Αίας (τραγωδία)

«Μα πρέπει ή με τιμή να ζή ένας άντρας
ή να πεθαίνει με τιμή. Αυτό είναι.» (στιχ. 479)

Η τραγωδία Αίας του Σοφοκλή γράφτηκε μεταξύ 450 και 440 π.Χ. Περιγράφει την τρέλα και τον θάνατο του Αίαντα, αρχηγού των Σαλαμινίων που συμμετείχαν στον Τρωικό Πόλεμο, όταν δεν του αποδόθηκαν τα όπλα του Αχιλλέα.
Είναι η παλαιότερη από τις επτά σωζόμενες τραγωδίες του Σοφοκλή και μέρος της τριλογίας Αίας – Τεύκρος – Ευρυσάκης. Θεωρείται ότι παρουσιάστηκε προς το τέλος της δεκαετίας του 440π.Χ και ότι ήταν από τα πιο δημοφιλή έργα του συγγραφέα, παρόλο που κατακρίθηκε ότι δεν σέβεται την ενότητα της δράσης και του χώρου.

Ιστορικά 
Πρώτος ο Αισχύλος πραγματεύτηκε τον βίο του Αίαντα με τα έργα του «Όπλων κρίσις», «Θρήσσαι», «Σαλαμίνιοι» από τα οποία δε διασώζονται παρά μόνο αποσπάσματα. Ολοκληρωμένη τραγωδία είναι μόνο αυτή του Σοφοκλή παρόλο που πολλοί άλλοι επίγονοι των τραγικών ασχολήθηκαν με την ιστορία του σαλαμινίου ήρωα.

Υπόθεση 
Ο Αίαντας έχει θυμώσει γιατί θεωρεί ότι άδικα δεν του αποδόθηκαν τα όπλα του Αχιλλέα και μανιασμένος κυρίως με τους Ατρείδες και τον Οδυσσέα αποφασίζει να τους σκοτώσει. Η Αθηνά όμως του σκοτίζει το μυαλό έτσι ώστε αυτός να επιτεθεί στα κοπάδια του στρατοπέδου, νομίζοντας πως εφορμά εναντίον των εχθρών του. Όταν συνέρχεται και καταλαβαίνει τί έκανε, θεωρεί ότι ντροπιάστηκε και αποφασίζει να δώσει τέρμα στη ζωή του. Ούτε η σύζυγός του Τέκμησσα, ούτε ο αδερφός του Τεύκρος καταφέρνουν να τον μεταπείσουν. Μετά την αυτοχειρία του ήρωα, ο Μενέλαος και ο Αγαμέμνονας διατάζουν να μείνει άταφο το πτώμα του, παρά τις έντονες διαμαρτυρίες και απειλές του Τεύκρου. Ο Οδυσσέας όμως δίνει τη λύση παρεμβαίνοντας και συμβουλεύοντας τον Αγαμέμνονα να επιτρέψει την ταφή, όπως είναι το δίκιο.

Διάρθρωση 
 Πρόλογος
Πρόσωπα: Αθηνά, Οδυσσέας, Αίας

Η Αθηνά εξηγεί στον Οδυσσέα, που έχει έρθει να διερευνήσει την υπόθεση της σφαγής των κοπαδιών, ότι εκείνη σκότισε το μυαλό του Αίαντα. Καλεί μάλιστα τον Αίαντα έξω και έτσι αποδεικνύει στον Οδυσσέα την τρέλα του. 
 Πάροδος
Ο χορός εκδηλώνει την ταραχή του και το φόβο για τα συμβάντα και καλεί τον Αίαντα να βγει έξω.
 Πρώτο επεισόδιο
Πρόσωπα: Τέκμησσα, Χορός, Αίας.
Η Τέκμησσα διηγείται στο χορό ότι ο Αίας βρήκε τα λογικά του αλλά ο ίδιος ο ήρωας εμφανίζεται ντροπιασμένος για τις πράξεις του.
 Πρώτο στάσιμο
Ο χορός θρηνεί για τον Αίαντα.
 Δεύτερο επεισόδιο
Πρόσωπα: Αίας, Τέκμησσα και ο Χορός

Μονόλογος του συντετριμμένου Αίαντα που αναγνωρίζει τα λάθη του και δείχνει να συμβιβάζεται.
 Δεύτερο στάσιμοΟ Χορός θριαμβολογεί γιατί θεωρεί ότι όλα τελείωσαν και βρίσκουν λύση.
 Τρίτο επεισόδιοΠρόσωπα:Άγγελος, Χορός, Τέκμησσα, Αίας, Μενέλαος, Ευρυσάκης

