joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Geoiméadracht anailíseach

Iarracht fadhbanna geoiméadracha a réiteach trí chomhordanáidí a dháileadh ar gach pointe. Tugtar geoiméadracht Chairtéiseach nó geoiméadracht chomhordanáideach uirthi freisin. Maidir leis an bplána, is é an córas is coitianta ná dhá ais ingearacha, ionas gur féidir gach pointe a lua mar phéire uimhreacha (x, y). I ngeoiméadracht thríthoiseach, trírín uimhreacha a úsáidtear (x, y, z). Tá córais comhordanáidí eile ann a bhíonn áisiúil i gcásanna, mar shampla, comhordanáidí polacha d'fhadhbanna a bhaineann le feiniméin thríthoiseacha, eagraithe timpeall lárphointe. Luaitear Descartes mar cheapadóir an chórais seo, bíodh is gur bhain Apallóinias feidhm as aiseanna ina staidéar ar chónghearrthaí.
Geoiméadracht theilgeach

Staidéar ar fhigiúir gheoiméadracha agus a bhfuil i gcomhar acu lena scáileanna (mar shampla, airíonna líne nó cuair, sainmhínithe ag iltéarmach de chéim ar leith). Cheap Gerard Desargues (1591-1661) an t-ábhar, agus bhain feidhm as chun staidéar na gcónach a shimpliú, mar is coibhéiseach na héilipsí, na parabóilí is na hipearbóilí uile sa gheoiméadracht theilgeach. Ar an mbealach céanna, d'éirigh le Newton na cuair chiúbacha uile a shimpliú chuig 5 chineál. D'athbheoigh an matamaiticeoir Francach Jean Victor Poncelet (1788-1867) is an matamaiticeoir Gearmánach August Ferdinand Möbius an t-ábhar sna 1820idí, agus ó shin is í an brainse geoiméadrachta is bunúsaí dá bhfuil ann. Ní chaomhnaítear airíonna a bhaineann le fad i dtrasfhoirmithe teilgeacha. Is tearc iad airíonna teilgeacha figiúr, bíodh gur bunúsach iad. Is áisiúil an gheoiméadracht theilgeach chun ceisteanna faoi líon cuar de chineálacha ar leith a fhreagairt agus staidéar geoméadrach a dhéanamh ar réiteach cothromóidí.
Geoiméadrachtaí neamh-Eoiclídéacha

Geoiméadrachtaí a saothraíodh ón 18ú céad anuas, bunaithe ar 5ú aicsím Eoiclídéis a thréigean ar bhealaí éagsúla. Ba í an aicsím sin nach féidir ach líne dhíreach amháin a tharraingt trí phointe ar leith atá comhthreomhar le líne dhíreach ar leith. Mar shampla, má ghlactar mar aicsím nua ina hionad sin gur féidir níos mó ná líne dhíreach amháin a tharraingt trí phointe ar leith atá comhthreomhar le líne dhíreach ar leith, forbraítear geoiméadrachtaí hipearbóileacha, mar atá déanta ag Gauß is Lobachevsky. Ba í seo an chéad gheoiméadracht fhisiciúil shochreidte mar mhalairt ar gheoiméadracht Eoiclídéis. Mar shampla eile, má ghlactar mar aiscím eile nach féidir aon líne dhíreach a tharraingt trí phointe ar leith atá comhthreomhar le líne dhíreach ar leith, forbraítear geoiméadracht éilipseach, agus rinne Riemann obair bhunúsach ar an gcoincheap teibí seo. Tá geoiméadrachtaí neamh-Eoiclídéacha teibí eile á saothrú freisin.
Conrad von Gesner

Nádúraí is lia a rugadh i Zürich ab ea Conrad von Gesner (1516-1565). Scoláire iomráiteach san Athbheochan. I measc a shaothar bhí Historia Animalium (Stair na nAinmhithe, 1551-1558) ina ndearna sé iarracht gach a raibh ar eolas ar gach ainmhí a chuimsiú. Bhailigh sé níos mó ná 500 planda nach raibh aon chur síos orthu, agus scríobh ar leighis, mianreolaíocht is fealsúnacht.
Síceolaíocht Gestalt

Scoil smaointeoireachta sa tsíceolaíocht, bunaithe ar an gcoincheap gur mó an t-iomlán ná suim na bpáirteanna, modh iomlánaíoch síceolaíochta. Saothraíodh í ag na síceolaithe Gearmánacha Max Wertheimer (1880-1943), Kurt Koffka (1886-1941), is Wolfgang Köhler (1887-1967). Cáiliúil as dlíthe aireachtála Gestalt, iarracht cur síos ar airíonna na n-eilimintí radharcacha a chuidíonn leo a bheith oiriúnaithe le chéile mar bheith.
Teiripe Gestalt

Teiripe a dhíorthaíodh ó shíceolaíocht Gestalt, é mar aidhm aici duine a dhéanamh iomlánaíoch trí eolas ar airíonna a phearsantachta a shéan sé nó a lig sé i ndearmad a thabhairt chun solais. Síceolaí Meiriceánach a rugadh sa Ghearmáin, Frederick Perls (1893-1970), ab ea príomhchleachtóir na teiripe seo. De ghnáth riaraítear í i ngrúpaí agus i bhfoirm ceardlainne, thar dheireadh seachtaine mar shampla. Spreagtar na daoine sa ghrúpa le bheith lán de bhrí, spontáineach is mothálach dá riachtanais féin. Ní ligtear dóibh labhairt ach san aimsir láithreach, agus leagtar béim ar chumarsáid trí ghníomhartha, ag déanamh aisteoireachta ar choimhlintí.
G-fhachtóir

Sa bhfisic adamhach is núicléach agus fisic na gcáithníní, tugtar g-fhachtóir ar fhachtóir a chuireann síos ar an ngaol idir móimint mhaighnéadach cáithnín ar dhéanamh pointe lena ghuairne. Tugtar g-fhachtóir Landé air freisin, as an bhfisiceoir Meiriceánach Alfred Landé (1888-1976). I gcás na leictreon, is ionann an g-fhachtóir is an cóimheas gíreamaighnéadach in aonaid an mhaighnéadóin Bohr, a ghiorraítear chuig ∫B. Ón teoiric chandamach choibhneasaíoch, i gcás an leictreoin cosúil le pointe, ba cheart gur g = 2, ach tugann na turgnaimh luach timpeall 0.1% níos mó. Déantar na ceartúcháin a ríomh le leictridinimic chandamach (ina samhlaítear an leictreon mar cháithnín lom, timpeallaithe le scamall fótón fíorúil a athraíonn an g-fhachtóir). Réitíonn an luach ceartaithe le torthaí na dturgnamh go dtí níos fearr ná 8 n-ionad deachúil. Is tástáil thábhachtach é seo ar leictridinimic chandamach, a mheastar mar an teoiric is cruinne sa bhfisic mar gheall ar cheartú an g-fhachtóir.

Fisic cháithníní
Fisic núicléach
Lorenzo Ghiberti

Gabha óir, teilgeoir cré-umha is dealbhóir a rugadh i bhFirenze na hIodáile ab ea Lorenzo Ghiberti (1378 – 1 Nollaig 1455). I 1401 bhuaigh sé comórtas chun péire geataí cré-umha a theilgean don bhaistealann in Ardeaglais Firenze, atá ann fós.

Daoine a rugadh i 1378
Básanna i 1455
Ealaíontóirí Iodálacha
Gí

Saill inite a dhíorthaítear ó im tríd an uisce a bhaint as. Coitianta i dtíortha teo, mar a bhfeabhsaíonn an easpa uisce an seans go seasfaidh an gí folláin níos faide ná an t-im iomlán.
Riccardo Giacconi

Réaltfhisicí a rugadh i Genova na hIodáile ar 6 Deireadh Fómhair 1931 ach a chaith cuid mhaith dá shaolré sna Stáit Aontaithe is ea Riccardo Giacconi. Cheap sé scáthán nua i gcomhair teileascóp X-ghathach spáis i 1960, agus i 1962 d'aimsigh an chéad fhoinse X-ghathanna taobh amuigh den Ghrianchóras (an réalta Scorpius-X) is léirigh an radaíocht cúlra ó thaobh amuigh dár réaltra. Thóg a ghrúpa an chéad bhrathadóir satailíte X-ghathanna a d'imfhithisigh an Domhan. Leag sé amach bunús na réalteolaíochta X-ghathaí. Le Raymond Davis is Masatoshi Koshiba, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 2002 as an saothar seo. Fuair sé bás ar 9 Nollaig 2018 in San Diego, California.

