joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Fernando de Noronha

Is oileánra i stát Pernambuco sa Bhrasaíl é Fernando de Noronha. Tá 21 oileán agus carraig de bhunadh bolcánach ann, tá limistéar iomlán 26 km² ann - a bhfuil 17 km² ón bpríomh-oileán - agus atá suite san Aigéan Atlantach.

Tagairtí
Deischostas

Nuair a roghnaítear rogha as roghanna malartacha, is é an deischostas an "costas" a thabhaítear mura dtaitníonn an sochar a bhaineann leis an rogha malartach is fearr leat. Sainmhíníonn an New Oxford American Dictionary í mar ""cailliúint gnóthachain phoitéinsil ó roghanna malartacha eile nuair a roghnaítear rogha eile." (Béarla: "the loss of potential gain from other alternatives when one alternative is chosen.").  I dtéarmaí simplí, is é an deischostas ná an sochar nach bhfaightear mar thoradh ar gan an chéad rogha eile is fearr a roghnú. Is príomhchoincheap san eacnamaíocht é an deischostas, agus cuireadh síos air mar léiriú ar "an gaol bunúsach idir ganntanas agus rogha " . Tá ról ríthábhachtach ag choincheap na ndeischostas maidir le iarrachtaí chun a chinntiú go n-úsáidtear acmhainní gann go héifeachtach.  Níl deischostais teoranta do chostais  airgeadaíochta agus airgeadais: fíorchostas d'uireasa táirgthe, an t-am a cuireadh amú, ba cheart pléisiúr nó aon sochar eile a sholáthraíonn fóntais a mheas mar dheischostas. Is é deischostas táirge nó seirbhíse an t-ioncam a d’fhéadfaí a thuilleamh trína úsáid mhalartach. Is é sin le rá, is é an deischostas ná costas an chéad rogha eile is fearr de tháirge nó seirbhís. Is féidir brí choincheap an dheischostais a mhíniú le cabhair ó na shamplaí seo a leanas:  

 Is é deischostas na gcistí atá ceangailte i do ghnó féin an t-ús (nó na brabúis a cheartaíodh de bharr difríochtaí riosca) a d’fhéadfaí a thuilleamh ar na cistí sin i bhfiontair eile. 
 Is é  deischostas an ama a chuireann duine isteach ina ghnó féin an tuarastal a d’fhéadfadh sé a thuilleamh i ngairmeacha eile (le ceartú ar an ioncam síceach coibhneasta sa dá shlí bheatha). 
 Is é an deischostas a bhaineann le meaisín a úsáid chun táirge amháin a tháirgeadh ná an tuilleamh a bheadh ​​indéanta ó tháirgí eile. 
 Is é an deischostas a bhaineann le meaisín a úsáid atá neamhúsáidte chun aon chríche eile ná nialas ós rud é nach gá aon deiseanna eile a íobairt. 

Mar sin teastaíonn íobairtí ón deischostas. Mura bhfuil aon íobairt bainteach le cinneadh, ní bheidh aon dheischostas ann. Maidir leis seo, ní thaifeadtar na deischostais nach mbaineann le sreafaí airgid sna leabhair chuntais, ach is cúinsí tábhachtacha iad i gcinntí gnó.Maidir leis seo, ní thaifeadtar na costais deise nach mbaineann le sreabhadh airgid sna leabhair chuntais, ach is cúinsí tábhachtacha iad i gcinntí gnó.

Stair

Tagairtí

Eacnamaíocht
Noah (scannán, 2014)

Scannán is ea Noah le Darren Aronofsky agus Russell Crowe, a tháinig amach sa bhliain 2014.

Féach freisin 

 Noah nó Naoi, an fáidh

Tagairtí 
 

Scannáin 2014
Live! (Albám Bob Marley & The Wailers)

Ís albam beo é Live!, a scaoil Bob Marley & The Wailers san Amharclann Lyceum, Londáin íin Iúil 1975. Bhí "No Woman, No Cry" air.

Léiriúchán 
Bhí an albam a taifeadadh ar 18ú Iúil 1975 ag Amharclann Lyceum,Londain, i rith an dará den dá ceoilchoirm ag an banna sa amharclann tar éis luaigh Chris Blackwell an freagairt an tsluá le linn an cead ceoilchoirm ar an 16ú. Bhí an leíriú a taifead ag úsáid an stíudio móibealacha Rolling Stones. 

Bhí Bob Marley & The Wailers, Chris Blackwell agus Steve Smith luaite sna creidiúintí mar leireoírí.

Eísiuint 
Bhí an albam a scaoil ar 5ú Nolláig 1975 ag Taifead Island mar I.F Vinyl. In 2001, bhí sé a scaoill mar C.D. Í 2016, bhí scaoil 3-díosc ("Live! Eagrán speisialta") a rinne ar fáil ar C.D agus Vinyl, ag úsáid taifeadeah dé na leíriú ar an 17ú agus 18ú.

Glacadh 
Ag athbreitniú an albam í Christgau's Record Guide: Rock Albums of the Seventies, scriobh Robert Christgau, "Togeann an luas fuadar a doll. Tá "Trenchtown Rock" ábalta a bí níos mó buacht, piamhar agus eacstaiseac; mar a án albamí beo, ta se ag brath mar ábhar soileoir, ach tá ab ábhar garbh, eagsúil de a lán albam beo, tá sé ag theo ag fuaim specialtá agus socruithe tíosach, agus deaneadh an luas an amhranní agus an banna isteach noimeadí de déine fían. Cheap mé bhí "No Woman, No Cry" ar Natty Dread deifnídeach."

Liosta Rian

Ceolteoirí 
Bob Marley & The Wailers

 Bob Marley- Príomhfonnadoireacht, giotár rithime
 Carlton Barret- Drumai
 Aston "Family Man" Barret- Dordgíotar
 Tyrone Downie- Méarchlar
 Al Anderson- Príomhgíotar
 Alvin "Secco" Patterson- Cnagádh

Leis:

 Na "I Trees": (Rita Marley, Judy Mowatt)- Tacafonnadoireachta
Jarosław Kaczyński

Ba é Jarosław Kaczyński príomh aire na Polainne ó 2006 go 2007. Rugadh an cúpla comhionann Jarosław agus Lech Kaczyński ar an 18ú lá de mhí an Mheithimh 1949 i Vársá. Throid a athair i gcoinne na Naitsithe in Éirí Amach Vársá.

Coimeádach cruthanta atá ann.

Dlí 
 
Bhronn Ollscoil Vársá céim sa dlí agus riarachán ar Kaczyński. Fuair sé PhD sa dlí san ollscoil chéanna sa bhliain 1976

Polaitíocht 

Sa bhliain 2002, chuir Jaroslaw Kaczyński agus a leathchúpla comhionann Lech,  "Prawo i Sprawiedliwość" nó Páirtí an Dlí agus Cirt, ar bun.

Bhí Jarosław ina Phríomh-Aire ar an bPolainn ó 2006 go 2007.

Nuair a bhí Kaczyński ag seasamh don pháirtí "Prawo i Sprawiedliwość", chosain sé i Mí Aibreán sa bhliain 2006 an stáisiún Radio Maryja go tréan ar an gcáineadh, agus é den bharúil go bhfuil cead cainte ag cách, ag Radio Maryja fiú, i dtír shaor.

Bhí a dheartháir Lech ina uachtarán ar an bPolainn ó 2005 go 2010.

Theip ar Kaczyński i dtoghchán uachtaránachta 2010.

Féach freisin 

 Lech Kaczyński

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1949
Polaiteoirí na Polainne
Urumhain

Ríocht na meánaoise in Éirinn nár mhair i bhfad sa 12ú haois ab ea Urumhain (Meán-Ghaeilge Urmumu).  Suite i n-oirthear na Mumhan a bhí an ríocht, i gContaetha Tiobraid Árann, agus codanna de Chill Chainnigh agus Phort Láirge.

