Πρωτάθλημα Ελλάδας ποδοσφαίρου ανδρών

Το πρωτάθλημα επαγγελματικού ποδοσφαίρου της Α΄ Εθνικής Κατηγορίας, ή Super League (Σούπερ Λιγκ και Σούπερ Λίγκα), είναι το ανώτατο ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα ανδρών στην Ελλάδα. Διεξάγεται από τη Super League Ελλάδα (η οποία διαδέχθηκε την ΕΠΑΕ) υπό την εποπτεία της Ελληνικής Ποδοσφαιρικής Ομοσπονδίας (ΕΠΟ). Από το 2019 φέρει την ονομασία Super League 1. Από τον Ιούλιο του 2006 λειτουργεί ως αστικός συνεταιρισμός περιορισμένης ευθύνης. Πρόεδρός της ανεδείχθη στις 24 Ιουνίου 2022 ο Βαγγέλης Μαρινάκης.

Μέχρι τώρα μόνο 6 σύλλογοι έχουν κατακτήσει τον τίτλο, ο Ολυμπιακός, ο Παναθηναϊκός, η Α.Ε.Κ., ο Π.Α.Ο.Κ., ο Άρης και η Α.Ε.Λ.. Ο Ολυμπιακός με 47 τίτλους έχει κατακτήσει τους περισσότερους στην ιστορία της διοργάνωσης.

Η ποδοσφαιρική δραστηριότητα πριν από την ΕΠΟ

Εμβρυϊκές διεργασίες 
Το άθλημα στην Ελλάδα έκανε την εμφάνισή του το 1894 και άρχισε να διαδίδεται ευρέως μετά τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 1896, στο πρόγραμμα των οποίων είχε περιληφθεί η διεξαγωγή σειράς αναμετρήσεων της "παιδιάς ποδοσφαιρίσεως". Αυτές δεν πραγματοποιήθηκαν εξαιτίας έλλειψης ομάδων και Βρετανοί φοιτητές, παρόντες ως φίλαθλοι, έδωσαν αγώνα επίδειξης στο Ποδηλατοδρόμιο του Νέου Φαλήρου, που είχε κατασκευαστεί για τις ανάγκες της διοργάνωσης. Πριν την έλευση του 20ου αιώνα, αθλητικοί σύλλογοι της πρωτεύουσας και της –τότε– ευρύτερης περιοχής άρχισαν να δημιουργούν σε μη μόνιμη βάση τμήματα ποδοσφαίρου, με πηγές της εποχής να καταγράφουν τουλάχιστον τους Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο (ίδρυση 1891), Ποδηλατικό Σύλλογο Αθηνών (επίσης), Εθνικό Γυμναστικό Σύλλογο (1893), Όμιλο Λόουν Τέννις (Lawn-Tennis Club, 1895), ενώ μεταγενέστερες κάνουν λόγο και για τον Πειραϊκό Σύνδεσμο (ανεπίσημο σωματείο έως το 1902). Υπάρχουν αναφορές περί διοργάνωσης δύο τουρνουά, για τα οποία όμως δεν έχουν βρεθεί προς το παρόν λεπτομερείς πληροφορίες.

