joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Rhys ap Gruffydd

Rialtóir ríocht Deheubarth i ndeisceart na Breataine Bige ab ea Rhys ap Gruffydd nó ap Gruffydd (1132 - 28 Aibreán, 1197 ). Tugtar Yr Arglwydd Rhys sa Bhreatnais ( Gaeilge: An Tiarna Rhys) go coitianta air, ach b'fhéidir nár baineadh úsáid as an teideal le linn a shaoil féin. Bhain sé féin úsáid as an teideal "Prionsa Dílsithe Dheheubarth" nó "Prionsa Dheisceart na Breatiane Bige", ach tá dhá dhoiciméad a chaomhnú ina úsáideann sé an teideal princeps Wall[ie] nó Walliar[um] princeps. Ba cheann de na prionsaí is rathúla agus is cumhachtaí na Breataine Bige é Rhys, agus, tar éis bhás Owain Gwynedd ó Theyrnas Gwynedd sa bhliain 1170, bhí staid cheannasach bainte amach aige ar an chuid is mó den Bhreatain Bheag.

Bhí seanathair Rhys, Rhys ap Tewdwr, ina rí Deheubarth, agus mharaigh fórsaí de chuid Bernard de Neufmarche é ag Aberhonddu (Béarla: Brecon) sa bhliain 1093. Tar éis a bháis, ghabh na Normannaigh an chuid is mó de Deheubarth. Bhí athair Rhys, Rhys ap Gruffydd, faoi dheireadh, in ann a bheith ina rialtóir ar chuid bheag de chríoch, agus bhuaigh deartháireacha níos sine Ryhs níos mó ar ais tar éis bháis Gruffydd. 

Sa bhliain 1171 rinne conradh síochána idir Rhys agus an Rí Anraí II agus deimhníodh a sheilbh ar a ghabhálacha nua agus ceapadh é chomh maith ina Ghiúisteoir ar Dheisceart na Breataine Bige. Chothaigh sé caidreamh maith leis an Rí Anraí go dtí go bhfuair an Anraí bás sa bhliain 1189. Tar éis bháis Antaí d'éirigh Rhys amach i gcse oinne Risteard I agus d'ionsaigh sé tiarnais na Normannach máguaird, ag gabháil roinnt de na caisleáin. Ina blianta ina dhiaidh sin go raibh trioblóid a choinneáil Níos déanaí ar aghaidh, bhí deachracht ag Rhys smacht a choimeád ar a mhic, go háirithear Mhaelgwn agus Ghruffydd, a bhí in adharcha lena chéile chéile. Sheol Rhys a fheachtas míleata deireanach i gcoinne na Normannach sa bhliain 1196 agus gabhadh roinnt caisleáin. An bhliain dár gcionn sin fuair sé bás gan choinne agus adhlacadh é san Ardeaglais Naomh Dáibhí.

Ginealas agus luathshaol 

Dara mhac Rhys ap ​​Gruffydd, rialtóir ar chuid de Deheubarth, agus Gwenllian ferch Gruffydd, iníon Gruffydd ap Cynan, rí Gwynedd ab ea Rhys. Ba é Maredudd ap Gruffydd a dheartháir is sine , agus bhí beirt deartháireacha níos óige aige, Morgan agus Maelgwn. Chomh maith le sin, bhí dhá leath-dheartháireacha níos sine aige , Anarawd agus Cadell, agus ar a laghad dhá deirfiúracha, Gwladus agus Nest.

Daoine a rugadh i 1132
Básanna i 1197
Teaghlach Dinefwr
Flatha Deheubarth
Rialtóirí san Eoraip sa 12ú hAois
Stair na Breataine Bige
Valdivia, an tSile

Is í Valdivia príomhchathair réigiún Los Ríos. Tá 140.559 duine ina gcónaí ann (2002).

Naisc sheachtracha 
 Bardas Valdivia (Spáinnis)

Cathracha na Sile
Herman Cain

Feidhmeannach gnó Meiriceánach atá in Herman Cain (a rugadh ar 13 Nollaig 1945). Mar uachtarán an chomhlachta Godfather’s Pizza, de chuid an mhórchomhlachta úd Pillsbury, atá aithne air, ach d’éirigh leis i neart gnéithe eile dá shaol óna chuid staidéar ar an matamaitic san ollscoil go dtí craoladh a chuid smaointeoireachta ar na meáin chumarsáide. Rinne Cain iarracht ainmniúchán an Pháirtí Phoblachtaigh a fháil don uachtaránacht sa toghchán ginearálta sa bhliain 2012. Ar feadh tamaill, bhí Cain ar an mbeirt chun tosaigh sna pobalbhreitheanna i measc daoine a chlaonann i dtreo an Pháirtí Poblachtánaigh: i nginearálta, d'éirigh go maith le Cain i measc lucht an "Tea Party" i gcomparáid le Mitt Romney, a dhéanann go maith i measc na bPoblachtánach traidisiúnta.

I Memphis, Tennessee a rugadh Herman Cain ach ba in Atlanta, Georgia a d’fhás sé aníos. Ba iad Lenora Cain (née Davis) agus Luther Cain, Jr. a thuismitheoirí. Obair uiríseal a rinne siad ach d’éirigh leo a dteach féin a cheannach. Teaghlach "bocht sonasach" iad dar le Cain.

Ar 21 Bealtaine 2011, d’fhógair Cain go hoifigiúil go raibh sé ar lorg ainmniúcháin an Pháirtí Phoblachtaigh don uachtaránacht, cé nár toghadh é riamh do phost polaitiúil. Cuid thábhachtach san fheachtas sin aige ná an Plean 9-9-9. Faoin bplean úd, d’íocfadh gnólachtaí 9% as a gcuid gnóthaí mar cháin, d’íocfadh daoine 9% mar cháin ioncaim phearsanta agus d’íocfaí 9% mar cháin náisiúnta ar dhíolacháin. Go déanach sa bhliain 2011, chuir beirt bhan mí-iompar gnéasach ina leith. Ar an 3 Nollaig 2011, i ndiaidh titim dó sna pobalbhreitheanna, chuir Herman Cain a fheachtas uachtaránachta ar ceal.

Tagairtí 

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1945
Daoine beo
An Móinín Rua

Baile in Éirinn is ea an Móinín Rua (). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chill Chainnigh.

Bailte i gContae Chill Chainnigh
Cill Maodhóg

Baile in Éirinn is ea Cill Maodhóg (). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chill Dara.

Bailte i gContae Chill Dara
Súmhaí

Baile in Éirinn is ea Súmhaí (). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Shligigh.

Bailte i gContae Shligigh
Apaptóis

Is éard is Apaptóis (Sean-Ghréigis: apa - de/as/gan, ptóis - titim ) ann ná cillbhás cláraithe.

Bás Cealla
Córas imdhíonachta
Apaptóis
Cillbhás Cláraithe
Bás
Imdhíoneolaíocht
Baile an Droichid, Contae Loch Garman (baile)

Baile in Éirinn is ea Baile an Droichid (). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Loch Garman.

Bailte i gContae Loch Garman
Dunedin

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea Dunedin nó Dún Eidinn.

Aeráid

Comhchathracha 
 Portsmouth, Stáit Aontaithe Mheiriceá (1962)
 Dún Éideann, Ríocht Aontaithe (1974)
 Otaru, An tSeapáin (1980)
 Shang-hai, An tSín (1994)

Tagairtí 

Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Peadar Ó hUallaigh

Is file agus ceoltóir Éireannach é Peadar Ó hUallaigh. As Cluain Meala ó dhúchas dó ach tá sé ina chónaí i gCorca Dhuibhne le nach mór tríocha bliain. 

Rugadh Ó hUallaigh sa bhliain 1950 i gCluain Meala i gContae Thiobraid Árann. Chaith sé na seascaidí ina dhéagóir i mBaile Átha Cliath.   