Bunaíodh an ríocht tar éis chríochdheighilt iar-Ríocht na Mumhan.  An chlann Uí Chinnéide a bhí i gceannas ann, ach chloígh na hAngla-Normanaigh é ar ball beag, agus chruthaigh siad Iarlacht Urumhan, faoi ardfhlaithiúnas an chlann Buitléara.  Bhí achrann fós ámh idir Uí Chinnéide, tiarnaí Urmhumhan anois,.  Sa bhliain 1336, síníodh conradh síochána idir an dá chlann, ach sa bhliain 1347 chuir Uí Chinnéide an ruaig ar na Buitléirí as Caisleán an Aonaigh agus bhí siad ina gcónaí ann le dhá chéad bliain anuas.

Tá dhá barúntacht san lá atá inniu ann, Urumhain Uachtarach agus Urumhain Íochtarach, ainmnithe as an ríocht.

Féach freisin
 Ríthe na hUrmhumhan

Tagairtí

Ríochtaí Meánaoiseacha na hÉireann
Andrew Lewis

Dornálaí Guánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea Andrew Lewis, a rugadh ar 14 Nollaig, 1970 i Georgetown agus fuair bás ar an 4 Bealtaine, 2015. 

Dornálaithe Guánacha
Daoine a rugadh i 1970
Básanna in 2015
Tim Brooke-Taylor

B'aisteoir Sasanach é Timothy Julian Brooke-Taylor (a rugadh ar an 17 Iúil 1940 agus fuair bás ar an 12 Aibreán 2020). 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1940
Básanna in 2020
Saor-Raidió Chonamara

Thosaigh an stáisiún bradach, Saor-Raidió Chonamara (SRC) ag craoladh ar  28 Márta 1970 (Satharn Cásca).  Dhá bhliain níos déanaí, thosaigh Raidió na Gaeltachta ag craoladh ó Chasla ar Dhomhnach Cásca, 1972. I mbun an chraolta bhí Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta.

Stair

Cúlra 
Tháinig lucht na gCearta Sibhialta i gConamara ar an bhfód sna 1960idí. I mbun an chraolta bhí Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta. ‘Stáisiún raidió do Ghaeilgeoirí na tíre ar fad sa Ghaeltacht’, a bhí ar cheann de aidhmeanna na Gluaiseachta, nuair a bunaíodh é mí an Mhárta 1969.

Thug na húdaráis neamhaird ar a gcuid éileamh ag an am  sin. Fuair iarrthóir na gCearta Sibhialta sa toghchán 1969 míle go leith vóta céadrogha, éacht ceart ag gluaiseacht nach raibh ach cúpla mí ar an bhfód.

Sa bhliain 1970, chuala Seosamh Ó Cuaig raidió bradach lonnaithe i nDoire ag craoladh –Radio Free Derry. Scríobh sé alt ar an nuachtán Inniu agus ceann eile ar an Curadh Connachtach ag rá gur cheart a leithéid de raidió a chur ar an aer i gConamara.

Scríobh Máirtín Ó Cadhain san Irish Times (27 Feabhra, 1970), “Mura gcuirfidh an Rialtas raidió dlisteanach ar bun b’fhéidir go mbeidh raidió mí-dhlisteanach ann.”

Oibríochtaí 
De bharr an cheangail a bhí idir Éirí Amach na Cásca agus Ros Muc, socraíodh gur ó Ros Muc le linn na Cásca a chuirfí an ‘raidió mí-dhlisteanach’ ar an aer.

I mí na Márta 1970, fuair lucht na gCearta Sibhialta carbhán ar cíos agus tharraing siad é siar chomh fada le Tí Phiarais Uí Ghaora, rinneadh ceangal leis an gcóras leictreachais. Níorbh fhada ina dhiaidh sin go raibh Saor-Raidió Chonamara ar an aer.

Iarmhairtí 
Ní hé gach duine a bhí sásta nuair a thosaigh SRC ag craoltóireacht. Rinne an Curadh Connachtach beag is fiú de scéal an Raidió. ‘The Radio that could not be heard,’ a thug siad air.

Chuir Seosamh Ó Tuairisg agus Micheál Ó hÉalaithe iarratas foirmeáilte chuig an Aire Poist agus Teileagraif, P. J. Lalor, ag iarraidh ceadúnas craolta raidió do Raidió Chonamara, ar son Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta. Ach níor tugadh freagra ar bith ar an iarratas.

Ach bhí Cearta Sibhialta ag brú doras oscailte nuair a éilíodh stáisiún raidió don Ghaeltacht. Bhí George Colley, Aire Gaeltachta ag an am, sásta tacú go poiblí leis an éileamh agus bhí RTÉ oscailte don smaoineamh chomh maith.

Níos déanaí, thug an rialtas Fianna Fáil isteach dá gcuid éileamh faoi dheireadh agus thosaigh Raidió na Gaeltachta ag craoladh ó Chasla ar Dhomhnach Cásca, 1972.

Féach freisin 
 

 Raidió na Gaeltachta
 Gluaiseacht Chearta Siabhialta na Gaeltachta
Seosamh Ó Cuaig

Tagairtí 

Stáisiúin raidió Éireannacha
Meáin na Gaeilge
Stáisiúin raidió a thosaigh ag craoladh i 1970
Stair na Gaeilge
Gaeltacht Chonamara
Gníomhaithe Gaeilge
Acht Faoisimh do Chaitlicigh (1829)

Ritheadh an tAcht Faoisimh do Chaitlicigh (1829) nuair a bhí Arthur Wellesley (an chéad Diúc Wellington) ina phríomh-aire. Tugadh aontú an rí ar an 13 Aibreán 1829. Thug an t-Acht  cead d'fhir Chaitliceacha a bhí ábalta  vótáil dul isteach i bParlaimint Shasana agus post a bheith acu i seirbhís an stáit nó sna fórsaí armtha.

Cúlra 
Gluaiseacht pholaitiúil in Éirinn agus an Ríocht Aontaithe ag deireadh an 18ú haois agus tús an 19ú haois ab ea Fuascailt na gCaitliceach. Theastaigh ó Dhónall Ó Conaill agus daoine eile deireadh iomlán a chur leis na Péindlíthe. 

Sheas an Conallach i bhfothoghchán i gContae an Chláir sa bhliain 1828. Bhuaigh sé, cé go raibh cosc air a shuíochán a thógáil suas i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe mar gheall ar an Mionn Ceannais. Ba é sin ba chúis leis an ngéarchéim ar tháinig Fuascailt na gCaitliceach ina diaidh.

Cuireadh dlí nua - Acht Faoisimh do Chaitlicigh (1829) - i bhfeidhm i dtreo go mbeadh cead ag an gConallach a shuíochán a ghlacadh mar bhí eagla ar an rialtas go mbeadh éirí amach eile ann in Éirinn.International Phonetic Alphabet - SIL

Féach freisin 

 Fuascailt na gCaitliceach

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

19ú haois
Dlí
Fuascailt na gCaitliceach
Bealach Ghleann na Suca

Is cosán fad-achair in Éirinn é Bealach Ghleann na Suca (English- Suck Valley Way). Is bealach ciorclach 105 ciliméadar (65 míle) ar fhad é a thosaíonn agus a chríochnaíonn i gCaisleán Riabhach, Contae Ros Comáin. De ghnáth déantar é i gceann cúig lá. Ainmníonn Oifig na gCosán Náisiúnta de Chomhairle Spóirt na hÉireann é mar Chonair Náisiúnta Marcáilte ar Bhealach agus tá sé á bhainistiú ag Comhairle Contae Ros Comáin, Cuideachta Forbartha Comhtháite Ros Comáin agus Coiste Suck Valley.

Ba é Comharchumann Forbartha Ghleann Abhainn Suck a cheap an Bealach, a bunaíodh i 1991 chun turasóireacht a fhorbairt sa réigiún. Thóg sé trí bliana é a fhorbairt, ar chostas Punt na hÉireann £ 80,000, agus fuair Bord Fáilte £ 46,000 de sin. D'oscail Enda Kenny, roimhe Aire Turasóireachta agus Trádála, go hoifigiúil i mBealtaine 1997.

