Οι Συμφορές του Πολέμου

Οι Συμφορές του Πολέμου ή Οι Καταστροφές του Πολέμου (Ισπανικά: Los Desastres de la Guerra) είναι μια σειρά 82 χαρακτικών που φιλοτέχνησε ο Ισπανός ζωγράφος και χαράκτης Φρανθίσκο Γκόγια (1746–1828). Ο Γκόγια δεν αποκάλυψε πού αποσκοπούσε η δημιουργία αυτών των χαρακτικών, ωστόσο οι ιστορικοί της τέχνης θεωρούν τη σειρά ως μια εικαστική διαμαρτυρία κατά της βίας της επανάστασης της 2ας Μαΐου του 1808, τον ακόλουθο πόλεμο της Ιβηρικής Χερσονήσου κατά την περίοδο 1808-1814, και την οπισθοχώρηση του φιλελευθερισμού μετά την παλινόρθωση της μοναρχίας των Βουρβόνων. Κατά τη διάρκεια των πολεμικών συγκρούσεων της Γαλλικής Αυτοκρατορίας του Ναπολέοντα και της Ισπανίας, ο Γκόγια διατήρησε τη θέση του πρώτου ζωγράφου του Ισπανικού στέμματος και συνέχισε να δημιουργεί πορτραίτα των Ισπανών και των Γάλλων ηγετών. Παρότι επηρεάστηκε βαθιά από τον πόλεμο, δεν φανέρωσε τις απόψεις του και τα έργα που δημιούργησε σχετικά με τον πόλεμο και τις επιπτώσεις του. Ήταν σχεδόν κουφός και η υγεία του ήταν κλονισμένη όταν, στα 62 του, άρχισε να ασχολείται με τη δημιουργία αυτών των χαρακτικών. Τα χαρακτικά δε δημοσιεύτηκαν μέχρι το 1863, 35 χρόνια μετά τον θάνατό του. Πιθανώς μόνο τότε θεωρήθηκε πολιτικά ασφαλές να δημοσιευθεί μία σειρά έργων που κατακρίνουν τους Γάλλους και τους Βουρβόνους που είχαν επανέλθει στην εξουσία. Συνολικά πάνω από χίλιες σειρές αυτής της συλλογής έχουν τυπωθεί, αν και οι μεταγενέστερες είναι χαμηλότερης ποιότητας, και οι περισσότερες εκθέσεις χαρακτικών έχουν τουλάχιστον κάποια από τα έργα της σειράς.

Το όνομα με το οποίο είναι γνωστή σήμερα η σειρά δεν έχει δοθεί από τον Γκόγια. Ο χειρόγραφος τίτλος σε ένα άλμπουμ που έδωσε σε έναν φίλο γράφει: Θανάσιμες συνέπειες του αιματηρού πολέμου της Ισπανίας με τον Βοναπάρτη, και άλλα εμφατικά καπρίτσια (Ισπανικά: Fatales consequencias de la sangrienta guerra en España con Buonaparte, Y otros caprichos enfaticos). Με εξαίρεση τους τίτλους και τα σχόλια για κάθε χαρακτικό, αυτά είναι τα μόνα γνωστά λόγια του Γκόγια για τη σειρά. Με αυτά τα έργα, διαφοροποιείται από τα παραδοσιακά χαρακτηριστικά των καλλιτεχνικών απεικονίσεων. Απορρίπτει τους πομπώδεις ηρωισμούς της παλαιότερης Ισπανικής τέχνης για να αναδείξει το αποτέλεσμα του πολέμου σε μεμονωμένους ανθρώπους. Επιπροσθέτως εγκαταλείπει το χρώμα για χάρη της ευθύτητας της αλήθειας που συναντάται στις σκιές και στις τονικές διαβαθμίσεις.

Για τη δημιουργία της σειράς χρησιμοποιήθηκαν διάφορες τεχνικές βαθυτυπικής εκτύπωσης, κυρίως η οξυγραφία για τις γραμμές και η τονική οξυγραφία (ακουατίντα) για τις τονικές διαβαθμίσεις, αλλά και η εγχάραξη και η βελονογραφία. Όπως συμβαίνει και με άλλα χαρακτικά του Γκόγια αναφέρονται κάποιες φορές ως ακουατίντες, αλλά συχνότερα ως έργα οξυγραφίας. Τα έργα της σειράς συνήθως διαχωρίζονται σε τρεις ομάδες που αντικατοπτρίζουν τη σειρά της δημιουργίας τους. Τα πρώτα 47 εστιάζουν σε γεγονότα του πολέμου και δείχνουν τις επιπτώσεις των συγκρούσεων πάνω στους στρατιώτες και τους πολίτες ως άτομα. Η μεσαία ομάδα (από το Νο.48 μέχρι και το Νο.64) καταγράφει τα αποτελέσματα του λιμού, που έπληξε τη Μαδρίτη κατά τη χρονική περίοδο 1811-1812, προτού η πόλη ελευθερωθεί από τους Γάλλους. Οι τελευταίες 17 πλάκες αντικατοπτρίζουν την έντονη απογοήτευση των φιλελεύθερων όταν η μοναρχία των Βουρβόνων, αφού επανήλθε στην εξουσία, με την ενθάρρυνση της Καθολικής ιεραρχίας, απέρριψε το Ισπανικό Σύνταγμα του 1812 και αντιτάχθηκε στην αναμόρφωση της πολιτείας και του κλήρου. Από την πρώτη τους δημοσίευση, οι σκηνές θηριωδιών, λιμού, εξαθλίωσης, και ταπείνωσης του Γκόγια έχουν περιγραφεί ως "καταπληκτική άνθιση οργής" καθώς επίσης και ως "το έργο μιας μνήμης που δε συγχωρούσε". Ο διαδοχικός τρόπος με τον οποίο αποκαλύπτονται οι πλάκες έχει κάνει κάποιους να τις θεωρήσουν ως παρεμφερούς φύσεως με τη φωτογραφία.

