Hakainde Hichilema

Is fear gnó agus polaiteoir Saimbiach é Hakainde Hichilema (a rugadh ar 4 Meitheamh 1962). Toghadh é ina  Uachtarán ar an tSaimbia i mí Lúnasa 2021 agus insealbhaíodh é ar 24 Lúnasa 2021.  

Bhí sé ina Uachtarán ar an Pháirtí Aontaithe um Fhorbairt Náisiúnta (UPND) ó 2006 ar aghaidh. Cúig huaire a sheas i dtoghchán uachtaránachta, i 2006, 2008, 2011, 2015 agus 2016, agus níor éirigh leis i gcuid ar bith. Toghadh ina uachtarán é ar 12 Lúnasa 2021.

Tús a shaoil 
Rugadh Hichilema i sráidbhaile i gCeantar Monze san áit ina bhfuil an tSaimbia sa lá atá inniu ann. Fuair sé scoláireacht le staidéar a dhéanamh in Ollscoil an tSaimbia agus bhain sé céim bhaitsiléara amach san Eacnamaíocht agus Riarachán Gnó i 1986. Ina dhiaidh sin rinne sé Máistreacht Riarachán Gnó in Airgeadais agus Straitéis Gnó in Ollscoil Birmingham i Sasann.  

Bhí sé ina phríomhoifigeach feidhmiúcháin ar Coopers agus Lybrand Zambia ó 1994 go 1998 agus ar Grant Thornton Zambia 1998 go 2006.

Gairm pholaitiúil 
Tá sé ina bhall den pháirtí an fhreasúra, an Páirtí Aontaithe um Fhorbairt Náisiúnta, páirtí polaitíochta liobrálach. I ndiaidh bhás Anderson Mazoka i 2006, toghadh mar Uachtarán nua an pháirtí é. Chomh maith leis sin tá sé ina cheannaire ar an Chomhghuaillíocht Dhaonlathach Aontaithe (UDA), comhghuaillíocht de thrí pháirtí polaitiúla freasúra. 

I dtoghchán 2006, b'é Hichilema iarrthóir an UDA agus sheas sé in éadan an uachtarán reatha Levy Mwanawasa ón Ghluaiseacht don Daonlathas Ilphairtí (MMD) agus iarrthóir an Fhronta Tírghrách (PF), Michael Sata . Fuair sé faomhadh an iar-Uachtaráin Kenneth Kaunda . Thit an toghchán amach ar an 28 Meán Fómhair 2006 agus bhí Hichilema sa tríú háit le thart fá 25% den vóta. 

Rith Hichilema mar iarrthóir an UPND i dtoghchán 2008, a gharmadh i ndiaidh bhás an Uachtaráin Levy Mwanawasa.  Tháinig sé sa 3ú háit le 19.7% den vóta. I mí an Mheithimh 2009, bhunaigh páirtí Hichilema, an UPND, comhaontú leis Fronta Tírghrách (PF) Mhichael Sata le dul san iomaíocht i toghchán 2011 le chéile. Áfach, mar thoradh ar easaontas maidir le hiarrthóir an chomhaontaithe, droch-mhuinín domhain idir an dá pháirtí agus cúiseimh treibheachas ón dá thaobh, thit an comhaontú as a chéile i mí an Mhárta 2011. 

Bhí sé mar cheann den dá phríomhiarrthóir i dtoghchán uachtaránachta mhí Eanáir 2015, a chaill sé le farasbarr beag de díreach 27,757 vóta (1.66%) in éadan iarrthóir an pháirtí rialaithe, an Fronta Tírghrách (PF), Edgar Lungu . Cháin Hichilema an toghchán mar bhréagthoghchán agus mhol sé dá lucht tacaíochta fanacht socair.   Chuaigh sé san imaíocht in éadan Lungu arís mar phríomhiarrthóir an fhreasúra i dtoghchán uachtaránachta mhí Lúnasa 2016, agus chaill sé le farasbarr beag arís. 

I mí Aibreáin 2017, gabhadh é ar amhras gur ndéarna sé tréas agus cúisíodh é as iarracht a dhéanamh an rialtas a chuir as chumhacht. Bhí sé sa phríosún ar feadh 4 mhí sular tugadh prosequi Nolle dó .

Gabháil & Cúiseamh Tréasa 
Gabhadh Hichilema ar an 11 Aibreán 2017. Ar oíche an 11 Aibreán 2017 bhris Póilíní na Saimbia isteach i gcompún Hichilema lena ghabháil faoi ordaithe rialtas an Uachtaráin Edgar Lungu. Cuireadh ina leith gur chuir sé saol an uachtaráin i gcontúirt nuair nár lig sé do chonbhua an uachtaráin dul thart air, rud a bheadh inamhionchion tráchta de ghnáth agus chan rud a bheadh ionann agus tréas,    agus cúisíodh é as tréas a dhéanamh. Shéan Hichilema an cúiseamh, a théann uas-phionós de phionóis an bháis leis, go láidir.

