Χασσάν Φατί

Ο Χασσάν Φατί (23 Μαρτίου 1900 – 30 Νοεμβρίου 1989, Αιγυπτιακά Αραβικά:حسن فتحي) ήταν ο πιο γνωστός αρχιτέκτονας της Αιγύπτου, που συχνά αναφέρεται ως «Αρχιτέκτονας των φτωχών». Χρησιμοποίησε μια συγκεκριμένη ερμηνεία της παράδοσης, για να προτείνει μια διαφορετική μορφή μοντερνισμού. Προερχόταν από πλούσιο υπόβαθρο και είχε εκπαίδευση δυτικού τύπου. Ωστόσο, αγκάλιασε παραδοσιακές, ιδιωματικές μορφές, τεχνικές και υλικά και καθ 'όλη τη διάρκεια της καριέρας του προώθησε τη χρήση τους ως μέρος μιας εκστρατείας για τη βελτίωση των συνθηκών των φτωχών αγροτικών περιοχών της Αιγύπτου. Βραβεύτηκε πολλές φορές για τη συμβολή του στη σύγχρονη παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Συμμετείχε το 1979 σε ένα συνέδριο με τίτλο προς τιμήν του «Αρχιτεκτονική για τους φτωχούς» στην Κορσική (Γαλλία) Alzipratu. Στην κορυφή της λίστας των επιτευγμάτων του θα ήταν το Βραβείο Προέδρου του Aga Khan για την Αρχιτεκτονική  το 1980, το Balzan Price (1980), το Βραβείο Ορθής Διαβίωσης (1980) και το Χρυσό Μετάλλιο UIA (1984).

Προσωπική ζωή 
Ο Φατί γεννήθηκε στις 23 Μαρτίου 1900 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου σε οικογένεια της Ανώτερης Αιγύπτου της Μεσαίας Τάξης και σε ηλικία οκτώ ετών η οικογένειά του μετακόμισε στο Κάιρο. Ο πατέρας του ήταν γαιοκτήμονας και πρώην ανώτερος αξιωματικός της αστυνομίας, ο οποίος εγκατέλειψε τη δουλειά του, για να γίνει δάσκαλος και να σπουδάσει νομικά, ενώ η μητέρα του ήταν τουρκικής καταγωγής. Ο Φατί σπούδασε και εκπαιδεύτηκε ως αρχιτέκτονας στην Αίγυπτο, αποφοιτώντας το 1926 από το Πανεπιστήμιο King Fuad. Επίσης, έζησε 5 χρόνια στην Αθήνα (1957) καθώς πίστευε πως δεν υπήρχε θέση για την αρχιτεκτονική του στην Αίγυπτο (μέσω του έργου του στην Νέα Γούρνα). Ο Φατί παντρεύτηκε την Aziza Hassanein, αδελφή του Ahmed Hassanein. Επηρεάστηκε από την Άνω Αιγυπτιακή και την απλή αγροτική αρχιτεκτονική, σχεδίασε μια βίλα με νότιο στυλ για τη σύζυγό του κατά μήκος του Νείλου στο Maadi, η οποία αργότερα καταστράφηκε για να ανοίξει ο δρόμος για τη νέα corniche (ένας δρόμος στην πλευρά ενός γκρεμού ή βουνού, με το έδαφος να ανεβαίνει από τη μία πλευρά και να πέφτει από την άλλη) . Σχεδίασε επίσης το μαυσωλείο του αδερφού της (1947), μαζί με τον Salah Salem, σε νεομαμλουκικό στυλ.

Σταδιοδρομία 

Ο Χασσάν Φατί ήταν ένας κοσμοπολίτης τρίγλωσσος καθηγητής-μηχανικός-αρχιτέκτονας, ερασιτέχνης μουσικός, δραματουργός και εφευρέτης. Σπουδάζοντας και στη συνέχεια διδάσκοντας στο Κάιρο τις δεκαετίες του 1920 και του '30, ο Φατί ήρθε σε επαφή με εκπροσώπους της σύγχρονης αιγυπτιακής τέχνης, όταν η χώρα ήταν ακόμα υπό αποικιακή κυριαρχία. Ήταν μια περίοδος κατά την οποία Αιγύπτιοι συγγραφείς, ζωγράφοι και γλύπτες άρχισαν να ανακαλύπτουν εκ νέου την αιγυπτιακή τους ταυτότητα και μια παρόμοια ώθηση μπορεί να θεωρηθεί ότι κρύβεται πίσω από το έργο του Φατί καθώς πάλευε με την προσπάθεια να βρει μια αρχιτεκτονική ικανή να εκφράσει μια πραγματική αιγυπτιακή και αραβική ταυτότητα. 

