Σοφία Μπράχε

Η Σοφία Μπράχε (Sophia Brahe, 24 Αυγούστου 1559 (ή 1556) - 1643) ήταν Δανή αστρονόμος, χημικός, αστρολόγος και αλχημίστρια που ήταν εξαιρετικά διάσημη την εποχή της ως μορφωμένη γυναίκα και επιστήμονας. Εργάστηκε κατά μόνας αλλά και με τον αδελφό της Τύχο Μπράχε και με τις αστρονομικές της παρατηρήσεις και τους υπολογισμούς που έκανε συνέβαλλε στην κατανόηση της τροχιάς των πλανητών αν και συνήθως η συνεισφορά της παραβλέπεται ή λανθασμένα αποδίδεται στον Τύχο Μπράχε.

Η ζωή της

Τα πρώτα χρόνια 
Η Σοφία Μπράχε προερχόταν από μία ιδιαίτερα πολιτικά ισχυρή οικογένεια της Δανίας. Μητέρα της ήταν η Μπέατι Κλαουσντότερ Μπίλι που ήταν κυρία των τιμών για την βασίλισσα Σοφία της Δανίας και της Νορβηγίας και πατέρας της ήταν ο Ότε Μπράχε που ήταν πολιτικός και σύμβουλος του βασιλιά. Η οικογένεια είχε οκτώ παιδιά από τα οποία η Σοφία Μπράχε ήταν η μικρότερη. Ο μεγαλύτερος από τα αδέλφια της ήταν ο Τύχο Μπράχε που αργότερα θα γινόταν διάσημος αστρονόμος. 

Ο Τύχο, που ήταν δεκατρία ολόκληρα χρόνια μεγαλύτερος από την Σοφία, από μικρός είχε δείξει μεγάλο ενδιαφέρον για την αστρονομία και την αλχημεία, αλλά η οικογένειά του τον αποθάρρυνε από αυτού του είδους τις σπουδές γιατί τον προόριζε για πολιτική καριέρα στα βήματα του πατέρα του. Όμως αυτός, με μεγάλη δυσκολία, κατάφερε να σπουδάσει αστρονομία και να εργαστεί αρχικά ως βοηθός δύο αδελφών αστρονόμων στη Γερμανία. Όταν γεννήθηκε η Σοφία, ο Τύχο έδειξε σύντομα μια μεγάλη αδυναμία στην μικρότερη αδελφή του η οποία, όπως είχε κάνει και εκείνος, έδειξε από πολύ νωρίς ένα πηγαίο ενδιαφέρον για την αστρονομία, αλλά και γενικά για την γνώση. Η Σοφία, όπως και ο αδελφός της πιο πριν, αντιμετώπισε αντιρρήσεις σχετικά με την μόρφωσή της γιατί και εκείνη προοριζόταν να παίξει ρόλο στις πολιτικές επιδιώξεις της οικογένειάς της. Όλοι περίμεναν ότι κάποια μέρα θα παντρευόταν κάποιον εξέχοντα πολιτικό που θα ισχυροποιούσε τη θέση της οικογένειάς της. Επιπρόσθετα, το γεγονός ότι ήταν γυναίκα έκανε την μόρφωση να δείχνει ακόμα πιο ακατάλληλη για εκείνη καθώς οι γυναίκες τότε ήταν ασυνήθιστο να σπουδάζουν και δεν μπορούσαν να εφαρμόσουν πουθενά τις όποιες γνώσεις είχαν. Ήταν τέτοια η αντίδραση στις επιστημονικές της επιδιώξεις που της απαγορεύθηκε να μάθει λατινικά, κάτι που αργότερα την δυσκόλεψε πολύ στη ζωή της.

