joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Ollphéist

Is mar ollphéist a dhéantar tagairt do ghrúpa arrachta i bhfinscéalta agus i mbéaloideas na nGael. 'Ollphiasta' a thugtar orthu ó dheas. Is mar nathracha a dhéantar cur síos orthu go minic, agus iad millteach mór. Uaireanta bíonn sainchumhachtaí acu m.sh. bua na heitilte nó na cainte. I lochanna is mó a bhíonn siad ag cur fúthú agus, ní is annaimhe, in aibhneacha nó amuigh san aigéin mór.

Cur Síos 
De réir tagairtí áirithe, bíonn siad chomh mór sin go shughadh an ollphiast chúiche agus shéideadh uaithi crainn na coille trí n-a cuid sranntaraighe. Sa scéal is ársa, b'fhéidir, faoi laoch Gaelach ag cloí ollphéiste, .i. Eachtra Fhearghasa mhic Léite, deirtear go mbíonn an phéist uisce (nó 'mirdris') á méadú agus á laghdú féin ar nós bhoilg ghabha.

I leagan déanach de scéal Loch Dearg, ní hamháin go bhfuil an ollphéist (ar a bhaistiú "an Chaol" san insint seo) in ann loch iomlán a chur trí chéile lena himeacht, agus in ann eitilt go hárd sa spéir, ach is féidir léi méid mór d'ábhar éigin a theilgean as a béal amach mar chith gainnmhidhe cloichshneachta freisin. Sa leagan seo, luaitear an Chaol mar 'phéist', mar 'fheithide', mar 'iolphéist', agus mar 'nathair neimhe'.

Uaireanta, is mar 'phéist' a dhéantar cur síos ar onchoin. Mar sin, tá seans nach mbíodh de dhifir idir onchú agus ollphéist ach a dtomhas.

Finscéalta

Is iomaí scéal mar a bhíonn Fionn mac Cumhaill nó laoch nó naomh eile i gcomhrac le hollphéist. Sampla tábhachtach is ea an laoi Seilg Sléibhe Truim, mar a bhfuil liosta fada de lochanna, aibhneacha agus gleannta a bhí torathar á áitreamh.

Dar le Dáithí Ó hÓgáin, b'ionann fadó ainsprideanna, plánna agus péisteanna ó thaobh feidhme de, sa chiall is gur dhualgas do laochra iad a chur faoi chos. Bhí sé den tuairim gur ó scéal a dhíothaithe na nollphéisteanna a tháinig an scéal níos déanaí gurb é Naobh Pádraig a dhíbir na nathracha ó Éirinn.

Ollphéisteanna Mór le Rá
Ollphéist Loch Nis (Niseag)
Ollphéist Loch Dearg

Buntéacsanna
Ní liosta críochnúil é seo a leanas.

Eachtra Fhearghasa Mhic Léite (8ú Céad)
An Táin Bó Fraích (8ú Céad)
An Dinnseanchas Meadarach (11ú Céad)
Agallamh na Seanórach (12ú Céad)
Seilg Sléibhe Truim (15ú Céad)
Seilg Locha Deirg (16ú Céad)

Tionchar

Bhí an oiread fhaitís ag daoine roimh na harrachtaí seo, nuair a bhí scéim uisce a bhí beartaithe do Bhaile Thiobraid Árainn sa naoú haois déag a bhainfeadh uisce d'Ard-Loch, áit a bhí ollphéist in ainm is a bheith ann, gur chuir daoine i gcoinne an scéim ar eagla go dtiocfadh an ollphéist isteach sna píobaí.

Féach Freisin

Onchú
Dobharchú
Each Uisce
Ollphéist Loch Nis
Áitribh Arrachtaí

Tagairtí

Arrachtaí
Miotaseolaíocht na nGael
Béaloideas na hÉireann
Ollstóráil sonraí

Úsáid teicníochtaí is bogearraí bunachar ar leith chun rochtain ar shonraí roghnaithe, ó chomhlacht nó eagraíocht stáit mar shampla, chun staidéar a dhéanamh ar chlaontaí is patrúin gnó, do phleanáil an ghnó. Bíonn na sonraí seo roghnaithe chun cabhrú sa phleanáil, agus oiriúnaithe chun ceisteanna a fhreagairt in ionad idirbheartaíochtaí a dhéanamh. De ghnáth, easportáiltear na sonraí roghnaithe oiriúnaithe ó phríomhbhunachar an chomhlachta go dtí bunachar tánaisteach in ollstóráil, a dhéantar inrochtana do bhainisteoirí cuí ar leith ar fud an chomhlachta lena n-úsáid.
Frederick Law Olmsted

Ailtire radharc tíre a rugadh i Hartford, Connecticut ab ea Frederick Law Olmsted (26 Aibreán 1822 – 28 Lúnasa 1903). An príomhailtire in athchóiriú an Pháirc Láir i Nua-Eabhrac. Dhear sé suíomh an Taispeántais Dhomhanda Cholambaigh i Chicago, Páirc Jackson (Chicago), Prospect Park (Brooklyn), páirceanna i Washington, agus campas na hollscoile i mBerkeley, California. 

Daoine a rugadh i 1822
Básanna i 1903
Ailtirí Meiriceánacha
Óm

Is éard atá i gceist le óm ná aonad na friotaíochta leictrí, ar siombail dó Ω. Ionann is friotaíocht friotóra le voltas aon volta (1 V) idir a theirminéil a bhfuil sruth aon aimpéar (1 A) ag rith ann. Ainmnithe as Georg Ohm.

Aonaid tomhais
Leictreonaic
Óm-mhéadar

Ionstraim bheag sho-iompartha chun an fhriotaíocht i gciorcad leictreach a thomhas. Tá bataire is aimpmhéadar ann, chomh maith le dhá shreang cónaisc le ceangal leis an bhfriotóir anaithnid. Nuair a cheanglaítear leis an bhfriotóir é, bíonn an sruth a ritheann i gcomhréir inbhéartach leis an bhfriotaíocht, agus bíonn an t-aimpmhéadar grádaithe in aonaid óm. 

Leictreachas
Oncaigéin

Géin a mbíonn baint aici le cilldeighilt, ach a chuireann tús le cill ailseach is sceachaill nuair a fheidhmíonn sí go mínormálta. Ciallaíonn an réimír onca(i)- baint le sceachaill i gcúrsaí míochaine. Tá géinte i ngach cill de gach gné bheo ar féidir iad a thiontú ina gcúis ailse trí athruithe dá laghad a dhéanamh orthu. Is próta-oncaigéinte iad seo, agus nuair atá siad athraithe is oncaigéinte iad. Is féidir an t-athrú seo sna géinte a bheith chomh beag le litir nó giotán amháin sa chód géiniteach ann. Is féidir nach mbeadh i gceist ach aistriú na géine ó chromasóm amháin go crómasóm eile, ionas go n-éalaíonn sí ón meicníocht rialaithe a bhí á cóimeád faoi smacht. Mar shampla, i liomfóma Burkitt, aistriú próta-oncaigéin ó chrómasóm 8 go dtí ionad ar chrómasóm 14 gar don ghéin don imdhíonaghlóbailin is cúis leis an ailse.
Ópal

Foirm nádúrtha silice (SiO2) dímhorfaí (neamhchriostalta) a mbíonn roinnt uisce inti. Cruthaítear é ag teocht réasúnta íseal i dtuaslagáin de chomhábhair dhoigheartha, fortháite le silice. Bán de ghnáth, agus bíonn speictream sainiúil dathanna le feiscint ar dhromchla na seoide. Na samplaí is fearr ón Astráil.

