joelniklaus/EU_Wikipedias huggingface dataset:
Lochtanna criostail

Neamhrialtachtaí i gcriostail atá foirfe rialta ar gach bealach eile. Cuid acu, cosúil le scoilteanna is asáitithe, cuireann siad isteach go mór ar airíonna meicniúla na gcriostal, á lagú. Cuid eile, cuireann siad isteach ar na hairíonna leictreacha (mar shampla, chun leathsheoltóirí a dhéanamh i gcomhair leictreonaice) nó tugann dathanna do na criostail, mar a dhéanann cróimiam i rúibín dearg.
Lóganchaor

Hibrid thimpisteach an tsú craobh is na sméire duibhe is ea an Lóganchaor, timpiste a tharla i ngairdín an Bhreithimh Logan i gCalifornia, agus a ainmníodh as. Níl an tom chomh deilgneach le tom na sméire duibhe. Bíonn na torthaí cosúil le súnna craobh, ach níos mó géarbhlasta ná ceachtar de na tuismitheoirí. Saothraítear go forleathan é sna Stáit Aontaithe, sa Bhreatain is in Éirinn.

Plandaí
Logartam

Cumhacht n ar gá uimhir a a ardú chun a bheith cothrom le huimhir eile, b. Is é sin, is é logartam b don bhun a ná an = b → loga b = n. Mar shampla, de bhrí gur 102 = 100, log10 100 = 2. Ón sainmhíniú seo, is léir gur inbhéarta ar an bhfeidhm easpónantúil an fheidhm logartamach. Is féidir airíonna na feidhme logartamaí a dhíorthú ó dhlí na séan. Ina measc tá log (a b) = log a + log b, agus log (a/b) = log a–log b. Bunaithe ar na hairíonna seo, baineadh úsáid fhorleathan as logartaim chun áireamh a dhéanamh roimh theacht chun cinn na ríomhairí. Tugtar logartaim nádúrtha nó logartaim Napier ar logartaim ar bhonn e, agus úsáidtear an tsiombail ln dóibh. Úsáidtear an tsiombail lg do logartaim ar bhonn 10.
Lóibéilia

Géineas an-mhór (415 speiceas) an-ilghnéitheach plandaí blátha is ea na lóibéilianna, ó phlandaí beaga bliantúla go dtí plandaí colúnacha mothallacha ilbhliantúla, a fhásann go dtí na méadair ar airde. Faightear beagnach gach áit iad ach na réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha den Domhan Úr go háirithe. Na duilleoga simplí ailtéarnach. Na bláthanna casta 180°, de ghnáth dearg, gorm nó vialait, siogamorfach le 5 pheiteal cónasctha ag déanamh feadáin chuartha dhéliopaigh. Saothraítear an-chuid díobh mar mhaisiúchán. Bíonn siad i raon leathan gnáthóg, cuid mhaith díobh uisciúil, agus saghsanna fathachúla ar shléibhte ar leith in oirthear na hAfraice. Bíonn alcalóidigh mharfacha i gcuid acu. Tá ceann sa tSile a bhfuil a bholadh nimhiúil.

Lóibéilia
Loighic

An eolaíocht a stiúrann gníomhú an réasúin ionas go n-oibreoidh sé go hordúil, go héasca, agus gan earráid, is ea loighic.

Modhanna 
Sa loighic dhéduchtach, déantar staidéar ar infeiris atá bailí (nó neamhbhailí) de thairbhe a struchtúr, beag beann ar a dtoilleadh. Tá an ráiteas Má tá A fíor, ansin tá B fíor bailí. Tá A fíor, mar sin tá B fíor, pé luachanna atá ag A is B, agus is bailí aon infeireas leis an struchtúr sin. 

Tá dhá phríomhchuid sa loighic dhéduchtach bhunúsach. 
 Pléann loighic tairisceana le hinfeiris ina bhfuil abairtí simplí sa mhodh táscach ceangailte le focal ceangailteach cosúil le níl (séanadh), is (cónasc), nó (deighilt) agus má… ansin (coinníoll). 
 Pléann loighic phreideacháideach (a dtugtar teoiric chainníochtaithe uirthi freisin) le habairtí sa mhodh táscach ina bhfuil téarmaí cainníochtaithe cosúil le roinnt, gach uile, gan aon. Mar sin, is bailí an t-infeireas seo sa loighic phreideacháideach: Is mamach gach uile chat — Ní péist aon mhamach — Mar sin, ní péist aon chat. 
Tá an staidéar ar infeireas déduchtach sínte thar an dá réimse seo chun loighic mhódúil (a phléann coincheapanna an riachtanais is na féidearthachta), loighic eipistéimeach (loighic eolais is creidimh), loighic il-luachach (a ligeann teideal difriúil ar cheart nó mícheart le habairtí áirithe), loighic aimsire (a dhéanann anailísiú ar infeiris le coincheapanna aimsire, cosúil le aimsir chaite, láithreach, nó fháistineach), agus loighic dheontach (a phléann le rudaí tiarnúla, dualgas is oibleagáid). 

Ansin pléann loighic ionduchtach le hinfeiris nach bhfuil bailí go déduchtach, ach gur mó an dóchúlacht gur fíor na conclúidí má bhíonn na réamhleaganacha fíor. Tugann sé seo aghaidh ar theoiric na dóchúlachta agus staitisticí.

Stair 

Scríobh Arastotail an chéad tráchtas sistéamach ar loighic. .Lean a thionchar siúd ar feadh 2,000 bliain gur shaothraigh Boole is daoine eile loighic dhian mhatamataiciúil sa 19ú céad.

Staidéar 
Tá loighic á n-iniúchadh go minic  ag mic léinn  na fealsúnachta, matamaitice, agus eolaíocht ríomhaireachta.
Loighic mhódach

Brainse den loighic a phléann infeiris a bhaineann le ráitis riachtanais is féidearthachta. Ardaíonn an staidéar seo ceisteanna suntasacha sa mheitifisic agus fealsúnacht teanga. 

Loighic
Módúlacht
Loimic

Ceimiceán a úsáidtear chun gruaig ar an gcraiceann nach dteastaíonn a bhaint. De ghnáth bíonn alcailí, suilfídí miotalacha is mearcaptain inti, agus feidhmíonn sí trí struchtúr ceimiceach na próitéine sa ghruaig a réabadh.
Loimpre

Iasc bunaidh gach corrán a fhaightear in uiscí mara is úra gar don chósta san Atlantach thuaidh. Suas le 90 cm ar fhad. An béal cosúil le súiteoir, ach le fiacla raspacha. Itheann na loimprí fásta sreabháin cholainne iasc eile. Uaireanta is lotnaid shuntasach í i meánna áitiúla iascaireachta.

