joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Niccolò Machiavelli

Údar agus polaiteoir Iodálach ab ea Niccolò Macchiavelli (3 Bealtaine 1469 - 21 Meitheamh 1527).  Scríobh sé an leabhar Il Principe (An Prionsa) mar shaghas treoirleabhair do phrionsa Iodálach ar conas an stát a rialú. Tugann an tráchtas comhairle neamhscrupallach.

Saol 
Ba dhlíodóir é a athair i gcathairstát Fhlórans. Níl mórán eolais againn faoina shaol go dtí go ndearnadh rúnaí agus Dara Seansailéir Fhlórans de i 1498. Lean sé sa phost sin go dtí 1512. 

Seoladh ar mhisin go dtí an Fhrainc, an Ghearmáin agus na cathairstáit Iodálacha eile é. 

I 1512 d'fhill na Medici ar Fhlórans agus briseadh as a phost é. Cuireadh faoi ghlas agus céasadh é, roimh dhul go dtí a fheirm i San Casciano lena bhean chéile agus a seisear clainne, áit a dhírigh sé é féin ar an scríbhneoireacht agus an staidéar. Scríobh sé an leabhar An Prionsa ag an am seo. I 1520 bronnadh airgead air chun stair chathair Fhlórans a scríobh. Chríochnaigh sé an leabhar seo sa bhliain 1525. 

D'fhill sé ar an saol poiblí ar feadh tamaill roimh a bhás. Chomhoibrigh sé go dlúth leis na Medici agus an Pápa Clemeint VII. Ach bhí fadhbanna aige nuair a fógraíodh poblacht i bhFlórans sa bhliain 1527. Thit sé tinn agus fuair sé bás (níl muid cinnte céard a tharla) go gairid ina dhiaidh sin, in,aois 58.

Naisc sheachtracha 
 Téacs An Prionsa, as Béarla

Tagairtí 

Macchiavelli, Niccolò
Macchiavelli, Niccolò
Macchiavelli, Niccolò
Macchiavelli, Niccolò
Macchiavelli, Niccolò
Feis Ceoil

Eagraíocht agus comórtas ceoil is ea 'Feis Ceoil', nó Feis Cheoil

Bunaíodh an comórtas sa bhliain 1897.

Féach freisin 

 Oireachtas na Gaeilge

Naisc 

 Suíomh 'Feis Ceoil'

Tagairtí 

Ceol traidisiúnta na hÉireann
Airgead (dúil)

Dúil mhiotalach is ea an t-airgead nó an t-airgead geal, agus is í an uimhir adamhach atá aige sa tábla peiriadach ná 47. Is é an meáchan adamhach atá aige ná 107.880, agus cuirtear in iúl é sna foirmlí ceimiceacha leis an ngiorrúchán Ag, atá bunaithe ar an bhfocal Laidine argentum.

Suíomh sa tábla peiriadach 
Tá an t-airgead geal ar an dara ceann de na miotail i ngrúpa a 11, in éineacht leis an ór agus leis an gcopar. Ceann de na miotail trasdultacha is ea é, mar sin. Tá sé suite i bpeiriad 5. Mar sin, is í an dúil a thagann roimhe ná an pallaidiam, agus an caidmiam ag teacht sna sálaí aige.

Tréithe fisiceacha 
Miotal, beagnach bán, bog agus lonrach atá ann,  ina sheoltóir maith teirmeach is leictreach. Tá an t-airgead geal ar an seoltóir idir leictreach agus teirmeach is fearr atá ann.  A leáphointe 961°C. 

Is neamhghníomhach ó thaobh ceimice de. Cornhdhúilíonn sé le sulfar, rud a theirnhlíonn a dhromchla. 

Ós rud é gur triathmhiotal é, faightear ina aonar é sa nádúr. Faightear saor nearnhchomhcheangailte i mianaigh é, go príornha le luaidhe is copar.  Thairis sin, is féidir é a fháil i mianraí ar nós argaintít, arb ionann í agus suilfíd an airgid (I), Ag2S, agus cornairgead nó clórargairít, arb ionann í agus clóiríd an airgid (I), AgCl.

Úsáid 
Úsáidtear an miotal seo sa mhonaíocht, seodra, sa ghrianghrafadóireacht, sa leictreonaic, i scátháin fhrithchaiteacha, soithí airgid,  agus san fhiaclóireacht. In úsáid freisin sa mhíochaine, dúigh, scátháin, agus go forleathan sa cheimic. An dúil is fearr le sruth leictreach a sheoladh.

Tagairtí 

Dúile ceimiceacha
Miotail
£

Sin é an tsiombail ar punt agus lire.
Eascraíonn sé as an litir L le líne thairis. D'eascair sé ón bhfocal Laidineach libra a chiallainn punt.

Féach freisin ar 
 Punt
 Lire
 Airgead
 Airgeadra

Airgead
Ciúbachas

Ba é a bhí i gceist le Ciúbachas ná gluaiseacht phéintéireachta de chuid na Fraince a thosaigh go gairid tar éis bhás Paul Cézanne i 1906 agus ar a raibh buaicphointe idir na blianta 1906 – 1914. Ba thúsphointe ag an gCiúbachas moladh Cézanne do pheintéir óg féachaint ar an dúlra i dtéarmaí sféar, cón agus sorcóirí.

Tá tionchar Cézanne le feiceáil ar dtús ar shaothar Pablo Picasso (1881-1973) agus Georges Braque (1882–1963) a d'oibrigh le chéile chun an córas nua a bhunú. Tá an tionchar céanna le feiceáil freisin níos deireannaí ar ealaíontóirí eile ar nós Delaunay, Villon agus Gris a bhí ar imeall na gluaiseachta. 

Tháinig an spéis i gcuma athraíoch dromchlaí ón Impriseanachas ach go bunúsach ba mhó riamh a bhí an Ciúbachas ina ghluaiseacht intleachtúil ná an Impriseanachas. Shíl go leor ealaíontóirí go raibh an Ciúbachas i dtiúin leis an eolaíocht agus leis an innealtóireacht agus gur ann a bhí an t-aon stíl chun timpeallacht na nua-aoise a chur i bpictiúir.

Tagairtí 

Péintéireacht
Ciúbachas
Luiz Inácio Lula da Silva

Polaiteoir de chuid na heite clé, iaruachtarán na Brasaíle, agus uachtarán tofa sa bhliain 2022, is ea Luiz Inácio Lula da Silva, a rugadh ar 6 Deireadh Fómhair 1945.

Beatha 
Tháinig Lula ar an saol ar 6 Deireadh Fómhair 1945 in oirthuaisceart thur thirim na Brasaíle. Nuair a bhí sé seacht mbliana d’aois, shocraigh a mháthair teitheadh ón triomach agus ón anachain. Thug sí a muirear go cathair São Paulo: trí lá dhéag ar chúl leoraí.

Ceardchumannaí 
Chaith Lula an chuid is mó de na 1970idí agus tús na 1980idí ag troid i gcoinne na deachtóireachta míleata, a bhí i réim ag an am sin. Agus é ina ard-rúnaí ar Cheardchumann na nOibrithe Miotail in São Bernardo do Campo, cathair thionsclaíoch i mór-réigiún São Paulo, bhí sé i gceannas ar shraith stailceanna ollmhóra a rinne dochar mór millteach d’eacnamaíocht na Brasaíle ar fad – ceann de na cúiseanna gur tháinig deireadh, sa bhliain 1985, le réimeas na nginearál.

Bhunaigh Lula agus daoine eile Páirtí na nOibrithe (nó an 'PT') sa bhliain 1980.  Bhí Lula ina uachtarán ar an bpáirtí ó na 1980idí ar aghaidh.

Uachtaránacht 2003-2011 
In 2002, tar éis gur theip air faoi thrí, toghadh é ina uachtarán ar an mBrasaíl den chéad uair agus atoghadh é in 2006. Bhí Lula ina uachtarán ar an mBrasaíl idir an 1 Eanáir 2003 agus an 1 Eanáir 2011. 

Tháinig feabhas mór millteach ar chaighdeán saoil na cosmhuintire agus na meánaicme araon. 