Tagairtí 

Mianraí
Robert Oppenheimer

Fisicí núicléach a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea Julius Robert Oppenheimer (22 Aibreán 1904 – 18 Feabhra 1967). Stiúrthóir Thionscadal Manhattan an bhuama adamhaigh i Los Alamos (1943–1945). Chuir sé i gcoinne an H-bhuama (an buama comhleáite), agus i 1953 baineadh ón taighde núicléach rúnda é. Ollamh le fisic ag Ollscoil California, Berkeley i Meiriceá a bhí ann ag tosnú sa bhliain 1927. Mhúin sé fisic ag Caltech freisin. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, d'oibrigh sé ar an mbuama adamhaigh mar chuid den Thionscadal Manhattan ag an Los Alamos Laboratory. Sa bhliain 1947 agus an cogadh sin thart, ghlac sé post mar stiúrthóir an Advanced Studies Institute in Princeton. Ba in Princeton a fuair sé bás leis an ailse sa bhliain 1967.

Daoine a rugadh i 1904
Básanna i 1967
Fisiceoirí Meiriceánacha
Optaic adamhach

Ionramháil léis adamh neodrach, ar bhealach atá cosúil le hionramháil solais i ngnáthchórais optúla, le heilimintí optaice adamhaí atá coibhéiseach le scátháin, lionsaí, léasdeighilteoirí is eile. Mar shampla, is féidir patrúin toinne seasta a úsáid mar lionsaí is léasdeighilteoirí optaice adamhaí. Úsáidtear optaic adamhach chun micreastruchtúir a thógáil go díreach, adamh ar adamh, trí liteagrafaíocht adamhach, mar mhicreascóp adamhach, agus mar bhunús i dtomhais fhíorbheachta ghíreascópacha is imtharraingteacha.
Optaic iomlánaithe

Staidéar ar mhionfheistí optúla nasctha ag treoraithe solais in aonaid fheidhmeacha le cuid mhaith comhbhall. Is féidir go mbeidh léasair leathsheoltóra, modhnóirí, lasca is eile curtha le chéile ar shlis amháin chun ciorcad optúil iomlánaithe mar seo a dhéanamh. Meastar go mbeidh cumas acu eolas a ionramháil níos fearr ar mheáchan níos lú ná slisní leictreonacha comhghnásacha, agus a chosaint níos fearr i gcoinne trasnaíochta. Tá na feistí seo trialach fós, ach is dócha go bhfeidhmeofar iad sa teileachumarsáid ar an gcéad dul síos.
Optaic oiriúnaitheach

I gcóras optach leis an áis seo, mar theileascóip, na hathruithe leanúnacha a dhéantar chun iarmhairtí na ndíchumthaí a tharlaíonn le linn do gach ga solais a bheith ag taisteal ón bhfrithne go dtí an córas íomháithe a cheartú. Déantar na ceartúcháin seo ar gach ga is i gcomhair gach eilimint den íomhá le cabhair ríomhaire is eolas ar na díchumthaí atá ag tarlú. Mar shampla, is féidir díchumadh de bharr suaiteacht an atmaisféir a chealú i dteileascóip atá suite ar an talamh is a dtaifeach a fheabhsú faoina 10. Tá sí insealbhaithe i dteileascóip thábhachtacha, ina measc teileascóp William Herschel i La Palma, an comhtheileascóp Ceanadach/Francach/Haváíoch ar Mauna Kea, agus spásteileascóp Hubble féin.
Optaileictreonaic

Táirgeadh is rialú solais le feistí leictreonacha mar léasair leathsheoltóra, criostail leachtacha is dé-óidí solasastaíocha. An teicneolaíocht taobh thiar de na taispeántais leictreonacha in uaireadóirí, ríomhairí, teilifíseáin scáileán leata, agus na hidirathruithe idir comharthaí optúla is leictreonacha i dteileachumarsáid le snáithíní optúla.
Ór Muire

Planda bliantúil nó ilbhliantúil a fhásann 70 cm ar airde is ea Ór Muire (Calendula officinalis). Rud beag greamaitheach don tadhall. Na duilleoga liánchruthach, na bláthchinn aonaracha suas le 7 cm ar leithead, na bláthóga gathacha seachtracha flannbhuí nó buí, i gcuid mhaith línte go minic, an toradh bádchruthach. Is planda coitianta gairdín é. Tá sé á shaothrú chomh fada sin agus san oiread sin áiteanna nach bhfuiltear lánchinnte cárb as dó, ach ceaptar go bhfuil sé dúchasach do dheisceart na hEorpa. Bhaintí feidhm as na peitil thriomaithe chun im a dhathú agus úsáidtear iad chun sailéid a mhaisiú. Bíonn na duilleoga inite freisin ach dobhlasta go minic. 

Asteraceae
Ór saorga

Cóimhiotal óraithe de chopar, sinc is stán a úsáidtear sa bhFrainc go príomha, ón 17ú céad ar aghaidh, i gcomhair clog, coinnealraí is rudaí sómasacha maisithe eile, agus i ndéanamh troscáin mhaisithe freisin.

Cóimhiotail
Oragán cumhra

Planda ilbhliantúil, rud beag tomach, dúchasach d'ithreacha aolchloiche is cailce san Eoraip, réigiún na Meánmhara is an Áise. Na gais cearnach, na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna beag déliopach bán nó scothchorcra/bándearg i spící tiubha. Saothraítear é mar luibh cistine, go minic faoin ainm oragán (oregano). Bíonn na plandaí a fhástar i dtíortha teo níos cumhra ná iad siúd ó thíortha measartha.

Plandaí
Lochlainn Ó Raifeartaigh

Fisicí teoiriciúil a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea Lochlainn Séamus Ó Raifeartaigh (11 Márta 1933 – 18 Samhain 2000). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar theoiric na mbuncháithníní. D’fhoilsigh sé Group Structure of Gauge Theories (Grúpstruchtúr na dTomhasteoiricí, 1991) ar an taighde seo. 

Fisiceoirí Éireannacha
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1933
Básanna in 2000
Ord imoibrithe

Maidir le himoibriú ceimiceach, spleáchas ráta imoibrithe ar thiúchan imoibreáin. Má athraíonn ráta an imoibrithe díreach i gcomhréir le tiúchan imoibreáin ar leith, is imoibriú den chéad ord é i leith an imoibreáin sin. Má athraíonn sé i gcomhréir leis an tiúchan sin cearnaithe, imoibriú den dara hord i leith an imoibreáin is ea é. Is é an t-ord iomlán ná suim na n-ord i leith na n-imoibreán go léir.
Orgán bairille

Gléas ceoil meicniúil. Trí lámh ar a thaobh a rothlú, séideann an seinnteoir aer isteach i mboilg agus rothlaíonn sorcóir atá feistithe le pionnaí a ligeann aer isteach i sraith píobán. Cinneann leagan amach na bpionnaí na píobáin a fhuaimníonn agus cathain le linn an rothlaithe a sheinneann siad. Gléas ársa atá ann: d'úsáidtí san 18ú-19ú céad é chun iomainn a sheinm in eaglaisí. Bhíodh sé in úsáid go dtí le déanaí mar ghléas sráide, uaireanta le peata moncaí ina shuí anuas air.
Orgán béil

Gléas ceoil ina bhfuil líne giolcach miotalach a chritheann ionanálú is eisanálú an tseinnteora trí phoill atá dírithe ar na giolcaigh sa bhunús adhmadach. Sa tsamhail chaighdeánach dhiatonach, bíonn an scála mantach (is é sin, cuid de na nótaí as láthair) agus ní bhíonn sé oiriúnach ach d'fhoinn shimplí. Ach sa tsamhail chrómatach bíonn meicníocht sleamhnán chun an dara líne giolcach, tiúnta leath-thon níos airde, a chur ag seinm. Ba iad Larry Adler (1914-2001) is Tommy Reilly (1919-2000) rímháistrí an ghléis seo. De réir na lámhscríbhinní, bhíodh orgáin béil in úsáid sa tSín roimh 600 RC.

