joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Aoire Gearmánach

Pór madraí móra é an t-aoire Gearmánach a saothraíodh sa Ghearmáin (tugtar alsáiseach air freisin) déanach sa 19ú céad trí chrosphórú spitsí le madraí caorach. An fionnadh tiubh. An soc is na cluasa fada biorach. Éasca le traenáil. An-choitianta ag póilíní is airm ar fud an Domhain.

Gailearaí grianghraf 

Mamaigh
Póir mhadraí
Baile an Chaisleáin, Contae Laoise

Is baile suite i gContae Laoise é Baile an Chaisleáin.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Ráithín Chuileannáin

Is baile fearainn suite i gContae Laoise é Ráithín Chuileannáin (Béarla: Raheen).

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
An Spinc

Is baile suite i gContae Laoise é an Spinc.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Teach na Bearú

Is ceantar suite i gContae Laoise é Teach na Bearú.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
An Eala, Contae Laoise

Is baile suite i gContae Laoise í an Eala.

Contae Laoise
Bailte i gContae Laoise
Bráthair

Ceann de na siorcanna aingil is mó is ea an bráthair. Squatina squatina a ainm eolaíochta. An-choitianta in oirthuaisceart an Atlantaigh is an Mheánmhuir. Suas le 1.8 m ar fhad. Cruth na colainne idirmheánach idir na liamháin is na roic. An ceann leata, an béal chun tosaigh, oscailtí na ngiolbhach go cliathánach, na heití uchtacha an-leathan, an t-eireaball caol. Tugtar anglait air freisin.

Siorcanna
Brathair
Breac beadaí

Iasc fadaithe le colainn chaol atá forleathan i locha is aibhneacha thuaisceart na hEoráise is Mheiriceá Thuaidh. An t-aon iasc fionnuisce de chlann an troisc. Suas le 1 m ar fhad. Barbal amháin faoin mbéal. Déantar iascaireacht thrádálach air sa Rúis. Tugtar an puteascann air freisin.

Éisc
Cairbíd sileacain

SiC, comhdhúil a tháirgtear trí mheascán de charbón is sileacan a leá. Tugtar carbaram uirthi freisin. Bíonn foirmeacha éagsúla criostalta aici, a bhfuil leáphointe ard acu uile, gach ceann acu an-chrua. Baintear feidhm aisti mar scríobach.
Aois na Cruinne

Sa chosmeolaíocht fhisiciúil, tugtar aois na cruinne ar an tréimhse ama ón Ollphléasc go dtí an lá inniu. An réalteolaí cáiliúil Meiriceánach Edwin Hubble a fuair amach i 1923 go raibh réaltraí taobh amuigh dár réaltra féin, Bealach na Bó Finne, agus go raibh siad ag leathnú amach uainn an t-am ar fad. As seo chuir sé tús leis an tuiscint gur thosaigh an Chruinne le pléasc ollmhór, ar thug an réalteolaí Sasanach Fred Hoyle an Ollphléasc air, a tharla timpeall 20,000 milliún bliain ó shin. Cuid bhunúsach den tuiscint seo is ea an ráta ag a bhfuil an Chruinne ag forbairt, ráta tairiseach ar a dtugtar tairiseach Hubble. Níl an tuiscint nó an teoiric seo iomlán. Mar shampla, meastar nach bhfuil ach 1% den mhais ba chóir a bheith sa Chruinne aimsithe fós, agus gur féidir go bhfuil an 99% eile dofheicthe in abhacréaltaí dearga is dúphoill. Aisteach go leor, tá torthaí ar thomhais a rinne spásteileascóp Hubble ag teacht salach ar chuid den teoiric seo. Mar shampla, tá réaltra amháin, M100 i mbraisle réaltraí na Maighdine, i bhfad níos gaire dúinn ná mar a cheaptaí, agus is mó ar fad tairiseach Hubble de réir na dtomhas nua seo. Níor aimsigh an spásteileascóp mórán abhacréaltaí dearga in aon chor. Mar sin, is mó an mhistéir faoin easpa maise, agus d'fhéadfadh aois na Cruinne a bheith i bhfad níos lú ná mar a cheaptaí, chomh beag le 8,000 milliún bliain. Mar thoradh air seo tá na cosmeolaithe trína chéile agus teoiric na hOllphléisce á ceistiú, á ceartú is á beachtú acu an t-am ar fad.

Cosmeolaíocht
Aolchoinneal

Struchtúr carraige a fhaightear ar an urlár i bpluais. Cruthaítear ag an am céanna le haolchuisne í. Sa chás seo, deascadh mianraí ar an urlár a tharlaíonn.
Aolchuisne

Struchtúr carraige a chrochann ón tsíleáil i bpluais. Cruthaítear é ó shileadh uisce thar na mílte bliain, rud a dheascann mianraí ar an tsíleáil an t-am ar fad.
Aonad leithlise

Ionad a dheartar chun othair an-ionfhabhtaitheacha a choinneáil ann, amach ó dhaoine eile, nó chun daoine atá an-chlaonta chun ionfhabhtuithe a choinneáil amach ó dhaoine ab fhéidir a ghalrú. Bíonn smacht daingean ar dhul isteach is amach as an aonad chun cosc a chur ar iompar ábhar truaillithe. Bíonn ar na daoine a théann isteach nó amach gúnaí steirilithe cosanta a chaitheamh. Rialaítear sreabhadh an aeir isteach is amach chun cosc a chur ar thruailliú le miocrorgánaigh ar eite.
Aonad maise adamhaí

Aonad maise, leis an tsiombail u. Sainmhínítear é mar 1/12 mhais adamh carbóin-12. Is ionann 1 u is 1.66 × 10-27 kg. Uaireanta tugtar an daltún ar an aonad seo. Úsáidtear é chun maiseanna adamhacha coibhneasta adamh a lua.
Aonaid

Maidir leis an gcuid is mó de na cainníochtaí eolaíocha (mais, teocht, tiúchan, sruth leictreach is eile) tomhaistear is ionramháiltear iad in aonaid an SI, Córas Idirnáisiúnta na nAonad (Système International d'Unités) a thug an Chomhdháil Ghinearálta um Mheáchan is Tomhais isteach i 1960. Tá 7 mbunaonad ann: an méadar (m), an cileagram (kg), an soicind (s), an t-aimpéar (A), an ceilvin (K), agus an mól (mol). Is féidir gach cainníocht ábhartha eile a chur i dtéarmaí na mbunaonad seo. Tarlaíonn teaglamaí áirithe go minic, tugtar ainmneacha orthu, agus is aonaid dhíorthaithe iad seo. Mar shampla is é an niútan aonad an fhórsa, agus sainmhínítear é mar seo: m kg s-2. Ó 1995 i leith glactar leis an raidian is an stearaidian mar aonaid dhíorthaithe. Tá an-chuid aonad eile ann agus, ar chúis stairiúil nó eile, tá sé áisiúil feidhm a bhaint astu: baintear feidhm as an gcalra chun toilleadh fuinnimh i mbianna a thomhas, agus an parsoic chun faid a thomhas sa réalteolaíocht. Tá córais eile aonad ann freisin: sean-chóras FPS na Breataine (troigh, punt, soicind), córas CGS (ceintiméadar, gram, soicind), agus córas MKSA (méadar, cileagram, soicind, aimpéar), réamhullmhúchán do chóras an SI.
Aonaid nádúrtha

Córas aonad a úsáidtear i bhfisic na gcáithníní. Simplítear na cothromóidí trí ghlacadh le c = (h/(2π)) = 1, arb é c luas forleata an tsolais is h tairiseach Planck. Sa chóras seo, ní mór go bhfuil aonaid de (1/mais) ag fad is am.
Aonaid radaighníomhaíochta

