joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Bleán

Is éard is bleán ann ná bainne a bhaint as faireoga mhamach eallaí, buabhall uisce, daoine, gabhar, caorach, agus, níos annamhaí, camall, capall agus asal.  (crú; an bainne a fhaightear amhlaidh).

Is é bliteoir, nó crúiteoir, an duine a bhleán. Bíonn sé nó sí ag bleán na bó, nó na mbó.

Féach freisin 

 Bainne
 Béal na Blá

Tagairtí 

Bó-ainmhithe
Bainne
Feirmeoireacht déiríochta
Buaibhide
Miotaseolaíocht na mBreatnach

Tá ann i  Miotaseolaíocht na mBreatnach  (Breatnais: Mytholeg Cymru) ná béaloideas as an mBreatain Bheag i dteannta le nósanna de  eile roimh deireadh na chéad mílaoise.

Bhíodh sé de chúram na ndraoithe () miotaseolaíocht agus stair na finne a sheachadadh ó bhéal go béal.  Tá an béaloideas seo caillte nó athraithe de thaisme ionraidh agus tionchair sheachtraigh.  Caomhnaítear 'séard atá fágtha lámhscríbhinní Breatnaise na meánaoise, san áireamh Llyfr Coch Hergest, Llyfr Gwyn Rhydderc, Llyfr Aneirin agus Llyfr Taliesin.  I measc saothair i dteangacha eile, tá: as Laidin Historia Brittonum de chuid na naoú haoise agus an cronic de chuid na 12ú haoise le Sieffre o Fynwy, Historia Regum Britanniae; agus as Béarla, béaloideas níos deireanaí dá chnuasach scéalta The Welsh Fairy Book le William Jenkyn Thomas .

Féach freisin 
 Miotaseolaíocht na gCeilteach
 Miotaseolaíocht na nGael

Tagairtí 

Miotaseolaíocht na mBreatnach
Náisiúin Cheilteacha

Is ceantar é in iarthuaisceart na hEorpach ar a nglaoitear  na Náisiún Cheilteacha, áit a bhfuil teangacha agus tréithe cultúrtha na gCeiltigh fós ar marthain. 

Is iad na sé ceantair a aithnítear go forleathan mar náisiún Cheilteacha ná:
 Alba
 An Bhreatain Bheag (Cymru)
 an Bhriotáin (Breizh)
 Corn na Breataine (Kernow)
 Éire
 Oileán Mhanann (Mannin nó Ellan Vannin)
Labhraítear teanga Cheilteach BBB i ngach náisiún: teangacha Breatnacha sa Bhreatain Bheag, sa Bhriain agus i g Corn na Breataine; agus teangacha Gaelacha san Albain, i nÉirinn agus ar Oileán Mhanann.

Tagairtí 

Na Ceiltigh
Briotanaigh Cheilteacha

Dreamanna Ceilteacha a bhí cónaí orthu sa Bhreatain ba ea na  Briotanaigh Cheilteacha  (*Pritanī, ).  Lonnaigh siad sa Bhreatain le linn na hIarannaoise, suas go dtí an Mheánaois.  As sin amach scaradar ina mBreatnaigh, ina gCornaigh agus ina mBriotánaigh (i measc eile).  Bhí acu Briotainic mar theanga, sinsear theangacha Briotainice an lae inniu.

Tagairtí
Shalev Hulio

Is fiontraí Iosraelach é Shalev Hulio (Eabhrais שלו חוליו;* timpeall 1981 i Haifa). Tá sé ina chomhbhunaitheoir agus ina chomhúinéir ar NSO Group Technologies Iosrael, cuideachta cibearshlándála a thairgeann bogearraí mailíseacha agus modhanna eile le haghaidh cibear-ionsaithe ar fhóin chliste.

Saol
Rugadh Hulio i Haifa. Tháinig tuismitheoirí a mháthar ón Rómáin agus tháinig slán ón Uileloscadh, de shliocht a athair de theaghlach Sephardic.

D’fhreastail Hulio ar Hugim High School i Haifa, áit ar bhuail sé lena chomhpháirtí gnó reatha, Omri Lavie. Rinne sé a sheirbhís mhíleata in arm Iosrael ach ní raibh sé ina bhall d’Aonad 8200 agus ní raibh aon oiliúint TF aige. Le linn a thréimhse san arm bhí tascanna éagsúla aige sa Bhruach Thiar, .i. san Sciath Cosanta Oibriúcháin (Béarla: Operation Defensive Shield ) le linn an Dara Intifada. D'fhág sé an t-arm le céim mar chaptaen agus ina dhiaidh sin chuaigh sé go dtí na Stáit Aontaithe.

Mar gheall ar Dara Cogadh na Liobáine sa bhliain 2006, d'ordaíodh é ar ais go Iosrael mar chúltaca agus níor fhill sé ar na Stáit Aontaithe arís riamh. Tar éis dó a bheith sannta, chláraigh sé ag ollscoil phríobháideach an Ionaid Idirdhisciplíneach Herzliya i Herzliya, a bhunaigh an polaiteoir Kadima Uriel Reichman, áit a ndearna sé staidéar ar an dlí agus ar an bpolaitíocht.

Sa bhliain 2009, chomhbhunaigh Shalev Hulio NSO Group Technologies, cuideachta cibearshlándála,  le Niv Karmi agus Omri Lavie in Herzliya. Sa bhliain 2019, chraol CBS líonra teilifíse na SA clár dar teideal Pegasus, All Bets Are On, Samuel L. Jackson laistigh den iris teilifíse 60 Minutes, inar chuir an t-iriseoir Lesley Stahl agallamh ar Shalev Hulio, i measc daoine eile, faoi Phegasus, faoi dhúnmharú Jamal Khashoggi agus faoi caidreamh Ghrúpa NSO leis an Araib Shádach. 
I mí Lúnasa 2022 d'éirigh Hulio as mar Phríomhfheidhmeannach ar Ghrúpa NSO. Tiocfaidh an Príomhoifigeach Oibriúcháin, Yaron Shohat, ina ionad, ar an bord stiúrthóirí don ghnó oibríochtúil, agus tá sé ag glacadh seilbh ar phróiseas atheagraithe na cuideachta.

Naisc sheachtracha
CEO of Israeli Pegasus spyware firm NSO to step down The Guardian, 22 Lúnasa 2022
 Ynet News: Israeli Company NSO Defends it’s Cyber-Spy Tool, Pegasus Jewish Business News, 12 Eanáir 2019
 Tomas Brewster: Everything We Know About NSO Group: The Professional Spies Who Hacked iPhones With A Single Text Forbes, 25 Lúnasa 2016
 Lesley Stahl: CEO of Israeli spyware-maker NSO on fighting terror, Khashoggi murder, and Saudi Arabia Agallamh le Shalev Hulio, CBS News, 24 Márta 2019

Feach freisin
Jamal Khashoggi’s wife to sue NSO Group over Pegasus spyware

Tagairtí

Fiontraí (IT)
Fiontraí (Iosrael)
Duine (Herzlia)
Iosrael
Rugadh sa 20ú hAois
Fear
Kevin Priola

Is polaiteoir Meiriceánach é Kevin Priola a fhreastalaíonn ar Sheanad Colorado ón 25ú ceantar mar bhall den Pháirtí Daonlathach. Sular ghlac sé seal sa Seanad stáit d’fhreastal sé i dTeach Ionadaithe Colorado ón 30ú agus 56ú ceantar ó 2009 go 2017. Go dtí 2022, bhí sé ina bhall den Pháirtí Poblachtach .

Rugadh Priola i Brighton, Colorado, agus fuair sé a chuid oideachais in Ollscoil Colorado Boulder áit  a ndeachaigh sé leis na Poblachtánaigh Choláiste. thosaigh sé le Poblachtánaigh an Choláiste . Chuaigh sé isteach sa Pháirtí Poblachtach in aois a sheacht mbliana déag agus toghadh é chuig teach an stáit ón 30ú ceantar i dtoghchán 2008.  Le linn a thréimhse sa teach stáit bhí ceangal aoireachta an pháirtí air, ach d'éirigh sé as tar éis iarracht nár éirigh leis é a bhaint as oifig. Toghadh chuig Seanad an stáit é i dtoghchán 2016. D'athraigh sé páirtithe chuig an bPáirtí Daonlathach ar an 22 Lúnasa, 2022, ag lua comhcheilgí toghcháin 2020..

