joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
14 Meán Fómhair

Is é an 14 Meán Fómhair an 257ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 258ú lá i mbliain bhisigh. Tá 108 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Ollghairdeas na Croise

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1791 — Franz Bopp, focleolaí Gearmánach (b. 1867)
 1864 — Robert Cecil, An Chéad Bhíocunta Cecil de Chelwood, dlíodóir agus polaiteoir Sasanach (b. 1958)
 1884 — Michael Kilroy, polaiteoir Éireannach (b. 1962)
 1886 — Stanley Ketchel, dornálaí Meiriceánach (b. 1910)
 1899 — Seán Keane, polaiteoir Éireannach (b. 1953)
 1926 — Antonio Molino Rojo, aisteoir Spáinneach (b.2011)
 1944 — Rowena Morrill, ealaíontóir Meiriceánach (b. 2021)
 1956 — Kostas Karamanlis, príomh-aire na Gréige
 1961 — Doug DeWitt, dornálaí Meiriceánach
 1965 — Dmítrí Meidveideiv, uachtarán na Rúise
 1968 — Grant Shapps, Polaiteoir Sasanach
 1973 — Linvoy Primus, imreoir sacair Sasanach
 1973 — Nas, ceoltóir rap Meiriceánach
 1983 — Amy Winehouse, Ceolchumadóir agus amhránaí Sasanach (b. 2011)

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1151 — Geoffrey V d'Anjou, Diúc na Normainne (r. 1113)
 1712 — Giovanni Domenico Cassini, réalteolaí Iodálach (r. 1625)
 1836 — Aaron Burr, Leasuachtarán na Stát Aontaithe ó 1801 go 1805 (r. 1756)
 1851 — James Fenimore Cooper, údar Meiriceánach (r. 1789)
 1852 — Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington, saighdiúir Angla-Éireannach agus ginearál agus státaire na dTóraithe (r. 1769)
 1901 — William McKinley, 25ú uachtarán na Stát Aontaithe, 58 (r.1843)
 1916 — José Echegaray, údar Spáinneach (r. 1832)
 1927 — Isadora Duncan, damhsóir agus cóiréagrafaí Meiriceánach (r. 1877)
 1940 — Patrick Shaw, polaiteoir Éireannach (r. 1872)
 1959 — Laxmi Prasad Devkota, file Neipealach (r. 1909)
 1967 — Rupert Guinness, 2nd Earl of Iveagh, polaiteoir Briotanach (r. 1874)
 1982 — Grace Kelly, aisteoir agus banphrionsa (r.1929)
 1982 — Kristján Eldjárn, tríú uachtarán na hÍoslainne (r.1916)
 1984 — Janet Gaynor, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1906)
 1984 — Lou Brouillard, dornálaí Meiriceánach (r. 1911)
 1999 — Miguel Angel Cuello, dornálaí Airgintíneach (r. 1946)
 2006 — Seán Ó Tuama, file, drámadóir agus scoláire (r.1926)
 2009 — Darren Sutherland, dornálaí (r. 1982)
 2009 — Patrick Swayze, aisteoir (r. 1952)
 2021 — Norm Macdonald, fuirseoir Ceanadach (r. 1959)

Tarluithe eile 
 1607 - Imeacht na nIarlaí nó Teitheadh na nIarlaí
 1945 - Osclaíodh Aerfort na Sionna
 1993 - Maraíodh turasóir Sasanach agus gortaíodh a chailín nuair a rinneadh iarracht iad a robáil agus iad ar saoire i Florida
 1999 - Bhí ar Disney World dúnadh don chéad uair ó d'oscail sé 28 bliain roimhe sin de bharr spéirling a bhí ag déanamh a bhealach ansin

0914
Déardaoin

Is é  lá na seachtaine idir Dé Chéadaoin agus Dé hAoine.

De réir coinbhinsiún áirithe, is í an chéad seachtain sa bhliain an chéad seachtain le Déardaoin inti.

Sa Ríocht Aontaithe, is é Déardaoin an lá a tharlaíonn thoghcháin, de ghnáth. Is éard an chúis ná go mbeadh a n-íoc caitheamh le daoine, a íocadh Dé hAoine seo chaite.

San úrscéal The Hitchhiker's Guide To The Galaxy le Douglas Adams, deir an príomhcharactair Arthur Dent 'Ní foláir sin Déardaoin, níor tháinig mé isteach ar Déardaoin riamh', i gceann cúpla soicind, scriosadh an domhain.

Sa reiligiúin Hindu, is 'guruvar', nó lá an Guru é an Déardaoin.

Laethanta Ainmnithe 

Déardaoin Mandála - Is é sin an Déardaoin roimh Cáisc, lá glanadh go traidisiúnta agus lá ina thabhairt amach airgead Mandála sa Ríocht Aontaithe.

Laethanta na seachtaine
Féilire
An Aoine

Is í an Aoine lá na seachtaine idir an Déardaoin agus an Satharn.

Reiligiún 

I gCríostaíocht, is í Aoine an Chéasta an Aoine roimh Cháisc. 

San Ioslam, is í an Aoine lá adhartha. I dtíortha áirithe Ioslamacha, tosaíonn an seachtain Dé Domhnaigh agus críochnaíonn sé Dé Sathairn, agus i dtíortha Ioslamacha eile, tosaíonn an seachtain Dé Sathairn agus críochnaíonn sé Dé hAoine, mar shampla an Iaráin agus an Afganastáin.

Ritheann an sabóid sa Ghiúdachas ó luí gréine Dé hAoine go dtí luí gréine Dé Sathairn.

Siopadóireacht 
Téann muintir Stáit Aontaithe Mheiriceá i mbun siopadóireachta go fonnmhar ar "Aoine Dhubh", tar éis Lá an Altaithe, sa tóir ar shladmhargaí. Ó na 2000idí ar aghaidh, tá "Aoine Dhubh" in Éirinn. Go minic 'séard atá á dhéanamh ag na siopaí ná 40% a bhaint den phraghas a bhí ar an táirge ag tús na bliana, seachas ar an bpraghas a bhí air an tseachtain seo caite. Mar sin, bíonn an chuma ar an scéal go bhfuil lascaine níos fearr ar fáil. Cuireann sé comhairle ar dhaoine comparáid a dhéanamh idir na praghsanna a ghearanna siopaí éagsúla ar an táirge céanna.

Nósanna 
 I gcultúir áirithe, is mí-adhúil í an Aoine, go háirithe Dé hAoine an 13ú lá agus go mór mór i gciorcail muirí. I scéal oiread (bréagach), tógadh long Cabhlach, an "HMS Friday" Dé hAoine, cuireadh an long chun mhuir Dé hAoine, agus d'imigh sí gan tásc ná tuairisc.

 Is í an Aoine an lá deireanach roimh an deireadh seachtaine, agus mar sin, is cúis í a chomóradh. Sin as ar tháinig an nath 'T.G.I.F.' (Béarla ar 'Buíochas le Dia go bhfuil sé Dé hAoine'). Bhíothas ag caint faoi sna scannáin ó na seachtóidí. Is as sin freisin ar tógadh ainm an bialann 'T.G.I. Friday's'. 
 In oifigí áirithe, tá cead ag fostaithe éadaí neamhfhoirmiúil a chaitheamh De hAoine.

Stair 
Tharla cúpla tubaistí stairiúla Dé hAoine. Tugtar "Aoine Dubh" orthu.

Tagairtí 

Laethanta na seachtaine
Féilire
Eagraíocht na dTíortha Onnmhairithe Peitriliam (ETOP)

Tá an Ailgéir, Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha, an Araib Shádach, Catar, Cuáit, an Indinéis, an Iaráin, an Iaráic, an Libia, an Nigéir, agus Veiniséala i mball den Eagraíocht na dTíortha Onnmhairithe Peitriliam (ETOP nó OPEC i mBéarla). Bíonn sé ag dul chun margaidh nó chun réitigh le comhlachtaí ola. 

Tá an ceannáras suite i Vín na hOstaire.

Stair 
Thosaigh Cogadh Yom Kippur ar 6 Deireadh Fómhair 1973. 

16 Deireadh Fómhair 1973: bheartaigh ETOP praghsanna peitriliam a mhéadú go mór.

17 Deireadh Fómhair 1973: Chuir ETOP tús le trádbhac ola: Shocraigh tíortha a tháirgeann peitriliam onnmhairí chuig roinnt tíortha iartharacha a laghdú nó a thoirmeasc. 

