Τέχνη στην Αλβανία

Η Τέχνη στην Αλβανία (αλβανικά : Arti shqiptar) αφορά όλα τα καλλιτεχνικά ρεύματα και έργα τέχνης που παράγονται στην Αλβανία ή από Αλβανούς καλλιτέχνες. Η τέχνη στην Αλβανία είναι ένα οποιοδήποτε έργο τέχνης που παράγεται από τους ανθρώπους της και επηρεάζεται από τον πολιτισμό και τις παραδόσεις της. Έχει διατηρήσει τα πρωτότυπα στοιχεία και τις παραδόσεις της παρά την μακρά ιστορία της, η οποία είναι γεμάτη από ιστορικά γεγονότα ήδη από την εποχή που η Αλβανία κατοικήθηκε από τους Ιλλύριους και τους αρχαίους Έλληνες αλλά και αργότερα όταν κατοικήθηκε από τους Ρωμαίους, τους Βυζαντινούς, τους Ενετούς και τους Οθωμανούς.

Σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, η τέχνη των Ιλλυρίων, η αρχαία ελληνική και η ρωμαϊκή τέχνη αναπτύχθηκαν στην Αλβανία και επέζησαν μέσω της αρχιτεκτονικής, της γλυπτικής, της κεραμικής και των μωσαϊκών. Οι επιγραφές στους βράχους στον κόλπο Grama και τα ψηφιδωτά στο Δυρράχιο χρονολογούνται τον 4ο αιώνα πΧ ενώ υπάρχουν και άπειρα αρχαία ερείπια εξαιρετικής ποιότητας στην Απολλωνία, στην Βύλλι, στο κάστρο Ροζάφα, στο Βουθρωτό και σε πολλές άλλες τοποθεσίες σε όλη την χώρα.

Η μεσαιωνική αλβανική τέχνη ξεκίνησε από τον διάδοχο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, δηλαδή την Βυζαντινή Αυτοκρατορία η οποία κυβέρνησε το μεγαλύτερο μέρος της Αλβανίας και της Βαλκανικής χερσονήσου. Περιλάμβανε νωπογραφίες, τοιχογραφίες και εικόνες ζωγραφισμένες με μια αξιοθαύμαστη χρήση των χρωμάτων και του χρυσού. Οι Ονούφριος, Δαυίδ Σελένικος, Κωνσταντίνος Σπαταράκος και οι αδερφοί Ζωγράφου θεωρούνται οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι της μεσαιωνικής αλβανικής τέχνης. Ο επιτάφιος της Γλαβένιτσα, ένας επιτάφιος τοποθετημένος πάνω στο σάβανο, είναι ένα από τα καλύτερα έργα τέχνης αυτού του είδους στα Βαλκάνια.

Κατά την οθωμανική κατοχή στην Αλβανία, πολλοί Αλβανοί μετανάστευσαν σε γειτονικές χώρες για να ξεφύγουν από τις κοινωνικοπολιτικές και οικονομικές δυσκολίες. Μεταξύ αυτών, οι μεσαιωνικοί ζωγράφοι Μάρκος Μπαζαΐτης και Βίκτωρ Καρπάτσης, ο γλύπτης και αρχιτέκτονας Ανδρέας Αλεξίου και ο συλλέκτης έργων τέχνης Αλέξανδρος Αλβάνιος. Όσοι κατοικούσαν στην ενετική αυτοκρατορία ίδρυσαν το Σχολείο των Αλβανών που χρησίμευσε ως πολιτιστικό και κοινωνικό κέντρο για τους Αλβανούς.

Η αλβανική αναγέννηση στις τέχνες αναπτύχθηκε για πρώτη φορά από την εποχή του Μεσαίωνα προς διαφορετικές κατευθύνσεις και αρχικός εκπρόσωπός της ήταν ο Kolë Idromeno. Οι Αλβανοί ζωγράφοι αυτής της περιόδου έψαχναν να βρουν το νόημα, την ταυτότητα και τις παραδόσεις, ασχολούμενοι αρχικά με τον ρεαλισμό και αργότερα με τον ιμπρεσιονισμό.

