Messe ocus Pangur Bán

Is dán Sean-Ghaeilge é Messe ocus Pangur Bán a scríobhadh sa 9ú haois i gcomharsanacht Mhainistir Reichenau, áit atá ar theorainn theas na Gearmáine sa lá atá inniu ann. Ba mhanach Éireannach é an té a chum an dán ina gcuireann sé a cheird léannta i gcomparáid le saothar soineanta a chait. Ní fios cé a scríobh an dán ná cén brí a bhí le Pangur ach tá teoricí éagsúla ann.

Caomhnaíodh an dán i lámhscríbhinn amháin, an Bunleabhar Reichenau atá anois i Mainistir Naomh Pól sa Lavanttal, san Ostair.

Cúlra 
Níl an dán le fáil ach i lámhscribhinn amháin, an Bunleabhar Reichenau (Stift St. Paul Cod. 86b/1 fol 1v). De réir dealraimh ba leabhar nótaí le manach Éireannach lonnaithe i Mainistir Reichenau é. Níl ach 8 mbileog sa leabhar ach tá a lán ábhair éagsúla ann: iomainn Laidine, mínithe gramadacha le sanais i Sean-Ghearmáinis Ard, táblaí de dhíochlaontaí Gréigise, táblaí réalteolaíocha agus cúig dhán Sean-Ghaeilge.  De réir an ábhair, creidtear gur leabhar nótaí mic léinn a bhí ann.  Aontaíonn Toner agus Oskamp gur scríobhadh é sna 840í. 

Ba mhainistir Bheinidicteach í Reichenau, bunaithe ag Naomh Pirmin ar oileán Reichenau i Loch Konstanz.  Cé gur bhain sí cáil amach níos déanaí i ndéanamh lámhscríbhinní maisithe go galánta sómhar, bhí  a clú sa tréimhse seo bunaithe ar táirgeadh cléireach do sheansaireachtaí na hImpireachta Cairilínsí.

Inniu, tá an lámhscríbhinn i mainistir Bheinidicteach eile, Mainistir Naomh Pól sa Lavanttal, i stát Kärnten na hOstaire.

An tÚdar 
Níl mórán leideanna sa téacs ach tá dán molta ann tiomnaithe do Áed mac Díarmata. Níor rinneadh sainaithint shásúil air go fóill áfach.

Ceapann Greene agus O'Connor go bhfuil cosúlachtaí ann le filíocht Sedulius Scottus ach d’fhág seisean Éire le dul go Liège sa tréimhse chéanna (c. 840–845) agus níl aon fhianaise ann gur chaith sé seal i Reichenau.

An Dán 
Is iomaí samplaí den tSean-Ghaeilge atá le fáil ar imeall téacs eile, ach sa lámhscríbhinn seo tá an chéad áit ar an leathanach ag an dán.

Tá ocht rann sa dán agus seacht siolla i ngach ceathrú díobh. Deibhidhe an cineál meadarachta atá ann: déanann an focal deireanach sa chéad cheathrú (a bhfuil béim air) rím leis an siolla deireanach sa dara ceathrú (nach bhfuil béim air) agus tá an patrún céanna ann idir an tríú ceathrú is an ceathrú deireanach den rann. Mar shampla (trom = béim, folíne = rím): bán … saindan | seilgg … saincheirdd. Tá go leor samplaí d’uaim sa dán freisin—m.sh. lebran leir | scél cen scís | luch inna línsam | ndene dul—rud a bhí ríthábhachtach. Gné eile de na riachtanais fhilíochta le fáil sa dán ná dunadh: tá a chríoch mar a thús .i. an focal messe.

Pangur 
Ní fios cén brí a bhí leis an ainm Pangur ach bhí an tOllamh W. J. Gruffydd den tuairim gur tháinig sé ón bhfocal Breatnaise pannwr (úcaire) a bheadh litriú pangur air i Sean-Bhreatnais (pannu “úc” + gŵr “fear”).  Deirtear go mbeadh an t‑úcaire bán ón obair le cré úcaire agus go bhfuil cosúlachtaí ann idir úcadh agus suaitheadh an chait leis a chrúba. Ach is deacair samhlú gur thug manach cat ón mBreatain Bheag chun na Gearmáine sa ré úd nó gur bhaist sé ainm Breatnaise ar chat sa Ghearmáin gan oiread is focal Breatnaise a scríobh.

