Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (συντομογραφία: ΕΚΠΑ), το οποίο συνήθως αναφέρεται απλώς και ως Πανεπιστήμιο Αθηνών, αποτελεί ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα με έδρα την Αθήνα.

Ιδρύθηκε με νόμο της αντιβασιλείας την 31η Δεκεμβρίου του 1836 (παλαιό ημερολόγιο) που επαναβεβαιώθηκε με βασιλικό διάταγμα του Όθωνα Α΄ της 24ης Απριλίου του 1837 και λειτουργεί αδιαλείπτως από τις 3 Μαΐου του 1837. Είναι το δεύτερο σε μέγεθος πανεπιστήμιο της Ελλάδας, μετά το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, με περισσότερους από 40.000 προπτυχιακούς φοιτητές και περισσότερα από 2.000 άτομα διδακτικού και ερευνητικού προσωπικού.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών είναι το παλαιότερο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα της σύγχρονης Ελλάδας και συνεισφέρει σημαντικά στο εκπαιδευτικό και ερευνητικό έργο της χώρας. Είναι επίσης το πρώτο πανεπιστήμιο ολόκληρης της Βαλκανικής Χερσονήσου και της ευρύτερης περιοχής της Ανατολικής Μεσογείου.

Το 2015 το πανεπιστήμιο αξιολογήθηκε από την Αρχή Διασφάλισης και Πιστοποίησης της Ποιότητας στην Ανώτατη Εκπαίδευση ως Worthy of merit, ενώ το 2018 το περιοδικό Times Higher Education το κατέταξε στην θέση 501-600 στην παγκόσμια λίστα του.

Ιστορία
Το πρώτο διάταγμα για την ίδρυση του πανεπιστημίου εκδόθηκε την 31 Δεκεμβρίου 1836 (12 Ιαν. 1837 με το Νέο Ημερολόγιο), και απόντος του Όθωνα υπογράφεται από τους Άρμανσμπεργκ, Ι. Ρίζο, Κρίστιαν Σμαλτς, Δρόσο Μανσόλα, Α.Γ. Κριεζή, Γ. Λασσάνη. Το διάταγμα όριζε ότι το πανεπιστήμιο θα άρχιζε να λειτουργεί επισήμως την τρίτη ημέρα του Πάσχα του 1837 και ότι θα φέρει την ονομασία "Πανεπιστήμιον του Όθωνος". Θα είχε τέσσερις σχολές, δηλαδή των γενικών επιστημών (φιλοσοφίας, φιλολογίας, μαθηματικών και φυσικών επιστημών κλπ), της θεολογίας, της ιατρικής, και των νομικών και πολιτικών επιστημών. Η ίδρυση του πανεπιστημίου επιβεβαιώθηκε με δεύτερο διάταγμα της 14ης (26) Απριλίου του 1837 που υπέγραψε ο Όθωνας. Εκεί ορίστηκε ως ημέρα έναρξης των εργασιών του η 3 (15) Μαΐου του 1837.

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών ονομάσθηκε Οθώνειον Πανεπιστήμιον. Αποτελούσε το πρώτο πανεπιστημιακό ίδρυμα τόσο στο νέο Ελληνικό Κράτος όσο και στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσόγειου.

