joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Conand

I Miotaseolaíocht na nGael, ba cheannaire na Fomhóraigh é Conann (Sean-Ghaeilge Conand, Conaing) a bhí cónaí air i dtúr ar Oileán Thoraí.  Chuir sé muintir Neimhidh faoi chois, ag éileamh cáin ollmhór dá dtorthaí agus dá b bpáistí.  I ndeireadh na dála, d'éirigh muintir Neimhidh amach agus mharaigh siad é agus scrios a thúr.  Tar éis a bháis, rinne Morc, Fomhórach eile, sléacht ar mhuintir Neimhidh a bhí fós beo.

Tagairtí

Fomhóraigh
Aspidoras lakoi

Is iasc fionnuisce trópaiceach é lakoi Aspidoras a bhaineann le fo-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae .  Shíolraigh sé ó uiscí intíre  Mheiriceá Theas, agus tá sé le fáil in abhantrach uachtarach na Paraná sa Bhrasaíl . 

Fásfaidh an t-iasc suas le 4.0 cheintiméadar ar fad.  Itheann sé péisteanna, crústaigh bheantacha, feithidí agus ábhar plandúil. Leagann sé uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn  na haosaigh na huibheacha.

Féach freisin 

 Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce

Tagairtí 

 Froese, Rainer agus Pauly, Daniel, eagarthóirí. (2011). " Aspidoras lakoi " i FishBase . Leagan mhí na Nollag 2011. 

Callichthyidae
Éisc Mheiriceá Theas
Fána na Brasaíle
Éisc na Brasaíle 
Éisc a cuireadh síos orthu sa bhliain 1949
Max Baer

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Maximilian Adelbert Baer a rugadh ar 11 Feabhra, 1909 in Omaha, Nebraska agus fuair bás ar an 21 Samhain, 1959 i Hollywood. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1959
Daoine a rugadh i 1909
Lee Savold

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Lee Savold a rugadh Lee Hulver ar 22 Márta, 1916 i gCanby, Minnesota agus fuair bás ar an 14 Bealtaine, 1972. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1972
Daoine a rugadh i 1916
Breogán

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shinsear na nGael é Breoghán (Sean-Ghaeilge Breogán, Bregon nó Breachdan).  B'athair Bhilé é, agus eisean athair Mhíle Espáine, sinsear díreach na nGael.

Seanscéal
Insítear a scéal i Leabhar Gabhála na hÉireann, a mhaíonn gurbh é de shliocht na nGael, ó Adám trí mhic Naoi, agus conas a lonnaigh siad in Éirinn.

Chaith na Gaeil 440 bliain ag taisteal ar fud an domhain, agus d'fhulaing siad sraith cor crua ar nós na nIosraelíteach sa Sean-Tiomna.  I ndeireadh na dála, sheol siad chuig an An Ibéir agus chloígh siad í.  Bhunaigh Breogán, ar cheann dá gceannairí, cathair darbh ainm Brigantia agus thóg sé túr ann.  Ó bharr an túir seo, fuair a mhac Íth spléachadh ar Éirinn.  Sheol na Gaeil go dtí Éire, áit a bhuail siad leis na Tuatha Dé Danann.  I ndeireadh na dála, shocraigh siad an tír a roinnt eatarthu, na Gaeil taobh thuas, na Tuatha Dé thíos san Alltar.

Brigantia agus An Ghailís
Is amhlaidh gurb ionann Brigantia agus A Coruña, san Ghailís san lá ata inniu ann; agus go bhfuil Túr Bhreogháin bunaithe ar Thúr Earcail, tógtha ag na Rómhánaigh ag A Coruña, nó ar an Túr Bháibil.

D'fhéadfadh an smaoineamh gurbh í an Ghailís san Ibéir í áit tsinsearachta na nGael a bhunú ar chosúlacht na n-ainmneacha Ibéir agus Hibernia, agus Gailís agus Gael.  Rinne bréagstaraithe na meánaoise a leithéid de dhearbhuithe mar gheall ar náisiúin eile.

Go luath san 11ú haois san Ghailís, scríobhadh scéal mar an gcéanna faoi manach a chuaigh ar aistear trasna na mara go hoileán iontach a chonaic sé ó bharr Thúr Earcail.  Caomhnaítear an scéal, darb ainm Trezenzonii de Solistitionis Insula Magna (Oileán Mór an Ghrianstad de Trezenzonius), in dhá lámhscríbhinn den 14ú haois. 

An Ghailís is sometimes described poetically as the "Home" or "Nation" of Breogán (as Gailísis, the fogar or nazón de Breogán).  The land is so described in the anthem of Galicia, "Os Pinos''".
A large statue of Breogán stands near the Tower of Hercules in Coruña. The professional basketball club of the Galician city of Lugo is called CB Breogán in its honor. In the Spanish capital Madrid, there is a park called Parque de Breogán, named after this legendary figure.

Fianaise ghéiniteach
Cé go gcreidtear gur miotas é, tá fianaise ghéiniteach anois ann, a bhuí le staidéar a rinneadh in 2006 ag Ollscoil Oxford, a bhain an tátal  amach gurbh iad de shliocht fheirmeoirí neoiliteacha, a bhí ina gcónaí tráth i dtuaisceart na Ibéire, formhór na ndaoine in Éirinn agus sa Bhreatain Mhór.

Tagairtí

Clann Mhíle
LaFaro

Banna rac-cheoil ó Béal Feirste, Tuaisceart na hÉireann, ab ea LaFaro

Dioscliosta

Albaim
LaFaro - 2010
Easy Meat - 2011

Ceirníní Leathfhada 
LaFaro EP - 2007
EP2 - 2008

Singlí
Scott - 2006 (le Public Relations Exercise)
Tupenny Nudger - 2010
Ballad of Burnt Dave - 2010
Easy Meat - 2011
Meat Wagon - 2011

Tagairtí 

Racghrúpaí as Tuaisceart na hÉireann
Semionotiformes

Ord primitíbheach d'éisc eitíghathacha is ea semionotiformes, a bhí ar fáil i bhfionnuisce go príomha, ón Tréimhse Thriasach go dtí an Tréimhse Chailceach. Is é an géineas is fearr aithne ná  Semionotus na hEorpa agus Mheiriceá Thuaidh .

Aicmiú 

 Ord  Semionotiformes Arambourg & Bertin 1958 sensu López-Arbarello 2012 [Macrosemiiformes Grande & Bemis 1998 sensu Nelson 2006]  
 Géineas? Rthur Orthurus Kner 1866 
 Géineas † Sangiorgioichthys Tintori & Lombardo 2007 
 Géineas † Luoxiongichthys Wen et al. 2011 
 Géineas † Aphanepygus Bassani 1879 
 Géineas † Placidichthys Brito 2000 
 Family † Pleurolepididae Lütken 1871 
 Géineas † Pleurolepis Agassiz 1863 nach Quenstedt 1852 
 Teaghlach † Macrosemiidae Wagner 1860a corrig. Cope 1889 sensu Murray & Wilson 2009 [Macrosemii Wagner 1860a ] 
 Géineas ter Etermius Vetter 1881 
 Géineas † Blenniomoeus Costa 1850 [ Calignathus Costa 1853 ] 
 Géineas che Enchelyolepis Woodward 1918 
 Géineas † Palaeomacrosemius Ebert, Lane & Kolbl-Ebert 2016 
 Géineas † Voelklichthys Arratia & Schultze 2012 
 Géineas † Notagogus Agassiz 1833-1844 [ Neonotagogus Bravi 1994 ] 
 Géineas † Agoultichthys Murray & Wilson 2009 
 Géineas † Histionotu Egerton 1854 
 Géineas † Propterus Agassiz 1833-1844 [ Rhynchoncodes Costa 1850 ] 
 Géineas † Macrosemiocotzus González-Rodríguez, Applegate & Espinosa-Arrubarrena 2004 
 Géineas † Legnonotus Egerton 1853 
 Géineas † Macrosemius Agassiz 1833-1844 
 Teaghlach † Semionotidae Woodward 1890 sensu López-Arbarello 2012 
 Géineas † Semionotus Agassiz 1832 
 Teaghlach † Callipurbeckiidae López-Arbarello 2012 [Paralepidotidae Hadding 1919 ex Lund 1920 ] 
 Géineas † Ocatáinisichthys López-Arbarello & Wencker 2016 
 Géineas † Semiolepis Lombardo & Tintori 2008 
 Géineas † Paralepidotus Stolley 1919 
 Géineas † Macrosemimimus Schröder, López-Arbarello & Ebert 2012 
 Géineas † Tlayuamichin López-Arbarello & Alvarado-Ortega 2011 
 Géineas † Callipurbeckia López-Arbarello 2012

