Ρητορική (μουσική)

Υπήρξαν περίοδοι στην Ιστορία της Μουσικής στις οποίες οι ρητορικές αρχές (όπως εκφράστηκαν από τον Arnold Schering το 1938) είχαν ένα πολυσήμαντο νόημα για τον καθορισμό της μουσικής, που ήταν όμως πιο σημαντικό για την οργανική μουσική, ένα γεγονός ευρέως γνωστό στους σημερινούς μουσικολόγους εν είδει των θεμελιωδών θεωρητικών διαθέσιμων πηγών. 
Ωστόσο οι σημερινοί επαγγελματίες, ιδιαίτερα οι μουσικοί εκτελεστές, δεν είναι πλήρως ενημερωμένοι για την μεγάλη επίδραση και τη βαρύτητα των θεωρητικών αρχών της ρητορικής και των εφαρμογών τους σε ένα σημαντικό μέρος του ρεπερτορίου. Τις αρχές αυτές τις συναντάμε στην μουσική του 17ου και 18ου αιώνα, οι οποίες συνειδητά χρησιμοποιήθηκαν από μεγάλους συνθέτες της εποχής.  

Η σχέση μεταξύ ομιλίας (ή γλώσσας) και μουσικής ξεκάθαρα επεξηγεί ότι και οι δυο βρίσκονται (απαντώνται-εξελίσσονται) μέσα στο χρόνο και προσλαμβάνονται από το αυτί. Αυτό συνεπάγεται μια ομοιότητα μεταξύ λόγου και μουσικής: και οι δύο υπάρχουν μέσω της συνεχούς μεταβολής των στοιχείων τους (τονικό ύψος και άρθρωση – έκφραση [utterance], αντίστοιχα), τα οποία οργανώνονται συντακτικά. Με άλλα λόγια, και τα δύο είναι συστήματα που βασίζονται σε σύμβολα, τα οποία καταμερίζουν το δευτερογενές σημασιολογικό περιεχόμενο: επανάληψη (repetition), αντίθεση – σύγκριση (contrast), επέκταση – προσθήκη (extension), δυναμική (dynamics), έμφαση - τονισμός (accent), διακοπή (caesura), άρθρωση - προφορά (articulation), έκταση - ταξινόμηση (range), ρυθμός - περιοδικότητα (rhythm), και τέλος η εξάρτηση από την παρουσίαση (παράσταση - presentation).
Η ιστορική όπως επίσης και η δομική (ή δομιστική) διασύνδεση μεταξύ αυτών των δύο διεπιστημονικών καλλιτεχνικών πεδίων, έχει απεικονιστεί χρονικά επανειλημμένως από μεγάλο πλήθος παραδειγμάτων. Ένα τέτοιο παράδειγμα έγκειται στην προέλευση της ανάπτυξης της μουσικής σημειογραφίας απευθείας από διαγράμματα και σκίτσα που απεικονίζονται στη γλώσσα. Στην αρχαιότητα, οι Ρωμαίοι θεωρητικοί δείξανε την σωστή προφορά (έμφαση - τονισμό) και το νόημα του γραπτού κειμένου με φωνητική σήμανση (διαβάθμιση). Στις μελέτες του Μεσαίωνα αυτές οι σημάνσεις του γραπτού κειμένου ήταν αυτές που επικρατούσαν από την ανάγκη των εορταστικών εκφωνήσεων των ευλαβών (ιερών) κειμένων. Από αυτές αναπτύχθηκε ένα πολύ πιο πολύπλοκο σύστημα της καθαρής ομιλίας (purely spoken) και αργότερα της μουσικής απαγγελίας, το οποίο ακολούθησε τελικά τα neumes (νεύματα) και μέσα από τις μελέτες των αιώνων εξευγενίστηκε και εξελίχθηκε, ώστε να διαπλάσει το τωρινό σύστημα της μουσικής σημειογραφίας. 
 
Κοιτάζοντας την επίσημη ορολογία της ρητορικής, για μεγαλύτερη κατανόηση, παραθέτουμε ένα σύντομο σύστημα από ιδιαίτερες φάσεις ανάπτυξης. Η ρητορική αναπτύσσεται σύμφωνα με τα ακόλουθα στάδια, τα οποία αποβλέπουν ώστε αυτή να αποδεικνύει στον ακροατή την αξία της παράστασης - εκτέλεσης (performance), με άλλα λόγια, να βάλουν τον ακροατή σε μια ιδιαίτερη διάθεση. 

