joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Cnáimhseachas

Brainse den mhíochaine a bhaineann le toircheas is luí seoil is ea cnáimhseachas (nó asaoideolaíocht uaireanta).

Cúram 
Cleachtann lia, bean chabhrach, bean ghlúine, cnáimhseoir nó cnáimhseach an cnáimhseachas, sé sin, aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin.  Tugtar cúram ann do chonair atáirgthe na mban agus a bpáistí i rith toirchis, bhreith an linbh agus na tréimhse iarbhreithe. Tagann san áirearnh ː

 cúram na mná le linn a toirchis, 
 measúnú ar mhéid is sláinte an fhéatais sa bhroinn, 
 brath galar a bhaineann le toircheas ar nós eiclaimse, 
 ionad is treoshuíornh an fhéatais sa bhroinn a dhéanarnh amach, agus 
 tabhairt an pháiste ón mbean. 

De ghnáth, san iarthar inniu, déanann an cnáimhseoir cuid mhór dá chuid oibre in ospidéal.

Stair 
Bhíodh cúram le linn luí seoil i lárnha na mban, agus thosaigh ag teacht faoin lucht leighis sa l6ú céad.

Tháinig teanchair in úsáid sa 17ú haois le cabhrú sa bhreith.

James Young Simpson is túisce a bhain leas as cabhair ainéistéisigh (seachas ainéistéiseach eipeadúrach) le linn tabhairt an pháiste ón mbean. Ach inniu, déantar an gnó gan ainéistéiseach go fairsing ar fud an dornhain.

Féach freisin 

 Breith clainne

Naisc 

 An tAcht Sláinte (Foirceannadh Toirchis a Rialáil), 2018

Tagairtí 

Speisialtachtaí leighis
Breith
Gairmeacha
Toircheas
Cnáimhseachas
Síceolaíocht

Is í an tsíceolaíocht ná an brainse sin den eolaíocht a bhaineann le aireachtáil, smaoineamh, mothúcháin, agus iompar, agus mar a éiríonn siad as próisis orgánacha agus in imoibriú leis an timpeallacht nádúrtha agus shóisialta.

Tá naisc thábhachtacha idir í agus brainsí eile den eolaíocht nádúrtha (mar shampla, an bhitheolaíocht agus go háirithe an eolaíocht néarach) agus shóisialta (mar shampla, an tsocheolaíocht agus an eolaíocht pholaitiúil).

Tá brainse feidhmeach aici freisin, go háirithe an tsíceolaíocht chliniciúil, atá dírithe ar chothú sláinte intinne, agus an tsíceolaíocht gnó, atá dírithe ar fhadhbanna a bhaineann le dul chun cinn eagraíochta agus gnó. Uaireanta sa ghnáthchaint measctar síceolaíocht le síciatracht, ach ní hionann an dá rud. Is brainse leighis í an tsíciatracht agus is lia an tsíciatraí. De ghnáth ní bhíonn traenáil sa leigheas ag síceolaithe agus dá bhrí sin ní úsáideann siad cógais nó drugaí mar áiseanna theiripeach. Mar sin féin, is fíor go bhfuil gaol idir síciatracht agus síceolaíocht chliniciúil nuair atá scileanna síciteiripe i gceist.

Tagairtí

Neamhoird mheabhracha
 

Eolaíochtaí sóisialta
Dlúthdhiosca

Is éard atá i ndlúthdhiosca (DD nó CD, Compact Disk) ná diosca plaisteach a stórálann fuaim nó eolas digiteach. Tá sé thart ar 12 cm / 4.7 orlach ar leithead, agus 1.2 mm (0.047 orlach) ar tiús.

Is éard atá i ndlúthdhiosca fuaime ná saghas dlúthdhiosca a úsáidtear chun píosaí ceoil nó caint d'ardchaighdeán a thaifeadadh, a stórálann suas le 70 nóiméad ceol, ionchódaithe go digiteach, ar thaobh amháin.

Is éard atá i ndlúthdhiosca ríomhaireachta ná dlúthdhiosca a fhormáidítear d'úsáid le hinneall ríomhaireachta. Úsáidtear iad chun téacs scríofa, íomhánna agus giotaí físeáin a chur i dtaisce. Tá na dioscaí seo idéalach do shaothair mhóra, m.sh. ciclipéidí nó ríomhchluichí.

An diosca 
Stóráiltear na giotáin mar shraith log is ardán ar rianta 1 6 um ar leithead. Cumhdaítear an diosca le hábhar frithchaiteach (alúmanam, de ghnáth) a scaipeann nó a fhrithchaitheann léas léasair ar ais i mbrathadóir fótaileictreach, a úsáidtear chun an ceol ionchódaithe ar an diosca a léamh is a sheinm nuair a rothlaítear an diosca ag luas tairiseach uilleach.

Níl aon ídiú ag stíleas ar an diosca, ní chuireann máchailí ar an dromchla isteach ar a fheidhmiú, agus is beag nach foirfe an t-atáirgeadh fuaime is ceoil leis.

Innealtóireacht 
Eitseáilítear poill micreascópacha ar an dlúthdhiosca le húsáid ga léasair. Tá cód digiteach sna poill seo a léiríonn an fhaisnéis atá stóráilte. Ansin, cuirtear cóta alúmanaim ar an taobh eitre. 

Nuair a léitear an diosca sa tíomántán, léann ga léasair eile an cód agus déantar comharthaí leictreacha leo don ríomhaire. 

Déanann an ríomhaire atáirgeadh ar an bhfaisnéis mar íomhá, mar chód fuaime, nó i bhfoirmeacha eile le cabhair feidhmchlár.

Stair 

Sheol Philips agus Sony an dlúthdhiosca sa bhliain 1982.  Bhí an chéad dhlúthdhiosca tráchtála fáiscithe ar 17 Lúnasa 1982, i monarcha Philips in Langenhagen (Hannover) sa Ghearmáin. albam de chuid ABBA, "The Visitors", ar an lipéad ceoil Polygram (a tháinig amach sa bhliain 1981 mar cheirnín vinile).  Ach níor cuireadh é ar an margadh láithreadh.  Ar 1 Deireadh Fómhair 1982, díoladh an t-albam '52nd Street' de Billy Joel sa tSeapáin ar an lipéad Sony, an chéad dhlúthdhiosca le fáil go poiblí.

Féach fosta 
 Dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin (CD-ROM)
 Dlúthdhiosca intaifeadta (CD-R)
 Dlúthdhiosca in-athscríobhtha (CD-RW)

Tagairtí 

Stóras ríomhaireachta
Ceol
Tionscal na meán
Léasar
Wall Street

Is sráid chúng i Manhattan íochtarach, i gcathair Nua-Eabhrac, í Wall Street. Tá an tionscail airgeadais agus infheistíochta i Stáit Aontaithe Mheiriceá lonnaithe ar Wall Street agus sna sráideanna mórthimpeall.

Ionad airgeadais 
Ar Wall Street atá an New York Stock Exchange (NYSE) agus an American Stock Exchange (AMEX), ar a bhfuil scaranna formhór chomhlachtaí na tíre á ndíol agus á gceannach. Is sa chathair freisin atá an National Securities and Exchange Quotient (NASDAQ).

Mar gheall ar mhéid an gheilleagair i SAM, chomh maith leis an méid trádála a dhéantar ar Wall Street, tá tionchar as cuimse ag Wall Street ar an ngeilleagar domhanda. Déantar faire ar an Dow Jones Industrial Average (DJIA) agus an NASDAQ ar ríomhairí agus ar scáileáin teilifíse ar fud an domhain.

Stair 
Bunaíodh Wall Street roimh neamhspleáchas na gcoilíneachtaí ag deireadh an 18ú haois.

20ú haois 
Ar an 16 Meán Fómhair 1920, phléasc buama ar Wall Street, os comhair Bhanc Morgan i Manhattan i gCathair Nua-Eabhrac.

D'fhág an sceimhlitheoir, fear amháin is cosúil, buama i gcóiste capaill agus d'imigh sé leis. Maraíodh 38 duine agus capall amháin. Gortaíodh breis is 400.

Níor ghlac éinne leis an bhfreagracht. Caitheadh amhras ar na "Galleanists", ghluaiseacht ainrialachais faoi stiúir Luigi Galleani.