Gailearaí
Orgán giolcach

Gléas ceoil ina bhfuil giolcacha a sheinntear le méarchlár amháin nó níos mó, rud a chuireann ag crith go saor iad faoi bhrú aeir ó na boilg. Tá saghsanna níos lú, cosúil leis an armóin, ina bhfuil méarchlár amháin is boilg fuinnmhithe le troigheán. San orgán mór bíonn dhá mhéarchlár is clár troigheán, na boilg oibrithe le luamhán eile nó mótar leictreach ag fuinnmhiú caidéil. Bhíodh na horgáin giolcach an-choitianta mar ghléasanna tí is in eaglaisí beaga de bhrí nach raibh siad chomh costasach le píoporgán ná nach raibh gá leis an oiread sin spáis dóibh. Sa 20ú céad tháinig orgáin leictreonacha chun ionad na n-orgán giolcach a thógáil.

Tagairtí 

Uirlisí ceoil
Orgánach uatrófach

Orgánach atá in ann ábhair choimpléascacha orgánacha a shintéisiú ó shubstráití simplí neamhorgánacha. Cuimsíonn na horgánaigh seo plandaí glasa a úsáideann dé-ocsaíd charbóin ón atmaisféar mar phríomhfhoinse carbóin chun comhdhúile orgánacha a shintéisiú, agus miocrorgánaigh a fhaigheann fuinneamh le haghaidh a meitibileachta trí ocsaídiú substráití neamhorgánacha cosúil le hiarann, sulfar is nítrigin (na horgánaigh cheimeatrófacha).

Orgánaigh
Ornáid stuaice

In ailtireacht Ghotach, an deireadh ornáideach a chuirtear ar fhoirm thriantánach ghéar mar bhinne nó stuaice. Go minic snoitear í i bhfoirm flór de lúis, agus uaireanta bíonn tortáin ornáideacha duilliúir snoite ar thaobh na stuaice faoina bhun.
Ortacan

Feadán leictreonach a d'úsáidtí go forleathan i gceamaraí luatha teilifíse, ach atá caite i gcártaí anois. Réitigh sé an bóthar don teilifís de bhrí gur thiontaigh sé an íomhá optúil ina comhartha leictreonach go tréimhsiúil, le minicíocht níos mó ná sainmhinicíocht chónascadh phreabadh na súl.
Ortaipéide

Brainse den mháinliacht a phléann le gortuithe is neamhoird sa chreatlach, is é sin na cnámha, na hailt, na fíocháin táite, is teannáin na matán gaolmhar. Cuimsíonn sí diagnóisiú is cóireáil bristí is asaltuithe, ceartú míchumaí comhbheirthe is faighte, mínormáltachtaí staidiúire, athailíniú nó athshuíomh alt galraithe nó máchaileach le próistéis shaorga. Soláthraíonn sí cóireáil máinliachta is míochaine i leith ailsí is ionfhabhtuite sna cnámha, agus riochtaí cosúil le tinneas droma, sciaitíce, asaltú ailt idirveirteabraigh, agus neamhoird mheathlúcháin an dromlaigh.
Abraham Ortelius

Cairtghrafaí a rugadh in Antuairp na hOllainne ab ea Abraham Ortels Ortelius (14 Aibreán 1527 – 28 Meitheamh 1598). D'fhoilsigh sé an chéad atlas, Teatrum Orbis Terrarum (Amharclann an Domhain), sa bhliain 1570. Thiomnaigh Ortelius an t-atlas do rí na Spáinne, a rinne cartagrafaí ríoga de mar chúiteamh. San oifig sin bhí teacht ag Ortelius ar a lán eolais ó thaiscéalaithe Spáinneacha sna cartlanna ríoga sa tír sin. 

Daoine a rugadh i 1527
Básanna i 1598
Cartagrafaithe Pléimeannacha
Órú

Ceird ársa ina ngreamaítear órdhuille (nó duille miotalach eile) ar dhromchla adhmaid, de ghnáth. Faoi bhláth sa Mheánaois i maisiú lámhscríbhinní is péinteáil painéal, ina dhiaidh sin ar fhrámaí pictiúr is troscáin.

Miotail
Osalat

Cat fiáin sa Domhan Úr, ó dheas ó Texas go Meiriceá Theas. A fhionnadh ciarbhuí nó liath, agus pátrún de spotaí, stríoca is fáinní dubha air.
Osmairidiam

Cóimhiotal oismiam (Os) agus níos lú ná 35% iridiam (Ir), a tharlaíonn go nádúrtha. Faightear le mianaigh platanaim (Pt) é.
William O'Sullivan

Ceimicí a rugadh sa Druipseach, Contae Chorcaí ab ea William O'Sullivan (1826?-1890). Rinne sé staidéar le Justus Liebig in Ollscoil Giessen na Gearmáine, agus fuair dochtúireacht sa cheimic (1844). Ionadaí ar Thomas Antisell sa tsaotharlann ceimice i Músaem Tionsclaíochta na hÉireann, agus tháinig sé i gcomharbacht air i 1848. Thairg sé gurbh acmhainn luachmhar an mhóin, agus gurbh fhéidir tionscal a bhunú uirthi, rud nár chreid Robert Kane. Chuir sé toradh taighde eile dá chuid ar fáil sa leabhar The Manufacture of Beet-Root Sugar in Ireland (Déantúsaíocht Siúcra as Biatas in Éirinn, 1851) inar leag síos an cás ceimiceach is an cás eacnamaíoch don tionscal. Dhírigh sé aird ar an bhfuinneamh gan úsáid sna haibhneacha. Moladh láidir eile a rinne sé ná an gá le hoideachas is traenáil phraiticiúil chun tionsclaíocht mharthanach is fostaíocht a chur ar aghaidh. Nuair a d'éirigh Kane as uachtaránacht Choláiste na Banríona, Corcaigh i 1873, ceapadh O'Sullivan i gcomharbacht air. 

Ceimiceoirí Éireannacha
Acadóirí Éireannacha
Daoine a rugadh sna 1820idí
Básanna i 1890
Elisha Graves Otis

Tionscnóir agus aireagóir Meiriceánach, a rugadh i Halifax, Vermont ab ea Elisha Graves Otis (1811-1861). Bhunaigh sé an Otis Elevator Company.  Dhear sé agus shuiteáil sé an chéad ardaitheoir le coscán uathoibríoch a chuireann cosc ar ardaitheoirí titim má theipeann ar an gcábla ardaithe. D'éascaigh sé sin an bealach d'fhorbairt an ilstórais. D'éascaigh sin an bealach d'fhorbairt an ilstóraigh.

Aireagóirí Meiriceánacha an 19ú haois
Pacáiste ríomhaire

Ríomhchlár nó grúpa ríomhchlár a dhíoltar mar phacáiste chun feidhmeanna ar leith a chur i gcrích. Mar shampla, i bpacáiste cuntasaíochta bheadh gnáthaimh is áirimh atá riachtanach chun cuntais a anailísiú, a ullmhú is a léiriú.
Frederick Handley Page

Innealtóir is dearthóir ceannródaíoch eitleán a rugadh i Cheltenham Shasana ab ea Frederick Handley Page (15 Samhain 1885 - 21 Aibreán 1962). Bhunaigh sé comhlacht innealtóireacht aerloingseoireacha i 1909. A eitleáin buamála Hampden is Halifax in úsáid sa dara cogadh domhanda.

Innealtóirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1885
Básanna i 1962
Galar Paget

Mí-ord ainsealach sa chnámharlach fásta nach eol a chúiseanna. Corraíonn sé gnáthfhás is gnáthathshuíomh. Ainmníodh as an máinlia Sasanach James Paget (1814-1899) é. Tagann cnámha áirithe le bheith róchailcthe dlúth, cnámha eile díchailcthe briosc. Bíonn pianta ag an duine sna cnámha corraithe agus claonadh acu briseadh. Uaireanta bíonn athruithe ailseacha sna cnámha.
Pailé-aeráideolaíocht

Staidéar ar an aeráid a bhí ann na cianta ó shin, agus iarrachtaí mionsamhluithe na bpróisis aeráide a shaothrú. Braitheann sí ar a lán disciplíní acadúla.
Pailéamaighnéadas

Caomhnaítear maighnéadas i gcarraigeacha ina bhfuil mianraí le hiarann iontu, cosúil le maighnéidít is haemaitít. Bíonn na fearainn inmheánacha mhaighnéadacha sna carraigeacha treoshuite le treo réimse mhaighnéadach an Domhain ag an am a fosaíodh iad trí mhoirtiú, criostalú magma, nó imoibriú ceimiceach. Trí threo an mhaighnéadais iontaisithe seo a thomhas, is féidir domhanleithead na háite sin is ionaid na mol ar Domhan a dhéanamh amach don am a fosaíodh iad.

