Χάρτης Μαντάμπα

Ο Χάρτης Μαντάμπα, γνωστός και ως Μωσαϊκός Χάρτης της Μαντάμπα, είναι μέρος ενός μωσαϊκού δαπέδου στην πρώιμη βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στη Μαντάμπα της Ιορδανίας. Ο χάρτης Madaba απεικονίζει τμήμα της Μέσης Ανατολής και περιέχει την παλαιότερη σωζόμενη πρωτότυπη χαρτογραφική απεικόνιση των Αγίων Τόπων και ιδιαίτερα της Ιερουσαλήμ. Χρονολογείται στον έκτο αιώνα.

Ιστορία 

Ο Μωσαϊκός Χάρτης της Μαντάμπα απεικονίζει την Ιερουσαλήμ με τη Νέα Εκκλησία της Θεοτόκου, η οποία αφιερώθηκε στις 20 Νοεμβρίου 542. Κτήρια που ανεγέρθηκαν στην Ιερουσαλήμ μετά το 570 απουσιάζουν από την απεικόνιση, περιορίζοντας έτσι το εύρος ημερομηνιών δημιουργίας του στην περίοδο μεταξύ 542 και 570 Το ψηφιδωτό κατασκευάστηκε από άγνωστους καλλιτέχνες, πιθανότατα για τη χριστιανική κοινότητα της Μαντάμπα, που ήταν επισκοπική έδρα εκείνη την εποχή.

Το 614, η Μαντάμπα κατακτήθηκε από την αυτοκρατορία των Σασανιδών. Τον όγδοο αιώνα, το κυβερνόν Μουσουλμανικό Χαλιφάτο των Ομαγιάδων είχε αφαιρέσει κάποια εικονιστικά μοτίβα από το μωσαϊκό. Το 746, η Madaba καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό από σεισμό και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε.

Το μωσαϊκό ανακαλύφθηκε εκ νέου το 1884, κατά την ανέγερση μιας νέας ελληνορθόδοξης εκκλησίας στη θέση του αρχαίου ναού. Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Νικόδημος Α ' ενημερώθηκε, αλλά καμία έρευνα δεν πραγματοποιήθηκε μέχρι το 1896  

Τις επόμενες δεκαετίες, μεγάλα τμήματα του ψηφιδωτού χάρτη υπέστησαν ζημιές από πυρκαγιές, δραστηριότητες στη νέα εκκλησία και από τις επιπτώσεις της υγρασίας. Τον Δεκέμβριο του 1964, το Ίδρυμα Volkswagen έδωσε στο Deutscher Verein zur Erforschung Palästinas (κυρ. «Γερμανική Ένωση για την Εξερεύνηση της Παλαιστίνης») 90.000 DM για τη διάσωση του μωσαϊκού. Το 1965 οι αρχαιολόγοι Heinz Cüppers και Heinrich Brandt ανέλαβαν την αποκατάσταση και τη συντήρηση των υπόλοιπων τμημάτων του ψηφιδωτού.

Περιγραφή 

Το ψηφιδωτό του δαπέδου βρίσκεται στην αψίδα (τεταρτοσφαίριο της αψίδας του ιερού της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στη Μαντάμπα. Δεν έχει προσανατολισμό βόρεια, όπως είναι οι σύγχρονοι χάρτες, αλλά βλέπει ανατολικά προς τον βωμό, με τέτοιο τρόπο ώστε η θέση των θέσεων στον χάρτη να συμπίπτει με τις κατευθύνσεις της πυξίδας. Αρχικά, είχε διαστάσεις 21 επί 7 μέτρα και περιείχε περισσότερες από δύο εκατομμύρια ψηφίδες.  Οι σημερινές του διαστάσεις είναι 16 επί 5 μ.

