Προτεσταντισμός

Ο προτεσταντισμός είναι μια μορφή του Δυτικού Χριστιανισμού (αλλά μερικές φορές του Ανατολικού Χριστιανισμού) που ακολουθεί τις θεολογικές αρχές της Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης: ένα κίνημα εντός του Δυτικού Χριστιανισμού που άρχισε να επιδιώκει τη μεταρρύθμιση της Καθολικής Εκκλησίας εκ των έσω το 16ο αιώνα ενάντια σε αυτό που οι οπαδοί του αντιλαμβάνονταν ως λάθη, καταχρήσεις, καινοτομίες, αποκλίσεις και θεολογικά novum (νέα) που αναπτύσσονταν εντός της Καθολικής Εκκλησίας.

Ο προτεσταντισμός δίνει έμφαση στη δικαίωση του χριστιανού πιστού από το Θεό μόνο με την πίστη (sola fide) και όχι με το συνδυασμό πίστης και καλών πράξεων όπως στον Καθολικισμό, στη διδασκαλία ότι η σωτηρία έρχεται μόνο με τη θεία χάρη ή την «ανάξια εύνοια», όχι ως κάτι που αξίζει λόγω (sola gratia) των καλών πράξεων, στην ιερωσύνη όλων των πιστών της Εκκλησία και στην επιβεβαίωση της Αγίας Γραφής ως της μόνης ανώτατης αρχής (sola scriptura, «μόνο η γραφή») από την οποία πρέπει να πηγάζει όλη η πνευματική εξουσία ή η κύρια εξουσία (prima scriptura, «πρώτα η γραφή») για τον έγκυρο ορισμό του χριστιανικού δόγματος, αντί της πίστης στην ισότητα με τις ιερές παραδόσεις της Εκκλησίας που βρίσκονται έξω από την παραδοσιακή βιβλική γραφή. Οι περισσότεροι Προτεστάντες, με εξαίρεση τον Αγγλοπαπισμό, απορρίπτουν το καθολικό δόγμα της παπικής υπεροχής, αλλά διαφωνούν μεταξύ τους σχετικά με τον αριθμό των μυστηρίων, την πραγματική παρουσία του Χριστού στη Θεία Ευχαριστία και τα ζητήματα της εκκλησιαστικής πολιτείας και της αποστολικής διαδοχής. Άλλα προτεσταντικά δόγματα και ανεξάρτητοι προτεστάντες συνήθως δεν ενδιαφέρονται για τα περισσότερα από αυτά τα θεολογικά ζητήματα και επικεντρώνονται μόνο στην αντίληψή τους για τις ρητές χριστιανικές διδασκαλίες στην ίδια την Αγία Γραφή. Τα πέντε solae του Λουθηρανισμού και των Μεταρρυθμισμένων εκκλησιών συνοψίζουν τις βασικές θεολογικές διαφορές με την Καθολική Εκκλησία. Σήμερα είναι η δεύτερη σε αριθμό πιστών μορφή Χριστιανισμού, με συνολικά 800 εκατομμύρια ως 1 δισεκατομμύριο πιστούς παγκοσμίως, περίπου το 37% όλων των Χριστιανών. Με την ταχεία αύξηση του πληθυσμού οι Προτεστάντες προβλέπεται να αποτελούν την πλειοψηφία των Χριστιανών μέσα στις επόμενες δεκαετίες.

Η Μεταρρύθμιση ξεκίνησε στη Γερμανίατο 1517, όταν ο Μαρτίνος Λούθηρος δημοσίευσε τις Ενενήντα Πέντε Θέσεις του ως αντίδραση στις καταχρήσεις στην πώληση συγχωροχαρτίων από την Καθολική Εκκλησία, που υποτίθεται ότι πρόσφερε άφεση αμαρτιών στους αγοραστές τους.. Ο όρος ωστόσο προέρχεται από την επιστολή διαμαρτυρίας Γερμανούς Λουθηρανούς πρίγκιπες το 1529 κατά ενός διατάγματος της Δίαιτας του Σπάιερ που καταδικάζε τις διδασκαλίες του Μαρτίνου Λούθηρου ως αιρετικές.. Αν και υπήρξαν προηγούμενες ρήξεις και προσπάθειες μεταρρύθμισης της Καθολικής Εκκλησίας, κυρίως από τους Πέτερ Βάλντο, Τζον Ουίκλφ και Γιαν Χους, μόνο ο Λούθηρος κατάφερε να πυροδοτήσει ένα ευρύτερο, διαρκές και νεότερο κίνημα. Το 16ο αιώνα ο Λουθηρανισμός εξαπλώθηκε από τη Γερμανία στις Δανία, Νορβηγία, Σουηδία, Φινλανδία, Λετονία, Εσθονία και Ισλανδία. Οι καλβινιστικές εκκλησίες εξαπλώθηκαν στις Γερμανία, Ουγγαρία, Ολλανδία, Σκωτία, Ελβετία και Γαλλία από Προτεστάντες Μεταρρυθμιστές όπως ο Ιωάννης Καλβίνος, ο Ούλριχ Ζβίγγλιος και ο Τζον Νοξ. Ο πολιτικός διαχωρισμός της Εκκλησίας της Αγγλίας από τον πάπα επί του Βασιλιά Ερρίκου Η' ήταν η αρχή του Αγγλικανισμού, φέρνοντας την Αγγλία και την Ουαλία σε αυτό το ευρύ κίνημα της Μεταρρύθμισης, υπό την ηγεσία του μεταρρυθμιστή Τόμας Κράνμερ, τότε Αρχιεπίσκοπου του Καντέρμπερι, του οποίου το έργο σφυρηλάτησε το αγγλικανικό δόγμα και ταυτότητα.

Οι Προτεστάντες έχουν αναπτύξει εκτενώς μια μοναδική κουλτούρα, που έχει συνεισφέρει σημαντικά στην εκπαίδευση, τις κλασσικές μελέτες και τις επιστήμες, την πολιτική και κοινωνική τάξη, την οικονομία και τις τέχνες και σε πολλούς άλλους τομείς. Ο προτεσταντισμός είναι ποικίλος, χωρίζεται σε διάφορες ονομασίες με βάση τη θεολογία και την εκκλησιολογία, χωρίς να αποτελεί ενιαία δομή όπως η Καθολική Εκκλησία, οι Ορθόδοξες Εκκλησίες ή οι Ανατολίτικες Εκκλησίες. Οι Προτεστάντες πιστεύουν στην έννοια της αόρατης εκκλησίας, σε αντίθεση με την Καθολική Εκκλησία, τις Ορθόδοξες και τις Ανατολίτικες Ορθόδοξες Εκκλησίες, την Ασσυριακή Εκκλησία της Ανατολής και την Αρχαία Εκκλησία της Ανατολής, που όλες αντιλαμβάνονται εαυτές ως τη μία και μοναδική αρχική εκκλησία — τη «μία αληθινή εκκλησία» — που ιδρύθηκε από τον Ιησού Χριστό (αν και ορισμένα προτεσταντικά δόγματα, συμπεριλαμβανομένου του ιστορικού Λουθηρανισμού, τηρούν αυτή τη θέση). Ορισμένα δόγματα έχουν παγκόσμια εμβέλεια και κατανομή των μελών της εκκλησίας, ενώ άλλα περιορίζονται σε μία μόνο χώρα. Η πλειοψηφία των Προτεσταντών[g] είναι μέλη λίγων προτεσταντικών δογμάτων: Αντβεντιστές, Αναβαπτιστές, Αγγλικανοί, Βαπτιστές, Καλβινιστές/Μεταρρυθμιστές, Λουθηρανοί, Μεθοδιστές, Μοραβιανοί, Αδελφοί του Πλίμουθ, Πρεσβυτεριανοί και Κουάκεροι. Οι ανεξάρτητες, οι χαρισματικές και οι τοπικές εκκλησίες βρίσκονται σε άνοδο και αποτελούν σημαντικό κομμάτι του Προτεσταντισμού.

Ορολογία

Προτεστάντης
Έξι πρίγκιπες της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και οι ηγεμόνες δεκατεσσάρων Αυτοκρατορικών Ελεύθερων Πόλεων, που εξέδωσαν διαμαρτυρία (ή διαφωνία) κατά του διατάγματος της Δίαιτας του Σπάιερ (1529), ήταν τα πρώτα άτομα που ονομάστηκαν Προτεστάντες.  Το διάταγμα ακύρωσε τις παραχωρήσεις που είχαν γίνει στους Λουθηρανούς με την έγκριση του Αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Καρόλου Ε' τρία χρόνια νωρίτερα. Ο όρος προτεστάντης, αν και αρχικά ήταν καθαρά πολιτικός, απέκτησε αργότερα ευρύτερη έννοια, αναφερόμενος στο μέλος οποιασδήποτε Δυτικής εκκλησίας προσυπέγραφε τις κύριες προτεσταντικές αρχές.  Ένας Προτεστάντης είναι οπαδός οποιουδήποτε από αυτά τα χριστιανικά σώματα που χωρίστηκαν από την Εκκλησία της Ρώμης κατά τη Μεταρρύθμιση, ή οποιασδήποτε ομάδας προέρχεται από αυτά.

Κατά τη Μεταρρύθμισης ο όρος προτεστάντης δεν χρησιμοποιήθηκε σχεδόν καθόλου έξω από τη γερμανική πολιτική. Οι άνθρωποι που συμμετείχαν στο θρησκευτικό κίνημα χρησιμοποιούσαν τη λέξη ευαγγελικός (γερμανικά: evangelisch). Για περισσότερες λεπτομέρειες, δείτε την παρακάτω ενότητα. Σταδιακά το προτεστάντης έγινε γενικός όρος, που σήμαινε κάθε οπαδό της Μεταρρύθμισης στις γερμανόφωνες περιοχές. Τελικά υιοθετήθηκε κάπως από τους Λουθηρανούς, παρόλο που ο ίδιος ο Μαρτίνος Λούθηρος επέμενε στα χριστιανός ή ευαγγελικός ως τα μόνα αποδεκτά ονόματα για άτομα που ομολογούσαν το Χριστό. Οι Γάλλοι και οι Ελβετοί Προτεστάντες προτίμησαν αντ' αυτού τη λέξη μεταρρυθμιστής (γαλλικά: réformé), που έγινε δημοφιλής, ουδέτερη και εναλλακτική ονομασία για τους Καλβινιστές.

Ευαγγελικός
Ο όρος ευαγγελικός (γερμανικά: evangelisch), που αναφέρεται στο ευαγγέλιο, χρησιμοποιήθηκε ευρέως για όσους συμμετείχαν στο θρησκευτικό κίνημα στις γερμανόφωνες περιοχές που ξεκίνησε το 1517. Το ευαγγελικός  εξακολουθεί να προτιμάται μεταξύ ορισμένων ιστορικών προτεσταντικών δογμάτων στις λουθηρανικές, καλβινιστικές και ενωμένες (λουθηρανικές και μεταρρυθμισμένες) προτεσταντικές παραδόσεις στην Ευρώπη, καθώς και σε εκείνες που έχουν ισχυρούς δεσμούς με αυτές. Πάνω απ' όλα ο όρος χρησιμοποιείται από προτεσταντικά σώματα στις γερμανόφωνες περιοχές, όπως η Ευαγγελική Εκκλησία της Γερμανίας. Έτσι η γερμανική λέξη evangelisch σημαίνει προτεστάντης, ενώ η evangelikal, αναφέρεται σε εκκλησίες που διαμορφώθηκαν από τον Ευαγγελικό Χριστιανισμό. Η αγγλική λέξη evangelical αναφέρεται συνήθως σε ευαγγελικές προτεσταντικές εκκλησίες και επομένως σε ένα ορισμένο μέρος του προτεσταντισμού παρά στον προτεσταντισμό ως σύνολο. Η αγγλική λέξη έχει τις ρίζες της στους Πουριτανούς της Αγγλίας, από όπου ξεκίνησε ο Ευαγγελικός Χριστιανισμός και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο  Μαρτίνος Λούθηρος αντιπαθούσε πάντα τον όρο Λουθηρανός, προτιμώντας τον όρο ευαγγελικός, που προερχόταν από το ευαγγέλιο. Οι οπαδοί του Ιωάννη Καλβίνου, του Ούλριχ Ζβίγγλιου και άλλων θεολόγων που συνδέονται με τη μεταρρυθμιστική παράδοση άρχισαν επίσης να χρησιμοποιούν αυτό τον όρο. Για να γίνει διάκριση μεταξύ των δύο ευαγγελικών ομάδων, άλλοι άρχισαν να αναφέρονται στις δύο ομάδες ως Ευαγγελικοί Λουθηρανοί και Ευαγγελικοί Μεταρρυθμισμένοι. Ο όρος αναφέρεται επίσης με τον ίδιο τρόπο σε ορισμένες άλλες κύριες ομάδες, για παράδειγμα Ευαγγελικοί Μεθοδιστές. Με την πάροδο του χρόνου η λέξη ευαγγελικός ατονούσε. Οι ίδιοι οι Λουθηρανοί άρχισαν να χρησιμοποιούν τον όρο Λουθηρανός στα μέσα του 16ου αιώνα, προκειμένου να διακριθούν από άλλες ομάδες όπως οι Φιλιππιστές και οι Καλβινιστές.

