Άνθιμος Γαζής

Ο Άνθιμος Γαζής (γεννημένος ως Αναστάσιος Γκάζαλης, Μηλιές Πηλίου, Μάρτιος 1764  – Σύρος, 28 Νοεμβρίου 1828) ήταν Έλληνας κληρικός, συγγραφέας, χαρτογράφος και από τους σημαντικότερους διαφωτιστές, που αγωνίστηκε για τη διάδοση των ευρωπαϊκών ιδεών στην Ελλάδα.

Βιογραφία 
Γεννήθηκε στις Μηλιές του Πηλίου από φτωχούς γονείς. Είχε συνολικά άλλα επτά αδέλφια. Ο πατέρας του Παναγιώτης πέθανε όταν ο Άνθιμος ήταν τριών ετών. Το κοσμικό του όνομα ήταν Αναστάσιος και το οικογενειακό του Γκάζαλης, που το μετέτρεψε σε Γαζής.

Σπούδασε στη γενέτειρά του, κοντά στον ιερομόναχο Άνθιμο Παπαπανταζή, στη Ζαγορά κοντά σε έναν εύπορο αλλά φιλάργυρο κληρικό και στην Κωνσταντινούπολη, όπου και χειροτονήθηκε αρχιμανδρίτης. 

Το 1796 έγινε εφημέριος του ναού του Αγίου Γεωργίου της ελληνικής παροικίας στη Βιέννη της Αυστρίας.
Από το 1799 έως το 1812 ανέπτυξε ιδιαίτερη συγγραφική και εκδοτική δραστηριότητα, εκδίδοντας έργα Ελλήνων ή ξένων συγγραφέων μεταφρασμένα από τον ίδιο. Ξεχωρίζουν τα δικά του έργα, όπως η πεντάτομη Ελληνική Βιβλιοθήκη (1807), η οποία περιλαμβάνει βιογραφίες αρχαίων συγγραφέων, και το τρίτομο Λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής (1809–1816). Το 1811, με υπόδειξη του Κοραή εξέδωσε στη Βιέννη το περιοδικό Ερμής ο Λόγιος, το πιο αξιόλογο προεπαναστατικό έντυπο, όπου σχολίαζε ο ίδιος φιλολογικά γεγονότα και τη δημιουργία πνευματικών ευρωπαϊκών κινημάτων. Ο ίδιος είχε την επιμέλεια του περιοδικού έως το 1814. Το περιοδικό συνέχισε να κυκλοφορεί μέχρι το 1821.

Η χαρτογραφική του ενασχόληση ήταν πολύ αξιόλογη. Σημαντικότερο έργο του είναι ο Πίναξ Γεωγραφικός της Ελλάδος, τον οποίο εξέδωσε στη Βιέννη το 1800, που θεωρείται μία νέα έκδοση της Χάρτας του Ρήγα. Μικρότερων διαστάσεων από αυτήν (102 Χ 104 εκ.), είναι σήμερα ένας από τους σπανιότερους ελληνικούς χάρτες, αφού σώζονται μόνο 6 αντίτυπά του στο εξωτερικό. Ένα από αυτά κοσμεί την Κεντρική Εθνική Βιβλιοθήκη της Ιταλίας στη Φλωρεντία . Ένας άλλος εξαιρετικά σπάνιος χάρτης του Γαζή (Άτλας περιέχων καθολικούς γεωγραφικούς πίνακας της υδρογείου σφαίρας) αποκτήθηκε από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστραλίας.

Ο Γαζής πίστευε ότι μόνο με την πνευματική αφύπνιση των υποδούλων θα επιτυγχανόταν η Επανάσταση. Ως άνθρωπος πνευματικής αναζήτησης, ο Γαζής επιθυμούσε να αναπτυχθεί το επίπεδο του εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα. Το 1814, σε συνεργασία με τον Καποδίστρια και άλλους σημαντικούς Έλληνες, ίδρυσε τη Φιλόμουσο Εταιρεία (Βιέννης), πολιτιστική οργάνωση, η οποία είχε ουσιαστικά πολιτική χροιά. Παράλληλα, ξεκίνησε την ανέγερση στην πατρίδα του προτύπου σχολείου, εστιασμένου στις φυσικές επιστήμες (βλ. Δημόσια Βιβλιοθήκη Μηλεών). 