Ceoltóir traidisiúnta atá ann agus chaith sé na blianta fada ag seinnt leis an mbanna ceoil Wild Geese.  

Ghnóthaigh a chéad chnuasach, Tír Tairngre, duais ag Féile Filíochta Dhún Laoghaire mar rogha na gcéadchnuasach in Éirinn (pé ar bith teanga) i 2009, agus bronnadh duais Rupert agus Eithne Strong air. 

Ba í Nuala Ní Dhomhnaill a sheol an tarna cnuasach filíochta uaidh, Soilse an Chroí, i mBaile an Fheirtéaraigh i mí na Samhna 2011 mar pháirt den 5ú Féile Bheag Filíochta. Seoladh a leabhar filíochta is déanaí, Tráth na Tairsí, i 2018. 

Ohuallaigh, Peadar
Ohuallaigh, Peadar
Réadóireacht stairiúil Mharsa

Tá stair fhada ag baint le réadóireacht Mharsa. Is fada an lá ó thosaigh na daoine ag caint agus ag scríobh faoi thuras a thabhairt ar Mhars, go háirithe nuair a tháinig an tuiscint acu nach ponc solais amháin a bhí ann, ach corpán damhna. Nuair a húsáideadh teileascóp den chéad uair tugadh gnéithe tíreolaíocha faoi deara a bhí cosúil le gréasán de chanálacha, agus dá bharr sin is iomaí alt agus scéal a cumadh faoi shibhialtachtaí aduaine agus faoi chogaí idir na plainéid, agus rinneadh go leor scannán ficsean eolaíochta bunaithe ar na scéalta sin. De réir a chéile, áfach, agus na teileascóip agus an teicneolaíocht eile bhreathnóireachta ag dul i bhfeabhas, tuigeadh nach raibh i gceist leis na canálacha ach iomrall súl. Ní fheicfeá iad ar aon mhapa comhaimseartha de Mhars. Ón taobh eile de, is léir go bhfuil tírdhreacha millteanacha ar Mhars nach dtiocfá ar a leithéid ar dhroim an Domhain, ar nós na gcainneon móra ar a dtugtar Valles Marineris. Tá an sliabh is airde sa Ghrianchóras suite ar Mhars freisin, mar atá, Olympus Mons, agus é leathmhíle de chiliméadair ar trastomhas agus seacht gciliméadar fichead ar airde.

Táthar ag súil le fada an lá go dtabharfaidh daoine cuairt ar an bpláinéad seo, a bhíonn níos cóngaraí don Domhan de ghnáth ná pláinéad ar bith eile i gCóras na Gréine, roimh lár na haoise seo, sula dtéitear ar aghaidh go ceann ar bith eile. Chuir údarás Spáis Mheiriceá, NASA, spáslong (spástaiscéalaí gan daoine) go Mars sa bhliain 1965 (Mariner 4) a rinne an-mhapáil ar Mhars. Ina dhiaidh sin, thuirling dhá spástaiscéalaí de shraith Viking air sa bhliain 1976, rud a chuir go mór leis an eolas a bhí ag na daoine faoin bpláinéad, nó b'ansin a chonaic an cine daonna an chéad radharcra ó dhromchla Mharsa. Cuireadh spáslonga gan daoine go Mars ó Mheiriceá agus ón Eoraip sa bhliain 2004 agus is mó an fhianaise atá ann anois go bhfuil roinnt uisce faoin talamh sa phláinéad. Cé go bhfuil Mars i bhfad níos lú ná an Domhan tá an oiread céanna talún ann mar nach bhfuil aigéan ar bith ar a dhromchla.
Satailítí nádúrtha Mharsa

Tá dhá ghealach ag timpeallú an phláinéid, mar atá, Phobos agus Deimos. B'é an réalteolaí Meiriceánach Asaph Hall ba túisce a shonraigh iad, thiar sa bhliain 1877. Bhí bean chéile Hall, Angeline Stickney, ina matamaiticeoir, agus í ag tacú go dílis le hiarrachtaí a fir chéile gealacha Mharsa a fháil amach. D'ainmnigh Hall an cráitéar mór ar thaobh Phobos as a bhean chéile - cráitéar Stickney.

Murab ionann agus ár nGealach féin, níl sa bheirt sin ach astaróidigh bheaga agus iad ceaptha ag imtharraingt Mharsa ar a gcamchuairt. Níl siad sféarúil ná in aon chóngar do bheith sféarúil: is cnapáin mhírialta chloiche agus oighir iad. An breathnóir a bheadh ag amharc ar Deimos ó dhromchla Mharsa, ní aithneodh sé ann ach ponc solais, cosúil leis na réaltaí, ach amháin go mbeadh sé ag gluaiseacht trasna na spéire iontach sciobtha. Tá Phobos níos gaire do dhromchla Mharsa, ach mar sin féin, tá sé ag breathnú níos lú ná an Ghrian. (Coinnímis cuimhne air go bhfuil an Ghealach s'againn féin ag breathnú lán chomh mór leis an nGrian, mar a fheicimid féin í.) Tá an dá ghealach ag fithisiú chomh cóngarach do Mhars agus nach féidir iad a fheiceáil ó gach ball den phláinéad.

Téann Phobos timpeall ar Mhars níos sciobtha ná an tsolasteorainn féin. Mar sin, feictear ag éirí thiar agus ag dul faoi thoir é. Níl Deimos chomh sciobtha céanna, agus mar sin, éiríonn sé ar an spéir thoir agus téann sé faoi ar an spéir thiar.

Tagairtí

Gealacha Mharsa
Mharsa
Spásárthaigh a scaoileadh go Mars

Tá na dosaein de spásárthaí scaoilte ag na Stáit Aontaithe, ag an Aontas Sóivéadach, ag Gníomhaireacht Spáis na hEorpa agus ag an tSeapáin i dtreo Mharsa, agus is iomaí ceann acu nár tháinig a fhad leis an bpláinéad dearg riamh. Chuir trioblóidí de shórt éigin deireadh le dhá mhisean as gach triúr sula raibh siad críochnaithe, nó, i gcuid mhór cásanna, oiread is tosaithe. Fadhbanna teicneolaíochta is cúis le go leor trioblóidí den chineál seo, ach, go minic, ní raibh sé indéanta an chúis a fháil amach. Mar sin, bíonn an lucht saineolais féin ag trácht, idir shúgradh agus dháiríre, ar "thriantán Bhermuda" sa spás, agus é comhdhéanta as an Domhan, Mars agus an Ghrian, nó ag tagairt do "gheasa Mharsa" nó d'arrachtach spáis agus é ag ithe spásárthaí. Mar sin féin, tháinig cuid mhaith spásárthaí thart leis an "arrachtach" le taighde fónta fiúntach a dhéanamh ar an bpláinéad, cosúil leis na taiscéalaithe Sóivéadacha Mars, leis na sraitheanna Meiriceánacha Mariner agus Viking, chomh maith le Mars Global Surveyor, Mars Pathfinder, agus 2001 Mars Odyssey. Tá an Surveyor tar éis pictiúirí a tharraingt a thugann le fios gur féidir foinsí uisce a bheith faoi dhromchla an phláinéid — uisce nach bhfuil sioctha síos ina leac oighir. Shocraigh an Mars Odyssey go bhfuil sil-leaganacha substainteacha uisce sa chuid is uachtaraí de reigilít Mharsa faoi 30° de phol thuaidh agus de phol theas an phláinéid.

Sa bhliain 2003, scaoil Gníomhaireacht Spáis na hEorpa an taiscéalaí Mars Express chun bealaigh, agus é comhdhéanta as dhá aonad, mar atá, an fithiseoir, an Mars Express Orbiter, agus an gléas tuirlingthe, Beagle a Dó. Cailleadh an gléas tuirlingthe, ach d'éirigh leis an bhfithiseoir go leor pictiúiri a thógáil agus sonruithe a dhéanamh.