Tomhaistear gníomhaíocht foinse radaighníomhaí i mbeicireil (Bq), an líon a dhíscaoiltear in aghaidh an tsoicind, in onóir d'Antoine Becquerel a d'fhionn an feiniméan seo i 1896. Bíonn luachanna difriúla fuinnimh ag na cáithníní is na radaíochtaí difriúla a astaítear. Nuair a théann an radaíocht seo isteach in ábhar eile, ábhar bitheolaíoch, mar shampla, ionsúnn an t-ábhar sin fuinneamh ón radaíocht. Luaitear an oiread fuinnimh a ionsúitear ón astaíocht radaighníomhach ag ábhar mar an dáileog ionsúite, a thomhaistear i ngraeanna (Gy). Ní hionann an t-idirghníomhú nó an dochar a dhéanann na hastaíochtaí uile, fiú más ionann an fuinneamh iomlán a ionsúnn an t-ábhar: mar shampla, bíonn alfa-cháithníní 20 oiread níos dochraí d'fhíocháin bhitheolaíocha ná béite-cháithníní. Cuirtear an ghné seo san áireamh le haonad na coibhéise dáileogaí, a dtugtar an síveart (Sv) air, arb ionann é is an dáileog ionsúite (Gy) iolraithe faoi éifeacht bhitheolaíoch choibhneasta (RBE, le luach 20 ag alfa-cháithníní, 10 ag neodróin, agus 1 ag béite-cháithníní, gáma-ghathanna is X-ghathanna) astaíochta ar leith. Luaitear teorainneacha radaíochta d'ionaid oibre is an comhshaol i sívirt.
Aonchló

San ealaín, cló aonuaire a dhéantar trí phéintéireacht ar leathán gloine nó miotail agus bileog páipéir a bhrú anuas ar an dromchla fliuch. I measc na n-ealaíontóirí a bhain feidhm as bhí Castiglioni sa 17ú céad, Blake sa 18ú céad, agus Degas sa 19ú céad (ina chás seisean, i gcomhar le meáin eile cosúil le pastail, go minic).
Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí

An t-údarás is mó a aithnítear maidir le téarmaíocht sa cheimic, an cheimic orgánach go háirithe is ea Aontas Idirnáisiúnta na Glancheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF nó sa Bhéarla IUPAC). Is í aidhm an chórais rialacháin a leagan amach le comhdhúile a ainmniú gan athbhrí ar fud an Domhain.

Ceimic
Aontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta

Is é An tAontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta (IAU i mBéarla) an eagraíocht atá freagrach as comhoibriú idirnáisiúnta is caighdeánú sa réalteolaíocht. Bunaíodh i 1919 é, agus tá a rúnaíocht i bPáras. I 2011 bhí 90 tír is os cionn 10,000 ball páirteach. Is é an t-údarás in ainmniú reanna neimhe is gnéithe a ndromchlaí.

Réalteolaíocht
Aonteasach

Téarma tuairisciúil ar ainmhithe ina rialaítear teocht inmheánach na colainne ag leibhéal réasúnta tairiseach atá neamhspleách ar athruithe sa teocht chomhthimpeallach. Tá na veirteabraigh fhorbartha is na héin aonteasach, agus den chuid is mó bíonn cumhdaigh inslithe ar a gcolainneacha a chabhraíonn le rialú na teochta.

Fiseolaíocht
Aosú

Sraith athruithe a tharlaíonn don cholainn a mbíonn gaol acu le méadú mortlaíochta de réir mar a mhéadaíonn an aois. Léargas amháin ar an bpróiseas is ea teip na colainne oiriúnú d'athruithe sa chomhshaol (a mhéadaionn go leanúnach). Nuair a éiríonn an raon comhshaolta is féidir leis an gcolainn oiriúnú dóibh níos lú ná íosraon na gcomhshaolta a bhíonn ann de ghnáth, faigheann an t-orgánach bás. Sna teoiricí nua-aoiseacha ar an laghdú oiriúnachta seo, meastar gur de bharr earráidí i macasamhlú an DNA i gcilldeighilt agus/nó earráidí i dtáirgeadh próitéiní is einsímí ag na cealla a tharlaíonn sé. Carnann na hearráidí seo mar thoradh ar athruithe san ábhar géiniteach de réir mar a théann indibhid in aois.
Ápa

Príomhach antrapóideach. Cuimsíonn sé na hápaí beaga (an giobún) agus na hápaí móra (an t-órang-útan, an goraille, an simpeansaí). Difriúil ó na moncaithe mar nach mbíonn eireaball acu, go bhfuil feidhm lena ngéaga uachtaracha le luascadh ó chrann go crann, agus nach siúlann siad ar feadh craobhacha na gcrann. 

Mamaigh
Apaimiscis

Atáirgeadh éignéiseach gan toirchiú i bplandaí ina dtoirmisctear méóis is táthú na ngaiméití. Cuimsíonn sí atáirgeadh plandúil freisin, ina scoirtear cuid den phlanda is a bhfásann an chuid sin ina planda scoite ar leith.
Apaitít

Mianra coiteann fosfáite atá scaipthe go fairsing i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha. Is féidir an chuid is mó de na cineálacha a scríobh mar seo: Ca5(PO4)3(OH,F,Cl). Criostalaíonn sí ina priosmaí heicseagánacha le dathanna éagsúla, ach glas den chuid is mó.
APL

Teanga eolaíoch ríomhchláraithe a saothraíodh sna 1960idí i gcomhair feidhmeanna sa mhatamaitic go háirithe.

Féach freisin 
* Kenneth Iverson

Tagairtí 

Teangacha ríomhaireachta
Edward Victor Appleton

Fisicí a rugadh i mBradford Shasana ab ea Sir Edward Victor Appleton (6 Meán Fómhair 1892 – 21 Aibreán 1965). Rinne sé taighde ar cháithníní luchtaithe (iain) san atmaisféar, agus i 1925 d'aimsigh ciseal díobh san atmaisféar uachtarach ina raibh na hiain tiubh. 200-400 km in airde atá ciseal seo Appleton, a dtugtar an F-chiseal air freisin. Trí thionóisc, frithchaitheann an ciseal luchtaithe seo gearrthonnta raidió ar ais go dtí dromchla an Domhain i bhfad óna bhfoinse. Leis seo is féidir teileachumarsáid thar fhaid an-mhóra idir stáisiúin trí ghearrthonnta raidió a dhéanamh. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1947 as a shaothar ar fhisic an atmaisféir uachtaraigh.

Fisiceoirí Sasanacha
Apraicse

Deacracht i rialú ghluaisne dheonach na ngéag nó na n-orgán guthach, ionas nach féidir leis an othar sraith fuaimeanna nó gothaí a rialú i gceart. Bíonn sé soiléir gur mhaith leis feidhmiú nó labhairt, ach ní féidir leis.
Baile Adaim, Contae Laoise

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Baile Adaim.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
Clann Donncha

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Clann Donnchadha.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
Clár Maí Locha

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Clár Maí Locha.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
An Choill Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Laoise é an Choill Uachtarach.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
Cuileannach

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Cuileannach.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
Port Laoise Thiar

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Port Laoise Thiar.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
Port Laoise Thoir

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Port Laoise Thoir.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
Port na hInse, Contae Laoise

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Port na hInse.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
Sliabh Mairge

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Sliabh Mairge.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
An Sráidbhaile

Is barúntacht suite i gContae Laoise é an Sráidbhaile.

Contae Laoise
Tigh na hInse

Is barúntacht suite i gContae Laoise é Tigh na hInse.

Contae Laoise
Barúntachtaí Chontae Laoise
Ráth Liag

Is baile fearainn suite i gContae Laoise é Ráth Liag.

Contae Laoise
Baile Shopacháin

Is baile fearainn suite i gContae Laoise é Baile Shopacháin nó Baile Uí Shopacháin.

Contae Laoise
Cúil Chéire

Is baile fearainn suite i gContae Laoise é Cúil Chéire.