Mí-iompar na bPóilíní le linn an ghabháil 
D'úsáid na póilíní an-iomarca fórsa le dul isteach in áit chónaithe Hichilema ag déanamh dochair dá theach agus dá mhaoin, thuig siad greasáil dá oibrithe uilig, ghoid siad suimeanna ollmhóra airgid, seodra, chomh maith le fo-éadaí, bróga, callairí, pluideanna, brait urláir agus bia ón chistin agus rinne siad các ar leaba Hichilema.   Caitheadh ceanastair deorgháis i dteach Hichilema  a ghásail amach in éineacht lena bhean chéile, atá asma uirthi, agus a pháistí. Thit a bhean chéile agus a pháisti as a seasamh roinnt uaireanta cionn is gur ionanálaigh siad Deorghás.

Cáineadh a ghabháil 
Cáineadh gabháil Hichilema go forleathan. Cháinna Stáit Aontaithe,  an tAontas Eorpach  agus Parlaimint na hEorpa  an ghabháil. Cháin Líonra Liobrálach na hAfraice an ghabháil mar iarracht ón Uachtarán Lungu easaontú agus freasúra sa tSaimbia a chur ina thost.  Cháin na heaspaig Chaitliceacha an ghabháil go láidir agus dúirt siad go raibh an tSaimbia anois ina deachtóireacht faoin Uachtarán, Edgar Lungu.  Chuir Julius Malema, ceannaire pháirtí Trodaithe ar son Saorsa Eacnamaíoch (EEF) na hAfraice Theas, i leith Uachtarán na Saimbia Edgar Lungu go raibh sé ag déanamh cos ar bholg den chineál céanna le cinedheighilt na hAfraice Theas cionn is gur gabhadh  Hichilema ar chúiseamh tréasa  agus chuir sé “Cladhaire” ar an uachtarán Lungu.  Cháin Mmusi Maimane, ceannaire pháirtí an Chomhghuaillíocht Daonlathach (DA) san Afraic Theas ar diúltaíodh cead isteach sa tSaimbia dó le cuairt a thabhairt ar Hichilema sa bPríosún  nuair nár ligeadh dó eitleán a fhágáiil ag Aerfort Idirnáisiúnta Kenneth Kaunda i Lusaka, go láidir na cúisimh bréige in éadan Hichilema.

Am i bpríosún 
Dúirt Hichilema in agallamh ar HARDtalk gur coinníodh i ngaibhniú aonair ar feadh ocht lá é gan bia, uisce, solas nó cuairteanna le linn a chuid ama i bpríosún agus céasadh é nuair a spraeáladh sprae piobar ar a bhaill ghiniúna. Chuir sé i leith uachtarán Lungu go ndearna sé iarracht é a mharú.  

Thug oifigigh an phríosúin bata agus bóthar dá bhean Mutinta nuair a ghlac sí bia dó. 

Bhí gabháil Hichilema mar ábhar d'eagrán den chlár teilifíse The Stream ar Al Jazeera dar teideal An bhfuil daonlathas na Saimbia i gcontúirt? a craoladh ar an 30 Bealtaine 2017.

Cuairteanna mór le rá air sa phríosúin 
Tugadh bata agus bóthar do chéad uachtarán na Saimbia, Kenneth Kaunda, nuair a bhain sé triail cuairt a thabhairt ar Hichilema sa Príosún.  

Tugadh bata agus bóthar do Mmusi Maimane, ceannaire an Chomhghuallaíocht Daonlathach san Afraic Theas, nuair a chuaigh sé chuig an tSaimbia le bheith i láthair nuair a chuaigh Hichilema as comhair na cúirte. Char ligeadh den eitleán é agus glacadh seilbh ar a ghuthán. Spreag seo Aireacht Gnóthaí Eachtracha na hAfraice Theas Ambasadóir na Saimbia chun na hAfraice Theas, Emmanuel Mwamba, a ghaireadh le gníomhartha rialtas na Saimbia a mhíniú. 

Thug iar-Uachtarán na Nigéire, Olusegun Obasanjo, cuairt ar Hichilema i bPríosún.  

Thug Ard-Rúnaí an Chomhlathas Briotanach, an Banbharún Patricia Scotland, cuairt ar Hichilema sa Phríosún faoi dhó.

Staid éigeandála 
Agus Hichilema sa Phríosún, chuir an tUachtarán Lungu staid éigeandála i bhfeidhm. Chreid lucht cáinte an rialtais gur iarracht a ghreim ar chumhacht a dhéanamh níos doichte

Agóidí 
Thosaigh agóidí sa tSaimbia, san Afraic Theas  agus sa Ríocht Aontaithe  ag éileamh go saoradh Hichilema agus ag cáineadh riail údarásach Edgar Lungu agus dul in olcas cearta daonna sa tSaimbia.