Ο μόνος που καταλάβαινε τις αγωνίες της και τα εμπόδια που αντιμετώπιζε ήταν ο Τύχο που άρχισε να την βοηθά κρυφά διδάσκοντάς της αστρονομία, αλχημεία και χημεία και παίρνοντάς την κοντά του στο εργαστήριό του. Ήταν επίσης πολύ καλή ποιήτρια και της άρεσε η αστρολογία και γι΄ αυτό έφτιαχνε συχνά ωροσκόπια για τους φίλους της.Η Σοφία αποδείχθηκε πολύ άξια μαθήτρια και το 1573 μάλιστα, όταν ήταν μόλις δεκατεσσάρων ετών, βοήθησε τον Τύχο να κάνει τους σχετικούς υπολογισμούς και να παρατηρήσει μία σεληνιακή έκλειψη. Δεν ήταν παράξενο λοιπόν που ο αδελφός της δεν έχανε την ευκαιρία να περηφανεύεται για την έξυπνη και ικανή μικρή αδελφή του. Έλεγε ότι εκείνος ήταν ο Απόλλωνας και εκείνη η μούσα του και την αποκαλούσε χαϊδευτικά “Ουρανία, βασίλισσα της Αστρονομίας”. Σε ένα γράμμα του μάλιστα συνέκρινε την Σοφία με την Φουλβία Ολυμπία Μοράτα, μία διάσημη Ιταλίδα λόγια.

Ο Τύχο έγραψε κάποτε με θαυμασμό για την αδελφή του:“Την προειδοποίησα σοβαρά να απέχει από τις αστρολογικές προβλέψεις γιατί δεν θα μπορούσε να τα βγάλει πέρα με τόσο αφηρημένα και πολύπλοκα για μία γυναίκα θέματα. Αλλά εκείνη, που είχε αδιαμφισβήτητη αποφασιστικότητα και τέτοια αυτοπεποίθησή που δεν θα έκανε ποτέ πίσω μπροστά σε έναν άντρα σε θέματα διανόησης, αφοσιώθηκε με ακόμα μεγαλύτερο ενθουσιασμό στις σπουδές  της και πολύ σύντομα έμαθε τις βασικές αρχές της αστρολογίας εν μέρει από Λατίνους συγγραφείς τους οποίους μετέφραζε στα Δανικά από μόνη της και εν μέρει από Γερμανούς συγγραφείς (γιατί έχει εξαιρετική γνώση και της γλώσσας αυτής).”Το 1571, όταν η Σοφία ήταν μόλις δώδεκα ετών και εκείνος είκοσι πέντε, ο πατέρας τους, ο Ότε Μπράχε, πέθανε. Αυτό το γεγονός έδωσε το περιθώριο στο Τύχο να ασχοληθεί πιο ελεύθερα με την αστρονομία καθώς τέθηκε υπό την προστασία του θείου του (του αδελφού της μητέρας του), Στιν Μπίλι, που υποστήριζε τα αστρονομικά του ενδιαφέροντα. Ο Τύχο συγκεντρώθηκε στις αστρονομικές του παρατηρήσεις με ζέση και τελικά στις 11 Νοεμβρίου 1579 ανακάλυψε έναν νέο αστέρα στον αστερισμό της Κασσιοπείας που τον ονόμασε “Νέο Αστέρα” (Nova Stella). Η ανακάλυψη αυτή, που σήμερα γνωρίζουμε ότι δεν ήταν άστρο αλλά κάποιο σουπερνόβα, τον έκανε διεθνώς διάσημο και γνωρίζουμε πως έγινε την εποχή που είχε ως βοηθό δίπλα του την Σοφία που σε ηλικία είκοσι ετών ήταν ήδη μια πολύ μορφωμένη και ικανή νεαρή επιστημόνισσα.

Ο πρώτος γάμος της 
Όμως η επιστημονική δραστηριότητα της Σοφίας που μόλις είχε αρχίσει να “ανθίζει”, σταμάτησε απότομα γιατί παντρεύτηκε. Αυτή ήταν μία κοινή μοίρα για τις γυναίκες που επιθυμούσαν να ασχοληθούν με κάτι περισσότερο από το νοικοκυριό γιατί ο γάμος, που τότε ήταν επιβεβλημένος, αποτελούσε κυριολεκτικά την ταφόπλακα οποιασδήποτε προσωπικής φιλοδοξίας. Έτσι το 1579, την ίδια χρονιά που η Σοφία βίωσε τον θρίαμβο μέσα από την ανακάλυψη του αδελφού της, βίωσε και την οριστική όπως έδειχναν τα πράγματα παύση των επιστημονικών της επιδιώξεων. Η Σοφία παντρεύτηκε τον Ότε Θοτ, που ήταν ένας πλούσιος ευγενής της Δανίας, έκανε έναν γιο, τον Τάγκε Θοτ (που αργότερα θα γινόταν σημαντικός πολιτικός όπως ο πατέρας της Σοφίας και θα γινόταν επίσης και ένας από τους μεγαλύτερος θαυμαστές της) και αφοσιώθηκε στον γάμο της. Αξίζει να αναφερθεί ότι η Σοφία ονόμασε τον μοναχογιό της Τάγκε, που ήταν το όνομα του αγαπημένου της αδελφού Τύχο. Ο Τύχο βαφτίστηκε Τάγκε, αλλά το άλλαξε κάποια στιγμή στο λατινικό του αντίστοιχο “Τύχο”. Αυτό δείχνει και την μεγάλη αγάπη της Σοφίας για τον αδελφό της.