Éisc
Loingseoireacht

Caoi a fháil an bealach a dhéanamh ó áit go háit eile go sábháilte. Baineann sí le taisteal ar an bhfarraige, san aer, agus ar tír. Tá loingseoireacht neamhaí ann le fada fada. Is féidir leis an loingseoir domhanleithead an árthaigh a thomhas ó uillinn na Gréine nó réaltaí eile os cionn bun na spéire le seiseamhán, agus an domhanfhad a ríomh ón am áitiúil, curtha i gcomparáid leis an am i nGreenwich ag 0° domhanfhaid. Tá an t-am bunaithe ar am rothlaithe an Domhain, agus thomhaistí go han-chruinn ar bord loinge é le cróiniméadar. Tugtar buille faoi thuairim ar an loingseoireacht is simplí. Déantar ionad na loinge nó an eitleáin amach ón eolas ar a luas, a threo ó léamh an chompáis (a threo-uillinn), is a fhad ama ag taisteal go rialta le linn an aistir, agus tarraingítear an cúrsa ar chairt. Is féidir an buille faoi thuairim a fheabhsú le hiarmhairtí na gaoithe is na dtaoidí a chur san áireamh chun an t-ionad a mheas roimh é a chur ar an gcairt. Loingseoireacht eile is ea an phíolótaíocht: baintear feidhm as airíonna cosúil le pointí suntasacha geografacha, foirgnimh arda, tithe solais is eile ar feadh an aistir. Tá míbhuntáiste le gach ceann acu seo, nach rómhaith iad nuair nach mbíonn léargas maith ann. Is féidir loingseoireacht leictreonach a úsáid beag beann ar aimsir nó oíche, agus córas den saghas seo is mó a úsáidtear anois. Tá satailítí loingseoireachta i bhfithisí fosaithe sa spéir, agus tarchuireann siad comharthaí raidió is féidir a úsáid chun ionad ar dhromchla an Domhain a aimsiú. Le córas suite domhanda i long, eitleán, nó gluaisteán, is féidir domhanleithead is domhanfhad an árthaigh a thomhas go leanúnach. Sa loingseoireacht radair, tarchuireann an t-árthach bíogchomharthaí an t-am ar fad agus faigheann comharthaí frithchaite ó bhaic is pointí suntasacha chun iad a léiriú go leanúnach ar chairt leictreonach ar scáileán. Sa loingseoireacht thámhúil, bíonn córas iomlán féinchuimsitheach ar bord a phróiseálann na comharthaí aschuir ó 3 luasghéaraiméadar is 3 ghíreascóp chun athruithe sna 3 thoisí in ionad is rothlú an árthaigh a ríomh go leanúnach. Buille faoi thuairim a thagann as, ach é lániontaofa, agus is córas é nach gcuireann drochaimsir, réimsí maighnéadacha, ná stoirmeacha leictreacha isteach air.
Loinnir an Domhain

Feiniméan is féidir a bhrath gar don ghealach úr, nuair a bhíonn diosca iomlán na Gealaí soilsithe ag solas fann. Is solas na Gréine é seo, frithchaite ag an Domhan don Ghealach.
Loinnir na Gealaí

Níl aon fhoinse solais ar an nGealach, agus is é solas na Gréine í seo, frithchaite ag an nGealach.
Loiscneach

Sa cheimic, iarmhairt ábhar (ábhair alcaileacha, de ghnáth) a bhíonn millteach d'fhíochán bitheolaíoch go háirithe. Tugtar sóid loiscneach ar hiodrocsaíd sóidiam, agus potais loiscneach ar hiodrocsaíd photaisiam.
Loiteog

Ainm a thugtar ar 3 phlanda difriúil. Is saghas duilleoige báite í loiteog naofa na hÉigipte. Is planda uisciúil freisin í loiteog naofa na hIndia is na Síne, a bhaineann go traidisiúnta leis an mBúda. Bíonn gais ó na duilleoga ciorclacha greamaithe le lár na lainne, agus bláthanna bándearga is bána. Saghas sisiúibe ó réigiún na Meánmhara ab ea loiteog na haimsire clasaicí.
Crawford Williamson Long

Lia a rugadh i Georgia sna Stáit Aontaithe ab ea Crawford Williamson Long (1815-1878). An chéad duine a d'úsáid éitear leis an bpian a mhaolú le linn obráide. I 1842 bhain sé siad amach as muineál othair gan phian, trí éitear a thabhairt le hionálú don othar, á shileadh ar cheirt taobh lena cheann. Ní dhearna sé a shaothar a phoibliú go dtí 1849, agus de thoradh na moille seo ní bhfuair sé aitheantas mar ainéistéisí ceannródaíoch go dtí na blianta fada ina dhiaidh sin.
Lonrachas

Is é rud is lonrachas ann ná an dearbhmhéid nó an bhunmhéid fuinnimh a radaítear in aghaidh an tsoicind ó rinn spéire. Braitheann sé ar fhairsinge dhromchlach na réalta agus a teocht dhromchlach. Má bhíonn dhá réalta ann leis an teocht dhromchlach chéanna ach lonrachais dhifriúla, ní mór go bhfuil difríocht i méid eatarthu. Bíonn difríochtaí móra sna lonrachais a bhraitear ar Domhan ó réaltaí, ó mhilliún oiread níos mó ná lonrachas na Gréine síos go dtí milliún oiread níos mó. Tomhaistear lonrachas i sainmhéid.

Solas
Lonracht

Astú solais ó ábhar ar chúis eile seachas téamh, a rangaítear de réir foinse an fhuinnimh. Is fótalonracht an t-astú solais infheicthe nuair a imbhuaileann solas dromchla, mar shampla i gcás péinteanna atá bunaithe ar shuilfíd since, agus leanann an breo astaithe seo nuair a bhaintear an fhoinse sheachtrach solais chun siúil. I gceimealonracht, imoibrithe ceimiceacha is bun leis an astú solais. Tugtar leictrealonracht ar an astú solais de bharr díluchtaithe leictrigh. Feictear tribealonracht nuair a chuimlítear nó a mheiltear criostail áirithe. Cruthaíonn ionsú radaíochtaí, cosúil le solas, radaíocht ultraivialait, X-ghathanna is gáma-ghathanna, i ndromchlaí d'ábhair áirithe astú iarmharach solais infheicthe. Nuair a stopann an breo nuair a bhaintear an radaíocht ionsaitheach chun siúil, tugtar fluairiseacht ar an gcineál lonrachta seo. É seo is bun le feadáin fhluairiseacha. Nuair a leanann an breo agus deireadh leis an radaíocht ionsaitheach, tugtar méarnáil ar an lonracht sin. Bithlonracht a thugtar ar lonracht a ghintear in orgánaigh bheo, mar shampla i lampróga. Go bunúsach, i ngach cás faigheann adaimh áirithe san ábhar breis fuinnimh a ardaíonn leictreoin iontu chuig staid flosctha. Tar éis achar beag ama, filleann na leictreoin seo don staid neamhfhlosctha, agus astaíonn an farasbarr fuinnimh i bhfoirm solais infheicthe.
Lonras

An chomhchuid d'fhíschomhartha daite a chinneann gile pointe nó picteilín san íomhá teilifíse. Ní hionann seo is an chomhchuid crómanais a chinneann dath an phicteilín.
Hendrik Lorentz

Fisicí teoiriciúil a saolaíodh in Arnhem na hOllainne ab ea Hendrik Antoon Lorentz (1853-1925). Roinn sé Duais Nobel sa bhfisic i 1902 le Zeeman as a gcuid oibre ar radaíocht leictreamaighnéadach, airíonna leictreacha miotal, agus maighnéadas. Cosúil le Fitzgerald, a rinne an moladh céanna go neamhspleách i 1889, chuir sé i gcás go gcrapfadh réad i dtreo a ghluaisne, crapadh Fitzgerald-Lorentz, léargas a d'éascaigh an bealach do theoiric coibhneasachta Einstein.

Fisiceoirí Ollannacha
Daoine a rugadh i 1853
Básanna i 1925
Ambrogio Lorenzetti

Ealaíontóir a rugadh i Siena na hIodáile ab ea Ambrogio Lorenzetti (c 1280-c 1348). Cáil air as a fhreascónna fáthchiallacha sa Palazzo Pubblico i Siena. Cáil ar a dheartháir Pietro mar ealaíontóir freisin.

Ealaíontóirí Iodálacha
Lorenzo

Péintéir a rugadh i Siena na hIodáile ab ea Lorenzo (Piero di Giovanni, c 1370-c 1425). Is é Incoronazione della Vergine (Corónú na Maighdine, 1413) a phríomhshaothar. Thugtaí an Manach air freisin.
Los Alamos

Baile i Nua-Mheicsiceo ina bhfuil lárionad taighde núicléach ó 1943 is ea Los Alamos. Is ann a forbraíodh airm núicléacha den chéad uair i rith an dara cogadh domhanda.
Lotnaidicíd

Agraiceimiceán nádúrtha nó saorga a úsáidtear chun feithidí, creimirí, fiailí, fungais nó ábhair bheo eile atá dochrach do phlandaí, ainmhithe nó bia-ábhair a mhilleadh. Deartar lotnaidicíd chun díriú ar lotnaid ar leith i gcomhshaol ar leith, gan cur isteach ar aon orgánach eile. Mar sin féin, is féidir go mbeidh nochtadh fadtéarmach nó dian tocsaineach do dhaoine nó ainmhithe, agus mar sin, le himeacht ama tá srianta bitheolaíocha ar lotnaidí á gcur i bhfeidhm in ionad na lotnaidicídí. 