Sa bhliain chéanna a lainseáil NASA dhá ghluaisteán cianrialaithe a bhí ceaptha le dromchla Mharsa a shiúl agus taighde a dhéanamh air — an Spirit agus an Opportunity. Thuirling an dá shiúlóir seo go sábháilte, agus chruthaigh siad i bhfad ní b'fhearr ná mar a shíltí. Ní raibh siad ach le trí mhí a chaitheamh i mbun oibre, ó Mhí Eanáir den bhliain 2004 anuas, ach bhí siad in ann leanúint i mbun a misiúin go deireadh na bliana 2005, ar a laghad, siúd is go raibh cuid den ghléasra tar éis dul ar ainghléas idir an dá linn. Thar aon rud eile, tháinig an dá mheaisín seo trasna ar thuilleadh fianaise go raibh uisce ann. Thairis sin, chuir an Spirit sonrú i gcuaifigh deannaigh — "diabhail dusta", mar a thugtar orthu i mbéarlagair Mheiriceá — is é sin, cuaifigh ghaoithe agus iad ag fáil greama ar an deannach. Uaireanta, chuaigh cuaifeach den chineál seo thar cheann de na gluaisteáin seo, agus nuair a chuaigh, ghlan sé an dusta de na painéil ghréine.

Mars
Dominic Hannigan

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Iarthar na Mí é Dominic Hannigan. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Is duine aerach é agus ba é féin agus John Lyons an chéad bheirt a toghadh go Dáil Éireann a bhí aerach go hoscailte.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Polaiteoirí na hÉireann
Baill den 31ú Dáil
Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire) 
Polaiteoirí Aeracha
Daoine a rugadh i 1965
Daoine beo
Gwenwynwyn ab Owain

An rialtóir deireanach de chuid lár na Breataine Bige roimh dheireadh na hionradh Normannaigh ab ea Gwenwynwyn ab Owain Cyfeiliog (a chailleadh circa 1216).

Sinsir 
Garmhac le hOwain Gwynedd ab ea é, a bhí i réimeas faoi Powys Theas ón mbliain 1195, tar éis sheilbh a ghlacadh óna athair, Owain Cyfeiliog.

Comhrac le Llywelyn Mór 
Nuair a ghlac sé seilbh ar Phowys Wenwynwyn, chuaigh sé i gcomhrac le Llywelyn Mór, rialtóir Gwynedd, a raibh dúil aige a dhlínse féin a leathnú faoi na Breataine Bige go hiomlán.

Comhrac le Eoin, Rí Shasana 
Bhí Eoin Shasana i bhfabhar do Gwenwynwyn go rinneadh comhaontas pósta idir Llywelyn agus iníon tabhartha Shéain. Bhí síocháin eatarthu ina dhiaidh sin go dtí 1208. Mar thoradh ar ghníomhiochtaí Gwenwynwyn, ghlac Seán seilbh arna thailte agus thugadh cead do Llywelyn Ceredigion agus Powys a ghoid. 

Ní thugadh a chuid thailte ar ais go ceann dhá bhliain, ach mar gheall ar an ndoicheall a bhí aige don Sasanaigh, chuaigh sé i gcomhaontas le Llywelyn, a mhair ó 1212 go dtí 1216, nuair a thug Seán roinnt thailte de chuid Gwenwynwyn ar ais dó. Dá bharr sin, thit na prionsaí Breatnacha as a gcéile arís.

Bás agus Comharbhacht 
Rinne Llywelyn ionradh ar Phowys,agus creidtear gur d’éag Gwenwynwyn sa bhliain chéanna. Maireadh lena mhac Gruffydd ap Gwenwynwyn é, ar a gcuirtear an locht do bhás Llywelyn Deireanach, an prionsa dúchasach deireanacha de chuid na Breataine Bige.

Stair na Breataine Bige
Gruffydd ap Gwenwynwyn

Prionsa Breatnach de chuid Powys Wenwynwyn ab ea Gruffydd ap Gwenwynwyn (a chailleadh circa 1286).

Luathshaol 

Mac le Gwenwynwyn ab Owain agus Margaret Corbet a bhí i nGruffydd. Bhí sé ina pháiste nuair a chailleadh a athair, agus é ina dheoraíocht sa bhliain 1216 (díbríodh é as a phrionsacht ag Llywelyn Mór as Gwynedd). Chaith sé a leanbaíocht i Sasana, faoi chomaoin an rí, agus níor fhill sé chuig na Breataine Bige gur d’éag Llywelyn. Nuair a chuireadh iachall ar Dafydd ap Llywelyn chun síochána a dhéanamh le hAnraí III Shasana sa bhliain 1241, thugadh seilbh ar fhormhór thailte a athar dó, ag tabhairt ómós d’Anraí de dheasca sin. Pósadh le Hawise, iníon John Lestrange as Knockin é ag an dtaca seo.

Comhrac le Llywelyn 

Nuair a mhéadaíodh cumhacht Llywelyn Deireanach sa Bhreatain Bheag ón mbliain 1255 ar aghaidh, lean ar Gruffydd tacaíocht ag tabhairt do Choróin Shasana, agus díbríodh é i ndeoraíocht arís. D’aistríodh a dhílseacht chuig Llywelyn sa bhliain 1263 tar éis bhagairtí a fháil as. Dearbhaíodh dílseacht Gruffydd le Conradh Montgomery sa bhliain 1267. Sa bhliain 1274, bhí Gruffydd, a bhean chéile Hawise agus mac Owain páirteach le comhcheilg dhéarthair Llywelyn, Dafydd ap Gruffydd chun Llywelyn a mharú. I dteannta Llywelyn a bhí Dafydd ag an t-am sin, agus beartaíodh go dtíocfadh Owain agus buíon ghaiscigh leis ar an 2 Feabhra, chun an ghníomh a chur i gcrích. Áfach, séanadh é de dheasca stoirm shneachta. Ní bhfuair Llywelyn na sonraí na gcomhcheilg go léir go ceann cúpla mí, nuair a d’admháil Owain í le hEaspaig Bangor. Dúirt sé go raibh ar intinn acu Dafydd a bheith ina phrionsa Gwynedd, agus ina dhiaidh sin, thabharfadh Dafydd tailte do Gruffydd. Nuair a bhfuair Llywelyn na sonraí go léir, sheoladh toscairí chuig Y Trallwng chun Gruffydd a fháil, ach theith Gruffydd chuig Sasana. Chuir sé faoi i Shrewsbury agus baineadh é mar cheanncheathrú chun ruathair a dhéanamh ar thailte Llywelyn. Tar éis chogadh an bhliain 1277, nuair a ghéilleadh thailte Llywelyn lasmuigh ar Gwynedd, thugadh a chuid thailte do Gruffydd arís. Ina dhiaidh seo, ghlac sé páirt i gconspóid le Llywelyn faoi cheantar Arwystli. Bhí fonn ar Llywelyn an scéal a phlé faoi dhlí na Breataine Bige, ach b’fhearr le Gruffydd dlí Shasana a úsáid (le tacaíocht Éadbhard I Shasana). 

Thug Gruffydd tacaíocht d’Éadbhard sa chogadh deiridh sa bhliain 1282, cé go raibh sé ina sheanfhear anois. Is féidír go raibh Owen, an mac is sine do Gruffydd, páirteach i mbás Llywelyn ag Cilmeri i mí na Nollag 1282.

Bás, agus Deireadh na Prionsachta 

Ag deireadh Chogadh na Breataine Bige (1282-1283), cuireadh prionsacht Powys Wenwynwyn ar ceal, agus ghlac an teaghlach sloinne nua, ‘de la Pole’, a chiallaíonn “as Poole”, tagairt do phríomháit na dteaghlach ag Poole (‘Welshpool’ i mBéarla sa lá atá ann inniu - 'Y Trallwng' i mBreatnais). Tháinig eastát Gruffydd faoi smacht a mhic Owen tar éis 1283, agus cailleadh é idir Feabhra 1286 agus deireadh na bliana 1287.