Ciorclaíonn an rian an tuath timpeall ghleann An tSuca ó dheas ón gCaisleán Riabhach, a théann trasna na teorann idir Contaetha Ros Comáin agus Gaillimh, ag glacadh leis na "Naoi Sráidbhailte Cairdiúla" i mBaile an Tobair, Dunamon, Castlecoote, Áth Liag, Mount Talbot, Béal Átha Ghártha, Na Creaga, Gleann Uisce agus Béal Átha Mó.

Tá an chuid de Bhealach Ghleann na Suca ó Béal Átha an Rí go Baile Mhoe mar chuid de Bhealach Beara-Breifne, bealach siúil agus rothaíochta atá á fhorbairt, a bhfuil sé beartaithe go rithfidh sé ó Leithinis Beara, Contae Chorcaí go Breifne, Contae Liatroma, ag leanúint líne Donal Cam Máirseáil O'Sullivan Beare i ndiaidh Chath Chionn tSáile i 1603.

Naisc sheachtracha
 Suck Valley Way at IrishTrails.ie

Tagairtí
Feidhmeanna hipearbóileacha

Sa mhatamaitic, is analóga iad feidhmeanna hipearbóileacha de na gnáthfheidhmeanna triantánúla a shainmhínítear don hipearbóil seachas ar an gciorcal : díreach mar a fhoirmíonn na pointí (cos t, sin t ) ciorcal le ga aonaid, foirmíonn na pointí (cosh t, sinh t )  na pointí an leath dheis den hipearbóil chomhshleasach.   

Tá feidhmeanna hipearbóileacha le fáil i  réitigh a lán cothromóidí difreálacha líneacha (mar shampla, an chothromóid a shainíonn caitéin ), de roinnt cothromóidí ciúbacha, i ríomhanna uillinneacha agus faid i gcéimseata hipearbóileach, agus i gcothromóid Laplace i gcomhordanáidí Cairtéiseacha . Tá cothromóidí Laplace tábhachtach i go leor réimsí den fhisic, lena n-áirítear teoiric leictreamaighnéadach, aistriú teasa, dinimic  na sreabhán, agus coibhneasacht speisialta. 

Is iad na bunfheidhmeanna hipearbóileacha ná: 

 síneas hipearbóileach "sinh" 
 comhshíneas hipearbóileach "COSH" 

as a ndíorthaítear: 

 tangant hipearbóileach "tanh"
 comhtheascaí hipearbóileach "csch" nó "cosech" 
 seiceant hipearbóileach "sech"  
 comhthangant hipearbóileach  "coth" 

a fhreagraíonn do na feidhmeanna trigoniméadracha díorthaithe. 

Is iad seo a leanas na feidhmeanna hipearbóileacha inbhéartacha : 

 síneas inbhéartach hipearbóileach "arsinh",(dá ngairtear "sinh - 1", "asinh" nó "arcsinh" uaireanta) 
  agus mar sin de.

Naisc sheachtracha 

 Hazewinkel, Michiel, ed. (2001) [1994], "Feidhmeanna hipearbóileacha", Encyclopedia of Mathematics, Springer Science + Business Media BV / Kluwer Academic Publishers, ISBN    Hazewinkel, Michiel 
 Feidhmeanna hipearbóileacha ar PlanetMath 
 Iontráil feidhmeanna hipearbóileacha ag MathWorld 
 GonioLab : Amharcléiriú ar an gciorcal aonaid, ar fheidhmeanna triantánúla agus hipearbóileacha ( Java Web Start ) 
 Áireamhán bunaithe ar an ngréasán ar fheidhmeanna hipearbóileacha

Tagairtí
 
 Easpónantúilí
 Céimseata hipearbóileach
 Feidhmeanna anailíseacha
Lennard Pearce

B'aisteoir Sasanach é Lennard Pearce a rugadh ar an 9 Feabhra 1915 i Paddington, Londain agus fuair bás ar an 15 Nollaig 1984. 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1915
Básanna i 1984
Siadaí na bhfíochán fuilghinte agus liomfóideach

Is éard is siadaí na bhfíochán fuilghinte agus liomfóideach nó siadaí na n-urchóidí fuilghinte agus liomfóideacha ann ná siadaí a chuireann isteach ar fhuil, smior, limfe, agus ar an chóras limfeach .   Toisc go bhfuil dlúthbhaint ag na fíocháin seo go léir tríd an gcóras imshruthaithe agus leis an gcóras imdhíonachta, is minic a théann galar a théann i bhfeidhm ar cheann amháin i bhfeidhm ar na cinn eile freisin, ionas go bhféadfadh miailiomadú agus limfiomadú (agus dá réir sin na leoicéime agus na liomfómaí) a bheith ina bhfadhbanna dlúthghaolmhara agus forluiteacha.  

Cé go bhfuil siad neamhchoitianta i siadaí  soladacha, is cúis choitianta leis na galair seo trasghluaiseachtaí crómasómacha . Is gnách go mbíonn cur chuige difriúil mar thoradh air seo i ndiagnóisiú agus i gcóireáil na n-urchóidí haemaiteolaíocha. 

Is urchóidí haemaiteolaíocha iad neoplasmaí haemaiteolaíocha ("ailse"), agus is gnách go mbíonn speisialtóirí sa haemaiteolaíocht agus / nó oinceolaíocht i mbun a gcuid cóireála. I roinnt ionad bíonn  "haemaiteolaíocht / oinceolaíocht" ann mar fhospeisialtacht aonair den leigheas inmheánach agus i gcásanna eile meastar gur rannáin ar leithligh iad (tá oinceolaithe máinliachta agus radaíochta ann freisin). Níl gach neamhord haemaiteolaíoch urchóideach ("ailseach"); féadfaidh haemaiteolaí na riochtaí fola eile seo a bhainistiú freisin. 

D’fhéadfadh go dtiocfadh na hurchóidí haemaiteolaíocha ó cheachtar den dá mhórcheall-línte fola : miailóideach agus liomfóideach . Is gnách go dtáirgeann an cheall-líne mhiailóideach granalaicítí, eiritricítí, trombaicítí, macrafagaigh, agus maisticítí ; táirgeann an líne cealla liomfóideach B, T, NK agus cealla plasma. Tagann liomfómaí, leoicéime limficíteach, agus mialóma ón líne  liomfóideach, cé go bhfuil bunús mialómach ag géarleoicéime mhiailigineach agus leoicéime mhiailigineach ainsealach, agus ag na siondróim mhiailiomadaíocha.

Tagairtí

 Neoplasmaí urchóideacha haemaiteolaíocha
Nad Froích mac Cuirc

Rí na Mumhan den 5ú haois ba ea Nadh Fraoigh mac Coirc (Sean-Ghaeilge Nad Froích mac Cuirc).  Sinsear díreach ba ea é de thrí ghéag de chiorcal laistigh na nEoghanacht, as ar tháinig beagnach gach rí na Mumhan ón 5ú go dtí an 10ú haois.

Beatha
Mac ba ea Nadh den rí leath-stairiúil, Conall Corc mac Lughaidh, bunaitheoir Caisil, agus Aoibhinn iníon Aonghasa Bhoilg, rí  Corca Laidhe (Uí Eidirsceoil). 

