joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Críoch an Tuaiscirt

Críoch de chuid na hAstráile ó 1911 is ea an Críoch an Tuaiscirt (Béarla: Northern Territory). Is í Darwin an phríomhchathair stáit.

Tá  duine ina gcónaí sa chríoch (2012).

Bailte i Northern Territory 

 Adelaide River, Alice Springs, Aputula

 Barrow Creek, Borroloola

 Curtin Springs

 Daly River, Daly Waters

 Erldunda

 Hermannsburg, Humpty Doo

 Imanpa

 Jabiru, Jay Creek

 Katherine, Kintore, Kulgera

 Larrimah

 Maningrida, Mataranka, Mutitjulu

 Newcastle Waters, Nhulunbuy, Numbulwar

 Oenpelli

 Papunya, Pine Creek

 Rum Jungle

 Tennant Creek, Ti Tree

 Wadeye

 Yirrkala, Yuendumu, Yulara

Tagairtí 

Stáit agus críocha na hAstráile
Viktor Yushchenko

Tríú huachtarán na hÚcráine ab ea Viktor Andriyovych Yushchenko (Úcráinis: Віктор Андрійович Ющенко), a rugadh ar 23 Feabhra 1954.

Saol 
Múinteoirí ab ea tuismitheoirí Yushchenko. Roimhe sin throid a athair i gcoinne na nGearmánach, a ghabh é. Chaith sé tamall in Auschwitz. 

Rugadh agus tógadh Viktor Yushchenko in iarthar na hÚcráine i gceantar lán-Úcráinise, rud a scair é ón gcuid ba mhó dá chomhghleacaithe agus é ag obair sa saol polaitiúil nuair a bhí sé óg. Rúisis an teanga dhúchais acusan.

Bhí ról mór ag Yushchenko sa chomhaontas polaitiúil ar a baisteadh Nasha Ukrayina ("An Úcráin s'againne").   

Toghadh mar uachtarán é sa bhliain 2005.   

Thit an tacaíocht a bhí aige i measc an phobail go trom, agus nuair a sheas sé don uachtaránacht arís sa bhliain 2010 ní bhfuair sé ach 5.45% de na vótaí.

Tagairtí 

Polaiteoirí na hÚcráine
Daoine a rugadh i 1954
Daoine beo
Abrogans

Is é an tAbrogans an chéad fhoclóir Gearmáinise atá ann, agus é ar an leabhar Gearmáinise is sine dá bhfuil fágtha, freisin. Creidtear gurb é Arbeo von Freising, a cailleadh sa bhliain 783 nó 784, a scríobh an foclóir seo. Thángthas ar chóip lámhscríofa den leabhar seo i Sankt Gallen san Eilvéis, áit a raibh mainistir fadó. Tá an foclóir ainmnithe as an chéad iontráil atá ann, an focal Laidine úd abrogans. Is é an leagan Gearmáinise a thugann an foclóir ar an bhfocal seo ná dheomodi - demütig i nGearmáinis an lae inniu, nó "umhal".

Dealraíonn sé gur foclóir comhchéille a bhí ann ar dtús, nach raibh ach ag míniú focal Laidine le focail Laidine eile, agus nár cuireadh na míniúcháin Ghearmáinise leis na focail Laidine ach in athleaganacha den fhoclóir. Cibé faoi sin, tá sé ar na foinsí is tábhachtaí amuigh ag an scoláire atá ag déanamh staidéir ar an gcineál Gearmáinise a labhraítí i ndeisceart na Gearmáine fadó.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Foclóirí
Leabhair
Gearmáinis
Pyongyang

Is í Pyongyang (Hangul: 평양 직할시, Hanja: 平壤直轄市) príomhchathair na Cóiré Thuaidh, agus í lonnaithe ar bhruach Abhainn Taedong in iardheisceart na tíre. Níl aon eolas oifigiúil le fáil faoin daonra, ach meastar go bhfuil idir 2.5 agus 3.8 duine ina gcónaí ansin. 

Tá stair fhada ag an gcathair, agus deirtear gur sa bhliain 2333 RC a bunaíodh í, agus an t-ainm Wanggŏmsŏng uirthi san am sin. Rinneadh a lán dochair don chathair le linn Chogadh na Cóiré, ach ansin, fuair an Chóiré Thuaidh cabhair óna comhghuaillithe Cumannacha, go háirithe an tAontas Sóivéadach, le Pyongyang a atógáil.

Tagairtí

Naisc sheachtracha

Pyongyang
Cathracha na Cóiré Thuaidh
Cathracha atá rialaithe go díreach agus Réigiúin Riaracháin Speisialta na Cóiré Thuaidh
Bailte agus cathracha sa Chóiré Thuaidh
Príomhchathracha na hÁise
Maputo

Is cathair í Maputo, príomhchathair Mhósaimbíc agus an chathair is mó sa tír. Tá Maputo suite ar an Aigéan Indiach. Tá rian ré na coilíneachta fós le feiceáil go láidir air. Tá cuid mhaith den chathair cosúil go leor le cathracha na Portaingéile. Sa bhliain 2007, bhí 1,766,184 duine ina gcónaí i mórcheantar na cathrach.

Téann fréamacha na cathrach siar go dtí na chéad chuairteanna a thug taiscéalaithe ón bPortaingéil san áit ag tosnú sa bhliain 1544. Scrios bundúchasaigh an réigiúin na dúnfoirt agus tithe trádála a bhunaigh na Portaingéalaigh ann. Faoin bhliain 1850, bhí baile Portaingéalach seasmhach ar siúl acu. Lourenço Marques ainm an bhaile anuas go dtí Feabhra, 1976 nuair a athbhaisteadh an chathair Maputo as an Abhainn Maputo. Bhí a neamhspleáchas bainte amach ag an Mósaimbic i mí Mheithimh, 1975. D'imigh breis is ceathrú milliún duine de shliocht Portaingéalach agus Eorpach ó Maputo go gairid ina dhiaidh sin.

Baineann cuid mhór de gheilleagar Maputo leis an bport. Táirgtear stroighin, rubar, earraí potaireachta, bróga agus troscán sa chathair chomh maith.

Mósaimbíc
Príomhchathracha na hAfraice
An Astraláise

Is téarma é Astraláise a thugtar ar réigiún darbh ainm Oceania – eadhón An Astráil , An Nua-Shéalainn, agus oileáin cóngaracht leo san Aigéan Ciúin. 

Is ilchríoch mhór í an Astraláise.

An Aigéine
An Astráil
An Nua-Shéalainn
Ned Kelly

Ba é Edward "Ned" Kelly (Gaeilge: Éadbhard Ó Ceallaigh; Meitheamh, 1854/Meitheamh, 1855 - 11 Samhain 1880) an meirleach ba mhó cáil san Astráil.  Ní raibh an ceithearnach Ned Kelly ach cúig bliana is fiche nuair a crochadh é sa bhliain 1880. D’éirigh leis an-cháil a bhaint amach i rith a shaoil ghairid, áfach.

Beathaisnéis

Sinsearacha 
Ba de bhunadh Éireannach é Ned Kelly. B’as Contae Aontroma a mháthair. Ba mhac le inimirceach Éireannach as Tiobraid Árann é, John "Red" Kelly, a cuireadh chun na Tasmáine sa bhliain 1841, ós rud gur ghoid sé dhá mhuicín. Chaith sé seacht mbliana faoi ghlas sular scaoileadh saor é agus bhuail sé le Ellen Quinn, as Contae Aontroma. Pósadh iad ar 18 Samhain 1850 agus rugadh ochtar páiste dóibh: Mary, Annie, Ned, Maggie, Jim, Dan, Kate agus Grace.

Coireanna 

Chaith Ned, a dheartháir Dan agus beirt comhghleacaí leo, an drong Kelly, blianta ar a dteitheadh de bharr eachtra inar maraíodh triúr póilíní. Le linn an ama sin robáil siad dhá bhanc agus rudaí eile tromchúiseach chomh maith.

