Κλάρα Πέιτερς

Η Κλάρα Πέιτερς (φλαμανδικά: Clara Peeters, γενν. Αμβέρσα, 15 Μαΐου 1594 (βάπτιση) - 1657;) ήταν Φλαμανδή ζωγράφος νεκρών φύσεων, η οποία εκπαιδεύτηκε με την παράδοση του φλαμανδικού μπαρόκ, αλλά πιθανότατα πέρασε μεγάλο μέρος της σταδιοδρομίας της στην νεοϊδρυθείσα τότε Ολλανδική Δημοκρατία, συμμετέχοντας στην χρυσή εποχή της ολλανδικής ζωγραφικής. Πολλές πλευρές του βίου και του έργου της, παραμένουν ολοσχερώς ασαφείς, ειδικά σε ό,τι αφορά τις περιόδους εκτός του χρονικού διαστήματος 1607 - 1621, περιόδου κατά την οποία είναι γνωστά και χρονολογημένα έργα της. Όπως το θέτει ο ιστορικός τέχνης Σέιμουρ Σλάιβ "δεν υπάρχει ούτε ένα αδιαμφισβήτητο τεκμήριο σχετικά με τη ζωή της αλλά υπάρχουν ενδείξεις ότι είχε δραστηριοποιηθεί τόσο στη Φλάνδρα όσο και στην Ολλανδία".

Ήταν ασυνήθιστο για την εποχή να υπάρχει γυναίκα ζωγράφος και είναι η πρώτη σημαντική ζωγράφος θηλυκού γένους στην περίοδο της "Χρυσής ολλανδικής εποχής". Αν θεωρηθεί Φλαμανδή, ήταν η πλέον διάσημη Φλαμανδή του 17ου αιώνα. Οι περισσότερες γυναίκες ζωγράφους στην Ολλανδία ειδικεύονταν επίσης στις νεκρές φύσεις, καθώς δεν χρειάζονταν γνώσεις ανατομίας, εκτός από άλλα πλεονεκτήματα που προσέφερε η θεματολογία στις γυναίκες. Αντίθετα από τις Μαρία φαν Οοστερβάικ (Maria van Oosterwyck) και Ράχελ Ρόις (Rachel Ruysch), οι οποίες ειδικεύονταν στη ζωγραφική ανθέων, η Πίετερς ζωγράφιζε θέματα στα οποία υπήρχαν τρόφιμα και ήταν εξέχουσα ανάμεσα στους καλλιτέχνες που ζωγράφιζαν "αντικείμενα πρωινού" με φαγητά και απλά σκεύη ή "αντικείμενα συμποσίων" με ακριβά φλιτζάνια και σκεύη από πολύτιμα μέταλλα. Περισσότερο από κάθε άλλου καλλιτέχνη, στα έργα της συχνά απεικονίζονται προσεκτικές αναπαραστάσεις διαφορετικών ειδών τυριών, το οποίο είναι τρόφιμο που εκτιμάται πολύ ακόμη και σήμερα στην Ολλανδία.

Βιογραφία

Ο πρώτος γνωστός πίνακας της Πέιτερς χρονολογείται, με υπογραφή της, το 1607. Η τεχνική στίλβωση και η πολυπλοκότητα της σύνθεσης αυτού του πίνακα, όπως και άλλων πρώιμων έργων της, δείχνουν τη δεξιοτεχνία ενός καλά εκπαιδευμένου καλλιτέχνη. Το έργο της υποδεικνύει εκπαίδευση στην Αμβέρσα, πόλη της οποίας οι καλλιτέχνες επεδείκνυαν μεγάλη σημασία στη λεπτομέρεια και στο προσεκτικό φινίρισμα των έργων τους.