Luathshaol 
Rugadh Kevin Priola i Brighton, Colorado . D’fhreastail sé ar Ollscoil Colorado Boulder ó 1992 go 1996, agus bhain sé céim bhaitsiléara san eolaíocht amach in airgeadas agus cuntasaíocht agus mionaoiseach san eacnamaíocht. Rinneadh Poblachtach de in aois a seacht déag agus ba bhall de Phoblachtánaigh an Choláiste é. Phós sé Michelle, a raibh ceathrar clainne acu.

Gairmréim 
Sheas Priola le haghaidh ainmniúcháin Phoblachtaigh do shuíochán i dTeach Ionadaithe Colorado sa 30ú ceantar i dtoghchán 2008 agus bhuaigh sé san olltoghchán i gcoinne an ainmnithigh Dhaonlathaigh Dave Rose.  Bhuaigh sé ar Laura Huerta, an t-ainmní Daonlathach, i dtoghchán 2010.  Bhuaigh sé ar an ainmní Daonlathach Rose agus ar an ainmní Liobraíoch Will Hiltscher i dtoghchán 2012.   Bhuaigh sé ar an ainmní Daonlathach Vicki A. Snider agus ar an ainmní Liobraíoch Chris Baerns i dtoghchán 2014.  

phointeith Priola le haghaidh suíochán sa Seanad Colorado ón 25ú ceantar agus bhuaigh sé an t-ainmní Daonlathach Jenise May i dtoghchán 2016.   Bhuaigh sé an t-ainmní Daonlathach Paula Dickerson i dtoghchán 2020 .   D’fheidhmigh sé le gearr do  deich phointe ar Donald Trump i dtoghchán 2020. 

D’fheidhmigh sé mar aoire le linn a thréimhse sa teach stáit, ach d’éirigh sé as a phost tar éis don Ionadaí Chris Holbert iarracht nár éirigh leis é a bhaint den phost toisc nár thacaigh Priola le leasú Poblachtach ar an reachtaíocht.    Le linn a thréimhse sa Seanad stáit d'fhóin sé ar na coistí Gnó, Saothair agus Teicneolaíochta, agus Oideachais.  Measadh go mbeadh sé ina chomhiarrthóir féideartha do Walker Stapleton i dtoghchán gobhrnórach 2018, ach roghnaíodh Lang Sias ina ionad.

Naisc sheachtracha
Colorado Republican turns Democrat over ‘existential threat’ from GOP

Seasaimh pholaitiúla

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1973
Daoine beo
Alumni Ollscoil Colorado Boulder
Baill de Theach Ionadaithe Colorado
Daonlathaithe Colorado
Poblachtánaigh Colorado
Poblachtánaigh an Choláiste
Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Seanadóirí Stáit Colorado
An tAcht Laghdaithe Boilsciú (acht aeráide na S-A), 2022

Meastar go bhféadfadh an tAcht Laghdaithe Boilsciú, 2022 (the Inflation Reduction Act), cuidiú na hastaíochtaí ó bhreoslaí iontaise na Stát Aontaithe a laghdú agus go mbeidís 41%-42% faoin leibhéal ag a rabhadar in 2005 faoin mbliain 2030. Ar 17 Lúnasa 2022, chuir Joe Biden,̟ Uachtarán na Stát Aontaithe, a lámh leis an dlí is suntasaí ar son na haeráide dár reachtaíodh riamh i stair Mheiriceá go dtí an pointe seo.

Cúlra 
Sa bhliain 2018, bhí na Stáit Aontaithe freagrach as 12% d’astaíochta gás teasa (GCT) na cruinne (C02e). Má chomhairtear na hastaíochtaí ar fad ó bhreoslaí iontaise ó 1750, is mó a tháirg SAM ná aon tír eile ar domhan.

Bearta 
Faoin reachtaíocht seo, cuirfear $369 billiún ar fáil mar mhaoiniú chun acmhainní fuinnimh inathnuaite a neartú agus astaíochtaí ceaptha teasa a laghdú.

 Spreagann an tAcht tomhaltóirí agus tionscail lena spleáchas ar bhreoslaí iontaise a athrú.
 Cuireann an tAcht pionós ar chomhlachtaí breoslaí iontaise a scaoileann amach iomarca astaíochtaí meatáin
 Cuirfear maoiniú riachtanach ar fáil chun an truailliú a ghlanadh suas.
 Gearrann táille mheatáin ar chomhlachtaí breoslaí iontaise a scaoileann an iomarca den mheatán amach san aer ó tharla gur truailleán aeráide an-chumhachtach é an gás sin.

Spriocanna 
An sprioc atá leis an reachtaíocht seo go mbeadh billiún tonna de laghdú ar astaíochtaí gásanna ceaptha teasa na Stát Aontaithe in 2030. Faoin mbliain 2030, meastar nach mbeidh ach 9.7% de leictreachas na Stát Aontaithe á fháil ó ghual, tionscal atá ag dul i léig ansin le fada. 

Cé go raibh an gás nádúrtha mar fhoinse fuinnimh ag ardú thall le tamall, meastar go mbeidh a úsáid sin freisin laghdaithe 28% sa bhliain 2030.

Conspóídí 
Cháin na polaiteoirí is forásaí nó is liobrálaí sa Chomhdháil an bille seo toisc é a bheith níos teoranta ná an uaillmhian a bhí ag an Uachtarán Biden leis an ‘Acht Atógála Níos Fearr’. Ach theip air dóthain tacaíochta a fháil don acht sin agus a bhuíochas do na forálacha ar son na haeráide atá san Acht Laghdaithe Boilsciú seo, glacadh leis.

Féach freisin 

 Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe

Tagairtí 

Dlí reachtúil
2022
Polaitíocht na Stát Aontaithe
Joe Biden
Athrú aeráide
Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe
ENIAC

Ba é ENIAC (Béarla; Electronic Numerical Integrator and Computer)   an chéad ríomhaire digiteach in-ríomhchláraithe, leictreonach, ilchuspóireach, a críochnaíodh sa bhliain 1945.  Bhí ríomhairí eile ann a raibh na gnéithe seo acu, ach bhí gach ceann acu ag an ENIAC in aon phacáiste amháin. Bhí sé Turing-iomlán agus bhí sé in ann  "a large class of numerical problems" a réiteach trí chláraithe.

Tagairtí
Ríomhairí na 1940idí
Ríomhairí míleata
Ríomhairí ar leith
Ríomhairí folúsfheadáin
Leictreonaic mhíleata na Stát Aontaithe
Ollscoil Pennsylvania
Ríomhairí deachúlacha
Ríomhairí sraitheacha
Peritia

Is iriseán acadúil bliantúil piarmheasúnaithe é Peritia, a chlúdaíonn Léann Ceilteach i gcomhthéacs mheánaois na hEorpach.  Foilsítear é faoi choimirce an Medieval Academy of Ireland.

Stair
Bunaíodh an t-iriseán ag Donnchadh Ó Corráin as Coláiste na hOllscoile, Corcaigh go luath sna 1980í.  Bhí Ó Corráin ina eagarthóir ar an iriseán as sin go dtí an bhliain 2016, nuair a tháinig Dáibhí Ó Cróinín (Ollscoil na hÉireann, Gaillimh) agus Elva Johnston (an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath) mar chomharbaí air.  Foilsítear an t-iriseán ag Brepols.  

Tá ailt le hÓ Cróinín leo feiceáil sa chéad eagrán.  Tá sé tugtha faoi ndeara ag Patrick Wormald go bhfuil ann san eagrán úd dhá rud nua: léirmheas Béarla ar Bheatha Cholumbáin le Jonas (alt le hIan N. Wood); agus cur síos ar thús Naomhsheanchais san Íoslainn".  D'aithin The Irish Times go bhfeictear san iriseán scoláirí ar a dtugtar neamhaird in áiteanna eile.