Gabhadh 

Bhí na póilíní sa tóir ar dhrong an Cheallaigh ar feadh dhá bhliain. Ar deireadh thiar tháinig an drong Kelly go Glenrowan, áit ar chaith siad dhá lá ag réiteach d’ionsaí na bpóilíní.

Nuair a thug na póilíní ruathar faoin áit, maraíodh a thriúr comrádaí, Gaeil gach mac máthar acu, agus gabhadh Ned.

Triail agus basú 
Nuair a ghabh na póilíní Ned i Glenrowan, Victoria, cuireadh chun a thrialach i Melbourne Victoria é, agus daoradh é chun báis. Glactar leis go forleathan anois nár tugadh cothrom na Féinne dó agus é ar a thriail.    Shínigh 60,000 duine achainí thrócaire.  

Dhaor an breitheamh, an Ridire Redmond Barry – Éireannach eile-– chun báis é. Maítear go raibh na focail dheireanacha cháiliúla seo aige: “Such is Life”.  

Crochadh an Ceallach ar 11 Samhain 1880, gan ach cúig bliana is fiche slánaithe aige. 

D’iarr an Ceallach ar na húdaráis a chorp a chur i dtalamh coisricthe, ach caitheadh a chorp in aolchlais le coirp na gcimí eile a crochadh um an dtaca sin.

Oidhreacht 
Is é Ned Kelly an Gael is clúití i stair na hAstráile   Mar bharr ar an donas, tá tionchar thar na bearta ag an gCeallach ar an dóigh a dhéanann bunáite muintir na hAstráile meas ar cháil na nGael abhus anois.

Reáchtáladh a thórramh sa bhliain 2013 i dtuaisceart Victoria, an ceantar a thugann lucht na turasóireachta Kelly Country (dúiche Uí Chadhla is dócha, nó arís Uí Chaollaí, mar ba le Tiobraid Árann iad, nó arís ar ais, Uí Cheallaigh). Reáchtáladh Aifreann éagnairce i bparóiste Naomh Pádraig in Wangaratta, an baile is mó i ndúiche Uí Cheallaigh, i mí Eanáir 2013.

Scannáin 
 1906 : The Story of the Kelly Gang, ó Charles Tait
 1951 : The Glenrowan Affair, ó Rupert Kathner
 1970 : Ned Kelly, ó Tony Richardson, le Mick Jagger i ról Ned Kelly
 2003 : Ned Kelly, ó Gregor Jordan, le Heath Ledger i ról Ned Kelly

Tagairtí 

Stair na hAstráile
Daoine a rugadh i 1855
Básanna i 1880
Dúnmharfóirí
Sóisialachas

Is fealsúnacht pholaitiúil í an sóisialachas. Creideann sóisialaithe gurb cheart don tsochaí go léir an eacnamaíocht a stiúradh go díreach trí na hoibrithe nó go hindíreach tríd an rialtas. Tá easaontas go minic idir sóisialiathe maidir le saghas an tsóisialachais le cur i bhfeidhm. Is saghsanna difriúla an tsóisialachais iad an daonlathas sóisialta agus marxach-leninach.

Tá barúlacha difriúla ann maidir le ciall an tsóisialachais. Creideann a lán sóisialaithe gur cheart do thionscail mhóra a bheith leis an rialtas. Creideann daoine eile gur cheart do chomhlachtaí a bheith le hoibrithe. Dar le daoine eile ba cheart don phobal a bheith ionann faoi chaipitleachas leasaithe.

Síleann bunús na ndaoine a chuireann "sóisialaithe" orthu féin nach córas daonlathach atá sa chaipitleachas. Molann siad sórt "daonlathachas an phobail" ina gcinneann na hoibrithe cad a tháirgeadh agus conas é a dháileadh. Is minic go n-áitíonn criticeoirí an tsóisialachais gur deachtóireachtaí brúidiúla atá i roinnt tíortha sóisialacha in ainm agus gur maraíodh a lán daoine ann, agus gur cheart córas sóisialach a sheachaint dá bharr sin. Freagraíonn bunús na sóisialaithe nach raibh na deachtóireachtaí seo sóisialach go fíor nó gur chuir siad polasaithe sóisialacha go holc i bhfeidhm.

In Éirinn bíonn: Partai na h-Oibrithre Sóisialach , Partai Sóisialach , agus Partai na h-Oibrithe

Tagairtí 

Sóisialachas
Sóisialachas
An Iordáin

Tír Arabach sa Mheánoirthear is ea an Iordáin (Araibis: الأردنّ, Al-ʼUrdunn) nó Ríocht Hashemite na hIordáine (Araibis: المملكة الأردنية الهاشمية), a dtugtar uirthi go hoifigiúil. Tá teorainneacha aici leis an tSiria thuaidh, an Iaráic thoir thuaidh, an Araib Shádach thoir agus theas, agus Iosrael agus an Phalaistín thiar. 

Tar éis an roinn na hÁise iartharacha tar éis an Chéad Chogadh Domhanda leis An Bhriotáin agus An Fhrainc, bhí an tír aitheanta go hoifigiúil le comhairle Chonradh na Náisiún i 1922. I 1946, D'éirigh an Iordáin a bheith stáit ceannasach neamhspleách. Tar éis ag gabháil an Bruach Thiar i rith an Cogadh Arabach-Iosraelach 1948, thóg Abdullah I an teideal Rí na hIordáine.  

Ar an 17 Meán Fómhair 1970, bhris cogadh cathartha amach san Iordáin.

Féach freisin 
 Abhainn na hIordáine

Tagairtí 

 
I
Joseph P. Kennedy, Sr.

Fear gnó agus polaiteoir Meiriceánach ab ea Joseph "Joe" Patrick Kennedy, Sr. (Gaeilge: Seosamh Mór Pádraig Ó Cinnéide; 6 Meán Fómhair 1888 - 18 Samhain 1969). 

Patrarc ab ea é a bhunaigh teaghlach mór le rá sna Stáit Aontaithe. Athair uachtaráin John F. Kennedy a bhí ann, agus na seanadóirí Robert F. Kennedy agus Ted Kennedy.

Feallmharaíodh a bheirt mhac, agus  d'éag beirt chlainne eile freisin, roimh a bhás féin, 

Bhí saol crua aige sna 1960idí; bhuail stróc é sa bhliain 1961,agus  ansin tháinig afáise air. D'éag an Cinnéideach ar 18 Samhain 1969, in aois 81 bliain dó.

Tagairtí 

Kennedy, Joseph P., Sr.
Kennedy, Joseph P., Sr.
Teaghlach Kennedy
Lucht gnó na Stát Aontaithe
Seanadóirí na Stát Aontaithe
Túr Scrabo

Suite lastoir de Bhaile Nua na hArda i gContae an Dúin i Tuaisceart Éireann atá Túr Scrabo. Is féidir an túr a fheiceáil ó chuid den Dún Thoir agus ó thuaisceart Bhéal Feirste chomh maith. Tógadh an túr mar chuimhneachán sa bhliain 1897 ar Charles Stewart. Bhí an teideal Marquis of Londonderry ar Stewart. Ba ghinearál é faoi Wellington i rith an chogaidh in aghaidh Napoleon.

Chuirfeadh áthas mór ar dhuine an radharc ón áit ar na cuanta, góilíní, is fo-bhailte timpeall Loch Cuan go dtí Muir Éireann agus ar lá glan ar chósta na hAlban. 

Tógadh ar dhallán bolcáin é. Is 41 méadar ar airde an túr féin. Bíonn cuairteoirí in ann 122 céimeanna a dhreapadh chun mullach an túir, an áit a mbeadh radharc acu ar an tír ina thimpeall.
Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Jacqueline Kennedy Onassis

Bhí Jacqueline Lee Bouvier Kennedy Onassis (28 Iúil, 1929 – 19 Bealtaine, 1994) (Jackie Kennedy sna 1960í agus Jackie Onassis níos déanaí), mar bhean chéile John F. Kennedy, uachtarán na Stát Aontaithe, idir 1961 agus 1963. Ar an 12 Meán Fómhair 1953, phós Kennedy Jacqueline Lee Bouvier.