Féach freisin 

 Buamáil Wall Street, 1920

Tagairtí 

Nua-Eabhrac (cathair)
Margaí airgeadais
Lucsamburg

Is tír bheag thalamhiata í Lucsamburg (Lucsamburgais: Lëtzebuerg, Fraincis: Luxembourg, Gearmáinis: Luxemburg), go hoifigiúil Ard-Diúcacht Lucsamburg (Lucsamburgais: Groussherzogtum Lëtzebuerg, Fraincis: Grand-Duché de Luxembourg, Gearmáinis: Großherzogtum Luxemburg), in iarthuaisceart Mhór-Roinn na hEorpa.  Tá teorainn aici leis leis an bhFrainc, an Ghearmáin, agus an Bheilg. 

Is ballstát den Aontas Eorpach í ó thús.

Teangacha
Tá a dteanga dhúchais féin ag muintir Lucsamburg, Lucsambuirgis, atá an-ghar don Ghearmáinis ach a bhfuil rian den Fhraincis agus den Ollainnis le brath freisin uirthi. Mar sin féin, is í an Fhraincis an teanga is mó meas sa tír, agus is i bhFraincis atá an reachtaíocht go léir.  

Tá trí theanga oifigiúil ann: Fraincis, Gearmáinis agus Lucsambuirgis. De ghnáth, úsáideann muintir Lucsamburg
 Lucsambuirgis le labhairt eatarthu féin, 
 Fraincis i gcóir gnó scríofa agus 
 Gearmáinis i gcóir na meáin chumarsáide. 
Úsáideann rialtas Lucsamburg Fraincis don chuid is mó. Tá 60% de dhaonra Lucsamburg ábalta Béarla a labhairt freisin.

Úsáidtear an Fhraincis agus an Ghearmáinis mar theangacha scríofa sa tír, ach le déanaí, tá an Lucsambuirgis ag éirí níos tábhachtaí mar theanga liteartha.

Institiúidí an Aontais Eorpaigh 
Tá an Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh lonnaithe i Lucsamburg. Chomh maith le sin, tá Comhairle an Aontais Eorpaigh lonnaithe i Lucsambarg gach Deireadh Fómhair freisin.

Tagairtí 

]

Lucsamburg
Ballstáit den Aontas Eorpach
Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Comhairleoir leighis

Tugtar comhairleoir leighis ar dhochtúir leighis ar shaineolaí é i ngné den leigheas. De ghnáth is i mbailte móra a chleachtann sé. Tá comhairleoirí leighis a dhéanann an-chuid múinteoireachta agus taighde, go háirithe sna cathracha.

I ndiaidh sé bliana i ndámh an leighis san ollscoil i bPoblacht na hÉireann, nó cúig bliana i dTuaisceart Éireann, cáilíonn an mac léinn mar dhochtúir leighis, nuair a bhronnann ollscoil céim air agus nuair a ghnóthaíonn sé ceadúnas leighis ón gComhairle Leighis . 

Ansin déanann sé staidéar ar ghné den leigheas, chun a bheith ina shaineolaí in aon cheann de na saineolaíochtaí nó speisialtasaí leighis. Caitheann sé scrúdaithe bhreise a bhaint amach i ndiaidh oibriú sa ghné chéanna den leigheas, chun cáilíocht a thuilleamh ó cheann des na coláistí saineolaithe leighis. M.sh., le aitheantas mar lia chomhairlitheach a bhaint amach, bíonn ar dhochtúir leighis scrúdaithe Choláiste Ríoga um Máinliachta in Éirinn, i Sasana nó in Albain a bhaint amach.

Tá comhairleoirí leighis i bhfeighil beagnach gach gné den leigheas, ina measc máinliacht, leigheas nó miochán ghinearálta, cnáimhseachas, liacht ban, pédiatric nó liacht linbh, agus síciatracht. Tá saineolaithe i ngnéithe eile den leigheas nach mbaineann go díreach le freastal ar othair, mar shampla, paiteolaíocht, raideolaíocht, agus gnéithe áirithe den taighde.

In ospidéal, is é an comhairleoir a bhíonn i bhfeighil na foirne a dhéanann freastal ar na hothair, agus oibríonn dochtúirí sóisireacha, maraon le haltraí agus teiripithe, faoi chomhairle agus faoi ordaithe an chomhairleora leighis.

Leigheas
Cúige Laighean

Is é Cúige Laighean nó Laighin an dara cúige is lú in Éirinn, agus an cúige leis an líon is mó contaetha ann, dhá chontae déag. Is é an cúige leis an daonra is mó in Éirinn, áfach, mar gheall ar go bhfuil Baile Átha Cliath, príomhchathair na tíre, ann. 

Agus na Normannaigh tagtha i dtír in Éirinn, thosaigh na sean-chúigí ar a thugtaí Midhe agus Laighin ag aontú de réir a chéile, agus tionchar na Páile á imirt orthu.

Contaetha
Roinneadh Contae Bhaile Átha Cliath i gceithre chuid le gairid, mar a leanas:

Stair 
Roimh theacht na Normannach sa bhliain 1171, sheas Ríocht na Laighean sa chuid seo den tír, ach í i bhfad níos lú ná cúige an lae inniu, gan ann críocha amhail is an Mhí, Osraí nó na bailte Lochlannacha of Loch Garman agus Áth Cliath.  Eascraíonn an chéad chuid d'ainm na ríochta ó Laighin (Laigin sa seanlitriú), treibh mhór a bhí lonnaithe sa réigiún.   Is éard is brí leis an chuid eile, creidtear, ná an focal Gaeilge "tír", nó an focal sean-Normannach "staðr", focail a bhfuil an brí chéanna acu.

Aontaíodh treibheanna Laighean le chéile faoi smacht Úgaine Mór, ardrí  a thóg an Dún Ailinne, gar do Chill Chuilinn, meastar. Tá seans maith ann  gurb eisean an chéad rí stairiúil ar na Laighean, thiar sa 7ú chéad R.C.  Idir na blianta AD 175/185, tar éis tréimhse cogadh cathartha in Éirinn, ath-bhunaíodh ríocht na Laighean ag Cathair Mór seanscéach.  Deirtear gur thóg Fionn mac Cumhaill dún ar Chnoc Alúine, ar imeall Mhóin Alúine.

Sna 4ú agus 5ú haoiseanna AD, tar éis do Magnus Maximus An Bhreatain a fhágáil sa bhliain 383 AD lena léigiúin Rómhánacha, lonnaigh coilínigh desna Laigin i dtuaisceart na Breataine Bige, go háirithe i nInis Món, Carnarvonshire agus Denbighshire.  Tá Penrhyn Llŷn i nGwynedd ainmnithe astu.

Sa 5ú haois, tháinig clann Uí Néill chun cinn sna Connachta agus chuireadar críocha san Iarmhí, sa Mhí agus i nUíbh Fhailí faoina smacht agus Uí Eineachghlais agus Uí Failge clóite acu.  Rinne ardríthe Uí Néill iarrachtaí an Bóroimhe Laighean a éileamh.

Faoin 8ú haois, bhí dhá rítheaghlach an sa chúige:
 Sa tuaisceart: Murchadh mac Brain (bás 727), rí Uí Dhúnlainge
 Sa deisceart: Aodh mac Colgan (bás 738), rí Uí Chinnsealaigh

Tar éis bhás Mhurchadha mhic Dhúnlainge, rí Laigean deiridh bunaithe i gCill Dara, sa bhliain 1042, tháinig chun cinn as sin amach ríthe Uí Chinnsealaigh bunaithe san oirdheisceart, i gContae Loch Garman an lae inniu.

Tagairtí
Cill Rónáin

Is í Cill Rónáin (Kilronan as Béarla) an príomhbhaile in Árainn.

An baile 
Tagann báid isteach ina chalafort as Dubhlainn i gContae an Chláir agus as Ros a' Mhíl i gContae na Gaillimhe. Tá aerstráca in aice lámha i gCill Éinne. ´Siad na príomh-thionscail ná an iascaireacht agus an turasóireacht. Bíonn sluaite ag triail ar na h-oileáin sa samhradh ag tabhairt cuairt ar na dúnta agus ar na hiarsmaí eile. Tagann an-chuid daltaí scoile, freisin, chun feabhas a chur ar a gcuid Gaeilge sna Coláistí Samhraidh ar an oileán. 

Tá cheithre theach tábhairne sa mbaile, is iad seo An American Bar, Tí Joe Mac, Tí Joe Watty agus an Lucky Star Bar. Tá príomh ollmhargadh an oileáin agus Óstán Árann lonnaithe ann freisin. 

