Γιόνας Γιαμπλόνσκις

Ο Γιόνας Γιαμπλόνσκις (30 Δεκεμβρίου 1860, στο Κουμπιλέλιαϊ, στην περιοχή Σακιάι - 23 Φεβρουαρίου 1930, στο Κάουνας) ήταν διακεκριμένος γλωσσολόγος της Λιθουανίας και ένας από τους ιδρυτές της τυπικής Λιθουανικής γλώσσας.  Χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Rygiškių Jonas, που πήρε από τη μικρή πόλη που ονομάζεται Ριγκισκιάι όπου πέρασε την παιδική του ηλικία.

Βιογραφία 
Μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο στο Μαριγιάμπολε, ο Γιαμπλόνσκις σπούδασε κλασικές γλώσσες στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας από το 1881 έως το 1885.  Μεταξύ των καθηγητών του ήταν ο Φίλιπ Φεντόροβιτς Φορτουνάτοφ και ο Φεντόρ Γιεβγενίεβιτς Κορς, οι οποίοι και οι δύο ήταν εξοικειωμένοι με τη Λιθουανική γλώσσα και ενθάρρυναν τους μαθητές τους να ερευνήσουν τη μητρική του γλώσσα. Ολοκληρώνοντας τις σπουδές του το 1885, αντιμετώπισε την πολιτική του  εκρωσισμού. Ως καθολικός της Λιθουανίας, δεν κατάφερε να βρει απασχόληση στη Λιθουανία ως δάσκαλος. Ως εκ τούτου, ήταν υποχρεωμένος για ένα διάστημα να δώσει ιδιωτικά μαθήματα και να υπηρετήσει ως υπάλληλος στο δικαστήριο του  Μαριγιάμπολε. Το 1889, ωστόσο, κατάφερε να διοριστεί ως καθηγητής Ελληνικών και Λατινικών στο Γυμνάσιο Γιέλγκαβα της Λετονίας, όπου παρέμεινε μέχρι το 1896. Το σπίτι του έγινε συχνός τόπος συγκέντρωσης για μορφωμένους Λιθουανούς. Κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών διακοπών, ο Γιαμπλόνσκις συνέλεξε δεδομένα μεταξύ γηγενών ομιλητών στη Λιθουανία για τις γλωσσικές του σπουδές.

Ο Γιαμπλόνσκις γνωρίστηκε με τον Αντάνας Τσοντακάουσκας από την ανιψιά του Τσοντακάουσκας  Γκαμπριέλι Πετκεβιτσάιτι‑Μπίτι.  Οι Τσοντακάουσκας και οι Γιαμπλόνσκις  έγιναν σύντομα στενοί φίλοι και ο Γιαμπλόνσκις  συχνά περνούσε καλοκαίρια με τους Τσοντακάουσκας.  Ο Γιαμπλόνσκις ήταν μεγάλος υποστηρικτής της λιθουανικής γλώσσας και πολιτισμού και η οικογένεια εμπνεύστηκε σύντομα από το πάθος τους. Η κόρη του Αντάνας Τσοντακάουσκας , η Γιαντβίγκα ρώτησε κάποτε τον Γιαμπλόνσκις, ο οποίος επισκέφθηκε το σπίτι του Τσοντακάουσκας, «Ποιος είμαι; Ο Γιαμπλόνσκις απάντησε: «Λοιπόν, πώς νιώθεις;» Η Γιαντβίγκα είπε, «Νιώθω Λιθουανή». "Αυτό είναι!" φώναξε ο Γιαμπλόνσκις. 

Ο Τσοντακάουσκας κάλεσε μαθητές της Λιθουανίας, που συνέστησε ο Γιαμπλόνσκις, να διδάξουν τα παιδιά του. Το καλοκαίρι του 1895, ο Γιαμπλόνσκις συνέστησε έναν μαθητή του, τον Αντάνας Σμετόνα (1874-1944), να είναι ο δάσκαλος του Ρομάνας, γιου του Τσοντακάουσκας. Ο Ρομάνας μελετούσε  προετοιμαζόμενος για τις εισαγωγικές εξετάσεις στο Γυμνάσιο  Γιέλγκαβα και ο Σμετόνα, καθώς ήταν από ένα φτωχό, αγροτικό υπόβαθρο, χρειαζόταν τη δουλειά. Στο Γκαβενόνιου, το αρχοντικό του Τσοντακάουσκας, ο Αντάνας Σμετόνα συνάντησε τη μελλοντική του σύζυγο, τη Σοφία Τσοντακαουσκάιτε .