Nuair a cailleadh Kennedy, phós Bouvier fear gnó Gréagach, Aristotle Onassis (sa bhliain 1968).

Tagairtí 

Onassis, Jacqueline Kennedy
Onassis, Jacqueline Kennedy
Onassis, Jacqueline Kennedy
Teaghlach Kennedy
Na Gaeil Óga

Eagraíocht stocaireachta ar son na Gaeilge is ea na Gaeil Óga, a tháinig ar an bhfód go spontáineach le cuidiú leis an bhfeachtas a bhí ar siúl sna blianta 2003-2004 le stádas oifigiúil iomlán a bhaint amach don Ghaeilge san Aontas Eorpach. Nuair a bhí an cuspóir sin bainte amach, áfach, tháinig tuilleadh fáis agus forbartha ar an eagraíocht, agus í ar an eagraíocht Gaeilge is luaithe fáis faoi láthair. Tá craobhacha aici i mBaile Átha Cliath, i nDún Dealgan, i mBéal Feirste, i Luimneach, i nGaillimh, agus i gCorcaigh.

Naisc Sheachtracha 

 Suíomh gréasáin oifigiúil Na Gaeil Óga 
 Blag ag Na Gaeil Óga
 Comhrá ar boards.ie

Eagraíochtaí Gaeilge
Seán Ó Tuama

Scoláire, file agus drámadóir as Corcaigh ab ea Seán Ó Tuama (28 Eanáir 1926 - 14 Deireadh Fómhair 2006).

Saol 
B'as ceantar Mhúscraí athair an Tuamaigh, Aodh.  

Ní raibh aige ach sé bliana déag agus é ag tosú i gColáiste Ollscoile Chorcaí.  Ba mhó go mór an tionchar a bhí ag an tollamh Domhnall Ó Corcora air.  Chaith an Tuamach na blianta mar Ollamh le Gaeilge in Ollscoil Chorcaí.  Rinne comhollamh de in 1968 agus ó 1982 gur éirigh sé as an bpost in 1990 bhí sé ina Ollamh le Litríocht na Gaeilge. Chaith sé tamaill ina ollamh cuairte in Oxford agus in Harvard agus ba mhinic ag léachtóireacht é i Meiriceá Thuaidh. Mar mhúinteoir, spreag an Tuamach go leor daoine le dul i mbun scríobh na filíochta. 

Bhí an Tuamach gníomhach i gcúis na Gaeilge agus chaith sé tamall ina Chathaoirleach ar Bhord na Gaeilge. D'éirigh sé as  tar éis dó plean gníomhaíochta a fhoilsiú ina raibh spriocanna nach raibh ró-uaillmhianach ach a bhí indéanta dar leis, ach ní bhfuair sé tacaíocht ar bith ón rialtas. 

Fuair an Tuamach  bás i gCorcaigh ar an 14 Meán Fómhair 2006, in aois 80 bliain dó.

Saothar 
Bhí spéis ar leith ag an Tuamach sna dánta grá, i bhfilíocht Sheáin Uí Ríordáin agus Aogáin Uí Rathaille agus san aistriúchán.

Foilseacháin

Leabhair 

  An Grá in Amhráin na nDaoine (An Clochomhar Tta., 1960)
 An Grá i bhFilíocht na nUaisle (1988)
 Caoineadh Airt Uí Laoghaire (An Clochomhar Tta)
 Láirín Ó Lúrtha - Leabhar ceoil do pháistí  (An Gúm)

Filíocht 

 Faoileán Na Beatha (Baile Átha Cliath, An Chlochomar Tta., 1962)

Drámaí 

 Gunna Cam agus Slabhra Oir. Drama Vearsaíochta Thrí Ghníomh (Sairseal Agus Dill, 1973). 
 Moloney agus Drámaí Eile
  Gunna Cam agus Slabhra Óir, le Seán Ó Tuama léirithe den chéad uair in Amharclann an Damer, 1968 le haghaidh Féile Amharclainne Átha Cliath.

Cnuasaigh 

 
 Coiscéim na hAoise Seo  (Coiscéim, 1991)ː rogha d’fhilíocht Ghaeilge an fichiú haois  
 An anthology of 20th century poetry in Irish

Essays 

 Cúirt, Tuath agus Bruachbhaile, An Clóchomhar Tta, 1990
 Nuabhearsaiocht 1939-1949 (as editor, Baile Átha Cliath, Sairseal agus Dill, 1950)

Foinsí 

 Tuairisc ó RTÉ

Féach fosta 
 Amharclann an Damer

Tagairtí 

Tuama, Seán Ó
Tuama, Seán Ó
Tuama, Seán Ó
Tuama, Seán Ó
Tuama, Seán Ó
Feachtas "Stádas"

An feachtas ar a tugadh Stádas, bhí sé idir lámhaibh ag na heagraíochtaí Gaeilge in Éirinn sna blianta 2003-2005, agus é dírithe ar stádas oifigiúil iomlán a bhaint amach don Ghaeilge san Aontas Eorpach.  Tharla sé sin sa bhliain 2022.

Stádas san Aontas 
Is ar an 1ú Eanáir 2007 a tugadh stádas oifigiúil agus oibre don Ghaeilge. Ach bhí socrú maolaithe i bhfeidhm go dtí 2022, mar gheall ar an nganntanas foirne aistriúcháin, a chuir srian ar an méid ábhair a haistríodh go Gaeilge.

Ó 1 Eanáir 2022 i leith, tá an Ghaeilge ar chomhchéim le teangacha oifigiúla eile an Aontais Eorpaigh.

Feachtas 2003-2005 
Ba é an Dochtúir Pádraig Ó Laighin, a raibh tréimhse fhada caite aige i gCeanada, agus tuiscint aige do pholasaí teanga na tíre, a chuir tús leis an bhfeachtas. Eisean a scríobh príomhdhoiciméid an fheachtais, an aighneacht údarásach a leag sé faoi bhráid an Fhóraim Náisiúnta um an Eoraip san áireamh, agus ba é a bhí mar phríomhurlabhraí thar ceann Stádais le linn an fheachtais. 

Rinne Aoife Ní Scolaí comhordú ar rannpháirtíocht Chonradh na Gaeilge san fheachtas, go háirithe ar eagrú mórshiúil i mBaile Átha Cliath ar 24 Aibreán 2004, 'An Lá Mór', a raibh tuairim is sé mhíle duine páirteach ann.

Le linn an fheachtais, tháinig sé chun solais go raibh Panu Petteri Höglund i ndiaidh achainí dá chuid féin a chur ar siúl ar an Idirlíon ar mhaithe leis an gcuspóir céanna. Thug Stádas lántacaíocht don achainí sin, agus rinne siad cinneadh go dtabharfaí cuireadh do Panu Petteri Höglund a bheith i láthair sa mhórshiúl agus labhairt ag an léirsiú mór os comhair Dháil Éireann, i Sráid Theach Laighean.

Thug an feachtas seo spreagadh do Ghaeilgeoirí óga na hÉireann eagraíocht nua dá gcuid féin, Na Gaeil Óga, a bhunú.

Féach freisin 

 Dearg le Fearg

Tagairtí

Nascanna sheachtracha 
 Preas ráiteas - STÁDAS - 24 Aibreán 2004
Stádas
An tAontas Eorpach
Conradh na Gaeilge
Ollscoil Uladh

Bunaíodh Ollscoil Nua Uladh i gCúil Raithin, Contae Dhoire, sa bhliain 1968, tar éis do Thuarascáil Lockwood a mholadh go mbeadh an dara ollscoil i gCúige Uladh. Tá an campas suite ar bhruach thoir Abhainn na Banna, agus ghlac go leor de náisiúntóirí an tuaiscirt leis an chinneadh sin mar mhasla, mar gur shíl siad gur chóir don ollscoil a bheith suite i nDoire Cholmcille, áit a raibh Coláiste Mhig Aodha le blianta fada roimhe sin. 