Ιστορία

Πρώιμη περίοδος 

Μέσα στα σύνορα του σημερινού αλβανικού κράτους, αναπτύχθηκαν αρκετοί προϊστορικοί μεσογειακοί πολιτισμοί που άφησαν πίσω τους έναν σημαντικό αριθμό εικονογραφικών αρχείων τα οποία συναντώνται στην κοιλάδα Kryegjata, στο Goranxi, στο Maliq, στο σπήλαιο Konispol, στο σπήλαιο Blaz, στο σπήλαιο Gajtan, στο σπήλαιο Treni, σε άλλες τοποθεσίες σε όλη την Αλβανία.

Κατά την διάρκεια της εποχής του χαλκού, ιλλυριακές και αρχαίες ελληνικές φυλές άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους στην επικράτεια της Αλβανίας και να ιδρύουν πολλά καλλιτεχνικά έργα. Η τερρακόττα χρησιμοποιήθηκε ευρέως και από τους δυο πολιτισμούς, κυρίως για τα ανάγλυφα και για άλλους αρχιτεκτονικούς σκοπούς. Αρκετά έργα από τερρακόττα έχουν βρεθεί κοντά στο Βέλγιο αλλά και σε όλη την Αλβανία.

Η τέχνη της κεραμικής άνθισε επίσης κατά την ίδια περίοδο και θεωρείται από τις πιο διακριτικές τέχνες που έχουν παραχθεί από την αρχαιότητα. Ποικίλα σύμβολα, τελετές και λαογραφία ενσωματώθηκαν στην κεραμική τέχνη. Η devollian κεραμική, που πήρε το όνομά της από την κοιλάδα Devoll, αναπτύχθηκε από τους Ιλλύριους. Η κεραμική των Ιλλυρίων αποτελούνταν αρχικά από γεωμετρικά σχέδια όπως κύκλοι, τετράγωνα, διαμάντια και άλλα παρόμοια μοτίβα ενώ αργότερα επηρεάστηκε από την αρχαία ελληνική κεραμική.

Από τα πρώτα χρόνια τα μωσαϊκά χρησιμοποιήθηκαν για να καλύψουν τα δάπεδα στους κύριους χώρους των κτιρίων, των ανακτόρων και των τάφων καθώς και τα επίσημα δωμάτια στις ιδιωτικές κατοικίες. Η χρήση του μωσαϊκού διαδόθηκε ευρέως στις ιλλυριακές και τις αρχαίες ελληνικές αποικίες στις ακτές της Αδριατικής και του Ιονίου Πελάγους. Τα πρώτα ψηφιδωτά δάπεδα χρονολογούνται από την αρχαιότητα ενώ συναντώνται στην Απολλωνία, το Βουθρωτό, τα Τίρανα και το Δυρράχιο. Η Ομορφιά του Δυρραχίου, το πρώτο μωσαϊκό που ανακαλύφθηκε στην Αλβανία, είναι ένα πολύχρωμο μωσαϊκό που αποτελείται από βότσαλα διάφορων χρωμάτων. Έχει μια θαυμάσια χάρη και εκπληκτική αριστεία της καλλιτεχνικής δημιουργικότητας.

Η ρωμαϊκή περίοδος χαρακτηρίζεται από την παραγωγή γλυπτών που ανήκουν στο καλλιτεχνικό ρεύμα του συμβολισμού. Τα ρωμαϊκά γλυπτά επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τα γλυπτά του ελληνικού και του ετρουσκικού πολιτισμού ενώ εντυπωσιακά τέτοια παραδείγματα μπορούν να βρεθούν στην Απολλωνία και το Βουθρωτό που άκμαζαν εκείνη την περίοδο.

