Γλώσσα Ουρούμ

Η Ουρούμ (ISO 639-3: uum, Ethnologue: uum, Glottolog: urum1249) είναι τουρκική γλώσσα η οποία ομιλείται από τους Ουρούμ, τμήμα τουρκόφωνων Ελλήνων του Καυκάσου σε χωριά της Γεωργίας της επαρχίας Τριαλέτι οι οποίοι είναι χριστιανοί ορθόδοξοι στο θρήσκευμα, καθώς και στην νοτιοανατολική Ουκρανία από μερίδα Ελλήνων της Ουκρανίας στην περιοχή ανάμεσα στην Μαριούπολη και το Ντονέτσκ. Κατά το πέρασμα του χρόνου η γλώσσα έχει εξασθενίσει έναντι των άλλων τοπικών γλωσσών, ωστόσο εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από συνολικά περίπου 190.000 φυσικούς ομιλητές. Η γλώσσα συχνά ταξινομείται ως διάλεκτος της κριμαϊκής ταταρικής γλώσσας, και απειλείται με εξαφάνιση. 

Παλαιότερα γραφόταν με το ελληνικό αλφάβητο, και κατόπιν με το κυριλλικό καθώς και το λατινικό -ως λατινική γραφή της τουρκικής-. Υπάρχουν ελάχιστες δημοσιεύσεις στην γλώσσα αυτή, όπως ένα πολύ μικρό λεξικό, και μια σύντομη περιγραφή της γλώσσας.Για την Ουρούμ του Καυκάσου, υπάρχει σε εξέλιξη εγχείρημα στοιχειοθέτησης της γλώσσας βάσει του οποίου έχει συνταχθεί λεξικό, κάποιοι γραμματικοί κανόνες για τον σχηματισμό προτάσεων, μαζί με αντίστοιχο σώμα κειμένων.

Ιστορία
Η ονομασία Ουρούμ ετυμολογικά προκύπτει από το Ρουμ (Ρωμαίος, Ρωμιός), ο όρος που χρησιμοποιούνταν από τον μουσουλμανικό κόσμο για να περιγράψει την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία / Βυζάντιο, ενώ κατόπιν χρησιμοποιήθηκε από τους Οθωμανούς για να περιγράφει γενικότερα τους μη μουσουλμάνους εντός της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Οι ελληνόφωνοι Έλληνες είναι γνωστοί ως Ρουμ, ενώ οι τουρκόφωνοι ως Ουρουμ.Η ελληνική παρουσία στην περιοχή των παραλίων του Ευξείνου Πόντου υπήρχε ήδη από την αρχαιότητα. Με το πέρασμα των αιώνων οι πληθυσμοί αυτοί υιοθέτησαν την χριστιανική θρησκεία υπό την ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία, και μετά την κατάκτηση τόσο της κυρίας αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη όσο και της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας από την οθωμανική αυτοκρατορία κατά τον Μεσαίωνα, κάποιοι από τους πληθυσμούς αυτούς άλλαξαν την γλώσσα τους και έγιναν τουρκόφωνοι αλλά κράτησαν το θρήσκευμα τους.  

Αν και η παρουσία των Ελλήνων στα παράλια χρονολογείται από πάρα πολύ παλιά, σε ότι αφορά αυτούς στην ενδοχώρα της Γεωργίας η παρουσία τους χρονολογείται από τα τέλη του 18ου αιώνα, όπου το πρώτο κύμα μετανάστευσης εκεί έγινε κατά την περίοδο του Γεωργιανού βασιλιά Ηράκλειου Β´ το 1763, και κατόπιν ένα δεύτερο κύμα με την έναρξη της ελληνικής επανάστασης στον κυρίως ελλαδικό χώρο και Βαλκάνια. Οι πληθυσμοί αυτοί εγκαταστάθηκαν κυρίως στην περιοχή Τριαλέτι της Γεωργίας, και ιδίως την πόλη Τσάλκα την οποία ίδρυσαν. Στον 20ό αιώνα μετά την μικρασιατική εκστρατεία / τουρκικό πόλεμο της ανεξαρτησίας και την γενοκτονία των Ποντίων εκτός από την Ελλάδα πολλοί ήταν αυτοί που κατέφυγαν στην σοβιετική Γεωργία της ΕΣΣΔ, ειδικά στην περιοχή της Αμπχαζίας, και σε άλλες περιοχές της ΕΣΣΔ. Με την κατάρρευση της ΕΣΣΔ το 1991 και τον πόλεμο στην Αμπχαζία σύντομα έπειτα, αρκετοί κατέφυγαν στην Ελλάδα. Πολλοί από αυτούς παρότι δεν γνώριζαν την ελληνική γλώσσα δήλωναν Έλληνες. Ωστόσο στις απογραφές τόσο της Γεωργίας όσο και της Ουκρανίας δεν διευκρινίζεται πόσοι από τους ελληνικούς πληθυσμούς είναι τουρκόφωνοι.

