joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Traonach

Is cineál éin é an traonach ar a dtugtar freisin an gearr goirt agus an traona (Crex crex) den fhine Rallidae (gaolta leis an Rálóg dar ndóigh) a bhíos le fáil in Éirinn, san Eoraip go forleathan, agus in Iarthar na hÁise sa samhradh. Caitheann an traonach an geimhreadh san Afraic thoir theas (.i. Madagascar, an Mhósaimbíc, an Tansáin, agus an tSaimbia) agus tagann siad go hÉirinn le linn an tsamhraidh (Mí Aibreáin go dtí Meán Fómhair), áit a neadaíonn siad agus a dtógann siad a gcuid scalltán. 

Níl an traonach an-choitianta in Éirinn anois ná ar fud na hEorpa ach an oiread. In Éirinn, cónaíonn an traonach le taobh na Sionainne agus ar chósta thuaisceart Dhún na nGall agus ar chósta Iarthar Chonnacht.

Tréithe
Is éan ciúin, cúthaileach é an traonach. Deir suíomh Birdwatch Ireland> nach bhfuil an traonach go maith ag canadh agus go bhfuil an fhuaim cosúil leis an bhfuaim ó dhá ghrátalaí cáise á gcuimilt ar a chéile! 

Bíonn na traonaig á gcur féin i bhfolach sa chuise fada agus is ar an ábhar sin gur minice a chloistear iad ná a fheictear iad – lena ngairm shuntasach as ar tháinig an t-ainm Laidine onamataipéach, Crex crex. 

Is iad talamh móinéir fliuch agus an caladh gnáthóga an éin seo. Tá muine thiubh de dhíth orthu – fásra ard mar an feileastram go moch i séasúr an ghoir agus féar níos deireanaí. Itheann an traonach feithidí, síolta, duilleoga agus débheathaigh mar fhroganna.

Caomhnú
Tá an speiceas i mbaol báis go domhanda mar gheall ar nósanna feirmeoireachta an lae inniu a bhacas le neadaireacht an traonaigh as los chaillteanas gnáthóige feiliúnaí. Déanann baint an fhéir le hinnealra chun sadhlas a dhéanamh an-dochar do ghnáthóg an traonaigh. Ach le dianiarrachtaí de chuid na bhfeilméaraí, tá an traonach fós ag áitriú áiteanna in Éirinn, go háirithe ar roinnt de na hoileáin ar chósta thiar na hÉireann. 

Tagann níos lú ná 200 traonach fireann go hÉirinn anois. Tá tionscadail chaomhnaithe ar siúl in Éirinn leis an traonach a chosaint. Tá sé ar intinn ag an rialtas plean a fhorbairt chun na huimhreacha seo a ardú. Táthar ag tabhairt spreagthaí (airgid) do na feilméaraí i riocht is go n-athróidh siad a gcuid nósanna bainte le go mbeidh muine ar fáil go luath agus go deireanach i séasúr an ghoir do na héin seo. Ina theannta sin, táthar ag déanamh áirimh ar “dhaonra” agus dháileadh an traonaigh le súil go mbeifí in ann claonadh an mheatha a thuiscint níos fearr agus a mhalartú. Caithfear a lán saothair a dhéanamh ionas go mbeidh daoine in ann cómhaireachtáil leis na traonaigh. Má éiríonn leis seo, beidh a ngairm le cloisteáil go buan. De réir cuid den taighde, tá na tionscadail ag déanamh roinnt éifeachta lena gcuid cuspóirí chun an t-éan seo a shlánú.

Béaloideas
Blianta ó shin níor chreid muintir na hÉireann go ndeachaigh na héin ar an turas fada go dtí an Aifric. Chreid siad gur athraigh an traonach go cearc uisce sa gheimhreadh agus gur athraigh sé ar ais sa samhradh!

Tagairtí

Éin
Cnagaire

Is éan dreapadóireachta é an cnagaire. Ball d'fhine na Picidae. Tochlaíonn sé isteach i gcrainn le gob géar, ag baint feithidí le teanga greamaithe. Eireaball dealgach air a chabhraíonn sa dreapadóireacht. Is sainiúil rithim a chnagtha ar stoc crainn. Suas le 198 speiceas a aítríonn coillte.

Éin
Aill

Is aghaidh carraige géar a fheictear go háirithe ar bhruach na farraige í an t-aill. 

Tíreolaíocht
An Fhoraois Dhubh

Is sliabhraon foraoiseach í an Fhoraois Dhubh () atá suite in Baden-Württemberg in iardheisceart na Gearmáine. Tá teorainn aici le Gleann na Réine. Is é an bhinn is airde ná Feldberg ag 1,493 méadar. Tá cruth dhronuilleogach ag an réigiúin, le fad 200 ciliméadar agus leithead 60 ciliméadar.
Cearnóg

Is cruth le ceithre taobhanna cothrom agus ceithre dronuillinn é cearnóg.

Carachtrachtaí 
Deirtear go bhfuil ceathairshleasán dronnach cearnach más rud é agus amháin más rud é aon cheann díobh seo a leanas:
 Dronuilleog le dhá shlios chothroma in aice
 Ceathairshleasán le ceithre shlios chothroma agus ceithre dhronuillinn
 Comhthreomharán le dronuillinn amháin agus dhá shlios chothroma in aice
 Rombas le uillinn ceart
 Rombas le gach uillinn cothrom
 Ceathairshleasán ina bhfuil na trasnáin comhionann agus is iad na bisectors ingearach gach eile, ie rombas le trasnáin cothrom

Imlíne agus Achar 

Is é an imlíne de cearnach ina bhfuil gach taobh ar fhad :

agus an achar A is ea

I am clasaiceach, cuireadh síos ar an dara cumhacht i dtéarmaí an achar cearnóige, mar atá san fhoirmle thuas. Mar thoradh air seo úsáidtear an téarma cearnaithe a chiallaíonn ardú go dtí an dara cumhachta.
Is féidir an achar a ríomh chomh maith ag baint úsáide as an trasnán d de réir
 

I dtéarmaí an circumradius R, Is é an achar cearnóige

agus i dtéarmaí an t-ingha r, Is é an achar

Tógála 

Léiríonn an beochan ag an ceart conas cearnóg a thógáil ag baint úsáide as compás agus imeall díreach.

1

Cruthanna
Ciorcal

Is cruth maolaithe é ciorcal.

Baininn an uimhir  le ciorcal. Is é an cóimheas idir imlíne agus trastomhas an chiorcail.

Téarmaí bunúsacha 
Seo iad deich gcoinceap bunúsach atá le fáil sa "Teastas Sóisearach, Matamaitic"
.
Ní mór dúinn a rá go bhfuil acmhainn eile ann maidir le téarmaí eolaíochta
.
 lár: breathnú ar an léaráid
 stua [ciorcail]: 
 corda: 
 tadhlaí: 
 teascán: 
 teascóg: 
 ga: breathnú ar an léaráid
 trastomhas: breathnú ar an léaráid; (Fad imlíne chiorcail/Fad an trastomhais) = 
 leathchiorcal: 
 Ceathairshleasán comhchiorclach:

Cothromóidí 

1. Cairtéiseach

2. Pólar

3. Coimpléascach

Ní mór dúinn a rá go bhfuil

Féach ar leathanach "Euler's formula" 

as Béarla.

Ga 
Cad é ga?

Limistéar 
Cad é limistéar?

Stua cruinn 
Cad é stua cruinn?

Tadhlaí 
Cad é tadhlaí?

Teascán 
Cad é teascán?

Teascóg 
Bíonn méid gach teascóige i gcomhréir le méid na huillinne gafa inti.

