joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Luaineacht chandamach

I bhfisic chandamach, is éard atá i luaineacht chandamach athrú sealadach fánach ar mhéid an fhuinnimh ag pointe i spás. De réir na teoirice candamaí níl damhna ná fuinneamh san fholús, ach tá luaineachtaí ann, trasdul idir ní agus neamhní mar a bhféadtar fíoreiseadh a dhéanamh d’eiseadh poitéinsiúil trí fhuinneamh, mar a deir prionsabal éiginnteachta Heisenberg. (Is ionann fuinneamh agus damhna, ós rud é nach bhfuil i ndamhna ach bearta fuinnimh.) Fágann sin go bhfuil an folús lán de chruthú agus de chealú, cé go bhfuil na luaineachtaí an-bheag agus gur minic a chealaíonn siad a chéile.}}  
Is éard atá i gceist anseo mionluaineachtaí i luachanna na réimsí a sheasann do bhuncháithníní, leithéidí réimsí leictreacha agus maighnéadacha a sheasann don fhórsa leictreamhaighnéadach atá á iompar ag fótóin, réimsí W agus Z (bósóin) a iompraíonn an fórsa lag, agus réimsí glúón a iompraíonn an fórsa láidir.   Nochtar luaineachtaí folúis mar cáithníní fíorúla agus iad ina bpéirí cáithnín-frithcháithnín.  
Cruthaítear luaineachtaí folúis agus cáithníní fíorúla go tobann gan foinse fuinnimh, agus dá bhrí sin sáraíonn siad dlí inchoimeád an fhuinnimh. Ach cealaíonn siad a cheile taobh istigh den achar atá socair ag prionsabal na héiginnteachta agus ní féidir iad a bhreathnú.  

Deir prionsabal na éiginnteachta gur féidir an éiginnteacht san fhuinneamh agus san aimsir a chur i gcomhchoibhneas. Ní féidir na cáithníní a bhreathnú go díreach, ach is féidir toradh carnach a thomhas. Mar shampla, is éigríochta iad mais “lom” agus lucht na gcáithníní fíorúla gan luaineachtaí candamacha; deir teoiric an athnormalaithe gurb é an sciathú a bhaineann le scamall na gcáithníní fíorúla is cúis le mais agus lucht finideach na mbuncháithníní.   

B’fhéidir gurbh éigean do luaineachtaí candamacha a bheith ann chun tús a chur le struchtúr na cruinne. De réir shamhail an an bhoilscithe chosmaigh, mhéadaigh na luaineachtaí a bhí ann nuair a thosaigh an boilsciú, rud ar eascair an mórstruchtúr atá anois ann as. Ina theannta sin, b’fhéidir gur fuinneamh folúis is cúis le fairsingiú na cruinne agus é ag luasghéarú (an tairiseach cosmeolaíochta).

Nótaí

Réalteolaíocht
Cosmeolaíocht
Aire cosanta

Bíonn aire cosanta ina aire rialtaisatá i gceannas ar an Aireacht nó Roinn Cosanta, a rialaíonn fórsaí armtha i stáit cheannasacha . Athraíonn ról aire cosanta go mór ó thír go tír; i roinnt acu níl an t-aire i gceannas ach ar chúrsaí ginearálta buiséid agus ar sholáthar trealaimh; ach i gcásanna eile bíonn an t-aire ina chuid dhílis den slabhra ceannais míleata oibríochta freisin. D’fhéadfaí aire cosanta bheith ina Aire Cosanta Náisiúnta, Rúnaí Cosanta, Rúnaí Stáit Cosanta nó athrú éigin cosúil leis.
Ponc Press

Litirphreas is ea Ponc Press a bhaineann úsáide as clóphreas de chnaipe plaitín Heidelberg 10 X IS (c . 1958) agus a fhoilsíonn leabhair ealaíonta litríochta i gCiarraí. Deirtear gur tháinig roinnt de na stíleanna cló-aghaidhe ó Cuala Press, faoi stiúir na ndeirfiúracha Yeats i mBinn Éadair i mBaile Átha Cliath. I gcló Hawthorn Press a tugadh go Daingean Uí Chúis é sna 1970dí. Lean na húinéiri ina dhiaidh sin ag déanamh ceardaíocht ar eagráin theoranta, láimhchlóite, le dearadh ealaíonta, le sraith leabhair i nGaelainn, i mBéarla agus i nGearmánais faoi inphrionta Púca Press. Déanann Ponc Press ceiliúradh agus forbairt ar an traidisiún sin.

Tuilleadh

Féach www.poncpress.ie

Ealaíontóirí na hÉireann
Contae Chiarraí
Foilsitheoirí
Litríocht na Gaeilge
An Daingean
Áine Ní Chíobháin

Is fís-ealaíontóir í Áine Ní Chíobháin atá lonnaithe sa Daingean i gContae Chiarraí. Faigheann sí ionsparáid ó bheith ag féachaint ar an tírdhreach timpeall uirthi. Tá céim onóracha bainte amach aici ó Choláiste Crawford i gCorcaigh. Tá ealaín léi sna bailiúcháin ag HETAC, CIT agus Comhairle Chontae Chiarraí. Thaispeáin sí pictiúir dá cuid sa RHA Annual & Impressions Biennale. Tá go leor deontaisí, tréimhsí cónaithe agus duaiseanna do thionscnaimh buaite aici ó thosaigh sí amach ar bhóthar na healaíne.

Ealaíontóirí na hÉireann
Gaeilgeoirí
Daoine as Contae Chiarraí
Dairena Ní Chinnéide

Is file Éireannach í Dairena Ní Chinnéide. An t-ochtú leabhar filíochta ó pheann Dairena Ní Chinnéide ná Labhraíonn Fungi. I measc na gcnuasach eile tá An Trodaí & Dánta Eile / The Warrior & Other Poems ' ( Cló Iar-Chonnacht 2005 ) agus Cloithear Aistear Anama ( Coiscéim 2014 ). Maireann sí i gCorca Dhuibhne lena mac. Breis eolais ar fáil ó www.poncpress.ie/writers

Saothair áirithe
 An Trodaí & Dánta Eile/The Warrior & Other Poems, 2006
 Máthair an Fhiaigh/The Raven's Mother, 2008
 An tEachtrannach/Das Fremde/The Stranger, 2008
 Pol na mBabies, 2008
 Bleachtaire na Seirce, 2011
 Cloithear Aistear Anama, Coiscéim, 2013
 Labhraíonn Fungie/Fungie Speaks, 2015
 Fé Gheasa/Spellbound, 2016
  Tairseach, Éabhlóid, 2021

Filí na hÉireann
Scríbhneoirí Gaeilge
Daoine as Contae Chiarraí
Annála Easpacha na hÉireann

Cnuasach croinicí Meán-Ghaeilge as annála éagsúla Éireann is ea Annála Easpacha na hÉireann.  Tiomsaíodh iad in Osraí, is dócha le linn saol in Donnchad mac Gilla Pátraic (bás 1039), rí Osraí agus na Laighean.  Mórscéal sa téacs is ea "Croinic Osraí" (molta ag Radner), a dhíríonn ar eachtraí rí Osraige den 9ú haois, Cearbhall mac Dúnlainge, sinsear Mhic Giolla Phádraig.  Meastar gur cuid den tsaothar hipitéiseach, Chroinic na hÉireann, is ea na míreanna atá ar marthain. 

Rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip desna hAnnála ar son Rev. John Lynch, le párlámhscríbhinn den 15ú-haois mar fhoinse, a bhí i seilbh Giolla na Naomh Mhic Aodhagáin.  Ollamh an Fhéineachais as an Urumhain ba ea Mac Aodhagáin.  Ní scríofa ag Mac Firbhisigh é an t-aon lámhscríbhinn na nAnnál amháin atá ar marthain, ach i lámh scríobhaí anaithnid a rinne cóip de théacs Mhic Fhirbhisigh, ag cur leis nótaí ar an imeall, agus fosta innéacs.  Caomhnaítear an lámhscríbhinn úd sa Koninklijke Bibliotheek van België sa Bhruiséil, MS. 7, c. n. 17, ach is neamhiomlán í.  Tá cúig mhír ann, ag tosú leis an mbliain 573 agus ag críochnú le 914.  