Από το 1930 έως το 1946 εργάστηκε ως καθηγητής στη «Σχολή Καλών Τεχνών». Το 1949 διορίστηκε «Διευθυντής του Τμήματος Εκπαιδευτικών Κτηρίων» του «Υπουργείου Παιδείας». Ο χρόνος του εδώ ανέδειξε τις διαφορές μεταξύ του αρχιτεκτονικού του στυλ και των μοντερνιστικών τάσεων. Αργότερα, το 1953, έγινε «Επικεφαλής του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών» της «Σχολής Καλών Τεχνών».

Η ιδεολογία του 
Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, κατασκεύασε τα πρώτα του πλινθόκτιστα κτήρια. Από την αρχή στο επάγγελμά του, άρχισε να εξετάζει τα προβιομηχανικά συστήματα κτηρίων της Αιγύπτου για να κατανοήσει τα καλαίσθητα χαρακτηριστικά τους, να συνειδητοποιήσει τι χρειάζονταν για να βελτιωθούν σχετικά με την βιωσιμότητα και τις στρατηγικές οικονομικής ανάπτυξης και να ανακαλύψει προσεγγίσεις για να τα χρησιμοποιήσει σύγχρονα. Τον γοήτευε η σκέψη να προσφέρει ένα σπίτι στους φτωχούς. Ο Φατί προσπάθησε να δημιουργήσει ένα εγγενές κλίμα με ασήμαντο κόστος και με αυτόν τον τρόπο να βελτιώσει την οικονομία και τον τρόπο ζωής στις επαρχιακές ζώνες.

Παρατήρησε και ανέλυσε ότι ο δομικός χάλυβας και το τσιμέντο δεν είναι τα καλύτερα και εύκολα διαθέσιμα υλικά για μια φτωχή χώρα, επίσης η ξυλεία και το γυαλί που χρησιμοποιούνται δεν είχαν πολύ νόημα για αυτόν, λαμβάνοντας υπόψη την οικονομική βαρύτητα που έφεραν.

Χρησιμοποίησε αρχαίες μεθόδους και υλικά σχεδιασμού, καθώς και γνώση της αγροτικής αιγυπτιακής οικονομικής κατάστασης με ευρεία γνώση αρχαίων αρχιτεκτονικών τεχνικών και τεχνικών σχεδιασμού πόλεων. Εκπαίδευσε τους ντόπιους κατοίκους να φτιάχνουν τα δικά τους υλικά και να χτίζουν τα δικά τους κτήρια. 

Ο Φατί ανακάλυψε τη νουβική παραδοσιακή αρχιτεκτονική και τη σημασία του θησαυροφυλακίου στην αιγυπτιακή ιστορία κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στο Ασουάν, επισκεπτόμενος αρχαιολογικούς χώρους με φοιτητές το 1941. Η αναφορά στη Νουβία ήταν ήδη σαφής στο σχέδιό του για το σπίτι του Χάμεντ Σαΐντ, που χτίστηκε ένα χρόνο αργότερα στο προάστιο Cairene al-Marg, εξελισσόμενο σε παράδειγμα στην αρχιτεκτονική του γλώσσα. Αυτό το σπίτι ήταν επίσης μια από τις πρώτες προσπάθειες του Φατί να χρησιμοποιήσει τούβλα λάσπης. Η ιδέα της οικοδόμησης με πηλό ενισχύθηκε από το ξέσπασμα του πολέμου, που είχε εμποδίσει την εισαγωγή σιδήρου και ξυλείας. Υπήρχε πραγματική ανάγκη χρήσης τοπικών υλικών, τα οποία ο Φατί απάντησε παρατηρώντας τα σπίτια των αγροτών και αναπτύσσοντας μια σε βάθος κατανόηση της χρήσης τούβλων λάσπης στην κατασκευή αλυσοειδών θόλων.

Το σχέδιο του Φατί επινόησε πρωτοποριακές προσεγγίσεις σε οικονομικά, κοινωνικά και αισθητικά ζητήματα, που συνήθως επηρεάζουν την κατασκευή κατοικιών χαμηλού κόστους.

Αρχή καριέρας/Νέα Γούρνα

Το σπίτι του Hamed Said αντιπροσώπευε ένα σημείο καμπής, μια ριζική αλλαγή στη γλώσσα του αρχιτέκτονα. Το κτήριο, στην πραγματικότητα περιείχε ήδη τα περισσότερα από τα στοιχεία που θα αποτελούσαν τη σχεδιαστική ιδέα του Φατί, το οποίο μπορεί να βρεθεί τόσο στο χωριό της Νέας Γούρνας όσο και στα περισσότερα από τα επόμενα έργα του.

