Γυναίκες στην Ελλάδα



Γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα

Κοινωνικό, νομικό και πολιτικό καθεστώς 

Παρόλο που οι γυναίκες στερούνταν πολιτικών και ίσων δικαιωμάτων στην αρχαία Ελλάδα, απολάμβαναν κάποια ελευθερία κινήσεων μέχρι την αρχαϊκή εποχή. Υπάρχουν επίσης καταγραφές γυναικών στους αρχαίους Δελφούς, τη Γόρτυνα, τη Θεσσαλία, τα Μέγαρα και τη Σπάρτη που κατείχαν γη, την πιο διαδεδομένη μορφή ιδιωτικής ιδιοκτησίας εκείνη την εποχή. Ωστόσο, μετά την αρχαϊκή εποχή, η θέση της γυναίκας χειροτέρεψε. 

Οι γυναίκες στην κλασική Αθήνα δεν είχαν νομική προσωπικότητα και θεωρούνταν ότι αποτελούσαν μέρος του οίκου (νοικοκυριού) με επικεφαλής τον άνδρα κύριο (αφέντη). Στην αθηναϊκή κοινωνία, ο νομικός όρος της συζύγου ήταν γνωστός ως δαμάρ, μια λέξη που προέρχεται από τη ρίζα που σημαίνει "υποτάσσω" ή "δαμάζω". Μέχρι να παντρευτούν, οι γυναίκες βρίσκονταν υπό την κηδεμονία των πατέρων τους ή άλλων ανδρών συγγενών- μόλις παντρευτούν, ο σύζυγος γινόταν ο κύριος της γυναίκας. Ενώ η μέση ηλικία γάμου για τους άνδρες ήταν περίπου τα 30 έτη, η μέση ηλικία για τις γυναίκες ήταν τα 14 έτη, προκειμένου  να διασφαλιστεί ότι τα κορίτσια ήταν ακόμα παρθένα όταν παντρεύονταν.  Καθώς οι γυναίκες απαγορευόταν να διεξάγουν νομικές διαδικασίες, ο σύζυγος το έκανε για λογαριασμό τους. Οι Αθηναίες γυναίκες είχαν περιορισμένο δικαίωμα στην ιδιοκτησία και, ως εκ τούτου, δεν θεωρούνταν ισότιμοι πολίτες, καθώς η ιδιότητα του πολίτη και το δικαίωμα στα νομικά και πολιτικά δικαιώματα καθορίζονταν σε σχέση με την ιδιοκτησία και τους πόρους διαβίωσης. Εάν υπήρχε 
θάνατος του επικεφαλής ενός νοικοκυριού χωρίς αρσενικό κληρονόμο, τότε μια κόρη μπορούας να γίνει προσωρινή κάτοχος της περιουσίας, (επίκληρος). Ωστόσο, οι γυναίκες μπορούσαν να αποκτήσουν δικαιώματα κατοχής επί της περιουσίας μέσω δώρων, προίκας και κληρονομιάς, αν και ο σύζυγος διατηρούσε το δικαίωμα της διάθεσης της περιουσίας κατά βούληση.  Οι Αθηναίες γυναίκες μπορούσαν να συνάψουν συμβόλαιο αξίας μικρότερης από την αξία ενός "μεδίμνου κριθαριού" (ένα μέτρο σιτηρών), επιτρέποντας στις γυναίκες να ασχολούνται με το μικροεμπόριο. Οι δούλοι, όπως και οι γυναίκες, δεν ήταν επιλέξιμοι για πλήρη ιθαγένεια στην αρχαία Αθήνα, αν και σε σπάνιες περιπτώσεις μπορούσαν να γίνουν πολίτες αν απελευθερώνονταν. Το μόνο μόνιμο εμπόδιο για την ιδιότητα του πολίτη, και συνεπώς για την κατοχύρωση πλήρων πολιτικών και πολιτικών δικαιωμάτων, στην αρχαία Αθήνα ήταν το φύλο. Καμία γυναίκα δεν απέκτησε ποτέ την ιδιότητα του πολίτη στην αρχαία Αθήνα, και ως εκ τούτου οι γυναίκες αποκλείονταν κατ' αρχήν και στην πράξη από την Αρχαία Αθηναϊκή δημοκρατία.