Tagairtí

Litríocht 

 English-Irish Dictionary, Tomás de Bhaldraithe. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath, Rialtas na hÉireann, 1959.
 Focal.ie, Is é seo an Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge, arna fhorbairt ag Fiontar, DCU i gcomhar leis an gCoiste Téarmaíochta, Foras na Gaeilge. [dáta den rochtain is déanaí: 2012/10/02]
 Foclóir Gaeilge agus Béarla, An Irish-English Dictionary. Rev. Patrick S. Dinneen, M.A., Dublin 1927.
 Foras na Gaeilge, http://www.forasnagaeilge.ie [dáta den rochtain is déanaí: 2012/10/02]
 Lócais, http://www.gaeilge.ie/dynamic/file/Caibidil_08.pdf [dáta den rochtain is déanaí: 2012/10/02]
 Matamaitic na hArdTéistiméireachta, leis Na Bráithre Críostaí. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath, Rialtas na hÉireann 1965.

Cruthanna
Triantán

Is cruth le trí taobhanna agus trí uillinn é triantán. Sa mhatamaitic, fíor phlánach, teorannaithe ag 3 líne dhíreach (na taobhanna). Más ionann an 3 thaobh, is triantán comhshleasach é. Más ionann dhá thaobh, is triantán comhchosach é. Thaispeáin na Gréagaigh go raibh suim na n-uillinneacha sa triantán cothrom le dhá dhronuillinn. Má bhíonn an uillinn is mó sa triantán níos lú ná dronuillinn, deirtear gur corrshleasach an triantán é. Más dronuillinn an uillinn is mó sa triantán, is triantán dronuilleach é agus feidhm le teoirim Phíotágaráis ann. Is triantán sféarúil triantán a tharraingítear ar dhromchla sféir, rud a dhéantar go minic i loingseoireacht. Ina leithéid de thriantán ní bhíonn suim na n-uillinneacha cothrom le dhá dhronuillinn. Mar shampla, is féidir triantán sféarúil a tharraingt le dhá rinn ar an meanchiorcal is an rinn eile ag an mol, agus suim na n-uillinneacha cothrom le 3 dhronuillinn.

Cruthanna
Crúsca

Is árthach sorcóireach le cluas do leachtanna a choinneáil agus a dhoirteadh é crúsca. 
 

Soithigh
Milseán

Is cuid milseogra déanta le siúcra é milseán. 

Bia agus deoch
Salann

Sa bhunchiall, tugtar salann ar an gclóiríd sóidiam, an salann coiteann, a chuirtear leis an mbia lena leasú. Sa cheimic, is é is brí le salann ná comhdhúil cheimiceach a ghinfear má neodraíonn an t-aigéad agus an bun a chéile, ionas go rachaidh ainian an aigéid agus caitian an bhun le chéile. Is salann é an salann coiteann sa chiall cheimiceach freisin, nó tá ainian an aigéid hidreaclóraigh, an t-ian clóiríde Cl- agus caitian na hiodrocsaíde sóidiam, an t-ian sóidiam Na+ ann.

Tá blas goirt sa salann, agus is ceann den cheithre bunbhlas é a aithníonn teanga an duine. Is féidir bia a leasú le salann ionas go mairfidh sé inite ar feadh i bhfad, agus mar sin, tá an cine daonna ag leasú bia le salann ón am anallód. Tá salann le fáil go flúirseach sa dúlra, go háirithe sna farraigí, ach is féidir teacht ar fhosuithe salainn ar an talamh slán féin. 

Tá an dá ian atá sa salann - sóidiam agus clóiríd - géar-riachtanach do na neacha beo go léir. Mar sin féin, níl sé inmholta an iomarca salainn a úsáid, nó cuireann an salann le do bhrú fola.

Bia agus deoch
Comhairle Trento

Is éard a bhí i gceist le Comhairle Trento () ná Comhairle Éacúiméineach na hEaglaise Chaitliceach Rómhánach sa 16ú céad.  

Rinneadh an Chomhairle a ghairm in Trento, ón 3 Nollaig 1545 go dtí an 4 Nollaig, 1563, le fiche cúig sheisiún roinnte i dtrí chuid. An aidhm a bhí leis na cruinnithe ná leasú a dhéanamh ar an Eaglais Chaitliceach. Glactar leis gurbh í ceann de na Comhairlí ba thábhachtaí a bhí ag an Eaglais. 

Mór-chomhairle leasaithe ba ea Comhairle Trento, a chur tús leis an Fhrith-Reifirméaisin, agus sainmhíníodh cuid den teagasc na hEaglaise. 

Cuireadh cosc iomlán, nach mór, ar fhíoracha nochta san ealaín dhiaga. Mar shampla, cáineadh An Breithiúnas Deireanach le Michelangelo nuair a críochnaíodh é sa bhliain 1541 agus is in olcas a chuaigh an scéal le himeacht aimsire. Maidir leis na fíoracha nochta, tháinig méadú leanúnach ar lucht a gcáinte. Faoi dheireadh, rinneadh ‘leasú’ ar an fhreascó ollmhór de réir an pholasaí nua maidir leis an ealaín a aontaíodh ag Comhairle Trento. 

D'eisigh an Chomhairle cáineadh chomh maith ar eiriceacht de chuid na bProtastúnach.

Féach freisin 

 An Breithiúnas Deireanach le Michelangelo 
Reifirméisean

Tagairtí 

Stair na hEaglaise Caitlicí
Reifirméisean
Capall coille

Éan is ea an capall coille (Gaeilge na hAlban: capall-coille nó capar-coille), agus d'órd na Tetraonidae iad. 

Tá an capall coille (Tetrao urogallus) ar an méid céanna go díreach leis an chearc thurcaí. Tá sé ar fáil i bhforaoisí giúise. Laghdaíodh a uimhreacha thar na blianta, ach tá plean caomhnaithe ar siúl i nGaeltacht na hAlban (Gaeilge na hAlban:A’Ghaidhealtachd), agus tá borradh ag teacht ar a chuid uimhreacha. Sa lá atá inniu, tá thart ar 2,000 in Albain.

Éin
Giorria Sléibhe

Ainmhí beag is ea an giorria Sléibhe. Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Leporidae é.

Mamaigh
Giorria an Artaigh

Ainmhí beag is ea giorria an Artaigh (Lepus arcticus). Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Leporidae é.

Mamaigh
Iora eitilte

Is ainmhí beag é an t-iora eitilte. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Iora glas

Is ainmhí beag é an t-iora glas. Is mó é ná an t-iora rua agus dath glas nó donnghlas a bhíonn air i gcónaí. Is minic frainse geal ar a eireaball. Ní bhíonn stothanna ar a dhá chluas.

Crainn a thaithíonn sé agus is i gcrann a dhéanann sé a nead. Caitheann an tIora Glas cuid dá am ag ithe ar an talamh, mar shampla cnónna, dearcáin, meas fáibhile; plandaí glasa, fungais agus fréamhacha.

Bíonn an t-iora glas le fáil I bpáirceanna poiblí, i ngairdíní agus i gcoillte duillsilteacha.

In Éirinn
Is Mamach atá ann a tháinig ó thuaisceart Mheiriceá ó thús. Tugadh isteach go Sasana  an t-iora glas mar ainmhí spéis i Henbury Park, Cheshire sa bhliain 1876. Tugadh roinnt acu go Contae Longfort ina dhiaidh sin. 

Tháinig borradh damanta ar a ndaonra i Sasana agus in Éirinn agus go minic ba iad na hioraí rua dúchasacha a bhí thíos leis. 

Ní bhíonn an t-iora glas le fáil ar mhór-roinn na hEorpa ar chor ar bith.

vs an t-Iora Rua
Is lú an t-iora rua ná an t-iora glas agus is éagsúil a dhath: donnrua domhain go hiondúil. Ghlac an t-iora glas ionad an iora rua go hannamh in Éirinn.  Rinne an t-iora glas loit ar dhaonra na n-ioraí rua mar gheall : 
 Is féidir leis an iora glas dearcáin a ithe, ní féidir leis an iora rua.
 Iompraíonn na hioraí glasa víreas ("Squirrel poxvirus" as Béarla). Cé nach ndéanann sé dochar don iora glas déanann sé dochar don iora rua nuair a mheascann siad leo.
 Nuair a bhíonn an t-iora rua faoi bhrú, ní bheirtear an líon céanna clainne dó.