Sa bhliain 1974, tugadh isteach ciondáil ar an bpeitreal. Níos déanaí, ar 15 Nollaig 1974, sa Ríocht Aontaithe, tugadh isteach luasteorainneacha nua  chun ídiú breosla a laghdú (luasteorainn 80km san uair ar na mórbhóithre). 

Dá bhrí sin, mhoilligh an fás sna 1970idí agus tháinig méadú ar an mboilsciú sa domhan uilig. Tharla cúlú eacnamaíochta ina dhiaidh sin. Ag an am céanna, tháinig méadú ar an gcéatadán aibhléise a gineadh i stáisiúin cumhachta núicléiche.

Féach freisin 

 Cogadh Yom Kippur

Tagairtí 

Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Peitriliam
Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath

Is ollscoil atá suite i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath í Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath nó OCBÁC (Béarla: Dublin City University nó DCU ). Freastalaíonn thart ar 10,000 mac léinn uirthi. Is é uachtarán na h-ollscoile ná an tOllamh Ferdinand von Prondzyski. Bunaíodh an ollscoil i 1980 faoin ainm An Foras Náisiúnta um Ard-Oideachas, Baile Átha Cliath nó National Institute for Higher Education, Dublin (NIHE) as Béarla, mar chuid den Foras Náisiúnta um Ard-Oideachas, in éineacht le hinstitiúd eile i Luimneach. Tugadh stádas mar ollscoil don institiúd i 1989 agus athbhaisteadh é.

Stair 

Cruthaíodh an institiúid i 1975, ar slí ad-hoc, agus ar an 18 Meitheamh an bhliain sin tógach an Dr Danny O'Hare mar stiúrthóir gníomhú ar an institiúid, agus lá ina dhiaidh sin bhí cruinniú ag an bord bainistíocht. Bhí sé i gceist acu go mbeadh an institiúid an struchtúr aontaithe faoina bailítear na coláistí a tháinig ina dhiaidh Bhaile Átha Cliath Institiúid Teicneolaíochta, ach i 1978 ba léir nach mbeadh sé seo a bheith ar an gcás agus ina ionad cruthaítear institiúid neamhspleách forbartha le aitheantais agus misean éagsúil.

Chláraítear na chéad mic léinn den fhoras i 1980 agus thugtar stádas na hollscoile di i 1989.

Áiseanna 
Tá leabharlann, lárionad taighde agus innealtóireachta, stiúideonna teilifíse agus fuaime, saotharlanna ríomhaireachta, saotharlanna teanga agus ateangaireachta, rannóg físchomhdhála, saotharlanna cló agus grafaicí ann. Chomh maith le sin tá trí bhialann, ionad na mac léinn (The Hub) agus lóistín ar champas do 1,000 mac léinn. Tá ionad The Helix ann ó 2002 chun freastal ar na taibh-ealaíona ar nós ceol, damhsa is amharclannaíocht.

Tagairtí 

Ollscoileanna in Éirinn
An Éigipt

Is tír í an Éigipt, nó Poblacht Arabach na hÉigipte (Araibis:مصر) atá suite in oirthuaisceart na hAfraice agus giota beag den Áise. Tagann an ainm Gaeilge An Éigipt ón ainm Gréigis Aígyptos (Αἴγυπτος), agus Egypte as Fraincís agus Egypt as Béarla.

Tá teorainn ag an an Éigipt leis an Libia, an tSúdáin, agus le hIosrael. Tá 80.6 milliún daoine ina gcónaí ann. Is í Caireo an phríomhchathair.

Stair

Sean-Éigipt 
Léigh an t-alt, an Sean-Éigipt agus :Catagóir:Stair na hÉigipte.

Suais 
Osclaíodh Canáil Suaise (Suez) ar an 7 Márta 1869, agus de bharr sin, d'éirigh Caireo tábhachtach ó thaobh cúrsaí geopholaitíochta.

Deachtóireacht mhíleata, 1952 
Ar an 23 Iúil 1952, tharla coup d'état; cuireadh deachtóireacht mhíleata in ionad monarcachta bunreachtúla. Tugtar "Lá na Réabhlóide" ar an 23 Iúil san Éigipt inniu agus is lá saoire é.

Géarchéim Shuais, 1956 
Tharla an ghéarchéim Shuais (Suez) sa bhliain 1956, idirghabháil mhíleata mhí-ámharach. Mar leithscéal, dúirt rialtas na Fraince go raibh an tUachtarán Nasser ag tabhairt cabhrach don FLN. Ach eachtra mhíleata mhí-ámharach a bhí ann; rinne an Fhrainc agus an Ríocht Aontaithe praiseach dá dheis.

Cogadh na Sé Lá 
Ar an 5 Meitheamh 1967, rinne Iosrael ionsaí ar an Éigipt. Cuireadh tús le “Cogadh na Sé Lá”. Cuireadh tús leis ar an 5 Meitheamh 1967 nuair a rinne Iosrael ionsaí ar an Éigipt. Tháinig deireadh le Cogadh na Sé Lá, ar an 10 Meitheamh 1967 nuair a ghlac Fórsaí cosanta Iosraeil (IDF / Israel Defense Forces) seilbh ar Oirthear Iarúsailéim.

Deachtóireacht nua 

Bhí  Muhammad Anwar el-Sadat ina uachtarán na hÉigipte ó 1970 go dtí an 6 Deireadh Fómhair 1981. Feallmharaíodh Sadat ar an 6 Deireadh Fómhair 1981. 

Ar an  17 Meán Fómhair 1978, shínigh Sadat, agus Príomh-Aire Iosrael, Menachem Begin, conradh síocháin sa Teach Bán.

Bronnadh Duais Nobel na Síochána ar Sadat i nDeireadh Fómhair 1978.

Cúpla lá níos déanaí, ceapadh Hosni Mubarak ina uachtarán ar 14 Deireadh Fómhair 1981, an ceathrú ceann sa tír, tar éis feallmharú a réamhtheachtaithe Sadat.

Réabhlóid 2011 
Sa chéad leath den bhliain 2011 bhí réabhlóid san Éigipt agus cuireadh Hosni Mubarak as a phost i ndiaidh 30 bliain i gcumhacht. I ndeireadh na dála, theip ar an réabhlóid, agus tháinig deachtóir eile chun chinn, Mohamed Hussein Tantawi Soliman.

Geilleagar 
Tá geilleagar ilghnéitheach san Éigipt. Tá táirgiúlacht na turasóireachta, an tionscail, na talmhaíochta agus seirbhísí go léir inchurtha lena chéile a bheagán nó a mhórán.

Príomhchathracha 

 Asyut, Aswan
 Beni Suef, Banha
 Fayyum
 Hurghada
 Ismailia, Idfu
 Lucsar
 Mansoura, El-Mahalla El-Kubra, al-Minya, Marsa Matruh
 Port Said
 Suais, Sohag
 Tanta
 Zagazig

Tíreolaíocht 

 Deilt na Níle
 Leithinis Síonáí, Loch Nasser, Logán Qattara
 An Níl

Cultúr 

 Abu Simbel
 Carnac
 Eaglais Ortadocsach Choptach
 Gleann na Ríthe
 Músaem na hÉigipte
 Pirimidí na hÉigipte
 An Sfioncs Mór
 An Téibh

Féach freisin 
 An tSean-Éigipt
 :Catagóir:Stair na hÉigipte

Tagairtí 

An Éigipt
Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Stair na hÉigipte
Polaiteoirí na hÉigipte
Bratach na hÉireann

Is iad an bán, an flannbhuí agus an uaine na dathanna i mbratach na hÉireann.

Stair 
I bPort Láirge, d'ardaigh Thomas Francis Meagher an bhratach thrídhathach den chéad uair ar an 7 Márta 1848. Tá ár mbratach náisiúnta bunaithe ar bhratach na Fraince. 

Seasann rogha na ndathanna seo don tsíocháin idir Protastúnaigh (flannbhuí) agus Caitlicigh (uaine). 

Tá an bhratach á húsáíd go hoifigiúl ón mbliain 1919 i leith. B'í bratach Saorstát Éireann. Níos déanaí, tugadh stádas bunreachtúil dó.

Tagairtí 
 

Poblacht na hÉireann
Eire
Jeb Bush

�

Is polaiteoir é John Ellis "Jeb" Bush a rugadh ar 11 Feabhra 1953 i Midland, Texas. Ba é an 43ú Gobharnóir ar Florida, Stáit Aontaithe. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. B'uachtarán a athair, George H.W. Bush, agus ba uachtarán ar na Stáit Aontaithe deartháir leis, George W. Bush. Tá Spáinnis líofa aige.