Thug a chuid polasaithe sóisialta dhá scór milliún duine slán ón mbochtanas, tháinig deireadh leis an ocras agus tháinig fás as cuimse ar an meánaicme.

Scannal 
Le linn do Lula a bheith i gceannas ar an mBrasaíl, tharla an scannal calaoise is mó riamh i stair na tíre sin: scéim cheannaithe vótaí a cuireadh ar bun d’fhonn a chinntiú go dtabharfadh ionadaithe páirtithe eile i gcomhrialtas Lula tacaíocht do pholasaithe Pháirtí na nOibrithe. 

Shéan Lula i gcónaí go raibh sé féin ar an eolas faoin scéim sin agus cé gur cuireadh ar neamhní téarma príosúin a gearradh air cúig bliana ó shin maidir le líomhaintí eile, lean boladh na caimiléireachta é féin agus Páirtí na nOibrithe ó shin.

As oifig, 2011-2022 
Táinsíodh comharba Lula, Dilma Rousseff, ar bhealach conspóideach sa bhliain 2016 agus tháinig Jair Bolsonaro chun cinn.

Toghadh Bolsonaro in 2018 agus tá sé ina uachtarán ar an mBrasaíl ón 1 Eanáir 2019 i leith. Is é an chéad uair riamh é i stair na tíre nár atoghadh uachtarán don dara tréimhse, agus is dócha gur léargas ann féin an méid sin ar a oidhreacht.

2022 
Bhuaigh Lula an toghchán uachtaránachta arís ar 31 Deireadh Fómhair 2022. D'éirigh an Lúlach ina uachtarán ar an mBrasaíl den tríú huair, in aois 77 dó ag an am. 

Fíorbheagán — 50.9% den vóta le hais 49.1% — a bhí idir é agus a chéile comhraic, Jair Bolsonaro ón eite dheis. Ní raibh idir an bheirt iarrthóirí ach oiread na fríde: níos lú ná 2 mhilliún vótaí.

Féach freisin 

 Olltoghchán na Brasaíle, 2022
 Uachtarán na Brasaíle

Tagairtí 

Polaiteoirí na Brasaíle
Daoine a rugadh i 1945
Daoine beo
Ceardchumannaithe
Friedrich Engels

Ba bhainisteoir monarchan, eolaí sóisialta agus réabhlóidí Gearmánach é Friedrich Engels (Barmen, 28 Samhain 1820 - Londain, 5 Lúnasa 1895). Chuir sé a chroí is a anam i gcúis an tsóisialachais ar feadh leathchéad bliain  

Ba chara agus comhghleacaí le Karl Marx é. Chomhscríobh Engels na saothair ba thábhachtaí den ghluaiseacht shóisialach sa 19ú haois le Marx.

Saol 
Thug athair Engels jab dó i Manchain. Ceapadh é ina bhainisteoir ar mhonarcha. 

Bhí bean ag Engels, Mary, de shliocht Éireannach (as Tiobraid Arainn). Bhí dearcadh an-liobrálach acu ar an bpósadh agus ní raibh siad pósta riamh.  Bhí Mary ina gníomhaí díbhirceach ar son na haicme oibre.  Thug sí misneach dó agus bhí tionchar láidir aici ar a chuid saothair,. 

Nuair a d'éag Mary (taom croí) sa bhliain 1863, luigh Engels lena deirfiúr Lizzie.  Phós siad ar an 11 Deireadh Fómhair 1878, agus bhásaigh Lizzie cúpla uair níos déanaí.

Thug Engels cuairt ar Éirinn dhá uair (ar a laghad); bhí an-suim aige sa Ghaeilge, ag iarraidh í a fhoghlaim.

Féach freisin 

 Karl Marx

Naisc sheachtracha 
 Coiscéim.ieː Freidrich Engels - Saothar a Shaoil, le Aindrias Ó Cathasaigh

Tagairtí 

Engels, Friedrich
Engels, Friedrich
Engels, Friedrich
Engels, Friedrich
Roimh Chríost

Tugtar Roimh Chríost (RCh) ar gach bliain roimh dháta traidisiúnta bhreith Íosa Críost. Tosaíonn an féilire Anno Domini le 1 AD. 

Thugtaí a.C.n. (Ante Christum Natum/sular rugadh Críost) ar bhlianta roimh 1 AD. De réir a chéile tháinig BC/B.C., téarma Béarla, i bhfeidhm seachas a.C.n.. 

is minic anois a úsáidtear BCE ("Before Christian/Common Era") in ionad BC. Úsáidtear é i gcaint idirchreideamhach, rud a bhaineann an nimh as an scéal.

Féach freisin ar 
 Anno Domini

Roimh Chríost
Pernambuco

Is stát sa Bhrasaíl é Pernambuco. Tá sé suite sa Réigiún Thoir Thuaidh. Is í Recife a phríomhcathair. Is é Eduardo Câmara Gobharnóir an stáit. Tá 7,918,344 duine ina gcónaí sa stát.

Stáit na Brasaíle
Hugues Capet

Ba rí na bhFranc ó 987 go 996 agus bunaitheoir an rítheaghlaigh Capet é Hugues Capet (~ 940 - 24 Deireadh Fómhair 996), rítheaghlach a mhair go dtí Lauis XVI sa 18ú haois.

An Fhrainc sa 10ú haois 
Ní raibh sliocht Shéarlais Mhóir (Charlemagne), impire na bhFranc san 8ú haois, in ann teorainneacha ríocht na bhFranc a chosaint, go háirithe san iarthar. Thóg na tiarnaí móra caisleáin láidre ina ndúichí féin. Uaireanta ba iad na heaspaig a bhí i gceannas chun an eaglais is an creideamh Críostaí a chosaint. 

Ag deireadh na dála, ní raibh duine ó sliocht Shéarlais Mhóir, nó na Carolingiens as Fraincis, fágtha tar éis bás Laoiseach V i mí na Bealtaine sa bhliain 987 agus bhuail na tiarnaí le chéile i Noyon chun rí nua a thoghadh. Ba é Hugues, ab cróga a thóg páirt i gcathanna agus diúc na bhFranc ón mbliain 960, an fear ba threise acu. Bhí clóca naoimh Tours, Máirtín, ag Hugues ina mhainistreach agus tháinig a ainm Capet ón fhocal Laidine cappa, an duine a raibh an clóca aige. Beannaíodh mar rí in ardeaglais Reims é ar an 3 Iúil sa bhliain 987. Ba é sin tús ríocht na Fraince, nó ríocht Francach an Ghaill.

Tagairtí 

Monarcaí
Daoine a rugadh i 940
Básanna i 996
Taillinn

Is í Taillinn (Eastóinis: Tallinn) príomhchathair na hEastóine. Is é achar na cathrach ná 159.2 km² le líon pobail um 418,582. Tá an chathair suite ar chósta thuaidh na tíre, ar chósta de chladach Murascaill na Fionlainne, 80cm ar deisceart Heilsincí, ar oirthear Stócólm agus ar iarthar Chathair Pheadair. Tá Seanbhaile na Taillinne i liosta de Suíomh Oidhreachta Domhanda UNESCO. Rangaítear í mar chathair dhomhanda agus cuireadh í i liosta i measc 10 de na cathracha uimhriúla is fearr sa domhan. Ba chathair í Taillinn a bhí ina Príomhchathair Cultúir na h-Eorpa i 2011, i dteannta le Túrcú, san Fhionlann.

Tíreolaíocht 

Tá Taillinn suite ar chladach theas Mhurascaill na Fionlainne i Lárthuaisceart na hEastóine. Is é Loch Ülemiste an loch is mó i dTaillinn, nó tá sé 9.6 km² ar achar. Tagann an chuid is mó d'uisce óil na cathrach as an loch sin. Is é Loch Harku an dara loch is mó taobh istigh de chríocha Taillinn, agus é 1.6 km² ar achar.