Contae Laoise
Aquavit

Biotáille gan dath a dhriogtar ó phrátaí nó gránbharr is a bhlaistear le síolta carbhais de ghnáth. Deoch an-choitianta i gCríoch Lochlann. 

Deochanna
Arabascach

Ornáidíocht líneach shlaodach, bunaithe go minic ar fhoirmeacha plandúla. Faightear ar feadh na staire é, ach ba bhreá leis na healaíontóirí Ioslamacha go príomha é.
Áracs

Damh mór allta atá imithe in éag is ea an t-áracs. Bhíodh sé forleathan san Eoraip, an Áise agus tuaisceart na hAfraice. Sinsear eallach baile atá ann. An tarbh mór le hadharca fada dírithe chun tosaigh, na baineannaigh níos lú le hadharca níos giorra. Maraíodh an ceann deireanach sa Pholainn i 1627. Ainm eile air is ea an t-úras nó an damh allta. Bhíodh sé in úsáid mar ainm ar an mbuabhall Eorpach tráth.

Mamaigh dhíofa
Mamaigh
Buaibhide
Aragóinít

Foirm mhianrach de charbónáit chailciam, CaCO3, a fhaightear i gcarraigeacha áirithe alpacha ardbhrú, carraigeacha dríodracha carbónáite, agus blaoscanna moileasc áirithe ina ndéanann sí an líneáil néamhainn.
Arán sóide

Saghas aráin ina mbaintear feidhm as décharbónáit sóidiam leis an dé-ocsaíd charbóin a sholáthar chun an t-arán a ardú. Tá sé níos éasca tapa le hullmhú ná arán a ardaítear le giosta.
Ararút

Saghas stáirse a fhaightear ó fhréamhacha tiúbracha cuid mhaith plandaí is ea ararút. An ceann is tábhachtaí is ea an t-ararút iarindiach, planda ilbhliantúil ríosómach a fhásann 2 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá Theas, na duilleoga le bunanna truailleacha, na seipil is na peitil i dtríonna. Saothraítear sna trópaicí sa Domhan Úr é in áit an stáirse inite. Faightear an t-ararút oirindiach ó phlanda atá gaolmhar le sinséar, ararút Queensland, ó shaghas canna, agus ararút Portland, nach bhfuil inite is a d'úsáidtí roimhe seo i níochán éadaí, ón gcluas chaoin. 

Ábhar ó phlandaí
Arastarcas as Samas

Réalteolaí as Cathair Alastair ab ea Arastarcas as Samas (c 215-145 RC). Chruthaigh sé go raibh an Ghrian i bhfad níos faide amach ón Domhan ná an Ghealach. Thairg sé freisin go raibh an Ghrian i lár chóras na bpláinéad.
Arbhar

Téarma ginearálta a chiallaíonn an gránbharr is mó a shaothraítear i dtír nó réigiún. I Meiriceá Thuaidh ciallaíonn an focal arbhar Indiach, sa tír seo cruithneacht, i gCríoch Lochlann eorna.

Plandaí
Arbor vitae

Crann nó tom síorghlas cónaiféarach atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, an tSín, an Téaváin is an tSeapáin. Na duilleoga lannach, ag dul thar a chéile, i bpéirí urchomhaireacha. Na buaircíní próca-chruthach, le lanna tanaí. Tugtar céadrais ar na speicis ar leith, agus luaitear an tír dhúchasach is dath an adhmaid san ainm freisin. 

Plandaí
Arcabas

Arm tine ón 15ú céad, forbairt ar an gcanóin láimhe agus réamhtheachtaire an mhuscaeid. Scaoiltí é trí lasair a chur le tadhallpholl, agus thacaítí é le gabhlóg a choinnigh an bairille ag cliabhrach an úsáideora.
Arcagóiniam

Orgán fleascánchruthach a tháirgeann gaiméití baineanna i mbrífítí, teirifítí agus gimnispeirmeacha. Baint aige le forbairt plandaí tíre.
Ardchlár na Tibéide

Ardchlár in iarthar is iardheisceart na Síne ar mheánairde 4,000 m. An t-ardchlár is airde ar Domhan: tugtar díon an Domhain air. 2.3 milliún km2 d'fhairsinge ann, teorannaithe ag sliabhraonta ar gach taobh, ina measc na Himiléithe ó dheas. Taobh istigh tá cuid mhaith sliabhraonta eile, abhantracha scoite, gleannta is locha. Éiríonn cuid mhaith d'aibhneacha ollmhóra oirthear, dheisceart is oirdheisceart na hÁise ann: an Iaing-tsí, an Abhainn Bhuí, an Mekong, an Abhainn Dhearg, an Thanlwin, an Irrawaddy, an Brahmaputra, an Ghainséis, an Iondúis, an Tarim. Is maith an deisceart chun feirmeoireachta mar tá an aeráid te tais ansin, ach bíonn an chuid eile clúdaithe le hoighear ar feadh 6 mhí den bhliain ar a laghad. Tá an t-ardchlár ag éirí níos airde de 10 mm gach bliain de bharr gluaiseacht na bplátaí teicteonacha, agus fo-dhuchtú phláta na hIndia faoi phláta na hÁise.
Ard-dílseacht

Cur síos ar a ghrinne a atáirgeann córas taifeadta nó atáirgthe an comhartha a taifeadadh leis ar dtús. Mar shampla, i dtaifead ceoil le téipthaifeadán, cruthaítear comhartha leictreonach ón gceolfhuaim le micreafón, le gach minicíocht sa cheol, 20 Hz-20 kHz, raon na fuaime inchloiste, athraithe chuig comhartha leictreonach ar an minicíocht chéanna le haimplitiúid atá díreach i gcomhréir le hamplitiúid na minicíochta céanna sa cheol. Aimplítear an comhartha seo. Taifeadtar an comhartha i bhfoirm athruithe ar staid mhaighnéadaithe ábhair mhaighnéadaigh ar an téip. Nuair a athchastar an téip, cruthaítear comhartha leictreonach, aimplítear é, agus athraítear ina fhuaim é le callaire. Ag gach céim de na próisis seo, is féidir go mbeidh roinnt neamhghrinnis ann. Airítear an neamhghrinneas iomlán in aonad ar a dtugtar díchumadh harmónach iomlán. Nuair a bhíonn luach íseal ag an airí seo i gcóras ar bith, is córas ard-dílseachta é.
Árgailí

Caora fhiáin ó imeall Ghaineamhlach Ghóibí. An chaora is mó dá bhfuil beo anois, na guaillí suas le 1.2 m ar airde. Donn éadrom le geadán bán. Na hadharca móra corntha ar dhá thaobh an chinn. 

Mamaigh
Argóint (uimhir choimpléascach)

Sa mhatamaitic, an uillinn idir an ga is an líne dhíreach ón mbunphointe don phointe P a sheasann d'uimhir choimpléascach z. Nuair a scríobhtar an uimhir choimpléascach z = r(cos θ + i sinθ), is í θ an argóint.
Ariane

Clann feithiclí lainseála a saothraigh an ESA i ndiaidh a chomhaontaithe i 1973. Lainseáladh an chéad ceann i 1979 ó Kourou i nGuáin na Fraince, agus bhí an córas réidh le hoibriú faoi 1981. Ba é an Lárionad Náisiúnta Taighde Spáis sa bhFrainc an príomhchonraitheoir sa bhunshaothrú, agus i 1980 bunaíodh comhlacht thrádálach Fhrancach, Arianespace, chun na feithiclí a tháirgeadh. Is é Ariane 5 an leagan is déanaí, ina bhfuil príomhardán crióigineach le trastomhas 5.4 m ag iompar 158.1 tonna tiomántáin (ocsaigin leachtach is hidrigin). Soláthraíonn dhá threisroicéad mhóra sholadacha an chuid is mó den sá is gá chun éirí ar dtús. Theip ar an gcéad eitilt i 1996, ach bhí sé réidh le hoibriú faoi 1998. D'imigh leagan feabhsaithe d'Ariane 5 ar strae óna chúrsa ar a chéad eitilt i 2002 agus ba ghá é a phléascadh trí chianrialú. D'éirigh go maith leis na heitiltí ina dhiaidh sin.
Richard Arkwright

Ceapadóir shníomhachán meicniúil an chadáis, a rugadh i bPreston Shasana ab ea Richard Arkwright (23 Nollaig 1732 – 3 Lúnasa 1792). Thóg a mhuintir sníomhacháin den chéad uair i 1768, an chéad mheaisín a bhí in ann snáithe cadáis a tháirgeadh a bhí láidir a dhóthain chun feidhmiú mar dhlúth i bhfíodóireacht. 

