joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Ciaróg choirte

Ciaróg bheag dhorcha a dtochlaíonn na tuismitheoirí a seomra uibheacha faoi choirt an chrainn. Tochlaíonn na larbhaí méithe gan chosa tolláin amach as an seomra tar éis gortha. Iompraíonn gnéithe ar leith galair fhungasacha crann.

Feithidí
Ciaróg Colorado

Ciaróg bheag duilleog. An droim buí le 10 bhfadstríoc dhubh ar cháis na sciathán. Beireann na baineannaigh uibheacha ar phlandaí prátaí. Na larbhaí ramhar scothdhearg/buí le spotaí dubha ar na taobhanna. Pupaíonn sí sa talamh. Déanann sí an-damáiste do bharra prátaí.

Feithidí
Ciaróg chruithneachta

Ciaróg fholláin, agus soc sainiúil ar thosach a cinn. Cáis na sciathán crua dealbhaithe. Na hadharcáin cleithchruthach le hailt uillinne. Cuimsíonn sí an chlann lotnaidí suntasacha barr, an chruimh chadáis ina measc.
Ciaróg duilleog

Ciaróg théagartha, gealdaite go minic. Iteoirí dromchlacha ar dhuilleoga plandaí a bhformhór. Maidir leis an larbha, a bhíonn cosúil le cruimh, itheann sé ar dhuilleoga nó tochlaíonn isteach i mbachlóga is fréamhacha. I measc na saghsanna tá ciaróg Colorado.

Feithidí
Ciaróg fholaigh

Ciaróg mheánach nó mhór. Adhlacann na ciaróga fásta coirp ainmhithe beaga tríd an ithir fúthu a thochailt. Beireann sí uibheacha i dtolláin amach ón seomra adhlactha. Itheann na larbhaí splíonach de ghnáth. 

Feithidí
Ciaróg Ghóiliat

Ciaróg an-mhór ghealdaite, suas le 15 cm ar fhad. Na cinn fhásta gníomhach i rith an lae. Itheann sí torthaí is bláthanna den chuid is mó. Faightear na larbhaí i bplandaí lofa.

Feithidí
Ciaróg oíche

Is ciaróg bheag scothdhonn, 5-9 mm ar fhad, í an 'chiaróg oíche (Xestobium rufovillosum). Áitríonn sí crainn atá ag lobhadh, ach anois faightear níos minice in adhmad saoirseachta i dtithe í. Tochlaíonn na larbhaí, atá méith le cosa bídeacha, isteach san adhmad. Cnagann na ciaróga fásta ar an adhmad le linn an tréimhse cúplála (Aibreán-Bealtaine). Fágann na larbhaí poill mhóra san adhmad nuair a thagann siad amach as.

Feithidí
Ciaróg olla

Ciaróg bheag chruinn dhubh le marcanna i bhfiarláin timpeall a himill. Tugtar béir olla ar na larbhaí, a bhíonn cumhdaithe le ribí fada is a itheann cairpéid olla, fionnadh is seithí. Bíonn na ciaróga aibí ar chrainn úll go minic, agus itheann pailin.

Feithidí
Ciaróg rúisceach

Ciaróg bheag a bhfuil meicníocht chosanta aige ina spréann na ciaróga fásta néalta gaile loiscní trí phléasca le meascán ceimiceán i bhfaireoga ag cúl na colainne. Is féidir leo spraeáil arís is arís eile le hachair ghearra idir na pléasca.

Feithidí
Ciaróg troscáin

Ciaróg bheag dhonn. Is réadán an larbha atá C-chruthach bán méith, le cosa bídeacha, agus tochlaíonn sé isteach san adhmad de réir mar a itheann sé é. Tagann na ciaróga aibí amach ag fágáil poill an larbha ina ndiaidh.

Feithidí
Ciaróg uisce

Ciaróg dhorcha lonrach, suas le 4 cm ar fhad. Dreach airgeadach uirthi is í faoin uisce, de bharr an aeir a bhíonn sáinnithe faoi bhun na colainne is cás na sciathán. Itheann na larbhaí seilidí, ach na ciaróga fásta plandaí. Flúirseach sna trópaicí.

Feithidí
Cíb

An-chuid plandaí den chlann cyperaceae. Dhá cheann atá an-tábhachtach forleathan. Tá an chéad cheann, Carex, ar fud an Domhain ach an-choitianta i ngnáthóga fo-artacha, ailpíneacha is mongacha. Is cuid shainiúil den fhásra in áiteanna mar sin é. Ilbhliantúil riosómach le dosanna duilleog, cosúil le féar. An gas triantánach i dtrasghearradh, na bláthanna bídeach gan iombhláth. Na baineannaigh is na fireannaigh ar bhioranna difriúla, cosúil le féar. An toradh sainiúil ubhchruthach tríshleasach gobach. An dara ceann, Cladium mariscus, cosúil le Carex ach le duilleoga le chéile is sámhchiumhais. Tá sé seo ceannasach in eanaigh is corcacha i réigiúin theo.

Plandaí
Cibearfhaisnéis

Bailiú eolais, faoi rún de ghnáth is go mídhleathach go minic, trí líonraí ríomhairí is bunachair ríomhairí, agus anailísiú is measúnú an eolais seo ar bhealach inúsáidte. De bhrí go mbraitheann daoine aonaracha is eagraíochtaí an oiread sin ar chórais ríomhaire ina gcúrsaí gnó, déanann iomaitheoirí, gníomhaireachtaí stáit nó coirpigh iarracht teacht ar an eolas sna córais sin. Uaireanta déanann na spiairí seo an t-eolas i mbunachair áirithe a athrú nó a mhilleadh, agus tugtar bradaíl air seo. Ar an taobh eile, déanann úinéirí na ríomhairí is na mbunachar gach iarracht a gcuid eolais a chosaint le bogearraí casta cosanta a dtugtar ballaí dóiteáin orthu.
Cibearspás

Réimse de theicneolaíocht an ríomhaire ina bhfeidhmíonn an t-úsáideoir i réaltacht fhíorúil nó shaorga atá tógtha go hiomlán as sonraí ríomhaire. I láthair na huaire caitheann an t-úsáideoir a bhíonn ag plé le cibearspás lámhainní ar leith, feistithe le braiteoirí is clogad b'fhéidir, a sholáthraíonn radharc, fuaim is b'fhéidir braistintí eile atá cruthaithe ag an ríomhaire dó. Is féidir, le cabhair na bhfeistí seo, imoibriú leis an réaltacht fhíorúil sin i gcibearspás trí bhíthin an ríomhaire. Den chuid is mó bíonn na taighdeoirí a phléann le cibearspás ag iarraidh íomhánna nua a chruthú leis an ríomhaire agus comharthaí a fháil ón nguth, lámhscríbhneoireacht, cur allais, gluaisní bhaill na colainne (na súile ina measc), agus eile chun iad a ionchur sa ríomhaire agus imoibrithe ilghnéitheacha nua a dhéanamh leis an ríomhaire seachas méarchláracha, lucha is na modhanna eile ionchuir atá in úsáid anois. Bunúsach do ríomhaireacht na gcluichí.
Cibirnitic

Brainse den róbaitic ina bpléitear le rialú is feidhmiú córas rialaithe siarchothaithe é Cibirnitic. Tagann ríomhairí go mór san áireamh sna córais seo ina ndéantar aschur an chórais a bhrath is a thomhas agus a mbaintear feidhm as na tomhais sin chun an córas a athrú is a rialú chun aschur ar leith a sholáthar. Eiseamláir shimplí is ea an teirmeastat, a stiúrann teocht an tseomra. Is féidir go mbeidh córas mar seo fíorchasta leis an iliomad braiteoirí, agus ríomhaire chun na comharthaí braite a phróiseáil is comharthaí stiúrtha a sholáthar don chóras chun é a athrú ar bhealach éigin.