Μεταρρυθμιστικός
Η γερμανική λέξη reformatorisch, που μεταφράζεται χονδρικά στα ελληνικά ως "μεταρρυθμιστικός", χρησιμοποιείται ως εναλλακτική του ευαγγελικός των γερμανικά και είναι διαφορετική από το μεταρρυθμισμένες (γερμανικά: reformiert), που αναφέρεται σε εκκλησίες που διαμορφώθηκαν από τις ιδέες των Ιωάννη Καλβίνου, Ούλριχ Ζβίγγλιου και άλλων Μεταρρυθμισμένων θεολόγων. Προερχόμενος από τη λέξη «Μεταρρύθμιση», ο όρος εμφανίστηκε περίπου την ίδια εποχή με το ευαγγελικός (1517) και το προτεστάντης (1529)

Θεολογία

Βασικές αρχές

Διάφοροι ειδικοί για το θέμα προσπάθησαν να προσδιορίσουν τι κάνει ένα χριστιανικό δόγμα να ανήκει στον Προτεσταντισμό. Μια κοινή συναίνεση που εγκρίθηκε από τους περισσότερους από αυτούς είναι ότι για να θεωρηθεί ένα χριστιανικό δόγμα προτεσταντικό, πρέπει να αναγνωρίζει τις ακόλουθες τρεις θεμελιώδεις αρχές του Προτεσταντισμού.

Μόνο η γραφή

Η πίστη, όπως τονίστηκε από το Λούθηρο, στην Αγία Γραφή ως η υψηλότερη πηγή αυθεντίας για την εκκλησία. Οι πρώτες εκκλησίες της Μεταρρύθμισης πίστευαν σε μια κριτική, αλλά σοβαρή, ανάγνωση των γραφών και θεωρούσαν την Αγία Γραφή ως πηγή αυθεντίας ανώτερη από την εκκλησιαστική παράδοση. Οι πολλές καταχρήσεις που είχαν συμβεί στη Δυτική Εκκλησία πριν από την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση έκαναν τους Μεταρρυθμιστές να απορρίψουν μεγάλο μέρος της παράδοσής της. Στις αρχές του 20ου αιώνα αναπτύχθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες μια λιγότερο κριτική ανάγνωση της Αγίας Γραφής — οδηγώντας σε μια «φονταμενταλιστική» ανάγνωση της Γραφής. Οι χριστιανοί φονταμενταλιστές διαβάζουν την Αγία Γραφή ως τον «αλάνθαστο» Λόγο του Θεού, όπως κάνουν και οι Καθολικές, οι Ορθόδοξες, οι Αγγλικανικές και οι Λουθηρανικές εκκλησίες, αλλά την ερμηνεύουν κατά κυριολεξία, χωρίς να χρησιμοποιούν την ιστορικοκριτική μέθοδο. Οι Μεθοδιστές και οι Αγγλικανοί διαφέρουν από τους Λουθηρανούς και τους Μεταρρυθμισμένους σε αυτό το δόγμα καθώς διδάσκουν το prima scriptura, που υποστηρίζει ότι η Γραφή είναι η κύρια πηγή για το χριστιανικό δόγμα, αλλά ότι «η παράδοση, η εμπειρία και η λογικής» μπορούν να ενισχύσουν τη χριστιανική θρησκεία όσο είναι σε αρμονία με τη Βίβλο.

Ο «Βιβλικός Χριστιανισμός» που επικεντρώνεται στη βαθιά μελέτη της Αγίας Γραφής είναι χαρακτηριστικός των περισσότερων Προτεσταντών σε αντίθεση με τον «Εκκλησιαστικό Χριστιανισμό», που επικεντρώνεται στην εκτέλεση τελετουργιών και καλών έργων και αντιπροσωπεύεται από τις Καθολικές και τις Ορθόδοξες παραδόσεις. Ωστόσο οι Κουάκεροι και οι Πεντηκοστιανοί δίνουν έμφαση στο Άγιο Πνεύμα και την προσωπική εγγύτητα με την Αγία Γραφή.

Δικαίωση μόνο με την πίστη
Η πεποίθηση ότι οι πιστοί δικαιώνονται ή συγχωρούνται για την αμαρτία μόνο με την προϋπόθεση της πίστης στο Χριστό και όχι με συνδυασμό πίστης και καλών έργων. Για τους Προτεστάντες τα καλά έργα είναι αναγκαία συνέπεια παρά αιτία δικαίωσης. Ωστόσο ενώ η δικαίωση γίνεται μόνο με την πίστη, υπάρχει η θέση ότι η πίστη δεν είναι nuda fides (γυμνή πίστη). Ο Ιωάννης Καλβίνος εξήγησε ότι «είναι επομένως μόνο η πίστη που δικαιώνει και όμως η πίστη που δικαιώνει δεν είναι μόνη: όπως είναι μόνο η θερμότητα του ήλιου που θερμαίνει τη γη και όμως στον ήλιο δεν είναι μόνη». Οι Λουθηρανοί και οι Μεταρρυθμισμένοι Χριστιανοί διαφέρουν από τους Μεθοδιστές ως προς την κατανόηση αυτού του δόγματος.

Παγκόσμια ιεροσύνη των πιστών
Η καθολική ιεροσύνη των πιστών συνεπάγεται το δικαίωμα και το καθήκον των χριστιανών λαϊκών όχι μόνο να διαβάζουν την Αγία Γραφή  στη μητρική γλώσσα τους, αλλά και να συμμετέχουν στη διακυβέρνηση και σε όλες τις δημόσιες υποθέσεις της Εκκλησίας. Αντιτίθεται στο ιεραρχικό σύστημα που θέτει την ουσία και την εξουσία της Εκκλησίας σε μια αποκλειστική ιεροσύνη και που καθιστά τους χειροτονούμενους ιερείς απαραίτητους μεσολαβητές μεταξύ Θεού και λαού. Διακρίνεται από την έννοια της ιεροσύνης όλων των πιστών, που δεν παρείχε στα άτομα το δικαίωμα να ερμηνεύουν την Αγία Γραφή εκτός της χριστιανικής κοινότητας γενικότερα, επειδή η καθολική ιεροσύνη άνοιξε την πόρτα σε μια τέτοια δυνατότητα. Υπάρχουν μελετητές που αναφέρουν ότι αυτό το δόγμα τείνει να εντάσσει όλες τις διακρίσεις στην εκκλησία σε μια ενιαία πνευματική οντότητα. Ο Καλβίνος αναφέρθηκε στην παγκόσμια ιεροσύνη ως έκφραση της σχέσης μεταξύ του πιστού και του Θεού του, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας ενός χριστιανού να έρθει στο Θεό μέσω του Χριστού χωρίς ανθρώπινη διαμεσολάβηση. Υποστήριξε επίσης ότι αυτή η αρχή αναγνωρίζει το Χριστό ως προφήτη, ιερέα και βασιλιά και ότι η ιεροσύνη του μοιράζεται με το λαό του.

Αγία Τριάδα

Οι Προτεστάντες που δέχονται το Σύμβολο της Πίστεως πιστεύουν σε τρία πρόσωπα (το Θεό Πατέρα, το Θεό Υιό και το Θεό Άγιο Πνεύμα) ως ένα Θεό.

Κινήματα που αναδύθηκαν την εποχή της Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης, αλλά δεν ανήκουν στον Προτεσταντισμό, π.χ. ο Ουνιταριανισμός απορρίπτουν την Αγία Τριάδα. Αυτό συχνά αποτελεί λόγο για τον αποκλεισμό του Ουνιταριανικού Οικουμενισμού, του Μονοθεϊστικού Πεντηκοστιανισμού και άλλων κινημάτων από τον Προτεσταντισμό από διάφορους σχολιαστές. Ο Ουνιταριανισμός εξακολουθεί να έχει παρουσία κυρίως στην Τρανσυλβανία, την Αγγλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς και αλλού.

Πέντε solae
Τα Πέντε solae είναι πέντε λατινικές φράσεις (ή συνθήματα) που εμφανίστηκαν κατά την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση και συνοψίζουν τις βασικές διαφορές των μεταρρυθμιστών στις θεολογικές πεποιθήσεις σε αντίθεση με τη διδασκαλία της Καθολικής Εκκλησίας της εποχής. Η λατινική λέξη sola σημαίνει «μόνος», «μόνο» ή «μονός».

Η χρήση των φράσεων ως περιλήψεων διδασκαλίας προέκυψε με την πάροδο του χρόνου κατά τη Μεταρρύθμιση, με βάση την κυρίαρχη λουθηρανική και μεταρρυθμιστική αρχή της sola scriptura (μόνο από τη γραφή).  Αυτή η ιδέα περιέχει τα τέσσερα κύρια δόγματα για την Αγία Γραφή : ότι η διδασκαλία της είναι απαραίτητη για τη σωτηρία (αναγκαιότητα), ότι όλο το δόγμα που είναι απαραίτητο για τη σωτηρία προέρχεται μόνο από την Αγία Γραφή (επάρκεια), ότι όλα όσα διδάσκονται στην Αγία Γραφή είναι σωστά (αλάθητο) και ότι με το Άγιο Πνεύμα να υπερνικά την αμαρτία οι πιστοί μπορούν να διαβάσουν και να κατανοήσουν την αλήθεια από την ίδια την Αγία Γραφή, αν και η κατανόησή της είναι δύσκολη, επομένως τα μέσα που χρησιμοποιούνται για να οδηγήσουν μεμονωμένους πιστούς στην αληθινή διδασκαλία είναι συχνά η αμοιβαία συζήτηση εντός της εκκλησίας (σαφήνεια).

Η αναγκαιότητα και το αλάθητο ήταν καθιερωμένες ιδέες, που συγκέντρωσαν ελάχιστη κριτική, αν και αργότερα έγιναν αντικείμενο συζητήσεων από έξω κατά την Εποχή του Διαφωτισμού. Ωστόσο η πιο αμφιλεγόμενη ιδέα εκείνη την εποχή ήταν η ιδέα ότι ο καθένας μπορούσε απλώς να πάρει την Αγία Γραφή  και να μάθει αρκετά για να κερδίσει τη σωτηρία. Αν και οι μεταρρυθμιστές ασχολούνταν με την εκκλησιολογία (το δόγμα για το πώς λειτουργεί η εκκλησία ως σώμα), είχαν διαφορετική κατανόηση της διαδικασίας με την οποία οι αλήθειες της γραφής εφαρμόζονταν στη ζωή των πιστών, σε σύγκριση με την ιδέα των Καθολικών ότι ορισμένοι άνθρωποι εντός της εκκλησίας, ή ιδέες που ήταν αρκετά παλιές, είχαν ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση του κειμένου.

Η δεύτερη βασική αρχή, sola fide (μόνο με πίστη), είναι ότι η πίστη στο Χριστό αρκεί από μόνη της για την αιώνια σωτηρία και δικαίωση. Αν και υποστηρίζεται από τη γραφή, και ως εκ τούτου λογική συνέπεια του sola scriptura, αυτή είναι η κατευθυντήρια αρχή του έργου του Λούθηρου και των μεταγενέστερων μεταρρυθμιστών. Επειδή το sola scriptura έθεσε την Αγία Γραφή ως τη μόνη πηγή διδασκαλίας, το sola fide αποτελεί επιτομή της κύριας ώθησης της διδασκαλίας στην οποία ήθελαν να επιστρέψουν οι μεταρρυθμιστές, δηλαδή την άμεση, στενή, προσωπική σχέση μεταξύ του Χριστού και του πιστού, εξ ου και ο ισχυρισμός των μεταρρυθμιστών ότι το έργο τους ήταν χριστοκεντρικό.

Τα άλλα solae, ως δηλώσεις, προέκυψαν αργότερα, αλλά η σκέψη που αντιπροσωπεύουν ήταν επίσης μέρος της πρώιμης Μεταρρύθμισης.

 Solus Christus: μόνο ο Χριστός
 Οι Προτεστάντες χαρακτηρίζουν το δόγμα σχετικά με τον Πάπα ως την αντιπροσωπευτική κεφαλή της Εκκλησίας του Χριστού στη γη, την έννοια των ενάρετων έργων του Χριστού και την καθολική ιδέα ενός θησαυροφυλακίου αρετών του Χριστού και των αγίων του, ως άρνηση ότι ο Χριστός είναι ο μόνος μεσολαβητής μεταξύ Θεού και ανθρώπου. Οι Καθολικοί, από την άλλη πλευρά, διατήρησαν την παραδοσιακή αντίληψη του Ιουδαϊσμού για αυτά τα ζητήματα και έκαναν έκκληση στην καθολική συναίνεση της χριστιανικής παράδοσης.
 Sola Gratia: μόνο η Χάρη
 Οι Προτεστάντες αντιλαμβάνονταν ότι η Καθολική σωτηρία εξαρτάται από τη χάρη του Θεού και την αξία των δικών τους έργων. Οι μεταρρυθμιστές υποστήριξαν ότι η σωτηρία είναι ένα δώρο του Θεού (δηλαδή, η πράξη της δωρεάν χάρης του Θεού), που διανέμεται από το Άγιο Πνεύμα χάρη στο λυτρωτικό έργο του Ιησού Χριστού και μόνο. Κατά συνέπεια υποστήριξαν ότι ένας αμαρτωλός δεν γίνεται αποδεκτός από τον Θεό λόγω της αλλαγής που επήλθε στον πιστό με τη χάρη του Θεού, και ότι ο πιστός γίνεται αποδεκτός χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η αξία των έργων του, γιατί κανείς δεν αξίζει τη σωτηρία.[Ματθ. 7:21]
 Soli Deo Gloria: Δόξα μόνο στο Θεό
 Όλη η δόξα οφείλεται μόνο στο Θεό, αφού η σωτηρία επιτυγχάνεται αποκλειστικά μέσω της θέλησής του και της δράσης του—όχι μόνο το δώρο της πανεπαρκούς εξιλέωσης του Ιησού στο σταυρό αλλά και το δώρο της πίστης σε αυτή τη εξιλέωση, που δημιουργήθηκε στην καρδιά του πιστού από το Άγιο Πνεύμα. Οι μεταρρυθμιστές πίστευαν ότι τα ανθρώπινα όντα -ακόμη και οι άγιοι που έχουν αγιοποιηθεί από την Καθολική Εκκλησία, τους πάπες και την εκκλησιαστική ιεραρχία- δεν είναι άξιοι της δόξας.

