joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Beicireil

Gníomhaíocht foinse radaighníomhaí in oiread díscaoiltí in aghaidh an tsoicind. Aonad de chuid an SI, leis an tsiombail Bq, ainmnithe as Antoine Henri Becquerel. 

Fisic
Beilimnít

Moileasc, cosúil le scuid, atá imithe in éag. Faightear go forleathan í mar shliogáin iontaisithe ón tréimhse Charbónmhar uachtarach go dtí an ré Eoicéineach. Bhí an sliogán inmheánach is í beo, piléarchruthach de ghnáth.

Moileasc
Béimeanna

Sa bhfisic, athruithe rialta ísealmhinicíochta in aimplitiúid na fuaime nuair a thrasnaíonn dhá fhuaimthonn le minicíochtaí gar dá chéile. Baintear feidhm as an iarmhairt seo i dtiúnadh pianó agus glacadóirí heitridíneacha raidió.
Beinsil

C6H5CH2-, grúpa feidhmitheach a chuimsíonn fáinne feinile. Nuair a chuirtear le hainm comhdhúile í, ciallaíonn sin gur malartaíodh í le hidrigin sa chomhdhúil.
Beirbhéine

Planda ilbhliantúil le stoc docht a fhásann go dtí 60 cm ar airde. Dúchasach don Eoraip, an Áise is tuaisceart na hAfraice. Na duilleoga urchomhaireach liopach cleiteach. Na bláthanna 4 mm ar leithead, liathchorcra, ina spící caola.

Plandaí
Beirgeamó

Planda cumhra ilbhliantúil atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Meicsiceo. An gas cearnach; na duilleoga ubhchruthach fiaclach, i bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna déliopach, corcra nó dearg, i bhfáinní go tiubh timpeall ar an ngas. Tarraingteach do bheacha is dordéin. Déantar an tae íochshláinteach Oswego leis na duilleoga. 

Plandaí
Beiril

Mianra beirilliam, alúmanaim is sileacáite, Be3Al2Si6O18, a fhaightear i bpéigmitítí eibhir mar phriosmaí heicseagánacha scothghlasa. Is cineálacha seodra di cloch mhuirghorm is smaragaid. Is é beirilliam an mianach trádálach.
Beiteal

Crann caol a fhásann 30 m ar airde, dúchasach d'oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga 8 m ar fhad, leathrúil; na síolta 4-5 cm ar fhad, dearg nó flannbhuí. Fiuchtar na cnónna le haol, triomaítear iad, agus filltear iad mar phloig i nduilleoga ó speiceas dreaptha beitil. Cognaítear an plog go minic san India is oirdheisceart na hÁise ar son a iarmhairte meisciúla atá cosúil le hiarmhairt alcóil. Fágann an súlach smál dearg ar na fiacla is an tseile. 

Plandaí
Béiteatrón

Luasghéaraitheoir cáithníní ina gcoinnítear na leictreoin i bhfithis chiorclach le réimse maighnéadach agus a luasghéaraítear iad le réimse athraitheach leictreach forshuite air sin. Is féidir cáithníní le fuinnimh an-arda a bhaint amach le haghaidh taighde ar iompar na leictreon ardfhuinnimh nó X-ghathanna ardfhuinnimh.
Béite-bhlocálaithe

Grúpa drugaí a tugadh isteach sna 1960idí a laghdaíonn ráta buailte an chroí is brú na fola. Ba é própánólól an chéad cheann a bhí éifeachtach sa chlinic. Úsáidtear é agus aitéanólól go forleathan i gcásanna dianstruis is scaoill chun cosc a chur ar shiomtóim cosúil le rith an chroí, cur allais is crith. Moltar iad mar chóir leighis do dhaoine atá ag léiriú nó ag taibhriú go poiblí nó fiú ag dul faoi scrúdú tiomána. Tá conspóid ann faoina n-úsáid ag imreoirí snúcair mar gur féidir go bhfeabhsóidh siad a bhfeidhmiú.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Béite-cháithnín

An cáithnín luchtaithe a astaítear i mbéite-mheath. De ghnáth is leictreoin (ardfhuinnimh) ar ardluas a astaítear, ach uaireanta astaítear posatrón agus tugtar béite-cháithnín air seo freisin. Tugtar béite-gha ar shruth díobh, ceann amháin den 3 shaghas astaíochta radaighníomhaí. Bíonn raon leathan fuinnimh ag na béiteacháithníní ó fhoinse ar leith. De ghnáth is féidir leo taisteal roinnt méadar san aer.
Béite-mheath

Próiseas meata nádúrtha radaighníomhaigh ina ndíscaoileann neodrón i núicléas an adaimh go spontáineach ina phrótón, a fhanann sa núicléas, is ina leictreon (an béite-cháithnín), a astaítear as an adamh. Bíonn an fórsa núicléach lag taobh thiar de. Tarlaíonn astú frithneoidríonó ag an am céanna i gcónaí. Mar shampla, is béite-astaíre é stróintiam-90 le leathré 28.1 bliain.
Beith gheal

Cineál beithe caoile cuanna gearrshaolaí a fhásann 15-18 m in airde, le coirt shonrach airgeadbhán. Dúchasach don Eoraip, de ghnáth na réigiúin fhuara. Fástar go minic mar mhaisiúchán í.

Crann duillsilteach í an bheith gheal. Tá coirt mheathbhán air a mbíonn cuma an airgid air faoi sholas áirithe. Tá craobhacha dea-chumtha, cromtha uirthi agus tagann bláthanna, no caitíní, uirthi i mí Aibreáin nó i mí na Bealtaine. As siocair go mbíonn na caitíní ann go luath sa samhradh, tá ceangal i luath-bhéaloideas na hÉireann idir an bheith gheal agus an ghrian. Samhlaítear an bheith gheal le breith, leis an óige, agus le glaineacht chomh maith. Is ón fhocal “beith” a thagann an chéad chonsan san oghamchraobh (aibítir oghaim). San Fhéineachas, bhain an bheith leis an aicme crann ar a dtugtaí ‘aithig fedo’, is é sin ‘tuathánaigh na coille’. In Éirinn, bhaintí úsáid as an mbeith le scuaba a dhéanamh agus bhíodh an choirt in úsáid le súdaireacht a dhéanamh.

Plandaí
Crainn
John Stewart Bell

Fisicí is fealsamh a rugadh i mBéal Feirste ab ea John Stewart Bell (28 Meitheamh 1928 - 1 Deireadh Fómhair 1990). Ag obair i CERN, rinne sé taighde tábhachtach i bhfisic chandamach, dearadh luasairí is meicnic chandamach. Scríobh sé Speakable and Unspeakable in Quantum Mechanics (Rudaí Soluaite is Doluaite sa Mheicnic Chandamach, 1987). 

Fisiceoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1928
Básanna i 1990
Pairilis Bell

Pairilis na matán ar thaobh amháin den aghaidh, ceangailte le néaróg chráineach VII (an néaróg aghaidhe). Is féidir go dtarlóidh damáiste don néaróg seo trí thráma, ionfhabhtú víreasach nó brú iomarcach ar an néaróg mar a dtagann sí amach trína canáil ag bun na blaoisce. Ainmníodh an riocht as an máinlia Albanach Charles Bell (1774-1842).
Belladonna

Leacht a eastósctar as lus mór na coille. Tugadh an t-ainm belladonna (bean álainn) uirthi mar chuireadh mná Iodálacha ar a súile í leis an mac imrisc a leathadh, rud a luadh a bheith tarraingteach. Is é aitripín an comhábhar gníomhach inti.

