bhaint di, sciob sé leis Sita go Lanka.

An fháinne 

Chaith Sita a cuid ama faoi bhrón i ndiaidh Rama i ngairdín Ravana ar Lanka. Ag an am céanna chuaigh Rama agus Laksmana le cuidiú a iarraidh ar Hanuman, rí na moncaithe, teacht uirthi. Thosaigh Hanuman ar chuardach Sita trí choiscéim mhór a ghlacadh anonn go Lanka. Tháinig sé ar Sita agus chuir sé in iúl di gur theachtaire ó Rama é trí fháinne Rama a thaispeáint di. Bhí lúcháir an tsaoil ar Sita; d’éalaigh Hanuman agus d’inis sé do Rama cá raibh sí.

Tarrtháil 
Thóg Rama, Laksmana, Hanuman, agus a arm de mhoncaithe droichead trasna go Lanka le tarrtháil a thabhairt ar Sita. I ndiaidh dóibh cath fada a dhéanamh le sléanna, boghanna agus saigheada, mharaigh Rama rí deich-gceannach na ndeamhan Ravana.

Diva 
Cionn is go raibh na ceithre bliana déag caite, d’fhill Rama agus Sita ar Ayodha agus rinneadh rí agus banríon díobh. Bhí an oiread sin áthais ar na daoine iad a fheiceáil ar ais gur chuir siad soilse beaga taobh amuigh de na tithe acu ionas go bhfeiceadh Rama agus Sita an bealach rompu. Tugadh diva ar na soilse seo agus sin an fáth ar tugadh ‘Diwali’ ar an fhéile.

Féach freisin 

 Diwali (féile Hiondúch na soilse)
 Mahābhārata

Tagairtí 

Dánta eipiciúla
Hiondúchas
Órlaithí Flynn

Is polaiteoir Éireannach agus CTR í Órlaithí Flynn (rugadh 13 Bealtaine 1988) a dhéanann ionadaíocht ar Bhéal Feirste Thiar i dTionól Thuaisceart Éireann.

Iníon Phatrick Flynn, poblachtánach Éireannach in Iarthar Bhéal Feirste, cuireadh oideachas uirthi i St. Dominic's Grammar School (Gaeilge: Scoil Ghramadaí Naomh Doiminic) sula ndearna sí staidéar ar pholaitíocht in Ollscoil Uladh. Ansin chríochnaigh sí Céim Máistir i bpolaitíocht na hÉireann in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste.   

Ina déagóir, ghlac Flynn ballraíocht i Sinn Féin.  D’oibrigh sí mar chomhairleoir do roinnt polaiteoirí i ndiaidh a chéile: Rosie McCorley, Sue Ramsey agus, ar deireadh, Alex Maskey . Sa bhliain 2016, roghnaigh an páirtí í le bheith ina Ball den Tionól Reachtach do Bhéal Feirste Thiar, ag teacht in áit Jennifer McCann .  Atoghadh Flynn i dtoghcháin an tionóil i mí an Mhárta 2017 .

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
Ms Órlaithí Flynn.http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=13214&per=6103&sel=1&ind=0&prv=0
Órlaithí Flynn West Belfast. https://www.sinnfein.ie/orlaithi-flynn

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1988
Lá Domhanda na hEolaíochta ar son Síochána agus Forbartha (10 Samhain)

Ceiliúrtar an Lá Domhanda na hEolaíochta ar son Síochána agus Forbartha ar an 10 Samhain gach bliain. D'fhógair EOECNA (Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe) an Lá sa bhliain 2001 agus ceiliúradh é don chéad uair sa bhliain 2001.

Tugann UNESCO "cuireadh dúinn meas a bheith againn ar ról suntasach na heolaíochta sa tsochaí agus é a cheiliúradh, agus aitheantas a thabhairt don iliomad bealaí ar féidir le heolaithe ar fud an domhain cuidiú linn i leathnú ár dtuisceana ar an bpláinéad iontach leochaileach a roinnimid le chéile. 

Tá sé ríthábhachtacht meas a bheith againn ar thábhacht na heolaíochta inár saol, agus ar thuiscint ar an eolaíocht maidir le dul i ngleic leis na dúshláin mhóra atá roimh an gcine daonna.

