joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Duán ceannchosach

Planda ilbhliantúil, go minic le daithín corcra nó cré-umha, dúchasach do chreasa measartha sa leathsféar thuaidh agus an Astráil. Fasann an gas suas le 30 cm ar airde, cearnach i dtrasghearradh, díreach in airde nó ag leathadh. Na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna déliopach vialait/gorm, i bhfáinní bailithe, ag cumadh spíce thiubh fhoirceannta. Luibh leighis sa sean-am. 

Plandaí
Dubáil

Cuingriú taifead éagsúil scoite i bhfuaimrian ilchodach deireanach i gcomhair scannán reatha nó i dtáirgeadh físe. Tugtar meascadh ar an bpróiseas freisin. Úsáidtear an téarma céanna don phróiseas ina gcuirtear comhrá labhartha i dteanga eile in ionad an bhunchomhrá chun dréacht dúbailte a tháirgeadh.

Aistriúchán
Scannánaíocht
Dubh cnámh

Gualach ainmhí a ullmhaítear trí chnámha a théamh i bhfreangán iata. Cuimsíonn sé fosfáití cailciam is maignéisiam chomh maith le carbón, agus úsáidtear é mar ionsúiteán chun ábhair dathaithe a bhaint as leachtanna bia, cosúil le síoróip amh siúcra.
Dúbhoc

Gasail atá dúchasach don India agus an Phacastáin is ea an Dúbhoc nó Dúbhoc Indiach (Antilope cervicapra). Áitríonn sé machairí is scrobarnach. Na fireannaigh fhásta scothdhubh nó donn, le smig bhán, dioscaí bána timpeall na súl, agus an taobh íochtarach bán. Na baineannaigh eadrom donn, gan adharca.

Mamaigh
Dúbláil an chiúib

Fadhb chlasaiceach sa mhatamaitic, ciúb a thógáil de thoirt atá dhá oiread toirt ciúib ar leith, gan ach rialóir is compáis a úsáid mar uirlisí chun taobh an chiúib nua a chinneadh. Tá matamaiticeoirí ag plé léi ón 5ú céad RC, ach níor cruthaíodh gur fadhb dho-dhéanta í go dtí an 19ú céad. Saothraíodh tuilleadh cruthuithe ar a dodhéantacht le teicníochtaí nua-aoiseacha na grúptheoirice.
Dúchan prátaí

Is galar é dúchan na bprátaí. Fungas Phytophthora infestans atá freagrach as an ngalar seo.

Talmhaíocht 
Tá dhá chineál den bhunfhungas ann, "A1" (HERB-1) agus "A2". Méadaíonn an dá chineál ar leith ar mhodh neamhghnéasach, cosúil le méadú sómach. Ach nuair a thagann siad le chéile méadaíonn siad ar mhodh gnéasach, trí leath den ábhar géiniteach a theacht ó fhireannaigh de chineál amháin is an leath eile ó bhaineannaigh den chineál eile.

Lotnaidicídí agus galarchosc 
Le blianta, tá fungasnimh a dtugtar meitealacsail uirthi ar fáil, atá an-éifeachtach ina choinne ach é a spraeáil ar an mbarr in am cuí. 

Tá na saghsanna a thagann as an méadú gnéasach seo an-tógálach, agus níl éifeacht ar bith ag meitealacsail orthu. 

Ó thús na 1980idí, tá A2, agus saghsanna atá frithsheasmhach, i gcoinne na bhfungasnimheanna, ag scaipeadh ar fud an domhain is ag déanamh ar ár mbarra prátaí.  

Tá an trádáil is an taisteal idirnáisiúnta ag cur leis an scaipeadh seo. Tá tionscadal idirnáisiúnta ar siúl chun teacht ar réiteach, prátaí atá frithbheartach i gcoinne an fhungais á saothrú agus, maidir leis na barra féin, córais bhainistíochta a fhorbairt chun na prátaí a chosaint níos fearr, gan an iomarca nimheanna a úsáid. Ach tá deacrachtaí móra ann fós.

Stair 
As Meicsiceo (gleann Toluca) a d'eascair dúchan na bprátaí sa chéad dul síos. Galar nua a bhí i gceist le galar dubh na bprátaí, galar a tháinig chun solais ar chósta thoir na Stát Aontaithe sa bhliain 1843. Rinne an galar a bhealach go géar gasta i dtreo Lár Iarthair na Stát Aontaithe. 

I rith am samhraidh 1845, bhuail an galar Flóndras, deisceart na Fraince, oirthear na Gearmáine agus deisceart Chríoch Lochlann. Ba é ba chúis leis an tolgadh sciobtha seo ná go raibh tráchtáil na bprátaí ag dul chun domhandais san am seo féin. 

Cionsiocair Ghorta Mhór na hÉireann sna 1840idí ba ea dúchan na bprátaí. Níor tháinig ach A1 go hÉirinn in 1845 áfach. Bhí dúchan na bprátaí luaite ag an Dublin Evening Post don chéad uair ar an 9 Meán Fómhair 1845. Tá a fhios ag madraí an bhaile cén chríoch a bhí ar an scéal sin.

Tagairtí
Dúchorp

Astaíonn dromchla te radaíocht leictreamaighnéadach. Braitheann déine is tonnfhad na radaíochta seo ar dhearbhtheocht an dromchla agus gnéithe mar dhath is ainmhíne an dromchla astaíochta. Cinneann na gnéithe seo éifeacht astaíochta an dromchla. Más nialas an éifeacht seo ní astaíonn an dromchla aon radaíocht, dá airde a theocht. Má bhíonn an dromchla 100% éifeachtach chun radaíochta, tugtar dúchorp air. Ag an am céanna, ionsúnn an dúchorp go hiomlán gach radaíocht a imbhuaileann é. Iarracht mhaith ar dhúchorp mar seo is ea poll beag i mballa bosca bhig agus an taobh istigh dubhaithe. An radaíocht uile a imbhuaileann an poll beag, téann sí isteach sa bhosca agus ionsúitear go huile istigh ann í. Nuair a théitear an bosca, astaítear radaíocht ón bpoll. Ag teocht an tseomra, is radaíocht infridhearg dhofheicthe an radaíocht astaithe seo, agus bíonn cuma dhubh ar an bpoll.
Ducht tóracsach

An phríomhdhucht limfeach sa cholainn a thaoscann an cholainn ina hiomláine (ach amháin an taobh deas den cheann, den mhuineál is den tóracs, is an ghéag dheas uachtarach) isteach i gcumar na féithe cuingealaí inmheánaí is na féithe fo-chlabhaí. Iompraíonn sé, go príomha, limfe ina bhfuil saill ionsúite ón stéig isteach san imshruthú ginearálta fola.
Raoul Dufy

Ealaíontóir is dearthóir a rugadh i Le Havre na Fraince ab ea Raoul Dufy (3 Meitheamh 1877 – 23 Márta 1953). Tháirg sé an-chuid dearaí fabraice, léirithe greanta leabhar agus, ó 1919 ar aghaidh, sraith sceitsí breátha peannaireachta de radhairc mhara, geallta bád is radhairc ráschúrsaí.

Daoine a rugadh i 1877
Básanna i 1953
Péintéirí Francacha
Duga

Imchuach ar féidir le longa lastanna a lódáil, lón a chur ar bord is deisiúcháin a dhéanamh ann. Ag brath ar an taoide, bíonn geataí ar dhuga uaireanta, ionas nach féidir fáil isteach nó amach ag tréimhsí áirithe. Is duga tirim duga inar féidir an long a chur ar bhloic is an t-uisce a chaidéalú amach chun obair a dhéanamh ar an taobh amuigh de thaobh íochtarach na cabhlach.
Pierre Maurice Marie Dühem

Fisicí is staraí eolaíochta a rugadh i bPáras ab ea Pierre Maurice Marie Dühem (1861-1916). Rinne sé taighde suntasach ar an teirmidinimic, agus d'athmhúscail spéis in eolaíocht na Meánaoise. Scríobh sé La Théorie Physique (Teoiric na Fisice, 1906) agus Sauver les Phénomènes (Ag Sábháil na bhFeiniméan, 1908).
An Ché Adhmaid

Is ceantar suite i gContae Bhaile Átha Cliath é an Ché Adhmaid (Wood Quay sa Bhéarla) nó Cé an Admhaid ar uairibh.