Αυτές οι φάσεις ονομάζονται:

1. Inventio (η κύρια ιδέα ή το περιεχόμενο της ομιλίας [γλώσσας]) – θα μπορούσε να είναι η θεματική τοποθέτηση ή η έκθεση μιας κυρίαρχης αρχικής μουσικής ιδέας καθαρά περιγραφικά – π.χ. ένας τίτλος ή ένας θεματικός ή χαρακτηρολογικός ή υφολογικός   προσδιορισμός
2. Dispositio ή Elaboratio (η παράθεση της δήλωσης [ή των υποθέσεων - θεωρητικών ερωτημάτων] και η διαδοχή των επιχειρημάτων αυτών [ή των ορισμάτων]) - η σαφής μουσική έκθεση των παραμέτρων της σύνθεσης και η ανάπτυξη των προθέσεων και της διαδικασίας συνέχισης και εξέλιξής της  
3. Decoratio (η γλωσσική [ή γλωσσολογική] δομή του έργου) – η συνολική δομή του μουσικού έργου σε σημειολογικό και σημειογραφικό επίπεδο
4. Elocutio ή Actio (η πραγματική [ή ακριβής] παρουσίαση της παράστασης [εκτέλεσης]) – η μουσική παράσταση ως επαλήθευση και αναγνώριση των παραπάνω προθέσεων 

Στο Dispositio (2) ανήκουν τα τυπικά μέρη (formalized parts) της πραγματικής ομιλίας (ή της μουσικής σύνθεσης) τα οποία χωρίζονται σε 6 στάδια: 

α) Exordium (εισαγωγή, στην οποία ο ακροατής προετοιμάζεται για το αντικείμενο [θέμα])
β) Narratio (αναφορά ή εξιστόρηση σε σύνδεση με το αντικείμενο [θέμα] - αφήγηση, μπορεί να είναι ένα είδος θεματικής ανάπτυξης και εξέλιξης)
γ) Propositio (το ακριβές [πραγματικό] περιεχόμενο της ομιλίας [γλώσσας ή σύνθεσης])
δ) Confirmatio (η επαλήθευση του θέματος και των επιχειρημάτων του [οριζόμενων]) – μπορεί να είναι π.χ. μια (θεματική) επανέκθεση ή μια υπενθύμιση των αρχικών προσδιορισμών 
ε) Confutatio (οι ενστάσεις και οι αναιρέσεις– μπορούν να αφορούν τις συγκλίσεις και αποκλίσεις όπως και τις τροποποιήσεις που προέκυψαν)
στ) Peroratio ή Conclusio (η σύνοψη και το αποτέλεσμα) – π.χ. το κλείσιμο του μουσικού κομματιού και η διάδρασή του με το περιβάλλον

Πιο συγκεκριμένα εξετάζουμε κάποια στοιχεία της μουσικής ρητορικής όπου έχει στηριχθεί η σύνθεση κάποιων μουσικών έργων όπως αυτά της επανάληψης, της παύσης, τις διαφωνίες και τα είδη των διαστημάτων, τις ανακλαστικές δομές και κάποιες κατά περίσταση έννοιες που προκύπτουν από την εξέταση κάποιων μεμονωμένων έργων που την έχουν υιοθετήσει και χρησιμοποιήσει:   

1) Οι όροι που σχετίζονται με την επανάληψη (repetition) ανήκουν στις πιο σημαντικές και πιο συχνά συμβαίνουσες αναπαριστάμενες μορφές:  
 