Daoine ón mBreatain Bheag
Ancona

Is cathair agus port í Ancona (ón nGréigis: Ἀγκών - Ankon) i réigiún Marche ar chósta lár na hIodáile. Tá thart ar 101,210 daoine ina gcónaí ann. Is í Ancona príomhchathair cúige Ancona agus an réigiúin.

Tá an chathair súite 280 km soir ó thuaidh ón Róimh, ar an Muir Aidriad, idir na sléibhte Monte Conero, Monte Astagno agus Monte Guasco.

Is í Ancona ceann de na poirt is tábhachtaí ar an Muir, go háirthe ó thaobh tráchta paisinéara de agus í i gcroílár geilleagar an réigiúin.

Cathracha na hIodáile
Tithe na Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)

Is seomra tofa na Parlaiminte sa Ríocht Aontaithe é Teach na dTeachtaí.

Féach freisin 

 Tithe na Parlaiminte

Tagairtí 

Foirgnimh i Londain
Tionóil náisiúnta
Rialtas na Ríochta Aontaithe
Teach na dTiarnaí

Is é Teach na dTiarnaí teach uachtarach Pharlaimint na Ríochta Aontaithe. Tionóiltear i bPálas Westminster ar nós Theach na dTeachtaí é. Is féidir bille nua a thionscnamh sa cheachtar acu. Is féidir do theachtaí Theach na dTiarnaí bheith ina nAire Rialtais chomh maith. Tá seirbhís tacaíochta ag Teach na dTiarna féin, ar nós Leabharlann Theach na dTiarnaí.

Ceaptar an chuid is mó dá theachtaí nua ina bpost. Tiarnaí Eaglaise agus Tiarnaí Tuata atá sa Teach. Tá suíocháin ann do 26 Tiarnaí Eaglaise a shuíonn sa Teach de bhua a ngnó eaglasta in Eaglais Shasana. Is iad na Tiarnaí Tuata an chuid eile de na baill.

Féach freisin

Tagairtí 

Foirgnimh i Londain
Tionóil náisiúnta
Rialtas na Ríochta Aontaithe
Big Ben

Is leasainm a thugtar ar an gclog mór ag an mbun thuaidh de Thithe na Parlaiminte i Londain é Big Ben ( Gaeilge: Ben Mór). Is minic, áfach, go dtugtar Big Ben ar an túr féin.

Ríocht Aontaithe
Foirgnimh i Londain
Cnoc Alúine

Cnoc i gContae Chill Dara is ea Cnoc Alúine (Béarla: Hill of Allen).

Cnoic
Contae Chill Dara
Sonny Liston

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea Charles L. "Sonny" Liston . (8 Bealtaine 1932 – 30 Nollaig 1970). 

Dornálaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1932
Básanna i 1970
Robert E. Lee

Ba ghinearál Meiriceánach é Robert Edward Lee  (19 Eanáir 1807 – 12 Deireadh Fómhair 1870). Ar phlandáil darbh ainm Stafford Hall i gContae Westmoreland i Virginia a rugadh é. Rinne sé seirbhís in Arm na Stát Aontaithe ó 1829 go 1861. Nuair a cuireadh tús le Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe chuaigh Lee leis an Chonaidhm, is é sin, stáit an deiscirt, agus cuireadh é i gceannas ar Arm Virginia Thuaidh, post a bhí aige go dtí deireadh an chogaidh sa bhliain 1865. Ina dhiaidh sin, chaith sé tamall ina uachtarán ar Ollscoil William and Mary i Virginia agus ba sa stát céanna, i Lexington, a fuair sé bás sa bhliain 1870.
 

Daoine a rugadh i 1807
Básanna i 1870
An Chónaidhm
Uisinis

Is é Uisinis ceann tíre ar an Uibhist a Deas, Comhairle nan Eilean Siar.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Cladh Hallan

Is é Cladh Hàlainn suíomh seandálaíochta ar an Uibhist a Deas, Comhairle nan Eilean Siar, in Alban, ina raibh mumaithe aimsithe. Is é an t-aon áit sa Bhreatain Mhór inar thángthas ar mhumaithe.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Aird Mhór, Barraigh

Is é Aird Mhór sráidbhaile beag ar an mBarraigh, Comhairle nan Eilean Siar.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Am Bágh a Tuath

Is bailecheantar agus pobal é Am Bágh a Tuath i dtuaisceart Eilean Bharraigh sna hInse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar, amuigh ó chósta thiar na hAlban.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Sheabhal

Is cnoc in Albain í Sheabhal, atá suite ar an mBarraigh, Comhairle nan Eilean Siar. 

Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Na hOileáin Siar
Inse Ghall
Comhairle nan Eilean Siar
Flodaigh

Is oileán é Flodaigh, i ngar d'Eilean Bharraigh, Comhairle nan Eilean Siar.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Gwynedd

Contae is ea Gwynedd in iarthuaisceart na Breataine Bige, a bhfuair a ainm ón sean-ríocht Teyrnas Gwynedd. Cé go bhfuil sé sa dara áit is mó i dtéarmaí limistéar geografach, tá sé freisin ar cheann de na dúiche is lú daoine. Labhraíonn tromlach den daonra an Bhreatnais (ar a dtugtar freisin Comraig).

Is anseo atá Prifysgol Bangor (Gaeilge: Ollscoil Bangor) lonnaithe agus folaíonn sé an leithinis álainn Penrhyn Llŷn, agus an chuid is mó den Pharc Cenedlaethol Eryri (Gaeilge: Páirce Náisiúnta Eryri).

Úsáidtear an t-ainm Gwynedd freisin i gcomhair chontae bhuanaithe, a chlúdaíonn Ynys Môn chomh maith leis an chontae reatha. Go cultúrtha agus go stairiúil, is féidir an t-ainm a úsáid freisin chun an chuid is mó de Thuaisceart na Breataine Bige (mar shampla, an limistéar atá clúdaithe ag Chonstáblacht Gwynedd), a fhreagraíonn do na gcríoch is mó a bhí riamh i dTeyrnas Gwynedd.

De réir stadéir an stáit sa bhliain 2018, tá Breatnais ag 76.8% de dhaonra Gwynedd a bhí ar a laghad 3 bhliain d'aois ag an am.

Bailte

 
Tíreolaíocht na Breataine Bige
Contaetha na Breataine Bige
Príomh-réimsí na Breataine Bige
Contaetha buanaithe na Breataine Bige
Gerard Manley Hopkins

Ba fhile Sasanach é Gerard Manley Hopkins, C.Í. (28 Iúil, 1844 – 8 Meitheamh, 1889) a d'iompaigh ar an gCaitliceachas, is a bhí ina shagart de chuid Chumann Íosa a bhain cáil amach san fhichiú haois tar éis a bháis agus aithnítear anois é mar dhuine de mhórfhilí na ré Victeoirí. Tugtar cuid mhaith aitheantais dó de bharr a chuid filíochta turgnamhaí sa phrosóid (ach go háirithe rithim ghéilleach) agus an úsáid a bhain sé as íomhánna, agus braitear go raibh sé ar thús cadhnaíochta i ré a bhí lán leis an véarsaíocht thraidisiúnta. Ainmníodh foirgneamh sa COBÁC i gcuimhne air, sa bhliain 2011, tar éis a thréimhse ann mar Ollamh Gréigise.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Filí Sasanacha
Filí Victeoiriacha
Sagairt Chumann Íosa
Iompaitheoirí chuig an gCaitliceachas
Daoine a rugadh i 1844
Básanna i 1889
Sanndraigh

Is oileán é Sanndraigh, i ngar d'Eilean Bharraigh, Comhairle nan Eilean Siar.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Kenneth Williams

B'aisteoir Sasanach é Kenneth Charles Williams  (a rugadh ar an 22 Feabhra 1926 agus fuair bás ar an 15 Aibreán 1988).