Ó thús bhí meascán maith mic léinn sa choláiste as gach cearn de Chúige Uladh, agus de réir a chéile mhéadaigh líon na mac léinn as ceantracha eile in Éirinn agus sa Bhreatain, agus ó thíortha eile san Eoraip agus níos faide i gcéin, rud a rinne campas ilchultúrach de go gasta. 

Ba iad Liam Ó Dochartaigh agus Diarmaid Ó Doibhlin a bhí i mbun Roinn na Gaeilge san Ollscoil ag an tús agus chaith an teangeolaí clúiteach, Colmán Ó hUallacháin OFM na blianta ag obair ann chomh maith agus tamall mar cheann roinne. Chuir Mícheál Ó Murchú go mór le múineadh na Gaeilge san ollscoil , agus rinne Séamus Mac Mathúna a chion féin ann mar ollamh le Gaeilge.

I 1984 rinneadh Ollscoil Nua Uladh a nascadh le Polaiteicníc Bhaile Shiúrdáin agus tugadh Ollscoil Uladh uirthi.

Campais 
Baile Mhic Shiúrtáin 
Béal Feirste
Cúil Raithin
Coláiste Mhig Aoidh, Doire

Iarscoláirí 
Gregory Campbell - polaiteoir aontachtach
Mark Durkan - Feisire Parlaiminte
Seán Gallagher - fear gnó Éireannach
Michelle Gildernew - Feisire Parlaiminte
Paul Givan - Céad Aire Thuaisceart Éireann
Basil McCrea - polaiteoir aontachtach
Doiminic Ó Brolcháin - polaiteoir
Brian Ó Domhnaill - Seanadóir Éireannach
Jennifer Whitmore - polaiteoir Éireannach

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Tuairisc 2016-08-11: Deireadh le cúrsa céime Gaeilge in Ollscoil Uladh agus poist caillte

Ollscoileanna in Éirinn
Paranóia

Deirtear go bhfuil paranóia (nó paranáia, de réir an litrithe a d'úsáid Colmán Ó Huallacháin i bhFoclóir Fealsaimh) ar an duine atá chomh buartha faoina shlándáil féin is nach bhfuil an imní nó an eagla seo ag luí le réasún a thuilleadh. An duine a bhfuil paranóia ag luí air, creideann sé go tipiciúil go bhfuil géarleanúint ag bagairt air, agus tá sé de chlaonadh ann teoiricí seafóideacha comhcheilge a ghlacadh dáiríre.

Tá an téarma féin bunaithe ar an bhfocal Gréigise παράνοια a chiallaíonn, go bunúsach, buile nó mire, agus go traidisiúnta, is é an bhrí a bhí leis an bhfocal sa tsiciatracht ná ciméara nó seachrán intinne. D'athraigh an coincheap féin de réir a chéile i stair na siciatrachta, áfach, agus inniu féin is iomaí ciall a bhaintear as.
Sinc

Is í an tsinc dúil cheimiceach uimhir a 30, agus is í an tsiombail cheimiceach atá aici ná Zn. Miotal bánghorm í, agus is iomaí úsáid a bhaintear aisti sa teicneolaíocht agus sa tionsclaíocht.

Áirítear ar na miotail thrasdultacha í, ach le fírinne, tá sí níos cosúla leis na miotail chré-alcaileacha ina saintréithe ceimiceacha. Tá an tríú sceall lán (ocht leictreon déag) agus dhá s-leictreon taobh amuigh de. 

Murab ionann agus an dá mhiotal eile in aon ghrúpa leis, an caidmiam agus an mearcair, ní trom-mhiotal nimhiúil í an tsinc. A mhalairt ar fad, tá an tsinc riachtanach d'orgánach an duine mar riandúil, agus í le fáil ina lán einsímí tábhachtacha. Is í an t-aon uimhir ocsaídiúcháin amháin a bhíonn aici ina cuid comhdhúl ná +2. 

Dúile ceimiceacha
Sochtheangeolaíocht

Brainse den teangeolaíocht is ea an tsochtheangeolaíocht a dhéanann staidéar ar an dóigh a mbíonn an tsochaí, caighdeáin agus normanna na sochaí, an cultúr, an coimhthéacs agus an cineál iompraíochta a mbítear ag súil leis uait ag imirt a dtionchair ar an teanga agus ar an úsáid a bhaintear as an teanga.

Cúis spéise don tsochtheangeolaí is ea freisin na difríochtaí atá inaitheanta ar na canúintí a labhraíonn dreamanna éagsúla nach ionann iad ó thaobh saintréithe sóisialta de, cosúil leis an dúchas, an reiligiún, an stádas sóisialta, an gnéas, an t-oideachas agus araile, agus conas a aithnítear ionad an duine sa tsochaí ar na difríochtaí cainte agus canúna. 

Cosúil leis an dóigh a mbíonn an chaint difriúil in áiteanna difriúla (na canúintí i gciall cheart an fhocail sin "canúint", is é sin, na canúintí áitiúla nó réigiúnda), bíonn canúintí éagsúla ag dreamanna éagsúla sa tsochaí, agus is iad na canúintí seo - na canúintí sóisialta - is ábhar taighde don tsochtheangeolaíocht.

Tagairtí 

Teangeolaíocht
Sochtheangeolaíocht
Virtuti Militari

Is é Virtuti Militari an suaitheantas is airde luach is féidir a bhronnadh ar shaighdiúir Polannach ar son a chrógachta i bhfianaise an namhad. B'é Stanisław August Poniatowski, Rí deireanach na Polainne, a chuir tús leis an mbonn seo sa bhliain 1792, ach cuireadh ar neamhní é nuair a d'fhorghabh na comharsana an Pholainn i ndeireadh na hochtú haoise déag. Ina dhiaidh sin, athchruthaíodh agus neamhníodh é de réir cé acu a bhí ag éirí leis na Polannaigh a saoirse a bhaint amach nó nach raibh. 

An Pholainn
Dámhachtainí
An Phointe

Is baile Chontae an Dúin é An Pointe nó Rinn Mhic Giolla Rua  (Béarla: Warrenpoint)  cois Loch Cairlinn. Tá 7000 duine ina gcónaí ann.

Stair 
Ar an 27 Lúnasa 1979 maraíodh 18 saighdiúir  as Arm na Breataine agus sibhialtach amháin sa Chaol Uisce le linn na dTrioblóidí.

Áiteanna Spéisiúla  
Caisleán an Chaoil

Oideachas 
Ardscoil Naomh Marcas
Bunscoil Naomh Dallán
Bunscoil Bóthar Droim Mór

Spórt

CLG
Cumann Pheadair Naofa

Sacar
Warrenpoint Town F.C.

Tagairtí 

Bailte i gContae an Dúin
Rondônia

Is stát de chuid na Brasaíle é Rondônia atá suite in iarthuaisceart na tíre. Bíonn an stát ag críochantacht le Acre, Amazonas, Mato Grosso, agus an Bholaiv. Is é an prímhchaithair é Porto Velho. Tá 1,241,276 ina gcónaí sa stát. Is é Ivo Cassol an Gobharnóir. 

Tagann an ainm ó Cândido Rondon, rinne Rondon taiscéalaigh sa teorainn na Brasaíle i dtús an 20ú haois, ar a n-áirítear taiscéalaadh amháin leis an iar-Uachtarán na Stát Aontaithe Teddy Roosevelt, anuas craobh-abhainn Amazon.

Rinneadh ó Mato Grosso i 1943 foain ainm Guaporé, mar chuid de beartais Getúlio Vargas chun teorainn a dean níos sábháilte, é. 

Stáit na Brasaíle
Dungog

Baile i New South Wales, Astráil is ea Dungog. Tá daonra timpeall 8,379 ann. Tarlionn Féile Scannáin anseo ag deireadh Bealtaine gach bhliain. Níl ach scanann ón Astráil ar taispeáint.