Η υπαγωγή στον ΣΕΓΑΣ και η ΕΠΣΕ 
Επί αρκετά μεγάλο διάστημα και έως το 1919 το ποδόσφαιρο υπαγόταν στο Σύνδεσμο Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων (ΣΕΑΓΣ, από το 1929 ΣΕΓΑΣ), στον οποίο ανήκουν και οι πρώτες συστηματικές ενέργειες για τη διεξαγωγή πρωταθλήματος. Η προσπάθεια ευδοκίμησε το 1906, σε μία διοργάνωση όπου μετείχαν οι προαναφερθέντες σύλλογοι Εθνικός ΓΣ, Πανελλήνιος ΓΣ, Πειραϊκός Σύνδεσμος, με τελικό νικητή τον πρώτο. Οι αποκαλούμενοι ετήσιοι ποδοσφαιρικοί αγώνες είχαν τη μορφή τουρνουά που διεξαγόταν για τρεις ή τέσσερις συνεχόμενες Κυριακές και ανάλογα με τις επικρατούσες καιρικές συνθήκες. Στην πλειονότητά τους οι αναμετρήσεις λάμβαναν χώρα στο Ποδηλατοδρόμιο (στο χώρο του σημερινού Σταδίου Καραϊσκάκη) και συγκεκριμένα στην επίπεδη έκταση που περιέβαλε ο επικλινής στίβος της ποδηλασίας, με το κοινό να παρακολουθεί από αυτόν. Χώροι προπονητικής και αγωνιστικής δραστηριότητας υπήρχαν σε κάποια σημεία της Αθήνας (Γουδή, Πεδίον του Άρεως πίσω από τις εγκαταστάσεις του Πανελλήνιου, Ολυμπιείο δίπλα στις αντίστοιχες του Εθνικού κ.ά.), για τα πρωταθλήματα όμως επιλεγόταν το απομακρυσμένο –με τα τότε μέσα– Ποδηλατοδρόμιο στο Νέο Φάληρο, καθώς αποκλειστικά εκείνο παρείχε δυνατότητα έλεγχου των θεατών προς πληρωμή εισιτηρίου εισόδου. Την προκήρυξη και οργάνωση αναλάμβανε συνήθως ο ΣΕΑΓΣ, άλλοτε η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων (ΕΟΑ, πλέον Ελληνική Ολυμπιακή Επιτροπή ΕΟΕ), ενώ καταγράφονται περιπτώσεις συνδιοργάνωσης από τους δύο φορείς, τους μοναδικούς αθλητικούς της εποχής σε θεσμικό επίπεδο.

Το 1919 ιδρύθηκε η πρώτη αμιγώς ποδοσφαιρική ομοσπονδία ΕΠΣ Αθηνών-Πειραιώς, η οποία το 1922 (κατ' άλλες πηγές το 1921) μετονομάστηκε σε ΕΠΣ Ελλάδος και το 1923 αναγνωρίστηκε από την παγκόσμια ομοσπονδία(FIFA)www.opap.gr/el/web/corporate.opap.gr/12 .

Ο ιστότοπος της ΕΠΟ δεν αναφέρει τις εγχώριες διοργανώσεις που είχαν διεξαχθεί πριν το 1926 που η ίδια ιδρύθηκε, αντίθετα με μια έντυπη έκδοσή της του 1947, στην οποία κατέγραψε πανελλήνιους ποδοσφαιρικούς αγώνες και πανελλήνια ποδοσφαιρικά πρωταθλήματα από το 1906. Την ίδια χρονική αφετηρία όσον αφορά τις διοργανώσεις ποδοσφαίρου σε εθνική κλίμακα οριοθετεί η Γενική Γραμματεία Αθλητισμού σε δικό της έργο του 1997. Αυτές συνοψίζονται ως εξής:

Διάφορα Πανελλήνια / Τοπικά Πρωταθλήματα 

# αθλητική εφημερίδα του 1938 καταγράφει: "Ένα χρόνο αργότερα (σημ. από το 1908), κατά το 1910, ο ΣΕΓΑΣ, ο οποίος είχε αναγνωρίσει εν τω μεταξύ το ποδόσφαιρο μετά πολλούς δισταγμούς, προεκήρυξε αγώνας κυπέλλου κατά τους οποίους ενίκησαν το Γουδί και ο Πειραϊκός. Εν συνεχεία ο ΣΕΓΑΣ προεκήρυξε το πρώτο ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα στο οποίο ο Ποδοσφαιρικός Όμιλος ενίκησε τον Πειραϊκό... Το Γουδί δεν έλαβε μέρος." Ενδέχεται οι σύγχρονες πηγές να έχουν εκλάβει τις συγκεκριμένες διοργανώσεις κυπέλλου –πιθανά πρώτες στην ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου– ως πρωτάθλημα ή όντως τις χρονιές εκείνες να πραγματοποιήθηκαν τόσο πρωτάθλημα όσο και κύπελλο, με τα 4 τρόπαια να κατακτούνται ανά ένα από τους ίδιους δύο συλλόγους.

Άλλες διοργανώσεις 
Διοργανώσεις ή τουρνουά διεξαγωγής από αθλητικές θεσμικές αρχές, στα οποία οι τότε πηγές ή η σύγχρονη αθλητική βιβλιογραφία δεν έχουν αποδώσει το χαρακτήρα πανελλήνιου πρωταθλήματος.