Δεν υπάρχει κανένα τεκμήριο ως προς το σε ποιον καλλιτέχνη μαθήτευσε. Οι περισσότεροι μαθητές καταγράφονταν στα αρχεία της Συντεχνίας, αλλά το όνομά της δεν υπάρχει σε αρχείο καμιάς Συντεχνίας ζωγράφων ούτε στην Αμβέρσα, ούτε στο Άμστερνταμ, το Χάαρλεμ, στο Ντελφτ, στη Χάγη ή στο Μίντελμπουρχ. Οι ιστορικοί τέχνης εικάζουν ότι ότι πιθανόν ήταν θυγατέρα κάποιου ζωγράφου, οπότε δεν θα χρειαζόταν να καταγραφεί ως εκπαιδευόμενη. Ίσως η απάντηση στο ερώτημα να βρίσκεται στο ότι τα αρχεία της Συντεχνίας του Αγίου Λουκά της Αμβέρσας, κατά την περίοδο 1607 - 1628 έχουν χαθεί και ορισμένα ονόματα που υπήρχαν σε αυτά διασώζονται μόνον μέσω άλλων τεκμηρίων.

Πολλοί ιστορικοί τέχνης πιστεύουν ότι το έργο της μοιάζει πολύ με αυτό του Οσίας Μπέερτ και υποθέτουν ότι με κάποιον τρόπο οι δύο καλλιτέχνες σχετίζονται - κάποιοι μάλιστα ισχυρίζονται ότι ήταν μαθήτριά του. Ο Μπέερτ ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως ζωγράφος νεκρών φύσεων και έγινε μέλος στη Συντεχνία της Αμβέρσας το 1602. Ώστόσο, κανένα από τα έργα του δεν είναι χρονολογημένο, αν και ορισμένες από τις πλάκες χαλκού πάνω στις οποίες ζωγράφιζε φέρουν χρονολογική σφραγίδα από το 1606 ως το 1609 από τον προμηθευτή. Η σχέση τους παραμένει στο επίπεδο εικασιών. Σχετιζόταν επίσης στενά με τους καλλιτέχνες από την Αμβέρσα Χανς φαν Έσσεν και Γιαν φαν ντερ Μπέικ. Έχει επίσης προταθεί ως Δάσκαλός της ο Γιαν Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος.

Αν και δεν βρισκόταν καταγεγραμμένη στους καταλόγους της, τουλάχιστον ένας πίνακάς της φέρει τη σφραγίδα της Συντεχνίας της Αμβέρσας στο πίσω του μέρος, δείχνοντας ότι ήταν όντως μέλος της ή τουλάχιστον ότι εργαζόταν σε πάνελς που είχαν κατασκευαστεί από μέλη της Συντεχνίας.

Έργο
Σχετικά με τα έργα της υπάρχουν πολύ περισσότερες πληροφορίες απ' ό,τι για τη ζωή της. Η Πέιτερς έχει με σαφήνεια υπογράψει τριάντα ένα έργα της ως "CLARA PEETERS" or "CLARA P." και χρονολόγησε πολλά από αυτά, αφήνοντας ισχυρή καταγραφή των έργων που φιλοτέχνησε κατά την περίοδο 1607 - 1621. Δεκαοκτώ από αυτούς ολοκληρώθηκαν όταν είχε φθάσει σε ηλικία 18 ετών. Επιπλέον εβδομήντα έξι πίνακες εικάζεται ότι περιλαμβάνονται στο σύνολο του έργου της, αν και ελλείπει η τεκμηρίωση για τη βέβαιη απόδοσή τους σε αυτήν. Μερικοί από τους πίνακές της φέρουν "υπογραφή" ως εγχάρακτη επιγραφή στη λαβή του μαχαιριού που απεικονίζεται. Το μαχαίρι αυτό φέρει δύο γυμνές γυναικείες μορφές, χωρίς αμφιβολία αλληγορικές, στην κύρια όψη της λαβής που είναι ορατή, και είναι τυπικό bruidmessen (=μαχαίρι της νύφης) που έφτιαχναν οι αργυροχόοι της Αμβέρσας περί τα 1590-100. Μπορεί να είναι μαχαίρι που όντως κατείχε η Πέιτερς ή απλά ένα φανταστικό μαχαίρι.