Is i gCill Rónáin ann atá ionad leighis agus halla pobal Inis Mór freisin, Halla Rónáin.

Tá tionchar tionscal na turasóireachta le feiceáil ar fud an bhaile. Tá neart gnónna bheaga ag ofráil réimse seirbhísí agus táirgí do na mílte turasóirí a thugann cuairt an an oileán gach bliain. Tá siopaí ceardearraí, rothair ar chíos, lóistín de gach shaghas, turais mionbhus agus bialanna go leor le fáil i gCill Rónáin. Is baile fuinneamhach bríomhar a bhíonn inti i lár an tsamhraidh.

Daonra 
De réir an daonáirimh, bhí 270 duine ina gcónaí i gCill Rónáin sa bhliain 2002. Ceannáireamh 2002 ach laghdaíodh an daonra go 259 idir 2002 agus 2006.

Sna Meáin 

Amhrán de chuid The Magnetic Fields' is ea Abigail, Belle of Kilronan, san albam 69 Love Songs.

Tagairtí 

Cill Ronain
Oileáin Árann
Abhainn na Gaillimhe

Abhainn ghairid a cheanglaíonn Loch Coirib le cathair na Gaillimhe agus Cuan na Gaillimhe in iarthar na hÉireann í Abhainn na Gaillimhe nó An Ghaillimh (i mBéarla River Corrib agus i mBéarlachas, Abhainn na Coiribe nó an Choirib). Níl ach aistear tuairim is 15km inti, ach tá iascaireacht bhreá ar an loch agus san abhainn. Bhíodh an ainm Loch Oirbsen ar an loch sa sean-am, de réir leabhar Ruaidhrí Uí Fhlaithbheartaigh ó 1684.

Aibhneacha na hÉireann
Mór-roinn

Séard atá i mór-roinn (nó ilchríoch) ná cuid ollmhór leanúnach den domhan. Níl aon liosta cinnte de na mór-ranna, de bhrí nach n-aontaíonn gach saineolaí le gach sainiú. De réir córais difriúla, is féidir a rá go bhfuil ceithre, cúig, sé nó seacht ilchríocha ann.

Má deirtear go bhfuil seacht mór-ranna ann, seo é an liosta:
 an Afraic
 an Áise
 an Antartaice
 an Astraláise (an Aigéine)
 an Eoraip
 Meiriceá Theas
 Meiriceá Thuaidh

Tíreolaíocht
John Kerry

Polaiteoir Meiriceánach is ea John Forbes Kerry. Seanadóir na Stát Aontaithe shóisearach ó Massachusetts a bhí ann ó 3 Eanáir, 1985 go dtí 1 Feabhra, 2013. Ba é iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh é i dtoghchán Uachtaráin Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2004. Ina choinne bhí an tUachtarán, George W. Bush, rogha an Pháirtí Phoblachtaigh, a raibh a dhara théarma á iarraidh aige. Theip ar Kerry an toghchán a bhuachaint. Ceapadh John Kerry mar Stát Rúnaí na Stát Aontaithe ar an 1 Feabhra 2013. 

Is fear pósta é. Phós sé Teresa Heinz, an dara bean aige, sa bhliain 1995 i Nantucket, Massachusetts.

Tagairtí

Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine beo
Daoine a rugadh i 1943
Am Uilíoch Comheagartha

Is é an tAm Uilíoch Comheagartha, nó UTC, an bunús atá ar an gcóras ama síbhialtach. Is ionann é agus an t-am adamhach, ar nós méid suimeálach soicindí, ná le UT1, ar nós méid codánach soicindí. Réitítear criosanna ama ar fud an domhain i bhfoirm comheagartha, ionas go bhfuil siad méid áirithe uair ar aghaidh nó chun deiridh ar UTC.

Am

fi:Aikajärjestelmä#UTC
Altra

Tugtar altra (banaltra an fhoirm bhaineannach) ar chleachtaitheoir a thugann aire do othair agus ar féidir leis nó léi scrúdú teoranta a dhéanamh. 

I measc na rudaí a dhéanann sé nó sí tá piollaí a thabhairt don othar agus insteallaithe uaireanta, cuidiú le lia ag obráid, aire othar roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid den aire ghinearálta a thugtar d'othair san ospidéil.

Tá altraí ann freisin, a dhéanann a gcuid oibre i dtithe altranais, a chuirtear ar bun do dhaoine nach féidir leo ach an-bheagán aire a thabhairt dóibh féin, nó a dhéanann freastal ar othair ina mbaile féin.

In Éirinn, tógann sé trí nó ceithre bliana cáiliú mar altra. Déanann mic léinn áraithe traenáil mar altraí meabharghalar.

Tagairtí 

Gairmeacha cúraim sláinte
Héiliam

Is é an héiliam an dara dúil is éadroime. Is é an ceann is éadroime de na triathgháis, leis, agus ós rud é nach bhfuil ach aon leictreonsceall ann, níl an t-ochtréad leictreonach aige ar an sceall is faide amuigh, nó ní thugann an K-sceall áit ach do dhá leictreon. 

Tá fiuchphointe agus leáphointe an héiliam níos ísle ná mar atá siad ag aon dúil eile, agus mar sin, ní bhíonn an dúil seo ar fáil ach mar ghás faoi ghnáth-imthoscaí. Le fírinne, ní féidir an héiliam a iompú ina sholad faoi ghnáthbhrú an atmaisféir. In áit sioc, is dual dó iompú ina leacht de chineál aisteach, ar a dtugtar forshreabhán nó Héiliam II. Tá an forshreabhán beagnach saor ó shlaodacht. Mar sin, ní féidir é a choinneáil i gcoimeádán oscailte, agus é ag dreapadh thar bhruach an tsoithigh as a stuaim féin. 

Cé gurb é an héiliam an dara dúil is flúirsí san ollchruinne, ní fhaightear mórán de ar an Domhan. Is é is cúis leis ná nach dtéann sé i gcomhdhúile ceimiceacha, mar thriathghás, agus tá sé chomh héadrom, mar ghás, is nach bhfuil imtharraingt an Domhain in ann é a choinneáil san atmaisféar thar na céadta bliain. Tá héiliam ar fáil sa ghás nádúrtha, áfach, agus soláthar leanúnach ann sa talamh, ós rud é go dtáirgíonn na dúile troma radaighníomhacha héiliam de réir mar atá an meath ag teacht orthu. Is amhlaidh gurb é an t-alfa-mheath is dual don úráiniam agus don tóiriam, na dúile radaighníomhacha is tábhachtaí agus is troime atá ar fáil sa dúlra, agus níl san alfa-cháithnín, go bunúsach, ach núicléas an iseatóip is coitianta de chuid an héiliam.

Tá dhá iseatóp cobhsaí ag an héiliam, is é sin, Héiliam a Trí agus Héiliam a Ceathair. Tá dhá phrótón agus aon neodrón amháin i núicléas an chéad cheann acu, agus dhá phrótón is dhá neodrón ag an dara ceann. Is é Héiliam a Ceathair is coitianta acu, nó níl ach iarsmaí beaga den iseatóp éadrom le fáil i héiliam an atmaisféir. Táirge don mheath radaighníomhach atá ann, chomh maith leis an iseatóp is troime, nó is dual don tritiam, iseatóp radaighníomhach na hidrigine, Héiliam a Trí a dhéanamh, agus béite-cháithnín a astú. 

Baintear leas as an héiliam sa chrióiginic, i ngléas ocsaigine le haghaidh domhaintumadóireachta, in éadromáin, agus mar ghás cosanta ilúsáideach. Mar thriathghás, ní féidir don héiliam imoibriú ceimiceach a dhéanamh leis na dúile eile, agus mar sin, ní oibríonn sé ar orgánach an duine ar aon nós ná slí. Ní nimh atá ann, mar sin. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air go bhfuil an héiliam in ann duine a thachtadh, mura gcuirtear a dhóthain ocsaigine leis. Spéisiúil go leor, má mheasctar héiliam tríd an aer análaithe, cuirfidh sé cársán barrúil i nguth an duine ar feadh tamaillín.

