joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Sráidbhaile Potemkin

Sa pholaitíocht agus san eacnamaíocht, is éard is  sráidbhaile Potemkin ann ná aon tógáil (liteartha nó figiúrtha) arb é an t-aon aidhm atá aige façade nó aghaidh sheachtrach a sholáthar do thír atá ag streachailt, rud a fhágann go gcreideann daoine go bhfuil an tír ag dul i bhfeabhas. Tagann an téarma ó scéalta faoi shráidbhaile iniompartha bréige a tógadh le dul i bhfeidhm ar  Chaitríona II Banimpire  na Rúise ag a hiar-leannán Gréagóir Potemkin, le linn a turais chun na Crimea i 1787. Cé go maíonn staraithe na linne seo go bhfuil cuntais an tsráidbhaile iniompartha seo áibhéalach, ba é an scéal bunaidh ná gur thóg  Potemkin lonnaíochtaí iniompartha bréagacha feadh na bruacha na Dnípired d’fhonn  a chur i bhfeidhm ar an Bhanimpire;  dhéanfaí na struchtúir a dhíchóimeáil tar éis di dul thar bráid, agus iad a hathchóimeáil níos faide ar feadh a bealach le go bhféachfaí orthu arís mar a bheadh ​​sampla eile.
Gréagóir Potemkin

Ba cheannaire míleata Rúiseach, státaire, duine uasal agus an té ab ansa le Caitríona II na Rúise é Gréagóir  Aleksandrovich Potemkin-Tauricheski,  . (Rúisis: Григо́рий Алекса́ндрович Потёмкин-Таври́ческий,  30 Meán Fómhair 1739 - 16 Deireadh Fómhair 1791). Fuair ​​sé bás le linn idirbheartaíochta faoi Chonradh Jassy, ​​a chuir deireadh leis an cogadh in aghaidh na hImpireachta Otamánaí a raibh maoirseacht déanta aige air.

Rugadh Potemkin i dteaghlach úinéirí talún uasal meánioncaim. Mheal sé gnaoi an bhanimpire Caitríona ar dtús as cuidiú léi ina coup d'état sa bhliain 1762, ansin tharraing sé clú air féin mar  cheannasaí míleata i gCogadh Rúis-Turcach (1768–1774). D'éirigh Caitríona agus Gréagóir mór lena chéile, ina leannán, an duine ab fhearr léi agus b’fhéidir a fear céile. Tar éis a phaisean a mhaolú, d’fhan sé ina chara ar feadh an tsaoil agus a státaire is fearr. Fuair Caitríona an teideal Phrionsa Impireacht Naofa na Róimhe dó agus bhronn sí an teideal Phrionsa Impireacht na Rúise air, i measc go leor eile: bhí sé ina Ard-Aimiréil araon agus ina cheann ar fhórsaí talún agus neamhrialta uile na Rúise. I measc éachtaí Potemkin tá ionghabháil shíochánta na Crimea (1783) agus  an dara Cogadh Rúis-Turcach (1787–1792) a bhuachan.

Tagairtí
Básanna i 1791
Daoine a rugadh i 1739
Tubaiste Tenerife (1977)

Tharla Tubaiste Tenerife ar 27 Márta 1977 nuair a bhuail dhá Boeing 747 in aghaidh a chéile i dTenerife sna hOileáin Chanáracha. Fuair 583 bás.. Is é seo an tuairt eitleáin is marfaí riamh i stair na heitlíochta (is é an t-ionsaí 9/11 an teagmhas eitlíochta ba mharfaí).   

Bhí ceo trom ann, agus ní mó ná go bhféadfaí dada a fheiceáil ar an an rúidbhealach. D'éirigh na píolótaí ar KLM Eitilt 4805 bréan de bheith ag fanacht is cosúil agus ghníomhaigh siad in aghaidh na dtreoracha ón lucht rialaithe aerthráchta. Réab an KLM leis síos an rúidbhealach. Ach bhí 747 eile (Pan Am Eitilt 1736) fós ag inleadh ar an rúidbhealach céanna.

Shlog tine na heitleáin. Níor tháinig aon duine slán as KLM 4805 ach tháinig 61 ar bord an Pan Am slán as an timpiste.

Maíodh gurbh earráid dhaonna ba chúis leis an tubaiste. Cuireadh an locht ar KLM. Mar chúiteamh, íocadh thart ar EUR 50,000 - EUR 500,000 in aghaidh an duine.

Féach freisin 

 Teagmhais eitlíochta

Tagairtí 

Tubaistí
Stair na Spáinne
Na hOileáin Chanáracha
Teagmhais eitlíochta
Críochdheighiltí na Polainne

Tharla críochdheighilt na Polainne i dtrí chéim ar leithligh i dtreo dheireadh an 18ú haois agus a chuir deireadh leis an stát a bheith ann, agus cuireadh deireadh leis an bPolainn cheannasach agus an Liotuáin ar feadh 123 bliana. Rinne monarcacht Habsburg, Ríocht na Prúise, agus Impireacht na Rúise na deighiltí, a roinn tailte an Chomhlathais eatarthu féin de réir a chéile, i bpróiseas na n-bhfoghabhálacha agus na n-imghabhálacha críochacha.

Tagairtí
 
 Gairmeacha míleata na Polainne
 Lánscoir tíortha
 1770í sa Comhlathas na Polainne - na Liotuáine
 1790í i gComhlathas na Polainne - na Liotuáine
Buamáil Lahore (2016)

Tharla Buamáil Lahore ar Dhomhnach Cásca, 27 Márta 2016 i bpríomhchathair an Phuinseáb sa Phacastáin.

Dúirt an Jamaat-ul-Ahrar, grúpa mílisteoirí atá bainte leis an Talaban, go raibh siad freagrach as ionsaí buamálá féinmharaithe, inar maraíodh 72 sa pháirc Gulshan-e-Iqbal i Lahore na Pacastáine faoi Cháisc. Phléasc an buama timpeall 18:30 i mbéal an gheata de chuid Jamaat-ul-Ahrar. Bhí go leor teaghlach ann ag an nóiméad sin, Críostaithe agus leanaí go háirithe.

"Bliain a bhí in 2016 inar tháinig an tuar faoi nach mór chuile thairngreacht dá ndearna Cailleach an Uafáis."

Féach freisin 

 Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha

Tagairtí 

Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Stair na Pacastáine
2016
Dúnmharuithe Craigavon (1991)

Ar 28 Márta 1991, mharaigh Óglaigh Uladh (UVF nó an "Protestant Action Force")  triúr Caitliceach, Katrina Rennie (16), Eileen Duffy (19)  agus Brian Frizzell (29). Scaoileadh iad ar an eastát Drumbeg i Craigavon. Bhí na cailíní i mbun siopa taistil ar an eastát  agus bhí an fear, ina chustaiméir, san áit mhícheart ag an am mícheart.

Fuath seicteach, go príomha, a bhí taobh thiar den ionsaí.  Ní raibh aon bhaint ag na híospartaigh leis an IRA.

Cion sa chion, dúnmharaíodh beirt Protastúnach, Derek Patterson, ar 9 Aibreán agus Ian Sproule ar 12 Aibreán.

Sa bhliain 1992, cúisíodh Tom Harper as bheith comhpháirteach, an tiománaí ar an 28 Márta. Nior rugadh riamh ar an bhfear gunna.

Bhí Billy Wright i gceannas ar an UVF i Lár Uladh ag an am,  paraimíleatach dílseach. Deirtear gur ordaigh sé an t-ionsaí seo. Deirtear chomh maith go raibh sé freagrach as scór dúnmharuithe seicteacha (agus ‘King Rat’ a thugtaí air). 

Bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas le paraimíleataigh níos déanaí. Aisteach go leor, chaill na póilíní cartlanna sa bhliain 1968.

Tagairtí 

Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Contae Ard Mhacha
Alexander Mackenzie Stuart

An chéad bhreitheamh ón Ríocht Aontaithe ar Chúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach ab ea Alasdair Mac Coinnich Stiùbhairt nó Baron Alexander Mackenzie Stuart (18 Samhain 1924 – 1 Aibreán 2000).