Ο Άγγελος ενημερώνει τον Χορό κι έπειτα την Τέκμησσα για την άφιξη του Τεύκρου και την οργή του στρατεύματος εναντίον του Αίαντα και προειδοποιεί να μην τον αφήσουν να βγει από την σκηνή του γιατί συντρέχει κίνδυνος να χάσει τη ζωή του. Η Τέκμησσα φεύγει στο ακρογιάλι να αναζητήσει τον Αίαντα ακολουθούμενη από το χορό. Ο απελπισμένος Αίαντας προετοιμάζει την αυτοκτονία του, απαρατήρητος από τους δικούς του. Τον νεκρό πια ήρωα ανακαλύπτει η Τέκμησσα. Φτάνει ο Τεύκρος και ετοιμάζεται να θάψει τον αδελφό του, όταν εμφανίζεται ο Μενέλαος και απαγορεύει την ταφή του ήρωα.
 Τρίτο στάσιμοΟ Χορός κλαίει με αντιπολεμικό θρήνο για τον Αίαντα και τη διχόνοια των Ελλήνων.
 ΈξοδοςΠρόσωπα: Τεύκρος, Αγαμέμνονας, Οδυσσέας

Ο Αγαμέμνονας είναι αποφασισμένος να εμποδίσει την ταφή και λογομαχεί με τον Τεύκρο. Εμφανίζεται όμως ο Οδυσσέας που συνεφέρει το στρατάρχη και υποδεικνύει το δίκιο. Ο Τεύκρος είναι ελεύθερος να θάψει τον ήρωα.

 Ερμηνεία του έργου 
 Η «ύβρις» 
Το έργο δικαιολογεί την πτώση του Αίαντα λόγω της ύβρης που είχε διαπράξει έναντι των θεών. Ο ίδιος ο Αίας απευθυνόμενος στην Τέκμησσα διακηρύττει:

Αλλά και ο Άγγελος χαρακτηριστικά αναφέρει ότι φεύγοντας για τον πόλεμο ο Αίας είχε πει στον πατέρα του:

Κι αργότερα πάλι όταν προσπάθησε η Αθηνά να τον εμψυχώσει σε μια μάχη, εκείνος της φώναξε:
 

 Η αντίθεση της ανδρείας και του νου 
Ο Αίας αναφέρεται ως ο δεύτερος πιο ανδρείος μεταξύ των Αχαιών μετά τον Αχιλλέα. Η αρετή στον κόσμο του είναι συνώνυμη με την τόλμη και την ανδραγαθία. Στον αντίποδα του ήρωα όμως βρίσκεται ο Οδυσσέας, εκείνος που έκανε τον τρελό για να αποφύγει τον πόλεμο αλλά και εκείνος που αργότερα τελικά θα τον κερδίσει με την πονηριά του και την ευστροφία του. Κατά τη διεκδίκηση των όπλων του Αχιλλέα, νικητής κρίνεται ο Οδυσσέας ως φορέας της νέας αρετής, της ευστροφίας και ο Αίας, ο γενναιότερος των Αχαιών ντροπιάζεται. Με αυτόν τον τρόπο βάλλεται η αριστοκρατική, ηρωική ηθική που ενσαρκώνει ο Αίας και ανατέλλει η νέα «σχετική» ηθική του Οδυσσέα. Ο Αγαμέμνονας το λέει ξεκάθαρα:

 Η μεταστροφή του Αίαντα 
Πρόβλημα στην ερμηνεία της τραγωδίας θέτει ο τρίτος μονόλογος του Αίαντα (του δευτέρου επεισοδίου, στιχ 646-692), ο αποκαλούμενος και «πλαστός» γιατί δεν υπάρχει ομοφωνία εάν ο ήρωας υποκρίνεται ή όχι όταν ισχυρίζεται ότι πρέπει να υποταχθεί στη θέληση των θεών και των βασιλιάδων και να θάψει το σπαθί του.

 Η τιμή και ο Θάνατος 
Ο Αίαντας είναι ο πρώτος -από τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή - ήρωας από μία σειρά αυτοχείρων πρωταγωνιστών. Όταν η ηθική του συγκρούεται με αυτήν του κατεστημένου, επιλέγει το θάνατο για να σώσει την τιμή του. Απομονωμένος και ξεκομμένος από το περιβάλλον του, αναζητά τη λύτρωση στον άλλο κόσμο.