Amlíne na ngéineas
John Tate

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea John Tate a rugadh ar 29 Eanáir, 1955 in Marion, Arkansas agus fuair bás ar an 9 Aibreán, 1998. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna i 1955
Daoine a rugadh i 1998
Michael Dokes

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Michael Marshall Doakes a rugadh ar 10 Lúnasa, 1958 in Akron, Ohio agus fuair bás ar an 11 Lúnasa, 2012.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2012
Daoine a rugadh i 1958
Cairpre Nia Fer

I Miotaseolaíocht na nGael, rí na Teamhrach ab ea Cairbre Nia Fear (Sean-Ghaeilge Cairpre Nia Fer, gaiscíoch fear) mac Rus Ruad na Laigean.

Luathfhoinsí

Tírechán
Tá an tagairt is luaite do Chairbre le fáil sa bheathaisnéis Naomh Pádraig le Tírechán, téacs as Laidin de chuid na 7ú haoise caomhnaithe sa Leabhar Ard Mhacha.  D'aimsigh Pádraig uaigh ollmhór agus d'éirigh sé an fathach ina luí ann ó mhairbh.  Dúirt an fathach leis gur maraíodh é ag mic Mhic Chon i rith  réimeas Chairbre Nia Fer, céad bliain roimhe sin – 'sé sin, san 4ú haois.

Amhra Colm Cille
Tá tagairt luath eile ann in Amra Choluim Chille (Amhra Cholm Cille) le Dallán Forgaill de chuid na 7ú haoise.  Sa saothar seo, deirtear gur de shliocht Chairbre í Eithne, máthair an naoimh, agus gur de shliocht Cathrach Mhóir é Cairbre.

Leabhar Gabhála na hÉireann
De réir Leabhar Gabhála na hÉireann ón 11ú haois, bhí Cairbre ar marthain le linn réimis Ard-Rí, Eterscél Mór, a chuireann sé ar chomhaois leis an Impire Rómhánach, Ágastas (27 RC - AD 14) agus breith Íosa Críost.  Deir sé ann go raibh sé ar chomhaois le ríthe na gcúigí, Conchúr mac Neasa na nUladh, Cú Raoi na Mumhan agus Ailill mac Máta na gConnacht.

An Rúraíocht
Faightear Cairbre rí Teamhrach ann sa Rúraíocht i dteannta le Conchúr mac Neasa, Cú Raoi agus Ailill mac Máta, fear chéile Mhéabh na gConnacht.  Fedelm Noíchrothach iníon Chonchúir ab ea a bhean chéile, agus bhí mac acu Earc, agus iníon acu, Achall.

Chuaigh seisean agus a dheartháir Find mac Rossa, rí Ghailión na Laighean, i gcomhrac in éadan Conchúir agus na nUladh i gCath Ros na Rí.  Mharaigh laoch na nUladh Cú Chulainn é le ga i gcéin uaidh, agus bhain a cheann de sular thit sé an talamh.  Agus an cath buaite ag na hUlaidh, mhionnaigh Earc Mac Cairbre a dhílseacht do Chonchúr, phós Finnscoth iníon Chú Chulainn , agus rinneadh ina rí Teamhrach in ionad a athar.

Stair chasta
Níl na seanfhoinsí ar aon ghuth maidir leis a achar ama.  De réir Tíreacháin, bhí Mac Con na nDáirine ar marthain sa ghlúin roimh Chairbre, ach lear mór ghlún  ina dhiaidh déanach sa 2ú haois de réir an Leabhar Gabhála.  De réir Amra Choluim Chille, sinsear Chairbre ab ea Cathair Mór, ach bhí seisean ar mhártain go leor glún ina dhiaidh de réir an LGÉ.

Tagairtí

An Rúraíocht
Ríthe na Teamhrach
Fedelm Noíchrothach

Féach freisin Fedelm

I Miotaseolaíocht na nGael, b'iníon Conchúir mhic Neasa sa Rúraíocht í Feidhelm Naoichruthach (Sean-Ghaeilge Fedelm Noíchrothach), aitheanta chomh maith mar Feidhelm Naoichroí.

Phós sí Cairpre Nia Fer, rí na Teamhrach, ach bhí caidreamh bradach aici le Cú Chulainn ag tús an Táin Bó Cuailnge, cé gur athraíodh an téacs go garbh chun a chur in iúl gur bhansclábhaí Feidhelm í leannán Chú Chulainn.  D'fhág sí níos déanaí a fear chéile le haghaidh Chonaill Chearnaigh.

Tagairtí

An Rúraíocht
Dáire mac Fiachna

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, tiarna bólachta Uladh ab ea Dáire Mac Fiachna.  Ba leis an tarbh Donn Cuailnge, cúis achrainn sa tseanscéal Táin Bó Cuailnge.

Fuair Méabh na gConnacht amach go raibh a fear chéile, Ailill, níos saibhre ná í féin, ar luach tarbh ghraíre olltorthúil.  Shocraigh sí Donn Cuailnge a bheith ina sheilbh aici chun an cuntas a chothromú.  Sheol sí teachtairí chuig Dáire chun talamh agus taisce a thairiscint dó agus, dá mba ghá, garaíocht ghnéis, dá dtugfadh sé an tarbh di ar iasacht le bliain amháin.  Thoiligh Dáire, ach ansin, chuala sé de thaisme na teachtairí ar meisce ag maíomh go dtógadh Méabh an tarbh le neart, munar thoiligh.  Tharraing Dáire amach as an mbeart, agus thóg Méabh le neart ansin an tarbh.

De réir ginealaigh Gaelacha na meánaoise, is amhlaidh gur ghaol  athartha le Conchúr mac Neasa é Dáire.

Foinsí
 Cecile O'Rahilly (eag. agus aistr.), Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1967, ll. 138–141

Tagairtí

An Rúraíocht
Fragarach

I Miotaseolaíocht na nGael, claíomh Nuada Airgeadláimhe ab ea Freagarthach (Sean-Ghaeilge Fragarach).  Gaibhnithe ag na déithe, beartaíodh é de réir dealramh ach amháin ag an té dá bhúir an Lia Fáil ar a shon, agus dá fhreagairt i gcogar an claíomh.

Deirtear nárbh fhéidir bréag a insint nó bogadh fiú agus Freagarthach ag a mhuineál; gur chuir sé smacht ar an ngaoth ar iarratas an bheartóra; go raibh sé in ann gearradh trí sciath nó balla ar bith; agus go ndearna ar cneá ghéar ar dhuine nárbh fhéidir a leigheasadh.

Agus a lámh bainte de, ní raibh Nuada fóirsteanach a thuilleadh mar ri.  Thogh sé Lugh ina ionad, ach ní insítear sna seanscéalta ar bheartaigh sé an claíomh Freagarthach i mbun catha.

Cultúr na ndaoine
In The Riders of the Sidhe le Kenneth C. Flint, beartaíonn Manannán Mac Lir an claíomh.  admhaíonn seé le Lugh Lamhfhada gur thóg sé é "ar iasacht", agus gobhfuil sé ag fanacht ar a seilbheoir dlisteanach.