Tagairtí

Mamaigh
Talamh-iora Eorpach

Is ainmhí beag é an talamh-iora Eorpach. Mamach atá ann. 

Mamaigh
Criogar féir

Is feithid é an criogar féir. Ainmneacha eile atá in úsáid ná dreoilín teaspaigh, crucaide caoráin, míol féir, píobaire fraoigh agus an scadáinín féir.

Feithidí
Leamhan

Is feithid é an leamhan. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann, in éineacht leis an bhféileacán. Meastar go bhfuil idir 150,000 agus 250,000 speiceas leamhan ann, deich n-uaire an méid speiceas féileacán. Ceaptar freisin go bhfuil na mílte speiceas leamhan gan aithint go fóill. Is feithidí oíche an chuid is mo díobh, cé go mbíonn roinnt speiceas leamhan gníomhach sa ló no leis an gclapsholas.

Feithidí
Leamhain
An Triúr Saoithe

I dtraidisiún na Críostaíochta, tugtar an Triúr Saoithe (Gréigis: μάγοι, magoi) ar na ríthe a thaistil chuig Beithil chun bronntanais a thabhairt don leanbh Íosa Críost.  

Ní luaitear iad ach i Soiscéal Mhatha amháin, ach cuimhnítear iad fós i gceiliúradh na Nollag. 

Níor luaigh Matha cé mhéad rí a bhí ann ach oiread, ach dar leis an traidisiún bhí triúr ann mar gur trí bhronntanas a dáileadh: mar a bhí, ór, túis agus miorr.

Soiscéal Mhatha 
”Nuair a chuala na Saoithe caint an rí, d’imigh siad leo. Agus an réalta, a bhí feicthe acu roimhe sin ag éirí, ghluais sí rompu go dtí gur stad sí os cionn na háite ina raibh an leanbh. Nuair a chonaic siad an réalta, bhí áthas an-mhór orthu. Agus ar dhul isteach sa teach dóibh, chonaic siad an leanbh le Muire a mháthair, agus d’umhlaigh siad go talamh ag déanamh ómóis dó. Agus d’oscail siad a gcistí agus d’ofráil siad tabhartais dó, ór agus túis agus miorr.

(Soiscéal Mhatha 2:1-11)

Tá traidisiúin fad-bhunaithe gurbh duine as gach cine a bhí i gceist leis na trí Saoithe, - a dtugann na traidisiúin Caspar, Meilcíór agus Baltazár (fear gorm) orthu.

An scéal do leanaí 
"Cúpla mí roimhe sin, thug triúr saoithe tábhachta réalta nua faoi deara sa spéir. Chreid siad gur chomhartha é an réalta nua ná go mbéarnfaí rí nua go luath. Chaith siad tamall fada ar a gcamaill ag leanúint an réalta agus d’aimsigh siadsan Muire, Iósaf agus a mBabaí nua freisin. Bhí ríméad ar Mhuire agus Iosaf an méid sin cuairteoirí a bheith acu..."

Scéal nó finscéal ? 
Níl aon tuairisc sa mBíobla gur tháinig triúr ríthe ar chamaill go dtí an áit a raibh Íosa. Deirtear cinnte gur tháinig “magi” (eagnaithe nó saoithe) ach ní deirtear go díreach gur triúr acu a bhí ann. 

Ní dhearna na chéad Chríostaithe amach ar chor ar bith gur ríthe a bhí iontu agus níor luaigh siad cén tír as a dtáinig siad. 

Is fíor go ndeirtear sa mBíobla gur bronnadh ór, túis agus miorra air. Ach d’fhéadfadh níos mó ná triúr a bheith i láthair nuair a rinneadh an bronnadh. Ar aon chor, níl sé soiléir beag ná mór gur le linn dó a bheith sa mainséar a tharla sé.

An Eipeafáine 
Ciallaíonn an focal Eipeafáine ‘splanc léargais’. Déanann féile na hEipeafáine ceiliúradh ar an gcuairt a thug na Triúr Saoithe ar an stábla chun onóir a thabhairt d’Íosa. 

Tá siombalachas ag baint leis na bronntanais a thug na Saoithe:  

 ór = ríogacht Íosa, is é Íosa ár rí; 
 túis = diagacht Íosa, Is é Dia é; 
 miorr = páis agus bás Íosa (baintear úsáid as miorr le cur ar na mairbh).

Nósanna 
Reáchtáladh mórshiúlta ar fud an domhain.

Féach freisin 

 Nollaig Bheag

Tagairtí 

An Nollaig
An Bíobla
Triúr Saoithe
Cloicheán

Is ainm coitianta é cloicheán ar chrústaigh bheaga uisceacha a bhfuil eiseachnámharlach agus deich gcos acu (atá ina mball den ord Decapoda). Is féidir roinnt acu a ithe.  Ní grúpa tacsanomaíochta é na cloicheáin; is baill d'fho-oird éagsúla iad laistigh de na Decapoda.

Deiceapóid
Bia
Leonardo Canal González

Polaiteoir Colómach ba ea Leonardo Canal González (6 Samhain 1822 - 5 Bealtaine 1894). Rugadh é i mbaile Pamplona ar an 6ú Samhain 1822. Fuair sé a chuid oideachais sa dlí in Ollscoil i mBogotá, san Colegio Mayor de Nuestra Senora del Rosario , agus ina theannta sin bhí sé ag feidhmiú mar Leas-Reachtaire ann. I lár an chogaidh chathartha, d'ainmnigh an tUachtarán Mariano Ospina Rodriguez é mar ghobharnóir ar Santander. Chosain sé an rialtas i Santander agus d'ionsaigh sé Tunja, áit ar chaill sé an cath in aghaidh an Ghobharnóra agus Ghinearáil na Liobrálach Santos Gutiérrez Prieto.

Tháinig an cogaidh go dtí Santander de bharr an chaillte sin.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Polaiteoirí Colómacha
Daoine a rugadh i 1822
Básanna i 1894
José Eusebio Otalora

Polaiteoir agus ginearál Colómach ba ea José Eusebio Otalora (16 Meán Fómhair, 1826 - 8 Bealtaine, 1885). Rugadh i Fómeque, Cundinamarca é, ar an 16 Meán Fómhair 1826, agus cailleadh é ar an 8 Bealtaine 1885i i dTocaima,Cundinamarca.
Bhí sé ina bhaill den Pháirtí Liobrálach (Partido Liberal Colombiano) agus sa bhreis ar sin a cheapadh ina Uachtarán ar Stáit Aontaithe na Colóime sa bhliain 1882 mar go raibh sé ina secundo Designado Presidencial (nó an dara Uachtarán Ainmnithe) tar éis bháis an Uachtaráin Francisco Javier Zaldúa, agus diúltú an primero Designado Presidencial Rafael Núñez an post a ghlacadh. 
 
Ba mhac fear ghnó agus feirmeoir Bascach é agus a bhean Boyaca.
Chaill an teaghlach a shealúchas i Miraflores (Boyacá) mar go raibh a athair ina ríogaí agus le sin bhí orthu dul 
ar deoraíocht go Fómeque. 

Fuair sé a chuid foghlama ar an scoil agus ar an Ollcoil i mBogotá, agus bhain sé céim amach sa dlí ón Oillscoil Rosario (Universidad del Rosario), sa bhliain 1852. An uair sin, ghlac sé páirt i gcúrsaí polaitíochta, mar theachta cúigeach Bhogotá, ach d'éirigh sé as i gceann cúpla mí , nuair a chuaigh sé go Guateque san Athbhliain.

Polaiteoirí Colómacha
Daoine a rugadh i 1828
Básanna i 1884
Léigear Luimnigh

Bhí Cathair Luimnigh curtha faoi léigear faoi dhó i rith Chogadh an Dá Rí (1689-91). Bhí an chathair, a bhí i sealbhú fórsaí na Seacaibíteach, ábalta fórsaí na nUilliamaíteach a ruaigeadh tar éis ionsaí sa bhliain 1690. Mar sin féin, tar éis an dara Léigear Luimnigh i mí Lúnasa-Deireadh Fómhair 1691, ghéill sí ar théarmaí.