Τοπογραφική αναπαράσταση 
Ο ψηφιδωτός χάρτης απεικονίζει μια περιοχή από τον Λίβανο στα βόρεια έως το Δέλτα του Νείλου στα νότια και από τη Μεσόγειο Θάλασσα στα δυτικά μέχρι την ανατολική έρημο. Μεταξύ άλλων χαρακτηριστικών, απεικονίζει τη Νεκρά Θάλασσα με δύο ψαρόβαρκες, αρκετές γέφυρες στις όχθες του Ιορδάνη, ψάρια που κολυμπούν στον ποταμό και έρχονται από τη Νεκρά Θάλασσα. ένα λιοντάρι (που καθίσταται σχεδόν αγνώριστο από την εισαγωγή τυχαίων ψηφίδων κατά τη διάρκεια της περιόδου της εικονομαχίας) που κυνηγά μια γαζέλα στην έρημο του Μωάβ, στην Ιεριχώ με τους φοίνικες, τη Βηθλεέμ και άλλες βιβλικές -χριστιανικές τοποθεσίες. Ο χάρτης μπορεί εν μέρει να διευκόλυνε τον προσανατολισμό των προσκυνητών στους Αγίους Τόπους.  Όλες οι τοπογραφίες επισημαίνονται με επεξηγήσεις στα Ελληνικά. Οι αναφορές του ψηφιδωτού στις φυλές του Ισραήλ, το τοπωνύμιο, καθώς και η χρήση παραθέσεων από βιβλικές περικοπές, υποδεικνύουν ότι ο καλλιτέχνης που σχεδίασε το ψηφιδωτό χρησιμοποίησε το Ονομαστικόν του Ευσεβίου (4ος αι.) ως κύρια πηγή. Στον χάρτη απεικονίζονται περίπου 150 πόλεις και χωριά με την ονομασία τους.

Το μεγαλύτερο και λεπτομερέστερο στοιχείο της τοπογραφικής απεικόνισης είναι η Ιερουσαλήμ ΙΕΡΟΥΣΑ{ΛΉΜ], στο κέντρο του χάρτη. Το μωσαϊκό δείχνει ξεκάθαρα μια σειρά από σημαντικά οικοδομήματα στην Παλιά Πόλη της Ιερουσαλήμ: την Πύλη της Δαμασκού, την Πύλη των Λεόντων, τη Χρυσή Πύλη, την Πύλη της Σιών, την Εκκλησία του Παναγίου Τάφου, τη Νέα Εκκλησία της Θεοτόκου, τον Πύργο του Δαβίδ, και το Cardo Maximus (κύρια ή κεντρική αρτηρία με προσανατολισμό βορράς-νότος). Στη νοτιοδυτική πλευρά της Ιερουσαλήμ εμφανίζεται το Acel Dama ("πεδίο αίματος"), από χριστιανική λειτουργία. Η αναγνωρίσιμη απεικόνιση της αστικής τοπογραφίας καθιστά το μωσαϊκό βασική πηγή για τη βυζαντινή Ιερουσαλήμ. Επίσης, μοναδικές είναι οι λεπτομερείς απεικονίσεις πόλεων όπως η Ναμπλούς, η Ασκελόν, η Γάζα, το Πελούσιο και η Αλ Καράκ, όλες σχεδόν αρκετά λεπτομερείς για να περιγραφούν ως οδικοί χάρτες . Άλλες καθορισμένες θέσεις περιλαμβάνουν τη Νικόπολη (ΝΙΚΟΠΟΛΙΣ) Beth Zachar[ias] (ΒΕΘΖΑΧΑΡ[ΊΟΥ]]) Βηθλεέμ (ΒΗΘΛΕΕΜ) Σωχώ (ΣΩΧΏ), τώρα Kh. Shuweikah (νοτιοδυτικά της Χεβρώνας), Beth Annaba (ΒΕΤΟΑΝΝΑΒΑ) Σαφίθα (CΑΦΙΘΑ) Ιεριχώ, Ιερά Μονή Αγίου Γερασίμου του Ιορδανίτη (ΒΗΘΑΓΛΑ) Αρχελαΐς (ΑΡΧΕΛΑΙC  ) Μοδι'ιμ (ΜΩΔΕΕΙΜ) Λουτ (ΛΩΔΗ) Βεθωρών (ΒΕΘΩΡΩΝ) Γαβαών (ΓΑΒΑΩΝ) Ραμά ( ΡΑΜΑ ) Κορέας (ΚΟΡΕΑΣ)  Μαρίσα (ΜΟΡΑΣΘΙ) Άζοτος παράλιος (Ashdod-Coast) (ΑΖΩΤΟΣΠΑΡΑΛΣ), η μεγάλη πεδιάδα (ΡΟΣΔΑΝ), κυριολεκτικά σημαίνει «Η Φυλή του Νταν», Γιαβνέ (ΊΑΒΝΗΛΗΚΑΊΙΑΜΝΙΑ ) (κυρ. "Ιαβνήλ, που είναι επίσης Ιαμνία"), μεταξύ άλλων τοποθεσιών. Μια τοποθεσία που αναπαρίσταται στον χάρτη, αλλά δε σώζεται πλέον είναι οι λίθοι στο Γκιλγκάλ που διακρίνονται ξεκάθαρα στον χάρτη της Μαντάμπα και είναι πιθανώς θαμμένοι κάτω από μια από τις εκκλησίες στο Qas'r Al-Yahud Πολλές από αυτές τις τοποθεσίες επισημαίνονται στον ψηφιδωτό χάρτη με διάφορες βινιέτες που αντιπροσωπεύουν την τοποθεσία στην επαρχία της Παλαιστίνης Tertia. Για παράδειγμα, η Ιεριχώ και η Ζοαρά (ΖΟΟΡΑ) αντιπροσωπεύονται και τα δύο με βιnιέτες οπωρώνων με φοινικόδεντρα. Η Ζοαρά φαίνεται στη νοτιοανατολική πλευρά της Νεκράς Θάλασσας.

