Συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Το λήμμα παρουσιάζει τα κυριώτερα σημεία της ελληνικής συμμετοχής στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο

Χρονολόγιο

 Τον Φεβρουάριο του 1915 ο Έλληνας πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος θα ζητήσει τη συμμετοχή της Ελλάδας στο πλευρό των Συμμάχων στην, αποτυχημένη τελικά, Εκστρατεία της Καλλίπολης, στα Δαρδανελία, με αντάλλαγμα μέρος των παράλιων της Μ. Ασίας στο Αιγαίο.  Στις 25 Φεβρουαρίου, ο Βασιλιάς, μετά και τη διαφωνία του γερμανοσπουδαγμένου υπουργού στρατιωτικών Ιωάννη Μεταξά, θα οδηγήσει τον Βενιζέλο σε παραίτηση, προκρίνοντας και πάλι την ουδετερότητα.
 Επακολουθούν εκλογές στις 31 Μαΐου με διακύβευμα τη συμμετοχή ή μη στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, τις οποίες το «Κόμμα των Φιλελευθέρων» κερδίζει.  Ο Βασιλιάς, ροκανίζοντας χρόνο με δικαιολογίες μιάς πλευρίτιδας, θα καθυστερήσει τον σχηματισμό της φιλο-αντατικής κυβέρνησης του Βενιζέλου για καποιους μήνες, μέχρι τις 10 Αυγούστου.
 Στις 22 Σεπτεμβρίου 1915, όταν η Βουλγαρία κηρύσσει γενική επιστράτευση, οι Σέρβοι καταλαβαίνουν πως η γείτονα χώρα εντάχθηκε στις Κεντρικές Δυνάμεις, και ζητάνε την επίσπευση των ενισχύσεων της Αντάντ.  Οι ενισχύσεις είχαν καθυστερήσει ένα χρόνο, επειδή, αφενός, οι Σύμμαχοι είχαν καθηλωμένες τις δυνάμεις τους σε Δυτικό Μέτωπο, πρώτα, και στην εκστρατεία της Καλλίπολης αργότερα, και αφετέρου, και κυρίως, επειδή η "ουδετερότητα" του γερμανόφιλου Βασιλιά Κωνσταντίνου και η αμφίβολη, μέχρι τότε, στάση της Βουλγαρίας, δεν επέτρεπαν την ασφαλή διέλευση των στρατευμάτων τους στα Βαλκάνια.
 Στις 3-5 Οκτωβρίου 1915 τα ηττημένα συμμαχικά στρατεύματα στην εκστρατεία της Καλλίπολης (Δαρδανέλια) ξεκινούν στρατιωτική απόβαση στη Θεσσαλονίκη για το σχηματισμό της Στρατιά της Ανατολής και το άνοιγμα του Μακεδονικού μετώπου για την παροχή της πολυπόθητης βοήθειας προς τη σύμμαχο Σερβία, κάτι που χρεώνεται στον Βενιζέλο ως προδοσία.
 Ο Βενιζέλος, αδιαφιλονίκητος ηγέτης της φρεσκοαποκτημένης πόλης, δεν αρνείται τις κατηγορίες από το παλάτι για εμπλοκή του στην απόβαση, και στις 23 Σεπτεμβρίου, και παρά την ψήφο εμπιστοσύνης για επιστράτευση την προηγούμενη ημέρα, ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος διαλύει ξανά τη κυβέρνησή του.  Το «Κόμμα των Φιλελευθέρων» δεν θα συμμετάσχει στις εκλογές που θα ακολουθήσουν 3 μήνες αργότερα, τον Δεκέμβρη του 1915, θεωρώντας αντισυνταγματική τη 2η διάλυση της βουλής πριν την παρέλευση ενός έτους από τις προηγούμενες εκλογές, και αναμενόμενα τις κερδίζει το φιλοβασιλικό «Κόμμα Εθνικοφρόνων» του Γούναρη.  Αν και ο Γούναρης θα αρνηθεί την πρωθυπουργία, οι φιλοβασιλικές κυβερνήσεις που θα ακολουθήσουν, θα παραμένουν πιστές στην ουδετερότητα.  Οι επικράτηση των βασιλικών της γερμανόφιλης πολιτικής στην Αθήνα, κατά παράβαση της λαϊκής πλειοψηφίας που στήριζε την Αντάντ, πολώνει και διαιρεί βαθύτερα τη χώρα, κάτι που θα συντελέσει στη γένεση και άνδρωση του Εθνικού Διχασμού τον επόμενο χρόνο, με όλα τα μεταγενέστερα επακόλουθα του. 
 Στις 11 Οκτωβρίου 1915 η Βουλγαρία επιτίθεται στη Σερβία, σχηματίζοντας τριπλό μέτωπο εναντίον της μαζί με Γερμανία και Αυστρουγγαρία.  Σε 4 μέρες, στις 15 Οκτώβρη, οι Σέρβοι υποχωρούν ολοκληρωτικά, και μέσω του Αλβανικού Γολγοθά καταφεύγουν στην Κέρκυρα και στη Θεσσαλονίκη. Τα εναπομείναντα σερβικά στρατεύματα τον επόμενο χρόνο θα ενταχθούν και θα επανεξοπλιστούν στη μεγάλη Συμμαχική Στρατιά της Ανατολής που θα έχει σχηματιστεί στο μεταξύ στο Κράτος της Θεσσαλονίκης.
 Την άνοιξη 1916 το παλάτι μεθοδεύει την αμαχητί παράδοση του Οχυρού Ρούπελ που ακολουθείται από την αιχμαλωσία του Δ' σώματος Στρατού και της Ανατολικής Μακεδονίας από Γερμανία και Βουλγαρία, τον Αύγουστο του 1916. Οι Σύμμαχοι που υποπτεύονται πως το βασιλικό κράτος των Αθηνών δεν ειναι πλέον ουδέτερο, θα απαιτούσουν τον αφοπλισμό των στρατευμάτων του.  Ο Βασιλιά αποδέχεται το αίτημα, αλλά, συγχρόνως, δίνει εντολή οι έφεδροι που απολύονταν να οργανώνονται στο «Σύνδεσμο Επίστρατων».
 Στις 16 Αυγούστου του 1916, και ως αντίδραση στη διατήρηση της ουδετερότητα παρά το εδαφικά και στρατιωτικά πλήγματα εν καιρώ ειρήνης, η «Τριανδρία» κυρήσσει το Κίνημα της Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη.  Ο Βενιζέλος τίθεται Πρωθυπουργός του «Κράτους της Θεσσαλονίκης» και στηρίζει επισήμως την Αντάντ, κηρύσσοντας επιστράτευση στα νησία του Αιγαίου και την Κρήτη που ελέγχει, και εκκαθαρίζει το στράτευμα από φιλοβασιλικούς, ενισχύοντας έτσι άθελά του τους συνδέσμους των «επιστράτων» ανά την Ελλάδα με τους απολυθέντες αξιωματικούς.  Συνοψίζοντας, η Ελλάδα το 1916 είχε κοπεί στα δύο από τον Εθνικό Διχασμό : από τη μία μεριά, στο "προτεκτοράτο" της Θεσσαλονίκης, ο Βενιζέλος οργάνωνε τη μεραρχία του Αρχιπελάγους, και κατόπιν τις μεραρχίες Κρήτης και Σερρών ώστε να ανακτήσει κάποια κυριαρχία απέναντι στη Συμμαχική Στρατιά της Ανατολής αλλά και το Βασιλιά. Από την άλλη μεριά, στην κυβέρνηση των Αθηνών, το ταπεινωμένο από τους Συμμάχους παλάτι καλλιεργούσε τον φανατισμό απέναντι στους εναπομείναντες οπαδούς του Βενιζέλου.
 Στις 18 του Νοέμβρη, οι Σύμμαχοι θα προσπαθήσουν, αποτυχημένα, να θέσουν υπό τον έλεγχό τους τη νότια Ελλάδα, και τα Γαλλικά θωρηκτά θα μπουν στον Πειραιά και θα αποβιβάσουν 3000 άνδρες, ενώ θα βομβαρδίσουν περιοχές της Αθήνας γύρω από το Στάδιο και κοντά στα Ανάκτορα, συμβάντα που μένουν γνωστά ως Νοεμβριανά.  Στην επέμβαση θα αντισταθούν οι «Επίστρατοι», και θα υπάρξουν δεκάδες νεκροί, ενώ θα επακολουθήσει κύμα τρομοκρατίας προς τους εναπομείναντες βενιζελικούς της Αθήνας, καθώς και ο δημόσιος αφορισμός του Βενιζέλου από την εκκλησία.
 Σε αντίποινα, από τη νέα χρονιά (1917) η Αντάντ θα προχωρήσει σε σκληρό και πολύμηνο ναυτικό αποκλεισμό με στρατιωτικά χτυπήματα σε εμπορικά πλοία της βασιλικής (νότιας) Ελλάδας.  Οι ελλείψεις από το ναυτικό αφοπλισμό θα εντείνουν το κλίμα αντι-βενιζελισμού στην επικράτειά της νότιας Ελλάδας ενώ θα αυξήσουν τη δημοφιλία του Βασιλιά.  Νωρίτερα η Αντάντ θα έχει αναγνωρίσει την Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης, η οποία στις 24 Νοεμβρίου 1916 κήρυξε τον πόλεμο στις Κεντρικές Δυνάμεις.  
 Στις 27 Μαΐου 1917, μετά από κατάληψη του Πειραιά και απειλή για ανηλεή βομβαρδισμό της Αθήνας, οι Σύμμαχοι στέλνουν τελεσίγραφο για διορισμό Αρμοστή, και εκδίωξη του Βασιλιά. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ αποσύρεται από το θρόνο, χωρίς να παραιτηθεί τυπικά, και στις 15 Ιουνίου θα αυτοεξοριστεί μαζί με την οικογένειά του στην Ελβετία, αφήνοντας στη θέση του το δευτερότοκο υιό του Αλέξανδρο. 
 Με τον Αρμοστή να έχει πρακτικά μετατρέψει την, ενωμένη ξανά, χώρα σε προτεκτοράτο (κάτι που θα κρατήσει μέχρι το τέλος του πολέμου), η Αντάντ αμέσως μετά, στις 13 Ιουνίου, θα διορίσει τον Βενιζέλο πρωθυπουργό, και με καινοφανές Βασιλικό Διάταγμα θα επανασυσταθεί η βουλή του 1915, γνωστή ως «Βουλή των Λαζάρων». Στις 15 Ιουνίου η Ελλάδα κηρύσσει τον πόλεμο στις Κεντρικές Δυνάμεις, ενώ θα ακολουθήσει κύμα διώξεων αντι-βενιζελικών από την κρατική μηχανή και τον στρατό και την εκκλησία.

Στρατιωτική εισβολή της Βουλγαρίας στην Ανατολική Μακεδονία

Τον Αύγουστο του 1916, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μονάδες της 7ης Βουλγαρικής Μεραρχίας κατέλαβαν πόλεις της Ανατολικής Μακεδονίας. 
Της βουλγαρικής προέλασης είχε προηγηθεί η παράδοση του οχυρού Ρούπελ στους Γερμανο-βουλγάρους, στις 26 Μαΐου 1916,  παράδοση που αποφασίστηκε από τον Βασιλιά Κωνσταντίνο, την ελληνική κυβέρνηση και τους επιτελάρχες του ΓΕΣ, ύστερα από απαίτηση της Γερμανίας. <ref>Βασίλης Χ. Ριτζαλέος, Οι εβραϊκές κοινότητες στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο</ref>

 Η επίσημη συμμετοχή της Ελλάδας στον Πόλεμο 
Η ενεργός συμμετοχή της Ελλάδας στον πόλεμο, στο πλευρό των συμμάχων έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα τη θριαμβευτική νίκη κατά των Γερμανοβουλγάρων στα υψώματα του Σκρα στις 30 Μαΐου 1918 και τη συμμετοχή των Ελληνικών δυνάμεων στην τελική επίθεση και διάσπαση του μετώπου, το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους.

Λίγες μέρες αργότερα, η Βουλγαρία θα συνθηκολογήσει και τον Οκτώβριο του ιδίου έτους η Τουρκία θα συνάψει ανακωχή στον Μούδρο.

Ο Φρανσαί ντ' Εσπερέ, αρχιστράτηγος του Βαλκανικού Μετώπου, με αφορμή το νικηφόρο αγώνα των Ελλήνων θα σημειώσει: «Ιδιαιτέρως διά τον Ελληνικόν στρατόν τονίζω τον ζήλον, την ανδρείαν και την παροιμιώδην ορμήν, τα οποία επέδειξε κατά τον υπ' αυτού διαδραματισθέντα ένδοξον ρόλον επί των οχθών του Στρυμώνος και του Αξιού».''

Η συνθηκολόγηση, τέλος, της Γερμανίας στις 11 Νοεμβρίου 1918, θέτει τέλος στο Μεγάλο Πόλεμο που διήρκεσε τέσσερα έτη και αιματοκύλησε την Ευρώπη.

Τα αποτελέσματα του Πολέμου για την Ελλάδα 

Η εξωτερική πολιτική του Ελ. Βενιζέλου, βρισκόταν στο απόγειο της δύναμής της.

Η Διάσκεψη της Ειρήνης συνήλθε στο Παρίσι από τον Ιανουάριο ως τον Ιούνιο του 1919. Σκοπός της Διάσκεψης ήταν ο διακανονισμός των διαφορών και εκκρεμοτήτων που προέκυπταν μεταξύ νικητών και ηττημένων.

Ο ρόλος της Ελλάδας στο Συνέδριο δεν ήταν εύκολος. Ο Έλληνας υπουργός συνέταξε υπόμνημα για τις ελληνικές διεκδικήσεις λαμβάνοντας υπόψη εθνολογικούς και γεωπολιτικούς όρους. Στο υπόμνημα του αξιώνει περιοχές, με ελληνικό πληθυσμό, όπως η Θράκη, η Σμύρνη με την ενδοχώρα της και η Βόρειος Ήπειρος. Οι ελληνικές αξιώσεις έθιγαν τα συμφέροντα κάποιων Μεγάλων Δυνάμεων (Ιταλία, Γαλλία) και το έργο του κυβερνήτη γινόταν ακόμη δυσκολότερο από το γεγονός ότι η Ελλάδα είχε εισέλθει στον πόλεμο στο πλευρό των συμμάχων μετά από θλιβερές περιπέτειες «την δωδεκάτην ώραν του αγώνος». Παρά ταύτα το ζήτημα της δυτικής Θράκης βρήκε διευθέτηση με τη συνθήκη του Νεϊγύ (27 Νοεμβρίου 1919). Η Βουλγαρία εγκαταλείπει την περιοχή ανατολικά του Νέστου μέχρι τον Έβρο, που παραχωρήθηκε στην Ελλάδα. Για την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών που αφορούσε ζωτικής σημασίας περιοχές για την Ελλάδα και έκανε πράξη τη Μεγάλη Ιδέα, θα χρειαστεί να μεσολαβήσουν γεγονότα, όπως η Ουκρανική Εκστρατεία (Φεβρουάριος 1919) και η αποβίβαση ελληνικών στρατευμάτων στη Μικρά Ασία (Μάιος 1919).

Ο Βενιζέλος για λόγους εθνικής σκοπιμότητος υπάκουσε στην πρόταση των Συμμάχων να συμμετάσχει και η Ελλάδα με εκστρατευτικό σώμα στην Ουκρανία, προκειμένου να εμποδιστούν οι Μπολσεβίκοι μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 να εδραιώσουν την κυριαρχία τους στην περιοχή.

Η Συνθήκη των Σεβρών (1920) παραχωρούσε στην Ελλάδα τη Δυτική και Ανατολική Θράκη, τα νησιά Ίμβρο και Τένεδο, επικύρωνε την κυριαρχία της στα άλλα νησιά του Αιγαίου που κατείχε από το 1913 και εμπιστευόταν τη διοίκηση της περιοχής της Σμύρνης στο ελληνικό κράτος, με ρόλο τοποτηρητή για τη δημόσια τάξη στην Ιωνία. Οι κάτοικοι της περιοχής θα καλούνταν σύμφωνα με την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών, μετά από πέντε έτη να δηλώσουν αν προτιμούν την Ένωση με την Ελλάδα ή την παραμονή τους στην Τουρκία. Η Βόρεια Ήπειρος ενσωματωνόταν στο ιδρυόμενο αλβανικό κράτος, ουσιαστικά προτεκτοράτο της Ιταλίας, η οποία όμως παραχωρούσε στην Ελλάδα τα Δωδεκάνησα εκτός της Ρόδου. (Η συμφωνία ακυρώθηκε από την Ιταλία το 1922.)

Το 1913 είχε προωθήσει με τη Συνθήκη του Λονδίνου και του Βουκουρεστίου τα σύνορα της Ελλάδας ώστε να συμπεριλάβουν τη Μακεδονία και την Ήπειρο. Είχε εξασφαλίσει την Κρήτη και τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου. Τώρα, το 1920, με τη Συνθήκη των Σεβρών έδινε στην Ελλάδα τη Θράκη και δημιουργούσε βασικές προϋποθέσεις για την παραχώρηση τμήματος της Μικράς Ασίας στην Ελληνική επικράτεια μετά την παρέλευση πενταετίας.

Η Ελλάδα πανηγύριζε για τη δημιουργία του κράτους «των πέντε θαλασσών και των δύο ηπείρων».

Παρ' όλα αυτά, ο φανατισμός εξακολουθούσε να δημιουργεί βαθύ χάσμα μεταξύ των αντιπάλων πολιτικών παρατάξεων και να ωθεί σε ανεπίτρεπτες πράξεις. Δύο βασιλόφρονες απότακτοι στρατιωτικοί θα πυροβολήσουν τον Έλληνα ηγέτη στο σταθμό της Λυών στο Παρίσι κατά την ώρα της επιστροφής του στην Ελλάδα. Ο Βενιζέλος τραυματίζεται στο δεξιό χέρι. Το γεγονός θα προκαλέσει ταραχή στην Ελλάδα και αλγεινή εντύπωση στους Συμμάχους και θα αναζωπυρώσει τον εθνικό διχασμό. Οι διώξεις αντιβενιζελικών αποκορυφώνονται με την αψυχολόγητη και άδικη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη.

Η επιστροφή του Βενιζέλου στην Αθήνα δημιουργεί κλίμα ενθουσιασμού. Αφού επικυρωθεί από το Ελληνικό Κοινοβούλιο η Συνθήκη των Σεβρών, προκηρύσσονται εκλογές για τον Οκτώβριο και διαλύεται η παρατεταμένης θητείας Βουλή.

Παραπομπές

Πόλεμοι της Ελλάδας
Ελευθέριος Βενιζέλος