Cibirnitic
Róbait
Ciclimin

Planda ilbhliantúil le duilleoga a fhásann díreach amach as an gcormán méith. Dúchasach don Eoraip is an Áise. Na bláthanna le cinn chlaonta — bán, bándearg nó corcra — maotháin an choróla lúbtha ar ais. I ndiaidh an bhláthaithe, cornann an gas chun na torthaí atá ag aibiú a thabhairt don ithir. Saothraítear na plandaí pota ó speiceas amháin, Cyclamen persicus.

Plandaí
Cileatonna TNT

Tomhas ar chumas pléasctha, leis an tsiombail kT. Is ionann cileatonna agus cumas pléasctha 1,000 tonna TNT (trínítreatolúéin, ardphléascán míleata). Úsáidtear é chun cur síos ar chumas pléasctha buamaí adamhacha, a théann ó 10 kT-timpeall 60 MT (1 MT = 1000 kT).
Cileavatuair

An t-aonad fuinnimh leictrigh a úsáideann comhlachtaí soláthar leictreachais chun billí a ríomh. Is ionann é agus an méid fuinnimh a ídítear nuair a úsáidtear 1,000 vata (kileavata, kW) cumhachta ar feadh uair an chloig, nó 100 vata ar feadh 10 n-uair an chloig.

Leictreachas
Cill bhreosla

Feiste leictricheimiceach a gcruthaítear fuinneamh leictreach go leanúnach inti trí imoibriú ceimiceach idir breosla ([[go minic, hidrigin))  mar hidrigin leachtach agus oibreán ocsaídeach (go minic, ocsaigin leachtach). Forbraíodh i gcomhair spásárthach í chun leictreachas is uisce, mar fhotháirge fiúntach, a sholáthar le linn taistil.

Tá cealla breosla difriúil ón gcuid is mó de na ceallraí agus iad ag iarraidh foinse leanúnach breosla agus ocsaigine (ón aer de ghnáth) chun an t-imoibriú ceimiceach a choinneáil ar siúl, ach is iondúil gur as miotail agus as a n-ian nó a n-ocsaídí atá an fuinneamh ceimiceach atá, go coitianta, cheana féin i láthair sna ceallraí, ach amháin i sreabhchadhnraí. Is féidir le cealla breosla leictreachas a tháirgeadh go leanúnach fad is a sholáthraítear breosla agus ocsaigin.

Ba é Sir William Grove a cheap na chéad chealla breosla sa bhliain 1838. D'úsáideadh an chéad chealla breosla tráchtála níos mó ná céad bliain ina dhiaidh sin tar éis do Francis Thomas Bacon an chill bhreosla hidrigine-ocsaigine a cheapadh sa bhliain 1932.
D'úsáideadh an chill bhreosla alcaileach, ar a dtugtar an chill bhreosla Baconi ndiaidh a aireagóra, i gcláir spáis NASA ó lár na 1960idí chun cumhacht a ghiniúint do shatailítí agus do chapsúil spáis. Ó shin i leith, baineadh úsáid as cealla breosla i mórán feidhmchlár eile. Úsáidtear cealla breosla le haghaidh cumhachta príomhúla agus cúltaca d'fhoirgnimh thráchtála, thionsclaíocha agus chónaithe agus i gceantair iargúlta nó dorochtana. Úsáidtear iad freisin chun feithiclí cille breosla a chumhachtú, lena n-áirítear gluaisrothair, gluaisteáin, busanna, báid, gluaisrothair agus fomhuireáin.

Tá go leor cineálacha cealla breosla ann, ach is éard atá iontu go léir ná anóid, catóid, agus leictrilít a cheadaíonn iain, go minic iain hidrigine atá luchtaithe go deimhneachg (prótóin), gluaiseacht idir dhá thaobh na cille breosla. Ag an anóid is cúis le catalaíoch an t-imoibriú ocsaídithe sa bhreosla  a ghineann iain (go minic iain hidrigine luchtaithe go deimhneach) agus leictreoin. 
Is féidir go mbeidh a leithéidí ina bhfoinsí neamh-thruaillithe fuinnimh leictrigh amach anseo nuair a thiocfaidh a gcostas anuas.

Tagairtí
 1838
 
 Tiontú fuinnimh
 Geilleagar hidrigine
 Teicneolaíochtaí hidrigine
 Stóráil fuinnimh
Cill fhótaileictreach

Feiste atá íogair do sholas agus a fhreagraíonn don radaíocht le hiarmhairt leictreach. Ainm eile uirthi is ea fótaichill. De ghnáth bíonn sí bunaithe ar leathsheoltóir (sileacan nó gearmáiniam, mionathraithe le breiseáin chuí). Fuasclaíonn an radaíocht leictreoin nasctha, agus is féidir go n-athróidh sé sin seoltacht na cille (cill fhótaisheoltach), go dtáirgfear fórsa leictreaghluaisneach (cill fhótavoltach) nó go dtarlóidh iarmhairt eile. Úsáidtear fótaichealla i solasmhéadair sa ghrianghrafadóireacht, braiteoirí solais (in aláram buirgléara, mar shampla), agus soláthar cumhachta i spásárthaigh is eile.
Cill leictreach since/chopair

Is cill shimplí leictreach nó cill Voltach í córas ina gcuirtear slat since is slar chopair i dtuaslagán caolaithe d'aigéad sulfarach. Tugtar leictreoid ar na píosai miotail seo atá sáite sa tuaslagán. Ag dromchla na since tuaslagtar iain since Zn++ agus fágtar na leictreoin ar an miotal. Mar sin éiríonn an leictreoid since níos diúltaí de réir a chéile, agus méadaíonn a fórsa aomtha ar na hiain dhearfacha since go dtí nach dtarlaíonn a thuilleadh tuaslagtha. Tagann an córas chuig staid ina bhfuil an leictreoid luchtaithe go diúltach is na hiain dhearfacha cruinnithe timpeall uirthi. Is gá obair a dhéanamh chun lucht dearfach a bhogadh isteach go dtí an leictreoid i gcoinne éaradh an chiseal ian dearfach. Is ionann sin is a rá go bhfuil an leictreoid since sin polaraithe de bhrí go bhfuil difríocht dhearfach poitéinsil leictrigh nó voltas dearfach idir an leictreoid is an tuaslagán i bhfad amach uaithi. Tarlaíonn an próiseas céanna ag an leictreoid chopair, ach ní hionann an poitéinseal leictreoide a bhíonn ag an gcopar is ag an tsinc. Bíonn voltas idir an dá leictreoid ansin, an tsinc dearfach i leith an chopair, mar a tharlaíonn, agus má cheanglaítear an dá leictreoid le sreang seoltóra, ritheann sruth ón leictreoid chopair tríd an bhfriotóir go dtí an leictreoid since, de réir dlí Ohm. Ritheann leictreoin on tsinc go dtí an copar tríd an gciorcad seachtrach. Méadaíonn sé sin an lucht diúltach ar an gcopar, agus laghdaíonn sé an lucht diúltach ar an tsinc. Dá bharr sin ascnaíonn iain dhearfacha hidrigine sa tuaslagán i dtreo an leictreoid chopair. Comhcheanglaíonn na hiain seo ina bpéirí le leictreoin ón gcopar, agus gintear móilíní hidrigine a chuimsíonn i mbolgáin gás hidrigine ansin. Ascnaíonn na hiain sulfáite dhiúltacha sa tuaslagán i dtreo an leictreoid since, áit a gcomhcheanglaíonn siad le hiain since. Sa tslí seo, tuaslagtar an leictreoid since diaidh ar ndiaidh.
Cill seiléiniam

Brathadóir luath fótasheoltach solasíogair, scannán tanaí seiléiniam idir dhá leictreoid chuí. Méadaíonn seoltacht an tseiléiniam de réir mar a mhéadaíonn déine an tsolais a ionsaíonn é.
Cill thirim