Níl ach pasbheag eolais ann faoin bhfoinse a bhí ag Mac Firbhisigh.  Is amhlaidh gur chuir sé cruth nua-aimseartha ar an litríocht.  Tá bearnaí ann anseo is ansiúd agus an fhoinse doléite.  Chuir cóipeálaí Mhic Fhirbhisigh dátaí leis an téacs, a thóg sé as Annála na gCeithre Máistrí gan iad a dheimhniú nó a cheartú fiú dá mba ghá leis.

Sa chéad mhír, faightear ábhar go formhór maidir le hUí Néill an Tuaiscirt agus b'fhéidir é gur tiomsaíodh é i gcúige Uladh, ach is léir go tiomsaíodh na míreanna eile i nOsraí.  Bhain an chéad tiomsaitheoir leas as foinsí éagsúla, cuid acu (m.s. annála) níos cruinne ná cuid eile (m.s. saothair fhada na mbard).  Mar thoradh, faightear iontu meascán de thaifid fhuara, fínscéalta agus smaoinimh bhaotha, ar chaoi ar leith i measc annál Éireannach.

Foilsíodh dhá eagrán den Fragmentary Annals le déanaí:
 John O'Donovan, Annals of Ireland: three fragments. (Baile Átha Cliath 1860)
 Joan N. Radner, Fragmentary annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)

Féach freisin
 Annála Éireann
 Croinic na hÉireann

Foinsí
 Radner, Joan N., "Writing history: Early Irish historiography and the significance of form", Celtica, imleabhar 23, ll. 312–325. (e-téacs (pdf))

Naisc sheachtracha
 Corpus of Electronic Texts, The Fragmentary Annals of Ireland, eagrán le Radner an
 The Fragmentary Annals of Ireland, eagrán le hÓ Dono Donnabháin

Tagairtí

Annála Éireannacha
An Creeban

Is grúpa beag d’oileáin neamháitrithe sna Scillí, Corn na Breataine iad An Creeban () . 

Is iad An Creeban an ceann is faide siar de Na Carraigeacha Thiar, cuid de Na Scillí,   rud a chiallaíonn gur an pointe is faide siar de Chorn na Breataine atá iontu. Tá siad timpeall 1.5 míle (2.4 ciliméadar) ó thuaidh ó Men Epskop (Carraig an Easpaig),  agus thart ar 0.25 míle (0.4 ciliméadar) siar ó dheas ó Chreag Zantman . D'fhéadfadh go bhfuil an t-ainm gaolmhar leis an Mheán-Bhreatnais "crimp" a chiallaíonn "lorga, droim, nó laftán."  Is é an Charraig Beannach an charraig is feiceálaí ins An Creeban.  Is eol dúinn gur scriosadh ar a laghad tríocha long ar An Creeban.

Féach freisin 

 Liosta longbhriseachta sna Scillí

Tagairtí 

Corn na Breataine
Edward G. Robinson

B'aisteoir Rómánach é Edward G. Robinson a rugadh Emanuel Goldenberg ar an 12 Nollaig 1893 i mBúcairist, an Rómáin, agus fuair bás ar an 26 Eanáir 1973 in Hollywood, California. 

Aisteoirí Meiriceánacha
Aisteoirí Rómánacha
Daoine a rugadh i 1893
Básanna i 1973
Feardorcha I (Impire Naofa Rómhánach)

Ba é Feardorcha I (Gearmáinis:Friedrich I,Laidin: Fridericus I; 1122 - 10 Meitheamh 1190), ar a dtugtar Feardorcha Barbarossa freisin, Impire Naofa na Róimhe ó 1155 go dtí a bhás 35 bliain ina dhiaidh sin. Toghadh é mar Rí na Gearmáine ag Frankfurt an 4 Márta 1152 agus corónaíodh é in Aachen an 9 Márta 1152. Corónaíodh é mar Rí na hIodáile an 24 Aibreán 1155 i bPavia agus ina impire ag an bPápa Aidrian IV an 18 Meitheamh 1155 sa Róimh. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, bhí an téarma sacrum ("naofa") le feiceáil den chéad uair i ndoiciméad i dtaca lena impireacht. Corónaíodh é go foirmiúil ina dhiaidh sin mar Rí na Burgúine, ag Arles an 30 Meitheamh 1178. Bhaistigh cathracha thuaisceart na hIodáile an leasainm Barbarossa ag  a rinne sé iarracht a rialú: ciallaíonn Barbarossa air ("féasóg dhearg" san Iodáilis); sa Ghearmáinis, tugadh " Kaiser Rotbart, a bhfuil an bhrí chéanna leis. Léiríonn leitheadúlacht leasainm na hIodáile, fiú amháin in úsáid níos déanaí sa Ghearmáinis, lárnacht fheachtais na hIodáile dá ghairmréim.
Proinsias II, Impire Naofa Rómhánach

Ba é Proinsias II (Gearmáinis:Franz II.; 12 Feabhra 1768 - 2 Márta 1835) an tImpire Rómhánach Naofa deireanach, a bhí i gceannas ó 1792 go dtí 6 Lúnasa 1806, nuair a dhíscaoil sé an Impireacht Rómhánach Naofa tar éis dó a bheith buailte ag Céad Impireacht na Fraince faoi stiúir Napoléon ag Cath Austerlitz. Sa bhliain 1804, bhunaigh sé Impireacht na hOstaire agus rinneadh Proinsias I de, an chéad Impire na hOstaire, a bhí i gceannas ó 1804 go 1835, agus mar sin ina dhiaidh sin ainmníodh é mar an chéad Doppelkaiser (impire dúbailte) sa stair. Tugadh Impire Impireacht Naofa na Róimhe agus na hOstaire air. Bhí sé ina Rí Aspalda na hUngáire, na Cróite agus na Boihéime mar Proinsias I. D’fhóin sé freisin mar chéad uachtarán Chónaidhm na Gearmáine tar éis a bhunaithe sa bhliain 1815.
Berengar I na hIodáile

Ba rí na hIodáile é Berengar I (Laidin:Berengarius Foroiuliensis; Iodáilis: Berengario; circa 845 - 7 Aibreán 924  ). Bhí sé ina Impire Naofa Rómhánach idir 915 agus a bhás i 924. Tugtar Berengar de Friuli air de ghnáth, ó rialaigh sé tailte teorann na Friuli ó 874 go dtí 890 ar a laghad, ach bhí smacht caillte aige ar an réigiún faoi 896.

Tagairtí
Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann

Ba stát ceannasach é  Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann, a bhí ann idir 1801 agus 1922. Bunaíodh é le hAchtanna an Aontais 1800, a rinne ríochtaí na Breataine Móire agus na hÉireann a chumasc ina stát aontaithe. Mar thoradh ar Shaorstát na hÉireann a bhunú i 1922 athainmníodh an tír ina dhiaidh sin mar  An Ríocht Aontaithe i 1927, atá fós ann sa lá atá inniu ann. 
Stair Thuaisceart Éireann
Coinbhinsiún Idirnáisiúnta maidir leis an Uile Dhuine a Chosaint ón bhFuadach

Shínigh Éire an Coinbhinsiún Idirnáisiúnta maidir leis an Uile Dhuine a Chosaint ón bhFuadach ar an 27 Márta 2007. Ach ní dhaingnigh an rialtas an conradh riamh. D'éirigh rudaí níos casta nuair a tháinig ar thaisí 474 gasúr óg ó árais máithreacha agus naíonáin i dTuaim.  

Ceiliúrtar an Lá Idirnáisiúnta d’Íospartaigh Fuadach ar an 30 Lúnasa gach bliain.

Tagairtí 

Fuadaigh
Cearta daonna
Dlí idirnáisiúnta
Nicolas Hamilton

Is tiománaí carr rásaíochta Sasanach é Nicolas Hamilton (a rugadh ar an 28 Márta 1992) atá san iomaíocht faoi láthair i gCraobhchomórtas Carranna Turasóireachta na Breataine . Déanann sé rásaíocht i gcarr sainóiriúnaithe cionn is go bhfuil pairilis cheirbreach air.