Daoine a rugadh i 1931
Básanna in 2018
Fisiceoirí Iodálacha
Fisiceoirí Meiriceánacha
Giar

Gaireas chun gluaisne rothlaithe a athrú ina luas is/nó ina threo rothlaithe eile. Sa bhfoirm bhunúsach, bíonn giar-roth fiaclach is féidir a úsáid i bhfíoraíochtaí agus cuingreacha éagsúla chun cóimheas oiriúnach an rothlú aschuir is an rothlú ionchuir a bhaint amach. Tugtar ardú giar ar chóras giaranna a thugann luas rothlú aschuir níos mó ná an luas ionchuir. Nuair is lú an luas aschuir, is córas isliú giar é.
Grinling Gibbons

Dealbhóir is snoíodóir adhmaid a rugadh i Rotterdam na hOllainne ab ea Grinling Gibbons (1648-1721). Tháirg sé oiread ollmhór torthaí is bláthanna snoíte, cinn ceirbíní agus maisiúchán Barócach eile i mBurghley, Chatsworth is tithe móra eile i Sasana.

Dealbhóirí Ollannacha
Daoine a rugadh i 1648
Básanna i 1721
James Gibbs

Ailtire a rugadh in Obar Dheathain na hAlban ab ea James Gibbs (23 Nollaig 1682 - 5 Lúnasa 1754). Cara is deisceabal le Christopher Wren, ceapadh é ina choimisinéir ar thógáil eaglaisí nua i Londain i 1713. I measc a chuid dearaí bhí St Mary-le-Strand (1717) agus St Martin-in-the-Field (1726). Ina Book of Architecture (Leabhar na hAiltireachta, 1728) cáiliúil chuir sé le scaipeadh na stíle Pallaidíche, rud a d'fhág lorg ar an-chuid eaglaisí den tréimhse choilíneach i Meiriceá.

Ailtirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1682
Básanna i 1754
Gibneoireacht

Teicníocht choitianta i míochaine oirthearach is iartharach is ea Gibneoireacht, ina gcruthaítear folús taobh istigh de phróca nó cupán (an ghibne), le lasair go minic, agus a gcuirtear béal na gibne ar chraiceann an duine atá le cóireáil. Tarraingíonn an folús sa ghibne craiceann is fíocháin an duine píosa beag isteach inti, agus coinnítear mar sin é ar feadh ceathrú uaire. Baineann snáthaidpholladóirí feidhm aisti, ach tá a húsáid imithe i léig i measc gnáthdhochtúirí le fada.

Snáthaidpholladh
James Jerome Gibson

Síceolaí a rugadh i McConnelsville, Ohio ab ea James Jerome Gibson (27 Eanáir 1904 - 11 Nollaig 1979). Le linn an dara cogadh domhanda, ina stiúrthóir ar aonad taighde de chuid aerfhórsa Mheiriceá a bhí dírithe ar shíceolaíocht aerloingseoireachta. Shaothraigh sé teoiric shuntasach an radhairc ina leabhar The Perception of the Visual World (Aireachtáil Dhomhan an Amhairc, 1950). Thairg sé gurb é atá in aireachtáil radhairc ná brath díreach na réad do-athraitheach sa Domhan os ár gcomhair, agus nach bhfuil aon infeiriú ná próiseáil eolais i gceist. 

Síceolaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1904
Básanna i 1979
Cass Gilbert

Ailtire Meiriceánach a rugadh i Zanesville, Ohio ab ea Cass Gilbert (24 Samhain 1859 – 17 Meitheamh 1934). Dhear sé an chéad ilstórach spéire, foirgneamh Woolworth i Nua-Eabhrac (1912), a raibh 60 urlár ann: an foirgneamh ab airde ar Domhan ag an am.

Daoine a rugadh i 1859
Básanna i 1934
Ailtirí Meiriceánacha
William Gilbert

Lia is fisicí a rugadh i gColchester Shasana ab ea William Gilbert (1544-1603). Chruthaigh sé go raibh nádúr maighnéadach ag an Domhan, agus bhain úsáid as na téarmaí leictreachas, fórsa leictreach, is aomadh leictreach roimh éinne eile. Ainmnítear aonad SI an fhórsa mhaighnéadaghluaisnigh, an gilbirt, as.

Fisiceoirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1544
Básanna i 1603
Eric Gill

Snoíodóir, greanadóir is clóghrafadóir a rugadh i mBrighton Shasana ab ea Arthur Eric Rowton Gill (22 Feabhra 1882 - 17 Samhain 1940). Ceann dá shárshaothair is ea Prospero and Ariel (1931) i dTeach na Craoltóireachta i Londain.

Ealaíontóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1882
Básanna i 1940
Gilín (iasc)

Iasc beag fionnuisce le colainn chaol chomhbhrúite. An-choitianta in aibhneacha ar thalamh íseal san Eoraip. Suas le 15 cm ar fhad. Maireann sé i scoileanna, agus itheann crústaigh is feithidí ag an dromchla. Bhaintí feidhm as na criostail airgeadacha óna lanna le péarlaí saorga a dhéanamh tráth.
Gimide

An chuid íochtarach den cholún veirteabrach, ag foirmiú an eireabaill i gcuid mhaith ainmhithe. Sa duine, is struchtúr beag triantánach é a chuimsíonn 3, 4 nó 5 veirteabra buntúsach. Suite san eitre idir na mása.
Gymnospermae

Ceann den dá roinn sna plandaí síolta, arb iad na plandaí bláfara (angaispeirmeacha) an dara roinn. Bíonn síolta nochta (gan a bheith cumhdaithe le hubhagán) acu, ach is fíordhifriúil óna chéile baill na rann. Tá siad chomh difriúil sin go meastar anois gur díorthaíodh iad ó línte dúchasacha a bhí iomlán scoite óna chéile. Cuimsíonn an roinn grúpaí beo is grúpaí iontaise. Bhí gimnispeirmeacha luatha flúirseach sa tréimhse Charbónmhar, agus cumadh cuid mhaith de na fosuithe guail astu. Ba iad an fásra ceannasach sa tréimhse Iúrasach is an tréimhse Chailceach, ach ina dhiaidh sin d'imigh an chuid is mó i léig. Tháinig cineálacha beo chun cinn go forleathan arís i rith an oighrithe dheireanaigh, agus faightear fós iad i réigiúin fhuara mheasartha is fho-thrópaiceacha, fiú sna trópaicí go hard sna sléibhte. Faoi seo, tá cuid mhaith de na cineálacha teorannaithe d'fhairsingí beaga.
Ginceo

Gimnispeirm dhuillsilteach atá dúchasach d'iardheisceart na Síne, ach meastar nach bhfuil sé sa dúlra fiáin a thuilleadh. Na duilleoga feanchruthach, an síol le hairil mhéith ag imchlúdach eithne inite. An t-aon iarmhar beo ar chlann a bhíodh mór forleathan uair dá raibh.
Gineadóir leictreastatach

Feiste chun lucht leictreach mór a tháirgeadh, de ghnáth trí ionduchtú leictreastatach a dhéanamh arís is arís eile agus an lucht táirgthe a charnadh go leanúnach. Cheap an t-innealtóir Briotanach James Wimshurst (1832-1903) ceann i 1878, agus tá meaisíní nua-aoiseacha ardvoltais bunaithe ar ghineadóir van de Graaff le beilt-tiomáint (1929).
Gineadóir teirmileictreach raidiseatóip

