Ελένη Παπαδάκη

Η Ελένη Παπαδάκη (4 Νοεμβρίου 1903 / 1908   - 22 Δεκεμβρίου 1944) ήταν Ελληνίδα ηθοποιός - από τις διαπρεπέστερες ηθοποιούς της Ελλάδας του Μεσοπολέμου - που πρωταγωνίστησε σε ποικίλους ρόλους του κλασικού και του μοντέρνου ρεπερτορίου.
Κατά την περίοδο της Κατοχής, στοχοποιήθηκε από σύσσωμο τον αντιστασιακό τύπο τόσο για σχέσεις με στελέχη του ναζιστικού κατοχικού στρατού, όσο και για τoν προσωπικό δεσμό της, με τον κατοχικό πρωθυπουργό Ιωάννη Ράλλη. Επικρίθηκε, μεταξύ άλλων και για την αρνητική στάση της σε απεργία των συναδέλφων της και για τη δράση της προκειμένου να μην λάβουν μισθολογικές αυξήσεις οι άλλοι ηθοποιοί, καθώς η ίδια δεν επιθυμούσε να μειωθεί η μισθολογική απόσταση που τη χώριζε από αυτούς, ως πρωταγωνίστρια. Μετά την Απελευθέρωση διαγράφηκε από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών, χωρίς τελικά να γίνει εφαρμογή της ποινής.

Δολοφονήθηκε από μέλη της Εθνικής Πολιτοφυλακής κατά την διάρκεια των Δεκεμβριανών. Ο θάνατος της έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταστροφή της κοινής γνώμης εναντίον του ΕΑΜ και κατόπιν καταδικάστηκε από τον γενικό γραμματέα του ΚΚΕ Νίκο Ζαχαριάδη. 

Η δολοφονία της αποδίδεται από μερίδα ιστορικών στην αντεκδίκηση των ΕΑΜικών μαζών μέσα στα Δεκεμβριανά, ενώ άλλοι αναφέρουν ότι πέρα από την προσωπική σχέση της με τον δοσίλογο πρωθυπουργό, καθοριστικό ρόλο έπαιξαν οι επαγγελματικές αντιζηλίες. Η δημόσια μνήμη της προκαλεί μέχρι και σήμερα αντιπαραθέσεις.

Βιογραφία
Γεννήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 1903 / 1908 στην Αθήνα από εύπορη οικογένεια. Ήταν εγγονή του καθηγητή Πανεπιστημίου Στυλιανού Κωνσταντινίδη. Αποφοίτησε από τη Γερμανική Σχολή Αθηνών και ολοκλήρωσε σπουδές Φιλολογίας, τις οποίες και συμπλήρωσε με σπουδές φωνητικής, μουσικής και πιάνου, στο Ελληνικόν Ωδείον Αθηνών. Στο θέατρο πρωτοεμφανίστηκε σε ηλικία 17 ετών στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης του Σπύρου Μελά το 1925 στη παράσταση "Έξι πρόσωπα ζητούν συγγραφέα" του Λουίτζι Πιραντέλλο. Η πρώτη αυτή παρουσία της χαρακτηρίστηκε από τους τότε κριτικούς ως αποκάλυψη. Ο Κωστής Μπαστιάς, θεατρικός κριτικός, έγραψε τότε στη Δημοκρατία: «σήμερα η σκηνή απέκτησε μια μεγάλη ηθοποιό». Τον ίδιο χρόνο εμφανίσθηκε ως Ηρωδιάς στη "Σαλώμη" του Όσκαρ Γουάιλντ και ως Ρίλκε Έϋντεν στο Ο χρόνος είναι όνειρο του Ανρί Ρενέ Λενορμάν.

