Μπερνάρ Κουρτουά

Ο Μπερνάρ Κουρτουά (Bernard Courtois, 8 Φεβρουαρίου 1777 – 27 Σεπτεμβρίου 1838) ήταν Γάλλος χημικός, που ανεκάλυψε/απεμόνωσε πρώτος το στοιχείο ιώδιο και τη μορφίνη.

Οικογένεια και παιδική ηλικία
Ο Μπερνάρ Κουρτουά γεννήθηκε στην Ντιζόν ως το τρίτο από 6 αδέλφια και μεγάλωσε στο επιστημονικό περιβάλλον του τόπου εργασίας του πατέρα του, την «Ακαδημία της Ντιζόν». Το ίδρυμα αυτό, στο οποίο κατοικούσε η οικογένεια, ήταν ένα μικρό ξενοδοχείο που είχε μετασκευασθεί ώστε να είναι κατάλληλο για επιστημονικές έρευνες. Ο πατέρας του Μπερνάρ, ο Ζαν-Μπατίστ Κουρτουά (γενν. 1748), εργαζόταν για λογαριασμό του χημικού ντε Μορβώ, καθώς και για την Ακαδημία ως φαρμακοποιός (pharmacien de l'Academie κατά την οικογένειά του). Το 1789 η οικογένεια μετακόμισε στο πειραματικό νιτροποιείο του Σαιν Μεντάρ (Νitrière Magny-Saint-Médard), το οποίο αγόρασε ο Ζαν-Μπατίστ Κουρτουά από τον ντε Μορβώ και τον συνεταίρο του.

Σταδιοδρομία
Τόσο ο Μπερνάρ, όσο και ο δευτερότοκος αδελφός του, ο Πιερ, έμαθαν την τέχνη της παρασκευής νιτρικού καλίου για την παραγωγή πυρίτιδας για τις ανάγκες της Γαλλικής Επανάστασης. Ωστόσο, ο Μπερνάρ, επεκτάθηκε πέρα από αυτή την ασχολία, μαθαίνοντας χημεία. Σε ηλικία 18 ετών περίπου άφησε την οικογένειά του για να μαθητεύσει στην Οσέρ πρακτική χημεία, κοντά στον κύριο Φρεμύ, τον μελλοντικό παππού του χημικού Εντμόν Φρεμύ. Στη συνέχεια εξασφάλισε μία θέση κοντά στον Αντουάν Φρανσουά ντε Φουρκρουά, συνεργάτη του ντε Μορβώ, στην Εκόλ Πολυτεκνίκ των Παρισίων. Το 1799 ο Κουρτουά υπηρέτησε ως φαρμακοποιός σε στρατιωτικά νοσοκομεία. Το 1801 επέστρεψε στην Εκόλ Πολυτεκνίκ και εργάσθηκε στο εργαστήριο του Λουί Ζακ Τενάρ.

Το 1802 ο Κουρτουά συνεργάσθηκε με τον Αρμάν Σεγκιέν στην Εκόλ Πολυτεκνίκ στη μελέτη του οπίου. Από το όπιο κατόρθωσαν να απομονώσουν τη μορφίνη, το πρώτο γνωστό αλκαλοειδές. Το 1804 ο Σεγκιέν παρουσίασε το πρώτο υπόμνημα περί οπίου στο Institut de France. Ο L.G. Toraude προσθέτει την εξής σημείωση στο τέλος της βιογραφίας του Κουρτουά:

Οι έρευνες των Σεγκιέν και Κουρτουά πάνω στο όπιο στην Εκόλ Πολυτεκνίκ τελείωσαν το 1804. Μετά ο Κουρτουά, παραμένοντας στο Παρίσι, συνέχισε την επιχείρηση του πατέρα του, παρασκευάζοντας νιτρικό κάλιο. Το 1805 ο πατέρας του φαλίρισε και μπήκε από τους δανειστές του στη φυλακή μέχρι το τέλος του 1807. Ο Μπερνάρ διοίκησε την επιχείρηση μέχρι να απελευθερωθεί ο πατέρας του. Καταγράφεται στην απογραφή του 1806 ως salpêtrier («νιτροποιός») των Παρισίων. Το 1808 ο Μπερνάρ Κουρτουά νυμφεύθηκε την κόρη μιας Παριζιάνας κομμώτριας. Τα αρχεία δείχνουν ότι συνέχισε να λειτουργεί το μικρό εργοστάσιο νίτρου της οικογένειας μέχρι το 1821.

Το 1811 ο πόλεμος είχε προκαλέσει τη μείωση της κρατικής παραγωγής νιτρικού καλίου, εξαιτίας της ελλείψεως στάχτης ξύλου, από την οποία παρασκευαζόταν. Ως εναλλακτική πηγή, χρησιμοποιήθηκαν τα φύκια και η στάχτη τους. Ωστόσο, τα φύκια περιείχαν και μία άλλη, άγνωστη ως τότε, σημαντική χημική ουσία. Μια μέρα στα τέλη του 1811, απομονώνοντας ενώσεις του νατρίου και του καλίου από τη στάχτη των φυκιών, ο Κουρτουά ανεκάλυψε το ιώδιο προσθέτοντας θειικό οξύ στη στάχτη αυτή. Αναζητούσε την αιτία για τη διάβρωση των χάλκινων δοχείων που χρησιμοποιούσε, όταν πρόσεξε έναν βιολετί (ιώδη) ατμό να βγαίνει από αυτά. Ο Χάμφρυ Ντέιβυ έγραψε αργότερα:

Τα ύστερα χρόνια
Ο Κουρτουά πιστώνεται τόσο από τον Χ. Ντέιβυ όσο και από τον Ζοζέφ Λουί Γκαι-Λυσάκ με την ανακάλυψη του ιωδίου. Προχώρησε στην παραγωγή ιωδίου υψηλής ποιότητας και των αλάτων του το 1822. Το 1831 κέρδισε 6.000 γαλλικά φράγκα ως μέρος του Βραβείου Montyon από την Ακαδημία Επιστημών για την ιατρική αξία του ιωδίου. Ωστόσο, πάλευε με τα οικονομικά του για το υπόλοιπο της ζωής του και, όταν απεβίωσε σε ηλικία 62 ετών, δεν άφησε κάποια περιουσία στη χήρα του και στον γιο τους. Το έτος του θανάτου του, το Περιοδικό ιατρικής χημείας (Journal de chimie médicale) σημείωσε ξερά και λακωνικά την εκδημία του στις «Νεκρολογίες» του ως εξής:
«Ο Μπερνάρ Κουρτουά, ο ανακαλύψας το ιώδιο, απεβίωσε στο Παρίσι την 27η Σεπτεμβρίου 1838, αφήνων την χήρα του άνευ περιουσίας. Εάν είχε λάβει ένα πιστοποιητικό ευρεσιτεχνίας, θα είχε αποκτήσει μεγάλη περιουσία».

Παραπομπές

Πηγές
 Swain, Patricia:  «Bernard Courtois (1777–1838), famed for discovering iodine (1811), and his life in Paris from 1798»
 Toraude, L.G.: Bernard Courtois (1777–1838) et la découverte de l'iode (1811), Vigot Frères, Παρίσι 1921
 Smeaton, W.A.: «Guyton de Morveau's Course of Chemistry in the Dijon Academy», Ambix'', τόμος 9, σσ. 53-69 (1961)

Γάλλοι χημικοί
Χημικοί του 19ου αιώνα
Γάλλοι του 19ου αιώνα
Ιώδιο