Aimsíodh ceann de na suímh Lochlannacha is tábhachtaí ar domhan i rith tochailtí a rinneadh ag Cé an Adhmaid sna 1970idí. Thángthas ar bhaile mór a raibh breis is 200 foirgneamh ann, mar aon le céanna agus cuid de bhallaí bunaidh na cathrach. Chomh maith leis sin, fuarthas na mílte déantán, arm, earra criaga agus píosaí miotalóireachta. Chabhraigh fionnachtan na ndéantán sin ar fad le seandálaithe teacht ar thuiscint shoiléir ar an gcineál saoil a chaith na Lochlannaigh i mBaile Átha Cliath sna meánaoiseanna.

Foinsí
Tá cuid den eolas seo bunaithe ar chomharthaí an Dubline.

Contae Bhaile Átha Cliath
Seandálaíocht na hÉireann
An Dothra Bheag

Is abhainn bheag suite i gContae Bhaile Átha Cliath é an Dothra Bheag.

Contae Bhaile Átha Cliath
Gnó na Rinne Thoir

Is lárionad gnóithe suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Gnó na Rinne Thoir.

Contae Bhaile Átha Cliath
Inbhear Bhaile Roiséir

Is inbhear suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Inbhear Bhaile Roiséir.

Contae Bhaile Átha Cliath
An Nainicín

Is mion-abhainn bheag atá suite i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath í an Nainicín. Tá an cúrsa íochtarach di ina iomlán le feiceáil i bPáirc Naomh Áine agus is cúis tuile go minic é.

Aibhneacha Bhaile Átha Cliath
Pimlico, Bhaile Átha Cliath

Is ceantar suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Pimlico.

Contae Bhaile Átha Cliath
Czesław Śpiewa

Is amhránaí é Czesław Śpiewa (rugadh é sa bhliain 1979 i Zabrze na Polainne).

Dioscliosta

Solo 
 Debiut (2008) POL #1
 Pop (2010) POL #2
 Czesław Śpiewa Miłosza (2011)

Singles 
 Maszynka do Świerkania (2008)
 Mieszko i Dobrawa Jako Początek Państwa Polskiego (2008)
 Ucieczka z wesołego miasteczka (2008)
 The Tournus (2009)
 W Sam RazNaRaz (2010)
 O Tych W Krakowie (2010)
 Krucha Blondynka (2010)

Features 
 Hey - MTV Unplugged (2007)
 WdoWa - Superekstra (2010)
 Acid Drinkers - Fishdick Zwei - The Dick Is Rising Again (2010)
 Let Me Introduce You To The End  - Free to download - A Voice from the mountain (2010) (Download link ryansocash.eu/voice.zip )

Tagairtí 

Amhránaithe
Daoine a rugadh i 1979
Daoine beo
Faiche an Choláiste

Is cearnóg suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Faiche an Choláiste.

Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Cearnóga i mBaile Átha Cliath
An Gairdín Cuimhneacháin

Is gairdín cuimhneacháin suite i mBaile Átha Cliath é an Gairdín Cuimhneacháin, i gcuimhne orthu uile siúd a fuair bás ag iarraidh saoirse na hÉireann a bhaint amach.

Uachtarán an lae Éamon de Valera a d'oscail an Gairdín mar chuid de chomóradh leath-chéad Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1966. Seasann an Gairdín ar an áit ina mbunaíodh Óglaigh na hÉireann thiar sa bhliain 1913. Ar an láthair chéanna a chaith roinnt de cheannairí an Éirí Amach an oíche deireanach, sular seoladh go Príosún Chill Mhaighneann iad.

Imeachtaí réabhlóideacha

Déantar comóradh in ómós dóibh a chailleadh mar chuid de:

 Éirí Amach 1798
 Éirí Amach Robert Emmet 1803
 Éirí Amach na nÉireannach Óg
 Éirí Amach na bhFíníní
 Éirí Amach na Cásca
 Cogadh na Saoirse

An Aisling
Sa bhliain 1976, chum an Bleácliathach Liam Mac Uistín píosa filiochta dár teideal an Aisling atá scríofa ar bhallaí an ghairdín.

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Foirgnimh i mBaile Átha Cliath
Páirceanna i mBaile Átha Cliath
Páirc Naomh Éanna

Is páirc suite i gContae Bhaile Átha Cliath í Páirc an Naomh Éanna.

Tagairtí 

Contae Bhaile Átha Cliath
Dúiche deannaigh

Réigiún ollmhór den fhéarthalamh leathloiscneach sna Stáit Aontaithe, ó Kansas ó dheas go Texas, mar a dtarlaíonn stoirmeacha deannaigh. Sna 1930idí, tar éis roinnt blianta de bharra an-mhaithe róshaothraithe, tharla triomach, stoirmeacha láidre is creimeadh uafásach, le stoirmeacha ollmhóra deannaigh a mhill an réigiún is na feirmeoirí a mhair ann.
Eilimint thrasúránach

Dúile le huimhreacha adamhacha níos mó ná 112. Ní tharlaíonn siad go nádúrtha. Is é úráiniam (uimhir adamhach 92) an dúil nádúrtha is troime. Cruthaíodh dúile níos troime trí imbhuailtí fuinniúla idir núicléis dúl le huimhreacha adamhacha níos lú. Faoi 1994 ba í an dúil ba throime ná meitneiriam, leis an uimhir adamach 109. I 1999 d'imbhuail eolaithe sa Rúis sprioc plútóinaim le cailciam chun dúil 114 a chruthú, agus an bhliain chéanna i gCalifornia chruthaigh eolaithe dúil 116 trí luaidhe a imbhualadh le crioptón. An-ghearrshaolach a bhíonn na dúile sárthroma, agus ní fios fós an bhfuil uastroime dúile ann nach féidir a shárú.

Dúile ceimiceacha
Fisic núicléach
Dúile sintéiseacha

Iseatóip, radaighníomhach de ghnáth, a dhéantar trí imoibrithe núicléacha. Is sintéiseach gach iseatóp de gach dúil achtainídeach.
Miotal trasdultach

Na dúile ina mbíonn sceall neamhiomlán leictreon á líonadh nach é an fiús-sceall é. Is miotail iad uile, agus cuimsíonn siad na dúile le huimhreacha adamhacha ó 21 (scaindiam) go 29 (copar) is a ngrúpaí. Is cosúil an cheimic i ngach cás, agus taispeánann an chuid is mó díobh staideanna ocsaídiúcháin +2 is +3 de ghnáth. De réir cineáil, déanann siad comhdhúile daite paramaighnéadacha agus raon mór comhdhúl comhordaithe.
Duileasc abhann

Planda bliantúil uisciúil, dúchasach do ghnáthóga fionnuisce ar fud an Domhain. Na duilleoga faoin uisce tréshoilseach. Na duilleoga ar snámh, má bhíonn siad i láthair, glas teimhneach. Na bláthanna neamhfheiceálach, i gcinn ubhchruthacha. Pailnithe leis an ngaoth nó an t-uisce. Na síolta snámhach.
Duillíneach

Feithid leata mhór le sínithe leathana leata ar a chosa, ionas go mbíonn cuma duilleoige air. Timpeall 50 speiceas ann, in oirdheisceart na hÁise is an Nua-Ghuine den chuid is mó.
Paul Abraham Dukas

Cumadóir ceoil a rugadh i bPáras ab ea Paul Abraham Dukas (1 Deireadh Fómhair 1865 – 17 Bealtaine 1935). Is é an dán siansach L'Apprenti Sorcier (Printíseach an Asarlaí, 1897) a shárshaothar, ach scríobh sé cuid mhaith píosaí ceoil shiansaigh is pianó. 