Tagairtí 

Aisteoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1926
Básanna i 1988
Fúideigh

Is oileán é Fúideigh, i ngar do Bharraigh, in Inse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban. Tréigeadh an t-oileán sa bhliain 1901. Cuirtear eallach ar féarach fós ann sa samhradh. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Calbhaigh

Is oileán neamháitrithe faoi láthair é Calbhaigh (Béarla;Calvay), atá suite i gCaolas Èirisgeigh, sna h-Eileanan Siar, tagairt eangaí NF810126 .
Is ceann de na deich n-oileán gCaolas Bharraigh, láithreán a bhfuil tábhacht Chomhphobail leis.
Ba anseo a chuaigh an long SS Politician i dtalamh le lasta fuisce sa bhliain 1941 agus gan chuimhneamh spreag sé an t - údar Compton MacKenzie, an t-úrscéal Whisky Galore a scríobh,

Tagairtí

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Eileanan na h-Alba
Fionn

Is éard is fionn nó cataracht ann ná scammallú a fhorbraíonn i lionsa criostalach na súile nó ina himchlúdach. Bíonn cineálacha éagsúla ann ó bheagán teimhneachta go teimhneacht iomlán agus cuireann sé as do thaisteal an tsolais tríd an lionsa.

Go luath i bhforbairt finn a bhaineann le dul in aois, is féidir go méadófar cumhacht an lionsa, a chúiseodh mióipe nó gearr-radharc agus is féidir go laghdóidh buíochan agus teimhniú an lionsa aithint dathanna gorma. 

De ghnáth, téann na fionna in olcas is cúisíonn siad teip amhairc, agus is féidir go gcúiseoidh siad daille má fhágtar gan chúram iad. 

De ghnáth cuireann an riocht seo as don dá shúil, ach is gnách go gcuireann sé as do shúil amháin roimh an gceann eile.

Íospartaigh 

 Mary Cassat
 Claude Monet

Féach freisin 
 An tsúil
 Oftailmeolaíocht

Tagairtí 

Galair na Súl
Na Súile
Oftailmeolaíocht
Nora Barnacle

Bean chéile agus bé an scríbhneora chlúitigh Éireannaigh James Joyce í Nora Barnacle. (Márta 1884 - Aibreán 1951) Iníon báicéara as Conamara na Gaillimhe a bhí inti, a chas ar Joyce don chéad uair i mBaile Átha Cliath ar an 10 Meitheamh 1904. Bhunaigh Joyce a shárobair Ulysses ar an 16 Meitheamh 1904, an lá ar a chuir an bheirt tús le caidreamh rómánsach. 

Mná céile Scríbhneoirí
James Joyce
Daoine as Contae na Gaillimhe
Daoine a rugadh i 1884
Básanna i 1951
Gioghaigh

Is oileán é Gioghaigh, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Theiliseigh

Is oileán é Theiliseigh, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Newt Gingrich

Is polaiteoir, údar agus staraí Meiriceánach é Newton Leroy "Newt" Gingrich (a rugadh mar Newton Leroy McPherson ar 17 Meitheamh 1943). Iartheachta ó Georgia i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe (1979-1999) é Newt Gingrich. Faoi láthair tá sé ar lorg ainmniúchán uachtaránachta an Pháirtí Phoblachtaigh i dtoghchán na bliana 2012. 
 
Rugadh agus tógadh Newt in aice le Harrisburg, Pennsylvania. D'fhreastail Gingrich ar Ollscoil Emory agus fuair sé a dhochtúireacht ó Ollscoil Tulane. Teagascóir staire agus tíreolais ag West Georgia College a bhí ann sna 1970idí. I ndiaidh cúpla iarracht gan rath, d'éirigh le Newt Gingrich suíochán a bhaint amach i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe sa toghchán i Mí na Samhna, 1978. 

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1943
Naomh Cilian

Naomh Éireannach ba ea Cilian (nó Cillian nó Chillenus), a rugadh sa Mhullach i gContae an Chabháin tuairim is 640 agus cuireadh chun báis in Würzburg na Gearmáine é ar 8 Iúil 689.

Saol 
I bparóiste an Mhullaigh i gContae an Chabháin i ndeoise Chille Móire a rugadh Naomh Cillian, de réir dealraimh.  Oileadh Cilian ina mhanach agus oirníodh é ina easpag i lár na seachtú aoise. 

In éineacht le haon chompánach déag, d’fhág sé Éire (mar aon leis An Dá Aspal Déag) agus chas sé leis an bpápa sa Róimh. Le himeacht aimsire shroich sé Würzburg sa Ghearmáin, áit ar cuireadh fáilte chroíúil roimhe ag an Diúc Gozbert. Rinne sé soiscéalaíocht fud fad an cheantair  tuairim is 686.   Thugtaí aspal Thuringia agus Franconia Thoir air  (i dtuaisceart Bhaváir na Gearmáine anois).

Finscéal 
Thiontaigh taoiseach na Francóine, Gosbert, ina Chríostaí agus lean cuid mhaith dá phobal le báisteach. Dá ainneoin sin, bhí Cilian míshásta le caighdeán moráltacht chúirt an Diúic, rud a chuir sé in iúl go poiblí. 

Ach bhí Gosbert pósta le baintreach a dhearthár, Gailana. Bhí Gailana i gcoinne dlí na heaglaise agus d'ordaigh Cilian do Gosbert scaradh uaithi. Ach mar gheall ar seo, shocraigh Gailana Cilian agus a chomhoibrithe  Colmán (nó Colonan nó Kolonat) agus Totnán a chur chun báis. Baineadh an ceann de na fir (b'fhéidir), timpeall 689.

Tionchar 
Tá deabhóid mhór do Naomh Cilian go fóill in Würzburg, áit ina bhfuil a chorp adhlactha, agus ar fud cheantar na Baváire chomh maith.

Déantar comóradh ar Naomh Cilian, Colmán agus Totnán ar 8 Iúil agus tugtar onóir dóibh mar aspail na Francóine.

Tagairtí 

Cilian
Cilian
Stair na Gearmáine
Naomh Cathal

Naomh Éireannach, a rugadh i Lios Mór, Co Phort Láirge tuaraim is 400, is ea Naomh Cathal. 

Ba cara é le Pádraig Naofa. Bhí sé i measc na mac léinn ag an ab Naomh Carthach agus d'oirnigh Naomh Pádraig é ina shagart agus níos déanaí, ina easpag. 

Chuaigh Cathal ar oilithreach go dtí an Talamh Naofa. 

Ag filleadh ar an mbaile, tháinig sé i dtír i Taranto na hIodáile, áit a fuair sé bás ar 8 Márta 480. 

Déantar comóradh air i dTaranto go dtí an lá inniu. Ceiliúrtar Lá Fhéile Cathal ar an 10 Bealtaine,

Tagairtí 

Cathal
An Iodáil
Básanna i 685
Hiroshima

Cathair sainithe de chuid na Seapáine is ea Hiroshima (広島市).  Is é is ciall le hainm na cathrach ná "Oileán Leathan".

Tá an chathair suite i ndeisceart Honshu. Príomhchathair Mhaoracht Hiroshima atá ann. 

Bhí 1,173,980 duine ina gcónaí i Hiroshima sa bhliain 2010 (daonáireamh 2010).

Stair 
Buamáladh an chathair le linn an Dara Cogadh Domhanda ag Meiriceá. Ach ar an 6 Lúnasa 1945, baineadh feidhm as an mbuama adamhach chun  Hiroshima a scriosadh. Scaoil an t-eitleán Enola Gay an "Buachaill Beag".   Bhí Hiroshima an chéad chathair ar domhan a scriosadh le buama adamhach.

