joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Fisic ábhair chomhdhlúite

Réimse na fisice a phléann le hairíonna fisiciúla macrascópacha agus micreascópacha ábhair is ea fisic ábhair chomhdhlúite, go háirithe na pasanna soladacha agus leachtacha a eascraíonn as fórsaí leictreamaighnéadacha idir adamh . Níos ginearálta, déileálann an t-ábhar le pasanna ábhair “comhdhlúite”: córais a bhaineann le go leor comhábhar a bhfuil idirghníomhaíochtaí láidre eatarthu. I measc na bpasanna comhdhlúite níos andúchasí tá an pas forsheoladh a thaispeánann ábhair áirithe ag teocht íseal, na pasanna fearómaighnéadacha agus frithfhearómaighnéadacha  de ghuairní ar laitíseanna criostail adamh, agus an comhdhlúthán Bose-Einstein atá le fáil i gcórais adamhacha ultrafhuara. Féachann fisiceoirí le hiompar na bpasanna seo a thuiscint trí thurgnaimh chun airíonna ábhair éagsúla a thomhas, agus trí dhlíthe fisiciúla na meicnice candamaí, an leictreamaighnéadaiss, na meicnice staitistiúla, agus teoiricí eile a chur i bhfeidhm chun samhlacha matamaitice a fhorbairt.

Tagairtí
 
 Eolaíocht na n-ábhar
Struchtúr Lewis

Is léaráidí iad struchtúir Lewis, ar a dtugtar poncfhoirmlí Lewis poncstruchtúir Lewis, poncstruchtúir leictreoin, poncstruchtúir leictreoin Lewis (PSLL), a thaispeánann an nascadh idir adaimh mhóilín, chomh maith leis na díseanna aonair leictreon a d’fhéadfadh a bheith ann sa mhóilín.    Is féidir struchtúr Lewis a tharraingt d’aon mhóilín atá nasctha go comhfhiúsach , chomh maith le comhdhúile comhordanáidithe . Ainmníodh struchtúr Lewis i ndiaidh Gilbert N. Lewis, a thug isteach é ina alt sa bhliain 1916 The Atom and the Molecule.  Leathnaíonn struchtúir Lewis coincheap na poncléaráide  leictreon trí línte a chur idir adamh chun díseanna roinnte a léiriú i naisc cheimiceacha.

Naisc sheachtracha
 Khan Academy. Drawing Lewis diagrams.https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry-beta/x2eef969c74e0d802:molecular-and-ionic-compound-structure-and-properties/x2eef969c74e0d802:lewis-diagrams/v/drawing-lewis-diagrams

Tagairtí
 Tabhairt isteach sa bhliain 1916
 Foirmlí ceimiceacha
 Nascadh ceimiceach
Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019

Tharla agóidí ar an teorainn idir Iosrael agus Gaza, le linn 2018-2019. Thosaigh an scliúchas ó d'oscail Stáit Aontaithe Mheiriceá a n-ambasáid d'Iosrael i Iarúsailéim.  Chuir cinneadh na Stait Aontaithe, an t-ambasáid a bhogadh, olc ar mhuintir na Pailistín.

Ar 14 Bealtaine 2018, fuair 52 duine bás de bharr a gcaite ag fórsaí Iosrael ar an teorainn idir Iosrael agus Gaza. Bhí suas le 1,800 duine eile gortaithe. D'fhógair an áisíneacht fóirthinte, Médecins Sans Frontières, go raibh breis agus 900 íospartach le gortaithe lámhaigh tugtha chuig ospidéil an cheantair.

Féach freisin 

 Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021

Naisc Sheacthracha 

 Seán Ó Muireagáin, 'Is cúis chóir cheart í cúis na bPalaistíneach – seasaimis leo', NÓS, 14ú Bealtaine 2021.
 Rialtas na hÉireann, 'An Cás i nGaza agus in Iosrael – Cad é seasamh na hÉireann?', 2014.

Tagairtí 

2018
2019
Iosrael
Gaza
Palaistín
Leictreondís

Sa cheimic, bíonn leictreondís nó dís Lewis comhdhéanta de dhá leictreon, a lonnaíonn san bhfithiseán móilíneach céanna ach a bhfuil  guairní urchomhaireacha  acu. Thug Gilbert N. Lewis coincheapa  na leictreondíse agus nasc comhfhiúsach isteach i bpáipéar sainchomhartha a d’fhoilsigh sé i 1916. 

Toisc gur feirmíóin iad leictreoin, cuireann prionsabal eisiaimh Pauli cosc ar na cáithníní seo na huimhreacha chandamach céanna a bheith acu. Dá bhrí sin, chun dhá leictreon a lonnú san bhfithiseán céanna, agus ar an gcaoi sin an candamuimhir fithiseáin chéanna a bheith acu, ní mór go mbeadh uimhir candamuimhir ghuairneach dhifriúil acu. Cuireann sé seo teorainn freisin le líon na leictreon san bhfithiseán céanna go dtí dhá cheann.

Tagairtí

 Ceimic chandamach
 Nascadh ceimiceach
 Fisic mhóilíneach
Conmhaicne Ceara

Dream agus tuath i gcúige Chonnacht ba ea Conmhaicne Ceara nó Conmaicne Cúile Carra.

Bunús 
Gaolta b'fhéidir leis na Laigin ba ea na Conmhaicne, a scaip ar fud na tíre, ag lonnú i gcúige Chonnacht agus an Longfort.

Feictear roinnt leaganacha Sean-Ghaeilge do Chonmhaicne Ceara i saothair le Tíreachán, sa Leabhar Laighneach agus seanlámhscríbhinní eile:
 Regiones Maicc Ercae in  Breverium le Tíreachán
 Maige Maicc Ercae in Vita tripartita Sancti Patricii le Tíreachán.
 Cuile Conaire.
 Campum Caeri
 Cera i Connachtaib
 im Mag Cerae; im maigib maicc Ercae.

San aistriúchán de Leabhar Fhíonach le O'Donovan, aithníonn an t-údar Cinél Cirend le Crích mac Éric (.i. Uladh), ach is léir nach ceart é seo.  Deir Breathnach:
"Conmaicne of Crich Meic Eircce is explained by Cenel Meic Eircce which is equated with the Men of Cera, they gave their name to the barony of Carra".

Críocha 
Tá an barúntacht mar atá inniu ann, Ceara, ainmnithe as an tuath Conmhaicne Ceara.

Bhí an tuath teoranta le locha agus coillte.  O dheas bhí Conmhaicne Coille, barúntacht Chill Mheáin inniu.  Ó thuaidh tá barúntacht Tír Amhlaidh.  Bhí críocha nua leithne acu sular ghabh mic  Bhrióin cuid díobh, mar éiric as mharú Bhrióin ag Cath Damchluain.

Tá air ann darbh ainm Corcu Temne nó Temenrige atá luaite sa Brevium le Tíreachán, mar "i Ceri contra solis occasum" (taobh thiar de Cheara).

Clanna 
I measc clanna Chonmhaicne Coille, bhí Uí Chulacháin, Uí Ghormóig, Uí Mhuireadhaigh, Uí Mhóráin, Uí Learghasa agus Uí Thiarnaigh.  Feictear na sloinnte Ó Móráin agus Ó Tiarnaigh i gcríocha Conmhaicne eile.