Ο θεσμός υπό την ΕΠΟ

Πανελλήνιο ή Εθνικό πρωτάθλημα 
Στις 14 Νοεμβρίου 1926 ιδρύεται η Ελληνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία και διοργανώνει το πρώτο Πανελλήνιο Πρωτάθλημα την περίοδο 1927-28, στο οποίο όμως δεν συμμετείχαν οι Ολυμπιακός, Παναθηναϊκός και ΑΕΚ λόγω προστριβών με την ΕΠΟ.

Οι αρχικές διοργανώσεις γίνονταν με ομάδες της Αθήνας, του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης, αποκλείοντας τις επαρχιακές. Προηγουμένως διεξάγονταν τα τοπικά πρωταθλήματα των πόλεων και στην τελική φάση προκρίνονταν άλλοτε μόνο οι πρώτες, άλλοτε οι δύο ή οι τρεις πρώτες ομάδες. Στο πρωτάθλημα του 1938-39, το οποίο διεξήχθη σε δύο ομίλους, μετείχαν για πρώτη φορά και ομάδες εκτός Αθήνας-Θεσσαλονίκης (Δόξα Δράμας, ΑΕΚ Καβάλας και Φίλιπποι Καβάλας). Η παρθενική παρουσία επαρχιακών ομάδων σε ενιαίο όμιλο Πανελλήνιου Πρωταθλήματος πραγματοποιήθηκε το 1953-54 με τη συμμετοχή της Παναχαϊκής από τη Νότια Ελλάδα και της Νίκης Βόλου από την Κεντρική και Βόρεια Ελλάδα.

Α΄ Εθνική κατηγορία 
Το 1959-60 δημιουργείται η ενιαία Α΄ Εθνική, η μορφή της οποίας σε γενικές γραμμές διατηρείται έως σήμερα.

Α΄ Εθνική επαγγελματική κατηγορία 

Από τη διοργάνωση του 1979-80 το ελληνικό ποδόσφαιρο έγινε επαγγελματικό, καθώς βάσει νομοσχεδίου που κατατέθηκε στη Βουλή την 19η Ιανουαρίου 1979 (Ν. 879/1979) τα ποδοσφαιρικά τμήματα των συλλόγων μετατράπηκαν σε ποδοσφαιρικές ανώνυμες εταιρείες (ΠΑΕ). Την ευθύνη της διεξαγωγής του πρωταθλήματος ανέλαβε η νεοσύστατη Ένωση Ποδοσφαιρικών Ανωνύμων Εταιρειών (ΕΠΑΕ), υπό την εποπτεία της ΕΠΟ, με πρώτο αιρετό πρόεδρο τον Μάκη Ιθακήσιο.

Ταυτόχρονα οικονομικά επιφανή άτομα (εφοπλιστές, επιχειρηματίες κλπ.) απέκτησαν τον έλεγχο των νεοσύστατων ΠΑΕ, αποκτώντας τα πλειοψηφικά πακέτα των μετοχών.

Για την αγωνιστική περίοδο 2000-2001 το πρωτάθλημα μετονομάστηκε σε «Ανώτερη Κατηγορία».

Super League 
Την αγωνιστική περίοδο 2006-07 η ΕΠΟ συναίνεσε στην αποχώρηση των 16 συλλόγων-μελών της Α΄ Εθνικής από την Ένωση Ποδοσφαιρικών Ανωνύμων Εταιρειών (ΕΠΑΕ), ώστε να προβούν σε ίδρυση του συνεταιρισμού ΠΑΕ υπό την επωνυμία «Ένωση Επαγγελματικού Ποδοσφαίρου Α΄ Εθνικής Κατηγορίας» (Superleague Ελλάδα), αργότερα «Super League Ελλάδα», ο οποίος διαδέχτηκε την ΕΠΑΕ στη διοργάνωση του ελληνικού πρωταθλήματος πρώτης κατηγορίας. Ο συνεταιρισμός δημιουργήθηκε κυρίως με σκοπό την κεντρική διαχείριση σε ότι αφορά τα τηλεοπτικά δικαιώματα των αγώνων του πρωταθλήματος. Η κεντρική διαχείριση ωστόσο ναυάγησε την περίοδο 2018-19, καθόσον κάθε ΠΑΕ ανέλαβε να διαπραγματευτεί μόνη τα τηλεοπτικά δικαιώματά της.