Faightear Fragarach sa sraith ficsean eolaíochta The Keltiad le Patricia Kennealy Morrison, beartaithe ag roinnt príomhaisteoirí.

Feictear Fragarach in Dungeons and Dragons, modúl The Temple of Elemental Evil, mar claíomh nach gcaitheann aon urchar iomrallach riamh, agus a fhreagraíonn gach buille le buille dá chuid féin.  Feictear arís é sa 4ú Eagrán mar chlaíomh a bhí ceaptha Thrumbolg, tiarna Fomhórach cumhachtach, a mharú.

San úrscéal físiúil Fate/hollow ataraxia agus sa mhanga Fate/kaleid liner Prisma Illya, arm Bazett Fraga McRemitz is ea an claíomh.  Má thosaíonn an céile chomhraic a ionsaí is tréine, tiontaíonn an claíomh an t-am, agus maraíonn an namhaid roimg an ionsaí.

Sa sraith Digimon, is mórchlaíomh insínte é Fragarach beartaithe ag Slayerdramon, Dragon Man Digimon Mega level.

San úrscéal A Wizard Abroad le Diane Duane (cuid den tsraith Young Wizards), beartaíonn Annie Callahan Fragarach i mbun athachtú an Dara Cath Maighe Tuireadh.  I dteannta lena lena úsáid coiteann, is féidir le Fragarach geata alltair a oscailt, ina bhfuil na Fomor agus na Tuatha De Danaan ina gcónaí.

Sa chluiche Mabinogi, is príomharm é le Lugh Lamhfhada agus Morgant.  Tá trí dhearcadh éagsúla aige

Sa chluiche Vindictus, réamhscéal le Mabinogi, bhí an claíomh ar dtús le Lugh Lamhfhada, ach thóg an t-imreoir de tar éis a bháis é, agus tagann sé ar an bhfód ó am go ham ar lá an cháis mar Deus ex machina.

Sa chluiche PS3 Folklore, is dream é 'Answerer' is féidir gabháil sa ceathrú alltar, 'Endless Corridor'.

Sa mhanga Project ARMS, baineann Keith Green agus a theimpléid géineolaíochta, Takashi Takatsuki/James Huang, úsáid as teicníc gearrtha spáis darb ainm "Answerer".

Faightear an claíomh sa tsraith The Iron Druid Chronicles.

Naisc sheachtracha
 Celtic Objects ar timelessmyths.com
 Encyclopaedia of the Celts

Tagairtí

Scéalta Miotaseolaíochta
An Rúraíocht
Scéalaíocht na Ríthe
Fionnbheannach

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, tarbh ghraíre olltorthúil ab ea Fionnbheannach (Sean-Ghaeilge Finnbennach)  le rí Ailill na gConnacht.

I ndáiríre, duine daonna darbh ainm Rucht ab ea é ar dtús, ar cheann de thréadaí muice Ochall Ochne, rí sidhe na gConnacht, a thit amach le comhghleacaí oibre leis.  Chuaigh siad beirt i gcomhrac aonair, á nochtadh i sraith riochtaí ainmhithe agus daoine.  I ndeireadh na dála, rinneadh dhá phéist díobh, a d'ith dhá bhó iad agus athrugadh iad mar dhá tharbh, Fionnbheannach agus Donn Cuailnge.  Rugadh Fionnbheannach sna tréada Mhéabha, ach mheas sé go raibh sé os cionn a leithéide, agus chuaigh sé isteach i dteach a fear chéile ina ionad sin.

Rugadh Donn Cuailnge, idir an dá linn, sna tréada Dháire Mhic Fhiachna de Chuailnge.  Dhoir sé bodóg a raibh le Mór-Ríoghain, agus throid an tarbhlao a rugadh mar thoradh in éadan Fionnbheannaigh, agus chaill sé ach ar éigean.  Agus é seo feicthe ag Méabh, shocraigh sí go dtroidfeadh Fionnbheannach in éadan a athar.  

Nuair a thuig Méabh go raibh Ailill níos saibhre ná í agus Fionnbheannach ina thréad aige, shocraigh sí Donn Cuailnge a bheith i seilbh aici chun an cuntas a chothromú.  Thosaigh sí an Táin Bó Cuailnge agus faoi dheoidh thóg sí Donn ar ais go Ráth Cruachan.  Throid an dá tharbh; maraíodh Fionnbheannach agus fuair Donn Cuailnge goin a bháis.

Tagairtí

An Rúraíocht
Lyra McKee

Iriseoir agus údar Éireannach ab ea Lyra Catherine McKee (31 Márta 1990 – 18 Aibreán 2019).  

Ba as ceantar na Seanpháirce i dtuaisceart Bhéal Feirste di. D’fhág sí Ollscoil na Ríona le tabhairt faoin iriseoireacht. Bhí céim mháistir aici in  iriseoireacht ar líne ó Birmingham City University.

Scríbhneoireacht 
D'oibrigh McKee do Mediagazer mar thuairisceoir agus eagarthóir. Scríobh sí píosaí tábhachtacha faoina saol mar bhean óg aerach; faoin mbulaíocht a rinneadh uirthi ina hóige; agus faoi mar a d’fhógair sí don saol mór go raibh sí aerach.   

Ar cheann de na píosaí móra a scríobh McKee, bhí píosa faoi ghlúin daoine óga sa Tuaisceart, a tháinig ar an saol tar éis na dTrioblóidí, a bheith ag cur lámh ina mbás féin.  

Scríobh McKee leabhar neamhfhicsin, Angels With Blue Faces, faoi dhúnmharú an fheisire Aontachtaigh, an tUrramach Robert Bradford. 

Scríobh McKee leabhar eile, The Lost Boys, ag na foilsitheoirí Faber & Faber.

Dúnmharú 

Scaoileadh í sa Chreagán i nDoire agus í i mbun oibre le linn círéibe ann. Tugadh í go dtí an t-ospidéal in Alt na nGealbhán ach fuair sí bás. 

Bhásaigh an t-iriseoir tar éis d’fhear gunna a raibh masc air urchair a scaoileadh le póilíní sa Chreagán.   

Fágadh McKee a páirtí, Sara Canning, ina diaidh.  D’aistrigh McKee go Doire le go mbeadh siad le chéile agus lena gcat, Marie. 

Dúirt an Taoiseach gur iriseoir agus gníomhaí a bhí inti a chuaigh i bhfeidhm ar dhaoine, a d’athraigh saol daoine nuair a bhí sí ina beatha agus a athróidh saol daoine chomh maith lena bás.

Cóir 
Mhaígh an grúpa easaontóirí poblachtánacha ar a dtugtar an tIRA Nua gurb iad a mharaigh Lyra McKee.  Dúirt an PSNI chomh maith gurb é an "IRA nua" ba chionsiocair le bás McKee.

Sa bhliain 2020, fuair na póilíní an gunna láimhe Hammerli X-Esse .22 le linn cuardaigh i mBaile Mhic Robhartaigh i nDoire.

Bliain níos déanaí, tugadh beirt fhear as Doire, Gearóid Cavanagh, 33 bliain d'aois, agus Jordan Devine, 21 bliain d'aois, os comhair cúirte agus iad cúisithe i ndúnmharú Lyra McKee.

Ar 14 Meán Fómhair 2022, gearradh téarma príosúin 7 mbliana gearrtha ar fhear, faoi go raibh an gunna a mharaigh Lyra McKee ina sheilbh.  Phléadáil Niall Sheerin, 29 bliain d'aois, as Doire, ciontach faoi dheireadh as gunna agus armlón a bheith ina sheilbh aige. Mhaígh póilín sa chúirt go bhfuathas lorg ADN Niall Sheerin ar an ngunna agus ar an bpiléarlann.