Cealla Phádraig 
Sa bhunleagan de Vita tripartita Sancti Patricii, dúirt Tírechán go ndeachaigh Naomh Pádraig trí Chonmhaicne Coille, ag bunú cille in áit darbh ainm Cuille Corr.

Annála 
 ACM 1094.14: ''Oirchinneach Achaidh Fabhair do mharbhadh d'Feraibh Cera.

Féach freisin 
 Conmhaicne
 Conmhaicne Coille

Nótaí

Foinsí 
 Annála na gCeithre Máistrí

Tagairtí
Loinnir (mianreolaíocht)

Is éard is loinnir ann ná an bealach a n-idirghníomhaíonn solas le dromchla criostail, carraige nó mianra . Is féidir bunús an fhocail a rianú chomh fada do dtí an Laidin lux, rud a chiallaíonn "solas", agus go ginearálta tugann sé  radantas, snas, nó gléine le fios. 

Úsáidtear raon téarmaí chun cur síos a dhéanamh ar loinnir, mar shampla  ithreach,  miotalach, gréisceach agus síodúil.

Mianreolaíocht
Insínteacht

Is maoin mheicniúil í an insínteacht a thuairiscítear go coitianta mar ghéillíúlacht ábhair le bheith tarraingthe amach (.i. i sreang). In eolaíocht na n-ábhar, sainítear insínteacht de réir a mhéid is féidir le hábhar dífhoirmiú plaisteach a chothú faoi strus teanntachta sula dteipeann air.   Is smaoineamh tábhachtach í an insínteacht  san innealtóireacht agus sa déantúsaíocht, ag sainiú oiriúnacht ábhair d’oibríochtaí déantúsaíochta áirithe (mar shampla saoirseacht fhuar) agus a cumas chun ró-ualú meicniúil a ionsú.  I measc na n-ábhar a thuairiscítear go ginearálta mar insínte tá ór agus copar .

Tagairtí

 Meicnic chontanaim
 Dífhoirmíocht (meicnic)
Disenchantment

Is dráma grinn suímh beoite fantaisíochta do dhaoine fásta Mheiriceá é Disenchantment a chruthaigh Matt Groening do Netflix. Is é an tsraith an chéad léiriú de chuid Groening le feiceáil go heisiach ar sheirbhís sruthú; chruthaigh sé The Simpsons agus Futurama roimhe seo don Fox Broadcasting Company. Suite i ríocht fantaisíochta meánaoiseach Dreamland, leanann an tsraith scéal Bean, banphrionsa ceannairceach agus alcólach, a compánach elf naive Elfo, agus a “deamhan pearsanta” millteach Luci. Réitíonn disenchantment guthanna Abbi Jacobson, Eric Andre, Nat Faxon, John DiMaggio, Tress MacNeille, Matt Berry, David Herman, Maurice LaMarche, Lucy Montgomery, agus Billy West.

Scaoileadh na chéad deich eipeasóid an 17 Lúnasa, 2018, agus scaoileadh na deich gcinn eile an 20 Meán Fómhair, 2019. I mí Dheireadh Fómhair 2018, rinne Netflix an tsraith a athnuachan le haghaidh 20 eipeasóid bhreise. Scaoileadh an chéad deich gcinn acu sin an 15 Eanáir, 2021.

Scéal

Cuid 1 
Glaonn dualgais banphrionsa, ach b’fhearr léi a bheith ag ól. Exasperates Bean Free-spirited an rí mar scriosann sí havoc lena deamhan agus elf pals.

Cuid 2 
Siúlann Banphrionsa Bean ard-spioradach trí ifreann chun cara a shábháil, foghlaimíonn sí faoi chinniúint mistéireach atá leagtha síos di, agus cuidíonn sí le ríocht a hathar a athbhunú. Fanann comhcheilg agus contúirt.

Cuid 3 
Caithfidh Bean a cluiche banphrionsa a mhéadú i measc ceapacha ríoga, rúndiamhair a dhoimhniú, éagobhsaíocht mhéadaitheach King Zøg agus imní faoi cé a rialóidh Dreamland.

Teilgthe gutha agus carachtair 
Abbi Jacobson as Bean, banphrionsa déagóirí as Dreamland. Banphrionsa Tiabeanie Mariabeanie de la Rochambeaux Grunkwitz an t-ainm iomlán atá uirthi. Is breá léi a bheith ag ól. Féadfaidh sí a bheith déghnéasach nó pansexual.

Eric Andre mar Luci, deamhan pearsanta Bean.

mar Pendergast, ceann ridirí an Rí Zøg.

Nat Faxon mar Elfo, elf 18 mbliana d’aois as Elfwood. Tá sé dóchasach agus is maith leis candy.

John DiMaggio mar Rí Zøg, athair Bean agus rialóir Dreamland de Theach Ríoga Grunkwitz.

Tress MacNeille mar Queen Oona, an dara bean agus iar-bhean chéile King Zøg agus leasmháthair Bean. Is créatúr amfaibiach í as Dankmire a phós isteach sa teaghlach mar chuid de chomhghuaillíocht idir na ríochtaí.

mar mhac hibrideach Bonnie Prince Derek, mac hibrideach Zøg agus Oona, agus leath dheartháir Bean.

Matt Berry mar Phrionsa Merkimer, as ríocht Bentwood, atá socraithe chun Bean a phósadh, ach a iompaíodh ina mhuc.

Maurice LaMarche mar Odval, príomh-aire trí shúile Dreamland.

Sharon Horgan mar Bhanríon Dagmar, máthair Bean agus céad bhean King Zøg.

Eachtra
Nascadh miotalach

Is cineál nasctha cheimicigh é nascadh miotalach a eascraíonn as an bhfórsa tarraingteach leictreastatach idir leictreoin sheolta (i bhfoirm néal leictreon de leictreoin dílogánanta ) agus iain mhiotail luchtaithe go dearfach. D'fhéadfadh a rá gur ag comhroinnt leictreon saor  i measc struchtúr d'iain (caitiain) luchtaithe go deimhneach ata i gceist. Is cúis le nascadh miotalach  go leor airíonna fisiciúla atá ag miotail, mar shampla righneas, insínteacht, seoltacht theirmeach agus friotachas  agus seoltacht leicteach, teimhneacht agus loinnir  .

Naisc sheachtracha
 Khan Academy. Metallic bonds. https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry/chemical-bonds-ap/types-chemical-bonds-ap/v/covalent-bonds

Tagairtí

 Naisc cheimiceacha
Miotail
Jennie Wyse Power

Rugadh í mar Jane O’Toole i gCill Mhantáin sa bhliain 1858. Bhí Jennie Wyse Power gníomhach ar son cearta na mban agus saoirse na tíre le linn a saol. Bbí sí ina ball de Chumman na Talún, agus d'éirigh sí mór le hAnna Parnell. Thacaigh sí le Charles Parnell, agus phós sí duine eile dá lucht leanúna, John Wyse Power i 1883. Bhí ceathrar clainne orthu, agus bhí cónaí ar an gclann i gCill Dara agus ansin i mBaile Átha Claith. 