Ceimic
Dúile ceimiceacha
Triathgháis
Gerhard Schröder

Ba é Gerhard Fritz Kurt Schröder (a rugadh ar an 7 Aibreán 1944) an seachtú Seansailéir ar an nGearmán (1998-2005). Tháinig sé i gcomharba ar Helmut Kohl sa bhliain 1998, agus d'fhan sé i bhfeidhmeannas go dtí gur toghadh Angela Merkel mar Sheansailéir sa bhliain 2005. Ceannaire Pháirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine a bhí ann go dtí 2005.

Saol 
Tar éis dó a bheith ag obair i jabanna éagsúla san earnáil mhiondíola agus i dtionscal na tógála, bhain sé áit amach ar ollscoil nuair a bhí sé 22.

Céimí de chuid Ollscoil Göttingen, rinneadh dlíodóir de sa bhliain 1976 agus bhí sé ag dlíodóireacht ar feadh ceithre bliana déag ina dhiaidh sin. 

Ba é Horst Mahler, a bhí ar bhaill bhunaidh an Rote Armee Fraktion agus ina nua-Naitsí níos déanaí, duine dá chliaint ba thábhachtaí; chuidigh Schröder leis d'fhonn gur scaoileadh amach as an bpríosún é agus gur ligeadh isteach sa Bharra arís é.

Polaitíocht 
Ball den SPD (Páirtí Sóisialta Daonlathach) ó 1963, bhí sa Bundestag (1980-86) agus i Landtag na Sacsaine Íochtaraí (1986-98) áit arbh é Uachtarán na nAirí ó 1990 go 1998, i gceannas ar comhrialtas Dearg-Glas a thuar an rialtas a raibh sé ina cheannaire air ina dhiaidh sin ar leibhéal náisiúnta.

Toghadh mar Sheansailéir na Gearmáine é sa bhliain 1998 agus atoghadh a rialtas sa bhliain 2002. 

Le linn dó bheith ina Sheansailéir, tugadh aontais shibhialta isteach do lánúineacha comhghnéis agus léirscaoileadh an próiseas bronnta saoránachta go mór.

Ar scor 
I ndiaidh an toraidh éiginnte a bhí ar olltoghchán 2005 agus tar éis d'Angela Merkel a bheith tofa mar Sheansailéir, d'éirigh sé as an bpolaitíocht agus d'fhill sé ar ais ar an dlíodóireacht. 

Ach mar shainchomhairleoir gnó, thosaigh Schröder ag déanamh stocaireacht, don Rúis go háirithe agus a chara, Vladimir Putin.  Mar shampla, chuir sé an phíblíne gháis Nord Stream 2 chun cinn. Mar chainteoir poiblí chomh maith, ag nochtadh a chuid tuairimí, tharraing sé conspóid air féin.

Phós sé sí den chúigiú huair ar 2 Bealtaine 2018 in Seoul, bean darbh ainm Kim So-yeon a rugadh sa bhliain 1968.

Féach freisin 
 Nord Stream 2
 Páirtí Sóisialta Daonlathach
 Helmut Kohl

Tagairtí 

Seansailéirí na Gearmáine
Polaiteoirí na Gearmáine
Daoine a rugadh i 1944
Daoine beo
Dlíodóirí Gearmánacha
Caisleán an Bharraigh

Is é Caisleán an Bharraigh (i mBéarla, Castlebar) príomhbhaile Chontae Mhaigh Eo, agus é suite i lár an chontae. Tá daonra timpeall 10,000 ann. Tá abhainn bheag a shruthaíonn tríd an mbaile.

Stair 

Leath an baile timpeall chaisleáin de Barra san 11ú haois, agus cuireadh garastún Sasanach ann níos déanaí. Leanann beairic míleata sa bhaile inniu féin. Ní hionadh, mar sin, go raibh coimhlint airm i lár stair an bhaile. Bhí an scrios ar gharastún Sasanach an bhaile i rith Éirí Amach 1798, le cuidiú fhórsaí Francacha faoin nGinearál Humbert, chomh trom sin gur tugadh Rásaí Chaisleáin an Bharraigh air. Fógraíodh Poblacht Chonnacht an-ghairid i ndiaidh an bhuaidh, agus ainmníodh úinéir talún áitiúil, John Moore, mar uachtarán air. Tá a chorp curtha i gcoirnéal de fhaiche an bhaile, ar a dtugtar an Mall, an áit a raibh na ceannairí eile don cheannairc crochta.

Gnó 
Tá gnó mór táirgeála ag Baxter International sa bhaile. 
Sna nóchaidí, cuireadh craobh de Institiúid Teicneolaíochta Ghaillimh agus Mhaigh Eo ar bun sa bhaile. Cuireadh go mór le hospidéal an chontae, Ospidéal Ginearálta Chaisleáin an Bharraigh, sna nóchaidí. Leis sin go léir, tá forbairt thar an ngnás ar an mbaile le deich mbliana anuas, agus tá Aldi na Gearmáine, Tesco, Dunnes Stores, agus siopaí móra Shasana agus na mór-roinne anois sa bhaile.

An Ghaeilge
I  2006 bhí 11,308 ann i Cailsléan an Bharraigh. Bhí 5,248 (46.4%) ábalta Gaeilge a labhairt. Ach labhair 238 (2.1%) Gaeilge go laethúil.

Caitheamh Aimsire 
Cuireadh Craobh Saoil Tíre de Mhúsaem Náisiúnta na hÉireann ar bun sa Túrloch ar imeall an bhaile go déanach sna 1990í.

Iompar 
Tá líne traenach as Baile Átha Cliath, a leanann ar aghaidh go Cathair na Mart, le líne eile go Béal an Átha. Tá Aerfort Chnoc Mhuire, ar a dtugtar Aerfort Idirnáisiúnta an Mhonsignor Horan freisin, lámh le Baile Chathail, tuairim is 30 km soir ón mbaile.

Daoine cáiliúla 
 Uileog de Búrca
 Cathal Ó hEochaidh
 Éanna Ó Cionnaith
 Pádraig Ó Floinn
 Earnán Ó Máille

Naisc sheachtacha 
 Suíomh oifigiúil Chaisleáin an Bharraigh 

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Uachtarán na Stát Aontaithe

Is é Uachtarán na Stát Aontaithe an t-oifigeach polaitiúil agus feidhmeannach is airde i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is é Ceann Stáit agus ceannaire na bhfórsaí armtha, agus feidhmíonn sé mar cheannaire ar thrí chraobh an rialtais. Is iad an t-uachtarán agus foireann a oifige an Chumhacht Fheidhmitheach. Is í an Chomhdháil (Teach Ionadaithe agus an Seanad) an Chumhacht Reachtaíochta, agus is í an Chumhacht Bhreithiúnach an córas dlí.

Rinne an bunreacht Ardcheannasaí ar na fórsaí armtha den uachtarán. Is téarma oifige 4 mbliana atá i gceist agus ón bhliain 1951 i leith ní féidir le huachtarán níos mó ná 2 théarma a chaitheamh sa phost.

Is é Joseph R. Biden an t-uachtarán reatha. Toghadh sa bhliain 2020 é agus chuaigh sé i mbun dualgais ar 20 Eanáir 2021.

Liosta 

Polaitíocht na Stát Aontaithe
 
Uachtaráin Tíortha
Contae Liatroma

Tá Contae Liatroma in iarthar na hÉireann, i gCúige Chonnacht. Tá níos lú daoine i gContae Liatroma (thart ar 32,000) ná i gcontae ar bith eile in Éirinn.

Bailte i gContae Liatroma 

 Achadh Mór
 Béal an Átha Móir, Bocóid, Baile na gCléireach, Barr na Cúile, Brea an Droim
 Carraig Álainn, Ceis Charraigín, Cionn Locha, An Chluain, Cluainín, Coillte Clochair, Cora Droma Rúisc, Corr an Tobair, An Chluain, Cill Srianáin, Cill Fhearga, Cill Tiobraid, Coillte Clochair, Cionn Locha
 Droim ar Snámh, Droim Caorthainn, Droim Conga, Droim dhá Thiar, Droim Seanbhó, Dromad, Droichead na hEislinne, An Dúcharraig
 Fiodhnach
 Gleann Fearna
 Learga Uí Dhónaill, Liatroim
 Maothail
 Ros Inbhir
 Tulachán

Barúntachtaí 

 Carraig Álainn
 Droim Dhá Thiar
 Liatroim
 Maothail
 Ros Clochair

Tíreolaíocht 

 Bá Dhún na nGall 
 Cluain Sí Bán, Claí na Muice Duibhe, Cluain Sí Riabhach
 Dreastarnán
 Garbhach
 Leamhach, Lios Dubh
 Trosc Mór
 Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne

Cultúr 
 Caisleán Loch na Reanna, Comhairle Chontae Liatrioma
 Páirc Seán Mac Diarmada

Tagairtí
Balla

Tá Balla (Balla as Béarla) i lár chontae Mhaigh Eo, agus tá timpeall 1000 duine ina pharóiste. 