Plandaí
Bellini

Clann péintéirí as Veinéis is ea Bellini. Ní mhaireann mórán de shaothar Jacopo Bellini (c 1400-1470). Rinne mac leis, Gentile Bellini (c 1429-1507) cuid mhaith portráidí, agus tá cáil ar leith ar a phortráid den Sabhdán Mahamad II. Ba é an péintéir Veinéiseach ab fhearr dá aois mac eile leis, Giovanni Bellini (c 1430-1516). Rinne seisean an-chuid saothar reiligiúnda, agus roinnt ar théamaí págánacha: mar shampla, Festino degli dei (Féile na nDéithe, 1514). Leag sé amach stíl nua péintéireachta Veinéisí, le béim ar dhathanna is solas, agus lean a dhaltaí Giorgione is Tiziano léi ina dhiaidh.
Baruj Benacerraf

Imdhíoneolaí a rugadh i gCaracas, Veiniséala, is a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ón mbliain 1940 ar aghaidh is ea Baruj Benacerraf (29 Deireadh Fómhair 1920 – 2 Lúnasa 2011). 

Rinne sé taighde ar fhreagairt imdhíonach na colainne i gcoinne ábhar coimhthíoch (antaiginí) agus thaispeáin gur freagairt a bhraitheann ar ghéinitic an duine í, gur struchtúir ar leith ar dhromchlaí na gceall, dúchasach don duine sin, atá freagrach as an bhfreagairt. 

Chuir an t-eolas seo go mór le laghdú ar dhiúltú orgán i máinliacht trasphlandaithe. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1980 le Jean Dausset is George Davis Snell. 

Fuair sé bás i mBostún, Massachusetts.

Tagairtí 

Lianna
Daoine a rugadh i 1920
Básanna in 2011
Karl Friedrich Benz

Innealtóir is déantóir gluaisteán a rugadh i gKarlsruhe na Gearmáine ab ea Karl Friedrich Benz ( 25 Samhain 1844 - 4 Aibreán 1929). Thóg sé a chéad inneall dé-bhuille i 1879, agus bhunaigh monarcha déanta inneall. Thóg sé a chéad gluaisteán, ceann de na feithiclí peitril is luaithe dá raibh ann, i 1885.

Innealtóirí Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1844
Básanna i 1929
Beo-earraí

Téarma a úsáidtear i dtimpeallacht ríomhaire, mar aithris ar bhogearraí is crua-earraí, chun cur síos ar an ngné dhaonna in aon chóras atá bunaithe ar ríomhairí, nach bhfeidhmeodh an córas gan í.
Beoghearradh

Dioscadh ainmhithe beo ar chúiseanna turgnamhacha. Déantar taighde ar iarmhairtí drugaí nua, biabhreiseán, cosmaidí is an-chuid ceimiceán eile, fíocháin na colainne is iompar ainmhithe cosúil le muca guine, coiníní, francaigh, moncaithe, mar mhalairt ar dhaoine. Rialaítear an taighde seo go diongbháilte le reachtanna i dtíortha an iarthair, ach mar sin féin spreagann sé freasúra láidir i gcuid mhaith tíortha, cuid de in aghaidh an dlí, i gcoinne na gcomhlachtaí a bhíonn taobh thiar de is na n-eolaithe a dhéanann é.
Friedrich Bergius

Ceimicí orgánach a rugadh i nGoldschmieden na Gearmáine ab ea Friedrich Karl Rudolf Bergius (11 Deireadh Fómhair 1884 – 30 Márta 1949). Rinne sé taighde tábhachtach ar hidriginiú guail faoi ardbhrú le breoslaí mótair a tháirgeadh, agus hidriginiú adhmaid le siúcra a tháirgeadh. Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le Carl Bosch i 1931 as an saothar seo. I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda d'oibrigh sé i roinnt tíortha seachas an Ghearmáin. Fuair sé bás in Buenos Aires, san Airgintín.

Daoine a rugadh i 1884
Básanna i 1949
Ceimiceoirí Gearmánacha
John Desmond Bernal

Criostalghrafadóir X-ghathach ceannródaíoch a rugadh in Aonach Urmhumhan ab ea John Desmond Bernal (1901-1971). Rinne sé amach struchtúr graifíte, rinne taighde tábhachtach eile ar struchtúr uisce, agus leag síos bunsraitheanna na bitheolaíochta móilíní. Scríobh sé an leabhar cáiliúil The Origin of Life (Bunús na Beatha, 1967).

Básanna i 1971
Daoine a rugadh i 1901
Fisiceoirí Éireannacha
Gian Lorenzo Bernini

Dealbhóir barócach, ailtire is péintéir a rugadh i Napoli ab ea Gian Lorenzo Bernini (7 Nollaig 1598 – 28 Samhain 1680). I 1656 mhaisigh sé cúlbhá Bhaisleac Naomh Peadar sa Róimh le Cathedra Petri (Cathaoir Pheadair), dhear an cholúnáid d'aghaidh na baislice, agus i 1663 an log mór staighre don Vatacáin.

Dealbhóirí Iodálacha
Daoine a rugadh i 1598
Básanna i 1680
Daniel Bernoulli

Matamaiticeoir is lia a saolaíodh i nGroningen na hOllainne do thuismitheoirí Eilvéiseacha ab ea Daniel Bernoulli (8 Feabhra 1700 – 17 Márta 1782). Duine de chlann a raibh cáil na matamaitice is na heolaíochta orthu. Rinne sé taighde ar fheidhmeanna triantánacha, codáin, agus teoiric chinéiteach na ngás is na sreabhán eile. Réitigh sé cothromóid a thairg Jacopo Riccati, a dtugtar cothromóid Bernoulli uirthi anois. Dhíorthaigh sé prionsabal Bernoulli i 1738. Fuair sé bás sa bhliain 1782 in Basel, san Eilvéis, mar a raibh sé ina ollamh ollscoile ó na 1730idí i leith.

Daoine a rugadh i 1700
Básanna i 1782
Matamaiticeoirí Eilvéiseacha
Fisiceoirí Eilvéiseacha
Marcellin Berthelot

Ceimicí is státaire a rugadh i bPáras ab ea Pierre Eugène Marcellin Berthelot (25 Deireadh Fómhair 1827 - 18 Márta 1907). Chabhraigh sé le bunú na teirmiceimice, agus thug modh caighdeánach isteach chun sainteas folaigh galúcháin uisce a thomhas. D'éirigh leis cuid mhaith comhdhúl orgánach a shintéisiú, agus léirigh nach raibh aon difríocht bhunúsach idir comhdhúile orgánacha is neamhorgánacha.

Ceimiceoirí Francacha
Daoine a rugadh i 1827
Básanna i 1907
Claude Louis Berthollet

Ceimicí a rugadh i dTalloires na Fraince ab ea Claude Louis Berthollet (9 Nollaig 1748 – 6 Samhain 1822). Chomhoibrigh sé le Antoine Lavoisier sa taighde ar phúdar gunna agus i gcumadh córas nua ainmnithe sa cheimic. I 1785 léirigh sé cumas clóirín mar thuarthóir. Chruthaigh sé gur comhdhúil hidrigine is nítrigine í amóinia.

Daoine a rugadh i 1748
Básanna i 1822
Ceimiceoirí Francacha
Jöns Jakob Berzelius

Ceimicí a rugadh i Linköping na Sualainne, duine de bhunaitheoirí na ceimice nua-aoisí ab ea Jöns Jakob Berzelius (20 Nollaig 1779 - 7 Lúnasa 1848). Rinne sé tomhais bheachta ar mheáchain adamhacha, rud a chuir bun faoi na dlíthe cuingrithe sa cheimic agus teoiric an adaimh D'aimsigh sé na dúile seiléiniam, tóiriam is ceiriam. 

Ceimiceoirí Sualannacha
Daoine a rugadh i 1779
Básanna i 1848
Henry Bessemer

Innealtóir is ceapadóir a rugadh i Charlton, Shasana ab ea Henry Bessemer (19 Eanáir 1813 – 15 Márta 1898). 

Innealtóir agus ceapadóir a bhí in Anthony Bessemer, athair Henry, freisin. Chuir Anthony faoi sa Fhrainc mar ar oibrigh sé do Mhionta na Fraince. Ceapadh é ina bhall d'Acadamh Eolaíochta na Fraince in aois a 26 bliana as feabhsú a rinne sé ar an micreascóp optúil. Bhí air filleadh go Sasana nuair a bhris Réabhlóid na Fraince amach.

