Ελληνικά Γράμματα (περιοδικό)

Τα Ελληνικά Γράμματα (1927-1930) ήταν αθηναϊκό, δεκαπενθήμερο περιοδικό (24 x 17 εκ.), και από το τεύχος 46 εβδομαδιαίο, "Τέχνης, Μελέτης και Ελέγχου" (28 x 21 εκ.), με διευθυντή τον Κωστή Μπαστιά, (1901-1972). Κυκλοφορούσε από τις 15 Ιουνίου 1927 έως τις 15 Φεβρουαρίου 1930.

Το ιστορικό και εκδοτικό πλαίσιο 
Η πτώση της δικτατορίας του Πάγκαλου στις 24 Αυγούστου 1926 άνοιξε το δρόμο στην έκδοση νέων πολιτικών, εκπαιδευτικών και πολιτιστικών περιοδικών, που μπορούσαν πλέον να εκφραστούν πιο ελεύθερα. Το πρώτο περιοδικό που θα εκδοθεί το Σεπτέμβριο 1926 ήταν η Αναγέννηση του εκπαιδευτικού, δημοτικιστή, σοσιαλιστή και αργότερα μαρξιστή Δημήτρη Γληνού. Ο Γληνός, μαζί με τον εκπαιδευτικό Αλέξανδρο Δελμούζο και τον γλωσσολόγο Μανώλη Τριανταφυλλίδη ήταν, πιθανόν, οι σημαντικότεροι στυλοβάτες του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Στις αρχές του 1927, εκδόθηκαν δύο νέα μαρξιστικά περιοδικά, το παιδαγωγικό δελτίο Η Νέα Αγωγή του Χαρ. Χρονόπουλου και η Λογοτεχνική Επιθεώρηση του Αντρέα Ζεβγά , ψευδώνυμο του Αιμίλιου Χουρμούζιου  και τον Μάρτιο η μακροβιότατη Νέα Εστία του Γρηγορίου Ξενόπουλου. Τον ίδιο μήνα, ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, που από το 1910 αγωνιζόταν για τη χρήση της δημοτικής στην εκπαίδευση, διασπάσθηκε με την αποχώρηση του Δελμούζου και της ομάδας του (Π. Παϊδούσης, Τέλλος Άγρας, Κ. Θ. Δημαράς κ.ά), λόγω των σοσιαλιστικών πολιτικών τάσεων που είχε δώσει στο σωματείο ο Γληνός.