Maighnéadas
Pailéapaiteolaíocht

Staidéar ar ghalair ársa dhaonna ó ábhar cnámharlach den chuid is mó, ach ó bhogfhíocháin a caomhnaíodh trí sheargadh nó i bportach dí-ocsaiginithe freisin. Is féidir airtríteas, eitinn, lobhra, sifilis, sceachaillí, galar fiacla, bristí, is míchumaí ón mbroinn a dhiagnóisiú, chomh maith le galair easpa cothaithe cosúil le raicíteas is fraimis. Is iontach an léargas ar dhéimeagrafaíocht na mílte bliain ó shin a fhaightear ó tharluithe coibhneasta na ngalar i measc na ndaoine an t-am sin is na faid saoil a baineadh amach.
Pailéasóch

570-230 milliún bliain ó shin. Thosaigh orgánaigh ilcheallacha is éisc ag teacht chun cinn. Roinntear an ré seo ina tréimhsí mar seo: an tréimhse Chaimbriach (570-500 milliún bliain ó shin) inar thosaigh ainmhithe mara gan chnámh droma; an tréimhse Ordaivíseach (500-435 milliún bliain ó shin) inar thosaigh na chéad éisc, fungais is feamainn; an tréimhse Shiliúrach (435-400 milliún bliain ó shin) inar tharla na chéad phlandaí ar thalamh thirim; an tréimhse Dheavónach (400-345 milliún bliain ó shin) inar mhéadaigh na héisc is ar thosaigh na feithidí is na hainmhithe tire; an tréimhse Charbónmhar (345-280 milliún bliain ó shin) inar thosaigh na reiptílí is na débheathaigh; an tréimhse Pheirmeach (280-230 milliun bliain ó shin) inar díothaíodh an-chuid de na hainmhithe gan chnámh droma is ar thosaigh na foraoisí cónaiféaracha.
Pailé-éiceolaíocht

Feidhmiú prionsabail is próisis éiceolaíochta chun na himghníomhuithe idir iontaisí mar chomhluadar is a gcomhshaol sa taifead iontaiseach a thuiscint. Bunaithe ar an smaoineamh gur mhair na hainmhithe is na plandaí i ngach ré gheolaíoch faoi na cúinsí céanna lena ngaolta comhaimseartha. Mar sin, tugann taighde ar fhlúirse choibhneasta gach speiceas iontaisithe fásra is ainmhithe i bhfosú geolaíoch léargas cuimsitheach ar éiceolaíocht is aeráid an ama gheolaíoch sin.
Pailéigeografaíocht

Staidéar ar thíreolas na réanna geolaíocha, trí na cúinsí geografacha a atógáil ó na hiontaisí is mínithe ar an gcomhshaol a bhí ann nuair a bhí na carraigeacha á bhfosú, maidir le gach ré ina seal.
Pailin

Is éard is pailin ann ná na gnéaschealla fireanna de shíolphlandaí a tháirgtear go flúirseach in antair na bplandaí bláfara is saic pailine na ngimnispeirmeacha. Nuair a shroicheann an gráinne pailine stiogma an bhlátha nó crotal an chóin bhaininn, fásann an phailin feadán ar féidir léi a thoilleadh a aistriú chun an t-ubhán a thoirchiú. 

Bíonn gráinní pailine an-éagsúil i méid, cruth, carachtar an dromchla, agus is féidir go gcabhraíonn siad seo uile ina ndáileadh. Bíonn pailin ghaothiompartha mín éadrom, na gráinní pailine a iompraíonn feithidí greamannach is níos troime. Bíonn cumhdach seachtrach an ghráinne (an t-eisín) an-fhrithsheasmhach i gcoinne meata, agus faightear pailin iontaisithe is déantar staidéar uirthi chun fásra an ama réamhstairiúil a anailísiú.

Plandaí
Ailléirgeolaíocht
Pailniú
Pailm dátaí

Crann a fhásann 30 m in airde, dúchasach don neasoirthear, saothraithe ó 6000 RC. An stoc ramhar, clúdaithe le seanbhuin spíonacha duilleog. Na duilleoga clúmhach, an bláthra mór. Táirgeann crann amháin suas le 250 kg de dhátaí dúfhlannbhuí siúcraithe in aghaidh na bliana, ar feadh 100 bliain nó níos mó. 

Plandaí
Pailm ratáin

Ball de ghné mhór plandaí trópaiceacha dreapaire le gais an-fhada chaola suas le 180 m ar fhad. Dreapann siad trí spíonta crúcacha ag barra is ar mheáneasnacha na nduilleog cleiteach a ghreamaíonn don fhásra mórthimpeall agus do ghais tacaíochta is iad ag fás suas. Scamhtar na gais chun cánaí ratáin a dhéanamh, a úsáidtear i dtroscán, ciseáin is earraí eile. Úsáidtear iad i gcána láidir malacca i gcomhair bataí siúil.
Pailm siúcra

Is éard is pailm siúcra ann ná crann a fhásann 12 m ar airde, dúchasach don Mhalaeisia. Na duilleoga 1-1.5 m ar fhad, cleiteach airgeadach faoina mbun. Agus í fásta, fásann bláthraí ó bharr go bun an stoic, agus faigheann an stoc bás de réir mar a chailltear na bláthraí. Faightear siúcra ón sú a ritheann go flúirseach nuair a ghearrtar na bláthraí óga.
Paul Painlevé

Matamaiticeoir is státaire Francach ab ea Paul Painlevé (5 Nollaig 1863 – 29 Deireadh Fómhair 1933). Príomh-aire i 1917. Tháinig sé le bheith ina cheannaire le Herriot ar an gcomhaontas clé i 1924, is ina phríomh-aire arís i 1925. Rinne sé saothar matamaiticiúil ar chothromóidí difreálacha. Rugadh i bPáras é agus fuair sé bás sa chathair sin freisin.

Daoine a rugadh i 1863
Básanna i 1933
Matamaiticeoirí Francacha
Polaiteoirí na Fraince
Daoine as Páras
Paireacht

I meicnic chandamach, cainníocht, leis an tsiombail P, a dhéanann monatóireacht ar iompar an chórais faoin athrú ó chomhordanáidí ciotacha go comhordanáidí deisealacha. Is féidir uimhir iolraíoch paireachta a chur ar chórais chandamacha is cáithníní, agus imchoimeádann an fórsa leictreamaighnéadach is an fórsa núicléach láidir an uimhir chandamach seo, ach ní hamhlaidh maidir leis an bhfórsa núicléach lag. Bíonn meathluithe radaighníomhaíocha laga ciotach nó deisealach. Bíonn na neoidríonónna ciotach.
Pairicrín

Teachtaire ceimiceach (cosúil le prostaglaindin, sómatastatain paincréasach, is cininí) a dhéanann cealla ar leith, a fhuasclaíonn isteach sa sreabhán eachtarcheallach iad le taisteal chuig cealla cóngaracha is feidhm rialaithe a dhéanamh ansin. Díghníomhachtaítear é go tapa ag einsímí áitiúla. Is féidir go bhfeidhmeoidh sé mar hormón, néarahormón nó néaratharchuradóir áit eile sa cholainn. De réir comhghnáis, ní rangaitear na néaratharchuradóirí mar phairicríní.
Paistéarachán

Teaschóireáil chaoin a úsáidtear chun miocrorgánaigh i mbainne a mharú. Téitear an bainne go dtí 63-65 °C agus coimeádtar ag an teocht sin ar feadh 30 nóiméad é, sin nó téitear an bainne go dtí 72 °C agus coimeádtar mar sin é ar feadh 15 soicind. Milleann sé seo na baictéir phataigineacha agus fadaíonn seilfré an bhainne. D'fhionn an baictéareolaí Francach Louis Pasteur an próiseas seo, agus ainmníodh as é.
Paiteolaíocht urlabhra

Staidéar is cóireáil ar gach foirm iompair theangeolaíoch atá mínormálta ón taobh cliniciúil de. Teiripe urlabhra is teanga a dhéanann cóireáil ar an riocht seo. 