Για παράδειγμα:
Anadiplosis = επανάληψη όταν τελειώνει μια περίοδος και παρουσιάζεται πάλι από την αρχή 
Anaphora = επανάληψη των εισαγωγικών τμημάτων σε «λογική» διαδοχή (σε επαλληλία) ή απλά το ένα μετά το άλλο 
Auxesis Climax Gradatio =
ένας αριθμός επαναλήψεων μιας μελωδικής ιδέας ή ενός τμήματος σε κάθε περίπτωση ένα σκαλί (βήμα – π.χ. τόνο) ψηλότερα
Emphasis = ο εμφατικός τρόπος της παρουσίασης ή οι επαναλήψεις των μορφών [φιγούρων – συμβόλων] που έχουν μια εμφατική επίδραση 
Epanalepsis = επανάληψη της αρχικής μελωδικής ιδέας στο τέλος της ίδιας περιόδου 
Epistrophe = επανάληψη ενός καταληκτικού τμήματος [κλεισίματος] στο τέλος ενός άλλου τμήματος 
Pallilogia = επανάληψη μιας μελωδικής ιδέας με τις [ή πάνω στις] ίδιες νότες Paronomasia = επανάληψη μιας μουσικής ιδέας με τις ίδιες νότες αλλά με νέες προσθήκες ή διαφοροποιήσεις ως προς την έμφαση 
Polyptoton = επανάληψη μιας μελωδικής ιδέας σε διαφορετικό ρεγκίστρο [διαφορετική τονική περιοχή μιας νότας ή κλίμακας] σε διαφορετικά μέρη 

2) Επιπρόσθετα εξετάζουμε το γεγονός ότι η «παύση», ως ένδειξη στη μουσική, συχνά φέρει μεγαλύτερο νόημα και σημασία από ότι απλά το απεικονιζόμενο σύμβολο, υπάρχουν επίσης φιγούρες [σχήματα] από σιωπές τα οποία έχουν εξίσου σημαντική επίδραση [affect]:
	
Aposiopesis = ξαφνικές παύσεις ή σιωπές συχνά σημειώνονται με κορώνα [fermata] 
Ellipsis = διακοπή από απροσδόκητες [ξαφνικές] μεταβολές σε κάτι διαφορετικό (ψευδείς πτώσεις) 
Suspiratio = μια παύση που χρησιμοποιείται για να παραστήσει [απεικονίσει] μια αναπνοή [μιαν ανάσα] 
Tmesis = όταν δυο τμήματα που βρίσκονται μαζί, χωρίζονται από μια γενική παύση ή από σιωπή 

3) Κατόπι υπάρχουν οι φιγούρες [τα σχήματα - σύμβολα] που σχηματίζονται από διάφωνες δομές [ή διαρθρώσεις] ή από διαμορφώσεις διαστημάτων:

Parrhesia = χρησιμοποιούν ασυνήθιστες διαφωνίες, ιδιαίτερα την πέμπτη ελαττωμένη (diabolus in musica!) 
Pathopeia = κίνηση διαμέσου ημιτόνιων εκτός της αρμονίας της κλίμακας 

4) Φιγούρες οι οποίες απεικονίζουν εκάτερες την έκφραση μιας ιδέας [σκέψης] ή μια λύση:

Dubitatio = μια καθυστέρηση που χρησιμοποιήθηκε ως μια έκφραση της σύγχυσης [ταραχής] και αμφιβολίας [αμφιταλάντευσης] για να [ή με σκοπό να] δημιουργήσει μια συγκεχυμένη διαμόρφωση ή μια γενική παύση ( )
Suspensio = καθυστέρηση της μουσικής ακολουθίας (εξέλιξης) από γεγονότα

5) Έχουμε αυτές τις συγκεκριμένες φιγούρες (ορισμούς), οι οποίες 
εμφανίζονται στην Sonata for solo Flute in a-minor του C.P.E. Bach (εδώ έχουμε ένα παράδειγμα για το πώς μπορούμε να σχηματίσουμε νέες κατηγορικές ρητορικές έννοιες):

Congeries = συσσώρευση [συγκέντρωση] ή «επισώρευση» [μάζεμα] 
Distributio = η ανάλυση των επιχειρημάτων [οριζόμενων], σε αυτή την περίπτωση του μουσικού υλικού 
Hyperbaton = η μετατόπιση του τόνου [νότας] ή του μοτίβου 
Katachresis = ασυνήθιστη χρήση της διαφωνίας ή της αρμονίας 
Matalepsis = όταν ένας πρέπει να κατανοήσει τι προηγείται για να καταλάβει τι ακολουθεί (προηγούμενο/επακόλουθο), ή και αντίστροφα 
Mimesis = η απομίμηση [επανάληψη θέματος – υπενθύμιση] του τι ειπώθηκε πριν 
Noëma = ένα τμήμα το οποίο διακρίνεται από τον τρόπο της ομοφωνικής υφής 
Parenthese = αυτό το οποίο επισκιάζεται με την ελάττωση [χαμήλωμα] της φωνής σε μια ομιλία, μουσικά συχνά δείχνεται με μια πολύ χαμηλή περιοχή 