Η Πέιτερς ανήκε στην ομάδα των πρώιμων δημιουργών νεκρών φύσεων και ανθέων και ενώ αυτό το είδος ζωγραφικής ήταν ακόμη νέο. Λιγότεροι από δέκα πίνακες με άνθη και λιγότεροι από πέντε με τρόφιμα είχαν φιλοτεχνηθεί στις Κάτω Χώρες πριν το 1608, όταν ζωγράφισε το πρώτο της τεκμηριωμένο έργο. Ζωγράφισε μια ομάδα από τέσσερις, μεγαλύτερους από το "κανονικό" (όλοι διαστάσεων 50-51 x 71-73 εκ.) πίνακες με νεκρές φύσεις, που βρίσκονταν στην ισπανική βασιλική συλλογή και σήμερα εκτίθενται στο Μουσείο Πράδο στη Μαδρίτη. Στην ομάδα περιλαμβάνεται μια από τις πρώτες νεκρές φύσεις με πτερωτά θηράματα, αν εξαιρεθεί η Νεκρή φύση με πέρδικα και γάντια πανοπλίας''' του Τζάκοπο ντε' Μπάρμπαρι (1504, σήμερα στο Μόναχο), που προέρχεται από μια ολοσχερώς διαφορετική καλλιτεχνική παράδοση. Η ομάδα του Πράδο είχε διαμοιραστεί ανάμεσα σε ισπανικά ανάκτορα κατά τον 18ο αιώνα, με την παλαιότερη απογραφή να τα αναφέρει το 1734, όταν ένας από αυτούς διασώθηκε από την πυρκαγιά που κατέστρεψε το Ανάκτορο Αλκαζάρ στη Μαδρίτη. Οι πίνακές της με τα ψάρια και τα αγρίμια του 1611 είναι κατά δέκα ως είκοσι χρόνια παλαιότεροι πριν εμφανιστούν τα ίδια θέματα από άλλους καλλιτέχνες. Η επιρροή της σε άλλους Φλαμανδούς και Ολλανδούς καλλιτέχνες μαρτυρείται όχι μόνον από τη θεματολογία της, αλλά με την προοδευτική χρήση προς μονοχρωματική παλέτα, χαμηλή γωνία θέασης, περισσότερο συμπαγή μορφή και τον μειούμενο αριθμό των απεικονιζομένων αντικειμένων.

Ήδη από το 1607 στο έργο της εγκαταλείπει την υπερυψωμένη γωνία θέασης, τυπική του Μπέερτ, προς χαμηλότερες γωνίες και θα παραμείνει χαμηλή στα επόμενα έργα της και θα βρει μιμητές στα έργα σχεδόν όλων των επερχόμενων καλλιτεχνών. Στο έργο αυτό η πρόσοψη του τραπεζιού βρίσκεται σχεδόν στο κάτω μέρος της σύνθεσης, επίσης τυπική θέση στα έργα του Μπέερτ. Στα κατοπινά της έργα υπάρχει ευρύτερο περιθώριο στο κάτω μέρος του πίνακα και η κατώτερη άκρη του τραπεζιού κατεβαίνει χαμηλότερα σε σχέση με τον χώρο του πίνακα, παρά το ότι το σκούρο περιθώριο παραμένει ουδέτερο.

Στα έργα της πριν το 1620, η Πέιτερς δείχνει ιδιαίτερα γοητευμένη με την πρόσπτωση του φωτός σε μεταλλικά αντικείμενα: νομίσματα, κύπελλα, πιατέλες από κασσίτερο κτλ, και τις ανακλάσεις τους. Με τον τρόπο που ο Γιαν βαν Άικ περιέλαβε το πορτρέτο του στην ανάκλαση του καθρέφτη στο πορτρέτο του Ο Γάμος των Αρνολφίνι του 1434, η Πέιτερς συχνά περιλάμβανε μικροσκοπικά της πορτρέτα στις ανακλάσεις που απεικόνιζε. Ζωγράφισε τον εαυτό της σε ανακλάσεις κυπέλλων και επίχρυσων σκευών και πιθανόν να είναι η καλλιτέχνις που κατέστησε την τεχνική αυτή δημοφιλή. Ήταν, επίσης, πολύ επιδέξια στις διακρίσεις των υφών. Στη Νεκρή φύση με Γάτα και Ψάρια μοιάζει σαν κάποιος να μπορεί να αγγίξει τη γούνα της γάτας  και οι ανακλάσεις δημιουργούν την ψευδαίσθηση του βάθους. Ορισμένοι έχουν την αντίληψη ότι επικρατούσε στους πίνακές της ο θρησκευτικός συμβολισμός: τα ψάρια είναι σύμβολο του Χριστού και τοποθετούνται σε σταυρόσχημη θέση. Η Πέιτερς άλλαξε το ύφος της μετά το 1620, υιοθετώντας μονοχρωματικό χρωματικό σχήμα με ταπεινότερο θέμα την απεικόνιση τυριών και ψωμιού και απλούστερα σκεύη.