Tar éis dó a bheith ina Abhcóide na Banríona rathúil agus ina bhreitheamh in Albain, ceapadh ar an gCúirt Bhreithiúnais é, le héifeacht ó mhí Eanáir 1973. Bhí sé ina bhall den Chúirt ar feadh cúig bliana déag agus ina Uachtarán uirthi ó 1984 go dtí go ndeachaigh sé ar scor. 

I measc na rudaí is tábhachtaí a rinne sé mar Uachtarán na Cúirte, chuir sé dlús le tógáil fhoirgneamh nua na Cúirte agus mhaoirsigh sé ar ullmhúchán le haghaidh bhunú Chúirt Chéadchéime na gComhphobal Eorpach (an Chúirt Ghinearálta faoi láthair) a thosaigh ag oibriú den chéad uair i 1989. 

Chuidigh an cúlra a bhí aige mar abhcóide Albanach le rian de dhearcadh agus taithí na ndlíodóirí sa Ríocht Aontaithe a fhágáil ar fhorbairt dlí na gComhphobal Eorpach.

Féach freisin 

 Cúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1924
Básanna in 2000
Breithiúna Albanacha
Dlíthe Fick

Déanann dlíthe Fick cur síos ar idirleathadh agus dhíorthaigh Adolf Fick iad sa bhliain 1855.  Is féidir iad a úsáid le haghaidh chun comhéifeachta idirleata D. Is féidir céad dlí Fick a úsáid chun a dhara dlí a dhíorthú, atá ar aon dul leis an gcothromóid idirleata.
 
Tugtar 'gnáth idirleatadhh' nó 'idirleathadh Fickeach' ar phróiseas idirleata a ghéilleann do dhlíthe Fick; ar shlí eile, tugtar 'idirleathadh aimhrialta' nó 'idirleathadh neamh-Fickeach' air.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
 Fick's equations, Boltzmann's transformation, etc. (le figiúirí agus beochan)
 Fick's Second Law on OpenStax.
Ceimic Fhisiceach
Meicnic staitistiúil
Idirleathadh
Prionsabal Le Chatalier

CórasPrionsabal na ceimice is ea Prionsabal Le Chatalier a úsáidtear chun éifeacht athraithe ar dhálaí ar chothromaíocht cheimiceach a thuar. Ainmníodh an  prionsabal i ndiaidh Henry Louis Le Chatelier, an té a bheartaigh é, agus uaireanta luaitear é freisin do Karl Ferdinand Braun, a d'aimsigh go neamhspleách é. Is féidir é a lua mar:

Má tá córas ar bith atá i gcothromaíocht ar feadh tréimhse fada ama agus má athraítear na coinníolacha ar an tiúchan, teocht, toirt, nó brú; 1. athraíonn an córas go cothromaíocht nua, agus 2. go pointe áirithe, gníomhaíonn t-athrú seo in aghaidh an athraithe fheidhmigh.

Naisc sheachtracha
YouTube video of Le Chatelier's principle and pressure

Tagairtí

 Ceimic chothromaíochta
 Hoiméastáis
Dlí Henry

Sa cheimic fhisiceach, deir dlí Henry go bhfuil tuaslagthacht gáis i leacht i gcomhréir dhíreach lena bpáirtbhrú os cionn an leachta nuair atá an teocht tairseach. Tugtar tairiseach dlí Henry ar an bhfachtóir comhréireachta seo. Ba é an ceimiceoir Sasanach William Henry a chuir le chéile é, nuair a rinne staidéar ar an ábhar go luath sa 19ú haois. Ina fhoilseachán faoi chainníocht na ngás a ghlac uisce isteach,  chuir sé síos ar thorthaí a thurgnaimh:

… water takes up, of gas condensed by one, two, or more additional atmospheres, a quantity which, ordinarily compressed, would be equal to twice, thrice, &c. the volume absorbed under the common pressure of the atmosphere.

Sampla ina bhfuil dlí Henry i bhfeidhm is ea díscaoileadh ocsaigine agus nítrigine i bhfuil tumadóirí faoi uisce a bhíonn doimhneacht-spleách, agus a athraíonn le linn dí-chomhbhrúite, agus a mbíonn galar díbhrú mar thoradh air.

Cúlra 
Tá tuaslagthacht éigin, beag nó mór, ag gach gás i ngach leacht ag gnáth-theocht; cuir i gcas, tá H2, O2, N2 agus a lán gásanna eile intuaslagtha se bheagán éigin, dá laghad féin é, in uisce. Anois má chroitear aon ghás díobh sin le huisce, tuaslagfaidh sé san uisce nó go mbíonn sé seo sáithithe leis an ngás. Braitheann tuaslagthacht an gháis ar an teocht agus ar an mbrú, agus léiríonn turgnaimh go laghdaíonn tuaslagtacht le hardú teochta agus go méadaíonn tuaslagthacht gáis le hardú brú.

Feidhm dlí Henry 
I dtáirgeadh deochanna carbónáitithe
Faoi bhrú ard, méadaíonn intuaslagthacht CO2. Nuair a osclaítear an buidéal go brú atmaisféarach, laghdaíonn intuaslagthacht agus scaoiltear na boilgeoga gáis ón leacht.
 Do dhreapadóirí nó do dhaoine a chónaíonn ar airde mhór
Bíonn tiúchan ocsaigine san fhuil agus sna fíocháin chomh híseal sin go mbraitheann siad lag agus ní bhíonn siad in ann smaoineamh i gceart, riocht ar a dtugtar hiopocsacht..
Tá 2 san fhuil agus sna fíocháin chomh híseal go mbraitheann siad lag agus nach bhfuil siad in ann smaoineamh i gceart, riocht ar a dtugtar hypoxia.
 I dtumadóireacht faoi uisce
Análaítear gás ag an mbrú comhthimpeallach a mhéadaíonn le doimhneacht mar gheall ar an mbrú hidreastatach. Méadaíonn intuaslagthacht na ngás ag doimhneacht de réir dhlí Henry, agus mar sin glacann fíocháin an choirp níos mó gáis le himeacht ama go dtí go bhfuil siad sáithithe don doimhneacht. Nuair a bhíonn an tumadóir ag dul suas díchomhbhrúitear é agus laghdaíonn intuaslagthacht na ngás atá tuaslagtha sna fíocháin dá réir. Má tá an forsháithiú rómhór, d’fhéadfadh boilgeoga foirmiú agus fás, agus d’fhéadfadh láithreacht na mboilgeog seo a bheith ina gcúis le calcthaí sna ribeadáin, nó díchumadh sna fíocháin níos soladaí a d’fhéadfadh damáiste ar a dtugtar breoiteacht dí-chomhbhrúcháin a dhéanamh. Chun an díobháil seo a sheachaint caithfidh an tumadóir dul suas go mall go ndéanann an fhuil an iomarca gás tuaslagtha a iompar agus a scaoileadh isteach sa ghás scamhóg.

Tagairtí
Gásdlíthe
Ceimic Fhisiceach
Éraic

San Fhéineachas, cáin nó cúiteamh ba ea éraic (or éric) le haghaidh dúnmharaithe nó mórchoireanna eile.  B'ionann é as Sean-Ghaeilge agus galanas as Breatnais agus weregild as Angla-Shacsainis agus Lochlainnis.  Mhair an téarma mar 'éiric' go dtí an séú haois déag, ach faoin am sin, ag baint ach amháin le cúiteamh as marú duine Éireannaigh.  Dá n-éalódh an t-ionsaitheoir, ba chóir dá mhuintir an éiric a íoc.

I miotaseolaíocht na nGael, tá ról lárnach ag baint leis an éraic.  Sa scéal Oidheadh Chlainne Tuireann, bhí an chlann úd faoi éiric ag Lugh. Chuir Lugh is mar chúiteamh ar sraith eachtraí dodhéanta, de réir dealraimh.  D'éirigh leo i ngach ceann acu, ach bhain gortú marfach díobh agus an ceann deireanach á dhéanamh.