Is é Lewis Hamilton, atá Craobhchomórtas Domhanda Foirmle a hAon bainte sé huaire aige, leathdheartháir athartha Hamilton.

Gairm rásaíochta

Corn Renault Clio an Ríocht Aontaithe 
Ghlac Hamilton páirt ina chéad rás ag Corn Renault Clio an Ríocht Aontaithe i 2011 ag tiomáint do Total Control Racing.  Mheall sé cuid mhór airde as na meáin agus as lucht leanúna an spóirt in ainneoin gur chríochnaigh sé san áit dheireanach.  Bhí a chéad séasúr ina ábhar do chlár faisnéise de chuid an BBC dar teideal Racing with the Hamiltons: Nic in the Driving Seat .

Corn Carranna Turasóireachta na hEorpa 
Bhog Hamilton suas go dtí an Corn Carranna Camchuairte na hEorpa i 2013, ag tiomáint SEAT León Supercopa do Baporo Motorsport.

Craobhchomórtas Carranna Turasóireachta na Breataine 
In 2015, fuair Hamilton conradh le AmD Tuning chun Audi S3 a rásáil i gcúig bhabhta de Chraobhchomórtas Carranna Turasóireachta na Breataine, agus ba é an chéad tiománaí le míchumas a bhí in iomaíocht sa tsraith.  

In 2019, fuair Hamilton conradh lánaimseartha le Motorbase Performance in éineacht le Tom Chilton agus Ollie Jackson.  

An 21 Feabhra 2020, dearbhaíodh Hamilton mar an ceathrú tiománaí i bhfoireann Team HARD i Volkswagen CC, ag coinneáil a urraíocht ROKiT.  Sa rás deireanach i mBrands Hatch, i mbabhta 2 den chraobhchomórtas, scóráil Hamilton a chéad phointe BTCC riamh i ndiaidh dó an rás a chríochnú sa 15ú háit.

Gairm sna meáin 
Ar 8 Márta 2016, fógraíodh go mbeadh Hamilton mar chuid d’fhoireann léiriúcháin Foirmle a hAon ar Channel 4.

Taifead rásaíochta

Achoimre gairme 

† Toisc gur aoi-tiománaí a bhí in Hamilton, ní raibh sé incháilithe le pointí a shaothrú. * Séasúr fós ar siúl.

Torthaí Chraobhchomórtas Carranna Turasóireachta na Breataine 
( eochair ) (Léiríonn rásaí i gcló trom go raibh sé ar cheann an rása   - Pointe bronnta díreach sa chéad rás; léiríonn rásaí i gcló iodálach an chuarda is gasta - Pointe bronnta i ngach rás; * Ciallaíonn seo gi raibh an timánaí ar cheann an rása ar feadh cuarda a laghad - Pointe tugtha i ngach rás) 

† Toisc gur aoi-thiománaí a bhí in Hamilton, ní raibh sé incháilithe le pointí a shaothrú.  

*Séasúr fós ar siúl.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 Suíomh gréasáin oifigiúil
 Achoimre gairm Nicolas Hamilton ag DriverDB.com

Daoine beo
Daoine a rugadh i 1992
Feitis Toirchis

Is comhthéacs é feitis toirchis (ar a dtugtar maiesiafilia nó maieusafóiria fosta) ina bhfeiceann daoine ar leith nó cultúir toircheas mar fheiniméan earótach. D’fhéadfadh go mbeadh tarraingt ghnéasach do mhná atá ag iompar clainne nó atá an chuma orthu go bhfuil siad ag iompar clainne, tarraingt ar lachtadh, nó tarraingt ar chéimeanna áirithe den toircheas cosúil le toirchiú nó breith linbh bainte leis.

Saintréithe 
Níl eilimint ar bith ar leith nó is mó tóir air laistigh de maiesiafilia atá coitianta d'achan maiesiafiliach. D'fhéadfaidh cuid acu dul sa tóir arfantaisíaocht a bhaineann le cásanna inar féidir le duine leanbh a thabhairt ar an saol, nó le cásanna ina bhféadfadh an t-ábhar atá ag iompar clainne gníomhú de réir an chás, cosúil leis an dóigh a théinn siad i ngleic le soghluaisteacht, codladh agus gléasadh. D’fhéadfadh go mbeadh baill agus próisis áirithe sa chorp an athraíonn le linn toirchis mar fhócas d’infheistíocht shíceolaíoch fosta, ach cha bhíonn nochtacht nó gníomhaíochtaí ghnéasacha riachtanach i gcónaí, agus i gcásanna áirithe ní gá fíor thoircheas a bheith ann le griogadh a ghuigh. Sna cásanna seo, d’fhéadfadh gur leor an chuma go bhfuil an bolg méadaithe de bharr murtall nó rólongadh, nó go díreach bluirín d'imleacán atá ag gobadh amach.

Cultúr 
Chuir cuma nocht an aisteora Demi Moore agus a toirchis beagnach i gcrích ar chlúdach na hirise Vanity Fair i 1991 tús le tréimhse a tchítear toircheas ó dhaoine cáiliúla mar staid mhaireachtála ghalánta, agus ag cruthú margadh do ghrianghrafadóirí chun íomhánna de mháithreacha torracha a tháirgeadh ag an am céanna0, agus do stíleálaithe faisin "stíliú toirchis" a thabhairt isteach ina ngnó.  

Tá ag éirí go maith le toircheas mar ábhar atá an-tóir air i saol na pornagrafaíochta idirlín, áit a bhí ardú tobann ar chuardaigh fá choinne ‘porn toirchis’ ar Pornhub i 2017, méadú 20% ar an chuardach ó 2014. 

Is iad griogadh nó sásamh ón fhéidearthacht, na hiarmhairtí ó nó an riosca de thoirchiú trí ghnéis faighne gan chosaint na comharthaí atá bainte le fantaisíocht toirchiú Is minic a chleachtar fantaisíochtaí toirchiú le litríocht earótach agus rólimirt le céile.

Féach fosta 

 Alvinolagnia 
 Lachtadh earótach 
 Feitis Ramhra 
 Toircheas fireann

Tagairtí 

 Katharine Gates (1999). Deviant Desires: Incredibly Strange Sex. . Juno Books .  ISBN   1-890451-03-7 . (lch.   96)

Naisc sheachtracha 

 Suíomhanna Gnéis agus tú ag iompar clainne smaointe maidir le suíomhanna gnéis compordacha agus tú ag iompar clainne.
Amongst Women

Úrscéal leis an scríbhneoir Éireannach John McGahern (1934-2006) is ea Amongst Women ( Gaeilge:Idir Mhná). An t-úrscéal is cáiliúla de chuid McGahern, meastar freisin go bhfuil sé ina shárshaothar..

Arna fhoilsiú ag Faber and Faber, insíonn an t-úrscéal scéal an Mhóránaigh (Michael Moran), iarshaighdiúir searbh d'Óglaigh na hÉireann atá ag dul in aois, agus a bhean chéile agus leanaí a bhí faoi réir a ansmacht, a bhfuil grá agus eagla orthu araon ait. Bhí sé ar an ngearrliosta do Dhuais Booker 1990 agus bhuaigh sé Gradam Liteartha an Irish Times / Aer Lingus i 1991.

Réamhrá an phlota 
Tá an t-úrscéal suite i gContae Liatroma i lár ceantair tuaithe ina hÉireann. Cuimsíonn an scéal tréimhse fiche bliain i lár an fhichiú haois. Díríonn sé ar an sean-phoblachtánach Micheál Ó Móráin (Michael Moran), ceannaire an teaghlaigh agus iarbhall d'Óglaigh na hÉireann, a bhí ina oifigeach agus ina threallchogaí i gCogadh na Saoirse agus i gCogadh Cathartha na hÉireann sna 1920idí. Cé go bhfuil meas mór ar an Mhóranach ina phobal agus ina Chaitliceach cráifeach , tá taobh cruálach, foréigneach agus rialaithe dá charachtar. Tá tionchar an-mhór aige ar shaol a dhara bean Róise ( Rose) , agus a chúigear leanaí. Déanann a leanaí a ndícheall a saol féin a bhunú agus iad fós dílis don teaghlach. Insítear an chuid is mó den scéal trí úsáid a bhaint as spléachtaí siar, mar a dhéanann iníonacha an Mhóránaigh iarracht Lá Mhuineacháin a athchruthú dá n-athair scothaosta agus faoi ghruaim, toisc gurbh é an lá a raibh an chuma air i gcónaí go raibh sé i mbarr a mhaitheasa .