Chabhraigh Wyse Power le bunú Inghinidhe na hÉireann in 1900.  Bhí sí ar bhaill bhunaidh de Chumann na mBan in 1914, agus bhí sí ar choiste gnó Shinn Fein ó 1908-1911.  Ba sufraigéid í freisin, agus bhí sí mór  le   Hanna Sheehy-Skeffington, agus ina ball den  Irish Women’s Franchise League.

Bhí siopa aici arShráid Anraí darbh ainm The Irish Farm and Produce Company, a d'oscail i 1889.   Síníodh  Forógra na Cásca 1916 sa siopa seo. Bhí bialann mar chuid den ghnó agus b'é a bialann a chur bia ar fáil dóibh siúd in Ard Oifig an Phoise le linn Éirí amach na Cásca. .

Ba í an t-aon bhall de  Chumann na mBan a thacaigh leis an gConradh Angla-Éireannach i  1921.

Thacaigh sí ar dtús le Cumann na nGaedhal, agus ceapadh í mar seanadóir i 1922. I 1926, d'fhág sí an páirtí agus ansin chuaigh sí isteach i Fianna Fáil. Bhí sí ina seanadóir go dtí  1936. Fuair sí bás i 1941, agus cuireadh í i Reilig Glas Naíon.
Kendall Jenner

Is mainicín agus ban-aisteoir Meiriceánach í Kendall Nicole Jenner. Rugadh í i Los Angeles. ar  3 Samhain, 1995 .

Saol pearsanta  
Is iníon  le Caitlyn Jenner agus Kris Jenner í. Is deirfiúr le Kylie Jenner. Is leathdheirfiúr le Kourtney Kardashian, Kim Kardashian, Khloé Kardashian, Rob Kardashian, Burt Jenner, Brandon Jenner, Brody Jenner agus Casey Marino

Scannánliosta

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
Kendall Jenner ar IMDb

Aisteoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1995
Daoine beo
Leictreon dílocáilte

Sa cheimic, is éard is leictreoin dhílocáilte ná leictreoin i móilín, ian nó miotal soladach nach bhfuil baint acu le hadamh aonair nó nasc comhfhiúsach.  Is téarma ginearálta é dílogánú agus is féidir go bhfuil bríonna beagán difriúil leis i réimsí éagsúla. Sa cheimic orgánach, tagraíonn sé seo do athshondas i gcórais chomhchuingithe agus i gcomhdhúile aramatacha . I bhfisic sholadstaide, tagraíonn sé seo do shaorleictreoin a éascaíonn seoladh leictreach . Sa cheimic chandamach, tagraíonn sé seo do leictreoin  fhithiseach mhóilíneach a shín thar roinnt adamh cóngarach.

Athshondais

Tagairtí
 Nascadh ceimiceach
 Staideanna leictreon
Opticks

Leabhar leis an bhfealsamh nádúrtha Sasanach Isaac Newton is ea Opticks: nó, A Treatise of the Reflexions, Refractions, Inflexions and Colours of Light a foilsíodh i mBéarla sa bhliain 1704.  (Bhí aistriúchán léannta Laidine le feiceáil i 1706. ) Déanann an leabhar anailís ar nádúr bunúsach an tsolais trí athraonadh an tsolais le príosúin agus lionsaí, díraonadh an tsolais le leatháin ghloine atá spásáilte go dlúth, agus iompar meascáin dathanna le soilse speictrim nó púdair lí. Meastar go bhfuil sé ar cheann de mhórshaothair na heolaíochta sa stair. Ba é Opticks an dara leabhar is mó le rá le Newton ar an eolaíocht fhisiciúil . Ní raibh ainm Newton le feiceáil ar leathanach teidil an chéad eagráin de Opticks .

Tagairtí
 
 Litríocht neamhfhicsin an Bhéarla
 Leabhair le Isaac Newton
 Opticks
 Leabhair matamaitice
 Leabhair Fisice
 Tráchtais
Edward Frankland

Ceimiceoir Sasanach ab ea Sir Edward Frankland, KCB , FRS , FRSE (18 Eanáir 1825- 9 Lúnasa 1899). Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí na ceimice orgánaimhiotalaí agus thug sé isteach an coincheap maidir le cumhacht nó faobhar a chur le chéile.  de chumhacht nó fiús a chomhcheangal. Saineolaí ar cháilíocht agus anailís uisce, bhí sé ina bhall den dara coimisiún ríoga ar thruailliú aibhneacha, agus rinne sé staidéar ar cháilíocht uisce Londain ar feadh na mblianta. Rinne sé staidéar freisin ar lasracha lonrúla agus éifeachtaí brú an atmaisféir ar ghás dlúth adhainte, agus bhí sé ar cheann de na fionnachtana ar héiliam .

Tagairtí
Básanna i 1899
Daoine a rugadh i 1825
 Ceimiceoirí na Breataine
 Alumni Choláiste Leighis Ospidéal Naomh Bartholomew
 Acadóirí Choláiste Leighis Ospidéal Naomh Bartholomew
 Daoine a cuireadh oideachas orthu i Scoil Ghramadaí Ríoga Lancaster
 Alumnais Ollscoil Marburg
 Comhaltaí an Chumainn Ríoga
 Ridirí Ceannasaí Ord na Folctha
 Daoine as Lancaster, Lancashire
 Faighteoirí an Bhonn Copley
 Edward
 Cumann Liteartha agus Fealsúnachta Mhanchain
The Bremen Town Musicians (scannán)

Gearrscannán beochana Meiriceánach is ea The Bremen Town Musicians a rinneadh sa bhliain 1935. Is gearrscannán ComiColor Cartoons é.

Scannáin beochana 1935
ComiColor Cartoons
Carn voltach

Ba é an carn voltach an chéad cheallra leictreach a d’fhéadfadh sruth leictreach leanúnach a sholáthar do chiorcad . Ba é an fisiceoir Iodálach Alessandro Volta a chum é, a d’fhoilsigh a thurgnaimh sa bhliain 1799. Chuir an carn voltach ar chumas sraith tapa fionnachtana eile lena n-áirítear dianscaoileadh leictreach ( leictrealú ) uisce go dtí ocsaigin agus hidrigin le William Nicholson agus Anthony Carlisle (1800), agus fionnachtain nó aonrú na n-eilimintí ceimiceacha sóidiam (1807), potaisiam (1807), cailciam (1808), bórón (1808), bairiam (1808), strointiam (1808), agus maignéisiam (1808) le Humphry Davy .

Tagairtí 

 Cineálacha ceallraí 
 Alessandro Volta
Hermann Kolbe

Chuir Adolph Wilhelm Hermann Kolbe (27 Meán Fómhair 1818 - 25 Samhain 1884  ) le breith na ceimice orgánaí nua-aimseartha. Bhí sé ina Ollamh ag Marburg agus Leipzig. Chum Kolbe an téarma sintéis agus chuir sé le deireadh fealsúnachta an beathúlachas trí shintéis na substainte orgánaí an t-aigéad aicéiteach ó dhéshuilfíd charbóin, agus chuir sé le forbairt na teoirice struchtúraí . Rinneadh é seo trí mhodhnuithe ar an smaoineamh " fréamhacha" agus tuar cruinn go raibh alcóil thánaisteacha agus threasacha ann, agus tríd an tsraith imoibriúcháin orgánacha a bhí ag teacht chun cinn trína leictrealú Kolbe ar shalainn charbocsaláite, an t-imoibriú Kolbe-Schmitt in ullmhú aspairín. agus sintéis nítríle Kolbe . Tar éis staidéir le Wöhler agus Bunsen, bhí baint ag Kolbe le  luath hidirnáisiúnú na ceimice trí obair thar lear i Londain (le Frankland ), agus bhain sé ardú céime amach ina réimse chun an Iris für Praktische Chemie a chur in eagar. Mar sin, toghadh é ar Acadamh Eolaíochtaí Ríoga na Sualainne, agus bhuaigh sé Bonn Davy Chumann Ríoga Londain sa bhliain a fuair sé bás.