Féach freisin 
 Diyya
 Galanas
 Główszczyzna
 Weregild

Tagairtí 

An Féineachas
Melita Norwood

Cumannach Briotanach, státseirbhíseach agus foinse faisnéise don KGB ab ea Melita Stedman Norwood ( née Sirnis, 1912-2005). Tá clú uirthi mar gheall ar rúin stáit a sholáthar don Aontas Sóivéadach (APSS) maidir le airm núicléacha a fhorbairt, óna post i gCumann Taighde Miotail Neamhfheiriúla na Breataine, áit ar oibrigh sí ar feadh 40 bliain. In ainneoin ardluach straitéiseach na faisnéise a chuir sí ar aghaidh chuig an APSS , dhiúltaigh sí glacadh le haon luaíochtaí airgeadais as a cuid oibre, ag diúltú tairiscint pinsin an APSS ,    ag áitiú gur sheachain a cuid gníomhaíochtaí coimhlint a d’fhéadfadh a bheith ann idir an tAontas Sóivéadach agus an Bhreatain, Meiriceá agus an Ghearmáin.

Tagairtí 

Básanna in 2005
Daoine a rugadh i 1912
Cró Nimhe

Is gleann é Cró Nimhe (a dtugtaí An Gleann Neamhaí air roimhe sin)  atá suite gar do Dhún Lúiche sna Sléibhte Dhoire Bheatha,  Gaoth Dobhair, Contae Dhún na nGall.

Cur síos imlíneach ar an cheantair
Is gleann oighreach domhain, 3 km ar fad i Sléibhte Dhoire Bheatha é Cró Nimhe, agus is ceann de na gleannta oighreach is suntasaí sa tír é. Cuimsíonn méid an láithreáin roinnt gleannta crochta (.i. An Bealach Gaoithe) feadh gach taobh den ghleann, a chruthaigh oighearshruthanna  friothálacha, a bhí ag sreabhadh isteach go dtí an príomhghleann, le linn na hOighearaoise deireanaí.

Córas Geolaíochta / Aois agus Cineál Carraige Príomha 
Clúdaíonn an gleann limistéar mór atá faoi bhun Phríomh-Eibhear Dhún na nGall, an ceann is mó de na plútóin  eibhir atá comhdhéanta den bhatailit eibhir de chuid na Caladóine, c. 400 milliún bliain ó shin. An gleann féin agus na gnéithe oighreach laistigh de tagann sé ón Oighearaois dheiridh.

Na príomhphointí spéise Geolaíochta nó Geomoirfeolaíocha

Is sampla iontach é an Gleann Nimheach de u-ghleann oighrithe , le taobhanna aillte rógéaraithe os a chionn agus
urlár  réleathan . Tá an Gleann Nimhe díreach, géarleataobhach  agus creagach, díreach os cionn 3 chiliméadar ar fhad, 700m ar leithead agus
suas le 400m domhain.

Tagairtí

Contae Dhún na nGall
Dlí Hess

Sonraíonn Dlí Hess go bhfuil an t-athrú eantalpachta d’imoibriúcháin neamhspleách ar an bhealach a leantar, chomh fada is go bhfuil na dálaí tosaigh agus deiridh mar an gcéanna.

Ainmnítear an dlí i ndiaidh Germain Hess, ceimiceoir agus lia Rúiseach a rugadh san Eilvéis a d’fhoilsigh é i 1840.

Tuigtear anois dlí Hess mar léiriú ar phrionsabal imchoimeád an fhuinnimh, arna chur in iúl freisin i gcéad dlí na teirmidinimice, prionsabal a shonraíonn nach féidir fuinneamh a chruthú ná a scrios, ach is féidir é a athrú ó fhoirm amháin go foirm eile.  
Is féidir athruithe imoibrithe eantalpachta a chinneadh trí chalraiméadracht do go leor imoibrithe. De ghnáth luaitear na luachanna do phróisis a bhfuil na teochtaí agus na brúnna tosaigh agus deiridh céanna acu, cé gur féidir leis na dálaí athrú le linn an imoibrithe. Is féidir dlí Hess a úsáid chun an fuinneamh foriomlán a theastaíonn le haghaidh imoibrithe cheimicigh a chinneadh, nuair is féidir é a roinnt ina chéimeanna sintéiseacha atá níos éasca a thréithriú ina n-aonar. Tugann sé seo tiomsú eantalpachtaí caighdeánacha déanmhaíochta, a fhéadfar a úsáid mar bhunús chun sintéisí casta a dhearadh.

Teoiric 
Deirtear i ndlí Hess go bhfuil athrú na heantalpachta in imoibriú ceimiceach (i.e. teas imoibriúcháin ag brúthairiseach) neamhspleách ar an gconair idir an staid tosaigh agus na stáideanna deireanacha.

Tuilleadh léitheoireachta

Naisc sheachtracha 
COMHAD FÍRICÍ:CEIMIC GCE.https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20AS/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%202.8%3A%20Fuinneamhachas.pdf 
Hess' paper (1840) on which his law is based (at ChemTeam site)
http://www.adamequipment.com/education/Documents/experiment_6.pdf a Hess’ Law experiment

Tagairtí
Ceimic Fhisiceach
 Teirmidinimic cheimiceach
 Teirmiceimic
Sedulius Scottus

Múinteoir Éireannach, gramadaí na Laidine agus tráchtaire ar na scrioptúir ba ea Sedulius Scotus nó Scottus (faoi rath 840–860).  Le linn réimeas Impire Lothair (840–855), bhí sé mar bhall de bhuíon múinteoirí Éireannacha ag Liège.

Glaoitear scaití Sedulius Óg air, chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus Coelius Sedulius (file den 5ú haois).  As Gaeilge, glaodh Siadhal air de ghnáth, ach feictear freisin Suadbar.

Ag deireadh a shaoil, is dóigh go ndeachaigh sé go Milan, i ndiaidh Dúnghal, a bhunaigh scoil ag Pavia.  Ní fios cathain ní cá hait a bhfuair sé bás.

Féach freisin 
 Joseph Scottus (bás c. 800), deagánach, scoláire, taidhleoir, file agus eaglaiseach Éireannach
 Johannes Scotus Eriugena (c. 815–877), diagachtóir Éireannach
 Aaron Scotus (bás 1052)
 Marianus Scotus (c. 1028–1082), manach Éireannach
 Marianus Scotus Beannaithe (bás c. 1088)
 David Scotus (bás 1139), croiniceoir

 Scátháin na bhFlatha
 Pangur Bán, dán Sean-Ghaeilge, b'fhéidir le Sedulius Scottus

Foinsí 
 Shanzer, Danuta. "Sedulii Scotti Carmina." Medium Aevum 63, no. 1 (1994): 104–23.
 O'Donovan, Oliver agus Joan Lockwood O'Donovan. From Irenaeus to Grotius: A Sourcebook in Christian Political Thought, 100-1625. Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Pub., 1999.
 MacManus, Seumas. The Story of the Irish Race: A Popular History of Ireland. Old Greenwich, CT: Devin-Adair,1992, 1966.
 Anglandicus: Celebrating Christmas with Wise Men from Ireland.
 Hellmann, Sedulius Scotus (Munich 1906); Cath. Univ. Bulletin (Aibreán 1898 agus Iúil 1907)
 Montague, John, eag. The Faber Book of Irish Verse (1974); Nune Viridant Segetes agus Apologia Pro Vita Sua, lch. 65.

 Naisc sheachtracha 
 Migne Patrologia Latina, Opera Omnia (Laidin)
 Dán: The Standing Corn is Green Dán: Intercession Against the Plague''

Tagairtí
Brión mac Echach Muigmedóin

Rí leath-stairiúil na gConnacht ba ea Brian (Sean-Ghaeilge Brión nó Brían mac Echach Muigmedóin).  Eochaid Mugmedón ba ea a athair.  Mhair sé sa 4ú/5ú haois.

Beatha 
I dteannta lena deartháireacha Ailill agus Fiachra, sinsear Chonnacht ba ea Brian.  Niall Naoighiallach (Níall Noígíallach), sinsear Uí Néill, ba ea a leasdeartháir níos óige.  De réir an sean-nóis, fuair a athair bás sa bhliain 362.  

Insítear scéal Bhriain agus a dheartháireacha in Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin.  Mac is fearr lena mháthair Mongfionn (Mongfind) ba ea Brian.  Ba mhaith léi go dtiocfadh Brian i gcomharbacht ar a athair Eochaid ach tháinig Niall i gcoróin ina ionad.  Rinne sé a churadh de Bhrian.