An léigear 
Ag am ar an dara léigir, d'iompaigh an staid míleata in aghaidh na Seacaibíteach.

Bhí príomh-arm na Seacaibíteach scriosta ag Cath Eachroma i Mí Iúil 1691, ag cailliúint 4000 fear maraithe, lena n-áirítear a cheannasaí, an Marquis de St Ruth agus na mílte príosúnach glactha nó tréigthe. Géill an Ghaillimh i Mí Iúil 1691.

Chúlaigh na Seacaibítigh a tháinig slán go Luimneach, ach i gcomparáid leis an mbliain roimhe sin, bhí a meanma an-íseal agus bhí siad réidh le ghéilleadh.

Féach freisin 
 Stair Luimnigh
 Conradh Luimnigh

Foinsí 
 Piers Waudchope, Patrick Sarsfield and the Williamite War, Dublin 1992.
 J.G. Simms, Jacobite Ireland, London 1969.

Naisc sheachtracha 
 Leathanach Gréasáin ar léigir na nUilliamaíteach 

Léigear Luimnigh
Stair na hÉireann
Stair Luimnigh
Nóinín

Nóinín a thugtar ar chineál planda blátha féarach (Bellis perennis). Tá sé dúchasach in iarthuaisceart na hEorpa agus in áiteanna eile ina chóngar. Fásann sé anois, áfach, insan chuid is mó de réigiúin mheasartha an Domhain.

Asteraceae
Plandaí
Lus an chromchinn

Lus an chromchinn a thugtar ar roinnt plandaí blátha san fhine Amaryllidaceae. 

Plandaí
Naomh Gaibriéil (Ardaingeal)

Is Ardaingeal é Gaibriéil i dtraidisiúin na gCríostaithe, na nGiúdach agus na nIoslamach.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Gaibriéil
ardaingil|Gaibriéil
Críostaíocht
An tIoslam
Giúdachas
Péitseog

Crann beag duillsilteach a fhásann 6 m ar airde. A bunús doiléir, ach is féidir go bhfuil sí dúchasach don tSín. Na duilleoga éilipseach go leathfhada, biorach fiaclach; na bláthanna bándearg, go hannamh bán, ag teacht amach roimh na duilleoga; an toradh cruinn síodúil 4-8 cm ar trastomhas, buí lasta le dearg, le bia ramhar milis is cloch chlaiseach ann. Saothraithe le fada, go minic ar laitís. 

Torthaí
Caisearbhán

Caisearbhán a thugtar ar dhá chineál planda den ghéineas Taraxacum is den fhine Asteraceae. Caisearbhán coiteann (T. officinale) agus caisearbhán deargshíolach (T. erythrospermum) is ainmneacha dóibh is tá siad dúchasach don Eoráise is do Mheiriceá Thuaidh, ach tá siad flúirseach ar fud na cruinne. Tá an dá speiceas inite ina n-iomláine. Fearacht gach ball den fhine Asteraceae, tá mionbhláthanna acu cruinnithe le chéile i mbláthcheann ilchodach. Tugtar bláthóg ar gach aon bhláth sa bhláthcheann. Baineann an-chuid ball den ghéineas Taraxacum úsáid as apaimiscis chun síolta a tháirgeadh go héagnéasach, 'sé sin le rá in éagmais pailniú, rud a fhágann go bhfuil sliocht gach máthairphlanda díreach cosúil leis ó thaobh na géineolaíochta de. 

Asteraceae
Féar

Is fásra déanta na plandaí gearr le duilleoga caol fada, ag fás fiáin nó saothraithe ar fhaichí é féar. 
 

Plandaí
Rós

Speiceas iomráiteach tom ilbhliantúil, dúchasach don chuid is mó den leathsféar thuaidh. Maidir leis na róis dreapaire, le fírínne ní dhreapann siad ach fásann suas trí fhásra nó tacaíocht eile, agus ní shleamhnaíonn síos ar ais de bhrí go gcuireann na coilg láidre chrúcacha ar na gais bac air sin. Bíonn na duilleoga cleiteach le 3 dhuilleoigín ubhchruthach fiaclach, nó níos mó de ghnáth. Bíonn siad leathshíorghlas, ag coinneáil cuid de na duilleoga i rith an gheimhridh. I ngnéithe fiáine bíonn 5 pheiteal ar na bláthanna, iad leacaithe nó miaschruthach tanaí, bán nó buí go dtí dearg nó corcra, go minic cumhra. I gcuid mhaith de na róis gairdíní bíonn na bláthanna níos mó, le i bhfad níos mó peiteal ach iad níos fáiscthe freisin, agus mar bharr air seo tá bláthanna teanna fáiscthe rós an chabáiste. Bíonn raon i bhfad níos mó dathanna ag na foirmeacha saothraithe ná na plandaí fiáine. Tugtar an mogóir ar thoradh an róis: bíonn dath flannbhuí, dearg nó dubh air, agus is gabhdán méith é, leata amach chun na haicéiní tirime (na fíorthorthaí) a choinneáil taobh istigh is seipil sheasmhacha mar choróin ar bharr an struchtúir. Itheann éin is ainmhithe na mogóirí, agus is iontach an fhoinse vitimín C é. Na fáis bheodhearga, cosúil le liathróidí snáithe, a fhaightear uaireanta ar chrann róis, is gáil iad, agus foiche ar leith is ciontach astu. Saothraithe leis na cianta, agus is eol go raibh róis sa tSín timpeall 5000 RC. Is dócha go saothraítear an rós níos mó ná aon phlanda maisithe eile. Níos mó ná 20,000 saothróg, a bhfuil ainmneacha ar leith orthu ar fud an Domhain. Bhí ról an-tábhachtach ag an rós i bhforbairt foirmeacha gairdín. Comhartha suaitheantais Shasana. 

Plandaí
Rosaceae
Ìle

Is é Íle (, ) an oileán is faide ó dheas de na hOileáin Istigh in Albain. Tá sé suite in Earra-Ghàidheal síor ó dheas ó Dhiúra agus thart ar 40 ciliméadar ó thuaidh ó chósta na hÉireann. Is é Earra-Ghàidheal agus Bòd a cheantar comhairle agus is é Bogha Mòr a phríomhbhaile, áit ina bhfuil Eaglais chiorclach Chill an Rubha lonnaithe agus ceann de na hocht ndrioglann ar an oileán freisin. Is é Port Ìlein, ar an gcósta dheas, príomhchalafort an oileáin. De réir dhaonáireamh na bliana 2001 bhí 3,457 daoine ina gcónaí ann agus 24% díobh siúd ina gcainteoirí Gàidhlige.

Foclóirín Ghaeilge na hÍle  

 Asgaill - Ascaill
 Ceatal - Citeal
 Coimhearsnach - Comharsa
 Cosail- Cosúil
 Dreòlan - Dreoilín
 Gun robh maith agad - Go raibh maith agat
 Gruag - Gruaig
 Olann - Olann
 Siop - Siopa

Gailearaí

Bailte 

 Áird Talla 
 Baile an Ghrána, Beul an Átha , Bogha Mór
 Lag a' Mhuilinn
 Nereabolls
 Port Asgaig, Port Sgioba, Port Ílein, Port na h-Abhainn

Ceantair 

 Laphroaig

Stair 

 Blár Trá Ghruineart, Bruichladdich, Bun na h-Abhainn
 Cenél nÓengusa, Cros Cill Daltain, Caisteal Mhic Dhomhnuill 
 Daniel Campbell, Donald Caskie, Dún Bhruichlinn, Dún Guaidhre 
 Eaglais Cill an Rubha
 Taigh-stail Áirde Beaga, Taigh-stail Caoil Íle

Tíreolaíocht 

 Beinn Bheigeir
 Caol Íle
 Dún Naomhaig
 Eas Lathan, Eas Mór (uachtar), Eas Mór (íochtar), Loch Gruinneard 
 Orasaigh, An Obha
 Port an Eilein
 Na Roinn Íleach
 Teacsa

Naisc Sheachtracha 

 Ionad Chaluim Chille Ìle 
 Gaelic in modern Scotland
 Íle

Íle
Tíreolaíocht na hAlban
Earra-Ghàidheal agus Bòd
Cinn Tíre

Is leithinis é Cinn Tìre in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban.