Nótaí

Naisc sheachtracha 
 peritia.ie [NB: suíomh le díol]
 Peritia, Brepols
 Peritia, CODECS
 Peritia, BILL, CELT

Tagairtí 

Irisí Gaeilge
Jonathan Pim (1806–1885)

Polaiteoir Éireannach ab ea Jonathan Pim (1806 – 6 Iúil 1885) a raibh aithne air freisin as a chuid oibre le linn an ghorta.

Tagairtí 

Cumann na gCarad
Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe

Sa bhliain 2018, bhí na Stáit Aontaithe freagrach as 12% d’astaíochta gás teasa (GCT) na cruinne (C02e). Má chomhairtear na hastaíochtaí ar fad ó bhreoslaí iontaise ó 1750, is mó a tháirg SAM ná aon tír eile ar domhan.Is as an tSín is mó a eisítear gásanna ceaptha teasa sa lá inniu ach tá na Stáit Aontaithe sa dara háit.  Ar ndóigh, bíonn 1,400 milliún ina chonaí sa tSín agus 330 milliún sna Stáit Aontaithe.  In aghaidh an duine, sa bhliain 2018, scaoileadh 18.4 tonna méadrach (CO2e) sna Stáit Aontaithe,  13.4 in Éirinn, 8.9 sa tSín agus 6.3 sa Fhrainc.

Féach freisin 

 An tAcht Laghdaithe Boilsciú, 2022
 Athrú aeráide sa tSín

Tagairtí 

Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe
Olltoghchán na hÉireann, 1923

Reáchtáladh Olltoghchán na hÉireann, 1923 ar an 27 Lúnasa 1923. Tús nua do Shaorstát Éireann a bhí ann i dToghchán 1923 tar éis na deich mbliana suaite roimhe sin. Léirígh formhór na ndaoine a dtacaíocht don Chonradh trí vóta a chaitheamh ar son Chumann na nGaedheal.

Bhuaigh Cumann na nGaedheal (nó "na nGael" de réir litriú inniu) an chéad olltoghchán i Saorstát Éireann. 

Ghnóthaigh Liam T Mac Cosgair 63 shuíochán vs Éamon de Valéra (Sinn Féin) 44.

Ba é an tOllamh Eoin Mac Néill an chéad Aire Oideachais sa Saorstát. Bhí Caoimhín Ó hUigínn ina Aire Dlí agus Cirt agus ina Leas-Uachtarán agus tá Patrick Hogan ina Aire Tailte agus Talmhaíochta; Ceaptar Hugh Kennedy, mar chéad Phríomh-Bhreitheamh ar an Saorstát; ba é a bhí mar chéad Ard-Aighne ar an Saorstát chomh maith.

Féach freisin 

 Olltoghchán na hÉireann, 1922

Tagairtí 

Olltoghcháin in Éirinn
1923
Plean Feachtais

Ba straitéis é an Plean Feachtais ar glacadh leis in Éirinn idir 1886 agus 1891, arna chomhordú ag polaiteoirí Éireannacha ar mhaithe le feirmeoirí tionóntaí, i gcoinne tiarnaí talún neamhchónaitheacha agus ainchíosa den chuid is mó. Seoladh é chun dul i ngleic leis an anacair talmhaíochta a tharla mar gheall ar an gcúlú leanúnach ar phraghsanna táirgí déiríochta agus eallaigh ó lár na 1870idí, rud a d'fhág go leor tionóntaí i riaráiste cíosa. Drochaimsir sa bhliain 1885 agus 1886 ba chúis freisin le teip  barr , rud a d’fhág go raibh sé níos deacra cíosanna a íoc. Bhí Cogadh na Talún sna 1880í luatha ar tí a athnuachan tar éis méadú a theacht ar dhíshealbhuithe agus chuir sé uafás forleathan ar dhaoine,

Bearta as cuimse 
An Plean a bhí cumtha ag Tadhg Ó hEaluithe, agus ba iad Timothy Harrington, rúnaí Chonradh Náisiúnta na hÉireann, William O'Brien agus Seán Diolún a cheap agus a d'eagraigh é.

Tagairtí
Leasú chóras na talún in Éirinn
Caol Uisce

Baile fearainn i gContae an Dúin is ea Caol Uisce (Narrow Water i mBéarla),  in aice leis an bPointe ar Abhainn Ghleann Rí agus Loch Cairlinn.

Stair 
Tógadh Caisleán an Chaoil ann sna 1500idí.

Ar 27 Lúnasa 1979 le linn na dTrioblóidí, tharla luíochán de chuid an IRA ann;  maraíodh 18 saighdiúir de chuid Arm na Breataine (16 as an Reisimint Pharaisiút). Phléasc dhá bhuama ar thaobh an bhóthair. Scaoil na saighdiúrí i dtreo an Deiscirt (sa Phoblacht), trasna na habhann. Mharaigh siad sibhialtach amháin, William Hudson, san áit mhícheart ag an am mícheart (agus gortaíodh a chol ceathrair). Fostaíodh athair Hudson i bPálás Buckingham.

Taisteal 
Sa bhliain 2021, bhí maoiniú €3m fógartha ag Rialtas na Éireann le droichead trasteorann a thógáil idir Co Lú agus Co an Dúin. Dúirt an Taoiseach gur togra Uile-Oileáin é droichead Chaol Uisce a bhfuil tacaíocht láidir pholaitiúil aige gach aon taobh den teorainn.

Féach freisin 

 Caisleán an Chaoil
 An Phointe
 An Rí (abhainn)
 Loch Cairlinn
 Luíochán Chaol Uisce, 1979

Tagairtí 

Bailte i gContae an Dúin
Dublin and Kingstown Railway

Ba é an Dublin and Kingstown Railway (D&KR) an chéad iarnród in Éirinn, a osclaíodh go poiblí ar 17 Nollaig 1834.  Bhí an t-iarnród timpeall sé mhíle ar fad ó Rae an Iarthair i mBaile Átha Cliath go dtí an cuan ag Dún Laoghaire.

Stair
Faoin mbliain 1800 bhí An Life i mBaile Átha Cliath líonta le siolta agus ní raibh báid níos mó in ann duga ansin a thuilleadh. Thosaigh na fadhbanna céanna ag cur isteach ar rogha eile ag Binn Éadair D’aithin John Rennie (rugadh 1761) láthair chuain fhéideartha. Cuireadh tús le tógáil Rennie sa bhliain 1817. Chun earraí a iompar ó Dún Laoghaire go Baile Átha Cliath bhí canáil beartaithe ach níor tharla sé.

Sa bhliain 1830 thosaigh an t-iarnród Learpholl agus Manchain ag feidhmiú go rathúil i Sasana. Bhí baint ag ceannaithe Bhaile Átha Cliath le gnó an dá chathair sin. D’fhostaigh James Pim (Junior), stocbhróicéir, an t-innealtóir sibhialta Alexander Nimmo ar a chostas féin, chun bealach a phleanáil chun an chathair a nascadh leis an gcalafort nua d’iarnród. Mar thoradh air sin cruthaíodh an chuideachta "Dublin and Kingstown Railway" in 1831 chun an tionscadal a chríochnú.

Bronnadh an conradh chun an D&KR a thógáil ar William Dargan sa bhliain 1833.
Osclaíodh an t-iarnród go poiblí ar 17 Nollaig 1834. Bhí an foirceann thuaidh ag stáisiún ar a dtugtar Stáisiún na bPiarsach, Baile Átha Cliath. Bhí an foirceann theas bunaidh gar don ché thiar. Leathnaíodh an líne chuig foirceann nua ag  níos déanaí.

Sa bhliain 30 Meitheamh 1856 ghlac an D&WR seilbh ar oibriú an "Dublin and Wicklow Railway" (D&WR), agus íocadh an D&KR chun an bonneagar a léasú.