Tá aghaidh á tabhairt go ciallmhar agus go héifeachtach ar an iliomad fadhbanna atá romhainn - amhail an bhochtaineacht dhomhanda, an t-athrú aeráide, an choinbhleacht, an galar agus an t-ocras - trí thairbhe an taighde agus na tuisceana eolaíochta a roinnt. Is cruthúnas air sin na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe, agus sinn ag brath, mar a dhéanaimid, ar scoth na hoibre eolaíochta.

Ar an Lá Domhanda Eolaíochta seo, geallaimis an athuair go gcloífimid le prionsabail an chomhoibrithe dá leithéid, chun an t-eolas a roinnt ar bhealach cóir cothrom, rud a chabhróidh linn go léir saol síochánta agus forbairt inbhuanaithe a chruthú sa todhchaí.”

Féach freisin 

 Féilte idirnáisiúnta

Tagairtí 

Eolaíocht
Féilte idirnáisiúnta
Samhain
Síocháin
UNESCO
Peter Sutcliffe (Yorkshire Ripper, 1946-2020)

Tugadh an 'Yorkshire Ripper' ar an dúnmharfóir srathach, Peter Sutcliffe (2 Meitheamh 1946 – 13 Samhain 2020).

Ionsaithe 
Ar 25 Deireadh Fómhair 1980, mharaigh an Ripper a 12ú híospartach in Yorkshire. D'ionsaigh sé 22 bean in iomlán idir 1969-1980, an ceann deireanach ar 5 Samhain 1980.

Fiosrúcháin 
Ba mhó i bhfad an cuardach agus an fiosrúchán a bhí ar bun i Sasana nuair a bhí Sutcliffe i mbun a chuid gníomhartha uafáis. Bhí na póilíní diongbháilte de gurbh é an ‘Ripper’ an fear a bhíodh ag scríobh litreacha agus ag cur téipeanna chuig an mbleachtaire George Oldfield.

Chuir siad a gcuid acmhainní agus a gcuid ama ar fad isteach sa gcuardach san áit mhícheart agus iad ag leanacht scéalta agus leideanna nach raibh aon bhunús leo, mar gheall ar na litreacha agus na téipeanna sin.

Arís agus arís eile, ceistíodh an fear a gabhadh agus a ciontaíodh ar deireadh, Peter Sutcliffe. Ach de bharr nárbh é a scríobh na litreacha chuig George, ligeadh chun siúil é. Naoi n-uaire ar fad a tógadh agus a ceistíodh é le linn an fhiosrúcháin.

Bhí na póilíní dírithe ar an gceantar mícheart i Sasana. Ghlac siad leis, mar gheall ar an gcanúint a bhí ar an téip, go mba as ceantar na ‘Geordies’, Sunderland, an dúnmharfóir.

Gabhadh deireanach agus triail 
Gabhadh Sutcliffe faoi dheireadh ar 2 Eanáir 1981.  Oíche amháin agus beirt phóilíní ar dualgas oíche in Sheffield, tháinig siad ar charr a raibh siad in amhras faoi ar an bpointe. Cé nach raibh siad féin páirteach sa gcuardach mór ar an ‘Ripper’, toisc go raibh bean sa charr in éindí leis an tiománaí agus uimhir bhréige ar an gcarr, thugadar isteach é.

Ní raibh aon fhianaise acu gurbh é sin an fear a rabhthas sa tóir air, ach tugadh isteach i gcomhair ceistiúcháin é ar aon chuma. Chuimhnigh duine den bheirt phóilíní ansin ar rud amháin a tharla nuair a tháinig siadsan ar an láthair. Dúirt an fear gur mian leis a mhún a dhéanamh agus lig siad cead dó sin a dhéanamh taobh thiar de chlaí. Go tapa, d’fhill an bheirt phóilíní ar an áit ar tharla sé sin. Taobh thiar den chlaí tháinig siad ar bheart uirlisí, casúr ina measc. Uirlisí dá leithéid a d’úsáideadh an ‘Ripper’ agus é i mbun a dhrochghnó. 

Agus an fhianaise sin leagtha os a chomhair, d’admhaigh Peter Sutcliffe dhá lá níos déanaí gurbh eisean an fear a bhí uathu.

Bás 
Bhuail Covid-19 agus cliseadh plúch-chairdiach Sutcliffe sa bhliain 2020. D’éag 13 Samhain 2020, in aois 74 bliain dó.