Is é Ceann Loch Chille Chiaráin a phríomh-bhaile.

Bailte 

 Bealach an t-Suidhe, Am Bárr, Baile nan Stiúbhartach
 Cárradal, Claonaig, An Chluaidh, Ceann mu Dheas, Caolas Chluaidh
 Druim Leamhan
 Machaire Shanais
 Muasdal
 Saghadal, Sgibinis
 Taigh an Lóin, An Tairbeart, An Taigh Bán

Tíreolaíocht 

 Maol Chinn Tíre

Gailearaí

Tagairtí

Naisc Sheachtracha 

 Cinn Tíre

Tíreolaíocht na hAlban
Earra-Ghàidheal agus Bòd
Gliomach

Is artrapód é an gliomach. Ball d'fhine na Nephropidae atá ann. Is iomaí speiceas atá ann, mar shampla an gliomach Eorpach. Giomach a deirtear i nGaeilge na hAlban.

Deiceapóid
Sú talún

Is toradh í an tsú talún.

Plandaí
Torthaí
Líomóid

Is toradh í líomóid.

Féach freisin 
Líoma (toradh)

Torthaí
Oighear

Pas soladach é oighear, criostalach de ghnáth, de ábhar neamh-mhiotalach atá mar leacht nó mar ghás ag teocht an tseomra, mar shampla, uisce, oighear dé-ocsaíd charbóin (oighear tirim), oighear amóinia, nó oighear meatáin.[1]

Tagairtí 

1. ^ "Ammonia Ice Clouds on Jupiter". CICLOPS (Cassini Imaging Central Laboratory for OPerationS). http://ciclops.org/view/3963/Ammonia_Ice_Clouds_on_Jupiter . Faighte 2009-04-28.

Meitéareolaíocht
Oigheareolaíocht
Uisce
Coinlín reo

Is cuid oighear ar crochadh agus barrchaolú é coinlín reo, fhoirmithe le reo an uisce sileadh. 

Meitéareolaíocht
Leictreoir

Is ceardaí a oibríonn le leictreachas é leictreoir.

Ceardaithe
Achtúire

Is gairm é an t-achtúire a dhéanann scrúdú ar an tionchar atá ag rioscaí agus ag neamhchinnteachtaí ar chúrsaí airgid. Úsáidtear mata casta chun samhail a dhéanamh ar rioscaí éagsúla.

Chun cáil a bhaint amach mar achtúire, caithtear ardchaighdeáin a bheith ag iarrthóirí sa mhata. Bíonn ar daltaí 9 scrúdú croí-theicniúla (CT) a dhéanamh chomh maith le 3 scrúdú croí-feidhmiúcháin (CA "Core Applicational"), 2 scrúdú speisialtóir teicniúla (ST) ar a laghad agus scrúdú feidhmicháin speisialtóra (SA "Specialist Applications") amháin . Bíonn siad ar siúl faoi dhó gach bliain, agus is í Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath suíomh na scrúduithe in Éirinn.

Cineál Disciplín 

Bíonn achtúire ag obair in árachas (gach saghas), infheistíocht, airgeadas, pinsin agus blianacht. Tá poist le fáil d'achtúirí san oideachas freisin dá mbeidís cáilithe.

Sna disciplíní thuas, bíonn ar achtúirí déileáil le raon leathan ábhar ó ghnáthárachas (mar shampla don duine, teach nó carr) go árachas neamhghnách (mar shampla sceimhlitheoireacht nó tubaistí nádúrtha). Chomh maith leis sin, feictear achtúirí sna cúirteanna chun fianaise shaineolach a chur ós chóir na gcúirteanna.

Staidéar Achtúire in Éirinn 
Cé gur féidir na scrúdaithe achtúire a tógáil díreach, tá cúpla céim achtúire le fáil. Is féidir díolúine ó na scrúdaithe proifisiúnta a fháil ó na coláistí seo a leanas: Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath, An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh. Is féidir díolúine a fháil ó na céad 8 ábhar 'CT', agus an ábhar CA1 agus tú ag staidéar i CÓBÁC, tá líon difriúil le fáil i ngach coláiste eile, ach líon níos luaithe.

Tá iarchéim ar fáil ó Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath freisin áfach chun díolúine a fháil ó na h-ábhar CA1 agus CA3

Tíortha eile 
Tá neart cumann achtúire éagsúil timpeall an domhain. Is poist mór é seo ar fud na cruinne. Tá an "Society of Actuaries" sna Stáit Aontaithe , an "Actuarial Society of India" san Índ, an "Actuarial Society of South Africa" san Aifric Theas, agus neart cinn eile. Tá an struchtúir cosúil leis an ceann in Éirinn nó san Ríocht Aontaithe, ach ag an am céanna difriúil. Go forleathan, tá na scrúduithe bunaithe ar cinn anseo, agus sna Stáit Aontaithe.

Tá a thuilleadh eolais ar suíomh Achtúire na tíre éagsúil.

Nasc 
 http://web.actuaries.ie/
 http://www.actuaries.org.uk/

Tagairtí 

Árachas
Béar

Ainmhí feoiliteach is ea an béar. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Ursidae é. San fho-ord Caniformia an ord Carnivora. Tá 9 speicis beo na mbéar ann:

Fine Ursidae 
 Ollphanda, Ailuropoda melanoleuca
 Béar spéaclach, Tremarctos ornatus
 Béar donn, Ursus arctos
 Béar bán, Ursus maritimus
 Béar dubh Meiriceánach, Ursus americanus
 Béar dubh Áiseach, Ursus thibetanus nó Selenarctos thibetanus
 Béar spadánta, Melursus ursinus
 Béar gréine, Ursus malayanus

Dealramh 
Tá coirp móra ag béir le cosaí mhóra is tiubh. Níl ach eireaball an-ghearr acu. Tá súile bheaga agus cluasa chruinn. Tá fionnadh fada, mosach acu go hiondúil. Tá cúig chrúb ar gach aon cos acu a ní féidir leo a tharraing siar. Tá boladh agus éisteacht mhaith acu. Is féidir leo a bheith ina sheasamh ar a gcúl cosaí. Is féidir béir dreap agus snámh an-mhaith freisin.

Saol  
Tá siad gníomhach istoíche go hiondúil (cé is moite den béar bán). Bhítí béir éigin ina gcodladh an geimhreadh, a chiallaíonn go gcodlaíonn siad an geimhreadh chun fuinneamh a shábháil.
Bíonn béir uiliteach, a chiallaíonn go n-itheann siad plandaí agus feoil. Itheann siad caora, féir agus iasc. Tá béir bána eisceacht mar itheann siad feoil mórchuid na haimsire.

Mamaigh
Piorra

Crann nó tom duillsilteach, spíonach de ghnáth, dúchasach don Eoraip is an Áise. Tugtar crann piorraí nó piorróg ar an gcrann, agus piorra ar thoradh an chrainn. Na duilleoga lansa-chruthach caol go dtí ubhchruthach leathan. Na bláthanna bán nó scothbhándearg, i gcrobhaingí le barra leata, a thagann amach roimh na duilleoga. Na torthaí cruinn, nó caisealchruthach piorrachruthach. Gráinníneacht shainiúil ar an gcomhdhéanamh mar gheall ar chloch-chealla i mbia an toraidh. Fástar go forleathan mar chrann úlloird is maisiúchán.

Torthaí
Toradh

Is éard is toradh ann ná an chuid den phlanda ina bhfuil síol an phlanda. Sa ghnáthchaint, tugtar toradh ar an gcineál torthaí a bhfuil bia agus sú iontu.
Sú craobh

Is toradh inite í an tsú craobh.

Torthaí
Fíonchaor

Is toradh í fíonchaor.

Torthaí
Gliomach spíonach coiteann

Is artrapód é an gliomach spíonach coiteann (Palinurus elephas). Ball d'ord na Decapodata atá ann.