Saoradh ón phríosún 
Thosaigh ceiliúradh lúcháireacha fud fad na Saimbia nuair a saoradh Hichilema ón phríosún ar an 16 Lúnasa 2017 agus sheas na scórtha duine cois sráide i Lusaka le spléachadh de Hichilema a fheiceáil agus a chonbhua ag fágáil an phríosúin le Hichilema ag seasamh ina dhíon gréine lena lámha a chroitheadh leis na sluaite gárthach. 

Rinne iar-Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, Kofi Annan, comhghairdeas le húdaráis na Saimbia as na cúisimh tréasa in éadan Hichilema a tharraingt saor agus é a shaoradh ón phríosún. 

Tionóladh paidreacha buíochais le ceiliúradh a dhéanamh ar shaoradh Hichilema ón phríosún ag Ardeaglais na Croise Naofa i Lusaka ar an 29 Lúnasa 2017 agus bhí Hichilema i láthair ag an ócáid a tharraing sluaite móra agus a craoladh beo ar an teilifís. Bhí sé beartaithe an ócáid a reáchtáil an tseachtain roimhe ar an 24 Lúnasa ach chuir póilíní armtha a dhruid an láthair bac air. 

Bhí an-tóir ar Hichilema i ndiaidh a shaoradh agus bronnadh Gradam Saoirse na hAfraice air in Johannesburg, an Afraic Theas. Tugadh cuireadh dó labhairt ag Teach Chatham i Londain agus thug Feisirí Parlaiminte na Comhghuaillíochta Daonlathaí cuireadh dó labhairt san Afraic Theas agus bhí sé le feiceáil ar an clár HARDtalk ar an BBC. 

Scaol an t-iriseoir Fredrick Misebezi leabhar fá thréimhse Hichilema i bpríosún darb ainm Dialann Príosúin Hakainde Hichilema  ar an 29 Meán Fómhair 2017. Thacaigh Hichilema leis an leabhar agus d’iarr sé ar an phobal é a léamh.

Gradaim 
Bhronn Fondúireacht Friedrich Naumann Gradam Saoirse na hAfraice ar Hichilema ar an 27 Deireadh Fómhair 2017 ag ócáid in Johannesburg san Afraic Theas.

Agallaimh 
Bhí Hichilema mar chuid den chlár teilifíse BBC mór le rá HARDtalk ar an 1 Samhain 2017 nuair a chuir Stephen Sackur faoi agallamh é.  B'é an chéad cheannaire de chuid an fhreasúra sa tSaimbia a bhí ar HARDtalk agus an dara polaiteoir Saimbiach a bhí mar chuid den chlár i ndiaidh an iar-Uachtaráin Levy Mwanawasa . 

Ar an 17 Nollaig 2017 bhí Hichilema le feiceáil ar Agallamh Dé Domhnaigh ar ZNBC. Is é an chéad cheannaire ón fhreasúra a cuireadh agallamh orthu ar an chlár sin. Tharla sé seo i ndiaidh dona urlabhraí, Charles Kakoma, scríobh chuig Ard-Stiúrthóir an ZNBC Richard Mwanza ag iarraidh go mbeadh an tUasal Hichilema le feiceáil ar an chlár ar an an 17 Nollaig.  Rinneadh réamhchlárú ar an chlár ar an Déardaoin roimhe ag 10: 30rn agus craoladh tráthnóna Dé Domhnaigh é.

Óráidí 
Tugadh cuireadh do Hichilema óráid a thabhairt ag an Institiúid Ríoga um Gnóthaí Idirnáisiúnta, ar a dtugtar Teach Chatham go coitianta ar, ar an 31 Samhain 2017. B'é an chéad Saimbiach le óráid a thabhairt i dTeach Chatham.

Saol pearsanta 
Tá Hichilema pósta ar Mutinta agus tá triúr clainne acu.  Tá sé ina bhall d'Eaglais Ateachtaigh an tSeachtú Lá. Tá Hichilema ina mhilliúnaí agus tá sé ar an dara rainseoir eallach is mó sa tSaimbia.  

I mí na Nollag 2014, shéan sé gur Máisiún a bhí ann agus chuir sé síos orthu siúd a chuir sin ina leith mar dhaoine mailíseacha.  Rinne sé agra in éadan an t-Easpag Edward Chomba ón Eaglais Cheartchreidmheach as a chlú a mhilleadh i ndiaidh don Easpag Sátanach agus Máisiún a thabhairt air.

Féach freisin 

 United Party for National Development
 Levy Mwanawasa (Uachtarán ar an tSaimbia)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Hakainde Hichilema ar Facebook 
 Hakainde Hichilema ar Twitter 
 A New Journey for Zambia  ar YouTube 

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1962
Polaiteoirí Saimbiacha