Míniú ar theideal an úrscéil 
Is féidir an teideal a léirmhíniú ar dhá bhealach. Ar dtús, tagraíonn an teideal do theaghlach an Mhóránaigh a bhí baineannachb den chuid is mó, agus díríonn cuid mhaith den leabhar ar an gcaidreamh forlámhasach idir an Móránach patrarcach agus na mná timpeall air. Tagraíonn an teideal freisin don phaidir thraidisiúnta, 'Sé do Bheatha, a Mhuire, ina bhfuil an clásal "beannaithe tusa i measc na mban". Tá an phaidir seo suntasach mar is cuid den Phaidrín í, a guitear gach lá i dteaghlach Uí Mhóráin, agus is móitíf athfhillteach é an ócáid ar fud an úrscéil. athfhilltear is móitíf athfhillteachí í an ócáid ar fud an úrscéil.
El Lazarillo de Tormes

Scannán Spáinneach-Iodálach de chuid na bliana 1959 é El Lazarillo de Tormes faoi stiúir César Fernández Ardavín. Oiriúnú d’úrscéal Lazarillo de Tormes ag údar gan ainm sa séú haois déag (1554), insíonn sé scéal Lazarillo, buachaill bocht a chaithfidh maireachtáil de réir a chuid wits tar éis dó a bheith díolta le sraith máistrí cruálach. Spáinneach - Iodáilis 1959 é El Lazarillo de Tormes faoi stiúir César Fernández Ardavín . Oiriúnú d’úrscéal gan ainm an séú haois déag Lazarillo de Tormes (1554), insíonn sé scéal Lazarillo, buachaill bocht a chaithfidh seiftiú dó féin tar éis dó a bheith díolta le sraith máistrí cruálach.

Foireann aisteoirí 

 Marco Paoletti - Lazarillo 
 Juan José Menéndez - An Scuad 
 Carlos Casaravilla - Ciego (Fear na nDall) 
 Memmo Carotenuto - Cómico (An tAisteoir) 
 Antonio Molino Rojo - Alguacil (Báille) 
 Margarita Lozano - Antona 
 Emilio Santiago - Sacristán de la Sagra 
 Pilar Sanclemente - Ciega (Cailín na nDall) 
 Mary Paz Pondal - Moza 1ª (Cailín # 1) 
 Ana Rivero - Moza 2ª (Cailín # 2) 
 Juana Cáceres - Mujer sacristán 
 Luis Roses - Tejero 
 Victoria Rambla - Viuda (Baintreach) 
 Carmen Rodríguez - Hilandera vieja 
 Ángeles Macua - Hilandera joven

Duaiseanna 

 Bhuaigh 

 Féile Scannán Bheirlín : Goldener Bär 
 Premios CEC : An Scannán is Fearr agus an Stiúrthóir is Fearr

Féach freisin 

 The Rogues (1987)

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 El Lazarillo de Tormes on IMDb
Scannáin Spáinnise
Kolbeinsey

Is oileánín beag é Kolbeinsey (nó, Oileán Kolbeinn, Carraig na bhFaolán, Mevenklint, Mevenklip, agus Meeuw Steen )  atá lonnaithe 105 ciliméadar (65 míle) ó chósta thuaidh na hÍoslainne, 74 ciliméadar (46) siar ó thuaidh ó oileán Grímsey . Is é an t-oileán an pointe is faide ó thuaidh den Íoslainn agus tá sé lastuaidh den Chiorcal Artach . Tá sé ainmnithe i ndiaidh Kolbein Sigmundsson as Kolbeinsdal i Skagafjörður. Deirtear gur tharla longbhriseadh dó agus dá chriú ar an oileán agus básadh iad ann de réir Svarfdæla saga.. Tá créimeadh a dhéanamh ar an oileánín, atá déanta amach as basalt agus atá gan fásra, ag tonnta agus glactar leis go n-imeoidh sé gan mhoill. Tugann sonraí faoin ráta creimthe ó 1994 le fios go dtarlódh sé seo thart fá 2020.  Afách, ó bhí lár mhí Lúnasa 2020 ann tá cuid bheag de go fóill le feiceáil, le linn taoide íseal ar a laghad.

Stair 
Cha bhfios dúinn bun-mhéid an oileáin. Nuair a tomhaiseadh don chéad uair é i 1616, bhí sé 700 méadar (2,300 troigh) ón tuaisceart go dtí an deisceart agus 100 méadar (330 troigh) ón oirthear go dtí an iarthar. Fá 1903, cha raibh sé ach leath an mhéid sin. I mí Lúnasa 1985, de réir tomhais bhí sé 39 méadar (128 troigh) ó thaobh go taobh. Ag tús 2001, laghdaíodh achar Kolbeinsey go 90 méadar cearnaithe, a chomhfhréagraíonn le ciorcal 10.7 méadar (35 troig) ar trastomhas . Tá uas-airde de 8 méadar (26 troigh) ag an oileán. 

Tógadh héileapad ar an oileán i 1989. I mí an Mhárta 2006, dúradh nach raibh ingearan ábalta tuirlingt ar Kolbeinsey níos mó. Fuarthas amach gur scriosadh beagnach leath den héileapad a tógadh amach as coincréit i 1989 nuair a scar píosa mór carraige ón chuid eile den oileán. 

I mí Lúnasa 2020, d'uaslódáil an YouTuber Tom Scott físeán a dhearbhaigh go raibh an t-oileán go fóill ann - cé gur creimeadh níos mó dó - le linn taoide íseal.

Geolaíocht 
Tuairiscíodh brúchtadh fomhuirí i 1999 cóngarach d'Iomaire Kolbeinsey siar ó thuaidh ó Grímsey . Is é Kolbeinsey an t-aon phíosa den chuid seo d'Iomaire an Atlantaigh Láir atá le feiceáil os cionn na dtonnta. Tháinig sé le chéile le linn deireadh an tsealad Pléisticéineach nó le linn an tSealad Holaicéineach . Léiríonn bloghanna ghloine dreideáilte go raibh gníomhaíocht brúchtach fomhuirí ann le linn deireadh an tsealad Pléisticéineach go dtí 11,800 bliain radacarbón ó shin.

Féach freisin 

 Pointí foircneacha na hÍoslainne 
 Tíreolaíocht na hÍoslainne 
 Liosta na n-oileán amach ón Íoslainn 
 Liosta bolcán san Íoslainn 
 Bolcánachas san Íoslainn

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

 tuilleadh eolais fá Kolbeinsey 
 Kolbeinsey að hverfa san Íoslainnis 
 Is The Most Northern Part Of Iceland Still There?, físeán gairid leis an Youtuber Tom Scott ina bhfuil píosaí scannáin de Kolbeinsey ón aer i lár mhí Lúnasa 2020 ann.
United Party for National Development

Is páirtí páirtí polaitíochta liobrálach sa tSaimbia é an Páirtí Aontaithe um Fhorbairt Náisiúnta () (UPND), atá faoi cheannas Hakainde Hichilema. Is ball breathnóra den Líonra Liobrálach na hAfraice é.

Stair 
Bunaíodh an UPND i mí na Nollag 1998 agus b'é Anderson Mazoka a bhí i gceannas air i ar dtús i ndiaidh do an Ghluaiseacht don Daonlathas Ilpháirtí (MMD) a fhágáil go gairid roimh ré. B'é Mazoka iarrthóir uachtaránachta an pháirtí san olltoghchán 2001 agus bhain sé an dara áit amach le 27% den vóta, níos lú ná 2% den vóta taobh thiar den bhuaiteoir Levy Mwanawasa as an MMD. I dtoghcháin an Tionóil Náisiúnta bhain an UPND 49 suíochán, agus bhí siad ar an dara páirtí is mó i ndiaidh an MMD. 