Ar 16 Nollaig 2014, d’fhógair Jeb Bush ar Facebook go raibh sé ag déanamh machnaimh ar sheasamh mar Phoblachtach d’uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2016,  rud a mbíonn sraith fhada ullmhaithe agus réamhthoghchán ag baint leis.

Tagairtí

Naisc sheachtracha
 Suíomh gréasáin oifigiúil

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1953
Daoine beo
Veiniséala

Is tír ar chósta thuaidh Mheiriceá Theas é Veiniséala. Spáinnis an teanga oifigiúil. Is é Caracas an phríomhchathair. Ba é Diego de Losada a bhunaigh an chathair i 1567 tar éis dó na pobail áitiúla a threascairt i gcogadh. Meastar go bhfuil daoine ina gcónaí sa réigiún le os cionn deich míle bliain. Cruthaíodh an tír nuair a thit Gran Colombia as a chéile sa bhliain 1830 tar éis do na coilíneachtaí saoirse a bhaint den Spáinn i 1811. Ba sa bhliain 1522 a bunaíodh an choilíneacht Spáinneach agus is í an Spáinnis príomhtheanga na tíre ó shin. 

Ba é an cócó príomhtháirge na tíre ar feadh cúpla céad bliain, agus tháinig daoine anois ón Spáinn chun dul i mbun feirmeoireachta. Bhain siad úsáid as sclábhaire ón Afraic chomh maith, agus rinneadh forbairt ar bharraí eile ar nós cadás, siúcra, caife agus tobac. Is cuid thábhachtach de chultúr Veineiséala traidisiúin, ceol agus amhráin na sclábhaithe. 

Rinne Francisco de Miranda, a chaith seal in arm na Spáinne, agus a bhí páirteach i gcogadh saoirse Stáit Aontaithe Mheiriceá agus i Réabhlóid na Fraince, iarracht neamhspleáchas a bhaint amach do Veiniséala, ach ní raibh aird ar bith air, agus níor tháinig gluaiseacht na saoirse chun cinn go dtí gur ghabh Napoleon seilbh ar an Spáinn. D'úsáid lucht rachmais Veiniséala an t-ionradh sin mar leithscéal chun neamhspleáchas a fhógairt i mí Iúil 1811. Bhí Simón Bolívar i measc na réabhlóidithe agus scaip sé soiscéal na réabhlóide ar fud Mheiriceá Theas. Rinne na Spáinnigh iarracht na coilínigh a athghabháil nuair a bhí Napoleon ruaigthe as a dtír féin acu, agus troideadh cogadh fada fuilteach, ach faoi 1821 bhí neamhspleáchas Veiniséala buanaithe. 

Tháinig ceannairí éagsúla míleata i gcomharbacht ar a chéile sa tréimhse ar a dtugtar an caudillismo agus bhí cogadh cathardha sa tír idir na coimeádaigh agus na liobrálaigh sna blianta 1859–1863. Ba iad na liobrálaigh a bhuaigh an cogadh sin, ach ba iad na ginearáil a choinnigh an chumhacht. 

Sa chuid ba mhó den bhfichiú haois bhí saighdiúirí i gceannas na tíre, ach cuireadh rialtas daonlathach ar bun i 1959. Is é Hugo Chavez an t-uachtaráin atá ann ó 1999. Iarshaighdiúir a rinne iarracht an rialtas a chur dá chois, ach a toghadh go daonlathach ó shin faoi dhó. Cuireadh as oifig é in éirí amach den eite dheis, a fuair tacaíocht ó na Stáit Aontaithe, ach de bharr léirsithe ollmhóra b'éigean don lucht ceannairce cumhacht a ghéilleadh dó arís. 

Rinne Chavez dlúthcheangal le rialtas Chúba agus fógraítear go bhfuil "sóisialachas don 21ú haois" i réim sa tír. Bhí an-chuid airgid ag an rialtas mar gheall ar na tobair ola atá go flúirseach inti agus caithtear cuid mhór airgid ar chúinsí sláinte agus oideachais na mbocht a fheabhsú. 

Acharl 912,050 ciliméadar cearnach, 30,000 ciliméadar cearnach faoi uisce. Aeráid the theochreasach atá sa tír. 

Daonra: 25,375, 281 (2005)

Naisc sheachtracha 
 www.venezuelatuya.com/eng.htm

Tagairtí 

 
Náisiúin G-15
Tíortha Mheiriceá Theas
Ballstáit na Náisiún Aontaithe
An Iorua

Is tír in iarthuaisceart na hEorpa í Ríocht na hIorua (Bokmål: Kongeriket Norge; Nynorsk: Kongeriket Noreg), nó an Iorua (Bokmål: Norge; Nynorsk: Noreg). Is cuid de leithinis Chríoch Lochlann í agus tá sí ar aghaidh na Mara Thuaidh. Tá teorainn aici leis an bhFionlainn, leis an tSualainn agus leis an Rúis.

Polaitíocht 
Is ríocht í an Iorua agus tá Harald V ina rí uirthi ón 17ú lá d'Eanáir 1991.

Tá lá náisiúnta na hIorua ar an 17ú lá de Bhealtaine. Ar an lá seo ceiliúrtar bunreacht na tíre, a síníodh ar an lá céanna sa bhliain 1814. Is ar an 11 Feabhra 1814 a d'fhógair an Iorua a neamhspleáchas.

Parlaimint 
Stortinget (Gaeilge: 'An Dáil Mhór') an t-ainm atá ar pharlaimint na tíre. Toghann an pobal na 169 dteachtaí gach ceithre bliana.

Limistéir riaracháin 
Tá an Iorua roinnte ina 11 contaetha, Svalbard agus Jan Mayen. Tá na contaetha roinnt ina 356 bhardais. Tá stádas cathair oifigiúil ag 96 baile.

Déimeagrafaic

Daonra 
Tá 5,367,580 duine ina gcónaí san Iorua ag tús 2020.

Teangacha 
Is iad an Ioruais agus Sáimis teangacha oifigiúla na hIorua.

Tá dhá chaighdeán ag an Ioruais, mar atá, an Nynorsk agus an Bokmål. Úsáideann formhór na ndaoine (thart ar 80-85%) an Bokmål.

Creideamh 
Is í an Chríostaíocht Liútarach an reiligiún is mó san Iorua ó an Reifirméisean i 1536. Ní raibh cead ag Ioruaigh an eaglais stáit a fhágáil go dtí 1845 agus ní raibh cead ag creideamh neamh-Chríostaí a eagrú go dtí 1891. Tá an shochaí níos dí-eaglaisithe sa lá atá inniu ann. I 2012, chinn an Storting an téarma "eaglais stáit" a bhaint den bunreacht.

Tagairtí 

 
I
24 Bealtaine

Is é an 24 Bealtaine an 144ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 145ú lá i mbliain bhisigh. Tá 221 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Beirmiúda - Lá Beirmiúda
 An Eiritré - Lá Náisiúnta