Το νεοσύστατο ίδρυμα συναποτελούσαν οι σχολές Θεολογίας, Νομικής, Ιατρικής και Τεχνών, στο γνωστικό πεδίο της οποίας συγκαταλέγονταν οι Εφαρμοσμένες Επιστήμες και τα Μαθηματικά. Κατά το πρώτο έτος λειτουργίας του, το ίδρυμα στελέχωναν 33 καθηγητές, ενώ μαθήματα παρακολουθούσαν 52 φοιτητές και 75 μη εγγεγραμμένοι ακροατές. Το πανεπιστήμιο στεγάσθηκε αρχικά στην κατοικία του αρχιτέκτονα Σταμάτη Κλεάνθη στην Πλάκα που σήμερα φιλοξενεί το Μουσείο του ιδρύματος. Το Νοέμβριο του 1841 το ίδρυμα μεταστεγάστηκε στο Κεντρικό Κτήριο του Πανεπιστημίου Αθηνών, ένα κτήριο σχεδιασμένο από το Δανό αρχιτέκτονα Χανς Κρίστιαν Χάνσεν και διακοσμημένο από το ζωγράφο Karl Rahl, αποτελώντας την περίφημη "Αθηναϊκή Τριλογία", μαζί με τα κτίρια της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος (αριστερά), και εκείνο της Ακαδημίας (δεξιά). Το Πανεπιστήμιο διατήρησε την ονομασία Οθώνειο μέχρι το 1862, χρονιά κατά την οποία ο Όθων αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει την Ελλάδα. Στις 20 Οκτωβρίου 1862 το ίδρυμα μετονομάσθηκε σε Εθνικόν Πανεπιστήμιον.

Το σημερινό του όνομα το Πανεπιστήμιο της ελληνικής πρωτεύουσας έλαβε το 1911 χάρη στον Ηπειρώτη ευεργέτη Ιωάννη Δόμπολη (1769-1850), ο οποίος ήταν ένας πλούσιος έμπορος που ζούσε στη Ρωσία. Διέθεσε όλη του την περιουσία στο ελληνικό Δημόσιο με τον όρο ότι το ποσό που θα σχηματιζόταν (στην αυτοκρατορική τράπεζα της Ρωσίας) μαζί με τους τόκους μέχρι το 1906 θα χρησιμοποιούνταν για την ίδρυση και λειτουργία πανεπιστημίου στα Γιάννενα ή στην Αθήνα, που θα ονομαζόταν Καποδιστριακό πανεπιστήμιο, προς τιμή του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδος, Ιωάννη Καποδίστρια. Το 1911, το Πανεπιστήμιο της Αθήνας, για να κληρονομήσει την τεράστια περιουσία του Δόμπολη, διχοτομήθηκε σε δύο τύποις ανεξάρτητες νομικά οντότητες, το Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον (στο οποίο ανήκαν οι θεωρητικές σχολές) και το Εθνικόν Πανεπιστήμιον (στο οποίο ανήκαν οι θετικές σχολές). Τα δύο νομικά πρόσωπα συγχωνεύθηκαν ξανά με τον οργανισμό του 1932 και το ίδρυμα μετονομάστηκε σε Αθήνησι Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον, ονομασία που διατηρεί σχεδόν αναλλοίωτη μέχρι και σήμερα.

Το 1904 η Σχολή των Τεχνών διασπάστηκε σε δύο επιμέρους Σχολές: τη Σχολή Τεχνών και αυτή των Επιστημών. Στη Σχολή Επιστημών συμπεριλαμβάνονταν αρχικά οι Σχολές Μαθηματικών, Φαρμακευτικής και Φυσικής, ενώ το 1911 προστέθηκε σε αυτές και η Σχολή Οδοντιατρικής. Το 1919 συστάθηκε το τμήμα Χημείας και τρία χρόνια αργότερα, το 1922, η Σχολή Φαρμακευτικής μετέπεσε σε αυτόνομο τμήμα. Κατά τη δεκαετία του 1960 έγιναν οι πρώτες ενέργειες με σκοπό την μετεγκατάσταση του πανεπιστημίου και τη συγκέντρωση των δραστηριοτήτων του σε ενιαίο χώρο (Πανεπιστημιούπολη) στη (σημερινή) πυκνοκατοικημένη περιοχή του Ζωγράφου. Σήμερα στην Πανεπιστημιούπολη βρίσκεται η Φιλοσοφική και Θεολογική Σχολή, η Σχολή Θετικών Επιστημών και οι τέσσερις Φοιτητικές Εστίες.

Έμβλημα
Το 2012, το έμβλημα και ο λογότυπος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστήμιου Αθηνών άλλαξαν.