Insítear san Leabhar Muimhneach an fáth gurbh é Nadh Fraoigh a tháinig i gcomharbacht ar a athair.  Bhí fís ag Aoibhinn an chéad oíche a luigh sí leis an rí: : 
Bhí taibhreamh aici gur thug sí ceithre choileán ar an saol.  Nigh sí an chéad acu, Nadh Fraoigh, le fíon, an dara, Cas, le leann, an tríú, mac Broic, le bainne úr agus an ceathrú, mac Ciar, le huisce. Ansin, thug sí cúigiú ar an saol, mar a bhí Cairbre Cruithneacháin, a bhain greim as sine a cíocha.
Bhí fís Eile aici:
Bhí ceithre éan i nead (i gCaiseal).  Tháinig dhá éan eile go hÉirinn agus throid ina n-éadan.  Ansin chuaigh éan amháin díobh siúd siar agus éan eile dóibh soir.  As na ceithre éin sa nead, d'eitil trí dóibh siar ó dheas.  D'fhan ach éan amháin sa nead leis an mbanríon, agus Nadh Fraoigh mac Coirc a bhí ann.

De réir an Leabhair Mhuimhnigh, bhí beirt bhan chéile agus ceathrar iníonacha aige: : 
 Aonghas, mac Faocháin, a deirtear gur bhanphrionsa na Briotanach í (nó b'fhéidir Oileán Mhanann), a d'éireodh ina chéad rí Críostaí na Mumhan.  Sinsear ba ea é d'Eoghanacht Chaisil,  Eoghanacht Ghleanndamhnach agus den ghéag den chiorcal lasmuigh, Eoghanacht Oirthir Cliach
 Ailill, mac Anghnuis iníon Cairbre Damhairgid, rí na nOiriall.  Sinsear ba ea é d'Eóganacht Áine agus de Chineál Aonghasa
 Eochaid
 Feidlimid, sinsear Uí Bhreasail agus Uí Dhonnchadha (mar atá Eoghanacht Uí Chaithní). 

Ní fhaightear sna hanála eolas ar bith maidir lena réimse, ach amháin go n-insítear sa Sioncronachtaí Laud go raibh sé i gcoróin le dhá bhliain is fiche.  Tháinig a mhac Aonghas i gcomharbacht air timpeall na bliana 453.

Féach freisin
 Ríthe na Mumhan

Naisc sheachtracha

Foinsí
 Eugene O'Keeffe, an Leabhar Muimhneach (1703), le fáil air Ginealaigh na n-Eoghanachta. 
 Edel Bhreathnach (stiúirithe le), The Kingship and landscape of Tara, Fours Courts Press for The Discovery Programme, Baile Átha Cliath (2005). 
 T. M. Charles-Edwards, Early Christian Ireland, Cambridge University Press, Cambridge (2000).

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Anne Meara

B'aisteoir agus fuirseoir Gael-Mheiriceánach í Anne Meara a rugadh ar an 20 Meán Fómhair 1929 i Brooklyn, Nua-Eabhrac agus fuair bás ar an 23 Bealtaine 2015. D'oibrigh sí le Jerry Stiller, a fear céile, faoi ainm Stiller and Meara. Is é a mac an t-aisteoir Ben Stiller.

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1929
Básanna in 2015
Daoine as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Diaspóra Éireannach
Brian Dennehy

B'aisteoir Gael-Mheiriceánach é Brian Manion Dennehy a rugadh ar an 9 Iúil, 1938 i mBridgeport, Connecticut agus fuair bás ar an 15 Aibreán, 2020. 

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1938
Básanna in 2020
Diaspóra Éireannach
Dál Birn

Ainm fine is ea Dál Birn, a thagraíonn do shliocht Loegaire Birn Buadach, sliocht oidhreachtúil Ríocht na nOsraí in Éirinn.

Stair
Mhaígh ríthe agus tiarnaí dúchasacha Osraí gurbh de shliocht  an rí den dara haois, Laoghaire Birn Buadach mac Aonghasa Osraithe, iad. Tá clanna dá shliocht fós ann san lá atá inniu ann.  Tháinig an buafhocal Dál Birn slán ad teacht ainmneacha sloinne go Éirinn, agus feictear é i bhfoinsí suas go dtí an dóú haois déag.

Ar feadh thréimhse dhá chéad bliain ón 5ú haois déanach ar aghaidh, bhí an Dál Birn curtha as córóin ag a mbráithre agus a gcomhghuaillithe, an Corca Laidhe.  Insítear gur maraiodh roinnt ríthe na Corca Laidhe ag Osraí dúchasach siar tháinig an Dál Birn i gceannas ar ais.  

Bhí sliochtaigh an Dáil Bhirn fós i gceannas san Osraí i ndiaidh ionradh na Normannach ar Éirinn, agus Mhic Giolla Phádraig mar thiarnaí in Osraí Uachtarach.

Foinsí
Faightear an t-ainm nó a mhacasamhail i roinnt foinsí Éireannacha na meánaoise, san áireamh:
 Codex Salmanticensis agus Codex Kilkenniensis, faighte i naomhsheanchas Chiaráin Saighre
 Féilire Aonghasa
 Rawlinson B 502

Síol Dáil Bhirn

Clanna
I dteannta le ríthe dúchasacha Osraí, tá roinnt teaghlach eile sonraithe ón Dál Birn:
 Mhic Giolla Phádraig, a d'aistrigh a sloinne sa 16ú haois go Fitzpatrick.  I measc a muintire tá Barúin agus Iarlaí Osraí Uachtaraigh, Ghabhráin, agus Bhaile an Chaisleáin.
 Uí Bhraonáin Idough, de shliocht  mhac níos óige Chearbhaill mhic Dúnlainge.

Daoine
 Naomh Ciarán Saighir
 Naomh Neamh mhic Bhirn

Naisc sheachtracha
 HD image de MS Rawlinson B 502, fol. 70 v., le ginealach Osraí

Tagairtí

Ríthe na nOsraí
Laoghaire Birn Buach

''Féach freisin Lóegaire Búadach sa Rúraíocht

Dara rí an Osraí tar éis bhás a athar, Óengus Osrithe, ab ea Laoghaire Birn Buach (Sean-Ghaeilge Lóegaire Birn Búadach), fl. 1d nó 2a haois AD.

Ainmnithe as Laoghaire a bhi an Dál Birn, a bhí i gceannas san Osraí go dtí ionradh na Normannach, agus a bhí fiú fós ina thiarnaí talún i nOsraí Uachtarach go dtí bás Bernard FitzPatrick, 2a Barún Bhaile an Caisleán sa bhliain 1937.

Tagairtí

[[Catagóir:Ríthe an Osraí]
Mayotte

Départment thar lear agus réigiún de chuid na Fraince is ea Mayotte (, IPA: |majɔt|; Shimaore: Maore) nó Départment de Mayotte go hoifigiúil.  Cuimsíonn sé Grande-Terre (nó Maore), an t-oileán is mó, agus Petite-Terre (nó Pamanzi), oileán níos lú, chomh maith le roinnt oileán beag thart timpeall ar an dá phríomhoileán. Is cuid d'oileánra Chamóra é Mayotte, agus é suite i dtuaisceart Chanáil Mhósaimbíc san Aigéan Indiach.

Tá 279,471 duine ina gcónaí in Mayotte de réir meastacháin oifigiúil i mí Eanáir, 2020. Is é Mamoudzou ar Grande-Terre an chathair is mó agus suíomh an rialtais.

Tagairtí

An Fhrainc
Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh

Rí na Mumhan den Eoghanacht Chaisil ba ea Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh (Meán-Ghaeilge Faílbe Flann mac Áedo Duib) (bás 639).  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Chathal mac Aodha Flainn Chathrach den Eoghanacht Ghleanndamhnach sa bhliain 628.  Deartháir óg an iar-rí, Finghin mac Aodha Dhuibh (bás 618) ba ea é.

Beatha
Sa bhliain 629, throid Failbhe Cath Carn Fhearaígh (Contae Luimnigh) in éadan Ghuaire Aidhne mhic Cholmáin (bás 663) de chlann Uí Fiachrach Aidhne na gConnacht.  Bhí Guaire i gceannas ag barr thionchar Uí Fhiachrach i ndeisceart na Connacht, agus rinne sé iarrachtaí críocha sa Tuadhmhumhain caillte acu.  Bhuaigh Failbhe an cath agus cuireadh an ruaig ar Ghuaire.  Maraíodh a chomhghuaillí Conall mac Maoil Dhuibh de chlann Uí Maine agus go leor tiarnaí na gConnacht.  Molann Byrne gurbh as an gcath seo amach a thosaigh leathadh na nDéise i gContae an Chláir isteach.