Foinse cumhachta leictrí i spásárthach a bhíonn i bhfad ón nGrian (ionas nach mbeadh cumhacht le fáil ó fheistí fótavóltacha) nó ar phláinéad (mar nach mbeadh eagar fótavóltach praiticiúil). Gineann an t-ábhar radaighníomhach teas, agus gintear an leictreachas trí dhifríocht teochta trasna miotal difriúil. Is é an breosla is coitinne chuige seo plútóiniam-238, a bhfuil leathré 77 bliain aige, agus is féidir le mais bheag plútóiniam flúirse teasa a sholáthar ar feadh 10 mbliain nó mar sin leis an spásárthach a fhuinnmhiú. Bhain na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach feidhm astu ina gcláir spáis. Ach de bhrí go bhfuil breosla núicléach in úsáid iontu, ní mór na foinsí a chumhdach go daingean ar eagla go dtarlódh taisme le linn lainseála nó laindeála, agus d'éirigh imní phoiblí mar gheall air seo.
Ginealas

San antraipeolaíocht, rianú sinsearacht duine, de réir an tsleachta fhireann (athairlíneach), an tsleachta bhaineann (máthairlíneach), nó an dá thaobh. Déantar ginealach a rianú de ghnáth chun oidhreacht a rialú is cearta grúpaí a shainmhíniú. Tugtar clann ar ghrúpa leis an nginealach céanna.

Naisc sheachtracha 
 Ginealas na hÉireann (irishgenealogy.ie) (as Gaeilge)
Ginealach máthairlíneach

Córas ginealaigh i gclann nó treibh ina rianaítear ballraíocht, oidhreacht is comharbas trí iníonacha na máthar. Fuarthas an sampla is cáiliúla ar oileáin Trobriand i Nua-Ghuine Phapua. Ní chiallaíonn sé seo go dtreoraíonn mná gach sealúchas ná go mbíonn na poist údarásacha uile acu.
Gingibhíteas

Athlasadh na ndrandal, a éiríonn ata dearg, le claonadh chun rith fola. Tarlaíonn sé mar gheall ar an iomarca plaice (meascán de bhruscar bia, ronna is baictéar) a bheith deasctha ar na fiacla. Greannaíonn an phlaic na drandail, agus éiríonn siad ionfhabhtaithe. Is féidir go leathfaidh an t-ionfhabhtú go dtí na fíocháin is na cnámha a thacaíonn leis na fiacla, agus go gcaillfear na fiacla. Is féidir é a sheachaint le sláinteachas maith béil.
Ginidiú

Tosú an fháis i síol nó spór. Ní tharlaíonn sé go mbíonn an teocht, an t-uisce is an ocsaigin ar fáil, agus gach réamhchoinníoll is gá chun deireadh a chur lena shuan comhlíonta. Tagann an fhréamh óg (an fréamhán) amach ar dtús, agus ina dhiaidh sin an buinneán óg (an péacán). I nginidiú hipigéach, fanann na cotailéadóin faoin talamh; i nginidiú eipigéach, éiríonn siad os cionn leibhéal na hithreach. 

Fiseolaíocht
Síolta
Ginsing

Aon cheann de dhá chineál plandaí ilbhliantúla le fréamhacha ramhra atá dúchasach do thuaisceart Mheiriceá is an Áise. Ríosómach. Na duilleoga bosach, na bláthanna cúigphiotalach scothbhuí/glas, na torthaí cruinn dearg. Deirtear gur afraidíseach í agus go bhfuil gníomhaíochtaí míochaine is athbhríocha ag na fréamhacha mionaithe. Coitianta mar fhorábhar athbhríoch is cothaithe, agus moltar í i gcásanna tuirse is fadhbanna néaróg, duán is croí. Léiríonn anailís cheimiceach go bhfuil sraith gliocaisídí inti a bhriseann síos ina siúcraí a fhéadfaidh an córas imdhíonach a neartú. Tá comhábhair eile inti, hormóin is vitimíní a chuidíonn le téachtadh na fola is na fíocháin a chosaint i gcoinne an phróiseas aoisithe.
Giobún

Ápa atá dúchasach do na foraoisí báistí in oirdheisceart na hÁise. Caol le ceann beag. An ordóg beag, ach na méara fada. Na géaga uachtaracha chomh fada le colainn is cosa le chéile. Coinníonn sé na géaga uachtaracha os a chionn agus é ag siúl. Tugtar an t-ápa beag air freisin.

Mamaigh
Gioca

Is Planda síorghlas ilbhliantúil é an gioca. Duilleoga dochta gan ghais a fhásann i Meiriceá Thuaidh is Láir agus sna hIndiacha Thiar. Tá 40–50 speiceas de ann, iad go léir san fhofhine ar a dtugtar Agavoideae in fhine na nAsparagaceae. Rud beag cosúil le crann pailme. Stoc gairid ramhar, duilleoga claíomhchruthacha, bláthanna clogchruthacha cumhra bána nó corcra. Siombóis leis an ngioca-leamhan a phailníonn é, a bheireann a huibheacha ar an stiogma, agus a bhfaigheann a larbhaí a shíolta mar bhia. Is giocaí iad crann Iósua, an bheaignit Spáinneach, agus an mhiodóg Spáinneach.

Plandaí
Giodairiam

Planda bliantúil le gas briosc, crúbadach uaireanta agus dreapaire uaireanta eile. Dúchasach don leathsféar thuaidh is an Afraic Theas. Na duilleoga roinnte go mín agus scothghlas; na bláthanna láidir siogamorfach, déliopach le spor cruinn. Dhá ghné ann: ceann le peitil, gan chinn dhorcha, le capsúil a bhfuil cuid mhaith síolta iontu, agus ceann le peitil cheanndorcha is capsúil le síol amháin i ngach ceann.
Giolcach

Féar ard le riosóm a dhreapann i bhfad amach is ea giolcach. Faightear í gach uile áit, beagnach. Na gais folláin ingearach, suas le 2-3 m ar airde. An panacal claonta bog neamhlonrach corcra. Cruthaíonn sí sraitheanna ollmhóra i gcorcacha nó uisce tanaí. Úsáidtear í i gcomhair tuíodóireacht ardchaighdeáin. 

Plandaí
Féara
Giolcach nimhe

Is é rud is giolcach nimhe ann ná tom docht leathrúil dúghlas atá dúchasach don Eoraip is an Mheánmhuir. Na fíordhuilleoga laghdaithe ina lanna. Na bláthanna bána is na caora dearga iompartha i lár duilleog samhalta, ar géaga leata cosúil le duilleoga iad i ndáiríre.
Giolcach sléibhe

Raon tom difriúil i gclann na bpiseanna, ach go príomha an ceann coitianta atá dúchasach don Eoraip a fhásann 2.5 m ar airde. An iliomad géag, glas díreach docht. Na duilleoga trídhuilleach den chuid is mó, a thiteann go luath. Na pisbhláthanna órga buí, suas le 2 cm ar fhad, i gcrobhaingí scaoilte duilleacha ar fhoircinn na ngéag. Na cochaill suas le 4 cm ar fhad, dubh.
Giotaran

Gléas ceoil meánaoiseach, cosúil le liúit ach le muineál níos giorra a chuar go mín isteach i gcolainn an ghléis. Bhíodh 3 nó 4 raon sreang ann, a sheinntí le figín.
Giotto di Bondone

Péintéir is ailtire a rugadh gar do Vespignano na hIodáile, bunaitheoir scoil péintéireacha Firenze ab ea Giotto di Bondone (c 1267 - 3 Eanáir 1337). Ba é an tsraith freascónna ar bheathaí Chríost is Mhuire i Séipéal na hAiréine i bPadua (1305-1308) a shárshaothar. Ceapadh ina phríomhailtire é ar thógáil an Champainíl a dearadh i bhFirenze i 1334. Luaitear an tsraith freascónna ar bheatha Naomh Proinsias i mbaisleac Assisi leis freisin, a ndearnadh damáiste léanmhar dóibh i gcrith talún i 1997. 