Daoine a rugadh i 1732
Básanna i 1792
Ceapadóirí Sasanacha
Arm dénártha

Cur síos ar shaghas airm cheimicigh ina mbíonn dhá cheimiceán, iad araon sábháilte iontu féin, ach pacáilte ina gceann is ina gceann i sliogán airtléire. Nuair a mhadhmtar an sliogán ar an sprioc, cuingríonn na ceimiceáin seo chun oibreán tocsaineach a dhéanamh.

Airm cheimiceacha
Arm léas cáithníní

Úsáid cáithníní fo-adamhacha ardfhuinnimh, ginte i luasaire núicléach agus foirmithe i léas indírithe mar arm. Bhí sé mar chuspóir sa taighde míleata ó timpeall 1980 an teicneolaíocht seo a shaothrú, mar shampla, chun diúracán ionsaitheach a phléascadh leis is é fós amuigh sa spás.
Arm tine

Ainm ginearálta ar airm bheaga, ó phiostail go raidhflí. Thosaigh forbairt na n-arm iniompartha seo sa 14ú céad leis an gcanóin, a phrímeáltaí le púdar gunna, a bhí trom ach iniompartha, ach a d'adhnadh oibreoir eile le lasair. Rinne an t-arcabas is an raon stiúrach an phrímeáil a uathoibriú is a shimpliú ina dhiaidh sin, ach bhí gá le lasair fós chun an gunna a scaoileadh. Tháinig an gunna cloch thine chun foirfeachta sa 18ú céad le luamhán, ualaithe le lingeán, chun greim a choimeád ar an gcloch thine chun spréach a dhéanamh leis an lucht tiomáinteach a adhaint. Mar thoradh air seo, tháinig piostail is muscaeid in úsáid go forleathan sa chogaíocht. Tháinig an glas buailte, a d'úsáid casúr ar lucht féinchoinnithe i mbairille an ghunna, chun cinn sa 19ú céad. Sa 20ú céad rinneadh an-chuid forbairtí ar dhearadh is ábhair déanta na ngunnaí, agus tháinig airm tine le scaoileadh marthanach uathoibríoch chun cinn. Faoi seo tá tíortha is cathracha ar fud an Domhain buartha go mór faoi úsáid mharfach neamhdhleathach gunnaí ar na sráideanna.
Armónach

An airde a dhéanann sreang nó colún aeir chreata ag leath, trian, ceathrú, etc dá bhunfhad. Braitheann tondath gutha nó gléas ceoil ar an oiread de na harmónaigh uachtaracha seo a dhéantar nuair a fhuaimnítear an bunarmónach (an mhinicíocht bhunúsach). Is féidir armónaigh a fhuaimniú neamhspleách ar an nóta bunúsach nó an fréamhnóta le gléasanna práis le béalóg an tseinnteora (le teannadh nó crapadh na liopaí), agus leis an gcláirseach is gléasanna i gclann an veidhlín trí thadhall ag nód cuí leis an tsreang atá ag crith.
Arócar

Crann cónaiféarach síorghlas, dúchasach don tSile is an Airgintín. Na géaga ina bhfáinní oscailte, clúdaithe le duilleoga crua géarbhioracha triantánacha forluite. Táirgeann sé síolta inite is adhmad inúsáidte péine paránach. Tugtar an ghiúis Shileach air freisin. Fástar go minic i bpáirceanna is gairdíní é mar ábhar fiosrachta.

Plandaí
Crainn
Svante Arrhenius

Eolaí a rugadh gar d'Uppsala na Sualainne ab ea Svante August Arrhenius (19 Feabhra 1859 – 2 Deireadh Fómhair 1927). Rinne sé taighde bunúsach ar rátaí imoibrithe ceimiceacha, agus shaothraigh teoiric díthiomsú leictrilítí. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1903 as an saothar seo. 

Bhí Arrhenius ar an dream beag a thuig an iarmhairt cheaptha teasa san atmaisféar go luath. Bhí suim ag Arrhenius sna haeráidí a bhí ag athrú, fiú san am sin. Mheas sé méadú sa teocht an talaimh 5-6 céim Celsius dá mbeadh méadú 100̤% dé-ocsaíd charbóin san atmaisféar.

Féach freisin 

 Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1859
Básanna i 1927
Eolaithe Sualannacha
Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice
Ars antiqua

Ceol dheireadh an 12ú céad is an 13ú céad, bainteach go láidir le teoiricí is cumadóirí scoil Notre Dame i bPáras, Léonin is Pérotin go háirithe.

Ceol
Ars nova

Ceol an 14ú céad, a bhain leis an gcumadóir Guillaume de Machaut (c 1300-1377) agus an teoiricí Philippe de Vitry (1291-1361).

Ceol
Arsanaíd ghailliam

GaAs, ábhar leathsheoltóra a úsáidtear i dtrasraitheoirí, cealla gréine is léasair leathsheoltóra (ach nach n-úsáidtear in aon chor chomh minic le sileacan chuige seo). Cosúil le sileacan, agus déantar í a dhópáil chun a sheoltacht leictreach a mhodhnú mar is gá. Gluaiseann leictreoin i bhfad níos tapa ann ná i sileacan, agus is cinnte go mbainfear feidhm i bhfad níos mó aisti as seo amach. Buntáiste eile ag GaAs thar Si is ea go dtraiseolann sé solas, rud a bheidh an-tábhachtach sna slisní ina mbeidh fótóin mar iompróirí sonraí in ionad leictreon.
Arsanaigh

Drugaí a shaothraigh an t-eolaí Gearmánach Paul Ehrlich go luath sa 20ú céad. Rinne sé scagthástáil ar chuid mhaith ábhar orgánach ina raibh arsanaic, ag iarraidh teacht ar dhrugaí a d'fhéadfadh a bheith éifeachtach i gcoinne suanghalair na hAfraice. Fuair sé go raibh uimhir 606 ina shraith thástálacha níos éifeachtaí ná na cinn eile, agus tugadh 606 is an trádainm Salvarsan air. Ina dhiaidh sin fuarthas go raibh sé éifeachtach i gcoinne ionfhabhtaithe le spireacaeit. I 1910 taispeánadh gur leigheas ar shifilis freisin é, agus baineadh feidhm as chuige sin go dtí 1945 nuair a tugadh peinicillin isteach. Faoi seo ní úsáidtear na harsanaigh a thuilleadh mar go bhfuil drugaí níos sábháilte le fáil.
Art Deco

Téarma giorraithe ar an Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes (Taispeántas Idirnáisiúnta na Nua-Ealaíon Maisithe is Tionsclaíocha) a tharla i bPáras sa bhliain 1925 é Art Deco. Faoi seo ciallaíonn an téarma ealaíona maisithe na 1920idí-1930idí go ginearálta agus an stíl nua-aoiseach a bhain leo, meascán de Chiúbachas is Ealaín Nua, le dathanna callánacha is an sruthlíniú a bhaineann le haerárthaigh is gluaisteáin, a úsáideadh mar mhaisiúcháin ar earraí tí cosúil le taephotaí, raidiónna is troscáin. 