Féach freisin 

 Dúnmharfóirí srathach

Tagairtí 

Básanna in 2020
Daoine a rugadh i 1946
Dúnmharfóirí srathach
Lahar (láibshreabhadh)

Is sreabhadh láidir láimhe é lahar. Tarlaíonn lahar nuair a bhíonn an ithir báite ag uisce agus bogann sé síos fána cosúil le habhainn láibe, nó láibshreabh. D'féadhfadh luas 100km/uair a bheith acu.  Tarlaíonn lahar de ghnáth tar éis báisteach throm nó brúchtaí bolcánacha.

Féach freisin 

 Nevado del Ruiz (bolcán sa Cholóim)

Tagairtí 

Geolaíocht
Láib
Ithir
Ithireolaíocht
Bolcáin
Nevado del Ruiz (bolcán sa Cholóim)

Bolcán cumhachtach sa Cholóim is ea Nevado del Ruiz. 

Bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bailíodh lahar as sneachta leáite. Réab an leá-uisce síos an tsléibhe, ag piocadh suas luaithreach, ithir agus carraigeacha. 

Bhuail an chéad lahar an baile Armero i lár na hoíche. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, agus an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘tubaiste Armero’ ar an eachtra seo. 

Bás Omayra Sánchez

Girseach 13 bliain d’aois ab ea Omayra Sánchez a bhí ina cónaí in Armero ag an am. Sháinnigh an lahar í ina teach féin. Rinneadh tréaniarrachtaí í a tharrtháil ach theip ar gach duine. 

Fuair Omayra bás coscrach ar feadh 66 uair. Rinne Omayra agallaimh ar an teilifís fiú le linn an ama seo; bhí sí ar a suaimhneas d'ainneoin an tragóid.  

'Bás gan ghá', a dúradh, mar ní raibh na seirbhísí tarrthála éifeachtach ach ar éigean.

Féach freisin 

 Lahar
 Tragóid Armero (1985)
 Bás Omayra Sánchez
 Armero
 Síolta tíreolaíochta na Colóime
 Tíreolaíocht na Colóime‎

Tagairtí 

Bolcáin
An Cholóim
Ciainíd sóidiam

Is comhdhúil nimhiúil í ciainíd sóidiam leis an bhfoirmle NaCN. Is solad bán, intuaslagtha in uisce é. Tá finíocht ard ag ciainíd le miotail, rud a fhágann go bhfuil tocsaineacht ard ag an salann seo. Baineann a príomhfheidhm, i mianadóireacht óir, leas as a imoibríocht ard i dtreo miotail. Is bun measartha láidir é . Nuair a dhéantar é a chóireáil le haigéad, foirmíonn sé gás tocsaineach ciainíd hidrigine :

 NaCN + H 2 SO 4 → HCN + NaHSO 4

Táirgeadh agus a airíonna ceimiceacha

Tagairtí
 Ciainídí
 Ceimiceáin ghrianghrafadóireachta
 Comhdhúile sóidiam
Bás Omayra Sánchez (sa Cholóim, 1985)

Girseach 13 bliain d’aois ab ea Omayra Sánchez, a bhí ina cónaí in Armero sa Cholóim, nuair a  bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bhuail lahar an baile Armero i lár na hoíche. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, agus an chuid is mó nuair a buaileadh Armero.

Sháinnigh an lahar Omayra ina teach féin. Rinneadh tréaniarrachtaí í a tharrtháil ach theip ar gach duine; trealamh agus táithí ar bith acu. 

Fuair Omayra bás coscrach ar feadh 66 uair. Rinne an cailín agallaimh ar an teilifís fiú le linn an ama seo agus an domhan ag gliúcaíocht uirthi; bhí sí ar a suaimhneas d'ainneoin an tragóid.  

'Bás gan ghá', a dúradh, mar ní raibh na seirbhísí tarrthála éifeachtach ach ar éigean.

Féach freisin 

 Nevado del Ruiz (bolcán sa Cholóim)
 Lahar

Tagairtí 

Tubaistí
An Cholóim
1985
Suilfíd hidrigine

Is comhdhúil cheimiceach í suilfíd hidrigine leis an bhfoirmle H2S. Is gás den hidríd chalcaigine gan dath í, le boladh bréan, cosúil le boladh uibheacha lofa. Tá sí nimhiúil, creimneach, agus inadhainte. 