Lotnaidicídí
Phillip James de Loutherbourg

Péintéir is dearthóir stáitse Briotanach a rugadh i Strasbourg na Fraince ab ea Phillip James de Loutherbourg (31 Deireadh Fómhair 1740 - 11 Márta 1812). Cáil air as a stáitsí nuálaíocha mionsamhlaithe meicnithe. Ina chomhairleoir ealaíonta in Amharclann Drury Lane i Londain (1771-1781), mar ar thug sé isteach forbairtí ceannródaíocha i ndearadh radhairc agus soilsiú stáitse a d'athraigh na gnéithe seo den amharclannaíocht go mór. I 1781 shaothraigh sé an t-eideafusacón, stáitse mionsamhlaithe le claochluithe lánléargais trí úsáid tréshoilseán is plátaí daite.

Péintéirí Sasanacha
Amharclannaíocht
Daoine a rugadh i 1740
Básanna i 1812
Bernard Lovell

Réalteolaí agus fisiceoir a rugadh in Oldland Common Shasana ab ea Sir Alfred Charles Bernard Lovell (31 Lúnasa 1913 – 6 Lúnasa 2012). Stiúrthóir ar Shaotharlanna Radairéalteolaíochta Nuffield ag Jodrell Bank (1951–1981). Rinne sé saothar ceannródaíoch ar dhearadh radaiteileascóp, taighde spáis, agus fisic na bhfoinsí raidió sa spás.

Daoine a rugadh i 1913
Básanna in 2012
Réalteolaithe Sasanacha
Luach bitheolaíoch

Luach beathaithe próitéine, a bhraitheann ar an meascán aimínaigéad a chuimsíonn sí. Ní bheadh ach luach íseal bitheolaíoch ag próitéin le tiúchan íseal de cheann de na haimínaigéid riachtanacha. Is féidir tomhas a fháil ar an luach bitheolaíoch má thómhaistear an codán den ábhar nítrigineach (aimínaigéad) a ionsúitear i ndáiríre as na haimínaigéid iomlána a ionghabhtar. Bíonn luach ard bitheolaíoch ag próitéiní ainmhithe, cosúil le hubh, ach luach íseal ag próitéiní glasraí, cosúil le glútan.
Luachair

Is planda bliantúil tomach nó ilbhliantúil síorghlas í an luachair (Juncus) a fhaightear ar fud an Domhain, de ghnáth in áiteanna fuara fliucha. Na duilleoga caol leacaithe, le claiseanna nó sorcóireach biorach. 6 theascán iombhlátha ar na bláthanna, scothdhonn, i mbarra dlútha, go cliathánach faoi bharr an ghais uaireanta.

Plandaí
Luachair bhláfar

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip agus an Áise mheasartha. Fásann sí taobh le huisce nó in uisce. Na gais, suas le 1.5 m ar fhad, ríosómach. Na duilleoga féarchruthach, triantánach i dtrasghearradh. Na bláthanna 2.5-3 cm ar trastomhas, bándearg, le 3 pheiteal in umbal foirceanta.
Luadar

Frithghníomh gluaisne nó treoshuite orgánaigh mar fhreagairt ar spreagadh. Is féidir go mbeidh ceimealuadar (freagairt ar spreagadh ceimice), fótaluadar (freagairt ar spreagadh solais), nó teirmealuadar (freagairt ar spreagadh teasa) i gceist. Nuair is gluaisne i dtreo an spreagtha a tharlaíonn, is luadar dearfach í, agus luadar diúltach nuair is gluaisne amach ón spreagadh a tharlaíonn. Más ainmhí a ghluaiseann i dtreo solais é, is ainmhí fótaluadrach dearfach é.
Luainíocht na gcónocht

Feiniméan a tharlaíonn mar gheall ar na hathruithe malla ar threoshuíomh ais rothlaithe an Domhain sa spás. Tarraingíonn aomadh imtharraingteach na Gréine is na Gealaí boilsc mheánlíneach an Domhain, rud a chruthaíonn casmhóimint nó cúpla a luascann an ais rothlaithe trí chón sa spás, ag uillinn 23.5° leis an bplána meánlíneach, agus tréimhse 25,800 bliain ag an luascadh sin. Toradh suntasach ar an luainíocht seo is ea go n-athraíonn ionad gach aon rinn spéire go leanúnach, de bhrí go n-athraíonn bunphointe an chórais chomhordanáidigh (mar a dtrasnaíonn an mheánlíne is an t-éiclipteach, Túsphointe an Reithe) agus go ngluaiseann siar 50 soicind stua in aghaidh na bliana. Mar sin, luann catalóga na réaltaí an bhliain chuí maidir le hionad réaltaí, chun gur féidir na hionaid chruinne ag aon am eile a ríomh. Toradh eile is ea go n-inscríobhann an mol neamhaí ciorcal ar thrastomhas 47°. Mar sin, i gceann 14,000 bliain, is é Vega a bheidh ina réalta thuaidh agus ní Polaris.
Luáiste

Planda ilbhliantúil le boladh láidir a fhásann 2.5 m ar airde, dúchasach don Iaráin. Na duilleoga roinnte i nduilleoigíní móra ubhchruthacha garbhfhiaclacha. Na bláthanna beaga glasghorma in umbail suas le 10 cm ar leithead. An toradh éileapsóideach le heasnacha caolsciathánacha. Saothraítear go minic é le húsáid mar bhlaisiú.
Luamhán stiúrtha

Aonad forimeallach ríomhaire, cosúil le luch, a stiúrann gluaisne an chúrsóra ar an aonad fístaispeána (VDU). Cosúil le luamhán stiúrtha ar eitleán, is féidir leis gluaisne i dtreo ar bith a thaispeáint is a chur i gcrích.
Luas (grianghrafadóireacht)

Sa ghrianghrafadóireacht, grádú ar íogaireacht ábhair fhótagrafaigh ar scála uimhriúil caighdeánach. Roimhe seo bhíodh scála ASA (inar chomhfhreagair dúbailt na híogaireachta do dhúbailt an ghrádaithe) agus scála Gearmánach DIN (inar chomhfhreagair dúbailt na híogaireachta do mhéadú 3° sa ghrádú) in úsáid, ach faoi seo tá an dá cheann comhcheangailte i scála ISO, a luann an dá ghrádú, ASA is DIN, le chéile, mar seo: ISO 200/24°.
Luas éalaithe

An t-íosluas teilgin is gá a bheith ag diúracán nó roicéad (gan fuinneamh tiomána ann féin) ar dhromchla an Domhain (nó rinn spéire eile) chun gur féidir leis éalú ón domhantarraingt agus amach sa spás. Is gá luas teilgin os cionn 11 km s-1 ag roicéad chun go n-éalóidh sé go hiomlán ón Domhan. Is ollmhór an luas é seo i gcomparáid le luas forleata na fuaime (timpeall 0.34 km s-1, a dtugtar machuimhir 1 nó Ma 1 air. Mar sin tá an luas éalaithe ar Domhan timpeall Ma 30. Go ginearálta, braitheann an luas éalaithe ar mhais agus trastomhas an phláinéid atá i gceist, de bhrí go mbraitheann sé ar an bhfórsa domhantarraingthe gar do dhromchla an phláinéid. Mar shampla, ní bheadh ach luas éalaithe timpeall Ma 4 de dhíth ar an nGealach.
Luasaire líneach

Luasaire cáithníní i bhfeadán díreach folúsach ina luasghéaraítear cáithníní luchtaithe trí sheicheamh leictreoidí sorcóireacha ag voltais a mhéadaíonn ó cheann amháin go dtí an chéad cheann eile é Luasaire líneach. Tugtar linac ar a leithéid freisin. I Stanford sna Stáit Aontaithe, tá luasaire líneach atá timpeall 3 km ar fhad. 

