Τάταροι της Κριμαίας στην Βουλγαρία

Η παλαιότερη καταγραφή Ταταρικής εισβολής στην Βουλγαρία ήταν το 1241. Μετά το 1241, η Δεύτερη Βουλγαρική Αυτοκρατορία διατήρησε σταθερές πολιτικές επαφές με τους Τατάρους. Σε αυτή την πρώιμη περίοδο (13ος και 14ος αιώνας), οι "Τάταροι" δεν ήταν εθνονύμιο, αλλά γενικός όρος για τους στρατούς των διαδόχων του Τζένγκις Χαν. Οι πρώτοι Ταταρικοί οικισμοί στη Βουλγαρία μπορεί να χρονολογούνται τον 13ο αιώνα και στις αρχές του 14ου αιώνα, όταν οι στρατιωτικές μονάδες διώχθηκαν ύστερα από δυναστικές έχθρες στη Χρυσή Ορδή που αποστάτησαν στους Βούλγαρους άρχοντες.

Από τα τέλη του 14ου έως τα τέλη του 15ου αιώνα, διάφορες ομάδες Τατάρων εγκαταστάθηκαν στο βουλγαρικό έδαφος (τότε υπό οθωμανική κυριαρχία) για διάφορους λόγους. Οι έποικοι, πιθανώς νομάδες, υιοθέτησαν τελικά καθιστική ζωή και, σε ορισμένες περιοχές, επιβίωσαν ως συμπαγείς κοινότητες για περισσότερο από δύο αιώνες. Τα αρχεία δείχνουν ότι οι Τατάροι είχαν την τάση να επιτεθούν σε χωριά και να αντιτίθονται στις αρχές και επομένως επανεγκαταστάθηκαν μεταξύ των τοπικών πληθυσμών της Θράκης. Στους Τάταρους είχαν ανατεθεί ειδικές ταχυδρομικές και στρατιωτικές αποστολές και ενσωματώθηκαν στην οθωμανική στρατιωτική διοίκηση. Το γεγονός αυτό, μαζί με τον μικρό αριθμό τους, η εγγύτητα μεταξύ των «Τατάρων» και των τοπικών οθωμανικών τουρκικών γλωσσών, και η κοινή θρησκεία, οδήγησαν στην απώλεια της ομαδικής ταταρικής ταυτότητας.

Σε αντίθεση με την κατάσταση στη Θράκη, η εθνική σύνθεση της Ντόμπρουγια πιστοποιεί την ύπαρξη μιας μεγάλης ταταρικής κοινότητας από τον 15ο έως τον 20ό αιώνα. Η οθωμανική κατάκτηση της Βεσσαραβίας δημιούργησε συνθήκες για τη συνεχή μετανάστευση των Τατάρων από τη Βόρεια περιοχή της Μαύρης Θάλασσας στη Ντόμπρουγια τη δεκαετία του 1530 και του 1540.

Ο 18ος αιώνας είδε την έναρξη μιας ριζικής αλλαγής στην εθνοτική σύνθεση της Βόρειας Μαύρης Θάλασσας ως αποτέλεσμα των ρωσικών εισβολών. Μεταξύ του 1783, όταν προσαρτήθηκε το Χανάτο της Κριμαίας στη Ρωσία, και του 1874, υπήρξαν αρκετά κύματα μετανάστευσης από την Κριμαία και το Κουμπάν και ένας σημαντικός αριθμός Τατάρων της Κριμαίας εγκαταστάθηκε στις περιοχές της Βουλγαρίας. Οι Τάταροι που ζουν σήμερα στη Βουλγαρία κατάγονται ακριβώς από εκείνους τους μετανάστες, οι οποίοι διατήρησαν την ταυτότητά τους.

Το μεγαλύτερο κύμα μετανάστευσης ήταν κατά τη διάρκεια και μετά τον πόλεμο της Κριμαίας (1853-1856). Από τους 230.000 περίπου Τατάρους που μετανάστευσαν από το 1854 έως το 1862, περίπου 60.000 εγκαταστάθηκαν στη βουλγαρική επικράτεια (Romanski, 1917, σελ. 266). Η πλειοψηφία διασκορπίστηκε στη Βόρεια Βουλγαρία, κυρίως στη Ντόμπρουγια, στις πεδιάδες κοντά στον ποταμό Δούναβη και στην περιοχή του Βίντιν.