Αντίθετα, οι Σπαρτιάτισσες απολάμβαναν μια θέση, δύναμη και σεβασμό που ήταν άγνωστη στον υπόλοιπο κλασικό κόσμο. Παρόλο που οι Σπαρτιάτισσες ήταν τυπικά αποκλεισμένες από τη στρατιωτική και πολιτική ζωή, απολάμβαναν σημαντική θέση ως μητέρες των Σπαρτιατών πολεμιστών. Καθώς οι άνδρες ασχολούνταν με στρατιωτικές δραστηριότητες, οι γυναίκες αναλάμβαναν την ευθύνη για τη διαχείριση των περιουσιών. Μετά από παρατεταμένες πολεμικές συγκρούσεις τον 4ο αιώνα π. Χ. οι Σπαρτιάτισσες κατείχαν περίπου το 60% έως 70% του συνόλου της σπαρτιατικής γης και περιουσίας. 
Παρά τους σκληρούς περιορισμούς στις ελευθερίες και τα δικαιώματα των γυναικών στην αρχαία Ελλάδα, τα δικαιώματά τους στο πλαίσιο του διαζυγίου ήταν αρκετά φιλελεύθερα. Ο γάμος μπορεί να τερματιστεί με αμοιβαία συναίνεση ή με ενέργειες που αναλαμβάνει ένας από τους δύο συζύγους. Αν μια γυναίκα ήθελε να τερματίσει το γάμο της, χρειαζόταν τη βοήθεια του πατέρα της ή άλλου αρσενικού συγγενή για να την εκπροσωπήσει, επειδή ως γυναίκα δεν θεωρούνταν πολίτης της Ελλάδας.  Καθώς οι γυναίκες απαγορευόταν να διεξάγουν νομικές διαδικασίες, ο κύριος το έκανε για λογαριασμό τους.

η σκέψη των Φιλοσόφων για τις γυναίκες
Ο Πλάτωνας αναγνώριζε ότι η επέκταση των πολιτικών και αστικών δικαιωμάτων στις γυναίκες θα άλλαζε ουσιαστικά τη φύση του νοικοκυριού και του κράτους. Ο Αριστοτέλης, ο οποίος είχε διδαχθεί από τον Πλάτωνα, αρνήθηκε ότι οι γυναίκες ήταν δούλες ή υποκείμενες στην ιδιοκτησία, υποστηρίζοντας ότι "η φύση έχει κάνει διάκριση μεταξύ του θηλυκού και του δούλου", αλλά θεωρούσε ότι οι σύζυγοι ήταν "αγορασμένες". Υποστήριξε ότι η κύρια οικονομική δραστηριότητα των γυναικών είναι η διαφύλαξη της περιουσίας του νοικοκυριού που δημιούργησαν οι άνδρες. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η εργασία των γυναικών δεν προσέδιδε καμία αξία, διότι "η τέχνη της διαχείρισης του νοικοκυριού δεν ταυτίζεται με την τέχνη της απόκτησης πλούτου, διότι η μία χρησιμοποιεί το υλικό που η άλλη παρέχει".

Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι οι γυναίκες έφερναν αταξία, κακό και ήταν "εντελώς άχρηστες και προκαλούσαν περισσότερη σύγχυση από τον εχθρό". Εξαιτίας αυτού, ο Αριστοτέλης πίστευε ότι η καλύτερη ιδέα ήταν να κρατήσει τις γυναίκες χωριστά από την υπόλοιπη κοινωνία.