Luasairí
Cáithníní
Luascadán

Sa chás is simplí, meáchan beag ar crochadh le sreang nó slat éadrom ó phointe fosaithe, a chuirtear ag luascadh go saor faoin domhantarraingt. Más é l fad na sreinge, faightear tréimhse T an luasctha leis an gcothromóid seo: T = 2 π √ (l/g) mar arb é g an luasghéarú de bharr domhantarraingthe. Ní bhraitheann an tréimhse ar an meáchan ná ar leithead an luasctha (má choimeádtar beag é), agus is ar an ábhar seo a úsáidtear luascadáin i gcloig leis na céadta bliain.
Luasc-cheol

Téarma ar an gcuid is mó den snagcheol coitianta ar dtús, ach ó na 1930idí ar aghaidh, ceol damhsa banna mhóir le rithim tiomána is línte láidre uirlis aonair, le píosaí gan ullmhú cosúil le snagcheol uaireanta. 

Cosúil le ceol coitianta uile Mheiriceá, forbraíodh ag ceoltóirí gorma é, mar Fletcher Henderson (1897-1952) is Don Redman (1900-1964), ach bhain daoine geala sochar cumarsáideach as. Ba iad Benny Goodman, Duke Ellington, Count Basie agus Glenn Miller na treoraithe bannaí móra is mó cáil. 

Seánraí ceoil
Luasghéarú de bharr domhantarraingthe

Réad atá gar do dhromchla an Domhain, feidhmíonn fórsa air de bharr domhantarraingt an Domhain, agus is uaidh sin an luasghéarú seo. Úsáidtear an tsiombail g dó. Meánluach 9.8 m s-2 atá aige, ach athraíonn sé ó 9.76-9.83 thar dhromchla an Domhain de bharr cúinsí difriúla geolaíocha. Go minic i gcúrsai spástaistil, luaitear luasghéarú i dtéarmaí g: má bhíonn luasghéarú 6 g i bhfeidhm, is ionann sin agus timpeall 60 m s-2.

Fisic
Marmat

Iora rua mór a chónaíonn ar an talamh, dúchasach don Eoraip, an Áise agus Meiriceá Thuaidh. Timpeall 75 cm ar fhad. Áitríonn sí an tír oscailte agus maireann i bpoill. Codlaíonn sí suas le 9 mí sa gheimhreadh. Itheann sí fásra is feithidí.

Mamaigh
Luch uisce

Ainm ginearálta ar fhrancaigh is lucha éagsúla nach bhfuil gaolmhar le chéile ach a mhaireann gar d'uisce abhann nó locha. Gnéithe ar leith iad atá athraithe is oiriúnaithe don uisce, mar shampla le cosa scamallacha cúil is clúmh uiscedhíonach. Uaireanta, tugtar an t-ainm céanna ar an vól uisce.
Shannon Lucid

Spásaire is bithcheimicí ó na Stáit Aontaithe is ea Shannon Lucid (1943-). I 1996 rinne sí curiarracht maidir le fad misean spáis na Stát Aontaithe, tar éis 188 lá a chaitheamh i bhfithis sa stáisiún spáis Mir. Bronnadh Bonn Onóra Spáis na Comhdhála uirthi, an chéad bhean a fuair an onóir seo.

Spásairí Meiriceánacha
Ceimiceoirí Meiriceánacha
Daoine a rugadh i 1943
Daoine beo
Lucsa

Aonad soilsis an SI. Úsáidtear an tsiombail lx dó, agus sainmhínítear é mar lúman floisc lonrúil ionsaitheach ar mhéadar cearnach (lm m-2).

Fisic
Luddaigh

Dream oibrithe ag tús na réabhlóide tionsclaíche i dtuaisceart Shasana a scrios innealra nua teicstílí i 1811-1812 mar reibiliún i gcoinne cailliúint oibre dá bharr. Bhí na meaisíní in ann an oiread sin uigí a tháirgeadh i gcomparáid le táirgeadh na seolta láimhe go raibh siad cinnte go gcaillfí an iliomad jabanna. D'fhógair na fir go raibh siad faoi cheannas duine darbh ainm Ned Ludd. Cuireadh deireadh leis an reibiliún i 1813 le holltriail, agus daoradh an-chuid Luddach chun a gcrochta nó ionnarbadh don Astráil. Úsáidtear an téarma le fada anois chun aon fhriotaíocht do theicneolaíochtaí nua a dhíspeagadh. 

Réabhlóid Thionsclaíoch
Lúfach

Féithleog dreapaire bhliantúil thrópaiceach. Na duilleoga croíchruthach, na bláthanna buí tonnadóirchruthach, a thoradh cosúil le mearóg shorcóireach timpeall 30 cm ar fhad. Cosúil le spúinse sa seomra folctha, is fíochán feadánach snáithíneach an toraidh seo atá sa lúfach, tar éis na fíocháin bhoga a bhaint.
Lugach

Péist mhór ainilide a thochlaíonn i ndríodar bog cladaigh nó inbhir. Itheann sé ábhar orgánach a leagtar síos. Análaíonn sé le giolbhaigh sheachtracha ar feadh a cholainne. Úsáidtear go forleathan mar bhaoite iascaireachta é.

Polychaetes
Luibheolaíocht

Staidéar ar gach airí de phlandaí, a struchtúr, fiseolaíocht, gaolta, bithgheografaíocht, ag cuimsiú cuid mhaith disciplíní eile. Brainsí tábhachtacha nua-aoiseacha is ea géinitic is síolrú plandaí, atáirgeadh plandúil, saothrúchán fíocháin, úsáid micritheicníochtaí ina síolraítear plandaí ó phíosaí beaga fíocháin eiscthe (cosúil le míristéamaí, mar shampla) in ionad síolta, éiceolaíocht is caomhnú gnáthóg faoi bhagairt (mar shampla, na foraoisí trópaiceacha báistí agus bogaigh), agus úsáid plandaí mar tháscairí truaillithe.
Luibhghairdín

Bailiúchán plandaí beo, eagraithe de réir prionsabal geografach nó tacsanomaíoch de ghnáth, a choinnítear i gcomhair taighde eolaíoch, oideachais nó caitheamh aimsire. Saothraíodh gairdíní plandaí leighis is plandaí luachmhara sa tSín suas le 3,000 bliain ó shin, agus baineadh feidhm astu chun fásra coimhthíoch a thabhairt chun tíreachais. Bhunaigh na hAstacaigh is na hIncigh i Meiriceá, agus na Bablónaigh sa Mheánoirthear, gairdíní fairsinge de phlandaí áisiúla is áille. Sna mainistreacha a bhí luibhgairdíní Eorpacha ar dtús, dírithe ar luibheanna leighis is a bhfeidhmeanna. Bhí a leithéid ag na scoileanna míochaine sna hollscoileanna luatha ina dhiaidh sin. Bunaíodh an chéad ghairdín mar sin sna Stáit Aontaithe i St. Louis, Missouri i 1860.
Luibhicíd

Comhdhúil cheimiceach a mharaíonn fiailí. Is féidir luibhicídí neamhroghnacha a úsáid chun an fásra uile a mharú roimh shaothrú is plandáil. Tar éis don bharr a theacht amach, úsáidtear luibhicídí roghnacha a bhíonn dírithe ar fhiailí díobhálacha agus a fhágann fiailí eile is an barr féin gan dochar. Níl aon luibhicídí ann a bheadh inghlactha i bhfeirmeoireacht orgánach, agus ina leithéid sin de chás cuirtear muinín in uainíocht phleanáilte, barra iomaíocha, déanamh móta, agus bealaí meicniúla chun fiailí a smachtú.
Luibhiteoir