Tháinig Brian i gcoróin sa Connacht, agus tharla cogadh idir é agus Fiachra dá bharr.  Chloígh Brian Fiachra i gCath Damchluain.  D'athchruinnigh Nath Í mac Fiachrach ámh agus ag Dara Cath Dhúchluain, cloíodh agus maraíodh Brian.  Adhlacadh Brian ag Ros Cam.

Oidhreacht 
Le feadh míle bliain ina dhiaidh, d'éirigh a lán dá mhuintir, aitheanta mar Uí Bhriúin, ina Ríthe na gConnacht.  De shliocht Uí Briúin Aí ba ea Toirdhealbhach Ó Conchúir, a rinneadh Ardrí na hÉireann de sa bhliain 1166.

Dar le Tíreachán, thug Naomh Pádraig cuairt ar "áras mic Bhriain" ag Duma Selchae ar Mag nAí, ach ní deir sé cérbh iad.  De réir ailt chomhionainn in Vita tripartita Sancti Patricii, a théann siar b'fhéidir go dtí an 9ú haois, bhí seisear mac ann.  I bhfoinsí níos déanaí ámh, maítear go raibh ceathrar mac is fiche ag Brian.  Is dócha gur cumadh ginealaigh Uí Bhriúin do threibheanba faoi mar a thángadar faoina smacht, amhail is Uí Bhriúin Uamhaill, Uí Bhriúin Ratha agus Uí Bhriúin Sionna.

Clann 
 Dauí Tenga Uma, aitheanta fosta mar Duach Galaich

Tagairtí 

Scéalaíocht na Ríthe
Ríthe na gConnacht
Uí Bhriúin
Ailill mac Echach Mugmedóin

Sinsear Chonnacht ba ea Ailill mac Eachach Mugmedóin (Sean-Ghaeilge Ailill mac Echach Mugmedóin), a mar sa ceathrú haois.  Eochaid Mugmedón (bás 362) Ardrí na hÉireann, ba ea a athair, agus Mongfind deirfiúr Chriomhthainn mhic Fhiodhaigh (bás 367) a mháthair.  Clann Uí Ailealla ba ea a mhuintir.

Insítear scéal Ailealla agus a dheartháireacha, Brian agus Fiachra, in Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin.  Chuaigh Ailill i dteannta le Fiachra ar ruathar rathúil sa Mhumhain isteach, ach fuair Fiachra goin a bháis.  Tar éis bhás Fhiachra, gabhadh agus cuireadh chun báis Ailill ag Eochaid mac Crimthainn na Mumhan.  De réir sean-nóis, adhlacadh Ailill i mBaile an Chairn, Contae Shligigh.

Foinsí 
 Francis J.Byrne, Irish Kings and High-Kings 
 Daniel P. McCarthy, The Chronology of the Irish Annals 
 Dan Wiley, Cycles of the Kings

Tagairtí 

Connachta
Ocsaiginiú (comhshaoil)

Is féidir le hocsaiginiú comhshaoil a bheith tábhachtach d’inbhuanaitheacht éiceachórais áirithe. D’fhéadfadh go mbeadh ocsaigin  easnamhach ( hiopocsa chomhshaoil ) le fáil i ndobharlaigh ar nós locháin agus aibhneacha, a mbíonn claonadh iontu orgánaigh aeróbach a chosc, amhail iasc. Méadaíonn dí-ocsaiginiú daonra coibhneasta na n-orgánach anaeróbach, a  leithéid agus plandaí agus roinnt baictéar, agus mar thoradh air sin faigheann na héisc bás agus  d’fhéadfadh go mbeadh teagmhais dhíobhálacha eile ann freisin. Is í an iarmhairt ghlan ná cothromaíocht an dúlra a athrú trí thiúchan anaeróbach na speiceas a mhéadú  níos mó ná speicis aeróbach.

]]

Féach freisin 
 Ocsaigionáit
 Cothromóid Streeter-Phelps

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Dissolved Oxygen Explained
Engineering Toolbox - Oxygen Solubility in Fresh Water and Sea Water

Hidreolaíocht
Aidhne

Críocha Uí Fhiachrach Aidhne (Uí Fiachrach Aidni) ba ea Aidhne (Sean-Ghaeilge Aidne), túath suite i Contae na Gaillimhe.  Tá deoise Chill Mhic Dhuach ar chomhtheorainn le hAidhne mar a bhí ann.

Teorainneacha 
Tá críocha Aidhne teoranta mar a leanas:
 Iarthar: Loch Lurgan agus barúntacht Bhiurne, Contae an Chláir 
 Deisceart agus oirdheisceart: Contae an Chláir
 Oirthear: Sliabh Eachtaí, a ina theorainn idir críocha Uí Fhiachrach Aidhne agus críocha Uí Mhaine
 Oirthuaisceart: Maigh Uí Mhaine
 Tuaisceart: Maigh Mucraimhe, thart timpeall Bhaile Átha an Rí
 Iarthuaisceart: Mearaí (Medraige), Baile na Cúirte, i gcríocha Uí Bhriúin Seola.

Béaloideas agus stair 
Sa dinnseanchas, deirtear go bhfuil an ceantar ainmnithe Aidhne iníon Phartholóin agus a chéad mhná chéile, Topha.  Bhí Aidhne pósta le Brec.  Níos deireanaí, lonnaigh géag na bhFear Bolg i nAidhne.

Lonnaigh Túath mac nUmhóir i nDál gCais agus i nUí Fhiachrach Aidhne, faoi cheannas a deirtear Conall Cóel mac Aonghasa mhic Úmhóir.  Maraíodh Conall i gCath Maige Mucrama sa bhliain AD 195, agus adhlacadh é i nAidhne, i leacht darb ainm Carn Chonaill.

I measc dreamanna stairiúla eile i nAidhne, bhí san áireamh Ciarraí Óig Bheartha, Tadraí as Dubhros, Caonraí as Art Aidhne agus Uí Fhiachrach.

Faightear i gCill Mhic Dhuach na paróistí sibhialta a leanas: Cinn Mhara, Cill Eithne, Cill Fhionnbharra, Droim Mucú, Cill Cholgáin, Ard Raithin, An Sráidbhaile (Gaillimh), Cill Fhínín, Cill Fhaoile, Cill Órtha, Cill Ó gCillín, Cill Chríost, Díseart Ceallaigh, Cill Fhíonáin, Cill Tómais, Cill Bheaganta, An Bheitheach, Cill Tartan.

Tagairtí Annál 
 ACM 938.13: Aralt ua h-Iomhair, .i. mac Sitrioca, tighearna Gall Luimnigh, do mharbhadh i c-Connachtaibh lá Caenraighibh Aidhne.
 ACM 1033.9: Maidhm etir Ele & Ui Fiachrach Aidhne, i t-torchair Braen Ua Clérigh, & Muiredhach mac Giolla Pattraicc co sochaidhibh oile.

Naisc sheachtracha 
 Annála na gCeithre Máistrí, cuid 2, G100005B, ar Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Uí Fhiachrach
Fir Bholg
Scéalaíocht na Ríthe
Ciarraí Óig Bheathra

Dream ársa i gConnacht na meánaoise ba ea Ciarraí Óig Bheathra (Sean-Ghaeilge Ciarraige Óic Bethra).

Stair 
Ciar mac Fearghasa mhic Róigh ba ea sinsear na gclann darbh ainm 'Ciar-raí'.

Bhí Ciarraí Óig Bheathra lonnaithe i ríocht Aidhne, in oirdheisceart Contae na Gaillimhe.  De réir leagain eile, níor Chiarraí iad agus gur tháinig siad as Críoch Ealla ó dhúchas - is dócha Dúiche Ealla i dtuaisceart Chorcaí.  Deirtear fosta go raibh dhá dhream eile, Tradraí agus Caonraí, lonnaithe in aice leo roimh teacht chun cinn Uí Fhiachrach Aidhne.  

Dar le hÓ Muraíle, is fearr b'fhéidir a rá Ciarraige Óc mBethra.

Bhí Ciarraí eile i gcúige Chonnacht, mar a bhí Ciarraí Aoi, Ciarraí Locha na nAirní agus Ciarraí Airtigh, a bhí tuath aontaithe acu i lár an chúige roimh teacht chun cinn Uí Bhriúin sna 8ú agus 9ú haoiseanna.