Η παρουσία του Χριστού στη Θεία Ευχαριστία

Το προτεσταντικό κίνημα άρχισε να αποκλίνει σε διάφορους διακριτούς κλάδους στα μέσα ως τα τέλη του 16ου αιώνα. Ένα από τα κεντρικά σημεία της απόκλισης ήταν η διαμάχη για τη Θεία Ευχαριστία. Οι πρώτοι προτεστάντες απέρριψαν το Καθολικό δόγμα της μετουσίωσης, που διδάσκει ότι το ψωμί και το κρασί που χρησιμοποιούνται στη σχετική ιεροτελεστία της Θείας Λειτουργίας χάνουν τη φυσική τους υπόσταση και μεταμορφώνονται σε σώμα, αίμα, ψυχή και θεότητα του Χριστού. Διαφωνούσαν μεταξύ τους σχετικά με την παρουσία του Χριστού και του σώματος και του αίματός του στη Θεία Κοινωνία.

 Οι Λουθηρανοί υποστηρίζουν ότι κατά τη Θεία Ευχαριστία τα καθαγιασμένα στοιχεία του ψωμιού και του κρασιού είναι το αληθινό σώμα και αίμα του Χριστού «μέσα, με και κάτω από τη μορφή» του ψωμιού και του κρασιού για όλους όσους το τρώνε και το πίνουν, [1Κορ 10:16] ] [11:20,27] ένα δόγμα που οι Λουθηρανικές Ομολογίες αποκαλούν Μυστυριακή ένωση. Ο Θεός προσφέρει ένθερμα σε όλους όσοι συμμετέχουν στο μυστήριο, [Λκ 22:19–20] άφεση αμαρτιών, [Ματθ. 26:28] και αιώνια σωτηρία.
 Οι Μεταρρυθμισμένες εκκλησίες τονίζουν την πραγματική πνευματική παρουσία, ή μυστηριακή παρουσία, του Χριστού, λέγοντας ότι το μυστήριο είναι μια καθαγιαστική χάρη μέσω της οποίας ο εκλεκτός πιστός δεν μετέχει του Χριστού, αλλά απλώς του ψωμιού και του κρασιού παρά των στοιχείων. Οι Καλβινιστές αρνούνται τον ισχυρισμό των Λουθηρανών ότι όλοι οι κοινωνοί, πιστοί και άπιστοι, λαμβάνουν από το στόμα το σώμα και το αίμα του Χριστού στα στοιχεία του μυστηρίου, αλλά αντίθετα δέχονται ότι ο Χριστός είναι ενωμένος με τον πιστό μέσω της πίστης - προς την οποία το δείπνο είναι μια εξωτερική και ορατή βοήθεια. Ο Καλβίνος τονίζει επίσης την πραγματική παρουσία του Χριστού μέσω του Άγιο Πνεύματος κατά τη Θεία Ευχαριστία. Αυτό αναφέρεται συχνά ως δυναμική παρουσία.
 Οι Αγγλικανοί και οι Μεθοδιστές αρνούνται να ορίσουν την Παρουσία, προτιμώντας να την αφήσουν μυστήριο.<ref name="Neal2014">{{cite book|last=Neal|first=Gregory S.|title=Sacramental Theology and the Christian Life|year= 2014|publisher=WestBow Press|isbn=9781490860077|page=111|quote=For Anglicans and Methodists the reality of the presence of Jesus as received through the sacramental elements is not in question. Real presence is simply accepted as being true, its mysterious nature being affirmed and even lauded in official statements like This Holy Mystery: A United Methodist Understanding of Holy Communion.}}</ref> Τα Βιβλία Προσευχής περιγράφουν το ψωμί και το κρασί ως εξωτερικό και ορατό σημάδι μιας εσωτερικής και πνευματικής χάρης που είναι το Σώμα και το Αίμα του Χριστού. Ωστόσο τα λόγια των λειτουργιών τους υποδηλώνουν ότι μπορεί κανείς να κρατήσει την πίστη στην Πραγματική Παρουσία και στο Πνευματικό και Μυστιριακό Παρόν ταυτόχρονα. Για παράδειγμα, «... και μας τάισες με την πνευματική τροφή στο Μυστήριο του σώματος και του Αίματός του». «...την πνευματική τροφή του πιο πολύτιμου Σώματος και Αίματος του Υιού σου Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, και για τη διαβεβαίωσή μας σε αυτά τα ιερά μυστήρια...» American Book of Common Prayer, 1977, σελ. 365–366.
 Οι Αναβαπτιστές δέχονται μια δημοφιλή απλοποίηση της θεολογίας του Ζβίγγλιου, χωρίς να ασχολούνται με τις θεολογικές περιπλοκές όπως υπονοούνται παραπάνω, θεωρώντας τη Θεία Ευχαριστία απλώς ως σύμβολο της κοινής πίστης των συμμετεχόντων, ως ανάμνηση των γεγονότων της σταύρωσης και ως υπενθύμιση της συνύπαρξής τους ως το σώμα του Χριστού (άποψη που αναφέρεται ως μνημόσυνο).

Iστορία
Προμεταρρύθμιση

Ένα από τα πρώτα πρόσωπα που εγκωμιάσθηκε ως πρόδρομος προτεστάντης  είναι ο Ιοβινιανός, που έζησε τον τέταρτο αιώνα μ.Χ. Επιτέθηκε στο μοναχισμό και στον ασκητισμό και πίστευε ότι ένας σωσμένος πιστός δεν μπορεί ποτέ να νικηθεί από το Σατανά.

Τον 9ο αιώνα ο θεολόγος Γκότσαλκ του Oρμπαϊς καταδικάστηκε ως αιρετικός από την Καθολική Εκκλησία. Ο Γκότσαλκ πίστευε ότι η σωτηρία του Ιησού ήταν περιορισμένη και ότι η λύτρωσή του ήταν μόνο για τους εκλεκτούς. Η θεολογία του προανήγγειλε την προτεσταντική μεταρρύθμιση. Ο Ρατράμνους υπερασπίστηκε επίσης τη θεολογία του Γκότσαλκ και απέρριπτε την πραγματική παρουσία του Χριστού στη Θεία Ευχαριστία. Τα γραπτά του επηρέασαν επίσης τη μεταγενέστερη προτεσταντική μεταρρύθμιση. Ο Κλαύδιος του Τορίνο τον 9ο αιώνα είχε επίσης προτεσταντικές ιδέες, όπως η πίστη μόνο και η απόρριψη της υπεροχής του Πέτρου.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1130 ο Αρνόλδος της Μπρέσια, Ιταλός μέλος θρησκευτικού τάγματος, έγινε ένας από τους πρώτους θεολόγους που προσπάθησαν να μεταρρυθμίσουν την Καθολική Εκκλησία. Μετά το θάνατό του οι διδασκαλίες του για την αποστολική πενία κέρδισαν το ενδιαφέρον των Αρνολδιστών και αργότερα ευρύτερα των Βαλδένσιων και των Πνευματικών Φραγκισκανών, αν και καμία γραπτή λέξη του δεν έχει διασωθεί από την επίσημη καταδίκη. Στις αρχές της δεκαετίας του 1170 ο Πέτερ Βάλντο ίδρυσε τους Βαλδένσιους . Υποστήριξε μια ερμηνεία του Ευαγγελίου που οδήγησε σε συγκρούσεις με την Καθολική Εκκλησία. Το 1215 οι Βαλδένσιοι κηρύχθηκαν αιρετικοί και υπέστησαν διώξεις. Παρόλα αυτά το κίνημα συνεχίζει να υπάρχει μέχρι σήμερα στην Ιταλία, ως μέρος της ευρύτερης μεταρρυθμιστικής παράδοσης.

Τη δεκαετία του 1370 ο θεολόγος και ιερέας της Οξφόρδης Τζον Ουίκλιφ —που αργότερα ονομάστηκε «Πρωινός Αστέρας της Μεταρρύθμισης»— ξεκίνησε τη δράση του ως Άγγλος μεταρρυθμιστής. Απέρριψε την παπική εξουσία επί της κοσμικής, μετέφρασε την Αγία Γραφή στη δημοτική αγγλική γλώσσα και κήρυξε αντικληρικές μεταρρυθμίσεις με επίκεντρο αυτή. Η απόρριψή του μιας πραγματικής θεϊκής παρουσίας στα στοιχεία της Θείας Ευχαριστίας προεικόνιζε τις παρόμοιες ιδέες του Ζβίγγλιου του 16ο αιώνα. Οι θαυμαστές του Ουίκλιφέγιναν γνωστοί ως «Λολαρδιστές».

Ξεκινώντας από την πρώτη δεκαετία του 15ου αιώνα ο Γιαν Χους —καθολικός ιερέας, Τσέχος μεταρρυθμιστής και καθηγητής— επηρεασμένος από τα γραπτά του Τζον Ουίκλιφ , ίδρυσε το κίνημα των Χουσιτών. Υποστήριξε σθεναρά το μεταρρυθμιστικό του βοημικό θρησκευτικό δόγμα. Αφορίστηκε και κάηκε στην πυρά στην Κωνσταντία, στο ομώνυμο Επισκοπικό Πριγκιπάτο, το 1415 από κοσμικές αρχές για αμετανόητη και επίμονη αίρεση. Μετά την εκτέλεσή του ξέσπασε εξέγερση και οι Χουσίτες νίκησαν πέντε συνεχείς σταυροφορίες που κήρυξε εναντίον τους ο Πάπας.

Αργότερα θεολογικές διαμάχες προκάλεσαν διάσπαση στο κίνημα των Χουσιτών. Οι Ουτρακουιστές υποστήριξαν ότι τόσο το ψωμί όσο και το κρασί πρέπει να δίνονται στους πιστούς κατά τη Θεία Ευχαριστία. Μια άλλη σημαντική φατρία ήταν οι Ταβορίτες, που αντιτάχθηκαν στους Ουτρακουιστές στη Μάχη του Λιπάνι κατά τους Χουσιτικούς Πολέμους. Υπήρχαν δύο ξεχωριστά κόμματα μεταξύ των Χουσιτών: τα μετριοπαθή και τα ριζοσπαστικά κινήματα. Άλλοι  μικρότεροι τοπικοί κλάδοι των Χουσιτών στη Βοημία περιλάμβαναν τους Αδαμίτες, τους Ορεβίτες, τους Ορφανούς και τους Πραγινούς.

Οι Χουσιτικοί Πόλεμοιολοκληρώθηκαν με τη νίκη του Αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας Σιγισμούνδου, των Καθολικών συμμάχων του και των μετριοπαθών Χουσιτών και την ήττα των ριζοσπαστών Χουσιτών. Εντάσεις προέκυψαν καθώς ο Τριακονταετής Πόλεμος έφτασε στη Βοημία το 1620. Τόσο ο μετριοπαθής όσο και ο ριζοσπαστικός Χουσιτισμός διώκονταν ολοένα και περισσότερο από τους Καθολικούς και τους στρατούς της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Το 14ο αιώνα μια γερμανική μυστικιστική ομάδα ονόματι Gottesfreunde επέκρινε την Καθολική Εκκλησία και τη διαφθορά της. Πολλοί από τους αρχηγούς τους εκτελέστηκαν επειδή επιτέθηκαν στην Καθολική εκκλησία και πίστευαν ότι η κρίση του Θεού θα ερχόταν σύντομα επί της εκκλησίας. Οι Gottesfreunde ήταν ένα δημοκρατικό λαϊκό κίνημα και πρόδρομος της Μεταρρύθμισης και έδιναν μεγάλο βάρος στην αγιότητα και την ευσέβεια.,

Ξεκινώντας το 1475 ο Ιταλός Δομινικανός μοναχός Τζιρόλαμο Σαβοναρόλα έκανε έκκληση για μια χριστιανική ανανέωση. Αργότερα ο ίδιος ο Μαρτίνος Λούθηρος διάβασε μερικά από τα γραπτά του μοναχού και τον εγκωμίασε ως μάρτυρα και πρόδρομο του οποίου οι ιδέες για την πίστη και τη χάρη προέβλεπαν το δόγμα του ίδιου του Λούθηρου για τη δικαίωση μόνο με την πίστη.

Μερικοί από τους οπαδούς του Χους ίδρυσαν την Unitas Fratrum - «Ενότητα των Αδελφών» - που ανανεώθηκε υπό την ηγεσία του κόμη Νικόλαου φον Τσίντσεντορφ στο Χέρνχουτ της Σαξονίας το 1722 μετά τη σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή της στον Τριακονταετή Πόλεμο και την Αντιμεταρρύθμιση. Σήμερα συνήθως αναφέρεται στα αγγλικά ως Εκκλησία της Μοραβίας και στα γερμανικά ως Herrnhuter Brüdergemeine.

