Κουλτούρα του φόβου

Η κουλτούρα του φόβου (ή το κλίμα του φόβου) είναι η αντίληψη ότι οι άνθρωποι μπορούν να υποκινήσουν το φόβο του κοινού για την επίτευξη πολιτικών στόχων μέσω της συναισθηματικής προκατάληψης. Είναι, επίσης, όρος που εφαρμόζεται στο χώρο εργασίας.

Στο χώρο εργασίας 
Ο Άσφορθ συζήτησε δυνητικά της καταστροφικές πλευρές της ηγεσίας και προσδιόρισε αυτό που αναφέρει ως" μικρούς τυράννους: ηγέτες που ασκούν ένα τυραννικό ύφος διαχείρισης, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ένα κλίμα φόβου στο χώρο εργασίας. Η μερική ή διαλείπουσα αρνητική ενίσχυση μπορεί να δημιουργήσει ένα αποτελεσματικό κλίμα φόβου και αμφιβολίας. Όταν οι εργαζόμενοι έχουν την αίσθηση ότι οι νταήδες είναι ανεκτοί, ένα κλίμα φόβου μπορεί να είναι το αποτέλεσμα. Πολλές μελέτες έχουν επιβεβαιώσει μια σχέση μεταξύ εκφοβισμού, από τη μία πλευρά, και αυταρχικής ηγεσίας και αυταρχικού τρόπου επίλυσης συγκρούσεων ή ασχολίας με διαφωνίες, από την άλλη. Ένα αυταρχικό στυλ ηγεσίας μπορεί να δημιουργήσει ένα κλίμα φόβου, με μικρό ή καθόλου χώρο για διάλογο, όπου η διαμαρτυρία θεωρείται μάταιη.

Σε μια μελέτη μελών της ένωσης του δημόσιου τομέα, περίπου ένας στους πέντε εργαζόμενους ανέφεραν ότι παραιτήθηκαν απο την εργασία του ως αποτέλεσμα του εκφοβισμού. Ο Ρέινερ εξήγησε τα στοιχεία που υποδεικνύουν την παρουσία ενός κλίματος φόβου, όπου οι εργαζόμενοι αναφέρουν ότι δεν είναι ασφαλείς, όπου οι τραμπούκοι ήταν ανεκτοί, παρά το γεγονός ότι η διοίκηση γνώριζε την ύπαρξη του εκφοβισμού.

Οι ατομικές διαφορές στην ευαισθησία της ανταμοιβής, στη τιμωρία, και στα κίνητρα έχουν μελετηθεί κάτω από εγκαταστάσεις της θεωρίας ενισχυμένης ευαισθησίας και, επίσης, έχουν εφαρμοστεί σαν επιδόσεις σε χώρο εργασίας.

Η κουλτούρα του φόβου στο χώρο εργασίας έρχεται σε αντίθεση με τις "βασικές αρχές" που δημιουργήθηκαν από τον Γουίλιαμ Έντουαρντς Ντέμινγκ για τις διοικήσεις για να αλλάξουν την αποτελεσματικότητα των επιχειρήσεων. Μία από τις δεκατέσσερεις αρχές είναι να σταματήσουν το φόβο, προκειμένου να μπορέσουν όλοι να εργάζονται αποτελεσματικά για την εταιρεία.

Στη πολιτική 
Το ηγετικό στέλεχος των ναζί Χέρμαν Γκαίρινγκ, εξηγεί πώς οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν φοβισμένοι και να υποστηρίξουν ένα πόλεμο που διαφορετικά θα αντιταχθούν:

Στο βιβλίο της "Κράτος και Αντιπολίτευσης στη Στρατιωτική Βραζιλία," η Μαρία Έλενα Μορέιρα Άλβες βρήκε μια "κουλτούρα του φόβου" που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο της πολιτικής καταστολής από το 1964. Χρησιμοποίησε τον όρο για να περιγράψει τις μεθόδους που υλοποιούνταν από τις συσκευές της εθνικής ασφάλειας, της Βραζιλίας, στην προσπάθειά της να εξισώσει την πολιτική συμμετοχή, με τον κίνδυνο της σύλληψης και το βασανιστηρίων.