An saghas bataire a úsáidtear i raidió iniompartha, mar shampla, nó aon ghléas iniompartha leictreonach. Sa chill seo tá leictreoid charbóin clúdaithe le púdar carbóin is púdar ocsaíd mhangainéise. Timpeall uirthi sin tá leictrilít i bhfoirm glóthaí chun nach snífidh sí. Feidhmíonn an t-árthach since ina bhfuil an leictrilít sin mar an dara leictreoid. Bíonn barr an árthaigh séalaithe chun an ghlóthach a chosaint ar ghalú. Sa chill seo, agus sa chill Zn/Cu, gintear fuinneamh leictreach ó imoibrithe dochúlaithe ceimiceacha. Ídítear ábhar na leictreoide diúltaí san imoibriú, agus tagann deireadh le feidhm na cille ansin.
Cimabue

Péintéir a rugadh i bhFirenze na hIodáile ab ea Cimabue (Cenni di Peppi, c 1240-c 1302). Ar dtús rinne sé péintéireacht thraidisiúnta Bhiosántach, ach d'iompaigh go luath ar an nádúr, rud a raibh tionchar suntasach aige ar a dhalta Giotto. Rinne sé cuid mhaith freascónna in Eaglais Phroinsias Assisi, ach rinneadh an-damáiste dóibh sa chrith talún ansin i 1997.
Domenico Cimarosa

Cumadóir ceoldrámaí a saolaíodh in Aversa na hIodáile ab ea Domenico Cimarosa (17 Nollaig 1749 – 11 Eanáir 1801). Chum sé a chéad cheoldráma i Napoli i 1772, agus a cheoldráma is cáiliúla, Il Matrimonio Segreto (An Pósadh Rúnda, 1792) sa Vín. Chum sé ceol eaglasta is ceol aireagail freisin.

roinnt obair
trí lovers - I tre amanti 1777
ar ais don chalandrino - Il ritorno di don Calandrino 1778
giannina agus bernardone Giannina e Bernardone 1781
rinceoir leannán - La ballerina amante 1782
feast - il convito 1782
villana aitheanta - villana riconsciuta 1783
Circe - Circe 1783
dhá chuntas ceaptha - due supposti conti 1784
impresario i sruth - impresario in angustie 1786
máistir na séipéal - maestro di cappella 1786
prankster fanatic  - fanatico burlato 1787
pósadh rúnda - Il matrimonio segreto 1792
orazi agus curiazi - Orazi e Curiazi 1796

naisc sheachtracha
Villana riconosciuta
Fanatico burlato
Finti nobili
Calandrino Parte ICalandrino Parte II

Cumadóirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1749
Básanna i 1801
Címbidiam

Ball de ghné magairlíní, ar eipifítí iad, atá dúchasach d'fhoraoisí na hÁise is na hAstráile. Saothraítear go forleathan iad mar gheall ar a spící bláthanna móra feiceálacha, a úsáidtear go minic i mbláthadóireacht is trádáil na mbláthanna gearrtha.

Plandaí
Ciméara (planda)

Sa luibheolaíocht, orgánach mósáice, planda de ghnáth, comhdhéanta as fíocháin dhá shaghas dhifriúla ó thaobh géinitice de, nó cumtha as cealla de shaghsanna difriúla ó thaobh géinitice de. Cruthaítear é trí shóchán a chuireann isteach ar shaghas na cille, nó beangú saorga codanna de phlandaí difriúla.

Plandaí
Ciméara (iasc)

Sa mhíoleolaíocht, iasc loingeánach le colainn ramhar, eití móra peilbheacha is eireaball fada barrchaolaithe. Na fiacla cónasctha ina bplátaí. An-choiteann in uiscí doimhne 100-500 m síos san Atlantach is sa Mheánmhuir. Suas le 1.5 m ar fhad. Bánbhuí le paistí scothdhonna is loinnir mhiotalach. 

Éisc
Cine

Roinn idirdhealaithe gné, suntasach ó thaobh na bitheolaíochta, agus na difríochtaí idir na ciní níos mó ná na héagsúlachtaí taobh istigh díobh. Is áisiúil an coincheap é le cur síos ar na héagsúlachtaí i gcuid mhaith plandaí is ainmhithe, mar is féidir glacadh le cine mar fhoghné, ach ní fiú dada é maidir le héagsúlachtaí bitheolaíocha i ndaoine. 

Na patrúin éagsúlachtaí i measc daoine, is patrúin taobh istigh de ghrúpa go mórmhór iad, agus ní féidir teorainneacha soiléire a tharraingt idir grúpaí. Mar sin, bíodh is go bhfuil coincheap na gciní daonna ann le fada fada, agus go maireann fós, níl sé i gcomhréir le haon chatagóir bhitheolaíoch.

Éiríonn difríochtaí bitheolaíocha idir grúpaí nuair a bhíonn na daonraí síolraithe scoite amach óna chéile ar feadh i bhfad. Ach tá teagmháil ar siúl idir na grúpaí éagsúla daoine ó lár na ré Pléisticéiní ar a laghad, timpeall 600,000 bliain ó shin. Is mó leithne na teagmhálacha le 500 bliain anuas le trádáil, coilíniú, imirce is taisteal. Mar sin, bíonn na cistí géinte ar féithbhogadh an t-am ar fad, agus is beag na codarsnachtaí idir daonraí i gcomparáid lena n-éagsúlachtaí inmheánacha. 

Sna ranguithe ciníocha traidisiúnta leagtar béim ar ghnéithe seachtracha, cosúil le dath an chraicinn nó saghas na gruaige, ach na gnéithe bunúsacha eile atá cinntithe go géiniteach, cosúil le cineálacha fola is malairtí einsímí, is ionann iad seo trasna na ranguithe traidisiúnta.

Sláinte 
Haemaglóibinː Buaileann anaemacht chorráncheallach daoine gorma amháin.

Féach freisin 

 Daoine gorma 
 Daoine geala

Tagairtí 
 

Tacsanóimíocht
Speiceasú
Cineama leathanscáileáin

Beagnach ó thús na scannánaíochta agus ar feadh 50 bliain, bhíodh íomhá le toisí 4 × 3 ann, is mar sin cóimheas aghaidhe an scáileáin sa phictiúrlann cothrom le 4/3, is é sin, leithead na híomhá 1.33 oiread níos mó ná a hairde. Scannán fótagrafach 35 mm a bhíodh in úsáid. I 1953, áfach, thug comhlacht 20th Century Fox CinemaScope isteach, inar bhain siad úsáid as scáileán dúbailte le cóimheas aghaidhe 2.35, beagnach dhá oiread a raibh ann go dtí sin. Bhí an-tóir ag an bpobal air seo, ach bhí gá le dóthain leithid ar bhalla tosaigh na pictiúrlainne chuige, rud nach raibh ar fáil go minic. Uaireanta, mar chomhghéilleadh, laghdaíodh airde na híomhá chun cóimheas aghaidhe 1.65-1.85 a bhaint amach ar an leithead pictiúrlainne a bhí ann. Baineadh feidhm as tomhais éagsúla scannán, agus níor mhair díobh ach an scannán 70 mm le cóimheas aghaidhe 2.2. É seo a bhíonn in úsáid sna córais IMAX is OMNIMAX, ach níl ach 200-300 pictiúrlann ar fud an Domhain atá lánoiriúnach dóibh. Táirgtear na príomhscannáin go léir sa bhfoirm leathanscannáin anois. Cóimheas aghaidhe 1.33 a bhí ag an teilifís go dtí le déanaí freisin, ach tá na córais á n-athrú chuig foirm leathanscáileáin ardghéire le blianta anuas.
Cineamatagrafaíocht

Is éard atá i gceist le cineamatagrafaíocht ná cur i láthair pictiúr reatha mar shraith íomhánna fótagrafacha, taifeadta is atáirgthe go tapa i ndiaidh a chéile, ionas go dtaibhsíonn sé go bhfuil an ghluaiseacht mín leanúnach. 

Braitheann sé seo ar sheasmhacht radharc na súl: má thaifeadtar na híomhánna is má atáirgtear iad ag minicíocht rud éigin níos mó ná 25 Hz, braithfear an ghluaiseacht a bheith mín leanúnach. D'úsáid Edison stiallacha leanúnacha scannáin fhótagrafaigh ina cheamara Kinetoscope i 1891, ach ba iad na deartháireacha Lumière, a theilg íomhánna ar scáileán os comhair lucht mór féachana i 1895, a bhunaigh an tionscal taifeadta scannán is a léirithe i bpictiúrlanna (cineamaí). 