Ιστορικά στοιχεία

Ο Ναπολέων Α' της Γαλλίας ανακήρυξε εαυτόν πρώτο ύπατο της Γαλλικής Δημοκρατίας στις 18 Φεβρουαρίου του 1799, και στέφθηκε Αυτοκράτορας το 1804. Επειδή η Ισπανία έλεγχε την πρόσβαση στη Μεσόγειο ήταν πολιτικά και στρατιωτικά σημαντική για τη Γαλλία. Ο βασιλιάς της Ισπανίας, Κάρολος Δ' που ηγούνταν της χώρας εκείνη την περίοδο, θεωρούνταν διεθνώς ως αναποτελεσματικός, και η θέση του απειλούνταν από τον Αγγλόφιλο γιο και διάδοχό του, πρίγκιπα Φερδινάνδο. Ο Ναπολέων εκμεταλλεύτηκε την αδυναμία του Καρόλου προτείνοντας να κατακτήσουν οι δύο χώρες από κοινού την Πορτογαλία. Οι κατακτήσεις θα μοιράζονταν σε ίσα μέρη ανάμεσα στη Γαλλία, την Ισπανία, και τον Ισπανό Πρωθυπουργό, Μανουέλ ντε Γοδόι, που θα ανακηρύσσοταν Πρίγκιπας της Αλγκάρβε. Δελεασμένος από τη Γαλλική προσφορά, ο Γοδόι δέχθηκε, καθώς δεν αντιλήφθηκε τα πραγματικά κίνητρα του Ναπολέοντα και του Φερδινάνδου, που αμφότεροι σκόπευαν να χρησιμοποιήσουν την εισβολή ως πρόσχημα, για να καταλάβουν την εξουσία στην Ισπανία.

Υπό το πρόσχημα της ενίσχυσης των Ισπανικών δυνάμεων, 23.000 Γάλλοι στρατιώτες εισέβαλαν στην Ισπανία δίχως να αντιμετωπίσουν αντίσταση τον Νοέμβριο του 1807. Ακόμα και όταν οι προθέσεις τους έγιναν σαφείς τον επόμενο Φεβρουάριο, οι δυνάμεις κατοχής αντιμετώπισαν μικρή αντίσταση με εξαίρεση κάποιες μεμονωμένες κινήσεις σε απομονωμένες περιοχές. To 1808, ένας μαζικός ξεσηκωμός - που υποκινήθηκε από υποστηρικτές του Φερδινάνδου - κατέληξε στη σύλληψη του Μανουέλ ντε Γοδόι και ανάγκασε τον Κάρολο να παραιτηθεί από τον θρόνο στις 19 Μαρτίου 1808. Τον διαδέχθηκε ο γιος του ως Φερδινάνδος Ζ΄. Ο Φερδινάνδος ήλπιζε σε υποστήριξη από τη Γαλλία, αλλά ο Ναπολέοντας και ένας από τους σημαντικότερους διοικητές του με δράση στην Ισπανία, Ζοακίμ Μυρά, πίστευαν ότι η Ισπανία θα επωφελούνταν περισσότερο από κυβερνήτες που θα ήταν πιο προοδευτικοί και ικανοί από τους Βουρβόνους. Αποφάσισαν πως ο αδελφός του Ναπολέοντα, Ιωσήφ Βοναπάρτης, έπρεπε να στεφθεί βασιλιάς. Υπό το πρόσχημα της διαμεσολάβησης, ο Ναπολέων κάλεσε τον Κάρολο και τον Φερδινάνδο στην Μπαγιόν, στη Γαλλία, όπου εξαναγκάστηκαν να παραιτηθούν από τα δικαιώματά τους στον θρόνο προς όφελος του Ιωσήφ.

Όπως και άλλοι Ισπανοί φιλελεύθεροι, ο Γκόγια βρέθηκε σε δυσμενή θέση μετά τη γαλλική εισβολή. Υπήρξε υποστηρικτής των αρχικών στόχων της Γαλλικής Επανάστασης, και ήλπιζε ότι τα ιδανικά της θα βοηθούσαν την Ισπανία να ελευθερωθεί από την Φεουδαρχία και να διαμορφώσει ένα λαϊκό, δημοκρατικό πολιτικό σύστημα. Εκείνη την περίοδο δύο διαμάχες είχαν εκδηλωθεί στην Ισπανία: η αντίσταση ενάντια στη γαλλική απειλή, και μία εγχώρια σύγκρουση ανάμεσα στα ιδανικά του φιλελεύθερου εκσυγχρονισμού και του παραδοσιακού κατεστημένου της άρχουσας τάξης. Ο τελευταίος διχασμός έγινε πιο έντονος - και οι διαφορές αρκετά πιο έκδηλες - μετά την απόσυρση των Γάλλων.

Αρκετοί φίλοι του Γκόγια, συμπεριλαμβανομένων των ποιητών Juan Meléndez Valdés και Leandro Fernández de Moratín, ήταν γνωστοί afrancesados: υποστηρικτές (ή συνεργάτες, σύμφωνα με πολλούς) του Ζοζέφ Βοναπάρτη. Ο Γκόγια διατήρησε τη θέση του ζωγράφου της αυλής, για την οποία απαιτούνταν όρκος πίστης στον Ιωσήφ. Ωστόσο, ο Γκόγια είχε μία έμφυτη απέχθεια για την εξουσία, και υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της υποδούλωσης των συμπατριωτών του από Γάλλους στρατιώτες. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων ζωγράφισε σχεδόν μόνο πορτρέτα ατόμων από κάθε πλευρά, συμπεριλαμβανομένων του Ιωσήφ Βοναπάρτη τον οποίο απεικόνισε σε έναν αλληγορικό πίνακα το 1810, του Δούκα του Ουέλινγκτον (1812 - 1814), και Γάλλων και Ισπανών στρατηγών.
Εν τω μεταξύ, ο Γκόγια ασχολούνταν με τα σχέδια που θα αποτελούσαν τη βάση για τις Συμφορές του Πολέμου. Επισκέφθηκε αρκετά πεδία μάχης γύρω από τη Μαδρίτη για να δει "ιδίοις όμμασι" την Ισπανική αντίσταση. Οι τελευταίες πλάκες είναι μια μαρτυρία αυτού που περιέγραψε ως el desmembramiento d'España (ο διαμελισμός της Ισπανίας).