Τα χρόνια που εργαζόταν με τον Τύχο Μπράχε 
Κανονικά αυτό θα ήταν το τέλος της βιογραφίας μίας γυναίκας αλλά στην περίπτωση της Σοφίας, που προφανώς δεν σταμάτησε ποτέ να κάνει “επιστημονικά” όνειρα, της δόθηκε μία αναπάντεχη δεύτερη ευκαιρία. Το 1588 ο Ότε Θοτ πέθανε και η Σοφία έμεινε χήρα σε ηλικία είκοσι εννέα ετών με μεγάλη περιουσία που έπρεπε να διαχειρισθεί μέχρι την ενηλικίωση του γιου της, πολύ ελεύθερο χρόνο και ένα όμορφο αρχοντικό σπίτι στο Έρικσχολντ με μεγάλο κήπο που ήταν τέλειος για να καλλιεργεί τα βότανα που χρειαζόταν για τις αλχημικές της ενασχολήσεις. Τότε ήταν που άρχισε και πάλι να ασχολείται με τα αγαπημένα της αντικείμενα: την αστρονομία, την αστρολογία, την αλχημεία, την χημεία και την ιατρική. Άρχισε μάλιστα να ερευνά και να κατασκευάζει διάφορα φάρμακα τα οποία τα έδινε στους γνωστούς της ή τα διένειμε δωρεάν στους φτωχούς.

Η Σοφία, όπως ήταν αναμενόμενο, επέστρεψε στο πλάι του αδελφού της και άρχισε πάλι να εργάζεται μαζί του στο εργαστήριό του. Αυτή τη φορά όμως τα πράγματα ήταν πολύ καλύτερα. Μέσα στα εννέα χρόνια που είχαν περάσει από τον γάμο της Σοφίας, ο Τύχο είχε καταφέρει να γίνει διάσημος και πλούσιος και να κερδίσει την εύνοια του βασιλιά της Δανίας Φρειδερίκο Β΄ ο οποίος του είχε παραχωρήσει ως φέουδο το νησί Βεν το οποίο ο Τύχο χρησιμοποιούσε ως βάση για τις παρατηρήσεις του. Είχε χτίσει δύο κάστρα τα ποία είχε εξοπλίσει με εργαστήρια και παρατηρητήρια και είχε προσλάβει πολυάριθμο προσωπικό για να τον βοηθά ανάμεσα  στο οποίο ήταν και δύο γυναίκες (τρεις αν συμπεριλάβουμε και την Σοφία σε αυτές). Κατά κάποιον τρόπο ο Τύχο είχε δημιουργήσει το πρώτο επιστημονικό ινστιτούτο της Ευρώπης μετά την αρχαιότητα. 