Téacs

Téacs bunaidh 

Messe ocus Pangur Bán · cechtar nathar fria saindan 
bíth a menmasam fri seilgg · mu menma céin im saincheirdd.
 
Caraimse fos ferr cach clú · oc mu lebran leir ingnu 
ni foirmtech frimm Pangur Bán · caraid cesin a maccdán. 

Orubiam scél cen scís · innar tegdais ar noendís 
taithiumm dichrichide clius · ni fristarddam arnáthius. 

Gnáth huaraib ar gressaib gal · glenaid luch inna línsam 
os mé dufuit im lín chéin · dliged ndoraid cu ndronchéill. 

Fuachaidsem fri frega fál · a rosc anglése comlán 
fuachimm chein fri fegi fis · mu rosc reil cesu imdis. 

Faelidsem cu ndene dul · hinglen luch inna gerchrub 
hi tucu cheist ndoraid ndil · os me chene am faelid. 

Cia beimmi amin nach ré · ni derban cách a chele 
maith la cechtar nár a dán · subaigthius a óenurán. 

He fesin as choimsid dáu · in muid dungní cach oenláu 
du  doraid du glé · for mu mud cein am messe.

Tras-scríbhinn foghraíochta

Aistriúchán agus athfhorbairt

Nua-Ghaeilge 
Is dócha go bhfuil go leor leaganacha Nua-Ghaeilge scríofa agus cloíonn cuid mhaith acu le struchtúr agus foclóir an bhuntéacs. Sa chéad eagrán d’Éigse (1901) thug Tadhg “Tórna” Ó Donnchadha faoi aistriúchán a dhéanamh “i n-Gaedhilg nuaidh”. Sa bhliain 1948, d’fhoilsigh Séamas Ó Néill leagan in Comhar mar “dán do pháistí”. 

 Tadhg Ó Donnchadha 
Mise agus Pangur BánCeachtar dhínn le’ ghnó de-ghnáth ;
Bíonn a mheanm-san le seilgMo mheanma féin lem’ éin-cheird.
Caraim-se sos is ciúnasIm  leabhrán do léir-scrúdadh ;
Ní formdach liom Pangur BánCarann féin a chéird mhacán ;
Nuair a bhímíd—scéal gan scísins an dtigh i n­‑ár n‑éin‑dís,
Bíonn againn gan chríochnadh chleasnídh le ngléirtar ár ngliceas.
Gnáth uaireanta ar ghreasaibh galgo leanann luch dá líon-san ;
Tuiteann tráth im líon-sa féinfo-cheist deacair le do-chéill.
Caitheann-san ar fuid bhallaa ruisc léire lúthmhara ;
Caithim féin le fál feasamo ruisc righne ró-gheala.
Bród do-san le déine dulnuair innlann luch n‑a ghéar-chrubh ;
Nuair thuigim ceist dheacair dhildamh-sa cheana ’s cúis áthis.
Bíodh gurb amhlaidh dhúinne ghnáithní bhacann cách le’ chompáin ;
Maith linn araon gné ár gcleascách in aonar len’ aoibhneas.
Cumas maith aige-sean táar ghnó do-ghní gach éan-lá ;
Ar dheacair do dhéanamh glédeagh-mháighistir seadh mise.
 Séamas Ó Néill 
Mise agus Pangur Bán,
Sinne beirt san obairlann,
Eisean de shíor ag seilg luch,
Mise ar lorg eolais.

Is fearr liom féin ná gach clú,
Bhéith ag déanamh léinn, cé mór-dhua,
Ní ag éad liom ’bhíonn Pangur Bán,
Tá a cheard féin aige-sean.

Le linn dúinn bheith annseo linn féin,
Is ábhar aoibhnis againn araon,
Ar gcleasa gaile a imirt fá seach,
Ag feabhasú ar meabhrach.

Ar uairibh ceapann Pangur Bán
luchóg ina líon-san,
Agus tuiteann in mo líon-sa ceist,
Nach mór domh a fuascailt.