Ainmhí a itheann fásra. Lipéad a úsáidtear go háirithe do na mamaigh mhóra phlanditeacha, cosúil leis na crúbaigh. Bíonn a fhiacla oiriúnaithe chun na plandaí a mheilt, agus a phutóg chun ceallalós a dhíleá. Ní hionann is na feoilitigh, ord ar leith de na mamaigh, níl i ‘luibhiteoir’ ach focal tuairisciúil, agus clúdaíonn sé cuid mhaith foirmeacha nach bhfuil gaolmhar le chéile.
Lúipíní

Grúpa mór luibheanna (nó toim, níos annaimhe) bliantúla is ilbhliantúla, dúchasach do Mheiriceá agus réigiún na Meánmhara. Na duilleoga roinnte go bosach, le suas le 15 duilleoigín caol. Na pisbhláthanna i spící le cinn fhada fheiceálacha, gorm, bándearg, buí nó bán. Scoilteann na cochaill go pléascach chun na síolta a fhuascailt. Saothraítear cuid mhaith saghsanna le haghaidh foráiste agus mar leasuithe glasa. Tá na plandaí gairdín, hibridí den chuid is mó, an-luachmhar mar mhaisiúchán. Tá hibridí Russell an-choitianta in an-chuid dathanna, ach is gearrshaolach iad.
Luirsire

Madra cros-síolraithe a choinníodh póitseálaithe chun greim a fháil ar choiníní is giorriacha. De ghnáth, is cros-síolrú cú is madra caorach é.

Mamaigh
Póir mhadraí
Lúman

Aonad floisc lonrúil an SI, a n-úsáidtear an tsiombail lm dó. Sainmhínítear é mar an bhflosc lonrúil a astaíonn foinse solais ar dhéine aon chaindéile isteach in uillinn sholadach stearaidian. 

Fisic
Lumbágó

Téarma ginearálta míchruinn ar phian nó míchompord sa chaoldroim, gan a fhios cad is cúis leis.
Deartháireacha Lumière

Louis Jean Lumière (5 Deireadh Fómhair 1864 – 6 Meitheamh 1948), agus Auguste Marie Louis Nicolas (19 Deireadh Fómhair 1862 – 10 Aibreán 1954), deartháireacha, ceimicithe a rugadh i mBesançon na Fraince. Sa bhliain 1893 d'fhorbair siad an chéad chinecheamara, an cinématographe, agus ba iad a chéadléirigh scannáin reatha ag baint úsáid as teilgean sa bhliain 1895. Fuair Louis Jean bás in Bandol ar Rivière na Fraince sa bhliain 1948; d'éag Marie Louis sa bhliain 1954 in Lyon na Fraince.

Daoine a rugadh i 1864
Básanna i 1948
Daoine a rugadh i 1862
Básanna i 1954
Ceimiceoirí Francacha
Luminaire

Foinse saorga solais a úsáidtear i ngrianghrafadóireacht agus físghrianghrafadóireacht. Tugann tuilsoilse soilsiú ginearálta thar fhairsinge leathan. Is féidir spotsolas treoch a mhionathrú chun léas caol dian a dhéanamh, spota iomlán leathan, nó tuileagar níos leithne fós. Bíonn dhá chomhla ar insí ar an dá thaobh, mar a bheadh doras sciobóil, chun an fhairsinge soilsithe a theorannú.
Clár Luna

Is éard a bhí i gceist leis an gclár Luna ná sraith misean rathúil chun na Gealaí a rinne na Sóivéadaigh i 1959-1976. 

Ba é Luna 2 (1959) an chéad spásárthach a d'imbhuail dromchla na Gealaí, Luna 3 (1959) a thóg pictiúir den chéad uair den taobh thall den Ghealach, agus Luna 9 (1966) a rinne an chéad tuirlingt bhog ar an nGealach, ag tarchur pictiúir teilifíse ón dromchla. Rinne Luna 10 (1966) an chéad fhithisiú den Ghealach. D'éirigh le Luna 16 (1970) samplaí d'ithir na Gealaí a fháil go huathoibríoch is a thógáil ar ais ar Domhan, den chéad uair. 

D'athrinne Luna 20 (1972) agus Luna 24 (1976) é seo. I 1970 scar Luna 17 amach an chéad ródaí uathoibríoch dromchla, Lunakhod 1, agus rinne Luna 20 arís é le Lunakhod 2 ar dhromchla na Gealaí i 1972.

Misin spáis
Lus an bhainne

Luibh nó tom beag ilbhliantúil a fhaightear i ngach réigiún den Domhan, beagnach. Na duilleoga ailtéarnach de ghnáth. Na bláthanna i spící, 5 sheipeal, an dá cheann inmheánacha mór, go minic peitealach gealdaite, ag timpeallú 3 pheiteal atá ceangailte le 8 staimín chun feadán a chruthú. Na bláthanna bán, bándearg nó gorm, agus na dathanna seo uile ar an bplanda céanna uaireanta.

Plandaí
Lus an bhorraigh

Planda ascaideach feoiliteach, uisciúil den chuid is mó, le duilleoga roinnte go mín, na teascáin le bolgáin bhídeacha. Na bláthanna démhaothánach sporach, iompartha ar spící caola ag gobadh os cionn an uisce. Feithidí is crústaigh a fheidhmíonn mar chreach, agus gabhtar iad sna bolgáin bhídeacha. Ar gach bolgán, bíonn comhla tógála a ghníomhachtaítear chun dúnadh nuair a dhéantar tadhall le ribí íogaire istigh ann, súitear an chreach isteach agus gabhtar í. Athchuirtear an chomhla tógála tar éis don phlanda cothaithigh a ionsú ón gcreach. Snámhann na speicis atá dúchasach do réigiúin mheasartha go saor, ach iad siúd atá dúchasach do na trópaicí, is féidir gur plandaí talún nó eipifítí iad.

Plandaí
Lus an chleite

Planda feadánach spórach atá gaolmhar le garbhógach. Den chuid is mó is planda uisce é, agus na teiridifítí scaipthe ar fud an Domhain. Na duilleoga tomacha cosúil le féar, ach sorcóireach, ag imchlúdach na spóragán ina mbunanna ata. Timpeall 75 speiceas ann.
Lus an choire

Planda bliantúil a fhásann 50 cm ar airde, dúchasach do thuaisceart na hAfraice agus iarthar na hÁise. Maotháin chaola líneacha ar na duilleoga. Na bláthanna bán nó bándearg, na peitil neamhchothrom in umbail 1-3 cm ar leithead. Na torthaí 3-4 mm ar leithead, cruinneogach. Saothraítear é ar son na nduilleog, a úsáidtear i gcócaireacht Shíneach, Indiach is Mheicsiceach, agus na dtorthaí a úsáidtear mar spíosra in ispíní, curaithe, milseogra, is licéir.
Lus an easpaig

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise mheasartha, ach a tugadh isteach i Meiriceá Thuaidh. Táirgeann na gais fhada dreaptha faoin talamh an iliomad buinneán duilleogach agus gas suas le 1 m ar fhad. Na duilleoga roinnte i dteascáin ubhchruthacha fhiaclacha suas le 8 cm ar fhad. Na bláthanna bána in umbail 2-6 cm ar leithead. Fiaile sheasmhach i ngairdíní. Uaireanta, itear na duilleoga úra, cosúil le spionáiste. D'úsáidtí é tráth mar chóireáil ar an ngúta, agus thugtaí fiaile (lus) an ghúta air.

Plandaí
Lus an sparáin

Fiaile bheag bhliantúil, 3-40 cm ar airde, a fhaightear beagnach gach uile áit. Cnota duilleog leathfhada liopach nó iomlán aige, agus bláthanna bána croischruthacha. Na cochaill croíchruthach, rud a chuirfeadh sparán tuathánaigh ón sean-am i gcuimhne.

Plandaí
Lus beatha

Planda ilbhliantúil is ea an lus beatha nó Stachys officinalis agus é dúchasach don Eoraip. Bíonn na gais cearnach. Na duilleoga bunata le gais fhada i gcnota, na duilleoga uachtaracha i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna démhaothánach, le feadán fada geal scothdhearg/corcra, i bhfáinní.