Féach freisin 

 Martin O'Hagan (iriseoir, 1960-2001)
 Veronica Guerin

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Alt ar Tuairisc.ie, arna rochtain ar 19 Aibreán 2019

Iriseoirí Éireannacha
Daoine as Béal Feirste
Daoine a rugadh i 1990
Básanna in 2019
Daoine LADT
Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Dúnmharuithe
IRA NUA
Agnatha

Foraicme na n-iasc éigiallach san bhfíleam Chordata, fofhíleam Vertebrata, is ea Agnatha (Sean-Ghréigis ἀ-yvάθος, ἀ-gnathos, "gan ghiall"), ina bhfuil na speicis seo a leanas; na cyclostomes (atá beo faoi láthair) agus na conodonts agus na n-ostracoderms (atá díofa). Is comhghrúpa é do gach veirteabrach le gialla, ar a dtugtar gnathostomes .  

Tacaíonn na sonraí móilíneacha is déanaí, ó rARN  agus ó mtADN  chomh maith le sonraí sutheolaíocha,   go láidir leis an hipitéis gur monaifíléiteach iad na héagabaigh bheo, na cyclostomes.  

Bhí na héagabaigh iontaise is sine le feiceáil sa Chaimbriach, agus tá dhá ghrúpa fós le maireachtáil inniu: na loimprí agus an cailleacha, ina bhfuil thart ar 120 speiceas san iomlán. Meastar gur baill den fhofhíleam Vertebrata iad éisc éisc, mar gur chaill siad veirteabraí ina dhiaidh sin; sular tuigeadh an t-imeacht seo ó shonraí móilíneacha  agus forbraíochta , chruthaigh Linnaeus an grúpa Craniata (agus úsáidtear uaireanta é mar thuairisceoir moirfeolaíoch) chun tagairt a dhéanamh do chailleacha móide veirteabraigh. Chomh maith le heaspa giall,  an tréith is mó atá ag na héagabaigh ná  easpa  eití péireáilte; láithreacht nótacorda i larbhaí agus in aosaigh araon; agus seacht nó níos mó scoilteanna geolbhaigh phéireáilte sholasmhothálach  (homalógach don fhaireog phinéalach i mamaigh ). Níl goile inaitheanta nó aon géagán ag gach éagabach beo ná an chuid is mó dóibh ata díothaithate.

Tagairtí
 
Ollaicmí (bitheolaíocht) 
Grúpaí paraifhíliginiteacha
Buamáil na Cásca i Srí Lanca, 2019

Tharla Buamáil na Cásca i Srí Lanca ar an 21 Aibreán 2019; maraíodh 310 duine agus gortaíodh 500 duine eile. in ionsaithe buamála  ar Dhomhnach Cásca sa bpríomhchathair Colombo.  

Pléascadh 8 gcinn de bhuamaí i 3 óstán agus 3 shéipéal Caitliceach, formhór an áir tarlaithe.  Buamálaí féin-mharfacha ba chúis le cuid den sléacht. Chuir naonúr lámh ina mbás fhéin. Chuir duine acu siúd den tsaol é féin sa scuaine don bhricfeasta i gceann de na hóstáin.  

Fritheadh buama eile ar maidin 21 Aibreán ag aerfort na príomhcathrach agus baineadh an dochar as. 

Seasann an lá seo mar cheann de na laethanta ab fhuiltí i stair nua-aimseartha na tíre.

Cúlra 
Ionsaíodh pobal beag Críostaithe na tíre cheana, tuairim is 6% den daonra 21 milliún.

Bhí cáipéisí faighte ag an áisíneacht iriseoireachta AFP a léiríonn gur eisigh Ceannasaí na bPóilíní, Pujuth Jayasundara, foláireamh timpeall 10 Aibreán go raibh faisnéis acu go raibh "lucht buamála féin-mharfacha ag breithniú ionsaithe ar shéipéil mhór le rá."

Milleán 
Chuir an rialtas an milleán ar antoiscigh Ioslamacha as na hionsaithe. Bhí sé ráite ag an am ag an ngrúpa Stát Ioslamach gurb iad a rinne na hionsaithe, ach ní raibh aon fhianaise ann le tacú leis  an méid atáthar a mhaíomh. Dúirt na póilíní go raibh an "National Thowheeth Jama'ath" (NTJ) fregrach as, grúpa áitiúil.

Dúirt Rialtas Srí Lanca  ag an am gur mar dhíoltas ar an slad a rinneadh ar an bpobal Moslamach in dhá mhosc i Christchurch sa Nua-Shéalainn i mí an Mhárta 2019 a tugadh faoi na hionsaithe i gColombo.

Féach freisin 
 Oll-lámhach Christchurch (2019)

Tagairtí 

Srí Lanca
Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Gerrie Coetzee

Dornálaí ón Afraic Theas, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea Gerhardus Christian "Gerrie" Coetzee a rugadh ar 8 Aibreán 1955 i bBoksburg, an Afraic Theas. 

Dornálaithe ón Afraic Theas
Daoine a rugadh i 1955
Greg Page

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Greg Page a rugadh ar 25 Deireadh Fómhair, 1958 i Louisville, Kentucky agus fuair bás ar an 27 Aibreán, 2009. 

Dornálaithe Meiriceánacha
Básanna in 2009
Daoine a rugadh i 1958
Volodymyr Zelenskyy

Is é Volodymyr Oleksandrovych Zelenskyy (Ucráinis): Володимир Олександрович Зеленський, fuaimnithe mar [woloˈdɪmɪr olekˈsɑndrowɪtʃ zeˈlɛnʲsʲkɪj]; a rugadh ar 25 Eanáir 1978) 6ú huachtarán na hÚcráine agus in oifig faoi láthair. Polaiteoir atá ann a chaith tamall ina aisteoir agus fuirseoir freisin. 

Fuair Zelenskyy céim sa dlí ó Ollscoil Náisiúnta na hEacnamaíochta Kyiv. Cuireadh fáilte mhór ina dhiaidh sin roimh a ról mar Uachtarán na hÚcráine ar Searbhónta an Phobail, clár teilifíse. Nuair a sheas sé don uachtaránacht féin, fuair sé breis is 70% de na vótaí.

2021-2022 
Ó mhí na Samhna 2021 ar aghaidh, bhí an teannas ag ardú idir an Rúis agus an Úcráin, agus go leor fórsaí de chuid na Rúise ag bailiú ag an teorainn.  Nuair a thosaigh ionradh na Rúise ar an Úcráin i mí Feabhra 2022, bhí iontas sa phreas san Iarthar gur thug Zelenskyy óráidí inar sheas sé an fód.

Caimiléireacht
Léirigh na Páipéir Pandora i mí Dheireadh Fómhair 2021 go raibh líonra de chuideachtaí amach ón gcósta sna hOileáin Bhriotanacha na Maighdean, sa Chipir agus san Bheilís ag Zelenskyy agus a phríomhchúntóir agus ceann Sheirbhís Slándála na hÚcráine Ivan Bakanov. I measc na gcuideachtaí seo bhí cuid acu a raibh maoin chostasach acu i Londain. Timpeall an ama a toghadh é in 2019, thug Zelenskyy a chuid scaireanna i gcuideachta thábhachtach amach ón gcósta ar láimh do Sergei Shefir, ach is cosúil go ndearna an bheirt fhear socrú go leanfadh teaghlach Zelenskyy ag fáil an airgid ó na cuideachtaí seo.  

Bhí feachtas toghcháin Zelenskyy dírithe ar ghealltanais chun rialtas na hÚcráine a ghlanadh suas.

Féach freisin 

 Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022

Tagairtí

Polaiteoirí na hÚcráine
Daoine a rugadh i 1978
Daoine beo
Eric Morecambe

B'aisteoir agus fuirseoir Sasanach é John Eric Bartholomew a rugadh ar an 14 Bealtaine 1926 agus fuair bás ar an 28 Bealtaine 1984.

Tagairtí 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1926
Básanna i 1984
Maol

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, bó bhán ag Fliodhas agus a fear chéile Oilill ab ea Maol, a raibh cáil aici as ucht an ollmhéid bainne a thug sí gach lá ag aon chrú amháin chun 300 fear, agus a mná agus a bpáistí, a shásamh.