Íomhánna

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Tíreolaíocht na hEastóine
Taillinn
Shakira

Amhránaí agus cumadóir amhrán Colómach is ea Shakira Isabel Mebarak Ripoll, (2 Feabhra, 1977 a rugadh í). Canann sí as Spáinnis agus as Béarla. Ba breitheamh í ar The Voice.

Breith 
Rugadh Shakira ar an 2 Feabhra 1977 i mBarranquilla na Colóime. Is iad Nidya del Carmen Ripoll Torrado agus William Mebarak Chadid a tuismitheoirí.

Ainm 
In Araibis, ciallaíonn Shakira "buíoch". Foirm bhaininscneach den ainm Shakir atá ann. Baisteadh an t-ainm Isabel uirthi in ómós do mháthair a hathar. Is sloinne Catalónach é Ripoll.

Ceol 
Chuidigh feidmeannach de chuid Sony Colombia (Ciro Vargas) léi conradh a fháil. 
Seoladh an chéad albam uaithi Magia (draíocht) sa bhliain 1991. Níor éirigh go maith leis an albam seo, agus níor éirigh go maith leis an dara halbam, Peligro, ach oiread. Rinneadh aisteoir teilifíse di ansin. D'fhill sí ar an gceol sa bhliain 1995 leis an albam Pies Descalzos agus ba é an t-albam sin a thuill cáil di. Tá breis is 50 milliún albam diolta aici anois.

Aisteoireacht 
Bhí ról Luisa Maria aici sa telenovela El Oasis sa bhliain 1995. Bhí sí páirteach in eipeasóid de chuid Ugly Betty, "The Bahamas Triangle", i mí na Samhna 2009. Sa bhliain 2010 bhí sí páirteach in eipeasóid de chuid Wizards of Waverly Place.

Dioscliosta 
 Pies Descalzos (1995)
 Dónde Están los Ladrones? (1998)
 Laundry Service (2001)
 Fijación Oral Vol. 1 (2005)
 Oral Fixation Vol. 2 (2005)
 She Wolf (2009)
 Sale el Sol (2010)
 Shakira (2014)
 El Dorado (2017)

Camchuairteanna 
 Tour Pies Descalzos (1996–1997)
 Tour Anfibio (2000)
 Tour of the Mongoose (2002–2003)
 Oral Fixation Tour (2006–2007)
 The Sun Comes Out World Tour (2010–2011)
 El Dorado World Tour (2018)

Scannánliosta

Gradaim agus ainmniúcháin 
Tá 255 gradam buaite ag Shakira. Tá 584 ainmniúchán faighte aici.

Tagairtí 

Ceoltóirí Colómacha
Breithiúna The Voice
Daoine a rugadh i 1977
Daoine beo
An Níl

Is abhainn í an Níl (Araibis chaighdeánach: النيل‎‎, an-Nīl ; Coptais: ⲫⲓⲁⲣⲱ, P(h)iaro;) atá san Afraic. Is iad an Amasóin agus an Níl na haibhneacha is faide ar domhan. Tosaíonn an Níl Bhán in Uganda agus an Níl Ghorm san Aetóip. Tagann an dá abhainn le chéile leis an Níl a chruthú i gCartúm, príomhchathair na Súdáine. Tá an abhainn an-tábhachtach don Éigipt: níl aon abhainn mhor eile sa tír. Tá Caireo cois Níl. Cruthaíodh Conradh Uisce na Níle idir tíortha na Níle chun uisce na habhann a roinnt amach eatarthu. 

Níl, An
Níl, An
Jim Talent

B'é James Matthes "Jim" Talent Seanadóir na Stát Aontaithe shóisearach ó Missouri. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Rugadh ar 18 Deireadh Fómhair, 1956 i St. Louis é. Thosaigh sé a shlí bheatha polaitiúil sa bhliain 1984 nuair a toghadh go Teach na nIonadaithe Missouri é. Chaith sé ceithre théarma ansin.

I 1992 bhuaigh Talent an toghchán don Comhdháil. Bhuaigh Claire McCaskill, an iarrthóir ón bPáirtí Daonlathach, an suíomh Talent sa toghchán 2006.

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Chuck Grassley

Is é Charles Ernest "Chuck" Grassley (17 Meán Fómhair, 1933 ar rugadh é) seanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá sinsearach ó Iowa. Is ball den Páirtí Poblachtach é.

Rugadh i New Hartford, Iowa é, agus bhain sé amach céim as an Ollscoil Thuaisceart Iowa i 1955, bhain sé amach iar-céim as an ollscoil ceanna i 1956. 

Toghadh é go dtí Teach na nIonadaithe Iowa i 1959 go 1974. Ba ball de Teach na nIonadaithe é go dtí 1974 nuair a toghadh go dtí Teach SAM na nIonadaithe. Ba ball de ó 1975 go 1981 é. Toghadh go Seanad na Stát Aontaithe i 1980 é, agus athtoghadh i 1986, 1992, 1998, agus 2004. Ba cathaoirleach de Choiste Poblachtach an Bheartais é ó 1997 go dtí 2003.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh Idirlín Oifigiúil
 Beathaisnéis ag suíomh Greasáin an Chomhdháil

Grassley, Chuck
Daoine a rugadh i 1933
Daoine beo
1503



Eachtraí

Breitheanna 
 16 Feabhra — Garcilaso de la Vega, file Spáinneach
 27 Samhain — Il Bronzino, péintéir Iodálach

Básanna 
 1 Eanáir - An Pápa Alexander VI (b. 1431)
 28 Lúnasa — Pápa Alexander VI, Pápa ó 1492 go 1503
 28 Deireadh Fómhair — Pápa Pius III, Pápa in 1503

Blianta
Herbert Kohl

Is polaiteoir Meiriceánach agus iar-sheanadóir sinsearach ó Wisconsin é Herbert H. Kohl (7 Feabhra, 1935 a rugadh é). Is ball den Pháirtí Daonlathach é.

Bhain sé amach céim Bhaitsiléir ón Ollscoil Wisconsin, Madison i 1956, agus céim Máistir Riaracháin Ghnó ón Ollscoil Harvard i 1958. Bhí sé ar fiannas in Airm SAM cúltaca idir 1958 agus 1964. Ba sheanadóir i Seanad SAM ó 1988 go 2013 é nuair a tháinig Tammy Baldwin (D) i gcomharbacht air.

Tagairtí 

‪‬

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1935
Daoine beo
Trieste

Cathair Iodálach is ea Trieste (Laidin: Tergeste, Gearmáinis agus canúint Réata-Rómainis Friuli: Triest, na teangacha Iúgslavacha: Trst) agus í suite in aice le teorainn na Slóivéine. Chaith James Joyce seal ina chónaí ansin, i dtús na fichiú haoise, agus é ag múineadh Béarla lena chuid a shaothrú. Is í Trieste príomhchathair réigiún Friuli-Venezia Giulia.

Íomhánna

Naisc sheachtracha 
 Trieste - Treoir Grianghrafadóireachta (Iodáilis) - (pdf)

Cathracha na hIodáile
Lárghníomhaireacht Fhaisnéise

Is é an Lárghníomhaireacht Fhaisnéise (Béarla: Central Intelligence Agency (CIA)) an eagraíocht fhaisnéise is tábhachtaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bunaíodh an ghníomhaireacht seo i 1947 chun eolas faoi rialtais, daoine agus eagraíochtaí eachtracha a fháil agus a scrúdú. Is eolas luachmhar é seo do rialtas SAM. Is é William J. Burns stiúrthóir an CIA ó tháinig sé i gcomharbas ar Gina Haspel ar 19 Márta 2021.

Tá ceanncheathrú an CIA suite i Langley, Virginia, in aice le Washington, D.C. Tá an CIA cosúil leis an MI6 sa Bhreatain agus an Mossad in Iosrael.

Polaitíocht na Stát Aontaithe
Deilte

Is é deilte (Δ ina cheannlitir, δ ina litir bheag) an ceathrú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící daleth 𐤃. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /d/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 4 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /ð/ (cosúil le th i this as Béarla) é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach D agus ag an litir Choireallach De (Д, д) sa litir deilte.