Péintéirí Iodálacha
Ailtirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1267
Básanna i 1337
Gíreascóp

Ionstraim ina mbíonn roth ag rothlú go saor, suite ionas go mbaineann úsáid as a chlaonadh chun suíomh fosaithe sa spás a ghabháil chun aon fhórsaí a bhíonn ag iarraidh an suíomh sin a athrú a chothromú. Braitheann an bealach a ngluaiseann sé nuair a chuirtear fórsa casta i bhfeidhm air ar mhéid is treo an fhórsa, agus an modh a suitear an gíreascóp. Nuair a shuitear é chun go gcasann an roth go ceartingearach (ar ghiombail, dhá ghléas leathchiorclacha ag dronuillinn óna chéile, ionas gur féidir leis an réad casadh i dtreo ar bith) fanann sé ceartingearach nuair a chlaonann an fheithicil atá á iompar. Mar seo, soláthraíonn sé léaslíne shaorga. Coinneoidh gíreascóp atá suite go cothrománach treo-uillinn ar leith, agus léireoidh treo na feithicle de réir mar a chasann sí. Ní bhíonn roth rothlaithe i ngíreascóip nua-aoiseacha. I ngíreascóp trasnaíochta snáithíní optúla, scoiltear léas léasair in dhá leath a tharchuirtear ar mhalairt treonna trí chorna snáithíní optúla. Má rothlaíonn an corna, beidh difríocht i ndéine an tsolais a fhilleann ar an mbrathadóir, agus is féidir an difríocht sin a athrú ina uillinn rothlaithe. Sa ghíreascóp fáinne léasair, frithchaitear solas an léasair sa dá threo trí chainéal iata optúil. Má rothlaíonn an gíreascóp, ní shroichfidh an dá léas an brathadóir i gcomhphas le chéile, déanfaidh siad patrún frainsí trasnaíochta, agus ón bpatrún seo faightear uillinn rothlaithe an ghíreascóip.
Giúdach fáin

Speiceas de tradescantia le duilleoga ildathacha. Planda coitianta baile.
Giúis

Ball de ghné na gcónaiféar síorghlas, dúchasach don réigiún measartha sa leathsféar thuaidh, oirthear na hÁise go háiritheis ea an ghiúis (Abies). Na géaga is na craobhóga i bhfáinní, le fáinne nua in aghaidh na bliana. Na duilleoga i 3 chineál: duilleoga an tsíolphlanda (caol fiaclach), duilleoga crotalacha aibí (ar phéacáin fhada, a chailltear go luath), agus duilleoga snáthaidchruthacha (i mbearta 2, 3 nó 5 cinn, ag brath ar an speiceas, iompartha ar phéacáin in ascaillí na nduilleog crotalach). Na buaircíní adhmadacha ar crochadh, dhá bhliain d'aois ar a laghad nuair a bhíonn siad aibí. Fástar go forleathan mar chrann foraoise í i gcomhair an adhmaid is an roisín a tháirgeann tuirpintín, tarra is pic, agus a thugann a boladh sainiúil di. An t-adhmad luachmhar mar go bhfuil sé frithsheasmhach i gcoinne meatha de bharr go bhfuil an oiread sin roisín ann.
Giúis gheal

Cónaiféar síorghlas ón réigiún measartha sa leathsféar thuaidh. An fásra go minic airgeadach nó scothghorm. Na snáthaidí leathrúil, ag fágáil colm sonrach ciorclach nuair a chailltear iad. Briseann na cóin leis na síolta a fhuascailt nuair a bhíonn siad aibí. Fástar go forleathan í i gcomhair adhmaid agus mar mhaisiúchán. Tugann a roisín balsam Ceanadach. An-íogair d'aer truaillithe, agus ní chruthaíonn sí go maith gar do cheantair thionsclaithe.
Giulio Romano

Péintéir is ailtire a rugadh sa Róimh ab ea Giulio Romano (Giulio Pippi de' Giannuzzi, c 1499-1546). Cúntóir le Raphael ina shaothar déanach. Chuaigh sé go Mantua i 1524 le cosaint i gcoinne tuilte a thógáil.

Ailtirí Iodálacha
Péintéirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1499
Básanna i 1546
Giúrann

Crústach muirí a chónaíonn lena bhun greamaithe le foshraith chrua nó orgánach eile. An cholainn imchlúdaithe i sliogán, déanta as plátaí cailcreacha. De réir cineáil, itheann sí trí bhia a scagadh as an uisce le géaga tóracsacha oiriúnaithe (cirri). Níos mó ná 1,000 speiceas, a fhaightear i ngach áit ón gcrios idirthaoide go dtí an fharraige dhomhain. Cuid acu seadánach ar phortáin. 

Deiceapóid
Glacaire

Comhbhall lárnach trealaimh chun fuaim thaifeadta ar dhioscaí a atáirgeadh, a chuimsíonn stíleas, cartús is starrmhaide an ghramafóin nó an chaschláir. Malartaítear na droimneachtaí sa chlais ar an diosca chuig creathanna an stílis. Iompraíonn an starrmhaide éadrom docht na creathanna seo don chartús, a mhalartaíonn iad ina chomhartha leictreonach a théann don aimplitheoir agus uaidh sin don challaire. Nuair a saothraíodh dioscaí fadsheanma is taifeadadh steireafónach (le droimneachtaí níos fíneálta i gclaiseanna níos caoile) bhí gá le stílis diamaint le bioranna níos míne.
Glaidíolas

Planda ilbhliantúil é an glaidíolas le cormán mór snáithíneach, dúchasach don Eoraip, an Áise is an Afraic. Na duilleoga saigheadchruthach i bhfeain leata. An bláth rud beag siogamorfach, le feadán gearr is 6 theascán iombhláthanna leata nó infhillte, i raon dathanna agus i spící aontaobhacha. An-chuid cineál saothraithe le bláthanna móra. Timpeall 300 cineál ann.

Bláthanna
Glaise mhalaicíteach

Ábhar datha glas, ainmnithe as a chosúlacht leis an mianra malaicít, cé nach bhfuil aon ghaol struchtúrtha eatarthu. Sampla de rang mór ábhar datha a dtugtar trífeinilmheatáin orthu mar gheall ar a struchtúr.
Glantach

Ábhar a laghdaíonn teannas dromchla uisce agus a dhéanann é níos inmheasctha le holaí is saill. Sa chuid is mó de na glantaigh, bíonn móilíní nó iain le cuingreacha de chodanna polacha (uisce-aimsitheach) is neamhpholacha (ola-aimsitheach) a fheidhmíonn chun ola is uisce a nascadh le chéile. Is sampla iad gallúnacha de ghlantaigh ianacha le grúpa luchtaithe (uisce-aimsitheach) nasctha le grúpa ailcile (saillaimsitheach). Tugtar glantaigh ar phúdair thrádálacha níocháin, ach ní bhíonn ach méid beag glantaigh iontu: oibreáin bogtha uisce agus nascairí is mó a bhíonn iontu.
Glantóir

B'éasca éadaí is gréithre a ní is a ghlanadh dá dtuaslagfadh gach salachar is smál san uisce. Tarlaíonn sin i gcás ábhar polach, salainn is siúcraí mar shampla, ach ní tharlaíonn i gcás ábhar neamhpholach, ola is saill mar shampla. I ngallúnach bíonn móilíní fada líneacha, agus ceann polach is ceann neamhpholach ar gach móilín acu. Greamaíonn na cinn neamhpholacha le salachar neamhpholach, ionas go mbíonn na cinn pholacha ag gobadh amach agus an ghallúnach ag clúdach an tsalachair. Micile a thugtar ar struchtúr seo na gallúnaí thart ar phíosa salachair. Bíonn an micile seo intuaslagtha san uisce, agus mar sin cabhraíonn an ghallúnach chun an salachar a bhaint chun siúil. Maidir le huisce crua, uisce ina mbíonn iain chailciam, iarainn is maignéisiam tuaslagtha, cuireann na hiain seo isteach go mór ar fheidhmiú na gallúnaí agus milleann an micile glanta seo. San uisce seo, feidhmíonn glantach chun micile intuaslagtha eile a dhéanamh timpeall ar an salachar. Uaireanta, bíonn smál greamaithe chomh docht sin nach féidir é a thuaslagadh. Sa chás sin tagann tuarthóir i gceist. Éiríonn éadaí bána pas beag buí le himeacht ama de bhrí go n-asúnn siad solas gorm ón solas bán a thiteann orthu. Bíonn gilirí mar bhreiseáin i nglantóirí chun déileáil leis an bhfadhb seo.
Ajuga reptans

Planda ilbhliantúil le stólain dreaptha fhréamhaithe, dúchasach don Eoraip, an Mheánmhuir agus iardheisceart na hÁise is ea an Ajuga reptans nó an ghlasair choille. Na gais bhláfara cearnach, díreach in airde. Na duilleoga i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna buí déliopach, an liopa uachtarach an-ghearr, an liopa íochtarach trímhaothánach, i bhfáinní a dhéanann spící scaoilte. An planda uile le himir cré-umha go minic.