Το 1817 έφτασε μέχρι την Οδησσό, προκειμένου να συλλέξει συνδρομές για τη Σχολή. Εκεί τον βρήκε ο Σκουφάς και του πρότεινε να γίνει μέλος της Φιλικής Εταιρείας. Ο Γαζής δίστασε και έτσι επέστρεψε στις Μηλιές, όπου, μαζί με τον Γρηγόριο Κωνσταντά, οργάνωσε τη Σχολή. Εκεί τον συνάντησε ο Ξάνθος, ο οποίος κατάφερε να τον πείσει να μπει στην Εταιρεία. Ήταν ένας από τους σημαντικότερους παράγοντές της, καθώς συνέβαλε στη μύηση νέων μελών και συνεννοήθηκε με ντόπιους οπλαρχηγούς, έτσι ώστε να προετοιμάσει την Επανάσταση. Υπήρξε ένα είδος συνδέσμου για τους Φιλικούς που βρίσκονταν στη Ρωσία και στη Μολδοβλαχία, και τους μυημένους στην Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα.

Το Μάιο του 1821 κήρυξε την επανάσταση στη Θεσσαλία και τη Μαγνησία και έλαβε μέρος σε όλες τις μετέπειτα μάχες στην περιοχή. Στις 7 Μαΐου 1821 εξέδωσε τη διακήρυξή του με τίτλο «Προς τους λαούς της Ζαγοράς, των Φερών και της Αγυιάς». Μεταξύ των άλλων τονίζει τη σημασία του Ρήγα και της θυσίας του, ότι ο ίδιος ο Ρήγας προΐσταται στην επαναστατημένη Θεσσαλία και ο Θούριός του θα γίνει «εγερτήριον σάλπισμα». Συνιστά να συγκληθεί Συνέλευση με αντιπροσώπους από τις κοινότητες της Θετταλομαγνησίας με σκοπό να συντάξουν Σύνταγμα στα πρότυπα του δημοκρατικού συντάγματος του Ρήγα. Να συστήσουν τη Βουλή Θετταλομαγνησίας. Η Συνέλευση των επαναστατών προς τιμήν του Ρήγα συνεδρίασε στο Βελεστίνο στις 11 Μαΐου 1821 και η Συνέλευση ονομάστηκε «Βουλή Θετταλομαγνησίας». Πρόεδρος ήταν ο Άνθιμος Γαζής και γραμματέας ο Φίλιππος Ιωάννου, ο μετέπειτα καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.  Επρόκειτο για εμβρυώδη τοπική κυβέρνηση που δεν πρόλαβε να λειτουργήσει λόγω της επιδρομής των Τούρκων. Η αφήγηση του Κορδάτου ότι εκεί ο Γαζής υπέβαλε σχέδιο πολιτεύματος "αντιγραφή του συντάγματος του Ρήγα" θεωρείται αποκύημα φαντασίας που δεν στηρίζεται σε καμμία ιστορική πηγή.
Μετά την αποτυχία της επανάστασης στη Θεσσαλία κατέφυγε στο Νότο και διορίσθηκε μέλος του Αρείου Πάγου. Συμμετείχε στις πρώτες εθνοσυνελεύσεις ως εκπρόσωπος της Θεσσαλίας (Α' Εθνοσυνέλευση Επιδαύρου, Β' Εθνοσυνέλευση Άστρους και Γ' Εθνοσυνέλευση Τροιζήνας), αλλά ύστερα έγινε σχολάρχης στην Τήνο και τη Σύρο, όπου και πέθανε το 1828 σε ηλικία 70 ετών.