Ο μαζικός οικισμός των Τατάρων στη Βουλγαρία οδήγησε στην καθιέρωση παραδοσιακών σχέσεων μεταξύ Βουλγάρων και Τάταρων. Σε αντίθεση με τη μετανάστευση των Κρικασιανών, η Βουλγαρική Εθνική Αναγέννηση δεν αποδοκιμάζει τον εποικισμό των Τατάρων.

Οι Τατάροι βρίσκονταν σε κατάσταση εθνοψυχολογικού σοκ, αλλά, κατά πάσα πιθανότητα, χάρη στο νομαδικό τους παρελθόν, κατάφεραν να προσαρμοσθούν στον «ξένο κόσμο». Αυτή η πρώτη περίοδος στη σύγχρονη ιστορία των Τατάρων στη Βουλγαρία (1862-1878) χαρακτηρίστηκε από την οικονομική και περιβαλλοντική προσαρμογή στις νέες πραγματικότητες και την εδραίωση όλων των προσφύγων που ομιλούσαν την γλώσσα Κιπτσάκ.

Η ανάπτυξη της Ταταρικής ομάδας και η ταυτότητά τους μετά την Βουλγαρική Απελευθέρωση του 1878 καθορίστηκε από πολιτικούς παράγοντες. Αφενός, η χώρα υποδοχής άλλαξε. Αφού εγκαταστάθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, οι Τάταροι, που δεν είχαν αλλάξει το εθνοτικό και οικολογικό τους περιβάλλον, βρέθηκαν ξαφνικά σε έναν άλλο κράτος, τη Βουλγαρία, ένα κράτος που διέφερε πολύ από τον προκάτοχό του. Αυτό ήταν ένα άλλο εθνοψυχολογικό σοκ για τους Τάταρους και οδήγησε σε ένα νέο κύμα μετανάστευσης. Ακόμη και εκείνοι που παρέμειναν στη Βουλγαρία - περίπου 18.000 άνθρωποι οι περισσότεροι από αυτούς στις περιοχές με τουρκικούς πληθυσμούς στη βορειοανατολική Βουλγαρία δυσκολεύτηκαν να επιτύχουν ισορροπία και πολλοί από αυτούς τελικά μετανάστευσαν στην Τουρκία.

Ο δεύτερος παράγοντας των εθνοτικών αλλαγών ήταν η εθνική "αναγέννηση" των Τατάρων της Κριμαίας και η διαφοροποίηση στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Συγκεκριμένα, η εθνική ιδέα των Τατάρων αναπτύχθηκε σε μια εποχή που η πλειοψηφία τους δεν κατοικούσε εντός των όρια της ιστορικής πατρίδας τους. Δεδομένου ότι η εθνική ιδέα ήταν ανώριμη στους Τάταρους της Κριμαίας, ήταν ευαίσθητοι στην αφομοίωση, η οποία, υπό τις βουλγαρικές συνθήκες, δεν πραγματοποιήθηκε από το έθνος-κράτος αλλά από μια άλλη εθνική ομάδα, τους Βούλγαρους Τούρκους.

Άλλοι παράγοντες αντιπροσώπευαν επίσης την ιδιαιτερότητα κάθε περιόδου στην ιστορία των Τατάρων στη Βουλγαρία. Στην περίοδο μετά την Απελευθέρωση (1878-1912/1918), δεν υπήρξαν γενικά σημαντικές αλλαγές στην ομάδα του Τατάρων. Δεν υπήρξε μεγάλης κλίμακας μετανάστευση και συνεχίστηκε η διαδικασία εθνοτικής ενοποίησης.