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1743 — Jean-Paul Marat, iriseoir agus radacaí (b.1793)
 1819 — Victoria na Ríochta Aontaithe, banríon na Ríochta Aontaithe (b.1901)
 1859 — Sophia Morrison, scríbhneoir Manannach
 1877 — Hanna Sheehy-Skeffington, shufraigéid agus náisiúnaí Éireannaigh
 1884 — Clark Leonard Hull, síceolaí Meiriceánach
 1905 — Mikhail Sholokhov, scríbhneoir (b.1984)
 1909 — Máire Ní Scolaí, amhránaí sean-nóis Éireannach
 1914 — Lilli Palmer, ban-aisteoir Gearmánach
 1922 — Siobhán McKenna, aisteoir Éireannach (b.1986)
 1928 — William Trevor, úrscéalaí Éireannach
 1940 — Joseph Brodsky, file Rúiseach-Meiriceánach
 1941 — Bob Dylan, ceoltóir, amhránaí, agus file Meiriceánach
 1942 — Terry Brennan, polaiteoir Éireannach
 1944 — Patti LaBelle, amhránaí agus ban-aisteoir Meiriceánach
 1944 — Ruth Dudley Edwards, scríbhneoir agus staraí Éireannach
 1949 — Jim Broadbent, aisteoir Sasanach
 1953 — Alfred Molina, aisteoir Sasanach
 1956 — Dominic Grieve, polaiteoir Briotanach
 1960 — Packie Bonner, imreoir sacair
 1962 — Héctor Camacho, dornálaí Pórtó Ríceach
 1965 — John C. Reilly, aisteoir
 1966 — Eric Cantona, imreoir sacair
 1966 — Jennifer Murnane-O'Connor, polaiteoir Éireannach
 1966 — Éric Cantona, iarimreoir sacair Francach
 1969 — Jacob Rees-Mogg, Polaiteoir de chuid Páirtí Coimeádach sa Ríocht Aontaithe
 1973 — Dermot O'Leary, láithreoir teilifíse
 1973 — Ruslana, amhránaí Úcránach
 1975 — Will Sasso, fuirseoir Ceanadach
 1987 — Fabio Fognini, imreoir leadóige Iodálach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1543 — Nicolaus Copernicus, réalteolaí (r.1473)
 1928 — Alfredo Espino, file Salvadórach
 1959 — John James Cole, polaiteoir Éireannach
 1973 — Bryan Cusack, polaiteoir agus dochtúir Éireannach
 1984 — John Finan, polaiteoir Éireannach
 1995 — Harold Wilson, príomh-aire an Ríochta Aontaithe (r.1916)
 2016 — Burt Kwouk, aisteoir Briotanach
 2019 — Murray Gell-Mann, fisiceoir Meiriceánach

Tarluithe eile 
 1989 - D'íoc an irisleabhar Private Eye cúiteamh airgid le Sonia Sutcliffe, bean chéile an Yorkshire Ripper.
 1999 - D'éirigh Lawrence Dallaglio as rugbaí sa Bhreatain de bharr líomhaintí go raibh sé ag tógáil drugaí.
 2000 - Tharraing trúpaí Iosrael amach as an Liobáin tar éis 18 bliain forghabhála.

0524
Bealtaine, 24
11 Bealtaine

Is é an 11 Bealtaine an 131ú lá den bhliain de réir an fhéilire Ghréagóra nó an 132ú lá i mbliain bhisigh. Tá 234 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Naomh Antônio de Sant'Anna Galvão

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1904 — Salvador Dalí, péintéir Spáinneach (b.1989)
 1916 — Camilo José Cela, scríbhneoir Spáinneach (b. 2002)
 1918 — Richard Feynman, fisiceoir (b. 1918)
 1924 — Anthony Hewish, réalteolaí agus acadúil 
 1926 — Teddy Scholten, amhránaí Ísiltíreach
 1930 — Edsger Dijkstra, ríomheolaí (b.2002)
 1950 — Jeremy Paxman, craoltóir agus iriseoir Sasanach
 1958 — Conor Ó hAodha, iománaí Éireannach
 1963 — Mark Breland, dornálaí
 1963 — Natasha Richardson, aisteoir Sasanach (b.2009)
 1970 — Caoimhín Ó Scanaill, ollamh Meiriceánach
 1984 — Andrés Iniesta Luján, imreoir sacair
 1992 — Pauric Mahony, iománaí Éireannach
 2000 — Yuki Tsunoda, tiománaí carr rásaíochta Seapánach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1572 — Pápa Pius V, Pápa ó 1566 go 1572, naomh
 1610 — Matteo Ricci, sagart Iodálach
 1778 — William Pitt, Príomh-Aire na Breataine ó 1766 go 1768
 1839 — John Harries, draoi agus lia Breatnach
 1891 — Alexandre Edmond Becquerel, fisiceoir Francach
 1916 — Karl Schwarzschild, réalteolaí Gearmánach
 1942 — George Nicolls, Polaiteoir Éireannach
 1964 — James Tunney, polaiteoir Éireannach
 1971 — Seán Lemass, tríú Taoiseach na hÉireann (r.1899)
 1976 — Hugo Henrik Alvar Aalto, ailtire agus dearthóir Fionlannach
 1981 — Bob Marley, amhránaí (r.1945)
 2001 — Douglas Adams, scríbhneoir Sasanach (r.1952)
 2006 — Floyd Patterson, Dornálaí Meiriceánach (r. 1935)
 2006 — Mícheál Ó Laoire, abhcóide agus polaiteoir Éireannach (r.1936)
 2020 — Jerry Stiller, aisteoir Meiriceánach (r. 1927)

Tarluithe eile 
 1985 - Maraíodh 56 duine nuair a tharla tine ag staidiam sacar Bradford City i Sasana
 2004 - Tharla pléascadh ag monarcha ICL Plastics in Albain agus maraíodh naonúr

0511
Bealtaine, 11
William H. Taft

Ba é William Howard Taft (15 Meán Fómhair 1857 - 8 Márta 1930) 27ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ó 4 Márta 1909 go dtí 3 Márta 1913.

Tagairtí 

Básanna i 1930
Daoine a rugadh i 1857
Uachtaráin na Stát Aontaithe
Duine

Is speiceas príomhach atá sa duine nó duine daonna (ainm déthéarmach Homo sapiens). Homainid atá ann.

Seasann daoine cruinn díreach, i riocht is go bhfuil na lámha saor le ruda a láimhsiú. Tá inchinn an-fhorbartha acu agus mar sin tá réasún teibí, caint, agus inbhreithniú acu.

Is de thréithe iompraíochta na ndaoine go n-úsáideann siad teanga, go n-eagraítear i sochaithe aimhréiteacha iad, agus go bhforbraíonn siad teicneolaíocht. Maireann daoine i gcultúir gan chuntas lena lán creidimh, miotais, deasghnátha, luachanna, agus noirm shóisialta.

Tugann a nádúr fiosrach agus inbhreathnitheach ar daoine iarraidh a thabhairt ar a gcomhfhios a míniú, agus tionscnaíonn sé téarmaí idir ábharaíocha agus spioradálta le cur síos ar an toisc dhaonna. Dar leis an chéad dearcadh, atá onteolaíoch nó meitifisiciúil, nach bhfuil aon réaltacht ann ach amháin an ceann fisiciúil nó ábhartha. Cuireann an dara dearcadh treis ar taobh spioradálta nó neamhfhisiciúil sa bheatha, agus cuireann sé san áireamh uaireanta creideamh i nDia nó i ndéithe éagsúla agus creideamh go bhfuil anam ag daoine ach níl ag ainmhithe eile, idir creidimh eile. Is é an féinmhachnamh seo bun na fealsúnachta agus tá sé i gcáipéisí stairiúla ó thosach aimsire.

 
Antraipeolaíocht
Síceolaíocht
Duine
Port Rois

Is baile i dtuaisceart Chontae Aontroma in Uladh é Port Rois. Tá sé suite in aice leis an teorainn idir Aontroim agus Doire. Tá bád tarrthála ón RNLI ar stáisiún sa phort. Tá Caisleáin Dún Luais taobh amuigh den mbaile.

Bailte i gContae Aontroma
15 Iúil

Is é an 15 Iúil an 196ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 197ú lá i mbliain bhisigh. Tá 169 lá fágtha sa bhliain.

Féilte 
 Lá Fhéile San Suitín, Lá San Svaítín nó Lá Fheile Abhóige

Daoine a rugadh ar an lá seo 
 1573 — Inigo Jones, ailtire Sasanach
 1606 — Rembrandt, péintéir agus eitseálaí Ísiltíreach (b.1669)
 1778 — Henry Joseph Monck Mason, scríbhneoir Éireannach
 1858 — Emmeline Pankhurst, sufragóir Sasanach
 1899 — Seán Lemass, tríú Taoiseach na hÉireann (b.1971)
 1909 — Hendrik Casimir, fisiceoir Ísiltíreach
 1918 — Bertram Brockhouse, fisiceoir Ceanadach
 1921 — Robert Bruce Merrifield, bithchemiceoir Meiriceánach
 1922 — Cathal Ó Sandair, scríbhneoir Gaeilge (b.1996)
 1922 — Leon Max Lederman, fisicí Meiriceánach
 1928 — Carl Woese, micribhitheolaí Meiriceánach
 1930 — Jacques Derrida, fealsamh Francach
 1943 — Susan Jocelyn Burnell, réalteolaí as Béal Feirste
 1956 — Ian Curtis, ceoltóir agus cumadóir Sasanach (b.1980)
 1958 — Michael Collins, polaiteoir Éireannach
 1961 — Forest Whitaker, aisteoir Meiriceánach
 1965 — Alastair MacIlleMhìcheil, polaiteoir Briotanach
 1976 — Gabriel Iglesias, fuirseoir Meiriceánach
 1980 — Jasper Pääkkönen, aisteoir agus fiontraí Fionlannach
 1983 — Marcos Maidana, dornálaí Airgintíneach
 1989 — Peter Gojowczyk, imreoir leadóige Gearmánach
 1993 — Daichi Sugimoto, imreoir sacair Seapánach