Seanluibh leighis ab ea é. Bhaintí úsáid as le trom luí a sheachaint, mar shampla. Seanrá i Spáinnis ná "Tá an oiread sin bua aige agus atá ag an lus beatha".

Plandaí
Lus braonach

Planda ceartingearach ilbhliantúil a fhásann 80 cm ar airde, dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Na fréamhacha tiúbrach. Na duilleoga cleiteach, le péirí duilleoigíní idir 8-20 péire duilleog mór. Na bláthanna sé-pheitealach, na seipil athfhillte, bánbhuí le daithnín corcra, ag déanamh maise neamhrialta foirceanta. Na cairpéil díreach. 

Plandaí
Lus cigilteach

Luibh ilbhliantúil le gas colgach a fhásann 90 cm ar airde, dúchasach do Mheiriceá Theas. Fiaile choitianta i réigiúin thrópaiceacha, agus saothraítear go minic é i dtithe gloine i réigiúin mheasartha. Na duilleoga roinnte i nduilleoigíní caola. An-chigilteach, ag léiriú gluaisní nastacha is ag iamh istoíche. Is féidir an fhreagairt seo a bhrostú trí theagmháil leis an bplanda nó é a chrith. Níl eolas ar an meicníocht, ach is féidir gur bealach é chun tréghalú a laghdú, nó cosaint ar ainmhithe innilte. Tar éis tamaillín, filleann sé ar a bhunstaid.
Lus croí

Cineál sailchuaiche, a dtugtar goirmín searraigh air freisin, dúchasach don Eoraip. Na bláthanna gorm, buí, bán, nó cuingriú díobh seo.

Plandaí
Lus deartán

Planda ilbhliantúil cumhra a fhásann 60 cm ar airde. Is dócha gur dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa is codanna den Áise é, ach tugadh isteach in an-chuid áiteanna eile é. Na duilleoga leathbhuí glas, le duilleoigíní liopacha nó fiaclacha. Na bláthchinn suas le 2 cm ar leithead, ar ghais fhada, i gcrobhaingí scaoilte barrleata. Na bláthóga seachtracha a bhíonn ag leathadh bán, iad siúd sa teasc inmheánach buí. Fástar mar mhaisiúchán é agus luibh leighis, a luaitear mar mhaolú ar mhéigrim, ach amháin go mbíonn fothorthaí tocsaineacha air freisin.

Plandaí
Lus gile

Luibh bhliantúil, dhébhliantúil nó ilbhliantúil le duilleoga cosúil le féar, i bpéirí, go minic scothghorm. Dúchasach don leathsféar thuaidh. Eipicailís fheadánach ghearr agus cailís fheadánach ar na bláthanna. 5 pheiteal leata, fiaclach nó rud beag rufach, bándearg, uaireanta dearg nó bán, go minic cumhra. Saothraítear cuid mhaith speiceas. Cuimsíonn sé an choróineach agus lus na gile a fhaightear sa ghairdín.
Lus glinne

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise. 15-40 cm ar airde, le riosóim dreaptha. Na duilleoga urchomhaireach éilipseach fiaclach. Na bláthanna bídeach, scothghlas, le 3 sheipeal, na fireannaigh i spící fada cromtha, na baineannaigh i gcrobhaingí. Luibh a bhláthaíonn go han-luath, ceannasach ar urlár coillearnaí go minic.

Plandaí
Lus liath

Is éard is lus liath ann, nó labhandar, ná tom beag cumhra atá dúchasach do thíortha na Meánmhara agus oileáin an Atlantaigh, i ngragán tirim den chuid is mó. Agus é óg, bíonn an gas cearnach. Na duilleoga caol, ach uaireanta lioptha go domhain, scothliath, i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna déliopach, labhandar nó liathchorcra, ar spící dlútha. Saothraítear go forleathan é mar mhaisiúchán, i gcomhair pot pourri, agus mar fhoinse ola labhandair do thionscal na gcumhrán.
Lus mín

Planda cumhra bliantúil a fhásann 60 cm ar airde. Dúchasach don India agus iardheisceart na hÁise. Na duilleoga clúmhach, roinnte go mín i maotháin chaola líneacha. Na bláthanna buí, in umbail suas le 15 cm ar leithead. Na torthaí éilipseach, comhbhrúite go mór, dúdhonn le sciathán níos éadroime. Saothraítear mar luibh cistine é. Úsáidtear na síolta is na duilleoga mar bhlastáin.
Lus míonla

Tugtar lus míonla ar roinnt plandaí blátha i ngéineas na Boraginaceae. Tá ar a laghad 74 speiceas de ann. Planda bliantúil nó ilbhliantúil atá i gceist agus iad dúchasach do na réigiúin mheasartha. An bláthra cornaithe, ach díríonn sé de réir mar a fhadaíonn. Na bláthanna feadánach le 5 mhaothán leata, go minic bándearg mar bhachlóg, ach gorm nuair a osclaíonn, uaireanta le súil bhuí nó bhán mar threoraí meala, nó na dathanna seo ina n-iomláine.

Tá suas le 60 speiceas dúchasach in iarthar na hEoráise agus dhá scór speiceas in iardheisceart an Aigéin Chiúin, sa Nua-Shéalainn go príomha ach i bNua-Ghuine Phapua chomh maith. Maireann cúpla speiceas i Meireacá, Theas agus Thuaidh. Fásann siad ina lán áiteanna eile sna réigiúin measartha mar a dtugadh isteach iad mar phlandaí maisiúcháin. Glactar leis an speiceas M. scorpioides mar speiceas sainiúil an ghéinis.

Ciallaíonn myosotis "cluas luiche" sa Ghréigis. Tugtar Vergissmeinnicht orthu i nGearmáinis, ainm a d'aistríodh go roinnt teangacha eile, mar shampla "forget-me-not" sa Bhéarla. 

Bláthanna
Lus na bailbhe

Planda síorghlas ilbhliantúil atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga mór caol ubhchruthach le gais fhada, go minic buí nó bán ildathach. Na bláthanna i spáideog is spáidín mór timpeall uirthi. Má itear é, cuireann an súlach searbh tús le hat na teanga is na scornaí, agus is uaidh seo a thagann an t-ainm.
Lus na feannóige

Tom leata síorghlas, cosúil le fraoch, dúchasach don Artach agus móintigh mheasartha sa leathsféar thuaidh. Na duilleoga 4-6 mm ar fhad. Na bláthanna ailtéarnach, bláthanna scoite ar leith fireanna is baineanna, 3 sheipeal, 3 pheiteal. An chaor 5 mm ar trastomhas, dubh. 

Plandaí
Lus na gile

Planda ilbhliantúil atá dúchasach do dheisceart na hEorpa. Na duilleoga tomach éilipseach, i bpéirí urchomhaireacha mar thruaillí ar an ngas. Na bláthanna i gcinn dhlútha dhingthe, an eipeacailís i 4 chrotal fada, agus an chailís sorcóireach. 5 pheiteal le rufaí, dúdhearg nó bándearg, agus sna foirmeacha don ghairdín, bán, ach go minic breac nó stríocach.
Lus na gloine

Luibh bhliantúil a fhásann ar feadh cóstaí agus i riasca goirte beagnach gach áit ar Domhan. Cuma mionchactais gan spíonta ar na gais mhéithe altacha gan duilleoga, na bláthanna tumtha sna gais. Tugtar cabáiste aille riascach air freisin. Dhóití é tráth chun sóid a sholáthar i gcomhair déanamh gloine. Phiclítí agus piclítear fós é le n-ithe mar ghlasra. 

Plandaí
Lus na hoíche

Planda téagartha ilbhliantúil leathanduilleach a fhásann suas le 1.5 m ar airde, dúchasach do réigiúin aolchlochacha is chailceacha san Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Na bláthanna neamhlonrach, 2.3-3 cm ar fhad, aonarach in ascaillí na nduilleog. An coróla feadánach, cúigmhaothánach, scothdhonn/vialait. An chaor 1.5-2 cm ar trastomhas, snasta dubh, i gcupán an tseipil ghlais. Is támhshuanach an-nimhiúil gach cuid den phlanda mar go bhfuil na halcalóidigh atraipín, hióisciaimín is solainín ar a fhud. 