Tá fás ar an mbaile le blianta beaga anuas, mar go bhfuil go leor anois ag taisteal chuile lá go Caisleán an Bharraigh, nó fiú go Gaillimh le obair, agus cónaí ortha anseo.

Tá daoine áirithe anois ag tabhairt Balla Álainn ar an mbaile, ach tá dabht go bhfuil aon bhunús stairiúil leis an ainm sin, agus mar sin moltar Balla mar ainm i mBéarla agus i nGaeilge. Luann Raifteirí an baile ina amhrán "Cill Aodáin" ("'S i mBalla taobh thíos de thosós me ag ól")

Tá talamh sách maith timpeall an bhaile. Tá bunscoil agus meánscoil ann, cé gur thug na siúracha Laoiseacha suas an mheánscoil mar gheall ar easpa nuíosaigh ag dul isteach san ord.

Stair 

Bhunaigh Naomh Crónán Mochua  mainistir i mBalla is cosúil.  Cinnte bhí mainistir ar shuíomh an bhaile go luath i ré na Críostaíochta, agus tá clogtheach i bhfoirm túir gar do lár an bhaile. 

Is i mBalla a rugadh Michael Lally, duine de bhunaitheoirí an Chumainn Lúthchleas Gael ag deireadh an 19ú haois.

Gnó 
Tá gnó dáileadh bianna ag MacWalters i lár an bhaile, agus tá siopaí poitegéara, earraí bídh, agus troscán ann. Tá sé theach tábhairne ar an mbaile, agus eaglais Chaitliceach. 

Tá séipéal freisin i mBaile an Chorra, atá mar leath-pharóiste aige. 

Bhí stáisiún traenach sa bhaile go dtí na hochtóidí, ar an líne as Baile Átha Cliath go Béal an Átha agus go Cathair na Mart, ach tá sé tréigthe anois.

Caitheamh Aimsire 
Tá cúrsa 18 bpoll gailf ag an gCumann Gailf. Tá cumann gnóthach peil Gaelach freisin ag Balla, a imríonn ina ndathanna marún agus bán.

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil Bhalla

Tagairtí 

Bailte i gContae Mhaigh Eo
Contae Luimnigh

In iarthar Chúige Mumhan atá Contae Luimnigh. Tá Contae an Chláir suite lastuaidh de. Tá Contae Chorcaí suite ar an taobh ó dheas de Luimneach. Tá Contae Thiobraid Árann ar an taobh thoir de agus tá Ciarraí ar an taobh thiar de. Ritheann an tSionainn trí thuaisceart an chontae agus tá cathair Luimnigh suite ar bhruach na h-abhann. Tá Ollscoil Luimnigh suite sa chathair. Is é an Caisleán Nua Thiar an baile is mó sa chontae seachas an chathair féin.

Bailte i gContae Luimnigh 

 Áth an tSléibhe, Áth Dara, Áth na Choite, Ard Pádraig, An tÁth Leacach
 Brú, Baile an Gharraí, Baile Bricin, Baile an Londraigh, Béal an Átha, Baile Uí Neachtain, Brú Rí, Baile Hiobaird
 Caisleán Nua Thiar, Caisleán Uí gCoinig, Cheapach Mhór, Cill Mocheallóg, Cromadh, Ceapach, Caisleán Uí Chonaill, Clár Aidhne, Cuanach, Craobh Chumhra, Cruach, Crosaire Uí Dhalaigh, Coill Bheithne, Cill Dioma, Cill Fhíonáin, Cill íde, Cill m'Íde, Cnoc an Doire, Cnoc Loinge, Cnoc Uí Choíleáin
 Dún Bleisce, Drom Collachair
 Eifinn
 Faing, Fíodhnach, An Fheothanach
 Garraí Uí Spealáin, Gleann na gCreabhar, An Gallbhaile, Garraí Eoin, An Gleann
 Luimneach
 Mainistir na Féile, Maigh Thamhnach, Montpelier, Maigh Rua
 Ospidéal
 Pailís Ghréine, Pailís Chaonraí
 Ráth Caola, An Ráithín
 Seanghualainn
 Tobar Phádraig, Tuar na Fola
 Uibhle

Barúntachtaí 

 Clann Liam, Conallaigh Íochtaracha, Conallaigh Uachtaracha, Cois Sléibhe, Cois Máighe, Caonraí, Cill Mocheallóg, Cathair Luimnigh, Cuanach
 An Déis Bheag
 Gleann an Choim
 Na Líbeartaí Thuaidh
 Pobal Bhriain
 Seanaid
 Uaithne Beag

Tíreolaíocht 

 Caisleán Luimnigh, Carn Fhearadaigh, Cnoc an Teampaill
 An Daoil, Deoise Luimnigh
 Eachinis
 Na Gaibhlte, Gailearaí Ealaíon Chathair Luimnigh
 Ladhar an Chapaill, Loch Gair, Lios na Grainsi, Loch Luimnigh
 An Mháigh, An Mhaoilchearn
 Oileán an Rí
 Páirc na nGael
 Slí Bhealach Eabhra, An Sliabh Riabhach, Suí Finn, Sliabh an Airgid, An tSionainn

Cultúr 

 Aontas na Mac Léinn, Ollscoil Luimnigh
 Coláiste Mhuire gan Smál, Coláiste Oideachais Thuamhurnhan, Luimneach, Coláiste Cnoc na Labhras, Comhairle Chontae Luimnigh, An Coláiste Uí Ghríofa, Luimnigh
 Foras Náisiúnta um Ard-Oideachas
 Gaelscoil Sheoirse Clancy
 Institiúid Teicneolaíochta Luimneach
 Ollscoil Luimnigh

Tagairtí
Contae an Chabháin

I ndeisceart Chúige Uladh atá An Cabhán nó Contae an Chabháin. "Log' a chiallaíonn an focal 'Cabhán' agus tá an baile den ainm sin suite i ngleann beag i lár na gcnoc. Ba iad clann Uí Raghaillaigh a thóg caisleán anseo sa tríú haois déag agus riailigh siad oirthear an cheantair ar ar tugadh 'Breifne'. Bhunaigh na Proinsiasaigh mainistir sa Chabhán ag an am céanna ach níl fágtha de sin anois ach túr an chloig. Ba sa bhliain 1579 a leagadh amach teorannacha an chontae. Rinneadh ionad margaidh den bhaile sa chúigiú haois déag, agus bhí tábhacht leis mar ionad traenach faoi dheireadh an naoú haois déag. Ba ionad tábhachtach é do thionscal an línéadaigh chomh maith. 

Tá iarsmaí ón chlochaois i leith ar fud an chontae go háirithe sa iarthar mar a raibh cónaí ar dhaoine le breis agus cúig mhíle bliain. Tá a lán locha ann agus ba mhinic a chónaigh daoine ar oileáin shaorga ar a dtugtar crannóga.