 Δευτερεύοντα πρόσωπα 
 Αθηνά: Ανθρώπινη, χαιρέκακη και εκδικητική, η Αθηνά διασκεδάζει με την τρέλα του Αίαντα.
 Οδυσσέας: 
Ο ομηρικός ήρωας στην αρχή εμφανίζεται θρασύδειλος μπροστά στην τραγωδία του Αίαντα και τον φοβάται ακόμα και ενόσω ο ίδιος χαίρει της προστασίας της Αθηνάς. Ο Οδυσσέας διαισθάνεται όμως τόσο το δράμα του ήρωα όσο και την ατιμία που του έγινε.Παρόλο που γλιτώνει το θάνατό του και ταυτόχρονα παρακολουθεί τον εχθρό του να εξοντώνεται, κατανοεί ότι το δράμα του Αίαντα μπορεί να αγγίξει οποιονδήποτε θνητό, συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού του. Ο Οδυσσέας αισθάνεται φόβο και δέος μπροστά στην ανθρώπινη ασημαντότητα. Για αυτόν τον λόγο στο τέλος, χωρίς να φοβηθεί τον Αγαμέμνονα θα δώσει τη λύση, προτάσσοντας τη συμφιλίωση με το νεκρό και το σεβασμό των θεών και επιτρέποντας την ταφή του Αίαντα.
 Τέκμησσα: 
Υπόδειγμα αφοσιωμένης συζύγου, η Τέκμησσα συντροφεύει τον Αίαντα στην τρέλα του πονώντας για το κατάντημά του, ωστόσο προσπαθεί με όλο της το είναι να τον μεταπείσει από το να δώσει τέρμα στη ζωή του. Δείχνει ωστόσο να κατανοεί τον άντρα της λέγοντας 
 Αγγελιαφόρος Τεύκρος: Ο αδερφός του Αίαντα μάχεται σα λιοντάρι για να θάψει τουλάχιστον τον ήρωα αφού δεν έχει καταφέρει να τον σώσει. Δε διστάζει να προσβάλλει βάναυσα τους Ατρείδες όταν εκείνοι του επιτίθενται για να τον αποτρέψουν από την ταφή.
 Μενέλαος: 
Υπερφίαλος και θρασύς ο Μενέλαος προφασιζόμενος το δίκαιο που του δίνει η θέση του και η δύναμή του προσπαθεί ανίερα να απαγορεύσει την ταφή του Αίαντα.
 Αγαμέμνονας: Μέγας υβριστής και αλαζόνας σαν τον αδερφό του, προσβάλλει τον Τεύκρο και επιθυμεί να επιβάλλει το δίκαιο των όπλων.
 Χορός''': 
Ο Χορός είναι ο πιστός φίλος του Αίαντα που συμπάσχει μαζί του και τον υποστηρίζει. Αγωνιά για αυτόν, προσπαθεί να τον προφυλάξει, να τον ηρεμήσει και να τον υπερασπιστεί ενώ ταυτόχρονα καταριέται τον πόλεμο και λαχταράει την επάνοδό του στην πατρίδα. Όπως όλοι οι χοροί της αρχαίας τραγωδίας χαρακτηρίζεται από θυμόσοφο διάθεση.

Ένα βίντεο για την τραγωδία Αιας 
http://www.youtube.com/watch?v=3AkLDczA8kQ&list=LL6lAFl9ihrj03S8zuMkyerQ

Ενδεικτική παραστασιολογία 
 Εθνικό θέατρο, 1961, σκηνοθεσία Τ. Μουζενίδη, Αίας: Θάνος Κωτσόπουλος
 ΚΘΒΕ, 1972, σκηνοθεσία Κωστή Μιχαηλίδη
 ΚΘΒΕ, 1996, σκηνοθεσία Βασίλη Παπαβασιλείου, Αίας: Δημήτρης Κολοβός 
 Αμφιθέατρο, 2000, σκηνοθεσία Σπύρου Ευαγγελάτου, Αίας: Νίκος Χαραλάμπους
Σημαντικές θεωρήθηκαν και οι διασκευές του Σοφόκλειου έργου που παρουσίασε σε διαφορετικές εκδοχές ο Θ. Τερζόπουλος με το Θέατρο Άττις.

Πηγές 
 Γρυπάρης, Ι.Ν. «Οι τραγωδίες του Σοφοκλέους», Α’τόμος, Βιβλιοπωλείον της Εστίας (μετάφραση του Αίαντα του Σοφοκλή)
 Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Larousse Britannica, 3ος τόμος, Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος, 2006, ISBN 960-8322-74-X (λήμματα Αίας και «Αίας»)
 Δρομάζος Στάθης, «Αρχαίο Δράμα-Αναλύσεις» εκδόσεις Κέδρος, 1984, ISBN 960-04-0192-6

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Εθνικό Θέατρο, "Ο Τάκης Μουζενίδης στην Επίδαυρο: παραστάσεις, κριτική"
 Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία 23 Ιουλίου 2000 για την παράσταση του Αμφιθεάτρου σε σκηνοθεσία Σ.Ευαγγελάτου

Τραγωδίες του Σοφοκλή