Urlabhra
Paitinn

Cáipéis dhlíthiúil a thugann ceart toirmeascach do cheapadóir an táirge nó an próiseas a cheap sé a shaothrú ar feadh oiread áirithe blianta, faoina choimirce féin nó trí chead a dhíol le duine eile. Is cuid den reachtaíocht maidir le sealúchas intleachtúil an phaitinn, cosúil le trádmharc is cóipcheart. Chun paitinn a fháil ní mór don cheapadóir tuairisc ar an gceapachán a chur chuig Oifig na bPaitinní, ag léiriú a éagoitinne. Scrúdaíonn an Oifig an tuairisc, agus bronnann an phaitinn más é a breithiúnas gur táirge nó próiseas nua atá i gceist. Is féidir cosaint paitinne a fháil ar bhonn idirnáisiúnta freisin ach an táille a íoc. 

Dlí maoine intleachtúla
Dlí paitinne
Paitsiúilí

Is planda tomach ilbhliantúil cumhra é an paitsiúilí (Pogostemon cablin). Fásann sé 1 m in airde nó níos mó, dúchasach do na réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha in oirdheisceart na hÁise. An gas cearnach, na duilleoga ubhchruthach fiaclach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna bán feadánach déliopach i bhfáinní. Táirgeann sé bláthola chumhra a úsáidtear i gcumhráin.

Bláthanna
Cumhráin
PAL

Líne Pais Ailtéarnaithe, córas códaithe i gcomhair teilifíse daite a forbraíodh sa Ghearmáin is an Bhreatain ó 1965, a toghadh do tharchur teilifíse 625 líne 50 Hz san Eoraip agus cuid mhaith eile den Domhan. Difriúil ó chóras NTSC i Meiriceá, agus neamhfhreagrach dó. Bheadh gá le tiontaire scanta chun an comhartha i gcóras amháin a aistriú chuig comhartha a bheadh freagrach don chóras eile.
George Emil Palade

Bitheolaí a rugadh in Iaşi na Rómáine, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ó 1946 ab ea George Emil Palade (19 Samhain 1912 – 7 Deireadh Fómhair 2008). Rinne sé taighde ar chodánú ceall, agus chuir síos ar fheidhmeanna na miteachoindrí, an líontáin ionphlasmaigh, na ribeasóm, agus choimpléasc Golgi. Thaispeáin sé go sintéisítear próitéiní ar RNA sna ribeasóim. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1974 le Christian de Duve is Albert Claude as an saothar seo.

Básanna in 2008
Daoine a rugadh i 1912
Bitheolaithe Beilgeacha
Fiseolaithe
Bernard Palissy

Potaire a saolaíodh in Agen na Fraince ab ea Bernard Palissy (c 1510-1589). Thosaigh sé mar phéintéir gloine, ach shaothraigh bealach nua chun cré-earraí a ghlónrú. Bhí sé in ann plandaí is ainmhithe, daite go nádúrtha, a chur i rilíf ard ar a chuid earraí, agus thabhaigh sé seo clú dó. Cuireadh i bpríosún é i 1562 de bhrí gurbh Úgónach é, ach saoradh é go luath agus lean sé lena a ghnó cáiliúil sna Tuileries. Ach caitheadh i bpríosún arís é i 1588 ar an gcúis chéanna, agus fuair sé bás. 

Potairí
Daoine a rugadh i 1510
Básanna i 1589
Andrea Palladio

Ailtire a rugadh i bPadua na hIodáile ab ea Andrea Palladio nó Andrea di Pietro della Gondola (30 Samhain 1508 – 19 Lúnasa 1580), an t-ailtire is ceannasaí i stair an iarthair. Oileadh ar dtús é mar shaor cloiche. Chaith sé roinnt blianta sa Róimh ag déanamh staidéir is ag líniú na seanfhothrach. Rinne sé a chéad tionscnamh ailtireachta i Vicenza nuair a d'atóg an seanhalla tionóil is margaidh ansin ina fhoirgneamh taibhseach poiblí a dtugtar an Bhaisleac air. Thóg sé tithe móra is paláis baile d'uaisle na cathrach sin, ina measc an Villa Rotonda, an Villa Foscari, an Villa Emo, is an Villa Poiana. Bhain sé úsáid as colúnáidí le colúin chlasaiceacha, áiléir oscailte, cruinneacháin, áirsí, peidiméidí is na hairíonna go léir a chonaic sé i bhfothraigh na Róimhe, ach cumtha go siméadrach maorga álainn. D'fhoilsigh sé I quattro libri dell'architettura (Ceithre Leabhar na hAiltireachta, 1570) le cur síos go cuimsitheach ar a stíl Phallaidiach, monagraf bunaidh na hailtireachta nua-aoisí. Tinfeadh d'ailtirí ó shin i leith. 

Daoine a rugadh i 1508
Básanna i 1580
Ailtirí Iodálacha
Pallaidiachas

Stíl ailtireachta sa 17ú-18ú céad, díorthaithe ó fhoirgnimh Athbheochana is scríbhinní Andrea Palladio. Pleanáil shiméadrach is úsáid foirmeacha Rómhánacha a bhí mar chroí na stíle. Tháinig sé le bheith an-choitianta i Sasana tar éis d'Inigo Jones í a úsáid don Fhleiteach i Londain (1619-1622), agus don Tiarna Burlington í a chur chun cinn ina scríbhinní. Ag an am céanna baineadh úsáid as an stíl go forleathan san Iodáil, an Ghearmáin, an Ollainn, an Rúis, is na Stáit Aontaithe.

Ailtireacht
Réadlann Palomar

Ar Shliabh Palomar gar do San Diego, California. Inti atá teileascóp 5 m frithchaiteach Hale (1948). Baintear feidhm as teileascóp 1.12 m Schmidt inti chun suirbhéireacht fhótagrafach a dhéanamh ar an spéir. Thosaigh an chéad suirbhéireacht sna 1950idí, an príomhbhunachar sonraí do réadlanna ar fud an Domhain. Rinneadh suirbhéireacht nua sna 1980idí le heibleachtaí nua fótagrafacha. Anois táthar i mbun comparáidí a dhéanamh idir an dá shraith torthaí le gluaisní na mílte míle réalta a ríomh.
Pampaí

Réigiún forleathan féaraigh (fásach féir) is iad na pampaí san Airgintín is Uragua mórthimpeall bhun Abhainn an Plata agus sa Bhrasaíl. Rainseoireacht eallaigh an príomhghnó a dhéantar iontu.

Meiriceá Theas
Pampanó

Grúpa iasc mór domhaincholainneach mara, gaolmhar le bolmán. An cholainn brúite de ghnáth, próifíl ghéar ag an gceann, an t-eireaball domhain gabhlánach. Forleathan sna huiscí doimhne aigéanacha, na farraigí teo go háirithe. Is éisc shuntasacha cuid acu chun spóirt is mar bhia.
Pan

Satailít nádúrtha de chuid Satairn (an 18ú ceann) ar thángthas air i 1990 i ngrianghrafanna a tógadh 9 mbliain roimhe ag Voyager 2. Trastomhas 20 km aige.