Σχολές και τμήματα
Το Πανεπιστήμιο των Αθηνών (Κεντρικό Κτήριο, Πρυτανεία) είναι εγκατεστημένο στην οδό Πανεπιστημίου στο κέντρο της Αθήνας. Συγκοινωνιακά εξυπηρετείται προς το παρόν από τη στάση του μετρό «Πανεπιστήμιο», καθώς και λεωφορεία και τρόλεϊ. 

Το Πανεπιστήμιο Αθηνών χωρίζεται σε 9 Σχολές και 42 ακαδημαϊκά Τμήματα:

Πρυτανικές αρχές

Έρευνα
Η έρευνα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών είναι στενά συνδεδεμένη με την έρευνα που διεξάγεται σε νοσοκομεία και ερευνητικά κέντρα σε ολόκληρη τη μητροπολιτική περιοχή, όπως για παράδειγμα στο Ινστιτούτο «Δημόκριτος», στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ. Ένα μεγάλο μέρος των επιστημονικών συγγραμμάτων και μελετών της Ελλάδας προήλθε από την έρευνα που διεξάγεται στο ΕΚΠΑ και συνεργαζόμενους οργανισμούς.

Βιβλιοθήκες

Βιβλιοθήκη Θετικών Επιστημών
Η βιβλιοθήκη της Σχολής Θετικών Επιστημών  καλύπτει όλη την ακαδημαϊκή κοινότητα του Πανεπιστημίου (εκπαιδευτικό προσωπικό, φοιτητές κ.λπ.) καθώς και τους υπόλοιπους ερευνητές (εξωτερικοί χρήστες) που την επισκέπτονται λόγω των ενδιαφερόντων τους στις Θετικές Επιστήμες. Κύριος σκοπός της και αποστολή της είναι να προβάλει το έργο του Πανεπιστημίου και να υποστηρίζει τις εκπαιδευτικές διαδικασίες και τις πληροφοριακές ανάγκες των χρηστών της, μέσω υπηρεσιών και πηγών πληροφόρησης που παρέχει.  

Το γνωστικό αντικείμενο της συλλογής εστιάζεται σε θέματα των μαθημάτων που διδάσκονται στη Σχολή, βάσει των προγραμμάτων σπουδών όπως Βιολογία, Γεωλογία, Μαθηματικά, Πληροφορική, Φυσική, Χημεία κ.ά. Η συλλογή είναι ανοικτής πρόσβασης στην αίθουσα του βιβλιοστασίου. περιλαμβάνει όμως και συλλογή κλειστής πρόσβασης, όπου οι χρήστες έχουν πρόσβαση έπειτα από συνεννόηση με το προσωπικό της βιβλιοθήκης και αποτελείται από σπάνιο και πολύτιμο υλικό που βρίσκεται σε μία ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα.

Βιβλιοθήκη Επιστημών Υγείας
Η βιβλιοθήκη Επιστημών Υγείας, ιδρύθηκε το 1996 με πρώτο Πρόεδρο της Εφορίας τον Καθηγητή Φαίδωνα Φέσσα. Η συλλογή της εξυπηρετεί και καλύπτει τα γνωστικά αντικείμενα που θεραπεύουν οι Σχολές Υγείας όπως Ιατρική, Νοσηλευτική, Οδοντιατρική, Ανατομία, Φαρμακολογία, Μικροβιολογία, Ανοσολογία, Κλινική Παθολογία κ.ά. 

Αποτελείται από 14.000 τόμους ελληνικών και ξενόγλωσσων βιβλίων, 279 τίτλους έντυπων περιοδικών καθώς και συλλογή σπάνιων και παλαιών βιβλίων που αποτελούν τη συλλογή του Παπουλάκειου Σπουδαστηρίου και φυλάσσεται στο χώρο του βιβλιοστασίου, ο οποίος είναι κλειστής πρόσβασης για τους χρήστες.