Οι Πλάκες
Οι Ιστορικοί τέχνης συμφωνούν ευρέως ότι οι Συμφορές του Πολέμου είναι χωρισμένες σε τρεις θεματικές ομάδες - πόλεμος, λιμός, πολιτικές και πολιτισμικές αλληγορίες. Αυτή η διαδοχή αντανακλά τη σειρά με την οποία δημιουργήθηκαν οι πλάκες. Λίγες από τις πλάκες ή τα σκίτσα έχουν ημερομηνία· αντ' αυτού, η χρονολόγησή τους επετεύχθη με την αναγνώριση συγκεκριμένων γεγονότων στα οποία οι πλάκες αναφέρονται, και τις διαφορετικές παρτίδες πλακών που έχουν χρησιμοποιηθεί, χάρη στα οποία μπορούν να διαχωρισθούν οι διαδοχικές ομάδες. Στο μεγαλύτερο μέρος της σειράς η αρίθμηση του Γκόγια συμφωνεί με αυτές τις διαφορετικές μεθόδους. Ωστόσο υπάρχουν κάποιες εξαιρέσεις. Για παράδειγμα, η πλάκα 1 είναι ανάμεσα στις τελευταίες πλάκες που δημιουργήθηκαν, μετά το τέλος του πολέμου.

Στις αρχικές πλάκες της ομάδας του πολέμου, ο Γκόγια φαίνεται να εκφράζει μια συμπάθεια προς τους Ισπανούς που αμύνονται. Αυτές οι εικόνες συνήθως απεικονίζουν πατριώτες να αντιμετωπίζουν σωματώδεις, ανώνυμους εισβολείς που τους απειλούν με άγρια βαναυσότητα. Καθώς η σειρά προχωρά, ο διαχωρισμός ανάμεσα στους Ισπανούς και στους ιμπερεαλιστές γίνεται αμφιλεγόμενος. Σε άλλες πλάκες, είναι αμφίβολο από ποιο στρατόπεδο προέρχονται τα παραμορφωμένα και αλλοιωμένα πτώματα. Κάποιοι από τους τίτλους εσκεμμένα αμφισβητούν τις προθέσεις και των δύο πλευρών. Για παράδειγμα, ο τίτλος της πλάκας 2, Con razon ó sin ella, μπορεί να σημαίνει Με λόγο ή χωρίς λόγο, Καλώς ή κακώς, ή Για κάτι ή για τίποτα. Ο κριτικός Philip Shaw σημειώνει ότι αυτή η αμφισημία εμφανίζεται μέχρι και στην τελευταία ομάδα πλακών, υποστηρίζοντας πως δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στους ηρωικούς υπερασπιστές της Πατρώας Γης και τους βάρβαρους υποστηρικτές του παλιού καθεστώτος. Υπάρχουν ποικίλες Αγγλικές μεταφράσεις διαθέσιμες για τους τίτλους των πλακών. Σε πολλές περιπτώσεις, η σατιρική και συχνά σαρδόνια αμφισημία και τα λογοπαίγνια με Ισπανικές παροιμίες που συναντώνται στους τίτλους του Γκόγια με τις προσεχτικά επιλεγμένες λέξεις έχουν χαθεί.

Πόλεμος

Εκτέλεση
Πολλά από τα προσχέδια του Γκόγια, κυρίως με κόκκινη κιμωλία, έχουν διασωθεί και είναι αριθμημένα διαφορετικά από τα δημοσιευμένα χαρακτικά. Φιλοτέχνησε δύο ομάδες δοκιμαστικών εκτυπώσεων - μεταξύ πολλών μεμονωμένων δοκιμαστικών εκτυπώσεων έργων της σειράς - από τις οποίες μόνο μία είναι ολοκληρωμένη. Η πλήρης συλλογή αποτελείται από 85 έργα, και συμπεριλαμβάνει τρεις μικρούς Prisioneros (Φυλακισμένους) που δημιουργήθηκαν το 1811 οι οποίοι δεν ανήκουν στην ίδια σειρά. Ο Γκόγια έδωσε το αντίγραφο της πλήρους συλλογής, που σήμερα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο, στον φίλο του Juan Agustín Ceán Bermúdez. Το αντίγραφο συμπεριλαμβάνει μία σελίδα με τον τίτλο - χειρόγραφο από τον Γκόγια, είναι υπογεγραμμένο στις άκρες των φύλλων, και τα έργα είναι αριθμημένα και έχουν γραμμένους τίτλους. Οι τίτλοι και οι αριθμοί είναι γραμμένοι χειρόγραφα από τον Γκόγια. Τα παραπάνω ανήκαν στις πλάκες που χρησιμοποιήθηκαν για την εκτύπωση της έκδοσης του 1863. Μέχρι τότε 80 είχαν μεταβιβαστεί από τον γιο του Γκόγια, Χαβιέ - ο οποίος μετά τον θάνατο του πατέρα του έφυγε από την Ισπανία - στην Real Academia de Bellas Artes de San Fernando (Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Σαν Φερνάντο), στη Μαδρίτη, της οποίας ο Γκόγια υπήρξε διευθυντής. Τα έργα Νο.81 και Νο.82 συμπεριλήφθηκαν στη συλλογή της Ακαδημίας το 1870, και δεν εκδόθηκαν μέχρι το 1957.

Καθώς η δημιουργία της σειράς προχωρούσε, ο Γκόγια άρχισε να αντιμετωπίζει έλλειψη χαρτιού υψηλής ποιότητας και πλακών χαλκού, και αναγκάστηκε να κάνει αυτό που η ιστορικός της τέχνης Juliet Wilson-Bareau αποκαλεί ως "δραστικό βήμα" να καταστρέψει δύο πλάκες που απεικόνιζαν τοπία από τις οποίες είχαν γίνει πολύ λίγες εκτυπώσεις. Αυτές κόπηκαν στα δύο για να δημιουργηθούν τέσσερις πλάκες της σειράς Οι Συμφορές του Πολέμου. Τα μεγέθη και τα σχήματα των πλακών ποικίλουν - εν μέρει εξαιτίας της έλλειψης υλικών - με διαστάσεις που ξεκινάν από 143 × 168 χιλιοστά (πλάκα 14) και φτάνουν έως και 163 × 260 χιλιοστά (πλάκα 24).