Cath Átha Goan, troidte sa bhliain 636 ar mhaigh thiar na Life a bhí an t-imeachtaí tábhachtach eile a thalra i rith a réimse.  Thug sé a thacaíocht d'Fhaolán mac Colmáin (bás 666) de chlann Uí Dúnlainge in éadan Chriomhthainn mhic Aodha de chlann Uí Mháil, rí na Laighean.  Chuir Failbhe agus Faolán iad féin i bpáirt le Conall Guthbhinn mac Suibhne (bás 637) na na Mí.  Bhuaigh siad agus maraíodh Criomhthann.  De réir leabhráin Muimhneaigh, d'íoc Failbhe cáin na Laigean do mhuintir Uí Néill, ach diúltaíonn Byrne dó seo mar bholscaireacht Mhuimhneach, chun Leath Mhogha a mhaíomh.

Clann agus shliocht
Bhíodh aithne ar shliocht Fhailbhe mar Clann Failbhe den ghéag Chaisil.  Níos deireanaí, thugtaí Mhic Cárthaigh orthu, i gceannas sa Deasmhumhain, chomh maith leis na barúntachtaí Cairbrigh, Tiarna Mhúscraí agus Dúiche Ealla.

Rí na Mumhan fosta ba ea a mhac Colgú mac Faílbe Flaind (bás 678).

Féach freisin
 Ríthe na Mumhan

Foinsí
 CELT
 Annála Tiarnaigh
 Annála Uladh 
 Annála Inis Faithlinn
 []Seathrún Céitinn]], Foras Feasa ar Éirinn
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Sioncronachtaí Mhic Cárthaigh, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

Luaitear Failbhe Flann i leabhair éagsúla den sraith scéalta "Sister Fidelma Mysteries" le Peter Tremayne (Peter Berresford Ellis), mar athair an bhleachtaire eapainmnigh.

Tagairtí

Ríthe na Mumhan
Apeirogon

Úrscéal de chuid Colum McCann, foilsithe sa bhliain 2020 is ea Apeirogon.

An scéal 
Ficsean polaitiúil atá sa scéal seo, lonnaithe sa mhéanoirthear i bPalaistín/Iosrael. Tá an scéal bunaithe ar beirt fhir, Palastíneach agus Iosraelach.Eascráionn nasc láidir eatarthu de bharr bás a dhá hiníonacha, páiste amháin lámhaithe ag saighdiúir iosraelsach san Bhruach Thiar agus an chailín eile mairithe ag pléasc féinmharfach.

Tar éis seacht mbliana mar chéimigh agus bás a iníon chaitheann Bassam, an Palastíneach bliain i Sasana ag déanamh staidéar ar an uileloscadh agus in ainneoin chuile rud bíonn tuiscint aige do chás na hIosraelaithe. Ar an taobh eile, tá comhbhá ag Rami, an Iosraelach, do chás na bPalaistíneach. Bíonn tionchar mór ag a bhean chéile agus a athar cleamhnais ar tuairimí Rami. Taistlíonn an beirt an domhan mór ag chuir a scéalta i láthair. Is ar an gcaidrimh seo ata an scéal bunaithe ach dar ndóigh tá scéal samhlaíoch, cruthaitheach agus fairsing tógtha ar na mbunchlocanna seo. Dár le chuid de na léirmheastóirí dfhéadfadh an scéal cruthaitheach seo tionchar a bheith aige ar todhchaí an Mheánoirthir.

Tagairtí 

Leabhair
Buster Merryfield

B'aisteoir Sasanach é Harry "Buster" Merryfield a rugadh ar an 27 Samhain 1920 i mBattersea, Londain agus fuair bás ar an 23 Meitheamh 1999. 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1920
Básanna i 1999
Roger Lloyd-Pack

B'aisteoir Sasanach é Roger Lloyd-Pack a rugadh in Islington, Londain ar an 8 Feabhra 1944 agus fuair bás ar an 15 Eanáir 2014. 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1944
Básanna in 2014
Henry Conwell

Easpag Éireannach ab ea Henry Conwell a rugadh i 1748 i Muine Mór, Contae Dhoire agus fuair bás ar an 22 Aibreán 1842.

Daoine a rugadh i 1748
Básanna i 1842
Easpaig
Daoine as Contae Dhoire
Plá Justinian

Paindéim a bhuail an Impireacht Bhiosántach agus go háirithe a príomhchathair Constantinople, chomh maith le an Ríshliocht Sasánach. 

Impireacht Bhiosántach
Galair
Niall MacLeòid

Rugged Niall MacLeòid (1843-1913) i nGleann Dail, An t-Eilean Sgitheanach, i mí an Mhárta 1843. Bhí an-tóir air mar fhile agus mar amhránaí i measc Ghaeil na hAlban sa naoú haois déag.

Beatha
Rinne athair Néill, Dòmhnall MacLeòid, cineálacha éagsúla oibre. Bhí sé ina fhile cáiliúil freisin - tugadh 'Dòmhnall na nAmhrán' air - agus d'fhoilsigh sé dhá leabhar filíochta, ceann amháin sa bhliain 1811 agus ceann níos lú sa bhliain 1871.

Ní bhfuair Niall óg mórán teagaisc rialta, ach d'fhoghlaim sé léamh agus scríobh an Bhéarla gan mórán stró, oideachas a bhí go maith úsáideach ag an am. Is óna athair a fuair sé eolas ar fhilíocht na nGael, agus théadh sé go céilithe sa cheantar, áit ar casadh amhráin agus ar aithrisíodh scéalta.

Timpeall ar 1865, thréig sé a shaol faoin tuath agus chuir sé faoi i nDún Éideann, ag obair mar dhíoltóir siúil i gcomhlacht Ruairidh MhicLeòid a bhí ina chol ceathrair dó. Sa bpost sin, is minic a théadh sé go dtí Earra-Ghàidheal agus go dtí an tOileán Sgitheanach, cé go raibh sé sa deisceart uaireanta freisin. Bhain timpiste carráiste éisc dó is é ag dul in aois, agus tamall gearr ina dhiaidh sin d'éirigh sé as a phost. Fuair sé bás ar an 6ú lá de Mheán Fómhair 1913.

Thosaigh MacLeòid ar an bhfilíocht agus é fós óg. Foilsíodh go leor amhrán dá chuid i nuachtáin Ghaelacha agus bhain sé beagán clú amach. Sa bhliain 1883, foilsíodh "Clàrsach an Doire", bailiúchán amhrán leis féin, agus fuair an leabhar moladh mór, ní amháin in Albain ach thar sáile freisin. Cuireadh an dara heagrán den leabhar amach sa bhliain 1893, ina raibh tuilleadh amhrán agus ceithre scéal le fáil; foilsíodh an tríú heagrán (méadaithe arís) sa bhliain 1902, agus an ceathrú (le níos mó arís) sa bhliain 1909. Mar sin ba é MacLeòid amháin, i measc filí Gàidhlig, a chonaic ceithre eagrán de leabhar ina shaol féin. Tháinig an cúigiú heagrán amach sa bhliain 1924, agus an séú sa bhliain 1975. Chuir MacLeòid leabhar eile, "Wallace", i gcló sa bhliain 1896.

Naisc Sheachtracha

 BBC Alba: Suíomh na bhFilí: Niall MacLeòid

Tagairtí

Macleoid, Niall. (1975). Clàrsach an Doire, Glaschú: Gairm ISBN 0-901771-48-1
MacLeod, Donald John. (1980). Twentieth Century Publications in Scottish Gaelic, Dún Éideann: Scottish Academic Press ISBN 0-707302-84-6
MacKinnon, Professor D., (1913). 'Neil MacLeod' i Celtic Review 9.