Dáileadh agus gnáthóg 

Bíonn an gliomach spíonach Palinurus elephas le fáil san Aigéan Atlantach thoir, ó dheisceart na hIorua go Maracó agus na hAsóir,  agus sa Mheánmhuir, seachas a dhálaí foircneacha thoir. Bíonn cónaí air sna cóstaí nochta creagacha faoin gcrios idirthaoideach, go príomha ag doimhneachtaí 20 go 70 méadar. Tá sé ainmnithe i ndiaidh an chalafoirt farraige ársa Rómhánach sa Mhuir Thoirian  'Palinurus' (Palinuro an lae inniu, Salerno na hIodáile ) áit a bhfuil siad le fáil go flúirseach as a ceann tíre.

Tagairtí

Deiceapóid
 Achelata
 Crústaigh an Aigéin Atlantaigh
 Crústaigh inite
 Crústaigh tráchtála
 Crústaigh a ndearnadh cur síos orthu i 1787
 Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Managua

Is é Managua príomhchathair Nicearagua agus an roinn riaracháin leis an ainm chéanna. Bunaíodh é sa bhliain 1819 mar shráidbhaile beag iascaireachta, ar bhruach theas Loch Managua. Is é an chathair is mó sa tír é. Is cathair thábhachtach é Managua i gcúrsaí trádála, tionscadail, polaitiúla agus cultúrtha. Tá daonra 1,850,000 ag an gcathair agus níl daonra níos airde ag cathair ar bith i Meiriceá Láir ach amháin Cathair Ghuatamala.

Nuair a bunaíodh an baile i dtús báire glaodh "Leal Villa de Santiago de Managua" air. Tá Managua suite idir an dá chathair is tábhactachaí eile i Nicearagua, León agus Granada, agus dá bharr sin lonnaigh siad an phríomhchathair anseo mar chomhréitiú. Tá cuid mhaith d'eacnamaíocht Managua ag brath ar thrádáil. Tá an chathair mar áit lárnach i dtaoibh caife, cadáis, agus barraí eile. Tá sé tábhachtach freisin ó thaobh tionscadal, ag soláthar beorach, caife, cipíní, teicstílí, agus bróg.

D'fhulaing an chathair dhá chrith talún sa 20ú haois agus i ndiaidh an chinn deireanaigh tá áit chónaithe agus gnó á thógáil lasmuigh den chathair dá bharr. Glaotar "Veinéis i Meiriceá Láir" de bharr na canálacha a tochlaíodh ann, agus tá a lán turasóirí ag teacht ann dá bharr. Tá lasair shíoraí suite sa chathair chomh maith.

Cathracha
Nicearagua
Purt na hInse

Sráidbhaile is ea Purt na hInse (Gaeilge Mhanann: Purt ny h-Inshey Béarla: Peel) ar chósta thiar Mhanann, díreach ó thuaidh de Ghlion Muigh. Is minic a dtugtar an t-aon "cathair" air toisc gurb é an t-aonú baile ar an oileáin le hardeaglais. Is é an tríú baile is mó ar an oileán é i ndiaidh Dúglas agus Rhumsaa (Béarla: Ramsey) agus an ceathrú lonnaíocht is mó de réir go bhfuil an dara dlús daonra mar is mó ag Kione Droghad (Béarla: Onchan), cé go mbíonn Kione Droghad aicmithe mar sráidbháile. 

Is toghlach Theach na Ceithre is Fiche (Béarla: House of Keys) é freisin , a thoghann teachta amháin, agus ó 2006 i leith, is é Tim Crookall a bhí tosa mar rogha na ndaoine.

Tagairtí 

Bailte in Oileán Mhanann
Darach Ó Catháin

Bhain Darach Ó Catháin (ainm stáitse) nó Dudley Kane (30 Meán Fómhair 1922 - 29 Meán Fómhair 1987) cáil náisiúnta agus idirnáisiúnta amach dó féin de bharr a chuid amhránaíochta ar an sean-nós.

Saol 
Rugadh an Cathánach sa Mháimín, Leitir Móir, Conamara, sa bhliain 1922 agus bhog an teaghlach go Rath Chairn sa bhliain 1935. 

D'aistrigh sé féin agus a mhuintir go Ráth Chairn na Mí sa bhliain 1935. Bhog an Cathánach agus a bhean Bríd go Leeds, Yorkshire i 1963 agus is ann a chaith sé an chuid eile dá shaol ansiúd ag obair do thógálaithe.  

Cailleadh an Cathánach sa bhliain 1987.

Amhránaíocht 
Roghnaigh Seán Ó Riada é mar amhránaí sa cheirnín Reacaireacht an Riadaigh (CEF 010,  anois Pléaráca an Riadaigh) agus chum Darach caoineadh air. Ó na 1960idí amach bhí sé ar dhuine d’amhránaithe móra an tsean-nóis.  

D'éirigh thar barr leis an albam Traditional Irish Unaccompanied Singing sa bhliain 1975.  

I measc na n-amhrán atá le fáil ar a dhlúthdhiosca 'Darach Ó Catháin' tá 'Amhrán na Japs', leagan damanta de 'Oró Sé do Bheatha 'bhaile' agus 'Caisleán Uí Néill'. Tá an dlúthdhiosca sin ar fáil ó Gael Linn.  

Bhuaigh iníon le mac deirféar leis Corn Dharach Uí Chadhain ag Oireachtas na Gaeilge sa bhliain 2008.

Féach freisin 
 Ceol traidisiúnta na hÉireann
 Sean-nós (amhránaíocht)

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1922
Básanna i 1987
Daoine as Contae na Gaillimhe
Amhránaithe ar an Sean-Nós
Máirtín Sabhaois

Ba Oifigeach é Máirtín Sabhaois i Óglaigh na hÉireann. Rugadh iSligeach é san bhliain 1898, agus maraítear é go luath i gCogadh na Saoirse. Tharla a báis tar éis luíochán gearr do Baile an Ásaigh ar an 19 Nollaig 1919.

Cuimhneamh: 

Chur an rialtas "Páirc Mháirtín Sabhaois" ar páirc gearr don áit a fuair sé bás , freisin thóg an Chumainn Uaigheann na Laochra Gael cuimhneachán in aice suíomh an luíochán.

An Luíochán 

Ar an 19 Nollaig 1919 bailigh Máirtín Sabhaois agus deichniúir Óglaigh eile. Ba é an Fear Ionaid an Rí targaid an luíochán.

Chur siad cairt féar i lár an bóthair mar bloc bóthair. Rinne fear ón Constáblacht Ríoga na hÉireann iarracht iad a stopadh, ach buail siad é le gránáid (Níor phleásc an gránáid, ach buail sé é san ceann, agus thit sé i lige!)

Nuair a tháinig na gluaisteáin dírigh siad a iarrachtaí ar an dara gluaisteáin, a chuaigh as an bóthair. Thosaigh na saighdiúirí san gluaisteáin ag scaoileadh ar ais ar na Óglach. I gan fios dóibh, bhí an Fear Ionaid an Rí san céad gluaisteáin, agus tiomáin sé díreach tríd an bloc bóthair,

Buail piliúr Máirtín Sabhaois é, agus fuair sé bás.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1898
Básanna i 1919
Humphrey Bogart

Ba aisteoir Meiriceánach é Humphrey DeForest Bogart (25 Nollaig 1899 – 14 Eanáir 1957)

Saol 
Tar éis dó triail a bhaint as postanna éagsúla, thosaigh Bogart ar an aisteoireacht sa bhliain 1921, i léirithe de chuid Broadway sna 1920í agus 1930í. 

An chéad scannán a raibh sé ann, is ar éirigh go maith leis, ná The Petrified Forest (1936), scannán inar ghlac sé ról an Duke Mantee.  Bhí seo ina thús de thréimhse inar ghlac sé róil a raibh an-chosúlacht eatarthu, i scannáin faoi dhrongadóirí. Ina measc seo bhí Angels with Dirty Faces (1938) agus B-scannáin ar nós The Return of Doctor X (1939). Tháinig dul chun cinn mór dó i 1941, leis an scannán High Sierra (1941) agus The Maltese Falcon (1941).