Plandaí
Glasán geimhridh

Ball de chlann phlandaí ilbhliantúla síorghlasa, dúchasach do réigiúin mheasartha is Artacha sa leathsféar thuaidh. Ríosómach. A dhuilleoga ubhchruthach, a bhláthanna cromtha clogchruthach, le 5 pheiteal bhána nó bhándearga.
Glasar

Carbónáit bhunata chopair, Cu3(CO3)2(OH)2 a bheag nó a mhór, a chruthaítear trí chreimeadh dromchlaí copair san atmaisféar. Dath glas air.
Teoiric Glashow-Weinberg-Salam

Teoiric chandamach na n-idirghníomhuithe laga ina n-aontaítear an fórsa núicléach lag is an fórsa leictreamaighnéadach. Foirmlíodh i 1968 í ag na fisiceoirí Meiriceánacha Sheldon Glashow (1932-) is Steven Weinberg (1933-) agus an fisicí Pacastánach Abdus Salam (1926-1996). Samhlaítear go dtarlaíonn meath radaighníomhach trí idirghabháil an W-cháithnín. Réamhinsíonn an teoiric seo an mhais cheart do na W- is Z-cháithníní trí bhriseadh spontáineach na siméadrachta. Bronnadh Duais Nobel na Fisice ar Glashow, Salam agus Weinberg sa bhliain 1979.
Salann Glauber

Sulfáit sóidiam hiodráitithe, Na2SO4.10 H2O is ea salann Glauber. Ainmnithe as an gceimicí Gearmánach Johann Rudolph Glauber (1604–1670), deisceabal le Paraiceilseas. Buarannach cineálta, comhábhar i gcuid mhaith uiscí mianracha, agus mheastaí tráth go raibh airíonna suntasacha leighis aige. Is é 31 °C a leáphointe, agus úsáidtear mar ábhar gníomhach i dtéitheoirí stórála é. 

Sulfáití
Gleann an tSileacain

I gcontae Santa Clara i gCalifornia, lárionad domhanda ó na 1960idí don leictreonaic, ríomhaireacht is córais bunachair.
Gléas luchtchúpláilte

Saghas físcheamara ina bhfuil braiteoir íomhánna le mósáic mion-déóidí fótaisheoltacha a chomhfhreagraíonn do phicteilíní is línte an chóras teilifíse. Stóráiltear luchtanna a tháirgeann an solas ionsaitheach ar gach eilimint go léitear iad i seicheamh scanta an chóras teilifíse.
John Glenn

Spásaire, píolóta agus iarsheanadóir is ea John Herschel Glenn (18 Iúil 1921 – 8 Nollaig 2016). Rugadh Glenn i gCambridge, Ohio sa bhliain 1921. An chéad spásaire Meiriceánach a d'fhithisigh an Domhan nuair a rinne 3 fhithis sa spáschapsúl Friendship 7 i 1962. Ina sheanadóir ó Ohio sna blianta 1975-1998. An spásaire ba shine riamh a thaistil sa spás nuair a chaith sé 9 lá sa tointeálaí spáis sa bhliain 1998.
 

Spásairí Meiriceánacha
Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Daoine a rugadh i 1921
Básanna in 2016
Gleoisín cúldearg

Dhá shaghas gealóige: an gleoisín cúldearg coiteann (le foshaghsanna: an gleoisín cúldearg mineach, an gleoisín cúldearg beag, gleoisín cúldearg na Graonlainne), agus an gleoisín cúldearg Artach nó gluaisín cúldearg Hornemann. Dúchasach don leathsféar thuaidh, ach tugadh isteach sa Nua-Shéalainn iad.
Gleorán

Planda cranda nó dreapaire, bliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach do Mheiriceá teochreasach. In úsáid go minic mar phlanda gairdín. Na duilleoga cruinn nó liopach, agus an gas ceangailte le lár na duilleoige. Na bláthanna singil nó dúbailte i bhfoirm spoir nó trumpa, dearg, buí is flannbhuí. Piclítear na síolta, agus is caprais iad ansin. Cuirtear na duilleoga is na bláthanna le sailéid.
Gliaidin

Próitéin bheag a fhaightear i gcruithneacht, den chuid is mó. Ceann d'airíonna an ghalair chéiliaigh is ea frithghníomh neamhfhabhrach di.
Glicigin

(C6H10O5)n, polaishiúicríd a fhaightear i bhfíocháin plandaí is ainmhithe (mar shampla, san ae) mar chúlchiste fuinnimh don cholainn. Polaiméir comhdhlúthúcháin glúcóis, an-chosúil le stáirse.
Glicín

NH2-CH2-COOH, aigéad aimíneatánóch, solad gan dath le leáphointe 260 °C. Tuaslagtar go saor in uisce é. An t-aimínaigéad is simplí, a fhaightear i ngach próitéin, beagnach, agus is féidir a fháil uathu trí hidrealú aigéadach. Bíonn sé i dtuaslagán mar svitirian, +NH3-CH2-COO-, le hian hidrigine aistrithe ón ngrúpa carbocsaile don aimíneaghrúpa.

Aigéid
Glicrídí

Eistir gliocróil. Déanann siad gliocról trí shraith eistear, aonghlicrídí, déghlicrídí is tríghlicrídí. Is tríghlicrídí iad na lipidí.

Eistir
Gliomach fionnuisce

Crústach fionnuisce atá cosúil le gliomach, le bolg dea-fhorbartha is an péire tosaigh cos mionathraithe ina ladhracha cumasacha. Úsáidtear cuid mhaith speiceas mar bhia.
Gliomach spíonach

Crústach mara, cosúil le gliomach, le bolg forbartha go maith ach gan na ladhracha feiceálacha. Na hadharcáin an-fhada go minic. Saothraítear go coitianta é i gcomhair bia. Tugtar piardóg air freisin.
Globaigeiríne

Orgánach micreascópach, cosúil le haiméibe, a fhaightear go coitianta i bplanctón muirí is ea an globaigeiríne. Tálann sí blaosc fhíneálta sheachtrach a bhíonn ornáideach le spíonta go minic. Nuair a fhaigheann sí bás, titeann an bhlaosc don ghrinneall chun dríodar cailcreach (an púscán globaigeiríneach) a dhéanamh, ábhar a chlúdaíonn fairsingí móra de ghrinneall na farraige. 