Filí Albanacha
Daoine a rugadh i 1843
Básanna i 1913
Gene Pitney

Amhránaí ab ea Gene Francis Alan Pitney a rugadh ar an 17 Feabhra, 1941 i  Hartford, Connecticut, na Stáit Aontaithe agus fuair bás ar an 5 Aibreán, 2006. 

Ceoltóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1941
Básanna in 2006
Gerry Rafferty

Amhránaí Albanach ab ea Gerry Rafferty a rugadh ar an 16 Aibreán 1947 i bPáislig, Rinn Friù agus fuair bás ar an 4 Eanáir 2011.

Tagairtí 

Ceoltóirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1947
Básanna in 2011
Sealgaire deolchairí

Is duine a théann sa tóir ar coirpeach nó éalaitheach le cúiteamh ar a cheann é sealgaire deolchairí.

Sealgaire deolchairí
Lá Fhéile Aindrias

Ceiliúrtar Lá fhéile Aindrias ar an 30 Samhain gach bliain. Is é Naomh Aindrias naomhphátrún na hAlbain agus is é an 30 Samhain lá náisiúnta na hAlbain. 

Cultúr na hAlban
Féilte Críostaí
Broigheall mór

Is éan é an broigheall mór Is baill d'fhine na Phalacrocoracidae iad. 

Éin
Mionbhroigheall

Is éan é an mionbhroigheall.  Is baill d'fhine na Phalacrocoracidae iad. 

Éin
Peileacán bán

Is éan é an peileacán bán Is baill d'fhine na Pelecanidae iad. 

Éin
Peileacán Dalmátach

Is éan é an peileacán Dalmátach Is baill d'fhine na Pelecanidae iad. 

Éin
Corr chorcra

Is éan í an corr chorcra Is baill d'fhine na Ardeidae iad. 

Éin
Éigrit mhór

Is éan í an éigrit mhór, sórt corr réisc. Is baill d'fhine na Ardeidae iad. 

Éin
Corr scréachach

Is éan í an chorr scréachach Is baill d'fhine na Ardeidae iad. 

Éin
Égrit eallaigh

Is éan í an éigrit eallaigh (Bubulcus ibis), sórt corr réisc. Is baill d'fhine na Ardeidae iad. 

Éin
Bonnán buí (éan)

Is éan é an bonnán buí Is baill d'fhine na Ardeidae iad. 

Éin
Íbis bheannaithe

Íbis atá dúchasach don Afraic ó dheas ón Sahára, deisceart na hAráibe is Oileáin Aldabra (agus an Éigipt, tráth) is ea an íbis bheannaithe  (Threskiornis aethiopicus).

Tacsanomaíocht
Tá dlúthbhaint aici leis an íbis cheanndubh (Threskiornis melanocephalus) agus leis an íbis bhán Astrálach (Threskiornis molucca), lena bhfoirmíonn sí coimpléasc ollspeicis, an oiread sin ionas go measann roinnt éaneolaithe go mbaineann na trí speiceas lena céanna. Is minic a hibridíonn na híbisí seo i dtréada measctha. Is minic a thugtar an íbis dhílis Astrálach ar an óbis bheannaithe sa ghnáthchaint.

Cur síos
Bán le ceann is scornach dorcha, cleití boga dubha ar an eireaball. Itheann sí éisc is feithidí, agus neadaíonn i gcrann nó ar an talamh.

Éin
Íbis niamhrach

Is éan í  an íbis niamhrach (Plegadis falcinellus). Is baill d'fhine na Threskiornithidaee iad. 

Éin
Corr leitheadach Eoráiseach

Is éan í an chorr leitheadach Eoráiseach Is baill d'fhine na 	Threskiornithidae iad. 

Éin
Storc dubh

Is éan mór é an storc dubh (Ciconia nigra) san fhine Ciconiidae. Chuir Carl von Linné síos air den chéad uair sa 10ú heagrán dá Systema Naturae. Ag tomhas 95 go 100 cm ar an meán  ó bharr an ghoib go dtí deireadh an an eireabaill, le réise sciathán 145-go-155 cm, tá cluimhreach dhubh den chuid is mó ar an storc dubh fásta, le fo-chodanna bána, cosa fada dearga agus gob fada biorach dearg. Is speiceas forleathan é ach neamhchoitianta, a phóraíonn in áiteanna scaipthe ar fud na hEorpa (sa Phortaingéil agus sa Spáinn den chuid is mó, agus i gcodanna lárnacha agus thoir), agus soir trasna an Phailéartigh go dtí an tAigéan Ciúin. Is imirceach fad-achair é, le daonraí Eorpacha ag geimhreadh san Afraic fho-Shahárach trópaiceach, agus daonraí na hÁise i  bhfo-ilchríoch na hIndia.

Éin
Lasairéan mór

Is éan é an lasairéan mór Is baill d'fhine na Phoenicopteridae iad. 

Éin
Seil-lacha rua

Is éan í an seil-lacha rua (Tadorna ferruginea). Is baill d'fhine na Anatidae iad. 

Éin
Praslacha mharmarach

Is éan í an phraslacha mharmarach Is baill d'fhine na Anatidae iad. 

Éin
Póiseard cíordhearg

Is éan é an póiseard cíordhearg (Netta rufina). Is é netta an t-ainm Gréigise ar "lacha" agus ciallaíonn rufina "ór-rua" i Laidin. I féidir teacht ar an bpóiseard chiordhearg idir oirthear na Spáinne agus iarthair na Síne. Is ball d'fhine na nAnatidae é. 

Éin
Sceadach

Is éan í an sceadach Is baill d'fhine na Anatidae iad. Faightear an speiceas seo i líon beag in Éirinn de ghnáth i gcuideachta scótar.

Éin
Coróinvíreas 2 de ghéarshiondróm trom riospráide

Is éard is coróinvíreas 2 de ghéarshiondróm trom riospráide ann ná an tréithchineál virís (SARS-CoV-2) gur cúis leis an ngalar tógálach, COVID-19 (Coróinvíreas), ionfhabhtú sa chonair riospráide. De ghnáth, tugtar an coróinvíreas nó an víreas corónach air, agus tagraíodh dó roimhe seo faoina ainm sealadach 2019 coróinvíreas nua (2019-nCoV). Is víreas ARN aon-shnáithe treodearfach é SARS-CoV-2. Tá sé tógálach i ndaoine, agus d’fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) an phaindéim leanúnach COVID-19, ina Éigeandáil Sláinte Poiblí a bhfuil ina ábhar imní idirnáisiúnta.  

Go tacsanomaíoch, is éard atá is SARS-CoV-2 ná tréithchineál de ghéarshiondróm trom riospráide  bainteach le choróivíreas (SARSr-CoV). Creidtear go bhfuil bunús zónóiseach aige agus go bhfuil dlúthchosúlacht ghéiniteach aige le choróivíris na n-ialtóg, rud a thugann le tuiscint gur tháinig sé as víreas ialtóg-iompartha. Aon fhianaise ann fós chun taisce idirmheánach ainmhithe, mar shampla pangailin, chun é a nascadh le hionfhabhtú daoine. Is beag éagsúlacht ghéiniteach atá sa víreas, rud a thugann le fios gur dóigh gur tharla an teagmhas iarmhartach a thug SARS-CoV-2 do dhaoine go déanach sa bhliain i 2019.  

Measann staidéir eipidéimeolaíocha go mbíonn 1.4 go 3.9 níos mó daoine ionfhabhtaithe dá bharr nuair nach bhfuil aon bhall den phobal imdhíonach agus nach ndéantar son bearta coisctheacha. Scaiptear an víreas go príomha idir dhaoine trí dhlúth-theagmháil agus trí bhraoiníní riospráide (ionfhabhtú braoiníneach) a tháirgtear ó chasacht nó shraothartach. Téann sé isteach i gcealla daonna den chuid is mó trí cheangal leis an ghabhdóir einsím thiontaithe angaitheannaine 2 (ETA2).