Litreacha Ghréagacha
Aibítir Ghréagach

Is í an aibítir Ghréagach (Gréigis: Ελληνικό αλφάβητο) an aibítir ina scríobhtar an Ghréigis ón 9ú haois RC. Tá 24 litir sa bhun-aibítir.

An Aibítir Ghréagach

An Ársa Litir Ghréagach

Tagairtí 
 Greek Unicode Issues 

Aibítir
Moirféim

Is éard is moirféim ann ná an t-aonad is lú i dteanga a bhfuil aistriúchán séimeantach ag baint leis. 

Sampla ón nGaeilge: Tá dhá mhoirféim san fhocal "glanann", "glan" moirféim shaor, agus "-ann" moirféim nasctha.

Sa moirfeolaíocht, tá ceithre shaghas móirféimí ann:

 Móirféim shaor: is féidir leis a bheith in a aonar agus ciall séimeantach ann. M.sh.: "múin" sa focail "múinteoir". Freisin, is féidir leo a bheith nasctha le leicséim eile.
 Móirfeím nasctha: ní fhágtar an móirféim seo ach amháin nasctha le leicséim eile, mar shampla, an "il" in "ildaite". Go hiondúil, is réimíreanna agus iarmhíreanna iad.
 Móirféim infleicseach: athraíonn na móirféimeanna seo an t-uiseal, uimhir, inscne, agus araile, an fhocail atá i gceist. Mar shampla: an "bh" in "ár bhfuinneog".
 Móirféím dhíorthach: Is é an móirféim seo an cineál a déanann focail nua as focail eile. Mar shampla: an "-ach" in "áthasach".

Feic freisin 
 Leicséim
 Moirfeolaíocht

Teangeolaíocht
CERN

Is é CERN an Eagraíocht Eorpach le haghaidh Taighde Núicléach (nó Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire as Fraincis), an saotharlann le haghaidh taighde fisic chaithníní is mó ar domhan, suite ar an dteorainn idir an Fhrainc is an Eilvéis, taobh thiar ón Ghinéiv. 

Tá aithne ar an áit freisin mar ionad breithe an Ghréasáin Domhanda. Síníodh an coinbhinsiún a chuir tús leis ar an 29 Meán Fómhair, 1954. Bhí 12 ball ann ag an dtús ach anois tá 20 ball ann.

Gailearaí

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 CERN.ch

Fisic cháithníní
Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Texas

Ceann de na 50 stát de chuid Stáit Aontaithe Mheiriceá is ea Texas. Bunaíodh 'Poblacht Texas" in 1836 agus d'ionghabh na Stáit Aontaithe Texas sa bhliain 1845.  

Tháinig ainm an stáit as an teanga Caddo, teanga bhundúchasach Mheiriceánach a bhí á labhairt ag na Hasinai. Comhghuaillíocht de threibheacha ab ea na Hasinai agus an teanga seo á labhairt acu. Is é is brí leis an bhfocal táyshaʔ sa teanga seo ná "cara", agus nuair a chuir na Meicsicigh iarmhír na huimhreach iolra leis, fuarthas Texas nó Tejas.

Stair 
Bunaíodh "Poblacht Texas" ar an 2 Márta 1836  Ag an am céannna, rinne an t-arm Meicsiceach, faoi Antonio López de Santa Anna, léigear ar an Alamo agus ar 6 Márta 1836, rinneadh slad ar na “Texian” a bhí ann,  ina measc Davy Crockett, laoch pobail sna Stáit Aontaithe.  Chuir an t-ionsaí uafás ar mhuintir na háite ag an am. 

Ccloíodh an t-arm Meicsiceach sa Chath San Jacinto ar an 21 Aibreán 1836.

Tíreolaíocht Texas
Is é Texas an dara stát is mó sna Stáit Aontaithe de réir a achair (tá Alasca níos mó) agus de réir an daonra (tá California níos mó).Is í Austin príomhchathair Texas, ach is í Houston an chathair is mó. Ainmníodh an dá chathair as daoine de bhunaitheoirí an stáit, is é sin, Stephen Fuller Austin, "athair Texas", agus Sam Houston, a chaith dhá sheal ina Uachtarán ar Texas nuair a bhí sé ina Phoblacht neamhspleách. Tá duine as gach beirt in Texas ina gcónaí i ndúiche cathrach Houston nó i ndúiche cathrach Dallas-Fort Worth.

Úsáidtear an giorrúchán TX don phost.

Contaetha i Texas

Geilleagar
Is iad an dá thionscal is mó a thuilleann clú do Texas ná an fuinneamh (giniúint chumhachta agus scagaireacht artola) agus an aerloingseoireacht (NASA).

Iompar
Rialaíonn Roinn Iompair Texas (TxDOT) bóithre, eitleoireacht agus córais iompair poiblí sa stát. Is é Aerfort Idirnáisiúnta Dallas/Fort Worth, lonnaithe leath bealaigh idir Dallas agus Fort Worth, an t-aerfort is mó sa stát, an dara is mó sna Stáit Aontaithe, agus an ceathrú is mó ar domhan. An dara aerfort is mó sa stát ná Aerfort Idirilchríochach George Bush i Houston. 

Freastalaíonn trí sheirbhís Amtrak ar Texas: 
An Texas Eagle idir Chicago agus San Antonio,
An Sunset Limited idir New Orleans agus Los Angeles,
An Heartland Flyer idir Fort Worth agus Cathair Oklahoma. 

Is é Calafort Houston ceann de na calafoirt is mó ar domhan. Tá faid 80 ciliméadar aige, agus is é an dara calafort is gnóthaí sa tír ó thaobh tonnáiste de i ndiaidh Calafort Louisiana Theas.

Tagairtí 

Stáit Mheiriceá
 
Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Texas
1



Eachtraí 
 Chuir Tibéirias éirí amach faoi chois sa Ghearmáin.
 Tús Ré Yuanshi le linn ríora Han sa tSín.
 Bronnadh teideal ríoga iarbháis ("an Tiarna Baochengxun Ni") ar Chonfúicias.
 Tugadh síoda isteach sa Róimh don chéad uair.
 Scríobh Oivid an dán Metamorphoses.
 Tháinig an Búdaíochas isteach sa tSín.
 D'éirigh an tImpire Ping Han i gcoróin.
 Bunaíodh Aksum san Aetóip) thart ar an am seo.

Breitheanna 
 Íosa Críost, dar le Dionysius Exiguus (féach ar Anno Domini)

Básanna 
 Zhao Feiyan, bean an Impire Cheng Han, ar a gcuireadh iallach féinmharú.

Ceannairí Dhomhanda 
 An Aithin - Areius Paianieus, Ceannaire na hAithne (AD 1 - 2)
 An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na n-Atrebates (thart ar 20 RC - 7 AD)
 Éire - Crimthann Nia Náir, Ard-Rí na hÉireann (7 RC - 9 AD)
 Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Cládiach)
 Caesar Ágastas, Impire Rómhánach agus consal, (43 RC - AD 14)
 Lucius Aemilius Paullus, Consal Rómhánach (AD 1-2)

0001

als:0er#Johr 1
Béaloideas

Is éard is Béaloideas ann ná cultúr dúchasach na ndaoine. Tuigtear go hiondúil (ní ga gurb é an ceart é) gurb ionann é agus litríocht bhéil go traidisiúnta, .i. scéalta a insítear ó bhéal seachas scéalta scríofa. Is tuiscint i seo atá as dáta inniu san aonú aois is fiche. Is ionann béaloideas agus cultúr anois nach mór. Tá níos mo i gceist le béaloideas ná scéalta, baineann sé le iompar, le deasghnátha agus le siombalachas sa chultúr coitinn ar domhan.  

Thug Sasanach William Thoms 'folklore' ar a leithéid thiar sa bhliain 1846. Bhí a leithéid ann cheana i dteangacha eile san Eoraip. Tagann an focal as an dá fhocal béal agus oideas, a chiallaíonn "eagna" nó "oideachas". Tá an téarma in úsáid ón seachtú céad déag ar a laghad. B'é an seanchaí leannta Seathrún Céitinn a bhain úsáid as sa saothar cáiliúil de chuid Foras Feasa ar Éirínn. Nuair a chum William Thoms an focal Béarla "folk-lore" sa bhliain 1846 thosaíodh ar an bhfocal béaloideas a thagairt don téarma sa Bhéarla. Tuigeann an chuid is mo de na daoine nach 'piseoga' amháin ata ann ach tuiscintí eile ar an saol a bhí i measc na sinsear le tamall maith de bhlianta.