Ο Γκόγια ολοκλήρωσε 56 πλάκες κατά τη διάρκεια του πολέμου εναντίον της Γαλλίας, και συχνά θεωρούνται ως καταγραφές γεγονότων των οποίων ο καλλιτέχνης υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας. Μία άλλη παρτίδα η οποία συμπεριλαμβάνει την πλάκα 1, αρκετές από το μέσον της σειράς, και τις 17 τελευταίες πλάκες - πιθανότατα παράχθηκαν μετά το τέλος του πολέμου, όταν υπήρχαν διαθέσιμα υλικά. Οι τίτλοι των πλακών, που αναγράφονται κάτω από το κάθε έργο, καταδεικνύουν την παρουσία του: Αυτό το είδα (πλάκα 44: Yo lo vi) και Δεν μπορεί κανείς να κοιτά (πλάκα 26: No se puede mirar). Ενώ είναι ασαφές πόσες από αυτές τις σκηνές είδε ο Γκόγια, είναι γενικά αποδεκτό ότι είδε ιδίοις όμμασι πολλά από τα γεγονότα που κατέγραψε στις πρώτες δύο ομάδες πλακών. Έναν αριθμό από άλλες σκηνές γνωρίζουμε ότι τις πληροφορήθηκε από δεύτερο χέρι. Είναι γνωστό ότι όταν μετέβαινε σε πεδία μάχης είχε μαζί του βιβλίο σχεδίου. Στο εργαστήριό του εργαζόταν σε πλάκες χαλκού αφού πρώτα είχε αφομοιώσει το περιεχόμενο και το νόημα των σχεδίων του. Όλα τα σκίτσα είναι από το ίδιο χαρτί, και όλες οι πλάκες χαλκού είναι ομοειδείς.

Οι τίτλοι συνδέουν μεταξύ τους δυάδες ή μεγαλύτερες ομάδες έργων, ακόμα και όταν οι σκηνές καθαυτές δεν συνδέονται. Αυτό συμβαίνει στις πλάκες 2 και 3 (Με λόγο ή χωρίς λόγο και Το ίδιο), 4 και 5 (Οι γυναίκες είναι θαρραλέες και Είναι άγριες), και στις πλάκες 9, 10, 11 (Δεν θέλουν, Ούτε αυτές και ούτε αυτές). Άλλες πλάκες δείχνουν σκηνές από την ίδια ιστορία ή το ίδιο συμβάν  όπως στις πλάκες 46 και 47 (Αυτό είναι κακό και Έτσι συνέβη), στα οποία ένας μοναχός δολοφονείται από Γάλλους στρατιώτες οι οποίοι παίρνουν ως λάφυρα εκκλησιαστικούς θησαυρούς. Αυτή είναι μια σπάνια συμπαθητική απεικόνιση των κληρικών, που συνήθως απεικονίζονται από τον Γκόγια ως ευρισκόμενοι στην πλευρά την καταστολής και της αδικίας.

Η Ακαδημία δανείστηκε τη συλλογή του Bermúdez για την έκδοση του 1863. Πάνω στις πλάκες χαράχθηκαν οι αυθεντικοί τίτλοι και οι απεικονίσεις, με τα ορθογραφικά λάθη του Γκόγια. Ένας τίτλος αλλάχθηκε, σε μία πλάκα πραγματοποιήθηκε επιπλέον επεξεργασία, και η εκτύπωση έγινε με αρκετά περισσότερο μελάνι στις πλάκες (με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ένας επιφανειακός τόνος) σε σχέση με τις δοκιμαστικές εκτυπώσεις, σύμφωνα με την αισθητική της εποχής. Η συλλογή του Bermúdez θεωρείται μοναδικής σημασίας...γιατί δείχνει τη σειρά όπως ο Γκόγια σκόπευε να την εκδώσει, και τον τρόπο με τον οποίο σκόπευε να εκτυπώσει τα έργα. Ως εκ τούτου υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στη δημοσιευμένη έκδοση του 1863, με 80 πλάκες, και την πλήρη σειρά στη συλλογή, που συμπεριλαμβάνει 82 έργα (παραλείποντας του τρεις μικρούς Φυλακισμένους).

Οι Καταστροφές του Πολέμου δεν δημοσιεύθηκαν όσο ο Γκόγια ήταν εν ζωή, πιθανώς επειδή φοβήθηκε πιθανές πολιτικές επιπτώσεις από το καταπιεστικό καθεστώς του Φερδινάνδου Ζ΄. Κάποιοι ιστορικοί της τέχνης υποθέτουν πως δεν δημοσίευσε τη σειρά γιατί ήταν επιφυλακτικός σχετικά με την χρήση των εικόνων για πολιτικούς λόγους, και αντ' αυτού τις έβλεπε ως ένα μέσο προσωπικού στοχασμού και απελευθέρωσης. Οι περισσότεροι ωστόσο  πιστεύουν ότι ο καλλιτέχνης προτίμησε να περιμένει έως ότου θα μπορούσαν να δημοσιευθούν δίχως να υποστούν λογοκρισία. Άλλες 4 εκδόσεις δημοσιεύθηκαν, η τελευταία το 1937, έτσι ώστε συνολικά πάνω από 1.000 αντίτυπα κάθε έργου έχουν τυπωθεί, αν και δεν είναι όλα της ίδιας ποιότητας. Όπως και σε άλλες σειρές του, τα μεταγενέστερα αντίτυπα παρουσιάζουν φθορά στην ακουαντίνα. Η έκδοση του 1863 συμπεριλάμβανε 500 αντίτυπα, και ακολούθησαν άλλες εκδόσεις πριν από τις οποίες οι πλάκες είχαν πιθανότατα καλυφθεί με ατσάλι για να αποφευχθεί περαιτέρω φθορά, το 1892 (100),  1903 (100), 1906 (275), και 1937. Πολλές σειρές έχουν διασπαστεί, και οι περισσότερες συλλογές χαρακτικών έχουν τουλάχιστον κάποια από τα αντίτυπα της σειράς. Κάποια αντίτυπα, ιδιαίτερα από μεταγενέστερες εκδόσεις, είναι διαθέσιμα στην αγορά τέχνης.

Το 1873, ο Ισπανός συγγραφέας Antonio de Trueba δημοσίευσε τις φερόμενες ως αναμνήσεις του κηπουρού του Γκόγια, Ισίδρο, σχετικά με τη δημιουργία της σειράς. Ο de Trueba ισχυρίζεται ότι  είχε μιλήσει με τον Ισίδρο το 1836, και ο κηπουρός θυμόταν πως είχε συνοδεύσει τον Γκόγια στον λόφο Principe Pio για να σχεδιάσει τα θύματα των εκτελέσεων της 3ης Μαΐου του 1808. Μελετητές του Γκόγια αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τον εν λόγω ισχυρισμό. Ο Nigel Glendinning τον περιέγραψε ως ρομαντική φαντασίωση, και έχει αναλύσει τις διάφορες ανακρίβειές του.