Bailte i New South Wales
Frank Lampard

Is iar-imreoir sacair é Frank Lampard. D'imir sé le West Ham United Football Club, C.P.D. Dinas Abertawe, Chelsea, Manchester City Football Club, Football Club Cathair Nua-Eabhrac agus le foireann násiúnta Shasana. Rugadh i Romford, Londain é ar an 20ú lá de mhí Meitheamh, sa bhliain 1978. Tá sé ag siúl amach le cailín Éireannach, Christine Bleakely. Bhí a athair, Frank, ina imreoir leis an bhfoireann West Ham United.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1978
Daoine beo
Craig Bellamy

Is iar-imreoir sacair é Craig Bellamy a rugadh i gCaerdydd na Breataine Bige ar an 13 Iúil 1979. D'imir sé do Cardiff City agus d'fhoireann náisiúnta na Breataine Bige. Déanann sé tráchtaireacht ar Sky Sports. Tá acadamh peile curtha ar bun aige in Siarra Leon.

Imreoirí sacair na Breataine Bige
Bellamy, Craig
Bellamy, Craig
Daoine beo
Claude Makélélé

Is iar-imreoir sacair Francach é Claude Makélélé. D'imir sé le Paris St-Germain ón bhliain 2008 go dtí 2011. D'imir sé le Real Madrid agus Chelsea roimhe sin.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1991
Daoine beo
José Antonio Reyes

Is peileadóir sacair é José Antonio Reyes. Imríonn sé faoi láthair do Atlético Madrid. D'imir se cheana do Arsenal, Sevilla, agus Real Madrid. Rugadh é 1 Meán Fómhair, 1983 i Utrera na Spáinne.
Eiður Guðjohnsen

Is iar-imreoir sacair Íoslannach é Eiður Smári Guðjohnsen a rugadh i Réicivíc ar an 15 Meán Fómhair 1978. D'imir sé mar thosaí do F.C. Barcelona i measc foirne eile. Ba imreoir sacair idirnáisiúnta é a athair freisin.

Tagairtí 

Daoine as Réicivíc
Daoine Íoslannacha
Daoine a rugadh i 1978
Daoine beo
Luís Figo

Is iar-imreoir sacair ón bPortaingéil é Luís Filipe Madeira Caeiro Figo, a bhfuil aithne níos fearr air mar Luís Figo (rugadh i Liospóin ar 4 Samhain 1972).

Tagairtí 

Imreoirí sacair na Portaingéile
Daoine as Liospóin
Daoine a rugadh i 1972
Daoine beo
Geremi

Is iar-imreoir sacair as an Camarún é Geremi Njitap. D'imir sé le haghaidh Real Madrid, Chelsea agus Newcastle United i measc clubanna sacair eile.
Paulo Ferreira

Is iar-imreoir sacair Portaingéalach é Paulo Ferreira. Cosantóir a bhí ann. D'imir sé le Chelsea sna blianta 2004–2013. D'imir sé le F.C. Porto roimhe sin (2004–2013). D'imir sé ar fhoireann náisiúnta na Portaingéile ó 2002 go 2010.

Tagairtí 

Imreoirí sacair na Portaingéile
Daoine a rugadh i 1979
Daoine beo
Singeapór

Cathairstát agus oileán atá suite in oirdheisceart na hÁise é Poblacht Singeapór, nó Singeapór (Singapore). Tá cúig mhilliún duine ina gcónaí ann. Iar-choilíneacht de chuid na Breataine Móire atá ann. D'fhorghabh arm na Seapáine é le linn an Dara Cogadh Domhanda. D'éirigh Singeapór neamhspleách ón mBreatain mar chuid den Mhalaeisia sa bhliain 1963. Bhain sí a neamhspleáchas amach mar thír inti féin sa bhliain 1965 nuair a scair sí ón Malaeisia. 

Tá 5,076,700 duine ina gcónaí i Singeapór de réir an daonáirimh a rinneadh sa bhliain 2010. Orthu sin, rugadh 2.91 mhilliún duine sa tír. An Búdachas an creideamh is coitianta. Is í an Chríostaíocht an dara ceann. Tá ceithre teangacha oifigiúla ann, mar atá, Béarla, Sínis, Malaeis agus Tamailis.

Bhí Singeapór ar na Ceithre Thíogar Áiseacha a d'éirigh leo forbairt eacnamaíochta láidir a bhaint amach ag tosnú sna 1970idí. An tionscal agus seirbhísí na codanna is tábhachtaí de gheilleagar na tíre. Is é Singeapór ar an gceathrú lárionad airgeadais is mó ar Domhan. Gnó mór sa tír é an cearrbhachas. Tá ceann de na calafoirt thráchtála is gnóthaí ar Domhan ann freisin. Tá scaglanna ola lámh leis an chalafort.

Tagairtí 

Singeapór
Oileáin
Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Príomhchathracha na hÁise
Tíortha agus críocha labhartha na Sínise
Coláiste na bhFiann

Is eagraíocht a chuireann cúrsaí samhraidh Gaeltachta ar fáil do dheágóirí le Gaeilge a fhoghlaim é Coláiste na bhFiann. Tá Coláiste na bhFiann ag ceiliúradh dhá scór bliain ag cur na Gaeilge chun cinn. Thosaigh an eagraíocht i Ros Muc, Co. na Gaillimhe sa bhliain 1968 le seasca dalta. . Thar an daichead bliain tá breis is caoga míle dalta tar éis a bheith ar chúrsa leo. Is éard atá inti ná "an tSeirbhís Náisiúnta is mó don óige tré mheán na Gaeilge". Ciallaíonn sé sin go stiúrann Coláiste na bhFiann ocht "gColáiste Samhraidh" i Ráth Cairn Co. na Mí, Ros Muc Co. na Gaillimh, Sligeach Co. Shligigh, Baile an Uairnigh Co. na Mí, Áth Luain, Co. na hIarmhí, Dún Dealgan, Contae Lú, Naomh Bréanainn Cill Airne Co. Chiarraí agus cúrsa lae i mBaile an Sceilg, Co. Chiarraí. 

Úsáideadh struchtúr Choláiste na bhFiann mar theimpléad do roinnt Choláistí Samhraidh eile. Ar maidin bíonn ranganna bunaithe ar an dteanga labhartha agus bíonn imeachtaí éagsúla mar shampla ceol, ealaíon agus spóirt agus bíonn céilithe san oíche. Tá struchtúr traenála ceannasaíochta ag Coláiste na bhFiann a mhúineann forbairt sóisialta, freagracht agus neamhspleáchas do dhaoine óga.

Tá caoga club óige ar a dtugtar Cumann na bhFiann timpeall na tíre a thugann deis do dhaltaí a cuid Gaeilge a chleachtadh i rith na bliana. Bíonn imeachtaí mhóra agus turais as baile eagraithe do dhaltaí na gclubanna seo.

Iarscoláirí 
 Hector Ó hEochagáin, Láithreoir Teilifíse
 Cynthia Ní Mhurchú, Láithreoir Teilifíse
 Carrie Crowley, Láithreoir Teilifíse
 Marian Richardson, RTÉ
 Louise Ní Chríodáin, RTÉ
 Ray Yates (Mac Giolla Geata), Aisteoir
 Ros Lipsett, Mainicín
 Ré Ó Laighléis, Scríobhneoir
 Marisa Mackle (Nic an Ghoill), Scríobhneoir
 Eimear Nic an Bháird, Eagrathóir House & Home
 Seán Ó Ceallaigh, Gael Linn
 Julian De Spáinn, Ard-Rúnaí Conradh na Gaeilge
 Emer De Barra, Oireachtas na Gaeilge
 Liam Ó Maolaodha, Oireachtas na Gaeilge
 Lorcán Mac Gabhann, Glór na nGael
 Daithí Mac Cárthaigh, Conradh na Gaeilge
 Pádraig Ó Ceithearnaigh, Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge
 Muireann Ní Mhóráin, Stiúrthóir, An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta
 Ciarán Mac an Bháird, Fiontar DCU
 Emer Ní Bhrádaigh, Fiontar DCU
 Dr. Conchúr Ó Brádaigh, University College Galway
 Dr. Conchúr Giollagán, University College Galway
 Gearóid Denvir, UCG & Coláiste Chamuis
 Mait Ó Brádaigh, Spleodar
 Ciarán Mac Samhrán, Luas
 Orla De Búrca, Oifig an Choimisinéara Teanga
 Caibrini De Barra, Oifigeach Pleanála Teangan na Déise
 Rónán Ó Caollaí, Stiúrthór, Gravitate
 Sinéad Nic Niallaigh, Deloitte & Touche
 Irene Ní Mhuireagáin, Cumarsáid Creative
 Aisling De Barra-Taaffe, Ógras
 Niall (Traic) Ó Braonáin, Bainisteoir Sheirbhísí Iar Aire, Coláiste na bhFiann
 Caitríona Ní Cheallaigh, Cathaoirleach Feidhmitheach, Coláiste na bhFiann