Nochtadh an scannán ag minicíocht 16 Hz is an scannán fosaithe don nochtadh féin, agus ansin, le comhla ag clúdach an lionsa, bogtha chun cinn fráma amháin chun a bheith réidh don chéad nochtadh eile. Réalaíodh an stiall scannáin ansin chun claonchló a dhéanamh, agus rinneadh dearbhchló as sin le haghaidh a theilgthe. Cuireadh fuaim shioncrónaithe le teilgean na n-íomhánna go déanach sna 1920idí, ar dtús le córas scartha dioscaí taifeadta, ach ó 1927 leis an bhfuaimrian ar an scannán féin. Ag an am céanna méadaíodh ráta na bhfrámaí go dtí 24 Hz. Saothraíodh cineamatagrafaíocht dhaite sna 1930idí, ach níor glacadh go ginearálta léi go dtí na 1950idí. Faoi sin bhí córais éagsúla scáileán leathan a dtabhairt isteach freisin. 

Cineamatagrafaíocht
Scannán
Scannánaíocht
Cineamatagrafaíocht dhaite

Dathaíodh gnáthscannáin dhubha is bhána (monacrómatach) de láimh nó le próiseas ceimiceach chomh luath leis na 1890idí, ach níorbh fhíorscannáin reatha fhótagrafacha iad sin. Tháinig Kinemacolor amach sna Stáit Aontaithe i 1906, agus d'éirigh leis ar feadh scathaimh mar úrnuacht.  

D'fheidhmigh sé trí fhrámaí leanúnacha dubha is bána a theilgean trí scagaire dearg i ndiaidh scagaire ghormghlais, ag brath ar mharthanacht radharc na súl chun an íomhá shuimithe dhé-dhathach a aireachtáil.  

Tugadh córais éagsúla dhaite isteach i 1928-1940 (Technicolor, Francita, Opticolor, Dufay) ach níor éirigh ach le Technicolor a bheith éifeachtach chun cóipeanna na scannán a dhéanamh go héasca le dáileadh ar na pictiúrlanna. Shaothraigh Technicolor ceamara trídhathach le 3 spól scannán a rinne 3 íomhá dhubh is bhán de na dathdhealuithe.  

Sa phictiúrlann teilgeadh an 3 dhathdhealú trí na scagairí cuí chun gur fhorluigh siad ar a chéile ar an scaileán chun íomhá dhaite a léiriú. Sna 1950idí cheap comhlacht Kodak córas le scannán fótagrafach daite (Eastmancolor), agus faoi 1955 bhí seanchóras Technicolor imithe i léig.  

De réir a chéile dhíláithrigh an córas nua daite an chineamatagrafaíocht dhubh is bhán go hiomlán, beagnach.

Tagairtí 

Cineamatagrafaíocht
Cineamatagrafaíocht ilchodach

Grianghrafadóireacht scannán reatha ina ndéantar cuingir íomhánna ó dhá fhoinse dhifriúla nó níos mó (mar shampla, aisteoirí beo is mionsuíomh nó suíomh péinteáilte, nó cúlteilgean is réamhtheilgean).
Cineamatagrafaíocht leictreonach

Táirgeadh cláir siamsa don phictiúrlann le modhanna leictreonacha ón ngrianghrafadóireacht go dtí an eagarthóireacht dheiridh is an t-oiriúnú. Ní aistrítear ach an mháistirfhístéip dheireanach chuig scannán le haghaidh a eisiúna ginearálta.
Cinearáiria

Tom beag a fhásann 60 cm nó mar sin ar airde, dúchasach don Afraic is Madagascar. An gas an-ghéagach ón mbun. Na duilleoga cruinn, rud beag maothánach, tiubh giobach bán faoina mbun. An iliomad bláthcheann, cosúil le nóiníní, i gcrobhaingí dlútha barrleata, dearg go dúghorm/vialait. Díorthaíodh na cineálacha i ngairdíní ó speiceas gaolmhar atá dúchasach do na hOileáin Chanáracha.

Plandaí
CinemaScope

Córas leathanscáileáin cineamatagrafaíochta, bunaithe ar cheapachán Henri Chrétien i 1927 ach curtha i bhfeidhm ag comhlacht 20th Century Fox i 1953. Bíonn lionsa anamorfach ar an gceamara a chomhbhrúnn an íomhá go cliathánach faoi dhó chun í a thaifeadadh ar scannán 35 mm, ach leathnaítear amach arís í nuair a theilgtear í trí lionsa anamorfach sa teilgeoir chun pictiúr le cóimheas aghaidhe 2.35 a léiriú.
Cinerama

Ceann de na córais scáileán leathan is luaithe don léiriú pictiúrlainne a tugadh isteach i 1952, le 3 theilgeoir sioncrónaithe chun an íomhá leathan a theilgean ar scáileán cuartha an-mhór i 3 phainéal measctha. Casta costasach, agus bhí gá le pictiúrlanna oiriúnaithe ar leith. Cuireadh deireadh leis i 1962.
Cinistéis

Mothúcháin a airítear maidir le hionad is gluaisne na colainne is na ngéag, agus na fórsaí a chuireann na matáin i bhfeidhm. Na horgáin chéadfacha atá freagrach as seo, atá lonnaithe sa chraiceann is na hailt, agus sna matáin féin go háirithe. Is leithne fós féinaireachtáil a chuimsíonn eolas ar staidiúir is gluaisne nach n-airítear go comhfhiosach, chomh maith leis na céadfaí cothromaíochta, rothlaithe is luasghéaraithe línigh cheartingearaigh is chothrománaigh de bharr spreagadh na n-orgán cuasánach sa chluas inmheánach.
Ciocáid

Feithid mhór, trópaiceach de ghnáth, a chaitheann an chuid is mó dá timthriall beatha mar nimfeach ag tochailt faoin talamh ag ithe súlaigh ó na fréamhacha. Maireann na feithidí fásta i gcrainn. De ghnáth bíonn orgáin dhea-fhorbartha ag na fireannaigh chun fuaimeanna a ghiniúint.
Cíocáid

Gimnispeirm thrópaiceach nó fhothrópaiceach, cosúil le pailm. An stoc gan ghéaga de ghnáth, armúrtha le seanbhuin duilleog nó iarmhair cosúil le coilm, le coróin duilleog crua cleiteach. Na bláthanna iompartha ar chóin scoite fhireanna is bhaineanna, agus na cóin bhaineanna an-mhór. Tuigtear gurb iad na gimnispeirmeacha na plandaí síl beo is ársa dá bhfuil ann, a tháinig chun cinn déanach sa ré Phailéasóch. Meastar go bhfuil gaol acu le raithneach síl, grúpa plandaí iontaisithe a bhí ceannasach sa tréimhse Thriasach. Fásann na stoic go mall, agus bíonn smúsach mór stáirseach ina gcroíleacáin a tháirgeann ság i gcuid de na speicis. 

Plandaí
Cioglamáit

Díorthach ó aigéad cioglaiheicsiolsulfamach. Timpeall 30 oiread chumas milsithe an tsiúcróis. Bhaintí úsáid aisti mar ábhar milsithe i mbianna bialuachmhara, ach ní minic a úsáidtear a thuilleadh í mar gheall ar imní go ndéanfaidh úsáid fhadtréimhseach dochar do shláinte an úsáideora.
Cioglatrón

Is éard atá sa chioglatrón ná luasaire cáithníní ina ndéantar cáithníní fo-adamhacha a luasghéarú go dtí luasanna is fuinnimh mhóra chun taighde a dhéanamh ar an núicléas is a chomhdhéanamh. Dhá bhosca leathchiorclacha chothrománacha mhiotalacha a bhíonn ann, agus réimse maighnéadach ingearach dóibh. Is féidir réimse ailtéarnach leictreach a chur idir an dá leath. Gintear na cáithníní i lár baill, agus luasghéaraítear iad ar raon bíseach amach ón bhfoinse ag an dá réimse leictreacha i bplána an bhosca atá ingearach leis an réimse maighnéadach. Úsáidtear é in imbhuailteoirí áirithe.