Οι δραστηριότητες του Γιαμπλόνσκις για λογαριασμό των λιθουανικών σκοπών  προκάλεσαν τη μετεγκατάσταση του στο Ταλίν της Εσθονίας από τις τσαρικές αρχές.

Η Ρωσική Ακαδημία Επιστημών κατηγόρησε τον Γιαμπλόνσκις για την επεξεργασία του λεξικού, που συνέταξε ο πρόσφατα νεκρός Αντάνας Τζούσκα. Αυτό προκάλεσε την απόλυση του από τη διδακτική του θέση στο Ταλίν το 1901 και την εξορία από τη Λιθουανία τον επόμενο χρόνο. Παρόλα αυτά συνέχισε με το έργο του στο Πσκοφ. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου άρχισε το Lietuviškos kalbos gramatika (Λιθουανική Γραμματική, 1901) με το όνομα Πέτρας Κριαουσάιτις,  το πρώτο του ψευδώνυμο. Δεδομένου ότι οι ρωσικές αρχές απαγόρευσαν την εκτύπωση λιθουανικών βιβλίων στο λατινικό αλφάβητο, η γραμματική του δημοσιεύθηκε αργότερα στο Τιλσίτ της Ανατολικής Πρωσίας.

Όταν ο Γιαμπλόνσκις ανέκτησε την άδεια να εισέλθει στη Λιθουανία, πήγε στο Σιαουλιάι το 1903 και στο Βίλνιους τον επόμενο χρόνο. Μετά την άρση της απαγόρευσης Τύπου το 1904, υπηρέτησε στα διοικητικά συμβούλια των εφημερίδων Vilniaus žinios (Ειδήσεις Βίλνιους) και Lietuvos ūkininkas (Λιθουανός Αγρότης) και επιμελήθηκε τις εκδόσεις του Aušra (Η Αυγή).

Μεταξύ 1906 και 1908 δίδαξε στο Παιδαγωγικό Σεμινάριο του Πανεβεζίς. Οι οικονομικές δυσκολίες ανάγκασαν τη μετάβαση στο Μπρεστ της Λευκορωσίας το 1908, όπου δίδαξε μέχρι να μεταφερθεί στο  Γκρόντνο το 1912. Στην αρχή του Α ' Παγκοσμίου Πολέμου ολόκληρο το σχολείο εκκενώθηκε στο Βελίζ της Ρωσίας. Από το 1915 έως το 1918 δίδαξε στο γυμνάσιο προσφύγων της Λιθουανίας στο Βορόνεζ, από όπου επέστρεψε στο Βίλνιους σχεδόν εντελώς ανάπηρος και έπρεπε να χρησιμοποιήσει αναπηρικό καροτσάκι.

Όταν η Πολωνία κατέλαβε το Βίλνιους το 1919, η κυβέρνηση της Λιθουανίας τον είχε φέρει στο Κάουνας. Όταν άνοιξε το Πανεπιστήμιο της Λιθουανίας στο Κάουνας το 1922, εξελέγη επίτιμος καθηγητής και δίδαξε Λιθουανικά μέχρι το 1926.  Παράλληλα παρήγαγε κείμενα για σχολεία, μετέφρασε και επεξεργάστηκε μεταφράσεις άλλων από ξένες γλώσσες, συμμετείχε σε επιτροπές που συστάθηκαν για την ομαλοποίηση της ορολογίας και της ορθογραφίας και έγραψε κριτικές για τη φιλολογική λογοτεχνία.

Πέθανε στο Κάουνας στις 23 Φεβρουαρίου 1930. Ενταφιάστηκε στο νεκροταφείο Πετρασιούναΐ .

