Αγία Κυριακή Απειράνθου

Η Αγία Κυριακή Απειράνθου είναι ναός ευρισκόμενος στη Νάξο και στα βόρεια της Απειράνθου προς την Καλλονή. Ο ναός χρονολογείται από τον 8ο με 9ο αιώνα μ.Χ. και στο εσωτερικό του διασώζει ανεικονικές τοιχογραφίες.

Η σημερινή κατάσταση του ναού
Ο ναός στην πάροδο των ετών είχε υποστεί ζημιές. Τη δεκαετία του 1960, μέρος της καμάρας και του βόρειου τοίχου του νάρθηκα είχε γκρεμιστεί, οι τοίχοι του ιερού ήταν τρυπημένοι και το δάπεδο ξυλωμένο και κατεστραμμένο από τους αρχαιοκάπηλους. Δεν είχε πόρτες και χρησιμοπoιούταν στάνη από τους βοσκούς. Το 1993 άρχισαν οι πρώτες προσπάθειες για την αποκατάσταση του ναού, με τη χρηματοδότηση μελέτης από τον Σύλλογο Εϋνάρδου στη Γενεύη και Ελβετο-ελληνικής φιλίας στη Λωζάνη. Το 2005 στη προσπάθεια συμμετείχε ο ελβετικός σύλλογος Ένωση Αγίας Κυριακής, Νάξος και το 2010  Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς της ΕΛΛΕΤ. Η αποκατάσταση του ναού έγινε την περίοδο 2013-14 από την 2η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων με στερέωση και στεγανοποίηση του ναού. Ακολούθησε η αποκατάσταση των τοιχογραφιών την περίοδο 2015-16. Η αποκατάσταση βραβεύτηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση με το Βραβείο Europa Nostra το 2018.

Περιγραφή
Είναι κτίριο βαρύ 11,10 μ. Χ 7,10 μ πλάτος αποτελούμενο από νάρθηκα, τον κυρίως ναό και παρεκκλήσιο προς νότον. Πρόκειται για μακρόστενη μονόκλιτη τρουλλωτή εκκλησία η οποια καταλήγει ανατολικά σε μεγάλη ημικυκλική αψίδα. Τόξα με λοφία στηρίζουν τον τρούλλο, ο οποίος υψώνεται στην μέση. Τα τόξα σχηματίζουν στην βόρρεια και νότια πλευρά αβαθή τυφλά αψιδώματα. Το νότιο τυφλό αψίδωμα για να επικοινωνεί με το παρεκκλήσιο διατρυπανάται με μεγάλο τοξωτό άνοιγμα.Στο ανατολικό και δυτικό τμήμα του νότιου ενδιάμεσου τοίχου Στον βόρειο τοίχο της δυτικής κεραίας του ναού υπάρχει μια τοξωτή κόγχη. Οι τοίχοι εκτος του ιερού έχουν περιμετρικά ΄να κτιστό χαμηλό θρανίο πλάτους περίπου 38 εκατοστά. Διακόπτεται στη μέση του  βόρρειου τυφλού αψιδώματος από ένα βράχο σφαιρικό . Γείσο σταφανώνει τους τοίχους στο ύψος της γέννησης των καμαρώτύμπναν. Ο τρούλλος με βαρειές αναλογίες, έχει κυλινδρικό εσωτερικά και εξωτερικά τύμπανο και καλοσχηματισμένα λοφία . Ένα απλό γείσο περιβάλει στο κάτω μέρος τον κύλινδρο. Το ανατολικό θολωτό τμήμα σκεπάζει το ιερο. Η ημικυκλική αψίδα φωτίζεται από από ένα στενό δίλοβο παράθυρο που αργότερα κλείστηκε με τοίχο και περιτρέχεται εσωτερικά από ένα απλό κτιστό σύνθρονο σαν σκαλοπάτι χαμηλό. Ο επισκοπικός θρόνος , στη μέση, κάτω από το δίλοβο παράθυρο, και στο ίδιο ύψος με το υπόλοιπο σύνθρονο περιορίζεται από δεξιά και αριστερά από δύο όρθιες σχιστολιθικές πλάκες. Σώζεται σε αρκετό ύψος ένα μέρος από κτιστό τέμπλο, με τοιχοδομία μεταγενέστερη.
Ο νάρθηκας με διαστάσεις 7,12Χ 2,03 πλ. στεγασμένος με συεχή καμάρα έχει την είσοδο πλάτους 0,95 μ. στη νότια στενή πλευρά Η επικοινωνία τυ με τους άλλους χώρους γίνεται με δύο θύρες στον ανατολικό τοίχο. Η μεγαλύτερη πλάτους 1,15 μ.  οδηγεί στον κυρίωςναό, ενώ η μικρ΄τερη πλάτους 0, 65 που τώρα είναι κλεισμένη με με τοίχο, κολλητά στη νοτιοανατολική γωνία,οδηγεί στο παρεκκλήσιο.Στο βόρρειο στενό τοίχο κοντά στην βορειονατολική γωνία υπάρχει μια τετράγωνη κόγχη.