Tagairtí

An Rúraíocht
Néarchorda droma

Gné uathúil do chordaigh is ea an néarchorda droma, agus tá sé le fáil go príomha sa bhfofhíleam Vertebrata de chuid na gCordach. Níl sa néarchorda droma ach gné shuthach amháin atá uathúil do na cordaigh go léir. I measc na gceithre ghné eile sna cordaigh tá nótacorda, eireaball iaranasach, ionstíl, agus scoilteanna faraingeacha. Is corda toll ar chúl an nótacorda é an néarchorda droma. Tá sé déanta as cuid den eictideirm a rollaítear, agus a chruthaíonn an feadán toll. Tá sé seo tábhachtach, ós rud é go ndéanann sé idirdhealú ar chordaigh ó fhílim ainmhithe eile, mar shampla anailidí agus artrapóid, a bhfuil feadáin sholadacha tarracha acu. Tugtar ionfhaighniú ar an bpróiseas trína ndéantar é seo.  é  .

Tagairtí
Sutheolaíocht an néarchórais
Anatamaíocht na gCordach
Ardeaglais San Anna

Eaglais i Sráid Donegall i  mBéal Feirste is ea Ardeaglais San Anna (Ardeaglais Bhéal Feirste uaireanta, Béarla: St. Anne's Cathedral). Suíomh dhá dheoise de chuid Eaglais na hÉireann í, rud is annamh, agus mar sin tá dhá easpag lonnaithe inti. Is é Coinnire deois amháin den bheirt a bhfuil an ardeaglais mar shuíomh acu. An Dún agus an Droim Mhór an deois eile. Cuireadh tús lena tógáil sa bhliain 1899 agus críochnaíodh í sa bhliain 1904.

Ba bheag nár leag buama Gearmánach an foirgneamh sa bhliain 1941. Sa bhliain 2007 cuireadh spuaic chruach dhosmálta 40 méadar ar airde ar an eaglais ar a dtugtar "Spuaic an Dóchais" agus a gcuirtear solas uirthi istoíche. Ceathrú na hArdeaglaise a thugtar ar an gceantar de Bhéal Feirste ina bhfuil an eaglais suite.

Naisc sheachtracha
Suíomh oifigiúil na hardeaglaise. Dáta rochtana: 24 Aib. 2019

Ardeaglaisí Anglacánacha in Éirinn
Béal Feirste
Críostaíocht sa Ríocht Aontaithe
Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Trevor Berbick

Dornálaí Iamácach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Trevor Berbick a rugadh ar 1 Lúnasa, 1954 i bPort Antonio agus fuair bás ar an 28 Deireadh Fómhair, 2006. 

Dornálaithe Iamácacha
Básanna i 1954
Daoine a rugadh in 2006
Iamáice
Norrie MacÌomhar

Is amhránaí agus cumadóir amhrán Albanach é Norrie MacÌomhar (Béarla: Norrie MacIver) atá ina phríomhamhránaí ar Skipinnish faoi láthair. Sula ndeachaigh sé isteach i Skipinnish, bhí sé ina phríomhamhránaí ar Mhànran agus Bodega .

Saol Pearsanta 
D'fhás MacÌomhar suas i gCàrlabhaigh, Oileán Leòdhais, Na hOileáin Siar, Albain. Rinne sé staidéar i Sgoil Chiùil na Gàidhealtachd ar an Phloc ar feadh trí bhliain ó bhí sé 15 bliana d'aois.

Gairm a Bheatha 
Bhain sé céim amach ó Conservatoire Ríoga na hAlban i nGlaschú i 2009. Le linn dó a bheith i nGlaschú, ba é an phríomhamhránaí i mbanna ceoil Bodega a bhuain duaiseanna BBC Radio 2 Young Folk. I 2010, chuaigh sé isteach i Mànran. Bhain siad cáil amach nuair a d'éisigh siad an singil Latha Math, a scríobh MacÌomhair é féin. Dhíol an banna breis agus 5,000 cóip den singil sa chéad seachtain ar iTunes agus i mí na Nollag 2011 vótáladh MacÌomhair mar amhránaí Gaelach na Bliana ag gradaim  ceol traidisiúnta MG Alba. D'éirigh le Mànran fosta an bhliain sin, bhain siad albam na bliana ag na gradaim céanna. 

In 2014, thaifead agus d'éisigh sé a chéad albam aonréad 'Danns an Rathaid' a d'éisigh sé ar a lipéad féin, Tago Records. Chomhléirigh MacÌomhar an t-albam le Brian McAlpine agus Julie Fowlis . Amhráin ar chum MacÌomhair féin chomh maith le leagannacha d'amhráin eile, i nGaeilge agus i mBéarla, a bhí ar an albam. 

I mí na Nollag 2015, d'fhág MacÌomhar Mànran le díriú ar a ghairm aonair agus ar thionscadail eile. I mí Feabhra 2016 chuaigh sé le Skipinnish mar phríomhamhránaí nua i ndiaidh do Robert Robertson imeacht le Tide Lines a bhunú.

Tagairtí 

Daoine beo
Albanaigh
Ceoltóirí Albanacha
Ceoltóirí
Amhránaithe
Amhránaithe Albannacha
Daoine Albanacha
Daoine as Oileán Leòdhais
Gaeil
Daoine as na hOileáin Siar
Pages with unreviewed translations
Lorenzo de' Medici

Ba státaire Iodálach é Lorenzo de' Medici, a rugadh ar an 1 Eanáir 1449 agus fuair bás ar an 8 Aibreán 1492.

Daoine Iodálacha
Daoine a rugadh i 1449
Básanna i 1492
Canáil Chaladónach

Ceanglaíonn Canáil Chaladónach ag Inbhir Nis, cósta thoir na hAlban leis an gcósta thiar, ag  A' Corpaich A' Chorpaich in aice An Gearasdan in Albain. Thóg an t-innealtóir Albanach Thomas Telford an chanáil go luath sa naoú haois déag.

Bealach 
Ritheann an chanáil thart ar 97 km on oirthuaisceart go dtí an iardheisceart. Níl ach an tríú cuid den fhad iomlán de dhéantús an duine, agus an chuid eile á foirmiú ag Loch Dabhach a' Phùirde, Loch Nis, Loch Omhaich, agus Loch Lòchaidh.  Tá na lochanna seo suite sa Ghleann Mór, ar locht geolaíochta i screamh an Domhain. Tá 29  loc (lena n-áirítear ochtar ag Staighre Neiptiúin, Banbhaidh ), ceithre uiscerian agus 10 ndroichead i gcúrsa na canála.

Stair 
Sa bhliain 1620, thuar fáidh Gaelach darbh ainm Coinneach Odhar Bgo mbeadh longa lánchruinnithe ag seoladh lá éigin ar chúl Thom na h-Iùbhraich, in aice le Inbhir Nis, tráth gurb í Abhainn Nis an t-aon bhealach inseolta agus í suite ar an taobh eile de Thom na h-Iùbhraich.  San 18ú haois, thosaigh innealtóirí ag scrúdú na féidearthachta an mbeadh sé indéanta canáil a thógáil a cheanglódh an Loch Dhubh in aice leis an  Gearasdan leis an Cuan Moireach in aice le hInbhir Nis , ach dhiúltaigh an Captaen Edward Burt an smaoineamh sa bhliain 1726, mar gur shíl sé go ndíreodh na sléibhte an ghaoth agus go go ndéanfadh sé loingseoireacht ró-chontúirteach.

Tagairtí
Aspidoras rochai

Is iasc fionnuisce trópaiceach é Aspidoras rochai a bhaineann leis an fho-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae. Shíolraigh an t-iasc seo ó uiscí intíre Mheiriceá Theas, agus tá siad ar fáil in aibhneacha cósta i gCará, an Bhrasaíl .