Foraminifera
Glóbailin

Próitéin shimplí atá fillte i gcruth tríthoiseach cruinneogach. Dothuaslagtha in uisce, nó intuaslagtha ar éigin, ach intuaslagtha i dtuaslagán caol salainn. Faightear í i gcuid mhaith fíocháin ainmhithe agus i síolta plandaí, mar a mbíonn feidhmeanna éagsúla aici.
Glocsainia

Aon bhall de ghné Bhrasaíleach plandaí le bláthanna móra feiceálacha tonnadóirchruthacha a mbíonn raon dathanna orthu. Gaolmhar leis an tsailchuach Afracach, agus an-choitianta mar phlanda tí.
Gloine bhreochloiche

Gloine throm chriostalta, a chuimsíonn luaidhe (Pb), an-áisiúil i gcomhair gearrtha is greanta, mar a dhéantar i monarchana gloine criostalta in áiteanna éagsúla in Éirinn. Tugadh isteach don fheidhm seo ar dtús í timpeall 1675, agus rinneadh na samplaí sin as breochloch mhionaithe in ionad gainimh, mar is gnáth anois. Is mó a comhéifeacht athraonta ná gloine chorónach (nach bhfuil luaidhe inti), agus mar sin is tábhachtach í i ndéanamh lionsaí comhshuite ceartaithe i gcomhair spéaclaí is eile.
Gloine bhrúmhúnlaithe

Teicníocht thionsclaíoch déanta gloine a tugadh isteach sna Stáit Aontaithe sna 1820idí, sa Bhreatain i 1831. Dhéantaí ornáidí is earraí don bhord trí ghloine leáite a bhrú idir dhá mhúnla mhiotalacha a dhéanadh na himlínte is na maisiúcháin in oibríocht amháin. Ar dtús bhrúití an múnla uachtarach síos le scriú nó luamhán lámhoibrithe. Tháinig fáisceáin gaile chun cinn i 1894, agus bhí monachanna tábhachtacha i mBirmingham, Stourbridge, Manchain, is oirthuaisceart Shasana sa 19ú-20ú céad.
Gloine dhaite

Píosaí gloine ar dhathanna éagsúla a shuitear i gcabhail luaidhe chun íomhá phictiúrtha a dhéanamh. Tugadh isteach ón ealaín Bhiosántach í i gcomhair fuinneog i bhfoirgnimh Eorpacha sa 12ú céad, agus tháinig faoi bhláth in eaglaisí Iar-Rómhánúla is Gotacha go háirithe. D'fhan sí an-choitianta ar feadh na Meánaoise, agus athbheodh í sa 19ú céad ag ealaíontóirí cosúil le Burne-Jones, Matisse is Roualt, níos déanaí i Meiriceá ag Louis Comfort Tiffany (1848-1933) is in Éirinn ag Harry Clarke (1889-1931). Sa Mheánaois dhaití an ghloine trí ocsaídí miotal a chumascadh léi le linn a déanta, nó gloine dhaite a chur anuas i sraith le gloine neamhdhaite (fleascadh). Ón 16ú céad, d'éirigh an teicníocht ina ndéantaí cruan a phéinteáil ar an ngloine le linn a déanta an-choitianta.

Ealaín
Gloine ED

Gloine optúil ar leith le spré an-íseal solais, de thoradh fluairít a bheith inti. I ngnáthghloine optúil, spréitear solas bán i ndathanna uile an speictrim. I bhfeidhm fhótagrafach, muna ndeartar an lionsa chun na dathanna (tonnfhaid) éagsúla — mar shampla, an dearg is an gorm — a fhócasú ar chomhfhócas (ceartú crómatach), beidh an íomhá dhaite geamhach. Is féidir lionsaí neamhchrómacha a dhéanamh le gloine ED, a bhfeidhmiú a fheabhsú is a méid a laghdú i gcomhair grianghrafadóireachta.
Gloine mhiotalach

Miotal i staid dhímhorfach (na hadaimh i struchtúr neamhchriostalta, gan eagar rialta, cosúil le struchtúr inmheánach gloine), a táirgeadh den chéad uair i 1960 ag an ábhareolaí Meiriceánach William Klement (1937-). Bíonn struchtúr inmheánach criostalta ag miotail de ghnáth, ach is féidir a mhalartú don struchtúr dímhorfach tríd an miotal leáite a fhuarú go tapa, nó an miotal soladach a fhoroinnt ina phúdar mín. Úsáidtear gloiní miotalacha i gcroíleacáin trasfhoirmeoirí agus déanamh comhpháirteanna fíorláidre, cosúil le giaranna (trí mhodhanna púdarmhiotalóireachta mar shintéarú).
Gloine uisce

Tugtar gloine uisce ar thuaslagán uisciúil tiubhaithe sileacáit sóidiam, Na2SiO3, a théachtann ina chiseal crua tréshoilseach. Úsáidtear í mar uiscedhíontóir, agus ábhar caomhnaithe d'uibheacha is bianna eile.
Gloiní ceoil

Gléas ceoil ina bhfuil soithigh gloine de thoirteanna is airdí éagsúla a bhuailtear nó a chuimlítear chun fuaimeanna ceolmhara a dhéanamh, cosúil le clog. Saghsanna éagsúla coitianta san 18ú céad, agus chum cumadóirí (Mozart ina measc) ceol dóibh.
Gloiniú triarach

3 chiseal gloine i bhfuinneog, scartha óna chéile le cisil aeir chun insliú teirmeach agus fuaime a sholáthar. Mar a dhéantar le gloiniú dúbailte, bíonn na spáis séalaithe go buan de ghnáth. Is fearr go suntasach é ó thaobh inslithe.
Glóir na maidine

Planda bliantúil is ea glóir na maidine a fhásann 3 m ar airde, agus atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Tá breis is 1,000 speiceas di ann i roinnt géineas den fhine Convolvulaceae. Dreapann sí le gais fhéithleannacha. Na duilleoga ubhchruthach nó croíchruthach. Na bláthanna suas le 12.5 cm ar leithead, tonnadóirchruthach, gorm le scornach bhuí, uaireanta corcra nó dearg. Gaolmhar leis an bpráta Spáinneach agus an t-ialus. An-choitianta mar mhaisiúchán.

Bláthanna
Plandaí
Convolvulaceae
Glomarúlaineafraíteas

Athlasadh na nglomarúlach sa duán, na braislí beaga ribeadán is feadán atá freagrach as bunscagadh na fola. Tarlaíonn an t-athlasadh de bharr ionsaí na colainne ag antaiginí coimhthíocha, ionas go gcruthaíonn an cholainn coimpléisc antaiginí/ antashubstaintí mar fhreagairt imdhíonach. Uaireanta, bíonn galar inaitheanta ionfhabhtaithe ag othar roimh an riocht. Is amhlaidh a ghabhtar na coimpléisc seo sna ribeadáin sna glomarúlaigh, agus cuireann siad tús leis an bpróiseas athlasta. Mar thoradh ar an damáiste a dhéanann sé seo, ligtear do phróitéiní is cealla na fola éalú isteach sa bhfual, lagtar eisfhearadh salann is uisce, agus leanann éidéime is hipirtheannas é seo. Uaireanta, réitíonn an riocht go spontáineach, ach má leanann sé is féidir go ndéanfar damáiste buan is go gclisfidh an duán.
Glónrú

I bpéintéireacht ola, an ciseal trédhearcach péinte (measctha le vearnais, uaireanta) a leagtar ar an bhfobhrat tirim péinte. I gcré-earraí, is cóta tanaí gloiniúil é a chomhleáitear le dromchla pota trí bhácáil.
Glórshúil

Iasc mór abhann is locha, gaolta leis an sandar. Faightear í in oirthear Mheiriceá Thuaidh. Suas le 90 cm ar fhad. Itheann sí éisc bheaga is crústaigh den chuid is mó. Iasc maith le n-ithe agus chun spóirt.
Glotas

An chuid chaol den laraing ag leibhéal théad an ghutha, a bhaineann le táirgeadh an ghlóir níos dírí ná aon chuid eile den bhéal nó an scornach.
Glóthach ríoga

Ábhar an-chothaitheach a tháirgeann faireoga seileacha na mbeacha meala chun an mháthair áil, is na larbhaí a bheidh ina máithreacha, a chothú. Timpeall 20 aimínaigéad is vitimíní éagsúla inti, vitimín B is C ar a laghad, agus rianairí potaisiam, cróimiam, mangainéise, is nicile. Níl aon rud nimhiúil inti, ach níor thángthas ar aon chomhábhar inti a fhéadfaidh dea-iarmhairtí ar leith a imirt ar riochtaí cosúil le hairtríteas réamatóideach nó tuirse ainsealach, mar a mholann na táirgeoirí. Úsáidtear í i gcosmaidí chun an craiceann a athnuachan, ach arís ní fios cén comhábhar inti a fhéadfaidh é sin a dhéanamh.
Gluaiseacht (ceol)

Sa cheol, tugtar gluaiseacht ar chuid ghlanscartha de shaothar mór cosúil le coinséartó nó siansa. Is féidir go mbeidh sí bainteach leis an gcuid roimpi nó ina diaidh, go minic i gcontrárthacht ó thaobh gléis nó luais nó an dá rud.