Nótaí

Tagairtí

Tuilleadh léitheoireachta
 

Iarnróid in Éirinn
Mearcair (miotaseolaíocht)

Mórdhia i miotaseolaíocht na Rómhánach ba ea  Mearcair  (), agus é ar cheann desna 12 Dii Consentes sa phaintéón.  Is é dia an bhrabúis, an deisbhéalaí, teachtaireachtaí, cumarsáide (tairngreacht san áireamh), turasóirí, teorainneacha, an áidh, cleasaíochta agus gadaithe.  Is é fosta treoraí anamacha chun an alltair.

Chreideadh na Rómhánaigh gur mac é le Maia (iníon as seachtar leis an Tíotán, Atlas) agus Iúpatar, é sin nó le Caelus agus Dies.  Ó thús a scéil, is amhlaidh go raibh gaol aige leis an dia Éatrúscach, Turms.  Tá ag an dá dhia tréithe dála an dé Ghréagaigh, Heirméas.  Feictear é go minic agus an cadúicéas ina láimh chlé aige, bronnta air, i dtosach mar slat draíochta, ag Apalló.

Tagairtí 

Mearcair
Drosera rotundifolia

Is speiceas feoiliteach de phlanda bláthanna, a fhásann i bportaigh, i riasca agus in eanaigh, é Drosera rotundifolia, nó an drúchtín móna,   Ar cheann de na speicis drúchtíní is forleithne, tá dáileadh imbhóireach aige, atá le fáil i dtuaisceart na hEorpa ar fad, cuid mhór den tSibéir, i gcodanna móra de thuaisceart Mheiriceá Thuaidh, sa Chóiré agus sa tSeapáin ach tá sé le fáil freisin chomh fada ó dheas le California, Mississippi agus Alabama i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus sa Nua-Ghuine .

Cur síos 

Tá duilleoga an drúchtín móna eagraithe i mbonnróiséad . Tacaíonn  na peitíní fada caola, gruagacha, 1.3 go 5.0-ceintiméadar,  lanna fada cruinne 4 go 10 milliméadar. Tá dromchla uachtarach na linne clúdaithe go dlúth le ribí faireogacha dearga a thálann gumalacht greamaitheach. 

Tá trastomhas de thart ar 3 go 5 ceintiméadar ag gnáthphlanda, agus tá bláthra 5 go 25-ceintiméadar ar airde . Fásann na bláthanna ar thaobh amháin de ghas caol maol a eascraíonn as lár róiséad na duille. Bán nó bándearg i ndath, táirgeann na bláthanna cúig-pheitil síolta 1.0-go-1.5-milliméadar, donnfhionn, caol, barrchaolaithe. . 

Sa gheimhreadh, táirgeann D. rotundifolia gnáthóg chun maireachtáil sna coinníollacha fuar. Is éard atá anseo ná bachlóg de dhuilleoga atá cuachta go docht ar leibhéal na talún.

Tagairtí
Teach na dTeachtaí (Ríocht na Breataine Móire)

Ba é Teach na dTeachtaí teach íochtarach Pharlaimint na Breataine Móire idir 1707 agus 1801. Sa bhliain 1707, mar thoradh ar Achtanna an Aontais na bliana sin, tháinig sé in ionad Theach na dTeachtaí Shasana agus an tríú eastát de Pharlaimint na hAlban, mar cheann de na hathruithe is suntasaí a thug Aontas ríochtaí Shasana agus Albain isteach i Ríocht na Breataine Móire.

Forbraíodh oifig an Phríomh-Aire le linn an 18ú haois. Tháinig an coincheap go mbíonn rialtas i gcumhacht a fhad is a bhíonn tacaíocht na Parlaiminte fós aige  chun cinn, as sin a d'eascair an chéad rún mímhuiníne riamh, nuair a theip ar rialtas an Tiarna North deireadh a chur le Réabhlóid Mheiriceá. Tháinig forbairt níos déanaí ar nóisean na linne seo nach bhfuil ach tacaíocht ó Theach na dTeachtaí riachtanach chun go mairfidh an rialtas. Mar an gcéanna, níor tháinig an nós go bhfuil an Príomh-Aire i gcónaí ina Chomhalta den Teach Íochtarach, seachas an Teach Uachtarach, go dtí an fichiú haois.

Bhí gnó an tí á rialú ag an Spéicéir tofa . Ba é ról oifigiúil an Spéicéir díospóireacht a mhodhnú, rialú a dhéanamh ar nós imeachta, torthaí na vótaí a fhógairt, agus a leithéidí. Chinn an Spéicéir cé a fhéadfaidh labhairt agus bhí na cumhachtaí aige chun smacht a chur ar chomhaltaí a bhriseann nósanna imeachta an tí. Is minic a léirigh an Spéicéir an comhlacht go pearsanta freisin, mar ghuth an comhlachta i gcásanna searmanais agus i gcásanna áirithe eile. Taifeadadh an teideal den chéad uair sa bhliain 1377 chun cur síos a dhéanamh ar ról Thomas de Hungerford i bParlaimint Shasana. De réir an ghnáis, is gnách go labhraítear le Spéicéir sa Pharlaimint mar Mister Speaker, más fear é, nó  Madam Speaker , más bean í.

Sa bhliain 1801, méadaíodh an Teach chun Teach na dTeachtaí den Ríocht Aontaithe, mar thoradh ar Acht an Aontais 1800 a chomhcheangail an Bhreatain Mhór agus Ríocht na hÉireann isteach i Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann .

Tagairtí
Parlaimint na Breataine Móire
Córas Westminster
Bunaíochtaí sa Bhreatain Mhór, 1707
Díbhunaithe sa Bhreatain Mhór, 1800
Teach na dTeachtaí sa Ríocht Aontaithe
Esus

Dia na nGallach agus na mBriotanach ab ea Esus (fosta Hesus, nó Aisus), aitheanta as dhá dhealbh agus líne in Bellum civile le Lucan.

Tagairtí 

Déithe Ceilteacha‎
Beobhord

Is féidir go gciallódh beobhord : 

 Duine a dhéanann bád, go hiondúil luamh beag i muiríne, a phríomháit chónaithe. Úsáidtear báid innill agus báid seoil go coitianta chun cónaí ar bord, chomh maith le báid chónaithe atá deartha go príomha mar áit chónaithe. 
 Bád atá deartha le go mbeadh daoine ina gcónaí ar bord ann. 
 Bád a úsáidtear le haghaidh turas tumadóireachta áineasa nó turas mara ina gcónaíonn na tumadóirí ar an mbád ar feadh an aistir mara agus a úsáideann é mar árthach tacaíochta tumadóireachta.

Tagairtí
Báid
Tumadóireacht báid
Trealamh tacaíochta tumadóireachta
Steatoda nobilis

Is damhán alla sa ghéineas Steatoda é Steatoda nobilis, ar a dtugtar an bhaintreach bhréagach uasal sa Ghaeilge,   mar gur minic a bhíonn iomrall aitrhne ag daoine agus  meastar gur baintreach dhubh chontúirteach nó  damháin alla eile sa ghéineas  Latrodectus é. Is minic a thugtar an bhaintreach bhréagach air, cé gur téarma níos ginearálta é "baintreach bhréagach" a chuirtear i bhfeidhm ar ghrúpa  speiceas níos leithne a bhfuil an chosúlacht sin air.   Damhán alla atá measartha suntasach ó thaobh an leighis de, leis an chuid is mó de ghreamanna mar thoradh air comharthaí cosúil le cealg bheiche nó  fhoiche.   D’fhéadfadh go ndéanfadh roinnt greamanna dochar níos suntasaí, go páirteach de bharr baictéar pataigineach ó na damháin alla.

Tagairtí
Steatoda
Damháin alla na hEorpa
Damháin alla na nOileán Canárach
Damháin alla na Macarainéise
Artrapóid an Mhaidéara
Damháin alla le cur síos orthu sa bhliain 1875
Raonaid Walker (amhránaí)

Amhránaí agus cumadóir Gaelach is ea Raonaid Walker (1976-) (Béarla: Rachel Walker ). Canann sí ina haonar chomh maith le bannaí, leithéidí Cruinn agus Skipinnish. Bhuaigh sí Bonn Òir a' Chomuinn Gàidhealaich sa bhliain 2017.