Daoine a fuair bás ar an lá seo 
 1153 — Pápa Eoghan III, Pápa ó 1145 go 1153
 1307 — Éadbhard I Shasana, Rí Shasana
 1476 — Regiomontanus, matamaiticeoir, astralaí, agus réalteolaí Gearmánach
 1876 — Juan Pablo Duarte, bunaitheoir na Poblachta Doiminicí
 1919 — Emil Hermann Fischer, ceimiceoir Gearmánach
 1927 — Constance Gore-Booth Markiewicz, 59, polaiteoir, náisiúnaí agus réabhlóidí Éireannach (r.1868)
 1939 — Eugen Bleuler, síciatraí Eilvéiseach
 1939 — Seán Ó Tiobraide, polaiteoir Éireannach
 1957 — Patrick Kinane, polaiteoir Éireannach
 1959 — Vance Palmer, scríbhneoir Astrálach
 1993 — Young Corbett III, dornálaí Meiriceánach
 1997 — Gianni Versace, dearthóir faisin Iodálach
 2016 — Pádraig Ó Fiannachta, ollamh, scríbhneoir, agus sagart Éireannach

Tarluithe eile 
 1815 - Ghéill Napoleon don Bhreatain i Rochefort ar an HMS Bellerophon.
 1995 - Dhíbir Seirbiaigh Bosnia na mílte Moslamach amach as Srebrenica
 2005 - D'oscail aerfort idirnáisiúnta Mogaidisiú sa tSomáil tar éis dó a bheith dúnta le haon bhliain déag
 2007 - Bhuaigh Pádraig Harrington, galfaire Éireannach Comórtas Oscailte na Breataine ag Carnoustie, Albain

0715
Iúil, 15
An Baile Meánach

Is baile mór i lár Oirthear Chontae Aontroma i dTuaisceart Éireann é an Baile Meánach. Níl an baile ach timpeall 10 míle ó Ghlinntí Aontroma , agus tá sé suite ar an phríomh-Iarnróid idir Béal Feirste, Aontroim, Cúil Raithin, agus Doire. Rinneadh an chéad stair a scríobh faoi cheantair an Baile Meánach sa 5ú agus an 7ú haois, i rith na tréimhse Chríostaí luath. Tá daonra an bhaile Protastúnach agus Aontachtaí go formhór (beagnach 80%). 

Deir cuid daoine go bhfuil an baile i lár ‘Crios Bíobla’ Thuaiscirt Éireann. Ach, ag an am céanna, tá fadhb mhór hearóin ann chomh maith. 

Bunaíodh eaglais ag deireadh an 5ú haois i gCoinire, baile beag 5 míle theas ón Bhaile Meánach. Tar éis seo, bunaíodh mainistir ag Timpeall Maoile, sna Cealla, in aice le Coinire. Sa bhliain 831, tháinig na hUigingaigh, Lochlannaigh chuig an cheantar, agus dhóigh siad an eaglais i gCoinire. I rith an 12ú haois, tháinig na Sasanaigh go Condae Aontroma agus an Dún, agus chruthaigh siad croí Iarla-Ríocht na hAngla-Normanach in Ulaidh.

Daoine
 Liam Neeson - Aisteoir
 James Nesbitt - Aisteoir
 Ruairí Mac Easmainn - Taidhleoir agus náisiúnaí Éireannach
 Ian Paisley - polaiteoir
 Joanne Hogg - amhránaí

Comhchathracha  
 Caisleán an Bharraigh, Éire
 Giobráltar, Giobráltar
 Morehead, Kentucky

Tagairtí

Baile Meánach
An Satharn

Is é an Satharn an lá sa tseachtain idir an Aoine agus an Domhnach.

Sa traidisiún Giúdach, is é an Satharn an lá deireaneach sa tseachtain. Is é an coinbhinsiúin sin an caighdeán i Stáit Aontaithe Mheiriceá, ach san Eoraip nua-aimseartha, ceaptar gurb é Satharn an séú lá sa tseachtain, agus Dé Domhnaigh an deireadh lá. Is é an coinbinsiúin Eorpach an ceann a úsáideann an ISO 8601. Ar an dtaobh eile, in a lán tíortha Ioslamaigh, is é Dé Sathairn an chéad lá sa tseachtain agus is lá saoire é Dé hAoine.

I seanthraidisiún Giúdach, is é Dé Sathairn an tsabóid. In a lán teangacha, níl focla difríochta ar 'Satharn' agus 'sabóid'. Scarann oireaglasa ceartchreidmheacha idir Dé Sathairn agus lá na sabóide. Cuireann Caitlicheachaí chomh mionbhéim ar an scar seo gur glaonn a lán acu an t'sabóid' ar Dé Sathairn - nós Protastúnach. 

I dtíortha Críocha Lochlainne, glaonn 'Lördag' nó 'Löverdag' ar Sathairn. Is é sin 'lá an folcadáin'. Freisin, i Maori, is é Rahoroi an ainm nua-aimseartha ar, is é sin 'lá nígheadh'

Ina lán tíortha a bhfuil lá saoire é Dé Sathairn, is lá bogaidh é Dé Sathairn. Tá a lán buamaí á bunadh Dé Sathairn, toisc go bhfuil sé roimh Dé Domhnaigh - lá soise eile. Is coitianta é chun teach tábhairne, bialann agus clubaí a bheith oscailte níos déanaí Dé Sathairn.

Is lá gnáthúil toghcáin é Dé Sathairn san Astráil agus is é an lá amháin a bhfuil toghcáin ar siúl sa Nua-Shéalainn.

Laethanta na seachtaine
Féilire
An Domhnach

Is é An Domhnach an chéad lá den tseachtain de réir an traidisiúin Chríostaí, ach mar gur lá saoire é is é an dara lá den deireadh seachtaine é go coitianta. Rinneadh lá saoire de ionas go mbeadh Críostaithe in ann freastal ar an Aifreann (Caitliceach) agus comaoineach a ghlacadh.

De réir na féilire Greagóraí, ní thosaíonn aois nua ar an Domhnach. De réir na féilire Eabhraí, ní thosaíonn aon bhliain ar an Domhnach. Bíonn Aoine 13 le fáil in aon mhí a thosaíonn ar an Domhnach.
 
De réir seantraidisiúin Ghiúdaigh is é an Satharn an tSabóid. Ina lán teangacha is ionann na focail atá ar 'Shatharn' agus ar ‘Shabóid,' cé go ndéanann eaglaisí ceartchreidmheacha idirdhealú idir an Satharn agus lá na Sabóide. Is annamh a thugann Caitlicigh an tSabóid ar an lá, ach is nós le go leor Protastúnach 'an tSabóid' a thabhairt ar an Domhnach.

Sa chuid is mó den Eoraip agus i Meiriceá Theas (seachas sa Bhrasaíl) is é an Domhnach an lá deireanach den tseachtain. I dtíortha eile, dála SAM, is é an chéad lá é, barúil thraidisiúnta a tháinig anuas ó na Seanghiúdaigh, ó na Seanéigiptigh agus ón Impireacht Naofa Rómhánach. De réir an ISO 8601, is é an Luan an chéad lá agus is é an Domhnach an seachtú lá.

Dar le haicmí áirithe Críostaí a bhfuil dearcadh ceartchreidmheach nó piúratánach acu, ní dhéantar obair ar bith Dé Domhnach, cé is moite de chúrsaí adhartha nó de ghníomh práinne.

Is lá mór spóirt é an Domhnach. I SAM imrítear an pheil Dé Domhnaigh, agus Dé Sathairn agus Dé Luain freisin. (Imrítear peil choláisteach ar an Sathairn agus peil mheánscoile ar an Aoine.) Imrítear formhór na gcluichí Gaelacha (peil, iománaíocht agus camógaíocht) ar an Domhnach, agus is minic a athraítear am freastail sna séipéil nuair a bhíonn cluiche tábhachtach á imirt. 