Cumadóirí Francacha
Daoine a rugadh i 1865
Básanna i 1935
Dúlagar iarbhreithe

Corraíl i bhfonn na máthar sa tréimhse tar éis toirbhirt an linbh. Baineann sé le titim thobann i leibhéil hormón, tuirse, agus eachtra chinniúnach na breithe. Is coitianta go dtarlóidh corraíl éadrom le sileadh deor is greannaitheacht ar feadh cúpla la, ach uaireanta is féidir go dtarlóidh dúlagar trom muna mbíonn tacaíocht mhaith shóisialta don mháthair agus má bhíonn imní uirthi maidir leis an todhchaí. Uaireanta is féidir go mbeidh an dúlagar chomh trom gur galar meabhrach é (síocóis chorcra) le gnéithe den scitsifréine nó an tsíocóis mháindúlagrach, agus is gá an mháthair a chóireáil in ospidéal meabhrach. 

Máithreachas
Toircheas
Dulcaiméir

Saghas siotáir le hathshonadóir adhmaid, i bhfoirm traipéisiam de ghnáth, le huimhreacha éagsúla sreang miotalach a théann thar (nó trí) dhroichid a bhíonn feistithe ina n-ionad ag teannas na sreang. Seinntear é le casúir. Foirm amháin nó eile de forleathan ar fud an Domhain ón 15ú céad nó níos faide siar.
Pierre Louis Dulong

Ceimicí a rugadh i Rouen na Fraince ab ea Pierre Louis Dulong (1785-1838). Cáil ar leith air as dlí Dulong-Petit, a shaothraigh sé le Alexis Thérèse Petit (1791-1820), a leagann síos gaol idir saintoilleadh teasa dúile soladaí is a mais adamhach choibhneasta. Bealach luachmhar ab ea é seo chun luachanna garbha meáchain adamhaigh a aimsiú ag feadh 100 bliain nó mar sin.

Daoine a rugadh i 1785
Básanna i 1838
Ceimiceoirí Francacha
Allen Balcom DuMont

Innealtóir leictreonach a rugadh i mBrooklyn, Nua-Eabhrac ab ea Allen Balcom DuMont (29 Eanáir 1901 – 14 Samhain 1965). I 1931 shaothraigh sé an feadán ga-chatóideach, a d'úsáidfí i luascóip gha-chatóideacha is teilifíseáin. Cheap sé an tsúil draíochta freisin, a d'úsáidtí le fada mar tháscaire chun raidió a thiúnadh. Shíothlaigh sé in Montclair, New Jersey.
 

Innealtóirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1901
Básanna i 1965
Dúnadh (ceol)

Sa cheol, foirmle shéiseach nó armónach chun deireadh míre nó deireadh teascáin níos faide a chomharthú. Lándúnadh, cumtha as cordaí an toin cheannasaigh, a chuireann deireadh le píosa de ghnáth. I gcantaireacht eaglasta agus ilfhónacht luath i líne an teanóra, bhíodh claonadh ann an nóta deireanach a bheith céim amháin níos ísle ná an nóta roimhe.
Andrew Duncan

Lia a rugadh gar do Chill Rìmhinn na hAlban ab ea Andrew Duncan (17 Deireadh Fómhair 1744-5 Iúil 1828). I 1773 bhunaigh sé an tréimhseachán Medical and Philosophical Commentaries (Tráchtaireachtaí Míochaine is Fealsúnachta), an t-aon iris den chineál sin sa Bhreatain ag an am. I 1792 d'áitigh sé ar Choláiste Ríoga na Lianna i nDún Éideann teach gealt a bhunú, rud a cuireadh i gcrích i 1807. 

Lianna Albannacha
Daoine a rugadh i 1744
Básanna i 1828
John Boyd Dunlop

Ceapadóir is tionsclóir a rugadh i nDreghorn na hAlban ab ea John Boyd Dunlop (5 Feabhra 1840 - 23 Deireadh Fómhair 1921). Cheap sé an bonn neomatach don rothar i 1845 agus fuair paitinní air i 1888. Bhunaigh sé a chomhlacht déantúsaíochta i 1889, agus d'athraigh an t-ainm go dtí Dunlop Rubber i 1900.

Ceapadóirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1840
Básanna i 1921
Dùnrath

Is stáisiún thaighde núicléach suite i gComhairle na Gàidhealtachd é Dùnrath. Bhíodh stáisiún taighde núicléach anseo i dtuaisceart na hAlban. Is ann a tógadh an chéad imoibreoir núicléach póraitheora. 

Bailte in Albain
Comhairle na Gàidhealtachd
DuPont

Clann tionsclaíochta Fhrancach-Mheiriceánach, le comhlachtaí tábhachtacha déantúsaíochta le beagnach 300 bliain i stát Delaware. I measc a gcuid táirgí tá púdar gunna, snáithíní, plaistigh is ceimiceáin. Baill thábhachtacha den chlann ab ea Pierre Samuel (1739-1817), Eleuthere Irenée (1771-1834), Henry (1812-1889), Lammot (1880-1952), is Pierre Samuel (1870-1954).
Dúrabhán

Ithir atá éasca le saothrú, meascáin éagsúla gainimh, cré is húmais. Is breá le gairneoirí dúrabháin ghainmheacha, mar go mbíonn siad maith chun draenála is barra a tháirgeadh go luath sa séasúr.
Dúralúman

An trádainm ar chóimhiotal alúmanaim (90%) le copar (4%) agus céatadáin bheaga maignéisiam is mangainéise. Úsáidtear é i dtionscal na n-aerárthach.

Cóimhiotail
Gerald Malcolm Durrell

Míoleolaí, scríbhneoir is craoltóir Briotanach a rugadh i Jamshedpur na hIndia ab ea Gerald Malcolm Durrell (1925-1995). I measc a scríbhinní tá My Family and Other Animals (Mo Chlann is Ainmhithe Eile, 1956) agus Birds, Beasts and Relatives (Éanlaith, Beithígh is Gaolta, 1969).

Daoine a rugadh i 1925
Básanna i 1995
Dúrúcúlaí

Moncaí oíchí ón Domhan Úr. An t-eireaball fada, na súile mór, an ceann sféarúil. Ní féidir leis dathanna a aithint. Gluaiseann go ciúin. An t-aon mhoncaí oíchí amháin. Coinnítear mar pheata é chun lucha is feithidí a choinneáil faoi smacht.
Acra an Bhulaí

Is reilig suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Acra an Bhulaí.

Contae Bhaile Átha Cliath
Coláiste Ríoga Eolaíocht Éireann

Ba choláiste suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Coláiste Ríoga Eolaíocht Éireann.

Féach freisin

Naisc sheachtracha

Tagairtí 

Contae Bhaile Átha Cliath
Banc na Cise

Is dumhach suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Banc na Cise.

Contae Bhaile Átha Cliath
Comhairle Chontae Bhaile Átha Cliath

Ba chomhairle de Chontae Bhaile Átha Cliath í Comhairle Chontae Bhaile Átha Cliath. 

Contae Bhaile Átha Cliath
Comhairlí agus Comhairlí Cathair na hÉireann
Grúdlann Gheata San Séamuis

Is grúdlann suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Grúdlann Gheata San Séamuis.

Contae Bhaile Átha Cliath
Antonín Dvořák

Cumadóir ceoil a rugadh gar do Phrág ab ea Antonin Leopold Dvořák (8 Meán Fómhair 1841 - 1 Bealtaine 1904). Struchtúr clasaiceach ina chuid ceoil, ach anáil láidir Shlavónach. Bhain sé cáil idirnáisiúnta lena Stabat Mater (Sheas an Mháthair, 1880). Scríobh sé a 9ú siansa, Z nového světa (Ón Domhan Úr, 1893) sna Stáit Aontaithe.