Εργογραφία 

 Άτλας περιέχων καθολικούς γεωγραφικούς πίνακας της υδρογείου σφαίρας, Βιέννη 1800 
 Carte de la Grece ή Πίναξ Γεωγραφικός της Ελλάδος, επιδιορθωθείς υπό Α.Γαζή, εκδοθείς παρά Φρανσουά Μύλλερ, Βιέννη 1800. Επανεκδόθηκε το 1810. (βλ. http://issuu.com/pinax.gazis/docs/gazis20100710versionb)
 Πίναξ Γεωγραφικός της Ευρώπης, 1801 
 Πίναξ γεωγραφικός της Ασίας, 1802
 Πίναξ Καθολικός των δύο ημισφαιρίων, Βιέννη 1804, (Προσθήκη στο βιβλίο "Στοιχεία Γεωγραφίας" του Νικηφόρου Θεοτόκη, Βιέννη 1804. 
 Η Ευρώπη δια την Γεωγραφίαν του Μελετίου, τόμ. 1,  Βενετία 1807
 Η Ελλάς δια την Γεωγραφίαν του Μελετίου, τόμ. 2, Βενετία 1807 
 Η Ασία δια την Γεωγραφίαν του Μελετίου, τόμ. 3, Βενετία 1807
 Η Αμερική δια την Γεωγραφίαν του Μελετίου, τόμ. 4, Βενετία 1807
 Η Αφρική δια την Γεωγραφίαν του Μελετίου, τόμ. 4, Βενετία 1807
 Πίναξ χωρογραφικός της μεγάλης αρχισατραπίας Ικονίου...τύποις εκδοθείς..παρά του πρότερον εν εκείνη τη επαρχία αρχιερατεύσαντος...μητροπολίτου Αδριανουπόλεως κυρίου Κυρίλλου, επιστασία Ανθίμου Γαζή, Βιέννη 1812.
 Ασία δια την Ρουμουνίαν. (Βιέννη 1816). Προσθήκη στο βιβλίο του Δ.Φιλιππίδη, Γεωγραφικόν της Ρουμουνίας, 1816 
 Ρουμουνία, Βιέννη 1816. Προσθήκη στο βιβλίο του Δ.Φιλιππίδη, Γεωγραφικόν της Ρουμουνίας, 1816.
 
 
 Λεξικόν Ελληνικόν, Α΄ τόμος, Βενετία, 1809
 Λεξικόν Ελληνικόν, Β΄ τόμος, 1812 
 Μαγνησία, [Βιέννη] 1805, επανέκδοση 1814 
 Λεξικόν Ελληνικόν, Γ΄ τόμος, 1816 

Επίσης, επιμελήθηκε την έκδοση των παρακάτω έργων: 
Γραμματική των φιλοσοφικών επιστημών ή σύντομος ανάλυσις της πειραματικής νεωτέρας φιλοσοφίας του Άγγλου Βενιαμίν Μαρτίνου (Benjamin Martin, 1704-1782), Βιέννη 1799.
 Αδολεσχία Φιλόθεος του Ευγένιου Βούλγαρη, Βιέννη 1801  
 Λογική του Κοντιγιάκ σε μετάφραση Δ.Φιλιππίδη, Βιέννη 1801 
 Εγχειρίδιον συμβουλευτικόν περί φυλακής των πέντε αισθήσεων του Νικόδημου Αγιορείτου, Βιέννη 1801
 Χημική Φιλοσοφία του Φουρκρουά σε μετάφραση Ηλιάδη Θεοδόσιου, Βιέννη 1802
 Επιτομή Αστρονομίας του Λαλάνδ σε μετάφραση Δανιήλ Φιλιππίδη, Βιέννη 1802
 Σύνοψις των κωνικών τομών Γουίδωνος του Γρανδή σε μετάφραση του Γερμανού Σπαρμιώτη, Βιέννη 1802
 Ακολουθία των μαρτύρων Μανουήλ, Σαβέλ και Ισμαήλ του Μανουήλ Μάνου Βυζαντίου, Βιέννη 1803
 Αναλυτική πραγματεία των κωνικών τομών του Καϊλλέ σε μετάφραση Κωνσταντίνου Κούμα, Βιέννη 1803
 Στοιχεία Γεωγραφίας του Νικ. Θεοτόκη, Βιέννη, 1804, όπου πρόσθεσε και τον χάρτη "Πίναξ καθολικός των δύο ημισφαιρίων". 
 Ιστορία Καρόλου του ΙΒ΄ Βασιλέως της Σουηδίας του Βολταίρου σε μετάφραση του Κ.Τζιγαρά, Βιέννη 1806
 Γεωγραφία παλαιά και  νέα του Μελετίου Μήτρου, Βενετία 1807.