D'oibrigh Henry i dteilgcheárta a athar, agus mar fhreagairt ar an éileamh mór ar ghunnaí do chogadh na Crimé (1853–1856) bhain sraith paitinní amach ar phróiseas nua chun muciarann leáite a thiontú i gcruach (próiseas Bessemer).

Féach freisin 
 Próiseas Bessemer. 
TealIach oscailte. Feidhmíonn sé le hiarann ó mhianaigh, rud nach féidir a dhéanamh le próiseas Bessemer.

Tagairtí 
  

Daoine a rugadh i 1813
Básanna i 1898
Ceapadóirí Sasanacha
Innealtóirí Sasanacha
Cóimhiotail
Betacam

Trádainm ar chóras taifeadta is atáirgthe fístéip caiséid a thug comhlacht Sony isteach i 1981. Úsáideadh ar dtús é le haghaidh bailiú leictreonach nuachta, agus glacadh go forleathan leis ar fud an Domhain i ngach gné de tháirgeadh físe. Baineann sé feidhm as rianta scoite taifeadta do na comharthaí lonrais is crómanais ar théip atá 12.7 mm ar leithead a ritheann ag 10.15 cm s-1 i ndlúthchaiséid. Is leagan feabhsaithe de an Betacam SP, téip le páirteagail mhaighnéadacha mhiotalacha chun bandaleithead níos mó agus caighdeán feabhsaithe íomhá a bhaint amach.
Betamax

Trádainm ar chóras taifeadta is atáirgthe fístéip caiséid a shaothraigh comhlacht Sony i 1975 don mhargadh baile. Téip 12.7 mm ar leithead ar luas 1.87 cm s-1 a bhí in úsáid. Bhí sé in ann clár 3 uaire a thaifeadadh. Coigilteach, ach níor éirigh leis a phríomhiomaitheoir, an córas VHS, a shárú.
Bia sláinte

Téarma neamhchruinn a chiallaíonn bia iomlán, nó bia gan bhreiseáin gan forlíonta (cosúil le mianraí, vitimíní, riandúile, aigéid shailleacha riachtanacha, is cothaithigh eile). Le fírinne, bíonn dóthain de na cothaithigh riachtanacha i gcothú cothromaithe sláintiúil, agus ní gá breis bia sláinte a ithe. Uaireanta moltar, gan chruthú, go bhfuil cumas leighis ar neamhoird ag meascán de bhianna sláinte: is dócha gur seafóideach an mhaise é an iomarca muiníne a chur i moltaí mar seo.

Cothú
Biabhóg

Luibh ilbhliantúil fhadsaolach atá gaolmhar le copóg, dúchasach don tSibéir. Na duilleoga íochtaracha mór croíchruthach tonnach, le gais ghlasa nó dhearga. Is féidir go mbeidh na duilleoga nimhiúil. Na bláthanna beag bán le 6 pheiteal i mbláthra mór spréite. Saothraítear roinnt hibridí is saghsanna nádúrtha ceansaithe ar son na ngas inite. 

Plandaí
Biatas

Planda bliantúil, débhliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na duilleoga snasta, go minic le himir dhúdhearg. Roinntear na biatais shaothraithe in dhá ghrúpa: na biatais duille a chuimsíonn biatas spionáiste is an biatas bán a fhástar mar ghlasraí glasa, agus na biatais fréimhe a chuimsíonn biatas siúcra, meacan biatas is meaingeal a fhástar ar son a bhfréamhacha inite. Bíonn suas le 20% siúcra i bhfréamh an bhiatas siúcra, agus tá sé an-tábhachtach mar fhoinse siúcra in iarthar na hEorpa.

Plandaí
Glasraí fréimhe
Biatas bán

Saghas biatais shaothraithe nach bhfuil fréamh bhorrtha aige, ach na meánfhéitheacha is na duillghais borrtha. Tugtar biatas bán Eilvéiseach air freisin. 

Plandaí
 Catagóir:Glasraí duille
Xavier Bichat

Lia a rugadh i Thoirette na Fraince ab ea Marie François Xavier Bichat (14 Samhain 1771 - 22 Iúil 1802). An chéad duine a shimpligh struchtúr coimpléascach orgán ina bhfíocháin bhunúsacha. Tríd an saothar seo, leag sé bunsraith na histeolaíochta. 

Lianna Francacha
Daoine a rugadh i 1771
Básanna i 1802
Rowland Harry Biffen

Luibheolaí, síolraitheoir plandaí agus míceolaí a rugadh i Cheltenham Shasana ab ea Rowland Harry Biffen (28 Bealtaine 1874 - 12 Iúil 1949). An chéad stiúrthóir ar an Institiúid Síolraithe Plandaí i gCambridge, agus ról lárnach aige i mbunú eolaíocht síolraithe plandaí. Aithníodh é freisin mar phéintéir tírdhreacha uiscedatha.

Luibheolaithe Sasanacha
Míceolaithe Sasanacha
Daoine a rugadh i 1874
Básanna i 1949
Alfred Binet

Síceolaí a rugadh i Nice na Fraince ab ea Alfred Binet (8 Iúil 1857-18 Deireadh Fómhair 1911). Lena chomhghleacaí Théodore Simon shaothraigh sé scála Binet-Simon chun intleacht páistí scoile a thomhas (1905), réamhtheachtaire ar thástálacha intinne an lae inniu.

Síceolaithe Francacha
Daoine a rugadh i 1857
Básanna i 1911
Lewis Roberts Binford

Seandálaí ó na Stáit Aontaithe ab ea Lewis Roberts Binford (21 Samhain 1931-11 Aibreán 2011). Leag sé béim láidir ar ról na hantraipeolaíochta sa tseandálaíocht, rud a chuir le forbairt na disciplíne sin ó lár an 20ú céad. Leabhair shuntasacha uaidh is ea Bones (Cnámha, 1981) agus In Pursuit of the Past (Sa Tóir ar an Am atá Thart, 1983).

Seandálaithe Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1931
Básanna in 2011
Binid

Is ábhar eastósctha as goile chuid mhaith ainmhithe óga, an lao is an t-uan go príomha, í binid, a bhfuil an einsím binin inti. Nuair a chuirtear i mbainne í, deascann an phríomhphróitéin bainne cáiséin, agus téachtann an deascán le gruth crua a dhéanamh is meadhg a fhuascailt atá lán de shiúcra (siúcrós) is próitéiní meidhg. Bíonn binid ar fáil ar bhonn trádálach, agus úsáidtear í i gcócaireacht is déanamh cáise. Bíonn binid atá díorthaithe ó ghlasraí is binid shintéisithe ar fáil freisin chun riachtanais feoilséantóirí a shásamh.
Bíol

Clann téaduirlisí ceoil a bhoghaítear. Forbraíodh go mór sa 15ú céad iad, agus bhí siad an-choitianta gur tháinig clann na veidhlíní ina n-ionad. Tá an dá chlann seo cosúil, ach tá difríochtaí suntasacha eatarthu. Bíonn cúl maol ag an mbíol, easnacha doimhne, guaillí a chlaonann isteach sa scornach (a mbíonn cipíní méire uirthi de ghnáth), 5-8 téad, agus ton bog fíneálta. Freagraíonn méid is raon na mbíol (tribil, teanór, dord) do raon na veidhlíní go ginearálta. Seinntear mórchuid na mbíol, de gach méid, is iad leagtha ar na glúine (is uaidh sin an téarma viola da gamba, bíol glúine). Luaitear an t-ainm bíol glúine go príomha leis an dordbhíol, gléas le 6 théad atá cosúil leis an dordveidhil ina raon. Saghas bíl eile ab ea an viola da braccio, bíol géige. Ceann tábhachtach díobh seo ab ea an viola d'amore, bíol an ghrá, a sheinntí mar a sheinntear veidhlín anois, a raibh 5-7 téad air is scornach gan chipíní méire. Go suntasach, bhíodh téada breise báúla air, ceann feistithe faoi bhun gach téide boghaithe, i dtiún leis an téad sin os a cionn. Shroich seinm na mbíol is an chumadóireacht chuige a buaic i Sasana i lár an 17ú céad nuair a bhíodh ensemble 3-6 bhíol an-choitianta.
Biolar

Ball de chlann na gcabáistí, cuid acu ar fiailí beaga iad is cuid eile a shaothraítear mar ghlasraí sailéid.