Σε αντίθεση με αυτές τις απόψεις, οι στωικοί φιλόσοφοι υποστήριζαν την ισότητα των φύλων, καθώς η σεξουαλική ανισότητα ήταν κατά την άποψή τους αντίθετη με τους νόμους της φύσης. Με τον τρόπο αυτό, ακολούθησαν τους Κυνικούς, οι οποίοι υποστήριζαν ότι οι άνδρες και οι γυναίκες έπρεπε να φορούν τα ίδια ρούχα και να λαμβάνουν την ίδια εκπαίδευση. Είδαν επίσης το γάμο ως μια ηθική συντροφιά μεταξύ ίσων και όχι ως μια βιολογική ή κοινωνική αναγκαιότητα και εφάρμοσαν αυτές τις απόψεις στη ζωή τους. Οι Στωικοί υιοθέτησαν τις απόψεις των Κυνικών και τις πρόσθεσαν στις δικές τους θεωρίες για την ανθρώπινη φύση, θέτοντας έτσι τη σεξουαλική τους ισονομία σε μια ισχυρή φιλοσοφική βάση.

Εκπαίδευση 
Οι αθηναίες γυναίκες είχαν  πολύ  λίγη εκπαίδευση, εκτός από την κατ' οίκον διδασκαλία βασικών δεξιοτήτων, όπως η κλωστή, η ύφανση, η μαγειρική και κάποιες γνώσεις για το χρήμα.

Δεν υπάρχουν πολλές αποδείξεις για το ρόλο των γυναικών στην κοινωνία της Αρχαίας Ελλάδας, ωστόσο η πλειοψηφία των πηγών μας προέρχεται από την κεραμική που βρέθηκε στα σπίτια και επομένως στην καθημερινή ζωή των αρχαίων Ελλήνων πολιτών. Η αρχαία ελληνική κεραμική παρέχει ένα μέσο που μας επιτρέπει να εξετάσουμε τους ρόλους των γυναικών, οι οποίες γενικά απεικονίζονταν ως θεές, φύλακες της οικιακής ζωής ή πόρνες, μέσα από το πρίσμα της ελληνικής ιδεολογίας. "Οι σκηνές καλλωπισμού μέσα στη ζωγραφική των αγγείων είναι ένα παράθυρο στη σφαίρα των γυναικών, αν και δεν ήταν εντελώς ρεαλιστικές, αλλά μάλλον προϊόν της ηδονοβλεπτικής και ρομαντικής εικόνας της γυναικείας φύσης που έχει τις ρίζες της στο ανδρικό βλέμμα". Οι περισσότερες γυναίκες απεικονίζονται συχνά ως "σεξουαλικά αντικείμενα" στην αρχαία ελληνική κεραμική, παρέχοντας έτσι το πλαίσιο για τη σεξουαλική κουλτούρα της αρχαίας Ελλάδας. Η πλειονότητα των σκηνών αγγείων απεικονίζει γυναίκες μέσα στα σπίτια τους, ενώ η κοινή παρουσία στηλών υποδηλώνει ότι οι γυναίκες περνούσαν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στην αυλή του σπιτιού. Η αυλή είναι το μοναδικό μέρος όπου μπορούσαν να απολαμβάνουν τακτικά την ύπαιθρο και να παίρνουν καθαρό αέρα. Η πλειονότητα του ελληνικού εξοπλισμού μαγειρικής ήταν μικρός και ελαφρύς και μπορούσε εύκολα να εγκατασταθεί εκεί. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι κατά τη διάρκεια του ηλιόλουστου καιρού, οι γυναίκες πιθανότατα κάθονταν στους στεγασμένους και σκιερούς χώρους της αυλής, καθώς το ιδανικό της γυναικείας ομορφιάς ήταν η ωχρή επιδερμίδα.

Ασχολίες των γυναικών

Στο σπίτι, η πλειοψηφία των γυναικών δεν είχε σχεδόν καμία εξουσία, πάντα λογοδοτούσαν στον άνδρα του σπιτιού, και συχνά οι γυναίκες κρύβονταν όταν ήταν καλεσμένοι. Οι γυναίκες συχνά τοποθετούνταν στους επάνω ορόφους, ιδίως για να μείνουν μακριά από την πόρτα του δρόμου και για να είναι μακριά από τον ημι-δημόσιο χώρο όπου ο κύριος διασκέδαζε τους φίλους του.