Μεσαιωνική βυζαντινή περίοδος 

Όταν η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία διαιρέθηκε τον 4ο αιώνα, το μεγαλύτερο μέρος της Ιλλυρίας παρέμεινε στην ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορίας, που ήταν γνωστή ως Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Η βυζαντινή τέχνη, δηλαδή η τέχνη της ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τον 5ο αιώνα έως την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453, χαρακτηρίστηκε κυρίως από την θρησκευτικότητα στα έργα τέχνης και το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τις τεχνικές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στις οποίες αναπτύσσονταν τα θέματα του χριστιανισμού.

Οι εικόνες και οι τοιχογραφίες αποτέλεσαν μια σημαντική μορφή τέχνης μέσω της παρουσίας τους στα εκκλησιαστικά κτίρια σε όλη την Αλβανία. Κάλυπταν τους εσωτερικούς τοίχους, τα δάπεδα και τους θόλους των ιερών κτιρίων τα οποία είχαν ιδιαίτερα αυξημένο μέγεθος και σημασία. Η χρήση του χρυσού και των φωτεινών χρωμάτων ήταν σημαντικό στοιχείο καθώς κάθε χρώμα είχε πράγματι την δική του αξία και το δικό του νόημα. Επιπλέον τα χρώματα δεν αναμίχθηκαν ποτέ μαζί αλλά χρησιμοποιούνταν ξεχωριστά και έδιναν έμφαση στην καθαρότητα.

Οι πρώτες εικόνες στην Αλβανία χρονολογούνται από τον 13ο αιώνα ενώ εκτιμάται ότι η καλλιτεχνική τους κορύφωση έφτασε τον 18ο αιώνα. Δεν έχουν βρεθεί πίνακες πριν τον 13ο αιώνα, οι οποίοι να έχουν παραχθεί από Αλβανούς. Ωστόσο, ελάχιστες παλαιότερες κατασκευές στην χώρα φιλοξενούν συλλογές ζωγραφικής που χρονολογούνται κατά την βυζαντινή περίοδο.

Τα χειρόγραφα ήταν ένα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό της αλβανικής μεσαιωνικής τέχνης. Τα χειρόγραφα Codex Beratinus και Codex Beratinus II είναι δυο αρχαία ευαγγέλια από το Μπεράτ, που χρονολογούνται τον 6ο και τον 9ο αιώνα αντίστοιχα. Αντιπροσωπεύουν έναν από τους πιο πολύτιμους θησαυρούς της αλβανικής πολιτιστικής κληρονομιάς που έχουν εγγραφεί στην λίστα του Παγκοσμίου Μητρώου των Αρχείων Μνήμης της UNESCO το 2005.

Μέχρι τον δέκατο πέμπτο αιώνα, και ειδικά μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης και την εισβολή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην νοτιοανατολική Ευρώπη, η τέχνη που προέκυψε από τους ορθόδοξους χριστιανούς που ζούσαν στα Βαλκάνια ονομάστηκε μεταβυζαντινή τέχνη. Την ίδια περίοδο πολλά πολύτιμα μνημεία και έργα τέχνης κατασκευάστηκαν από Αλβανούς ζωγράφους.

Ο διασημότερος Αλβανός ζωγράφος ήταν ο Ονούφριος, ο οποίος εργάστηκε σχεδόν όλη την ζωή του στην Αλβανία και την Μακεδονία. Ο Ονούφριος διακρίθηκε για την χρήση των πλούσιων χρωμάτων και των διακοσμητικών αποχρώσεων με ορισμένα εθνογραφικά στοιχεία που είναι πιο ορατά στους διαδόχους του Δαυίδ Σελένικο, Κωνσταντίνο Σπαταράκου και τους αδερφούς Ζωγράφου. Οι διάδοχοί του ζωγράφισαν με πλούσια τεχνοτροπία τις εκκλησίες και τα μοναστήρια στην Αλβανία και τις γειτονικές χώρες, κυρίως στο Μπεράτ, το Ελμπασάν και την Κορυτσά.