Παραπομπές

Πηγές 
 Β. Σκουβαράς και Κ. Μακρής, Αρχαιολογικός και ιστορικός οδηγός Θεσσαλίας. Εκδόσεις «Όμηρος», Βόλος 1999, σσ. 66–69.
 Φουρνάρος, Σωτήρης, Η πειραματική φιλοσοφία κατά τον Άνθιμο Γαζή. Ο ελληνισμός της Διασποράς και η νεοτερικότητα. εκδ. «Τραυλός», Αθήνα 2009
 Δημήτριος Καραμπερόπουλος, Γνώσεις ανατομίας και φυσιολογίας του Θεσσαλού Διδασκάλου του Γένους Ανθίμου Γαζή, έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 1993.
 Δημήτριος Καραμπερόπουλος, «Περί Ανθίμου Γαζή και ιατρού Αγγέλου Μελισσηνού», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμ. 32 (1997), σελ. 167-171, και ανάτυπο Αθήνα 1998, όπου τεκμηριώνεται το έτος γεννήσεως του Ανθίμου Γαζή, το 1764, όπως ο ίδιος ο Γαζής αναγράφει στη χαλκογραφία του στο βιβλίο του Γραμματική των φιλοσοφικών επιστημών (Βιέννη 1799).
 Δημήτριος Καραμπερόπουλος, «Ο διαφωτιστικός ρόλος του Ανθίμου Γαζή (1764-1828). Παράρτημα: Η εργογραφία του», Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμ. 63, Λάρισα 2012.
 Δημήτριος Καραμπερόπουλος: Βουλή Θετταλομαγνησίας, Βελεστίνο 11 Μαίου 1821. Η ανέγερση του Μνημείου το 2000 και το γκρέμισμά του το 2008, έκδοση Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Αθήνα 2009.
 Δημήτριος Καραμπερόπουλος: «Χειρόγραφο Ημερολόγιο του Ανθίμου Γαζή των ετών 1802 και 1809», Λάρισα 2014 και στον τόμο ΕΥΚΡΑΤΟΝ, Πρακτικά επιστημονικής συνάντησης προς τιμήν του κ. Γεωργίου Αντωνακόπουλου, ομοτίμου καθηγητού της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Λάρισα 2014, σελ. 25-48.
 Τάσος Γριτσόπουλος: «Η Διαθήκη Άνθιμου Γαζή», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, τόμ. ΙΕ΄, σελ. 351-355.
 Ιωάννης Χατζηφώτης: «Ο Άνθιμος Γαζής με τον φακό της Ιστορίας», Ιστορία Εικονογραφημένη, τχ. 56 (Φεβρουάριος 1973), σελ. 106-116
 Γιάνης Κορδάτος, Ιστορία της Νεοελληνικής λογοτεχνίας. Από το 1453 ως το 1961, τόμος πρώτος, εκδ. «Επικαιρότητα», Αθήνα 1983

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Γαζής Άνθιμος, 1758, Μηλιές Πηλίου – 1828, Ερμούπολη Σύρου, Ελληνομνήμων
 Για τον Πίνακα Γεωγραφικό της Ελλάδος βλ. http://issuu.com/pinax.gazis/docs/gazis_20100710versionb
 Για τη «Βουλή Θετταλομαγνησιας» βλ. http://www.karaberopoulos.gr/karaberopoulos/b_r9.asp

Νεοελληνικός διαφωτισμός
Αγωνιστές του 1821
Έλληνες μέλη της Φιλικής Εταιρείας
Έλληνες πληρεξούσιοι
Έλληνες χαρτογράφοι
Έλληνες φιλόσοφοι
Μέλη της Βαυαρικής Ακαδημίας Επιστημών