Οι γυναίκες ήταν επίσης υπεύθυνες να συντηρούν το νοικοκυριό, να φέρνουν νερό από τις βρύσες, να βοηθούν στην οργάνωση των οικονομικών και να υφαίνουν τα υφάσματα και τα ρούχα για τις οικογένειές τους. Ξεκινώντας από τη νεαρή ηλικία των επτά ετών, τα κορίτσια αναλάμβαναν να υφάνουν ένα από τα πιο διάσημα αθηναϊκά υφάσματα, τον πέπλο (χιτώνα) για το ιερό άγαλμα της Αθηνάς στην Ακρόπολη. Επρόκειτο για ένα περίτεχνο, πολύ μοτίβο ύφασμα, το σχέδιο του οποίου παραδοσιακά περιλάμβανε μια μάχη μεταξύ των θεών και των γιγάντων. Χρειάστηκαν εννέα μήνες για την ολοκλήρωσή του και πολλές γυναίκες συμμετείχαν στη δημιουργία του. Οι Αθηναίες γυναίκες και τα νεαρά κορίτσια περνούσαν τον περισσότερο χρόνο τους ασχολούμενες με την κατασκευή υφασμάτων από πρώτες ύλες, οι οποίες ήταν συνήθως μαλλί. Ο Ισχόμαχος ισχυρίστηκε στον Σωκράτη ότι έφερε στο σπίτι τη δεκατετράχρονη γυναίκα του, η οποία είχε μεγάλες ικανότητες να δουλεύει με το μαλλί, να φτιάχνει ρούχα και να επιβλέπει το κλώσιμο που έκαναν οι δούλες.

Γυναίκες στο Βυζάντιο

Σύγχρονη περίοδος 
Η Εύχαρις Πετρίδου ήταν η πρώτη γυναίκα δικηγόρος στην Ελλάδα- το 1925 έγινε μέλος του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών. Το 1955 επετράπη για πρώτη φορά στις γυναίκες να γίνουν δικαστές στην Ελλάδα. Το 1983 ψηφίστηκε νέος οικογενειακός νόμος, ο οποίος προέβλεπε την ισότητα των φύλων στο γάμο, καταργούσε την προίκα και προέβλεπε ίσα δικαιώματα για τα "νόθα" παιδιά. Η μοιχεία αποποινικοποιήθηκε επίσης το 1983. Ο νέος οικογενειακός νόμος προέβλεπε τον πολιτικό γάμο και απελευθέρωσε το δίκαιο των διαζυγίων. Το 2006, η Ελλάδα θέσπισε τον νόμο 3500/2006 - "Για την καταπολέμηση της ενδοοικογενειακής βίας"- ο οποίος ποινικοποίησε την ενδοοικογενειακή βία, συμπεριλαμβανομένου του βιασμού εντός γάμου. Ο νόμος 3719/2008 ασχολήθηκε περαιτέρω με οικογενειακά θέματα, συμπεριλαμβανομένου του άρθρου 14 του νόμου, το οποίο μείωσε την περίοδο διάστασης (απαραίτητη πριν από το διαζύγιο σε ορισμένες περιπτώσεις) από 4 χρόνια σε 2 χρόνια. Η Ελλάδα επικύρωσε επίσης τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη δράση κατά της εμπορίας ανθρώπων το 2014. Από το 2014, το ποσοστό των γυναικών στο κοινοβούλιο ανέρχεται σε 21,0%.

Η κύρια μορφή συμβίωσης είναι ο γάμος, ενώ η εξωσυζυγική τεκνοποίηση και η μακροχρόνια συμβίωση δεν είναι ευρέως διαδεδομένες. Για παράδειγμα, το 2015 η Ελλάδα είχε το χαμηλότερο ποσοστό γεννήσεων εκτός γάμου στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μόλις 8,8%. Η Ελλάδα έχει χαμηλό ποσοστό γονιμότητας, με 1,33 παιδιά ανά γυναίκα (το 2015), χαμηλότερο από το ποσοστό αναπλήρωσης 2,1.

Παραπομπές 
Γυναίκες στην Ελλάδα

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 The Rise of Women in Ancient Greece του Michael Scott, που δημοσιεύτηκε στο History Today Τόμος: 59 Τεύχος: 11 2009
 The Way Greeks Live Now, The New York Times

Ελληνική κοινωνία