Mharaigh an buama timpeall 45,000-70,000 duine i nóiméad amháin. Bhásaigh a oiread eile daoine arís mar gheall ar nimhiú radaíochta. Maraíodh idir 95,000 agus 146,000 duine in iomlán le linn 1945 – tá sé deacair figiúr deimhneach a fháil.

Scaoil na Stáit Aontaithe buamaí adamhacha anuas ar dhá chathair sa tSeapáin, Hiroshima agus Nagasaki, i mí Lúnasa 1945. Ghéill an tSeapáin ar an 15 Lúnasa agus chuir sé sin deireadh leis an gcogadh.

Le linn an chomórtha sa bhliain 2015, buaileadh cloig sa chathair, d'umhlaigh na daoine i mbun paidreoireachta, agus tionóladh nóiméad ciúinis ag 8.15 ar maidin am na Seapáine. In Éirinn tá searmanas bliantúil ar an 6 Lúnasa á reáchtáil ag an bhfeachtas ar son na dí-armála núiclígh i gCearnóg Mhuirfean i mBaile Átha Cliath.

Ar 27 Bealtaine 2016, leag Uachtarán na Stát Aontaithe Barack Obama bláthfhleasc i Hiroshima. Thug sé cuairt ar an bpáirc cuimhneacháin a tóigeadh le comóradh a dhéanamh ar na daoine a bhásaigh de bharr an bhuama in éindí le Príomhaire na Seapáine Shinzo Abe.

Tagairtí

Naisc sheachtracha

Tíreolaíocht na Seapáine
Oibríochtaí an Dara Cogadh Domhanda
Airm núicléacha
Cathracha sa tSeapáin
Orasaigh

Is oileán é Orasaigh, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Maol Dómhnaich

Is oileán é Maol Dómhnaich, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Naomh Saidhbhín

Mairtíreach is ea Naomh Saidhbhín (Laidin: Sancta Sabina) a bhí cónaí uirthi san impire Rómhánach ag deireadh na céad aoise agus tús na dara aoise. Duine den uasaicme ba ea í - ba bhaintreach leis an Seanadóir Vailintín í agus iníon le Hearóid Mellatarius. 

Thiontaigh sí ina Críostaí trí thionchar a cara, Naomh Serapia. Cúisíodh Serapia as ucht í a bheith ina cailleach agus baineadh an ceann di. Ghabh Saidhbhín ar chorp a cara agus d'adhlacadh í an corp san uaigh a bhí ullmhaithe di ag a clann. Cúisíodh í a bheith ina Críostaí agus cuireadh chun báis í tuaraim is 125.

Oidhreacht 
D'adhradh í mar naomh. Ceiliúrtar a féile ar 29 Lúnasa. Tuaraim is 430, tógadh a corp go dtí cnoc Aibhintín na Róimhe agus adhlacadh iad i mbaislice in ómós do Saidhbhín agus Serapia. 

San lae inniu, cuirtear Sancta Sabina ag an teampall sin atá i gcúram na nDoiminiceach. 

Faightear an ainm Saidhbhín nó Sabina ag cailíní in Éirinn atá baint ag a gclann leis an ord Doiminiceach.

Saidhbhín
Saidhbhín
Leigheas sean-aoise

Is éard is leigheas sean-aoise nó geiriaitric (ón nGréigis γέρων nó geron a chiallaíonn seanfhear agus ιατρός nó iatros a chiallaíonn lia) ná staidéar ar riachtanais míochaine seandaoine agus soláthar na riachtanas sin.  Is é sin an speisialtacht leighis a bhíonn ag plé le diagnóis agus cúram a thabhairt do ghalair éagsúla a bhaineann de dhaoine atá dulta in aois. 

I dtíortha an iarthair, tá líon na seandaoine ag dul i méid ón mbliain 1990, agus leanfaidh an claonadh seo, rud a éilíonn is a éalóidh breis seirbhísí speisialta sláinte is sóisialta dóibh. 

Tá galair ar leith a chuireann isteach ar sheandaoine amháin, ach den chuid is mó fulaingíonn siad roinnt neamhord ainsealach ag an am céanna. 

Mar thoradh orthu seo, buaileann míchumais a laghdaíonn a n-ábaltacht cúram a thabhairt dóibh féin sa bhaile, agus mar sin is mó ná riamh an gá le seirbhísí cosúil le 
 banaltraí ceantair, 
 cabhair sa bhaile, agus 
 béilí ar rothaí. 
Is gá lóistín institiúideach a sholáthar do sheandaoine nach féidir leo maireachtáil go neamhspleách sa bhaile. 

Seaneolaíocht.  Baineann geiriaitric le staidéar ar an bpróiseas aoisithe freisin, a dtugtar seaneolaíocht air.

Féach Freisin

 Stróc
 Galar Parkinson

Tagairtí 

Leigheas
Speisialtachtaí Leighis
Galair Shean-aoise
Sean-aois
Ionchlannán

Is éard is Ionchlannán ann ná gléas leighis a tháirgítear le dul in áit stuchtúir atá bitheolaíoch, nó le tacú le struchtúr mar é, nó le cur le stuchtúr atá ann cheana.

Gléasanna leighis
Leigheas
Obráidí
Máinliacht
Poncloisceadh

Is éard is poncloisceadh ann ná modh diosctha nó gearrtha sa mháinliacht a úsáidtear le stuchtúir bhitheolaíocha a ghearradh.

Tagairtí

Naisc sheachtracha

 
Gléasanna leighis
Módhanna Gearrtha
Stair haemaiteolaíochta
Cóir leighis
Obráidí
Máinliacht
Módhanna Diosctha
Drualus

Ainm coitianta é Drualus ar scata plandaí a fhásann mar sheadáin ar sceacha nó chrainn. Baineann an duine úsáid as ach go háirithe um Nollaig agus tá de nós i roinnt traidisiun pógadh má chasann beirt air a chéile faoina bhun (fear is bean go hiondúil).

Plandaí
Lusanna
An Nollaig
Nósanna
Pógadh
Traidisiúin an Iarthair
Fiaraidh

Is oileán é Fiaraidh, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar,Comhairle nan Eilean Siar, in Albain. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Lingeigh

Is oileán é Lingeigh, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Ceann a' Gháraidh

Is suíomh an teirminéal farantóireachta ar an taobh thiar theas an Eirisgeigh sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar é Ceann a' Gháraidh.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Bioruaslam

Is staca farraige é Bioruaslam, ar an cósta thiar den Bhatarsaigh sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Beárnaraigh

Is oileán é Beárnaraigh, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Naomh Fionnbarra

Easpag Chorcaí agus ab ba ea Fionnbarra (550 – 25 Meán Fómhair 623, b'fhéidir). Bhunaigh sé mainistir i gCorcaigh, a d'éirigh ina lárionad mórcháiliúil léinn.

Saol 
Is dócha gur i mbaile fearainn na nGarrán (Teampall Mártan), láimh le Droichead na Bandan, a rugadh Naomh Fionnbarra sa seachtú haois. 

Thriall Fionnbarra leis go Loch Irce, Guagán Barra. De réir cosúlachta chaith sé seal ansin ina dhíthreabhach agus tharla eachtraí go leor dó. (Tagann ainm an áit ó Naomh Fionnbarra. Deirtear go raibh mainistir aige anseo).

Nuair a bhailigh deisceabail timpeall air, d’aistrigh sé go Corcaigh, áit ar bhunaigh sé mainistir, a bhí ina dhiaidh sin ina lárionad mórcháiliúil léinn.  Tharla eachtraí go leor dó.

Nósanna 
Tá luath lonnaíocht mainistreach i nGuagán Barra, síar ó Béal Átha an Ghaorthaidh luaite le Naomh Fionnbarra. Tagann na sluaite ar thurais oilithreachta gach bliain. Tá nósanna paidreoireachta  le feiscint ag Aireagal Naomh Fionnbarra i nGuagán Barra inniu.