Gealaí Shatairn
Panacal

Téarma ginearálta ar chrobh-bhláthra géagach leathnaithe.
Pangaea

Ainm a thugtar ar an aon mheall talún a bhí ar Domhan timpeall 200 milliún bliain ó shin, meastar, roimh scoilteadh na mór-ranna is deascadh na n-ilchríoch. Ciallaíonn Pangaea ‘na tíortha uile’, agus is bunchuid de theoiric dheascadh na n-ilchríoch an coincheap seo.
Pantar

Ball de chlann na gcat, ach ní speiceas ar leith é. Tugtar an t-ainm ar an bhfoirm dhubh den liopard (an pantar dubh), agus mar ainm eile ar an gcúgar.
Pantonacht

Tréith ceoil a athraíonn go tapa ó ghléas lárnach amháin go gléas eile, ionas nach féidir a rá go bhfuil sé i ngléas ar leith. Mar seo atá cuid de shaothar déanach Wagner is saothar luath Schoenberg.
Papá

Crann beag gan ghéaga a fhásann go 6 m. is ea an pápá ( An t-adhmad an-bhog, agus tálann sé flúirse laitéise. Coróin de dhuilleoga bosacha ar ghais fhada, na duilleoga suas le 75 cm ar leithead. Na bláthanna buí. Fireannaigh is baineannaigh ar phlandaí difriúla. An toradh suas le 30 cm ar fhad, ubhchruthach buí. De réir dealraimh, is hibrid é. Saothraítear ar fud na dtrópaicí é ar son a thorthaí súlacha tlátha. Faightear an einsím paipin ón laitéis is as a thorthaí óga, agus úsáidtear an einsím seo i bhfeidhmeanna míochaine is na tionscail feola is leathair.
Papas Chathair Alastair

Matamaiticeoir Gréagach ab ea Papas Chathair Alastair (4ú céad). Tá a Synagoge (Bailiúchán, 8 n-imleabhar) fós ar fáil, ach é neamhiomlán.
Pár

Seithe ainmhí (caora, gabhar nó lao, de ghnáth), glanta ach gan súdaireacht déanta uirthi, a shaothraigh na Gréagaigh sa 2ú céad RC mar mheán scríofa. Úsáideadh é in Eoraip na Meánaoise roimh thabhairt isteach an pháipéir ón tSín, i gcomhair cáipéisí is, níos déanaí, leabhar clóbhuailte. Inniu úsáidtear é i gcomhair cáipéisí cuimhneacháin is ócáidí tábhachtacha eile. Is pár mín pár d'ardchaighdeán le cóiriú mín.

Páipéar
Scríbhneoireacht
Parabóil

Cuar sa mhatamaitic a rianaíonn pointe a bhfuil a fhad ó phointe fosaithe ar leith (an fócas), cothrom lena fhad ó líne fhosaithe (an treolíne). Is ceann de na gearrthaí cónacha clasaiceacha í. Tá tréith bhunúsach aici go ndéanann a tadhlaí ag pointe ar bith an uillinn chéanna leis an line tríd an bhfócas agus leis an líne dhíreach tríd an bpointe céanna atá ingearach leis an treolíne. Mar sin, gach ga a thagann amach ón bhfócas is a fhrithchaitear ag an bparabóil fhrithchaiteach, bíonn sé ingearach leis an treolíne. Bíonn modhanna chun gathanna comhthreomhara solais nó tonnta raidió a chruthú bunaithe air seo.
Península de Paracas

Leithinis neamhthorthúil ar chósta theas Pheiriú is ea Península de Paracas a bhfuil cáil uirthi as cré-earraí ornáideacha ársa is uigí daite bróidnithe a fuarthas inti, an chuid is mó díobh in adhlacthaí seargtha ó 600-100 RC.

Peiriú
Paradacsa an chúpla

Eiseamláir iomráiteach den iarmhairt amleata i dteoiric coibhneasachta speisialta Einstein. Scartar cúpla le dhá chlog chomhionanna. Téann leathchúpla amháin go dtí réaltra i bhfad i gcéin agus ar ais, gar do luas forleata an tsolais. Nuair a fhilleann sé ar Domhan bíonn an spásaire seo i bhfad níos óige ná an leathchúpla eile a d'fhan sa bhaile. Ní haon pharadacsa é seo de réir teoiric na coibhneasachta speisialta, de bhrí go dtarlaíonn amleathadh is moilliú do gach próiseas sa leathchúpla sin, agus a gcloig. Fíoraíodh an iarmhairt seo i dturgnaimh ar chloig adamhacha, agus tugtar paradacsa na gclog air freisin.
Paraidím bunaithe ar oibiachtaí

Bealach chun clár casta bogearraí a dhearadh is a thógáil. Samhlaítear an obair nó an feidhmiúchán atá le déanamh ina fo-chodanna ar leith, agus scríobhtar fo-chlár, a dtugtar oibiacht air, do gach fo-chuid. Mar shampla, féadfaidh scáileán nó fuinneog a bheith ina oibiacht comhéadain, agus custaiméir nó ordú ceannacháin a bheith ina oibiacht gnó. Nuair a bhíonn na hoibiachtaí go léir códaithe, cuirtear le chéile iad chun an clár iomlán a chumadh don fheidhmiúchán. Buntáiste atá leis an bparaidím seo is ea gur féidir na hoibiachtaí códaithe ar leith a stóráil mar a bheadh i leabharlann agus a úsáid chun an-chuid feidhmiúchán eile a chur i gcrích. Tháinig teangacha bunaithe ar oibiachtaí chun cinn sna 1980idí-1990idí, bunachair sonraí bunaithe ar oibiachtaí sna 1990idí, ansin córais bainistíochta bunachar sonraí. Faoi seo, is é an bealach is mó a úsáidtear i gcórais feidhmiúcháin gnó.
Paraildéad

(C2H4O)3, olaigiméir a bhfuil 3 mhóilín aicéataildéad inti, leacht a fhiuchann ag 128 °C. Is áisiúil aicéataildéad a stóráil sa bhfoirm seo, agus is féidir é a athghiniúint trí théamh le haigéad.
Paraiméiciam

Prótasón, speiceas mionorgánaigh aoncheallaigh, ubhchruthach, suas le .33 mm ar fhad. Dhá núicléas atá ann, micreanúicléas is macranúicléas. Itheann sé baictéir. Go cothrom ar fud an dromchla tá fabhráin, cosúil le ribí gruaige. An-choiteann i ngnáthóga uisciúla.
Paramaighnéadas

Iarmhairt mhaighnéadach atá i láthair i gcuid mhaith ábhar (mar shampla, alúmanam is oscaigin ag teocht an tseomra) ina n-ailíníonn móimintí maighnéadacha na n-adamh aonarach chun tacú le réimse mhaighnéadach atá i bhfeidhm orthu, agus an t-ábhar féin aomtha ag foinse na réimse feidhmithí. Airí sainiúil de is ea go mbíonn so-ghabháltacht dhearfach mhaighnéadach ag an ábhar. Baintear feidhm as seo i bhfuarú maighnéadach.
Mungo Park

Taiscéalaí a rugadh i bPoll Sealan na hAlban ab ea Mungo Park (1771-1806). Rinne sé abhainn na Nígire a thaiscéaladh i 1795-1796, ach maraíodh é ar an aistear céanna i 1806.

Taiscéalaithe Albanacha
Daoine a rugadh i 1795
Básanna i 1806
Charles Algernon Parsons

Deartháir le Laurence Parsons, agus mac le William is Mary, innealtóir a rugadh i Londain ab ea an Ridire Charles Algernon Parsons (13 Meitheamh 1854 – 11 Feabhra 1931). Tógadh agus oileadh Parsons i gContae Uíbh Fhailí in Éirinn.

Sa bhliain 1884 shaothraigh sé an chéad tuirbín éifeachtach gaile ardluais chun leictreachas a ghiniúint, agus d'aithin a chumas i gcomhair tiomáint loinge. I 1897 thóg sé an chéad long a bhí tiomáinte ag inneall tuirbín gaile, an Turbinia, a bhí in ann taisteal ag 34 mhuirmhíle, i bhfad níos mó ná uasluas longa gaile go dtí sin. Bhí sé seo réabhlóideach in iompar muirí. Tógadh an chéad scriostóir a bhí fuinnmhithe le tuirbín, an Dreadnought, i 1906, rud a chuir gach long chogaidh eile i léig. Athchóiríodh nó athnuadh longa cogaidh uile na Breataine leis an tiomáint seo. Cuireadh i longa paisinéirí freisin í, an Lusitania a cuireadh go tóin le toirpéad amach ó Chóbh i 1915, agus an Mauritania a bhuaigh an ribín gorm as an aistear is tapa trasna an Atlantaigh i 1907 is 1929. I 1925 cheangail a chomhlacht Parsons le comhlacht Howard Grubb chun comhlacht nua a bhunú i Newcastle upon Tyne. I gcuan Kingston Iamáice a fuair sé bás sa bhliain 1931.