Ceol
Gluaiseacht aisiompaithe

Sa réalteolaíocht, gluaiseacht pláinéid ina fhithis anoir, ní hionann is gnáthghluaiseacht na bpláinéad aniar sa Ghrianchóras. Úsáidtear an téarma den chuid is mó nuair a thagann gluaiseacht an Domhain ina fhithis agus gluaiseacht pláinéid eile le chéile chun gluaiseacht choibhneasta, gluaiseacht aisiompaithe, a dhéanamh. Bíonn cuma ar an bpláinéad go bhfuil sí ag gluaiseacht sa treo mícheart. Feictear go minic í i gcás Marsa.
Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta

Gluaiseacht Shasanach, den chuid is mó, san ailtireacht, an ealaín agus na healaíona feidhmitheacha sa dara cuid den 19ú céad. Mhol sí úsáid lámhcheirdeanna agus maisiú simplí mar mhalairt ar thionsclaíocht is eicléicteachas sna healaíona. Bunaithe ar obair William Morris, agus is sampla maith den stíl an Teach Dearg dá chuid (1859, deartha ag Philip Webb). Bhí scríbhinní Pugin is John Ruskin tábhachtach sa ghluaiseacht. Ba í a haidhm ghinearálta ná cuma na hailtireachta is na healaíne agus a modhanna táirgthe a athrú ó bhun. Bhí tionchar fadtréimhseach ag an ngluaiseacht ar ailtireacht sa Bhreatain, an Ghearmáin is na Stáit Aontaithe, agus toradh suntasach uirthi ab ea gluaiseacht pleanála na gcathracha gairdíneacha.
Gluaiseacht nastach

Freagairt neamhthreo-aimsitheach planda do spreagadh seachtrach éigin, cosúil le hoscailt nó dúnadh na mbláthanna, nó cliseadh duilleoigíní i bplanda íogair. Tarlaíonn sí trí fhás difreálach nó aistriú rialaithe uisce idir cealla ar leith.
Gluaisne armónach shimplí

Is é is gluaisne armónach shimplí ann ná gluaisne thréimhsiúil réada ina mbíonn an fórsa athchuir díreach i gcomhréir leis an díláithriú ón bpointe fosaithe i gcónaí, mar a tharlaíonn i luascadán faoi luascthaí beaga. Is féidir í a shlonnadh mar fheidhm shíneasach nó chomhshíneasach, agus mar sin bíonn sé éasca go leor í a láimhseáil go matamaiticiúil.

Meicnic
Glúcacortacóidí

Hormóin stéaróideacha a shintéisítear sa choirtéis aidréineach i veirteabraigh agus a tháltar amach aisti. Ról tábhachtach acu i meitibileacht carbaihiodráití agus cosaint na colainne i gcoinne struis. Sa duine, cuimsíonn siad cortasól (hidreacortasón), cortacaistéarón, agus cortasón. Baintear úsáid astu i dteiripí athsholáthar hormón (mar shampla, i gcás galar Addison, ina dtarlaíonn uireasa glúcacortacóidí) agus chun cosc a chur ar neamhoird athlasta is ailléirgeacha.
Glúcagón

Hormón is ea glúcagón. Polaipeiptíd atá ann, a fhaightear i veirteabraigh agus a shintéisítear sa phaincréas, sna hA-chealla in insíní Langerhans. Táltar é mar fhreagairt ar thiúchan íseal glúcóis sa bhfuil. Is í a phríomhghníomhaíocht tiúchan an ghlúcóis sa bhfuil a mhéadú trí athrú na glicigine san ae go dtí glúcós a chur chun cinn. Spreagann sé tál insline is sómatastaitine sa phaincréas agus hormón fáis.

Hormóin
Christoph Gluck

Cumadóir ceoil a rugadh in Erasbach na Baváire ab ea Christoph Willibald [Ritter] von Gluck (2 Iúil 1714 – 15 Samhain 1787). I bPáras sna 1770idí déanacha, thug sé stíl ceoldrámaíochta isteach, stíl Fhrancach, éagsúil ó stíl choitianta na hIodáile a luaití le Niccolo Piccinni (1728–1800). B'éacht a cheoldráma rathúil Iphigénie en Tauride (Ifigéine sa Táirid, 1779). 

Daoine a rugadh i 1714
Básanna i 1787
Cumadóirí Gearmánacha
Glúcós

C6H12O6, a dtugtar deastrós air freisin. An siúcra sécharbón is coitianta, agus príomhtháirge na fótaisintéise i bplandaí. Is polaiméirí comhdhlúthúcháin iad stáirse is ceallalós an ghlúcóis araon. Cuimsíonn maltós, lachtós is siúcrós iarmhar glúcóis amháin, ar a laghad, agus is féidir glúcós a fháil uathu trí hidrealú aigéadach nó einsímeach.
Glúine ríomhairí

De réir mar a d'fhorbair is a d'fheabhsaigh an teicneolaíocht sna ríomhairí digiteacha thar am, roinntear an stair i nglúine. Sanntar meaisíní luatha na 1940idí-1950idí, tógtha le feadáin fholúsacha theirmianacha, don chéad ghlúin. Sa dara glúin, cuireadh trasraitheoirí scoite in ionad na bhfeadán. Sa 4ú glúin, tháinig ciorcaid iomlánaithe in ionad na dtrasraitheoirí scoite. Sa 4ú glúin, tógadh na ríomhairí le ciorcaid iomlánaithe ar ollscála (VLSI). Anois, i ríomhairí den 5ú glúin, tá airíonna cosúil le hintleacht shaorga acu ionas gur féidir, mar shampla, cumarsáid a dhéanamh leo i dteanga nádúrtha.
Glúineach

Tugtar glúineach ar 130 speiceas sa ghéineas Polygonum atá gaolta leis an nglúineach bheag, i réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh den chuid is mó. Cuid acu uisciúil. Na gais ceartingearach, na nóid cumhdaithe le truaillí páipéaracha. Na duilleoga lansa-chruthach go dtí leathfhada. Na bláthanna beaga bán, bándearg nó dearg, ar spící foirceanta. 

 

Plandaí
Glúineach bheag

Fiaile leathach bhliantúil atá an-fhairsing is ea an ghlúineach bheag (Polygonum aviculare). Gach glúin ar an ngas clúdaithe le truaill airgeadach. Na duilleoga beag éilipseach, le bláthanna beaga bándearga nó bána sna hascaillí.