Στο ένα κάστρο, που το είχε ονομάσει “Στέρνεμποργκ” (Stjerneborg), δηλαδή “Κάστρο των Άστρων”, είχε φτιάξει ένα υπόγειο αστρονομικό παρατηρητήριο για να μην κινδυνεύει από τους ισχυρούς ανέμους και τον κακό καιρό. Στο δεύτερο κάστρο έχτισε ένα υπερυψωμένο παρατηρητήριο και αυτό το ονόμασε "Ουράνιενμποργκ” (Uranienborg), δηλαδή “Κάστρο της Ουρανίας” (της μούσας της αστρονομίας). Αυτή η επιλογή ονόματος αποκάλυπτε και την δική του αγάπη για την αδελφή του την Σοφία που για εκείνον ήταν η “Ουρανία” του, η μικρή του μούσα. Σε αυτό το κάστρο μάλιστα έφτιαξε και ένα τυπογραφείο για να τυπώνει και να διανέμει πιο εύκολα τα γραπτά του καθώς και δυο αλχημικά εργαστήρια, ένα στο υπόγειο και ένα στην τραπεζαρία. Δυστυχώς σήμερα δεν διασώζεται κανένα αλχημικό κείμενο του Τύχο Μπράχε αλλά διασώζονται ευτυχώς πολλά με αστρονομικό περιεχόμενο. Έτσι η Σοφία ξανάρχισε να εργάζεται στο πλευρό του αδελφού της κάνοντας, ανάμεσα σε άλλα, και μία πολύτιμη συνεισφορά. Ο βασιλιάς Φρειδερίκος Β΄ είχε προσφέρει το νησί Βεν στον Τύχο με μία προϋπόθεση: να φτιάχνει τακτικά ωροσκόπια και καζαμίες για την αυλή. Ο Τύχο, που δεν είχε κανένα ενδιαφέρον για την αστρολογία, θα πρέπει να βρήκε καίρια την σχετική συνεισφορά της αδελφής του που αγαπούσε την αστρολογία και είχε εκτενείς γνώσεις σε σχέση με αυτή. 

Η Σοφία και ο Τύχο εργάστηκαν για αρκετά χρόνια μαζί κάτω από αυτές τις σχεδόν ιδανικές συνθήκες που τους επέτρεπαν να πραγματώσουν τις επιστημονικές τους επιδιώξεις ελεύθερα και μάλιστα βρέθηκαν υπό την προστασία της βασίλισσας της Δανίας και της Νορβηγίας Σοφία που ήταν και ίδια πολύ μορφωμένη και οπαδός της αστρονομίας και της φυσικής επιστήμης. Ο Τύχο αγαπούσε την αδελφή του και την θεωρούσε ισάξια και συνάδελφό του ενώ εκείνη έλεγε πως μόνο με εκείνον μπορούσε να έχει ενδιαφέρουσες συζητήσεις. Μέσα σε αυτό το κλίμα ευδαιμονίας η Σοφία γνώρισε το 1590 και τον Έρικ Λανζ που έγινε ο μεγαλύτερος έρωτας της ζωής της. Ο Έρικ Λανζ ήταν ένας μορφωμένος ευγενής με μεγάλο ενδιαφέρον για την αλχημεία που εργαζόταν κι αυτός όπως και η Σοφία στα εργαστήρια του Τύχο και ήταν και προσωπικός του φίλος. Παρά τα πλούτη που του εξασφάλιζε η ευγενική του καταγωγή, εκείνος είχε καταφέρει να μείνει αδέκαρος και καταχρεωμένος λόγω των αποτυχημένων του αλχημικών πειραμάτων. Η βασική του επιδίωξη ήταν η δημιουργία χρυσού, κάτι που σήμερα γνωρίζουμε ότι είναι αδύνατον, οπότε η αλχημεία το μόνο που κατάφερνε για εκείνον ήταν να είναι μόνο μία πηγή συνεχών εξόδων. Όμως η Σοφία έβλεπε στο πρόσωπό του έναν άντρα με κοινά ενδιαφέροντα με εκείνη που δεν δίσταζε να ακολουθήσει τα όνειρά του με πάθος ακόμα και με προσωπικό κόστος και μετά από μερικούς μήνες τον αρραβωνιάστηκε.

Η καταστροφική πορεία προς τη φτώχεια 
Όμως όλα τα καλά πράγματα κάποια στιγμή τελειώνουν και για την Σοφία αυτή η στιγμή ήρθε πολύ γρήγορα. Πολύ σύντομα μετά τον αρραβώνα της με τον Έρικ εκείνος συνελήφθη και τέθηκε σε κατ΄ οίκον περιορισμό λόγω των χρεών του. Όπως ήταν αναμενόμενο η οικογένεια της Σοφίας αντέδρασε έντονα για την επιλογή της να αρραβωνιαστεί αυτόν τον άντρα. Μόνο ο Τύχο έδειξε κάποια κατανόηση. Λίγο αργότερα ο Έρικ δραπέτευσε στο εξωτερικό και η Σοφία τον ακολούθησε. Κατά την διάρκεια των επόμενων ετών οι δύο εραστές ζούσαν κυνηγημένοι σε διάφορες χώρες της Ευρώπης προσπαθώντας να πραγματώσουν τα αλχημικά τους όνειρα. Η Σοφία έχασε και εκείνη όλα της τα λεφτά προσπαθώντας να καλύψει τα χρέη του Έρικ.