Plandaí
 Catagóir:Glasraí duille
Biolar gairdín

Planda aonghais bliantúil. 20-40 cm ar airde, le bonnduilleoga liopacha is duilleoga cleiteacha ag an ngas. A bhláthanna beag bán i gcruth croise. Meastar é a bheith dúchasach don Áise, ach saothraítear le fada ar fud an Domhain mar phlanda sailéid é. 

Plandaí
Cardamine pratensis

Is planda bláthanna den fhine Brassicaceae é Cardamine pratensis, ar a tugtar Léine Mhuire agus Biolar gréagáin  freisn in Éirinn. Ciallaíonn a ainm Laidine pratensis "móinéar".

Cur síos
Is planda luibheach ilbhliantúil gan ghruaig é, ag fás go 40-60 cm ar airde, le duilleoga cleiteacha 5-12 cm ar fad le 3-15 duillín, gach duillín thart ar 1 cm ar fad. Táirgtear na bláthanna ar spící 10-30 cm ar fad, gach bláth 1-2 cm ar trastomhas le ceithre pheiteal vialaitbhándearg an-éadrom (ach bán, go hannamh). Tá stíl na dtorthaí gearr nó fada. Is fearr a fhásann sé gar d'uisce.

Dáileadh
Faightear an speiceas go coitianta ar fud na Breataine Móire agus na hÉirean.

Saothrú
Fástar é mar phlanda ornáideach i ngairdíní, agus tá sé sé tugtha chun cineáil i Meiriceá Thuaidh mar thoradh ar shaothrú. I roinnt tíortha Eorpacha, lena n-áirítear codanna den Ghearmáin, tá an plánda faoi bhagairt anois.

Is planda bia é don fhéileacán an barr buí (Anthocharis cardamines) agus cuireann sé go mór le gairdín ar bith a bhfuil sé mar aidhm aige fiadhúlra a mhealladh. Úsáideadh uair amháin é mar ionadaí ar bhiolaruisce.

Plandaí
pratensis
Biolar trá

Planda bliantúil nó ilbhliantúil ó na réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh. Na duilleoga ubhchruthach nó duánchruthach méith, i bhfoirm cnota. Blas géar ar na duilleoga, lán de vitimín C. D'úsáideadh mairnéalaigh go dtí an 17ú céad é chun dul i ngleic le scorbach.

Plandaí
Biolar uisce

Planda crua leathuisciúil ilbhliantúil, Eorpach is Áiseach, a fhásann in uisce nó gar dó. An gas folamh dreaptha fréamhach, na bláthanna beag bán crosfhoirmeach. Á shaothrú ón 19ú céad. Tá sé lán de vitimín C, agus baintear feidhm as a dhuilleoga géara mar tharsann is i sailéid. Á ithe in Éirinn leis na céadta bliain.

Plandaí
Bíoma bán

Crann nó tom duillsilteach leathach atá dúchasach don Eoraip. Na duilleoga ubhchruthach, beagán liopach nó fiaclach, a thaobh íochtarach bán lomrach. Na bláthanna bán ina gcrobhaingí, na caora dearg. Baintear feidhm as saghsanna saorga, saothraithe le caora bánbhreactha is craobhóga corcra, mar chrainn maisiú sráide.

Plandaí
Bior greanta

Uirlis a úsáidtear i ngreanadóireacht. Cos chruinn adhmaid uirthi le dul isteach i mbos na láimhe, agus lann bhiorach miotail chun gearradh isteach sa bhloc adhmaid nó sa phláta miotail.
Biorbheannach

Ainmhí a bhfuil cosúlacht ghinearálta an antalóip air agus atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh. Donn éadrom le súile feiceálacha. Na hadharca ar an mbaineannach gearr, na hadharca ar an bhfireannach le beangán chun tosaigh is na bioranna cuartha ar gcúl. Caitear ciseal seachtrach na n-adharc gach bliain. Tagann sé gar do rudaí a bhíonn faoi ghluaisne, fiú ainmhithe creiche. Áitríonn sé tailte féaraigh.

Fianna
Buaibhide
Jean Baptiste Biot

Fisicí Francach ab ea Jean Baptiste Biot (21 Aibreán 1774 – 3 Feabhra 1862). Lena chomhghleacaí Félix Savart, d'fhorbair sé dlí Biot-Savart i 1820 chun an gaol idir sruth leictreach is an réimse iarmharach maighnéadach a rianú. Cuireann sé an réimse mhaighnéadach a chruthaíonn sruth leictreach in iúl. Bíonn an floscdhlús maighnéadach B díreach i gcomhréir leis an sruth I, roinnte ar an bhfad ón sruth. Níl an dlí seo chomh ginearálta le dlí Ampère (agus is féidir é a dhíorthú ón dlí sin), ach is fusa é a úsáid. 

Daoine a rugadh i 1774
Básanna i 1862
Fisiceoirí Francacha
Biotáille

Deochanna alcólacha a tháirgtear trí eatánól a dhriogadh ó choipeadh brúitín as foinsí éagsúla, (eorna i gcomhair uisce beatha, cána siúcra i gcomhair ruim, prátaí i gcomhair vodca). Tugtar blas ar leith do chuid mhaith díobh, mar a dhéantar le caora aitil i gcás ginéive. Cumasctar cinn eile le fíonta chun deochanna cosúil le pórtfhíon, meascán branda is fíona, a tháirgeadh.
Biotáille mheitileach

Alcól eitile le breiseáin chun é a dhéanamh domlasta is fiú nimhiúil, agus mar sin mí-oiriúnach mar dheoch. Is iad beinséin, piridín is meatánól na breiseáin is mó a úsáidtear.
Biotúman (ealaín)

San ealaín, ábhar datha tréshoilseach donn, déanta as tarra, a bhí coitianta i measc péintéirí san 18ú céad chun dathanna teolaí tréshoilseacha a fháil, cosúil le saothar Rembrandt. Ar an drochuair, ní thriomaíonn sé riamh ach éiríonn dubh, agus fásann scoilteanna leathana tarraingthe a bhíonn an-deacair a dheisiú.
László Biró

Ceapadóir Ungárach ab ea László Biró (29 Meán Fómhair 1899 – 24 Deireadh Fómhair 1985). I mBúdapeist a rugadh é. Toisc Giúdach é theith seisean agus a dhearthóirí ó na Naitsithe agus chuir siad fúthu san Airgintín sa bhliain 1943. Nuair a tugadh isteach dúch beo-thriomaithe do nuachtáin, cheap sé an peann gránbhiorach i 1931, agus tugadh a ainm air.

Ceapadóirí
Daoine a rugadh i 1899
Básanna i 1985
Biteicneolaíocht

Feidhmiú na bitheolaíochta nó na bithcheimice le haghaidh táirgthe ar ollscála. Tá seansamplaí ann leis na céadta bliain (mar shampla, an ghrúdaireacht i ndéanamh beorach, an coipeadh i ndéanamh aráin is iógairt), ach ba é táirgeadh peinicilline ar scála mór sna 1940idí an chéad sampla nua-aoiseach. Tháinig cuid mhaith feidhmeanna cógaseolaíochta ar an bhfód sna blianta ina dhiaidh sin. Ó na 1990idí nó mar sin cuirtear innealtóireacht ghéiniteach i bhfeidhm chun hormóin is einsímí a tháirgeadh trí DNA athchuingreach, agus tá tábhacht chliniciúil ar leith leis seo. Mar shampla eile, déantar an t-ábhar géiniteach i gcealla daonna a ionramháil chun cur in ionad ceall fabhtach i bhfíocháin ghalraithe.
Bith-aiseolas

Teicníocht inar féidir le duine foghlaim lena fhreagairtí uathnómacha (nach bhfuil faoi rialú comhfhiosach de ghnáth) a rialú trí ghléasanna monatóirithe a úsáid a thugann eolas ar a ghníomhú láithreach agus san am a caitheadh. Le traenáil mar seo le sfigmiméadar, is féidir le duine a bhrú fola a laghdú. Le traenáil le leictreinceifileagram, is féidir cabhrú le táirgeadh alfathonnta agus mothúcháin faoisimh is folláine. Tá meaisíní ar an margadh a dhíoltar mar mheaisíní faoisimh chun strus is neamhoird a bhaineann le strus a laghdú, ach is beag neamhbhuan a n-éifeacht. 