Η ιστορία της Νέας Γούρνας ξεκίνησε όταν οι κάτοικοι της Παλαιάς Γούρνας, ενός χωριού μέσα στον αρχαιολογικό χώρο της Κοιλάδας των Βασιλέων και των Βασιλισσών, έκοψαν και αφαίρεσαν ένα βράχο λαξευμένο από τον τάφο ενός Φαραώ. Το επεισόδιο αυτό έπεισε το Τμήμα Αρχαιοτήτων να μετακινήσει το χωριό λίγα χιλιόμετρα μακριά από την πρώην τοποθεσία του και στον Φαθί ανατέθηκε το έργο το 1945. Η Παλιά Γούρνα ήταν μόνο μία αναφορά μεταξύ πολλών για τον νέο οικισμό, ο οποίος περιλάμβανε κτήρια της Άνω Αιγύπτου, παλάτια, δρόμους και σπίτια του μεσαιωνικού Καΐρου, φαραωνική αρχιτεκτονική και σχέδια, καθώς και έναν κόσμο αποτελούμενο από ιστορίες και μορφές που έδωσαν υπόσταση στην αρχιτεκτονική του Φατί.

Στην μετακίνηση αυτή αντιστάθηκαν οι κάτοικοι, οι οποίοι δεν είχαν καμία επιθυμία να εγκαταλείψουν τα παλιά τους σπίτια ή το εμπόριο αρχαιολογικών ευρημάτων και οι οποίοι αργότερα αποφάσισαν να πλημμυρίσουν το νέο χωριό. Λόγω εν μέρει της έλλειψης υποστήριξης από την κυβέρνηση, η Νέα Γούρνα παρέμεινε ανολοκλήρωτη. 

Η καινοτόμος προσέγγιση του Φατί δεν έγινε κατανοητή από την πολιτεία και από τους αρχιτέκτονες της εποχής. Έτσι το 1957 αποφάσισε να μετακομίσει στην Αθήνα, όπου συνεργάστηκε με τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη, Έλληνα αρχιτέκτονα, σχεδιαστή του Ισλαμαμπάντ. Συνεργάστηκαν για 5 χρόνια και έπειτα επέστρεψε στο Κάιρο για το υπόλοιπο της ζωής του.

Παρά την προσπάθειά του για μια καινοτόμο και βιώσιμη αρχιτεκτονική πρόταση στην Νέα Γούρνα, μέσα από το βιβλίο του, Αρχιτεκτονική για τους φτωχούς, χαρακτηρίζει το «Πείραμα Γούρνας» ως αποτυχία.

Θάνατος 
Μετά από μια καριέρα περίπου 5 δεκαετιών, άφησε την τελευταία του πνοή το 1989 σε ηλικία 89. Πέθανε ειρηνικά στο σπίτι του από φυσικά αίτια.

Κληρονομιά 
Η σημαντικότερη συμβολή του Φατί στην αρχιτεκτονική ήταν οι ανησυχίες του για τα προβλήματα των φτωχών σε αντίθεση με τους σύγχρονους αρχιτέκτονες. Η σύγχρονη αρχιτεκτονική απαιτούσε μαζική στέγαση και χρήση ακριβού υλικού σε σύγκριση με την αγάπη του για την πιο παραδοσιακή και οικονομική λάσπη. Οι ιδέες του μπορεί να μην συνέπεσαν με την εποχή και να ήταν υποτιμημένος στον κύκλο του, αλλά σήμερα θεωρείται ως σύμβολο της βιώσιμης οικοδόμησης.

Δημοσιεύσεις 
Αρχιτεκτονική για τους φτωχούς εκδόθηκε αρχικά από το Υπουργείο Πολιτισμού της Αιγύπτου το 1969 με τον τίτλο Al-Gurna: A Tale of Two Villages.
Χασσάν Φατί, «Πέρα από την ανθρώπινη κλίμακα [Συνέντευξη]», AAQ: Τριμηνιαία Αρχιτεκτονική Ένωση, 6 (1974), 53-57
«Αρχιτεκτονική και Περιβάλλον», Ενημερωτικό Δελτίο Arid Land, 36 (1994)
Χασσάν Φατί, Αλμπέρτο Φερλένγκα και Ατίλιο Πετρουτσιόλι, «Χασάν Φάθι [Τι είναι πόλη;]», Καζαμπέλα, 62 (1998), 52-79.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 
 
 
 Abdel-moniem El-Shorbagy, Hassan Fathy: The Power of Belief. Lambert Academic Publishing, Germany, 2017.
 Abdel-moniem El-Shorbagy, Hassan Fathy: The Language of Traditional Architecture. Lambert Academic Publishing, Germany, 2017.

Πηγές

Eξωτερικοί σύνδεσμοι 

  (free fulltext)
 Digital collection of Hassan Fathy's architectural drawings
 Fathy's the Father of Sustainable Architecture in the Middle East
 Biography and images of Fathy's architecture
 Picture gallery from Hassan Fathy's project "New Baris" in Kharga Oasis, Egypt at Remains.se
 

Μοντερνιστές αρχιτέκτονες
Αιγύπτιοι αρχιτέκτονες
Αρχιτέκτονες του 20ού αιώνα