Tagairtí
Básanna i 1884
Daoine a rugadh i 1818
Ceimiceoirí Gearmánacha
Goibnenn mac Conaill

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Goibhneann mac Conaill (Sean-Ghaeilge Goibnenn mac Conaill) (beo 537), an chéad rí dá mhuintir luaite sna hannála.  Nath Í (bás 445), Ardrí, ba ea a shin seanathair.

Sa bhliain 537, chloígh sé rí Uisnigh, Maine mac Cerbaill d'Uí Néill an Deiscirt i gCath Chlaonlocha (gar de Kinelea, Contae na Gaillimhe) agus maraíodh Maine.  Bhí Maine ag iarraidh gialla Uí Mhaine a ghabháil.  Mar thoradh an catha seo, tháinig muintir Uí Mhaine faoi ghéillsine na gConnacht agus Cineál Mhaine as Tethba faoi ghéillsine Uí Néill an Deiscirt, agus tháinig Uí Fhiachrach Aidhne i gceannas sna Connachta sa 7ú haois.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Richard Abegg

Ceimiceoir Gearmánach  agus ceannródaí theoiric an fhiúsnaisc ab ea Richard Wilhelm Heinrich Abegg (9 Eanáir 1869 - 3 Aibreán 1910). Mhol sé gur gnách gurb é ocht an difríocht idir an fiús dearfach uasta agus diúltach uasta de dhamhna. Tugtar riail Abegg air seo anois. Bhí sé an-tugtha don spórt balún aer te, agus ba chúis lena bhás ag aois 41 nuair a thit sé ina bhalún de thuairt san tSiléis.

Tagairtí

Básanna i 1910
Daoine a rugadh i 1869
Ceimiceoirí Gearmánacha
Cobthach mac Gabráin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Cobhthach mac Gabhrán (Sean-Ghaeilge Cobthach mac Gabrán).

Nó fios go cruinn áit Cobhthaigh sna ríliostaí.  Feictear é sna ginealaigh ach ní fhaightear tuairisc follasach faoi sna hannála.  Bhí sé i réim am éigin idir na blianta 538 agus 601. 

Is amhlaidh gur tháinig Cobhthach i gcomharbacht ar a uncail, Goibnenn mac Conaill, agus a mhac Colmán ar féin.  D'éirigh Colmán ina rí Chonnacht, an chéad duine ó Uí Fhiachrach Aidhne.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Ceallach mac Guaire

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea  Ceallach mac Guaire  (Sean-Ghaeilge Cellach mac Guairi) (bás 665).

Tháinig i gcomharbacht ar a athair, Guaire Aidhne mac Colmáin.  Ní raibh sé i réim ach le dhá bhliain.

Le linn na mblianta 664-644, bhí galar nó plá in Éirinn ar a glaodh Buidhe Conaill.  Ní fios ámh ar éag Ceallach dá bharr.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Naisc sheachtracha 
 Corpus of Electronic Texts

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Optaighéineolaíocht

Is teicníc bhitheolaíoch é an optaighéineolaíoch a bhaineann le solas a úsáid chun néaróin a rialú. Roimhe seo, mionathraíodh na néaróin seo go géiniteach roimhe seo chun ianchainéil solas-íogair a léiriú. Dá bhrí sin, is modh néaramhodhnúcháin í an optaighéineolaíoch a úsáideann meascán de theicnící ó optaic agus géineolaíocht chun gníomhaíochtaí néarón aonair i bhfíochán beo a rialú - fiú laistigh d’ainmhithe atá ag bogadh go héasca.  I roinnt úsáidí, tagraíonn an optaighéineolaíoch freisin do mhonatóireacht optúil ar ghníomhaíocht néarónach agus ar rialú néarchonairí bhithcheimiceacha i gcealla neamh-néarónacha,  cé gur tháinig na gníomhaíochtaí taighde seo roimh ianchainéil  sholasmhothálacha a úsáid i néaróin.   Toisc go n-úsáideann roinnt údair an optaighéineolaíoch chun tagairt a dhéanamh do rialú optúil amháin ar ghníomhaíocht néaróin atá sainithe go géiniteach agus ní ar na cineálacha cur chuige breise taighde seo,    is sampla d''ilchiallachas é an téarma optaighéineolaíoch.

Tagairtí
 Néareolaíocht
 Teicnící agus uirlisí bitheolaíocha
 Cibirnitic
 Teoiric rialaithe
 Néarphróistéiticí
 Innealtóireacht néarach
 Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
 Optics
Lá Domhanda an Bhainne

Ceiliúrtar Lá Domhanda an Bhainne ar an 1 Meitheamh gach bliain. Roghnaigh an tEagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe an dáta seo le haghaidh ceiliúradh bliantúil ar thábhacht na hearnála déiríochta ar fud an domhain.

Tagairtí 

Bainne
Féilte idirnáisiúnta
Náisiúin Aontaithe
Déiríocht
Nasc triarach

Sa cheimic, is éard is nasc triarach ná nasc ceimiceach idir dhá adamh ina bhfuil sé leictreon nasctha in ionad an dá cheann is gnách i naisc chomhfhiúsacha aonair . Tá naisc thriaracha níos láidre ná na naisc chomhfhiúsacha aonair  nó naisc dhúbailte, le nascord de thrí. Is féidir an nasc triarach is coitianta, sin idir dhá adamh carbóin, a fháil in ailcí.

Tagairtí

 Nascadh ceimiceach
Pillow Queens

Is banna rac Éireannach ó Baile Átha Cliath é Pillow Queens.

Dioscliosta

Albaim

Ceirníní leathfhada

Tagairtí 

Racghrúpaí Éireannacha
Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2016
Samhail Bohr

San fhisic adamhach, is éard atá sa tSamhail Bohr nó sa tSamhail Rutherford-Bohr, a chuir Niels Bohr agus Ernest Rutherford i láthair i 1913, córas ina bhfuil núicléas beag dlúth timpeallaithe ag leictreoin fhithiseacha - cosúil le struchtúr an Ghrianchórais, ach le  haomadha a sholáthraíonn fórsaí leictreastatacha in áit imtharraingthe. Tar éis an tSamhail Chiúbach (1902), Samhail na Maróige Rísíní  (1904), samhail Satarnach (1904), agus samhail Rutherford (1911) tháinig samhail Rutherford-Bohr nó go gairid an tSamhail Bohr  (1913). Bhain an feabhsúchán ar samhail Rutherford 1911 go príomha leis an léirmhíniú fisiceach chandamach nua.