Το παρεκκλήσιο
Είναι κτισμένο το παρεκκλήσιο στη νότια πλευρά του κυρίως ναού και με κοινό τοίχο με αυτόν, είναι μακρόστενο (του ίδιου μήκους με τον κυρίως ναό)Στεγάζεται με συνεχή καμάρα Ανατολικά καταλήγει σε μικρή υμικυκλική αψίδα με μονόλοβο τοξοτό παράθυρο.

Ζωγραφική -διακόσμηση

Στο μεγαλύτερο μέρος της είναι ανεικονική η διακόσμηση. Διατηρείται στις τυφλές αψίδες, σ'όλο το ιερό (τοίχους, αψίδα,καμάρα) και στα εσωράχια του ανατολικού και του μεσαίου τοξωτού ανοίγματος του διάμεσου τοίχου μεταξύ κυρίως ναού και παρεκκλησίου. Εκτός αυτού του πρώτου στρώματος σώζονται και λίγα απομεινάρια ενός δεύτερου στρώματος: στον ημικύλινδρο της αψίδας ίχνη από φωτοστέφανα και στο τεταρτοσφαίριο ανοιχτό ευαγγέλιο του Παντοκράτορα. Στην αψίδα του παρεκκλησίου η Δέηση. Ως προς την τεχνική των τοιχογραφιών είναι μικτή, δηλαδή νωπογραφία και ξηρογραφία.

Στη νότια τυφλή αψίδα εντοπίζουμε τεμνόμενους κύκλους που σχηματίζουν ρόδακες. Η καμπύλη του τόξου περιβάλλεται με οδοντωτό κόσμημα. Χρώματα ακαθόριστα, διακρίνονται κίτρινο και πορτοκαλί. Λίγα σχήματα μίμησης ορθωμαρμάρωσης διακρίνονται στη δυτική πλευρά της οριζόντιας κεραίας του νοτιονατολικού πεσσού σχήματος  Γ. Στο εσωρράχιο του τοξωτού ανοίγματος έχουμε κόσμημα από συνεχή ελικοειδή πλοχμό. Στη βόρεια τυφλή αψίδα έχουμε κάτω-κάτω μίμηση ορθωμαρμάρωσης μαύρες παχιές κυματιστές γραμμές. Στην ανώτερη ζώνη έχουμε δύο ή τρεις σταυρούς σε πλαίσια με κοσμήματα.

Παραπομπές

Πηγές
Αγάπη Βασιλάκη, «Εικονομαχικές Εκκλησίες στη Νάξο», Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, περίοδος Δ΄, τομ.3 (1962-1963), σελ.49-74

Χριστιανικοί ναοί στη Νάξο
Απείρανθος