Το 15ο αιώνα τρεις Γερμανοί θεολόγοι ήταν πρόδρομοι της μεταρρύθμισης: ο Βέσελ Γκάνσφορτ, ο Γιόχαν Ρούχατ φον Βέσελ και ο Γιοχάνες φον Γκοχ. Είχαν ιδέες όπως ο απόλυτος προορισμός, το sola scriptura και η αόρατη εκκλησία  και αρνήθηκαν τη ρωμαιοκαθολική άποψη για τη δικαίωση και την εξουσία του Πάπα, ενώ αμφισβήτησαν επίσης το μοναχισμό.

Ο Βέσελ Γκάνσφορτ αρνήθηκε επίσης τη μετουσίωση και δεχόταν τη λουθηρανική άποψη για τη δικαίωση μόνο με την πίστη.

Κυρίως Μεταρρύθμιση

Η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση ξεκίνησε ως μια προσπάθεια μεταρρύθμισης της Καθολικής Εκκλησίας.

Στις 31 Οκτωβρίου 1517 (Παραμονή των Αγίων Πάντων) ο Μαρτίνος Λούθηρος φέρεται να κάρφωσε τις Ενενήντα πέντε Θέσεις του (Διαμάχη για τη Δύναμη των Συγχωροχαρτιών) στην πόρτα της Εκκλησίας των Αγίων Πάντων στη Βιτεμβέργη της Γερμανίας, περιγράφοντας λεπτομερώς δογματικές και πρακτικές καταχρήσεις της Καθολικής Εκκλησίας, ειδικά την πώληση συγχωροχαρτιών. Οι θέσεις αμφισβητούσαν και επέκριναν πολλές πτυχές της Εκκλησίας και του παπισμού, συμπεριλαμβανομένης της πρακτικής του καθαρτηρίου, της ατομικής κρίσης και της εξουσίας του πάπα. Ο Λούθηρος θα γράψει αργότερα έργα κατά της καθολικής αφοσίωσης στην Παναγία, της μεσιτείας των αγίων και της αφοσίωσης σε αυτούς, της υποχρεωτικής κληρικής αγαμίας, του μοναχισμού, της εξουσίας του πάπα, του εκκλησιαστικού νόμου, της μομφής και του αφορισμού, του ρόλου των κοσμικών αρχόντων σε θρησκευτικά ζητήματα, της σχέσης Χριστιανισμού και νόμου, των καλών πράξεων και των μυστηρίων.

Η Μεταρρύθμιση ήταν ένας θρίαμβος του αλφαβητισμού και του τυπογραφικού πιεστήριου] που εφευρέθηκε από τον Ιωάννη Γουτεμβέργιο. Η μετάφραση της Αγίας Γραφής στα γερμανικά από το Λούθηρο ήταν μια αποφασιστική στιγμή για τη διάδοση του αλφαβητισμού και ενθάρρυνε επίσης την εκτύπωση και τη διανομή βιβλίων και φυλλαδίων. Από το 1517 και μετά θρησκευτικά φυλλάδια πλημμύρισαν μεγάλο μέρος της Ευρώπης.

Μετά τον αφορισμό του Λούθηρου και την καταδίκη της Μεταρρύθμισης από τον Πάπα το έργο και τα γραπτά του Ιωάννη Καλβίνου άσκησαν επιρροή στην καθιέρωση μιας χαλαρής συναίνεσης μεταξύ διαφόρων ομάδων στην Ελβετία, τη Σκωτία, την Ουγγαρία, τη Γερμανία και αλλού. Μετά την εκδίωξη του Επισκόπου του το 1526 και τις ανεπιτυχείς προσπάθειες του μεταρρυθμιστή της Βέρνης Γκιγιόμ Φαρέλ, ο Καλβίνος κλήθηκε να χρησιμοποιήσει την οργανωτική ικανότητα που είχε συγκεντρώσει ως σπουδαστής της Νομικής για να πειθαρχήσει την πόλη της Γενεύης. Τα Διατάγματά του του 1541 περιλάμβαναν τη συνεργασία για τις εκκλησιαστικές υποθέσεις του Δημοτικού συμβουλίου με το εκκλησιαστικό, για να φέρει την ηθική σε όλους τους τομείς της ζωής. Μετά την ίδρυση της Ακαδημίας της Γενεύης το 1559, η πόλη έγινε η ανεπίσημη πρωτεύουσα του προτεσταντικού κινήματος, παρέχοντας καταφύγιο σε προτεστάντες εξόριστους από όλη την Ευρώπη και εκπαιδεύοντάς τους ως καλβινιστές ιεραπόστολους. Η πίστη συνέχισε να εξαπλώνεται μετά το θάνατο του Καλβίνου το 1563.

Ο προτεσταντισμός εξαπλώθηκε επίσης από τα γερμανικά εδάφη στη Γαλλία, όπου οι Προτεστάντες πήραν το παρατσούκλι Ουγενότοι (ένας όρος κάπως ανεξήγητης προέλευσης). Ο Καλβίνος συνέχισε να ενδιαφέρεται για τις γαλλικές θρησκευτικές υποθέσεις από τη βάση του στη Γενεύη. Εκπαίδευε τακτικά ποιμένες για να ηγούνται των εκκλησιών στη Γαλλία. Παρά τις μεγάλες διώξεις η μεταρρυθμιστική παράδοση σημείωσε σταθερή πρόοδο σε μεγάλα τμήματα του έθνους, απευθύνοντας έκκληση στους ανθρώπους που ήταν αποξενωμένοι από την αυθάδεια και τον εφησυχασμό του καθολικού κατεστημένου. Ο γαλλικός προτεσταντισμός απέκτησε ευδιάκριτο πολιτικό χαρακτήρα, που έγινε ακόμη πιο εμφανής από τον προσηλυτισμό ευγενών κατά τη δεκαετία του 1550. Αυτό δημιούργησε τις προϋποθέσεις για μια σειρά από συγκρούσεις, γνωστές ως Γαλλικοί Θρησκευτικοί Πόλεμοι. Οι εμφύλιοι πόλεμοι απέκτησαν ώθηση με τον ξαφνικό θάνατο του Ερρίκου Β' της Γαλλίας το 1559. Η θηριωδία και η οργή έγιναν τα καθοριστικά χαρακτηριστικά της εποχής, που κορυφώθηκαν με τη Σφαγή της Νύχτας του Αγίου Βαρθολομαίου τον Αύγουστο του 1572, όταν η παράταξη των Καθολικών εξολόθρευσε 30.000 ως 100.000 Ουγενότους σε όλη τη Γαλλία. Οι πόλεμοι ολοκληρώθηκαν μόνο όταν ο Ερρίκος Δ΄ της Γαλλίας εξέδωσε το Διάταγμα της Νάντης, υποσχόμενος επίσημη ανοχή της προτεσταντικής μειονότητας, αλλά υπό εξαιρετικά περιορισμένους όρους. Ο καθολικισμός παρέμεινε η κρατική θρησκεία και οι περιουσίες των Γάλλων Προτεσταντών περιορίστηκαν σταδιακά τον επόμενο αιώνα, με αποκορύφωμα το Διάταγμα του Φονταινεμπλώ του Λουδοβίκου ΙΔ΄, που ανακάλεσε το Διάταγμα της Νάντης και έκανε τον Καθολικισμό τη μοναδική νόμιμη θρησκεία για άλλη μια φορά. Απαντώντας στο Διάταγμα του Φονταινεμπλώ ο Φρειδερίκος Γουλιέλμος Α', Εκλέκτορας του Βρανδεμβούργου, διακήρυξε το Διάταγμα του Πότσδαμ, δίνοντας ελεύθερη διέλευση στους Ουγενότες πρόσφυγες. Στα τέλη του 17ου αιώνα πολλοί Ουγενότοι κατέφυγαν στην Αγγλία, την Ολλανδία, την Πρωσία, την Ελβετία και τις αγγλικές και ολλανδικές υπερπόντιες αποικίες. Μια σημαντική κοινότητα στη Γαλλία παρέμεινε στην περιοχή Σεβέν.

Παράλληλα με τα γεγονότα στη Γερμανία ξεκίνησε ένα κίνημα στην Ελβετία υπό την ηγεσία του Ούλριχ Ζβίγγλιου. Ο Ζβίγγλιος ήταν λόγιος και ιεροκήρυκας, που το 1518 μετακόμισε στη Ζυρίχη. Αν και τα δύο κινήματα συμφώνησαν σε πολλά θεολογικά ζητήματα, κάποιες ανεπίλυτες διαφορές τα κράτησαν χωριστά. Μια μακροχρόνια δυσαρέσκεια μεταξύ των Γερμανικών Κρατών και της Ελβετικής Συνομοσπονδίας οδήγησε σε έντονες συζητήσεις σχετικά με το πόσο ο Ζβίγγλιος όφειλε τις ιδέες του στο Λουθηρανισμό. Ο Γερμανός Πρίγκιπας Φίλιππος της Έσσης διείδε τη δυνατότητα να δημιουργήσει μια συμμαχία μεταξύ του Ζβίγγλιου και του Λούθηρου. Μια συνάντηση πραγματοποιήθηκε στο κάστρο του το 1529, σήμερα γνωστό ως Συνέδριο του Μάρμπουργκ, που έχει γίνει διαβόητο για την αποτυχία του. Οι δύο άνδρες δεν μπόρεσαν να καταλήξουν σε καμία συμφωνία λόγω της διαμάχης τους για ένα βασικό δόγμα.

Το 1534 ο Βασιλιάς Ερρίκος Η' έβαλε τέλος σε κάθε παπική δικαιοδοσία στην Αγγλία, όταν ο Πάπας δεν ακύρωσε το γάμο του με την Αικατερίνη της Αραγονίας (λόγω πολιτικών σκέψεων που αφορούσαν τον Άγιο Ρωμαίο Αυτοκράτορα)  γεγονός που άνοιξε την πόρτα σε μεταρρυθμιστικές ιδέες. Οι μεταρρυθμιστές στην Εκκλησία της Αγγλίας εναλλάσσονταν μεταξύ συμπάθειας για την αρχαία καθολική παράδοση και περισσότερων μεταρρυθμιστικών αρχών, δημιουργώντας σταδιακά μια παράδοση που θεωρείται μέσος δρόμος (via media) μεταξύ της καθολικής και της προτεσταντικής παράδοσης. Η Αγγλική Μεταρρύθμιση ακολούθησε μια ιδιαίτερη πορεία. Ο διαφορετικός χαρακτήρας της Αγγλικής Μεταρρύθμισης προήλθε κυρίως από το γεγονός ότι οδηγήθηκε αρχικά από τις πολιτικές ανάγκες του Ερρίκου Η΄. Ο Βασιλιάς Ερρίκος αποφάσισε να αποσπάσει την Εκκλησία της Αγγλίας από την εξουσία της Ρώμης. Το 1534 η Πράξη της Υπεροχής αναγνώρισε τον Ερρίκο ως the only Supreme Head on earth of the Church of England (τη μόνη Ανώτατη Κεφαλή επί γης της Εκκλησίας της Αγγλίας). Μεταξύ 1535 και 1540, υπό τον Τόμας Κρόμγουελ, τέθηκε σε εφαρμογή η πολιτική που είναι γνωστή ως Διάλυση των Μοναστηριών. Μετά από μια σύντομη καθολική παλινόρθωση επί της βασιλείας της [Μαρία Α΄ της Αγγλίας|[Μαρίας Α' αναπτύχθηκε μια χαλαρή συναίνεση επί της βασιλείας της Ελισάβετ Α΄. Ο Ελισαβετιανός Θρησκευτικός Διακανονισμός διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό τον Αγγλικανισμό σε μια ξεχωριστή εκκλησιαστική παράδοση. Ο συμβιβασμός ήταν δύσκολος και δεκτικός ερμηνείας μεταξύ του ακραίου Καλβινισμού από τη μια και του Καθολικισμού από την άλλη. Ήταν σχετικά επιτυχημένος μέχρι την Πουριτανική Επανάσταση ή Αγγλικό Εμφύλιο Πόλεμο το 17ο αιώνα.

Η επιτυχία της Αντιμεταρρύθμισης στην ηπειρωτική Ευρώπη και η ανάπτυξη ενός Πουριτανικού κόμματος αφοσιωμένου στην περαιτέρω προτεσταντική μεταρρύθμιση πόλωσε την Ελισαβετιανή Εποχή. Το πρώιμο πουριτανικό κίνημα ήταν ένα κίνημα για μεταρρυθμίσεις στην Εκκλησία της Αγγλίας. Η επιθυμία ήταν η Εκκλησία της Αγγλίας να μοιάζει περισσότερο με τις προτεσταντικές εκκλησίες της Ευρώπης, ιδιαίτερα της Γενεύης. Το μεταγενέστερο πουριτανικό κίνημα, που συχνά αναφέρεται ως διαφωνούντες και αντικομφορμιστές, οδήγησε τελικά στο σχηματισμό διαφόρων μεταρρυθμιστικών δογμάτων.

Η Σκωτσέζικη Μεταρρύθμιση του 1560 διαμόρφωσε αποφασιστικά την Εκκλησία της Σκωτίας. Η Μεταρρύθμιση στη Σκωτία κορυφώθηκε εκκλησιαστικά με την ίδρυση μιας εκκλησίας σύμφωνα με τις μεταρρυθμιστικές γραμμές και πολιτικά με τον θρίαμβο της αγγλικής επιρροής έναντι της γαλλικής. Ο Τζον Νοξ] θεωρείται ο ηγέτης της Σκωτσέζικης Μεταρρύθμισης. Το Σκωτσέζικο Κοινοβούλιο της Μεταρρύθμισης του 1560 απέρριψε την εξουσία του πάπα με τον Νόμο περί Παπικής Δικαιοδοσίας του 1560, απαγόρευσε την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας και ενέκρινε μια Προτεσταντική Ομολογία Πίστεως. Αυτό κατέστη δυνατή με μια επανάσταση κατά της γαλλικής ηγεμονίας υπό το καθεστώς της αντιβασιλείας της Μαρίας του Γκιζ, που κυβερνούσε τη Σκωτία στο όνομα της απούσας κόρης της.