Stair

Sa bhliain 1928 chéadcheap an fisiceoir Ungárach Leo Szilárd an luasaire líneach agus bhain sé amach paitinn dó. Sa bhliain a bhí chugainn bhí Szilárd ar an gcéad duine a luaigh "coinníoll athshondais" an ghléasra chiorclaigh luasghéaraithigh (coincheap ar a dtugtar minicíocht an chioglatróin inniu) in iarratas paitinne sa Ghearmáin. Eisean a chéadcheap an cioglatrón agus an peinteatrón agus a chuir paitinn orthu. Cúpla mí ina dhiaidh sin rith bunsmaoineamh an chioglatróin le hErnest Lawrence i ndiaidh dó alt eolaíoch leis an bhfisiceoir Rolf Widerøe inar tugadh cur síos ar an luasaire líneach cáithníní síobfheadánbhunaithe. D'fhoilsigh Lawrence alt ar an iris úd Science sa bhliain 1930 agus bhain sé amach paitinn dá chioglatrón féin sa bhliain 1932. D'úsáid sé seanmhaighnéid mhóra leictreacha a bhí díchoimisiúnaithe ag an bhFederal Telegraph Company: páirteanna ab ea iad i stua-tharchuradóirí raidió, ar dtús. Bhí ról tábhachtach ag an mac léinn iarchéime M. Stanley Livingston agus é ag iompú scéimeanna teoiriciúla Lawrence go gléasra a bhí ag obair. Sna tríochaidí chuir Lawrence agus a fhoireann i dtoll le chéile sraith cioglatrón i Saotharlann na Radaíochta in Ollscoil California i mBerkeley a bhí ní ba chumhachtaí ná aon luasaire eile san am. Sa bhliain 1945 d'fhorbair Lawrence an chéad sincricioglatrón, ach roimhe sin féin - sa bhliain 1939 - thabhaigh a obair ar an gcioglatrón duais Nobel san fhisic dó. 

An chéad chioglatrón a tógadh san Eoraip, ba iad na fisiceoirí in Institiúid an Raidiam i Leningrad (An tAontas Sóivéadach) a chruthaigh é. Ba é Vitalii Khlopin a bhí i gceannas ar roinn na fisice san institiúid, agus ba iad Georgii Gamov (nó George Gamow, mar a litríodh sé a ainm i ndiaidh dó socrú síos sna Stáit Aontaithe) agus Lev Mysovskii a mhol go dtógfaí cioglatrón le haghaidh na hinstitiúide. Thosaigh an cioglatrón sin ag obair sa bhliain 1937.

Sa Ghearmáin Naitsíoch tógadh an chéad chioglatrón sa bhliain 1937 i Saotharlann Otto Hahn, Institiúid an Impire Uilliam (Kaiser-Wilhelm-Institut) in Dahlem (Beirlín). Bhaineadh Rudolf Fleischmann leas as an gcioglatrón seo chomh maith. Tógadh cioglatrón eile i Heidelberg, agus ba iad Walther Bothe agus Wolfgang Genther a bhí i gceannas ar an obair. Fuair siad tacaíocht ón Heereswaffenamt, is é sin, Oifig Arm na bhFórsaí Armtha. Thosaigh an cioglatrón seo ag obair sa bhliain 1943.
Cioglóideach

An chonair a rianaíonn pointe ar imlíne ciorcail de réir mar a rollann an ciorcal ar feadh líne dírí. Is féidir cothromóidí na conaire seo a scríobh i dtéarmaí gha an chiorcail a, is na huillinne ar chas an ciorcal tríthi θ: x = a (θ-sinθ), y = a (1-cosθ).
Ciombalam

Saghas téadchláir ón Ungáir, a fhaightear i dtíortha eile in oirthear na hEorpa. Bíonn cinn bheaga iniompartha ar stropa thar ghuaillí an tseinnteora. Bhain Liszt, Kodály, Bartók is cumadóirí eile úsáid as an gciombalam ceolchoirme ina gcumadóireacht ceolfhoirne.
Ciondáil mholta laethúil

Caighdeán ar féidir ionghabháil chothaitheach an phobail a thomhas ina leith (RDA i mBéarla). Moltar RDA do gach cothaitheach, agus daoine le riachtanais arda mheitibileacha san áireamh. De ghnáth, áirítear an RDA mar shuim na meanchiondála riachtanaí don chothaitheach sin agus dhá dhiall chaighdeánacha. Measann saineolaithe cothaithe áirithe go mb'fhéidir go bhfuil na luachanna RDA socraithe ró-ard.
Cionnabar

Mianra suilfíd mearcair, HgS. Príomh-mhianach mearcair. Cuimsíonn sé criostail bheaga bhoga dhearga a cruthaíodh i bhféitheacha hidriteirmeacha is deascáin bholcánacha. Úsáidtear é sa lí mhianrach flanndearg.
Cíoradh

I sníomh snáithe, próiseas i ndiaidh na cardála, ina mbaintear snáithíní gearra is snáithíní eile nach dteastaíonn (an scoth a thugtar orthu) chun siúil, agus a ndírítear is a n-ailínítear na snáithíní atá fágtha (an slisne). Is féidir an slisne a shníomh i snáithí míne breátha.
Ciorastratas

Scamaill ardleibhéil stratais nó i sraitheanna ina bhfuil trasdul ar siúl ó uisce forfhuaraithe go criostail oighir. Faightear ag airdí os cionn timpeall 5,000 m iad, cosúil le leatháin bhánliatha. Is réamhtheachtaire iad ar fhronta te lagraigh. Is féidir go n-athraonfaidh na braoiníní oighir is uisce sna scamaill solas na Gréine chun luan nó fáinne solais a chruthú.
Ciorcad iomlánaithe

Nuair a dhéantar dé-óidí nó trasraitheoirí as sileacan, tosaítear le slisne den bhunábhar céanna i ngach cás. Trí dhópáil logánta ar an slisne le heisíontais glacóir-leictreon nó deontóir-leictreon, déantar leathsheoltóir de chineál p nó cineál n faoi seach ag an ionad sin. Trí thiúchan an eisíontais a rialú, déantar inseoltacht an leathsheoltora a shocru. Is féidir dé-óidí a dhópáil ag ionaid áirithe ar an slisne, trasraitheoirí ag ionaid eile, friotóirí ag ionaid eile, agus toilleoirí ag ionaid eile fós. Is féidir na ceangail idir na comhbhaill seo a dhópáil chun ciorcad ar leith a thógáil. De ghnáth tosaítear le slisne fíorbheag fíorshileacain chriostalta, timpeall 1 mm × 1 mm. Deartar an ciorcad atá le déanamh, agus rianaítear a leagan amach ar dhromchla an tslisne, le próiseas micreascópach fótagrafach ar a dtugtar micriliteagrafaíocht. Ansin déantar an dópáil i gcéimeanna go mbíonn an ciorcad iomlán lonnaithe ar aon slisne sileacain amháin. Clúdaítear an ciorcad iomlánaithe seo i bpacáiste plaisteach nó miotalach caomhnaitheach, agus déantar ceangail leis na pointí cuí sa chiorcad trí phionnaí inslithe copair a thagann amach tríd an gcludach sin.
Ciorcad leictreach