I mí an Mhárta 2006 chuaigh an páirtí isteach sa Chomhghuaillíocht Dhaonlathach Aontaithe (UDA), a bhunaigh an trí pháirtí freasúra is mó le dul san iomaíocht in olltoghcháin na bliana sin. I ndiaidh bhás Mazoka i mBealtaine 2006, rinneadh ceannaire de Hakainde Hichilema, agus ba iarrthóir uachtaránachta an chomhghuaillíochta é. Áfach, char bhain sé ach an tríú háit amach, taobh thiar de Mwanawasa agus Michael Sata, le 25% den vóta. Níor bhain an UDA ach 26 suíochán sa Tionól Náisiúnta, síos ón 74 suíochán a bhain trí pháirtí i 2001. 

B'é Hichilema an t-iarrthóir UPND d’fhothoghchán uachtaránachta 2008, agus bhain sé an tríú háit amach le 20% den vóta. Bhain sé an tríú háit amach arís in olltoghcháin 2011 le 18% den vóta, agus bhain an UPND 28 suíochán sa Tionól Náisiúnta, agus iad ar an tríú páirtí is mó. 

Roghnaíodh Hichilema mar iarrthóir an pháirtí d’ fhothoghchán uachtaránachta 2015. B'é Hichilema an príomhfhreasúra in éadan iarrthóra an Fhronta Tírghrách (PF) Edgar Lungu i ndiaidh dó tacaíocht a fháil ó roinnt baill parlaiminte de chuid an MMD. Bhain Hichilema an dara áit amach le 47% den vóta ach toghadh Lungu le 48% den vóta.

Ionadaíocht Óige 
Tá léig óige ag an UPND, Léig Óige an UPND a bunaíodh le dul i ngleic le rudai a bhainnean leis an aois óg. Déanann sé ionadaíocht ar dhaoine óga ó gach cearn den tSaimbia.

Féach freisin 

 Hakainde Hichilema
 Levy Mwanawasa (Uachtarán ar an tSaimbia)

Stair toghchánach

Toghcháin uachtaránachta

Toghcháin an Tionóil Náisiúnta

Tagairtí

Tuilleadh léitheoireachta 

 

An tSaimbia
An Fhranc Thiar

I stair na meánaoise, tagraíonn an Fhranc Thiar (Laidin: Francia occidentalis ) nó Ríocht na bhFranc Thiar ( regnum Francorum occidentalium ) don chuid thiar d’ Impireacht na bhFranc a bhunaigh Séarlas Mór. Léiríonn sí an chéim is luaithe de Ríocht na Fraince, a mhair ó thart ar 840 go dtí 987. D’eascair an Fhranc Thiar as   chríochdheighilt na hImpireachta  Cairilínsí i 843 faoi Chonradh Verdun tar éis bhás mhac an Impire, Louis Cráifeach
Cath Mhorgarten

Tharla Cath Morgarten an 15 Samhain 1315, nuair a rinne  fórsa 1,500 duine ó Chónaidhm na hEilvéise luíochán ar  arm de shaighdiúirí agus ridirí Hapsburgach ar bhruacha Loch Ägeri in aice le Bearnas Mhorgarten san Eilvéis. Chuir na hEilvéisigh, faoi cheannas Werner Stauffacher, ruaig ar na trúpaí Habsburgacha, a bhí faoi cheannas Leopold I, Diúc na hOstaire. Chomhdhlúthaigh bua na hEilvéise an Ewiger Bund der Drei Waldstätten (Gaeilge: Aontas síoraí na dtrí Cantón), (Gearmáinis:Bundesbrief von 1291) a bhí mar chroílár na hEilvéise nua-aimseartha.

Tagairtí
 Na 1310í in Impireacht Naofa na Róimhe
 1315 san Eoraip
 14ú haois san Ostair
 Coimhlintí i 1315
 Cathanna a bhain leis an Eilvéis
 Cathanna a bhain leis an Ostair
 Cathanna na Meánaoise
 14ú haois i Sean-Chónaidhm na hEilvéise
Impireacht

Is stát ceannasach í impireacht a chuimsíonn roinnt críocha agus pobail atá faoi réir údarás rialaithe amháin, impire go minic. Sa stair, bhí concas, coilíniú, creachadh, agus forordú líon mór críocha, ríochtaí, eitneachas agus náisiún go minic, chun leasa rialóirí lárnacha na hImpireachta agus mionlach eacnamaíochta. ina chomhartha sóirt ag na impireachtaí is mó, mar impireachtaí na Róimhe, na Breataine, na Rúise agus na Mongóile  
Impireachtaí
Peadar Lamb

Ba dhuine de mhóraisteoirí na hÉireann é Peadar Lamb (24 Nollaig 1929 - 1 Meán Fómhair 2017). Bhí Peadar Lamb ar dhuine de na haisteoirí Éireannacha ab aitheanta agus ba chruógaí dá raibh – ar stáitse, ar teilifís agus i scannáin.

Saol 
B'as an mBóthar Buí, An Cheathrú Rua, i gConamara ó dhúchás é. Mac leis an ealaíontóir mór le rá Charles Lamb ba ea é. B’iníon le Ford Madox Ford, úrscéalaí agus file Sasanach, ar de bhunadh na Gearmáine í, máthair Pheadair, Katharine. D’oibrigh sí mar thréidlia ar feadh tamaill i gConamara, neamhchoitianta ag an am.

Oileadh Peadar Lamb sna 1950idí mar bhunmhúinteoir i gColáiste Phádraig i nDroim Conrach.  Bhí Earnán de Blaghd ina bhainisteoir ann ag an am agus é ag earcú aisteoirí a bheadh chomh líofa i nGaeilge agus a bheidís i mBéarla.

Ar stáitse 
Ba é Micheál Mac Liammóir a thug a chéad pháirt do Lamb ar stáitse na Taibhdheirce i nGaillimh agus a dhráma féin Diarmaid agus Gráinne á léiriú. Chuaigh Lamb le hAmharclann na Mainistreach, ó bhí a chéad pháirt aige i ndráma ansin sa bhliain 1954. 

Ba leis an amharclann náisiúnta a dhaingnigh Lamb a cháil mar aisteoir den scoth. Bhí sé sna drámaí An Giall, The Shadow of a Gunman,  The Shaughran, The Sanctuary Lamp, The Quare Fella, agus Philadelphia Here I Come.

Chuaigh Lamb timpeall Mheiriceá Thuaidh le The Playboy of the Western World sa bhliain 1990.

Teilifís agus scannáin 
Bhí aithne mhór ar Pheadar Lamb i saol na Gaeilge agus na Gaeltachta. Ba mhinic é ag aisteoireacht ina theanga dhúchais, i saothair ar nós Ros na Rún, Cré na Cille, , In Ainm an Athar, agus Níor Mhaith Liom do Thrioblóid.

Bhí Lamb le feiceáil agus le cloisteáil go minic freisin ar RTÉ i gcaitheamh na mblianta.

Bhí páirteanna aige i  Fair City, Father Ted, The Field, Far and Away and Michael Collins ar an scáileán mór.

Saol pearsanta 
Chaith Lamb cuid mhór dá shaol i mBaile Átha Cliath.  Bhí sé pósta (sa bhliain 1965) leis an aisteoir cáiliúil Geraldine Plunkett agus cúigear clainne aige.

Tagairtí 

Aisteoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1929
Básanna in 2017
SS Athenia (1922)

Línéar paisinéirí trasatlantach ab ea an SS Athenia, a tógadh i nGlaschú sa bhliain 1922.

Tóin poill 
Ar an 3 Meán Fómhair 1939, ar an chéad oíche den chogaidh, cuireadh an long chúrsála  go tóin poill nuair a bhuail toirpéad Gearmánach í amach ó chósta thiar thuaidh Dhún na nGall.  Scaoil fomhuireán toirpéad leis an Athenia sna huaireanta an chloig i ndiaidh don Bhreatain cogadh in aghaidh na Gearmáine a ghairm i 1939.

