Μάθηση σε μικρές ομάδες

Η μάθηση σε μικρές ομάδες αποτελεί κοινωνική μορφή οργάνωσης της τάξης. Στην κοινωνική αυτή μορφή, οι μαθητές μιας τάξης συγκροτούν μικρότερες ομάδες και τα μέλη κάθε ομάδας συνεργάζονται για την εκτέλεση μιας διδακτικής δραστηριότητας. Αυτό συμβαίνει γιατί μια από τις βασικές ανάγκες των παιδιών είναι η αίσθηση του «ανήκειν» σε μια ομάδα.

Σκοποί της μάθησης με ομάδες εργασίας

Οι σκοποί της παραπάνω οργάνωσης της τάξης μπορούν, συνοπτικά, να οριστούν ως εξής:

– Κοινωνικός τομέας: οι μαθητές ασκούνται να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες, να παίρνουν αποφάσεις, να προγραμματίζουν δραστηριότητες, να συνεργάζονται αποδοτικά, να σέβονται τα δικαιώματα των άλλων, να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις πράξεις τους.

– Διανοητικός τομέας: οι μαθητές βοηθούνται να αντιμετωπίζουν άμεσα δυσκολίες και προβλήματα, να αυτενεργούν δημιουργικά, να πειραματίζονται, να εκφράζουν τις σκέψεις τους με ακρίβεια, να ασκούν κριτική, να συζητούν εποικοδομητικά, να εξελίσσουν τις πνευματικές τους ικανότητες.·

– Συναισθηματικός τομέας: οι μαθητές μαθαίνουν να εργάζονται ευσυνείδητα και υπεύθυνα, να αλληλοβοηθούνται, να ανταλλάσσουν ελεύθερα απόψεις, να ακούν και να σέβονται τη γνώμη των άλλων, να δέχονται την κριτική, να κάνουν αυτοκριτική, να αναγνωρίζουν τα λάθη τους.·

– Ψυχοκινητικός τομέας: οι μαθητές παρακινούνται να «ξεφύγουν» από τα θρανία, να κινούνται ελεύθερα και να εκφράζονται αυθόρμητα, να αναπτύσσουν τις χειροτεχνικές τους δεξιότητες, να γίνονται ικανοί για αποτελεσματικότερη μη γλωσσική επικοινωνία.·

Τα ουσιώδη χαρακτηριστικά στοιχεία της συνεργατικής μάθησης

1. Θετική αλληλεξάρτηση: Οι μαθητές συνειδητοποιούν ότι συνδέονται ο ένας με τον άλλον με τέτοιο τρόπο ώστε όπου κάποιος δεν μπορεί να πετύχει μόνος του το κάνει με τη βοήθεια των άλλων και η επιτυχία του καθενός εξαρτάται από τη συμβολή όλων μέσα στην ομάδα.

2. Άμεση προσωπική επικοινωνία μεταξύ των μελών: Οι μαθητές εργάζονται μαζί κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να συμβάλλουν ο ένας στην επιτυχία του άλλου με την παροχή βοήθειας, την υποστήριξη του ενός προς τον άλλον, και με το να εμπνέει ο ένας τον άλλον. Αυτό το πλαίσιο περιλαμβάνει προφορικές εξηγήσεις για το πώς να λύσουν τα προβλήματα, διάδοση της γνώσης του ενός προς τον άλλον, έλεγχο της κατανόησης από τον ένα στον άλλο, συζήτηση των εννοιών που μαθαίνονται, σύνδεση της τρέχουσας με την προηγούμενη μάθηση.

3. Συλλογική ευθύνη για το άτομο: Η ομάδα είναι υπεύθυνη για την επίτευξη του στόχου της. Κάθε άτομο είναι υπεύθυνο για την προσωπική συμβολή του στην ομάδα.

4. Διαπροσωπικές και μικροομαδικές δεξιότητες: Οι κοινωνικές δεξιότητες δεν αναπτύσσονται αυτόματα κατά τη διάρκεια της ομαδικής εργασίας. Διδάσκονται κατά περίπτωση στους μαθητές από το δάσκαλο.