Stíleanna Ealaíne
Art Nouveau

Art nouveau a thugtar ar ghluaiseacht sna healaíona maisithe a bhí chun tosaigh i 1890-1905, le móitífeanna plandaí is bláthanna nádúraíocha, agus patrúin línte lúbacha chorntha mar shaintréithe. I measc na dtáirgí suntasacha sa stíl seo bhí líníocht Beardsley, troscán Mackintosh, ailtireacht Gaudí, seodra Lalique, earraí gloine Louis Comfort Tiffany (1848-1933), agus na stáisiúin ar Métro Pháras a dhear Hector Guimard (1867-1942). 

Gluaiseachtaí ealaíne
An tArtach

Réigiún sa leathsféar thuaidh, ó thuaidh ón gcrannteorainn, is é sin ón gCiorcal Artach. Bíonn coinníollacha aeráide, fásra is saghsanna beatha Artacha i dtuaisceart Cheanada, na Rúise, Alasca is na hÍoslainne, sa Ghraonlainn, agus i Svalbard.
Artadachtail

Mamach crúbach, le dhá nó 4 mhéar coise (bíonn an chéad cheann as láthair i gcónaí, an dara is an 5ú ceann beag nó as láthair). Iompraíonn sé a mheáchan ar an 3ú is an 4ú méar a fhoirmíonn an chrúb scoilte.

Mamaigh
Artaire

Is éard is artaire ann ná fuileadán sa cholainn a iompraíonn an fhuil ón gcroí go dtí fíocháin na colainne. Tá artairí móra, artairí meánacha is artairí beaga (artairíní) ann. Rialaítear an soláthar fola le matáin mhíne (faoi rialú simpiteach) i mballaí na n-artairí a athraíonn trastomhas na n-artairí. 

Le haois éiríonn ballaí na n-artairí níos righne, agus na hartairí féin stoptha, a bheag nó a mhór, le deascadh saille, cólaistéaróil is eile ionas go gcailltear an rialú is nach soláthraítear dóthain fola (nó ocsaigine) d'orgáin na colainne. 

Córas cardashoithíoch
Artairíteas víreasach capall

Ionfhabhtú forleathan víreasach capall a chuireann isteach ar na hartairí go príomha agus a shainítear le fiabhras, breith anabaí, casacht, sileadh sróine, toinnteas dian, agus at na gcos is íochtar an bhoilg. Is neamhghnách an galar é, ach tarchuirtear é trí bhealaí riospráideacha is veinéireacha.
Asáilia

Speiceas duillsilteach ródaidéandrain. Úsáidtear an téarma seo sa ghairneoireacht chun é a idirdhealú ón speiceas síorghlas.

Plandaí
Asaltú

Sa mhíochaine, díláithriú cnáimhe óna halt ag cnámh eile de bharr fórsa uirthi. Stróictear is déantar damáiste do bhallnaisc taobh istigh is timpeall ar an alt (an capsúl) a cheanglaíonn cnámha cóngaracha le chéile. Cuireann sé seo tús le pian, at is míchuma san alt. Is féidir an chuid is mó de na hasaltuithe a chur ar ais de láimh.
Asamat

Treo réada, tomhaiste i gcéimeanna deiseal tímpeall na léaslíne ón bpointe thuaidh go dtí an pointe ar an léaslíne go hingearach faoin réad. Baintear feidhm as an tomhas seo sa réalteolaíocht, an loingseoireacht, an ghunnadóireacht, agus cásanna eile a bhfuil gá le heolas ar an treo-uillinn chomh maith leis an airde.
Asamtóit

Sa mhatamaitic, líne (líne dhíreach de ghnáth) a ndruideann cuar ina leith. Is féidir é seo a léiriú le graf ina ndruideann an cuar y = 1/x i leith na líne y = 0 nuair a éiríonn x mór: is asamtóit an líne y = 0 sa chás seo.
Asarlaíocht

Creideamh i gcumhachtaí nó eolaíochtaí osnádúrtha, cosúil le draíocht, astralaíocht, ailceimic, diasúnacht, is spioradachas, le cumhacht an duine a mhéadú is é a chosaint ar dhrochfhórsaí, nó leis an todhchaí a réamhinsint. Bhí an t-am ann a bhíodh na heolaíochtaí nádúrtha leathbhainteach le hasarlaíocht, agus na heolaithe faoi amhras de bharr a rúndachta.
Asbheirt

Sa loighic, aon chonclúid a infeirítear go bailí riachtanach ó na réamhleaganacha, is cuma an fíor na réamhleaganacha nó nach fíor. Mar shampla, is bailí an argóint: Is slánuimhreacha A agus B, agus mar sin is slánuimhir B, ach ní bailí an argóint Is slánuimhir A nó B, agus mar sin is slánuimhir B.
Ascaill stua

Spás triantánach i mballa foirgnimh, sonraithe ag cuaire áirse, líne ingearach suas ó thaobh na háirse, is líne chothrománach trí bhuaic na háirse. In ailtireacht an 20ú céad tugtar an téarma céanna ar an bpainéal inlíonta faoi bhun fuinneoige, go minic as ábhar atá difriúil ó ábhar eile an bhalla.
Bordaíol

Is paróiste suite i gContae Laoise é Bordaíol.

Contae Laoise
An Bhuiríos, Contae Laoise

Is paróiste suite i gContae Laoise é Buiríos.

Contae Laoise
Droim na Ceapaí Airde

Sliabh i gContae Laoise is ea Droim na Ceapaí Airde (483 m). 

Contae Laoise
Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Ascaltóir

Feiste leictreonach chun sruth díreach (SD) a athrú ina shruth ailtéarnach (SA) le pé minicíocht is mian. Sa chiorcad inti bíonn aischothú, agus is féidir comhbhaill a athrú chun an mhinicíocht a shocrú nó a thiúnadh.
Ascaras

Gné de chruinnphéist sheadánach a fhaightear in óstaigh veirteabraigh, muca is daoine go háirithe. De ghnáth bíonn roinnt i láthair sa stéig bheag, agus na gnéis scartha ó chéile. An baineannach suas le 250 mm ar fhad. Na huibheacha frithsheasmhach, go minic tarchurtha in aoileach.

Annelida
Comhairle Chontae Laoise

Is comhairle i gContae Laoise í Comhairle Chontae Laoise.

Contae Laoise
Comhairlí agus Comhairlí Cathair na hÉireann
Asfalt

Iarmhar biotúmanach leathsholadach galú peitriliam, a chruthaítear trí ghalú mall sa nádúr nó driogadh sa tionscal. Dubh nó donn, agus is féidir go mbeidh sé slaodach nó soladach, ag brath ar a chomhdhéanamh is a theocht. Úsáidtear de ghnáth é measctha le hábhar mianrach soladach le aghaidh ábhar dín, déanamh bóthar agus eile. I gcuid de na deascáin nádúrtha bíonn toilleadh maith mianra nádúrtha, mar a fhaightear in Oileán na Tríonóide. Tugtar biotúman air freisin.
Asóruaimí

Rang tábhachtach ruaimí a rinne Peter Griess (1829-1888) den chéad uair in 1861. Rugadh sa Ghearmáin é, agus bhí ag obair mar cheimicí grúdlainne i mBurton-on-Trent Shasana ag an am. Bíonn struchtúr móilíneach le dhá adamh nítrigine nasctha le chéile mar seo: -N=N- i ngach ceann acu.
Asp

Nathair nimhiúil Afracach a dtugtar an cobra Éigipteach uirthi freisin. Deirtear gur chuir Cléópátra lámh ina bás féin trí iachall a chur ar asp greim a bhreith uirthi.

Nathracha
Aspergillus

Is éard is Aspergillus ann ná gné fungais a atáirgeann go neamhghnéasach de ghnáth, a mhilleann bia is a chuireann tús le galair i ndaoine.