Μερικοί από τους σημαντικότερους ακτιβιστές της Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης ήταν οι Ιάκωβος Αρμίνιος, Θεόδωρος Μπέζα, Μάρτιν Μπούτσερ, Αντρεας φον Κάρλσταντ, Χάινριχ Μπούλινγκερ, Μπαλτάζαρ Χουμπμάγερ, Τόμας Κράνμερ, Γκιγιόμ Φαρέλ, Τόμας Μύντσερ, Λαουρέντιους Πέτρι, Oλαους Πέτρι, Φίλιππος Μελάγχθων, Μένο Σίμονς, Λουί ντε Μπερκέν, Πρίμορ Τρούμπαρ και Τζον Σμυθ.

Κατά τη διάρκεια αυτής της θρησκευτικής αναταραχής ο Γερμανικός Πόλεμος των Χωρικών του 1524–25 σάρωσε τα πριγκιπάτα της Βαυαρίας, της Θουριγγίας και της Σουαβίας. Μετά τον Ογδοηκονταετή Πόλεμο στις Κάτω Χώρες και τους Γαλλικούς Θρησκευτικούς Πολέμους η ομολογιακή διαίρεση των κρατών της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ξέσπασε τελικά στον Τριακονταετή Πόλεμο μεταξύ 1618 και 1648, πουκατέστρεψε μεγάλο μέρος της Γερμανίας, σκοτώνοντας μεταξύ 25 % και 40% του πληθυσμού της. Οι βασικές αρχές της Συνθήκης της Βεστφαλίας, που τερμάτισε τον Τριακονταετή Πόλεμο, ήταν:

 Όλα τα μέρη θα αναγνώριζαν τώρα την Ειρήνη του Άουγκσμπουργκ του 1555, με την οποία κάθε πρίγκιπας είχε το δικαίωμα να καθορίσει τη θρησκεία του κράτους του, με τις επιλογές να είναι ο Καθολικισμός, ο Λουθηρανισμός και τώρα ο Καλβινισμός. (η αρχή του cuius regio, eius religio)
 Οι Χριστιανοί που ζούσαν σε πριγκιπάτα όπου το δόγμα τους δεν ήταν η καθιερωμένη εκκλησία είχαν εγγυημένο το δικαίωμα να ασκούν την πίστη τους δημόσια κατά τις καθορισμένες ώρες και κατ' ιδίαν κατά τη θέλησή τους.
 Η συνθήκη τερμάτισε επίσης ουσιαστικά την πανευρωπαϊκή πολιτική εξουσία του παπισμού. Ο Πάπας Ιννοκέντιος Ι΄ κήρυξε τη συνθήκη «άκυρη, κενή άδικη, άδικη, καταδικαστέα, φαύλη, ανόητη, κενή νοήματος και αποτελέσματος για όλες τις εποχές» στο χρυσόβουλό του Zelo Domus Dei. Οι Ευρωπαίοι ηγεμόνες, καθολικοί και προτεστάντες, αγνόησαν την ετυμηγορία του.

Μεταμεταρρύθμιση

Οι Μεγάλες Αφυπνίσεις ήταν περίοδοι ταχείας και θεαματικής θρησκευτικής αναβίωσης στην αγγλοαμερικανική θρησκευτική ιστορία.

Η Πρώτη Μεγάλη Αφύπνιση ήταν ένα ευαγγελικό και αναζωογονητικό κίνημα που σάρωσε την Προτεσταντική Ευρώπη και τη Βρετανική Αμερική, ειδικά τις Αμερικανικές αποικίες τις δεκαετίες του 1730 και του 1740, αφήνοντας μόνιμο αντίκτυπο στον αμερικανικό προτεσταντισμό. Προέκυψε από έντονα κηρύγματα που έδιναν στους ακροατές μια αίσθηση βαθιάς προσωπικής αποκάλυψης της ανάγκης τους για σωτηρία από τον Ιησού Χριστό. Μακριά από τις τελετουργίες, το τυπικό, το μυστηριακό και την ιεραρχία, έκανε το Χριστιανισμό έντονα προσωπικό για το μέσο άνθρωπο, καλλιεργώντας μια βαθιά αίσθηση πνευματικής πεποίθησης και λύτρωσης και ενθαρρύνοντας την ενδοσκόπηση και τη δέσμευση σε ένα νέο πρότυπο προσωπικής ηθικής.

Η Δεύτερη Μεγάλη Αφύπνιση ξεκίνησε γύρω στο 1790. Κέρδισε δυναμική από το 1800. Μετά το 1820 ο αριθμός των μελών αυξήθηκε γρήγορα στα εκκλησιάσματα των Βαπτιστών και Μεθοδιστών, των οποίων οι ιεροκήρυκες ηγήθηκαν του κινήματος. Κορυφώθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1840. Έχει περιγραφεί ως αντίδραση ενάντια στο σκεπτικισμό, το ντεϊσμό και τον ορθολογισμό, αν και δεν είναι πλήρως κατανοητό γιατί αυτές οι δυνάμεις έγιναν αρκετά πιεστικές εκείνη την εποχή για να πυροδοτήσουν αναβιώσεις. Ενέγραψε εκατομμύρια νέα μέλη στα υπάρχοντα ευαγγελικά δόγματα και οδήγησε στον σχηματισμό νέων δογμάτων.

Η Τρίτη Μεγάλη Αφύπνιση αναφέρεται σε μια υποτιθέμενη ιστορική περίοδο που σημαδεύτηκε από θρησκευτικό ακτιβισμό στην αμερικανική ιστορία και εκτείνεται από τα τέλη της δεκαετίας του 1850 ως τις αρχές του 20ού αιώνα. Επηρέασε τα ευσεβιστικά προτεσταντικά δόγματα και είχε έντονο το στοιχείο του κοινωνικού ακτιβισμού. Συγκέντρωσε δύναμη από τη μεταχιλιαστική πεποίθηση ότι η Δευτέρα Παρουσία του Χριστού θα συνέβαινε αφού η ανθρωπότητα θα είχε μεταρρυθμίσει ολόκληρη τη γη. Συνδέθηκε με το Κοινωνικό Κίνημα του Ευαγγελίου, που εφάρμοζε το Χριστιανισμό σε κοινωνικά ζητήματα και απέκτησε τη δύναμή του από την Αφύπνιση, όπως και το παγκόσμιο ιεραποστολικό κίνημα. Νέα κινήματα εμφανίστηκαν, όπως το Αγιαστικό, του Ναζωραίου και της Χριστιανικής Επιστήμης.

Η Τέταρτη Μεγάλη Αφύπνιση ήταν μια χριστιανική θρησκευτική αφύπνιση που ορισμένοι μελετητές -κυρίως ο Ρόμπερτ Φόγκελ- αναφέρουν ότι έλαβε χώρα στις Ηνωμένες Πολιτείες στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές εκείνης του 1970, ενώ άλλοι αναφέρονται στην εποχή που ακολούθησε το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ορολογία είναι αμφιλεγόμενη. Έτσι η ίδια η ιδέα μιας Τέταρτης Μεγάλης Αφύπνισης δεν έχει γίνει γενικά αποδεκτή..

Το 1814 η Le Réveil (Αναβίωση) σάρωσε τις καλβινιστικές περιοχές της Ελβετίας και της Γαλλίας.

Το 1904 μια προτεσταντική αναβίωση στην Ουαλία είχε τεράστιο αντίκτυπο στον τοπικό πληθυσμό. Μέρος του βρετανικού εκσυγχρονισμού, προσέλκυσε πολλούς ανθρώπους στις εκκλησίες, ιδιαίτερα των Μεθοδιστών και των Βαπτιστών.

Μια αξιοσημείωτη εξέλιξη στον Προτεσταντικό Χριστιανισμό του 20ού αιώνα ήταν η άνοδος του σύγχρονου κινήματος της Πεντηκοστής. Με μεθοδιστικές και γουεσλεϋανές ρίζες προέκυψε από συναντήσεις σε μια αστική αποστολή στην οδό Αζούσα στο Λος Άντζελες. Από εκεί εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο, μεταφερόμενο από εκείνους που βίωσαν ότι πίστευαν ότι ήταν θαυματουργές κινήσεις του Θεού. Αυτές οι εκδηλώσεις που μοιάζουν με την Πεντηκοστή έχουν σταθερά αναφερθεί σε όλη την ιστορία, όπως παρατηρήθηκαν στις δύο Μεγάλες Αφυπνίσεις. Ο Πεντηκοστιανισμός, που με τη σειρά του γέννησε το Χαρισματικό κίνημα μέσα σε ήδη καθιερωμένα δόγματα, εξακολουθεί να είναι μια σημαντική δύναμη στο Δυτικό Χριστιανισμό.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες και αλλού στον κόσμο υπήρξε μια αξιοσημείωτη άνοδος της ευαγγελικής πτέρυγας των προτεσταντικών δογμάτων, ειδικά εκείνων που είναι πιο αποκλειστικά ευαγγελικές, και μια αντίστοιχη παρακμή του κυρίαρχου ρεύματος των φιλελεύθερων εκκλησιών. Στην εποχή μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο ο Φιλελεύθερος Χριστιανισμός βρισκόταν σε άνοδο και σημαντικός αριθμός θεολογικών διδασκαλιών γινόταν επίσης από φιλελεύθερη σκοπιά. Στην εποχή μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο η τάση άρχισε να επιστρέφει προς το συντηρητικό στρατόπεδο στη διδασκαλία και τις εκκλησιαστικές δομές της Αμερικής.

Στην Ευρώπη υπήρξε μια γενική απομάκρυνση από τον εκκλησιασμό και την πίστη στις χριστιανικές διδασκαλίες και μια κίνηση προς την κοσμικότητα. Ο Διαφωτισμός είναι σε μεγάλο βαθμό υπεύθυνος για τη διάδοση της κοσμικότητα. Μερικοί μελετητές συζητούν τη σχέση μεταξύ του προτεσταντισμού και της ανόδου της κοσμικότητα και φέρνουν ως επιχείρημα την ευρεία ελευθερία στις χώρες με προτεσταντική πλειοψηφία. Ωστόσο το μοναδικό παράδειγμα της Γαλλίας καταδεικνύει ότι ακόμη και στις χώρες με καθολική πλειοψηφία ο συντριπτικός αντίκτυπος του Διαφωτισμού έχει φέρει ακόμα πιο ισχυρή κοσμικότητα και ελευθερία σκέψης πέντε αιώνες αργότερα. Είναι πιο αξιόπιστο να θεωρήσουμε ότι η Μεταρρύθμιση επηρέασε τους κριτικούς στοχαστές των επόμενων αιώνων, παρέχοντας διανοητικό, θρησκευτικό και φιλοσοφικό έδαφος πάνω στο οποίο οι μελλοντικοί φιλόσοφοι θα μπορούσαν να επεκτείνουν την κριτική τους στην εκκλησία, στις θεολογικές, φιλοσοφικές, κοινωνικές της παραδοχές της εποχής. Θα πρέπει να υπενθυμίσουμε όμως ότι οι αρχικοί φιλόσοφοι του Διαφωτισμού υπερασπίζονταν μια χριστιανική αντίληψη για τον κόσμο, αλλά αυτή αναπτύχθηκε μαζί με μια σφοδρή και αποφασιστική κριτική της Εκκλησίας, της πολιτικής της, της ηθικής της, της κοσμοθεωρίας της, των επιστημονικών και πολιτισμικών της παραδοχών. που οδήγησε στην υποτίμηση όλων των μορφών θεσμοθετημένου χριστιανισμού, που επεκτάθηκε στο πέρασμα των αιώνων. Αυτό οδήγησε τελικά στη μείωση του Χριστιανισμού σε μια απλή θρησκεία ανάμεσα σε άλλες, στις περισσότερες από τις κοσμικές χώρες, προτεσταντικές ή καθολικές, από τις οποίες προήλθαν οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού. Στη Βόρεια και Νότια Αμερική και την Αυστραλία το ποσοστό των εκκλησιαζόμενων είναι πολύ υψηλότερο από ό,τι στην Ευρώπη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ιδιαίτερα θρησκευόμενες σε σύγκριση με άλλες ανεπτυγμένες χώρες. Η Νότια Αμερική, ιστορικά Καθολική, έχει βιώσει μια μεγάλη ευαγγελική, ιδιαίτερα Πεντηκοστιανική επίδραση τον 20ο και τον 21ο αιώνα. Στην Ασία ο Προτεσταντισμός αυξάνεται επίσης μέσω της αυξανόμενης παρουσίας των ευαγγελικών, ειδικά στη Νοτιοανατολική Ασία.