 
Fiseolaíocht
Síciteiripe
Bithchlíomeolaíocht

Staidéar ar an aeráid (nó clíoma) agus conas a chuireann sí isteach ar daoine: mar shampla, an t-áireamh ar fhachtóir an ghaothfhuaraithe is ar chéimlaethanta. Is céimlá an difríocht idir meánteocht lae is teocht tairsí shocraithe. Má bhionn an céimlá diúltach go seasmhach (is é sin, níos lú ná an teocht tairsí) is féidir gur gá téamh a sholáthar.
Bitheoinic

Is é is bitheoinic ann ná teicneolaíocht a bhaineann le horgáin shaorga: cluasa, craiceann, fuileadáin, duáin, ailt is géaga. Baineann sí le feistí leictrimeicniúla a dhéanann aithris ar iompar neach bheo freisin. Tagann róbait a ghluaiseann ar chosa faoi scáth na heolaíochta seo, chomh maith le ríomhairí a bhaineann sochar as intleacht shaorga. I measc na gcóras bitheoinice is faide chun cinn, tá córais leictreonacha a dhéanann na matáin i gcosa duine le paraipléige a spreagadh de réir a chéile chun gur féidir leis siúl ar bhealach atá cosúil le gnáthdhuine. Chum Jack E. Steele an téarma sa bhliain 1958.
Bitheolaíocht foirgnimh

Staidéar ar an idirghníomhú idir foirgneamh is a chomhshaol, i leith sláinte na n-áitritheoirí go háirithe. Pléann sí le hionad is geoiméadracht an fhoirgnimh, a scéim dathanna, a shoilsiú, a fheisteas uile agus roghnú na n-ábhar tógála is a n-iarmhairt siúd ar an gcomhshaol.

Bitheolaíocht
Sláinte chomhshaoil
Bitheolaíocht mhóilíneach

Staidéar ar struchtúr is feidhmiúcháin na móilíní móra orgánacha a bhaineann le horgánaigh bheo, na haigéid núicléasacha (DNA is RNA) is na próitéiní go háirithe.
Bithfhisic

Feidhmiú na fisice don staidéar ar orgánaigh is ar chórais bheo. Cuimsíonn sí staidéar ar airíonna meicniúla, leictreacha, teirmeacha is optúla na bhfíochán bitheolaíoch, úsáid modhanna, ionstraimí is radaíochtaí fisiciúla chun staidéar a dhéanamh ar fhíocháin is córais na colainne agus iad sláintiúil nó galraithe, agus dearadh, tógáil is cur i ngníomh ionchlannán don cholainn.
Bithghás

Gás a tháirgtear trí fhuíoll orgánach a choipeadh. Táirgeann dianscaoileadh aoileach ainmhithe, iarmhar barr is fuíoll próiseáil bianna i soitheach aeróbach gás atá lán de mheatán is féidir a úsáid mar fhoinse fuinnimh. Bíonn monarchana beaga bithgháis in úsáid i dtíortha atá i mbéal forbartha, agus baineann feirmeacha áirithe san Eoraip is sna Stáit Aontaithe feidhm as bithghás.
Bithghineas

An prionsabal gur féidir le horgánach beo eascairt ó orgánach beo amháin eile, nach féidir leis éirí go spontáineach as ábhar neamhbheo trí aon phróiseas nádúrtha.
Bithinnealtóireacht

Dearadh is táirgeadh feistí meicniúla is leictreonacha leighis a chuireann na forbairtí teicneolaíochta is déanaí i bhfeidhm chun fadhbanna míochaine a réiteach. Mar shampla, na meaisíní a chabhraíonn le diagnóisiú, cosúil le modhanna nua íomháithe, ionstraimí a chabhraíonn le cleadhtadh leighis, máinliacht ríomhchuidithe, modhanna feabhsaithe chun drugaí a sheachadadh d'ionaid is orgáin ghalraithe, agus a lán eile.
Bithlonracht

Solas a tháirgeann orgánaigh bheo áirithe trí imoibrithe ceimiceacha, agus próiseas astaithe an tsolais bhitheolaíoch seo. Faightear an feiniméan i mbaictéir, fungais, algaí agus ainmhithe áirithe, ina measc cuid mhaith orgánach mara cosúil le héisc na mara móire, scuideanna is crústaigh, chomh maith le cuid bheag orgánach domhanda cosúil le lampróga. Bíonn feidhmeanna éagsúla ag an mbithlonracht: comharthaíocht i gcúrsaí suiríochta, cosc a chur ar chreachadóirí, nó creach a aimsiú sa dorchadas.
Bithmhais

Mais iomlán na n-orgánach beo (ina measc, na táirgeoirí, cosúil le plandaí, chomh maith leis na tomhaltóirí is na dianscaoilteoirí) in éiceachóras, pobal nó aonad ar leith ag am ar leith. Coibhéiseach leis an téarma ‘barr ar a chois’. Cuirtear in iúl í mar mheáchan tirim in aghaidh aonad fairsinge.
Bithmheasúnacht

Tomhas ar mhéid nó gníomhaíocht ábhar trí fhreagairtí orgánach beo nó ceall. Measúnacht bhitheolaíoch is ea í: mar shampla, is féidir tiúchan truailleán a mheasúnú trí ráta fáis orgánach ar leith faoi raon cúinsí rialaithe a thomhas. 

Cógaseolaíocht
Eolaíocht an chomhshaoil
Truailliú uisce
Bithnomaíocht

Staidéar ar orgánaigh i dtaca lena gcomhshaol. Baintear feidhm as an téarma go príomha i staidéar éiceolaíoch ar speiceas amháin ar leith.
Bithóm

Fo-roinnt dhromchla an Domhain ina réigiúin mhóra a chomhfhreagraíonn do phríomhéiceachórais na bpríomhréigiún aeráideach, le speicis shainiúla plandaí is foirmeacha beatha ar leith. Is bithóim na comhranguithe geografacha beo is mó a aithnítear, cosúil le bithóm an tundra, bithóm na ngaineamhleach, agus bithóm na foraoise báistí trópaicí. Cruthaítear bithóim shaorga freisin, cosúil le Tionscadal Éidin i gCorn na Breataine.
Bithrithim

Rithim bhitheolaíoch nó athruithe tréimhsiúla i bhfeidhmú planda nó ainmhí is ea bithrithim. Féadfaidh tréimhse na rithime a bheith chomh gearr le soicind amháin nó chomh fada le bliain. Tá rithimí inginiúla ann a eascraíonn ón taobh istigh den orgánach, agus rithimí eisginiúla a eascraíonn ó fhachtóirí sa chomhshaol, cosúil leis na hailtéarnuithe idir dorchadas na hoíche is gile an lae. Is minic a bhíonn na rithimí inginiúla sioncrónaithe le hathruithe tréimhsiúla sa chomhshaol. Samplaí de bhithrithimí daonna is ea bualadh an chroí, an riospráid, codladh is dúiseacht, an fás is an titim laethúil i dtáirgeadh an hidreacortasóin faoi stiúir na hinchinne (is é sin, an fhaireog phinéalach is an hipeatalamas san inchinn). Rithimí suntasacha sna hardphlandaí is ea an fhótaisintéis agus oscailt is dúnadh laethúil bláthanna áirithe. 

Codladh
Bitheolaíocht
Bith-theangeolaíocht

Staidéar ar na bealaí a bhfuil an bhitheolaíocht dhaonna claonta roimh ré do theanga is úsáid teanga. Pléann sí tarchur géiniteach teanga, agus taighde néarfiseolaíoch ar conas a tháirgtear is a thuigtear teanga. 