Daoine a rugadh i 1841
Básanna i 1904
Cumadóirí Seiceacha
Freeman John Dyson

Fisicí a rugadh i gCrowthorne Shasana ab ea Freeman John Dyson (a rugadh ar 15 Nollaig 1923 - 28 Feabhra 2020). D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe an chuid is mó dá shaolré, ag an Institute for Advanced Studies in Princeton New Jersey sa chuid ba mhó. Rinne sé taighde bunúsach ar an teoiric chandamach is an leictridinimic chandamach, ar chobhsaíocht damhna go háirithe. Chuidigh sé leis an díospóireacht phoiblí ar cheisteanna eolaíochta freisin.

Daoine a rugadh i 1923
Básanna in 2020
Eolaithe Meiriceánacha
Éabann

Is é atá san éabann ná crann síorghlas nó duillsilteach, dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha, i bhforaoisí báistí na machairí den chuid is mó. Malartaíonn na duilleoga agus déanann craobhacha leacaithe. Tá na bláthanna neamhghnéasach, ina n-aonar nó i gcrobhaingí beaga in ascaillí duilleog, prócachruthach le 3 nó 5 liopa leata, bán, buí nó scothdhearg. Is é dátphluma an toradh, caor ar chailís sheasmhach. Sa chuid is mó de na gnéithe bíonn an t-adhmad bán seachtrach bog, ach an croí dubh adhmaid, éabhann na trádála, an-chrua. Timpeall 700 speiceas, cuid mhaith díobh saothraithe as an adhmad sármhaith is na torthaí inite.
Eabhar

Píosaí de starrfhiacail eilifinte nó rosuailt a nglactar leo mar ábhar luachmhar in an-chuid cultúr. Dealbhaíodh ornáidí, seodra is earraí reiligiúnda as chomh fada siar leis an 15ú céad RC sa tSín, ina dhiaidh sin ag na Gréagaigh is na Rómhánaigh. Is as eabhar an chuid is mó den dealbhóireacht ar mhionscála is fearr a mhair ón Meánaois. In úsáid go fairsing i gcomhair earraí sómasacha go dtí le déanaí, nuair a laghdaíodh go mór a sholáthar ar eagla go raibh na heilifintí á ndíobhadh ag sealgairí eabhair. 

Cnámh
Ábhair dhealbhóireachta
Éabhlóid réaltach

Is ord eachtraí is athruithe i dtimthriall iomlán beatha réalta í an éabhlóid réaltach. 

Is í an phríomhstaid san éabhlóid ídiú núicléach na hidrigine ina héiliam, le fuascailt fuinnimh iarmharaigh. Faoi dheireadh bíonn an hidrigin ídithe, agus an réalta ina fathach dearg. I staideanna deireanacha na héabhlóide seo, braitheann an bealach éabhlóide ar leith ar mhais na réalta: cruthú abhaic bháin (réalta de mhais cosúil le mais na Gréine), cruthú neodrónréalta (de mhais níos mó ná timpeall 5 oiread na Gréine), nó cruthú ollnóva (na deicheanna d'oiread na Gréine). 

Réaltaí
Éabhlóideachas

Is é is éabhlóideachas ann smaointeoireacht, a bhíodh coitianta go leor sa 19ú céad, go raibh sé cinnte go bhfeabhsódh gach orgánach—agus gach duine aonair, gach cine, fiú gach sochaí — é féin go hintreach, go mbeadh na feabhsuithe sin forásach, agus go dtarchuirfí na hathruithe go nádúrtha géiniteach don chéad ghlúin eile. 

Éabhlóid
Bitheolaíocht
Each-chumhacht coiscthe

Seanaonad cumhachta, an chumhacht a sholáthraítear do sheafta an innill roimh í a tharchur do threalamh is meaisíní eile le hobair áisiúil a déanamh. Maidir le meanghluaisteán, bheadh each-chumhacht coiscthe timpeall 60-80 bhp á giniúint, agus in inneall mór díosail ar thancaer, timpeall 40,000 bhp.
Titus Brandsma

Ba Cairmilíteach ón Ísiltír é Títus Brandsma a cuireadh chun báis i Dachau sa bhliain 1942.

Luathshaol 
Rugadh Anno Sjoerd Brandsma i bhFreisland ar 23 Feabhra 1881, Feirmeoirí beaga ba ea na Brandsma, agus Caitlicigh chomh maith, rud annamh sa cheantar sin.  Ba í an Fhreaslainnis an teanga dúchais acu. 

Chuaigh Brandsma isteach san Ord Caimilíteach sa bhliain 1898, agus ghlac sé an t-ainm Títus. Rinne sé staidéar ar an fhealsúnacht agus diagacht agus bhain sé céim dochtúireachta amach i 1909. D'éirigh sé ina ollamh in Ollscoil Caitiliceach Nijmegen agus ina reachtaire ann ar feadh seal. Ag an am céanna, bhí sé ina iriseoir.

In Éirinn 
D'fhan Brandsma i mBaile Átha Cliath sa phobal Cairmilíteach i Sráid na mBráthair Bán agus i gCionn tSáile nuair a bhí an Béarla a fhoghlaim aige.

Feallmharú 
Le linn an Dara Cogadh Domhanda, ní raibh na nEaspaig san Ísiltír sásta bolscaireacht "sóisialach náisiúnta" a fhoilsiú.  Bhí Brandsma ag áitiú ar eagarthóirí na nuachtán Caitliceach san Ollainn gan forógraí bolscaireachta na Naitsithe a chur i gcló. 

Cimíodh Brandsma i Eanáir 1942. Cuireadh isteach i campaí géibhinn áirithe ina rinneadh turgnamh leighis air. Bhris a shláinte agus cuireadh chun báis é le hinstealladh nimhneach ar 26 Iúil 1942. Thug an Pápa Eoin Pól II an teideal 'beannaithe' dó sa bhliain 1985.  Rinne an Pápa Froinnsias naomh de i 2022.

Tá an iris Chaitliceach Éireannach "The Brandsma Review", a bhunaíodh in 1992, ainmnithe ina onóir.

Féach freisin 

 An Uileloscadh
 Maximilian Kolbe (Auschwitz 1941)

Tagairtí 

Naoimh
Mairtírigh
Daoine a rugadh i 1881
Básanna i 1942
Daoine as an Ísiltír
Tor an Bhacaigh

Is áit lonnaithe suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Tor an Bhacaigh.

Contae Bhaile Átha Cliath
An Roinn Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe

Is roinn rialtais de chuid Rialtas na hÉireann í an Roinn Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe, suite i mBaile Átha Cliath.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Contae Bhaile Átha Cliath
Ranna stáit na hÉireann
An Staidiam Náisiúnta

Is ionad dornálaíochta suite i gContae Bhaile Átha Cliath é an Staidiam Náisiúnta.

Contae Bhaile Átha Cliath
Eagar Ollmhór

An radaiteileascóp is mó ar Domhan, gar do Socorro, Nua-Mheicsiceo. Tá 27 mias glactha sa VLA (cró ollmhór), gach ceann níos mó ná 45 m ar trastomhas agus iad nasctha le chéile go leictreonach. Táthar tar éis Mars agus Satarn is a fháinní a mhapáil le radar tríd an radaiteileascóp seo a úsáid mar ghlacadóir, agus na bíoga scanaidh a tharchur ó aonad de chuid NASA i nGoldstone, California ar dtús. Tá staidéar á dhéanamh freisin ar struchtúir na néalta gásach inár réaltra, agus radairéaltraí is cuasáir i bhfad i gcéin.