Οι συνεργάτες 
Ο Μπαστιάς προσφέρθηκε να "στεγάσει" την ομάδα Δελμούζου σε δικό του περιοδικό και προσέγγισε και τον σκηνοθέτη, συγγραφέα και κριτικό Φώτο Πολίτη, ως και τον εξάδελφό του Γιάννη Αποστολάκη, καθηγητή του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Έτσι, γεννήθηκαν τα Ελληνικά Γράμματα, που κυκλοφόρησαν στις 15 Ιουνίου 1927, ως δεκαπενθήμερο περιοδικό. Πέρα από την ηγετική ομάδα του "κύκλου των Ελληνικών Γραμμάτων", συνεργάστηκε ένας σημαντικός αριθμός προσώπων των γραμμάτων και των τεχνών που εκπροσωπούσαν όλο το πολιτικό φάσμα. Ούτε πρέπει να μας κάνει εντύπωση πώς πολλοί εξελίχθηκαν στην δεκαετία του '30 ή στην Κατοχή σε στελέχη της αριστεράς ή του ΚΚΕ. Μεταξύ των συνεργατών συμπεριλαμβάνονται οι Τέλλος Άγρας, Νίκος Αθανασιάδης, Τάσος Αθανασιάδης, Κωνσταντίνος Άμαντος, Ηρακλής Αποστολίδης, Μάριος Βάρβογλης, Σπύρος Βασιλείου, Αιμίλιος Βεάκης, Ηλίας Βενέζης, Γιάννης Βλαχογιάννης, Ηλίας Βουτιερίδης, Δημήτρης Γαλάνης, Απόστολος Δοξιάδης, Στρατής Δούκας, Νίκος Εγγονόπουλος, Γιωσέφ Ελιγιά, Δ. Α. Ζακυθηνός, Ηλίας Ηλιού, Αύρα Θεοδωροπούλου, Κωνσταντίνος Καβάφης, Κ. Καρθαίος, Πέλος Κατσέλης, Κλεόβουλος Κλώνης, Διονύσιος Κόκκινος, Φώτης Κόντογλου, Γιώργος Κοτζιούλας, Σωκράτης Κουγέας, Λέων Κουκούλας, Εμμανουήλ Κριαράς, Δ. Λουκόπουλος, Σπύρος Μελάς, Τάκης Μπαρλάς, Ρίτα Μπούμη, Παύλος Νιρβάνας, Κώστας Ουράνης, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου, Τάκης Παπατσώνης, Δημήτρης Πικιώνης, Γιώργος Ν. Πολίτης, Λίνος Πολίτης, Αντώνης Πρωτοπάτσης, Δημήτρης Ροντήρης, Κ.Α. Ρωμαίος, Βασίλης Ρώτας, Βάλιας Σεμερτζίδης, Γιάννης Σκαρίμπας, Σωτήρης Σκίπης, Γεράσιμος Σπαταλάς, Πάνος Δ. Ταγκόπουλος, Αθηνά Ταρσούλη, Βασίλης Τατάκης, Αντώνης Τραυλαντώνης, Κωνσταντίνος Φαλτάιτς, Μένος Φιλήντας, Αγγελική Χατζημιχάλη, Πέτρος Χάρης κ.ά.

Φυσικά, στην ύλη του περιοδικού κυριαρχούσε η παρουσία του Μπαστιά με μαχητικά σχόλια, διηγήματα, μία νουβέλα, μελέτες και κριτικές λογοτεχνίας, θεάτρου και τέχνης.

Οι θέσεις 
Ο Μπαστιάς εξηγούσε στους συνεργάτες του περιοδικού, ότι σκοπός του ήταν η δημιουργία ενός
μαχητικού περιοδικού της δημοτικής, που θα έθετε τον ιδεαλισμό, τον εθνισμό -και όχι τον εθνικιστικό σωβινισμό-, την εθνική κληρονομιά και το χριστιανισμό ως αντίβαρο στο μαρξισμό. Ο Αλέξανδρος Δελμούζος είχε αποκηρυχθεί από τους μαρξιστές για την προσέγγιση του στον "εθνισμό" και από τον Γιάννη Κορδάτο για τον καντιανισμό του, δηλαδή τον επηρεασμό του από τον Ιμμάνουελ Καντ και τον γερμανικό ιδεαλισμό. Οι Φώτος Πολίτης και Γιάννης Αποστολάκης, γερμανοσπουδαγμένοι και οι δύο όπως και ο Δελμούζος, ήταν και αυτοί επηρεασμένοι από τη γερμανική ιδεαλιστική φιλοσοφία. Ο καθηγητής Κ.Θ. Δημαράς, τότε συνεργάτης του Αποστολάκη, και κατ' επέκτασιν των Ελληνικών Γραμμάτων, που μετά τον πόλεμο μετακινείται στο χώρο του ευρωπαϊκού διαφωτισμού, έχει πει σε συνέντευξη το 1988: 
{{απόσπασμα |Το κλίμα την εποχή εκείνη ήταν αντιπαλαμικό και εγώ ήμουν και πολύ αντιαριστερός. Πολύ εναντίον του Κορδάτου. Πορευόμουν στην τροχιά του Αποστολάκη. Από εκείνον πρωτάκουσα ότι ο Μπαστιάς θα έβγαζε ένα περιοδικό. Ο Δελμούζος ήταν κοντά στον Μπαστιά. Ο Αποστολάκης, ο Φώτος Πολίτης και εγώ, νεώτερος, συμπορευόμαστε. [...] Ιδεολογικά το περιοδικό που ήμουνα ιδιαίτερα συνδεδεμένος ήταν τα Ελληνικά Γράμματα. Όταν κοιτάξεις για περιοδικά ιδεών δε βρίσκεις άλλο. Η Νέα Εστία ήταν μία καλή επιχείρηση χωρίς ιδεολογική τοποθέτηση. Τα Ελληνικά Γράμματα είχαν μία ελληνοκεντρική τοποθέτηση βασισμένη στις ιδέες του Δελμούζου, του Αποστολάκη και του Φώτου Πολίτη. Τα άλλα περιοδικά ιδεών της εποχής ήταν εκείνα που είχαν ένα κόμμα πίσω τους. }}