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 www.colaistenabhfiann.ie
 Lá: Suíomh Nua Idirlín ag Coláiste na bhFiann
 Irish Times/Gaelport.com: 'Ní Leor ar son na cúise' - Ní Cheallaigh
 Léarscáil na gCúrsaí Samhradh
 Cumann na bhFiann

Oideachas in Éirinn
Gás na Coiribe

Is gáscheantar é Gás na Coiribe (nó Ghort na Coiribe) a luíonn siar ó thuaidh de chósta na hÉireann, timpeall 80km ó Cheann Iorrais i gCo. Mhaigh Eo. Tugtar Tionscanamh Ghás Aiceanta na Coiribe ar an tionscnamh scaití.

Stair 
Meastar go dtéann stair an gháis siar 250 milliún bliain go dtí an t-am ar leag na haibhneacha síos an ghaineamh as a d'freascair an gás i riocht a chruthaithe.

Fuair comhlacht darb ainm Enterprise Oil ceadúnas taiscéalaithe don fharraige siar ó thuaidh d'Éirinn i 1993. Sa bhliain 1996 tháinig siad ar Mhaigh Gháis Aiceanta na Coiribe agus ina dhiaidh sin, fuair an comhlacht ilnáisiúnta Shell, Statoil agus Marathon Oil sealúchas ar Enterprise Oil sa bhliain 2002. 

I 1997, bhí an chéad tobar meastacháin tochailte. Cinneadh go raibh toirt inchumasach agus inluachta inti i dtéarmaí tráchtála agus cuireadh tús leis an bpróiséas le ceadaithe pleanála agus reachtúla a fháil.

Chinn Shell ar lárionad próiseála a thógáil ar an dtír, le nasc faoi ard-bhrú idir an gáscheantar is an scaglann. Chuaigh Cúigear Ros Dumhach chun príosúin. Cuireadh feachtas Shell chun Sáile ar bun chun tacú leis an fir. Bhí a lán fearg ag daoine sna 2000idí ag na tearmaí a bhfuair na comhlachtaí (mar shampla, bhí siad abáilte na costaí taisceálaithe agus foirgneamh a dhíscríobh in aghaidh cáin).

Inniu 
Sa bhliain 2015, bronnadh ceadúnas ar Shell chun  gás a thabhairt i dtír (ach le raon coinníollacha maidir lena úsáid). Beidh Gort na Coiribe ídithe i gceann cúpla bliain.

Féach freisin 

 Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022
 Gás na Coiribe
 Cúigear Ros Dumhach

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 shell.com - Tionscanamh Ghás Aiceanta na Coiribe  (as Gaeilge)
 Ros Dumhach (as Gaeilge)
 Shell chun Sáile
 Conspóid
 Ray Burke

Tíreolaíocht Chonnachta
Gás nádúrtha
Genova

Is cathair agus port í Genova, lonnaithe in iarthuaisceart na hIodáile. Is í príomhchathair réigiún Liguria í freisin.

Cathracha na hIodáile
Homer Simpson

Is é Homer Jay Simpson ceann de na príomhcharachtair sa sraith teilifíse bheoite cáiliúil The Simpsons. Tá sé guthaithe ag Dan Castellaneta. Baineann sé le saol teaghlaigh Mheiriceánaigh a bhfuil cónaí orthu i Springfield, baile sna Stáit Aontaithe. 

Rugadh agus tógadh Homer i mbaile Springfield, áit a bhfuil cónaí air fós in éineacht lena bhean Marge agus a dtriúr páistí, Bart, Lisa agus Maggie. Is mac le hAbe agus Mona Simpson é Homer. Tá leasdeartháir aige darb ainm Herb agus leasdeirfiúr chomh maith, an toradh ar chaidreamh idir a athair is bean Sasanach a casadh ar Abe agus é ar stáisiún i Sasana le linn an Dara Cogadh Domhanda. Níl sé soiléir cén aois é Homer, ach de réir cosúlachta, rugadh sa mbliain 1956 é. 

Oibríonn sé mar chigire sábháilteachta i gCumhachtstáisiún Núicléach Springfield. Ach caitheann sé an chuid is mó dá chuid ama ina chodladh nó ag ithe taoschnónna. Taobh amuigh den obair caitheann sé go leor ama i dteach tábhairne Moe. San áit sin, is maith le Homer cúpla pionta Duff a chaitheamh siar in éineacht lena chairde, Barney Gumble, Lenny agus Carl. 

Tá cuma áirithe ar na carachtair – tá craiceann buí orthu agus súile móra acu agus ceithre mhéar ar a lámha. Tá go leor tréithe diúltacha ag baint le Homer chomh maith. Léirítear é mar fhear gáirsiúil, gan mórán oideachais, a itheann agus a ólann an iomarca. Tá sé maol, ramhar, amaideach, leisciúil agus mí-fhoighdeach. Tá achar airde an-ghearr aige chomh maith a chomhlánaíonn an paisean a bhíonn aige do caitheamh aimsire éagsúla. Ach, amanna, éiríonn le Homer an taobh is fearr dá phearsantacht a thaispeáint – is féidir leis a bheith solúbtha, cumasach agus díograiseach.

Is fear céile agus athair carthanach é Homer agus sna blianta ó taispeánadh The Simpsons ar dtús tá pearsantacht Homer tar éis fás agus is carachtair cáiliúil é anois agus réalta den chultúr Meiriceánach.

Tagairtí 

Carachtair fhicseanúla
Carachtair The Simpsons
Carachtair i gcartúin
Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1987
Eir (Teileachumarsáid)

Is é eir Group plc an oibreoir theileachumarsáide is mó in Éirinn.

Naisc sheachtracha 
 eir.ie

Tagairtí 

Comhlachtaí teileachumarsáide
Baile Bhlainséir

Is bruachbhaile Baile Átha Cliath é Baile Bhlainséir (Blanchardstown as Béarla) in Iar-Thuaisceart Contae Átha Cliath. 

Tá campas de chuid  hOllscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath; an lárionad siopadóireachta - Lárionad Siopadóireachta Bhaile Bhlainséir - an ceann is mó in Éirinn a bunaíodh i 1996;  agus Ospidéal Uí Chonghaile suite ann.

Chomh maith le seo tá  Stáisiún Gardaí; leabharlann mhór; an t-ionad ealaíne Draíocht agus an stáisiún raidió pobail d'Bhaile Átha Cliath 15 Phoenix 92.5FM suite ann.

Naisc sheachtracha 
 Institiúid Teicneolaíochta - Suíomh Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Bhlainséir
 Lárionad Siopadóireachta Bhaile Bhlainséir - Suíomh Oifigiúil
 Phoenix 92.5FM
 Ospidéal Uí Chonghaile

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Futbol Club Barcelona 2005-2006

Scuad FC Barcelona le linn séasúir 2005-2006:

Traenálaí:  Frank Rijkaard

Liosta trófaí 
 Sraith na Seaimpíní UEFA
 Príomhroinn na Spáinne
 Supercorn na Spáinne

Futbol Club Barcelona
Domhnach Míde

Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é Domhnach Míde (Béarla: Donaghmede ), baile nua ó Baile Dubhghaill.