Tagairtí
 Fisic adamhach
 Fisic chandamach bhunaidh
 Fisic hidrigine
 Niels Bohr
 1913 san eolaíocht
Conchobar mac Cummascaig


Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Conchúr mac Cumascaigh (Sean-Ghaeilge Conchobar mac Cummascaig) (bás 769).

Tar éis bhás Fhearghaile Aidhne (bás 696), thit cumhacht Aidhne i léig.  Ní raibh tionchar ag a cheannairí ach ina dtuath dhúchais féin agus.  Is éiginnte í an chomharbacht, fiú.  Ní fheictear Conchúr mar rí ach ina thásc, níos mó ná seachtó bliain tar éis Fhearghaile, agus níl aithne ach ar ceannaire amháin eile na tuaithe san ochtú haois, .i. Art mac Flaithnia.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Art mac Flaithnia

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Art mac Flaithnia (Sean-Ghaeilge Art mac Flaitnia) (bás 772).

Is éiginnte í an chomharbacht ríoga tar éis bhás Fheargail Aidhne sa bhliain 696, a léiríonn cé chomh íseal is a raibh stádas Aidhne.  Níl aithne ach ar bheirt cheannairí na tuaithe ón 8ú haois, Art agus Conchúr mac Cumascaigh.

Tuairiscítear gur maraíodh Art sa bhliain 772 chomh maith lena comharsan Aodh Ailín, rí Uí Mhaine.

Le linn lár na haoise, d'ionghabh Déise Tuaiscirt (aitheanta níos deireanaí mar Dhál gCais) na tailte Aidhne darb ainm Contae an Chláir anois, sa Mhumhain isteach, faoin ainm Tuadhmhumhain/Tuamhain, atá fós sa chúige úd.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála Tiarnaigh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Ollscoil na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Anluan mac Conchobhair

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Anluan mac Conchúir (Meán-Ghaeilge Anluan mac Conchobhar) (bás 805).  B'fhéidir é gur mac le Chonchúr mac Cumascaigh (bás 763), rí Aidhne, é Anluan.

I ndiaidh tréimhse fada as cuimhne tar éis bhás Fheargail Aidhne sa bhliain 696, feictear Uí Fiachrach Aidhne arís sna hannála ó am y ag tús na naoú haois go dtí deireadh na ré Ghaelaí in Éirinn sa 17ú haois.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Cathal Aidhne mac Ailealla

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Cathal Aidhne mac Ailealla (bás 812).

Foinsí 
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Cléireach mac Ceadaigh

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Cléireach mac Ceadaigh (bás 820).  Sinsear eapainmneach Uí Chléirigh is ea é.

Foinsí 
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Walther Kossel

Fisiceoir Gearmánach ab ea  Walther Ludwig Julius Kossel (4 Eanáir 1888 - 22 Bealtaine 1956) a cáil air as a theoiric faoin nasc ceimiceach (nasc ianach/riail an ochtréid),dlí díláithriúcháin Sommerfeld-Kossel de speictrim adamhacha, samhail Kossel-Stranski d’fhás criostail, agus éifeacht Kossel. Ba mhac é Walther le Albrecht Kossel a bhuaigh Duais Nobel i bhFiseolaíocht nó Leigheas sa bhliain 1910.

Gairmréim 
Rugadh Kossel i mBeirlín, agus thosaigh sé ag staidéar in Ollscoil Heidelberg i 1906, ach bhí sé in Ollscoil Bheirlín i rith 1907 agus 1908. Sa bhliain 1910,  rinneadh  cúntóir dó do Philipp Lenard, a bhí ina chomhairleoir tráchtais freisin. Bronnadh a Ph.D. ar Kossel. i 1910, agus d’fhan sé mar chúntóir do Leonard go dtí 1913.

Tagairtí

Fisiceoirí Gearmánacha
Básanna i 1956
Daoine a rugadh i 1888
Riail Abegg

Sa cheimic, deirtear i riail Abegg gurb é ocht an difríocht idir an fiús dearfach agus diúltach uasta de dhúil. D'úsáid an riail brí stairiúil den fhiús atá cosúil leis an gcoincheap nua-aimseartha de staid ocsaídiúcháin ina bhfuil adamh ina dheontóir leictreon nó ina  ghlacadóir. Uaireanta tugtar "dlí an fhiús agus an fhrithfhiús " ar riail Abegg.

Go ginearálta, maidir le dúil cheimiceach ar leith (mar shulfar ) deirtear i riail Abegg  gur minic go mbíonn suim luach absalóideach a fhiús diúltach  (mar shampla −2 do shulfar i  H2S  agus a fhiús dearfach den uasluach (mar +6 do shulfar in 
H2SO4) cothrom le 8.

Tagairtí
 Teoiricí ceimice
Tighearnach mac Cathmogha

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea  Tiarnach mac Cathmhogha  (Sean-Ghaeilge Tighearnach mac Cathmogha) (bás 822).

Foinsí 
 Annála Uladh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Nasc singil

Sa cheimic, is éard atá i nasc singil ann ná nasc ceimiceach idir dhá adamh ina bhfuil dhá fhiúsleictreon. Is é sin, is i bpéirí a roinntear na leictreoin a riartasr idir dhá adamh.  Dá bhrí sin, is cineál nasc comhfhiúsach é nasc singil. Gintear gnáthnasc comhfhiúsach de bharr dísiú de leictreon amháin d'adamh amháin le leictreon amháin d'adamh eile. Nuair a fhorluíonn siad ar a chéile, meascann siad i gcaoi go ngintear fithiseán nua idir an dá adamh. Tugtar fithiseán móilíneach nascach ar an bhfithiseán nua sin. Cur i gcás, i ndéanmhaíocht an naisc H-H forluíonn na fithiseáin adamhacha ar a chéile i dtosach agus ansin meascann siad chun fithisean móilíneach a dhéanamh. Mar struchtúr Lewis, tugtar nasc singil  mar AːA nó A-A  a léiríonn A ina dúil (Moore, Stanitski, agus Jurs 329). Sa chéad leagan, is ionann gach ponc agus leictreon riartha, agus sa dara leagan, is ionann an nasc agus an dá leictreon atá riartha sa nasc singil.

Tagairtí
 Nascadh ceimiceach
Holly Cairns

Is Teachta Dála leis na Daonlathaigh Shóisialta é Holly Cairns nó Holly McKeever Cairns uaireanta, a rugadh ar 4ú Samhain 1989. Bhí gnólacht ag a tuismitheoirí ag díol síoltaí orgánacha, agus rinne Holly Cairns staidéar ar an ngarraíodóireacht orgánach i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. 

Daoine a rugadh i 1989
Daoine as Contae Chorcaí
Polaiteoirí na hÉireann
Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Baill Na Daonlathaigh Shóisialta
Baill den 33ú Dáil
Daoine as Contae Chorcaí
Daoine beo
Uathmharán mac Brocáin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Uathmharán mac Brocáin (bás 871).

Foinsí 
 Annála Uladh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Mael Macduach

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Mael Macduach (bás 920).