Η οθωμανική περίοδος που έλαβε χώρα στην Αλβανία κατά τον 15ο αιώνα εκτιμάται πως είχε αρνητικό αντίκτυπο στην αλβανική τέχνη και συνεπώς εξαφανίστηκαν οι επιρροές της Αναγέννησης. Αυτές οι επιρροές απορροφήθηκαν και ερμηνεύθηκαν εκ νέου μέσω μιας εκτεταμένης κατασκευής τζαμιών που άνοιξε ένα νέο παράθυρο στην αλβανική τέχνη, αυτό της ισλαμικής τέχνης. Αυτό το στυλ τέχνης απεικονίστηκε μέσω των μοτίβων, των αραβουργημάτων και των συνδυασμών διάφορων γεωμετρικών σχεδίων (πολύγωνα και κύκλοι) αλλά και αλληλοσυνδεόμενων γραμμών και καμπύλων.

Αλβανική αναγέννηση 

Τον 19ο αιώνα ξεκινά μια σημαντική περίοδος για την αλβανική τέχνη. Οι μεγάλες απελευθερωτικές ενέργειες που ξεκίνησαν το 1878 και κατέληξαν στην ανεξαρτησία της χώρας το 1912 καθιέρωσαν το κλίμα για ένα νέο καλλιτεχνικό ρεύμα, το οποίο θα αντανακλούσε την ζωή και τα γεγονότα με πιο ρεαλιστικό τρόπο ενώ κυριάρχησαν ο ιμπρεσιονισμός και ο ρεαλισμός.

Ο Kolë Idromeno είναι ίσως ο διασημότερος ρεαλιστής ζωγράφος στην χώρα ενώ συχνά θεωρείται ο εισηγητής του ρεαλισμού στην Αλβανία. Μερικοί καλλιτέχνες κατέγραψαν το ιστορικό πρελθόν και την ταυτότητα των Αλβανών μέσα από τοπία απέραντων δασών, μεγάλων ποταμών, παρθένων λιμνών και πορτρέτων. Άλλοι καλλιτέχνες επικεντρώθηαν στην κριτική της κοινωνίας, προβάλλοντας τις συνθήκες διαβίωσης των κατοίκων. Στις αρχές του 20ου αιώνα, συνέβη μια ριζοσπαστική καλλιτεχνική αλλαγή και αναγέννηση. Το έτος 1883 γιορτάζεται επειδή τότε δημιουργήθηκαν τα κρισιμότερα και καλύτερα έργα ζωγραφικής, όπως το The Portrait of Skanderbeg του Γιώργη Παναρίτη και το Motra Tone του Kolë Idromeno.

Ο ιμπρεσιονισμός εμφανίστηκε στην αλβανική ζωγραφική μόλις το 1900. Ενέπνευσε πολλούς ζωγράφους, μεταξύ των οποίων τον Vangjush Mio, τον πρώτο ιμπρεσιονιστή ζωγράφο της Αλβανίας.

Στα μέσα του 20ου αιώνα, μια κομμουνιστική κυβέρνηση κυριάρχησε στην Αλβανία και τα έργα τέχνης που δημιουργήθηκαν την εποχή αυτή αντικατόπτριζαν τον κομμουνισμό. Η κομμουνιστική τέχνη λογοκρίθηκε από την κυβέρνηση και οι καλλιτέχνες παροτρύνθηκαν να δημιουργήσουν έργα που υποστηρίζουν τον σοσιαλισμό. Το κυρίαρχο θέμα των αλβανικών έργων ζωγραφικής ήταν το προλεταριάτο, η ραχοκοκαλιά του σοσιαλιστικού συστήματος. Μεγάλο μέρος της αλβανικής τέχνης επικεντρώθηκε σε σκηνές του σπιτιού και της οικογένειας, όπως άνδρες να εργάζονται στα χωράφια και γυναίκες να ταΐζουν τις κότες. Επίσης, οι σκηνές με τα τοπία ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένες μεταξύ των Αλβανών ζωγράφων.