Η περίοδος από τη Συνθήκη του Νεϊγί μέχρι τη Συνθήκη της Κραϊόβα (1919-1940) έδειξε μια σειρά από ριζικές αλλαγές. Η νότια Ντόμπρουγια, η οποία φιλοξενούσε τα δύο τρίτα του ταταρικού πληθυσμού στη Βουλγαρία, προσαρτήθηκε στη Ρουμανία. Οι Τατάροι βρήκαν τον εαυτό τους σε ένα κράτος με μεγάλους πληθυσμούς Τατάρων γύρω από τη Μεντγκιντία, τη Μανγκαλία και το Κιοστέντσε (Κονστάντσα). Από την άλλη πλευρά, η αρχή αυτής της περιόδου συνέπεσε με ένα βραχύβιο ταταρικό έθνος-κράτος στην Κριμαία και το σύνταγμα του τουρκικού κοσμικού κράτους. Ο σύγχρονος ταταρικός εθνικισμός αγκάλιασε τον Παντουρκισμό και γύρισε στην Άγκυρα για στήριξη ως αποτέλεσμα της κεμαλικής προπαγάνδας. Την περίοδο αυτή παρατηρήθηκε μεγάλης κλίμακας μετανάστευση των Τατάρων στην Τουρκία και η δημιουργία ενός κύκλου γύρω από το περιοδικό "Εμέλ" (1929-1930 στο Ντόμπριτς), το οποίο χρησιμοποίησε παντουρκικά συνθήματα ως εξώφυλλο για την έκδοση των τουρκικών πολιτικών. Αναμφισβήτητα, αυτή ήταν η αρχή του πολιτικού εκκαθαρίσματος των Τάταρων.

Οι γενικές τάσεις παρέμειναν οι ίδιες στην επόμενη περίοδο (1940 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1950), εκτός από το γεγονός ότι η Βουλγαρία ανέκτησε τη νότια Ντόμπρουγια, της οποίας ο πληθυσμός του Τατάρων είχε μειωθεί κατά το ήμισυ.

Κατά την κομμουνιστική περίοδο, η κολεκτιβοποίηση και η εκβιομηχάνιση κατέστρεψαν επίσης τον παραδοσιακό τρόπο ζωής των Τατάρων. Η φυσική αλλά αργή αφομοίωση στην ενδογενία της τουρκικής κοινότητας δεν ήταν πλέον δυνατή, δεδομένου του μικρού αριθμού των ταταρικών πληθυσμών, το οποίο εντατικοποιήθηκε με τον εκσυγχρονισμό. Υπήρξε επίσης ένας κοινωνικοοικονομικός παράγοντας: η επιθυμία να αξιοποιηθούν τα προνόμια που χορήγησαν οι κομμουνιστικές αρχές στην τουρκική κοινότητα.

Το κομμουνιστικό καθεστώς ακολουθούσε ασυνεπείς πολιτικές έναντι των Τατάρων. Αρχικά υιοθέτησε τη στάση της Μόσχας απέναντι στους Τάταρους της Κριμαίας, αγνοώντας επίσημα την παρουσία τους στη Βουλγαρία (αναφέρθηκαν για τελευταία φορά στην απογραφή του 1956, πριν επανεμφανιστούν το 1992).

Το 1962, το Πολιτικό Γραφείο της Κεντρικής Επιτροπής του Βουλγαρικού Κομμουνιστικού Κόμματος πρότεινε τη λήψη μέτρων εναντίον της Τουρκοποίησης των Τσιγγάνων, των Τατάρων και των Βούλγαρων Μουσουλμάνων. Τα μέτρα περιελάμβαναν μελέτη της εθνοτικής καταγωγής των Τάταρων της Βουλγαρίας. Αυτό επιβεβαίωσε μια νέα πολιτική: τονίζοντας την εθνοπολιτιστική ιδιαιτερότητα της κοινότητας σε μια προσπάθεια να αναδείξει και να αποκαταστήσει τη διάκριση (θολή ως αποτέλεσμα της Τουρκοποίησης) μεταξύ των Τατάρων και των Τούρκων.

Οι μεταρρυθμίσεις της δεκαετίας του 1990 οδήγησαν στην αποκατάσταση των ισλαμικών τούρκικων ονομάτων και στη δημιουργία συνθηκών για κανονικές επαφές με συγγενείς στην Τουρκία, καθώς και για ανεξάρτητες πολιτιστικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Έχουν υπάρξει ενδείξεις αναγέννησης της ταταρικής ταυτότητας.

Στην απογραφή του Δεκεμβρίου 1992, 4.515 άτομα (2.045 σε αστικές περιοχές και 2.470 σε αγροτικές περιοχές) αυτοαναγνωρίζονταν ως Τάταροι. Το εθνονύμιο διαδραματίζει κύριο ρόλο στην ταταρική αυτοδιάθεση.

Παραπομπές

Πηγές 

 ANTONOV, Stoyan - "Tatarite v Bulgaria", Dobrich

Πληθυσμιακές ομάδες της Βουλγαρίας