Plandaí
Lus na mbanríon

Planda alpach Eorpach a léiríonn cnota duilleog méith le bláth báiteach bán. Na bláthanna i gcrobhaingí ar ghas amháin. Saothraítear cuid mhaith hibridí le bláthanna le patrúin chasta.
Lus na páise

Is géineas é Passiflora, ar a dtugtar lusanna na páise nó fíniúnacha na páise freisin, de thart ar 550 speiceas de phlandaí bláthanna, an géineas tíopa na fine Passifloraceae.

Is fíniúnacha teannóg-iompartha den chuid is mó iad, agus toir nó crainn iad cuid acu. Is féidir leo a bheith adhmadach nó luibheach. Táirgeann na bláthanna seo bláthanna rialta agus de ghnáth  bláthanna péacacha le Corónacha sainiúla. Tá an bláth peintiméarach agus tagann torthaí neamhoscailteach le go leor síolta orthu agus iad ag aibiú.

Dáileadh

Tá dáileadh pailéathrópaiceach den chuid is mó ag na Passiflora, murab ionann agus a fhine Passifloraceae, a chuimsíonn níos mó speiceas ón Sean-Domhan (mar an ghéineas Adenia). Tá formhór mór na bPassiflora le fáil i Meicsiceo, i Meiriceá Láir agus i Meiriceá Theas, cé go bhfuil ionadaithe breise sna Stáit Aontaithe, in Oirdheisceart na hÁise, agus san Aigéine.  Leantar ag aithint speicis nua: mar shampla, ní raibh P. xishuangbannaensis agus P. pardifolia ar eolas ag an bpobal eolaíochta ach ó 2005 agus 2006, faoi seach.

Tagairtí

 
 Malpighiales
 Plandaí bia féileacán
 Flóra Mheiriceá Láir
 Flóra Mheiriceá Theas
 Plandaí míochaine
 Torthaí inite
 Torthaí trópaiceacha
 Fíniúnacha
Lus na seabhac

Planda ilbhliantúil atá forleathan, sa leathsféar thuaidh den chuid is mó. Na duilleoga iomlán nó domhainfhiaclach, eagraithe go bíseach timpeall ar an ngas nó mar róiséad ag a bhun. Na bláthchinn ina n-aonar nó i gcrobhaingí scaoilte, na bláthóga buí de ghnáth. Atáirgeann an-chuid díobh ó thorthaí a d'fhás gan a bheith toirchithe, agus mar seo faightear an-chuid micrispeiceas scoite, suas le 20,000 díobh, meastar.
Lus na stalóg

Tom íseal síorghlas a dhéanann mata ar an talamh, dúchasach do mhóinteach Artach san leathsféar thuaidh. Na duilleoga 1-2 cm ar fhad, éilipseach nó le leithead uasmhéideach os cionn an láir, dúghlas ar barr is mílítheach faoina mbun. Na bláthanna cromtha, 4-6 mm ar leithead, beagnach cruinneogach, bán le himir bhándearg. Na caora cruinn snasta.
Lus nathrach

Planda débhliantúil tréan díreach colgach a fhásann suas le 1 m ar airde. Dúchasach don Eoraip agus iarthar na hÁise. Na duilleoga 15 cm ar fhad, lansa-chruthach nó leathfhada, garbh. Panacal mór aige, ag bláthú le gais íochtaracha de chíomaí cornaithe, agus na bláthanna seo go léir ar thaobh amháin. Na fíorbhláthanna tonnadóirchruthach, bándearg, ina mbachlóga gorma nuair a osclaíonn siad.

Plandaí
Lus síoda

Luibh ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise, in áiteanna riascacha de ghnáth. Na duilleoga urchomhaireach, na bláthanna bándearg (uaireanta bán) le 5 pheiteal, gach ceann roinnte i 4 theascán caol agus dhá chrotal scoilte ag a bhun.

Plandaí
Lus súch

Is planda ilbhliantúil í an lus súch (Asparagus officinalis) atá dúchasach don Eoraip is don Áise. 

Caoldíreach nó spréite, cuid acu dreaptha, iad uile le duilliúr cleiteach. Na fíordhuilleoga laghdaithe go dtí lanna bídeacha, agus feidhmíonn géaga mionathraithe bídeacha mar dhuilleoga. Na bláthanna bídeach freisin, bán nó buí, clogchruthach nó croischruthach. Na caora glas, dearg nó dubh. Na péacáin óga an-choitianta mar ghlasra. 

Glasraí
Edwin Lutyens

Ailtire a saolaíodh i Londain Shasana ab ea Edwin Landseer Lutyens (29 Márta 1869 – 1 Eanáir 1944). Cáil air as dearadh an Cenotaph (Leacht Cuimhneacháin, 1919–1920) i Whitehall, agus leagan amach Deilí Nua (1912–1930), san India. Dhear sé roinnt struchtúr in Éirinn freisin.

 

Ailtirí Sasanacha
Daoine a rugadh i 1869
Básanna i 1944
André Michel Lwoff

Micribitheolaí a rugadh in Ainy-le-Château na Fraince ab ea André Michel Lwoff (1902-1994). Ina thaighde ar an ngéinitic thaispeáin sé conas a thagann víreas báictéir (baictéarafagach) le bheith ina chuid de chrómasóm an bhaictéir nuair a théann sé isteach sa chill bhaictéarach, a roinneann sé le crómasóm an bhaictéir, agus a chosnaíonn an baictéar i gcoinne aon ionsaí eile ón mbaictéarafagach sin. Ba shuntasach na torthaí seo don taighde ar fhrithsheasmhacht i gcoinne frithbheathach agus ar ailse. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1965 le Jacques Monod is François Jacob. 

Bitheolaithe Francacha
Daoine a rugadh i 1902
Básanna i 1994
Charles Lyell

Geolaí Albanach a bhí ina cheannródaí don gheolaíocht nua-aoiseach ab ea Charles Lyell (14 Samhain 1797 - 22 Feabhra 1875). Go dtí tús an 19ú céad, chreid beagnach gach éinne nach raibh an Domhan ach na mílte bliain d'aois agus go raibh cruth an Domhain, na sléibhte, na farraigí, na haibhneacha, na hoileáin is na h-ilchríocha gan athrú ó thús ama, ach amháin ag catastróf mar thuile Naoi. Ach d'fhoilsigh Lyell leabhar iomráiteach, Principles of Geology (Prionsabail na Geolaíochta, 1830) inar chuir sé síos ar a choincheap go raibh an Domhan á athrú an t-am ar fad. Thaispeáin sé conas a thug na fosuithe éagsúla carraigeacha is na hiontaisí de neacha beo a bhí stalctha sna carraigeacha fianaise ar an gcoincheap sin. D'ainmnigh sé cuid de na réanna geolaíocha. Ní hamháin gur leag Lyell bunsraith na geolaíochta nua-aoisí, ach ba mhór an spreagadh a mhodh oibre do Darwin ina chuid oibre siúd ar an éabhlóid bhitheolaíoch. Ina leabhar The Geological Evidence of the Antiquity of Man (An Fhianaise Gheolaíoch ar Ársaíocht an Duine, 1863) thug sé tacaíocht d'obair agus conclúidí Darwin. 

Geolaithe Albanacha
Daoine a rugadh i 1797
Básanna i 1875
Wangari Maathai

Cosantóir comhshaoil is cearta daonna a rugadh i Nyeri na Céinia ab ea Wangari Maathai (1 Aibreán 1940 – 25 Meán Fómhair 2011). Bhain sí amach dochtúireacht in anatamaíocht na  n-ainimhithe. Sa bhliain 1977 bhunaigh sí Gluaiseacht an Chreasa Ghlais, an scéim plandála crann ba mhó riamh san Afraic, agus aidhm aici bithéagsúlacht a chur chun cinn is ionannas níos láidre a thabhairt do mhná sa tsochaí. Bhuaigh sí Duais Nobel na Síochána sa bhliain 2004, an chéad bhean Afracach a bhuaigh an duais sin.