Fungais
Aspidistra

Planda ilbhliantúil síorghlas is ea an aspidistra. Is ball den fhine Asparagaceae é i bhfofhine na Nolinoideae. Tá sé dúchasach d'oirthear na hÁise. Na duilleoga, le gais fhada, ubhchruthach leathrúil, a mhaireann cuid mhaith blianta. Na bláthanna clogchruthach le clúdach ar chruth scáth báistí, corcra neamhlonrach. Fásann sé gar don talamh, agus pailníonn seilidí é. Fulaingíonn sé scáth is triomach go maith, agus an-choitianta mar phlanda pota. 

Plandaí
Astaíocht leictreamaighnéadach

Bíonn réimsí leictreacha is maighnéadacha forleathan i saol an lae inniu. Gach uair a ritheann sruth leictreach i ngléas ar bith (línte tarchuir, trasfhoirmeoirí, scáileán teilifíse nó aon ghléas teaghlaigh leictreach), de bhrí gur sruthanna ailtéarnacha (SA) ar mhinicíocht 50 Hz a bhíonn in úsáid sa teaghlach (60 Hz sna Stáit Aontaithe), réimsí den mhinicíocht seo a bhíonn sa timpeallacht den chuid is mó. Bíonn minicíochtaí níos mó, is i bhfad níos mó, á tharchur ag mótair leictreacha (suas go dtí na mílte heirts, kHz) agus ag stáisiúin raidió is teilifíse (na céadta kHz, is fiú na milliúin heirts, MHz). Sa chomhthéacs seo, tugtar minicíocht fhíoríseal ar 50 Hz. Iompraíonn na réimsí athraitheacha seo fuinneamh leictreamaighnéadach i bhfoirm toinne, agus tugtar déine na toinne ar an oiread fuinnimh in aghaidh an tsoicind a fhorleathann trí mhéadar cearnach san aer. Laghdaíonn déine na dtonnta seo i gcomhréir leis an bhfad amach ó na sreanga sruthiompartha ar a laghad. Taistealaíonn na tonnta leictreamaighnéadacha ísealmhinicíochta go héasca trí fhíocháin na colainne, agus is féidir leo sruthanna leictreacha a spreagadh sna fíocháin. Ag minicíocht chomh híseal le 50 Hz is na déiní a fhaightear gar do chonduchtóirí ardteannais, ní fiú an téamh a tharlaíonn sna fíocháin a áireamh, agus is imoibriú ar a dtugtar leictreaspreagadh is mó a tharlaíonn. Ach is lú déine na réimse maighnéadaí agus na réimse leictrí sna fíocháin de bharr an nochta seo ná na déiní logánta sa cholainn de bharr bithleictreachas na hinchinne nó an chroí féin. Níl aon eolas, mar sin, ar aon imoibriú tairseachúil a fhéadfaidh tús a chur le drochthoradh sna fíocháin. Mar sin féin tá imní fhorleathan ann, fiú i measc eolaithe is teicneolaithe, go dtarlaíonn a leithéid de dhrochthorthaí — ailse, míchumthaí breithe is eile — de bharr nochtadh fadtréimhseach do na réimsí leictreamaighnéadacha 50/60 Hz, agus tá na húdaráis ag monatóiriú an scéil is ag déanamh taighde air an t-am ar fad.

Radaíocht
Astar

Ball de ghrúpa mór plandaí atá ilbhliantúil den chuid is mó, ó Mheiriceá, an Eoráise is an Afraic is ea astar. Na bláthchinn cosúil le nóiníní, i gcrobhaingí de ghnáth. Na bláthóga gathacha seachtracha gorm, corcra, bándearg nó bán. Ag bláthú sa bhfómhar nó déanach sa samhradh go minic. Cuid mhaith díobh an-choitianta mar mhaisiúcháin.
 

Plandaí
Asteraceae
Astaróidigh Thraíocha

Is éard atá i gceist le hAstaróidigh Thraíocha 500 astaróideach ar a laghad a bhfuil fithisí acu cosúil le fithis Iúpatair, iad suite 60° os comhair an phláinéid sin is taobh thiar de, mar a bhfuil siad gafa go cobhsaí. Ainmníodh iad as laochra an Íliaid.

Astaróidigh
Astraláib

Ionstraim ársa ó timpeall 200 RC chun ionaid na Gréine is na réaltaí geala ag dáta is am ar bith a léiriú. Agus í oiriúnaithe le treoracha, bhaintí úsáid as freisin chun airde reanna neimhe os cionn bun na spéire a thomhas. Sa mhodh oibre deireanach seo, ba réamhteachtaire í ar an seiseamhán a tháinig in úsáid sa 15ú céad.

Réalteolaíocht
Astrálaipiotacas

Tugtar Astrálaipiotacas (nó Australopithecus i Laidin) ar phríomhaigh éagsúla atá imithe in éag, a bhí cosúil le daoine is a bhí ann díreach tar éis don ghéag dhaonna scoilteadh ó ghéag na n-ápaí san éabhlóid. Tagann an ainm ón Laidin agus ón nGréigis; australis (Laidin) "deisceartach" agus πίθηκος/pithekos (Gréigís) "ápa". Seans maith go raibh an t-ainmhí seo an-ghaolmhar le sinsear an duine. Ciallaíonn an téarma ‘ápa deisceartach’: fuarthas iontaisí den speiceas seo a chéaduair i ndeisceart is oirthear na hAfraice (san Aetóip, an Chéinia is an Tansáin). Timpeall 5.5-1 milliún bliain ó shin an dáta a bhí ag cuid acu, ach tháinig an chuid is mó a fuarthas ó timpeall 4-1.5 milliún bliain ó shin. Ainmhí le hinchinn bheag is aghaidh smuilceach ab ea é. Shiúil sé ina cholgsheasamh ar dhá chos ghearra. Bhí na géaga uachtaracha cumasach. Bhí sé urbholgach. Bhain sé feidhm as uirlisí, agus seans go raibh urlabhra aige. I 1977 d'fhionn beirt eolaí Meiriceánach, Tom Gray is Donald Johanson, iontaise homanaide san Aetóip a bhí 3-4 milliún bliain d'aois. Bhí dóthain cnámh ann chun 40% d'indibhid iomlán a dhéanamh, beagán níos mó ná meadar ar airde. Tugadh an t-ainm eolaíoch Australopithecus afarensis ar an eiseamláir seo den homainid cheart is luaithe, agus sa ghnáthchaint, tugtar Lucy uirthi. Mhair Astrálaipiotacas níos déanaí ná an Homo is luaithe, agus uaidh sin meastar nach sinsear díreach de chuid an duine é.

Mamaigh
Hominina
Astú réimse

Astú leictreon ó dhromchla miotail nuair a chuirtear réimse dian leictreach i bhfeidhm air. I micreascóip réimse-astaíoch, treoraítear na leictreoin a astaíonn rinn ghéar miotail ar scáileán chun íomhá an-fhormhéadaithe de struchtúr an mhiotail a dhéanamh.
Astú tánaisteach

Astú leictreon ó dhromchla ábhair mar thoradh ar a thuairgneáil le leictreoin. Bíonn speictream fuinnimh ag na leictreoin astaithe suas go dtí fuinneamh na leictreon ionsaitheach. Astaíonn miotail níos lú leictreon tánaisteach ná mar a dhéanann inslitheoirí. Baintear feidhm as an bhfeiniméan seo i bhfóta-iolraitheoirí.
Asúchán

Greamú ábhair ó phas amháin isteach i bpas eile is ea asúchán, de ghnáth trí imoibriú ceimiceach (ceimeasú) idir an t-ábhar asúite (an t-asúiteán) is dromchla an ábhair asúite (an t-asúiteoir). Uaireanta déantar aonchorp den asúiteán is struchtúr an asúiteora. Mar shampla, is féidir le pallaidiam na céadta oiread dá thoirt féin de hidrigin ghásach a asú.
Asúirít