Επιστημονική σημασία 
Ο ψηφιδωτός χάρτης της Μαντάμπα είναι το παλαιότερο γνωστό γεωγραφικό μωσαϊκό δαπέδου στην ιστορία της τέχνης. Χρησιμοποιείται σε μεγάλο βαθμό για τον εντοπισμό και την επαλήθευση βιβλικών τοποθεσιών. Η μελέτη του χάρτη έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απάντηση στο ερώτημα της τοπογραφικής θέσης της Ασκελόν ( Asqalan στον χάρτη).

Το 1967, οι ανασκαφές στην εβραϊκή συνοικία της Ιερουσαλήμ αποκάλυψαν την Εκκλησία της Νέας και το Cardo Maximus στις ίδιες τοποθεσίες που προτείνει ο χάρτης.

Τον Φεβρουάριο του 2010 ανασκαφές τεκμηρίωσαν περαιτέρω την ακρίβειά του με την ανακάλυψη ενός δρόμου που απεικονίζεται στον χάρτη και διασχίζει το κέντρο της Ιερουσαλήμ. Σύμφωνα με τον χάρτη, η κύρια είσοδος στην πόλη γινόταν από μια μεγάλη πύλη που άνοιγε σε ένα φαρδύ κεντρικό δρόμο. Μέχρι την ανακάλυψη, οι αρχαιολόγοι δεν κατάφεραν να ανασκάψουν αυτόν τον χώρο λόγω της μεγάλης κίνησης των πεζών. Στον απόηχο εργασιών υποδομής κοντά στην Πύλη της Γιάφα, ανακαλύφθηκαν μεγάλοι πλακόστρωτοι λίθοι σε βάθος τεσσάρων μέτρων κάτω από το έδαφος, που αποδεικνύουν ότι υπήρχε τέτοιος δρόμος.

Αντίγραφα του χάρτη Μαντάμπα 

 Το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Πανεπιστημίου του Γκέτινγκεν περιέχει ένα αντίγραφο του χάρτη στις συλλογές του αρχείου του. Αυτό το αντίγραφο δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια των εργασιών συντήρησης στη Μαντάμπα το 1965 από αρχαιολόγους του Rheinisches Landesmuseum στην Τριρ .
 Ένα αντίγραφο που δημιουργήθηκε από μαθητές της Σχολής Μωσαϊκού της Μαντάμπα βρίσκεται στο φουαγιέ του Akademisches Kunstmuseum στη Βόννη .
 Το λόμπι του YMCA στην Ιερουσαλήμ έχει ένα αντίγραφο του χάρτη ενσωματωμένο στο πάτωμα.