Η αναίρεση (ισπανικά: Cassação) είναι ένας τέτοιος μηχανισμός που χρησιμοποιείται για να τιμωρηθούν μέλη του στρατού, δηλώνοντας τους νομικά νεκρούς. Αυτό ενισχύει τη δυνατότητα του πολιτικού ελέγχου μέσω της εντατικοποίησης της κουλτούρας του φόβου ως αποτρεπτικός παράγοντας για την αντιπολίτευση.

Η Άλβες βρήκε τις αλλαγές του Νόμου για την Εθνική Ασφάλεια του 1969, ως την έναρξη της χρήσης της "οικονομικής εκμετάλλευσης, σωματικής καταστολή, του πολιτικού ελέγχου, και της αυστηρής λογοκρισίας" για να δημιουργηθεί μια "κουλτούρα του φόβου" στη Βραζιλία. Οι τρεις ψυχολογικές συνιστώσες της κουλτούρας του φόβου περιλαμβάνουν τη σιωπή μέσα από τη λογοκρισία, την αίσθηση της απομόνωσης, και μια "γενικευμένη πεποίθηση ότι όλα τα κανάλια της αντιπολίτευσης είναι κλειστά." Μια "αίσθηση απόλυτης απελπισίας," επικράτησε, εκτός από την "υπαναχώρηση της αντιπολιτευτικής δραστηριότητας."

Ο πρώην Σύμβουλος της Εθνικής Ασφαλείας Ζμπιγκνίεου Μπρζεζίνσκι υποστηρίζει ότι η χρήση του όρου Πόλεμος κατά της Τρομοκρατίας είχε ως στόχο να δημιουργήσει σκόπιμα ένα κλίμα φόβου, επειδή "συσκότισε το λόγο, ενέτεινε τα συναισθήματα και έκανε ευκολότερη την κινητοποίηση του κοινού από τους δημαγωγούς πολιτικούς, εις το όνομα των πολιτικών που θέλουν να το συνεχίσουν".

Ο Φράνκ Φουρέντι, πρώην καθηγητής Κοινωνιολογίας και συγγραφέας για το περιοδικό Εμβόλιο, ανέφερε ότι η σημερινή κουλτούρα του φόβου δεν ξεκίνησε με την κατάρρευση του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου. Ο ίδιος υποςτηρίζει ότι πολύ πριν από την 11η Σεπτεμβρίου, ο πανικός του κοινού ήταν διαδεδομένος σε όλα, από τις Γενετικά τροποποιημένες καλλιέργειες μέχρι τα κινητά τηλέφωνα, από την υπερθέρμανση του πλανήτη μέχρι τον αφθώδη πυρετό. Οι Ντουροντιέ και Φουρέντι, πιστεύουν και υποστηρίζουν ότι η αντίληψη του κινδύνου, οι ιδέες σχετικά με την ασφάλεια και οι διαμάχες για την υγεία, για το περιβάλλον και για τη τεχνολογία έχουν να κάνουν λίγο με την επιστήμη ή με τα εμπειρικά στοιχεία. Μάλλον, έχουν διαμορφωθεί έτσι από τις πολιτιστικές υποθέσεις για την ανθρώπινη ευπάθεια. Ο Φουρέντι έχει πει ότι "χρειαζόμαστε μια ώριμη συζήτηση για τον κόσμο μετά την 11η Σεπτεμβρίου, με βάση την αιτιολογημένη αξιολόγηση όλων των διαθέσιμων στοιχείων παρά να υπάρχουν παράλογοι φόβοι για το μέλλον από τον κόσμο.