Το 1594 εμφανίστηκε ένα ποίημα με τίτλο “Ουρανία προς Τιτάνα” στο οποίο η Σοφία εξομολογούσε τον έρωτά της προς τον Έρικ. Οι γλωσσολόγοι σήμερα ισχυρίζονται ότι το έγραψε ο Τύχο γιατί οι γνώσεις της Σοφίας στα Λατινικά ήταν περιορισμένες, αλλά το αντικείμενο του ποιήματος, όπως και το ίδιο το γεγονός ότι ήταν ποίημα και όχι πεζό, είναι παράξενες επιλογές για τον Τύχο. Η Σοφία ήταν εκείνη που είχε το κίνητρο να γράψει ένα τέτοιο κείμενο και η Σοφία ήταν εκείνη που ασχολούνταν με μεγάλη επιτυχία με την ποίηση. Δεν θα ήταν παράλογο να υποθέσουμε ότι η Σοφία χρησιμοποίησε την βοήθεια του αδελφού της για να γράψει στα λατινικά το ποίημά της προς τον αγαπημένο της. 

Το 1596 κατέλαβε επίσημα τον θρόνο της Δανίας ο Χριστιανός Δ΄ που, αντίθετα με το προκάτοχό του, δεν έβλεπε καθόλου θετικά την δραστηριότητα του Τύχο ενώ η βασίλισσα Σοφία, η προστάτιδα μέχρι τότε του Τύχο, αποσύρθηκε από την εξουσία και άρχισε να ασχολείται ιδιωτικά με την αστρονομία και την μελέτη των επιστημών. Ένα από τα πρώτα πράγματα που έκανε ο Χριστιανός Δ΄ όταν απέκτησε πλήρεις εξουσίες ήταν να πάρει πίσω το νησί Βεν και να εκδιώξει τον Τύχο που τελικά βρήκε καταφύγιο το 1597 στην αυλή του αυτοκράτορα Ροδόλφου Β΄ στην Πράγα. Εκεί γνώρισε και τον Γιόχαν Κέπλερ ο οποίος, επηρεασμένος από τις ιδέες του Κοπέρνικου και τις αστρονομικές παρατηρήσεις του Τύχο Μπράχε, θα διατύπωνε αργότερα τους διάσημους νόμους του για τις κινήσεις των πλανητών. Ο Τύχο, μόλις τακτοποιήθηκε στην Πράγα και δημιούργησε καινούρια βάση, έστειλε γράμμα στην αδελφή του, που τότε βρισκόταν στο Έκενφορντ της Γερμανίας και την προσκαλούσε να πάει να μείνει μαζί του. Όμως η Σοφία δεν πρόλαβε καν να απαντήσει στο γράμμα του γιατί το 1601 ο Τύχο Μπράχε πέθανε.

Την ίδια χρονιά, προφανώς θρηνώντας ακόμα τον θάνατο του πολυαγαπημένου της αδελφού, η Σοφία αποφάσισε να παντρευτεί τον Έρικ Λανζ αναζητώντας ίσως παρηγοριά. Σε ένα γράμμα της προς την οικογένειά της παραπονιόταν πως έπρεπε να φορέσει τρύπιες κάλτσες στον γάμο της λόγω της φτώχειας της τις οποίες μάλιστα έπρεπε να δανειστεί. Παραπονιόταν επίσης και για την έλλειψη υποστήριξης που αντιμετώπισε από την οικογένειά της καθώς και γα τα χρήματα από την κληρονομιά της που της είχαν στερήσει. Δύο χρόνια αργότερα πέθανε και ο Έρικ στην Πράγα αφήνοντάς την χήρα για δεύτερη φορά με την διαφορά ότι τώρα ήταν σαράντα τεσσάρων ετών, απένταρη, μόνη και βυθισμένη στην κατάθλιψη.