Saol 
Rugadh Raonaid  i Salisbury, Lincolnshire, agus d'aistrigh a muintir go hiarthar Rois nuair a bhí sí ocht mbliana d'aois. Chuaigh sí go Bun-Sgoil Cheann Loch Lù agus Àrd-Sgoil Gheàrrloch áit ar fhoghlaim sí amhráin Ghaeilge agus ceol traidisiúnta.

Ina dhiaidh dhi an scoil a fhágáil, rinne Walker cúrsa sa cheol clasaiceach in Oilthigh Napier.  sa bhliain 1996, bhí sí ar dhuine de na chéad oileánaigh ar an gcúrsa nua ar cheol na hAlban ag Conservatoire Rìoghail na h-Alba.(Royal Scottish Academy of Music is Drama mar a bhí). D’fhoghlaim sí amhráin Ghaeilge ansin faoi stiúir an amhránaí iomráiteach Keana Campbell.

Tá sí pósta ar an bpíobaire an bhanna Skipinnish Andrew Stevenson agus tá beirt pháiste acu.

Tá trí albam dá cuid féin aici agus canann sí ar go leor albam eile le banna ceoil agus le tacaíocht amhránaithe eile ar nós Art McCormick . Is léachtóir ceoil í ag " Colaiste na Gàidhealtachd an Iar, áit a bhfuil sí i gceannas ar roinn an cheoil. Múineann sí amhráin Ghaeilge freisin i Sgoil Chiùil na Gàidhealtachd sa Phloc .

Cór 
Tá sí ina stiúrthóir ar Chòisir Loch Abar. In éineacht léi, bhuaigh siad "Cuach_Cuimhneachain_Mairead_NicDhonnchaidh" do chóir réigiúnacha trí huaire idir 2015-17 ag an Mód Náisiúnta.

Bannaí ceoil 
Tá sí mar chuid den bhanna ceoil, Cruinn . Is minic a oibríonn sí leis an veidhleadóir Archie McAllister.

Cumadóir ceoil 
Tá ceol scríofa ag Walker do ghrúpaí ar nós Scotland Sings agus NàdarAlba .

Scríobh sí an t-amhrán 'Fada Bhuam' a rinne ionadaíocht ar Albain ag an gcomórtas amhrán idirnáisiúnta Liet. Sa bhliain 2018, bhí ‘Arms of the Ocean’ singil aici ag uimhir 1 i gcairt íoslódála World Music.

Gradaim 

 2013 - Amhránaí Gàidhlig na Bliana ag Na Trads .
 2017 - Bonn Òir a' Chomuinn Ghàidhealaich, ag Mòd Loch Abar.

Dioscliosta 

 Loch Brae (2004)
 Faoi na Réaltaí (2006)
 Cailleadh (2010)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Láithreán gréasáin oifigiúil
 Rachel Walker ar Twitter
Bród na Gaeltachta

Is féile bhróid é Bród na Gaeltachta, a bhíonn ar siúl sa Ghaeltacht.

2022 
Bunaíodh é sa bhliain 2022. Reáchtáladh Bród na Gaeltachta den chéad uair i gCloch Cheann Fhaola, Dún na nGall. Ba é an chéad uair a bhí féile bhróid i gceanntar Gaeltachta. Bhí sé ar siúl idir 18ú Iúil go dtí 23ú Iúil. I measc na himeachtaí a bhí ar siúl bhí "drámaí, ceol, filíocht, léachtaí, ranganna Gaeilge, siúlóidí, ceardlanna, damhsa, taispeántais, scannáin agus go leor eile ar siúil, chomh maith le mórshiúl carnabhail agus CLUB LUGH".

Foireann Bróid na Gaeltachta 2022 

 Pól Penrose
 Marc Mag Riada
 Brian Lacey
 Sam Ó Fearraigh
 Mel Bradley
 Isabel Ní Chuireáin

Naisc sheachtracha 

 Físeán Molscéal maidir le Bród na Gaeltachta

Tagairtí
Tuilte sa Phacastáin, 2022

Bhuail tuilte an Phacastáin idir 14 Meitheamh - deireadh mhí Lúnasa 2022, de thoradh titim throm báistí. Séasúr an mhonsúin a bhí ann, ach bhí an fhearthainn ar scála nach bhfacthas riamh cheana.  

Chuaigh aibhneacha sa cheantar thar a mbruacha de bharr na díle báistí. Réabadh dambaí móra agus bhí fuarlaigh ar na bóithre. 

Bhí breis is 33 milliún duine,  nó duine amháin as seachtar, agus aon trian  den tír, buailte ag na tuilte. Bhí Fuair breis is 1,100 duine bás.   

Rinneadh tithe a leagan agus a scuabadh chun bealaigh. Scriosadh 218,000 teach, agus damáiste déanta do 2 milliún.Ag deireadh mhí Lúnasa, bhí na seirbhísí éigeandála ar a ndícheall i gcónaí ag iarraidh teacht ar dhaoine i gceantair iargúlta atá sáinnithe de bharr na tubaiste. Tugadh le fios go mbeadh suas le milliún campa ag teastáil ar mhaithe le teacht i gcabhair ar dhaoine ar scriosadh a dtithe cónaithe.

Tharla tuilte sa Phacastáin chomh maith le linn samhradh 2010, agus fuair beagnach 2,000 bás san am sin.  Ach bhí na damáistí i bhfad níos measa sa bhliain 2022, agus ag éirí níos deacra a bheith ag maireachtáil sa tír.

Féach freisin 

 Tuilte
 Monsún

Tagairtí 

2022
Stair na Pacastáine
Tuilte
Gleasnast

San Aontas Sóivéadach sna 1980idí, ciallaíonn Gleasnast (nó Glasnost i mBéarla) 'oscailteacht' nó réchúiseachas. Lena chur ar dhóigh eile, bheadh saoirse ag daoine plé a dhéanamh, saoirse do na meáin, saoirse ó smacht an rialtais.  .

Cúlra 
Bhí a fhios ag Míchail Gorbaitseov, ceannaire an Aontais Shóivéadaigh, sna 1980idí, go gcaithfeadh an APSS athrú ó bhun, idir chúrsaí polaitiúla agus chúrsaí eacnamaíocha, dá mb’áil leis fanacht beo. Spreag Gorbaitseov an pobal fosta, áfach, cáineadh cruthaitheach a dhéanamh ar an chóras chumannach mar dhóigh le cuidiú leis éirí nua-aimseartha agus feabhsú.

B'é an focal  "gleasnast" a tharraing Gorbachev chuige ag iarraidh a chuid leasuithe a shainmhíniú.Tá an coincheap gleasnast   lárnach maidir le tuiscint a fháil ar an Rúis sna 1980idí. B'é an gleasnast ba mhó a d'athraigh an saol san Aontas, nó bhain sé srianta na cinsireachta de na meáin chumarsáide, ionas go bhfuair muintir an Aontais cead cainte agus teacht ar eolas an chéad uair riamh sa stair.

Féach freisin 

 Míchail Gorbaitseov
 'peireastráice" (perestroika, "atógáil, athstruchtúrú" nó geilleagar ní b'oscailte)

Tagairtí 

Cumannachas
Fealsúnacht polaitíochta
Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Opisthoproctidae

Fine d'éisc bheaga Osmeriform is ea na hOpisthoproctidae a mhaireann san duibheagán, agus a fhaightear in uiscí trópaiceacha agus measartha an Atlantaigh, an Aigéin Chiúin agus an Aigéin Indiach.  
Tá  gné aisteach acu, sé sin go bhfuil súile ollmhóra cruinchruthacha feadánacha acu, suite i lár a gcloigne trédhearcacha agus tugtar taibhsí orthu go coitianta.

Cur síos
Athraíonn moirfeolaíocht na nOpisthoproctidae idir trí phríomhfhoirmeacha: na súile láidre bairilleacha domhaincholainne de na géinis Opisthoproctus agus Macropinna, na púca-éisc, thar a bheith caol agus fadaithe, de na géinis Dolichopteryx agus Bathylychnops, agus púca-éisc fhearsaideacha idirmheánacha de na géinis Rhyncho agus Rhyncho.