5. Ομαδική εργασία: Υφίσταται όταν τα μέλη ομάδας συζητούν τους τρόπους με τους οποίους θα επιτύχουν το στόχο τους και ενεργούν προς τον σκοπό αυτό. Περιλαμβάνει επίσης συζήτηση της αποτελεσματικότητας των εργασιακών σχέσεων κατά τη διάρκεια της κίνησης προς την επίτευξη του στόχου καθώς και αξιολογική συζήτηση όσον αφορά την επίτευξη του στόχου αφενός και την προσωπική συμβολή του καθενός αφετέρου.

6. Ανομοιογένεια στη σύνθεση της ομάδας: Με λίγες εξαιρέσεις, οι ομάδες πρέπει να αποτελούνται από άτομα που διαφέρουν στις μαθησιακές ικανότητες, τα ενδιαφέροντα, το στιλ μάθησης, το φύλο και σε άλλους τομείς που έχουν σχέση με την μάθηση και την κοινωνική συμπεριφορά.

7. Εναλλαγή στους ρόλους: Είτε τους ρόλους τους καθορίζει ο δάσκαλος είτε τους επιλέγουν οι μαθητές, πρέπει να ισχύει η αρχή της εναλλαγής. Η αρχή αυτή βέβαια έχει και τις εξαιρέσεις της, το ρόλο του ακαδημαϊκού βοηθού, που βοηθάει όσους έχουν δυσκολίες με την κατανόηση και εκτέλεση των ασκήσεων, δεν μπορεί π.χ. να τον αναλάβει ένας αδύνατος μαθητής.

Μορφές συνεργατικής μάθησης

Η συνεργατική μάθηση διακρίνεται σε κλειστή συνεργατική (συνεταιριστική) μάθηση σε μικροομάδες-ζευγάρια (Cooperative) και σε ανοιχτή συνεργατική μάθηση σε ανομοιογενείς ομάδες (Collaborative).