Fásfaidh an t-iasc suas le 4.0 cm ar fhad. Cónaíonn sé in aeráid thrópaiceach, in uisce le pH idir 6.0–7.5, i gcruas uisce de 14 céimeanna an gnáthchruais (cGC), agus raon teochta idir 21-25 C. Cothaíonn an t-iasc é féin ar phéisteanna, crústaigh bheantacha, feithidí agus ábhar plandaí . Leagann sé uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn na cinn fhásta na huibheacha.

Féach freisin 

 Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce

Tagairtí 

Callichthyidae
Eisc fhionnuisce Mheiriceá Theas
Éisc na Brasaíle
Éisc a ndearnadh cur síos orthu sa bhliain 1907
Siluriformes

Cuimsíonn na héisc den ord Siluriformes, ar a dtugtar cait mhara, nó siluros de ghnáth, 33 fhine, thart ar 400 ghéineas agus níos mó ná 3093 speiceas, 1200 díobh ina gcónaí i Meiriceá, áit a dtugtar nicuros orthu freisin. Is éisc mhara iad, den chuid is mó, an beirt fhine; na Arídos agus na Plotósidos. Maireann an chuid eile i bhfionnuisce. Is scroblachóirí oíche iad an chuid is mó de na Siliuriformes agus tá cónaíonn siad gar don bhun, in uiscí éadomhain.

Moirfeolaíocht
Ciallaíonn na braiteoga nó na barbail, saintréith de chuid na n-iasc, a shíneann ar gach taobh den ghiall uachtarach agus, i roinnt speiceas, den ghiall íochtarach, atá cosúil le féasóga na gcat, an t-ainm "cat mara" (is aistriúchán, le scaitheamhle, é an téarma cat mara ar an leagan Béarla “catfish”)
Is minic a bhíonn spíonta bioracha ar na heití droma agus bhrollaigh, agus is minic a bhíonn siad nimhiúil. Úsáidtear iad mar chosaint agus d'fhéadfadh siad bheith ina gcúis le díobháil thromchúiseachgortuithe tromchúiseacha. Tá roinnt ball de theaghlaigh chait Mheiriceá éagsúla clúdaithe le plátaí cnámh leabaithe faoin gcraiceann mín. Tá dhá phéire barbels ag na cat seo, cuid acu an-fhada agus cuid eile an-ghearr; tá a chuid fiacla beag agus iomadúil. Roinnt speiceas de speicis ionadaíocha ghrúpa an Aigéin Chiúin ar nós an cuatete, catfish nó cat farraige agus cat catach.

Tugadh isteach an cat is coitianta san Eoraip ó Mheiriceá, agus is i lár na hEorpa den chuid is mó a tháinig sé chun cinn. Is é speiceas, cat nó oighearshruth Eorpach an catfish is mó: tá sonraí ar eiseamal a bhfuil meáchan 290 kg bainte amach aige agus 4 m ar fhad.

Éisc
Siondróim Ehlers-Danlos

Tarlaíonn na Siondróim Ehlers-Danlo (SED) mar gheall ar shóchán de níos mó ná dosaen géin éagsúil. I roinnt cásanna forbraíonn SED mar thoradh ar shóchán nua a tharlaíonn le linn na luathfhorbartha, agus faighear cinn eile le hoidhreacht trí ghéin cheannasach nó chúlaitheach uathshómach.  Mar thoradh air seo bíonn lochtanna i struchtúr nó i bpróiseáil na collaigine. Is minic a bhíonn diagnóis bunaithe ar chomharthaí agus dearbhaítear é le tástáil ghéiniteach nó bithóipse craicinn .  D’fhéadfadh diagnóisiú mícheart a bheith déanta ar othar, mar shampla ag déanamh amach go raibh hipeacoindriáis, dúlagar, hypochondriasis, dúlagar, nó siondróm tuirse ainsealaí aige nuair nach raibh! 

Níl aon leigheas ar eolas. Tá an chóireáil an-tacúil. D'fhéadfadh teiripe fhisiciúil agus teanntáin a chaitheamhc cabhrú le matáin agus le hailt tacaíochta a neartú. Cé go mbíonn gnáth- ionchas saoil mar thoradh ar roinnt neamhord, is iondúil go mbíonn ionchas saoil níos giorra mar thoradh orthu siúd a mbíonn neamhord acu sna fuileadáin. 

Bíonn tionchar ag SED ar dhuine as gach 5,000 duine ar a laghad ar fud an domhain.  Braitheann an phrognóis ar an neamhord sonrach.  Rinne Hipeacraitéas cur síos ar shoghluaisteacht iomarcach den chéad uair sa bhliain 400 RC.  Ainmnítear na siondróim i ndiaidh dhá lianna, Edvard Ehlers ón Danmhairg agus Henri-Alexandre Danlos ón bhFrainc, a chuir síos orthu ag tús an 20ú haois.

Comharthaí agus airíonna 
Athraíonn comharthaí go forleathan bunaithe ar an SED ar leith atá ag an duine. Bíonn tionchar ag an ngrúpa neamhord seo ar fhíocháin  thacaíochta, go hiondúil sna hailt, sa chraiceann, agus sna soithigh fola agus bíonn sé ina chúis le héifeachtaí ó hailt rud beag scaoilte go seachghalair a d'fhéadfadh daoine a chur i mbaol a mbáis.  Tá mórchomharthaí agus airíonna liostaithe thíos.

Matánchnámharlaigh 
I measc na comharthaí matánchnámharlaigh tá ailt hipearsholúbtha  atá éagobhsaí agus tagtha do leonadh, dhul as alt, pháirt-asaltú, agus hipirshíneadh.  D'fhéadfadh;; oisté-airtríteas aibithe,  galar meathlúcháin ainsealach na n-alta, míchuma mhuineál eala ar na méara, agus  míchuma Bhoutonniere ar na méara, tarlú go luath. D'fhéadfadh go dtarlóidh stróiceadh na dteannán nó matáin.

Craiceann

Cardashoithíoch

Tagairtí
Clarence MacFhionghain MacNeacail

Rugadh an tUrramach Clarence MacFhionghain MacNeacail ar an 13 Lúnasa, 1904 san Dominion, Albain Nua, Ceanada. B'iad Alasdair Gileasbuig MacNeacail (1868-1943), agus Mairi Harriet Fearghastan (1873-1966) a thuismitheoirí. 

Tá cáil air mar gheall ar a ról mar Mhodhnóir Eaglais Aontaithe Cheanada ó 1950 go 1952.

Phós sé Ethel Mairi NicGille Fhaolain agus bhí beirt mhac acu, Greum MacNeacail (1936-) agus Daibhidh MacNeacail (1941-2008)
Ernie Wise

B'aisteoir agus fuirseoir Sasanach é Ernest Wiseman a rugadh ar an 27 Samhain 1925 i mBramley, West Riding of Yorkshire agus fuair bás ar an 21 Márta 1999. 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1925
Básanna i 1999
Nighean Fhir na Rèilig

Chan fheil a fhios againn cérbh í Nighean Fhir na Rèilig,  ná fiú dá mba as Rèilig í.  Tá dhá Reilig ann - ceann amháin in aice le hInbhir Nis agus ceann i Ros an Iar.
De réir Sàr Obair nam Bàird Gàidhealach, chum sí an t-amhrán'Thig Trì Nithean gun Iarraidh'.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
 An Leabhar Mòr: Nighean Fhir na Rèilig 
 BBC Alba Bliadhna nan Òran: Nighean Fhir na Rèilig

Scríbhneoirí Gaelacha
Gaeil
Liosta d’Fhilí na Gaeilge
Callichthyidae

Fine den ord Siluriformes is ea na Callichthyidae, ar a dtugtar cait mhara armúrtha mar gheall ar an dhá shraith de phlátaí cnámhacha (nó scúit) ar feadh a choir. Coinníonn sé cuid de na héisc uisceadáin fhionnuisce is mó a bhfuil tóir orthu, cosúil le go leor speiceas sa ghéineas Corydoras.

Tacsanomaíocht 
Faigheann an fhine a hainm ón bhfocal Gréigise kallis (álainn) agus ichthí (iasc).