Daoine a rugadh i 1940
Básanna in 2011
Gníomhaithe
Eolaithe
Daoine Céiniacha
John Loudon McAdam

Tógálaí bóthar a rugadh in Inbhir Àir na hAlban ab ea John Loudon McAdam (21 Meán Fómhair 1756 – 26 Samhain 1836). D'fhorbair sé dromchlaí macadaim i gcomhair bóithre, agus d'ardaigh an dúshraith fúthu chun an draenáil a fheabhsú. Rinneadh suirbhéir d'Iontaobhas Paidhce Bhriostó de i 1816, agus níos déanaí suirbhéir ginearálta na mbóithre ceannchathartha i Sasana. 

Ceapadóirí Albanacha
Innealtóirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1756
Básanna i 1836
Macall

Tá dhá phlanda leis an ainm seo ann, iad araon dúchasach do réigiúin mheasartha. Is planda díreach ilbhliantúil a fhásann timpeall 60 cm ar airde an macall coille, a dtugtar luibh Bennett air freisin. Bíonn na duilleoga roinnte i nduilleoigíní beaga éagothroma le duilleoigín mór foirceanta maothánach, na bláthanna cúigpheitealach ingearach buí le peitil spréite, gob crúcach ar na torthaí a dhéanann ceann cosúil le leadán. Tá an macall uisce cosúil leis seo, ach a bhláthanna babhla-chruthach cromtha, le peitil scothbhándearga.
Ellen MacArthur

Iar-luamhaire is taiscéalaí a rugadh ar 9 Iúil 1976 in Whatstandwell Shasana is ea Ellen MacArthur. I 2000 sheol sí ina haonar timpeall an Domhain ar an luamh Kingfisher i 94 lá, curiarracht na mban. I 2005 bhain sí barr de seo le haistear 71 lá ar an luamh B&Q. Idir an dá linn d'éirigh léi curiarracht a dhéanamh i dtrasnú aonair an Atlantaigh i 2002. 

Lucht spóirt
Daoine a rugadh in 1976
Daoine beo
Robert McClure

Taiscéalaí a rugadh i Loch Garman ab ea Sir Robert John le Mesurier McClure (21 Meán Fómhair 1807 – 26 Samhain 1873). Captaen ar long de chuid thuras Artach Franklin i 1850, a thaisteal ó oirthear Cheanada chun an Bealach Siar ó Thuaidh a aimsiú. D'éirigh lena long Oileán Banks a bhaint amach, ach ansin bhí sí reoite san oighear ar feadh dhá bhliain. Tharrtháil long eile a tháinig aniar an criú, agus d'fhill siad siar. Bhain McClure Sasana amach arís sa bhliain 1854. Mar sin, ba é an chéad duine a thaisteal an Bealach Siar ó Thuaidh.

Taiscéalaithe Éireannacha
Daoine a rugadh i 1807
Básanna i 1873
Cyrus Hall McCormick

Ceapadóir an inneall bainte, a rugadh i Rockbridge, Virginia ab ea Cyrus Hall McCormick (1809-1884). Rinne sé 6 mhilliún inneall bainte le linn a shaoil, agus réabhlóid sa bhfeirmeoireacht.
James MacCullagh

Matamaiticeoir a rugadh gar don Srath Bán ab ea James MacCullagh (1809-24 Deireadh Fómhair 1847). Rinne sé taighde ar athraonadh is réthreorú an tsolais i gcriostail, agus matamaitic fheidhmeach sa leictreachas is an maighnéadas. Níor ghlac sé le nádúr tonnach an tsolais. Cara is comhoibrí le William Rowan Hamilton ar feadh na mblianta. Chuir sé spéis mhór san ársaíocht. Ball de na hÉireannaigh Óga, a cháin an rialtas as a laghad a rinneadh chun an Gorta Mór a sheachaint is a mhaolú. 

Matamaiticeoirí Éireannacha
Daoine a rugadh i 1809
Básanna i 1847
Alan MacDiarmid

Ceimicí a rugadh sa Nua-Shéalainn, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe in Ollscoil Pennsylvania ab ea Alan G. MacDiarmid (14 Aibreán 1927 – 7 Feabhra 2007). Le Alan Heeger is Hideki Shirakawa, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 2000 as a shaothar chun polaiméirí seoltacha a fhionnadh is a fhorbairt.

Naisc sheachtracha 
 Beathaisnéis Dhuais Nobel Prize
 Léacht Duais Nobel MacDiarmid

Daoine a rugadh i 1927
Básanna in 2007
Ceimiceoirí Nua-Shéalannacha
Ernst Mach

Fisicí is fealsamh a rugadh i Chirlitz na hOstaire ab ea Ernst Mach (18 Feabhra 1838 - 19 Feabhra 1916). Rinne sé taighde ar ghluaiseacht diúracán agus dearadh aerloingseoireachta. Bhunaigh sé an posaitíbheachas loighciúil sa bhfealsúnacht.

Fisiceoirí Ostaracha
Fealsúna na heolaíochta
Daoine a rugadh i 1838
Básanna i 1916
Prionsabal Mach

Sa bhfisic, an coincheap nach féidir luasghéarú réada a thomhas i dtaca le dearbhspás, ach gur gá é a thomhas i dtaca le damhna iomlán na Cruinne. Is é an damhna go léir mórthimpeall air a dhearbhaíonn táimhe an réada. Ní bheadh ciall ar bith le táimhe sa spás folamh. Ernst Mach a chuir an coincheap chun cinn i 1863, agus ba thábhachtach í i bhforbairt na coibhneasachta ginearálta ag Einstein.
Machuimhir

Cóimheas luas réada is luas forleata na fuaime (340 m s-1, nó 1.2 meigimhéadar san uair). Má bhíonn machuimhir (Ma) níos mó ná 1 ag réad, tá sé ag gluaiseacht ar luas forshonach. Ciallaíonn Ma 2 luas atá dhá oiread luas na fuaime, nó 680 m s-1. Ainmnithe as Ernst Mach, a scrúdaigh luasanna den mhéid seo a chéaduair.
Macintosh

Saghas ríomhaire phearsanta a bhfuil cáil air as fuinneoga is dealbha chun cumarsáid a dhéanamh leis an úsáideoir, déanta ag comhlacht Apple é Macintosh. Tá sé an-choitianta i measc daoine a bhíonn ag plé le dearadh grafach.

Ríomhairí
Apple
Charles Macintosh

Ceimicí déantúsaíochta a rugadh i nGlaschú ab ea Charles Macintosh (29 Nollaig 1766 - 25 Iúil 1843). I 1823 fuair sé paitinn ar bhealach chun fabraicí a uiscedhíonadh, ar thug sé a ainm air. Sa bhealach seo, déantar dhá leathán éadaigh a ghreamú le chéile le tuaslagán rubair is nafta.

Ceimiceoirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1766
Básanna i 1843
Ruaraidh MacFhionghain

Bithcheimicí a saolaíodh i mBurlington, Massachusetts, ar 19 Feabhra 1956  is ea Ruaraidh_MacFhionghain. I 2003 bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic le Peter Agre as a shaothar taighde ar chillscannáin, agus na cainéil iontu i gcomhair iompar na n-ian tríothu a léiriú don chéad uair.

Daoine a rugadh i 1956
Daoine beo
Charles Rennie Mackintosh

Ailtire is dearthóir a rugadh i nGlaschú ab ea Charles Rennie Mackintosh (1868-1928). Ceannródaí ar Stíl Ghlascú, sruth den Nua-Ealaín. Dhear sé an taobh istigh d'fhoirgnimh is troscán, agus tá cáil air as a dhearadh do Scoil Ealaíne Ghlaschú (1896-1909).

Ailtirí Albanacha
Daoine a rugadh i 1868
Básanna i 1928