Τίμων ο Αθηναίος

Ο Τίμων (β΄μισό 5ου αι. π.Χ.) ήταν Αθηναίος εύπορος πολίτης, ο οποίος έγινε ονομαστός για τη μισανθρωπία του. Τον αναφέρουν οι αρχαίοι συγγραφείς ως παράδειγμα μισανθρωπίας (Αριστοφάνης, Στράβων, Πλούταρχος, Αλκίφρων, Διογένης ο Λαέρτιος· ο Νεάνθης ο Κυζικηνός (240- 190 π.Χ.) τον συμπεριέλαβε στις «Βιογραφίες περί ενδόξων ανδρών») και οι κωμωδιογράφοι τον χρησιμοποιούν για να πλάσουν τους ανάλογους τύπους τους (Μονότροπος του Φρυνίχου, Τίμων του Αντιφάνη, Δύσκολος του Μενάνδρου).

Έργα και Ημέρες 
Γιος του Εχεκρατίδη, έζησε στους χρόνους του Πελοποννησιακού πολέμου, όπως αναφέρει ο Θουκυδίδης και καταγόταν από το δήμο Κολυττό. Έλαβε τη φιλοσοφική μόρφωση της εποχής του και εξαιτίας της ηθικής κατάπτωσης των συγχρόνων του, οδηγήθηκε σε μίσος κατά της ανθρωπότητας. Αποσύρθηκε στον Υμηττό και ζούσε απομονωμένος, έχοντας μαζί του κάποιον Απήμαντο, που τον ακολούθησε σε αυτόν τον τρόπο ζωής. Η μισανθρωπία του Τίμωνα τον κατέστησε αντικείμενο σάτιρας των κωμωδιογράφων της εποχής του και αναφέρονται γι΄αυτόν πολλά ανέκδοτα. Πέθανε από γάγγραινα, γιατί όταν κάποτε έπεσε από ένα δένδρο, αρνήθηκε να δεχτεί τις φροντίδες γιατρού. Τον τύπο του περιέγραψαν εκτενώς ο Λουκιανός στο έργο του Τίμων ή Μισάνθρωπος και ο Σαίξπηρ στο δράμα του Τίμων ο Αθηναίος (The life of Timon of Athens).

Επιγράμματα 

Τάφηκε κοντά στη θάλασσα, στον δρόμο από τον Πειραιά για το Σούνιο. Το κύμα έκανε τον τάφο του δυσπρόσιτο στους ανθρώπους και η επιτύμβια επιγραφή που αποδίδεται σ’ αυτόν, λέγεται πως είναι γραμμένη απ’ τον ίδιο: «Αφήνοντας μια άθλια ζωή, αναπαύομαι εδώ πέρα. Τ’ όνομά μου δεν πρόκειται να το μάθετε και να πάτε στο διάβολο (ες κόρακα)». Μια άλλη επιγραφή που έχει διασωθεί και ανήκει στον επιγραμματοποιό Ηγήσιππο, γράφει: «Βάτα και γαϊδουράγκαθα τον τάφο μου τον ζώνουν και πιο κοντά αν θες να ’ρθεις, τα πόδια σου ματώνουν. Ο Τίμων ο μισάνθρωπος εδώ έχει καταλύσει. Και τώρα δρόμο, αρκετά, μ’ όσα μ’ έχεις στολίσει». Ο Σαίξπηρ αποδίδει στο ομώνυμο έργο του την παρακάτω επιτάφια επιγραφή:

«Εδώ κείται άθλια από ψυχήν άθλια κλεμμένη σκόνη·
μη ζητάς τ΄ όνoμα. Κακό κακούς να σας σκοτώνει.
Ο Τίμων κείται: ζωντανός μίσησα τους ανθρώπους·
βλαστήμα με, μα διάβαινε, μακριά απ΄ αυτούς τουςτόπους».