Féach freisin 
 Ciarraige Luachra: suite i dtuaisceart Contae Chiarraí agus Sliabh Luachra, an dá áit ainmnithe astu.
 Ciarraige Cuirche: suite taobh ó dheas do chathair Corcaí.

Foinsí 
 Irish Kings and High Kings, lch. 160, 236, 247, Francis John Byrne, 3ú heagrán, Baile Átha Cliath, 2001
 Ciarraige, lch. 166, Some Early Connacht Population Groups, Nollaig Ó Muraíle,  in Seachas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis J. Byrne, eag. Alfred P. Smyth, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, ll. 161–177, 2000. .

Tagairtí 

Connacht
Éileamh ceimiceach ar ocsaigin

Sa cheimic chomhshaoil, is miosúr táscach é  an t-éileamh ceimiceach ar ocsaigin (ÉCO) den mhéid ocsaigine is féidir a ídiú ag imoibrithe i dtuaslagán tomhaiste. Cuirtear in iúl go coitianta é i mais na hocsaigine a ídítear  de réir toirte an tuaslagáin, arb é atá in aonaid SI ná milleagram in aghaidh an lítir ( mg/L ). Is féidir tástáil ÉCO a úsáid chun méid na n- orgánach in uisce a chainníochtú go héasca. Is é an cur i bhfeidhm is coitianta atá ag ÉCO ná méid na dtruailleán in- ocsaídithe a fhaightear in uisce dromchla (e.g. lochanna agus aibhneacha ) nó fuíolluisce a chainníochtú. Tá ÉCO úsáideach i dtéarmaí bainistithe cáilíocht uisce trí mhéadracht a sholáthar chun an éifeacht a bheidh ag eisilteach ar an dtimpeallacht ghlactha a chinneadh, a leithéid agus an t-éileamh bithcheimiceach  ocsaigine (ÉBO)

Forbhreathnú 
Is é bunús na tástála ÉCO ná gur féidir beagnach gach comhdhúil orgánach a ocsaídiú go hiomlán le dé-ocsaíd charbóin le gníomhaire ocsaídiúcháin láidir faoi dhálaí aigéadacha. Tugtar an méid ocsaigine atá riachtanach chun comhdhúil orgánach a ocsaídiú go dé-ocsaíd charbóin, amóinia agus uisce trí:

Ní chuimsíonn an slonn seo an t-éileamh ocsaigine de bharr nítriúcháin, ocsaídiú amóinia go níotráit:

Ní ocsaídíonn déchromáit, an gníomhaire ocsaídiúcháin chun ÉCO a chinneadh, amóinia go níotráit, mar sin ní chuirtear nítriúchán san áireamh sa tástáil chaighdeánach ÉCO.

Déanann an Eagraíocht Idirnáisiúnta na gCaighdeán cur síos ar mhodh caighdeánach chun an t-éileamh ceimiceach ar ocsaigin a thomhas in ISO 6060

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 ISO 6060: Water quality - Determination of the chemical oxygen demand

 Díleá anaeróbach
 Aigéaneolaíocht cheimiceach
 Ceimic chomhshaoil
 Éiceolaíocht uisceach
 Táscairí cáilíochta uisce
 Linneolaíocht
Major Grom: Plague Doctor

Is scannán oll-laochra Rúiseach ón mbliain 2021 é Major Grom: Plague Doctor (). Tá sé bunaithe ar carachtair de chuid Bubble Comics. Is é seo an chéad scannán lánfhada atá bunaithe ar greannáin na Rúise.

B'é Oleg Trofim stiúrthóir an scannáin. Is é Tikhon Zhiznevsky a ghlacann an príomhról. Léirigh Bubble Studios é agus dháiligh Walt Disney Company CIS é.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Major Grom: Plague Doctor ar IMDB

Scannáin na Rúise
Scannáin 2021
Comhpháirtíocht Gnó

Is éard atá i gcesit le comhpháirtíocht gnó ná gnó atá eagraithe ar shlí go mbíonn beirt chomhúinéirí nó níos mó i mbun gnólachta.

Freagracht chomhpháirteach 
Bíonn fiachas neamhtheoranta ag an comhpháirtíocht. Ciallaíonn sé seo go dtiocfadh leo airgead s’acu a chailleadh dá dteipfeadh ar an ghnólacht. Má tá airgead le tabhairt ar ais ag an ghnólacht – chuig an bhanc, mar shampla, caithfidh na húinéirí é seo a íoc, fiú dá mbeadh orthu teach s’acu féin a dhíol nó rudaí eile atá acu atá fiúntach. Dá mbeadh an locht ar dhuine amháin go bhfuil siad i dtrioblóid, bheadh ar gach duine íoc.

Bíonn comhpháirtíochtaí coitianta ag ceirdeanna – cosúil le dochtúirí, dlíodóirí, srl. – níl cead acu teorainn a chur le fiachas s’acu – níl cead acu teorainn a chur ar an mhéid airgid a thiocfadh leo a chailleadh. 

Tagann airgeadas óna gcuid acmhainní féin, deontais ón rialtais, ó iasachtaí bainc agus ó infheisteoirí, in amanna.

Riailacha 
Ní chuireann na comhpháirtíochta sonraí a ngnó ar fáil go poiblí. 

De réir an dlí sa Ríocht Aontaithe, thig le 2 – 20 a bheith sa chomhpháirtíocht, agus níos mó in Éirinn.

Tagairtí 

Gnó
Dlí Imchoimeád na Maise

San fhisic agus sa cheimic, deir Dlí Imchoimeád na Maise le haghaidh aon chóras atá dúnta do gach aistriú damhna agus fuinnimh, go gcaithfidh  mais an chórais fanacht seasmhach le himeacht aimsire, mar ní loitear ná ní chruthaítear mais in athraithe fisiceacha nó ceimiceacha. Dá bhrí sin, bíonn na dúile céanna agus an mhais chéanna díobh i láthair tar éis an imoibrithe agus a bhí roimhe.

De ghnáth, cailltear nó gnóthaítear fuinneamh le linn athraithe fisiceacha agus ceimiceacha. Tá mais de mhéid áirithe , áfach, ag fuinneamh , is cuma céard is gné dí seo. Ach tá mhais a thiontaítear chun suinnimh sna himoibrithe ceimiceacha is bríomhaire shomh mágáinneach i gcomparáid le maiseanna na ndamhnaí a imoibríonn agus a ghintear , nach fiú an t-athrú maise a thabhairt san áireamh.

Naisc sheachtracha
 Law of Conservation of Mass. https://www.youtube.com/watch?v=eBTNzScLUg4
 The Khan Academy: Dalton's atomic theory,the law of conservation of mass.https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry/atoms-compounds-ions-ap/compounds-and-ions-ap/a/daltons-atomic-theory-version-2

Tagairt
Mais
 Dlíthe imchoimeádta
 Parmenídés
Dlí an chomhshuímh thairisigh

Sa cheimic, deir Dlí an chomhshuímh thairisigh, ar a dtugtar Dlí Proust uaireanta, go mbíonn an comhshuíomh ceimiceach céanna, i gcóimheas seasta (de réir maise) i gcónaí ag aon chomhdhúil ar leith, cibé slí, áit nó am a dtáirgeadh nó a bhfuarthas í.

Is féidir a chinneadh le modhanna ceimeacha áirithe, na céatadáin de na dúile ar leith as a bhfuil an chomhdhúil comhshuite. Tugtar comhshuíomh ceimiceach na comhdhúile ar na céatadáin sin. 

Mar shampla, tá 8/9 de mhais aon sampla d'uisce íon comhdhéanta de ocsaigin, agus an chuid eile de 1/9 comhdhéanta de hidrigin: Tá an mhais an dhá dhúil i gcomhdhúil i gcónaí sa chóimheas céanna. Mar aon le Dlí na gcomhréir iolrach, is é Dlí an chomhshuímh thairisigh bunús na stócaiméadrachta.

Tagairtí

 Méid na substainte
 stócaiméadracht
 Foirmlí ceimiceacha
Dlí na gComhréir Iolrach

Sa cheimic, deir Dlí na gComhréir Iolrach; nuair a imoibríonn an dhá dhúil chéanna chun níos mó ná comhdhúil amháin a dhéanamh, tá na maiseanna difriúla de dhúil amháin a chomhcheanglaíonn leis an mhais chéanna den dhúil eile i gcoibhneas na slánuimhreacha beaga i gcónaí.