Οι βρετανοί ακαδημαϊκοί Γκέιμπ Μύθεν και Σάντρα Γουόλκλεϊτ υποστηρίζουν ότι μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στη Νέα Υόρκη, στο Πεντάγωνο, στη Μαδρίτη και στο Λονδίνο, οι κρατικές υπηρεσίες έχουν αναπτύξει το διάλογο της "νέας τρομοκρατίας" σε ένα πολιτισμικό κλίμα του φόβου και της αβεβαιότητας. Ερευνητές του Ηνωμένου Βασιλείου υποστήριξαν ότι αυτό διενεργεί μια μειωμένη έννοια της δημόσιας ασφάλειας και δημιούργησε την απλοϊκή εικόνα της μη-λευκής "άλλης τρομοκρατίας" που έχει αρνητικές συνέπειες για τις εθνοτικές μειονοτικές ομάδες στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Στη σειρά ντοκιμαντέρ του 2004 του BBC, Η Δύναμη της Εφιάλτες, με υπότιτλο Η Άνοδος της Πολιτικής του Φόβου, ο δημοσιογράφος Άνταμ Κούρτις υποστηρίζει ότι οι πολιτικοί έχουν χρησιμοποιήσει τους φόβους μας για να αυξήσουν τη δύναμή τους και τον έλεγχο τους στη κοινωνία. Αν και δεν χρησιμοποιεί τον όρο "κουλτούρα του φόβου", αυτό που ο Κέρτις περιγράφει στην ταινία του, είναι μια αντανάκλαση αυτής της ιδέας. Κοιτάζει το Αμερικανικό νεοσυντηρητικό κίνημα και την απεικόνιση της απειλής, πρώτα από τη Σοβιετική Ένωση και, στη συνέχεια, από τους ριζοσπάστες Ισλαμιστές. Ο Κέρτις επιμένει ότι υπήρξε σε μεγάλο βαθμό απατηλός ο φόβος της τρομοκρατίας στη δύση από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου και ότι πολιτικοί όπως ο Τζορτζ Μπους και ο Τόνι Μπλερ, είχαν προσκόψει σε μια νέα δύναμη για να αποκαταστήσουν τη δύναμη και την εξουσία, χρησιμοποιώντας το φόβο ενός οργανωμένου "διαδικτύου του κακού" από την οποία θα μπορούσαν να προστατεύσουν τους ανθρώπους τους. Η ταινία του Κέρτις στηλίτευσε τα μέσα ενημέρωσης, τις δυνάμεις ασφαλείας και τη κυβέρνηση Μπους για την επέκταση της εξουσίας τους. Στη ταινία ομιλεί και ο Μπίλ Ντουροντιέ, τότε Διευθυντής του Διεθνούς Κέντρου για την Ανάλυση της Ασφάλειας, και Ανώτερος Ερευνητής στο Διεθνές Ινστιτούτο Πολιτικής, Κing's College London, λέγοντας ότι για να αναφερθεί αυτό το δίκτυο "εφεύρεση" θα είναι πολύ δυνατός όρος, αλλά αυτός υποστηρίζει ότι μάλλον δεν υπάρχει και ότι είναι σε μεγάλο βαθμό "(προβολή) των δικών μας χειρότερων φόβων μας, και ότι αυτό που βλέπουμε είναι μια φαντασίωση που έχει δημιουργηθεί."

Σε ένα πρόσφατο βιβλίο, του Μαξιμιλιάνο Ε Κορστάντζιε η αιωρούμενη πιθανότητα του πολέμου κατά της τρομοκρατίας ανοίγει τις πόρτες για την αύξηση ενός παλιού πολιτισμού του φόβου, το οποίο όμως είναι αδρανές στην Αμερικανική ζωή, αποτέλεσμα από την Πουριτανική κοσμολογία. Μακριά από το να είναι μια εξωτερική απειλή, ο Κορστάντζιε προσθέτει ότι, η τρομοκρατία αποτελεί ένα κοινωνικό φαινόμενο ενισχυμένο με την ιδιότητα του εκβιασμού και της κερδοσκοπίας, τα οποία δεν έχουν να κάνουν τίποτα με τη θρησκεία. Αυτό υποδηλώνει ότι οι κύριες πολιτιστικές αξίες που καθόρισαν την τρομοκρατία, δημιουργήθηκαν και διαδόθηκαν μέσα από τη Δύση. Σε αυτό το πνεύμα, ο Τζέφρι Σκόλ υποστηρίζει ότι ο φόβος χρησιμοποιείται από την ελίτ για να διατηρήσει τη νομιμότητά της με την πάροδο του εργατικού δυναμικού, αν και αυτό ποικίλλει από καιρό σε καιρό σε διαφορετικά σχήματα. Η έννοια του φόβου, όχι μόνο αλλάζει τα δόγματα της δημοκρατίας που χαρακτήρισε την ζωή στην Αμερική, καθώς και τη νομοθεσία, αλλά και τους τρόπους των δικαστών να κατανοήσουν τα δικαιώματα των εργαζομένων. Σε αυτό το πλαίσιο, η Αυστραλιανή κοινωνικός επιστήμονας Λουκ Χάουι ασχολείται με τις αρνητικές επιπτώσεις της τρομοκρατίας στην καθημερινή ζωή. Μακριά από τη δημοφιλή γλώσσα αποκλείει το ότι, η τρομοκρατία φαίνεται ως ο απόλυτος αφανισμός της κοινωνίας, αλλά χρησιμοποιείται για να σκορπιστεί ο πανικός, προκειμένου για να ακουστούν οι απαιτήσεις τους. Σε κάποιο βαθμό, αυτές οι τακτικές δεν ευδοκιμούν σε κουλτούρες που είναι ευαίσθητες στον φόβο.

