Εξάβιβλος

Η Εξάβιβλος ή Πρόχειρον νόμων (λατινικά: Promptuarium / Προμπτοάριουμ, ρωσικά: Шестикнижжя/ Σεστικνίζα) είναι Βυζαντινή νομική πραγματεία του 14ου αιώνα (1344-1345) του νομολόγου και ανώτατου δικαστικού Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου, στην οποία περιέχεται μεγάλο εύρος βυζαντινών νομικών κειμένων και πηγών. Χρησιμοποιήθηκε ευρέως στα Βαλκάνια κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το 1835, το έργο αυτό υιοθετήθηκε, με βασιλικό διάταγμα, ως ο επίσημος αστικός κώδικας του νεοϊδρυθέντος Ελληνικού κράτους, όπου και παρέμεινε σε ισχύ ως το 1946. Η πρώτη έντυπη έκδοση του έγινε στο Παρίσι το 1540.

Περιγραφή 
Αφορμή για την συγγραφή του έργου αποτέλεσε η μελέτη από τον Αρμενόπουλο κατά τον 14ο αιώνα του παλαιότερου έργου Πρόχειρο των Νόμων  που είχε γίνει υπό την πρωτοβουλία του βυζαντινού αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄ περί το 907. Ο Αρμενόπουλος θεώρησε πως το έργο αυτό είχε σημαντικές ελλείψεις και ήταν γενικότερα δύσχρηστο για τις ανάγκες της εποχής του. Έτσι, αποφάσισε να συγγράψει μια νέα πραγματεία με βάση το παλαιότερο έργο, και πρόσθεσε επιπλέον περιεχόμενο το οποίο φέρεται να στηρίχτηκε σε σχεδόν όλο το σύνολο της βυζαντινής νομολογίας, όπως:
 των Πανδεκτών και του Κώδικα του Ιουστινιανού (6ος αιώνας), 
 το νομικό έργο για την πολεοδομία του Ιουλιανού Ασκαλωνίτη (6ος αιώνας), 
 τους νόμους και κωδικοποιήσεις από το κωδικοποιητικό έργο Βασιλικά του Λέοντος ΣΤ´(9ος αιώνας, την μικρή όπως και την και μεγάλη Σύνοψη),
 το Πόνημα Νομικόν του Μιχαήλ Ατταλειάτη (11ος αιώνας), 
 την Πείρα του Ευστάθιου Ρωμαίου (11ος αιώνας). 
 σε ορισμένες εκδόσεις του έργου επισυνάπτεται και ο Νόμος Γεωργικός της εποχής των Ισαύρων (8ος αιώνας).

Την συλλογή όλων αυτών των στοιχείων, ο Αρμενόπουλος την επεξεργάστηκε και τις πληροφορίες που προέκυψαν τις μετέτρεψε σε μια οργανωμένη, προσβάσιμη, και διασταυρωμένη πραγματεία πάνω στην οποία εργάστηκε με μεγάλη επιμέλεια και επιμονή, και το έργο κατέστη το πιο διάσημο έργο της συγκεκριμένης περιόδου της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η εξαιρετική διάδοσή του διαπιστώνεται και από το γεγονός ότι διασώζεται σε περισσότερα από 100 χειρόγραφα. Κατά τους αιώνες που ακολούθησαν, το κείμενο μεταφέρθηκε στη δημώδη ελληνική γλώσσα αρχικά από τους Ανδρέα Δαρμάριο (1586) και Θεοδόσιο Ζυγομαλά  (1605).

Χρήση 
Πέρα από τη Βυζαντινή αυτοκρατορία, τη γενικότερη μετέπειτα χρήση του έργου στα Βαλκάνια από τους χριστιανικούς πληθυσμούς και εκκλησιαστικά δικαστήρια κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και τη μετέπειτα χρήση του ως νομικού αστικού κώδικα από το Ελληνικό κράτος έως και το 1946, το έργο ήταν ο επίσημος κώδικας στις περιοχές της Βεσσαραβίας και Μολδοβλαχίας.

Επίσης εκτός των σχολίων του Αρμενόπουλου, το κείμενο εμπλουτίστηκε και με περαιτέρω σχόλια τις δεκαετίες που ακολούθησαν και η έκδοση του έργου αυτή καλείται Αυξημένη Εξάβιβλος.

Περιεχόμενα 
Το έργο απαριθμεί έξι τόμους (επτά μαζί με το συμπλήρωμα των Έτερων τίτλων) και 83 κεφάλαια. Τα περιεχόμενα ανά βιβλίο και κεφάλαια είναι τα παρακάτω (τίτλοι από Χέρτσογ, πιθανώς βασισμένοι στη μετάφραση στα νέα ελληνικά του Κλονάρη ή του Σπανού, η γραφή των τίτλων είναι πολυτονική):