Tuairiscítear gur maraíodh Maol ag gaill.  Sa bhliain chéanna, d'éag Aodh mac Lonáin uí Ghuaire, tánaiste Aidhne.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Domhnall mac Lorcáin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Domhnall mac Lorcáin (bás 937).  Fuair sé bás ag Cluain Mhic Nóis.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Flann Ua Cléirigh

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Flann ua Cléirigh.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Ua Comhaltáin Ua Cléirigh

Rí Uí Fhiachrach Aidhne  Ua Comhaltáin Ua Cléirigh  (bás 1025).  Ní feictear a ainm féin sna hannála.

Rí deireanach Uí Cléirigh de shliocht Aidhne ba ea é.  Ina dhiaidh, scaip an chlann as Aidhne go dtí tuaisceart cúige Chonnacht.  Rinneadh easpag Luíne (Achadh Conaire) de Ghiolla Íosa Ó Cléirigh (bás 1230). D'éireodh a shliochtaigh ina mbaird cháiliúla lonnaithe i dTír Chonaill.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.
 Clare Genealogy: Hynes, Hines, O'Heyne, Ó hEidhin

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Øyvind Burrau

Eolaí Danmhargach ab ea Øyvind Burrau  (nó Øjvind Burrau   ), a rugadh 24 Márta 1896  i gCóbanhávan, agus a fuair bás 31 Márta 1979.   Tá aithne níos fearr air mar gheall ar a luaththuairisc ar an mheicnic chandamach, ar an gcaitian déhidrigine, a rinne sé agus é ag Institiúid Niels Bohr . 

D'oibrigh Burrau mar gheodasaí ag an Geodætisk Institut ó 1928 go 1963.

Tagairtí 

 
Básanna i 1979
Daoine a rugadh i 1896
 Geodasaithe
 Fisiceoirí candamacha
Eolaithe Danmhargacha
Walter Heitler

Fisiceoir Gearmánach ab ea Walter Heinrich Heitler (  Gearmáinis: [ˈHaɪtlɐ]; 2 Eanáir 1904 - 15 Samhain 1981) a chuir go mór le leictreodinimic chandamach agus le réimsetheoric  chandamach  . Thug sé ceimic faoinmheicnic chandamach trí theoiric an fhiúsnaisc.

Oideachas 
Sa bhliain 1922, chuir Heitler tús lena staidéar ar fhisic ag Karlsruhe Technische Hochschule, i 1923 in Ollscoil Humboldt i mBeirlín, agus i 1924 in Ollscoil Ludwig Maximilian i München (LMU), áit a ndearna sé staidéar faoi Arnold Sommerfeld agus Karl Herzfeld . 

Ba é an dara dhuine ná a chomhairleoir tráchtais nuair a fuair sé a dhochtúireacht i 1926;  Mhúin Herzfeld cúrsaí san fhisic theoiriciúil agus ceann sa cheimic fhisiceach, agus in éagmais Sommerfeld ghlac sé seilbh ar a ranganna go minic.  

Ó 1926 go 1927, bhí sé ina Chomhalta den Rockefeller Foundation  le haghaidh taighde iarchéime le Niels Bohr ag Institiúid na Fisice Teoiriciúla in Ollscoil Chóbanhávan agus le Erwin Schrödinger in Ollscoil Zurich . Ansin bhí sé ina chúntóir do Max Born ag Institiúid na Fisice Teoiriciúla in Ollscoil Göttingen . 

Chríochnaigh Heitler a Habilitation, faoi Born, i 1929, agus ansin d'fhan mar Privatdozent go dtí 1933.  An bhliain sin, lig an ollscoil dó imeacht toisc go raibh sé ina Ghiúdach.

Tagairtí

Fisiceoirí Gearmánacha
Básanna i 1981
Daoine a rugadh i 1904
 Comhaltaí an Chumainn Ríoga
 Alumni Ollscoil München Ludwig Maximilian
 Giúdaigh na Breataine
 Eolaithe Giúdacha
 Acadóirí Ollscoil Bristol
 Fisiceoirí Giúdacha
 Buaiteoirí Bhonn Max Planck
Giúdaigh Ghearmánacha
Fritz London

Fisiceoir agus ollamh Gearmánach in Ollscoil Duke ab ea Fritz Wolfgang London (7 Márta, 1900 – 30 Márta, 1954). Meastar go bhfuil a chuid ionchuir bhunúsaigh le teoiricí nasctha ceimicigh agus fórsaí idirmhóilíneacha (fórsa easraithe London) clasaiceach inniu agus pléitear iad i dtéacsleabhair chaighdeánacha na ceimice fisiceacha. In éineacht lena dheartháir Heinz London, chuir sé go mór le tuiscint a fháil ar airíonna leictreamaighnéadacha sárstiúrthóirí sé go mór le tuiscint a fháil ar airíonna leictreamaighnéadacha forsheoltóirí le cothromóidí Londain agus ainmníodh é don Duais Nobel sa Cheimic chúig uaire ar leithligh.

Beathaisnéis 
Rugadh London i Breslau, an Ghearmáin (Wrocław anois, an Pholainn) mar mhac le Franz London (1863-1917). Agus é ina Ghiúdach, chaill London a phost in Ollscoil Bheirlín tar éis do Pháirtí Naitsíoch Hitler dlíthe ciníocha 1933 a rith. Ghlac sé poist ar cuairt i Sasana agus sa Fhrainc, agus chuaigh sé ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe i 1939, agus rinneadh saoránach eadóirsithe de i 1945. Níos déanaí ina shaol, bhí London ina ollamh in Ollscoil Duke. Bronnadh Bonn Lorentz air i 1953. Fuair sé bás de bharr tinneas croí i Durham, Carolina Thuaidh, i 1954.

Éachtaí acadúla

Tagairtí

Básanna i 1954
Daoine a rugadh i 1900
 Daoine as Durham, Carolina Thuaidh
 Eolaithe ó Wrocław
 Daoine ó Chúige Silesia
 Fisiceoirí Meiriceánacha an 20ú haois
 Dámh Ollscoil Duke
 Eisimircigh Ghiúdacha ón nGearmáin Naitsíoch go dtí na Stáit Aontaithe
 Eolaithe Giúdacha Mheiriceá
 Fisiceoirí Giúdacha
 Buaiteoirí Bhonn Lorentz
 Fisiceoirí cainníochta
 Fisiceoirí teoiriciúla
 Comhaltaí Chumann Fisiciúil Mheiriceá
Fórsa easraithe London

Is cineál fórsa iad fórsaí easraithe  London ( FEL, ar a dtugtar fórsaí easraithe freisin,  fórsaí dépholacha meandracha déphol-spreagtha, Naisc Dhépholacha  Spreagtha Luaidhe Luaineacha  nó go scaoilte mar fhórsaí van der Waals ) atá ag gníomhú idir adaimh agus móilíní a bhíonn de ghnáth siméadrach go leictreach; is é sin, déantar na leictreoin a dháileadh go siméadrach maidir leis an núicléas.  Is cuid d’ fhórsaí van der Waals iad . Ainmnítear an FEL i ndiaidh an fhisiceora Ghearmánaigh Fritz London .