Tagairtí 

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Fionnradharc

Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é Fionnradharc, idir Baile Bocht agus Cluain Tarbh. Tá sé teorainn ar theorainn le Marino, An Trá Thuaidh agus Baile Bocht freisin. Tá an bóthar iarainn ar an dteorainn theas thoir den cheantar agus Abhainn na Tulchann ar an dteorainn theas thiar.

Tá an ceantar faoi dhlínse Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath.

Téann an príomhbhóthar ó lár na cathrach go dtí oirthuaisceart na cathrach tríd an ceantar. Tá páirc mhór, Páirc Fhionnradharc, ann agus tá linn snámha 50 méadar san Westwoood Club. Tá stáisiún DART ar Bhóthar Chluain Tarbh, gar d'Fhionnradharc. Téann Tollán Calafoirt Bhaile Átha Cliath faoi Fhionnradharc. Tá cuid mhaith d'Fhionnradharc ar thalamh a gabhadh ón bhfarraige. 

Tá Scoil Íosaif (bunscoil agus meánscoil) lonnaithe i bhFionnradharc. D'fhreastail an t-iarthaoiseach Cathal Ó hEochaidh ar an scoil sin. Tá bunscoil do chailíní, Scoil Naoimh Mhuire, sa cheantar freisin.

Tá an reilig Ghiúdach is sine i mBaile Átha Cliath sa cheantar freisin. Feictear an dáta 5618 ón bhféilire Giúdach ar bhalla na reilige. Cuireadh an corp deireanach ann sa bhliain 1958. 

Rugadh an scríbhneoir Bram Stoker, údar an úrscéil Dracula sa cheantar.

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Cill Easra

Is bruachbhaile beag i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath í Cill Easra (Killester as Béarla). 

Téann an líne DART tríd an gceantar. Tá scoil naisiúinta ann, St. Brigid's, agus séipéal.

Tá Cill Easra laistigh den toghroinn Cluain Tarbh. Is féidir a léamh, i ndoiciméid cathrach agus séipéal, go raibh Cill Easra arsa go leor. Inniu ta le raon de siopaí agus teach tábhairne sa Plaza siopadóireacht.

Inniu tá institiúid tríú leibhéal, le hainm Coláiste Breisoideachais, i gChill Easra.

Tá Cill Easra laistigh den toghroinn Cluain Tarbh. Tugadh faoi deara i ndoiciméid cathrach, go raibh séipéal i gCill Easra ag dul ar ais céadta bliain go leor.

Tá stáisiún iarnróid ar an líne DART.

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Fionnghlas

Is bruachbhaile mór i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é Fionnghlas (Finglas as Béarla). Ba shráidbhaile tuaithe é an ceantar go dtí na 1950í nuair a tosaíodh ag tógáil eastáit tithíochta.

Oideachas

Tá 13 bunscoileanna agus 6 meanscoileanna i bhFionnghlas. Tá gaelscoil amháin Gaelscoil Uí Earcáin lonnaithe i bhFionnghlas Thoir agus Coláiste Íde, Coláiste Breisoideachais lonnaithe i bhFionnghlas Thiar. Tá an ghaelcholáiste Scoil Chaitríona agus príomhchampas DCU suite i  nGlas Naíon in aice le bhFionnghlas.

An pholaitíocht

Tá Fionnghlas mar chuid de dháilcheantar  Bhaile Átha Cliath Thiar-Thuaidh. Ó thaobh na toghcháin áitiúla de tá an ceantar scoilte le cuid mhór de mar chuid de i dtoghlimistéar áitiúil Cabrach-Fionnghlas agus cuid mhór eile de a bheith i  dtoghlimistéar áitiúil  Bhaile Munna.

Spóirt

Club CLG Oileán na hÉireann
Tolka Rovers FC
Unidare RFC
Valley Park United 
Club sacair WFTA 
Finglas Celtic FC
Willows FC 
Beneavin FC

Iompair

Freastalaíonn busanna Bus Átha Cliath an 40, 40d, 40e, 17a agus 140 ar an gceantar.

Daoine

 Gerard Byrne Ealaíontóir
 Patrick Finglas (Básaigh 1537)
 Risteárd Mac Aoidh Dick McKee. Ball sinsearach den Sean-IRA
 Martin Doherty Ball den IRA Sealadach
Dessie Ellis TD
 Imreoirí Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann: Ronnie Whelan, Frank Stapleton, David O'Leary, Mark Kinsella, Stephen Kelly, Alan Moore, agus imreoirí sacair John Keogh, Cliff Byrne, Derek Brazil
Pat Fenlon Bainisteoir sacair
Imreoirí peil CLG Chontae Bhaile Átha Cliath: Barney Rock, Jason Sherlock, Charlie Redmond, Wayne McCarthy
 Mairead Farrell Láithreoir teilifíse
Séamus Ennis
Paul "Bono" Hewson U2
 Christy Dignam, Joe Jewell, Alan Downey- Ceoltóirí Aslan
Niamh Kavanagh
 Brendan O'Carroll Fear grinn agus aisteoir
 Colm Meaney Aisteoir
 Dermot Bolger Scríbhneoir agus file
 Glen Coroner / Spiral
 Tony Fenton DJ Today FM
 Patrick Clarke
 John Fogarty 
 Stephen O'Rahilly
Regina Doherty Iar-Teachta Dála agus Aire

Grianghraif eile 

Bruachbhailte Bhaile Átha Cliath
Córas bainistíochta bunachar sonraí

Is éard is córas bainistíochta bunachar sonraí (CBBS nó DBMS as Béarla) ná feidhmchlár a úsáidtear chun bunachar sonraí a chruthú agus a bhainistiú.

Seirbhísí 
Cuireann CBBS ar bith na bunseirbhísí seo a leanas ar fáil:
 Sainmhíniú 
 Ionramháil 
 Slándáil 
 Sláine
 Cúltaca agus Athshlánú

CBBSanna Coitianta ar an Margadh 
 IBM DB2
 Microsoft Access
 Microsoft SQL Server
 MySQL
 Oracle
 PostgreSQL
 Sybase

Bunachair shonraí

de:Datenbank#Datenbankmanagementsystem
Port Mearnóg

Baile chois farraige i dtuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath i bPoblacht na hÉireann is ea Port Mearnóg. Tá stáisiún traenach sa bhaile le seirbhís DART agus traenacha idirchathracha ann. Tá cúrsa gailf cáiliúil ann freisin. Dar le daonáireamh 2016, bhí 9,466 duine ina gcónaí ann.

Bailte i gContae Bhaile Átha Cliath
Baile Coimín

Is baile i gContae Chill Mhantáin é Baile Coimín. Sa bhliain 1888 cuireadh tús le seirbhís tram ó Bhaile Átha Cliath go Baile Coimín.

Bhí 5,520 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2016.

Féach freisin 

 Caisleán Bhaile na dTrí Chaisleán
 Poll an Phúca

Bailte i gContae Chill Mhantáin
Bealach Conglais

Is baile i gContae Chill Mhantáin é Bealach Conglais (Baltinglass as Béarla).

Tagairtí 

Bailte i gContae Chill Mhantáin
Robert Boyle

Eolaí Angla-Éireannach ab ea Robert Boyle (25 Eanáir 1627 - 30 Nollaig 1691), a thuill an teideal Athair na Ceimice de bharr a chuid oibre.

'Athair na ceimice'  
Cháin Boyle teoiricí an ama ar dhamhna, agus thairg teoiric adamhach. Rinne Boyle turgnaimh chuimsitheacha le caidéil aeir chun airíonna folúis a scrúdú: thaispeáin sé nach bhforleathann fuaim i bhfolús, go dtiteann cleite níos tapa ann ná san aer, go múchtar coinneal ann, agus go bhfaigheann ainmhithe bás ann.  

D'fhorbair sé "dlí Boyle” na ngás (pV = tairiseach), is é sin go bhfuil brú (P) is toirt (V) an gháis comhréireach go hinbhéartach lena chéile ag teocht thairiseach. 