Casablanca 
Ar an 26 Samhain 1942, léiríodh Casablanca den chéad uair ag an Hollywood Theatre, i Nua-Eabhrac.  Bhí Bogart i mbarr a réime sa ról a bhí aige mar Rick Blaine. Bhí an scannán suite ag tús an Dara Cogadh Domhanda, i gCasablanca, Maracó. Deirtear go bhfuil an scannán seo ar cheann dena scannáin is clúití a tháinig amach as Hollywood ariamh. Is minic a bhaintear úsáid as línte cáiliúla an scannáin fiú sa lá atá inniu ann.     

Tháinig scannáin rathúla eile sna sála, ina measc To Have and Have Not (1944), The Big Sleep (1946), Dark Passage (1947), agus Key Largo (1948), lena bhean chéile Lauren Bacall; The Treasure of the Sierra Madre (1948); The African Queen (1951), inar bhuaigh sé an t-aon Duais de chuid an Acadaimh a bronnadh air; Sabrina (1954), agus The Caine Mutiny (1954).  

An scannán deireanach a rinne sé ann ná The Harder They Fall (1956).

Bás agus Oidhreacht 

Bhásaigh sé de bharr ailse i 1957. Ghlac sé páirt i 75 ghné-scannán ina ghairme ar feadh tríocha bliain. Is mórphearsa chultúir é go dtí an lá atá inniu ann:

 Ainmníodh é mar an príomhlaoch scannán a bhí ann riamh ag an iris Entertainment Weekly i 1997. 
 Sa bhliain 1999, bhí sé rangaithe mar an Réalta Fireann ba Mhó Riamh ag an American Film Institute.

Tagairtí 

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1899
Básanna i 1957
Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Roc an gha nimhe

Is iasc é an roc an gha nimhe a aimsítear in aigéin an domhain. 

Éisc
Cadás

Is substaint bog bán snáithíneach úsáidte chun éadach agus snáithe a dhéanamh é cadás.

Tagairtí

Éadach
Pluais

Séard pluais ná dúnpholl mór nádúrtha faoi thalamh. 

Tíreolaíocht
Anatamaíocht

Is éard is anatamaíocht nó corpeolaíocht (ón nGréigis ἀνατομία anatomia, ó ἀνατέμνειν ana: roinn, roinnte ó, agus temnein, gearradh, gearradh ar oscailt. Ón bhfocal Gréigise "anatome" chomh maith--ana: ó chéile, tome: gearradh-->gearradh ó chéile) nó corpeolaíocht ann ná réimse den bhitheolaíocht is den leigheas a phléann le struchtúr nithe beo. Is téarma ginearálta é a chuimsíonn an anatamaíocht dhaonna, anatamaíocht na n-ainmhithe, agus anatamaíocht na bplandaí. I roinnt gnéithe den anatamaíocht tá gaol gearr aige le sutheolaíocht, an anatamaíocht chomparáideach agus an tsutheolaíocht chomparáideach. 

Déantar an anatamaíocht a fhoroinnt i roinnt réimsí éagsúla; oll-anatamaíocht agus anatamaíocht mhicreascópach. Is éard is oll-anatamaíocht ann ná staidéar ar struchtúir anatamaíochta ar féidir iad a fheiscint le radharc na súl. Is éard is anatamaíocht mhicreascópach ann ná staidéar ar struchtúir anatamaíochta bhídeacha le micreascóipeanna, cuid de seo is ea an histeolaíocht (staidéar ar riaradh na bhfíochán) agus cíteolaíocht (staidéar na gceall) 

I rith stair na h-anatamaíochta, tá dul chun cinn leanúnach tar éis tarlú ar thuiscint s'againn ar fheidhmeanna orgán éagsúla agus ar struchtúir na colainne. Tá feabhas mór tagtha ar modhanna na h-eolaíochta, ó scrúdú na n-ainmhithe agus mionghearradh ar chorpáin, go teicníochtaí teicneolaíochta coimpléascacha a forbraíodh sa 20ú céad, ina measc an x-ghathú, agus an íomháú athshondais mhaighnéadaigh.

Ba chóir an anatamaíocht a scaradh ón bpaiteolaíocht anatamaíoch, ar staidéar é ar an ollchuma agus ar an gcuma mhicreascópach a bhíonn ar orgáin ghalraithe.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 []
Naomh Jean-Baptiste de la Salle

Sagart agus leasaitheoir oideachais ba ea Naomh Jean-Baptiste de la Salle (30 Aibreán 1651 – 7 Aibreán 1719). Eisean a bhunaigh Institiúid Bhráithre na Scoileanna Críostaí chun oideachas a thabhairt do pháistí na mbocht.

Saol 
Rugadh de la Salle i Reims, an Fhrainc agus fuair sé bás i Saint-Yon, Rouen. Canónaíodh é sa bhliain 1900.

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1651
Básanna i 1719
Naoimh Francacha
Peann

Is uirlis den scríbhneoireacht nó líníocht le dúch é  peann. 

Scríbhneoireacht
Coinleach

Is gruaig gearr ag fás ar aghaidh fear nár bhearrtha aige le tamall é an coinleach. 
  

Gruaig
Drandal

Is an achar feoil timpeall fréamh fiacail é drandal.

Féach freisin
 Cúlú drandail

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Achoimre (Béarla)

 
Fiaclóireacht
Corp an duine
Córas díleáite
Anatamaíocht
Gingibhe
 
Pearódóntaic
Leigheas pearódóntach
Droichead

Is éard is droichead ann ná struchtúr saorga a thógtar chun constaic fisiceach éigin - abhainn, gleann, bóthar, cosán agus araile - a shárú. Braitheann dearadh an droichid ar an bhfeidhmiú áirithe atá i gceist, an cineál tír-raoin atá ann agus na hábhair thógála atá ar fáil.
Monzón

Is cathair beag agus bardas i gcomhphobail féinrialaithe na hAragóine in oirthear na Spáinne í Monzón. Tá thart ar 17,176 duine ina gcónaí ann (2014). Tá sé lonnaithe in oirtuaisceart an réigiúin sa chúige Huesca ar bhruach na haibhneacha Cinca agus Sosa.

Nascbailte 

	Barcelona, Spáinn
	Muret, An Fhrainc

Daoine cáiliúla as Monzón 

 Ignacio de Luzán (1702-1754), scríbhneoirí
 Joaquín Costa, (1846-1911) polaitíochtí
 Javier Moracho, (1957) lúthchleasaíochtí
 Conchita Martínez, (1972) leadógí
 Eliseo Martín, (1973) lúthchleasaíochtí

Tagairtí 

Cathracha agus Bailte san Aragóin
Bialann

Is áit ina suíonn daoine agus ina n-íocann siad as béilí í bialann. 

Bialanna
Seascann

Is riasc nó portach é an seascann. 

Tíreolaíocht
Portach

Is achar talún atá bog, fliuch agus láibach é portach. 

Tíreolaíocht
Óstán

Is bunaíocht a sholáthraíonn cóiríocht agus béilí do thaistealaithe agus do thurasóirí é an óstán. 

Óstáin
Bruachbhaile

Is ceantar forimeallach cónaithe cathrach é an  bruachbhaile. 

Tíreolaíocht
Urlár

Is dromchla íochtarach an seomra é urlár. 

Tithe
Dún cnoic

Is dúnfort ar chnoc é dún cnoic.
Tá samplaí mórthaibhseacha i Rath Geal, Dún Aonghasa agus Clais an Adhmaid. Is gnách gur suíomhanna cré-umha déanacha a bhaineann le cogadh iad dúin cnoic in Éirinn ach níor rinneadh staidéar ar a bhformhór. Dúirt Conduit gurb é Bealach Conglais na dúin cnoic in Éirinn.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Eolas breise as Béarla faoi Dúin cnoic

An Chré-umhaois
An Iarannaois
Lios

Is éard is lios ann ná lonnaíocht chiorclach dhaingnithe a tógadh den chuid is mó le linn na Cré-Umhaoise suas go dtí timpeall na bliana 1000. Faightear iad i dTuaisceart na hEorpa, go háirithe in Éirinn, i nDeisceart na Breataine Bige, agus i gCorn na Breataine. Tá liosanna de mhéideanna difriúla ann, agus rinneadh iad as clocha nó as cré. De ghnáth, thógadh rampar ciorclach (an ráth — is é an lios an spás sa lár) chomh maith le pailís adhmaid, timpeall lios cré. Go ginearálta, bheadh foirgneamh amháin ar a laghad laistigh den lios.