Tagairtí

Pages with unreviewed translations
Meon Eile

Soláthraíonn Meon Eile scéalta ar chúrsaí reatha ar bhonn áitiúil, náisiúnta agus idirnáisiúnta araon. Chomh maith leis seo, tuairiscítear go laethúil ar chúrsaí gnó, ealaíon, stíl mhaireachtála agus spóirt.

Tá an suíomh ar an fhód ó bhí 2012 ann agus dar le Ceara Ní Choinn, léiritheoir an tsuímh; Tá lucht leanúna dílis ag Meon Eile ó tháinig ann dó agus is amhlaidh atá an tóir air ag méadú de shíor. Go deimhin, is é rogha na n-ardán ar líne ag pobal na Gaeilge anois é, go háirithe ag muintir an Tuaiscirt. 

Is léiriúchán de chuid 'Below the Radar' é Meon Eile atá á mhaoiniú ag an Chiste Craoltóireachta Gaeilge de chuid Scáileán Thuaisceart Éireann ( Béarla: Northern Ireland Screen). Seo a leanas foireann 'Meon Eile'; Ceara Ní Choinn (Léiritheoir), Tomaí Ó Conghaile (Profléitheoir), Seán Ó Baoill[ (Físiriseoir Sinsearach), Caoimhe Ní Chathail (Físiriseoir), Ruairí Mac Donnacha (Físiriseoir).

Dar le Máire Bhreathnach, Ceannasaí Gaeilge 'Below the Radar; Sa lá atá inniu ann, is ar a ngutháin chliste a thagann daoine ar an nuacht agus ar ábhar físe agus tá Meon Eile ábalta freastal orthu siúd a fhaigheann scéalta nuachta sa siúl.

Naisc sheachtracha 
 Scáileán Thuaisceart Éireann; 
 Below the Radar:

Tagairtí 

Meáin na Gaeilge
Irisí Gaeilge
J. M. Barrie

Drámadóir agus úrscéalaí Albanach ab ea Sir James Matthew Barrie, 1st Baronet a rugadh ar an 9 Bealtaine 1860 i gCearan Mhoire, Aonghas agus fuair bás ar an 19 Meitheamh 1937. 

Scríbhneoirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1860
Básanna i 1937
Sanctóir Las Lajas

Baisleac Chaitliceach atá suite i Nariño na Colóime í Sanctóir Las Lajas.

Eaglaisí
An Cholóim
Corydoras splendens

Is iasc fionnuisce trópaiceach é an Corydoras splendens ( Gaeilge:cat mara iathghlas) a bhaineann leis an bhfo-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae a thagann ó dhúchas ó Abhantrach na hAmasóine i Meiriceá Theas. Glaodh Brochis splendens air go traidisiúnta.  Tá an t-iasc le feiceáil ar stampa sa Bhrasaíl.

Tacsanomaíocht 
Chuire François Louis de la Porte, comte de Castelnau síos air mar Callichthys splendens ar dtús sa bhliain 1855. Glaodh go coitianta  Brochis coeruleus ar an speiceas seo uair amháin. Ba é WA Gosline an chéad duine a cheap go raibh an dá speiceas mar an gcéanna sa bhliain 1940, ach b'iad an bheirt Njiseen & Isbrücker a chuir an dá cheann le chéil sa bhliain 1970 , ag tabhairt cúiseanna leordhóthanach leis sin a dhéanamh. Cuireadh síos ar an speiceas mar Brochis splendens , go dtí gur ath-rangaíodh an chuid is mó den na chait mhara  a bhí rangaithe roimhe seo mar Brochis go Corydoras .  Is é an t-aicmiú aitheanta reatha ná Corydoras splendens .

Dáileadh 
Tá an t-iasc seo nádúrtha go dtí réimsí uachtair d'Abhantrach na hAmasóine . Áirítear leis seo an Ucayali go Pucallpa, an Ambiyacu , agus an ceantar thart ar Iquitos i iarthar na Brasaíle, oirdheisceart na Colóime, oirthear Eacuadór agus oirthear Pheiriú .

Dealramh agus anatamaíocht 
Ag brath ar an uillinn soilsithe, frithchaith coirp an éisc dath niamhghlas, nó fiú cineál gorm.

San uisceadán 
Is speiceas coitianta é an cat mara iathghlas in uisceadáin fhionnuisce .

Féach freisin 

 Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce

Tagairtí 

Éisc Mheiriceá Theas
Fána na Brasaíle
Éisc na Brasaíle
Éisc na Bolaive
Éisc na Colóime
Éisc Eacuadór
[Catagóir: Éisc a thuairiscítear sa bhliain 1855]]
Corydoras
Corydoras britskii

Is iasc fionnuisce trópaiceach é  Corydoras britskii a bhaineann leis an bhfo-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae. Tá an t-iasc le fáil i Meiriceá Theas, áit a mbíonn teacht air in abhantreach uachtair Rio Paraguai, sa Bhrasaíl. Rangaíodh an speiceas roimhe seo mar Brochis britskii.  

Tá líon ard eití an droma ag an iasc (15-18) i gcomparáid le speicis eile Corydoras. Tá smuit níos giorra aige ná C. splendens, súil níos mó, fásann go méid níos mó, agus bíonn a cheann clúdaithe go tarrach trí sciath mhór a shíneann thar bharr na mbarbal meabhrach. Fásfaidh sé suas le 8.8 cm ar fhad.  

Cónaíonn sé in aeráid thrópaiceach, in uisce le raon teochta 68-75 C.. Itheann sé péisteanna, crústaigh bheantacha, feithidí agus ábhar plandaí. Leagann sé uibheacha i ndlúthfhásra agus ní chosnaíonn na haosaigh na huibheacha.

Féach freisin 

Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce

Tagairtí 

 Warren E. (1987). Réamhrá iomlán ar Corydoras agus ar Ghaolta Gaolmhara. Neptune City, NJ: TFH Publications. ISBN   0-86622-264-2. 
 http://badmanstropicalfish.com/stats/stats_catfish_Brochis_britskii.html 

Corydoras
Éisc Mheiriceá Theas
Éisc na Brasaíle
Éisc a tuairiscíodh sa bhliain 1983
Éisc
Aodh

I Miotaseolaíocht na nGael, prionsa na dTuath Dé Danann agus dia an domhain thíos ab ea Aodh (Sean-Ghaeilge Áed).  De réir inscríbhinní a tháinig slán, ba é an mac is sinne de Lir, Ard-Rí na dTuath Dé, agus Aobh, iníon Bhodhbh Dheirg.  Insítear ámh sa Dinnseanchas gur mhac Daghdha é Aodh, agus gur mharaigh Corchenn de Chruach é, óir gur mheall sé a bhean chéile.

De réir an bhéaloidis, thug Aobh ceathrar páiste ar an saol le Lir, dhá chúpla Fionnuala agus Aodh, agus Fiachra agus Conn.  D'éag sí i mbun bhreith clainne.  Phós Lir arís le hAoife (deirfiúr Aoibhe, de réir roinnt leaganacha) ach bhí sí in éad leis na páistí.  Bheartaigh sí go maródh iad ar cuairt chuig Bodhbh Dearg, ach ní maródh na searbhóntaí iad, as an méid sin grá a bhí acu don chlann.  Ina ionad sin dá bharr, chuir sí mallacht orthu, maireadh i riocht ealaí ar feadh 900 bliain: 300 ar Loch Dairbhreach, 300 ar Mhuir nIocht, agus 300 ar an teiscinn mhór.

Insítear na seanscéalta gur raibh a nguthanna fós acu agus gur fhoghlaim siad gach amhrán agus scéala na hÉireann, le cois na dteangacha a thóg turasóirí leo ó fhad i gcéin.

Tá a lán leaganacha ann maidir le buaic an scéil tar éis briseadh na mallachta.  Is léir go bhfuil cuid mhaith dóibh faoi thionchar na Críostaíochta.  Féach freisin Oidheadh Chlainne Lir le tuilleadh a léamh.