Bailte agus Sráidbailte i gContae an Chabháin 

 Achadh an Iúir, Ármhach
 Baile Shéamais Dhuibh, Béal Átha na nEach, Béal Tairbirt, Blaic, Béal Átha Conaill, Béal Átha hÉis, Baile Mhic Shamhráin, An Bádhún Buí, Baile Chainín, Baile an Mhuilinn
 An Cabhán, Carraig an Tobair, Cill an Seanrátha, Cill na Leice, Coill an Chollaigh, Corr Locha, Cros Domhnaigh, Coill Chóige, An Cnoc Rua
 Damhshraith, Droichead an Bhuitléaraigh, Dún an Rí, An Damhshraith, Droim Chearbán, Droichead Uí Dhálaigh
 Gleann Ghaibhle
 Muinchille, An Mullach, An Muileann Iarainn
 Sraith an Domhain, Searcóg
Féach freisin:     Bailte i gContae an Chabháin

Barúntachtaí 

 Caisleán Raithin, Clann Chaoich, Clann Mhathúna
 Lucht Tí Íochtarach, Lucht Tí Uachtarach
 Teallach Ghairbhíth, Teallach Eathach, Teallach Dhúnchadha

Tíreolaíocht 

 Achadh an Mhothair, Abhainn na hÉirne, An Abhainn Rua
 Bun Abha, Binn Chuilceach
 Cros Ar Loch, Cillín Chéir, An Chill Mhór, An Chlaideach (Contae an Chabháin), Cairrigín, Ceathrú Mhór, Cabhanach,Clochán, Cluain Colbhaigh, Cor Mín, Cor an Iarna, Crannachan, Coill Uí Lionáin, Cill na Craoibhe, Coill Og
 Doire Goinimhe, Dún, Dún Mhic Íomhair
 Each Druim
 Far Druim
 Gort Aodh Bhuide, Gort Urlainn
 Loch Gamhna, Loch Mac nÉan Íochtair, Loch Saileán, Loch Ramhar, Lag na Sionna, Lios na hEadarnaidhe
 Muintir Connacht, Mothar, Moinín Samhradhain, Muc Lach, Mullach Dubh, Mullach na gColman
 Rath Caolain
 Slí an Cabhán, An tSionainn, Sliabh Rosín, Sliabh Bricín, Srath Leathan
 Teallach Eathach, Teampall An Phoirt, Tuaim Dreagain

Cultúr 

 Comhairle Chontae an Chabháin, Claí na Muice Duibhe
 Coláiste Naomh Pádraig
 Droim Leathain
 Magh Slécht
 Páirc Bhreifne

Oideachais 

 Institiúid an Chabháin

Féach freisin 
 Daoine as Contae an Chabháin

Tagairtí
Contae Uíbh Fhailí

Tá Uíbh Fhailí nó Contae Uíbh Fhailí i lár na hÉireann, i gCúige Laighean. Is í Tulach Mhór príomhbhaile an chontae.

Stair 

Tá stair i ngach baile agus contae in Éirinn. Sampla is ea stair Contae Uíbh Fhailí de seo. Rinneadh seandálaíocht ar an áit agus is cosúil go raibh daoine ina gcónaí ann ón gClochaois. Níl mórán seantuamaí ann ach deirtear go bhfuil tuama faoi Chnoc Chruacháin.

Ina theannta sin, feictear fós sa lá atá inniu ann a lán caisleán ansin, is cosúil gur úsáid na Normannaigh an áit. Rinneadh plandáil ar an áit tar éis Éirí Amach Tomás Síoda Mac Ghearailt, i rith an 16ú aois. Glaodh "Kings County" ar an gcontae dá bharr.

Bailte i gContae Uíbh Fhailí 

 Baile Átha an Urchair, Baile Mhic Ádaim, Beannchar, Biorra, Béal Átha na gCarr, Baile Átha Buí, Béal Átha Chomair, Breacánach, An Bhrosnach 
 Caladh na Sionainne, Cionn Eitigh, Cill Chormaic, An Clochán, Clóirtheach, Cluain Bolg, Cluain Mhic Nóis, Cluain na nGamhan, Cnocán Bhólais, Críonchoill, Cruachán, Cúil an tSúdaire, An Cláirín, Cill Aichidh
 An Daingean, Droichead na Sionainne, Dún Cairin, Darú
 Éadan Doire
 An Féar Bán
 Géisill
 Inis na mBreatnach
 Muine Gall
 An Phailís
 Rath Chiaragáin, Raithean, Ród, An Ráth
 Suí an Róin
 Tulach Mhór

Baile fearainn 

 Áth an Ghorta
 Cluain Fheannóg
 Lusmhaigh

Barúntachtaí 

 Baile Átha Buí, Baile an Bhriotaigh, Baile Mhic Comhainn, Baile an Chúlaígh, Baile an Bhairínigh
 Cluain Leisc, Cill Chuairsí
 An Daingean Íochtarach, An Daingean Uachtarach
 An Eaglais
 Garraí an Chaisleáin, Géisill

Tíreolaíocht 

 Ard Éireann, Abhainn Airgid​
 An Barr Cam, An Bhrosnach Bheag, An Bhrosnach
 An Chamchuairt
 Dúlra Phortach Chlóirthigh
 Fear Bréige
 Móin Alúine
 An Ráithín Mór
 Slí Uíbh Fhailí, Sliabh Bladhma, An tSionainn

Cultúr 

 Cluain Mhic Nóis, Caisleán Bhiorra, Caisleán Cionn Eitigh, Caisleán Léim Uí Bhánáin
 Mainistir Darú
 Páirc Leah Victoria, Páirc O Conaire
 Seanfhear Chruacháin

Turasóireacht 
 Iarnród Cluain Mhic Nóis agus Uíbh Fhailí Thiar sa Portaigh Blackwater
 Caisleán Biorra
 Sculpture in the Parklands timpeall Lough Boora agus Portaigh Boora
 Caisleán Charleville i dTulach Mhór
 Cluain Mhic Nóis, An cloigtheach agus an Cros Ard
 Caisleán Cionn Eitigh
 Na Sliabh Bladhma leis a radhairc de Uíbh Fhailí agus Laoise
 Beannchar ar an Abhainn na Sionainne
 Fiadhúlra annamh sa Páirceanna Lough Boora

Tagairtí
Contae Chill Mhantáin

Tá Contae Chill Mhantáin in oirthear na hÉireann, i gCúige Laighean. Ba é Contae Chill Mhantáin an contae deireanach a bunaíodh in Éirinn: go dtí 1605 ba chuid de Chontae Bhaile Átha Cliath í. Is inti atá fothraigh mhainistir cháiliúil Naomh Chaoimhín ag Gleann Dá Loch.

Bailte i gContae Chill Mhantáin 
 Abhóca, Áth na mBó, Áth na Fuinseoige, Áth na Sceire, Áth na Sráide, Achadh Bheannach, Áth na Cora, 
 Baile an Chinnéidigh, Baile Coimín, Baile na Coille, Bealach Conglais, Bré (nó Brí Chualann), Buaile an Chnocáin, An Bhearn Dearg
 An Caisleán Nua, Carn an Bhua, an Chlais, an Chrois Dhearg, Cill Mhantáin, na Clocha Liatha, Cillín Chaoimhín, Cill Chomhghaill, Cill Mocheanóg, Cill Pheadair, Cill Teagáin, Cnoc an Eanaigh, Coillín na Carraige, Cuan an Bhriotáis, an Cúl Buí, Cúl na Fuinse, Cuil Chaonaigh, Cill Chomhaid
 Deilgne, Dún Ard, Dún Luáin, An Droichead Adhmaid
 Eachroim
 Garrán an Ghabhláin, Gleann Crí, Gleann Dá Loch, Gleann Fhaidhle, Gráinseach Choinn, An Grianán
 An tInbhear Mór
 An Láithreach, an Leacain
 Moin an Bhealaigh (nó an Chrois), Maigh Chríodáin
 Poll an Phúca
 Ráth Naoi, Ráth Droma, Rath an Daingean
 Síol Éalaigh
 Tigh na hÉille, an Tochar

Barúntachtaí 

 Baile an Talbóidigh Íochtarach, Baile an Talbóidigh Uachtarach, Baile na Corra Thuaidh, Baile na Corra Theas
 An Caisleán Nua
 An tInbhear Mór
 Ráth an Dúin
 Síol Éalaigh

Bailte fearainn 

 Baile na Coille, Baile Uí Rónáin

Tíreolaíocht 

 Abhainn Eachroma, Abhainn Abhóca, Abhainn Beag, Abhainn Mór, Abhainn na Sláine, Abhainn Fheartraí 
 Binn Liath, Binn 
 Cuan an Bhriotáis, Carraig Mhór, Cnoc Dubh, Cnoc an Bhairr, Ceann Bhré, Ceann Chill Mhantáin, Céim na mBulóg, Clocharnach, Ceann an Bhealaigh, Carraig na Sliogán, Cruachán Uí Chinnsealaigh, Céidín, Cipiúr, Cnoc an Turlaigh, Cnoc an Bhairr 
 An Deargail, An Dioríoch, An Dothra 
 Giolspar, Gleann Uí Mháil, Gleann dá Ghrua, Gleann Crí, Gleann Molúra, Gleann Log an Easa 
 Loch Deán, Loch Té, Lúbán, Log an Lágh, Log na Coille, An Life 
 Málainn, Móin Bhán, Mullach Mhór, Mullach Cliabháin 
 Ó Cualann 
 Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin 
 Suí Fingain, Sliabh Céim an Doire, Sliabh an Chodaigh, Soillsean, Sliabh Meáin, Sliabh Chualann, Sléibhte Chill Mhantáin 
 Tóin le Gaoith, Tom na Feannóige, Taiscumar Pholl a' Phúca

Cultúr 

 Coláiste Ráithín, Coláiste Chroabh Abhann, Coláiste na Toirbhirte, Comhairle Contae Chill Mhantáin, Cumann Sléibhteoireachta na hÉireann 
 Gleann Dá Loch, Gaelscoil Uí Chéadaigh 
 Slí Chaoimhin, Slí Cualann Nua, Stáisiún Bhré, Scoil Chrónáin Naofa, Stáisiún an Inbhir Mór, Stáisiún Na gCloch Liath, Stáisiún Chill Chomghaill, Stáisiún Ráth Droma, Stáisiún Chill Mhantáin, Scoil Chualann, Scoil Chonglais

Tagairtí
Contae Fhear Manach

In iarthar Thuaisceart Éireann atá Fear Manach nó Contae Fhear Manach. Is í Inis Ceithleann an príomhbhaile atá ann.