Féach freisin 
 Teileascóp Ollmhór
Ragcheol

Ceol sioncóipithe ó na Stáit Aontaithe a bhí coitianta i 1890-1920, nuair a tháinig snagcheol chun cinn ina ionad, faoi anáil an ragcheoil. I gcontrárthacht le hamhrán coitianta Irving Berlin, Alexander's Rag-Time Band (Banna Ragcheoil Alastair, 1911), don phianó is mó a cumadh dreasa ragcheoil, agus scaipeadh ragcheol i measc an phobail ag Scott Joplin is pianódóirí/cumadóirí eile. Ba é an scoláire, pianódóir is cumadóir Joshua Rifkin a bhí go mór taobh thiar d'athbheochan an ragcheoil ó 1970 ar aghaidh. 

Seánraí ceoil
Eaglais halla

Ailtireacht eaglaise a tugadh isteach sa Ghearmáin san 11ú céad ina raibh an taobhroinn is an corp ar comhairde. gan croslanna ná córlann ar leith.
Eagraí leictreonach pearsanta

Feiste leictreonach láimhe a fheidhmíonn mar chóras comhadaithe is innéacsaithe d'eolas pearsanta mar a bheadh i leabhar seoltaí nó dialann. De ghnáth bíonn scáileán beag air chun eolas a léiriú, agus méarchlár chun carachtair alfa-uimhriúla a ionchur. Uaireanta bíonn pointeoir nó feiste cosúil le peann, agus cumas aige lámhscribhinn a aithint. Ní hionann is ríomhaire pearsanta, ní bhíonn sé inchláraithe ag an úsáideoir.
Eagraíocht an Ghéanóim Dhaonna

Is é Eagraíocht an Ghéanóim Dhaonna (HUGO) an chéad ghrúpa idirnáisiúnta chun gníomhaíochtaí a bhaineann le scéim an ghéanóim dhaonna a chomhordú. Bunaíodh i 1989 í, agus eagraíonn sí saotharlanna, rochtain ar bhunachair sonraí, scaipeadh eolais, agus bróicéireacht ar mhaoiniú speisialta. A lárionad sa Ghinéiv, agus an phríomhoifig i Londain.
Ealaín Cheanada

Ealaín ón 17ú céad agus eilimintí Eorpacha — Francach den chuid is mó — measctha le heilimintí áitiúla. Eaglaisí ón 18ú céad le stíleanna na Breataine Seoirsí is na gcoilíneachtaí Meiriceánacha. I stíl na hAthbheocana Gotaí atá Foirgneamh na Parlaiminte le Thomas Fuller in Ottawa (timpeall 1859). Bunaíodh Acadamh Ríoga Cheanada agus Gailearaí Náisiúnta Cheanada i 1880. I ndiaidh lár an 20ú céad bhí tionchar ag gluaiseachtaí avant garde ar an ealaín, ach roimhe sin ní raibh ach rian den impriseanachas ann. 

Cultúr Cheanada
Ealaíon
Ealaín Choptach

Is ealaín Choptach í an stíl ealaíne a bhí i réim san Éigipt sa 5ú-8ú céad. Críostaithe ab ea na Coptaigh, agus bhí tionchair Rómhánacha, Bhiosántacha is Shíreacha ar a gcuid múrmhaiseadóireachta, teicstílí fite, is snoíodóireacht cloiche. I ndiaidh an 9ú céad tháinig an tionchar Ioslamach i gceannas san Éigipt.

An Éigipt
Ealaíon
Ealaín Éatrúscach

Ealaín a bhláthaigh sa 7ú-2ú céad RC sa réigiún mar a bhfuil an Tuscáin san Iodáil anois. Chuimsigh sí gnéithe Iodálacha, Gréagacha is oirthearacha. Faightear í i bpéintéireacht bhríomhar ildaite ar bhallaí tuamaí is sarcófagais dhealbhaithe, i bpotaireacht is miotalóireacht mhaisithe.
Ealaín Ghotach

Téarma a bhíodh in úsáid ag ealaíontóirí na hAthbheocana, agus an chiall ‘barbarach’ ag tagairt do stíleanna neamhchlasaiceacha na Meánaoise. Ón 19ú céad, is í an chiall chaighdeánach léi ná ealaín Eorpach an 12ú-15ú céad, a bheag nó a mhór.

Féach freisin 

 Ficsean Gotach

Tagairtí 

Ealaíon
Ealaín Ioslamach

Stíl mhaisithe theibí, i gcodarsnacht le healaín fhíortha Chríostaí, a saothraíodh mar sheirbhís don reiligiún. Thosaigh sí sa 7ú céad, agus scaip ón Meánoirthear don iarthar sa Spáinn, don oirthear san India is an tSín.

An tIoslam
Ealaíon
Ealaín íosmhéideach

Gluaiseacht nua-aoiseach ealaíne a bhláthaigh ó lár an 20ú céad, sna Stáit Aontaithe go háirithe. Péintéireacht mhonacrómatach, nó fiú pictiúir fholmha bhána, a bhí mar thoradh ag an bpéintéir Ad Reinhardt (1913-1967) is brící réamhdhéanta tine i saothar Carl André (1935-).
Ealaín Mhionóch

Ealaín a bhaineann leis an tsibhialtacht Mhionóch sa Mhuir Aeigéach timpeall 2300-1100 RC. I measc na lámhdhéantúsán ón tréimhse tá amfaraí le hochtapas is patrúin feamainne tarraingthe air, agus freascónna ar phalás an Rí Míonós i gCnósas ar oileán na Créite, ag léiriú figiúr ag léim thar thairbh faoi ruathar.

Ealaíon
Stair na Gréige
Ealaín na Bablóine

Ag tosú timpeall 2500 RC, ealaín reiligiúnda is chúirtiúil a mhaireann. Tá dealbha stílithe cloiche d'Iúdáia ó timpeall 2100 RC, múrmhaisithe is rilífí isle daite de shearmanais reiligiúnda is cúirtiúla, agus radhairc réalaíocha seilge. Tá na léirithe de réir gnás an tsean-neasoirthir, colainneacha dírithe chun tosaigh, na cinn is na cosa cliathánach, agus na súile móra stánaithe. Fuarthas miotail luachmhara i réada ó reilig ríoga in Ur a rinneadh timpeall 4500 bliain ó shin. 

Ealaíon
An Mheaspatáim
An Bhablóin
Teach Charlemont

Is teach suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Teach Charlemont.

Contae Bhaile Átha Cliath
Tithe móra in Éirinn
Teach na Parlaiminte, Baile Átha Cliath

Foirgneamh atá suite i mBaile Átha Cliath é Teach na Parlaiminte, nó Banc na hÉireann inniu.

Féach freisin

Tagairtí 

Foirgnimh agus struchtúir in Éirinn
Baile Átha Cliath
Tionóil reachtacha
Coláiste Moibhí

Coláiste Ullmhúcháin lán-Ghaeilge, do bhuachaillí agus chailíní Prodastúnacha (cailíní amháin níos déanaí) a bheadh fonn orthu leanúint leo go choláiste oiliúna múinteoirí arb é Coláiste Moibhí. Mhair an choláiste ó 1926 go 1995. Bhí sí lonnaithe lasmuigh de Shean Chill i gContae Bhaile Átha Cliath go dtí 1968 nuair a d'athlonnaíodar go Ráth Maoinis, BÁC. Bhí sé fós faoi stiúir Eaglais na hÉireann is déanadh scoil-fhriothálach de chuid Choláiste Oideachais Eaglais na hÉireann é. Bhí an choláiste oideachais sin in aice báire, i Ráth Maoinis, agus dá bharr leannfadh formhór na daltaí ar aghaidh chuig an Choláiste sin i ndiaidh na hArd Teiste. Tugadh Coláiste Móbhí uirthi in onóir an Naomh ón gcúigiú aois arb as den bhaile ar ainmníodh ina h-onóir. Is é sin Cill Móibhí i gContae Mhaigh Eo.  