Super League 1
Με τη νέα ποδοσφαιρική αναδιάρθρωση του 2019, από την περίοδο 2019-20 ο επαγγελματικός σύνδεσμος ποδοσφαίρου
«Σούπερλιγκ Ελλάδα Συνεταιρισμός Περιορισμένης Ευθύνης» (Super League) μετονομάστηκε σε «Σούπερλιγκ Ένα Ελλάδα
Συνεταιρισμός Περιορισμένης Ευθύνης» (Super League 1). Ο επαγγελματικός σύνδεσμος Super League 1 διοργανώνει το επαγγελματικό πρωτάθλημα της Α1 Εθνικής Κατηγορίας ανδρών
(Super League 1) και αποτελεί τον επαγγελματικό σύνδεσμο των ΠΑΕ οι ομάδες των οποίων συμμετέχουν στο εθνικό πρωτάθλημα επαγγελματικού ποδοσφαίρου της Α1 Εθνικής Κατηγορίας ανδρών (Super League 1).

Επιτροπές 
 Πρωτοβάθμια Πειθαρχική Επιτροπή
 Επιτροπή Επίλυσης Οικονομικών Διαφορών

Πρωταθλητές

Σύνολο 

|}

Ανά γεωγραφική περιφέρεια 
Όλες οι γεωγραφικές περιφέρειες της Ελλάδας, καθώς και η Κύπρος, έχουν εκπροσωπηθεί από μία τουλάχιστον ενεργό σήμερα ομάδα στο πρωτάθλημα, με τις περισσότερες συμμετοχές να έχει η Αττική (21 ομάδες). Ακολουθούν σε εκπροσώπηση οι ομάδες από την Μακεδονία και την Πελοπόννησο. Στον αντίποδα, μόνο μία ομάδα, ο ΠΑΣ Γιάννινα, έχει εκπροσωπήσει την Ήπειρο.

Γενική βαθμολογία (1959-60 ως και 2021-22) 
Η γενική βαθμολογία υπολογίζεται με το σύστημα που ίσχυε κάθε περίοδο και δεν περιλαμβάνει αγώνες κατάταξης (μονά ή διπλά μπαράζ και play off). Για τις θέσεις κατάταξης 2η-5η λήφθηκαν υπόψη τα Play Off. Από τη σεζόν 2019-20 ισχύει σύστημα διεξαγωγής δύο φάσεων.

Οι ελληνικές ομάδες στις ευρωπαϊκές διοργανώσεις 

Οι σύλλογοι της Ελλάδας άρχισαν να αγωνίζονται σε ευρωπαϊκές διοργανώσεις το 1959, συγκεκριμένα στο κύπελλο Πρωταθλητριών της UEFA και με πρώτο εκπρόσωπο τον Ολυμπιακό Πειραιώς, ο οποίος αποτέλεσε και την παρθενική ελληνική παρουσία στο κύπελλο Κυπελλούχων. Στο αντίστοιχο Κύπελλο Εκθέσεων, πρόδρομο του κυπέλλου ΟΥΕΦΑ, η πρώτη ομάδα που εκπροσώπησε τη χώρα ήταν ο Ηρακλής. Συνολικά 20 σωματεία έχουν μετάσχει στις τρεις βασικές διοργανώσεις της Ένωσης Ευρωπαϊκών Ποδοσφαιρικών Ομοσπονδιών, με τις περισσότερες παρουσίες να έχουν οι Ολυμπιακός και Παναθηναϊκός. Βάσει της αγωνιστικής πορείας των συλλόγων της κατά την εκάστοτε τελευταία πενταετία, η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια βρίσκεται τα τελευταία χρόνια μεταξύ 10ης και 14ης θέσης στην ειδική βαθμολογία που τηρεί η UEFA.

Στατιστικά παικτών της Α΄ Εθνικής (1959- ) 
Στους παρακάτω πίνακες αναφέρονται οι ποδοσφαιριστές με τις περισσότερες συμμετοχές και οι κορυφαίοι σκόρερ στην Α΄ Εθνική.