Tagairtí
 Fórsaí idirmhóilíneacha
 Nascadh ceimiceach
Peskotomuhkati

Is Meiriceánaigh dhúchasacha iad na Peskotomuhkati (nó na Passamaquoddy sa Bhéarla), a bhfuil cónaí orthu in oirthuaisceart Mheiriceá Thuaidh, go príomha i Maine, sna Stáit Aontaithe, agus i New Brunswick, Ceanada.

Tá rialtas eagraithe ag muintir na bPeskotomuhkati i gCeanada, ach níl stádas oifigiúil na gCéadta Náisiúin acu.

Tagairtí
 
 Pobail Algancach
 Pobail dhúchasacha Choillearnacha an Oirthuaiscirt
 Stair Mheiriceánaigh dhúchasacha Maine
 Cónaidhm Wabanaki
Móilín dé-adamhach

Is móilíní iad móilíní dé-adamhacha nach bhfuil iontu ach dhá adamh, den dúil cheimiceach chéanna nó éagsúil.  Is de bhunadh na Gréige an réimír dé-, rud a chiallaíonn "dhá". Má tá dhá adamh den dúil chéanna i móilín dé-adamhach, mar shampla hidrigin (H 2 ) nó ocsaigin (O 2 ), deirtear go bhfuil sé homanúicléach . Seachas sin, má tá dhá adamh difriúil i móilín dé-adamhach, mar aonocsaíde carbóin (CO) nó ocsaíd nítreach (NO), deirtear go bhfuil an móilín heitreanúicléach. Tá an nasc i móilín  homanúicléach dé-adamhach neamhpholach .

Tagairtí
 
 Ceimic ghinearálta
 Céimseata mhóilíneach
 Steiréiceimic
Alexei Navalny

Is dlíodóir agus gníomhaí polaitíochta Rúiseach é Alexei Nalavny (a rugadh ar 4 Meitheamh 1976).

Saol 
Fuair Nalavny céim sa dlí ó Ollscoil Rúiseach Chairdeas na Náisiún i Moscó sa bhliain 1998. Bhí sé ag staidéar ina dhiaidh sin in Ollscoil Airgeadais faoi Rialtas Chónaidhm na Rúise i Moscó agus bhí sé ina Chomhalta Domhanda Greenberg in Institiúid Jackson um Ghnóthaí Domhanda in Ollscoil Yale sa bhliain 2010.

Agóidíocht 
Go luath i ndiaidh dó a chéim a bhaint amach sa bhliain 1998 chuaigh sé isteach i gcúrsaí polaitíochta mar dhuine a sheas go daingean in aghaidh réimeas Vladimir Putin. Ón am sin, bhain sé cáil amach mar scairshealbhóir gníomhaíoch agus feachtasóir in aghaidh na héillitheachta i gCónaidhm na Rúise, agus é ag baint úsáid shuntasach as an idirlíon chun a chuid tuairimí a chur os comhair an tsaoil mhóir.

Is iomaí sin uair a gabhadh é féin le linn léirsithe polaitiúla agus cúisíodh arís is arís eile é, ós rud é gur cuireadh cúbláil, calaois agus sciúradh airgid ina leith. Ciontaíodh dhá uair é agus gearradh téarma príosúin cúig bliana air i gcás amháin agus téarma príosúin trí bliana go leith air sa chás eile, ar fionraí sa dá chás. Shocraigh an Chúirt Eorpach um Chearta an Duine gur tháinig an dá phianbhreith seo i ndiaidh gur séanadh an ceart chun trialach cothroime ar Navalny. Ceapann Navalny, a lucht tacaíochta agus a lán breathnóirí neamhchlaonta gur chúrsaí polaitíochta ba chúis leis na himeachtaí coiriúla ina aghaidh agus go raibh siad á ndíriú ag a chéilí comhraic polaitiúla.

Fuair Navalny breis is 27% de na vótaí i dtoghchán méarachta Mhoscó 2013. Séanadh an ceart chun bheith ina iarrthóir i dtoghchán uachtaránachta 2018 air, toisc gur ciontaíodh é as cionta coiriúla. Meastar go forleathan fós gurb é an céile comhraic is scanrúla don Uachtarán Putin taobh istigh de Chónaidhm na Rúise.

Faoi chos, 2020-2021 
Mhair Navalny i ndiaidh iarracht chun é a nimhiú, dar le beagnach cách, i mí Lúnasa 2020. deirtear gur tugadh an nimh Novichok do Navalny nuair a bhí sé ar eitilt go Moscó. D’éirigh sé tinn is tugadh go dtí ospidéal sa tSibéir é sular aistríodh é go Beirlín na Gearmáine.  Dúirt a lucht leanúna go ndearna an stát Rúiseach iarracht é a mharú.

Aslonnaíodh chun na Gearmáine le haghaidh cóireála leighis é. 

Nuair a d'fhill Navalny ar an Rúis, cuireadh a phianbhreith fionraí príosúin trí bliana go leith i ngníomh ar bhonn sárú liomhnaithe ar a pharúl agus tá pianbhreith dhá bhliain go leith á chur isteach aige dá bharr sin Leanann údaráis na Rúise orthu ag caitheamh lena ghluaiseacht iomlán mar sceimhlitheoirí agus antoisceach, in ainneoin agóidí forleathan ina choinne sin ó gach cearn den domhan.

Sa bhliain 2021, bhí smachtbhannaí gearrtha ag Stáit Aontaithe Mheiriceá ar sheachtar feidhmeannach sinsearach de chuid na Rúise. Bhí údaráis Mheiriceá den tuairim go raibh Rialtas na Rúise freagrach as an nimhiú a rinneadh ar Navalny.

Tagairtí 

Polaiteoirí na Rúise
Daoine a rugadh i 1976
Muirgheas Ua hEidhin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Muirgheas Ua hEidhin (bás 1180).

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Giolla Cheallaigh Ua hEidhin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Giolla Cheallaigh Ua hEidhin (bás 1153).

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Mael Fabhaill Ua hEidhin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Maolfhabhaill Ua hEidhin (Meán-Ghaeilge Mael Fabhaill Ua hEidhin (bás 1048).

Tháinig Maolfhabhaill i gcomharbacht ar Ua Comhaltáin Ua Cléirigh. 

Tharla na heachtraí a leanas le linn a réimis:
 ACM 1033.9: Maidhm etir Ele & Uí Fiachrach Aidhne, i t-torchair Braen Ua Clérigh, & Muiredhach mac Giolla Pattraicc co sochaidhibh oile.
 ACM 1047.13, 1047.14: Mac Donnchaidh Guit, righdhamhna Temhrach & h-Ua h-Eidhin tigherna Ua Fiachrach Aidhne, d'ecc.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Hynes Family
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea  Maol Ruanaidh na Paidre Ó hEidhin  (Meán-Ghaeilge Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin) (bás 1014).

An chéad duine dá mhuintir ba ea Maol Ruanaidh a rinneadh Aidhne de.  Ba é Eoghan Ó hEidhin (II), a d'éag sa bhliain 1340, an ceann deireanach.

Comhghuaillí Bhrian Bóramha ba ea Maol Ruanaidh agus b'fhéidir go raibh gaol pósta ann.  Throid sé ar son Bhriain ag Cath Chluain Tarbh sa bhliain 1014, ach d'éag sé ann.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Hynes Family
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Giolla na Naomh Ua hEidhin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Giolla na Naomh Ua hEidhin (bás 1100).