Κριτική στάση στη μάθηση με μικροομάδες

Κατά καιρούς, πέραν των υποστηρικτών της μάθησης σε μικρές ομάδες, εμφανίζονται και αρκετοί επικριτές που διατυπώνουν τις επιφυλάξεις τους και τις διδακτικές αδυναμίες του κινήματος αυτού.
Καταρχήν, το άτομο θυσιάζεται για χάρη της ομάδας, δεδομένου ότι η μικρή ομάδα περιορίζει την αυτό-έκφραση και την προσωπική δημιουργία των μαθητών. Ύστερα, πιστεύουν πως η ομαδική μάθηση δεν ενδείκνυται για μαθήματα που απαιτούν ατομική επεξεργασία ή για συναισθηματικά φορτισμένα περιεχόμενα διδασκαλίας, όπου είναι αναγκαία η παραστατική δύναμη του λόγου του εκπαιδευτικού. Μάλιστα, θεωρούν ότι η εφαρμογή της είναι μια χρονοβόρα διαδικασία, με αποτέλεσμα να «χάνεται» χρόνος και να μην εξαντλείται η διδακτέα ύλη. Μερικοί παιδαγωγοί επίσης, διατείνονται ότι η συμμετοχή όλων των μελών είναι αυταπάτη. Στην πραγματικότητα ισχυρίζονται πως λίγοι εργάζονται, και οι υπόλοιποι μη μπορώντας να παρακολουθήσουν τους γρήγορους ρυθμούς της ομάδας, απογοητεύονται και γίνονται παθητικοί ακροατές ή απλώς αντιγράφουν και συμφωνούν άκριτα με τις απαντήσεις των άλλων. Δηλαδή με λίγα λόγια, η έλλειψη της συμμετοχής τους καλύπτεται πίσω από την ανωνυμία της ομάδας. Άλλος ένας ισχυρισμός τους είναι επίσης, ότι όταν οι μαθητές δουλεύουν μαζί χάνουν την «ταυτότητά» τους, γιατί η ομάδα τούς αναγκάζει να προσαρμόζουν τις συμπεριφορές και τις ιδέες τους, στις απαιτήσεις της ομάδας.
Στην προκειμένη φάση, εμφανίζονται οι υποστηρικτές του κινήματος για να αντιταθούν με επιχειρήματα πως οι μαθητές ούτε αδρανείς μένουν, ούτε περιορίζονται ως προς την αυτό-έκφραση και την δραστηριοποίησή τους. Αντιθέτως, οι μαθητές  δουλεύουν και μάλιστα με δημιουργικό τρόπο, εξασφαλίζοντας έτσι ποιότητα στην μάθησή τους. Άλλωστε σκοπός της εκπαίδευσης δεν είναι να αναπτύξει ιδιόρρυθμα άτομα, αλλά κοινωνικοποιημένα μέλη, τα οποία είναι σε θέση να λειτουργούν και να αποδίδουν σε μικρότερες ή μεγαλύτερες κοινωνικές ομάδες. Όσον αφορά την ταυτότητα των παιδιών μέσα σε μία μικρή ομάδα, οι υποστηρικτές της ομαδικής διδασκαλίας πιστεύουν ότι είναι ελάχιστες οι περιπτώσεις απόλυτης συμμόρφωσης, ότι κάθε μαθητής προβάλλει την ατομικότητά του στην ομάδα, που τον κάνει μοναδικό και διαφορετικό από τα άλλα μέλη. Βέβαια ο μερικός συμβιβασμός του κάθε παιδιού στους κανόνες της ομάδας, εκτός του ότι βοηθάει στη σωστή λειτουργία της, αποτελεί και ένα είδος εκπαίδευσης στη συνεργασία και την προσαρμογή. Το παραπάνω επιχείρημα των παθητικών ακροατών αντικρούεται από την άποψη, ότι οι δυνατότητες ελευθερίας και πρωτοβουλίας, καθώς και η ευκαιρία επιτυχίας του καθενός σε συνεργασία με τους υπόλοιπους, μειώνουν την πιθανότητα να μένει αδρανής και αδιάφορος.
Συνεπώς, η εργασία σε ομάδα εγγράφεται σε ένα δομημένο πλαίσιο ευρύτερων εκπαιδευτικών σκοπών, ενώ είναι συνυφασμένη με δικούς της μαθησιακούς στόχους, που αν δεν υπήρχαν, δεν θα υφίστατο ομάδα εργασίας, αλλά παρέα παιδιών που συνευρίσκεται για να ασχοληθεί με διάφορες - άσκοπες μαθησιακά - δραστηριότητες, αλλά ενδεχομένως, πιο ευχάριστες.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία

1. Μουμουλίδου, Μ. & Ρεκαλίδου, Γ. (2010). Μικρές ομάδες στην εκπαίδευση - Παιδαγωγικές, μαθησιακές, εμψυχωτικές, προσεγγίσεις, Αθήνα.

2. Αβέρωφ – Ιωάννου, Τ. (1990). Συνεργασία στην μάθηση - Διδασκαλία σε ομάδες στο μάθημα της μελέτης περιβάλλοντος, Αθήνα.

3. Αβέρωφ – Ιωάννου, Τ. (1985). Μαθαίνοντας τα παιδιά να συνεργάζονται - Ομαδικές ασχολίες και παιχνίδια για παιδιά του δημοτικού, Αθήνα.

4. Καρυώτης, Θ. (Ιανουάριος  2009). Η διδασκαλία με ομάδες εργασίας, Επιστημονικό Βήμα, τ.10. <http://www.syllogosperiklis.gr/ep_bima/epistimoniko_bima_10/kar.pdf>

5. Jaques, D. (2004). Μάθηση σε ομάδες - Εγχειρίδιο για όσους συντονίζουν ομάδες ενήλικων εκπαιδευομένων.

6. Johnson, D & Johnson, R. (1994). Learning together and alone cooperative, competitive, and   individualistic learning, Fourth Edition.