Naisc sheachtracha 

 Finscéaltaː Naomh Fionnbarra agus Gúgán Barra (muscrai.wordpress.com, 2015)

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Básanna i 623
Daoine a rugadh i 550
Féis Bharraigh

Thosaigh Féis Bharraigh i 1981 chun Gaeilge na hAlban a fhobairt ar an mBarraigh agus Bhatarsaigh, Comhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Haisiam

Is é an haisiam dúil cheimiceach uimhir a 108 i dtábla peiriadach na ndúl agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná Hs. Is dúil shintéiseach é, agus an comhalta is troime de ghrúpa 8 (VIII) na ndúl. Rinneadh fionnachtain na dúile seo sa bhliain 1984 in Dubna in aice le Moscó sa Rúis (an tAontas Sóivéadach san am sin). Tá sé deimhnithe go turgnamhach gur ball d'ochtú grúpa an tábla pheiriadaigh é an haisiam ó thaobh na ceimice de, nó is dual dó +8 mar staid ocsaídiúcháin díreach cosúil leis an oismiam atá suite os a chionn sa tábla peiriadach.

Tá roinnt iseatóp ag an haisiam, agus iad go léir éagobhsaí radaighníomhach. Is é an t-iseatóp úd Hs-270 an ceann is fadsaolaí acu, agus é thart ar 10 soicind ar leathré. Mar sin déanann maisuimhir an iseatóip sin gnó an mheáchana adamhaigh don haisiam. Níl mórán difríochta idir é agus Hs-269 ó thaobh na leathré de, áfach. Tá níos mó ná 100 adamh haisiam sintéisithe go nuige seo trí chomhleá - trí bhiosmat a bhombardú le núicléis mhangainéise, mar shampla. Tagann alfa-mheath ar an haisiam, ach ón taobh eile is é an haisiam is toradh d'alfa-mheath an darmstaidtiam.

Dúile ceimiceacha
Miotail thrasdultach
Dúile sintéiseacha
Haisiam
Cocnais

Is canúint labhartha san oir-Londain, Sasana í Cocnais. Is í labhartha lena daoine dúchasach na East End, na cocnaithe. Is é fíor-cocnai duine a rugadh i ngar den Bow Bells.

Sampla Cocnais 

 Apples and pears - Staighre
 Frog and toad - Bóthar 
 Butcher's hook - Féach 
 Loaf of bread - Ceann
 Mucker - Cara (as inimircigh Éireannach sa 19ú aois - mo chara). 

An Béarla
Meitniriam

Is é an meitniriam dúil cheimiceach uimhir a 109 i dtábla peiriadach na ndúl agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná Mt. Tá sé suite taobh thíos den iridiam sa tábla peiriadach, is é sin, sa naoú grúpa, ach is deacair a rá an bhfuil saintréithe ceimiceacha an mheitniriam cosúil leis an iridiam ar aon nós, nó is dúil radaighníomhach é a dtagann meath uirthi chomh luath is nach féidir mórán a fháil amach faoi iompraíocht cheimiceach na dúile. Is é an t-iseatóp is cobhsaí atá ag an meitniriam ná Mt-278, agus déanann maisuimhir an iseatóip sin gnó an mheáchana adamhaigh don mheitniriam.

Ba iad Peter Armbruster agus Gottfried Münzenberg a bhí i gceannas ar an bhfoireann in Darmstadt sa Ghearmáin, san Institiúid um Thaighde ar na hIain Throma, a ghin an chéad adamh meitniriam. An t-ainm atá ar an dúil inniu, is tagairt é do Lise Meitner, agus dheimhnigh Aontas Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí (IUPAC) é sa bhliain 1997.

Dúile ceimiceacha
Miotail thrasdultacha
Dúile sintéiseacha
Meitniriam
Sainmheáchan

Is éard is an sainmheáchan ann (ar a dtugtar freisin an taonad meáchain nó an dlús coibhneasta) ná an meáchan in aghaidh aonad toirte d'ábhar. Is é γ (Gáma ina litir bheag, an tríú litir san aibítir Ghréagach.) an tsiombail i gcomhair an tsainmheáchain.

Úsáidtear go coitianta sainmheáchan d'uisce ar an Domhan ag 5 ° C ar a bhfuil an luach 62.43 lbf/ft3 nó N/m3 9807.

Foirmle ghinearálta 

 
I gcás:
γ sainmheáchan an ábhair (meáchan in aghaidh an aonaid na toirte, de ghnáth N/m3 aonad)
ρ dlús an ábhair (aonad maise in aghaidh toirt , de ghnáth kg/m3)
g luasghéarú de bharr domhantarraingthe (ráta athraithe treoluais, tugtha i m/s2)

Sreabhmheicnic
Ceimic Fhisiceach
Cainníochtaí fisiceacha
Sainmheáchan
Proinnsias Táiliúr

Ba pholaiteoir Éireannach é Proinnsias Táilliúir Beannaithe (1550-1621) a toghadh mar Mhéara Átha Cliath agus mar fheisire parlaiminte. Cuireadh cosc air a shuíochán a ghlacadh toisc é a bheith ina Chaitliceach. 

Cuireadh chun báis é i 1621 agus tugadh ómós dó mar mhairtíreach ó shin i leith. Thug an Pápa Eoin Pól II an teideal 'Beannaithe' dó sa bhliain 1992 in éineacht le hochtar mairtíreach déag Éireannacha eile.

Rugadh Proinnsias Táiliúr i Sord Cholm Cille in 1550. Ba mhangairí a chlann a bhí cónaí orthu sa cheantar ó aimsir na Normannach. Tógadh é mar Mhéara Átha Cliath i 1595. Bhí sé gníomhach mar Chaitliceach i mBaile Átha Cliath ag an am.

Tógadh an Táiliúrach ina fheisire i bParlaimint na hÉireann ach níorbh fhéidir leis a shíocháin a ghlacadh toisc mar bhí sé ina Chaitliceach. Chuireadh i bpríosúin é i 1613 agus cuireadh chun báis ann ar 29 Eanáir 1621. Cuireadh é i reilig Shéipéil Naomh Audoen. 

Bhí sé pósta agus seisear chlainne aige. Gariníon a bhean le Maighréad de Bhál Beannaithe, duine eile de na Mairtírigh Éireannacha a d'ainmnigh Eoin Pól II mar 'Beannaithe'.

Tagairtí 

Proinnsias Táiliúr
Proinnsias Táiliúr
Proinnsias Táiliúr
Proinnsias Táiliúr
Daoine a rugadh i 1550
Básanna i 1621
Baile Sear

Is oileán é Baile Sear, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Liam Tuire

Agaistíneach ab ea Liam Tuire (William Tirry) a bhí gníomhach i gContae Tiobraid Árainn in aimsir Chromail. 

Le linn na Péinndlíthe, ní raibh an ord in ann feidhmiú go hoscailte in Éirinn agus fuair bráithre áirithe bás san ghéarleanúint, ina measc Liam Tuire Beannaithe.  Cuireadh chun báis é i gCluain Meala sa bhliain 1654.

Beannaithe 
Sa bhliain 1992, d'ainmnigh an Pápa Eoin Pól II Tuire i measc grúpa mairtírigh Éireannacha; tugadh an teideal 'beannaithe' orthu.

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Agaistínigh
Mairtírigh Éireannacha
Daoine a rugadh i 1609
Básanna i 1654
Maighréad de Bhál

Mairtíreach Éireannach ab ea Maighréad de Bhál (nó Margaret Ball). Thug an Pápa Eoin Pól II an teideal 'Beannaithe' di sa bhliain 1992, in éineacht le hochtar mairtíreach déag Éireannacha eile.

In aimsir an Reifirméisin, chuir de Bhál scoil ar bun. Thug sí cúnamh do shagairt Chaitliceacha a bhí faoi cheilt ó na húdaráis.