Δείτε επίσης 
Χρονολογικός κατάλογος πρώτων χριστιανών γεωγράφων και προσκυνητών στους Αγίους Τόπους που έγραψαν για τα ταξίδια τους και άλλα σχετικά έργα

 Ύστερη Ρωμαϊκή και Βυζαντινή περίοδος

 Ευσέβιος Καισαρείας (260/65–339/40), εκκλησιαστικός ιστορικός και γεωγράφος των Αγίων Τόπων
 «Προσκυνητής του Μπορντό» (333-4), που άφησε ταξιδιωτικές περιγραφές στο Itinerarium Burdigalense
 Αιθερία, προσκυνήτρια στους Αγίους Τόπους (περίπου 381-384) που άφησε λεπτομερή ταξιδιωτική αφήγηση.
 Ο Ιερώνυμος (Hieronymus; fl. 386-420), μεταφραστής της έκδοσης Βουλγάτα της Βίβλου, συνέβαλε σημαντικά στην τοπογραφία των Αγίων Τόπων
 Ανώνυμος προσκυνητής της Πιατσέντσα, προσκυνητής στους Αγίους Τόπους (δεκαετία 570) που άφησε ταξιδιωτικές περιγραφές

 Πρώιμη ισλαμική περίοδος

 Πασχάλιο Χρονικό, ελληνοχριστιανικό χρονικό του κόσμου του έβδομου αιώνα
 Αρκούλφ, Φράγκος επίσκοπος και προσκυνητής στους Αγίους Τόπους (περίπου 680) που άφησε λεπτομερή αφήγηση των ταξιδιών του

 Μεσαιωνική περίοδος

 Ιωάννης του Βίρτσμπουργκ, ιερέας και προσκυνητής στους Αγίους Τόπους (δεκαετία 1160) που άφησε ταξιδιωτικές περιγραφές

Σημειώσεις παραπομπές

Βιβλιογραφία

Πρώιμες πηγές 
 
 
Palmer, P. and  Hermann Guthe (1906), Die Mosaikkarte von Madeba, Im Auftrage des Deutschen Vereins zur Erforschung Palätinas

Ύστερες πηγές 
 .
Madden, Andrew M., "A New Form of Evidence to Date the Madaba Map Mosaic," Liber Annuus 62 (2012), 495-513.
 Hepper, Nigel; Taylor, Joan, "Date Palms and Opobalsam in the Madaba Mosaic Map," Palestine Exploration Quarterly, 136,1 (April 2004), 35-44.
 Herbert Donner: The Mosaic Map of Madaba. Kok Pharos Publishing House, Kampen 1992, 
 
 Avi-Yonah, M. The Madaba mosaic map. Israel Exploration Society, Jerusalem 1954
 Michele Piccirillo: Chiese e mosaici di Madaba. Studium Biblicum Franciscanum, Collectio maior 34, Jerusalem 1989 (Arabische Edition: Madaba. Kana'is wa fusayfasa''', Jerusalem 1993)
 Kenneth Nebenzahl: Maps of the Holy Land, images of Terra Sancta through two millennia. Abbeville Press, New York 1986, 
 Adolf Jacoby: Das geographische Mosaik von Madaba, Die älteste Karte des Heiligen Landes. Dieterich’sche Verlagsbuchhandlung, Leipzig 1905
 Weitzmann, Kurt, ed., Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century'', no. 523, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, 
 Αλμπάνη Τζ. Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Τέχνη, Πάτρα: ΕΑΠ ISBN 960-538-094-3

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Article on the map and its Göttingen copy (in German)1999 (PDF)
 Madaba Map
 The Madaba Mosaic Map at the Franciscan Archaeological Institute
 Madaba Mosaic Map  web page at San Francisco State University
  Byzantine Jerusalem and the Madaba Map
 Madaba Map at Bibleplaces.com

Ιστορία της Ιορδανίας
Χάρτες