Ο Λουκιάνειος Τίμων 

Ο Πλούταρχος αναφέρει, ότι ο Τίμων παρουσιάστηκε στην εκκλησία του δήμου κι αφού ανέβηκε στο βήμα, είπε στους κατάπληκτους Αθηναίους: «Άνδρες Αθηναίοι, γνωρίζετε ότι έχω ένα κτήμα στον Υμηττό κι ότι σ’ αυτό υπάρχει μια συκιά, απ’ την οποία πολλοί έως τώρα κρεμάστηκαν. Επειδή λοιπόν σκοπεύω να χτίσω μια καλύβα κι αποφάσισα να την κόψω, θέλω να σας το ανακοινώσω, για να σπεύσουν να κρεμαστούν, όσοι από εσάς θέλουν».

Το θέμα του Τίμωνα και της μισανθρωπίας του γίνεται αφορμή για τον Λουκιανό να θίξει άλλη μια φορά το καυτό πρόβλημα του πλούτου, της φτώχειας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, που το αντιμετώπισε στα Προς Κρόνον-Επιστολαί Κρονικαί και στους Εταιρικούς διαλόγους. Στην κωμικοτραγική αντιπαράθεση του Πλούτου και της Πενίας δεν κρύβει τη συμπαράστασή του προς τη δεύτερη. Ταυτόχρονα όμως η σάτιρά του έχει κι άλλους στόχους: εξουθενώνει τον Δία, μαστιγώνει τους κόλακες, τους παρασίτους και τους νεόπλουτους απελεύθερους και εξευτελίζει τους ψευτορήτορες και ψευτοφιλοσόφους. Κάτω από τη σκαιότητα του μισάνθρωπου Τίμωνα, κρύβεται και υποδηλώνεται η αγανάκτηση του φιλάνθρωπου Λουκιανού.

Σύγχρονος του Περικλή, ο Τίμωνας στην αρχή ξόδευε αλογάριαστα για τους παρασίτους που τον περιτριγύριζαν, γιατί πίστευε στα λόγια τους και στη φιλία τους. Ύστερα φτώχυνε και κατήντησε να σκάβει ένα ξένο χωράφι κοντά στον Υμηττό, εγκαταλειμμένος άσπλαχνα από όλους τους πριν «φίλους» του. Όταν βρήκε αναπάντεχα θησαυρό, έγινε άλλος άνθρωπος· διακήρυξε επίσημα τη μισανθρωπία του και μίσησε με σκληρότητα ασύλληπτη τους πάντες και τα πάντα. Στον διάλογο παίρνουν μέρος ο Τίμωνας, ο Δίας, ο Ερμής, ο Πλούτος, η Πενία, ο Γναθωνίδης (Σιαγωνίδης θα λέγαμε σήμερα), ο Φιλιάδης, ο ρήτορας Δημέας και ο φιλόσοφος Θρασυκλής. Την ακολουθία του Πλούτου αποτελούν ο Τύφος, η Άνοια, η Μεγαλαυχία, η Μαλακία, η Ύβρις, η Απάτη και «άλλ΄ άττα μυρία»· την ακολουθία της Πενίας ο Πόνος, η Καρτερία, η Σοφία, η Ανδρεία και ό,τι προέρχεται από τον Λιμό (πείνα).

Και βέβαια τους αχρείους, που τόλμησαν να τον ξαναβάλουν στο χέρι, τους περιποιήθηκε με την αξίνα του, όπως τους άξιζε.

"Τώρα πιστεύω πως κι ο Ζευς κάποτε γίνηκε χρυσάφι (μεταμορφωμένος σε χρυσή βροχή για να συνευρεθεί με την φυλακισμένη μέσα σε χάλκινο πύργο Δανάη).

Ώ τσαπί (δίκελλα) και αγαπητό μου δερμάτινο ένδυμα (διφθέρα), είναι ωραίο εσάς να σας αφιερώσω στον Πάνα, εγώ δε τώρα, αφού αγοράσω όλη τη ερημική έκταση, θα χτίσω ένα πυργάκι για τον θησαυρό και αρκετό για να μένω μόνος μου και πιστεύω για να μου χρησιμεύσει και για τάφος σαν πεθάνω. Αποφασίζουμε δε και νομοθετούμε για την υπόλοιπη ζωή: καμία σχέση με κανέναν και άγνοια και περιφρόνηση· φίλος δε ή ξένος ή σύντροφος ή βωμός του Ελέους είναι πολλές μωρολογίες· και το να λυπηθώ άνθρωπο που δακρύζει και να βοηθήσω όποιον έχει ανάγκη, είναι παρανομία και κατάργηση των εθίμων· ο τρόπος της ζωής μου θα είναι μοναχικός, όπως στους λύκους και ο φίλος μου θα 'ναι ένας, ο Τίμων."