Ριζοσπαστική Μεταρρύθμιση 

Σε αντίθεση με τα κινήματα του κύριου ρεύματος, Λουθηρανικό, Καλβινιστικό και του Ζβίγγλιου, η Ριζοσπαστική Μεταρρύθμιση, που δεν είχε κρατική προστασία, γενικά εγκατέλειψε την ιδέα της «ορατής Εκκλησίας» ως διαφορετικής από την «αόρατη Εκκλησία». Ήταν μια ορθολογική επέκταση της εγκεκριμένης από το κράτος προτεσταντικής διαφωνίας, που πήγε την αξία της ανεξαρτησίας από την κατεστημένη εξουσία ένα βήμα παραπέρα, υποστηρίζοντας το ίδιο για το κοσμικό κράτος. Η Ριζοσπαστική Μεταρρύθμιση δεν ανήκε στο κυρίαρχο ρεύμα, αν και σε μέρη της Γερμανίας, της Ελβετίας και της Αυστρίας, η πλειοψηφία συμπαθούσε τη Ριζοσπαστική Μεταρρύθμιση παρά τις έντονες διώξεις που αντιμετώπιζε τόσο από τους Καθολικούς όσο και από τους Δεσποτικούς Προτεστάντες.

Οι πρώτοι Αναβαπτιστές πίστευαν ότι η αναμόρφωσή τους πρέπει να εξαγνίσει όχι μόνο τη θεολογία αλλά και την πραγματική ζωή των Χριστιανών, ιδιαίτερα τις πολιτικές και κοινωνικές τους σχέσεις.. Επομένως η εκκλησία δεν πρέπει να στηρίζεται από το κράτος, ούτε από δέκατα και φόρους, ούτε με τη χρήση του ξίφους. Ο Χριστιανισμός ήταν θέμα ατομικής πεποίθησης, που δεν μπορούσε να επιβληθεί σε κανέναν, αλλά μάλλον απαιτούσε προσωπική απόφαση για αυτόν.. Προτεστάντες εκκλησιαστικοί ηγέτες όπως ο Χουμπμάγερ και ο Χόφμαν κήρυξαν την ακυρότητα του βαπτίσματος των νηπίων, υποστηρίζοντας το βάπτισμα μετά τον προσηλυτισμό («βάπτισμα πιστού»). Αυτό δεν ήταν ένα δόγμα για τους μεταρρυθμιστές, αλλά διδαγμένο από προηγούμενες ομάδες, όπως οι Καθαροί το 1147. Αν και οι περισσότεροι από τους Ριζοσπάστες Μεταρρυθμιστές ήταν Αναβαπτιστές, ορισμένοι δεν ταυτίστηκαν με την κυρίαρχη Αναβαπτιστική παράδοση. Ο Τόμας Μύντσερ συμμετείχε στον Πόλεμο των Γερμανών Χωρικών. Ο Αντρεας Κάρλσταντ διαφώνησε θεολογικά με τον Ούλριχ Ζβίγγλιο και το Μαρτίνο Λούθηρο, διδάσκοντας τη μη βία και αρνούμενος να βαφτίσει βρέφη ενώ δεν ξαναβάφτιζε ενήλικες πιστούς. Ο Κάσπαρ Σβένκφελντ και ο Σεμπάστιαν Φρανκ επηρεάστηκαν από το γερμανικό μυστικισμό και τον πνευματισμό.

Κατά την άποψη πολλών που σχετίζονταν με τη Ριζοσπαστική Μεταρρύθμιση η Δεσποτική Μεταρρύθμιση δεν είχε προχωρήσει αρκετά. Ο ριζοσπαστικός μεταρρυθμιστής Αντρεας φον Μπόντενσταϊν Κάρλσταντ, για παράδειγμα, αναφέρθηκε στους Λουθηρανούς θεολόγους της [[Βιτεμβέργη]ς ως «νέους παπιστές». Δεδομένου ότι ο όρος "magister" σημαίνει επίσης "δάσκαλος", η Δεσποτική (Magisterial) Μεταρρύθμιση χαρακτηρίζεται επίσης από την έμφαση στην εξουσία ενός δασκάλου. Αυτό γίνεται εμφανές στην εξέχουσα θέση του Λούθηρου, του Καλβίνου και του Ζβίγγλιου ως ηγετών των μεταρρυθμιστικών κινημάτων στους αντίστοιχους τομείς της διακονίας τους. Λόγω της εξουσίας τους επικρίθηκαν συχνά από τους Ριζοσπαστικούς Μεταρρυθμιστές ότι έμοιαζαν πολύ με τους Πάπες της Ρώμης. Μια πιο πολιτική πλευρά της Ριζοσπαστικής Μεταρρύθμισης μπορεί να φανεί στη σκέψη και την πρακτική του Χανς Χουτ, αν και τυπικά ο Αναβαπτισμός έχει συνδεθεί με τον πασιφισμό.

Ο αναβαπτισμός με τη μορφή της ποικίλης διαφοροποίησής του, όπως οι Άμις, οι Μεννονίτες και οι Χουττερίτες, προήλθε από τη Ριζοσπαστική Μεταρρύθμιση. Αργότερα στους αναβαπτιστικούς κύκλους θα εμφανιστούν οι Αδελφοί Σβαρτσενάου και η Αποστολική Χριστιανική Εκκλησία.

Δόγματα

Οι προτεστάντες αναφέρονται σε συγκεκριμένες ομάδες εκκλησιασμάτων ή εκκλησιών που μοιράζονται κοινά θεμελιώδη δόγματα και το όνομα των ομάδων τους. Ο όρος δόγμα (εθνικό σώμα) πρέπει να διακρίνεται από τον κλάδο (ομολογιακή οικογένεια, παράδοση), κοινωνία (διεθνές σώμα) και εκκλησίασμα (εκκλησία). Ένα παράδειγμα (αυτός δεν είναι καθολικός τρόπος ταξινόμησης των προτεσταντικών εκκλησιών, καθώς μερικές φορές μπορεί να διαφέρουν ευρέως στις δομές τους) για να δείξουμε τη διαφορά:

Κλάδος/ομολογιακή οικογένεια/παράδοση: Μεθοδισμός
Κοινότητα/διεθνές σώμα: Παγκόσμιο Συμβούλιο Μεθοδιστών
Δόγμα/εθνικό σώμα: Ενωμένη Μεθοδιστική Εκκλησία
Εκκλησίασμα/εκκλησία: Πρώτη Ενωμένη Μεθοδιστική Εκκλησία (Πέιντσβιλ, Κεντάκι)

Οι Προτεστάντες απορρίπτουν το δόγμα της Καθολικής Εκκλησίας ότι είναι η μόνη αληθινή εκκλησία, με κάποια διδακτική πίστη στην αόρατη εκκλησία, που αποτελείται από όλους όσοι δηλώνουν πίστη στον Ιησού Χριστό. Η Λουθηρανική Εκκλησία θεωρεί εαυτήν παραδοσιακά ως τον «κύριο κορμό του ιστορικού Χριστιανικού Δέντρου» που ιδρύθηκε από το Χριστό και τους Αποστόλους, υποστηρίζοντας ότι κατά τη Μεταρρύθμιση η Εκκλησία της Ρώμης εξέπεσε. Ορισμένα προτεσταντικά δόγματα αποδέχονται αυτό λιγότερο άλλα και η βασική ορθοδοξία ορισμένων αμφισβητείται από τις περισσότερες άλλες. Μεμονωμένα δόγματα έχουν επίσης σχηματιστεί από πολύ λεπτές θεολογικές διαφορές. Άλλα είναι απλώς περιφερειακές ή εθνοτικές εκφράσεις των ίδιων πεποιθήσεων. Επειδή τα πέντε μόνο είναι τα κύρια αξιώματα της προτεσταντικής πίστης, ανεξάρτητες ομάδες και οργανώσεις θεωρούνται επίσης προτεσταντικές.

Διάφορα οικουμενικά κινήματα προσπάθησαν να συνεργαστούν ή να αναδιοργανώσουν τα διάφορα διαιρεμένα προτεσταντικά δόγματα, σύμφωνα με διάφορα μοντέλα ένωσης, αλλά οι διαιρέσεις συνεχίζουν να υπερισχύουν των ενώσεων, καθώς δεν υπάρχει καμία κυρίαρχη εξουσία στην οποία όλες οι εκκλησίες οφείλουν πίστη, που να μπορεί να την ορίσει με έγκυρο τρόπο. Τα περισσότερα δόγματα μοιράζονται κοινές πεποιθήσεις στις κύριες πτυχές της χριστιανικής πίστης, ενώ διαφέρουν σε πολλά δευτερεύοντα θέματα, αν και τι είναι μείζον και τι είναι δευτερεύον είναι θέμα ιδιοσυγκρασιακής πίστης.

Αρκετές χώρες έχουν ιδρύσει τις εθνικές τους εκκλησίες, συνδέοντας την εκκλησιαστική δομή με το κράτος. Ενα προτεσταντικό δόγμα έχει καθιερωθεί ως επίσημη θρησκεία σε ορισμένες Βόρειες Χώρες. Η Δανία (συμπεριλαμβανομένης της Γροιλανδίας), οι Νήσοι Φερόες (η εκκλησία της είναι ανεξάρτητη από το 2007), η Ισλανδία και η ΝορβηγίαStaten skal ikke lenger ansette biskoper , NRK έχουν ιδρύσει Ευαγγελικές Λουθηρανικές εκκλησίες. Το Τουβαλού έχει τη μοναδική επίσημη εκκλησία Μεταρρυθμιστικής παράδοσης στον κόσμο και η Τόνγκα Μεθοδιστικής παράδοσης. Η Εκκλησία της Αγγλίας είναι ο επίσημα καθιερωμένος θρησκευτικός θεσμός της χώρας, και επίσης η Μητέρα Εκκλησία της παγκόσμιας Αγγλικανικής Κοινωνίας.

Το 1869 η Φινλανδία ήταν η πρώτη Βόρεια χώρα που κατάργησε το επίσημο της Ευαγγελικής Λουθηρανικής Εκκλησίας της με σχετικό νόμο. Αν και η εκκλησία εξακολουθεί να διατηρεί μια ειδική σχέση με το κράτος, δεν περιγράφεται ως επίσημη θρησκεία στο Φινλανδικό Σύνταγμα ή σε άλλους νόμους που ψηφίστηκαν από το φινλανδικό κοινοβούλιο. Το 2000 η ​​Σουηδία ήταν η δεύτερη Βόρεια χώρα που έκανε το ίδιο.

Ενωμένες εκκλησίες

Ενωμένες και εκκλησίες είναι εκκλησίες που σχηματίσθηκαν από τη συγχώνευση ή άλλη μορφή ένωσης δύο ή περισσότερων διαφορετικών προτεσταντικών δογμάτων.

Ιστορικά οι ενώσεις προτεσταντικών εκκλησιών επιβάλλονταν από το κράτος, συνήθως για να έχει αυστηρότερο έλεγχο στη θρησκευτική σφαίρα του λαού του, αλλά και για άλλους οργανωτικούς λόγους. Καθώς ο σύγχρονος χριστιανικός οικουμενισμός προχωρά, οι ενώσεις μεταξύ των διαφόρων προτεσταντικών παραδόσεων γίνονται όλο και συνηθέστερες, με αποτέλεσμα ένα αυξανόμενο αριθμό ενωμένων εκκλησιών. Μερικά από τα πρόσφατα σημαντικά παραδείγματα είναι η Εκκλησία της Βόρειας Ινδίας (1970), η Ενωμένη Προτεσταντική Εκκλησία της Γαλλίας (2013) και η Προτεσταντική Εκκλησία της Ολλανδίας (2004). Καθώς ο κύριος προτεσταντισμός συρρικνώνεται στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική λόγω της ανόδου της κοσμικότητας ή σε περιοχές όπου ο Χριστιανισμός είναι μειονοτική θρησκεία, όπως στην Ινδική υποήπειρο, οι Μεταρρυθμιστικές Αγγλικανικές και Λουθηρανικές εκκλησίες συγχωνεύονται, δημιουργώντας συχνά μεγάλες εθνικές ομολογίες. Το φαινόμενο είναι πολύ λιγότερο συχνό μεταξύ των ευαγγελικών, ανεξάρτητων και χαρισματικών εκκλησιών καθώς εμφανίζονται νέες και πολλές από αυτές παραμένουν ανεξάρτητες η μία από την άλλη.

Ίσως η παλαιότερη επίσημη ενωμένη εκκλησία βρίσκεται στη Γερμανία, όπου η Ευαγγελική Εκκλησία της Γερμανίας είναι μια ομοσπονδία λουθηρανικών, Ενωμένων (Πρωσική Ένωση) και Μεταρρυθμισμένων εκκλησιών, μια ένωση που χρονολογείται από το 1817. Η πρώτη από τη σειρά των ενώσεων έγινε σε σύνοδο στο Ιντστάιν για να δημιουργηθεί η Προτεσταντική Εκκλησία Έσσης και Νάσσαου τον Αύγουστο του 1817, που τιμήθηκε με την ονομασία της εκκλησίας του Ιντστάιν Unionskirche εκατό χρόνια αργότερα.

Σε όλο τον κόσμο κάθε ενωμένη εκκλησία περιλαμβάνει ένα διαφορετικό μείγμα προηγούμενων προτεσταντικών δογμάτων. Ωστόσο οι τάσεις είναι ορατές, καθώς οι περισσότερες ενωμένες εκκλησίες έχουν έναν ή περισσότερους προκατόχους με κληρονομιά στη μεταρρυθμισμένη παράδοση και πολλές είναι μέλη της Παγκόσμιας Συμμαχίας των Μεταρρυθμισμένων Εκκλησιών.