Ba cheann de sé Choláiste Ullmhúcháin a bhí i gColáiste Móibhí ar bhunaigh rialtas an Saorstát úr i 1926 chun sruth múinteoirí líofa le Gaeilge a sholáthair dos na scoileanna mar chuid de pholasaí Gaelú na tíre. Is faoi Rialtas Chumann na nGaedheal, faoin Aire Ciarraíoch, John Marcus O’Sullivan a cinneadh iad a oscailt. Thacaigh John Allen Fitzgerald Gregg a bhí ina Ard Easpag ar Eaglais na hÉireann i mBÁC lena noscailt. B'é an t-aon cheann Prodastúnach as na sé gcinn í. Dúnadh an choláiste sa bhliain 1995 de thúisce fás na scoileanna ilchreidmheacha. Is Ionad acmhainn do leabharlann Choláiste Oiliúna Eaglais Na hÉireann an foirgnimh céanna anois.

Iontas a sheasanna amach faoi Choláiste Móibhí ná gur fhan si ar oscailt tar éis don Uachtarán Pádraig Ó hIrghile na cúig gcinn catiliceach eile (2 cheann do bhuachaillí 3 chinn do chailíní) a dhúnadh i 1961 is é mar Aire Oideachais do rialtas Fianna Fáil  idir 1959-1965

Féach freisin

Naisc sheachtracha 
 http://www.education.ie/en/Publications/Statistics/Statistical-Report-1940-1941.pdf

Tagairtí 

Contae Bhaile Átha Cliath
Coláiste Wesley

Is meánscoil suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Coláiste Wesley.

Féach freisin

Naisc sheachtracha

Tagairtí 

Contae Bhaile Átha Cliath
Institiúid Teicneolaíochta, Tamhlacht

Is coláiste suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Institiúid Teicneolaíochta, Tamhlacht. Is ball-choláiste é i OT Bhaile Átha Cliath.

Contae Bhaile Átha Cliath
Institiúid Teicneolaíochta Baile Bhlainséir

Is coláiste suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Institiúid Teicneolaíochta Baile Bhlainséir. Is ball-choláiste é i OT Bhaile Átha Cliath.

Contae Bhaile Átha Cliath
Iosta na Rinne

Is baile nua suite i gContae Bhaile Átha Cliath é Iosta na Rinne.

Contae Bhaile Átha Cliath
An Roinn Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta

Is roinn de chuid rialtas Thuaisceart Éireann í an Roinn Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta.

Féach freisin

Tagairtí

Naisc sheachtracha 

Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Dubhadh

Is suoímh seandálaíochta é Dubhadh, suite i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann. 

Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Stair na hÉireann
Contae na Mí
Seandálaíocht
Tuamaí pasáiste
Maigh Locha, Contae na Mí

Is paróiste suite i gContae na Mí í Maigh Locha.

Bailte i gContae na Mí
Baile Shláine Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Baile Shláine Íochtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Machaire Gaileang

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Machaire Gaileang.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Baile Shláine Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Baile Shláine Uachtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Baile Fhobhair, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Baile Fhobhair.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Ceanannas Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Ceanannas Íochtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Ceanannas Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Ceanannas Uachtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Déise Íochtarach

Barúntacht suite i gContae na Mí is ea Déise Íochtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Déise Uachtarach

Barúntacht suite i gContae na Mí is ea Déise Uachtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Damhliag Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí í Damhliag Íochtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Damhliag Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí í Damhliag Uachtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Dún Búinne, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Dún Búinne.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Maigh Fionnráithe Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí í Maigh Fionnráithe Íochtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Maigh Fionnráithe Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí í Maigh Fionnráithe Uachtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Ráth Tó, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na Mí é Ráth Tó.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
An Scrín, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na Mí é an Scrín.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
An Uaimh Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí í an Uaimh Íochtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
An Uaimh Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí í an Uaimh Uachtarach.

Contae na Mí
Barúntachtaí Chontae na Mí
Baile an Dormhamaigh

Is baile fearainn suite i gContae na Mí é Baile an Dormhamaigh.

Bailte i gContae na Mí
Gort Lóna

Is baile fearainn suite i gContae na Mí é Gort Lóna.

Bailte i gContae na Mí
Loch Gabhair

Is baile fearainn suite i gContae na Mí é Loch Gabhair.

Bailte i gContae na Mí
Cluain Ailbhe

Is paróiste suite i gContae na Mí í Cluain Ailbhe.

Bailte i gContae na Mí
Caisleán an Chillín

Is caisleán suite i gContae na Mí é Caisleán an Chillín.

Bailte i gContae na Mí
An Níth

Is abhainn suite i gContae na Mí é an Níth.

Bailte i gContae na Mí
Tailtin

Is ceantar suite i gContae na Mí é Tailtin.

Bailte i gContae na Mí
Ard Breacáin

Is paróiste suite i gContae na Mí é Ard Breacáin.

Bailte i gContae na Mí
Dumha na nGiall

Is suíomh seandálaíochta suite i gContae na Mí é Dumha na nGiall.

Contae Chill Dara
Tuamaí pasáiste
Ealaín na Biosáinte

Ealaín a bhláthaigh idir 330 RC, nuair a rinneadh príomhchathair impireacht na Róimhe de Chathair Chonstainín (Iostanbúl na haoise seo), agus 1453, nuair a ghabh na Turcaigh an chathair. Coimeádach stílithe, bhí sí dírithe ar théamaí diaga thar aon rud eile. San ailtireacht ba é olleaglais Shóifia ón 6ú céad an sárshaothar, le leagan amach aiseach na baislice Rómhánaí is cruinneachán ollmhór uirthi. Níos déanaí toghadh leagan amach na croise Gréagaí do na heaglaisí, le 4 ghéag chomhionann agus cruinneachán beag ar dhruma ard. Maisíodh na heaglaisí le hinleagadh marmair, daite go sómasach, fuinneoga le gloine dhaite, agus mósáicí is múrmhaisithe ar théamaí ón mBíobla is an tApacrafa.
Ealaín na Fraince

Thug an ealaín ársa sa bhFrainc tionchair Ghréagacha is Rómhánacha ón 6ú céad RC léi, agus bhí rath uirthi sa tréimhse Ghailleach-Rómhánach suas go dtí an 3ú céad RC. Sa Mheánaois bhí cáil ar ailtireacht, dealbhóireacht is gloine dhaite na n-eaglaisí is na n-ardeaglaisí cosúil leo siúd i Moissac, Saint-Denis, Chartres, agus Notre-Dame i bPáras. Tháinig coincheapa ó Athbheochan na hIodáile i bhfeidhm in ailtireacht na gcaisleán sa 16ú céad in abhantrach an Loire, na páláis ríoga i bhFontainebleau, agus an Louvre. Bhain stíl chlasaiceach na Fraince a buaic amach faoin Rí Louis XIV le péintéireacht Claude Lorrain is Poussin, agus ailtireacht Lemercier (1585-1654), Mansard is le Vau (1612-1670). San 18ú céad tháinig nuachlasaiceas David in ionad stíl Rocócó Boucher is Watteau. Sa 19ú céad tháinig na healaíontóirí cáiliúla Ingres, Courbet is Manet chun cinn. Ó lár an 19ú céad go tús an dara cogadh domhanda, glacadh le Páras mar lárionad ealaíon na hEorpa, maidir le péintéireacht ach go háirithe.
Ealaín na Gearmáine

Ealaín lár is oirthear na hEorpa, ar thosaigh a traidisiún faoi na himpirí Otto sa 10ú-11ú céad. Tógadh baisleaca Rómhánúla i Mainz, Worms is Speyer. Tháinig lárionad dealbhóireachta cré-umha chun cinn i Hildesheim, agus bhain maisiúchán lámhscríbhinní barr maitheasa i Reichenau. Tugadh an stíl Ghotach isteach ón bhFrainc sa 13ú céad. Sa 15ú céad d'fhorbair an phéintéireacht faoi thionchar na bPléimeannach. D'éirigh leis an ngreanadóireacht adhmaid is an greanadh líneach go háirithe, agus ba é Dürer an sármháistir Gearmánach. Chuir an Reifirméisean isteach ar an ealaín i dtuaisceart na Gearmáine, ach i ndeisceart na tíre bhláthaigh maisiúchán is ailtireacht Bharócach go déanach sa 17ú céad. Bhí an ghluaiseacht Nuachlasaiceach is an ghluaiseacht Rómánsach bríomhar go déanach san 18ú céad is luath sa 19ú céad, agus é sin léirithe i radhairc cháiliúla tíre Casper Davis Friedrich (1774-1840). I measc cuid na Gearmáine d'ealaín an 20ú céad, bhí an tEispriseanachas agus an Bauhaus. 