Έργα 
Το μεγαλύτερο επίτευγμα του Γιαμπλόνσκις ήταν η συμβολή του στη διαμόρφωση της τυπικής λιθουανικής γλώσσας. Ο Γιαμπλόνσκις, στην εισαγωγή του στο Lietuviškos kalbos gramatika, ήταν ο πρώτος που διατύπωσε τις βασικές αρχές, που ήταν σημαντικές για τη μετέπειτα ανάπτυξη της τυπικής λιθουανικής γλώσσας. Η πρότασή του ήταν να βασιστεί η Λιθουανική στη δυτική διάλεκτο του Αουκσταϊτίγια, ενώ οι γλωσσολόγοι Άουγκουστ Σλάιχερ και Φρίντριχ  Κούρσατ  είχαν χρησιμοποιήσει τη διάλεκτο των Πρώσων Λιθουανών. Ο Γιαμπλόνσκις επέλεξε μια διάλεκτο, τη ζωντανή ομιλία των ανθρώπων, η οποία διατήρησε το λεξιλόγιο και τις γραμματικές μορφές από ξένες επιρροές. Αντίθετα, η λογοτεχνική γλώσσα της περιόδου υπέφερε από έντονη εισροή ξένων, ιδιαίτερα σλαβικών στοιχείων. Έτσι ο Γιαμπλόνσκις έκανε προσπάθειες για τον καθαρισμό της λιθουανικής γλώσσας.

Τα πενήντα χρόνια εργασίας του Γιαμπλόνσκις έφεραν τα ακόλουθα αποτελέσματα: οι παραλλαγές και οι ασυνέπειες στην ορθογραφία μειώθηκαν σημαντικά, μια σειρά από περιττές ξένες δανεικές λέξεις αντικαταστάθηκαν από τις κατάλληλες εκφράσεις της Λιθουανίας, ο σχηματισμός νεολογισμών υπόκειται σε αρχές, που συνάδουν με τους κανόνες της Λιθουανικής γλώσσας, και εν γένει μεγαλύτερη τάξη και συνέπεια εισήχθησαν στη γραμματική, ιδιαίτερα στη σύνταξη, της γραπτής λιθουανικής γλώσσας.

Ως πρακτικός γλωσσολόγος, ο Γιόνας Γιαμπλόνσκις έγραψε έργα, που έχουν σχεδιαστεί, για να εξυπηρετούν πρακτικούς σκοπούς, όπως το Lietuvių kalbos sintaksė (Λιθουανική Σύνταξη), 1911. Rašomosios kalbos dalykai (Θέματα Λογοτεχνικής Γλώσσας), 1912; Lietuvių kalbos gramatika (Λιθουανική Γραμματική), τελευταία έκδοση 1922; Lietuvių kalbos vadovėlis (Εγχειρίδιο Λιθουανικής), 1925; Linksniai ir prielinksniai (Κλίσεις και προθέσεις), 1929. Το σημαντικότερο έργο του, ωστόσο, παραμένει το Lietuvių kalbos gramatika, το οποίο για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν το μόνο περιεκτικό εγχειρίδιο, που διατίθετο σε σχολεία και στο ευρύ κοινό. Ο καθαρισμός της γλώσσας βοηθήθηκε  επίσης από τα συχνά άρθρα του σε περιοδικά, όπου επανειλημμένα επεσήμανε απαράδεκτες και μη λιθουανικές γραμματικές και συντακτικές μορφές. Επιπλέον, μετέφρασε δημοφιλή επιστημονικά και εκπαιδευτικά έργα από διάφορους συγγραφείς (M. Μπογκντάνοφ, Ιβάν Κρίλοφ, Σάμιουελ Σμάιλς, Γεωργία Σάνδη).

Πολλά από τα έργα του Γιαμπλόνσκις, παρόλο που προορίζονται για την εξυπηρέτηση πρακτικών αναγκών, εξακολουθούν να είναι σημαντικά για την επιστημονική θεωρία. Το γλωσσικό υλικό, που συνέλεξε δημοσιεύτηκε στους 20 τόμους του Ακαδημαϊκού λεξικού της Λιθουανικής Γλώσσας και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται στην έρευνα και στην επεξεργασία κειμένων και βιβλίων. Εισήγαγε επίσης το γράμμα ū (ιου) στη λιθουανική γραφή. 

Μια ολοκληρωμένη έκδοση των έργων του Γιαμπλόνσκις εκπονήθηκε από τον Γιόνας Μπαλτσικόνις και δημοσιεύτηκε ως Jablonskio raštai, 5 τόμοι, Κάουνας, 1932–36. Αργότερα ο Γιόνας Παλιόνις επιμελήθηκε μια επιλογή των έργων του με τίτλο Rinktiniai raštai, 2 τόμοι, Βίλνιους, 1957–1959.

Παραπομπές 

Λιθουανοί επιστήμονες
Λιθουανική γλώσσα