Mείζονες κλάδοι
Οι προτεστάντες μπορούν να διαφοροποιηθούν ανάλογα με το πώς έχουν επηρεαστεί από σημαντικά κινήματα από τη Μεταρρύθμιση, που σήμερα θεωρούνται κλάδοι του. Μερικά από αυτά τα κινήματα έχουν μια κοινή καταγωγή, μερικές φορές γεννώντας απευθείας μεμονωμένες ονομασίες. Λόγω του πλήθους των δογμάτων που αναφέρθηκε προηγουμένως αυτή η ενότητα εξετάζει μόνο τις μεγαλύτερες ομολογιακές οικογένειες ή κλάδους, που ευρέως θεωρούνται μέρος του Προτεσταντισμού. Αυτοί είναι, με αλφαβητική σειρά:Αγγλικανοί, Αδελφοί του Πλύμουθ, Αντβεντιστές, Βαπτιστές, Καλβινιστές (Μεταρρυθμισμένοι), Κουάκεροι, Λουθηρανοί, Μεθοδιστές, Πεντηκοστιανοί και Χουσίτες Ένας μικρός αλλά ιστορικά σημαντικός κλάδος Αναβαπτιστών συζητείται επίσης.

Το παρακάτω διάγραμμα δείχνει τις αμοιβαίες σχέσεις και την ιστορική προέλευση των κύριων προτεσταντικών ομολογιακών οικογενειών ή των τμημάτων τους. Λόγω παραγόντων όπως η Αντιμεταρρύθμιση και η νομική αρχή του Cuius regio, eius religio πολλοί πιστοί ζούσαν ως Νικοδημίτες, όπου οι δηλωμένες θρησκευτικές πεποιθήσεις τους ήταν λίγο πολύ σε αντίθεση με το κίνημα με το οποίο συμπαθούσαν. Ετσι τα όρια μεταξύ των δογμάτων δεν διαχωρίζονται τόσο καθαρά όσο δείχνει αυτό το διάγραμμα. Όταν ένας πληθυσμός καταπιεζόταν ή διωκόταν για να προσποιηθεί προσήλωση στην κυρίαρχη πίστη, με τις γενιές συνέχισε να επηρεάζει την εκκλησία στην οποία εξωτερικά ήταν προσκολλημένος.

Επειδή ο Καλβινισμός δεν αναγνωρίστηκε ειδικά στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μέχρι τη Συνθήκη της Βεστφαλίας το 1648, πολλοί Καλβινιστές ζούσαν ως Κρυπτοκαλβινιστές. Λόγω της καταστολής που σχετιζόταν με την Αντιμεταρρύθμιση στις Καθολικές χώρες το 16ο ως το 19ο αιώνα πολλοί Προτεστάντες ζούσαν ως Κρυπτοπροτεστάντες. Εν τω μεταξύ στις προτεσταντικές περιοχές οι Καθολικοί ζούσαν μερικές φορές ως κρυπτοπαπικοί, αν και στην ηπειρωτική Ευρώπη η μετανάστευση ήταν πιο εφικτή, επομένως αυτό ήταν λιγότερο συνηθισμένο.

Aγγλικανισμός

Ο Αγγλικανισμός αποτελείται από την Εκκλησία της Αγγλίας και εκκλησίες που είναι ιστορικά συνδεδεμένες με αυτήν ή έχουν παρόμοιες πεποιθήσεις, λατρευτικές πρακτικές και εκκλησιαστικές δομές. Η λέξη Αγγλικανική προέρχεται από την ecclesia anglicana, μια μεσαιωνική λατινική φράση που χρονολογείται τουλάχιστον από το 1246 και σημαίνει Αγγλική Εκκλησία. Δεν υπάρχει ενιαία «Αγγλικανική Εκκλησία» με καθολική εξουσία, αφού κάθε εθνική ή περιφερειακή εκκλησία έχει πλήρη αυτονομία. Όπως υποδηλώνει το όνομα η κοινωνία είναι ένας σύνδεσμος εκκλησιών σε πλήρη κοινωνία με τον Αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπερι. Η μεγάλη πλειοψηφία των Αγγλικανών είναι μέλη εκκλησιών που ανήκουν στη διεθνή Αγγλικανική Κοινωνία, που έχει 85 εκατομμύρια πιστούς.

Η Εκκλησία της Αγγλίας κήρυξε την ανεξαρτησία της από την Καθολική Εκκλησία την εποχή του Ελισαβετιανού Θρησκευτικού Διακανονισμού (1559 - 1563). Πολλοί από τους νέους αγγλικανικούς κανόνες των μέσων του 16ου αιώνα αντιστοιχούσαν στενά σε αυτούς της σύγχρονης μεταρρυθμιστικής παράδοσης. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις έγιναν αντιληπτές από έναν από τους πιο υπεύθυνους γι' αυτές, τον τότε Αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπερι Τόμας Κράνμερ, ως μια μέση οδός μεταξύ δύο από τις αναδυόμενες προτεσταντικές παραδόσεις, δηλαδή του Λουθηρανισμού και του Καλβινισμού. Στο τέλος του αιώνα η διατήρηση στον Αγγλικανισμό πολλών παραδοσιακών λειτουργικών μορφών και του επισκόπου θεωρούντο  ήδη απαράδεκτα από εκείνους που προωθούσαν τις πιο ανεπτυγμένες προτεσταντικές αρχές.

Μοναδικό στον Αγγλικανισμό είναι το Βιβλίο της Κοινής Προσευχής, συλλογή λειτουργιών που χρησιμοποιούσαν οι πιστοί στις περισσότερες Αγγλικανικές εκκλησίες επί αιώνες. Ενώ έκτοτε έχει υποστεί πολλές αναθεωρήσεις και οι Αγγλικανικές εκκλησίες σε διάφορες χώρες έχουν αναπτύξει άλλα λειτουργικά βιβλία, το Βιβλίο της Κοινής Προσευχής εξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως ένας από τους δεσμούς που συνδέουν την Αγγλικανική Κοινωνία.

Αδελφοί του Πλύμουθ
Οι Αδελφοί του Πλύμουθ είναι μια συντηρητική, χαμηλή εκκλησία, ευαγγελικού δόγματος, της οποίας η ιστορία μπορεί να ανιχνευθεί στο Δουβλίνο της Ιρλανδίας, στα τέλη της δεκαετίας του 1820, προερχόμενη από τον Αγγλικανισμό.[125][126] Μεταξύ άλλων πεποιθήσεων η ομάδα δίνει έμφαση στο sola scriptura. Οι Αδελφοί γενικά δεν βλέπουν τους εαυτούς τους ως δόγμα, αλλά ως ένα δίκτυο, ή ακόμα και ως μια συλλογή αλληλοκαλυπτόμενων δικτύων, παρόμοια σκεπτόμενων ανεξάρτητων εκκλησιών. Μολονότι η ομάδα αρνιόταν για πολλά χρόνια να πάρει οποιοδήποτε θρησκευτικό όνομα για τον εαυτό της—μια στάση που μερικοί από αυτούς εξακολουθούν να διατηρούν—ο τίτλος Αδελφοί είναι ένας τίτλος με τον οποίο πολλοί από αυτούς αισθάνονται άνετα, καθώς η Αγία Γραφή ορίζει όλους τους πιστούς ως αδελφούς.

Aναβαπτισμός

Ο Αναβαπτισμός έχει τις ρίζες του στη Ριζοσπαστική Μεταρρύθμιση. Οι αναβαπτιστές πιστεύουν στην καθυστέρηση του βαπτίσματος έως ότου ο υποψήφιος ομολογήσει την πίστη του. Αν και ορισμένοι θεωρούν αυτό το κίνημα ως παρακλάδι του Προτεσταντισμού, άλλοι το βλέπουν ως ξεχωριστό. Οι Άμις, οι Χουτερίτες και οι Μεννονίτες είναι άμεσοι απόγονοι του κινήματος. Οι Αδελφοί Σβάρτσεναου, οι Μπρούντερχοφ και η Αποστολική Χριστιανική Εκκλησία θεωρούνται μεταγενέστερες εξελίξεις μεταξύ των Αναβαπτιστών.

Το όνομα Αναβαπτιστής, που σημαίνει «αυτός που βαφτίζει ξανά», τους δόθηκε από τους διώκτες τους σε σχέση με την πρακτική του επαναβαπτίσματος των πιστών που είχαν ήδη βαφτιστεί ως βρέφη. Οι αναβαπτιστές απαιτούσαν οι υποψήφιοι για το βάπτισμα να μπορούν να κάνουν τη δική τους ομολογία πίστης και έτσι απέρριπταν το βάπτισμα των νηπίων. Τα πρώτα μέλη αυτού του κινήματος δεν αποδέχθηκαν το όνομα Αναβαπτιστής, ισχυριζόμενοι ότι εφόσον το βάπτισμα των νηπίων ήταν αντίθετο με τις γραφές και άκυρο, το βάπτισμα των πιστών δεν ήταν ένα επαναβάπτισμα αλλά στην πραγματικότητα το πρώτο τους πραγματικό βάπτισμα. Ως αποτέλεσμα των απόψεών τους σχετικά με τη φύση του βαπτίσματος και άλλων ζητημάτων οι Αναβαπτιστές διώχθηκαν έντονα κατά το 16ο και ως το 17ο αιώνα τόσο από τους Δεσποτικούς Προτεστάντες όσο και από τους Καθολικούς. Ενώ οι περισσότεροι Αναβαπτιστές επέμεναν σε μια κυριολεκτική ερμηνεία της Επί του Όρους Ομιλίας, που απέκλειε τον όρκο, τη συμμετοχή σε στρατιωτικές ενέργειες και τη συμμετοχή στην πολιτική κυβέρνηση, ορισμένοι που τηρούσαν το επαναβάπτισμα ένιωθαν διαφορετικά. Ήταν επομένως τυπικά αναβαπτιστές, παρόλο που οι συντηρητικοί Aμις, Μεννονίτες και Χουτερίτες και ορισμένοι ιστορικοί τείνουν να τους θεωρούν εκτός του αληθινού Αναβαπτισμού. Οι αναβαπτιστές μεταρρυθμιστές της Ριζοσπαστικής Μεταρρύθμισης χωρίζονται σε Ριζοσπάστες και στο λεγόμενο Δεύτερο Μέτωπο. Μερικοί σημαντικοί θεολόγοι της Ριζοσπαστικής Μεταρρύθμισης ήταν οι Ιωάννης του Λέιντεν, Τόμας Μύντσερ, Κάσπαρ Σβένκφελντ, Σεμπάστιαν Φρανκ και Μέμο Σίμονς. Οι Δεύτεροι Μεταρρυθμιστές του Μετώπου περιλάμβαναν τους Χανς Ντενκ, Κόνραντ Γκρέμπελ, Μπαλτάζαρ Χουμπμάγερ και Φέλιξ Μαντς. Πολλοί Αναβαπτιστές σήμερα εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το Ausbund, που είναι ο παλαιότερος ύμνος σε συνεχή χρήση.

Αντβεντισμός

Ο Αντβεντισμός ξεκίνησε τον 19ο αιώνα στο πλαίσιο της αναβίωσης της Δεύτερης Μεγάλης Αφύπνισης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το όνομα αναφέρεται στην πίστη στην επικείμενη Δευτέρα Παρουσία (Advent) του Ιησού Χριστού. Ο Ουίλιαμ Μίλερ ξεκίνησε το κίνημα των Αντβεντιστών τη δεκαετία του 1830. Οι οπαδοί του έγιναν γνωστοί ως Μιλερίτες.

Αν και οι Αντβεντιστικές εκκλησίες έχουν πολλά κοινά, οι θεολογίες τους διαφέρουν ως προς το αν η ενδιάμεση κατάσταση (μεταξύ θανάτου και γενικής ανάστασης) είναι ο ασυνείδητος ύπνος ή η συνείδηση, αν η τελική τιμωρία των κακών είναι ο αφανισμός ή το αιώνιο μαρτύριο, η φύση της αθανασίας, αν οι κακοί αναστηθούν μετά το χιλιετία, και αν η Σκηνή του Μαρτυρίου του Δανιήλ 8  αναφέρεται σε στον ουρανό ή στη γη. Το κίνημα ενθάρρυνε τη μελέτη όλης της Αγίας Γραφής, οδηγώντας τους Αντβεντιστές της Έβδομης Ημέρας και ορισμένες μικρότερες ομάδες Αντβεντιστών να τηρούν το Σάββατο. Η Γενική Διάσκεψη Αντβεντιστών της Έβδομης Ημέρας έχει συγκεντρώσει τις βασικές πεποιθήσεις αυτής της εκκλησίας στις 28 Θεμελιώδεις Πεποιθήσεις (1980 και 2005), που χρησιμοποιούν βιβλικές αναφορές ως δικαίωση.

Το 2010 ο Αντβεντισμός ισχυρίστηκε ότι έχει περίπου 22 εκατομμύρια πιστούς διάσπαρτους σε διάφορες ανεξάρτητες εκκλησίες. Η μεγαλύτερη εκκλησία στο κίνημα -η Εκκλησία Αντβεντιστών της Εβδόμης Ημέρας- έχει περισσότερα από 18 εκατομμύρια μέλη.