Tá súile móra teileascópacha ag gach speiceas, a bhfuil an-tionchar acu ar an gceann agus a bhíonn ag gobadh amach as, ach tá siad faoi iamh laistigh de chruinneachán mór trédhearcach d'fhíochán bog. De ghnáth breathnaíonn na súile seo aníos, ach is féidir iad a threorú chun tosaigh freisin. Tá lionsa mór agus reitine ag an tsúil opisthoproctid le líon an-ard de shlatchealla agus dlús ard deródoipsin (an lí "corcra amhairc ");le comhlánú fíor-ard de chealla slat agus ard-dlús de rhodopsin (an lí "purpal amhairc"); níl aon cóncheall i láthair. Chun freastal níos fearr ar a radharc, tá cinn móra, cruinneachán-chruthacha, trédhearcacha ag Opisthoproctidae; is dócha go gceadaíonn sé seo do na súile fiú níos mó solais ionsaithigh a bhailiú agus is dócha go gcosnaíonn sé na súile íogair ó néimiticistí (cealla marfacha) de chuid na Siphonophorae, as a gcreidtear go ghoideann an hOpisthoproctidae bia. D'fhéadfadh sé a bheith mar lionsa cúlpháirtí freisin (modhnaithe ag matáin intreacha nó forimeallach), nó solas a hathraonadh le hinnéacs an-ghar d'uisce na farraige. Is é Dolichopteryx longipes an t-aon veirteabrach atá ar eolas a úsáideann scáthán (chomh maith le lionsa) ina shúile chun íomhánna a dhíriú.

Sanasaíocht
Tagraíonn an t-ainm fine Opisthoproctidae, a dhíorthaítear ón tSean-Ghréigis ὄπισθεν, opisthen, “taobh thiar” agus πρωκτός, prôktós, “anus”, do shinapomorf, nach mbaineann i ndáiríre ach leis  na hOpisthoproctus.

Tagairtí

Éisc sháile
Guerrillero Heroico

Grianghraf íocónach den réabhlóidí Marxach Che Guevara, a ghlac Alberto Korda, is ea Guerrillero Heroico. ( Gaeilge:Treallchogaí  Gaisciúil ). Tógadh é ar an 5 Márta, 1960, i La Havana, Cúba, ag seirbhís cuimhneacháin d'íospartaigh na pléascadh La Coubre. Faoi dheireadh na 1960idí, chabhraigh an íomhá, i gcomhar le gníomhartha Guevara ina dhiaidh sin agus a fhorghníomhú sa deireadh, leis an gceannaire a dhaingniú mar íocón cultúrtha .  Tá sé ráite ag Korda go raibh sé tarraingthe chuig gotha gnúise Guevara, rud a léirigh "diongbháilte  iomlán"  chomh maith le fearg agus pian.  Blianta ina dhiaidh sin, déarfadh Korda gur léirigh an grianghraf carachtar daingean agus stóchúil Che.  Bhí Guevara 31 bliain d'aois nuair a tógadh an grianghraf.

Tagairtí
Virginia Laparra

Tá Virginia Laparra 42 bliain d'aois, timpeall cúig throigh ar airde, agus ceanglaíonn sí a cuid gruaige donn dorcha le heireaball capaill. Tá an dath fadaithe agus nochtann sí roinnt gruaige liath. Caithean sí spéaclaí dubh-imeallta le haghaidh gearr-radhairc agus  aistiogmatachta.

Beathaisnéis
Bhí Laparra ina cheannaire ar La Fiscalía Especial contra la Impunidad (FECI) (Gaeilge: An tIonchúiseamh Speisialta i gcoinne saoirse ó phionós) i gcúirt Quetzaltenango. Osclaíodh cúirt Quetzaltenango sa bhliainin 2016 chun comhar a spreagadh idir La Comisión Internacional contra la Impunidad en Guatemala (CICIG) agus an FECI, agus tá dlínse aici ar na ranna Quetzaltenango, Huehuetenango, Totonicapán agus San Marcos agus dúnadh é sa bhliain 2018 le deireadh CICIG agus imeacht Iván Velásquez, an té a bhí i gceannas ar an  CICIG. Sa bhliain 2020, osclaíodh an FECI arís, faoi stiúir Virginia Laparra, ón bhliain 2014 go 2020. D'ionchúisigh sí thart ar 200 duine, lena n-áirítear polaiteoirí agus lucht gnó a bhí cúisithe as éilliú.

Cúisíodh Virginia Laparra, an t-ionchúisitheoir sinsearach frith-éillithe, as mí-úsáid údaráis mar dhíoltas as a hamhras a thuairisciú gur sceith breitheamh (Lesther Castellanos) sonraí íogaire ó chás éillithe séalaithe chuig comhghleacaí in 2017.

Chuir bord araíonachta smachtbhanna ar an mbreitheamh, Lesther Castellanos, ach ansin cuireadh comhghearán coiriúil isteach chuig La Fundación Contra el Terrorismo de Guatemala (Gaeilge: An Foras in aghaidh na Sceimhlitheoireachta)- grúpa den eite dheis sgust lucht séanta an Uileloiscthe a bhfuil cuntas teiste fada aige maidir le cúisimh bhréagacha a thabhairt i gcoinne ionchúisitheoirí agus breithiúna, a mheasann siad mar naimhde.

Ní dheachaigh an cás i gcoinne Laparra áit ar bith go dtí gur gabhadh í i mí Feabhra. D’ordaigh cúirt athchuir faoi choimeád, agus cuireadh Laparra óna teach cónaithe i gcathair Quetzaltenango go príosún ardslándála i gCathair Guatamala – 200 míle óna leanaí – áit a gcuirtear coirpigh mhíleata agus iar-uachtaráin i bpríosún as coireanna cogaidh agus éillithe. 

Maoirsíonn an t-ard-aighne, María Consuelo Porras an t-ionchúiseamh, a chuir rúnaí stáit na Stát Aontaithe, Antony Blinken, ar an liosta dubh níos luaithe i mbliana agus é ag maíomh an méid seo a leanas faoi iompar  María Consuelo Porras “(She) repeatedly obstructed and undermined anti-corruption investigations to protect her political allies and gain undue political favor”.

Naisc sheachtracha
As Guatemala’s government chooses corruption, U.S. should respond more forcefully
EUA insta a fiscal de Guatemala a perseguir corruptos y no a su mismo equipo
EUA insta a fiscal de Guatemala a perseguir corruptos y no a su mismo equipo
El arresto de Virginia Laparra “es una vergüenza para la Justicia guatemalteca”, dicen abogados de América
Top corruption prosecutor held in jail

Cearta daonna i Guatamala
Virginia Laparra
Baile an t-Sagairt

Is sráidbhaile mianadóireachta é Baile an t-Sagairt  (Béarla: Prestonpans), atá suite timpeall ocht míle soir ó Dhùn Èideann, Albain, i limistéar Chomhairle Lodainn an Ear.

Troideadh cath Blàr Sliabh a' Chlamhain, in aice leis an mbaile seo sa bhliain 1745, an chéad chath de Dhara Éirí Amach na Seacaibíteach, 1745-1746.
Bailte na hAlban
John Beag Ó Flatharta

Is amhránaí agus craoltóir Éireannach as Leitir Mealláin é John Beag Ó Flatharta. Thosaigh sé ag canadh ag deireadh na 1970idí. Ó 1980 i leith, lena bhanna Na hAncairí, d’fhorbair sé meascán de cheol tíre agus amhránaíocht sean-nóis.

Tar éis dó Ann Hargraves a phósadh, chuaigh siad ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe, ach fuair sí bás óg, rud a d'fhág John Beag ina aonar le mac óg, Liam. D’fhill John Beag agus Liam ar Éirinn in 2007. Fuair John Beag post ag obair le Raidió na Gaeltachta, agus lean sé ar aghaidh ag cur amach taifeadtaí nua.

Amhráin 

Pléann a chuid amhrán le téamaí éagsúla atá tábhachtach do phobal Chonamara: deoraíocht, coimhthíos agus grá, agus an fharraige. Sheinn John Chóil an Bhreathnaigh ón Trá Bháin bosca ceoil ar a chéad cheirnín ‘Faoi Lán tSeoil’, ach d’úsáid John Beag meascán de cheoltóirí ar an gcuid eile dá cheirníní.