Teangeolaíocht
Bitin

Ceann de na vitimíní B a fhaightear i ngiosta is baictéir a áitríonn an phutóg dhaonna. Feidhmíonn sí mar chomhfhachtóir i sintéis na n-aigéad sailleach is athrú aimínaigéad chuig glúcós. Ní bhíonn sí ar fáil le haghaidh a hionsúite nuair a bhíonn cuingrithe leis an bpróitéin aividin, a fhaightear i mbán amh uibhe. Is féidir easnamh bitine a spreagadh i ndaoine deonacha trí chuid mhaith bán uibhe a thabhairt le n-ithe dóibh, agus léiríonn siad deirmitíteas, masmas, pianta sna matáin, méadú colaistéaróil sa bhfuil, is dúlagar.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha
Joseph Black

Ceimicí a rugadh i mBordeaux na Fraince is a d'oibrigh in Albain ab ea Joseph Black (16 Aibreán 1728 – 6 Nollaig 1799). Sa bhliain 1756 thaispeáin sé go n-eascraíonn loiscneacht aoil is alcailí as neamhláithreacht aeir fhosaithe (is é sin dé-ocsaíd charbóin) atá i láthair in aolchloch is carbónáití na n-alcailí. Shaothraigh sé teoiric an teasa fholaigh agus bhunaigh teoiric an tsainteasa.

Daoine a rugadh i 1728
Básanna i 1799
Ceimiceoirí Francacha
Blas (fisic)

I bhfisic fhonúicléach, cuireann an téarma seo síos ar na saghsanna cuarc a ghlacann páirt i ndéanamh na bprótón is na neodrón i núicléis na n-adamh. Tá 6 bhlas ann: suas is síos, aduain is briocht, barr is bun. Níl an barrbhlas aimsithe fós, bíodh is go meastar gurb é an cuarc is troime, suas le 90 oiread mhais an phrótóin.
Blasár

Saghas réada eachtar-réaltraigh atá fíorlonrúil, cosúil le cuasár, ach amháin go bhfuil an speictream optúil gan airí suntasach, beagnach.
Blaslóga

Orgáin bheaga chéadfacha ar an teanga is an carball a aithníonn 4 phríomhbhlas: milis, géar, goirt is searbh. Ní hionann an íogaireacht ar gach cuid den bhéal. Bíonn barr na teanga íogair do spreagthaí goirte is milse, a cúl íogair do spreagthaí searbha, agus na himill ar an dá thaobh íogair do spreagthaí géara is goirte.

Teanga (anatamaíocht)
Córas blastacht
Blastán

Aon chomhdhúil a chuirtear le bia chun an blas a fheabhsú. Is iad salann is siúcra an dá bhlastán is mó úsáide ar fud an Domhain. Is sampla é monaghlútamáit sóidiam de bhlastán a mhéadaíonn blas bunaidh an bhia, blas feola ach go háirithe. Tá blasanna saorga an-choitianta freisin, a dhéanann aithris ar bhlasanna nádúrtha.
Blastúl

Luathstaid shuthach i bhforbairt ainmhithe ilcheallacha. De ghnáth, sféar cuasach ceall a bhíonn ann.
Strelitzia reginae

Planda ilbhliantúil síorghlas a fhásann timpeall 1 m ar airde, ag déanamh tortán duilleog leathfhada fadghasach, atá dúchasach don Afraic Theas. Saothraítear in áiteanna eile é ar son a bhláthanna iontacha. I ngach bláth bíonn bláthra iomlán, cuid mhaith bláthanna iata taobh istigh de bhracht truailleach. Oiriúnaithe le bheith pailnithe ag éin gréine. Bíonn seipil fhlannbhuí is peitil ghorma ag an mbláth, iad ag teacht amach ón mbracht go seachtainiúil. 

Plandaí
Bláthóg

Bláth an-bheag nó laghdaithe, de ghnáth an iliomad díobh comhbhailithe le chéile i gcaoi atá cosúil le bláth amháin, mar a tharlaíonn i mbaill de chlann na nóiníní.
Bláthola

Ola nádúrtha sho-ghalaithe a tháirgeann plandaí is a thugann boladh cumhra don fhásra. Den chuid is mó, is teirpéanóidigh iad, agus cabhraíonn siad le cailliúint uisce a laghdú mar go ngalaíonn siad is go gcruthaíonn bac ar dhromchla na duilleoige. Feictear na faireoga ola go minic mar spotaí daite snasta scaipthe ar fhásra nó bláthanna. Coitianta ar phlandaí i ngnáthóga tirime teo, agus braitheann méid is cáilíocht na hola cuid mhaith ar an oiread de sholas na Gréine a fhaigheann an planda.
Bláthra

Leagan amach bláthanna is struchtúr gaolmhar, cosúil le brachtanna, ar ghas amháin. Spreagann athruithe i bhfad an tsolais nó sa teocht a fhás, agus is dócha go mbíonn hormóin á rialú. Go minic stadann fás plandúil an phlanda le táirgeadh an bhláthra, ach uaireanta leanann ina dhiaidh sin. Bíonn sé seo suntasach i gcás barrphlandaí nuair a bhíonn an toradh, an t-aibiú, is an bhaint le pleanáil. Tagann an saghas bláthra san áireamh go mór mar shainchomhartha i sainmhíniú clanna plandaí. Aithnítear na bunsaghsanna ó na patrúin craobhaithe agus ionaid na mbláthanna is nuaí is na mbláthanna is sine. I gcrobh-bhláthra, leanann an gas ag fás agus tagann na bláthanna amach faoin mbarr. I gcímeabhláthra bíonn bláth ar bharr an phríomhghais is ar bharr gach géige, agus aon fhás nua, is trí ghéaga cliathánacha é.
Der Blaue Reiter

Is é atá i gceist leis An Marcach Gorm nó Der Blaue Reiter ná grúpa ealaíontóirí avant-garde a bunaíodh i München na Gearmáine sa bhliain 1911. Ina measc bhí Wasily Kandinsky, Paul Klee, August Macke is Franz Marc.
Bleachtfhéileacán

Féileacán mór ildathach. Na sciatháin scothdhonn flannbhuí, marcáilte le patrúin dhubha. Eitlíonn sé go mall, ach déanann imirce thar fhaid ollmhóra ó Mheicsiceo go Ceanada.

Féileacáin
Bleib

Buinneán planda, mionathraithe go mór le horgán stórála faoin talamh a dhéanamh. Comhdhéanta as duilleoga nó bunanna duilleog forluite a charnann cúlchistí bia a bheathaíonn luathfhás. De ghnáth, maireann na bleibeanna ó bhliain go bliain mar go n-athlíontar na cúlchistí bia roimh chríonadh siar an phlanda.

Moirfeolaíocht phlandaí
Plandaí garraí
Bleibín

An t-orgán beag a tháirgtear os cionn talún in ascaill duilleoige nó san iombhláth in ionad cuid de na bláthanna. Táirgeann an bleibín seo planda nua nuair a thiteann ón tuismitheoir.
Louis Blériot

Eitleoir, déantúsóir agus dearthóir gléasanna a rugadh i gCambrai na Fraince ab ea Louis Charles Joseph Blériot (1 Iúil 1872 – 1 Lúnasa 1936). Rinne sé an chéad eitilt in eitleán thar Mhuir nIocht ó Baraques go Dover i 1909. Bhí 100 paitinn aige ar éagsúlacht rudaí mar ghluaisrothair, eitleáin agus mar sin de. Fuair sé bás i bPáras.

Eitleoirí
Daoine a rugadh i 1872
Básanna i 1936
Bliain thrópaiceach

An t-achar ama is gá don Domhan chun fithisiú timpeall na Gréine ó chónocht earrachúil amháin go dtí an chéad chónacht earrachúil eile (365.24219 meánlá grianda).