De réir an bhéaloidis in Éirinn, tá ceangal idir liosanna agus na daoine maithe — uaireanta tugtar “sidh-lios” orthu, nó “fairy fort” i mBéarla.

In Éirinn 
Tá níos mó ná 40,000 suíomh in Éirinn atá aitheanta mar liosanna, agus creidtear go raibh ar a laghad 50,000 lios ar an oileán. Tá siad an-choitianta ar fud na tíre, le meándlús thart ar lios amháin laistigh de gach limistéar 2 km2. Is dócha go raibh go leor acu scriosta mar gheall ar an bhfeirmeoireacht agus ar an uirbiú. Mar sin féin, tagtar ar liosanna fiú sa lá atá inniu ann a bhuí le  léarscáileanna de chuid Shuirbhéireacht Ordanáis na hÉireann, aerghrianghrafadóireacht, agus obair seandálaíochta a bhaineann le tógáil bóithre.

Liosanna suntasacha in Éirinn 

 Cathair Chomáin
 Cathair Chonaill
 Cathair Conraoi
 Cathair Dónall
 Dún Aonghasa
 Dún Dúchathair
 Grianán Ailigh
 Lios na gCead
 An Múchán
 Cill Santail
 An Stéig

Uaireanta tugtar lios ar shuíomhanna ríoga na hÉireann freisin, cé nach raibh ach ról searmanais acu, de réir cosúlachta:

 Ráth Cruachan
 Dún Ailinne
 Eamhain Mhacha
 Teamhair
 Tlachta
 Tulaigh Óg

Tagairtí 

Seandálaíocht na hÉireann
Stair na hÉireann
An Iarannaois
Tábla

Is ball trioc le barr cothrom agus ceann nó níos mó cosa, úsáidte den ithe, obair nó scríobh air tábla. 

Troscán
Staighre

Is sraith céimeanna idir dhá urlár nó idir dhá ard éagsúla é staighre 

. 

Tithe
His Master's Voice (úrscéal)

Is úrscéal ficsean eolaíochta le Stanislaw Lem é His Master's Voice ().

Úrscéalta
Branda

Is biotáille láidir alcólach é branda. 

Bia agus deoch
Seiris

Is fíon treisithe as an Spáinn í seiris. 

Bia agus deoch
An Spáinn
Naomh Bríd

Is naomh í Bríd (451 – 1 Feabhra 525). Rugadh i gContae Lú, Éire í agus fuair sí bás i gCill Dara.

Bandia 
Ba bhandia ag na Ceiltigh í Bríd (Sean-Ghaeilge: Brigit). Breathnaíodh ar an mbandia Bríd mar mháthair ar gach rud agus bhí baint aici leis an talamh, leis an aer, le tine agus le huisce. Bhí torthúlacht ag baint léi freisin.

Naomh 
Is í Bríd éarlamh baineann na hÉireann. Tugtar Bríd Naofa agus Banríon na nGael uirthi i measc Críostaithe na hÉireann ach is sine Bríd ná an Chríostaíocht féin. 

Tá traidisiún ann go raibh Bríd oirnithe mar easpag de thaisme naofa agus d’éirigh colún ar lasrach óna cinn nuair a bhí sí oirnithe.  Is clúiteach í as ucht a dea-chroí freisin. Tá toibreacha Bhríde ar fud na tíre.

Féilire 

Ceaptar gur ar an 1 Feabhra a fuair Naomh Bríd bás agus mar sin déantar ceiliúradh uirthi ar an lá seo. Is é an 1 Feabhra tús an earraigh san fhéilire Éireannach chomh maith.

Rannta 
Tá rannta agus paidreacha ann go bhfuil bainteach le Naomh Bríd.

Rann
Ó lá le Bríde amach

bíonn na héin ag déanamh nead,

bíonn na caoire ag breith na n-uan,

is an lá ag dul i bhfad.

Gailearaí

Tagairtí 

Bríd
Bríd
Bríd
Bríd
J. D. Salinger

Scríbhneoir Meiriceánach ba ea Jerome David "J. D." Salinger (mar /ˈsælɪndʒər/ a fhuaimítear an t-ainm; 1 Eanáir 1919 - 27 Eanáir 2010).

Saol 
Tógadh i Nua-Eabhrac é. Cúlra Giúdach a bhí aige. Ba de shliocht Polannach é ar thaobh a athar agus Albanach Éireannach ar thaobh a mháthar. (D'iompaigh sí seo ina Giúdach, rud nach raibh a fhios ag Salinger óg go raibh a bar mitzvah aige.)

Fuair Salinger bás in Cornish, New Hampshire de chúiseanna nádúrtha.

Leabhair 
Is de bharr a úrscéil The Catcher in the Rye, a foilsíodh sa bhliain 1951, chomh maith lena phearsantacht mhíshóisialta, is mó a bhfuil cáil air. 

Níl saothar bunaidh foilsithe aige ón mbliain 1965 i leith, agus ní dheachaigh sé faoi agallamh ón mbliain 1980. Deir cairde agus cuairteoirí, áfach, go raibh sé mar nós aige scríobh gach lá nach mór agus go bhfuil cúig shaothar déag críochnaithe aige i dtaisceán ina theach.

Tagairtí 

 BBC: J.D. Salinger, author of Catcher in the Rye, dies at 91

Scríbhneoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1919
Básanna in 2010
Siopa

Is foirgneamh é siopa ina ndíoltar earraí nó seirbhísí.

Tagairtí

Siopadóireacht
Miondíoltóireacht
Péintéir

Is éard is péintéir1 ann ná duine a chruthaíonn íomhánna, agus na ndaoine eile a phéinteálann foirgnimh, tithe, balla, agus araile.

Samplaí 

 Leonardo da Vinci
 Michelangelo
 Jack Butler Yeats

Obair thagartha 
1. Tomás de Bhaldraithe, English-Irish Dictionary, Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath, 1959.

Ceardaithe
Iora

Is ainmhí beag é an t-iora. Mamach atá ann. Is creimire feoiliteach é.

Féach Freisin: 

 Iora Rua
 Iora Glas

Mamaigh
Olliora Malaech

Is ainmhí é an t-olliora Malaech (Ratufa bicolor). Mamach atá ann. Is creimire feoiliteach é. 

Mamaigh
Bubalus

Géineas de chuid na bovines is ea Bubalus ( Gaeilge:Buabhall) a mhol Charles Hamilton Smith sa bhliain 1827.

Bhí plé conspóideach faoi Chód Idirnáisiúnta na hAinmníochta Zó-eolaíochta agus aicmiú ainmhithe chlóis mar speiceas, fospeiceas, rásaí nó pórtha  le blianta fada, ach ní raibh aon leanúnachas le brath i ndíospóireachtaí na n-údar. Measann measúnóirí na hEagraíochta Bia agus Talmhaíochta gur pórtha iad na buabhaill uisce go léir.

Saintréithe

Chuir Smith síos ar Bubalus go raibh sé iseal i gcomhréir leis a thoirt le géaga an-soladacha, preiceall bheag agus eireaball caol fada; tá an ceann mór le ceann tosaigh caol láidir dronnach, súile móra agus cluasa  tonnadóracha; tá adharca suite cothrom nó ag lúbadh go cliathánach le treo áirithe sa chúl; tá ceithre ceithre mhamaí ag an úth baineann.

Species

Is éard atá sa ghéineas seo ná na speicis bheo seo a leanas:

Tagairtí

Mamaigh