Τεχνική και ύφος
Η περιγραφή και η κατάδειξη της ασχήμιας της ζωής αποτελεί σύνηθες θέμα κατά τη διάρκεια της ιστορίας της Ισπανικής τέχνης, από τους νάνους του Ντιέγκο Βελάσκεθ έως την Γκερνίκα (1937) του Πάμπλο Πικάσο. Σχολιάζοντας τις Συμφορές του Πολέμου, η βιογράφος Margherita Abbruzzese παρατηρεί ότι ο Γκόγια θέλει η αλήθεια να παρατηρηθεί ... και να παρουσιαστεί σε άλλους· συμπεριλαμβανομένων και αυτών που δεν επιθυμούν να τη δουν... Και οι τυφλοί στο πνεύμα παρατηρούν μόνο την επιφανειακή άποψη των πραγμάτων, επομένως αυτά τα επιφανειακά γνωρίσματα πρέπει να αλλοιωθούν και να παραμορφωθούν μέχρις ότου να κραυγάζουν αυτό που θέλουν να πουν. Αυτή η σειρά ακολουθεί μια ευρύτερη Ευρωπαϊκή παράδοση δημιουργίας έργων τέχνης που σχετίζονται με τον πόλεμο και τη διερεύνηση των επιπτώσεων της στρατιωτικής σύγκρουσης στις ζωές των πολιτών - κυρίως γνωστών στον Γκόγια μέσω χαρακτικών. Αυτή η παράδοση αντικατοπτρίζεται ιδιαίτερα σε Ολλανδικές απεικονίσεις του Ογδοηκονταετούς Πολέμου με την Ισπανία, και στα έργα Γερμανών ζωγράφων του 16ου αιώνα όπως ο Χανς Μπάλντουνγκ Γκριν. Πιστεύεται πως ο Γκόγια είχε ένα αντίγραφο μιας φημισμένης σειράς 18 χαρακτικών του Ζακ Καλό που είναι γνωστή ως Les Grandes Misères de la guerre (1633), που καταγράφουν το καταστροφικό αντίκτυπο του Τριακονταετούς Πολέμου του στρατού του Λουδοβίκου ΙΓ΄ της Γαλλίας στη Λωρραίνη.
{{double image|left|Prado - Los Desastres de la Guerra - No. 37 - Esto es peor.jpg|265|Torso Belvedere 01.jpg|150|Στην πλάκα 37: Esto es peor (Αυτό είναι χειρότερο)]] (αριστερά), απεικονίζεται ένας Ισπανός στρατιώτης του οποίου το σώμα είναι ακρωτηριασμένο και καρφωμένο σε ένα δέντρο, ενώ είναι περιτριγυρισμένο από πτώματα Γάλλων στρατιωτών. Το έργο αυτό βασίζεται εν μέρει στο θραύσμα Ελληνιστικού ανδρικού γυμνού, που είναι γνωστό ως Belvedere Torso του Αθηναίου Απολλώνιου γιου του Νέστορα (δεξιά) . Ο Γκόγια είχε κάνει μια μελέτη του αγάλματος με την τεχνική wash σε μαύρες αποχρώσεις κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής του στη Ρώμη.}}
Στην πλάκα 37, Esto es peor (Αυτό είναι χειρότερο), απεικονίζεται ένας Ισπανός στρατιώτης του οποίου το σώμα είναι ακρωτηριασμένο και καρφωμένο σε ένα δέντρο, ενώ είναι περιτριγυρισμένο από πτώματα Γάλλων στρατιωτών. Βασίζεται εν μέρει στο θραύσμα Ελληνιστικού  ανδρικού γυμνού, γνωστού ως Belvedere Torso του Αθηναίου Απολλώνιου γιου του Νέστορα. Ο Γκόγια είχε κάνει μια μελέτη του αγάλματος με την τεχνική wash σε μαύρες αποχρώσεις κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής του στη Ρώμη. Στο έργο Esto es peor (πλάκα 37: Αυτό είναι χειρότερο) ανατρέπει τα κλασικά μοτίβα που χρησιμοποιούνται σε έργα τέχνης που ασχολούνται με τον πόλεμο με την πρόσθεση στοιχείων μαύρου θεάτρου - το κλαδί που διαπερνάει το σώμα μέσω του πρωκτού, ο στριμμένος λαιμός και το κοντινό πλάνο. Ο άνδρας είναι γυμνός, κάτι που αποτελεί τολμηρή επιλογή για την Ισπανική τέχνη του 19ου αιώνα, την περίοδο της Ισπανικής Ιεράς Εξέτασης. Ο κριτικός τέχνης  Ρόμπερτ Χιουζ σημείωσε ότι οι φιγούρες της εικόνας μας υπενθυμίζουν ότι, αν ήταν φτιαγμένες από μάρμαρο και η καταστροφή τους είχε προκληθεί από το πέρασμα του χρόνου και όχι από σπαθιά, οι νεο - κλασικιστές όπως ο Μενγκς θα βρίσκονταν σε αισθητική έκσταση μπροστά τους.

Ο Γκόγια εγκαταλείπει τα χρώματα στη σειρά, πιστεύοντας ότι το φως και οι σκιάσεις παρέχουν μια πιο άμεση έκφραση της αλήθειας. Έγραψε, στην τέχνη δεν χρειάζεται το χρώμα. Δώσε μου ένα μολύβι και θα ζωγραφίσω το πορτραίτο σου. Χρησιμοποιεί τη γραμμή όχι τόσο για να οριοθετήσει το σχήμα αλλά, σύμφωνα με την ιστορικό της τέχνης Αν Χόλαντερ, για να του δώσει ύπαρξη χαράσσοντάς το και μετά να το διασπάσει, όπως ένα αλλήθωρο, ημίτυφλο μάτι το αντιλαμβάνεται, για να δημιουργήσει διαστρεβλωμένα τρίμματα οπτικών ερεθισμάτων που τρεμουλιάζουν γύρω από γεγονότα που ο θεατής τα βλέπει μέσα σε μια αγωνιώδη βιασύνη... Αυτή η 'γραφική' σαφήνεια γίνεται πιο αιχμηρή όταν είναι πριονωτή. Η αμεσότητα της προσέγγισης ταιριάζει με την επιθυμία του να αποδώσει την πρωτόγονη πλευρά της ανθρώπινης φύσης. Ο Γκόγια δεν είναι ο πρώτος που ασχολήθηκε με αυτό το θέμα· ο Ρέμπραντ επιζητούσε μια ανάλογη αμεσότητα, αλλά δεν είχε τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει την ακουαντίνα. Ο Γουίλιαμ Μπλέικ και ο Χένρυ Φιούζελι, σύγχρονοι του Γκόγια, δημιούργησαν έργα με αντίστοιχο φανταστικό περιεχόμενο, αλλά όπως η Χόλαντερ σχολιάζει, αποσιώπησαν την αποκρουστική πλευρά τους με μια εξαίσια χρησιμοποιημένη γραμμικότητα...κλείνοντάς την ερμητικά στα ασφαλή οχυρά της ομορφιάς και του ρυθμού.