Aonaid ama
Féilire
Bliosán cruinn

Planda téagartha ilbhliantúil a fhásann 2 m ar airde. Na duilleoga suas le 80 cm ar fhad, roinnte go domhain. Na bláthchinn gorm an-mhór, timpeallaithe le brachtanna ubhchruthacha leathrúla sainiúla. Níl sé ar eolas sa nádúr fiáin, ach saothraíodh le fada é i ndeisceart na hEorpa go háirithe. Itear gabhdán bog na mbláthcheann óg is bunanna méithe na mbrachtanna mar ghlasra, agus fástar é mar mhaisiúchán. 

Plandaí
Bliosán gréine

Planda mór ilbhliantúil a fhasann 2.8 m ar airde, dúchasach do thuaisceart Mheiriceá is ea bliosán gréine (Helianthus tuberosus). Go leor stólan faoin talamh aige le tiúbair cosúil le prátaí ag a mbarra a mhaireann tríd an ngeimhreadh. Na duilleoga lansa-chruthach, le fiacla garbha, na bláthchinn 4-8 cm ar leithead, buí agus timpeallaithe le brachtanna bioracha dúghlasa. Tugadh isteach san Eoraip sa 16ú céad é, agus saothraítear ó shin é ar son na dtiúbar inite ina bhfuil iniúilin, foinse an tsiúcra fruchtós.

Plandaí
Blocálaí H2

{{DISPLAYTITLE:Blocálaí H2}}

Clann drugaí a fheidhmíonn mar fhreasaithigh ar ghabhdóirí sa cholainn. I gcás an othrais ghastraigh, nach raibh de leigheas air ach máinliacht, is amhlaidh a chuireann sé stop le feidhmiú an hormóin áitiúil hiostaimín, a spreagann tál an aigéid isteach sa ghoile de ghnáth, agus leigheastar an t-othras taobh istigh de 6 sheachtain. Ba é an chéad cheann a úsáideadh mar seo simeitidín (leis an trádainm Tagamet) a tháinig ar an margadh i 1976, agus lean baill fheabhsaithe den chlann ó shin. James Black a d'fhorbair na drugaí seo, agus bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1988 as.
Felix Bloch

Fisicí a rugadh i Zürich ab ea Felix Bloch (1905-1983). Chaith sé an chuid is mó dá shaolré sna Stáit Aontaithe. Rinne sé taighde bunúsach ar mhodhanna anailíse, bunaithe ar athshondas maighnéadach núicléach, ceann d'uirlisí bunúsacha na ceimice anois. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Edward Purcell i 1952 as a shaothar ar thomhais leis an modh seo.
Nicolaas Bloembergen

Fisicí a rugadh i nDordrecht, na hOllainne is a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea Nicolaas Bloembergen (1920-2017). Rinne sé taighde bunúsach ar athshondas núicléach maighnéadach, feabhsú an mhéasair is an léasair, agus speictriméadaracht le léasair. Roinn sé Duais Nobel na Fisice  le Arthur Schawlaw is Kai Siegbahn i 1981 as a shaothar ar léasair.

Fisiceoirí Ollannacha
Fisiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1920
Básanna in 2017
Blonag

Saill a fhaightear ó mhuca, a úsáidtear go forleathan sa chócaireacht is an bhácáil. Baintear feidhm aisti freisin i ndéanamh cumhrán ar leith is ungthaí. Úsáidtear ola blonaige mar bhealadh agus i ndéanamh gallúnaí.
BMDP

Is éard is BMDP (Bio-Medical Data Package) ann ná pacáiste bogearraí ríomhaire, a saothraíodh ar dtús le haghaidh feidhmeanna sa mhíochaine, chun anailísí staitistiúla a dhéanamh.

Féach freisin

Tagairtí
Bobchat

Ball oíchí de chlann na gcat, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh. Cosúil le lincse bheag. Suas le 1 m ar fhad. Donn le spotaí dorcha, an t-eireaball an-ghearr. Áitríonn sé scrobarnach is foraois. Itheann sé éin, creimirí, coiníní, agus (sa gheimhreadh) fianna.

Mamaigh
Umberto Boccioni

Ealaíontóir is dealbhóir a rugadh i Reggio Calabria na hIodáile ab ea Umberto Boccioni (19 Deireadh Fómhair 1882 – 17 Lúnasa 1916). Treoraí is teoiricí scoil an todhchaíochais san ealaín a d'oibrigh i bPáras is sa Róimh (1898 – 1914). i Verona, san Iodáil a bhfuair sé bás. Scríobh sé scéal na gluaiseachta sin. 

Daoine a rugadh i 1882
Básanna i 1916
Péintéirí Iodálacha
Bocsaeir

Pór madra. An cholainn mór matánach, an ceann cruinn dlúth, na cluasa bog crochta, an soc gearr leathan, le gialla suntasacha is giall íochtarach starraiceach. Saothraíodh é ón tarbhghadhar sa Ghearmáin sa 19ú céad. 

Mamaigh
Póir mhadraí
Bodhaire

Neamhábaltacht nó ábaltacht laghdaithe fuaimeanna seachtracha a aireachtáil. Tarlaíonn bodhaire sheolta nuair a bhíonn bac ar tharchur na fuaime ar feadh an chanáil sheachtrach cloisteála (mar gheall ar chéir sa chluas), nó de bharr mínormáltachtaí i dtiompán na cluaise nó cnámhóga na cluaise láir (mar gheall ar ionfhabhtú). Muna féidir le duine a bhfuil bodhaire sheolta air fuaim a aireachtáil, cloisfidh sé an fhuaim má aimplítear a dhóthain í. Tarlaíonn bodhaire chéadfainéarógach má bhíonn damáiste déanta don chochla, an néaróg aireachtála nó na láir aireachtála san inchinn. Sa chás seo is minic a bhíonn an laghdú san aireachtáil éagothrom ag gach minicíocht, agus nuair a aimplítear fuaim is minic a bhíonn sí díchumtha. Is féidir go dtarlóidh an bhodhaire seo mar thoradh ar dhrugaí áirithe, nochtadh iomarcach do thorann tionsclaíoch nó eile, nó mar phróiseas normálta aoisithe.

 
Míchumas
Neamhoird
Bogha (ceol)

Uirlis chun gléasanna ceoil cosúil leis an veidhlín a sheinm, bata adhmaid is faid róin ceangailte idir an dá cheann. I mboghanna luatha bhíodh an bata cuartha amach ón rón, agus an rón i ngreim ag méara na tseinnteora chun é a choimeád rite. De réir a chéile rinneadh boghanna níos dírí chun an teannas sa rón a mhéadú, agus ó timpeall 1700 ar aghaidh dhéantaí an teannas a mhionathrú le cnó beag (teanntóir) ag ceann íochtarach an bhogha. Sa bhogha nua-aoiseach bíonn bata cuasach cnagtha go láidir, le cnó so-mhionathraithe, a thug an déantóir Francach boghanna François Tourte (1747-1838) chun foirfeachta is caighdeáin timpeall 1785.
Bogha fada

Bogha Sasanach le sáfach iúir nó leamhán 1.5 m ar fhad. Bhí sé in ann saighead a scaoileadh a threádh armúrphláta 360 m uaidh. I gceannas ar mhachaire an chatha ar feadh 200 bliain ó 1300 ar aghaidh, agus cinntitheach i gcathanna Créchy, Poitiers is Agincourt sa tréimhse sin.

Cogaíocht sa Mheán-Aois
Boghdóir (iasc)

Cuid mhaith iasc Áiseach, mara is fionnuisce atá in ann feithidí creiche a ruaigeadh nó a leagan síos le braonta nó scairdeanna uisce a chaitheamh ar a mbéil chomh fada amach le 3 m. Suas le 25 cm ar fhad.

Éisc
Bogheiteach

Iasc buntúsach fionnuisce a fhaightear in uisce cúil fiaileach in oirthear Mheiriceá Thuaidh. Feidhmíonn an bolg snámha mar scamhóg le húsáid a bhaint as ocsaigin an atmaisféir. Suas le 90 cm ar fhad, eite an droma fada, eite an eireabaill cruinn. 