Mianra gorm, carbónáit chopair, ar mianach tábhachtach copair é. Faightear mar chriostail aonchlaonasacha is maiseanna dímhorfacha é. Úsáidtear na criostail a fhaightear sa bhFrainc is iardheisceart na Stát Aontaithe chun ornáidí a dhéanamh.
Atáirgeadh

Próiseas chun sliocht a tháirgeadh, tréith bhunúsach an orgánaigh bheo. Sa bhfoirm is simplí, is próiseas neamhghnéasach é ina ndeighlíonn an t-orgánach ina dhá chuid nó níos mó trí scoilteadh, bachlú, táirgeadh spór, nó pórú plandúil. In atáirgeadh gnéasach, cruthaítear gaiméití ar leith (mar shampla, an speirm is an ubh) trí mhéóis, agus ansin trí chomhleá péire gaiméití le siogót a chruthú. I dtaighde déimeagrafaíochta luaitear an ráta atáirgthe, an ráta a tháirgeann an pobal baill nua trí bhreith.
Atáirgeadh fótaimeicniúil

Priontáil iolrach grianghrafanna le dúch ar pháipéar, de ghnáth ó phlátaí miotalacha nó plaisteacha ar a mbíonn an íomhá comhdhéanta as poncanna soladacha. Táirgtear grádú sa phictiúr trí athruithe i méid na bponcanna, is ní i ndlús an dúigh. Ullmhaítear na plátaí trí athghrianghrafú na cóipe leata trí scáileán le líniú atá cuí don phróiseas priontála is an táirge (26-34 líne sa cm i gcomhair nuachtáin, suas le 53-120 líne sa cm i gcomhair léaráidí ardchaighdeáin leabhair). Nuair is atáirgeadh daite a bhíonn i gceist, déantar plátaí scoite i gcomhair gach dúigh atá le húsáid: de ghnáth, buí, maigeanta, cian is dubh.
Atáirgeadh plandúil

Aon mhodh atáirgthe ag planda gan síolta gan spóir. I bhfungais agus algaí aoncheallacha, trí chilldeighilt shimplí a tharlaíonn sé. I bplandaí cosúil le caonach is aelus, táirgtear bachlóga inscartha a fhásann nuair a thagann siad chun a bheith sáite sa talamh. Maidir le plandaí bláfara, atáirgeann siad trí bholgáin bheaga inscartha, tiúbair, stólain nó reathairí. In an-chuid fiailí ilbhliantúla, is féidir le blúire de ghas nó fréamh a bhristear uathu fás ina phlanda nua. Atáirgeann cineálacha eile (sméara dubha, mar shampla) ar cheann de na modhanna seo mar ní tháirgeann siad síolta inmharthana riamh. Is clóin iad na plandaí a thagann chun cinn mar seo, agus bíonn a ngéanóim comhionann le géanóim na bplandaí tuismitheora. Baintear feidhm as an modh atáirgthe seo sa ghairneoireacht chun plandaí le hairíonna fabhracha, a d'fheadfaí a chailliúint i bpórú, a olltáirgeadh.
Atall

Struchtúr beagnach ciorclach de sceireacha coiréil a fhálaíonn murlach. Tarlaíonn ataill in uiscí teo soiléire trópaiceacha aigéanacha mar ar féidir le coiréil is algaí coiréalacha fás go maith. Thairg Darwin gur céim dheireanach i gcruthú sceireacha iad. Sa chéad chéim cruthaítear sceir imeallach gar don tír gan aon mhurlach nó le murlach beag idir sin is an tír. Sa dara céim cruthaítear sceir baic amach ón gcósta le murlach idir sin is an tír. Is atall an 3ú céim, an chéim is aibí, gan aon tír a bheith i láthair. Thairg Darwin freisin go leanann na sceireacha ag fás suas i dtreo dromchla an aigéin de réir mar a thugann oileáin bholcánacha faoin aigéan. Rinneadh druileáil ar ataill éagsúla agus fuarthas go seasann siad ar bhoinn bholcánacha, rud a thug tacaíocht láidir do thairiscint Darwin. 

Oileáin
Athair Virginia

Dhá shaghas dreapairí duillsilteacha, cosúil le teannóga, a iompraíonn meatháin, bláthanna bídeacha glasa, is duilliúr glédhearg sa bhfómhar. Saothraítear an dá cheann ar fud an Domhain mar phlandaí maisiúcháin. An ceann atá dúchasach d'oirthuaisceart Mheiriceá, tá duilleoga bosacha le 5 dhuilleoigín biorach aige. An dara ceann atá dúchasach don tSín is an tSeapáin, duilleoga trímhaothánacha atá aige. 

Plandaí
Athbheochan Ghotach

Gluaiseacht chun an ailtireacht Ghotach a athbheochan go déanach sa 18ú céad is sa 19ú céad sa Bhreatain, Éire, an Fhrainc, an Ghearmáin is Meiriceá Thuaidh. Bhain sí le scríbhinní John Ruskin is Pugin agus na cuimhní a dhúisigh siad ar chúinsí sóisialta is spioradálta na Meánaoise. Measadh go raibh an stíl sin oiriúnach go príomha d'eaglaisí — cosúil le St Denys-de-l'Estrée (1864-1867) de chuid an ailtire Viollet-le-Duc, agus Ardeaglais Phádraig i gCathair Nua-Eabhrac—ach cuireadh i bhfeidhm í i raon leathan foirgneamh: stáisiúin traenach, óstáin, hallaí baile, foirgnimh cuimhneacháin is tithe parlaiminte i Londain, Búdaipeist is Ottawa.
Athbhreith

Foirm síciteiripe atá bunaithe ar an gcoincheap gur féidir go gcuirfidh eachtraí coscracha le linn breithe le smaointe is dearcaí diúltacha níos déanaí i saol an duine, agus go gceartófar na dearcaí seo trí chúlú don bhreith is maireachtáil trí na heachtraí sin arís. In athbhreith uisce, cuirtear duine faoin uisce i bhfolcadán. In athbhreith grúpa, fálaíonn grúpa daoine duine go daingean mar a bheadh i mbroinn, agus brúnn siad adhartáin air.
Athchogantaigh

Fo-ord de na mamaigh, a dtugtar cogantóirí círe orthu freisin. Is artadachtailí iad: is é sin, tá ré-uimhir méar coise acu. Bíonn níos mó ná seomra amháin sa ghoile chun cabhrú le díleá ábhair ghairbh phlandúil. Bíonn 3 sheomra i ngoile an chamail, agus 4 sheomra ag ba, caoirigh, gabhair, fianna is sioraif. Is iad na 4 sheomra seo ná an cogansach, an mioneangach, an sailtairiam, agus an fíorghoile. Is amhlaidh a shlogann an t-ainmhí cuid mhaith bia go tapa, ansin téann go dtí áit éigin sábháilte is frithshruthaíonn bolgaim (an chíor), cognaíonn iad go beacht agus slogann arís iad i seomra eile.
Athghortú

Téarma a úsáidtear chun cur síos ar raon gortuithe d'fhíocháin bhoga de bharr gluaiseachta a dhéantar arís is arís eile, drochstaidiúire, nó struis iomarcaigh ar bhall den cholainn. Cuimsíonn sé teannánaíteas, siondróm an tolláin charpaigh a bhaineann leis an ordóg is an lámh, agus gortuithe áirithe spóirt cosúil le huillinn leadóige. Féadfaidh cuid díobh tarlú ag ionad oibre, le linn clóscríofa nó úsáid uirlisí, agus sa chás seo is féidir é a sheachaint le timpeallacht oiriúnach oibre, cosúil le suíocháin chuí is gan tasc a athdhéanamh rófhada gach lá. 