Πανεπιστημιακές εγκαταστάσεις

Η Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου περιλαμβάνει τις κύριες κτιριακές εγκαταστάσεις του ιδρύματος.

Σημαντικοί απόφοιτοι

Επιστήμονες
Χρήστος Παππάς, Οδοντίατρος 
Γεώργιος Παπανικολάου, Ιατρός, Βιολόγος
Παναγιώτης Βαρώτσος, Φυσικός
Δημήτρης Νανόπουλος, Φυσικός
Κωνσταντίνος Σ. Κόντος, Γλωσσολόγος και Φιλόλογος

Φιλόσοφοι
Κορνήλιος Καστοριάδης
Ελένη Γλύκατζη - Αρβελέρ
Βασίλης Λάζαρης

Πολιτικοί
Κωνσταντίνος Τσάτσος
Χαρίλαος Τρικούπης
Ελευθέριος Βενιζέλος
Δημήτριος Γούναρης
Αλέξανδρος Παπαναστασίου
Ξενοφών Ζολώτας
Γρηγόρης Λαμπράκης
Γεώργιος Παπανδρέου
Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Γ΄

Γεώργιος Μαύρος
Νικόλαος Τριανταφυλλάκος
Ανδρέας Παπανδρέου
Φώφη Γεννηματά

Ποιητές
Κωστής Παλαμάς
Οδυσσέας Ελύτης
Μάνος Χατζιδάκις
Γιώργης Μανουσάκης

Λαογράφοι
Γεώργιος Μέγας
Νικόλαος Πολίτης

Πανεπιστημιακός αθλητισμός
Το Πανεπιστήμιο Αθηνών διοργανώνει κάθε έτος (σε συνεργασία με τη γραμματεία του Πανεπιστημιακού γυμναστηρίου των Ιλισίων) πρωταθλήματα ποδοσφαίρου και καλαθοσφαίρισης, στα οποία λαμβάνουν μέρος αντιπροσωπευτικές ομάδες αθλητών-φοιτητών, από τις σχολές και τα τμήματα που ανήκουν στο δυναμικό του ΕΚΠΑ.

Πανεπιστημιακό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου

Το Πανεπιστημιακό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου είναι αθλητική διοργάνωση υπό την αιγίδα του ΕΚΠΑ σε συνεργασία με το Πανεπιστημιακό γυμναστήριο, το οποίο φέρει την ευθύνη της διεξαγωγής του.

Δικαίωμα να λάβουν μέρος έχουν μόνο εν ενεργεία φοιτητές των πανεπιστημιακών σχολών και τμημάτων, στους οποίους παρέχονται αγωνιστικά δελτία σφραγισμένα και υπογεγραμμένα από τη γραμματεία του γυμναστηρίου. Η τελευταία φέρει και το βάρος του καθορισμού του προγράμματος αγώνων, εξασφάλισης αγωνιστικών χώρων και διαιτητών, οι οποίοι επίσης προέρχονται από την φοιτητική ή ακαδημαϊκή κοινότητα. Στον τελικό αγώνα για τον τίτλο της αγωνιστικής περιόδου 2018-19 αναμετρήθηκαν οι ομάδες της Νομικής και της Ιατρικής Σχολής. Νικήτρια αναδείχτηκε η Νομική, με 4-2 στα πέναλτι (κανονικός αγώνας και παράταση 0-0).

Πρωταθλητές

Δείτε επίσης
Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα στην Ελλάδα

Σημειώσεις

Παραπομπές

Πηγές
Κωνσταντίνος Κριμπάς, «Η Ανώτατη παιδεία», Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τόμος 7 Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940. Από την Αβασίλευτη Δημοκρατία στη Δικτατορία της 4ης Αυγούστου, εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2003, σελίδες 185-196

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

 Επίσημη ιστοσελίδα  

Πανεπιστήμια στην Ελλάδα
 
Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα στην Αθήνα
Δημόσια πανεπιστήμια