Στο βιβλίο σχετικά με τα χαρακτικά του Γκόγια που εξέδωσε το 1947, ο Άγγλος συγγραφέας Άλντους Χάξλεϋ παρατήρησε ότι τα έργα απεικονίζουν μια επαναλαμβανόμενη σειρά θεμάτων: σκοτεινές καμάρες, πιο μοχθηρές και από εκείνες του των Φυλακών του Πιρανέζι· στροφές δρόμων ως σκηνικά για την απανθρωπιά της ανισότητας των τάξεων· και λόφοι με νεκρούς, με ένα δέντρο να ξεχωρίζει κάποιες φορές το οποίο λειτουργεί ως αποθήκη ή αγχόνη διαμελισμένων πτωμάτων. Και η καταγραφή συνεχίζεται, με τη μία φρίκη μετά την άλλη, χωρίς να απαλύνονται από το μεγαλείο που άλλοι ζωγράφοι διέκριναν στον πόλεμο· επειδή, χαρακτηριστικά, ο Γκόγια ποτέ δεν απεικονίζει μία σύγκρουση, ποτέ δεν παρουσιάζει εντυπωσιακές μάζες στρατιωτών να προελαύνουν σε σειρές ή να αναπτύσσονται στη μάχη. Το μόνο που απεικονίζει είναι οι συμφορές και οι αθλιότητες του πολέμου, χωρίς ίχνος δόξας ή γραφικότητας.
{{double image|right|Prado - Los Desastres de la Guerra - No. 77 - Que se rompe la cuerda.jpg|260|Museo del Prado - Goya - Caprichos - No. 30 - Porque esconderlos?.jpg|150|Όπως στα Καπρίτσια, έτσι και στις Συμφορές του Πολέμου ο Γκόγια ασχολήθηκε με αντικληρικά θέματα. Η πλάκα 77: Que se rompe la cuerda (Αχ, και να 'σπαγε το σχοινί!) (αριστερά) ανήκει στην τελευταία ομάδα έργων της σειράς Οι Συμφορές του Πολέμου, στην οποία το φανταστικό στοιχείο είναι εμφανές, όπως συμβαίνει εδώ με αυτή την απεικόνιση ενός κληρικού ο οποίος σχοινοβατεί πάνω από τα κεφάλια του πλήθους, που εύχεται να πέσει. (Δεξιά: Capricho Νο.30: Porque esconderlos? (Γιατί να τα κρύψει;), 21,5 x 15,1 εκ. (εικόνα)/ 30,6 x 20,1 εκ. (χαρτί))}}
Οι Συμφορές του Πολέμου είναι η δεύτερη από τις τέσσερις μεγάλες σειρές χαρακτικών του Γκόγια, οι οποίες συνιστούν σχεδόν το πλήρες σημαντικό έργο του σε αυτή την τέχνη. Επίσης, δημιούργησε 35 χαρακτικά στην αρχή της καριέρας του - πολλά από τα οποία είναι αντίγραφα πορτρέτων του και άλλων έργων του - και περίπου 16 λιθογραφίες όσο ζούσε στη Γαλλία. Ο Γκόγια δημιούργησε την πρώτη του σειρά, τα 80 έργα της σειράς Los Caprichos (Τα Καπρίτσια), την περίοδο 1797-1799 για να καταγράψει - όπως είχε πει ο ίδιος -  τις αμέτρητες ιδιορρυθμίες και ανοησίες που υπάρχουν σε κάθε πολιτισμένη κοινωνία, και τις κοινές προκαταλήψεις και τις παραπλανητικές πρακτικές που τα έθιμα, η αμάθεια, ή η ιδιοτέλεια τις έχουν καταστήσει συνήθεις. Τα Καπρίτσια τέθηκαν προς πώληση το 1799, αλλά σχεδόν αμέσως αποσύρθηκαν μετά από απειλές από την Ιερά Εξέταση. Στις δύο πρώτες ομάδες χαρακτικών των Συμφορών του Πολέμου ο Γκόγια απομακρύνεται ξεκάθαρα από τη φανταστική, συνθετική προσέγγιση της σειράς Τα Καπρίτσια για να απεικονίσει ρεαλιστικά πολεμικές σκηνές ζωής και θανάτου . Στην τελευταία ομάδα, η φαντασία που συναντάται στα Καπρίτσια επιστρέφει.

Την περίοδο 1815 - 1816, ο Γκόγια φιλοτέχνησε τη σειρά  Tauromaquia (Ταυρομαχία), μια σειρά 33 σκηνών ταυρομαχίας, κατά τη διάρκεια ενός διαλείμματος από τις Συμφορές του Πολέμου. Η Ταυρομαχία δεν είχε πολιτικό περιεχόμενο, και δημοσιεύθηκε στο τέλος του 1816 σε μια έκδοση 320 έργων - για πώληση ως σειρές ή ως μεμονωμένα έργα - δίχως προβλήματα. Δεν έτυχε κριτικής ούτε εμπορικής επιτυχίας. Στη Γαλλία, ο Γκόγια ολοκλήρωσε μια σειρά τεσσάρων μεγαλύτερων λιθογραφιών, Los toros de Burdeos (Οι ταύροι της Μπορντό). Η τελευταία του σειρά, γνωστή ως Los Disparates (Τρέλες), Proverbios (Παροιμίες) ή Sueños (Όνειρα), συμπεριλαμβάνει 22 μεγάλες πλάκες και τουλάχιστον πέντε σκίτσα που φαίνεται πως ανήκουν στη σειρά αλλά δεν χαράχθηκαν ποτέ. Όταν ο Γκόγια έφυγε για τη Γαλλία, άφησε όλα αυτά τα έργα στη Μαδρίτη - προφανώς ημιτελή και ενώ είχε τυπώσει ελάχιστα (δοκιμαστικά) αντίτυπα. Είναι γνωστό ότι μια πλάκα χαράχθηκε το 1816, αλλά λίγες άλλες πληροφορίες είναι γνωστές για τον χρόνο δημιουργίας των έργων, και τα σχέδια του Γκόγια για τη σειρά.