Gortuithe
Athnormalú

Próiseas matamaiticiúil a úsáidtear i dteoiricí réimsí candamacha chun torthaí éigríochta in áirimh a sheachaint trí na cainníochtaí bunúsacha, cosúil le mais is lucht, a athshainmhíníu. Meastar gur réamhriachtanas teoirice áisiúla an gá le hathnormalú, rud a léirítear i leictridinimic chandamach, mar shampla.

Matamaitic
Ceatharlach, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Cheatharlach é Ceatharlach.

Contae Cheatharlach
Barúntachtaí Chontae Cheatharlach
Fotharta, Contae Cheatharlach

Is barúntacht suite i gContae Cheatharlach é Fotharta.

Contae Cheatharlach
Barúntachtaí Chontae Cheatharlach
Ráth Bhile, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Cheatharlach é Ráth Bhile.

Contae Cheatharlach
Barúntachtaí Chontae Cheatharlach
Tigh Moling Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae Cheatharlach é Tigh Moling Íochtarach.

Contae Cheatharlach
Barúntachtaí Chontae Cheatharlach
Tigh Moling Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Cheatharlach é Tigh Moling Uachtarach.

Contae Cheatharlach
Barúntachtaí Chontae Cheatharlach
Uí Dhróna Thoir

Is barúntacht suite i gContae Cheatharlach iad Uí Dhróna Thoir.

Contae Cheatharlach
Barúntachtaí Chontae Cheatharlach
Uí Dhróna Thiar

Is barúntacht suite i gContae Cheatharlach iad Uí Dhróna Thiar.

Contae Cheatharlach
Barúntachtaí Chontae Cheatharlach
Athraonadh

Athrú i dtreo forleata toinne (tonn fuaime nó solais) nuair a théann sí ó mheán amháin isteach i meán eile le luas forleata difriúil ón gcéad mheán. Mar shampla, nuair a théann fuaim ó aer te go haer fuar. Má imbhuaileann ga solais an dromchla idir an dá mheán (meán 1 is meán 2 le luasanna forleata c1 is c2 faoi seach) le huillinn ionsaitheach θA, ní leanann an ga sa treo céanna i meán 2 ach déanann uillinn θB leis an ingear leis an dromchla ag pointe ionsaithe an gha. Is é an ceangal idir an dá uillinn seo ná sinθA/sinθB = tairiseach = c1/c2. Tugtar dlí Snell ar an gcothromóid seo, in onóir do Willebrod Snell a d'fhionn í i 1621. Más folús meán 1, c1/c2 = cf/c2 = n2, agus tugtar comhéifeacht athraonta ar thairiseach seo mheán 2. Nuair a théann an ga solais isteach i meán le comhéifeacht athraonta ard, castar an ga athraonta i dtreo an ingir. Tagann an díchumadh a fheictear i réad faoi uisce ón bhfeiniméan seo. Athraonadh solais is bun leis an mbogha ceatha, agus mearuithe súl.
Athsheachadadh fráma

Teicneolaíocht a d'fhorbair comhlachtaí teileafóin i Meiriceá Thuaidh chun comharthaí atá códaithe go digiteach a aistriú thar an líonra teileafóin ar ardluas trí cháblaí snáithíní optúla. Tugtar SONET (líonra optúil sioncronach) ar an gcóras athsheachadta fráma chun leibhéil éagsúla seirbhíse a sholáthar don chustaiméir de réir a éilimh. Mar shampla, tugann leibhéal OC-1 51.84 meigeabhád in aghaidh an tsoicind (Mbps), agus leibhéal OC-12 622.08 Mbps (12 × OC-1).
Athshlánú

Sa mhíochaine, na próisis a leantar chun cabhrú le hothar filleadh ar an ngnáthshaol, an caighdeán is an modh beatha is fearr is féidir a bhaint amach tar éis galair nó gortú throim. Is féidir go mbeidh gá le fisiteiripe is teiripe ceirde chun cabhrú lena cholainn leibhéal maith feidhmithe a fháil ar ais.
Athshondas (meicnic)

An tslí a gcritheann córas meicniúil as cuimse ag minicíocht ar leith nuair a fheidhmíonn córas nó réad eile air le fórsa ascalach tréimhsiúil. Samplaí is ea cnagadh fuinneoige i ngluaisteán de bharr rothlú an innill ag luas áirithe, nó durdam buidéil i gcuisneoir de bharr an mhótair ann. Tá athshondas leictreach ann freisin, is baintear feidhm as ciorcad tiúnta, ar féidir a mhinicíocht athshondach a athrú, i ngléas raidió nó teilifíse chun tiúnadh don tsainmhinicíocht a tharchuirtear ón stáisiún raidió. Baintear feidhm as athshondas sa luainíocht sna núicléis sa chóras íomháithe sa mhíochaine a dtugtar íomháú trí athshondas núicléach maighnéadach air, agus sa chóras anailíse ceimice den ainm céanna.
Athshondas (cáithníní)

I bhfisic na gcáithníní, beith atá cosúil le cáithnín fonúicléach a idirghníomhaíonn go láidir agus a mheathann i 10-23 soicind chuig cáithnín atá níos cobhsaí. Is róghairid é seo do cháithnín den ghnáthshaghas le mais is fuinneamh glan. Go dtí seo braitheadh cuid mhaith athshondas is foilsíodh tuairiscí orthu.
Athshondas maighnéadach

Iarmhairt athshondach ina n-asúnn adaimh nó núicléis atá ag luainiú i réimse maighnéadach fuinnimh ó thonnta raidió a imbhuaileann leo. Tugtar athshondas guairne air seo freisin. Bíonn móimintí maighnéadacha na n-adamh is na núicléas ag luainiú thart ar threo an réimse mhaighnéadaigh atá i bhfeidhm orthu. Ansin nuair a imbhuaileann tonnta raidió, ar mhinicíochtaí sainiúla ar leith, na móimintí maighnéadacha seo, tarlaíonn athshondas agus asúitear fuinneamh ón léas raidió. Is bunús é seo le teicníochtaí tábhachtacha anailíse sa cheimic agus íomháithe sa mhíochaine.

Maighnéadas
Athshondas paramaighnéadach

Athshondas a léiríonn adaimh d'ábhair pharamaighnéadacha ina bhfuil móimintí maighnéadacha de bharr leictreon neamhdhísithe. Tugtar athshondas paramaighnéadach leictreon nó athshondas guairneach leictreon air seo. Úsáidtear an feiniméan seo le nádúr nasc ceimiceach a scrúdú, agus tá an teicníocht seo luachmhar sa cheimic, an bhitheolaíocht is an mhíochaine.
Atonúlacht

Tréith ceoil nach bhfuil cumtha i ngléas. Is féidir a rá gur atonúil aon cheol nár scríobhadh sa chóras tonúil a bhí i réim timpeall 1600-1920, ach luaitear an téarma go príomha le ceol a scríobhadh sa stíl iarthonúil a d'úsáid Schoenberg, mar shampla ina Ewartung (Dóchas, 1909).
Iarmhairt Auger

In adaimh, líonadh folúis i sceall inmheánach leictreon ar leibhéal íseal fuinnimh le leictreon ó sceall níos seachtraí ar leibhéal níos airde fuinnimh. Bíonn an fuinneamh breise in ann tús a chur le hastú leictreoin eile. D'fhionn an fisicí Francach Pierre-Victor Auger an iarmhairt seo i 1925, agus bunaítear speictreascópacht Auger uirthi.
Oswald Theodore Avery

Baictéareolaí a rugadh i Halifax, Albain Nua i gCeanada ab ea Oswald Theodore Avery (21 Deireadh Fómhair 1877 – 20 Feabhra 1955). I 1944 thaispeáin sé gur féidir athrú géiniteach a dhéanamh i mbaictéir le DNA, léargas a bhí bunúsach don bhitheolaíocht mhóilíneach.

Daoine a rugadh i 1877
Básanna i 1955
Bitheolaithe Ceanadacha