Βαπτιστές

Οι Βαπτιστές προσυπογράφουν το δόγμα ότι το βάπτισμα πρέπει να τελείται μόνο για πιστούς που ομολογούν (βάπτισμα πιστού, σε αντίθεση με το βάπτισμα νηπίων) και ότι πρέπει να γίνεται με πλήρη κατάδυση (σε αντίθεση με την επίχυση ή το ράντισμα). Άλλες αρχές των βαπτιστικών εκκλησιών περιλαμβάνουν τη συνειδητότητα της ψυχής (ελευθερία), τη σωτηρία μόνο μέσω της πίστης, μόνη τη Γραφή ως κανόνα πίστης και πρακτικής και την αυτονομία της τοπικής εκκλησίας. Οι Βαπτιστές αναγνωρίζουν δύο ποιμαντικά αξιώματα, τους πάστορες και τους διακόνους. Οι εκκλησίες των Βαπτιστών θεωρούνται ευρέως ως προτεσταντικές εκκλησίες, αν και ορισμένοι Βαπτιστές αποκηρύσσουν αυτή την ταυτότητα.

Διαφορετικοί από την αρχή τους, αυτοί που αναφέρονται ως Βαπτιστές σήμερα διαφέρουν πολύ μεταξύ τους ως προς το τι πιστεύουν, τον τρόπο λατρείας τους, τη στάση τους απέναντι στους άλλους Χριστιανούς και την κατανόησή τους για το τι είναι σημαντικό στη χριστιανική μαθητεία.

Οι ιστορικοί εντοπίζουν την παλαιότερη εκκλησία με την ένδειξη Βαπτιστής στο 1609 στο Άμστερνταμ, με πάστορα τον Τζον Σμιθ, των Άγγλων Αποσχισθέντων (από την Εκκλησία της Αγγλίας). Σύμφωνα με τη δική του ανάγνωση της Καινής Διαθήκης απέρριψε το βάπτισμα των νηπίων και καθιέρωσε το βάπτισμα μόνο των πιστών ενηλίκων. Η πρακτική των Βαπτιστών εξαπλώθηκε στην Αγγλία, όπου οι Γενικοί Βαπτιστές θεώρησαν ότι η εξιλέωση του Χριστού επεκτείνεται σε όλους τους ανθρώπους, ενώ οι Ιδιαίτεροι Βαπτιστές πίστευαν ότι επεκτείνεται μόνο στους εκλεκτούς. Το 1638 ο Ρότζερ Ουίλιαμς ίδρυσε την πρώτη εκκλησία Βαπτιστών στις αποικίες της Βόρειας Αμερικής και στα μέσα του 18ου αιώνα η Πρώτη Μεγάλη Αφύπνιση αύξησε την ανάπτυξη των Βαπτιστών τόσο στη Νέα Αγγλία όσο και στο Νότο. Η Δεύτερη Μεγάλη Αφύπνιση στο Νότο στις αρχές του 19ου αιώνα αύξησε τα μέλη της εκκλησίας, όπως και η μείωση της υποστήριξης από τους ιεροκήρυκες για την κατάργηση της δουλείας, που ήταν μέρος των διδασκαλιών του 18ου αιώνα. Οι βαπτιστές ιεραπόστολοι έχουν εξαπλώσει την εκκλησία τους σε όλες τις ηπείρους.

Η Βαπτιστική Παγκόσμια Συμμαχία αναφέρει περισσότερα από 41 εκατομμύρια μέλη σε περισσότερες από 150.000 εκκλησίες. Το 2002 υπήρχαν πάνω από 100 εκατομμύρια μέλη Βαπτιστών και Βαπτιστικών ομάδων σε όλο τον κόσμο και πάνω από 33 εκατομμύρια στη Βόρεια Αμερική. Η μεγαλύτερη ένωση Βαπτιστών είναι η Νότια Βαπτιστική Συνέλευση, με τα μέλη των εκκλησιών της να ανέρχονται συνολικά σε περισσότερα από 14 εκατομμύρια..

Καλβινισμός

Ο Καλβινισμός, που ονομάζεται επίσης Mεταρρυθμισμένη παράδοση, προωθήθηκε από πολλούς θεολόγους όπως οι Μάρτιν Μπούτσερ, Χάινριχ Μπούλινγκερ, Πέτερ Μάρτυρ Βέρμιλι και Ούλριχ Ζβίγγλιος, αλλά αυτός ο κλάδος του Χριστιανισμού φέρει το όνομα του Γάλλου μεταρρυθμιστή Ιωάννη Καλβίνου λόγω της εξέχουσας επιρροής του σε αυτόν και του ρόλου του στις ομολογιακές και εκκλησιαστικές συζητήσεις σε όλο το 16ο αιώνα.

Σήμερα αυτός ο όρος αναφέρεται επίσης στα δόγματα και τις πρακτικές των Μεταρρυθμισμένων εκκλησιών, των οποίων ο Καλβίνος ήταν πρώτος ηγέτης. Λιγότερο συχνά μπορεί να αναφέρεται στην ατομική διδασκαλία του ίδιου του Καλβίνου. Οι λεπτομέρειες της καλβινιστικής θεολογίας μπορούν να οριστούν με διάφορους τρόπους. Ίσως η πιο γνωστή περίληψη περιέχεται στα πέντε σημεία του Καλβινισμού, αν και αυτά τα σημεία προσδιορίζουν περισσότερο την καλβινιστική άποψη για τη σωτηριολογία αντί να συνοψίζουν το σύστημα ως σύνολο. Σε γενικές γραμμές ο Καλβινισμός τονίζει την κυριαρχία του Θεού σε όλα τα θέματα — στη σωτηρία αλλά και σε όλη τη ζωή. Αυτή η έννοια φαίνεται ξεκάθαρα στα δόγματα του προορισμού και της πλήρους εξαχρείωσης.

Η μεγαλύτερη Μεταρρυθμισμένη ένωση είναι η Παγκόσμια Κοινωνία των Μεταρρυθμισμένων Εκκλησιών με περισσότερα από 80 εκατομμύρια μέλη σε 211 εκκλησίες σε όλο τον κόσμο. Υπάρχουν πιο συντηρητικές Μεταρρυθμιστικές ομοσπονδίες όπως η Παγκόσμια Μεταρρυθμισμένη Αδελφότητα και η Διεθνής Διάσκεψη Μεταρρυθμισμένων Εκκλησιών, καθώς και ανεξάρτητες εκκλησίες.

Κουακερισμός
Οι Κουάκεροι, Φίλοι, είναι μέλη μιας οικογένειας θρησκευτικών κινημάτων γνωστών συλλογικά ως Θρησκευτική Κοινωνία των Φίλων. Το κεντρικό ενοποιητικό δόγμα αυτών των κινημάτων είναι η ιεροσύνη όλων των πιστών. Πολλοί Φίλοι θεωρούν εαυτούς μέλη ενός χριστιανικού δόγματος. Περιλαμβάνουν εκείνους με ευαγγελικές, αγιαστικές, φιλελεύθερες και παραδοσιακές συντηρητικές Κουακερικές αντιλήψεις του Χριστιανισμού. Σε αντίθεση με πολλές άλλες ομάδες που εμφανίστηκαν μέσα στο Χριστιανισμό η Θρησκευτική Κοινωνία των Φίλων προσπάθησε ενεργά να αποφύγει τα δόγματα και τις ιεραρχικές δομές.

Λουθηρανισμός

Ο Λουθηρανισμός ταυτίζεται με τη θεολογία του Μαρτίνου Λούθηρου — Γερμανού μοναχού και ιερέα, εκκλησιαστικού μεταρρυθμιστή και θεολόγου.

Ο Λουθηρανισμός υποστηρίζει ένα δόγμα δικαίωσης «με μόνο τη χάρη μέσω μόνο της πίστης και με βάση μόνο τη Γραφή», το δόγμα ότι η γραφή είναι η τελική αυθεντία σε όλα τα θέματα πίστης, απορρίπτοντας τον ισχυρισμό των Καθολικών ηγετών στη Σύνοδο του Τρέντο ότι η αυθεντία έρχεται τόσο από τις Γραφές όσο και από την Παράδοση.Επιπλέον οι Λουθηρανοί δέχονται τις διδασκαλίες των τεσσάρων πρώτων οικουμενικών συνόδων της αδιαίρετης Χριστιανικής Εκκλησίας.

Σε αντίθεση με τη Μεταρρυθμισμένη παράδοση οι Λουθηρανοί διατηρούν πολλές από τις λειτουργικές πρακτικές και τις μυστηριακές διδασκαλίες της προ της Μεταρρύθμισης Εκκλησίας, με ιδιαίτερη έμφαση στη Θεία Ευχαριστία ή Μυστικό Δείπνο. Η Λουθηρανική θεολογία διαφέρει από τη Μεταρρυθμισμένη θεολογία στη Χριστολογία, τον σκοπό του Θεϊκού Νόμου, τη θεία χάρη, την έννοια του αμετάβλητου των αγίων και τον προορισμό.

Σήμερα ο Λουθηρανισμός είναι ένας από τους μεγαλύτερους κλάδους του Προτεσταντισμού. Με περίπου 80 εκατομμύρια πιστούς αποτελεί την τρίτη μεγαλύτερη προτεσταντική ομολογία μετά τον Πεντηκοστιανισμό και τον Αγγλικανισμό. Η Λουθηρανική Παγκόσμια Ομοσπονδία (LWF), η μεγαλύτερη παγκόσμια κοινότητα λουθηρανικών εκκλησιών αντιπροσωπεύει πάνω από 72 εκατομμύρια πιστούς. Και οι δύο αυτοί αριθμοί εκτιμούν λανθασμένα τους Λουθηρανούς σε όλο τον κόσμο, καθώς πολλά μέλη των εκκλησιαστικών σωμάτων μελών της LWF που είναι πιο γενικά προτεσταντικές δεν αυτοπροσδιορίζονται ως Λουθηρανοί ούτε ακολουθούν εκκλησίες που αυτοπροσδιορίζονται ως Λουθηρανικές. Επιπλέον υπάρχουν και άλλοι διεθνείς οργανισμοί όπως το Παγκόσμιο Ομολογιακό και Ιεραποστολικό Λουθηρανικό Φόρουμ, το Διεθνές Λουθηρανικό Συμβούλιο και η Ομολογιακή Ευαγγελική Λουθηρανική Διάσκεψη, καθώς και λουθηρανικές ομολογίες που δεν είναι απαραίτητα μέλη διεθνούς οργανισμού.

Εξέλιξη του Προτεσταντισμού 
Σύντομα ο Προτεσταντισμός έπαψε να είναι ενιαίο δόγμα. Δημιουργήθηκαν διάφορες παραλλαγές του, απ' τις οποίες πιο σημαντικές είναι αυτή των Ζβιγγλιανών (από τον ιδρυτή της Ζβίγγλιο) και των Καλβινιστών (από τον Καλβίνο). Οι παραλλαγές αυτές ξεκίνησαν από την Ελβετία, αλλά διαδόθηκαν και σε άλλες χώρες, όπως στη Γερμανία, Ολλανδία, Γαλλία κλπ.

Μια βασική διαφορά των Ζβιγγλιανών και Καλβινιστών με τους Λουθηρανούς είναι πάνω στο θέμα της σωτηρίας του ατόμου. Οι Λουθηρανοί πιστεύουν ότι ο άνθρωπος σώζεται με την πίστη του, ενώ οι άλλοι λένε πως σώζονται μόνο εκείνοι που εκ των προτέρων έχει καθορίσει ο Θεός (Απόλυτος Προορισμός). 

Μια άλλη διαφορά βρίσκεται στη σημασία της Θείας Ευχαριστίας. Ο Λούθηρος έλεγε ότι ο άνθρωπος πραγματικά πίνει το αίμα και το σώμα του Χριστού, ενώ οι Καλβινιστές και Ζβιγγλιανοί πιστεύουν πως αυτό γίνεται μόνο μεταφορικά.

Παράλληλα με αυτά τα μεγάλα (σε αριθμό πιστών) δόγματα, υπάρχουν κι άλλα, μικρότερης σημασίας δόγματα, μέσα στους κόλπους του Προτεσταντισμού. Άλλα είναι παλαιά και άλλα υπάγονται στον Νεοπροτεσταντισμό.

Επίδραση στον σύγχρονο κόσμο
Καθώς ο Προτεσταντισμός έγινε η κύρια θρησκεία σε πολλές περιοχές του κόσμου, είναι δύσκολο να διαχωριστεί από τη γενική ιστορία αυτών των χωρών.
Η επιρροή του στον σύγχρονο εθνικισμό άρχισε με τη συμμετοχή του στη διάλυση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία τελικά κατέρρευσε το 1806. Ο Προτεσταντισμός οργανώθηκε πάνω σε εθνικά διαχωριστικά καθώς επιδίωξε την κατάργηση της λατινικής γλώσσας από την εκκλησιαστική ζωή και την διάδοση των εθνικών γλωσσών. Έδωσε αξία στην πίστη στο κράτος και συχνά προμήθευσε την ιδεολογική βάση για την ανάπτυξη νέων κρατών όπως η Πρωσσία και οι ΗΠΑ. 
Το έργο του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ ήταν σημαντικά επηρεασμένο από τον Καλβινισμό, του οποίου ήταν οπαδός και μέλος της Καλβινικής Εκκλησίας. Η έννοια της ισότητας που είναι κεντρική στο "Κοινωνικό Συμβόλαιο" βασίζεται στην έννοια της ισότητας μεταξύ των μελών της Καλβινικής Εκκλησίας και την κατάργηση της διάκρισης μεταξύ λαϊκών και ιερατείου.

Υποσημειώσεις

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Προτεσταντισμός, Ρωμαιοκαθολικισμός και Ανεξιθρησκεία: Σάββας Αγουρίδης, Ανοχή και Ανεξιθρησκεία στο Δυτικό Κόσμο.

 
Χριστιανικά δόγματα