Κορυφαίοι σε συμμετοχές

Έλληνες 

<small>* ο Χάιτας είχε ήδη αγωνιστεί τρεις φορές με τον Πανιώνιο στο Πανελλήνιο πρωτάθλημα 1958-59.</small>

Ξένοι

Κορυφαίοι σκόρερ

Έλληνες και ξένοι 

<small>* ο Νεστορίδης είχε ήδη σημειώσει 33 τέρματα για την ΑΕΚ στα πανελλήνια πρωταθλήματα 1957-58 (δεύτερος σκόρερ) και 1958-59 (πρώτος).</small>

 <small>Όλοι απέκτησαν και την ελληνική υπηκοότητα, ο δε Μπατίστα (ανιψιός του Λίμα) αποτελεί τον μοναδικό έγχρωμο ποδοσφαιριστή που έχει αγωνιστεί στην εθνική ανδρών Ελλάδας (οι τρεις πρώτοι σε εκείνες της χώρας τους).</small>

Χορηγίες 
Από το 2007 έως το 2015, χορηγός του πρωταθλήματος ήταν ο ΟΠΑΠ, ενώ η διοργάνωση είχε τον τίτλο «Πρωτάθλημα ΟΠΑΠ» έως το 2011, όταν και μετονομάστηκε σε «Super League ΟΠΑΠ». To 2017, με κύριο χορηγό τη Σουρωτή και δευτερεύοντα χορηγό το Makedonia Palace, το πρωτάθλημα πήρε τον τίτλο «Super League Σουρωτή». Ως το 2019 η διοργάνωση έφερε την ονομασία Super League Σουρωτή, με βάση τη σύναψη χορηγίας με την ομώνυμη εταιρεία.

Δείτε επίσης 
 Σύστημα ποδοσφαιρικών πρωταθλημάτων Ελλάδας
 Πρώτοι σκόρερ Α΄ Εθνικής
 Κύπελλο Ελλάδας
 Κύπελλο φιλίας και αλληλεγγύης

Σημειώσεις

Παραπομπές

Πηγές 
 ιστότοπος, Ελληνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία (ΕΠΟ)
 ιστότοπος, Super League Ελλάδα
 Γιάννης Διακογιάννης, 100 χρόνια ποδόσφαιρο, Εκδόσεις Μίλητος, Αθήνα 2006, ISBN 960-8460-08-5.
 Ανδρέας Μπόμης, Γκολ 2000. Ένας αιώνας ποδόσφαιρο: αλμανάκ, ιστορία, σχόλια, Εκδόσεις Πελεκάνος, Αθήνα 2000, ISBN 978-000-4000-05-3.
 Βασίλειος Δ. Πελίγκος, Αθλητική ιστορία των Τρικάλων, έκδοση Φιλολογικού Ιστορικού Λογοτεχνικού Συνδέσμου (ΦΙΛΟΣ) Τρικάλων, Θεσσαλονίκη 1993, ISBN 960-3432-25-3.
 Τάκης Γ. Σακελλαρίου, Το ελληνικό και παγκόσμιο ποδόσφαιρο. Μελέτη ιστορική και θεωρητική εκλαϊκευμένη, έκδοση Επιτροπής Τύπου και Διαφωτίσεως ΕΠΟ, Αθήνα 1947.
 Τάσσος Κ. Σταθόπουλος, Αχαϊκό ποδόσφαιρο. Εκατόν είκοσι χρόνια (1891-2010), Εκδόσεις Πικραμένος, Πάτρα 2010, ISBN 960-6628-27-6.
 Συλλογικό έργο, Ελληνικός αθλητισμός. Ιστορική αναδρομή 1896-1996. Στατιστικά όλων των αθλημάτων, έκδοση Γενικής Γραμματείας Αθλητισμού (ΓΓΑ), Υφυπουργείο Αθλητισμού, Αθήνα 1997.
 Ψηφιοποιημένο αρχείο εφημερίδων, ιστότοπος Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 ιστότοπος, Super League Ελλάδα
 ΕΠΟ, πρωταθλητές Ελλάδας
 Πρωταθλητές
 Πρώτοι σκόρερ ανά σεζόν
 Στατιστικά Super League
 Η ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου [με κάποια στοιχεία να χρήζουν διασταύρωσης και λιγότερα διόρθωσης], Δημήτρης Χαραλάμπους, "Βήμα-Ιστορία", ένθετο περιοδικό εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ 08.07.2004 αναρτημένο και από ιστολόγιο].

Πρωταθλητές Ελλάδος

Ελλαδας