Daoine a rugadh i 1854
Básanna i 1931
Innealtóirí Sasanacha
Innealtóirí Éireannacha
Laurence Parsons

Mac le William is Mary Parsons, 4ú Iarla an Rois, réalteolaí a rugadh i mBiorra, Contae Uíbh Fhailí, in Éirinn, ab ea Laurence Parsons (17 Samhain 1840 – 29 Lúnasa 1908). Rinne sé feabhsuithe ar an dá theileascóp i bhfoirm cloig uisce chun na struchtúir mhóra throma a thiomáint is a dhíriú. Ghnóthaigh sé cáil as a thomhais leis an teileascóp 0.9 m ar theocht dhromchla na Gealaí agus grafanna na teochta ar feadh línte uirthi. Níor tuigeadh tábhacht na dtomhas seo go dtí blianta fada ina dhiaidh sin. 

Rugadh Parsons i gCaisleán Bhiorra, Parsonstown, i gContae Uíbh Fhailí (Contae an Rí ag an am). Réalteolaí ab ea athair Laurence chomh maith, a thóg an teileascóp mór ar a tugadh "the Leviathan of Parsonstown". Réalteolaí amaitéarach agus grianghrafadóir a bhí ina mháthair, an Chuntaois Rosse (née Mary Field).

Daoine a rugadh i 1840
Básanna i 1908
Réalteolaithe Éireannacha
Réalteolaithe Briotanacha
Mary Parsons

Thosaigh Mary Parsons (née Field) (1813 – 1885) ar an ngrianghrafadóireacht go luath i ndiaidh a fionnachtana. Phós sí William Parsons, an 3ú larla Rosse, in 1836 agus le chéile rinneadar atógáil ar Chaisleán Bhiorra, teach a mhuintir siúd. Thóg sí seomra dorcha i gCaisleán Bhiorra, mar ar réal is a ndearna dearbhchlónna sármhaithe dá clann, an caisleán is an teileascóp mór. Le linn an Ghorta Mór, d'fhostaíodar 500 de mhuintir na háite. Bhuaigh sí bonn airgid Chumann Grianghrafadóireachta na hÉireann i 1859. 

Daoine a rugadh i 1813
Básanna i 1885
Griangrafadóirí Sasanacha
Gobha na Breataine
ceannródaithe grianghrafadóireachta
William Parsons

3ú Iarla an Rois, réalteolaí a rugadh in Eabhrac Shasana ab ea William Parsons (17 Meitheamh 1800 – 31 Deireadh Fómhair 1867). Sna 1840idí thóg sé réadlann i gCaisleán Bhiorra is chruthaigh an teileascóp scáthánach le trastomhas 2 m, an teileascóp frithchaiteach ba mhó ar Domhan ag an am. D'éirigh leis scéim a cheapadh chun dhá scáthán mar seo, 4 thonna an ceann, a dhéanamh as cóimhiotal spéacalaim. Bhí an scáthán suite i bhfeadán adhmaid, 19 m ar fhad, is an feadán seo idir dhá bhalla throma saoirseachta. Thugtaí Leiviatan Parsonstown ar an teileascóp, an teileascóp ba mhó go ceann 70 bliain. Bhí an ionstraim seo chomh cumasach sin gurbh fhéidir réaltraí a bhreathnú leis, agus bhí an t-iarla in ann cur síos ar chruth bíseach cuid acu, rud nárbh eol ag an am. Thóg sé ionstraim eile le trastomhas 1 m freisin. Fuair Parsons bás i mBaile na Manach, i gContae Bhaile Átha Cliath, agus é 67 bliana d'aois.

Daoine a rugadh i 1800
Básanna i 1867
Réalteolaithe Briotanacha
Réalteolaithe Éireannacha
Partanaigineas

Fás orgánaigh ón ubh gan toirchiú ag gaiméit fhireann (speirm). Uibheacha a fhásann mar seo, bíonn siad dioplóideach (le dhá fhoireann crómasóm) de ghnáth, agus comhionann leis an máthair ó thaobh na géinitice. Tá cuid mhaith orgánach, cosúil le míolta gorma, a théann trí chuid mhaith glúinte partanaigineacha baineanna, ach a tháirgeann fireannaigh agus a atáirgeann go gnéasach nuair a tharlaíonn coinníollacha deacra comhshaoil.
Parvaivíreas conda

Ionfhabhtú (tadhaill) tromchúiseach víreasach madraí is cainidí eile, a tháinig chun cinn i gcuid mhaith tíortha sna 1970idí. Faigheann an madra ionfhabhtaithe buinneach dhian sheasmhach le fuil, agus is féidir go mbeidh urlacan is fiabhras ard air freisin. Is féidir go bhfaighidh coileán bás go luath ón díhiodráitiú is an turraing. I gcásanna eile déantar damáiste suntasach don chroí. Coinnítear an galar faoi smacht anois le vacsaíní éifeachtacha.
Pas (ciorcad)

I dteoiric na gciorcad leictreach, maidir le sruth ailtéarnach (SA), is féidir go mbeidh an sruth is an difríocht poitéinsil as comhphas le chéile. Agus iad araon ag athrú go tréimhsiúil, tarlóidh buaic an tsrutha ag rith trí ionduchtóir nó toilleoir ag am atá difriúil ón am a tharlóidh buaic an difríocht poitéinsil trasna na gcomhbhall sin. Is é sin, bíonn pasdifríocht idir an sruth is an difríocht poitéinsil.
Pas (tonnghluaisne)

I dtonnghluaisne ar mhinicíocht amháin, an codán de thimthriall a bhíonn críochnaithe ag athróg ama sa chás go gcomhfhreagraíonn timthriall iomlán do 2 π (rad). Mar mhalairt, argóint feidhme a chuireann síos ar thonnghluaisne. Is ionann an phasdifríocht (i rad) agus an oiread is atá tonn amháin chun tosaigh nó chun deiridh ar thonn eile. Nuair is ionann an phasdifríocht le 0 nó 2 π, bíonn na tonnta sin i gcomhphas, ach nuair is ionann le π í, bíonn na tonnta sin i bhfrithphas. Is athrú pais é pasaistriú cosúil lena dtarlaíonn i bhfrithchaitheamh (mar shampla, maidir le solas, tarlaíonn pasaistriú de π le frithchaitheamh i scáthán). Má bhíonn dhá thonn le pasdifríocht thairiseach eatarthu, deirtear go bhfuil siad comhleanúnach.
Passeriformes

Is éard is éan pasaireach ann ná ord uiledhomhanda éan den ord Passeriformes, a chuimsíonn níos mó ná leath de na speicis éan atá beo ar Domhan anois. In amanna, tugtar éin ghróigthe (a sheasann ar chraobh) orthu, nó éin cheoil, trí shocrú a ladhracha ( 4 ladhar, ceann acu dírithe ar gcúl is i gcoinne na gceann eile.), rud a éascaíonn dóibh bheith ina sheasamh ar chraobh, i measc gnéithe eile a bhaineann go sonrach lena stair éabhlóideach sna hAustralaves.

Le níos mó ná 140 fine agus thart ar 6,500 speiceas aitheanta,  is é na  Passeriformes an t-ord is mó éan agus i measc na n-ord is éagsúla de na veirteabraigh talún. Tá siad roinnte ina dtrí fHo-ord: Acanthisitti (dreoilíní na Nua-Shéalainne), Tyranni (suboscines) agus Passeri (oscines). Tá go leor grúpaí de sheadáin ghoir sna pasairigh mar na 	Viduidae, an Anomalospiza imberbis, agus na Molothrus. Tá an chuid is mó de na pasairigh  uiliteach, cé go bhfuil na scréacháin.
feoiliteach.
Faightear na téarmaí "pasaireach" agus "Passeriformes" ón ainm Laidineach  Passer domesticus, agus sa deireadh ón téarma Laidineach passer, a thagraíonn don ghealbhain agus d'éin bheaga den chineál céanna.