Má bhíonn foinse voltais ar fáil is má cheanglaítear seoltóir (nó friotóir) leictreach le dhá theirminéal na foinse, ritheann sruth leictreach amach as teirminéal amháin tríd an seoltóir agus ar ais isteach sa teirminéal eile den fhoinse. Taobh istigh den fhoinse feidhmíonn próiseas éigin chun fuinneamh a chur ar ais sna hiompróirí luchta, leictreoin den chuid is mó, chun iad a sholáthar arís go leanúnach ag an gcéad teirminéal. Rialaíonn dlí Ohm an sruth a ritheann sa seoltóir seachtrach, ar a dtugtar an fhriotaíocht de ghnáth. Tugtar ciorcad leictreach ar an gcóras iomlán seo, ina ritheann na hiompróirí luchta timpeall an t-am ar fad a bhíonn sé i bhfeidhm. I lúb ciorcaid a bhfuil sruth ag rith ann, de réir gach culóm luchta a ritheann timpeall an chiorcaid déanann an fhoinse voltais an oiread oibre istigh sa bhfoinse is a ídítear d'fhuinneamh sa chiorcad. Is féidir ciorcaid i bhfad níos casta a dhéanamh ina bhfuil friotóirí éagsúla i sraithcheangal nó treocheangal lena chéile, agus roinnt lúb sruthiompartha. Tugtar líonra nó mogalra ar chiorcad ina bhfuil an-chuid lúb. Bíonn dlí Ohm bunúsach i ndearadh is láimhseáil ciorcad, mar sin, agus rialacha eile, dlíthe Kirchhoff, an-áisiúil chun na sruthanna is na cumhachtaí i ngach lúb a ríomh. Bíonn ciorcaid srutha dhírigh (SD) is srutha ailtéarnaigh (SA) ann, ag brath ar an saghas foinse voltais a úsáidtear chun sruth is cumhacht a sholáthar dó.
Ciorcad priontáilte

Teicníocht chun teacht in ionad sreangaithe ar leith idir comhbhaill i gciorcaid leictreonacha. Déantar é trí líonra rianta tanaí miotalacha a dheascadh ar fud an bhoird, ceangail mhiotalacha leis an mbord is na comhbhaill leictreonacha a shádráil ar an taobh eile den bhord, nó ó timpeall 1990, ar an taobh céanna leis na rianta. Úsáidtear an teicníocht seo chun ciorcaid iomlánaithe is slisní eile a insealbhú ar bhoird le húsáid mar aonaid plugála isteach i ríomhairí, teilifíseáin, teileafóin is feistí eile leictreonacha. Is féidir ciorcaid phriontáilte a olltáirgeadh, agus mar sin is féidir a gcóimeáil sa bhfeiste dheireanach a uathoibriú go héasca. Faoi seo bíonn cuid mhaith ciseal i mbord casta, agus an-chuid comhbhall.
Ciorcad scrofa

Feiste nó ciorcad a úsáidtear chun sábháilteacht córas cumarsáide — comharthaí gutha, sonraí nó físe — a chosaint. Códaítear an bunchomhartha leis an bhfeiste scrofa roimh tharchur, agus ansin ag an nglacadóir athdhéantar an comhartha ina bhunfhoirm. Cuireann an teicníocht bac ar dhaoine gan údarás teacht ar an gcomhartha le linn an tarchuir.
An Ciorcal Antartach

Líne shamhalta ar dhromchla an Domhain ag 66° 30′ theas. An líne is faide ó dheas ónar féidir an Ghrian a fheiceáil ag grianstad an tsamhraidh, agus an líne is faide ó thuaidh sna réigiúin mholacha ó dheas ónar féidir Grian na meanoíche a fheiceáil ag grianstad an gheimhridh.
Ciorcal colún

San ailtireacht, tugtar ciorcal colún ar shraith colún ag timpeallú clóis oscailte, teampaill nó foirgnimh eile. Úsáidtear go príomhá é in ailtireacht chlasaiceach.

Ailtireacht
Ciorracumalas

Scamaill ardleibhéil, níos airde ná timpeall 5,000 m, cumtha as criostail oighir. Bíonn siad bán, i leatháin nó cisil thanaí, ach le dealramh cruinn na scamaill cumalais. Cosúil leis an marcáil a bhíonn ar éisc, i gcaoi go dtugtar spéir ronnach orthu.
Ciorras

Scamaill ardleibhéil, níos airde ná timpeall 5,000 m, cumtha as criostail oighir. Bíonn siad bán sifíneach, le dlaoithe crúcacha, de réir mar a shíntear na dlaoithe ag gaotha láidre in uachtar an atmaisféir. Is comhartha iad ar imeall tosaigh fronta the go hard san atmaisféar.
Cíotóisín

Ceann de na ceithre núicléabhun a fhaightear in aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN) agus in aigéad ribeanúicléasach (ARN) is ea cíotóisín, in éineacht le adainín, guainín, agus tímín (úraicil in ARN). Is díorthach pirimidín é, le fáinne aramatach heitreafháinneach agus dhá mhalartaí ceangailte (aimínghrúpa ag suíomh 4 agus céataghrúpa ag suíomh 2). Is é cítidín núicléisíd an chíotóisín. I bpéireáil bunanna Watson-Crick, cruthaíonn sé trí nasc hidrigine le guainín.

Tagairtí
Núicléabhunanna
Aimíní
Primeadóin
Ciotón

Moileasc muirí le blaosc shainiúil droma ina bhfuil 8 bpláta cailcreach forluite. Baineann sé feidhm as an gcos mhatánach chun greamú le fo-shraith nó gluaiseacht thairsti. Cuid mhaith péirí giolbhacha in eitre timpeall na coise. An chuid is mó de na speicis in uisce tanaí.

Moilisc
Cipíneach

Feithid mhór, cosúil le cipín le colainn is cosa fada. Is baill den ord Phasmida iad, in éineacht leis na duillínigh. Méadaítear a chosúlacht le cipín lena ghnás a bheith ag luascadh ó thaobh go taobh. Suas le 30 cm ar fhad. Itheann sé duilleoga.

Feithidí
Círichleachtadh

Staidéar ar ghalar is sláinte i leith ailíniú na gcnámh sa chreatlach is a ngaolta anatamaíocha leis na néaróga is na matáin sa cholainn. Bhunaigh an lia Meiriceánach Daniel David Palmer (1845-1913) an disciplín i 1895. Le cnámha an dromlaigh is mó a phléann an círichleachtóir, agus le pian is míchompord a éiríonn ó dhrochshuíomh, brú na gcnámh, nó franga na matán sa mhuineál, an droim nó an peilbheas, meastar. Déantar cóireáil ar na riochtaí seo le láimhsiú, mar mhalairt ar dhrugaí nó máinliacht, ag iarraidh feidhmiú a thabhairt ar ais d'ailt an dromlaigh nó na hailt pheilbheacha, chun brú nó greannú a mhaolú ar néaróga a fhéadfaidh tús a chur le míchompord nó feidhmiú suaite. Uaireanta, áfach, is féidir nach mbeidh an díagnóis iomlán nó cruinn, go ndéanfaidh an láimhsiú an riocht níos measa, nó nach bhfaighidh an duine an chóireáil chuí.
Ciriúlacht

Is éard is ciriúlacht ann ná neamhshiméadracht nach gceadaíonn réad a fhorshuíomh ar a íomhá scáthánach. Coincheap tábhachtach atá ann sa cheimic orgánach. De ghnáth, baineann an chiriúlacht cheimiceach le hadamh carbóin a bhfuil ceithre mhalartaí difriúla nasctha de. Lárphointe ciriúil é an t-adamh carbóin den chineál seo, agus is féidir na malartaithe a chur ina thimpeall ar dhá bhéalach, ionas go bhfaighfear dhá isiméir agus iad ina n-íomhánna scátháin dá chéile. Tugtar eanantaiméirí ar an dá isiméir seo. Gníomhaíonn eanantaiméirí ar an dóigh chéanna i gcomhshaolta siméadracha, ach gníomhaíonn siad difriúil óna chéile i leith móilíní ciriúlacha. Mar sin, bíonn an leáphointe céanna acu, ach is féidir nach ionann an blas nó an boladh dóibh.