Saol 
Rugadh Maighréad Nic Fheorais (nó Margaret Bermingham) i gContae na Mí sa bhliain 1515, de bhunús Sasanach. 

Phós sí Parthalán de Bhál (nó Bartholomew Ball), bardasach ag an am agus bhí airgead ag a dhream. Toghadh Parthalán i  1553 mar Mhéara Átha Cliath, le Maighréad bean an Ardmhéara.

Rugadh deichniúr clainne di.

Toghadh an mac ba shine aici, Walter, mar Mhéara Átha Cliath  i 1580 go 1581. D'iompaigh Walter ina Phrotastúnach ach d'fhan Maighréad mar Chaitliceach.  D'éirigh eatarthu mar gheall ar an reiligiún mar sin.

Bhí an banríon, Eilís I Shasana, ag tacú go hiomlán le Walter. Chaith Walter a mháthair féin i bpríosún, i gCaisleán Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1580. 

Toghadh mac eile, Nicholas, mar Mhéara Átha Cliath i 1582. Caitliceach ba ea é ach d'fhan Walter níos cumhachtaí agus d'fhan Maighréad faoi ghlas i ndoinsiún. Bhásaigh Maighréad sa Chaisleán sa bhliain 1584, in aois 69 di.

Tagairtí 

Naoimh Éireannacha
Mairtírigh Éireannacha
Daoine as Contae na Mí
Daoine a rugadh i 1515
Básanna i 1584
Baile a' Mhanaich

Is é Baile a' Mhanaich sráidbhaile ar an mBeinn na Faoghla, Comhairle nan Eilean Siar. Bhí cónaí ar 443 duine i Baile a' Mhanaich sa bhliain 2001.

Teangacha 

Bhí Gaoluinn na hAlbain(Gàidhlig) ag 37% de dhaonra Baile a' Mhanaich sa bhliain 2001. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
An t-Uachdar

Is é an t-Uachdar sráidbhaile ar an mBeinn na Faoghla, Comhairle nan Eilean Siar.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Caisteal Bhuirgh

Is caisleán beag meánaoiseach é Caisteal Bhuirgh, ar an mBeinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Naomh Ambrós

Ba easpag ar Milano é Ambrós (Laidin:Aurelius Ambrosius) sa cheathrú aois (rugadh Ambrós idir 337 agus 340 agus fuair sé bás ar an 4 Aibreán 397). Bhí Ambrós mar dhuine de na daoine ba mhó thionchar san eaglais ag an am.

Luathshaol 
Fuair Ambrós oiliúint i ndlí agus reitric agus bhí post aige mar státseirbhíseach in Impire na Róimhe.

Milan 
Ag an bpointe sin, bhí príomhchathair na hImpire lonnaithe i Milano. Fuair easpag Mhilano bás i 374 agus thoghadh Ambrós mar easpag, cé nach raibh sé baiste ag an am.  I 387, báistigh Ambrós Agaistín in Aifrinn Domhnaigh na Cásca. Oirníodh ina shagart é agus ceapadh é mar Easpag Mhilano. 

Bhí cáil faoi leith ag Ambrós mar sheanmóirí. Chuaigh Naomh Agaistín, nach raibh ina Chríostaí ag an am, chuig an ardeaglais i Milano chun éisteacht le Ambrós ag seanmóireacht.

Fuair Ambrós bás ar 4 Aibreán 397. Tá a lá féile ar 7 Nollaig.

Tagairtí 

Ambrós
Dochtúirí an Eaglais
Flodaigh, Beinn na Faoghla

Is oileán é Flodaigh, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Rónaigh

Is oileán é Rónaigh, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Fraoch-eilean

Is oileán é Fraoch-eilean, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Flodaigh Mór

Is oileán é Flodaigh Mór, gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Comhairle nan Eilean Siar

Is í Comhairle nan Eilean Siar (Gaeilge na hÉireann; Comhairle na nOileán Thiar) an chomhairle rialtais áitiúil do cheantar comhairle na nOileán Thiar in Albain. De réir dhaonáireamh na Ríochta Aontaithe in 2011 bhí cónaí ar 27,684 duine sa cheantar comhairle, aníos ó 26,502 duine sa bhliain 2001.

Teanga

De réir an daonáirimh a rinneadh sa bhliain 2011 bhí Gaeilge na hAlbain (Gáidhlig) ag 52.3% den daonra a bhí trí bliana d'aois nó níos sine ag an am. Bhí 7.4% den daonra ábalta an Albainis a labhairt. Dúirt 41.4% den daonra go n-úsáideann siad teanga eile seachas an Béarla sa bhaile (Gaeilge na hAlbain don chuid is mó).

Reiligiún

Bhí 42.5% don daonra ina mball don Eaglais Albanach, 12.3% mar Caitliceach agus bhí 19.1% don daonra ina mball d'Eaglais Críostaí eile. Ní raibh aon reiligiún ag 18.1% don daonra.   

Ceantair chomhairle na hAlban
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar

Tagairtí

http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-web/area.html
Rónaigh, Atlantach Thuaidh

Is oileán é Rónaigh, gar do na hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Sula Sgeir

Is sceir é Sula Sgeir, gar do na hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar
Botaí

Is bothán beag é botaí, go háirithe usáidtear ag oibrithe feirme no mar fhoscadh sléibhe iad.
Máisiúnachas

Is éard atá i gceist le máisiúnachas (freemasonry) ná eagraíocht shóisialta a tháinig ar an saol sna 17ú agus 18ú haoiseanna ar an laghad. Bhí an Eaglais Chaitliceach Rómhánach ariamh ina choinne.

Stair 

Bunaíodh an máisiúnachas i Sasana sa bhliain 1717 nuair a tháinig scata fear le chéile sa teach ósta Goose and Gridiron i Londain. Chuir siad an chéad Lóiste Mór ar bun.

Gearmáin na Naitsithe 

Scríobh Hitler nach raibh sna Máisiúin ach balbháin de chuid na comhcheilge Giúdaí, agus go raibh siad ag scaipeadh síochánachais a bhí ag cur fearúlacht agus cogúlacht an fhir Ghearmánaigh ó mhaith.

Ar an 8 Eanáir 1934 sa Ghearmáin, cuireadh cosc leis an máisiúnachas ar fad. Choigistigh Roinn Gnóthaí Inmheánacha na Gearmáine maoin agus fáltas na gcraobhacha máisiúnacha. Aon duine a bhí ina mháisiún nuair a shealbhaigh Hitler an chumhacht sa Ghearmáin, ní raibh cead aige ballraíocht a lorg i bpáirtí na Naitsithe ná oifig phoiblí a shealbhú. 

Dhearc an páirtí ar na máisiúin mar naimhde ar chúiseanna idé-eolaíochta. Dá bharr sin, bhí ar na máisiúin sna campaí géibhinn níos déanaí triantán dearg a chaitheamh lena stádas mar chimí polaitiúla a thaispeáint don tsaol ina dtimpeall.

Is deacair a rá, cé mhéad máisiún a maraíodh sna campaí géibhinn. Creidtear go bhfuil an figiúr ceart suite idir ochtó míle agus dhá chéad míle.

In Éirinn 
Ceaptar gur bunaíodh an chéad Lóiste Mór in Éirinn sa bhliain 1725. Is é an Lóiste Mór Éireannach an dara ceann ar domhan dár bunaíodh agus is é an ceann is sine dá maireann inniu.

Láithreán gréasáin 
 Database of Masonic material, Ollscoil Bradford  (as Béarla)

Tagairtí 

Eagraíochtaí
Loch nam Madadh

Is é Loch nam Madadh príomhbhaile ar an Uibhist a-Tuath, Comhairle nan Eilean Siar.

Inse Ghall
Na hOileáin Siar
Comhairle nan Eilean Siar