Bhuail toirpéad ón U-30 an Athenia ag 7:38 an tráthnóna céanna. Thóg sé go dtí a 11 ar maidin lá arna mháireach don long dul faoi - a postaí ba túisce a báthadh. Tarrtháladh 1301;  maraíodh 117, arbh Meiriceánaigh cuid mhór acu san eachtra.

Conspóid 
Bhí na Stáit Aontaithe neodrach ag an am. Mar sin, shéan an Ghearmáin go raibh aon bhaint acu leis an eachtra ar dtús, ar eagla go meallfaí an Meiriceánaigh sa chogadh ina n-aghaidh. Dúirt na Gearmánaigh fiú gur ordaigh Winston Churchill d'fhomhuireán na Breataine an Athenia a chur faoi ionas go gcuirfí brú ar Mheiriceá a ndílseacht a léiriú. Tháinig an fhírinne chun solais áfach tráth ar tionóladh triaileacha Nurenberg. 

Meastar go ndearna scipéir an fhomhuireáin, Oberleutnant Fritz Julius Lemp botún, nuair a cheap sé gur long chabhlaigh a bhí san Athenia seachas long phaisinéirí. Níos déanaí, d’ionsaigh an fomhuireán U-30, faoi stiúir  Lemp, an SS Fanad.

Sa bhliain 2017, fuair an SS Athenia ar ghrinneall na farraige amach ó chósta Dhún na nGall, báite 200m faoi thoin ar an Rocal.

Tagairtí 

An Dara Cogadh Domhanda
Báid
Geoffrey of Monmouth (leabhar)

Leabhar faoi Geoffrey of Monmouth le Karen Jankulak is ea Geoffrey of Monmouth a d’fhoilsigh Gwasg Prifysgol Cymru (Preas Ollscoil na Breataine Bige) sa tsraith 'Writers of Wales'. Cuireadh an leabhar i gcló sa bhliain 2010.

Ba chléireach ón 12ú haois é Sieffre o Fynwy a chum ‘stair’ mionsonraithe agus leanúnach Oileáin na Breataine ó bhunaíodh í go dtí an concas Angla-Shacsanach ina leabhar ‘Historia Regum Britanniae’. Bhí an-tóir ar a chuid saothar ar fud iarthar na hEorpa, ag fáil lucht féachana níos leithne faoi stair na Breataine agus an Rí Artúr (Y Brenin Arthur) ach go háirithe.

Féach freisin
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Tagairtí

 Leabhair faoi Litríocht Mheánaoiseach na Breataine Bige
 Leabhair staire i mBéarla
 Leabhair na Breataine Bige 2010
Edward Coke

Abhcóide, breitheamh, Tiarna Príomh-Bhreitheamh agus polaiteoir Sasanach ab ea Edward Coke (1 Feabhra 1552 – 3 Meán Fómhair 1634), i measc na bpearsana is tábhachtaí i stair an dlí choiteann.

Saol 
D'fhrestal Coke ar Norwich Free Grammar School ó 1560 ar aghaidh. Chaith sé trí bliana (1567-1570) mar mhac léinn i gColáiste na Tríonóide, Cambridge. Níor bhain sé céim ar bith amach is cosúil. Ach bhí sé in ann  ballraíocht a ghlacadh ansin in Ósta Clifford i 1571 agus ina dhiaidh sin sa Teampall Laistigh. Glaodh chun Bharra Shasana air sa bhliain 1578.

Ba ghearr go raibh Coke ar na príomhabhcóidí sa tír, ag pléideáil i gcásanna ríthábhachtacha mar Shelley's Case agus Slade's Case. Ó ba rud é gur ghníomhnaigh sé go rathúil ar son Mhuintir Howard (Diúic Norfolk) bhain sé a dtacaíocht sa pholaitíocht amach agus toghadh mar fheisire thar ceann Aldeburgh sa bhliain 1589. 

Bhí Coke ina Aturnae Ginearálta ó 1592 go 1594 agus ina Ard-Aighne ó 1594 go 1606 agus ina Spéicéir ar Theach na dTeachtaí freisin, ó 1592 go 1593.

Tiarna Príomh-Bhreitheamh 

Bhí Coke ina Phríomh-Bhreitheamh ar na Pléadálacha Coiteanna ó 1606 go 1613 agus ina Phríomh-Bhreitheamh ar Bhinse an Rí ó 1613 go 1616. Sa dá phost sin chuir sé in éadan leathnaithe gan údar (dar leis) ar lánrogha an rí. Mar gheall air sin, ar dtús aistríodh ó Chúirt na Pléadálacha Coiteanna go Chúirt Bhinse Rí é agus ansin briseadh mar bhreitheamh é. 

Chuaigh Coke isteach sa Pharlaimint arís gan scáth gan eagla sa bhliain 1620. Ba ghearr go raibh príomhpháirt aige agus feisirí ag cur i gcoinne na n-iarrachtaí a rinne Séamas I agus Séarlas I údaras na Corónach a leathnú. 

Bhí Coke ceangailte go mór leis an ionsaí a rinneadh ar mhonaplachtaí ríoga agus le hAchainí um Chearta 1628 agus na hagóidí den sórt céanna a rinneadh sa tréimhse díreach roimpi.

Bás 
D'éirigh sé as an bpolaitíocht sa bhliain 1629 agus fuair sé bás cúig bliana dár gcionn. D'éag Coke ar 3 Meán Fómhair 1634, in aois 82 bliain dó; luigh an corp faoi ghradam stáit i nGodwick, Norfolk ar feadh míosa.

Tionchar 

Bhí an-tionchar ar fhorbairt an dlí choiteann ag na tuarascálacha dlí a chuir Coke i dtoll a chéile (a foilsíodh idir 1600 agus 1659) agus ag a mhórshaothar Institutes of the Lawes of England (1628-44). 

Bhí tionchar ar leith ag Coke ar dhlí bunreachtúil Mheiriceá, maidir leis na cearta sibhialta, scaradh na gcumhachtaí agus córas an athbhreithnithe bhreithiúnaigh.

Féach freisin 

 Dlí Coiteann

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1552
Abhcóidí agus pléadálaithe
Breithiúna Sasanacha
Dlíodóirí Shasana
Ionchúisitheoirí
Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Scríbhneoirí Sasanacha
Ridirí
Fear Ionad na hÉireann

Ba é an Fear Ionad ionadaí an mhonarc agus ceann fheidhmeannas na hÉireann faoi riail Shasana, le linn Thiarnas na hÉireann agus ansin Ríocht na hÉireann. Rinne sé ionadaí roimh 1523 d' Fhear Ionaid an Rí in Éirinn. Is é Leas-Thiarnaí an fhoirm iolra. an mhonarc agus cheann fheidhmeannas na hÉireann faoi riail Shasana, le linn Thiarnas na hÉireann agus ansin Ríocht na hÉireann .  Rinne sé ionadaí roimh 1523 do Viceroy na hÉireann . Is é Fir Ionaid an fhoirm iolra.