Sa chuid den domhan a tháinig faoi anáil na Críostaíochta, is gnách le hoifigí stáit, le rialtais áitiúil, le cúirteanna agus eile dúnadh Dé Domhnaigh. Ní fada ó bhí sé ina raic sa Bhreatain nuair a chinn an rialtas go mbeadh cead trádála ag gnólachtaí áirithe Dé Domhnaigh, agus is annamh tráchtáil ar siúl Dé Domhnaigh idtíortha a bhfuil traidisiún Caitliceach iontu. I SAM agus san Eoraip bíonn uaireanta oscailte na siopaí níos giorra de ghnáth ar an Domhnach. 

I dtíortha Béarla craolaíonn a lán stáisiún teilifíse a gcuid clár polaitiúil Dé Domhnaigh. Bhíonn eagrán níos toirtiúla de na nuachtáin ar fáil ar an Domhnach, agus iris lándaite agus forlíonta spóirt agus cultúir leo go minic .

Laethanta na seachtaine
Féilire
Laethanta na seachtaine

Is iad seo a leanas laethanta na seachtaine:

Is iad an Satharn agus an Domhnach an deireadh seachtaine in Éirinn agus a lán tíortha Iarthanacha. I dtíortha Moslamacha agus Giúdacha is iad an Aoine agus an Satharn an deireadh seachtaine.

Am
An Áise

Is í an Áise an chuid lárúil agus oiriúl don mór-roinn Eoráise, sainítear í le baineadh as an leithinis Eorpach. Go geolaíoch agus go tíriúil, ní mór-roinn nó fo-mhórroinn í an Áise.

Tá sé deacair sainmhíniú cinnte a thabhairt ar na teorainneacha beachta, go háirithe idir an Áise agus an Eoraip. Idir an Áise agus an Afraic, is í an caol talún Suez an teorainn. Idir an Áise agus an Eoraip, ritheann an teorainn cois na Dardenelle, na mara Marmara, an Bhosphorus, na mara Duibhe, na droime an Caucasus (de réir daoine eile, tríd an ísliú Kuma-Manych), na mara Chaispí, na mara Ural (de réir daoine eile, na mara Emba) agus na sléibhte Ural go dtí Novaya Zemlya. Tá thart ar 60 faoin gcéad de dhaonra an domhain ina gcónaí san Áise.

San Áise mar scairt pholaitiúil, is éard atá ann ná an chúid sin den Eoráise agus na hoileáin aiceanta san Aigéan Indeach agus san Aigéan Ciúin, in a lán cásanna seachas an Rúis.

Tíortha 
 An Afganastáin 
 An Airméin
 Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha
 An Araib Shádach 
 An Asarbaiseáin
 Báiréin
 An Bhanglaidéis 
 Brúiné 
 An Bhútáin 
 Catar
 An Chambóid 
 An Chasacstáin
 An Chirgeastáin
 An Chóiré Theas 
 An Chóiré Thuaidh 
 Cuáit 
 Poblacht Éimin
 Na hOileáin Fhilipíneacha 
 An India 
 An Indinéis 
 An Iaráic 
 An Iaráin 
 Iosrael 
 An Iordáin 
 Laos 
 An Liobáin 
 Maenmar
 Oileáin Mhaildíve 
 An Mhalaeisia 
 An Mhongóil 
 Neipeal
 Óman 
 Stát na Palaistíne 
 An Phacastáin 
 An Rúis
 An tSeapáin
 An tSeoirsia
 An tSín
 Singeapór 
 An tSiria 
 Srí Lanca 
 An Táidsíceastáin
 An Téalainn
 An Téaváin
 An Tíomór Thoir 
 An Tuirc 
 An Tuircméanastáin
 An Úisbéiceastáin
 Vítneam

Tagairtí 

 
Aise, An
M1 (Éire)

Mótarbhealach in Éirinn is ea an bóthar M1, idir Baile Átha Cliath agus Corr an Charnáin ar an teorann idir Contae Lú agus Contae Ard Mhacha. Is páirt den N1 é.

Rinne an rialtas an chéad mótarbhaelach in Éirinn ar dtús leis an M1, idir Domhnach Cearna agus Aerfort Bhaile Átha Cliath. Ní raibh sé ach timpeall 6 ciliméadar i bhfad roimhe sin. Tar éis sin, d’oscoil seachbhóthar Dhún Léire, agus ansin, seachbhóthar Bhaile Brigín.

Ansin, d’oscail an mótarbhealach idir Dún Léire agus Dún Dealgan. Tar éis sin, d’oscail sé idir Baile Brigím agus Dún Léir ar an seachbhóthar Dhroichead Átha, agus faoi dheireadh idir Aerfort Bhaile Átha Cliath agus Baile Brigín, ar an seachbhóthar Sord.

Agus, tá an mótarbhealach ag éirí níos mó fós. Faoi Láthair, tá an Tollán Phort Bhaile Átha Cliath á dhéanamh, agus tá pleananna ag an Riatlas na hÉireann agus na Breataine do mótarbhealach úr idir Dún Dealgan agus Iúr Chinn Trá i gContae an Dúin, ag trasna an teorainn.

Tá 17 ceangail ar an M1;

 1. R132, N1 (Bóthar Sord), Bóthar Sheantalaimh – Beaumont, Seantraibh, lár an bhaile
 2. R104 (Lána na Cúlóige) – Seantraibh, Cúlóige
 3. M50, N32 – Domhnach Míde, Binn Éadair, N2, N3, N4, N7, M11
 4. (R132) – Aerfort Bhaile Átha Cliath, Sord, Mullach Íde, Cill Dhéagláin
 5. R132 – Na Sceirí, Lusca, An Ros, Port Reachreainn, Sord, Mullach Íde
 6 (R132) – Baile Brigín, Na Sceirí, Lusca
 7. R122 – Baile Brigín, An Aill, Na Sceirí
 8. R132 – Baile Brigín, Baile Mhic Gormáin, An Inse
 9. (aneas amháin) R152 – Droichead Átha, Damhliag
 10. (aduaidh amháin) (R152) - Damhliag, Ráth Tó, Cill Dhéagláin
 11 N51, R168 – Droichead Átha, An Uaimh, Collann
 12 (aduaidh amháin) R132 – Droichead Átha
 13 R169 – Dún Léire, Collann, Ceann Chlochair
 14 R170, R132 – Dún Léire, Baile an Ghearlánaigh, Droim Ing
 15 N33, N2 – Baile Átha Firdhia, Carriag Mhachaire Rois, Doire
 16 R166 – Baile an Ghearlánaigh, Baile an Tallúnaigh
 17 N52 – Dún Dealgan, Béal Feirste, Baile Átha Firdhia

Féach ar 
 Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

Bóithre in Éirinn
Ollscoil na hÉireann, Má Nuad

Is ollscoil í Ollscoil na hÉireann, Má Nuad agus í suite i Maigh Nuad. Ceann de na ceithre chomh-ollscoil í ar comhchodanna iad de chóras cónaidhmeach Ollscoil na hÉireann.

Cuireadh tús leis an ollscoil seo sa bhliain 1795, mar Choláiste Phádraig, Má Nuad, nuair a reachtaigh Parlaimint Ghrattan dlí le hinstitiúid acadúil a bhunú a chinnteodh feabhas oideachais do na Caitlicigh. Go dtí sin, b'éigean do mhic léinn Chaitliceacha ó Éirinn freastal ar ollscoileanna na Mór-roinne Eorpaí. B'í Maigh Nuad a tháinig an institiúid sin ar an bhfód. Ní raibh ann ar dtús ach coláiste traenála sagart, agus tráth, bhí sí ar an gcoláiste ba mhó sa domhan den chineál sin. Sa bhliain 1896, fuair an coláiste stádas na hOllscoile Pointifiúla, buíochas le feabhas a chuid cúrsaí sa diagacht, san fhealsúnacht agus i ndlí canónda na hEaglaise. Nuair a bunaíodh Ollscoil Náisiúnta na hÉireann mar chóras cónaidhmeach sa bhliain 1910, glacadh le coláiste Mhá Nuad mar chuid den struchtúr sin. Sa bhliain 1966, d'fháiltigh an coláiste roimh na chéad mhic léinn nárbh ábhair shagairt iad. Sa bhliain 1997, tháinig Roinn Ealaíon, Roinn Eolaíochta, Roinn Léinn Cheiltigh agus Roinn Fealsúnachta an choláiste seo le chéile in Ollscoil nua ar glacadh léi mar cheann de chomh-ollscoileanna na hOllscoile Náisiúnta.

Inniu, tá níos mó ná sé mhíle mac léinn ag freastal ar chúrsaí Ollscoil Mhá Nuad.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 An Ghaeilge in Ollscoil Mhá Nuad (físeáin 8:30)

Ollscoileanna in Éirinn
Sououd-e-Melli

Is é "Sououd-e-Melli" amhrán náisiúnta na hAfganastáine. D'uchtadh i 2002 tar éis titeadh an Talaban.

Liricí 

دا وطن افغانستان دى
دا عزت د هر افغان دى
كور د سولې، كور د تورې
هر بچى يې قهرمان دى

دا وطن د ټولو كور دى
د بلوڅو، د ازبكو
د پــښــتون او هزارەوو
د تركمنو، د تاجكو

ور سره عرب، ګوجر دي
پاميريان، نورستانيان
براهوي دي، قزلباش دي
هم ايماق، هم پشەييان

دا هيواد به تل ځلېږي
لكه لمر پر شنه آسمان
په سينې كې د آسيا به
لكه زړه وي جاويدان

نوم د حق مو دى رهبر
وايو الله اكبر
وايو الله اكبر
وايو الله اكبر

Tarlithearthach 

Dā watan Afγānistān dai,
dā izat də har Afγān dai
Kor də sule, kor də ture,
har bačai ye qahramān dai

Dā watan də ttolo kor dai,
də Balocho, də Uzbəko
də Paxton aw Hazāra wo,
də Turkməno, də Tāǰəko

Wər sara Arəb, Guǰər di,
Pāmiryān, Nuristānyān
Brāhuwi di, Qizilbāsh di,
ham Aimāq, ham Pašāyān

Dā hiwād ba təl dzaleγ̌i,
ləka lmar pər šnə āsmān
Pə sine ke də Āsyā ba,
ləka zrrə wi ǰāwidān

Num də haq mo dai rahbar,
Wāyu Allāhu Akbar,
Wāyu Allāhu Akbar,
Wāyu Allāhu Akbar

Liricí as Gaeilge 

Seo í tír Afganastáin,
is cúis bróid í do na hAfganastáiní
Tír na síochána, tír an chlaímh,
Tá a mic uilig calma,

Seo í tír chuile thréibh,
Tír na Baluchí agus Uzbekí,
Paistiúnaí agus Hazaraí,
Tuirciméiní agus Tajikí,

Mar aon le hArabaigh agus Gujjarí,
Pamirianí, Nuristanaí,
Brahawí agus Qizilbashí
le hAimaqí agus Pashaí.

Beidh an tír seo ag lonrú go deo,
cosúil leis an ngrian sa spéir gorm,
i gceartlár chléibh na hÁise,
Mhairfidh sí mar chroí go síoraí.

Leanfaidh muid an t-aon Dia amháin.
Deireann muid 'Dia ilchumhactach'
Deireann muid 'Dia ilchumhachtach'
Deireann muid 'Dia ilchumhachtach'.

Naisc sheachtracha 
  - Comhad MIDI

Amhráin Náisiúnta
Hymni i Flamurit

Is é Hymni i Flamurit amhrán náisiúnta na hAlbáine. Chum an file Albáineach Aleksander Stavre Drenova na focla. D'fhoilsíodh don chéad uair é i Liria e Shqipërisë (as Gaeilge: Saoirse an Albáin), nuachtán Albánach i Sóifia na Bulgáire i 1912. Chlóbhuaileadh é níos déanaí i mbailiú dánta le Drenova le teideal Ëndra e lotë (i nGaeilge: Aislingí agus deoirí), a fhoilsíodh i mBúcairist.

Chum Ciprian Porumbescu, cumtóir Rómanach, an ceol.

Ainmneacha 
Ba é an bunteideal, a d'uchtadh i 1912, Betimi mi flamur (Geall dár mbratach). Sa bhunreacht Albánach, is Rreth Flamurit të Përbashkuar (Aontaithe timpeall na brataigh) an ainm don amhrán anois. Sin freisin an chéad líne don amhrán. Uaireanta, úsáitear an ainm Hymni Kombëtar (Amhrán Náisiúnta)

Nótá: Is ainm freisin don dán le Fan S. Noli é Hymni i Flamurit.

Liricí 
I rith an ré cummanachas, a daoradh cleachtadh reiligiún san Albán, ní raibh an deireadh véarsa ag an amhrán. Bhí aon véarsa níos mó ag an mbundán.

Buntéacs an dáin 
Rreth flamurit te përbashkuar
me një dëshire dhe një qëllim
Të gjith atje duk' ju betuar
Të lidhim besën për shpëtim

Prej lufte vec ay largohet
Që është lindur tradhëtor
Kush është burrë nuk frikohet
po vdes, po vdes si një dëshmor

Në dorë armët t'i mbajmë
Të mbrojmë atdhenë në çdo kënt,
Të drejtat tona ne s'i ndajmë;
Këtu armikët s'kanë vënt

Se zoti vetë e tha me gojë
Që kombet shuhen përmi dhé
Po Shqipëria do të rojë:
për të, për të luftojmë ne!

O flamur, flamur shënj' e shënjtë
Te ty betohemi këtu,
Për Shqipërin' atdhen' e shtrenjtë
Për nder edhe lavdimn' e tu.

Trim burrë quhet dhe nderohet
Atdheut kush iu bë therror
Për jet ay do të kujtohet
Mi dhet, mi dhet si një shenjtor

Nasc seachtrach 
 WMA file of Hymni i Flamurit - ó suíomh oifigiúil uchtaránach.

Amhráin Náisiúnta
The Irish Times

Nuachtán mórbhileoige Éireannach is ea The Irish Times (is annamh go mbaintear úsáid as leagan Gaeilge den teideal: Tráthscéal Éireann) a bunaíodh ar an 29 Márta 1859. Kevin O'Sullivan an t-eagarthóir reatha - tháinig sé i gcomharbas ar Geraldine Kennedy a roghnaíodh tar éis Conor Brady sa bhliain 2002.

Meastar go ginearálta go mbuntar an nuachtán ar bhunús liobrálach daonlathach sóisialach; mar chomparáid, smaointear go bhfuil an Irish Independent ar an eite dheis ó thaobh na heacnamaíochta agus cosmhuintireachais de. Bhí The Irish Times ar son fheachtas Mháire Mhic Róibín chun a bheith Uachtarán na hÉireann, agus ar son athchóirithe dlí in Éirinn maidir le cúrsaí colscartha, frithghiniúna agus ginmhillte.

Stair 
Deirtear gur bunaíodh The Irish Times le guth a thabhairt do Phrotastúnaigh agus aontachtaithe a bhí ar son aontais pholaitiúla na hÉireann leis an mBreatain Mhór. Le linn an fichiú haois, agus deisceart na hÉireann ag éirí níos neamhspleáchaí ón Ríocht Aontaithe agus ón  gComhlathas, d'athraigh an nuachtán a dhearcadh agus d'éirigh sé níos radacaí i measc na meán in Éirinn.

Sa bhliain 1895, rinne an nuachtán aistriú óna chéad oifigí i mBaile Átha Cliath ar Sráid na Mainistreach Láir go dtí Sráid D'Olier. (Suas chun deireadh na bliana 2004, bhí an Irish Independent suite ar an sráid sin fós). Fógraíodh in Eanáir 2005 go mbeadh an nuachtán ag déanamh athaistriú go dtí Sráid na Teamhrach.

Gaeilge san nuachtán 

Tá leathanach iomlan Gaeilge, uair sa tseachtain sa nuachtán ón mbliain 2012 nuair a rinneadh é a athdhearadh.
Bíonn Gaeilge le feiceáil san nuachtáin gach seachtain.

Tá colún Gaeilge ag Alan Titley ann dar ainm Crobhingne.
Is é Pól Ó Muirí an t-eagarthóir Gaeilge.

Freisin cuireann siad póstaeir srl ar fáil le Gaeilge ar thaobh amháin, agus Béarla ar an taobh eile (féach ar dheis) ach den chuid is mó déantar é seo le tacaíocht ó ranna éagsúla rialtais.

Úsáidtear Tráthscéal Éireann mar leagan Gaeilge de ainm an nuachtáin ar uairibh.

Leagan reatha

Tagairtí 

Nuachtáin in Éirinn
Sligeach

Is é Sligeach (Sligo i mBéarla) príomhchathair Chontae Shligigh, agus tá sé ar an dara ionad cathrach is mó i gCúige Chonnacht (níl ach Gaillimh níos mó). Tá Institiúid Teicneolaíochta, Sligeach suite i Sligeach.
Thit an daonra ag an daonáireamh seo chaite i 2006 go dtí beagáinín faoi 18,000 daoine.

Stair 
Fuair an áit an t-ainm 'Sligeach' mar gheall ar an flúirse de sloiginne a bhí le h-aimsiú ins an abhainn agus ins an inbhear freisin. Bhí an t-ainm 'Sligeach' ar an Abhainn Garbh Óg freisin. Tá sé scríofa i litrieacha O.S. ó 1836 gur 'faightear leantóirí lán le sloiginne faoi thalamh i gcuile áit laistigh den bhaile mór ina bhfuil foirgneamh á sheasamh anois.' Ag an am sin bhí sloiginne thalmhaithe suas ar son an forgnaíocht a raibh ar siúl ag an am sin. Bhí an áit iomlán seo, ón inbhear ag an mbaile mór agus cois fharraige, go dtí bá Baile Éasa Dara saibhir le h-achmhainní mhara agus iad á n-usáid ón méisiliteach.

Bunaíodh an chéad timpeallán sa bhaile mór timpeall tuama ón neoiliteach (darbh ainm 'Ceathrú na Mainistreach Thuaidh' i 'mBailtíní na Garbhóige').

Bailte i gContae Shligigh
Bailte le ardeaglaisí in Éirinn
Achadh Ghobhair

Is sráidbhaile é Achadh Ghobhair (Aughagower i mBéarla) i gContae Mhaigh Eo, tuairim is 5km slí ó Chathair na Mart.

Pádraig Naofa 
Deirtear gur thug Naomh Pádraig cuairt ar an mbaile sa chuigiú haois. De réir an traidisiúin, chaith sé oíche ina chodladh ar "Leaba Phádraig". Bhí tobar beannaithe ann tráth, ar a dtugtaí "Tobar na nDeachan" (tobar na ndeagánach). Deirtear gur bhaist Pádraig Naofa na chéad Chríostaithe sa cheantar i nDabhach Phádraig, "folcadán" ciorclach a bhfuil balla cloiche timpeall uirthi. Tá "Síle na gcíoch" "Síle na gig" le feiceáíl sa bhalla.

Tóchar Phádraig 
Tá Achadh Ghobhair suite ar Thóchar Phádraig idir mainistir Bhaile an Tobair agus Cruach Phádraig. Is é an bóthar oilithreachta is mó atá fós le fáil in Éirinn é.

Cloigtheach agus séipéal 
Is iad an cloigtheach agus an séipéal meánaoiseach na foirgnimh is suntasaí sa sráidbhaile. Tá an séipéal le fáil in aice leis an reilig nua-aoiseach. Luaigh Tírechán an séipéal timpeall na bliana 700. Tógadh an cloigtheach uair éigin idir na blianta 973 agus 1013. Tá sé suas le 16m ar airde. Deirtear gur bhuail splanc thintrí an cloigtheach, agus thuirling an chuid uachtair de ar chnoc leathmhíle slí ón bhfoirgneamh féin. Rug bean de mhuintir na háite an liag mhullaigh chun na heaglaise (mar a bhfuil sé le feiceáil ó shin) ina naprún.

Foinsí

Naisc 
 Aughagower 2003 Tidy Town Winner

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Peig Sayers

Seanchaí agus dírbheathaisnéisí Éireannach ab ea Peig Sayers (1873 – 8 Nollaig 1958).

Saol 
Tháinig Peig Sayers ar an saol i nDún Chaoin, baile beag i gContae Chiarraí, Éire. Phós sí Pádraig Ó Gaoithín ón mBlascaod Mór, agus d'aistrigh sí ansin leis. 

Bhí Peig Sayers ina cónaí ar an oileán go dtí an bhliain 1953, nuair a tréigeadh na Blascaodaí ar fad. Bhog sí go hospidéal an Daingin. Fuair sí bás ansin sa bhliain 1958, agus tá sí curtha i reilig Dhún Chaoin.

Seanchaí 
Ní raibh léamh ná scríobh na Gaeilge aici, cé go raibh sé ar a cumas Béarla a léamh agus a scríobh de réir an daonáirimh. Seanchaí agus scéalaí den scoth ab ea í. Ba dhual athar di é, nó nuair a bhí sí óg, chluineadh sí na mílte scéalta agus eachtraí á n-insint ag a hathair agus é ag déanamh airneáin le fir an bhaile. 

Dheachtaigh sí a cuid scéalta do Sheosamh Ó Dálaigh (bhí sé ar dhuine den bheagán bailitheoirí lánaimseartha a chuir Coimisiún Béaloideasa Éireann ag obair i dtríochaidí an 20ú haois). 

Tá cáil uirthi de bharr a dírbheathaisnéise, Peig. Ba é a mac, Micheál, a bhreac an scéal síos uaithi, agus foilsíodh an leabhar sa bhliain 1936. 

Rinne na glúinte de dhaltaí meánscoile in Éirinn staidéar ar an leabhar sin agus bhí mórán acu nach raibh buíoch de Pheig bhocht. Dar leo gur pionós a bhí ann, agus is dócha gur chuir an leabhar isteach ar mhná óga níos mó ná ar na buachaillí. Ní téacs éigeantach a bhí riamh in Peig. Mar sin féin roghnaigh mórán múinteoirí an leabhar do scrúdú Gaeilge na hArdteistiméarachta go dtí 1999.

Tagairtí

Scríbhneoirí Gaeilge
Na Blascaodaí
Sayers, Peig
Sayers, Peig
Sayers, Peig
Seanchaithe Gaeilge
Londain

Is í Londain (London sa Bhéarla) príomhchathair Shasana agus na Ríochta Aontaithe. 

Tá daonra de 7.5 - 14 milliún aici. De réir daoine sa limistéar faoi fhoirgneamh, is í Londain cathair an dara daonra is  mó san Eoraip, i ndiaidh Pháras; de réir daoine i limistéar riaracháin na cathrach, is í Londain an ceann is mó ar fad san aontas. Tá an chathair suite in oirdheisceart Shasana ar Abhainn na Tamaise. Is ionad airgeadais tábhachtach í, agus cruthaíonn an chathair an cúigiú cuid d'olltáirgeacht intíre na Ríochta Aontaithe . Bhí na Cluichí Oilimpeacha ann trí huaire (1908, 1948 agus 2012.)  

Is mol mór iompair í Londain. Taistealaíonn níos mó paisinéirí idirnáisiúnta tríd an bpríomhaerfort, Aerfort Heathrow, ná aon aerfort eile ar domhain. Tá an córas traenach faoi thalamh is sine ar domhain ann - An London Underground, nó "An Tiúb".

Logainmníocht 

Tá sanasaíocht an ainm 'Londain' neamhchinnte. Is ainm ársa í agus is féidir í a aimsiú i bhfoinsí ón 2ú aois. Tá tagairt ann di mar Londinium, a thugann le tuiscint go raibh bunús Rómhánach-Briotanach léi. Go dtí 1889, bhain an t-ainm "Londain" le Cathair Londan, ach as sin amach tagraíonn sé do Londain Mhór freisin.

Stair Londan  

 Féach ar Stair Londan

Cúrsaí Spóirt 
Tá neart foirne peile a imríonn i Londain. Ina measc siúd tá Arsenal, Tottenham Hotspur, Chelsea F.C., West Ham United agus Fulham. Imríonn na foirne sin uilig i bPríomhroinn Sacair Shasana, nó, sa Premier League mar is fearr aithne air.

Pobal Éireannach Londan  

Tá 300,000 saoránaigh Éireannacha i gcónaí i Londain ar an láthair. Tá craobh Conradh na Gaeilge ann ón 19ú aois .

Aeráid

Ceantair

Féach freisin 
Stair Londain

Naisc Sheachtracha 

 Suíomh gréasáin an rialtais áitiúil i Londain
 VisitLondon.com - Suíomh gréasáin oifigiúil turasóireachta na cathrach
 LondonTown.com

Tagairtí 

 

Bailte agus cathracha i Sasana
Cluain Cearbán

Is baile beag í Cluain Cearbán (Louisburgh as Béarla) ar iarchósta Mhaigh Eó. Tá an baile suite ar an gcósta theas den Cuan Mó. Bhí cónaí ar 422 duine i gCluain Cearbán sa bhliain 2011. Tá an baile lonnaithe ar  bhruach na Bhun Abhann.

Bailte i gContae Mhaigh Eo