Téarmaíocht

Víreolaíocht

Ionfhabhtú

Taiscumar

Naisc sheachtracha

Tagairtí 

 COVID-19
 Tacsóin víreasacha infrispeiceasacha
 SARS-CoV
 Zónóisí
Cúr dubh

Is éan é an cúr dubh. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Vincent Pallotti

Ba naomh é Vincent Pallotti a rugadh san Róimh, Stáit an Phápa ar an 21 Aibreán 1795 agus fuair bás ar an 22 Eanáir 1850.  

Naoimh Iodálacha
Daoine a rugadh i 1795
Básanna i 1850
Bultúr luaithriúíl

Is éan é an bultúr luaithriúíl. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Iolar nathartha gearrladhrach

Is éan é an iolar nathartha gearrladhrach. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Donn (dath)

Is dath dorcha (eng: brown) é a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar ghruaig, eallach, páipéar agus adhmad. Feictear é seo in ainm dia Éireannach na marbh 'Donn' a aistrítear ansin mar 'an ceann dorcha.' Feiceann tú an dath donn nuair  a fheiceann tú solas le tonnfhad ceannasach 600. Tá sé idir buí agus dearg san ealaín. Níl sé ar an speictream dathanna traidisiúnta mar is meascán dathanna é.
Dathanna
Cromán móna iartharach

Is éan é an Cromán móna iartharach'. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Cromán bánlíoch

Is éan é an cromán bánlíoch. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Seabhac donnrua

Is éan é an seabhac donnrua. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Spioróg Leiveantach

Is éan é an spioróg Leiveantach. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Clamhán cosfhada

Is éan é an clamhán cosfhada. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Clamhán lópach

Is éan é an clamhán lópach. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Iolar breac beag

Is éan é an t-iolar breac beag. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Skeerey Chairbre

Paróiste (Manainnis: skeerey) in Oileán Mhanann is ea Skeerey Chairbre (Béarla: Arbory). Tá sé sa sheadin Rosien ar chósta theas an oileáin. Tá Balley Chashtal agus Muir Éireann ar an taobh theas den pharóiste, le paróistí Rosien ar an taobh thiar, Perick ar an taobh thuaidh, agus  Malew ar an taobh thoir. Tá na sráidbhailte Eairy Shynnagh, Colby, as Balley Beg sa bparóiste.

Naisc Sheachtracha 
 Coimisinéirí Pharóiste Chairbre

Paróistí in Oileán Mhanann
Iolar breac mór

Is éan é an t-iolar breac mór. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Iolar na Neipeal

Is éan é an t-iolar na Neipeal. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Iolar impiriúil

Is éan é an t-iolar impiriúil. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Iolar Bonelli

Is éan é an t-iolar Bonelli. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Iolar crúbchlúmhach

Is éan é an t-iolar crúbchlúmhach. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Mionphocaire gaoithe

Is éan é mionphocaire gaoithe. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Skeerey Rosien

Paróiste (Manainnis: skeerey) in iardheisceart Oileán Mhanann is ea Skeerey Rosien (Béarla: Rushen). Is ceantar iascaireachta agus feirmeoireachta é an paróiste. Tá sé suite sa sheadin a bhfuil an t-ainm céanna air, Rosien, in éineacht le paróistí Chairbre agus Malew. Is é 24.6 km² an t-achar agus tá 1,591 duine ina gcónaí ann de réir dhaonáireamh 2006 (gan Purt le Moirrey agus Purt Çhiarn a bheith san áireamh). Síneann sé ó Halley'n Traeie (Halla na Trá) leath bhealaigh idir Balley Chashtal agus Purt le Moirrey go dtí na haillte taobh thiar de Cronk ny Arrey Laa (Cnoc na Faire Lae). Tá sé roinnte ina dhá pháirt. Tá an phríomhpháirt suite ar an taobh thuaidh agus thoir thuaidh de Purt le Moirrey agus Purt Çhiarn. Tá an pháirt níos lú suite ar an taobh theas agus thiar theas de na sráidbhailte sin; tá Creneash, Yn Cholloo, agus an dá oileáinín Famman Kitterland agus Carrick ny Colloo sa pháirt seo.

Reiltys 
Tá Skeerey Rosien faoi stiúir Coimisinéirí Skeerey Rosien. Tagann siad le chéile ag cruinnithe i Halla Balley Phesson.

Liosta Captaen Skeerey Rosien 
Tá gach captaen ón bhliain 1627 ar an liosta seo:

 1627 - Thomas Qualtrough
 1644 - William Gawne
 1776 - Thamas Gawne
 1797 - Edward Gawne
 1838 - Edward Moore Gawne
 1872 - John Thomas Clucas
 1887 - William Baring Stevenson
 1894 - John Donald Clucas
 1939 - Edward Murray Gawne
 1970 - Edward Richard Murray Gawne
 1998 - Stanley Ditchfield Clucas

Naisc sheachtracha 
 Coimisinéirí Skeerey Rosien

Paróistí Oileán Mhanann
Poblacht Fhéinrialaitheach Nakhichevan

Is eachtarchríoch thalamhiata de chuid an Asarbaiseáin í an Phoblacht Fhéinrialaitheach Nakhichevan (Asarbaiseáinis: Naxçıvan Muxtar Respublikası). Tá teorainneacha ag an bhfearann leis an Airméin san oirthear agus sa tuaisceart, leis an Iaráin san iarthar agus sa deisceart, agus leis an dTuirc san iarthuaisceart. Is í an phríomhchathair ná Cathair Nakhchivan.
Eachtarchríche agus Iamhchríche
Fabhcún cosdearg

Is éan é fabhcún cosdearg. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Fabhcún Lanner

Is éan é fabhcún Lanner. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
The Pale Blue Dot

Is é atá i gceist leis an The Pale Blue Dot (An Ponc Faon Gorm nó An Ponc Bánghorm) ná grianghraf den domhan. Glacadh ar an gceathrú lá déag Feabhra 1990, ón spáslong taiscéalaithe Voyager 1. Sé mhíle milliún ciliméadar ón domhan a bhí an taiscéalaí nuair a glacadh é. Sa ghrianghraf níl sa domhan ach picteilín amháin, ponc beag bídeach in ollfhairsinge an spáis. Is é an réalteolaí agus an t-údar Carl Sagan a mhol do Nasa an ceamara a chasadh i dtreo an domhain agus Voyager 1 ag fágáil an ghrianchórais. Dar le Sagan gur léirigh an pic, ponc bídeach faon solais i nduibheagán gan chríoch an spáis, comhthéacs níos leithne do shaol an duine daonna. Rinne Sagan píosaí cáiliúil tráchtaireachta ar an bpictiúr i léachtaí agus ina leabhar Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space.

Leagan Gaeilge

https://www.youtube.com/watch?v=5SIqFSh9690

An spás
An Domhan
An réalteolaíocht
Fabhcún Saker

Is éan é fabhcún Saker (Falco cherrug). Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

Éin
Coileach sneachta Cugasach

Is éan é coileach sneachta Cugasach. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Coileach sneachta Caispeach

Is éan é Coileach sneachta Caispeach. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Jill Gascoine

B'aisteoir Sasanach í Jill Viola Gascoine a rugadh i Lambeth, Londain ar an 11 Aibreán 1937 agus fuair bás ar an 29 Aibreán 2020.

Tagairtí 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1937
Básanna in 2020
Patraisc tiucair

Is éan é phatraisc tiucair. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Francolin dubh

Is éan í francolin dubh. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Cearc fhraoigh Chugasaigh

Is éan é cearc fhraoigh Chugasaigh. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Bustard mór

Is éan é bustard mór (Otis tarda). Is ball d'fhine na Otidiformes é, agus is é an t-aon bhall den ghéineas Otis é. 

Éin
David Icke

Is teoiricí comhcheilge Sasanach é David Vaughan Icke, a rugadh i Leicester ar an 29 Aibreán, 1952.