Sin ábhar an léinn a dtugtar 'béaloideas' sa Ghaeilge air sa lá ata inniu ann. Ní coincheap Éireannach é in aon chor ach coincheap domhanda, tá ceangal aige le heolas na ngnáthdhaoine, saineolas ach eolas éigin. Teann sé siar go dtí tosach an léinn ach ní leagan lag den scoláireacht e ach leagan eile. Bíonn sé faoin duine aonair cinneadh a dhéanamh. Seachnaíonn roinnt daltaí na bríonna ata ag an gcultúr dúchais toisc gur athraíodh cuid mhór iad o thosach na hathbheochana in Éirinn sa bhfichiú haois. An 'athbheochaint' a bhí ann ná aththuiscint a bhí in oiriúint do thuiscintí nua-aoiseacha meánaicmeacha. Ba cheart do mhic léinn tamall a thógáil chun an scéal seo a mheabhrú i gceart. 

Bíonn béaloideas inniu ar theilifís, ar an Idirlíon, ar raidió srl., ceapann daoine fós gur sean-rud béaloideas ach ní fíor i gcónaí dóibh. Tá béaloideas nua ann chomh maith. Maíonn údair airithe gur béaloideas an seanchas mar gheall ar athrú aoraide srl., Is é sin, déantar amach go bhfuil baint aige le firinne nó le malairt na firinne. Deir daoine gur béaloideas an saol ar fad leis. Is é an míniú gnathach na gur cuid den chultúr dúchasach an béaloideas ina mbíonn scéalta, ceol, damhsa, finscéalta, stair, seanfhocail, creidiúintí, nósanna, piseoga, féilte agus deasghnátha. Bíonn béaloideas éagsúil ag grúpaí éagsúla sa phobal, is cuid de an cultúr traidisiúnta ach sa lá ata inniu ann cuirtear a lán rudaí comhaimseartha san áireamh chomh maith. 

Litríocht
Béaloideas
Uachtarán na Brasaíle

Is é Uachtarán na Poblachta Chónaidhme na Brasaíle ceann stáit agus ceann rialtais na Brasaíle. Is é an ardcheannasaí Fórsaí Cosanta Brasaíleach freisin. Is é Jair Bolsonaro an tUachtarán reatha.

Polaitíocht na Brasaíle
Uachtaráin Tíortha
Gluaisteán

Is cóir iompair (feithicil, gléas siúil) í an gluaisteán (nó an carr mar atá aithne uirthi chomh maith), agus inneall dócháin inmheánaigh á tiomáint. Baintear úsáid as an ngluaisteáin le paisinéirí agus lastas a iompar, agus í an-áisiúil i gcomhair aistir fhada. Go tipiciúil, tugann an gluaisteán slí do chúigear daoine, ach tá gluaisteáin de chineálacha eile ann. 

Tá monarchana gluaisteán i dtíortha éagsúla ar fud an domhain, go háirithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Iodáil, an tSualainn, an tSeic, Sasana, an Rúis, an tSeapáin, an India, an tSín, Meicsiceo agus an Bhrasaíl.

Sanasaíocht 
D'eascair an focal carr ón bhfréamh Ceilteach *carr- (cairt nó vaigín). I measc na dteangacha eile a úsáideann focail a shíolraigh ón bhfréamh Ceilteach seo tá carr na Breatnaise, karr na Briotáinise, carrum na Laidine, carro na Spáinnise agus car an Bhéarla.

Meicnic 
Bíonn ceithre roth faoin ngluaisteán, agus bonn rubair timpeall ar gach roth. Tá tiúb taobh istigh den bhonn a theanntar le haer. 

Is é an cineál inneall is mó a úsáidtear leis an ngluaiseacht a thiomáint ná inneall dócháin inmheánaigh. 

Is iad an peitreal agus an breosla díosail an dá chineál breosla is coitianta. Baintear úsáid as na bithbhreoslaí, as gás leachtaithe agus as breoslaí eile freisin. Tá gluaisteáin leictreacha ann, leis, agus iad á bhfuinnmhiú ag cadhnraí nó ceallraí móra.

Stiúrtar an gluaisteán tríd an roth stiúrtha a chasadh. Thairis sin, is féidir leis an tiománaí troitheáin ar leith a oibriú le coscán a theannadh (troitheán coscáin) nó le tuilleadh luais a chur faoin ngluaisteán (troitheán luasaire). Bíonn crág nó troitheán cráige ann freisin le giar a athrú.

Stair 
Ar an 10 Samhain 1903, chuir an ceapadóir, Mary Anderson, as Birmingham, Alabama, cuimilteoir gaothscátha faoi phaitinn don chéad uair (paitinn S.A.M. uimhir 743801).

Féach freisin 
 Feithicil leictreach
 Feithicil hibrideach
 Feithicil astaíochtaí nialasacha

Tagairtí

Naisc 
 Fédération Internationale de l'Automobile
 Forum for the Automobile and Society

 
Feithiclí bóthair
Sióg

Sióg a thugtar ar dhuine den lucht sí. Bíonn riocht duine ar shióga de ghnáth, cé go bhfuil difríochtaí suntasacha idir an dá chine, agus tá na cineálacha sióige éagsúil lena chéile freisin. I gcontrárthacht leis an smaoineamh nua-aimseartha Béarla, ní daoine beaga agus sciatháin orthu iad na sióga ar fad, de réir thraidisiún na hÉireann; tá cuid de na sióga, cuir i gcás na fir dhearga, níos mó ná méid duine, agus tá sióga eile, ar nós na mban sí, ar mhéid duine normálta. De réir an tseanchais, síolraíonn cuid mhaith de na sióga ó Thuatha Dé Danann, a dibríodh go dtí liosanna, ráthanna agus cnoic na hÉireann nuair a maidhmeadh orthu sa gcogadh in aghaidh Lucht Mhíl Easpáine, óna síolraíonn Gaeil an lae inniu. De réir scéalta eile, is aingil iad a thit go talamh ó na Flaithis toisc nach raibh siad sách maith chun fanacht ar neamh agus nach raibh siad sách olc chun dul go hifreann.
I gceantair áirithe, ba gheis an lucht sí a lua, agus cumadh neart leasainmneacha orthu dá bharr, mar shampla "na daoine maithe" agus "na daoine áin". Creideadh go forleathan sna sióga go dtí tús an 20ú aois san Eoraip; is beag duine a chreideann iontu sa lá atá inniu ann.

Is iad seo a leanas na príomhchineálacha sióige in Éirinn: bean sí, púca, leipreachán, fear dearg, maighdean mhara, síofra.

Béaloideas na hÉireann
Tuatha Dé Danann
Calvin Coolidge

Ba é John Calvin Coolidge, Jr. (4 Iúil, 1872 - 5 Eanáir, 1933) an 30ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ó 2 Lúnasa, 1923 go dtí an 3 Márta, 1929. Nuair a d'éag Warren Harding, Uachtarán SAM, go tobann in San Francisco i mí Lúnasa 1923, bhí an leas-Uachtarán , Calvin Coolidge, ar chuairt chuig a thuaismitheoirí ina bhaile dúchais, Plymouth, Vermont, 3,000 míle thoir.
Fuair athair Choolidge an scéal ar an ghuthán i lár na hoiche.
Mhúscail sé a mhach Calvin ar an toirt agus chuir a bhean chéile fá choinne Bíobla agus cóip de Bhunreacht SAM.
Mar nótaire poiblí bhí athair Calvin in ann é a oirniú mar an 30ú Uachtarán an oíche sin agus d'fhreastail máthair Chalvin mar fhinné.
Más dlíodóir rathúil agus poiliteoir grinn a bhí ann go fírinneach- fear a d'éirigh ó mhaor go seanadóir agus go hoifig ghobharnóir Massachusetts- bhreathnaigh pobal SAM ar a nUachtarán nua. 
Nuair a tháinig an-rath ar gheilleagar SAM le linn dó abheith in oifig, tugadh an buíochas dósan.
Bronnadh 'rathúnas Coolidge' ar a thréimhse.

