Παιδουπόλεις της Φρειδερίκης

Οι Παιδουπόλεις ή Παιδοπόλεις ιδρύθηκαν το 1947, κατά τη διάρκεια του Εμφύλιου Πολέμου με πρωτοβουλία της τότε βασίλισσας Φρειδερίκης. 

Κατά ορισμένες απόψεις, οι παιδοπόλεις υπήρξαν ένα μοναδικό και ιδιότυπο κοινωνικό πρόγραμμα, τραγικό επακόλουθο του εμφυλίου πολέμου, και γι’ αυτό ακριβώς χωρίς ιστορικό προηγούμενο και χωρίς συνέχεια. Σύμφωνα με μια μελέτη, δεν ήταν μια ελληνική πρωτοτυπία. Σαν ιδέα παρουσιάστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα στη Βρετανία και μετά τον Β' Π.Π. εφαρμόστηκε σε διάφορες χώρες υπό ονομασίες όπως “village d’ enfants”, “Kinderdorf” και“villagio dei bambini". Στην Ελλάδα εφαρμόστηκε σαν ένα δίκτυο 53

ιδρυμάτων σε όλη την έκταση της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας στα οποία φιλοξενήθηκαν παιδιά από τις εμπόλεμες περιοχές. Στη δεκαετία του '50 φιλοξενήθηκαν - με αίτηση των γονέων τους ή τοπικών αρχών - και παιδιά που προηγουμένως είχαν σταλεί από την "Κυβέρνηση του Βουνού" στην Ανατολική Ευρώπη και  επέστρεψαν στην Ελλάδα, αλλά δεν μπορούσαν να προσαρμοστούν στη ζωή του χωριού. Το σχέδιο για το «παιδοφύλαγμα» εφαρμόστηκε με χρηματοδότηση του εράνου «Πρόνοια Βορείων Επαρχιών της Ελλάδος»
. Ο αριθμός των παιδιών που πέρασαν από τις παιδουπόλεις εκτιμάται περίπου στις 25.000

.

Το υπόβαθρο

Πρόγραμμα δραστηριότητας για τη Βασίλισσα Φρειδερίκη
Με την επιστροφή του Γεωργίου Β΄ στην Ελλάδα το Σεπτέμβριο του 1946, μαζί με το "Διαδοχικό Ζεύγος" (Παύλος-Φρειδερίκη), ο Διάδοχος ζήτησε από τον Μαρκεζίνη να καταρτίσει πρόγραμμα δραστηριότητας για τη Φρειδερίκη, όπως ο ίδιος ο Μαρκεζίνης αναφέρει. Στα πρότυπα των Βασιλισσών Σοφίας και Όλγας οι οποίες είχαν υπό τον έλεγχό τους τον «Ευαγγελισμό», υποβοηθούσαν δωρεές, εξασφάλιζαν δωρεές, ολοκλήρωναν το έργο (π.χ. Βαλλιάνειος Βιβλιοθήκη) και το παρέδιδαν στο Κράτος χωρίς περαιτέρω ανάμιξη, αποφασίσθηκε «η ενασχόληση της Διαδόχου με τον Ευαγγελισμό, το Νοσοκομείο Παίδων και την προστασία της παιδικής ηλικίας». Αυτά ανακοίνωσε η Φρειδερίκη σε δισέλιδη ομιλία που συνέταξε ο Μαρκεζίνης στις 12 Οκτωβρίου 1946. Ο Μαρκεζίνης αναφέρει: «Δυστυχώς, η Βασίλισσα, επιθυμούσα να έχει παντού ανάμιξη, θα επεκτείνει τη δραστηριότητά της σε τομείς οι οποίοι ουσιαστικώς ανήκαν στο Κράτος».