Liosta na bhFear Ionad

Tiarnas na hÉireann 

 An Tiarna Thomas Mortimer (1382–1383) 
 Tomás Mac Gearailt, 7ú Iarla Chill Dara (1454–1459) 
 William Sherwood (easpag) 
 Tomás Mac Gearailt, 7ú Iarla Deasumhan (1463–1467) 
 John Tiptoft, 1ú Iarla Worcester (1467–1468) 
 Tomás Mac Gearailt, 7ú Iarla Chill Dara (1468–1475) 
 William Sherwood (easpag)  (1475–1477) 
 Gerald FitzGerald, 8ú Iarla Chill Dara (1477) 
 Henry Gray, 4ú (7ú) Barún Grey as Codnor (1478–1479) 
 Gerald FitzGerald, 8ú Iarla Chill Dara (1479–? 1494) 
 Walter Fitzsimon, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath (1492) 
 Robert Preston, 1ú Bíocunta Gormanston (1493–1494) 
 Edward Poynings (1494–1496) 
 Gerald FitzGerald, 8ú Iarla Chill Dara (1496–1513) 
 Gerald FitzGerald, 9ú Iarla Chill Dara (1513–1518) 
 Sir Maurice Fitzgerald  
 Thomas Howard, Iarla Surrey (1520–1522)  
 Piers Butler, 8ú Iarla Ormonde (1522–1524) 
 Gerald FitzGerald, 9ú Iarla Chill Dara (1524–1529) 
 Sir William Skeffington (1529–1532) 
 Gerald FitzGerald, 9ú Iarla Chill Dara (1532–1534) 
 Sir William Skeffington (1534–1535) 
 Leonard Gray, 1ú Grán Bíocunta (1536–1540)

Ríocht na hÉireann 

 Anthony St Leger (1540–1548) 
 Edward Bellingham (1548–1549) 
 Tiarna Breithiúna (1549–1550) 
 Anthony St Leger (1550–1551) 
 James Croft (1551–1552) 
 Tiarna Breithiúna (1552–1553) 
 Anthony St Leger (1553–1556) 
 Thomas Radclyffe, 3ú Iarla Sussex (1556–1558) (Tiarna Leifteanant 1560–1564)  
 Sir Nicholas Arnold (1564–1565) 
 Sir Henry Sidney (1565–1571) (1575–1578)  
 William FitzWilliam (1571–1575) (1588–1594) 
 Arthur Gray, 14ú Barún Gray de Wilton (1580–1582) 
 Sir John Perrot (1584–1588) 
 William Russell, 1ú Barún Russell as Thornhaugh (1594–1597) 
 Thomas Burgh, 7ú Barún Strabolgi (1597) 
 Robert Devereux, 2ú Iarla Essex (Tiarna Leifteanant 1599) 
 Charles Blount, Barún Mountjoy (1ú Iarla Devonshire ina dhiaidh sin) (1600–1603) (Tiarna Leifteanant 1603–1604) 
 Sir George Cary (1603–1604) 
 Arthur Chichester, 1ú Barún Chichester (1605–1616)  
 Sir Oliver St John (1616–1622)  
 Henry Cary, 1ú Bíocunta na Frainnce (1622–1629) 
 Thomas Wentworth, 1ú Iarla Strafford (1632–1640) 
 Christopher Wandesford (1640) 
 Robert Sidney, 2ú Iarla Leicester (1640–1643) (Tiarna Leifteanant) 
 James Butler, 1ú Diúc Ormond (1644–1650) (Tiarna Leifteanant) 
 Henry Ireton (1650–1651) 
 Charles Fleetwood (1652–1657) 
 Henry Cromwell (1657–1658) (Tiarna Leifteanant 1658–1659) 
 Edmund Ludlow (1659–1660) 
 Richard Talbot, 1ú Iarla Thír Eoghain (1687–1688) 

Rinneadh Tiarna Leifteanant na hÉireann den teideal ina dhiaidh sin, agus tugadh an Leasrí nó Fear Ionaid an Rí   go neamhfhoirmiúil ar an sealbhóir freisin.

Tagairtí
Thomas Mortimer

Saighdiúir agus státaire meánaoiseach Sasanach ab ea an Tiarna Thomas Mortimer (c. 1350–1399) a d’fhóin go gairid i roinnt oifigí stáit riaracháin agus breithiúnacha tábhachtacha in Éirinn agus a raibh páirt aige i bhfreasúra in aghaidh rialtas an Rí Risteard II. Ba bhall neamhdhlisteanach de theaghlach Mortimer é, a bhí ar cheann de phríomhtheaghlaigh uasal Shasana agus na hÉireann, agus chuidigh sé le tailte Mortimer a bhainistiú le linn mionaoise oidhre an teaghlaigh, a nia Roger, iarla Mharch. Bhí dlúthbhaint ag Sir Thomas freisin le na dTiarnaí Achomharcóirí, baicle  chumhachtach d'uaisle a chuir i gcoinne riarachán an Rí Risteard II .

Fir
Daoine Sasanacha
Normannaigh
Polaiteoirí na hÉireann
Ridirí
Tomás Mac Gearailt, 7ú Iarla Deasumhan

Ba mhac le Séamus Mac Gearailt, 6ú Iarla Deasumhan agus Máire de Búrca é Tomás Mac Gearailt, 7ú Iarla Deasumhan (d’éag 1467/68),      ar a tugadh ‘Tomás Dhroichead Átha’, agus ar a dtugtar an t-Iarla Mór freisin. Bhí sé ina Fhear Ionad na hÉireann faoi Leifteanantacht Georges Plantagenêt an Diúc de Clarence ó 1463 go dtí a bhás, agus i 1464 bhunaigh sé Coláiste Eochaill. Theip ar a phlean chun Ollscoil a bhunú i nDroichead Átha mar gheall ar a fheallmharú breithiúnach.

Tagairtí

Daoine as Contae Chorcaí
Ríshliocht Mhic Gearailt
Leopold von Ranke

Staraí Gearmánach, staraí de chuid stát na Prúise, léachtóir ollscoile agus ríchomhairleoir (Gearmáinis:Geheimrat) na Prúise ab ea Franz Leopold Ranke, von Ranke ó 1865 (* 21 Nollaig, 1795 i Wiehe, † 23 Bealtaine, 1886 i mBeirlín).

Teaghlach 
Rugadh Leopold von Ranke i  Wiehe, agus ba iad a thuismitheoirí ná an dlíodóir Gottlieb Israel Ranke (1762-1836) agus a bhean Friederike Ranke(1776–1836). Ba é an mac ba shine é sa teaghlach. Ba dheartháir leis an diagaire Friedrich Heinrich Ranke (1798-1876) agus an diagaire Ernst Ranke (1814-1888). Ba iad a nianna an fiseolaí agus an antraipeolaí Johannes Ranke, an dochtúir Heinrich von Ranke, a spreag í freisin i 1891, agus an sagart sinsearach Leopold Friedrich Ranke.  

Phós Ranke Helena Clarissa Graves (1808-1871) ó shean-theaghlach Sasanach in 1843: iníon le Coimisinéir Póilíní Bhaile Átha Cliath John Crosby Graves (1776-1835) agus Helena Perceval (1785-1835). Bhí triúr mac ag an lánúin Ranke; Otto (1844-1928), an Maorghinearál Friedhelm (1847-1917), a phós a chol ceathrar Selma von Ranke, agus Albrecht (1849-1850), agus iníon amháin Maximiliane (1846-1922). Ba mhór-nia le Leopold von Ranke an file agus scríbhneoir Briotanach Robert von Ranke-Graves. 

Bronnadh teideal uaisleachta air isteach in uaisle na Prúise  an chéim é chuig uaisle na Prúise (in den preußischen Adelsstand)  ar 22 Márta 1865 i mBeirlín.

Tagairtí
Básanna i 1886
Daoine a rugadh i 1795
Staireolaíocht

Is éard is staireolaíocht ann ná staidéar ar mhodhanna staraithe chun an stair a fhorbairt mar dhisciplín acadúil, agus  dá réir sin is aon chuid d’obair stairiúil ar ábhar áirithe í. Clúdaíonn staireolaíocht ábhair ar leith an chaoi a ndearna staraithe staidéar ar an ábhar sin ag úsáid foinsí, teicnící agus cuir chuige teoiriciúla áirithe. Pléann scoláirí an staireolaíocht de réir ábhair - mar shampla stair na Ríochta Aontaithe, stair an Dara Cogadh Domhanda, Impireacht na Breataine, Ioslam luath, agus an tSín - agus cineálacha cur chuige agus seánraí éagsúla, mar shampla stair pholaitiúil agus stair shóisialta. Ag tosú sa naoú haois déag, le orbairt na staire acadúla, d’fhorbair corpas litríochta staire. Is ceist dhíospóireachta í i gcónaí an dlúbhaint a bhí riamh, atá go fóill, agus a bheidh go brách, idir scríobh na staire agus polaitíocht na linne ina scríobhtar í.