Αν και η ιδιαίτερα εξειδικευμένη μορφή νεκρών φύσεων που βοήθησε να αναπτυχθεί τελικά βγήκε εκτός μόδας στη Φλάνδρα, η συμβολή της στη διαμόρφωση των σκηνών συμποσίων και πρωινού στην Αμβέρσα στις αρχές του 17ου αιώνα, έχει εδώ και καιρό αναγνωριστεί.

Πάτρονες
Αν και δεν καταγράφεται κανείς ως πάτρονάς της, η Πέιτερς ήταν επιτυχημένη καλλιτέχνις. Από πολλές απόψεις τα έργα της δίνουν την εντύπωση ότι εργαζόταν για πλούσιους συλλέκτες: τα έργα της είναι μεγαλύτερα σε μέγεθος από το κανονικό, τυπικά απεικονίζουν ακριβά αντικείμενα, νομίσματα και κοσμήματα, ενώ πολλά έργα της έχουν βρεθεί σε συλλογές οικονομικά εύρωστων ιδιωτών. Τέσσερα έργα της, όπως προαναφέρθηκε, βρίσκονται στο Πράδο προερχόμενα από την ισπανική βασιλική συλλογή, ένα βρίσκεται καταγεγραμμένο σε ιδιωτική συλλογή το 1627 και άλλο ένα καταγράφεται σε έγγραφο συμβολαιογράφου το 1628. 

Το 1973 ένας από τους πίνακές της πωλήθηκε σε δημοπρασία στον οίκο Κρίστις έναντι £39.900. Τον Απρίλιο του 2009 ο Κρίστις πώλησε πίνακά της, τον οποίο τιτλοφόρησε Μήλα, κεράσια, βερίκοκα και άλλα φρούτα σε καλάθι με αχλάδια, δαμάσκηνα, έναν κοκκινολαίμη, έναν τρυποκάρυδο, έναν παπαγάλο κι έναν πίθηκο που τρώει καρύδια σε τραπέζι έναντι $150.000 (Πώληση 7714 παρτίδα 24). Τον Ιούνιο του 2012 μια Νεκρή φύση με τυριά, αμύγδαλα και πρέτζελ, που είχε αγοραστεί το 2000 από αμερικανική ιδιωτική συλλογή έναντι $2.900.000 αγοράστηκε από το Mauritshuis της Χάγης έναντι αγνώστου τιμήματος.

Έργα

 Δείτε επίσης 
 Κατάλογος Φλαμανδών ζωγράφων

Παραπομπές

Πηγές
"Gaze": Hochstrasser, Julie Berger, in: Gaze, Delia, ed. "Peeters, Clara" in Concise Dictionary of Women Artists, 2013, Routledge, 1136599010, 9781136599019
Slive, Seymour, Dutch Painting, 1600–1800, Yale UP, 1995,ISBN 0300074514
 Vlieghe, H. (1998), Flemish art and architecture, 1585–1700'', Yale University Press Pelican history of art. New Haven: Yale University Press. ISBN 0300070381

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

A Hidden Marriage (Clara Peeters)
Clara Peeters' Cat Paintings

Φλαμανδοί ζωγράφοι
Ζωγράφοι (γυναίκες) της Φλάνδρας
Ολλανδοί ζωγράφοι της Χρυσής Εποχής