Πολλοί από τους ομιλητές της Ουρούμ εκτός από τουρκόφωνοι είναι και ρωσόφωνοι και χρησιμοποιούν πολλές λέξεις ρωσικής προέλευσης -ιδιαίτερα αυτές που αφορούν νεότερες και πιο σύγχρονες έννοιες-. Για τις θρησκευτικές τους ανάγκες καλύπτονται από την ελληνική (οικουμενικό πατριαρχείο), γεωργιανή (αυτοκέφαλη), και ρωσική ορθόδοξη εκκλησία (συμπεριλαμβάνεται η ουκρανική, πατριαρχείο Μόσχας).

Στην Ουκρανία οι πληθυσμοί αυτοί είναι συγκεντρωμένοι στην ευρύτερη περιοχή του Ντονέτσκ σε περίπου 30 χωριά, και ιδιαίτερα στην Μαριούπολη, ενώ στην Γεωργία στην επαρχία Τριαλέτι και ειδικά στην πόλη Τσάλκα και τις γύρω περιοχές όπως Μπεστασένι και Γκούνια-καλά.

Φωνολογία 
Το αρχικό φωνήεν στην Ουρούμ είναι προσθετικό. Οι τουρκικές γλώσσες αρχικά δεν διέθεταν το  στο ξεκίνημα της λέξης και το απέκτησαν μέσω γλωσσικών δανείων από άλλες γλώσσες.

Φωνήεντα

Παραδείγματα 

 šar - πόλη
 äl - χέρι
 göl - λίμνη
 yel - άνεμος
 yol - δρόμος
 it - σκύλος

Σύμφωνα

τα /θ, ð/ εμφανίζονται μονάχα σε λέξεις που προέρχονται από την ελληνική γλώσσα, ενώ το /t͡s/ σε λέξεις με προέλευση άλλες γλώσσες.

Σύστημα γραφής
Υπάρχουν κάποια χειρόγραφα στην Ουρούμ τα οποία είναι γραμμένα με ελληνικούς χαρακτήρες. Κατά την περίοδο μεταξύ 1927 με 1937, γραφόταν με λατινικούς χαρακτήρες βάσει του νέου τουρκικού αλφαβήτου, διδασκόταν στα σχολεία της περιοχής και υπήρξε τουλάχιστον ένα σχολικό εγχειρίδιο το οποίο εκτυπώθηκε. Το 1937 η χρήση τους σταμάτησε στην γραπτή μορφή.

Αλφάβητο στα κυριλλικά:

Σε εγχειρίδιο του 2008 που εκδόθηκε στο Κίεβο προτάθηκε το παρακάτω αλφάβητο:

Παραπομπές

Σχετική βιβλιογραφία

 Ολέξαντρ Γκαργκαβέτς. 1999. Urumi Nadazov'ya: Istoria, Mova, Kazki, Pisni, Zagadki, Prisliv'ya, Pisemni Pam'yatki. Alma-Ata: Ukrains'kij Kul'turnij Centr. σελ. 624
 Ελίζαμπεθ Βερχόβεν , Βιολέτα Μωυσίδη και Έφη Ιορδάνογλου. 2010. Urum basic grammatical structures. Ms. σελ. 288
 Σταύρο Σκοπετέας και Βιολέτα Μωυσίδη. 2011. Urum Narrative Collection. Ms. σελ. 160

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Γενικά
Καρά Ντενί, παραδοσιακό τραγούδι Ουρούμ από την Απολλιναρία Νάλτσα (Ουκρανία) - youtube.com
Ρουμ και Ουρούμ: Η ελληνική γλώσσα στην Αζοφική, του Στέλιου Ελληνιάδη, 14 Ιουνίου 2011 - e-dromos.gr
Η περιπέτεια της γλώσσας των Ουρούμ, της Ν. Κοντράρου Ρασσιά, 12 Ιουνίου 2011, Ελευθεροτυπία

Λεξικά και σώματα κειμένων
 URUM documentation project - projects.turkmas.uoa.gr/urum/
 Λεξικό με αποδόσεις λέξεων Ουρούμ σε αγγλικά, ρωσικά, ελληνικά, γεωργιανά, και τουρκικά, projects.turkmas.uoa.gr/urum/
Λεξικό Ουκρανικά-Ουρούμ

Τουρκικές γλώσσες
Ποντιακός Ελληνισμός
Γλώσσες της Ουκρανίας
Γλώσσες του Καυκάσου
Γλώσσες της Γεωργίας
Γλώσσες απειλούμενες με εξαφάνιση