Δείτε επίσης 
Ad hominem
Red herring
Κοινωνική υπονόμευση
Ρητορική μίσους
Σαλαμοποίηση
Στρατηγική της έντασης
Ψυχολογικός πόλεμος

Βιβλιογραφία 
Ταξινομημένες με βάση την ημερομηνία. Προς τα πάνω, από την πρώτη δημοσίευση, μέχρι την τελευταία και πιο πρόσφατη δημοσίευση.
 The Formation of the National Security State: the State and the Opposition in Military Brazil, Volume 2 (1982) by Maria Helena Moreira Alves
 Risk Society, Towards a New Modernity (1989), by Ulrich Beck, ISBN 9-780-80398346-5 [the term was coined in German by the same author in Risikogesellschaft. Die organisierte Unverantwortlichkeit (this subtitle means in English: "Organized irresponsibility"), a speech given at St. Gallen College, Switzerland, 16pp., in 1989, then published as full-length book with the title: Risikogesellschaft, Suhrkamp, 1989, 391pp., ISBN 3-518-11365-8] 
 The Culture of Fear: Why Americans Are Afraid of the Wrong Things (2000), by Barry Glassner ISBN 0-465-01490-9
 Creating Fear: News and the Construction of a Crisis (2002), by David L. Altheide, Aldine de Gruyter, 223pp., ISBN 978-0-202-30660-5
 Kingdom of Fear: Loathsome Secrets of a Star-Crossed Child in the Final Days of the American Century (2003), by Hunter S. Thompson, Simon & Schuster, ISBN 0-684-87324-9
 The Climate of Fear (2004), by Wole Soyinka, BBC Reith Lectures 2004, London, Profile Books, 155pp., ISBN 1-86197-783-2
 State of Fear (2004), Michael Crichton, ISBN 0-06-621413-0
 Culture of Fear: Risk taking and the morality of low expectation (2005), by Frank Furedi, ISBN 0-8264-7616-3
 Politics of Fear: Beyond Left and Right (2005), by Frank Furedi, ISBN 0-8264-8728-9
 You Have the Power: Choosing Courage in a Culture of Fear (2005), by Frances Moore Lappe and Jeffrey Perkins, ISBN 978-1-58542-424-5
 Urban Nightmares: The Media, the Right and the Moral Panic over the City (2006), by Steve Macek, ISBN 0-8166-4361-X
 Cultures of Fear: A Critical Reader (2009), by Uli Linke, Danielle Smith, Anthropology, Culture and Society, ISBN 978-0-7453-2965-9
 Witnesses to Terror (2012), by Luke Howie, Baskinstoke, Palgrave MacMillan ISBN 978-0823224340
 Social Theory of Fear: terror, torture and death in a post Capitalist World (2010), by Geoffrey Skoll, New York, Palgrave MacMillan ISBN 978-023010349-8
 A Difficult World, Examining the roots of Capitalism(2015), by Korstanje Maximiliano, New York, Nova Science Publishers, ISBN 978-039330831-0

Παραπομπές

Περαιτέρω ανάγνωση 
 Η Κουλτούρα του Φόβου από τον Νόαμ Τσόμσκι 
 Η Πολιτική του Φόβου – άρθρο από τον Κόρεϊ Ρόμπιν δημοσιεύθηκε στο La Clé des langues
 Πέρα από το κλίμα Φόβου, με την Lauren K. de Boer – άρθρο που δημοσιεύθηκε υπό το φως της γης περιοδικό, #47, φθινόπωρο/χειμώνα του 2002/2003

Πολιτισμικές σπουδές
Κοινωνική ψυχολογία
Ψυχολογική χειραγώγηση
Εργασιακός εκφοβισμός
Εκφοβισμός
Τεχνικές προπαγάνδας