 Η υπόθεση Κ.Γ. Καρυωτάκη 
Τα Ελληνικά Γράμματα έδιναν μεγάλη προσοχή στην κριτική βιβλίου, θεάτρου και των τεχνών. Ένας από τους βασικούς κριτικούς βιβλίου, που συνεργάστηκε από το 4ον τεύχος (1.8.1927) έως σχεδόν το τέλος της έκδοσης, ήταν ο απόστρατος συνταγματάρχης, με έφεση στην λογοτεχνία και το θέατρο, Βασίλης Ρώτας, που πορευόταν στον ιδεαλισμό και τον αντικομμουνισμό του Γιάννη Αποστολάκη. Την ίδια εποχή, ο κορυφαίος ποιητής του νεορομαντισμού Κώστας Καρυωτάκης δημοσίευσε τον Δεκέμβριο του 1927 την τρίτη ποιητική συλλογή του, Ελεγεία και σάτιρες. Ο Ρώτας έσπευσε να δημοσιεύσει στη στήλη του την ειρωνική και άκρως αρνητική κριτική του , που αποτέλεσε την κυριότερη καταδίκη της Καρυωτακικής ποίησης, πριν την αυτοκτονία του ποιητή τον Ιούλιο του 1928. Στην ευγενική απάντησή του στο περιοδικό, ο Καρυωτάκης αμφισβητεί αν όσα έγραψε ο Ρώτας αποτελούν κριτική ή, με αφορμή το βιβλίο του,: 

 Ο Διαγωνισμός διηγήματος και ο Γιάννης Σκαρίμπας 
Τα Χριστούγεννα του 1928, τα Ελληνικά Γράμματα προκηρύτουν διαγωνισμό διηγήματος, με πρόεδρο της κριτικής επιτροπής τον διευθυντή τους Κωστή Μπαστιά, μέλη τον λογοτέχνη και θεατρικό κριτικό Λέωντα Κουκούλα και τον ποιητή και παλαιό γνώριμο από τη "συνομοσπονδία" του Νουμά Κ. Καρθαίο (Κλέανδρος Λάκων) και εισηγητή τον λογοτέχνη και αγιογράφο Φώτη Κόντογλου. Χρηματικά έπαθλα θα δίδονταν για το πρώτο και δεύτερο βραβείο και έπαινοι για όσους θα διακρίνονταν. Πολύ μετά το διαγωνισμό, ο Γιάννης Σκαρίμπας διηγήθηκε στον Μπαστιά πως έφτασε να συμμετάσχει:

Με ένα ανυπόγραφο σχόλιο, μάλλον του Μπαστιά, τα Ελληνικά Γράμματα συμπλήρωσαν τις απόψεις του Δημαρά γράφοντας για την ελληνική ιεραρχία:

Αλλά, και ο ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας Αλέξανδρος Αργυρίου (1921-2009), σε άρθρο του για τα μεταπαγκαλικά περιοδικά, «1927. "Ένα έτος τομή" πυκνό από κορυφαίας σημασίας λογοτεχνικά γεγονότα», τονίζει τον καθολικισμό των Ελληνικών Γραμμάτων γράφοντας:

Ένα άλλο στοιχείο της σχέσης των Ελληνικών Γραμμάτων με την Ελληνόρρυθμη Καθολική Εξαρχία ήταν η φιλία του Κωστή Μπαστιά με τον επίσης Συριανό Γεώργιο Χαλαβαζή (1882-1957), τιτουλάριο επίσκοπο Θεοδωρουπόλεως, που ήταν ο ηγέτης των ελληνόρρυθμων καθολικών Ανατολικής Θράκης που φθάσανε πρόσφυγες στην Ελλάδα με τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η έδρα τους ήταν στην οδό Αχαρνών 246, όπου συνεχίζουν έως σήμερα. Η Εξαρχία ανέλαβε την εκτύπωση και βιβλιοδεσία του περιοδικού και τοποθέτησε τον Βασίλη Μαλατάκη, διευθυντή του δικού τους τυπογραφείου, συνδιευθυντή των Ελληνικών Γραμμάτων. Στην αρχή το περιοδικό τυπωνόταν σε διάφορα τυπογραφεία, έως ότου η Εξαρχία απέκτησε εκσυγχρονισμένες εγκαταστάσεις στην Αχαρνών 244, ακριβώς δίπλα στην έδρα της και ίδρυσε την Α.Ε. "Πολυβιοτεχνική". Έτσι, και μπόρεσε να αναλάβει και την εκτύπωση του περιοδικού.   
                      
 Βιβλιογραφία  
Αργυρίου, Αλέξανδρος, Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στα χρόνια του Μεσοπολέμου (1918-1940), τ. Α΄, κεφ. 3, σελ. 153-154 και 222-233, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2001, ISBN 960-03-3157-Χ. 
Βαρελάς, Λάμπρος, Ελληνικά Γράμματα (1927-1930), στη σειρά "Ευρετήρια περιοδικών λόγου και τέχνης, 3", University Studio Press, Θεσσαλονίκη 1995, ISBN 960-12-0479-2.
Βαρελάς, Λάμπρος, "Ελληνικά Γράμματα", στην Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Τϋπου 1784-1974, επιμέλεια Λουκία Δρούλια - Γιούλα Κουτσοπανάγου, τ. Β΄, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών (Ε.Ι.Ε.), Αθήνα 2008, ISBN 978-960-7916-52-5, και Β΄ τόμος ISBN  978-960-7916-54-9. 
Γεωργουσόπουλος, Κώστας, "Γιάννης Αποστολάκης — Φώτος Πολίτης", στο Η κριτική στη νεότερη Ελλάδα, Εκδόσεις Εταιρείας Σπουδών, Αθήνα 1981, ISBN 960-259-014-9.
Δ.[εσποτίδης], Α.[ντώνης] και Π.[απακυρίτσης], Σ.[ταύρος], "Ελληνικά Γράμματα", Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Πατάκη, Αθήνα 2007, ISBN 978-960-16-2237-8. 
Μπαστιάς, Γιάννης Κ., "Τα Ελληνικά Γράμματα του Κωστή Μπαστιά", περ. Γράμματα και τέχνες, τχ. 74, Ιούνιος - Σεπτέμβριος 1995.
Μπαστιάς, Γιάννης Κ., Ο Κωστής Μπαστιάς στα χρόνια του Μεσοπολέμου, τ. Α΄ Χρονογραφία και Εργογραφία και τ. Β΄ Βιβλιογραφία, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1997, ISBN 960-213-354-6. 
Μπαστιάς, Γιάννης Κ., Κωστής Μπαστιάς — Δημοσιογραφία, Θέατρο, Λογοτεχνία (βιογραφία), κεφ. 11, "Το περιοδικό Ελληνικά Γράμματα του Μπαστιά", σελ. 117-132, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2005, ISBN 960-03-3969-4.
Ντουνιά, Χριστίνα, Κ. Γ. Καρυωτάκης — Η αντοχή μιας αδέσποτης τέχνης'', κεφ. ΙΙ, "Τα «Ελληνικά Γράμματα» και η Καρυωτακική πρόκληση", σελ. 36-83, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2000, ISBN 960-03-2703-3.

Παραπομπές

Ελληνικά περιοδικά
Περιοδικά με τόπο έκδοσης την Αθήνα