Is minic a tháirgtear suilfíd hidrigine ó dhianscaoileadh miocróbach ábhar orgánach in éagmais ocsaigine, mar  shampla i seascainn agus i séaraigh; De ghnáth tugtar díleá anaeróbach ar an bpróiseas seo, a dhéantar trí mhiocrorgánach, gur dí-ocsaideoirí-sulfáite iad. Bíonn suilfíd hidrigine i láthair freisin i ngáis bholcánacha, gás nádúrtha, agus i roinnt foinsí uisce tobair.  Táirgeann an corp daonnaH2S agus úsáideann sé í mar mhóilín comharthaíochta.

Tagairtí
Aigéid
Amlíne logartamach mionsonraithe

Taispeánann an amlíne seo stair iomlán na cruinne, na domhna, agus na daonnachta i dtábla. Sainmhínítear gach ró i mblianta ó shin, blianta roimh an dáta reatha. I ngach cill den tábla ar dheis, tugtar tagairtí d’imeachtaí nó do dhaoine suntasacha, in ord croineolaíoch laistigh den chill.

Freagraíonn gach ró le hathrú logartamach (den am roimh an lá inniu) de thart ar 0.1 (ag baint úsáide as an logarithm go bonn 10). Tógtar na pointí roinnte ó uimhreacha Renard R’20. Mar sin is ionann gach líne agus thart ar 21% den am óna tús go dtí seo.

Tá an tábla roinnte ina chodanna le fo-cheannteidil. Tá timpeall 68% den am i ngach ceann de na rannóga seo ó thús na coda go dtí seo.

An t-am atá thart

13,800 go 5,500 milliún bliain ó shin

5,500 go 1,800 milliún bliain ó shin

1,800 go 550 milliún bliain ó shin

550 go 180 milliún bliain ó shin

180 - 55 milliún bliain ó shin

55 - 18 milliún bliain ó shin

18 go 5.5 milliún bliain ó shin

5.5 go 1.8 milliún bliain ó shin

1.8 milliún go 550,000 bliain ó shin

550,000 - 180,000 bliain ó shin

180,000 - 55 000 bliain ó shin 

55,000 - 18,000 bliain ó shin

18,000 - 5,500 bliain ó shin

5,500 - 1,800 bliain ó shin

1,800 - 550 bliain ó shin 

550 - 180 bliain ó shin

180 - 55 bliain ó shin

55 bliain - 18 mbliana ó shin

18 mbliana - 6 bliana ó shin

6 bliana go 2 bhliain ó shin

2 bhliain go dtí an lá inniu

Todhchaí 
Is féidir amlíne logartamach a dhearadh freisin d’imeachtaí sa todhchaí, ag cur cosc ar chúinsí gan choinne agus ag glacadh leis go bhféadfaimis eachtarshuíomh sa todhchaí bunaithe ar ár n-eolaíocht.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Agallamh le Heinz von Foerster 
 Amlíne logartamach mionsonraithe na Cruinne
Category:Stair
Tragóid Armero (sa Cholóim, 1985)

Bhuail cúpla lahar an baile Armero sa Cholóim  i lár na hoíche ar 13/14 Samhain 1985. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa tubaiste in iomlán, an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘tubaiste Armero’ ar an eachtra seo. 

Bhrúcht an bolcán Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bailíodh lahar as sneachta leáite. Réab an leá-uisce síos an tsléibhe, ag piocadh suas luaithreach, ithir agus carraigeacha. 

Bás Omayra Sánchez

Girseach 13 bliain d’aois ab ea Omayra Sánchez a bhí ina cónaí in Armero ag an am. Sháinnigh an lahar í ina teach féin. Rinneadh  tréaniarrachtaí í a tharrtháil ach theip ar gach duine. 

Fuair Omayra bás coscrach ar feadh 66 uair. Rinne Omayra agallaimh ar an teilifís fiú le linn an ama seo; bhí sí ar a suaimhneas d'ainneoin an tragóid.  

'Bás gan ghá', a dúradh, mar ní raibh na seirbhísí tarrthála éifeachtach ach ar éigean.

Féach freisin 

 Bás Omayra Sánchez (sa Cholóim, 1985)
 Nevado del Ruiz (bolcán sa Cholóim)

Tagairtí 

Tubaistí
An Cholóim
1985