Díríonn seisean a shúil ghlinn,
Ar aol-chlocha an bhalla,
Dírím féin mo rosc fann,
Ar chliatha an fheasa.

Léimeann Pangur le hathas ard,
Nuair a leagann sé ar luich géar-chrúbh,
Is rómhór m’athas féin,
Nuair a réitím fadhb dhoiléir.

Cé gurb’ amhlaidh dúinn gach ré,
Ní bhacaimid a chéile,
Leanann Pangur dá cheird féin,
’S saothraím-se an ealaín.

Is cliste mar ní Pangur séimh,
A obair chiuin i rith gach lae,
Is dícheallach a bhím féin,
Ag iarraidh dorcha a dhéanamh glé.
 Mícheál Rhodes 
Mise agus Pangur bán,
ceachtar againn lena shan-dhán:
bíonn a mheanma-san le seilg,
mo mheanma féin i mo shain-cheird.

Caraimse fos, fearr gach clú
ag mo leabhrán, ag tuiscint go dícheallach;
níl sé formadach liom, Pangur bán:
carann sé féin a mhac-dhán.

Nuair a bhímid, scéal gan scís,  
inár teach, sinn araon go haonarach,  
tá cluiche éigríochta againn,  
rud a dtugaimid ár mbeartaíocht dó.  

De ghnáth, ar uairantaibh, tar éis greasaibh galacha 
gleanann luch ina líon-san; 
agus mé, titeann i mo líon féin 
dlí doraidh is deacair a thuiscint. 

Greamaíonn sé i bhfraigh fáil 
a rosc geal comhlán; 
greamaím féin i bhféighe an fheasa 
mo rosc réil, cé go bhfuil sé an-lag. 

Tá áthas air a dhul go tapa 
nuair a ghleanann luch ina chrúb ghéar; 
nuair a thugaim ceist dhoraidh dhil 
tá áthas ormsa féin. 

Cé go mbeimis go deimhin ar uaireantaibh 
ní bhodhraímid a chéile: 
is maith le ceachtar a dhán; 
subhaigh gach aon fúthu. 

Is é féin máistir dó 
na hoibre a dheineann sé gach aon lá;
a thabhairt doraidh do shoiléireacht 
is í m obair féin.

Nótaí 
 Tá an tras-scríbhinn seo bunaithe ar leagan Stifter le cúpla athrú:
{| class="wikitable" style="text-align: center"
!rowspan="2"|  
!colspan="9"| Séimhiú
!colspan="3"| Láidir gan séimhiú
|-
!style="padding: 0.5em"| b 
!style="padding: 0.5em"| c 
!style="padding: 0.5em"| d 
!style="padding: 0.5em"| g 
!style="padding: 0.5em"| l 
!style="padding: 0.5em"| m 
!style="padding: 0.5em"| n 
!style="padding: 0.5em"| p 
!style="padding: 0.5em"| r
!style="padding: 0.5em"| l
!style="padding: 0.5em"| n
!style="padding: 0.5em"| r
|-
! Stifter 
| β || χ || δ || γ || λ || μ || ν || φ || ρ || l || n || r
|-
! anseo 
|| v || x || ð || ɣ || l || ṽ || n || f || r || ʟ || ɴ || ʀ
|}
 úsáidtear an gnáthchomhartha faid () in áit an mhacrain .i.  in áit 
 coinnítear  agus  le haghaidh na gutaí consanta, cé gur féidir  agus  a chur ina n-áit

Tagairtí

Naisc 

 Sean-Ghaeilge
 Pangur (ainm)
 Pangur Bán (Beochan ag Edith Pieperhoff)

Naisc sheachtracha 
 Messe ocus Pangur Bán in Stokes, Whitley; John Strachan (1904). Thesaurus Palaeohibernicus: A Collection of Old-Irish Glosses, Scholia, Prose and Verse, iml. II, lgh. 293–94
 Messe ocus Pangur bán in CELT: Corpus of Electronic Texts
 Aistriúchán Nua-Ghaeilge le Micheál Rhodes 
 Myles Dillon reads 11 Early Irish Lyrics, c. 1956, Youtube (@12:45)

Leabhair Éireannacha
Dánta