Σύγχρονη περίοδος 

Αν και η Αλβανία εγκατέλειψε το 1991 τον κομμουνισμό για χάρη της δημοκρατίας, οι σημερινοί μελετητές χαρακτηρίζουν τα αλβανικά έργα τέχνης ως "σοσιαλιστικό ρεαλισμό" προκειμένου να δοθεί έμφαση στην απεικόνιση των πραγματικών ανθρώπων και καταστάσεων. Αν και μεγάλο μέρος της αλβανικής τέχνης επηρεάζεται από τον ιμπρεσιονισμό και τον εξπρεσιονισμό, αυτή γίνεται πιο ρεαλιστική κατά την απεικόνιση της καθημερινής ζωής. Τέτοια έργα συναντώνται στην Εθνική Πινακοθήκη και στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, που βρίσκονται και τα δυο στα Τίρανα. Τα σύγχρονα αλβανικά έργα τέχνης απεικονίζουν τον αγώνα των σύγχρονων Αλβανών, ωστόσο οι νέοι καλλιτέχνες υιοθετούν διαφορετικά καλλιτεχνικά στυλ προκειμένου να μεταδώσουν αυτό το μήνυμα. Οι Αλβανοί καλλιτέχνες συνεχίζουν να προωθούν την τέχνη ενώ η τέχνη τους εξακολουθεί να παραμένει καθαρά αλβανική ως προς το περιεχόμενό της.

Ο εναλλακτικός μετα-μοντερνισμός εισήχθη μόλις πρόσφατα στην αλβανική τέχνη και συνεπώς υπάρχουν πολλοί Αλβανοί καλλιτέχνες και έργα τέχνης που έγιναν διάσημα διεθνώς. Μεταξύ των διασημότερων Αλβανών μεταμοντερνιστών είναι οι Anri Sala, Sislej Xhafa, Adrian Paci, Oltsen Gripshi, Vénera Kastrati και Helidon Gjergji.

Οι μεταμοντέρνες τάσεις στο ύφος των Αλβανών καλλιτεχνών εντοπίστηκαν για πρώτη φορά την δεκαετία του 1980 στο Κοσσυφοπέδιο.

Τα γλυπτά εθνικών ηρώων έγιναν δημοφιλή σε όλη την χώρα. Το 1968 ο γλύπτης Odhise Paskali (με την βοήθεια των συναδέλφων του Andrea Mana και Janaq Paço) κατασκεύασε ένα μνημείο του Στάντενμπεργκ, εθνικού ήρωα της Αλβανίας, προς τιμήν της 500ης επετείου από τον θάνατό του, το οποίο έχει τοποθετηθεί στην κεντρική πλατεία της πρωτεύουσας των Τιράνων.

Η Μπιενάλε στα Τίρανα είναι η κυριότερη διεθνής εκδήλωση για την αλβανική τέχνη. Ιδρύθηκε το 2001 από τους Edi Muka, Gezim Qëndro και Giancarlo Politi ενώ με την πάροδο των ετών έχουν συμβάλει σε αυτήν αρκετοί επιμελητές με διεθνή αναγνώριση όπως οι Francesco Bonami, Adela Demetja, Massimiliano Gioni, Jens Hoffmann, Hans Ulrich Obrist και Harald Szeemann. Πολλοί διάσημοι Αλβανοί και ξένοι καλλιτέχνες προσκαλούνται και συμμετέχουν σε αυτήν.

Περαιτέρω μελέτη 

 Brewer, Bob. My Albania. New York: Lion of Tepelena P, 1992.
 Halliday, Jon. The Artful Albanian. London: Rowland, 1986.
 Pollo, Stefanaq, and Arben Puto. The history of Albania: from its origins to the present day. London: Routledge & Kegan Paul, 1981.
 Muka, Edi. Albania Today. The Time of ironic Optimism. Milan, Politi Editore, 1997.
 Schwander-Sievers, Stephanie, and Bernd J. Fischer. Albanian Identities. London: Hurst & Company, 2002.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Hudhri, Ferit. "Fine Arts in Albania: An Outline of Figurative Art in Albania Over the Centuries." Sustainable Economic Development Agency. 2 December 2005 .
 Institute for Auslandsbeziehungen. 20 November 2005 .
 Alb@rt. 20 November 2005 .