Ο αντίκτυπος των πολέμων στη ζωή των παιδιών

Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος
Στα χρόνια που πριν την ίδρυση των παιδουπόλεων, η Ελλάδα, παρά την επιτυχημένη αντίσταση που προέβαλε ενάντια στην επίθεση της Ιταλίας κατά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, καταλήφθηκε από γερμανικές δυνάμεις τον Απρίλιο του 1941 και από τότε έως το τέλος του 1944 η Ελλάδα έζησε μαζί με μεγάλο κομμάτι της Ευρώπης την Κατοχή από τις δυνάμεις του Άξονα. Μέρος των αποτελεσμάτων του πολέμου και της Κατοχής ήταν και η οικονομική εξουθένωση της χώρας και η απώλεια πολλών ανθρώπινων ζωών.

Εμφύλιος Πόλεμος

Μετά το τέλος των εχθροπραξιών και την αποχώρηση του γερμανικού στρατού, η χώρα συνέχισε να βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση, αυτή τη φορά λόγω του Εμφυλίου πολέμου, ο οποίος κράτησε από το 1946 έως το 1949. Αποτέλεσμα του Εμφυλίου, ανάμεσα σε άλλα, ήταν το συνεχιζόμενο οικονομικό πρόβλημα και η φτώχεια που αντιμετώπιζε ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, δεδομένου ότι σημαντικό τμήμα του παραγωγικού δυναμικού απείχε από τις παραγωγικές δραστηριότητες (είτε επειδή ήταν επιστρατευμένοι, είτε λόγω εχθροπραξιών στην περιοχή τους, είτε λόγω φυλάκισης, εκτελέσεων ή εξορίας). Η απώλεια ανθρώπινων ζωών συνεχιζόταν και από τις δυο πλευρές.

Σε όλη την Ελλάδα, ιδιαίτερα στις εμπόλεμες ζώνες, υπήρχαν παιδιά που είτε οι γονείς τους έλειπαν στον πόλεμο (στρατευμένοι στον Εθνικό Στρατό του επίσημου κράτος ή "στο βουνό", όπως αναφέρονται οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού) ή είχαν χάσει τη ζωή τους στο πεδίο της μάχης (με τους Γερμανούς ή στον Εμφύλιο) ή βρίσκονταν σε εξορία ή στη φυλακή για ιδεολογικούς λόγους 
 ή είχαν εκτελεστεί ή ήταν παντελώς άποροι ως ανταρτόπληκτοι για να μπορέσουν να τα συντηρήσουν, σύμφωνα με μαρτυρίες
Παιδούπολη Αγία Βαρβάρα Γλυφάδας (Μάιος 1949), μετέπειτα (1951) μετακινήθηκε στη Νέα Σμύρνη, στο Ιωσηφόγλειο ορφανοτροφείο
Παιδούπολη Αγίου Δημητρίου Ωραιοκάστρου Θεσσαλονίκης (-2001)
Παιδόπολη Αγία Σοφία Αγριάς Βόλου
Παιδούπολη Απόστολος Παύλος Λάρισας
Παιδούπολη Άγιος Αλέξανδρος Φιλιππιάδας Ζηρού (-1986)
Παιδούπολη Βέροιας Καλή Παναγιά (Δεκ. 1950-1986)
Παιδούπολη Λαμίας (Στυλίδα)
Παιδόπολη Αγία Ελένη Ιωαννίνων
Παιδόπολη Ρόδου η Θεοτόκος
Παιδόπολις Του Σωτήρος Αγρινίου 
Παιδούπολη Κονίτσης 
Παιδούπολη Σύρου
Παιδούπολη στην Κέρκυρα, στο Αχίλλειο 
Παιδόπολη Σίνδου «Άγιος Κωνσταντίνος».

Οι παιδουπόλεις σήμερα
Αρχικά οι Παιδουπόλεις λειτουργούσαν υπό την επίβλεψη του Βασιλικού Ιδρύματος Πρόνοιας. Μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου, οι περισσότερες από τις 52 περίπου παιδοπόλεις έκλεισαν και έμειναν σε λειτουργία 14. Το 1970, το Ίδρυμα μετονομάστηκε σε Εθνικό Οργανισμό Πρόνοιας (Ε.Ο.Π.) (ΦΕΚ 125/2.6.1970) και οι Παιδουπόλεις συνέχισαν να λειτουργούν υπό την επίβλεψη του. Σήμερα οι Παιδουπόλεις (συνήθως αναφέρονται ως «Παιδοπόλεις») είναι ιδρύματα φιλοξενίας και περίθαλψης απροστάτευτων και ορφανών παιδιών. Μετά από σταδιακό κλείσιμο κάποιων παιδουπόλεων, στην Ελλάδα ήταν κατά το 2007 σε λειτουργία 6 παιδοπόλεις οι οποίες φιλοξενούν 200-250 παιδιά..