Bailte i gContae Fhear Manach 

 Achadh Lon, Achadh Dhruim Saileach, An Arna
 Baile an Irbhinigh, Béal Átha na Mallacht, Béal Cú, Béal Liche, Baile Uí Chaiside, Bealach na Leice, Béal Leice, Bléinigh, Botha, An Baile Nua
 An Cheis, Cill Chéile Dé, Cill Náile, Clabaigh, An Garastún
 Daimhinis, Doire Ó gConaíle, Droim Scine, Doire Loinn, Doire Mhór, Domhnach, Druim Lathaighe, Dabhach Phádraig, Droichead Mhig Uidhir
 Eadarnaidh 
 An Garastún 
 Inis Ceithleann, An tIompú Deiseal
 Lios na Scéithe, Lios Béal Átha, An Leac, Leitir Bhruín, Lios na nDaróg
 Mullach na Seangáin, Meacan, Machaire Mhílic, Maigh Niadh
 Paiteagó 
 Ros Liath
 Sceach
 Tamhlacht, An Tigh Mór, Treabhraigh, Tulaigh Uí Thiomáin

Barúntachtaí 

 Clann Amhlaoibh, Clann Cheallaigh, An Chúil, Cnoc Ninnidh
 Lorg
 An Machaire Buí, An Machaire Steafánach
 Tír Cheannada

Tíreolaíocht 

 Achadh Thairis, Achadh Fhuarain, Achadh na Glaice, Achadh Creamh Choille, Achadh Chaorthainn, Achadh Mór, Achadh Rathain, Achadh an Dísirt, Abhainn Bhréan, Abhainn na Sailchis, Abhainn na Sailise
 Binn Eachlabhra, Botha
 Clann Amhlaoibh, Clann Cheallaigh, An Chúil, Cnoc Ninnidh, Carraig a'Lios, Carn, Carr, Cluain Cuaiche, Coill a'Droim, Coill na Madadh, Cnoc a'Duais, Cnoc-a'tSeagail, Cnoc Mór, Cnoc na h-uinnseann, Cnoic, An Chlaideach Clochar
 Daimhinis, Doire an Tonnaigh, Doire Airt, Doire Mhór, Drom Beag Gearr, Druim Lathaighe
 Garbh Aire, Gleann Caol, Gort an Choirce, Gort a Righ, Gort an Fheadáin, Gort Mhaoláin
 Iomaire
 Lorg, Lathrach, Leith-ghlionn, Leitir Bhruín, Leath Bhaile, Lios na nDaróg, Loch Mac nÉan Íochtair, Loiste Beag, Loiste Mór, Loch Éirne, Loch Meilbhe
 Machaire Bui, An Machaire Steafánach, Machaire Mhílic, Maol Leathan 
 Sceach, Sliabh Rosín, Sliabh Bhéal Mór, Sliabh Chuilceach
 Tír Cheannada, Taite an Chaorthainn, Tamhnaigh Mór, Tulaigh Dhoire Bhreith, Tulaigh Uí Thiomáin, Tuaim Dreagain

Cultúr 

 Caisleán na Croime
 Droim Achadh an Fhuarain
 Lios Gabhail
 Páirc an Bruiscear
 Teampall Carraig

An Ghaeilge i contae Fhear Manach

Bhí eolas de shaghas éigin ar an Gaeilge ag 13.1% de dhaonra conthae Fhear Manach. I 2010 bhí 37 daltaí ag fhreastal ar an gaelscoil i chontae Fhear Manach.

Naisc sheachtracha 
 County Fermanagh.com, turasóireacht agus eolas.
 Fermanagh.gov.uk.

Tagairtí
John Millington Synge

Drámadóir Éireannach ab ea John Millington Synge (16 Aibreán 1871 - 24 Márta 1909). B'é an dráma ba cháiliúla a bhí ag Synge ná The Playboy of the Western World. Bhí ruaille buaille sa chathair ar oíche na hoscailte i 1907, ach d'éirigh go geal leis ina ainneoin sin. I measc a chuid drámaí eile, tá Riders to the Sea, Shadow of the Glen, The Well of the Saints, The Tinker's Wedding srl.

Saol 
Tógadh Synge i Ráth Fearnáin lámh le Baile Átha Cliath.

Bhain sé céim (Baitsiléir Ealaíon) amach sna teangacha i gColáiste na Tríonóide sa bhliain 1892.

Chuaigh Synge go dtí an Fhrainc sa bhliain 1896. Chas sé le W. B. Yeats, a thug comhairle do Synge dul go hÁrainn.

Inis Meáin 
Chaith Synge tréimhsí fada ar Inis Meáin in oileáin Árann ag foghlaim na Gaeilge agus ag scríobh a chuid leabhair agus drámaí faoi dhraíocht agus áilleacht an oileáin agus na farraige.

Thug Synge cuairt go h-Inis Meáin don chéad uair i 1898. D'fhan sé le muintir Uí Dhonnacha ar feadh tréimhsí fada agus mhair cosúil leo féin. Bhíodh sé ina shuí cois na tine/sa gclúid ag seinm an fhidil agus go minic ag bogadh an chliabháin ina mbíodh páiste le muintir an tí.

Chaith Synge go leor dá chuid ama ar an oileán ina shuí i bpúirín cloiche gan aon díon air, suite ar bharr na haille ar an taobh thiar den oileán. Ainmníodh 'Cathaoir Synge' ar an áit seo dá bharr. Tá radharc draíochtúil as an áit seo ar Inis Mór trasna an chuain, ar Chonamara ó thuaidh agus siar san Aigéan Atlantach.

Ní h-ionadh go bhfuair Synge inspioráid chun scríbhneoireacht a dhéanamh in Inis Meáin. Tar éis do Synge Inis Meáin a fhágáil, bhíodh sé ag scríobh chuig duine de chlann Uí Dhonnacha darbh ainm Máirtín. Bhíodh Synge ag scríobh litreacha i mBéarla chuig Máirtín agus bhíodh Máirtín ag scríobh ar ais i nGaeilge. Sa gcaoi sin bhí an bheirt acu ag foghlaim óna chéile.

Bás 
Fuair John Millington Synge bás ar an 24 Márta 1909 ó liomfóma Hodgkin, aois 37.

Oidhreacht 
Is féidir cóipeanna de na litreacha a scríobh Synge a fheiceáil in Inis Meáin anois. Tá an teach céanna faoi sheilbh duine de shliocht mhuintir Uí Dhonnacha, Treasa Ní Fhátharta ar thaobh a máthar. D'fhág a máthair an teach seo ag Treasa. Tar éis roinnt ath-chóirithe le cabhair urraíochta sna 2000idí, d'oscail an teach don phobal.

Tá an teach sa stíl traidisiúnta, ceann tuí taobh istigh agus taobh amuigh. Tá stór breá troscáin agus uirlisí le feiceáil san teach; mar shampla an tuirne lín, an drisiúr agus dorú a bhíodh in úsáid ag iascaireacht, a thugann léargas ar an saol sna sean-laethanta. Tá leabharlann agus ionad cónaithe do scríbhneoirí béal dorais.