Ο Γκόγια ασχολήθηκε με τις Καταστροφές του Πολέμου σε μια περίοδο που δημιουργούσε εικόνες κυρίως για προσωπική ικανοποίηση παρά για κάποιο σύγχρονο κοινό. Τα έργα του βασίστηκαν κυρίως στη φαντασία του και λιγότερο σε πραγματικά γεγονότα. Αρκετές από τις μεταγενέστερες πλάκες περιέχουν φανταστικά στοιχεία τα οποία μπορούν να θεωρηθούν ως επιστροφή στις απεικονίσεις των Καπρίτσιων. Εδώ, βασίζεται σε στοιχεία που πηγάζουν περισσότερο από την εσώτερη ζωή του, παρά από παραστάσεις που θα μπορούσαν να προέρχονται από πραγματικά γεγονότα ή καταστάσεις.

Ερμηνεία
Στις Συμφορές του Πολέμου, ο Γκόγια δεν δικαιολογεί από καμία άποψη τη σφαγή - οι πλάκες στερούνται την παρηγοριά της Θείας τάξης ή την απονομή ανθρώπινης δικαιοσύνης. Αυτό είναι εν μέρει αποτέλεσμα της απουσίας μελοδραματικής ή εκούσιας καλλιτεχνικής απεικόνισης που θα αποστασιοποιούσε τον θεατή από την ωμότητα των θεμάτων, όπως σε Μπαρόκ απεικονίσεις μαρτυρίων. Επιπροσθέτως, ο Γκόγια αρνείται να προσφέρει τη σταθερότητα της παραδοσιακής αφήγησης. Αντίθετα, στη σειρά χαρακτικών του τονίζονται οι πιο ενοχλητικές απόψεις του θέματος του κάθε έργου. 

Οι πλάκες απεικονίζουν χώρους χωρίς αυστηρά καθορισμένα όρια. Η βαναυσότητα επεκτείνεται και εκτός του πλαισίου των εικόνων προς όλες τις κατευθύνσεις. Κατ' αυτόν τον τρόπο εκφράζουν την άνευ αιτίας βία που λαμβάνει χώρα παντού, και λόγω της αμεσότητας και της αγριότητάς τους έχουν παραλληλιστεί με το φωτορεπορτάζ του 19ου και του 20ου αιώνα. Σύμφωνα με τον κριτικό τέχνης Ρόμπερτ Χιουζ, όπως συμβαίνει και με την προηγούμενη σειρά χαρακτικών του Γκόγια τα Καπρίτσια, Οι Καταστροφές του Πολέμου φαίνεται πως δημιουργήθηκαν με πρόθεση κοινωνικής κριτικής. Λειτουργούν ως σάτιρα στην επικρατούσα υστερία, την κακία, την απανθρωπιά και τον παραλογισμό (και) την απουσία σωφροσύνης στην Ισπανία υπό την εξουσία του Ναπολέοντα, και αργότερα υπό την Ιερά Εξέταση. Είναι εμφανές ότι ο Γκόγια έβλεπε τον πόλεμο στην Ισπανία με απογοήτευση, και με απελπισία λόγω των βιαιοπραγιών που έβλεπε να πραγματοποιούναι γύρω του και λόγω της ήττας του φιλελεύθερου ιδεώδους που θεωρούσε πως θα αντικαθίστατο από τον στρατιωτικό παραλογισμό. Ο Χιουζ πίστευε πως η επιλογή του Γκόγια να απεικονίσει αυτά τα θέματα σε πλάκες χαρακτικών, τα οποία είναι εξ' ορισμού άχρωμα, είναι ενδεικτική των αισθημάτων υψίστης απελπισίας που βίωνε.

Τα μηνύματα που εκφράζει ο καλλιτέχνης σε προχωρημένη ηλικία έρχονται σε αντίθεση με την ανθρωπιστική άποψη για τον άνθρωπο, πως πρόκειται δηλαδή για ένα ον κατά βάση καλό που, ωστόσο, εύκολα διαφθείρεται. Φαίνεται πως υποστηρίζει ότι η βία είναι έμφυτη στον άνθρωπο, σφυρηλατημένη στην ουσία αυτού που, από τον Φρόυντ και μετά, αποκαλείται Εκείνο. Ο Χιουζ πίστευε ότι εν τέλει υπάρχει μόνο η παραβιασμένη κενότητα της παραδοχής της έκπτωτης φύσης μας: όπως στον πίνακα του Γκόγια με τον σκύλο, του οποίου ο αφέντης είναι απών όπως και ο Θεός για τον Γκόγια.

Οι Συμφορές του Πολέμου ασχολούνται θέματα όπως σακατεμένα σώματα, μη αναγνωρίσιμα σωματικά μέλη, τον ευνουχισμό και την ταπείνωση της γυναίκας. Σε κάποια από τα έργα υπάρχουν σκοτεινά ερωτικά υπονοούμενα. Ο Connel παρατηρεί την έμφυτη σεξουαλικότητα της εικόνας στο έβδομο έργο της σειράς στο οποίο η Agustina de Aragón's πυροδοτεί ένα μακρύ κανόνι. Ο ιστορικός τέχνης Lennard Davis υποθέτει πως ο Γκόγια γοητευόταν από τον ερωτισμό του διαμελισμού, ενώ ο Χιουζ έχει επισημάνει την πλάκα 10 της σειράς Τρέλα, όπου απεικονίζεται μια γυναίκα που την κουβαλάει ένα άλογο κρατώντας την με το στόμα του. Σύμφωνα με τον Χιουζ, η ευφορία της γυναίκας παραπέμπει, μεταξύ άλλων πιθανών ερμηνειών, σε οργασμό.

Επιρροή

Παρότι συμπεριλαμβάνονται στα σημαντικότερα έργα τέχνης κατά του πολέμου, Οι Συμφορές του Πολέμου δεν είχαν επίδραση στη συνείδηση των Ευρωπαίων για δύο γενιές, καθώς δεν είχαν δει τη σειρά παρά μόνο κάποιοι μικροί κύκλοι ανθρώπων στην Ισπανία, έως ότου δημοσιεύθηκε από τη Βασιλική Ακαδημία του Σαν Φερνάντο το 1863.