Φυσικά αυτή η λίστα από φιγούρες (ορισμούς - σχήματα) μπορεί να διευρυνθεί, τελειοποιηθεί και να απεικονιστεί με διάφορα παραδείγματα αλλά και καινούργιες κατά περίσταση κατηγορίες. 

Θα μπορούσε η μουσική ρητορική να είναι και αυτή μέρος ενός trivium; 
Η γραμματική θα μπορούσε να απεικονίζεται από την αντίστοιχη μουσική γραμματική και σύνταξη, όπως με τη σημειογραφία, τα σύμβολα, τις σχέσεις μεταξύ τους κ.λπ. Αυτή μπορεί να σχετίζεται με την ακριβή και αποτελεσματική χρήση της μουσικής γλώσσας (οποιασδήποτε γλώσσας π.χ. της τονικής) μέσω της μελέτης και της κριτικής συγκεκριμένων μουσικών μοντέλων από τη φιλολογία της μουσικής (μέσα από την ιστορία της μουσικής αλλά και την ανάπτυξη νέων μοντέλων). Η διαλεκτική στη μουσική με τη σειρά της θα μπορούσε να σχετιστεί με τη δοκιμασία και επινόηση της νέας καλλιτεχνικής γνώσης και εμπειρίας στη μουσική, μέσω μιας διαδικασίας επαλήθευσης και των δεδομένων της και ενός συνεχούς προβληματισμού και τέλος η μουσική Ρητορική θα μπορούσε να συσχετιστεί με την πειθώ της δημόσιας κοινοποίησης και εκτέλεσης, πιθανώς σε μουσικές συγκεντρώσεις ή σε κριτικές διαδικασίες.

υποσημειώσεις
Decoratio: Η φόρμα της μουσικής προορίζεται να παρουσιαστεί έτσι ώστε να ανήκουν τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά μιας (μουσικής) ιδέας, όπως παραδοσιακά ήταν, στο Decoratio (διακοσμητικό), το τρίτο στάδιο δηλαδή στην ανάπτυξη της επεξεργασίας της μουσικής γλώσσας. Βασικά σε αυτή την διευθέτηση βρίσκεται η ιδέα [κατανόηση] ότι η επιδεξιότητα ακόμα και η επιμονή στην επιλεγμένη «μεταμφίεση» είναι το περισσότερο κυρίαρχο θέμα (αντικείμενο) που θα πείσει τον ακροατή.  Συνεπώς ένας απλός, άμεσος τρόπος επικοινωνίας, δεν έχει πάντα τη μεγαλύτερη επίδραση – αυτό δεν συνέβη ούτε το 18ο αιώνα (γι αυτό τον λόγο, η αναλογία του γλωσσικού-ρητορικού «τρόπου ομιλίας» στις μουσικές μορφές (musical figures).  Εδώ είναι λιγότερο κατάλληλο επειδή όλες οι μουσικές μορφές από τη μια έχουν μια ρητορική ισοδυναμία (προέκταση), αλλά από την άλλη πολλές μορφές απορρέουν απευθείας από την ρητορική παίρνοντας νέα μουσικά νοήματα.

πηγές

•	“Rhetorik in der Musik: Dargestellt am Beispiel C.Ph.E. Bach und seiner Sonate in a-moll für Flöte allein” by Miriam Nastassi
•	RHETORIC IN MUSIC, BLAKE WILSON (I, 1), GEORGE J. BUELOW (I, 2–4), PETER A. HOYT (II)
•	RHETORIC AND GESTURE IN PERFORMANCES OF THE FIRST KYRIE FROM BACH’S MASS IN B MINOR (BWV 232), Uri Golomb, JMM 3, Fall 2004/Winter 2005, section 4