Daoine Sasanacha
Daoine a rugadh i 1952
Teoirice comhcheilge
Luíochán Loch gCál (1987)

Tharla luíochán Loch gCál, Contae Ard Mhacha, ar 8 Bealtaine 1987, inar mharaigh SAS na Breataine ochtar ball den IRA, chomh maith le sibhialtach amháin a thiomáin isteach san eachtra ar a bhealach óna chuid oibre, i gcomhluadar duine eile a gortaíodh go dona.

Ba é seo an líon ba mhó óglaigh a chaill an tIRA in aon oibríocht mhíleata amháin le linn na coimhlinte idir 1969 agus 1998.

Bhí cúrsaí slándála thar a bheith leochaileach ag am. Agus ag an am céanna, bhí feachtas toghchánaíochta ar bun sa Bhreatain agus sa Tuaisceart.

Ar 4 Bealtaine 2001, rialaigh an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine gur tharla sárú ar chearta daonna.

Tagairtí 

Contae Aontroma
Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Luíocháin
Fánaíocht (bitheolaíocht)

Is éard is fánaíocht sa bhitheolaíocht ann ná feiniméan trína bhfeictear ainmhithe aonair i bhfad lasmuigh dá raon gnáthaithe; feiceáil ainmhithe aonair go maith lasmuigh dá ghnáth- raon ;  Tugtar fánaí ar ainmhithe aonair a  léiríonn an fhánaíocht. Úsáidtear an téarma 'timpisteach' ( 'accidental' sa Bhéarla) uaireanta. Tá roinnt fachtóirí ann a d’fhéadfadh a bheith ina chúis le neach a bheith ina bhfánaí - tá tosca géiniteacha agus na dálaí aimsire, mar shampla - ach ní thuigtear go maith na cúiseanna ar an iomlán.  Is féidir le fánaíocht a bheith ina réamhtheachtaí don choilíniú má mhaireann neacha aonair. 

Is eol go dtarlaíonn an fhánaíocht i réimse leathan ainmhithe mar éin, feithidí, mamaigh agus turtair mhara .

In éin
Patraisc choiteann

Is éan í patraisc choiteann. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Gearg choiteann

Is éan í ghearg choiteann. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Pearaicít mhuinceach

Is éan í pearaicít mhuinceach. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

Éin
Grús coimir

Is éan é grús coimir. Is baill d'fhine na Gruiformes é. 

Éin
An Baile Dubh Uachtarach

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Baile Dubh Uachtarach air:
 An Baile Dubh Uachtarach, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
 An Baile Dubh Uachtarach, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
 An Baile Dubh Uachtarach, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge

Tagairtí 

Tíreolaíocht na hÉireann
Idirdhealáin
An Baile Dubh Íochtarach

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm An Baile Dubh Íochtarach air:
 An Baile Dubh Íochtarach, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
 An Baile Dubh Íochtarach, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
 An Baile Dubh Íochtarach, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge

Tagairtí 

Tíreolaíocht na hÉireann
Idirdhealáin
Ógra Uí Chonghaile

Is eagraíocht í Ógra Uí Chonghaile don ógra Marxach na hÉireann agus craobhacha aici ar fud an oileáin. Béarla: Connolly Youth Movement). Tá cleamhnas oibre mhaith idir Ógra Uí Chonghaile agus Páirtí Cumannach na hÉireann, ach in ainnneoin sin, riarachán neamhspleách atá ag an Ógra Uí Chonghaile. Tá Ógra Uí Chonghaile comhdhéanta de ghníomhaithe óga atá in i gcoinne an impiriúlachas agus an córas caipitleachas in Éirinn agus ar fud an domhain. Ainmnítear an eagraíocht i ndiaidh an réabhlóidí sóisialach Séamus Ó Conghaile.

Stair agus stádas faoi láthair 
Bunaíodh Ógra Uí Chonghaile sa bhliain 1963 ag poblachtaigh óga a raibh baint acu le Páirtí Cumannach na hÉireann i rith na seascaidí. Díscaoileadh Ógra Uí Chonghaile sa bhliain 1991 mar gheall ar bhallraíocht laghdaithe i ndiaidh díscaoileadh an tAontas Sóivéadach agus an géarchéim pholaitiúil a lean. Mar sin féin, athbhunaíodh an eagraíocht sa bhliain 2002.

Foilseacháin 
Foilsíonn Ógra Uí Chonghaile iris ráithiúil darb ainm Forward.

Iarbhaill suntasacha de Ógra Uí Chonghaile 

 Madge Davison
 Declan Bree

Tagairtí
Cúlú eacnamaíochta

Is tréimhse sealadach meath eacnamaíoch  i rith ina laghdaithe trádáil agus tionsclaíochta gníomhaíocht é cúlú eacnamaíochta.

Eacnamaíocht
Grús Sibéarach

Is éan d'fhine na Gruidae é an grús Sibéarach (Leucogeranus leucogeranus). Tá siad sainiúil i measc na gcrús, bíonn na haosaigh fásta bán-sneachta beagnach go léir, ach amháin a gcuid cleití dhubha phríomhúla atá le feiceáil agus iad ar eitilt agus le dhá phobal an ghoir i dtundra an Artaigh de chuid iarthar agus oirthear na Rúise. Téann pobal an oirthir ar imirce go dtí an tSín i rith an gheimhridh, fad is a théann pobal an iarthair do dtí an Iaráin agus roimhe sin, i Bharatpur, san India.

I measc na gcrús, déanann siad na himircigh is faide. Tháinig laghdú suntasach ar a bpobal, go háirithe iad siúd sa raon thiar, sa 20ú haois mar gheall ar fhiach a dhéanamh ar a mbealaí imirce agus díghrádú a gnáthóg. Measadh go raibh a ndaonra san domhain in 2010 ag thart ar 3,200 éan, a bhain den chuid is mó le daonra an oirthir agus thart ar 95% díobh ag fanacht sa gheimhreadh san Loch Poyang sa tSín, gnáthóg a d’fhéadfadh Damba na dTrí Mhám  a athrú. In iarthar na Sibéire níl ach timpeall deich gcinn de na grúis seo san fhiántas.

Tacsanomaíocht agus córasaíocht 

Rinne Peter Simon Pallas cur síos foirmiúil ar grúis na Sibéire sa bhliain 1773 agus tugadh an ainmníocht dhéthéarmacht Grus leucogeranus air.  
Díorthaítear an t-ainm sonrach ó na focail chlasaiceacha Gréagacha leukos ('bán' sa Ghaeilge) agus geranos ('grús sa Ghaeilge). 
Léirigh Ustad Mansur, ealaíontóir cúirte ón 17ú haois agus amhránaí ó Jahangir, an grús Sibéarach thart ar 100 bliain roimhe sin.

Tagairtí
Éin
Grús coiteann

Is éan é grús coiteann (Grus grus). Is ball d'fhine na Gruidae é. 

Éin
Gearr beag

Is éan é gearr beag. Is baill d'fhine na Rallidae é. 

Éin
Gearr Baillon

Is éan é gearr Baillon. Is baill d'fhine na Rallidae é. 

Éin
Corcrán coille ceannliath

Is éan é corcrán coille ceannliath. Is baill d'fhine na Rallidae é. 

Éin
Cearc cheannann Eoráiseach

Is éan í cearc cheannann Eoráiseach. Is baill d'fhine na Rallidae é. 

Éin
Bustard Houbara

Is éan é bustard Houbara. Is baill d'fhine na Otididae é. 

Éin
Bustard beag

Is éan é bustard beag. Is baill d'fhine na Otididae é. 

Éin
Frith-laoch

Is cineál carachtair i saothair ficsin an frith-laoch. Is é an príomhcharachtar sa scéal é uaireanta agus níl na tréithe traidisiúnta a thugtar ar laoch ann, agus tá lochtanna an ghnáthdhuine air.

Tagairtí