Ba é Calvin Coolidge a d'fhógair " Is é gnó SAM an gnó'!
Bhuail taom croí é in aois a 60 bliain d'aois.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1872
Básanna i 1933
Uachtaráin na Stát Aontaithe
Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Herbert C. Hoover

Ba é Herbert Clark Hoover (10 Samhain 1874 - 20 Deireadh Fómhair 1964) 31ú huachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé ina bhall den pháirtí Poblachtánach. 

Bhí Hoover i bhfeidhmeannas ó 3 Márta 1929 go dtí an 3 Márta 1933. Thosaigh an Spealadh Mór i ndiaidh thuairteáil an stocmhalartáin ar an 29 Deireadh Fómhair 1929. 

Gaireadh Franklin D. Roosevelt ina Uachtarán ar na Stáit Aontaithe sa bhliain 1933. Ag an am sin, bhí beagnach tríocha faoin gcéad d’oibrithe na tíre dífhostaithe agus bhí teipthe ar na céadta míle gnónna ar fud na tíre.  
Is dona an bhreith a thug an stair ar Hoover agus na polasaithe ‘laissez-faire’ an rialtais le linn an ama sin (idirghabháil ar bith).

Ach ní raibh an Cúlchiste Feidearálach faoi smacht an Uachtaráin ag an am. Agus bhí Hoover i bhfeidhmeannas freisin nuair a cuireadh tús le damba Hoover ar abhainn an Cholorado. Cuireadh tús leis an obair thógála sa bhliain 1931.

1940 
Ba é Hoover an t-iar-uachtarán amháin a rinne iarracht filleadh ar an Oifig Ubhchruthach. Ach  chaill sé an rás don Teach Bán i 1940.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1874
Básanna i 1964
Uachtaráin na Stát Aontaithe
Leipreachán

Gréasaí sí is ea an leipreachán. (nó lucharachán, lucharbán agus araile.) Tá an leipreachán ar méid páiste óig, cé go bhfuil na céadta blianta slánaithe aige ar nós na sióg eile. Bíonn dúil mhór ag an leipreachán in airgead, agus deirtear go bhfuil pota mór óir i bhfolach aige. Is féidir iallach a chur ar an leipreachán an pota óir a thabhairt don té a bheireann ar an leipreachán, cé go n-éalóidh an leipreachán múna gcoinneofar amharc air an t-am ar fad. Tréithe seo an leipreacháin, taispeánann siad meas an tseansochaí ar fhir cheirde, is dócha. I dtuairim na muintire tuaithe, bhí na ceardaithe (ar nós gréasaithe, gaibhne, srl.) glic, saibhir, seachantach ar a gcuid maoine a roinnt le daoine eile.

Tá siombail d'Éirinn ar fad déanta den leipreachán i Meiriceá Thuaidh. Tá an siombail ceangailte le stéiréitíopáilte eile Éireannacha, mar shampla cairdiúlacht, ólachán, agus Lá Fhéile Pádraig. Ní cairdiúil ar chor ar bith a bhí na leipreacháin i bhfíorseanchas na hÉireann, áfach.

Béaloideas na hÉireann
Gréasán Domhanda

Is córas poiblí hipirtéacs ar an Idirlíon é an Gréasán Domhanda (as Béarla World Wide Web nó WWW), cruthaithe ag Tim Berners-Lee i CERN i 1990 le haghaidh torthaí eolaíochta a scaipeadh. Is é an Gréasán Domhanda an chuid is iomráití den Idirlíon ach tá seirbhísí eile ar an Idirlíon nach cuid den Ghréasán Domhanda iad, cosúil le ríomhphost agus teachtaireachtaí meandaracha. Más mian leat an Gréasán Domhanda a thaisteal, tá gá le ríomhaire le ceangal Idirlín agus brabhsálaí air. Coinnítear leathanaigh gréasáin ar fhreastalaithe gréasáin agus déantar rochtain orthu tríd an bprótacal HTTP. Tagann íomhá an ghréasáin ó úsáid hipirnaisc chun na leathanaigh lín a cheangail le chéile.

URLanna agus Hipirnaisc 
Bíonn seoladh ag gach píosa eolais ar an nGréasán Domhanda. Tugtar an URL ar an seoladh seo (cé go bhfuil URI i ndáiríre níos cruinne don sainmhíniú seo - is fothacar iad na URLanna de na URIanna). Seasann URL le haghaidh Uniform Resource Locator nó Aimsitheoir Aonfhoirmeach Acmhainne i nGaeilge. Is féidir an URL a chló isteach sa mbrabhsálaí nó is féidir cliceáil ar hipearnasc ar leathanach gréasáin chun taisteal chuig URL nua. Seo roinnt samplaí de URLanna:
 http://www.wikipedia.org
 http://ga.wikipedia.org
 https://internetbanking.aib.ie/hb1/roi/presign.jsp 
 http://upload.wikimedia.org/wikipedia/meta/2/2a/Nohat-logo-nowords-bgwhite-200px.jpg
Ní gá an http:// a chló isteach sa bhrabhsálaí mar go bhfuil sé inghlactha go bhfuil sé ann. Tabhair faoi deara thuas nach dtosaíonn gach URL le www. Is seoladh slán é an tríú shampla. Is féidir é sin a aithint mar go dtosaíonn sé le https. I gcás an cheathrú shampla, is URL é seo de phictiúr atá mar chuid de leathanach gréasáin. 

Idirlíon
Bobby Fischer

Ba sármháistir fichille é Robert James "Bobby" Fischer (9 Márta, 1943 i Chicago, SAM - 17 Eanáir, 2008 i Réicivíc, an Íoslainn) agus iar-churadh an domhain. 

Bhuaigh sé Comórtas Fichill an Domhain ar 1 Meán Fómhair, 1972, ceann de bhuaicphointe an Cogadh Fuar. Ba é an dara Meiriceánach agus an chéad Mheiriceánach a rugadh i SAM chun Comórtas Fichill an Domhain a bhuachaint. 

Bhí neamhord ilphearsantachta air agus saol casta aige. 

Shíothlaigh sé i Réicivíc, san Íoslainn  64 bliain d'aois dó, sa bhliain 2008 tar éis dó saorántacht na hÍoslainne a bhaint amach sa bhliain 2005.

Féach freisin 

 Imreoirí fichille

Tagairtí 

Fischer, Bobby
Fischer, Bobby
Imreoirí fichille
2



Eachtraí 
 Tháinig Ariobarzanes II, rí Media Atropatene, i gcoróin mar Rí na hAirméine.
 Bhuail Gaius Iúlias Caesar Vipsanianas le Rí an Pairtia ar an Eúfratis.
 Rinneadh consail Rómhánacha de Publias Alfenas Varas agus Publias Vinicias

Breitheanna 
 13 Márta - Apolonias na Tiana (bás: 98 AD)

Básanna 
 Lúcias Caesar, mac Marcas Vipsanias Agripa agus Iúlia (rugadh: 17 RC)

Ceannairí Dhomhanda 
 An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na n-Atrebates (thart ar 20 RC - 7 AD)
 Éire - Crimthann Nia Náir, Ard Rí na hÉireann (7 RC - 9 AD)
 Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Cládiach)
 Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)
 P. Vinicias, P. Alfenas Varas, Consail Rómhánacha (AD 1-2)

0002

als:0er#Johr 2
Cathair na Vatacáine

Is í Cathair na Vatacáine, nó Stát Chathair na Vatacáine (Iodáilis: Stato della Città del Vaticano, Laidin: Status Civitatis Vaticanae) lárionad na hEaglaise Caitlicí sa domhan, agus í suite taobh istigh den Róimh, príomhchathair na hIodáile. Is féidir an Vatacáin a thabhairt uirthi as Gaeilge freisin. 