Foinsí
 Encyclopedia of Gods, Michael Jordan, Kyle Cathie Limited, 2002

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Déithe na nGael
Ríocht na Polainne (1025-1385)

B'í Ríocht na Polainne (Polainnis:Królestwo Polskie; Laidin : Regnum Poloniae) stát in Oirthear na hEorpa, a cruthaíodh sa bhliain 1025, trí chorónú Bolesław I Chrobry mar Rí na Polainne, áit nach raibh ach Diúcacht ann roimhe sin. Bhí Bolesław in ann é seo a dhéanamh toisc gur éag an tImpire Gearmánach Heinrich II. Ach nuair a fuair Bolesław bás bhí a theideal imithe leis. Ní bhfuair an Pholainn rí oifigiúil go dtí 1295 le Przemysł II (1257 - 1296), agus bhí an ríshlioch Piastów i gceannas. Tháinig Ríocht nua faoi cheannas [[ríshliocht Iagailleonach|Jagiellowie]] sa bhliain 1385, nuair a phós an [[Władysław II Jagiełło|Diúc Iagaille]] (ón Liotuáin) Jadwiga na Polainne.

An Ríocht Luath

Tagairtí

Stáit agus críocha a bunaíodh sa bhliain 1025
 
Stair na Polainne le linn Ríshlioch Piastów
díshealbhuithe sa 14ú haois sa Pholainn
Bodhbh Dearg

I Miotaseolaíocht na nGael, ba mhac Eochaid Garb nó Daghdha é Bodhbh Dearg (Sean-Ghaeilge Bodb Derg), agus tháinig sé i gcomharbacht Daghdha mar rí na dTuath Dé Danann.

Aisling Aonghasa

Agus Bodhbh ina rí sidhe na Mumhan, d'iarr Aonghas ar a dheartháir cuidiú leis, bean a aisling a aimsiú.  D'éirigh le Bodb sam eachtra seo, ag aithint an bhean mar Caer Ibormeith.

Oidheadh Chlainne Lir
I ndiaidh cliseadh na dTuath Dé Danann sa Chath Thailtean, toghadh Bodhbh mar rí na dTuatha Dé agus iad ag dul chun cónaí faoin talamh ina gcuid sidhe.  Athair a lán diachtaí an ea é ina dhiaidh sin.  

D'aithin gach céile comhraic toghchán Bhodhbh, ach amháin Lear, a dhiúltaigh urraim a thabhairt dó.  Chuir Bodhbh comhairle ar a thacaithe gan díogras a imirt ar Lir.  Thug Bodhbh beirt dá iníonacha féin  mar chéile do Lear chun é a shuaimhniú.  Tháinig an dá phósadh go crích míshona, ámh.

Réamhscéal na Tána
Mar rí sidhe na Mumhan (agus a ghabha óir Lén ina theannta), bhí ról suntasach ag Bodhbh Sidhe ar Femen (mar a glaodh air) i réamhscéal an Táin Bó Cuailnge.  Ar aimsir aigese a bhí an muicí a tharraing achrann le muicí rí sidhe na gConnacht.  Sa deireadh, shlog dhá bha na muicithe i riocht péisteanna, agus athrugadh iad mar na tairbh Fionnbheannach agus Donn Cuailnge, tarbh eipeamanach na Tána.

An Fhiannaíocht
Sa scéal de chuid na Fiannaíochta darb ainm Cath Fhionntrá, bhí Bodhbh ina cheannaire na dTuath Dé Danann chun cuidiú leis na Fianna i rith an chatha úd.

Sanasaíocht
D'fhéadfadh é go bhfuil an t-ainm Bodb gaolta le badhbh, os rud é go bhfuil fuaimniú mar an gcéanna aige.  Feictear corruair sna seantéacsanna agus a Sean-Ghaeilge neamhchaighdeánach, ainm Badb litrithe mar "Bodb".

Naisc sheachtracha
 Tuatha Dé Danann/Bodb Derg ar timelessmyths.com

Tagairtí
}

Tuatha Dé Danann
Déithe na nGael
Fionnuala

I Miotaseolaíocht na nGael, iníon Lir ns dTuath Dé Danann ab ea Fionnuala (Sean-Ghaeilge Finnguala).

Oidheadh Chlainne Lir
Sa seanscéal Oidheadh Chlainne Lir, chuir a leasmháthair éadmhar Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg mallacht uirthise agus ar a deartháireacha Fiachra, Conn agus Aodh.  D'iompaigh sí i riocht ealaí iad, agus chuir sí iachall orthu dul ar fánaíocht ar na lochanna agus abhanacha na Éireann agus thar lear, ar feadh 900 bliain.  I ndeireadh na dála, briseadh an mhallacht nuair a phós Lairgren mac Colmáin mac Cobhthaigh agus Deoch iníon Finghin.

Thomas Moore
Insítear scéal a fánaíochta ' san Amhrán The Song of Albion, le liricí le Thomas Moore.

Tagairtí

Tuatha Dé Danann
Gaibhne

I Miotaseolaíocht na nGael, gabha na dTuath Dé Danann ab ea Gaibhne (Sean-Ghaeilge Goibniu).  Samhlaítear é chomh maith le haíocht/fáilteachas.  Tá sé gaolta mhar sin le Gofannon na Breataine Bige agus Gobannus na nGallach.

Seanscéalta
Feictear ainm a athar sna téacsanna mar Esarg, agus mar Tuirbe Trágmar ('teilgeoir tuanna').

Cuireadh Gaibhne go minic i dteannta le Creidhne, gabha airgid, agus Luchtaine, siúinéir, mar na Trí Dé Dána.  Ghaibhnigh siad airm na dTuath Dé, a bheartaigh siad ina gcathanna in éadan na bhFomhórach.  Mar mhalairt ar sin, cuirtear é i dteannta le Creidhne agus Dian Cécht, lia.  Mhúnlaigh sé lámh nua airgid do Nuada, tar éis a baineadh a lámh de i rith catha.  Rinne sé airm ar son na ndéithe freisin; sa Leabhar Gabhála na hÉireann, luaitear é mar "ní gan tairbhe i mbruithniú",  Deirtear go bhfuair seisean agus Dian Ceacht beirt bás de phlá nimhneach.

Ba spidiléir na ndéithe é Gaibhne chomh maith.  De réir Agallamh na Seanórach agus Altram Tige Dá Medar, chosnaíodh a chuid bia na Tuatha Dé ar thinneas agus ar sheanaois. Deirtear gurbh leis Glas Ghaibhneann, bó draíochta na nirt.

Sna hOrtha Naomh Gall, d'impíodh Gaibhne agus Dian Ceacht beirt in éadan na deilge.

D'fhéadfadh é gurbh ionann Gaibhne agus Culann na Rúraíochta.

Sanasaíocht
Is amhlaidh go bhfuil an t-ainm Goibniu fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge gobae (gin. gobann) ‘gabha’, Breatnais gof (iol. gofein) ‘gabha’, Gaillis gobedbi ‘leis na gaibhne’, atá go léir gaolta leis an Liotuáinis gabija ‘tinteán beannaithe’, gabus ‘féithiúil , glic’.

Féach freisin
 Gobán Saor

Foinsí

Príomh-Foinsí
 Leabhar Gabhála na hÉireann
 Cath Maighe Tuireadh
 Oidheadh Chlainne Tuireann
 Altram Tige Dá Medar ed. and trans. Maighréad ni C. Dobs.  Zeitchrift für Celtische Philologie vol. 18 (1929–30). -The Fosterage of the House of the Two Milk-Pails
 The St. Gall Incantations. Thesaurus Palaeohibernicus eag. agus aistr. ag Whitley Stokes agus John Strachan. Cambridge: University Press, 1903.

Fo-fhoinsí
 James MacKillop (1998). Dictionary of Celtic Mythology''. London: Oxford. .

Tagairtí

Tuatha Dé Danann