Mar shampla, faightear uisce i gcónaí nuair a dhóitear hidrigin le hocsaigin agus faightear clóiríd sóidiam i gcónaí nuair a theagmhaíonn sóidiam le clóirín. Ach ní dlí uilíoch é go bhfaightear an chomhdhúil chéanna i gcónaí ó na dúile céanna, mar tá dúile áirithe ann ar féidir leo imoibrú le dúile eile i níos mó ná aon choibhneas amháin. Sa chás sin, gintear comhdhúil ar leith go gach coibhneas ar leith.

Cur i gcás, gintear dé-ocsaíd charbóin i gcónaí nuair a dhóitear carbón in áit a mbíonn go leor nó barraíocht ocsaigine i láthair chun an dé-ocsaíd charbóin (22.27% carbón; 77.73% ocsaigine) a tghabhair. Ach dá ndófaí carbón agus ocsaigín le chéile i gcoibhneas éigin ina raibh níos lú ocsaigine ná ba ghá chun dé-ocsaíd charbóin a thabhairt, ghinfí a bheag nó a mhór de ghás eile freisin .i. aon-ocsaíd charbóin. Is e 42.86% carbóin agus 57.14% ocsaigine is comhshuíomh don ghás sin.

Bíodh gurb iad na dúile céanna .i. carbón agus ocsaigin atá in aon-ocsaíd charbóin agus i ndé-ocsaíd charbóin araon, is conhdhúile éagsúla iad de bharr nach ionann coibhneasa na ndúl iontu.

Uaireanta tugtar Dlí Dalton ar an dlí seo, a ainmníodh i ndiaidh John Dalton, an poitigéir a mhol é ar dtús. Bhí a fhios ag Dalton go gcruthaíonn an dúil carbóin dhá ocsaíd trí chomhcheangal le hocsaigin i gcomhréireanna éagsúla. Féadfaidh  mais sheasta charbóin, abair 100 gram, imoibriú le 133 gram ocsaigine chun ocsaíd amháin a tháirgeadh, nó le 266 gram ocsaigine chun ceann eile a tháirgeadh. An cóimheas idir na maiseanna ocsaigine atá in ann imoibriú le 100  gram de charbón is ea 266: 133 = 2: 1, cóimheas de shlánuimhreacha beaga.  Léirigh Dalton an toradh seo ina theoiric adamhach trí mholadh (i gceart sa chás seo) go bhfuil adamh ocsaigine amháin agus dhá adamh ocsaigine ag an dá ocsaíd faoi seach do gach adamh carbóin. Sa nodaireacht nua-aimseartha is é an chéad cheann CO ( aonocsaíde carbóin ) agus an dara ceann ná CO 2 ( dé-ocsaíd charbóin ).

Naisc sheachtracha
Law of Multiple Proportions.https://www.youtube.com/watch?v=sxE95VOY-YY

Tagairtí

 Stócaiméadracht 
Ceimic Fhisiceach
Mjölnir

Sna miotais Ghearmánigh, is casúr an dé Túr é Mjölnir. Is arm draíochta de dhéanamh na n-abhac é.
Dlí Raoult

Tá bealaí éagsúla ann chun Dlí Raoult a lua, agus is gnách go n-úsáidtear leaganacha atá beagán difriúil ag brath ar an gcomhthéacs. Is féidir an sainmhíniú simplithe seo a leanas a úsáid i gcás leacht so-ghalaithe amháin (an tuaslagóir) agus tuaslagáit do-ghalaithe.

Deirtear i ndlí Raoult go bhfuil galbhrú tuaslagóra os cionn tuaslagáin cothrom le galbhrú an tuaslagóra íon ag an teocht chéanna arna socrú ag mólchodán na  tuaslagáite i láthair.

Bhunaigh an poitigéir Francach François-Marie Raoult an dlí sa bhliain 1887,  a deir go bhfuil páirtbhrú gach comhábhar i mheascán idéalach de leachtanna cothrom le galbhrú an chomhábhair íon iolraithe faoina mhólchodán sa mheascán. 

Go matamaiticiúil, luaitear dlí Raoult maidir le comhábhar amháin i dtuaslagán idéalach:
 
áit gurb é

Naisc sheachtracha
Raoult's Law, LibreTexts. https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Physical_and_Theoretical_Chemistry_Textbook_Maps/Supplemental_Modules_(Physical_and_Theoretical_Chemistry)/Physical_Properties_of_Matter/Solutions_and_Mixtures/Ideal_Solutions/Changes_In_Vapor_Pressure%2C_Raoult's_Law
RAOULT'S LAW AND IDEAL MIXTURES OF LIQUIDS.https://www.chemguide.co.uk/physical/phaseeqia/idealpd.html

Tagairtí

 Ceimic fhisiceach
 Ceimic chothromaíochta
 Teirmidinimic innealtóireachta
 Tuaslagáin
An Ghintlíocht (gluaiseacht nua chreidmheach)

Is í an Ghintlíocht, darb na hainmneacha an Ghintleacht agus an Phágántacht Ghearmánach Chomhaimseartha agus an Nua-Phágántacht Gearmánach freisin, creideamh Págánta nua-aimseartha. Tháinig sé san Eorap go luath san 20ú haois, agus múnláitear é ar deilbh sheanchreidimh a raibh ag na cinníocha Gearmánacha agus iad ina n-Iarrannaois agus sa Mheánaois Luath.
Buamáil Strand Bar (1975)

D'ionsaíodh an Strand Bar sa Short Strand, Béal Feirste ar an 11 Aibreán 1975. Dúnnharaíodh seisear agus gortaíodh 50. Thit an foirgneamh anuas sa mhullach orthu.  Óglaigh Uladh a bhí freagrach as an ionsaí.   Dúmharaíodh Agnes McAnoy, Michael Milligan, Marie Bennett, Mary McAleaney, Elizabeth Carson agus Arthur Penn.

Fuath seicteach, go príomha, ba bhun leis an ionsaí, agus na hionsaithe eile timpeall an ama seoː

 Ar an 5 Aibreán, d'ionsaigh an "Protestant Action Force" McLaughlin's Bar agus ansin tráthnóna, d'ionsaigh an "Catholic Action Force" an Mountainview Tavern i ruathar díoltais.
 Ar an 21 Aibreán, dúnmharaíodh triúr Caitliceach nuair a phléasc bobghaiste i nDún Geanainn.
 Ar an 27 Aibreán, dúnmharaíodh triúr Caitliceach nuair a  scaoileadh iad sa Lorgain
 Ar an 3 Bealtaine, dúnmharaíodh beirt Caitliceach nuair a  scaoileadh iad sa Lorgain
 Ar an 3 Meitheamh  i gCillín. scaoil an Republican Action Force triúr Protastúnach i ruathar díoltais, is cosúil.

Féach freisin 

 UVF (Óglaigh Uladh)
 Buamáil McLaughlin's Bar agus Mountainview Tavern (1975)
 Dúnmharú an Miami Showband (31 Iúil 1975)
 Sléacht Thulaigh Álainn (1 MF 1975)
 Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann)
 Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern (19 Nollaig 1975)

Tagairtí 

Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
UVF
Stair Bhéal Feirste
1975
Heicité

Is í Heicité (Sean-Ghréigis: Ἑκᾰ́τη, traslitriú: Hekátē) dia na draíochta agus an domhain thíos i miotaseolaíocht Ghréagach.

Déithe Gréagacha
Déithe an domhain thíos
Déithe draíochta
Déithe gealach
Déithe oícheanta
Tiotáin (miotaseolaíocht)
Pontas (miotaseolaíocht )

Sa mhiotaseolaíocht Ghréagach dia na farraige réamh-Oilimpeach is ea Pontas ( Sean-Ghréigis Πόντος Póntos "farraige") agus ceann de dhéithe príomhordúla na Gréige. Mac le Gáia is ea Pontas, agus níl athair aige; Dar leis an bhfile Gréagach Héisiad, rugadh é gan cúpláil, ach de réir Hyginus, is mac le hAithér, agus Gáia é Pontas.