Is í an Vatacáin an stát is lú sa Domhan de réir an daonra agus an achair. Tháinig an Vatacáin ar an bhfód mar atá sí inniu, nuair a shínigh Benito Mussolini agus an Pápa Pius XII Conradh na Lataráine sa bhliain 1929. 

Is gá an Vatacáin féin a aithint thar an Suí Naofa, nó is follasach go raibh an Suí Naofa ann, mar choincheap, i bhfad sular bunaíodh Stát na Vatacáine. Foilsítear fógráin oifigiúla na Vatacáine féin as Iodáilis, ach is í an Laidin bunteanga na gcáipéisí a eisíonn an Suí. Thairis sin, ní hionann pasanna na Vatacáine agus pasanna an tSuí Naofa. Ní stát é an Suí Naofa féin, agus mar sin, ní féidir leis ach pasanna dioplómatúla agus pasanna seirbhíse a eisiúint, ach bíonn an Vatacáin féin ag eisiúint gnáthphasanna.

Roimh lá na Vatacáine, bhí a leithéid de rud ann agus Stáit an Phápa. Is éard a bhí i gceist le Stáit an Phápa ná an stát eaglasta a bhí ann sna blianta 756-1870, agus é ag cuimsiú lár na hIodáile go léir. Tháinig deireadh leis na Stáit seo de thoradh an Risorgimento, is é sin, leis na cogaí a cuireadh sa naoú haois déag leis an Iodáil go léir a aontú. Nuair a shínigh Pius agus Mussolini Conradh na Lataráine, shainigh siad nárbh é athbhunú Stáit an Phápa a bhí i gceist, ach stát nua ar fad.

Monarcacht í an Vatacáin, agus is é an Pápa an monarc. Eaglaisigh Chaitliceacha iad na feidhmeannaigh is airde sa Stát. Tá limistéar an Stáit faoi fhorlámhas an tSuí Naofa, agus cónaí ar an bPápa ansin, sa Phálás Aspalda. Níl cónaí ar an bPápa ansin ach ón mbliain 1377 anuas. Roimhe sin, bhíodh na Pápaí ina gcónaí i bPálás na Lataráine ar Chnoc Caelius ar an taobh eile den chathair. I bPálás na Lataráine a síníodh Conradh na Lataráine freisin, agus sin é an fáth go bhfuil an t-ainm sin ar an gConradh.

Seanainm é ainm na Vatacáine, agus é ag dul siar go dtí na blianta réamh-Chríostaí: Mons Vaticanus an leagan Laidine, nó Cnoc na Vatacáine. Cuid de shean-Chnoc na Vatacáine iad críocha an Stáit, chomh maith leis na Machairí Vatacánacha in aice leis an gCnoc. B'ansin a tógadh Baisleac Pheadair, an Séipéal Sistíneach, an Pálás Aspalda agus na hiarsmalanna, chomh maith le foirgnimh áirithe eile. Go dtí an bhliain 1929, bhain na tailte seo le barda Borgo.

Tá cuid d'fhoirgnimh an tSuí Naofa suite taobh amuigh den Vatacáin, go háirithe Castel Gandolfo, áitreabh samhraidh an Phápa, chomh maith le baisleaca áirithe. Tá cearta eistíre ag údaráis na Vatacáine sna tailte seo, agus iad á bpóilíniú ag gníomhairí Vatacánacha.

Naisc Sheachtracha 
 Suíomh gréasáin oifigiúil na cathrach

Tagairtí 

 
V
Gallaibh

Contae de chuid na hAlban is ea Gallaibh nó Cataibh, atá suite i dtuaisceart na tíre. Bhí 23,866 duine ina gcónaí sa chontae sa bhliain 2001

Bailte 

 Allt nam Breac, An t-Achadh Siar
 Baile na Bruthaich, Bearghdal, Bágair, Am Bráigh Mór, Baile a' Chaisteil
 Canasbaidh, Céis
 Dail Healabhaig, Dún Beithe, Dúnaid, An Dail Shuas
 Gleann Fhionnainn
 Hacraig
 Inbhir Úige, Inbhir Theórsa
 Liabost, Latharan, Latharan a' Phuill
 Obar Árdair
 Ráth
 Sgrabastair, Sgarbh Sgeir, Sgeilpeach

Tíreolaíocht 

 Abhainn Theórsa
 Beinn Cíoch na Íghne
 An Caol Arcach, Ceann Dúnaid, An Cuan Moireach
 Srómaigh
 Taigh Iain Ghrót

Naisc Sheachtracha 

 Gallaibh

Tagairtí

Contaetha na hAlban
Immanuel Kant

Fealsamh iomráiteach ó Ríocht na Prúise i Ré na hEagnaíochta ba ea Immanuel Kant (22 Aibreán 1724 - 12 Feabhra 1804).

I dteagasc an Idéalachais Tharchéimniúla d’áitigh sé nach raibh sa spás, san am agus sa chúisíocht ach céadfachtaí; tá “rudaí iontu féin” ann ach ní féidir eolas a fháil orthu.

Dúirt sé go gcuireann an intinn cruth ar an eispéireas agus go bhfuil na hairíonna céanna ag an eipéireas daonna go léir. Tá tagairt do réabhlóid Copernicus ina thairiscint go bhféadtar réada a iomasú a priori (roimh ré) agus dá bhrí sin go bhfuil an t-iomasú neamhspleách ar an réaltacht oibiachtúil. Shíl Kant gurbh é an réasún máthair na moráltachta agus gur tháinig an aeistéitic d’acmhainn bhreithiúnais neamhchlaonta. Tá tionchar ag tuairimí Kant ar fhealsúnacht ár linne fós, go háirithe i réimsí na eipistéimeolaíochta, na heitice, na teoirice polaitiúla agus na aeistéitice iar-nua-aoisí.

Scríobh sé a mhórshaothar Critic an Fhíor-Réasúin (1781) chun an gaol idir réasún agus eispéireas daonna a mhíniú. Bhí fonn air deireadh a chur le teoiricí amhantracha faoin eispéireas daonna agus cur i gcoinne sceipteachas David Hume agus a leithéidí. Shíl sé gur sháraigh sé an fál go haer a thóg réasúnaithe agus eimpírithe eatarthu féin, agus meastar go forleathan gur chomhtháthaigh sé an dá thraidisiún.

Ba é tuairim Kant go dtiocfadh síocháin shíoraí de dhaonlathas uilíoch agus de chomhoibriú idirnáisiúnta. Shíl sé go dtarlódh sé seo de bharr na staire uilíche cé nach mbeadh sé pleanáilte. Tá díospóireacht ar siúl go fóill faoi smaointe reiligiúnda Kant. Deir daoine éigin gurbh aindiachaí ar dtús é agus gur chum sé argóint ointeolaíoch ar son Dé i gceann tamaill, agus tá daoine eile níos déine air, go háirithe Schopenhauer, fealsamh a dúirt nach raibh i bhfoirm ordaitheach eitic Kant ach “moráltacht dhiaga” agus “Deich nAitheanta Mhaois faoi cheilt,” agus Nietzsche, a mhaígh go raibh fuil diagaire in Kant agus nach raibh ann ach cosantóir sofaisticiúil na Críostaíochta. 

D’fhoilsigh Kant saothair thábhachtacha eile ar eitic, reiligiún, dlí, aeistéitic, réalteolaíocht agus stair. Orthu sin tá Stair Nádúrtha Uilíoch (1755), Critic an Réasúin Phraiticiúil (1788), Meitifisic na Moráltacha (1797), Critic an Bhreithiúnais (1790), leabhar ar aeistéitic agus ar theileolaíocht, and Reiligiún Laistigh de Theorainn an Lom-Réasúin (1793).

Nótaí

Kant, Immanuel
Kant, Immanuel
Kant, Immanuel
Ceadúnas GNU do Dhoiciméadú Saor

Is éard is an Ceadúnas GNU do Dhoiciméadú Saor (GNU Free Documentation License an teideal Béarla, le GNU FDL nó GFDL mar ghiorrúcháin) ná ceann de na ceadúnais is coitianta don ábhar saor. Is macadamhail é leis an gCeadúnas Ginearálta Poiblí GNU, a bhaineann le ábhar oscailte. Foilsithe ag an Free Software Foundation é, an grúpa a stiúrann an tionscadal GNU.