Tagairtí
Staireolaíocht
Eagna

Is coincheap í an eagna nó an chríonnacht (coibhéis sa sean-Ghréigis: σοφία / sophía) a úsáidtear chun iompar duine aonair a cháiliú, go minic de réir na heitice, a chomhcheanglaíonn comhfhios fút féin agus faoi dhaoine eile, stuamacht, críonnacht, dáiríreacht, géarchúis agus ceartas bunaithe ar eolas réasúnaithe,  . 

I réimse na fealsúnachta, is ionann an eagna agus idéal na beatha a mbíonn claonadh ag na fealsúna ina leith, « amoureux de la sagesse » "leannáin na heagna", qui « pensent leur vie et vivent leur pensive»  a "smaoiníonn ar a mbeatha agus a mhaireann a gcuid smaointe", trí cheistiú agus tríd a suáilcí a cheistiú agus a chleachtadh.

Tagairtí 

Fealsúnacht
John Tiptoft, 1ú Iarla Worcester

Fear uasal agus scoláire Sasanach, Tiarna Ard-Chisteoir, Tiarna Ardchonstábla agus Fear Ionaid na hÉireann ab ea John Tiptoft, 1ú Iarla Worcester KG (8 Bealtaine 1427 – 18 Deireadh Fómhair 1470). Tugadh "Búistéir Shasana" air.

Bunús 
Rugadh é in Eversden i 1427, ba mhac é le John Tiptoft, 1ú Barún Tiptoft, agus Joyce Cherleton, comh-oidhre Edward Charleton, 5ú Barún Cherleton . Bhí sé suntasach as a chuid oideachais, ag staidéar i gColáiste na hOllscoile in Ollscoil Oxford ó aois 13 go 16.

Tagairtí

Básanna i 1470
Críostaithe
Daoine curtha chun báis
Daoine Sasanacha
Polaiteoirí na hÉireann
Uaisleacht Eorpach
Cineál

Is rannán de theaghlach é cineál, go háirithe de theaghlach Gaelach.  Úsáidtear an téarma seo in Albain agus in Éirinn, i gcás ina bhféadfadh é a aistriú mar sliocht nó síol srl,  a fhéadfaidh sliocht duine a léiriú ( mar shampla, sliocht Néill Naoighiallaigh).  

San fhoclóir sanasaíoch 'An etymological dictionary of the Gaelic language', tugann Alasdair MacGilleBhàin an méid seo a leanas le fios faoin fhocal cineal; "offspring, clan, Irish cineul, Old Irish cenél, Welsh cenedl, Old Welsh cenetl, Corl kinethel, *kenetlo-n: Indo-European qen, begin; Greek kainós, new ( @Gkanjós); Latin re-cens, English recent; Church Slavonic koni", beginning; Sanskrit kaná, young".

Tagairt

 
 Sochaí na hAlban
 Sochaí na hÉireann
Dearbhfhine

Téarma do ghrúpaí athairlíneacha agus struchtúir chumhachta is ea dearbhfhine (Sean-Ghaeilge derbfine). Shainmhínítear é sna chéad chonairí scríofa san Fhéineachas (nó Dlí na mBreithiún).  Tá an focal fréamhaithe ón réimír "dearbh" (fíor-, dílis, cinnte) agus "fine" (gaol fola, treibh), mar sin go litriúil, fíor-ghaol.

Ba í an phríomhchuspóir a bhí leis ná mar institiúid oidhreachta maoine, le maoin a athdháileadh ar bhás comhalta do na baill eile den dearbhfhine.  Ó bhunús, thagadh an téarma le grúpa ceithre ghlúin a raibh sin-sheanathair coiteann acu.  D'imigh úsáid an téarma i léig de réir a chéile agus cuireadh ina áit an téarma gealfhine (Sean-Ghaeilge gelfine) i gcomhair ghrúpa le níos lú daoine, sé sin, grúpa ina raibh gaoil trí ghlúin ann.

Tagairtí

 
 Sochaí na hAlban
 Sochaí na hÉireann
Cúrsaí Staire (leabhar)

Is leabhar é Cúrsaí Staire a scríobh an staraí, an Dochtúir Vincent Morley.

Cnuasach aistí ar staraithe agus ar scríobh na staire atá sa leabhar seo. Ar na húdair a bhfuil saothar faoi chaibidil ann, tá leithéidí Eric Hobsbawm, Jürgen Habermas, Daniel Corkery, Fernand Braudel agus Pierre Nora. Tá plé déanta ar thábhacht na ríomhaireachta, na teoirice agus na Gaeilge do shaothrú na staireagrafaíochta. Gheofar aistí sa chnuasach ar réimse leathan ábhar staire: náisiúnachas na Catalóine agus na hAlban, cúirteanna éigse an 18ú céad, gluaiseacht na nÉireannach Óg, polaitíocht Chonradh na Gaeilge, an Chéad Chogaidh Domhanda, imeacht na Breataine ón Aontas Eorpach, agus tuilleadh nach iad.

Tá 247 leathanach sa leabhar agus tá sé ar phraghas €10.
 
D'fhoilsigh Coiscéim an leabhar sa bhliain 2018. Valery Seery a dhear an clúdach agus Johnswood Press Teo a chuir an leabhar i gcló.

Féach freisin 

 Vincent Morley

Naisc sheachtracha 
 Suíomh (vmorley.org)
 Staff and Scholars (UCD)
Leabhair le Vincent Morley
Stair na hÉireann
Jürgen Habermas

Is fealsamh agus socheolaí Gearmánach é Jürgen Habermas (a rugadh 18 Meitheamh 1929) i dtraidisiún na teoirice criticiúla agus na pragmatachais . Pléann a chuid oibre le réasúntacht chumarsáideach agus leis an réimse poiblí. 

Tá baint aige le Scoil Frankfurt, díríonn obair Habermas ar bhunsraitheanna na heisteolaíochta agus na teoirice sóisialta, an anailís ar ardchaipitleachas agus daonlathas, an forlámhas an dlí i gcomhthéacs an athraithe chriticiúil éabhlóidigh shóisialta, cé go bhfuil sé laistigh de theoranta thraidisiún an dlí nádúrtha,  agus pholaitíocht chomhaimseartha, go háirithe polaitíocht na Gearmáine. Tá córas teoiriciúil Habermas dírithe ar fhéidearthacht na réasúnaíochta, fuascailt agus cumarsáid réasúnach-chriticiúil a nochtadh in institiúidí nua-aimseartha agus i gcáil an duine leasanna réasúnacha a bheartú agus a shaothrú. Tá aithne ar Habermas as a chuid oibre ar choincheap na nua-aoise, go háirithe maidir le díospóireachtaí an chuíchóirithe a leag Max Weber amach ar dtús. Bhí tionchar aige ar réadúlacht Mheiriceá, gníomhtheoiric, agus an t-iarstruchtúrachas.

Tagairtí

Daoine beo
Socheolaithe Gearmánacha
Daoine a rugadh i 1929
Palermo Football Club

Is club peile Iodálach é Palermo Football Club, ar a dtugtar Palermo níos simplí, atá lonnaithe i gcathair Palermo. Milita i Serie C.
Maidir le láithrithe i  Cupaí na hEorpa, tá cúig lá ag an gclub i  Corn UEFA / Europa League. I rangú suthain an chomórtais dheireanaigh seo, tá Palermo sa 221ú háit, an 11ú háit i measc fhoirne na hIodáile dá bharr. 
Sa bhliain 2007 bhí an 51ú háit aige freisin sa  rangú UEFA. ​​ De réir an rangú a dhréachtaítear go míosúil ag an  IFFHS, áfach, ba é an 19ú rangú is airde a baineadh amach riamh áit, sroichte araon i mí Feabhra   de réir rangú eile den chomhlacht céanna, tá an club rosanero sa 121ú háit ar na foirne is fearr ar domhan ag smaoineamh ar an tréimhse ón 1 Eanáir 1991 go 31 Nollaig 2009.

Liosta trófaí

Comórtais náisiúnta 
Corn Bua na Sciathán. Craobh Serie B na hIodáile: 5
1931-1932, 1947-1948, 1967-1968, 2003-2004, 2013-2014
Serie Chorn na hIodáile C: 1
1992-1993

Tagairtí

Naisc sheachtracha 
 Suíomh oifigiúil an chlub

Palermo F.C.