Ealaín de réir tíre
An Ghearmáin
Ealaín na Gréige

Ealaín na Gréige clasaicí, a roinntear i 4 thréimhse: an tréimhse Gheoiméadrach (11ú-8ú céad RC) a aithnítear ón bpotaireacht phéinteáilte; an tréimhse Ársa (déanach san 8ú céad-480 RC) nuair a chuaigh iarmhairtí oirthearacha i bhfeidhm is a tháinig an fhoirm dhaonna amach mar théama lárnach; an tréimhse Chlasaiceach (480-323 RC) nuair a bhain an tsibhialtacht ársa a buaicphointe amach maidir le hailtireacht, dealbhóireacht is péintéireacht álainn agus mothú comhréire idéalach, ag leagan amach ardchaighdeán don ealaín fhíortha nár sáraíodh fós; agus an tréimhse Heilléiníoch (323-27 RC) inar táirgeadh sárshaothair a bhí oilte ó thaobh teicníochta is dráma, déanta i raon stíleanna ón réalachas go dtí an Barócachas. Lean na Rómhánaigh leis an traidisiún seo agus d'fhadaigh an tréimhse seo.
Ealaín na hAstráile

Thosaigh ealaín na nEorpach san Astráil san 18ú céad le tithe coilíneacha aonurláir le véarandaí, cosúil le stíl Sheoirseach is Leasríochta Shasana. Sna 1830idí baineadh feidhm as stíl Ghotach d'eaglaisí Anglacánacha (Ardeaglais Aindriú i Sydney, 1837, mar shampla), agus stíl Ghréagach d'fhoirgnimh phoiblí. Tharraing na healaíontóirí grafacha ar ainmhithe is fásra na hAstráile ón 18ú céad ar aghaidh, agus rinne péintéirí tír-radharc cosúil le John Glover (1767-1849) is Conrad Martens (1801-1878) iarracht ar ghairbhe na tíre a léiriú. Bhí tionchar beag ag stíleanna is faisin na hEorpa ar Frederick McCubbin (1855-1917) is Tom Roberts (1856-1931), ach shaothraigh siad dearcadh Astrálach ar an nádúr. Ba bheag tionchar na healaíne teibí nó osréalaíche ar an nglúin ina dhiaidh sin ach an oiread, agus chloígh William Dobell (1899-1970), Russell Drysdale (1912-1991) is Sydney Nolan (1917-1992) le healaín oirirc Astrálach.
Ealaín na hAthbheochana

Gluaiseacht a thosaigh i bhFirenze na hIodáile go luath sa 15ú céad nuair a chuardaigh na healaíontóirí Masaccio, Donatello is Brunelleschi tinfeadh ó ealaín is ailtireacht na Róimhe ársa clasaicí. Ag an am céanna le daonnacht nua sa litríocht chomhaimseartha, tháinig tuiscint nua maidir le stíl chun cinn. Bhí na péintéirí Piero della Francesca, Mantegna is eile ag féachaint go dian le coibhnis chlasaiceacha a léiriú ina bhfigiúirí, agus chabhraigh córas nua na peirspictíochta leo doimhneacht a chur sna pictiúir. I ndiaidh Donatello, ba iad Ghiberti, Verrocchio is Michelangelo na dealbhóirí ab fhearr. Rinne Leonardo da Vinci is Raphael portráidí agus saothair reiligiúnda is stairiúla. Tugtar an Ard-Athbheochan ar an tréimhse timpeall 1500-1520. Sa 16ú céad leathnaigh stíl na hAthbheochana don chuid eile den Iodáil, an Veinéis go háirithe, agus an chuid is mó d'iarthar na hEorpa.

An Athbheochan
Ealaíon
Péintéireacht
Ealaín na hÉigipte

Ealaín a bhí faoi bhláth faoi réím na bhFarónna, ó 3000 RC go dtí gabháil na hÉigipte ag Alastar Mór i 332 RC. An méid a mhair don lá inniu, tá sí dubhach den chuid is mó, le sochaí is reiligiún coimeádach, agus d'fhan an stíl statach. Mhaisítí na tuamaí le múrmhaisithe is rilífí, agus bhíodh dealbha portráide na marbh chomh maith le huirlisí teaghlaigh — ina measc obair ardchaighdeáin as miotal, eabhar, cré bhruite, is eile — le húsáid sa saol eile. Phéinteáltaí na fíoracha daonna leis an gceann in imlíne, súil mhór amháin ag féachaint amach, na guaillí chun tosaigh is na cosa i dtaobhradharc. Cuimsíonn sí dealbha cosúil leis an sfioncs, radhairc thosaigh is radhairc imlíneacha, ag éirí as cruth na bunchloiche b'fhéidir. Bhíodh cáis na seargán sármhaisithe go minic.
Ealaín na hIndia

Tá an dealbhóireacht i bhfo-ilchríoch na hIndia ón réamhstair tábhachtach, ach tosaíonn an taifead stairiúil ar an ealaín sa 3ú céad RC le linn réimeas Ashoka (264-23 RC). Maisíodh stúpaí (tulacha créafóige) Búdacha le dealbhóireacht rilífe ón 1ú céad. Sa 2ú-6ú céad rinneadh dealbhóireacht fhíortha ag Ganhara, ag taispeáint tionchair Ghréagaigh a tháinig tríd an Éigipt is an tSiria. Sa tréimhse chéanna rinneadh múrmhaisithe sármhaisithe Búdacha in Ajanta. Glactar le tréimhse Gupta (4ú-5ú céad) mar an tréimhse chlasaiceach i sibhialtacht na hIndia, sa litríocht ach go háirithe, ach níl mórán riain den ealaín radharcach ansin fágtha. Shroich an tionchar Ioslamach sna healaíona an India faoi na himpirí Mógalacha sa 17ú céad.
Ealaín na hIodáile

Traidisiún lárnach na healaíne Eorpaí, an fhoinse is cumasaí tionchar stíleach ar na traidisiúin go léir san Eoraip ón Meánaois dhéanach go dtí an 18ú céad. San Iodáil mheánaoiseach baineadh feidhm as tréithe clasaiceacha le haghaidh téamaí Críostaí. Bhí dealbhóireacht ársa figiúr chun tosaigh maidir le stíl is caighdeáin ar feadh 1,500 bliain. Bhí sraith ardealaíontóirí gan bhriseadh ann, ag tosú le Giotto go luath sa 14ú céad suas go dtí Canova a fuair bás i 1822. I rith na tréimhse sin ní raibh an Iodáil aontaithe, agus d'fhás ealaíona éagsúla i bhFirenze, an Róimh, Bologna, is an Veinéis.

Macchiaioli agus Verismo 
Ba é ceann de na chéad ghluaiseachtaí chun an ealaín acadúil a shárú, agus í ag éirí avant-garde ná an Macchiaioli, le húsáid réabhlóideach ar dhath ("stain"), a bhí ag súil le húrscéalta na Impriseanaithe ag cúpla scór bliain. Ba iad na taispeántóirí tábhachtacha Giovanni Fattori, Silvestro Lega, Telemaco Signorini, Giuseppe Abbati.

Thug Verismo téamaí coitianta agus laethúla chun na healaíne. I measc na n-údar eile Lorenzo Viani, Giuseppe Pellizza da Volpedo.