Is iad na hamhráin is mó a bhfuil éileamh orthu ná ‘Amhrán Chuigéil’ (faoi rásaíocht húicéirí na Gaillimhe, ar an gceirnín Faoi Lán tSeoil), ‘The Nazarene Song’ scríofa ag Eddie Ó Conghaile faoin drochaimsir ar an bhfarraige, agus ‘Amhrán Mhaínis’ (amhrán caointe traidisiúnta).

Aitheantas 
Sa bhliain 2022, bronnadh Gradam RTÉ Raidió na Gaeltachta ar John Beag, mar chomhartha ómóis agus aitheantais as a shaothar ar son na teanga agus ar son phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta.

Dioscliosta 

Daoine Éireannacha
Amhránaithe Éireannacha
William Scawen

Bhí William Scawen (1600–1689) ar dhuine de na ceannródaithe in athbheochan na Coirnise. Polaiteoir a bhí ann a shuigh i dTeach na dTeachtaí sa bhliain 1640 agus a throid ar son cúis na ríogaithe i gCogadh Cathartha Shasana .

Saol 
Ba mhac é Scawen le Robert Scawen ó Lannaled agus Isabella Nicholls, iníon Humphrey Nicholls ó  Eglostudi.   Fear uasal Coirneach ba ea é agus Leas-Mhaor ar na Stannaries. I mí Aibreáin 1640 toghadh é ina Theachta Parlaiminte ar son  Lannaled agus ar son Logh Thoir, sa Pharlaimint Ghearr.  Níor mhair an pharlaimint fada go leor chun gach toghchán dúbailte dá leithéid a réiteach. Thacaigh sé le cúis na Ríogaithe sa Chogadh Cathartha agus throid sé taobh le saighdiúirí a raibh an Choirnis acu.  Ar Athchur na Seacaibíteach, bhí sé ar dhuine díobh sin a moladh don onóir 'Ridire na Darach Ríoga' (Knight of the Royal Oak).

Thuig Scawen go raibh an Choirnis ag fáil bháis agus scríobh sé lámhscríbhinní mionsonraithe ar thosaigh sé ag obair orthu nuair a bhí sé 78. Idir 1679 agus 1680, rinne sé aistriúchán Béarla ar dhán na Páise ón Choirnis mheánaoiseach Pascon agan Arluth. (Gaeilge: Páise ár dTiarna)  I measc a phríomhshaothair bhí breathnóireachtaí ar an lámhscríbhinn ársa, dar teideal, "Passio Christi", a scríobhadh sa Choirnis, agus atá anois caomhnaithe i Leabharlann Bodleian ag Ollscoil Oxford (foilsithe i Londain i 1777).  Tá cuntas ann ar theanga, ar mhodhanna agus ar nósanna mhuintir an Choirn . Ba é an t-aon leagan a foilsíodh riamh ná an chéad dréacht gairid, ach tá na céadta leathanach ar fad sa lámhscríbhinn, a d’athraigh sé go leanúnach go dtí a bháis – agus nótaí beaga sáite tríd síos ina lámhscríbhneoireacht atá ag éirí níos doléite. D’aithin sé sé chúis dhéag le meath na Coirnise lena n-áirítear fuath na n-uasal don teanga, cóngaracht Devon ina labhraítear Béarla, cailleadh taifead sa Chogadh Cathartha, easpa Bíobla sa Choirnis, deireadh le léirithe dráma míorúilteach sa teanga dhúchais agus cailliúint teagmhála leis an mBriotáin. 

Phós Elizabeth Scawen, a dheirfiúr, Martin Keigwin, agus ba í máthair John Keigwin. Bhí lucht na Keigwin gníomhach freisin ag cur athbheochan na Coirnise chun cinn.

Leabharliosta 

 Ellis, PB (1974) The Cornish Language . Londain: Routledge; lch. 78–88, 115

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1600h
Básanna i 1689
Scríbhneoirí na Coirnise
Daoine a labhraíonn an Choirnis
Náisiúnaithe Coirnise
Daoine ó Lannaled, Corn na Breataine
Polaiteoirí ó Chorn na Breataine
Stair mhíleata Chorn na Breataine
Scríbhneoirí fireanna na Breataine
Scríbhneoirí Béarla an 17ú haois
Scríbhneoirí fireanna Béarla an 17ú haois
Baill de Pharlaimint Shasana roimh 1707 do thoghcheantair i gCorn na Breataine
Movyans Skolyow Meythrin

Is eagraíocht sheachbhrabúsach í Movyans Skolyow Meythrin (MSM) (Gaeilge:Gluaiseacht Naíscoileanna) a bhunaigh Rhisiart Tal-e-bot, atá ina stiúrthóir reatha freisin, ó 2009 i leith. Bunaithe i  Kolji Kernow  (Gaeilge: Coláiste an Choirn) i Kammbronn, agus tá sé mar aidhm aici an Choirnis a scaipeadh i measc leanaí beaga agus a dteaghlaigh.

Skol dy'Sadorn Kernewek 
Ag tosú sa bhliain 2009 chuir Skol dy'Sadorn Kernewek (Gaeilge: Scoil Shathairn na Coirnise) naíscoil ar fáil Dé Sathairn do leanaí óga chomh maith le ceachtanna Coirnise do thuismitheoirí ag an am céanna.

Keur Kernewek 
In 2012 léirigh Tal-e-bot Keur Kernewek (Gaeilge: Cóir Coirnise) , dlúthdhiosca d’amhráin i gCoirnis atá dírithe ar leanaí faoi bhun a 5 bliana d'aois.  Rinneadh é seo le cabhair ó Gorsedh Kernow, Comhairle Baile Redruth, DBS Music, Comhpháirtíocht na Coirnise agus an ghrúpa rac-cheoil Coirnise Hanterhir, a léirigh cuid de na rianta, agus thug mic léinn Ollscoil Plymouth i <i>Kolji Kernow</i> cúnamh. Tá 45 rian d’amhráin ghearra Choirnise ar dlúthdhiosca le leabhrán liricí  i gCoirnis agus i mBéarla.

Skol Veythrin Karenza 
Is í Skol Veythrin Karenza, a bhunaigh MSM in 2013, le bheith ar an gcéad naíscoil lán - aimseartha Coirnise le stádas cláraithe de chuid Ofsted.

Tagairtí 
An Choirnis
Athbheochan na Coirnise
Meánoideachas Ceilteach
Carthanas oideachais atá bunaithe sa Ríocht Aontaithe
Bunaíochtaí 2009 i gCorn na Breataine
Oideachas i gCorn na Breataine
Comh-Bhriotainis

Teanga Cheilteach labhartha sa Bhreatain agus sa Bhriotáin ba ea  Comh-Bhriotainis (dí-mholta  Briotainis Choiteann) (; ; ).

Is teanga de chuid Ceiltis na nOileán í, fréamhaithe ó .  Tá gaol ann le Cruithnis.

Cuireann fianaise ón mBreatnais in úil go raibh an-tionchar ag an Laidin ar an mBriotainis le linn na ré Rómhánaí, go háirithe téarmaí gaolmhar leis an eaglais agus le Críostaíocht an Iarthair.  Faoin séú haois AD, bhí teanga na mBriotanach Ceilteach ag scaradh ina Nua-Bhriotainic: Breatnais, Coimbris, Coirnis, Briotáinis agus b'fhéidir Cruithnis.

Tháinig teangacha eile chun cinn in ionad Briotainic san Albain (Gaeilge na hAlban) agus i Sasana agus chomh maith leis an Albain taobh ó dheas de Linne Foirthe (Sean-Bhéarla, as a thagann Béarla agus Albainis).  Fuair Coimbric bás sa 12ú haois agus d'éag Coirnis san iardheisceart san ochtú haois déag, cé go bhfuil athbheochan ar siúl ann.  Is iad Breatnais agus Briotáinis amháin atá tagtha slán go dtí an lae inniu.