Τα τελευταία της χρόνια 
Το 1616 με τη υποστήριξη του γιου της Τάγκε Θοτ, που είχε πια γίνει πλούσιος και ισχυρός, μετακόμισε στο Έλσινγκορ της Ζηλανδίας όπου συνέχισε να ασχολείται με την αστρονομία, την χημεία, την ιατρική, την αστρολογία και την αλχημεία. Το 1626 σε ηλικία 67 ετών ολοκλήρωσε την πρώτη έκδοση (υπήρξαν διάφορες αναθεωρήσεις αργότερα) μίας γενεαλογίας των ευγενών οικογενειών της Δανίας, έργο που θεωρείται αυθεντία στην ιστορία των ευγενών της Δανίας. Εκείνη την εποχή είχε πάρει υπό την προστασία της και μία άλλη γυναίκα, την Λίβη Λαρσντότερ, την οποία εκπαίδευσε στην ιατρική και την αλχημεία. Η Λίβη Λαρσντότερ, που εικάζεται ότι ήταν μία από τις δύο άλλες γυναίκες που εργάστηκαν στα εργαστήρια του Τίχο Μπράχε στο Ουράνιενμποργκ, λέγεται ότι έζησε 123 χρόνια και έγινε γνωστή για το “θαυματουργό έμπλαστρό” της.

Ο θάνατός της 
Η Σοφία Μπράχε τελικά πέθανε το 1643 στην προχωρημένη ηλικία των ογδόντα τεσσάρων ετών. Αν και κατά την διάρκεια της ζωής της προετοίμαζε την ταφή της στην Πράγα με διάφορες δωρεές στην εκκλησία Ιβετόφκα Κίρκα, τελικά την έθαψαν στο Κρίστιανσταντ της Δανίας δίπλα στον πρώτο της σύζυγο, τον Ότε Θοτ.

Η κληρονομιά της 
Η Σοφία Μπράχε θεωρείται μία από τις πρωτοπόρες γυναίκες στην επιστήμη στην Δανία και την Σκανδιναβία. Η αμοιβαία αγάπη και ο αμοιβαίος σεβασμός με τον διάσημο αδελφό της Τύχο Μπράχε οδήγησαν σε μία μακρόχρονη συνεργασία που ωφέλησε και τους δυο τους. Το έργο της Σοφία Μπράχε, που εργάστηκε τόσο στα εργαστήρια του αδελφού της όσο και στο δικό της εργαστήριο στο Έρικσχολμ, δυστυχώς σήμερα δεν είναι ευρέως γνωστό παρά το γεγονός ότι ήταν διάσημη ως μία από τις πιο μορφωμένες γυναίκες της εποχής της. Συγκέντρωσε έναν μεγάλο όγκο δεδομένων και κατέγραψε πολυάριθμες αστρονομικές παρατηρήσεις και συνέβαλλε κι εκείνη σημαντικά στις γνώσεις μας για την τροχιές των πλανητών, ενώ ανέπτυξε την δική της ερευνητική μέθοδο που διδάσκεται μέχρι σήμερα στα πανεπιστήμια. Συνήθως όμως είναι μόνο ο αδελφός της, ο Τύχο Μπράχε, που αναφέρεται στην ιστορία παρά το γεγονός ότι ο ίδιος επανειλημμένως εξήρε την συνεισφορά της, την θεωρούσε ισάξιά του και την αποκαλούσε “μούσα” του. Έτσι, λοιπόν, συνέβαλλε η Σοφία Μπράχε στην ιστορία της επιστήμης, με τον ίδιο αθόρυβο αλλά καθοριστικό τρόπο που συνέβαλλαν αμέτρητες γυναίκες πριν και μετά από εκείνη.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Trolleholm Castle. Βίντεο από το σπίτι της Σοφία Μπράχε στο Έρικσχολντ όπως είναι σήμερα. (YouTube) Ανακτήθηκε 21-01-2018

Αλχημίστριες
Γυναίκες επιστήμονες
Αστρονόμοι του 16ου αιώνα
Αστρονόμοι του 17ου αιώνα
Δανοί χημικοί
Αστρολόγοι