Plandaí
Glútamáit aonsóidiam

Oibreán blaistithe a úsáidtear chun blas feola a fheabhsú (MSG i mBéarla), a chuirtear le han-chuid bianna próiseáilte a bhfuil feoil nó úsc feola iontu. Bhíodh scanradh ann go gcuirfí an iomarca MSG sa chothú, mar shampla i mbéilí ó phroinntithe Síneacha. Ach asúitear í i bhfoirm aigéid ghlútamaigh sa cholainn, an t-aimínaigéad nádúrtha is flúirsí san imshruthú fola, agus b'fhíordheacair a thiúchan sa bhfuil a mhéadú le béile nó dhó. Glactar leis gurbh iarmhairt shíceasómatach é ‘siondróm an phroinntí Shínigh’. Mar sin féin, ní cheadaítear do dhéantúsóirí MSG é a chur i mbianna i gcomhair naíonán is leanaí.
Glútan

An phríomhphróitéin i gcruithneacht, a fho-roinntear in dhá phróitéin, gliaidin is glútainin. Nuair a mheasctar na próitéiní seo le huisce is a fhuintear an meascán, ailíníonn na próitéiní seo comhthreomhar le chéile, rud a thugann an t-airí leaisteach don taos. Ligeann bolgáin dé-ocsaíd charbóin, a tháirgeann coipeadh giosta, don taos éirí de bhrí go sáinníonn an glútan na bolgáin gáis. Ní bhíonn aon ghlútan in arbhar Indiach, eorna ná coirce, agus ní féidir iad a úsáid chun arán a dhéanamh. Úsáidtear iad seo chun táirgí leata gránacha a dhéanamh, brioscaí is toirtílí mar shampla. I ndaoine áirithe, bíonn an stéig bheag mínormálta íogair do ghliaidin, agus is galar céiliach an riocht seo.
Gnéaschrómasóm

Crómasóm, difriúil sa bhfireannach is sa bhaineannach, atá freagrach as gnéas na hindibhide a chinneadh. An gnéas a iompraíonn dís homalógach gnéaschrómasóm (XX), is homagaiméiteach é. An gnéas le dís gnéaschrómasóm difriúil (XY) nó neamhphéireáilte (X), is ilghaiméiteach é. Iompraíonn gach gaiméit den ghnéas homagaiméiteach X-chrómasóm amháin. Iompraíonn leath na ngaiméití den ghnéas ilghaiméiteach X-chrómasóm, agus an leath eile Y-chrómasóm, nó ní iompraíonn gnéaschrómasóm ar bith. Sa duine, is baineann an gnéas homagaiméiteach agus fireann an gnéas ilghaiméiteach. 

Crómasóim
Gnéashormóin

Hormóin stéaróideacha a tháirgtear is a tháltar ag na gónaid den chuid is mó is na faireoga aidréineacha, riachtanach i gcomhair forbartha gnéasaí agus rialú an fheidhm atáirgthe. Sa duine, is iad na príomhghnéashormóin ná aindriginí áirithe (téististéarón is déhidritéististéarón) a fhaightear go flúirseach sa bhfireannach, agus prógaistiginí (prógaistéarón) is éastraiginí áirithe (éistridé-ól, éastrón is éastréól) a fhaightear go flúirseach sa bhaineannach. Is dócha go ngníomhaíonn siad ar an inchinn chun oibriú ar iompar gnéasach is eile.

Hormóin
Gnéas
Gníomhaíocht díláithrithe

Sa bhitheolaíocht, cur i bhfeidhm patrún áirithe iompair i gcomhthéacs mínormálta, ionas nach féidir leis an ainmhí spreagadh a fhreagairt le hinstinn. Mar shampla, i gcás éin i ndála bagracha, bíonn dhá chlaonadh chomhuaineacha aige, ionsaí nó teitheadh, ach is féidir go bpiocfaidh sé a chleití mar ghníomhaíocht díláithrithe.
Gníomhaíocht optúil

Cumas atá ag ábhair ar leith plána polaraithe solais a rothlú nuair a fhorleathann solas polaraithe tríothu. Braitheann an oiread rothlaithe ar thiús an ábhair a bhforleathann an solas tríd. Is ábhair ghníomhacha iad siúcra, grianchloch is tuirpintín. Ábhair a rothlaíonn an plána go deiseal (agus tú ag féachaint ar feadh an léis i dtreo na foinse), deirtear gur deasrothlach iad. Ábhair a rothlaíonn an plána go tuathal, is tuathrothlach iad.
Gníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh Adamhaigh

Gníomhaireacht a chuireann forbairt is taighde ar fheidhmeanna síochánta an fhuinnimh núicléach chun cinn, agus a stiúrann córas dídine is rialúchán ar mhí-úsáid ábhar núicléach i gcomhair aidhmeanna míleata. Bunaíodh i 1957 í, agus tá a príomhoifig sa Vín. Faoi 2011 bhí 151 ballstát inti. Bhuaigh sí Duais Nobel na Síochána, lena stiúrthóir ginearálta Mohamed ElBaredei, i 2005.
Gníomhaireacht Spáis na hEorpa

Gníomhaireacht chomhoibrithe spáis (ESA i mBéarla) ina bhfuil 22 tír Eorpach (an Bheilg, an Danmhairg, an Eastóin, an Eilvéis, an Fhionlainn, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Ghréig, an Iodáil, an Iorua, an Ísiltír, an Ostair, an Pholainn, an Phortaingéil, an Ríocht Aontaithe, an Rómáin, an Spáinn, an tSeic, an tSualainn, an Ungáir, Éire, Lucsamburg) atá dírithe ar thaighde, teicneolaíocht agus feidhmeanna síochánta spáis.  

Déantar bainistíocht ar gach a bhaineann le spásárthaigh i nDarmstadt na Gearmáine, agus déantar na lainseálacha le roicéid Ariane ó Kourou i nGuáin na Fraince. Tá lárionad ESA i bPáras. 

Comhoibríonn sí le tíortha eile ó am go chéile, Ceanada mar shampla.

Stair 
Bunaíodh ESA trí dhá eagraíocht a chumascadh i 1975, Eagraíocht Taighde Spáis na hEorpa (ESRO) is Eagraíocht Forbartha Lainseálaí na hEorpa (ELDO),

Éachtaí 
le spásárthach é Rosetta de chuid ESA,  Lainseáladh é ar an 2 Márta 2004.

Ar an 12 Samhain 2014, d'éirigh le heolaithe ESA an tuirlingeoir Philae a chur ar an gcóiméad  67P/ Churyumov-Gerasimenko. D’éirigh leo an Philae  a threorú go dtí an cóiméad.  Chuir Philae ansin eolas ar ais ón gcóiméad.   Bhí Rosetta 400 milliún+ ciliméadar i bhfad agus tá 67P 4 x 4 ciliméadar. Níor bheag an t-éacht é.

Ba é seo an chéad uair a tharla rud mar seo riamh. Bhí an ESA i gceannas ar an togra.  Ba í Susan McKenna-Lawlor, ionadaí na hÉireann, ar an mBord Stiúrtha ESA, nuair a cuireadh Philae síos ar an réalta "eireaball".

D’éirigh leis an tuirlingeoir "Philae" (taiscéalaí spáis) ón spásárthach Rosetta de chuid ESA (an Ghníomhaireacht Spáis na hEorpa) tuirlingt ar réalta eireabaill, an cóiméad "67P'  https://ga.wikipedia.org/wiki/Gn%C3%ADomhaireacht_Sp%C3%A1is_na_hEorpa  Dochreidte, Rosetta 400 milliún+ km i bhfad & 67P 4 x 4km !

Tagairtí 

Gníomhaireacht Spáis na hEorpa
Aeraspás
Réalteolaíocht
Poitéinseal gníomhaithe

Comhartha gairid leictreach a tharchuirtear ar feadh snáithín néarógaigh nó mhatánaigh tar éis spreagtha. Ag ionad an ghníomhphoitéinsil, éiríonn an taobh istigh de scannán an tsnáithín dearfach go neamhbhuan i leith an taoibh amuigh. Tarlaíonn sé seo de bharr athrú neamhbhuan i dtréscaoilteacht an scannáin do na hiain sóidiam is potaisiam, chun go ritheann iain sóidiam isteach is iain photaisiam amach tríd. Bunús na cumarsáide san inchinn agus ar fud na colainne.
Gníomhróir

Gaireas meicniúil nó leictreach chun meaisín eile a chur sa siúl. Go minic, tugtar seirbheamótar air. Go coitianta, an gaireas chun comhlaí na gcoscán a fheidhmiú go huathoibríoch i ngluaisteán nó traein.
Gob céarach

Éan ceoil de chlann na ngealóg. Dúchasach don Afraic, an Araib, deisceart na hÁise, is an Astráil, agus tógtha isteach i dtíortha eile. A ghnáthóga i dtalamh oscailte coille agus scrobarnach coille. Itheann sé síolta is feithidí. Uaireanta, úsáidtear an t-ainm seo don chlann go léir.