Naisc sheachtracha 
 Aiste ar Synge ón Internet Broadway Database

Tagairtí 

Synge, John Millington
Shaw, George Bernard
Synge, John Millington
Synge, John Millington
Synge, John Millington
Synge, John Millington
Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Daoine curtha i Reilig Chnocán Iaróm
Aogán Ó Rathaille

Ba fhile é Aogán Ó Rathaille (1670 – 1729), a chuir tús leis an ngné liteartha i bhfilíocht na Gaeilge ar a dtugtar aisling. Rugadh Ó Rathaille i Screathan an Mhil ( Béarla: Scrahanavee), Sliabh Luachra, Contae Chiarraí. Bhí a shinsir ina n-ollúna ag Clann Mhic Cárthaigh Mhóir. 

Fuair sé teagasc sa Laidin agus sa Bhéarla agus chuir sé aithne ar stair agus litríocht na Gaeilge. Ceann de na dánta ba cháiliúla dár chum sé ab ea 'Gile na Gile'. Thart faoin mbliain 1714 a scríobhadh an aisling Bharócach seo, san am céanna agus a chuaigh an rí Gearmánach Seoirse I (1660-1727) de rítheaghlach Hannover i seilbh choróin na Breataine. Gné thábhachtach den chineál filíochta a chumadh Aogán is ea an gaol a shamhlaigh sé, mar fhile teaghlaigh, a bheith aige féin le Clann Mhic Chárthaigh Mhóir. B'é an Cárthach Mór príomhghéag an teaghlaigh ríoga agus cé go raibh na Cárthaigh i réim i gCúige Mumhan anallód, bhí an cine 'tráite tréithlag' faoin am seo. Tugann a shaothar léargas ar mheath na nGael sa seachtú haois déag nuair a bhí uasalaicme na hÉireann á gcur as seilbh agus á ndíbirt thar sáile ag fórsaí na Breataine. In ainneoin na hoiliúna a bhí air, b'éigean d'Aogán dul ag obair mar spailpín ar fud chúige Mumhan.

Tá an file adhlactha i Mainistir Mhucrois, Eastát Mhucrois, Páirc Náisiúnta Chill Airne, Cill Airne, Co Chiarraí.

Saothar

Aislingí 
 'Gile na Gile'
 'Mac an Cheannaí'
 'An Aisling'

Dánta Eile 
 'Cabhair ní Ghairfead'
 'Is fada liom Oíche Fhírfhliuch',
Is fada liom Oíche Fhírfhliuch
Is fada liom oíche fhírfhliuch gan suan, gan srann, gan ceathra, gan maoin caoire ná buaibh na mbeann;
anfa ar toinn taoibh liom do bhuair mo cheann,
's nár chleachtas im naíon, fiogaigh ná ruacain abhann.

Dá maireadh an rí díomhair ó bhruach na Leamhan
's an ghasra do bhí ag roinn leis lér thrua mo chall
i gceannas na gcríoch gcaoin gcluthar gcuanach gcam,
go dealbh í dtír Dhuibhneach níor bhuan mo chlann.

An Carathach groí fíochmhar lér fuadh an mheang
is Carathach Laoi i ndaoirse gan fuascladh fann;
Carathach, rí Chinn Toirc, in uaigh 's a chlann,
's is atuirse trím chroí gan a dtuairisc ann.

Do shearg mo chroí im chlíteach, do bhuair mo leann,
na seabhaic nár fríth cinnte, agár dhual an eang
ó Chaiseal go Toinn Chlíona 's go Tuamhain thall,
a mbailte 's a dtír díthchreachta ag sluaghaibh Gall.

A thonnsa thíos is airde géim go hard,
meabhair mo chinnse cloíte ód bhéiceach tá;
cabhair dá dtíodh arís ar Éirinn bhán,
do ghlam nach binn do dhingfinn féin id bhráid.

Naisc sheachtracha 
 De hAoine 28 Márta 2008, An tOll. Breandán Ó Buachalla ag plé ar fhilíocht Uí Rathaille.
 Saol agus dhá dhán (i mBéarla)
 Léirmheas le Frainc Ó Murchadha ar Ghile na Gile le Paddy Bush

Tagairtí 

Filí na hÉireann
Daoine as Contae Chiarraí
Daoine a rugadh i 1670
Básanna i 1729
Conradh Angla-Éireannach

Sa bhliain 1921, tar éis Chogadh na Saoirse, shínigh ionadaithe na Chéad Dála agus rialtas na Breataine an conradh síochána ar a dtugtar an Conradh Angla-Éireannach. Bunaíodh Saorstát Éireann, a bheadh ina Tiarnas agus thug sé rogha don pharlaimint Tuaisceart Éireann a bheith mar pháirt don Saorstáit nua nó le fanacht laistigh den Ríocht Aontaithe. Bhí Éire le fanacht laistigh de Chomhlathas na Breataine, agus bhí ceathar chalafort le fanacht in úsáid na Breataine. 

Síníodh an conradh ar an 6 Nollaig 1921 agus tháinig sé i bhfeidhm bliain amháin níos déanaí ar an 6 Nollaig 1922.

Próiseas 
Tharla roinnt babhtálacha teasaí le linn na ndíospóireachtaí.  Mhaígh an dream a bhí i gcoinne an Chonartha nach raibh an t-aontú gairid go leor don phoblacht ardcheannasach ar throideadar ar a son. Dúirt Mícheál Ó Coileáin nach raibh ''the ultimate freedom that all nations aspire and develop to'' i gceist ann sa Conradh, ach go raibh ''the freedom to achieve it.” bainte amach ag lánchumhactóirí na hÉireann 

Dhaingnigh an Conradh sa Dáil ar an 7 Eanáir 1922. Tar éis an toraidh, shiúil Éamon de Valéra agus a leathbhádóirí, a labhair i gcoinne an Chonartha, amach as an seomra. 

Dhá lá ina dhiaidh sin, ar 9 Eanáir 1922, sheas Eamon de Valera síos mar Uachtarán. Toghadh Art Ó Gríofa ina Uachtarán nua ar an Dáil.

I ndiaidh an tsínithe, ní raibh na hÉireannaigh ar aon tuairim faoin gConradh. Tamaill ina dhiaidh, bhris Cogadh Cathartha amach idir lucht a thacaithe agus iad siúd a chuir ina choinne.

Forálacha an Chonartha 

Chaithfeadh fórsaí armtha na Breataine Móire imeacht as Éirinn

 Gheobhadh an chuid ba mhó d'Oileán na hÉireann stádas an tiarnais fhéinrialaithigh

 Cosúil leis na tiarnais eile, bheadh an stát nua, Saorstát Éireann, á rialú ag monarc na Ríochta Aontaithe, agus Gobharnóir Ginearálta ag déanamh ionadaíochta dó in Éirinn

 Chaithfeadh feisirí na parlaiminte nua dílseacht a mhionnú don mhonarc

 Dá roghnódh Tuaisceart Éireann gan dul sa stát nua, thiocfadh Coimisiún Teorann ar leith le chéile chun teorainneacha an dá stát a tharraingt is a shocrú

 D'fhágfaí cuanta áirithe in Éirinn faoi fhorlámhas na Ríochta Aontaithe - Loch Súilí, an Cóbh agus Baile Chaisleáin Bhéara - toisc go raibh siad ag teastáil go géar ó na Sasanaigh ar chúiseanna slándála

 Ghlacfadh Rialtas na hÉireann freagracht air as a chuid féin d'fhiacha eachracha na Ríochta Aontaithe

 Dá mbeadh an Conradh agus dlí na hÉireann ag teacht salach ar a chéile, bheadh tús áite ag an gConradh.

Idirbheartaithe an Chonartha 
 An Bhreatain Mhór
 David Lloyd George, Príomh-Aire.
 An Tiarna Birkenhead, Ard-Seansailéir.
 Winston Churchill, Státrúnaí na gCoilíneachtaí.
 Austen Chamberlain, Lord Privy Seal.
 Gordon Hewart, Ard-Aighne Shasana agus na Breataine Bige.
Laming Worthington-Evans

 Éire
 Art Ó Gríofa (cathaoirleach toscaireachta), Aire Gnóthaí Eachtracha.
 Mícheál Ó Coileáin, Aire Airgeadais.
 Riobárd Bartún, Aire Gnóthaí Eacnamaíochta
 Éamonn Ó Dúgáin
 Seoirse Gabhán Ó Dubhthaigh

Féach freisin 

 Cogadh na Saoirse

Naisc sheachtracha 
 Téacs an chonartha (Béarla)

Tagairtí 
  

1921
Stair na hÉireann
Anlga