An tríú duine dá mhuintir ba ea Giolla na Naomh a rinneadh rí Aidhne de.  Bhí sé i gcoróin le dhá bhliain is seasca aige, ar cheann desna réimis is faide atá fianaise ann dó i stair na hÉireann. 

Sa bhliain 1055, mharaigh sé Domnhall Ruadh Ua Briain ach ní tuairiscítear an fáth.

Sa bhliain 1067, tharla Cath Turlaigh Adhnaigh ina chuid críoch, inár maraíodh Áed in Gai Bernaig, rí Chonnacht, agus go leor eile.

Adhlacadh Giolla na Naomh i gCluain Mhic Nóis.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Giolla Mo Choinne Ua Cathail

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Giolla Mo Choinne Ua Cathail (bás 1147).

De shliocht Chathail mhic Ógáin é Giolla Mo Choinne, agus an t-aon duine amháin dá mhuintir a rinneadh rí Aidhne de.  Tiarnaí Chineál Aodha na hEachtaí ba iad go dtí gur chuir a ngaoil, clann Uí Sheachnasaigh an ruaig orthu sa 13ú haois.  Lonnaigh siad ansin they i dtuaisceart Chontae na Gaillimhe  d'imigh siad as cuimhne.

Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland, Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Cuingir líneach d'fhithiseáin adamhacha

Is éard is cuingir líneach d'fhithiseáin adamhacha nó (CLFA) ann ná forshuíomh  candamach d'fithiseáin adamhacha agus teicníc chun na bhfithiseán móilíneach a ríomh sa cheimic chandamach. .

Tagairtí
Ceimic Fhisiceach
 Nascadh ceimiceach
 Ceimic fhisiceach
Teoiric na Feidhme Dlúis

Is éard is teoiric na feidhme dlúis ( TFD ) ann ná modh samhaltaithe i gcomhair samhaltaithe meicniúla candamaí a ríomh, a úsáidtear san fhisic, sa cheimic agus eolaíocht na n-ábhar, chun imscrúdú a dhéanamh ar struchtúr leictreonach (nó struchtúr núicléach ) (an  bhunstaid  go príomha) de chórais le go leor corp, go háirithe adaimh, móilíní, agus na pasanna comhdhlúite. Ag baint úsáide as an teoiric, is féidir na hairíonna a bhaineann le córas il-leictreon a chinneadh trí úsáid a bhaint as feidhmeáin, .i.  feidhmeanna feidhm eile.

Tagairtí
 
 Modhanna struchtúir leictreonacha
 Teoirimí fisice
Jeremy Bentham

Fealsamh, teoiricí an dlí agus leasaitheoir sóisialta ba ea Jeremy Bentham (15 Feabhra 1748 - 6 Meitheamh 1832). D'fhorbair sé idé-eolaíocht an fhóntachais.

Saol 

Céimí de chuid Choláiste na Banríona, Ollscoil Áth na nDamh ba ea Bentham sa bhliain 1763  (Master 1766). Glaodh chun an Bharra air sa bhliain 1769 ach ní raibh sé i gcleachtadh riamh.

Thug smaointe Bentham ugach tábhachtach do na daoine a chuir Ollscoil Londan (UCL faoi láthair) ar bun mar an gcéad ollscoil lántuata i Sasana. Ní raibh baint dháiríre ag Bentham le bunú na hinstitiúide nua, ach amháin go ndearna sé cinnte de gur ceapadh a protégé John Austin ina chéad Ollamh le Dlí-eolaíocht ar an ollscoil. Mar sin féin, mar aitheantas ar an spreagadh a thug sé dá bunú, tá a chnámharlach mar chreatlach don "féin íocón" a bhíonn ar taispeáint i UCL de ghnáth.
Cé nach raibh sé ina Ollamh le Dlí-eolaíocht in Ollscoil Londan ach ar feadh ocht mbliana, is téacs bunaidh an phosaitíbheachais dhlíthiúil é 𝑻𝒉𝒆 𝑷𝒓𝒐𝒗𝒊𝒏𝒄𝒆 𝒐𝒇 𝑱𝒖𝒓𝒊𝒔𝒑𝒓𝒖𝒅𝒆𝒏𝒄𝒆 𝑫𝒆𝒕𝒆𝒓𝒎𝒊𝒏𝒆𝒅 (1832) le John Austin.

Fealsúnacht 
Mar bhunaitheoir fhealsúnacht an fhóntachais i bhfoirm nua-aimseartha, rinne Bentham cáineadh géar ar choincheapa mar an dlí nádúrtha agus na cearta nádúrtha ("seafóid ar chosa taca").

Teoiricí an dlí 
Moladh sé go díograiseach cuíchóiriú a dhéanamh ar dhlí Shasana agus, go háirithe, é a chódú. Ina theannta sin, feictear an bhéim a chuir sé ar luach na trédhearcachta (agus an fhaireachais) sna mholtaí a rinne sé maidir le hathchóiriú an chórais choiriúil, an Panopticon go mór mór. Cé nár tógadh a leithéid sin d'áras riamh réir na sonraíochta a chuir Bentham chun cinn, bhí tionchar ag an smaoineamh sin ar dhearadh na bpríosún sa naoú haois déag agus, mar mheafar don smacht sóisialta agus don easpa príobháideachais, is slat tomhais é fós i ndíospóireachtaí comhaimseartha.

Bhí Bentham i measc na bhfealsamh nua-aimseartha a rinne an cás is luaithe san Iarthar ar son chearta ainmhithe agus gníomhartha homaighnéasacha a dhéanamh dleathach (sa dara cás, argóint nár foilsíodh den chéad uair roimh 1931).

Féach freisin 

 John Stuart Mill
 David Hume

Tagairtí 

Fealsúna Sasanacha
Saineolaithe dlí
Daoine a rugadh i 1748
Básanna i 1832
Fóntachas
Eoghan Ó hEidhin (II)

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea Eoghan Ó hEidhin (bás 1340).

Is é an duine deireanach dá mhuintir ar a tugadh an teideal rí Uí Fhiachrach Aidhne.  Ba é a chomhainmneach Eoghan Ó hEidhin, a d'éag sa bhliain 1253, an t-iar-dhuine leis an teideal úd.  Sna hannála Éireann, feictear idir an dá linn beirt fhear Uí Eidhin, cé nach deirtear gur ríthe iad:
 ACM 1263.5: Maol Fabhaill Ua h-Edhin do marbhadh lá Gallaibh.
 ACM 1326.4. Nicholas Ó hEidhin d'éag.

De réir na hannála, maraíodh Eoghan ag a mhuintir féin, gan sonraí eile inste.  Bhíodh a mhuintir ina thaoisigh Choill Ua bhFiachrach go dtí gur ruaigeadh iad ag Cromwell sna 1650í.  Bhí Ceann na Fine ina chónaí ámh gar de Chinn Mhara chomh déanach is 1840.

 Féach freisin 
 Eoghan Ó hEidhin

 Foinsí 
 Annála Uladh
 Annála na gCeithre Máistrí
 Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
 Charles-Edwards, T. M. (2000), Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, 
 Dan McCarthy, Synchronisms, Coláiste na Tríonóide.

Tagairtí 

Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne