Βλαχομογλενίτες

Οι Βλαχομογλενίτες, γνωστοί και ως Μογλενίτες (βλάχικα μογλενίτικα: Miglinits), Μογλενίτες Βλάχοι ή απλώς Βλάχοι (βλάχικα μογλενίτικα: Vlaș), είναι μικρός ανατολικός ρομανικός λαός, που κατοικούσε αρχικά σε επτά χωριά στην περιοχή της Αλμωπίας, η οποία εκτείνεται στις περιφερειακές ενότητες Πέλλας και Κιλκίς της Κεντρικής Μακεδονίας της Ελλάδας, και στο χωριό Χούμα, πέρα από τα σύνορα στη Βόρεια Μακεδονία. Αυτοί οι άνθρωποι ζουν σε μια περιοχή περίπου 300 χλμ2 σε μέγεθος. Σε αντίθεση με τους Αρμάνους, τον άλλο ρομανόφωνο πληθυσμό στην ίδια ιστορική περιοχή, οι Βλαχομογλενίτες είναι παραδοσιακά καθιστικοί γεωργοί και όχι παραδοσιακά εποχιακοί νομάδες. Μερικές φορές, οι Βλαχομογλενίτες αναφέρονται ως «Μακεδονορομάνοι» μαζί με τους Αρμάνους.

Μιλούν μια ρομανική γλώσσα που συνήθως αποκαλείται από τους γλωσσολόγους βλαχομογλενίτικα ή μογλενίτικα. Οι ίδιοι οι άνθρωποι αποκαλούν τη γλώσσα τους vlahește, αλλά η βλαχομογλενίτικη διασπορά στη Ρουμανία χρησιμοποιεί επίσης τον όρο meglenoromână.

Σε αντίθεση με τους άλλους ρομανικούς πληθυσμούς των Βαλκανίων, με το πέρασμα του χρόνου οι Βλαχομογλενίτες έχουν θέσει κατά μέρος ένα όνομα για τον εαυτό τους το οποίο προέρχεται από το λατινικό Romanus, και αντ΄ αυτού έχουν υιοθετήσει τον όρο Vlasi ή Vlashi, που προέρχεται από το «Βλάχοι», ένας γενικός όρος με τον οποίο, στο Μεσαίωνα, οι μη ρομανικοί λαοί ονόμασαν τους ρομανικούς λαούς και τους βοσκούς. Ο όρος Βλαχομογλενίτες τους δόθηκε τον 19ο αιώνα από τους μελετητές που μελέτησαν τη γλώσσα και τα έθιμά τους, με βάση την περιοχή στην οποία ζουν.

Ο αριθμός τους υπολογίζεται μεταξύ 5.213 (Π. Ατανάσοφ, πιο πρόσφατη εκτίμηση) και 20.000 (Π. Παπαχατζή,  1900). Υπάρχει μια μεγαλύτερη βλαχομογλενίτικη διασπορά στη Ρουμανία ( 1.500 άτομα), μια μικρότερη στην Τουρκία (  500 άτομα) και μια ακόμη μικρότερη στη Σερβία. Η Ελλάδα δεν αναγνωρίζει τις εθνικές μειονότητες, επομένως αυτή η κοινότητα των περίπου 4.000 ατόμων δεν έχει καμία επίσημη αναγνώριση από την Ελλάδα. Άλλοι 1.000 Βλαχομογλενίτες ζουν στη Βόρεια Μακεδονία. Πιστεύεται, ωστόσο, ότι υπάρχουν έως και 20.000 άνθρωποι βλαχομογλενίτικης καταγωγής σε όλο τον κόσμο (συμπεριλαμβανομένων εκείνων που έχουν αφομοιωθεί στους βασικούς πληθυσμούς αυτών των χωρών).

Προέλευση 
Η Αλμωπία (τουρκικά: Karacaova) βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της Ελλάδας, στα σύνορα με τη Βόρεια Μακεδονία. Οριοθετείται κατά προσέγγιση από τον ποταμό Αξιό στα ανατολικά, από τα Όρη Τζένα και Βόρας στα δυτικά, από τις πεδιάδες των Γιαννιτσών και την Έδεσσα στα νότια και από τα Όρη Μαριάντσα στα βόρεια.

Οι ιστορικοί Οβίντ Ντενσουσιάνου και Κονστάντιν Γίρετσεκ θεώρησαν ότι οι Βλαχομογλενίτες κατάγονταν από ένα μείγμα Ρουμάνων με Πετσενέγους, που εγκαταστάθηκαν στην Αλμωπία από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα Αλέξιο Α΄ Κομνηνό το 1091. Το υποστήριξαν αυτό με βάση εν μέρει την ασιατική εμφάνιση του προσώπου (πιο εμφανή κόκκαλα στα μάγουλα) των Βλαχομογλενίτων. Αντίθετα, ο Γκούσταβ Βέιγκαντ και ο Τζόρτζε Μούρνου πίστευαν ότι οι Βλαχομογλενίτες ήταν απόγονοι της Ρουμανο-Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας που υποχώρησαν στην Αλμωπία. Η άποψη αυτή αντιτάχθηκε από τον Γίρετσεκ. Ο Περίκλε Παπαχάτζη υποστήριξε μια άλλη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία οι Βλαχομογλενίτες είναι απόγονοι μιας ομάδας Ρουμάνων που λανθασμένα αποκαλούνταν Βλάχοι και που ήρθαν στην περιοχή της Αλμωπίας την εποχή του Ντόμπρομιρ Χρύσου. Ο Στρεζ, ένα άλλο βλάχικο μέλος της οικογένειας Ασάν, ενίσχυσε τα εδάφη του Χρύσου προσθέτοντας μακεδονικά εδάφη για το πριγκιπάτο του.

Οι Βλαχομογλενίτες συνήθιζαν να έχουν ένα παραδοσιακό έθιμο, το Bondic, όπου ο αρχηγός του νοικοκυριού έπαιρνε ένα κούτσουρο βελανιδιάς και το έβαζε στην εστία λίγο πριν τα Χριστούγεννα και το έκαιγε λίγο-λίγο μέχρι τα Θεοφάνεια. Το κάρβουνο που θα προέκυπτε θα τοποθετούταν κάτω από τα οπωροφόρα δέντρα για να γίνουν γόνιμα. Ένα παρόμοιο έθιμο που ονομαζόταν bavnic, αλλά με συγκεκριμένες παραλλαγές, υπήρχε και μεταξύ Αρμάνων, μερικών Ρουμάνων και Λετονών. Αυτό το έθιμο απαντάται στους ορθόδοξους νοτιοσλαβικούς πολιτισμούς (σερβικά: badnjak, βουλγαρικά: budnik, σλαβομακεδονικά: badnik). Κάποιοι πιστεύουν ότι αυτά τα έθιμα και άλλα πολιτιστικά αρχέτυπα που ανακάλυψαν οι επιστήμονες είναι απόδειξη ότι οι Βλαχομογλενίτες προέρχονται από μια παραδοσιακή ορεινή περιοχή.

Ο Τεοντόρ Καπιντάν, μελετώντας την ομοιότητα της βλαχομογλενίτικης γλώσσας με τη ρουμανική και άλλες γλώσσες, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι Βλαχομογλενίτες πρέπει να πέρασαν κάποιο χρόνο στην οροσειρά Ροδόπη προτού μεταβούν στην Αλμωπία (λόγω της παρουσίας στοιχείων παρόμοιων με αυτά που βρέθηκαν στο γλώσσα των Βουλγάρων στη Ροδόπη). Τόσο ο Παπαχάτζη όσο και ο Καπιντάν παρατήρησαν ότι η αρμάνικη και η βλαχομογλενίτικη στερούνται σλαβικής επιρροής, αλλά αντίθετα εμφανίζουν ελληνική επιρροή. Η μελέτη της βλαχομογλενίτικης και άλλων βαλκανικών ρομανικών ποικιλιών οδήγησε τον Καπιντάν να πιστέψει ότι κατά την καθιέρωση της ρουμανικής γλώσσας στον Πρώιμο Μεσαίωνα, υπήρχε μια εθνική ρουμανική συνέχεια και στις δύο όχθες του Δούναβη (βόρεια και νότια).

Από τη μεσαιωνική και σύγχρονη περίοδο είναι γνωστό ότι οι Βλαχομογλενίτες είχαν δική τους διοίκηση. Σε κάθε χωριό οδηγούσε ένας αρχηγός. Το οικονομικό και κοινωνικό τους κέντρο ήταν η πόλη Nânta (Νάντα). Μετά τις επιδρομές των Πομάκων της Αλμωπίας εναντίον των Οθωμανών, οι τελευταίοι ξεκίνησαν εκστρατεία διώξεων κατά χωριών της περιοχής, μεταξύ των οποίων και των Βλαχομογλενίτων. Τα περισσότερα χωριά τέθηκαν υπό τη διοίκηση ενός Οθωμανού μπέη, ο οποίος τα εκμεταλλεύτηκε στα άκρα με αντάλλαγμα την ασφάλειά τους. Το χωριό Αρχάγγελος (Oșani) όμως αντιστάθηκε πολύ περισσότερο πριν υποταχθεί από τους Οθωμανούς, γιατί ο αρχηγός του ήταν πιο επιδέξιος στρατιωτικά.

Δημογραφική ιστορία 
Ο αριθμός των Βλαχομογλενίτων υπολογίστηκε από διαφορετικούς συγγραφείς ως εξής:

 14.000 το 1892
 21.700 το 1895
 11.960 το 1900
 20.000 το 1902
 14.720 το 1925

Το 1900, η τότε επαρχία της Γευγελής, το οποίο περιείχε τους περισσότερους από τους βλαχομογλενίτικους οικισμούς, είχε πληθυσμό 49.315 κατοίκων, εκ των οποίων 20.643 Σλάβοι, 14.900 Τούρκοι, 9.400 Χριστιανοί Αρμάνοι και Βλαχομογλενίτες, 3.500 Μουσουλμάνοι Βλαχομογλενίτες, 655 Τσιγγάνοι και 187 Κιρκάσιοι. Τα χωριά των Βλαχομογλενίτων είχαν το 1900 τους εξής πληθυσμούς:

20ός αιώνας 
Οι περισσότεροι Βλαχομογλενίτες είναι Ορθόδοξοι Χριστιανοί, αλλά ο πληθυσμός του χωριού Νότια, το οποίο το 1900 είχε πληθυσμό 3.660 κατοίκων, εκ των οποίων 3.500 Βλαχομογλενίτες, προσηλυτίστηκαν στο Ισλάμ τον 17ο ή 18ο αιώνα. Είναι η μόνη περίπτωση μεταξύ των ανατολικών ρομανικών πληθυσμών μιας ολόκληρης κοινότητας που ασπάστηκε το Ισλάμ. Ολόκληρος ο πληθυσμός αυτού του χωριού εκδιώχθηκε δια της βίας στην Τουρκία το 1923, ως μέρος της ελληνοτουρκικής ανταλλαγής πληθυσμών, όπου εγκαταστάθηκαν ως επί το πλείστον στο Κιρκλάρελι και στο Σάρκιοϊ, και έγιναν γνωστοί ως Καρατζοβαλίδες (), από το τουρκικό όνομα της Αλμωπίας ().

Από το 1913, μετά τον Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο, υπήρχε μια γενική πολιτική των βαλκανικών κρατών να επιτύχουν μεγαλύτερη εθνοτική ομοιομορφία μέσω της ανταλλαγής πληθυσμών. Στις 29 Σεπτεμβρίου 1913, υπογράφηκε μια πρώτη τέτοια συνθήκη μεταξύ Τουρκίας και Βουλγαρίας σχετικά με την ανταλλαγή πληθυσμού έως και 15 χλμ από τα σύνορά τους. Η Συνθήκη του Νεϊγύ (27 Νοεμβρίου 1919) οδήγησε σε ανταλλαγή 40.000 Ελλήνων για 80.000 Βούλγαρους μεταξύ των δύο χωρών. Μετά τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο, με τη Συνθήκη της Λωζάνης, 500.000 Τούρκοι και άλλοι Μουσουλμάνοι ανταλλάχθηκαν με συγκρίσιμο αριθμό Μικρασιατών Ελλήνων. Οι Μουσουλμάνοι Βλαχομογλενίτες, παρ΄ όλες τις διαμαρτυρίες τους, απελάθηκαν με τη βία στην Τουρκία λόγω της θρησκείας τους. Ένας σημαντικός αριθμός εισερχόμενων Ελλήνων εγκαταστάθηκε στη Μακεδονία και τη Θράκη, συμπεριλαμβανομένων των παραδοσιακών αρμάνικων και βλαχομογλενίτων περιοχών. Σύντομα ακολούθησαν οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες και εμφανίστηκαν τοπικές συγκρούσεις μεταξύ Αρμάνων και Ελλήνων. Πράξεις εκφοβισμού από τις ελληνικές αρχές οδήγησαν στη συγκρότηση το 1921-1923 ενός εθνικού κινήματος μεταξύ Αρμάνων και Βλαχομογλενίτων ευνοϊκών για την ιδέα της μετανάστευσης στη Ρουμανία, ιδίως από την Αλμωπία, τη Βέροια και την Έδεσσα.

Το 1926, περίπου 450 οικογένειες Βλαχομογλενίτων της Ελλάδας μετακόμισαν στη Ρουμανία και εγκαταστάθηκαν στη Νότια Δοβρουτσά, μια περιοχή που έγινε ρουμανική το 1913. Κατάγονταν από τα χωριά Αρχάγγελος, Σκρα, Κούπα, Περίκλεια, Λιβάδια και εγκαταστάθηκαν σε χωριά γύρω από τη Σιλίστρα.

Αφού η Βουλγαρία απέκτησε ξανά τη Νότια Δοβρουτσά από τη Ρουμανία το 1940, οι Βλαχομογλενίτες εκτοπίστηκαν κατά τη διάρκεια της ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Βουλγαρίας και Ρουμανίας σε άλλες περιοχές της Ρουμανίας, οι περισσότεροι από αυτούς στο χωριό Τσέρνα στη βόρεια Δοβρουτσά. Στο χωριό αυτό εγκαταστάθηκαν το 1940 270 οικογένειες Βλαχομογλενίτων και 158 οικογένειες Αρμάνων. Ωστόσο, μεταξύ 1940 και 1948, οι οικογένειες των Αρμάνων μετακόμισαν σε άλλες τοποθεσίες της Δοβρουτσάς.

Το 1947-1948, οι νέες κομμουνιστικές αρχές απέλασαν 40 βλαχομογλενίτικες οικογένειες από την Τσέρνα στους νομούς Ιαλομίτσα και Βραΐλα, και στο Βανάτο. Μόνο λίγοι από αυτούς επέστρεψαν στην Τσέρνα, όπου περίπου 1.200 συνεχίζουν να μιλούν βλαχομογλενίτικα.

Ένα άλλο κύμα Βλαχομογλενίτων μετανάστευσε στη Ρουμανία και σε άλλες χώρες κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου, λόγω των σφοδρών μαχών στην Αλμωπία.

Γεωγραφική κατανομή 

Ακολουθεί κατάλογος των βλαχομογλενίτικων οικισμών.

Ελλάδα 
Σε επτά χωριά (συμπεριλαμβανομένου ενός ήδη αφομοιωμένου από Έλληνες) και στο χωριό Νότια, περίπου 4.000 Βλαχομογλενίτες μιλούν ακόμη και σήμερα τη γλώσσα τους, ενώ αρκετές χιλιάδες άλλοι έχουν ήδη αφομοιωθεί:

 Αρχάγγελος (Oşani)  Κάρπη (Tarnareca) Κούπα (Cupa)  Λαγκαδιά (Lugunţa, Lundzini)  Νότια (Nânti, Nânta) Περίκλεια (Birislav)  Σκρα (Liumniţa)

 Πρώην βλαχομογλενίτικο χωριό

 Καστανέρη (Baroviţa)

Βόρεια Μακεδονία 
Λιγότεροι από 1.000 κάτοικοι βλαχομογλενίτικης καταγωγής, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι ήδη σλαβικοποιημένοι, ζουν σε ένα χωριό και στην Γευγελή. Περίπου 200, κυρίως ηλικιωμένοι, εξακολουθούν να μιλούν τα βλαχομογλενίτικα:

  Χούμα (Uma)

 Πρώην βλαχομογλενίτικα χωριά

  Κόνσκο (Coinsco)
  Σερμενίν (Sirminia)

Διασπορά

Τουρκία 
Το 1923, ολόκληρος ο πληθυσμός του χωριού Νότια, η μοναδική περίπτωση μεταξύ των ανατολικών ρομανικών πληθυσμών με μια ολόκληρη κοινότητα να ασπάζεται το Ισλάμ, εκδιώχθηκε δια της βίας στην Τουρκία, ως μέρος της ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

Αυτοί οι 3.700 άνθρωποι εγκαταστάθηκαν ως επί το πλείστον στην περιοχή της Αδριανούπολης (κυρίως στο Κιρκλάρελι και στο Σάρκιοϊ) της τουρκικής Θράκης και έγιναν γνωστοί ως Καρατζοβαλίδες.

 Κιρκλάρελι, κοντά στην Αδριανούπολη

Σήμερα αριθμούν μόνο 500 άτομα, συγκεντρωμένοι στο Κιρκλάρελι και πολιτιστικά αφομοιωμένοι με τους Τούρκους (οι περισσότεροι μιλούν κυρίως την τουρκική γλώσσα).

Ρουμανία 
Υιοθέτησαν το βλαχομογλενίτικο εξώνυμο που προωθούσαν οι ρουμανικές αρχές. Το 1996, σε ολόκληρη τη Ρουμανία υπήρχαν περίπου 820 οικογένειες που ισχυρίζονταν βλαχομογλενίτικη καταγωγή.

 Τσέρνα

Το χωριό Τσέρνα βρίσκεται σε λοφώδη τοποθεσία, 55 χλμ. από την Τούλτσεα και 25 χλμ. από το Ματσίν και κατά την απογραφή της Ρουμανίας του 2002 είχε πληθυσμό 2.427 κατοίκων και μαζί με τρία μικρότερα χωριά ο πληθυσμός ολόκληρης της κοινότητας ήταν 4.227 κάτοικοι. Οι εκτιμήσεις για τον αριθμό των Βλαχομογλενίτων σε αυτό το χωριό ποικίλλουν από 1.200 έως 2.000. Σε αυτή την περιοχή, οι Βλαχομογλενίτες έχουν εγκατασταθεί σύμφωνα με τα χωριά που προέρχονται από την Αλμωπία: lumnicianii, εκείνοι που προέρχονται από τη Lumniţa στα νοτιοανατολικά, lunzaneţii, εκείνοι που προέρχονται από τη Lugunţa στο βορρά, usineţii, εκείνοι που προέρχονται από το Ossiani στο κέντρο, βόρεια και βόρεια-ανατολικά και cupineţii, εκείνοι από την Κούπα στα δυτικά, ενώ Ρουμάνοι και Βούλγαροι που ζούσαν στο χωριό πριν από αυτούς συγκεντρώνονται στο δυτικό τμήμα του χωριού. Οι Αρμάνοι προσαρμόστηκαν στη ρουμανική κοινωνία λόγω των γλωσσικών ομοιοτήτων μεταξύ των δύο γλωσσών, καθώς και της λατινικής ταυτότητας των Αρμάνων.

Οι Βλαχομογλενίτες σε αυτό το χωριό διατήρησαν πολύ καλά τη βλαχομογλενίτη γλώσσα τους. Περίπου 1.200 άνθρωποι μιλούν τη γλώσσα σήμερα.

Ωστόσο, ο μικρός συνολικός αριθμός τους σήμαινε ότι μετά το 1950 οι μικτοί γάμοι με Ρουμάνους έγιναν πιο συχνοί, σε αντίθεση με τους Αρμάνους που από τη φύση των παραδοσιακών τους ασχολιών έχουν αναπτύξει μια ιδιαίτερη ψυχολογία, αποκτώντας σημασία στη ρουμανική κοινωνία και διατηρώντας την ταυτότητα του λαού τους (πολύ σπάνια συμβαίνουν μικτοί γάμοι με Ρουμάνους). Ωστόσο, λόγω των κακουχιών που έχει υποστεί αυτή η μικρή κοινότητα, οι Βλαχομογλενίτες στη Ρουμανία παραμένουν πολύ ενωμένοι, με μια πολύ έντονη αίσθηση του έθνους. Κατά τη διάρκεια των γάμων τους χρησιμοποιούν το ρουμανικό τρίχρωμο ως furgliţa (σημαία του γάμου) και πολύ σπάνια τα παραδοσιακά λευκά-κόκκινα χρώματα. Αυτό δείχνει το γεγονός ότι παρά τη διακριτή (αν και ανατολική ρομανική) γλώσσα τους, οι Βλαχομογλενίτες στη Ρουμανία αυτοπροσδιορίζονται ως Ρουμάνοι. Σύμφωνα με έναν παρατηρητή, θεωρούν τους εαυτούς τους «πιο Ρουμάνους από τους Ρουμάνους».

Σερβία 
Μια πολύ μικρή κοινότητα Βλαχομογλενίτων ζει επίσης στη Σερβία, πιο συγκεκριμένα στο χωριό Γκουντουρίτσα στη Βοϊβοντίνα. Αρχικά ένας εθνοτικά γερμανικός οικισμός, οι Γερμανοί του χωριού εκδιώχθηκαν μετά την κατάληψη της Γκουντουρίτσα από τους Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους. Ο επανοικισμός του οικισμού άρχισε τον Σεπτέμβριο του 1945 και Σλοβένοι, Κροάτες, Βόσνιοι, Σέρβοι, Αλβανοί και Σλαβομακεδόνες στάλθηκαν για να αποικίσουν την Γκουντουρίτσα. Μεταξύ των Σλαβομακεδόνων ήταν και κάποιοι με αρμάνικη και βλαχομογλενίτη εθνότητα. Και οι δύο εθνοτικές ομάδες δεν αναγνωρίστηκαν ως ξεχωριστές από τη γιουγκοσλαβική κυβέρνηση εκείνη την εποχή, επομένως αγνοήθηκαν όχι μόνο σε αυτό που είναι σήμερα Βόρεια Μακεδονία, αλλά και στη Γκουντουρίτσα. Αυτοί οι Αρμάνοι και οι Βλαχομογλενίτες δεν είχαν πολύ ισχυρή εθνοτική ταυτότητα, οπότε πολλοί αφομοιώθηκαν γρήγορα. Μερικοί Βλαχομογλενίτες εγκαταστάθηκαν και σε άλλα χωριά της Βοϊβοντίνας, αλλά μόνο εκείνοι στη Γκουντουρίτσα παραμένουν σήμερα. Ωστόσο, αντιπροσωπεύουν μια πολύ μικρή κοινότητα. Το 2014, μόνο 3 άτομα μιλούσαν βλαχομογλενίτα στη Γκουντουρίτσα.

Δείτε επίσης 

 Αρμάνοι
 Ιστρορουμάνοι
 Ρουμανική γλώσσα
 Καταγωγή των Ρουμάνων
 Κληρονομιά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας

Παραπομπές

Πηγές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Τεοντόρ Καπιντάν, "Meglenoromânii" τόμ. 1, vol 2 Βουκουρέστι 1925
 Megleno-Romanii, από τον Καθ. Εμίλ Ταρτσοβνίκου
 Οι Βλάχοι της Ελλάδας και η παρεξηγημένη ιστορία τους, της Ελένης Αμπατζή
 Μελέτες για τους Βλάχους του Αστέριου Κουκούδη
 Αναφορά για τους Βλάχους  (όρος που χρησιμοποιείται συλλογικά για να αναφερθεί στους ανατολικούς ρομανικούς λαούς)

 
Βλάχοι
Πληθυσμιακές ομάδες της Ελλάδας
Πληθυσμιακές ομάδες στη Βόρεια Μακεδονία
Πληθυσμιακές ομάδες της Ρουμανίας
Πληθυσμιακές ομάδες στην Τουρκία
Πληθυσμιακές ομάδες στα Βαλκάνια
Εθνοτικές ομάδες χωρισμένες από διεθνή σύνορα