D'fhoilsigh Boyle an leabhar Sceptical Chymist (Ceimicí Amhrasach, 1661) agus bhunaigh sé an Cumann Ríoga an bhliain chéanna.

Saol  
Rugadh agus tógadh Boyle i gCaisleán Lios Móir i gContae Phort Láirge, agus fealsúnaí nádúrtha a bhí ann. 

Cor cinniúnach i stair na tíre agus i stair na Gaeilge ab ea foilsiú Shean-Tiomna Bedell sa bhliain 1682. Ba le hairgead Boyle a foilsíodh an chéad leagan Gaeilge den tSean-Tiomna i 1685. 
Bhí Boyle ina stiúrthóir ar Chomhlacht na hlndia Thoir.

Nasc seachtrach 
 Robert Boyle, Athair na Ceimice  Alt faoi Rhobert Boyle ar Éire Intliúil

Tagairtí

Daoine a rugadh i 1627
Básanna i 1691
Ceimiceoirí Éireannacha
Daoine as Contae Phort Láirge
Fealsúna Éireannacha
Fir
Fisiceoirí Éireannacha
Protastúnaigh Éireannacha
Scríbhneoirí Éireannacha
Siobhán McKenna

Ban-aisteoir Éireannach ar an stáitse agus sna scannáin ab ea Siobhán McKenna (24 Bealtaine 1922 – 16 Samhain 1986).

Tugadh an t-ainm Siobhán Giollamhuire Nic Cionnaith di nuair a saolaíodh í i mBéal Feirste i dtuaisceart na hÉireann. Tógadh i gContae Mhuineacháin í agus Gaeilge líofa á labhairt aici.

Saol 
Bhí sí go fóill ina déagóir i 1940 nuair a ghlac sí páirt ar an stáitse den chéad uair i dTaibhdhearc na Gaillimhe, Amharclann Ghaelach na hÉireann. Cuimhnítear chomh maith uirthi mar gheall ar an obair a rinne sí i mBéarla in Amharclann na Mainistreach i mBaile Átha Cliath. Ach is sa bpríomhpháirt i St. Joan, dráma cáiliúil le George Bernard Shaw, agus mar Pegeen Mike i The Playboy of the Western World le John Millington Synge a bhain sí an clú is mó amach.

Nuair a bhí sí ag obair in Amharclann na Mainistreach, bhuail sí le Denis O’Dea agus pósadh iad i 1956. Bhí mac acu.

Ghlac sí páirt ar an stáitse i Londain den chéad uair i 1947 agus i Nua-Eabhrac i 1955 sa dráma The Chalk Chalk Garden le hEnid Bagnold agus ainmníodh í do Ghradam Tony. Nuair a bhí St Joan á léiriú aici i Nua-Eabhrac i 1956 dúirt an léirmheastóir amharclainne Elliot Norton gurbh é seo an léiriúchán is fearr den pháirt dá bhfaca sé riamh. Mar gheall ar an tóir a bhí uirthi, cuireadh a grianghraf ar chlúdach na hirise Life.

Cé go ndearna sí an chuid is mó dá cuid oibre ar an stáitse, ghlac sí páirteanna chomh maith ar an teilifís agus sna scannáin. Ina measc seo, bhí King of Kings (1961), Of Human Bondage (1964) agus Dr Zhivago (1965). Rinneadh scannán freisin de Playboy of the Western World.

Bronnadh Bonn Óir Chumann Éireannach Bhostúin uirthi toisc go raibh sí tar éis “idéil an Chumainn Éireannaigh a chomhlíonadh go bunúsach, go háirithe eolas faoi éachtaí cultúrtha mhuintir na hÉireann a scaipeadh go forleathan”.

Tháinig Siobhán McKenna ar ais go dtí Amharclann na Mainistreach sna seascaidí chun an phríomhpháirt a thógaint i The Loves of Cass Maguire le Brian Friel agus sna hochtóidí chun Bessie Burgess a léiriú i The Plough and the Stars le Seán O'Casey.

Is é Bailegangaire le Tom Murphy an dráma deireanach gur ghlac sí páirt ann (1985). Cailleadh í bliain ina dhiaidh sin tar éis d’ailse scamhóige teacht uirthi.

Naisc sheachtracha 

 Siobhán McKenna, i gCúirt an Mheán Oíche, ó 1985 ar RTÉ (le aisteoirí ó Amharclann na Mainistreach).

Tagairtí 

McKenna, Siobhan
McKenna, Siobhan
McKenna, Siobhan
1691



Tarluithe 
 12 Iúil - Cath Eachroma, Connachta
 22 Nollaig - Sheol na Géanna Fiáin faoi cheannas Phádraig Sairséil as Calafort Chorcaí i ndiaidh an léigir

Breitheanna

Básanna 
 21 Eanáir — Mattias Salamnius, sagart Fionlannach
 1 Feabhra — Pápa Alaisdir VIII, Pápa ó 1689 go 1691
 15 Samhain — Albert Cuyp, péintéir tírdhreacha Ísiltíreach
 30 Nollaig — Robert Boyle, ceimiceoir Éireannach (b. 1627)

Tagairtí 

Blianta
Hoboken

Cathair í Hoboken atá suite i gContae Hudson, i stát New Jersey, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tá sí suite ar bhruach an Hudson, trasna an uisce ó Manhattan. Bhí timpeall 50,005 duine ina gcónaí ann ag am Dhaonáirimh 2010, agus is í Dawn Zimmer (D) an meára faoi láthair.

Bailte agus cathracha i New Jersey
Muc ghuine

Is creimire den chlann Caviidae í an mhuc ghuine (cavia porcellus). In ainneoin an ainm, ní muca iad, agus níl siad ón Ghuine.

Naisc sheachtracha 
  Muc ghuine, bia 

Mamaigh
Alois Alzheimer

Síciatraí, paiteolaí na hinchinne agus Gearmáineach ab ea Alois Alzheimer (a rugadh ar 14 de mhí an Mheithimh 1864 agus a fuair bás 19 de mhí na Nollag 1915). Comhghleacaí agus dlúthchara le Emil Kraepelin ab ea é. Rinne sé an céad chur síos cruinn ar an galar intinne ar a thug Kraepelin Galar Alzheimer air.

Taighde 
Sa bhliain 1901 is ea a chasadh othar den ainm Frau Auguste D. ar Alzheimer. Bhí caoga haon blianta slánaithe aici ach bhí a cuimhne do rudaí a tharla le déanaí loite. Rinne Alzheimer dianstaidéir is faire uirthi. Tar éis bás di sa bhliain 1906, rinne sé staidéar chruinn paiteolaíochta ar a hinchinn.  

Rinne Alzheimer fionnachtain mhór nuair a nochtadh sé den chéad uair lorg áirithe an ghalair in a hinchinn.  

Ar an tríú lá de mhí na Samhna sa bhliain 1906, thug Alzheimer an chéad chur síos cruinn ar an tinneas agus an paiteolaíocht bainteach leis i léacht. Níorbh fhada gur scaip a chlú agus gur thuig síciatraithe i gcoitinne foirfeacht a éacht.

Saol 
Fuair Alzheimer a dhintiúr mar lia sa bhliain 1887 in ollscoil Würzburg. Ghlac sé post mar shíciatraí in Frankfurt am Main i dteach na ngealt (Die Städtische Anstalt für Irre und Epileptische). Bhuail sé le Franz Nissl agus is uaidh a d'fhoghlaim sé modhanna paiteolaíochta a úsáideach sé go torthúil is é ag déanamh staidéar ar inchinne a chuid othair. 

Ceapadh Alzheimer mar Ollamh le síciatracht in Ollscoil Breslau sa bhliain 1912.  

D'éag Alzheimer i mBreslau  ar 19 Nollaig 1915; bhí fadhbanna aige lena chroí.

Tagairtí 

Alzheimer,Alois
Alzheimer,Alois
Alzheimer,Alois
Alzheimer,Alois
Galar Alzheimer