Go tipiciúil, bíonn tionchar an dá eanantaiméir ar orgánach an duine éagsúil freisin. Mar shampla, tá an tailidimíd comhdhéanta as dhá eanantaiméir. Cógas míchlúiteach í an tailidimíd a raibh an-ráchairt air thiar sna seascaidí, agus na mná torracha ag déanamh craosaireachta ar na piollaí tailídimíde le maolú ar an tinneas maidine a bhíonn ag luí ar na mná agus iad ag iompar clainne. Mar a tháinig chun solais áfach, is teiritigin í an tailidimíd - is é sin, fágann sí anchuma ar an leanbh nuabheirthe, go háirithe ar na lámha agus na cosa. Is é an tuiscint atá ag na heolaithe inniu, áfach, go bhfuil dhá eanantaiméir na tailídimíde éagsúil le chéile sa dóigh a dtéann siad i bhfeidhm ar an orgánach: níl ach ceann acu ina theiritigin, agus is é an ceann eile an cógas úsáideach. 

Bíonn na heanantaiméirí in ann tionchar a imirt ar sholas polaraithe, is é sin solas nach bhfuil ag déanamh tonnchreatha ach in aon leibhéal amháin. Má théann solas den chineál seo trí eiseamal nach bhfuil ach aon eanantaiméir amháin ann, casfaidh an eanantaiméir an leibhéal tonnchreatha in aon treo amháin, agus casfaidh an eanantaiméir eile an oiread céanna ina mhalairt de threo. Is gnách na heanantaiméirí a ainmniú de réir na gníomhaíochta optúla seo: deirtear go bhfuil S-isiméir agus D-isiméir ann. Casann an S-isiméir leibhéal an tonnchreatha ar chlé, agus casann an D-isiméir ar dheis é. Seasann S don fhocal Laidine sinister, agus is éard atá i gceist le D ná dexter. Uaireanta, áfach, tá an ainmníocht seo bun os cionn leis an dóigh a gcasann an dá eanantaiméir an leibhéal tonnchreatha. Ansin, tá an ainmníocht bunaithe ar iompraíocht an mhóilín as a bhfuil struchtúr an dá eanantaiméir sin díorthaithe. 

Má mheasctar an oiread céanna den S-isiméir agus den D-isiméir trí chéile, ionas nach gcasfar tonnchrith an tsolais pholaraithe in aon treo, deirtear go bhfuil meascán raicéimeach againn.

Féach freisin
Tailídimíd‎

Ciriúlacht
Ciseal domhain scaipthe

Ciseal sa bhfarraige a fhrithchaitheann fuaim is ea an ciseal domhain scaipthe. Fuarthas i rith an dara cogadh domhanda gur scaipeadh comharthaí sónair ag ciseal a ghluaiseadh síos is suas san uisce. Níos déanaí fuarthas gur tharla sé seo mar thoradh ar orgánaigh sa cholún uisce. Tagann boilg snámha iasc go mór san áireamh sa bhfeiniméan, ach cuidíonn gach saghas éisc is fiú ainmhithe micreascópacha cosúil le zóplanctóin. Braitear go mbíonn imirce cheartingearach faoin gciseal, ag dul go dtí leibhéil níos doimhne i rith an lae agus níos gaire don dromchla i rith na hoíche.

Aigéaneolaíocht
Ciseal inbhéartaithe

Staid atmaisféarach ina bhfuil cisil den atmaisféar an-chobhsaí ionas nach féidir le haon ghluaisne cheartingearach aeir tarlú. Mar shampla, in inbhéartú teochta, tagann ciseal te aeir le bheith fosaithe os cionn cisil ísil fhuair, sáinnítear na truailleáin go híseal, agus tiubhaítear go baolach ansin iad.
Ciseal ózóin

Aon bhlúire ózóin a tharlaíonn san atmaisféar, is é a nádúr tiubhú sa chuid ard den atmaisféar ar a dtugtar an luathstrataisféar, 15-30 km os cionn na talún. Tá tiúchan maith den ózón sa chiseal leathan sin. Imríonn an ciseal seo tionchar ar an ngrianradaíocht a thagann chugainn. 

Is amhlaidh atá raon leathan tonnfhad nó dathanna, ón infridhearg dho-fheicthe trasna an raoin infheicthe go dtí an ultraivialait dho-fheicthe, sa radaíocht a fhágann dromchla te na Gréine. Ach ionsúnn an ciseal ózóin an-chuid den radaíocht ultraivialait, go mór mór na tonnfhaid ghearra ar a dtugtar ultraivialait-A is ultraivialait-B. 

Is eol le fada go bhfuil na raoin ultraivialaite seo dochrach do dhaoine, ainmhithe is plandaí. Cuireann dáileog iomarcach de sa chraiceann tús le hailsí craicinn de shaghas meilanóma mharfaigh. Tarlaíonn catarachtanna sna súile de bharr an iomarca den radaíocht chéanna a dhul isteach iontu. Ar an ábhar sin is sciath cosanta bhunúsach é an ciseal ózóin don bheatha ar Domhan. 

Ó timpeall 1990, tharla laghdú 50-75% i dtiúchan an ózóin os cionn na Mol, a dtugtar poill sa chiseal ózóin orthu. Cinneadh gur clórafluaracarbóin (CFCanna) a bhí astaithe ag daoine ba chiontach leis an ídiú tubaisteach seo.

Polaitíocht 
I 1987 shínigh 40 rialtas Dréachtchonradh Montréal chun táirgeadh, úsáid is astú CFCanna a ghearradh siar 50% faoi 2005, agus go hiomlán faoi 2010. Shínigh 180 tír an conradh ar deireadh. Thugadh Ceanada ceannasaíocht dhearfach dhomhanda maidir leis an mbáisteach aigéadach is truailliú an ózóin. Feicfear amach anseo an dtiocfaidh an ciseal ózóin ar ais ina iomláine.

Tá a fhios agam go mbíonn daoine ag caint ar an chiseal ózóin agus ar an iarmhairt cheaptha teasa ach tá an cheist i bhfad níos bunúsaí ná na coincheapa eolaíochta sin – bíodh is go bhfuil a leithéid an-tábhachtach.

Tagairtí 

Atmaisféar an Domhain
Atmaisféar

Comhdhúile ocsaigine
Cisealú

Próiseas ina leagtar amach ábhair de shaghas carraigeacha ina gcisil. Sa gheolaíocht, is próiseas nádúrtha é a tharlaíonn thar na cianta. Leagtar ciseal i ndiaidh cisil chomhthreomhair de charraigeacha. Is féidir na sraitheanna ciseal seo a iniúchadh, comhdhéanamh na gcarraigeacha i ngach ciseal a fháil amach, agus na hiontaisithe atá sáinnithe i ngach ciseal a thástail chun a n-aoiseanna a ríomh. Ba é Charles Lyell a thaispeáin den chéad uair conas seo a dhéanamh chun na réanna geolaíocha a leagan amach.
Cíteacróm

Próitéin a chuimsíonn iarann (haemapróitéin) a fhaightear i ngach orgánach aeróbach, beagnach. Feidhmíonn sé mar iompróir leictreon i raon imoibrithe ocsaídiúcháin is dí-ocsaídiúcháin a tharlaíonn i gcealla beo le linn na meitibileachta normálta.
Cíteaplasma

An chuid de chill ainmhí nó planda a bhíonn taobh istigh den chillscannán ach taobh amuigh den núicléas. Cuimsíonn sé roinnt orgánaidí cosúil leis na miteacoindrí, na ribeasóim is coirpíní Golgi, gach ceann acu lena fheidhmeanna ar leith féin.
Cíteolaíocht

Staidéar ar struchtúr is feidhmeanna na gceall. Tagann scrúduithe micreascópacha ar chealla san áireamh, agus teicníochtaí éagsúla ruaimnithe chun cineálacha na gceall a aithint is galair ar leith a dhiagnóisiú go beacht (mar shampla, cineálacha ailse). Le micreascópacht leictreonach, is féidir na fostruchtúir mhíne taobh istigh de na cealla a scrúdú go mion.
Cíticiné