Mhol Tomás Ó Rathaile go raibh teanga Bhriotainice i nÉirinn roimh theacht na dTeangacha Gaelacha, ach ní aontaítear go forleathan leis an tuairim seo.

Foinsí 
 Filppula, M.; Klemola, J.; Pitkänen, H. (2001); The Celtic Roots of English, (Studies in Languages, No. 37); University of Joensuu, Faculty of Humanities; .
 Forsyth, K. (1997), Language in Pictland.
 Jackson, Kenneth H. (1953), Language and History in Early Britain.
 Jackson, Kenneth H. (1955), "The Pictish Language"; in F. T. Wainwright, The Problem of the Picts; Londain: Nelson.
 Koch, John T. (1986), "New Thought on Albion, Ieni and the 'Pretanic Isles'", Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium, 6: ll. 1–28.
 Lambert, Pierre-Yves [eag.] (2002), Recueil des inscriptions gauloises II.2. Textes gallo-latins sur instrumentum; Páras: CNRS Editions; ll. 304–306.
 Lambert, Pierre-Yves (2003), La langue gauloise; 2a heagrán; Páras: Editions Errance; lch. 176.
 Lockwood, W. B. (1975), Languages of the British Isles Past and Present; Londain: Deutsch; .
 Ostler, Nicholas (2005), Empires of the Word; Londain: HarperCollins; .
 Price, Glanville. (2000), Languages of Britain and Ireland; Blackwell; .
 Rivet, A. agus Smith, C. (1979), The Place-names of Roman Britain
 Sims-Williams, Patrick (2003), The Celtic Inscriptions of Britain: Phonology and Chronology, c. 400–1200; Oxford, Blackwell; .
 Ternes, Elmar [eag.] (2011), Brythonic Celtic – Britannisches Keltisch: From Medieval British to Modern Breton; Bremen: Hempen Verlag.
 Trudgill, P. [eag.] (1984), Language in the British Isles; Cambridge University Press.
 Willis, David (2009), "Old and Middle Welsh"; in The Celtic Languages, 2a heagrán; eag. Martin J. Ball & Nichole Müller; Nua Eabhrac: Routledge; ; ll. 117–160.

Tagairtí
Cearta an duine agus an t-athrú aeráide

Is creat coincheapúil agus dlíthiúil é cearta an duine agus an t-athrú aeráide faoina ndéantar staidéar, anailís agus aghaidh a thabhairt ar chearta idirnáisiúnta an duine  agus ar a ngaol le téamh domhanda .   D'úsáid rialtais, eagraíochtaí de chuid na Náisiún Aontaithe, eagraíochtaí idir- rialtasacha agus neamhrialtasacha, cearta daonna agus abhcóidí comhshaoil, agus lucht acadúil chun treoir a thabhairt do bheartas náisiúnta agus idirnáisiúnta ar athrú aeráide faoi Chreat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar an Athrú Aeráide (CCNAAA) agus príomhionstraimí idirnáisiúnta um chearta an duine .     Sa bhliain2022,  mhol Grúpa Oibre II an Phainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (PIAA) "climate justice comprises justice that links development and human rights to achieve a rights-based approach to addressing climate change" (Gaeilge:  "go gcuimsíonn ceartas aeráide ceartas a nascann forbairt agus cearta an duine chun cur chuige bunaithe ar chearta a bhaint amach agus aghaidh a thabhairt ar athrú aeráide".) 

Díríonn cearta an duine agus anailís ar athrú aeráide ar na hiarmhairtí a bhfuiltear ag súil leo do dhaoine a bhaineann le feiniméin chomhshaoil dhomhanda lena n-áirítear ardú ar leibhéal na farraige, fairsingiú fásaigh, méaduithe teochta, tarluitheadhaimsire, agus athruithe ar fhrasaíocht, chomh maith le bearta oiriúnaithe agus maolaithe arna nglacadh ag rialtais mar fhreagairt ar na feiniméin sin a bhféadfadh cearta an duine nó cosaintí dlíthiúla gaolmhara a bheith i gceist leo. Baineann go leor cineálacha cur chuige dlí maidir leis an athrú aeráide úsáid as an gceart chun timpeallacht shláintiúil, cearta gaolmhara eile nó cineálacha cur chuige eile a bhaineann leis an dlí comhshaoil atá ag teacht chun cinn, amhail cearta an dúlra, chun abhcóideacht a dhéanamh ar son gníomhaíochta nua nó riachtanaí ó rialtais agus ó ghníomhaithe príobháideacha, trí abhcóideacht an cheartais aeráide agus dlíthíocht aeráide. 

An 8 Deireadh Fómhair 2021, rith Comhairle na NA um Chearta an Duine rún a aithníonn ceart an duine chun timpeallachta atá sábháilte, glan, sláintiúil agus inbhuanaithe – rún 48/13.

Stair 

Eolaíocht an chomhshaoil
Roparz Hemon

Údar agus scoláire Briotánach ab ea Louis-Paul Némo (18 Samhain 1900 – 29 Meitheamh 1978), nó Roparz Hemon mar is fearr aithne air. Bhí sé ina údar ar lear mór foclóirí, graiméar, dánta agus gearrscéalta. Bhunaigh sé freisin Gwalarn, iris liteartha i mBriotáinis inar fhoilsigh go leor údar óg a gcéad scríbhinní le linn na 1920idí agus na 1930idí.

Saol agus saothair 
Bhí Hemon in Arm na Fraince ag tús an Dara Cogadh Domhanda, áit ar ghortaigh na Gearmánaigh é agus ar thóg na Gearmánaigh ina phríosúnach é. 

Ar ais i mBrest i Lúnasa 1940, thosaigh sé ag foilsiú Gwalarn arís. I  mí na Samhna, ceapadh é mar stiúrthóir clár ag Radio Roazhon-Breizh, craolachán seachtainiúil sa Bhriotáinis a bhunaigh an Propagandastaffel .  Ó 1941 i leith, stiúraigh sé an foilseachán seachtainiúil Arvor . I mí Dheireadh Fómhair 1942, cheap Leo Weisgerber Hemon chun cuidiú le bunú "Institiúid Cheilteach na Briotáine". Chuir Hemon seirbhísí eile ar fáil do na Gearmánaigh, cosúil le cuidiú le comhaid a thiomsú i gcoinne préfetRipert.

Ag an Saoradh, theith Hemon go dtí an Ghearmáin, áit ar cuireadh i bpríosún é. Tar éis bliana príosúin chuir stát na Fraince pianbhreith deich mbliana de " dégradation nationale " air as an gcion " Indignité nationale " .  Shocraigh sé mar sin dul ar deoraíocht go hÉirinn . D'oibrigh sé ann d' Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath .  Ní rachadh sé ar ais go dtí an Bhriotáin choíche. Ina ainneoin sin ar fad níor stop sé ag obair don Bhriotáinis riamh, agus scríobh sé A Historical Morphology and Syntax of Breton i 1975 mar shampla. Chruthaigh sé an iris Ar Bed Keltiek a bhí cosúil le Kannadig Gwalarn nó Arvor . Fuair sé bás i 1978. Cuireadh é i mBrest.

Ionsaí ar a cháil 
Mar thoradh ar an gcáil a bhí ar Hemon mar scoláire, ainmníodh institiúidí sa Bhriotáin ina dhiaidh. Sa bhliain 2000 d'éirigh conspóid níos measa ná sin, nuair a rinneadh taighde agus poiblíocht ar ról Hemon mar chomhoibritheoir le linn na Forghabhála. Nochtadh freisin cuid de na ráitis a rinne sé le linn an chogaidh, go háirithe na tuairimí frith-Fhrainceach a cuireadh in iúl inNi hon unan. Mar thoradh air sin, b'éigean don scoil Briotáinise, nó Diwan in Le Relecq-Kerhuon, agus lárionad cultúrtha Guingamp, a bhí ainmnithe i ndiaidh Hemon, a n-ainmneacha a athrú.

Tagairtí 
Daoine a rugadh i 1900
Básanna i 1979
Foclóirí an 20ú haois
Filí Francacha an 20ú haois
Comhoibritheoirí Briotanacha leis an nGearmáin Naitsíoch