Tagairtí
 
 Éin Eoicéineacha atá ar marthain
 Tacsóin ainmnithe ag Carl Linnaeus
Pasáiste Siar ó Thuaidh

Bealach long tríd an Aigéan Artach is ea Pasáiste Siar ó Thuaidh (North Western Passage), thiar ar feadh cósta thuaidh Cheanada is Alasca, ag ceangal an Aigéin Atlantaigh leis an Aigéan Ciúin. Rinneadh cuid mhaith iarrachtaí é a aimsiú ón 16ú céad ar aghaidh, ach níor éirigh le haon taiscéalaí é a thaisteal gur éirigh le Roald Amundsen i 1903-1906. Rinne tancaer ar bhristeoir é freisin an t-aistear i 1969, an chéad long thrádálach chun é a dhéanamh.  

Tugtar Pasáiste an Oirthuaiscirt ar an mbealach thoir feadh chóstaí Artacha na hIorua agus na Sibéire. 

Tá oileáin éagsúla na n-oileán scartha óna chéile agus ó mhórthír Cheanada le sraith uiscebhealaí Artacha ar a dtugtar Pasáistí an Iarthuaiscirt nó Pasáistí an Iarthuaiscirt le chéile.

Ar feadh na gcéadta bliain, lorg taiscéalaithe Eorpacha pasáiste inseolta mar bhealach trádála féideartha chun na hÁise. D'aimsigh an taiscéalaí Éireannach Robert McClure bealach ó thuaidh faoi cheangal oighir i 1850; is trí oscailt níos faide ó dheas i gceantar a ndearna an t-Albanach John Rae iniúchadh air i 1854 a rinne Roald Amundsen ón Iorua an chéad sliocht iomlán i 1903-1906. Go dtí 2009, chuir oighear phacáiste Artach cosc ​​ar loingseoireacht mhara rialta i rith an chuid is mó den bhliain. Mar gheall ar mheath oighir Artach tá na huiscebhealaí níos inseolta le haghaidh loingseoireachta oighir.

Féadfaidh na héilimh cheannasachta a chonspóidtear thar na huiscí casta a dhéanamh ar an loingseoireacht amach anseo tríd an réigiún: maíonn rialtas Cheanada go bhfuil Pasanna an Iarthuaiscirt mar chuid d’Uiscí Inmheánacha Cheanada, ach maíonn na Stáit Aontaithe agus tíortha Eorpacha éagsúla gur caolas agus idirthuras idirnáisiúnta iad pasáiste, ag ligean pasáiste saor in aisce agus neamhualaithe. Más rud é, mar a maíodh, go bhfuil codanna de cheann thoir an Phasáiste ar éigean 15 mhéadar (49 tr) domhain, laghdaítear inmharthanacht an bhealaigh mar bhealach loingseoireachta Euro-Áiseach. In 2016 chuir líne loingseoireachta Síneach in iúl go raibh fonn uirthi turais rialta a dhéanamh ar longa lasta ag baint úsáide as an mbealach chuig oirthear na Stát Aontaithe agus na hEorpa, tar éis do Nordic Orion pasáiste meáchan marbh 73,500 tonna a bhaint amach i Meán Fómhair 2013. Agus é luchtaithe go hiomlán, shuigh an Nordic Orion ró-dhomhain san uisce le seoladh trí Chanáil Panama.

Tagairtí

An tArtach
Iompar
Pas (damhna)

An 3 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: solad, leacht is gás. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar an pastrasdul ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla.
Pascal (aonad)

Is é an Pascal aonad brú an SI, leis an tsiombail Pa, ainmnithe as Blaise Pascal. Sainmhínítear é mar an mbrú de bharr meáchain 1 N ag feidhmiú ar fhairsinge 1 m2.

Fisic
Dlí Pascal

De réir Dlí Pascal, nuair a bhíonn méadú ar bhrú ag pointe ar bith i shreabhán (gás nó leacht) sáinnithe, bíonn méadú comhionann ag gach pointe eile sa choimeádán.

Is é sreabhadh sreabháin gluaiseacht an tsreabháin ó áit amháin go háit eile, agus tomhaistear é mar an ráta sreafa, an mhais den sreabhán a théann thar phointe ar leith gach soicind. Más sreabhán dochomhbhrúite é, is fíor prionsabal an leanúnachais gurb ionann an méid den sreabhán a shreabhán isteach i líonra píobán is an méid a shreabhann amach as.

 
Coincheapa bunúsacha na fisice
Teirmidinimic
Pasiphae

An 8ú satailít nádúrtha de chuid Iúpatair, ar thángthas uirthi i 1908. 23,500,000 km amach ón bpláinéad, le trastomhas 50 km is tréimhse fithise 723 lá.
Pastal

Ábhar datha i bhfoirm púdair, measctha le beagán guma nó roisín, foirmithe ina shlat, cosúil le crián. Oibríonn an t-ealaíontóir díreach ar an bpáipéar (is féidir go mbeidh bándath air seo) gan aon mheán eile a úsáid. Bhí péintéireacht pastail an-choitianta san 18ú céad, sa bhFrainc go háirithe.
Patrún breac

Íomhá ghráinneach a chruthaítear nuair a imbhuaileann léas léasair dromchla neamhshnasta. Saghas patrún trasnaíochta is ea é nach bhfaightear ach le solas léas air, mar thoradh ar a airíonna leanúnachais ar leith.
Prionsabal eisiaimh Pauli

Prionsabal a d'fhógair Wolfgang Pauli i 1925, nach ceadaithe d'aon dá leictreon (nó aon dá fheirmíón eile) an staid chandamach cheannann chéanna a shealbhú. Is gá an prionsabal seo chun míniú cén fáth nach dtiteann leictreoin uile an adaimh ar a chéile chuig staid amháin. Is cloch coirnéil de chuid na teoirice candamaí é.

Fisic cháithníní
Wolfgang Pauli

Fisicí teoiriciúil a rugadh i Vín na hOstaire ab ea Wolfgang Pauli (25 Aibreán 1900 – 15 Nollaig 1958). Chuir sé i bhfocail i 1925 prionsabal an eisiaimh nó prionsabal Pauli sa bhfisic chandamach. I 1931 réamhinis sé go raibh cáithnín neodrach ann ar thug sé neoidríonó air. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1945. Bhí saoránacht Mheiriceánach agus Eilvéiseach aige chomh maith le saoránacht Ostarach. I Zürich na hEilvéise a bhfuair sé bás.

Daoine a rugadh i 1900
Básanna i 1958
Fisiceoirí Ostaracha
Linus Pauling

Ceimicí a rugadh i bPortland, Oregon ab ea Linus Carl Pauling (28 Feabhra 1901 – 19 Lúnasa 1994). Chun tosaigh sna 1920idí-1930idí ag baint feidhm as an teoiric chandamach sa cheimic agus ag léiriú struchtúir macramhóilíní de shaghas míoglóibine is haemaglóibine. Scríobh sé téacsleabhar iomráiteach, The Chemical Bond (An Nasc Ceimiceach, 1939), a chuir síos ar phrionsabail is torthaí a chuid oibre. Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic sa bhliain 1954 as a obair cheannródaíoch. Laoch sa ghluaiseacht fhrithnúicléach is frithchogaidh i rith an chogaidh fhuair, go minic i ngleic le rialtas Mheiriceá. Bhain siad a phas de nuair a fógraíodh go raibh Duais Nobel sa cheimic le tabhairt dó, ach bhí orthu é a thabhairt ar ais chun gurbh fhéidir leis dul chun an duais a fháil. Bhuaigh sé Duais Nobel na Síochána i 1962.

Daoine a rugadh i 1901
Básanna i 1994
Ceimiceoirí Meiriceánacha