Ο Σαιξπηρικός Τίμων 
Ο Τίμων ο Αθηναίος είναι, κατά χρονολογική σειρά (1607-1608) το τριακοστό δεύτερο έργο του Σαίξπηρ από τα τριάντα επτά, χωρίς τα ποιήματα και τα Σονέτα του. Είναι παλιά μορφή της τέχνης· την πήρε από τον Πλούταρχο και τον Λουκιανό και έφτιαξε ένα έργο ξεχωριστό και μοναδικό για την ποιητική του ανωτερότητα, την τραγική ειρωνεία και τη δραματική του απλότητα. Είναι άλλωστε και το πιο σύντομο, μετά τον Μάκμπεθ, έργο του. Εδώ τώρα μπαίνουμε σε μια τραγική περιοχή χωρίς ορίζοντα, επάνω σε πεδίο ασύνορο, όπου το χάος περιβάλλει απειλητικά το πνεύμα: ο θάνατος του ήρωα είναι ένας τελειωτικός θάνατος, χωρίς καμία παρηγοριά, θάνατος πιο «ολοκληρωτικός» από τον θάνατο του Βασιλιά Ληρ, του Άμλετ, του Οθέλου, του Βρούτου. Είναι ο θάνατος του ανθρώπου, που έχασε την πίστη του στον άνθρωπο.

Ο Τίμων είναι ο στενότερος συγγενής του βασιλιά Ληρ. Ο Ληρ πίστεψε στη στοργή των θυγατέρων του και τους μοίρασε το βασίλειό του· κι όταν η πραγματικότητα τού διαψεύδει την πίστη του σ΄αυτή τη στοργή, έξαλλος βγαίνει έξω στην -έρημη από ανθρώπους- φύση και στη μπόρα τ΄ ουρανού και καταριέται τις κόρες του. Με τον Τίμωνα, το ιδανικό δεν περιορίζεται στη στοργή την οικογενειακή, παρ΄ απλώνεται πλατιά, γενικά στην ανθρώπινη αγάπη, στη φιλία. Ο Τίμων δεν ζει στο φεγγάρι, ζει στην Αθήνα και βέβαια ξέρει, πως υπάρχουν και δούλοι και κλέφτες και τοκογλύφοι κι απατεώνες και κίβδηλοι κι Απήμαντοι. Αυτός όμως πιστεύει στην φιλία, γι' αυτό μοιράζει τα πλούτη του αλογάριαστα: χαρίζει στη φιλία, επειδή η φιλία τ΄ αξίζει όλα· όλα τα πλούτη της γης είναι λίγα για ένα τέτοιο ιδανικό. Ο Τίμων δεν χαρίζει για ν΄ αποκτήσει φίλους, παρά γιατί λατρεύει το ιδανικό του και θυσιάζει σ΄ αυτό, όπως κάθε πιστός στον θεό του.

Παραπομπές

Πρωτογενείς πηγές 
 Αριστοφάνης, Λυσιστράτη στ. 812-815
 Πλούταρχος, Βίοι παράλληλοι/Αντώνιος § 69-70

Άλλες πηγές 
 J. Bompaire, Lucien écrivain - Imitation et création, Bibliothèque des écoles françaises d'Athènes et de Rome No 190, Παρίσι 1958 «Πρόκειται για μια επιβλητική σε όγκο και αρχαιογνωσία συμβολή στις λουκιανικές μελέτες των τελευταίων ετών»
 Σχόλια και μετάφραση ΟΕΔΒ, 1985
 Γιάννης Λάμψας, Λεξικού του Αρχαίου Κόσμου, τόμ. Δ΄, 1996 ISBN 960-6669-35-1

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Ο Σαιξπηρικός Τίμων στη τηλεόραση
 Μισάνθρωπος του Μολιέρου

Αρχαίοι Αθηναίοι
Τραγωδίες του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ
Αρχαία ελληνική κωμωδία