Ach ba é an Milanese Scapigliati ansin, agus go háirithe príomhcharachtar na hIodáile ar nádúracht Francesco Filippini, comh-thaighdeoir i gcoinne Claude Monet, a bhunaigh Impriseanachas na hIodáile nach maireann.
Ealaín na Meánaoise

Ealaín na hEorpa sa Mheánaois, sa mhíle bliain idir titim na Róimhe agus tosú an náisiúin nua-aoisigh le linn na hAthbheochana. Ag nochtadh ceannasaíocht spioradálta is intleachtúil na hEaglaise Caitlicí, cuimsíonn an ealaín seo eibhir is mósáicí Biosántacha, leabhair urnaithe is lámhscríbhinní maisithe eile, ardeaglaisí na hArd-Mheánaoise lena ndealbhóireacht fhlaithiúil is a bhfuinneoga daite. I dtíortha Protastúnacha cosúil leis an mBreatain, scriosadh cuid mhór den oidhreacht sin sa Reifirméisean.
Ealaín na Peirse

Ealaín ón Iaráin ársa, a thosaigh sa chianseanaois is ea Ealaín na Peirse. T

á potaireacht ó 4000-3000 RC atá maisithe le dearaí teibí is stílithe ainmhithe, chomh maith le dearaí cosúla i gcré-umha is ór. 

Thug gabháil Alastair Mhóir (333 RC) tionchair Ghréagacha isteach, agus sa tréimhse Shasánach (224-642 AD) athbheodh na foirmeacha traidisiúnta arís. 

Leis an ngabháil Arabach sa 7ú céad, tháinig foirmeacha is coincheapa Ioslamacha chun cinn le moscanna breátha, callagrafaíocht is lámhscríbhinní maisithe.

Tagairtí 

Ealaíon
An Iaráin
Ealaín na Róimhe

Is éard atá i gceist le healaín na Róimhe ná an dual is tábhachtaí i dtraidisiún ealaíne an Domhain ársa thiar, agus stair na n-ealaíon san iarthar ó shin. Tharla athbheochan uirthi arís is arís eile ón luath-Mheánaois suas go dtí an 18ú céad. 

Bunaithe go daingean ar an oidhreacht ealaíonta Ghréagach, sa phéintéireacht is an dealbhóireacht go háirithe. Ní mhaireann cuid mhaith dealbh clasaiceach Gréagach ach mar chóipeanna Rómhánacha. Ach bhí na dealbhóirí Rómhánacha iontach bunúil sa phortráidíocht lena gcuid bustaí is rilífí (mar shampla, ar chólún Tráiain is na háirsí caithréime), agus bhain caighdeáin amach nach ndearnadh arís go dtí an 18ú céad, b'fhéidir. Ní mhaireann mórán péintéireachta, ach bhíodh eachtraí ó Hóiméar agus radhairc tíre ó Oivid ar mhúrmhaisithe i dtithe Rómhánacha. 

Ealaíon
Impireacht na Róimhe
Ealaín na Rúise

D'fhás an ealaín seo ar feadh i bhfad faoi anáil Bhiosántach go dtí an 18ú céad. Sampla is ea Ardeaglais Shóifia i gCív ón 11ú céad. Ón 18ú céad tháinig tionchair ón iarthar chun cinn, agus bhí ealaíontóirí Rúiseacha páirteach go suntasach i ngluaiseacht na teibíochta.

Cultúr na Rúise
Ealaín na Seapáine

Gaolmhar on tús le stíl is modhanna oibre na Síne, ach tugtha do phatrúin dhromchlacha, rímháistreacht theicniúil, agus dathanna láidre. Rinneadh éachtaí i gclónna daite, a mbaineann na hainmneacha Utamaro, Hokusai is Hiroshige leo, scrollaí péinteáilte, potaireacht, laicear is miotalóireacht mhaisithe. Shroich Búdachas an tSeapáin sa 6ú céad, agus tháinig ceardaithe Cóiréacha leis a d'fhorbair scoil thábhachtach dealbhóireachta reiligiúnda faoina dtionchar. Ar an dul céanna bhí tionchar láidir ar an bpéintéireacht ag an mBúdachas Zen a tháinig ón tSín ina dhiaidh sin.
Ealaín na Síne

Ealaín na Síne ársa, ó 4000 RC ar aghaidh, a raibh tionchar trom aici ar an ealaín i ngach tír sa chianoirthear, agus a shroich an Eoraip sa 17ú céad. Ba shainiúil a nuálaíocht fhiúntach theicneolaíoch (síoda, poirceallán, páipéar is clóbhualadh) agus a míneadas iontach stíle. Fuarthas soithigh cré-umha mhaisithe ó 1000 RC. Bunaíodh an dá thraidisiún ghaolta péintéireachta is peannaireachta le linn réim rítheaghlach Han (206 RC-222 AD). Táirgeadh poirceallán ardchaighdeáin faoin rítheaghlach Tang (618-906) agus ina dhiaidh. Tháinig péintéireacht radhairc tíre chun tosaigh faoi rítheaghlach Song (960-1279) agus ina dhiaidh. Táirgeadh poirceallán, laicear, agus cruanadóireacht rannta (cloisonné) ardmhíneadais le linn rítheaghlach Ming (1368-1644). Níor staon na forbairtí le linn an rítheaghlaigh dheireanaigh, Qing (1644-1912), mar rinneadh péintéireacht impriseanaíoch is poirceallán iontach a raibh éileamh orthu ar fud an Domhain. 

Ealaín na Síne
Ealaín na Spáinne

Ealaín na hIbéire, faoi bhláth ón aimsir réamhstairiúil. Le linn gabháltas na Róimhe (218 RC-414 AD) tharla cuid mhaith tógála, ach níl mórán de fágtha anois. Tar éis ionradh na Múrach i 711 tháinig Córdoba le bheith ina lárionad do chultúr ealaíonta niamhrach a d'fhág lorg láidir ar an ealaín Chríostaí ina dhiaidh sin. Thosaigh traidisiún náisiúnta sa 9ú céad leis an stíl Mhosarabach (ealaín na gCríostaithe Spáinneacha faoi réim na Moslamach). Ón 11ú céad tógadh ardeaglaisí Rómhánúla a bhí maisithe go sómasach (Santiago de Compostela, mar shampla). Thosaigh an ré iontach sa phéintéireacht is sa dealbhóireacht go déanach sa 16ú céad le réalachas cumasach tochtach faoi thionchar idéil an Fhrith-Reifirméisin. I measc na bpéintéirí bhí El Greco, Velásquez is Zurbarán, agus ba dhealbhóirí suntasacha Juan Martínez Montañés (1568-1649) is Alonso Cano (1601-1667). Ard-dathadóirí a tháinig níos déanaí ab ea Goya is Picasso.
Ealaín na Tibéide

Ealaín atá bunaithe ar spioradáltachas is misteachas Búdach na lámaí. Péintéireacht ballaí, brataigh, dealbhóireacht cloiche, adhmaid, miotail is eabhair, tuamaí is stúpaí, agus iad go léir táirgthe ag ceardaithe gan ainm de réir rialacha atá ann le míle bliain.
Ealaín Phailéiliteach

Ealaín na seanchlochaoise a cruthaíodh timpeall 30,000 bliain ó shin. Caomhnaithe i bpluaiseanna aolchloiche sa bhFrainc is sa Spáinn tá múrmhaisithe mórthaibhseacha ag léiriú radhairc seilge ina bhfuil líníochtaí réalaíocha capall, tarbh is a lán ainmhithe eile atá imithe in éag nó nach bhfuil le fáil san Eoraip anois. Tá dealbhóireacht i gceist freisin: is é Véineas Willendorf an sampla is cáiliúla, píosa 11.5 cm ar airde de bhean thorrach. Thángthas ar na saothair seo i seomraí a bhí beagnach doshroichte, go domhain faoin talamh. Mar sin, meastar gur le haghaidh searmanas reiligiúnda nó draíochtúla iad seo.