Éisc
Boghta

Clúdach stuach ar aon fhoirgneamh, tógtha as cloch nó bríce de ghnáth. Uaireanta déantar aithris air le hadhmad nó plástar. Fíoraíochtaí éagsúla ann, ina measc an boghta cruinn, an crosbhoghta, an cruinneachánbhoghta, an feanbhoghta is an t-easnabhoghta.
Anchusa arvensis

Planda colgach bliantúil nó débhliantúil a fhásann suas le 50 cm ar airde is ea Anchusa arvensis. Tugtar boglas air i nGaeilge. Dúchasach don Eoraip is an Áise. Na duilleoga caol leathfhada le himill chorracha. A bhláthú cornaithe. Na fíorbhláthanna 5 mm ar trastomhas, le feadán cuarach bán, liopaí geala gorma ag leathadh amach, is súil bhán.

Plandaí
Bogthaise

An méid galuisce i sampla aeir, a scríobhtar de ghnáth mar bhogthaise choibhneasta nó dearbh-bhogthaise. Is í an dearbh-bhogthaise an mhais iomlán uisce i dtoirt aeir ar leith, i ngraim in aghaidh an cheintiméadair chiúbaigh (g cm-3). Is féidir le sampla aeir ag teocht ar leith is faoi bhrú ar leith uasmhéid ar leith uisce a chuimsiú, agus má bhíonn níos mó ná sin ann (an drúchtphointe) bíonn an t-aer sáithithe. Nuair a ardaítear an teocht, is féidir leis an sampla aeir sin tuilleadh uisce a ghabháil agus is mó a dhearbh-bhogthaise ansin.
Bogthaise choibhneasta

Áirítear an bhogthaise choibhneasta ina chéatadán mar seo: ((an dearbh-bhogthaise ag an teocht)/(an dearbh-bhogthaise ag an drúchtphointe ag an teocht chéanna)) × 100. Nuair a bhíonn an t-aer lánsáithithe le galuisce, deirtear go bhfuil luach 100% ag an taise choibhneasta. Má bhíonn toirt aeir lánsáithithe ag teocht íseal ar dtús is má théitear an t-aer sin, ní bhíonn sé chomh sáithithe céanna agus laghdaíonn an taise choibhneasta dá réir. Má bhíonn an taise choibhneasta ard in aimsir the, bíonn sé míchompordach do dhuine de bhrí nach ngalaítear an t-allas air is ní fhaigheann sé aon fhuarú.
Boiníotó aigéanach

Cineál beag tuinnín a bhíonn forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha gar go leor don chósta. Bíonn sé flúirseach go háitiúil, an-tábhachtach in iascaireachtaí tráchtála tuinnín is iascaireacht spóirt. Suas le 1 m ar fhad, an taobh uachtarach gorm, na taobhanna airgeadach le fadbhandaí dorcha.

Éisc
Boiteog

Cuileog láidir ribeach is ea an bhoiteog, a bhfuil a larbhaí seadánach faoin gcraiceann i mamaigh, ag ithe na sreabhán a úscann amach as na fíocháin. Tochlaíonn na larbhaí aibí amach tríd an gcraiceann agus pupaíonn ar an talamh. Beireann an bhoiteog chaorach (Oestrus ovis) a huibheacha i bpolláirí na caorach, mar shampla. Tá 150 speiceas de bhoiteoga ann i bhfine na nOestridae, eatarthu na péirseoga. 

Feithidí
Boladh

Déantar a bhrath nuair a luíonn móilíní ar chruthanna ar leith isteach i loig ar chruthanna ar leith sa tseicin mhúcasach bholtanach sa tsrón, mar eochair i nglas. Tá na láithreacha is loig ansin chun móilíní éagsúla a ghlacadh, agus néarchinn a spreagadh ansin chun a mbolaithe éagsúla ar leith a bhrath san inchinn.
Pieris brassicae

Is féileacán bán san fhine Pieridae é Pieris brassicae, a dtugtar bánóg mhór air de ghnáth. Tá dlúthghaol idir an bhánóg mhór agus an bhánóg bheag (Pieris rapae). Sa chéim larbhach, maireann an chruimh (a dtugtar bolb cabáiste nó péist cáil uirthi) i gcoilíneacht lena siblínigh i bpuball síoda ar an bplanda. Uaireanta fágann na cruimheanna an puball agus déanann imirce i línte fada thar an talamh, srón le heireaball.

Féileacáin
Éabainnít

Ábhar crua dubh is ea éabainnít a dhéantar trí rubar a bholcáiniú le tiúchan ard sulfair (timpeall 33%). Inslitheoir tábhachtach leictreach roimh theacht na n-ábhar sintéiseach nua-aoiseach.

Ábhair
Bolcáiniú

Modhnú airíonna rubair trí oibriú ceimiceach a dhéanamh air le sulfar (ach amháin rubair shintéiseacha áirithe). Cruthaíonn sé seo trasnaisc idir na macramóilíní rubair. Is féidir ceimiceáin eile a úsáid chun na himoibrithe seo a bhrostú. Próiseas é seo a d'fhionn Charles Goodyear i 1839. Feabhsaíonn sé an neart teanntachta, an leaisteachas, cruas an dromchla is a fhriotaíocht scríobtha.
Bolcánacht

Tiomáineann an teas a ghintear taobh istigh de phláinéad nó gealach próisis a athchumann dromchla rinn na spéire an t-am ar fad. Is cruthú í an bholcánacht go bhfuil a leithéid ar siúl, brúchtadh gás te, deannaigh is carraigeacha trí scoilteanna i screamh sheachtrach rinn na spéire. Go ginearálta is amhlaidh a tharlaíonn comhiompar ábhair the go dtí an dromchla. Meath radaighníomhach is cúis leis an nginiúint teasa seo i gcroílár an phláinéid go bunúsach. Faightear bolcánacht ar Domhan, ar Thríotón, gealach de chuid Neiptiúin, agus ar Io, gealach de chuid Iúpatair. Measann réalteolaithe go bhfuil a leithéid ar siúl ar Véineas freisin.

 
Geolaíocht
Bolgán béice

Corpthoradh cruinn, sféarúil go minic, a bhíonn ar fhungais áirithe is ea bolgán béice. Faightear os cionn talún é. Fuasclaítear na spóir nuair a bhriseann balla an bholgáin. Tá roinnt speiceas i gceist, ach tá na fíorbholgán béice go léir sa roinn Basidiomycota.

Beacáin
Ludwig Boltzmann

Fisicí a rugadh sa Vín ab ea Ludwig Edouard Boltzmann (20 Feabhra 1844 – 5 Meán Fómhair 1906). Chuidigh sé go mór le forbairt theoiric chinéiteach na ngás is na meicnice staitistiúla. Shaothraigh sé prionsabal chomhroinnt an fhuinnimh i ngás (a dtugtar dlí Boltzmann air), agus ainmníodh an tairiseach k sa phrionsabal seo as. Tagann a ainm isteach i ndlí Stefan-Boltzmann freisin, a chuireann síos ar radaíocht dúchoirp. 

Daoine a rugadh i 1844
Básanna i 1906
Fisiceoirí Ostaracha
Tairiseach Boltzmann

Tairiseach leis an tsiombail k in aonaid J K-1 (giúl in aghaidh an cheilvin), le luach 1.381 × 10-23 J K-1. Sainmhínítear é mar R/NA, mar arb é R tairiseach mólarach na ngás is NA tairiseach Avogadro. Tagann sé i gceist i staidéar ar airíonna staitistiúla na ngás, agus ainmníodh as Ludwig Boltzmann é.
Hermann Bondi

Fisicí matamaiticiúil is réalteolaí a rugadh sa Vín ab ea Hermann Bondi (1 Samhain 1919 – 10 Deireadh Fómhair 2005). Chaith sé tamall i ngéibhinn ar Oileán Mhanann agus i gCeanada mar eachtrannach namhad sa Dara Cogadh Domhanda. D'oibrigh sé sa Bhreatain agus fuair sé saoránacht Bhriotanach amach sa bhliain 1946. Thairg sé teoiric foistine na Cruinne.

Daoine a rugadh i 1919
Básanna in 2005
Fisiceoirí Ostaracha
Fisiceoirí Briotanacha