Ceapadh an ceadúnas le haghaidh úsáid le lámhleabhair, téacsleabhair, ábhair thagartha agus theagasacha eile, agus doiciméadúcháin den tsaghas sin a ghabhann le bogearraí GPL de ghnáth. Is féidir é a úsáid le saothar téacs ar bith, áfach, gan trácht ar an ábhar atá i gceist. Déanann an ceadúnas coinníoll de go gabha an ceadúnas céanna le cóip ar bith den ábhar, fiú má athraítear é. Ceadaítear na cóipeanna sin a dhíoladh, ach má dhéantar na cóipeanna ina mhórcodanna, caithfear iad a chur ar fáil i bhfórmáid atá éasca le hathrú.

An Vicipéid an tionscadal is mó i measc na dtionscadal faoin GFDL.

GNU
Bogearraí saora
An Easpáinneoil

An dara hoileán is mó (an ceann is mó ná Cúba) i Muir Chairib is ea an Easpáinneoil (Spáinnis: La Española). Tá dhá thír suite san oileán, mar atá Háítí agus an Phoblacht Dhoiminiceach. Tháinig Criostóir Colambas ann ar an 5 Nollaig, sa bhliain 1492 agus ar a thuras go dtí an t-oileán bhunaigh sé an chéad áit lonnaithe Spáinneach sa Domhan Nua ar an oileán seo sa bhliain 1493.

Easpáinneoil
An Phoblacht Dhoiminiceach
Háítí
Poblacht na hÉireann (1919)

Is í Poblacht na hÉireann (1919) an stát réabhlóideach a bhí bunaithe ag baill na Chéad Dála. Bunaíodh í i gcoinne stát na Breataine chun neamhspleáchas na hÉireann a bhaint amach agus neamhaird a thabhairt ar riail na Breataine in Éirinn.

Bunú 
Thóg na baill a sainordú ó Éirí Amach na Cásca agus ó Olltoghchán na Breataine 1918, inar bhuaigh Sinn Féin 73 suíochán, an chuid is mó de na suíocháin in Éirinn.

Ba é arm na poblachta seo a throid Cogadh na Saoirse (Éire) idir 1919 agus 1921. Chuir Sinn Féin an Phoblacht ar bun, chuir siad cuireadh go dtí an Páirtí Náisiúnach agus an Páirtí Aontachta ach dhiúltaigh siad chun a bheith ann.

I bhFeidhm 
Fuair an Phoblacht aitheantas ón Aontas Sóivéadach ach ba í sin an tír amháin a thug aitheantas di. 

Bhí rath ag an bpoblacht maidir le cúirteanna dúchasacha a chruthú agus ord a choimeád. Chomh maith le sin, bhí an-thacú ag daoine náisiúnacha leis an rialtas nua. 

Sa deireadh, neamhbhunaigh an phoblacht tar éis an Conradh Angla-Éireannach agus bhunaigh Saorstát Éireann ina háit.

Uladh 

Áfach, níor shín an riail go Oirthuaisceart na hUladh, áit ina bhfuil méid mór Aontachtóirí. 

Dúirt an phoblacht go raibh údarás aici ar oileán iomlán na hÉireann, ach ní raibh riail na poblachta ann in áiteanna de Ulaidh, mar shíneadh ar sin, ní raibh na Sé Contae in Oir-thuaisceart na hÉireann ann i Saorstát Éireann. Rinne Tuaisceart Éireann astu.

Forógra Neamhspleáchais na hÉireann

Tagairtí 

Stair na hÉireann
Iar-thíortha na hEorpa
Cogadh na Saoirse in Éirinn
Dáil Éireann
Bob Riley

Ba é Robert Renfroe "Bob" Riley (rugadh 3 Deireadh Fómhair 1944) an 52ú gobharnóir ar Alabama sna Stáit Aontaithe. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Rugadh in Ashland, Alabama é. Chuaigh sé go dtí Ollscoil Alabama agus bhain sé amach céim i Riarachán Gnó. Bhí sé ina ghobharnóir ó 2003 go 2011, bliain ar tháinig Robert Bentley (P) i gcomharbacht air.

Naisc 
Beathaisnéis Riley ar Shuíomh Ghobharnóir Alabama  

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1944
Daoine beo
Contae Bibb, Alabama

Is contae in Alabama é Contae Bibb. Tá sé suite i lár an stáit.  Is é Centreville príomhbhaile an chontae, ach is Brent an chathair is mó.  Sa bhliain 2016 bhí 22,643 daoine ina gcónaí ann (dlús daonra 14/km²) . Tá sé ag críochantacht le Contaetha Jefferson, Shelby, Chilton, Perry, Hale, agus Tuscaloosa.

Is contae tirim (Béarla: dry county) é Contae Bibb, is ionann sin agus tá sé in éadan an dlí ag díol alcól ar chor ar bith, cé go gceadaítear é i mbailte West Blocton, Centreville, agus Brent.

Stair 
Bunaíodh an chontae ar an 7 Feabhra 1818. Tugadh Contae Cahawba air go dtí 1820 nuair a athainmníodh Contae Bibb é. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Ghobharnóir William W. Bibb.

Bailte i gContae Bibb 
 Brent
 Centreville (príomhbhaile)
 Woodstock 
 Vance 
 West Blocton

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh Idirlín oifigiúil
 Léarscáil Contae Bibb 

Bibb
Bibb, Contae
Contaetha Alabama bunaithe sa bhliain 1818
Áiteanna bunaithe sa bhliain 1818
Achar cathrach Birmingham–Hoover
Bibb
Contae Walker, Alabama

Is contae in Alabama é Contae Walker. Tá sé suite i lárthuaisceart an stáit. Tá an dlús daonra (33/km²) ann. Is é Jasper príomhbhaile an chontae.  Sa bhliain 2016 bhí 64,967 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Winston, Cullman, Blount, Jefferson, Tuscaloosa, Fayette, agus Marion.

Stair 
Bunaíodh Contae Jefferson ar 26 Nollaig 1823. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar  John Williams Walker, Seanadóir SAM .

Cathracha agus bailte i gContae Walker
 Carbon Hill
 Cordova
 Dora
 Eldridge
 Jasper
 Kansas
 Nauvoo (tá cuid de Nauvoo suite i gContae Winston)
 Oakman
 Parrish
 Sipsey
 Sumiton (tá cuid de Sumiton suite i gContae Jefferson)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh Idirlín oifigiúil
 Léarscáil Contae Walker 

Contae Walker
Walker
Walker, Contae
4



Eachtraí 
 Sa Róimh:
 Roghnaíonn an tImpire Ágastas Tibeirias mar oidhre. 
 Altramaíonn Tibeirias Gearmáiniceas mar a oidhre féin.
 Seacstas Aeilias Catas ina chonsal Rómhánach.
 Lex Aelia Sentia agus fuascailt na ndaor.
 Tagann Namhae Chachaung i gcomharbas ar Bak Hyeokgeose mar rí Silla (dáta traidisiúnta) sa Chóiré. 
 Bristear agus maraítear RPhraataces agus Musa, rí agus banríon na Páirte, agus déantar an choróin a thairiscint do Orodes III na Páirte.

Breitheanna

Básanna 
 Gaias Caesar, mac Mharcais Vipsainias Agripa agus Iúlia Caesairis.
 Bak Hyeokgeose na ríochta Silla, céad rí na Cóiré.

Ceannairí Dhomhanda 
 An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na nAtrebates (thart ar 20 RC - 7 AD)
 Éire - dáta traidisiúnta - Criomhthann Nia Náir, Ard-Rí na hÉireann (7 RC - 9 AD)
 Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Chláidiach)
 Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)
 Sex. Aeilias Catas, C. Sentias Saturnainas, Consail (4-5)

0004

als:0er#Johr 4