Tagairtí
Miotaseolaíocht na Gréige
UCI World Tour

Is comórtas rothaíochta é Turas Domhanda UCI (L'UCI World Tour i Bhfraincis) a thugann foirne agus rásaí rothaíochta le chéile a bhfuil ceadúnas WorldTour (an leibhéal is airde de rothaíocht bóthair idirnáisiúnta d’fhir) faighte acu . Chruthaigh an UCI ( Union cycliste internationale ) é i 2004 faoin ainm UCI ProTour, agus tharla a chéad eagrán i 2005. Tá ceadúnas Turas Domhanda UCI ag ocht bhfoireann déag ar a mhéad agus tugtar WorldTeams orthu. Tugann an stádas seo an dearbhú agus an oibleagáid dóibh páirt a ghlacadh sna himeachtaí ciorcaid. 

Féadfaidh foirne nach bhfuil stádas WorldTeam acu páirt a ghlacadh sna rásaí seo, agus leas a bhaint as cuirí.

Rásaí agus rátálacha

Rásaí 
Liostaíonn an tábla seo na 35 rás do 2021, in ord cróineolaíoch.

Iar-rásaí 

Baineadh deich rás as féilire Turas Domhanda UCI toisc go bhfuil siad imithe nó toisc gur tarraingíodh siar an ceadúnas uathu.

Foirne

Rialacha 
Rialacha oifigiúla: Teideal II: Rásaí bóthair

UCI WorldTeams foirne reatha agus iarfhoirne

Foirne Reatha (WT)

Buaiteoirí

Féach freisin

Naisc sheachtracha 
  Leathanach Turas Domhanda UCI ar shuíomh oifigiúil UCI 

Rásaíochta bóthair
Litríocht Ágastach (An tSean-Róimh)

Tagraíonn litríocht Ágastach do na píosaí litríochta Laidine a scríobhadh le linn réimeas Ágastas (27 RC - AD 14), an chéad impire Rómhánach . 
I stair liteartha an chéad chuid den 20ú haois agus níos luaithe, measadh go raibh litríocht Ágastach mar aon le litríocht na Poblachta Déanaí mar Ré Órga na litríochta Laidine, tréimhse de clasaiceachas stíleach .

I ndáiríre, scríobh fir an chuid is mó den litríocht a bhí luaite mar "Ágastach" - Veirgil, Horáit , Proipeirtias, Livias - a bunaíodh a ngairmeacha beatha le linn bliantana triúrachta , sular ghlac Octáivian an teideal Ágastas. Ó cheart, is é Óivid an file a bhfuil a chuid oibre fite fuaite sa réimeas Ágastach.

Liosta scríbhneoirí Ágastacha
 Publius Vergilius Maro,
 Quintus Horatius Flaccus, aithne air as filíocht liriceach agus aortha.
 Sextus Aurelius Propertius (50 – 15 BC), file.
 Albius Tibullus (54 – 19 BC), file eiligiach
 Titus Livius (64 BC – 12 AD), staraí
 Publius Ovidius Naso (43 BC – 18 AD), file
 Grattius Faliscus (ón tréimhse chéanna le hÓivid), file
 Marcus Manilius (1ú haois RC & AD), astralaí , file
 Gaius Julius Hyginus (64 BC – 17 AD), leabharlannaí, file, miotaseolaí
 Marcus Verrius Flaccus (55 BC – 20 AD), gramadóir, focleolaí , féilireolaí
 Marcus Vitruvius Pollio (80 70 BC – tar éis  15 RC), innealtóir, ailtire
 Marcus Antistius Labeo (d. 10 or 11 AD), giúróir, síceolaí
 Lucius Cestius Pius (1ú haois RC & AD), Oideachasóir Laidineach
 Gnaeus Pompeius Trogus (1ú haois BC), staraí, nádúraí
 Marcus Porcius Latro (1st century BC), reitricí
 Gaius Valgius Rufus (consul 12 BC), file
 Sulpicia, file eiligiach

Tagairtí
 Litríocht Clasaiceach Laidineach
 Litríocht an 1ú haois RC
 Litríocht an 1ú haois AD
Amfaitéatar

Amharclann faoin spéir is ea amfaitéatar, le céimeanna suíochán timpeall ar spás ciorclach nó ubhchruthach léirithe. Tháinig an focal ón bhfocal Shean-Ghréigise ἀμφιθέατρον (amphithéatron), a thagann féin ón bhfocal ἀμφί (amphi), a chiallaíonn ar 'ar an dá thaobh' nó 'timpeall' agus ón bhfocal θέατρον (théātron), a chiallaíon 'áit féachana'.

Shaothraigh na Rómhánaigh an fhoirm seo foirgnimh ó bhunúis Éatruscacha, b'fhéidir, le haghaidh comhrac gliairí agus eachtraí is léirithe eile. Tógadh na hamfaitéatair luatha as adhmad, ach de réir a chéile is as cloch a tógadh iad. Tógadh an chéad cheann sa Róimh féin i 59 RC. 

Tá samplaí le feiceáil fós i bPompeii (70 RC), Verona (290 AD), agus an Colasaem (72-80 AD) sa Róimh le suíocháin do 50,000 duine.

Amfaitéatair
Foirgnimh
An Bhéóitia

Is í an Bhéóitia (as Gréigis: Βοιωτία, fuaimniú nua-aimseartha: [vi.oˈti.a], seanfhuaimniú: [boj.jɔː.tí.a]) ceantar na Gréige Láir. Is Lividéa a príomhchathair, agus is an Téibh a cathair is mó.
Réigiúin na hEorpa
Réigiúin staire
An Bhóéitia
Caisleán Ghriaire (úrscéal)

Úrscéal rómánsúil stairiúil Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Mícheál Ó Ruairc é Caisleán Ghriaire, bunaithe ar na blianta idir 1563 agus 1601 le linn thréimhse phlandáil na Mumhan. Ag an am sin bhí taoiseach darb ainm Griaire de hÓra ann mar a luadh sa bhéaloideas, a raibh a mhac Aodh Dubh aige thit sé i ngrá le hEibhlín de Mórdha agus phós siad i gcoinne toil a dtuismitheoirí. Ar an drochuair, bhícríoch traigóideach leis an scéal. 

Is don bhfoghlaimeoir fásta go príomhá atá an t-úrscéal seo dírithe agus é scríofa o nGaeilge shimolí, dhúchasach, nádúrtha. Sin ráite, is féidir idir óg agus aosta taitneamh agus tairbhe a bhaint as an scéal.

Scéal grá éagmaise den scoth atá anseo agus cé go bhfuil se tragóideach agus míshona, fós féin faightear léargas iontach ann ar shaol na hÉireann sa thréimhse shuaite sin i stair na tíre agus ar na hathraithe cultúrtha agus teanga a d'eascair aisti.

Is ó Bhréanainn sa Leitriúch don údar ó dhúchas. Aithne fhorleathan air mar fhile, mar scríbhneoir prois , mar léirmheastóir, mar cholúnaí conspóideach agus mar shaineolaí ar an nGhaeilge sa chóras oideachais ag an dara leibhéal.
Úrscéalta Gaeilge
Néaptas

I gcreideamh na Shean-Éigipte, ba bhandia shocráide agus na marbh í Néaftas (as Sean-Ghréigis: Νέφθυς, Néphtus).
Hans Kelsen

Dlí-eolaí agus fealsamh dlí agus polaitíochta ab ea Hans Kelsen (11 Deireadh Fómhair 1881 – 19 Aibeán 1973).

Saol 
Céimí de chuid ár gcomhpháirtí Ollscoil Vín ab ea Kelsen. Rinne sé a thráchtas dochtúireachta ar an teoiric a bhí ag Dante maidir leis an stát. Ba luath a d'fhorbair sé an coinceap gurb ionann an dlí agus an stát, a bhí ag croílár a chuid fealsúnachta polaitíochta i gcónaí. Sa bhliain 1911 a fuair sé a shlánú agus sa bhliain 1919 rinneadh lán-ollamh de chuid Ollscoile Vín de.

Dlí bunreachtúil 

Bhí páirt mhór aige agus Bunreacht na hOstaire, 1920 á dhréachtú agus thar aon rud eile chuir sé an coincheap chun cinn gur cheart bunreachtúlacht na ndlíthe a bheith athbhreithnithe ag cúirt bhunreachtúil ar leith, an tsamhail athbhreithnithe bunreachtúla atá i dtreis i mór-roinn na hEorpa faoi láthair. Bhí sé ina bhall de Chúirt Bhunreachtúil na hOstaire ó 1920 go 1930.