Από τότε, κατά τις διάφορες χρονικές περιόδους που ακολούθησαν, διαφορετικές ερμηνείες της σειράς αντικατόπτριζαν τους προβληματισμούς της κάθε εποχής. Ο Γκόγια θεωρούνταν ως ένας πρωτο-Ρομαντικός στις αρχές του 19ου αιώνα, και η παραστατική απεικόνιση διαμελισμένων πτωμάτων είχε άμεση επίδραση στον Τεοντόρ Ζερικώ, ο οποίος είναι ευρύτερα γνωστός από τον πολιτικά φορτισμένο πίνακά του Η Σχεδία της Μέδουσας (1818–19).  Ο Λουίς Μπουνιουέλ ταυτίστηκε με αίσθηση του παράλογου του Γκόγια και συμπεριέλαβε αναφορές σε έργα του όπως η ταινία Χρυσή Εποχή (L' Age d'Or), στην οποία συνεργάστηκε με τον Σαλβαδόρ Νταλί, και στην ταινία του 1962 Εξολοθρευτής Άγγελος (Exterminating Angel).

Η επίδραση που είχε στον Νταλί είναι εμφανής στον πίνακά του Μαλακή κατασκευή με βραστά φασόλια (προαίσθημα Εμφυλίου Πολέμου), που ζωγράφισε το 1936 ως απάντηση στα γεγονότα που οδήγησαν στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Εδώ, τα παραμορφωμένα άκρα, η βάναυση καταστολή, οι αγωνιώδεις εκφράσεις και τα δυσοίωνα σύννεφα θυμίζουν την πλάκα 39, Grande hazaña! Con muertos! (Μεγάλα ανδραγαθήματα! Πάνω στους νεκρούς!), στην οποία ακρωτηριασμένα σώματα παρουσιάζονται με φόντο ένα άγονο τοπίο.

Το 1993, οι Jake και Dinos Chapman του κινήματος Young British Artists φιλοτέχνησαν 82 γλυπτά - μινιατούρες, βασισμένα στις Συμφορές του Πολέμου. Τα έργα έτυχαν ευρείας αποδοχής και αγοράστηκαν μέσα στον ίδιο χρόνο από την γκαλερί Tate. Για αρκετές δεκαετίες, η σειρά χαρακτικών του Γκόγια υπήρξε σταθερό σημείο αναφοράς για τους αδερφούς Chapman. Συγκεκριμένα, δημιούργησαν μια σειρά από παραλλαγές της πλάκας 39. Το 2003, οι αδερφοί Chapman παρουσίασαν μια έκθεση με μια εναλλακτική εκδοχή των Συμφορών του Πολέμου. Αγόρασαν μία πλήρη σειρά από αντίτυπα των Συμφορών του Πολέμου,Μία έκδοση που δημοσιεύθηκε το 1937, εις ένδειξη διαμαρτυρίας ενάντια στις θηριωδίες των φασιστών κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου πολέμου. πάνω στα   οποία ζωγράφισαν δαιμονικούς κλόουν και κεφάλια από κουτάβια. Τα έργα τους δέχθηκαν ανάμικτες κριτικές κάποιες από τις οποίες ήταν ιδιαίτερα αρνητικές - όπως για παράδειγμα η κριτική που άσκησε ο Χιουζ. Οι αδερφοί Chapman υποστήριξαν πως μέσα από τα έργα τους ήθελαν πρωτίστως να καταδείξουν την ανεπάρκεια της τέχνης ως ενός μέσου διαμαρτυρίας κατά του πολέμου.

Τα έργα της σειράς Οι Συμφορές του Πολέμου

Πόλεμος

Λιμός

Βουρβόνοι και κλήρος

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Η σειρά Οι Συμφορές του Πολέμου στον ιστότοπο Goya en el Prado του Μουσείου του Πράδο
 Οι Συμφορές του Πολέμου στον ιστότοπο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ισπανίας
 Disasters Revisited: Modern Images of Atrocity and Photojournalism
 Η σειρά χαρακτικών που έδωσε ο Γκόγια στον Ceán Bermúdez  από το Βρετανικό Μουσείο

Σημειώσεις

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

 Wilson-Bareau, Juliet. Goya's Prints, The Tomás Harris Collection in the British Museum. London: British Museum Publications, 1981. ISBN 0-7141-0789-1
 Clark, Kenneth. Looking at Pictures. Boston: Beacon Press, 1968.
 Connell, Evan S. Francisco Goya: A Life. New York: Counterpoint, 2004. ISBN 1-58243-307-0
 Gudiol, José. Goya. New York: Hyperion Press, 1941.
 Gudiol, José. Goya 1746–1828, Volume 1. Barcelona: Ediciones Poligrafa, 1971.
 Heras, Margarita Moreno de las, et al. Goya and the Spirit of Enlightenment. Museum of Fine Arts, Boston, 1989. ISBN 0-87846-300-3
 Hofer, Philip. The Disasters of War. New York: Dover Publications, 2006. ISBN 0-486-44758-8
 Hollander, Anne. Moving Pictures. New York: Alfred a Knopf, 1989. ISBN 0-394-57400-1
 Hughes, Robert. Goya. New York: Alfred A. Knopf, 2004. ISBN 0-394-58028-1
 Hughes, Robert. Nothing If Not Critical. London: The Harvill Press, 1990. ISBN 0-00-272075-2
 Huxley, Aldous. The Complete Etchings of Goya. New York: Crown Publishers, Inc., 1947.
 Licht, Fred. Goya: The Origins of the Modern Temper in Art. Universe Books, 1979. ISBN 0-87663-294-0
 Licht, Fred, et al. Goya in Perspective. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice Hall, Inc., 1973. ISBN 0-13-361964-8
 Sayre, Eleanor A. The Changing Image: Prints by Francisco Goya. Boston: Museum of Fine Arts, 1974. ISBN 0-87846-085-3
 Shaw, Philip. "Abjection Sustained: Goya, the Chapman Brothers and the 'Disasters of War'". Art History, Volume 26, No. 4, September 2003. 
 Stoichita, Victor and Coderch, Anna Maria. Goya: the Last Carnival. London: Reakton books, 1999. ISBN 1-86189-045-1
 Swartz, Mark. The Disasters of War. Museum of Modern Art, Volume 4, No. 1, January 2001. 10–13
 Tomlinson, Janis A. Goya in the Twilight of Enlightenment. New Haven: Yale University Press, 1992. ISBN 0-300-05462-9
 Βασίλης Τομανάς, Οι Συμφορές του Πολέμου,  Νησίδες, 1995

Χαρακτικά του Φρανθίσκο Γκόγια
Τέχνη του πολέμου
Εκθέματα στο Βρετανικό Μουσείο
Εκθέματα του Μουσείου του Πράδο (Μαδρίτη)