Παραπομπές

Βιβλιογραφία
 Γιάννης Ατζάκας, Θολός βυθός (προσωπική μαρτυρία), εκδ. Άγρα ISBN 978-960-325-773-8
 Θωμάς Θεολόγης, Φρειδερίκη και Παιδοπόλεις χωρίς φόβο και πάθος, εκδ. Πελασγός ISBN 978-960-522-212-3
 Τασούλα Βερβενιώτη, "Τα παιδιά του Εμφυλίου. Παιδομάζωμα ή/και παιδοφύλαγμα", στο: Β. Παναγιωτόπουλος (επιμ.), Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ 8, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2003, σσ. 271-280, ISBN 960-406-547-5
 Τασούλα Βερβενιώτη, "Περί “παιδομαζώματος“ και παιδοφυλάγματος ο Λόγος ή παιδιά στη δίνη της εμφύλιας διαμάχης", στο: Ε. Βουτυρά κ.ά. (επιμ.), Το όπλο παρά πόδα. Οι πολιτικοί πρόσφυγες του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου στην Ανατολική Ευρώπη, Θεσσαλονίκη, 2005, σσ. 101-123, ISBN 960-8396-16-6
 Τασούλα Βερβενιώτη, Αναπαραστάσεις της Ιστορίας (μέσα από τα αρχεία του Διεθνούς Σταυρού- Κεφ. Παιδοπόλεις της βασίλισσας), 2011 εκδ. Μέλισσσα ISBN 978-960-200-296-0
Lars Baerentzen, Μελέτες για τον εμφύλιο πόλεμο 1945-1949, ένθετο Το "παιδομάζωμα" και οι παιδουπόλεις της βασίλισσας, Συνέδριο για τον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο 1945-1949, εκδ. Ολκός, 2002 ISBN 960-7169-12-3
Θ. Καρζής, Βασίλισσα Φρειδερίκη «Μέτρον κατανοήσεως», εκδ. Βιβλιομεταφραστική, Αθήναι, 1971
Λουκιανός Χασιώτης, Εθνικοφροσύνη και αντικομμουνισμός στο νεανικό τύπο: το παράδειγμα του περιοδικού Παιδόπολις 1950-51, εκδ. Ίστωρ, 15, 2009, σσ. 277-284
 Catherine Panter-Brick, Malcolm T. Smith, Abandoned Children, εκδ. Cambridge University Press 2000, σσ. 92, 96, 99, 108, ISBN 0521775558
 Marc Mazower, After the war was over, εκδ. Princeton University Press, 2000, ISBN 9780691058429
 Measure of Understanding, Queen Frederica of the Hellenes, εκδ. Macmillan, 1971, ISBN 978-0333124543
 Στέφανος Αγάθος, "Επισκέπτες, εκδηλώσεις και γιορτές της Παιδόπολης Ζηρού το 1948", Πρεβεζάνικα Χρονικά, τχ. 53-54 (2017), σσ. 283-301, ISSN 1105-753X
 Στέφανος Αγάθος, "Παιδοπόλεις και περίθαλψη. Ιστορικοδημογραφική αποτύπωση του βιβλίου νοσηλείας των ετών 1950-1954 της Παιδόπολης Ζηρού Πρέβεζας", Περί Ιστορίας, τχ. 8 (2017), Ιόνιος Εταιρεία Ιστορικών Μελετών, σσ. 11-56, ISSN 1107-1559
 Θανάσης Σκρουμπέλος, Bella ciao, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, 2005, ISBN 960-442-057-7
 Βασίλης Μπούτος, Τα δάκρυα της βασίλισσας, εκδ. Νεφέλη, 2000, ISBN 960-211-562-9
 Riki Van Boeschoten, Loring M. Danforth, Παιδιά του Ελληνικού Εμφυλίου. Πρόσφυγες και πολιτική της μηνήμης, μετάφραση Μιχάλης Λαλιώτης, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2015. ISBN 978-960-221-624-8
 Λουκιανός Χασιώτης, Τα παιδιά του Εμφυλίου.Από την "κοινωνική πρόνοια" του Φράνκο στον "έρανο" της Φρειδερίκης (1936-1950), Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2013, ISBN 978-960-05-1590-9
 Στέφανος Σ. Αγάθος, «Η δίχρονη φιλοξενία της Παιδόπολης Ζηρού «Άγιος Αλέξανδρος» στις εγκαταστάσεις της Παιδόπολης «Άγιος Ανδρέας» Αττικής (1948-1950)», Ψηφίδες Ιστορίας της Πρέβεζας β΄, Εκδ. Ίδρυμα Ακτία Νικόπολις, Πρέβεζα, 2020, σελ. 101-137.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Ανδρέας Ανδρέου, Σοφία Ηλιάδου-Τάχου, Γιάννης Μπέτσας, Από το “παιδομάζωμα” στο βασιλικό “παιδοφύλαγμα”: μεταπολεμικές όψεις κοινωνικής δικαιοσύνης στις Βόρειες Επαρχίες της χώρας, Πρακτικά 5ου Επιστημονικού Συνεδρίου Ιστορίας Εκπαίδευσης με θέμα: «Εκπαίδευση και Κοινωνική Δικαιοσύνη», Εργαστήριο Ιστορικού Αρχείου Νεοελληνικής και Διεθνούς Εκπαίδευσης, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών, Πανεπιστημίου Πατρών 
 Ελένη Παπαγεωργίου, Το «παιδομάζωμα» κατά τον Ελληνικό Εμφύλιο πόλεμο, Διδακτορική διατριβή, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα, 2008, σσ. 37-42
 Εφημ. The New York Times, Tales of Stolen Babies And Lost Identities, A Greek Scandal Echoes in New York, 13/04/1996
 Ντοκουμέντα σε μορφή εικόνας διαφημιστικών εκτύπων, εγγράφων και δελτίων προόδου από παιδουπόλεις της Ελλάδας:
 Αφίσα ή καταχώρηση της εποχής για τις παιδουπόλεις.
, Δελτίο Παρακολουθήσεως Εξελίξεως της Προσωπικότητος, ντοκουμέντο από την Παιδούπολη της Καβάλας.
, Επεξηγήσεις κριτηρίων του Δελτίου Παρακολουθήσεως Εξελίξεως της Προσωπικότητος.
Περιοδ. Το Σπίτι του Παιδιού, Η Παιδόπολις, έτος Η΄, τ. 169, 01/01/1957, Ανακτήθηκε 15/10/2011 
 Ιστοσελίδα Ελληνικής Βασιλικής Οικογένειας, Βασιλική Πρόνοια - Παιδουπόλεις, [Παρουσίαση-Φωτογραφικό υλικό], δημοσ. 02/04/2006
Ιστοσελίδα Παιδόπολις, Σύλλογος Αποφοίτων Παιδοπόλεων, με έδρα τον Βόλο.
Πρωινός λόγος Ιωαννίνων

Ψηφιακό Αρχείο ΕΡΤ 
  Επεξεργασία Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο.
 
Παπαδημητρίου Λένα, «Μεγάλωσα με “μητέρα” τη Φρειδερίκη».  Δύο «παιδοπολίτες» (ο ένας γιος «εθνικόφρονος» και ο άλλος «αντάρτη») μιλούν για τα χρόνια τους σε ένα «στρατόπεδο» με κατήχηση και παιχνίδι υπό το άγρυπνο βλέμμα της «Μεγάλης Μητέρας», Το Βήμα, 16/01/2011

Ελληνικός Εμφύλιος 1946 - 1949
Ορφανοτροφεία στην Ελλάδα