Ó ba rud é go raibh an timpeallacht polaitíochta ag éirí ní b'achrannaí agus gur measadh go raibh sé ar thaobh na Daonlathaithe Sóisialta, a bhí ag cur i gcoinne an rialtas fhorlámhaigh, d'aistrigh Kelsen chuig ollúnacht in Ollscoil Köln sa bhliain 1930.

An cogadh agus imirce 
Sa bhliain 1934 a dhíbir na Naitsithe as an bpost sin é agus d'aistrigh sé go dtí an Ghinéiv, áit a raibh sé ag teagasc an dlí idirnáisiúnta san Institiúid Iarchéime, An Ghinéiv ó 1934 go 1940 (seachas tréimhse ó 1936 go 1938 nuair a bhí sé ag an Ollscoil Gearmánach i bPrág.) 

Sa bhliain 1940 a chuaigh sé ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe, áit a raibh sé ina ollamh leis an eolaíocht polaitíochta in Ollscoil California, Berkeley ó 1945 go 1952. Cé gur éirigh sé as go hoifigiúil sa bhliain 1952, lean sé ar aghaidh ag déanamh taighde agus ag foilsiú go dtí go raibh sé beagán os cionn ochtó bliain d'aois.

Fealsúnacht 
Leag Kelsen a chuid smaointeoireachta maidir le fealsúnacht an dlí amach ina foirm thipiciúil i Reine Rechtslehren (Glanteoiric Dlí) sa bhliain 1934; foilsíodh an dara eagrán den leabhar, le hathruithe suntasacha, sa bhliain 1960. 

I measc an méid a chuir sé le teoiric an dlí atá coinceap an Grundnorm (a léiríonn an coincheap a bhí aige de chineál ordlathach an dlí) chomh maith lena leagan féin den deighilt idir an dlí agus an mhoráltacht agus d'eolaíocht maidir leis an dlí atá saor ó luachanna polaitiúla nó morálta. I ndiaidh 1934 bhí ní ba mhó spéise aige sa dlí idirnáisiúnta agus san eolaíocht polaitíochta, go mór mór tar éis dó dul ar imirce go SAM.

Tionchar 
Taobh istigh den phosaitíbheachas dlíthiúil is é obair Kelsen an príomh-rogha eile fós in ionad an chuntais a thugann HLA Hart ar neamhspleáchas an dlí ó chúrsaí morálta nó polaitiúla.

Féach freisin 

 Norberto Bobbio

Tagairtí 

Saineolaithe dlí
Daoine a rugadh i 1891
Básanna i 1973
Fealsúna dlí
Dara hAireacht Melbourne

Bhunaigh an Bíocunta Melbourne an Dara hAireacht Melbourne sa Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann i 1835.

Stair 
Tháinig dara rialtas an Tiarna Melbourne i gcumhacht tar éis do rialtas mionlaigh Sir Robert Peel éirí as i 1835. D’fhill an Tiarna Palmerston mar Rúnaí Gnóthaí Eachtracha agus bhí a chéad oifig mhór ag an Tiarna John Russel mar Rúnaí Baile.

Sa bhliain 1837 tháinig an Bhanríon Victoria i gcomharbacht ar an ríchathaoir, agus mar is gnách le monarc baineann, cheap an Príomh-Aire an Teaghlach Ríoga. Bhí an Bhanríon óg chomh ceangailte lena mná Fuigeacha den seomra leapa gur dhiúltaigh sí, tar do Melbourne bheith éirithe as oifig sa bhliain 1839, ligean do Sir Robert Peel mná Coimeádacha a chur ina n-áit. Tugadh Géarchéim na Seomraí Leapa air seo, agus mar thoradh air sin dhiúltaigh Peel rialtas a bhunú. Thosaigh Melbourne arís dá bhrí sin, agus lean sé ar aghaidh in oifig go dtí gur bhuaigh na Caomhaigh tromlach Theach na dTeachtaí in Olltoghchán 1841 sa deireadh . Tháinig an dara rialtas Sir Robert Peel i gcomharbacht air.
Maratón Bhostúin

Rás reathaíochta fad-achair bliantúil a thionóltar i mBostún is ea Maratóin Bhostúin, ceann de na maratóin is cáiliúla ar fud na cruinne.

Stair 
Reáchtáladh Maratón Bhostúin den chéad uair ar 19 Aibreán 1897. Bhuaigh John McDermott, de shliocht Éireannach, an rás (tugadh an  'B.A.A. Road Race' air ag an am). 
Sa bhliain 1967, d’éirigh le Kathrine Switzer Maratón Bhostúin a rith ó thús go deireadh agus í cláraithe faoin ainm neodrach ‘K. V. Switzer’, d’ainneoin na n-iarrachtaí a rinne feidhmeannaigh í a bhaint den rás.   I ndiaidh na heachtra, cuireadh cosc foirmiúil ar mhná a bheith ag rasaíocht,  Ní raibh cead ag mná páirt a ghlacadh sa rás go dtí 1972 nuair nár chláraigh ach naonúr ban fána choinne.

Idir 1887-2009, níor ceapadh ach bean amháin mar uachtarán ar an bhord gobharnóirí.Tharla Buamáil Bhostúin ar an 15 Aibreán, 2013,  Maraíodh triúr agus gortaíodh 264 duine mar gheall ar an ionsaí.

Sa bhliain 2018, rith 13,684 bean i mBostún.

Ar an 29 Bealtaine 2020, d’fhógair Méara Bhostúin Marty Walsh agus an Boston Sports Association gur cuireadh Maratón Bhostúin  siar go dtí 14 Meán Fómhair 2020 de bharr COVID, ach cealaíodh an rás faoi dheireadh.

Féach freisin 

 Buamáil Bhostúin (2013)
 Maratón Átha Cliath
 Maratón Chathair Nua-Eabhrac

Tagairtí 

Bostún
Maratóin
Sraith Balmer

Is í Sraith Balmer an tsraith línte i speictream na hidrigine a sheasas do léimeanna an leictreoin idir an dara leictreonsceall is laige fuinneamh agus na cinn os a chionn. Tá ceithre líne acu suite i mbanda an tsolais infheicthe, agus an chuid eile sa bhanda ultraivialait. Fuair an tsraith a hainm ón bhfisiceoir Eilvéiseach Johann Balmer a d'aithin an dóigh a raibh tonnfhaid na línte ag brath ar a chéile agus a d'oibrigh amach foirmle mhatamaiticiúil a cheadaigh do na fisiceoirí coibhneas na dtonnfhad a chomhaireamh. Ní ba dhéanaí ghinearálaigh an Sualannach Johannes Rydberg cothromóid Balmer go cothromóid Rydberg a chuir ar a gcumas tonnfhaid agus minicíochtaí na sraitheanna eile a áireamh.

Is í cothromóid Rydberg ná:

(1/λ) = RZ2[(1/n12)-(1/n22)]

inarb ionann:

 λ agus tonnfhad na líne speictrí
 R agus tairiseach Rydberg
 Z agus an uimhir adamhach, is é sin uimhir na bprótón i núicléas an adaimh (don hidrigin, is ionann í agus a haon)
 n1 agus an leibhéal fuinnimh óna léimeann an leictreon
 n2 agus an leibhéal fuinnimh a léiméann an leictreon go dtí é

Nuair atá n2 ag dul i dtreo na héigríche (∞), tá (1/n22) ag dul go hasamtóiteach i dtreo an neamhní. Mar sin, má ligtear (1/n22) ar lár sa chothromóid, is féidir íosteorainn a chomhaireamh do thonnfhad na sraithe. Tabhair faoi deara nach bhfuil an chothromóid seo i bhfeidhm ach i gcóras atá comhdhéanta as núicléas agus aon leictreon amháin – go praiticiúil is ionann sin agus adamh hidrigine. Dá mbeadh tuilleadh leictreon ann rachadh castacht na cothromóide thar acmhainn na matamaiticeoirí féin.

Is é tonnfhad an chéad líne i sraith Balmer ná 656 nanaiméadar, agus is í teorainn na sraithe ná 364.6 nanaiméadar.

Tagairtí
 Speictreascópacht astúcháin
 Fisic hidrigine