Grúpa móilíní teachtaire sa chóras imdhíonach a mbíonn iarmhairt acu i modhnú na freagairte imdhíonaí. Cuid acu (IL-2, inteirféarón, TNF, GMCSF), cruthaíodh iad trí ghéininnealtóireacht agus tástáileadh iad ar ailse is galair eile, gan rath fós. Tá géinteiripe le cíticiné á tástáil i láthair na huaire, agus dóchas ann go mb'fhéidir go n-éireoidh léi.
Citin

Móilín fada, cosúil le slabhra, ar homapolaishiúicríd n-aicéitil-D-ghlúcósaimíne é, a fhaightear mar phríomhchomhábhar na heipideirme (an cumhdach adharcach) ar fheithidí agus i mballaí na gceall i bhfungais. Nuair a bhíonn na móilíní seo trasnasctha, déanann siad ábhar atá éadrom ach láidir.
Cits

Soitheach seoil le dhá chrann is seol ar fhad an bháid. Bíonn an crann gearr chun deiridh is é suite chun tosaigh ar an bpost stiúrach. Mar mhalairt, sa gheolta, bíonn an crann deiridh seo taobh thiar den phost stiúrach.
Ciúire

Is é is ciúire (siomból: C) ann ná seanaonad radaighníomhaíochta, sainmhínithe mar 3.7 × 1010 díscaoileadh in aghaidh an tsoicind. Ainmnithe as Marie is Pierre Curie. 

Radaighníomhaíocht
Clabhchorda

Gléas ceoil méarchláir a úsáideadh sa 15ú-18ú céad. Athbheodh le déanaí é chun luathcheol a sheinm go príomha. Nuair a bhrúitear na heochracha buaileann tadhlaithe na sreanga, a ritheann go hingearach leis an méarchlár is a thiúntar i bpéirí. Maolaítear creatháin na sreang le héadach nó feilt ag a gcinn. Bhí stiallóga i gclabhchordaí luatha ionas gurbh fhéidir cuid mhaith nótaí difriúla a fhuaimniú le péire sreang, ag brath ar an áit ar bhuail an tadhlaí iad. I gclabhchordaí déanacha gan stiallóga, d'fhuaimnigh eochair amháin péire sreang chun nóta amháin a dhéanamh. Bhí an ton beag ach taitneamhach.
Clabhstra

San ailtireacht, is éard is clabhstra ann ná bealach siúil cumhdaithe timpeall ar spás oscailte nó cúirt, le colúnáid nó stuabhealach mar thaobh inmheánach is balla soladach mar thaobh seachtrach. De ghnáth is i gclochair nó mainistreacha a fhaightear a leithéid, mar cheangal idir eaglais is codanna eile an fhoirgnimh. Go minic bíonn sé ag dul ó dheas ó chorp na heaglaise is siar ón gcroslann. 

Ailtireacht
Cládaistíocht

Córas rangaithe ainmhithe is plandaí ina rangaítear na horgánaigh de réir a gcosúlachtaí mar thoradh ar phórú le déanaí ó chomhshinsear.
Claimhe (galar)

Galar tógálach craicinn i measc ainmhithe baile. Tarlaíonn sí de bharr ionfhabhtaithe le cineálacha éagsúla fíneog a thochlaíonn isteach sa chraiceann agus a chuireann tús le tochas is greannú.
Claíomhfhiacail

Cat iontaisithe a luaitear mar thíogar claíomhfhiaclach, ach nach bhfuil róghaolmhar leis an tíogar le fírinne. Bhí na géaráin uachtaracha formhéadaithe, cosúil le marc-chlaíomh, oiriúnach do ghníomhú sáite. Bhí an cromán is an leathadh béil leathan. A mhéid suas le méid leoin. D'imigh sé in éag ag tús na ré Pléistiséiní. 

Mamaigh
Cláirseach aeolach

Fuaimbhosca, de ghnáth, 12 shreang ceangailte leis, iad ar thiúis éagsúla ach go léir tiúnta don airde chéanna (an tonnfhad céanna). Cuireann an t-aer mórthimpeall orthu na sreanga ag crith, ag cruthú fuaime neamhshaolta díchollaithe.

Cláirseacha
Claiseanna aigéanacha

Ísleáin fhada chúnga ar ghrinneall na farraige. Suas le 100 km ar leithead, na mílte km ar fhad, suas le 4 km níos doimnhe ná an grinneall mórthimpeall. Faightear san Aigéan Atlantach iad (Clais Phórtó Ríce is Oileáin Sandwich Theas), san Aigéan Indiach (Clais Iáva), agus ar fud an Aigéin Chiúin (ina measc Clais Pheiriú is na Sile, Clais na Seapáine). Tá an doimhneacht is mó san aigéan, 11,034 km, i nDuibheagán an Challenger den Chlais Mháirianach.
Clamhán (planda)

Planda seadánach bliantúil, laghdaithe go dtí gas scothdhearg cosúil le snáithe, ag iompar crobhaingí bláthanna bídeacha bána nó bándearga. Dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is mheasartha. Táirgeann an síol ginidithe fréamh ghearrshaolach is gas féithleannach a chuardaíonn óstach. Nuair a dhéanann sé tadhall leis an óstach, meathann an fhréamh mar nach mbíonn gá le tadhall leis an ithir ansin. Táirgeann an gas diúláin a threánn an t-óstach chun uisce is cothaithigh a shú amach. Feidhmíonn cuid mhaith plandaí mar óstaigh, ina measc barrphlandaí cosúil le leannlus is lion. Is féidir go ndéanfaidh an seadán seo an-damáiste costasach do na barra seo.

Plandaí
Peadairín

Cineál éan beag mara atá gaolmhar leis an albatras is ea an peadairín. Cuimsíonn sé fulmairí, cánóga, peadairíní na stoirme is eile. Cuid mhaith saille ina cholainn, ionas go n-úsáideadh mairnéalaigh an t-éan mar choinneal ach buaiceas a chur tríd an gcolainn.

Tagann an focal “peadairín” ón bhealach a eitlíonn an t-éan agus a chosa ag scimeáil go díreach ar dhromchla an uisce, cosúil leis an mbealach ar shiúil  Naomh Peadar ar Mhuir na Gailíle (Matha 14:28); cf. Béarla petrel, Sean-Fhraincis Peterelle (?), Laidin dhéanach  Peterellus, ón Ghréigis: Πέτρος ó πέτρα “cloch”.

Is baill den ord Procellariiformes iad, cé nach grúpa tacsanomaíochta iad na peadairíní toisc nach bhfaightear iad ach i dtrí cinn as na ceithre fhine san ord (seachas fine na n-albatras, Diomedeidae).

Samplaí 
 Bulweria bulwerii: peadairín Bulwer
 Hydrobates pelagicus: peadairín na stoirme
 Pterodroma feae: peadairín clúmhach Fea
 Pterodroma madeira: peadairín clúmhach Mhaidéara
 Pterodroma mollis: peadairín clúmhach deisceartach

 Procellariiformes
 Éin mhara
 Peadairíní
 Ainmneacha coitianta éan
Claochlú (fisic)

Sa bhfisic núicléach, athrú núicléitíde amháin chuig núicléitíd eile, trí mheath nádúrtha radaighníomhach nó imbhualadh le núicléis nó cáithníní eile. Go ginearálta, is féidir dúil amháin a chlaochlú i ndúil eile. Níor éirigh le hailceimicithe é seo a dhéanamh, de bhrí go raibh an ailceimic ag plé le gnéithe ceimiceacha agus ní leis an núicléas, a chinneann saghas is ionannas na dúile. D'éirigh le Ernest Rutherford an chéad chlaochlú saorga a bhaint amach i 1919 nuair a chlaochlaigh sé nítrigin go hocsaigin.
Claonas

Sa gheolaíocht, an uillinn a dhéanann scair carraige leis an gcothromán, a thomhaistear san áit a bhfuil an uillinn ag a huasmhéid.
Claonas maighnéadach

Treo réimse maighnéadach an Domhain, a áirítear i dtéarma na huillinne a dhéanann an réimse leis an gcothromán. Tugtar an claonadh maighnéadach air freisin.