Εκδόσεις του έργου

Χειρόγραφα 
Οι κύριες συλλογές χειρογράφων είναι στις παρακάτω βιβλιοθήκες (Χέρτσογ, 1836, σελ. 64-67):
 Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων (αριθμός χειρογράφου 02368, έτος -033 -034)
 Βιβλιοθήκη του Βατικανού (αριθμοί χ. 256, 369, 848, 849, 850)
 Λαυρεντιανή βιβλιοθήκη της Φλωρεντίας (αρ. 19 τραπέζης 81, αρ. 85 τρ. 89)
 Μαρκιανή βιβλιοθήκη της Βενετίας (αρ. 182/15ος αιώνας, 183/14ος, 525/15ος, 580/14ος)
 Αμβροσιανή βιβλιοθήκη του Μιλάνου (αρ. C3 )
 Εθνική βιβλιοθήκη της Ισπανίας στη Μαδρίτη
 Εθνική βιβλιοθήκη της Γαλλίας στο Παρίσι (αρ. 478/15ος αιώνας, 1338/15ος, 1355/15ος, 1360/15ος, 1362/15ος, 1363/1561, 1386/15ος, 1387/15ος, 1388/16ος, 1786/15ος )
 Βιβλιοθήκη Μπόντλιαν της Οξφόρδης
 Εθνική βιβλιοθήκη της Αυστρίας στη Βιέννη (αρ. 10, 11, 12, 53)
 Συνοδική βιβλιοθήκη της Μόσχας (αρ. 151/17ος αιώνας, 41/15ος, 44/15ος, 45/15ος)

Ιστορικές έντυπες 
Το έργο μεταφράστηκε σε διάφορες γλώσσες ανά τους αιώνες, και επανεκδιδόταν σχετικά συχνά. Οι γνωστές έντυπες εκδόσεις -καθώς και σημειώσεις για μερικές χειρόγραφες- παρατίθενται παρακάτω:

Σύγχρονες 
 Αρμενόπουλος, Κωνσταντίνος. Πρόχειρον νόμων ή Εξάβιβλος / Κωνσταντίνου Αρμενόπουλου · επιμέλεια Κωνσταντίνος Γ. Πιτσάκης.  - Αθήνα : Δωδώνη Εκδοτική ΕΠΕ, 1971. - 429σ.  · 21x14εκ. - (Βυζαντινά και Νεοελληνικά Κείμενα · 1)
 A manual of Byzantine law, Kōnstantinos Harmenopoulos; Edwin Hanson Freshfield; Byzantine Empire. Cambridge, Printed at the University Press, 1930

Άλλα έργα 
Η συλλογή των σύγχρονων νόμων με τίτλο Εξάβιβλος (Νικόλαος Ι. Κατράς, εκδόσεις Σάκκουλα, 2013, ISBN 9601525661) έχει πάρει την ονομασία της από την ιστορική Εξάβιβλο, ωστόσο πρόκειται για σύγχρονο έργο με εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο.

Παραπομπές

Πηγές
 Πραγματεία περί του Προχείρου ή της Εξάβιβλου Κωνσταντίνου του Αρμενόπουλου / παρά Αιμιλίου Χέρτσογ .--  εν Μονάχω  1836
 Harmenopu'lus, Constanti'nus - A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology - William Smith, Ed.
 Bayerische Staatsbibliothek - Digitale Bibliothek, M&uuml;nchener Digitalisierungszentrum
 Αρμενόπουλος, Κωνσταντίνος - Ψηφιακή βιβλιοθήκη Ανέμη
 Αρμενόπουλος, Κωνσταντίνος - Μέδουσα Ψηφιακό Αποθετήριο

Βιβλιογραφία

Ελληνικά 
 Σπύρος Τρωιάνος, Οι πηγές του βυζαντινού δικαίου, 3η έκδοση, Αθήνα / Κομοτηνή 2011, σελ. 218, 296-309, 386-391
 Νίκος Πασχαλίδης, Ο νομοφύλαξ της Θεσσαλονίκης Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος και η Εξάβιβλος, Εκδοτικός Οίκος Κυρομάνος, 2010
 Βασιλική Τουρπτσόγλου - Στεφανίδου, Περίγραμμα βυζαντινών οικοδομικών περιορισμών : Από τον Ιουστινιανό στον Αρμενόπουλο και η προβολή τους στη νομοθεσία του νεοελληνικού κράτους. -- Θεσσαλονίκη : Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1998 ISBN 960-7265-39-4
 Κωνσταντίνος Τριανταφυλλόπουλος, Η εξάβιβλος του Αρμενόπουλου και η νομικη σκέψις εν Θεσσαλονίκη, κατά τον δέκατον τέταρτον αιώνα. - Θεσσαλονίκη : Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1960

Ξενόγλωσση 
  Σπύρος Τρωιάνος, Von der Hexabiblos zu den Basiliken, in: Subseciva Groningana III, 1989, σελ. 127-141
  Marie Theres Fögen, Die Scholien zur Hexabiblos im Codex vetustissimus Vaticanus Ottobonianus gr. 440, in: Fontes Minores IV, 1981, 256-345
  Marie Theres Fögen, Humanistische Adnotationen zur editio princeps der Hexabiblos, in: Ius Commune  XIII, 1985, 213-242 κείμενο
  Alexander Kazhdan (επ.), The Oxford Dictionary of Byzantium, 1991

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Το πρωτότυπο κείμενο του έργου (έντυπη έκδοση του 1540, Παρίσι, πρωτότυπο κείμενο στα ελληνικά, σχόλια στα λατινικά)

Ιστορικά συγγράμματα
Νομικοί κώδικες