Το 1926 η Παπαδάκη έπαιξε στο Θίασο των Νέων, ως πρωταγωνίστρια πλέον πολλών έργων, όπως «Όταν οι γυναίκες αγαπούν» του Μπράκλαιϋ Μπουσόν, «Τζοκόντα» του Γκαμπριέλε Ντ' Αννούντσιο, «Τα ωραιότερα μάτια του κόσμου» του Ζαν Σερμάν, «Αιμέ» του Ζεραλντύ, «Δωδεκάτη νύχτα» του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ «Η αναδυομένη» του Ξενόπουλου, «Τρισεύγενη» του Κωστή Παλάμά,  κ.ά. Τα επόμενα χρόνια συνεργάστηκε με την Κυβέλη, Μαρίκα Κοτοπούλη, Αιμίλιο Βεάκη, Νίκο Δεδραμή, Γεώργιο Παππά, Π. Γαβριηλίδη, σε ποικίλα ρεπερτόρια, όπου και διακρίθηκε με πολλές επιτυχίες. Επικεφαλής του ίδιου θιάσου το 1931 έπαιξε στη Κωνσταντινούπολη με ενθουσιώδεις κριτικές. Η Παπαδάκη είχε επίσης τιμηθεί με "βασιλικό έπαινο - ευαρέσκεια" στις 31 Οκτωβρίου του 1939, σε ιδιαίτερη τελετή από τον Βασιλέα, «δια τάς εις το ελληνικόν θέατρον εξαιρέτους αυτής υπηρεσίας και ιδιαιτέρως δια τάς εν τώ εξωτερικώ παρασχεθείσας τοιαύτας».

Στη περίοδο της Κατοχής

Σχέση με τον δωσίλογο Πρωθυπουργό Ράλλη
Ήδη από τη περίοδο της Κατοχής, η Παπαδάκη κατηγορήθηκε για δωσιλογισμό και οριζόντιο δωσιλογισμό. Οι σχέσεις που διατηρούσε  με τον δωσίλογο πρωθυπουργό Ιωάννη Ράλλη, έγιναν αντικείμενο κουτσομπολιού και φημών. Ο έρωτας του Πρωθυπουργού για την ηθοποιό καυτηριάστηκε επανειλημμένα από δεξιές αντιστασιακές εφημερίδες, όπως οι εφημερίδες «Έφοδος» και «Ελληνικό Αίμα», όπου γράφτηκε μεταξύ άλλων: «ο Ράλλης (..) εδώρισε στο γεροντικό του έρωτα μια ζώνη από πλατίνα αξίας εκατοντάδων εκατομμυρίων (..) ενώ ο λαός πεθαίνει από την πείνα», καθώς και ότι ο Ράλλης την είχε υπό τη προστασία του γεμίζοντας την δώρα και δίνοντας της σοφέρ που την μετέφερε με τη λιμουζίνα του στο θέατρο. Σύμφωνα με τον Αντρέ Γερολυμάτο, ο Ράλλης ήταν φίλος της οικογένειας Παπαδάκη, και σαφώς ερωτευμένος με την διακεκριμένη ηθοποιό, ωστόσο δεν υπήρξε ερωτική σχέση μεταξύ των δυο.

Ενέργειές της κατά ηθοποιών 
Από το 1942 δραστηριοποιήθηκε προκειμένου να μην λάβουν μισθολογικές αυξήσεις οι άλλοι ηθοποιοί του Εθνικού Θεάτρου, καθώς η ίδια δεν επιθυμούσε να μειωθεί η μισθολογική απόσταση που τη χώριζε από αυτούς, ως πρωταγωνίστρια. Ως μέσο αντίστασης συνάδελφοί της αποφάσισαν να σαμποτάρουν την τελευταία εμφάνισή της, την «Εκάβη» του Ευριπίδη (1943-1944), με τεχνητές λιποθυμίες των μελών του χορού κατά την ώρα της παράστασης.

Απεργία και εκτέλεση εργαζομένης του Εθνικού Θεάτρου 
Τον Μάρτιο του 1944 οι εργαζόμενοι του Εθνικού Θεάτρου απέργησαν για βιοτικούς λόγους ζητώντας αύξηση των μισθών. Η κυβέρνηση Ράλλη απάντησε με απολύσεις, τις οποίες εκ των υστέρων αναγκάστηκε να αποσύρει. Βάσει της φημολογούμενης σχέσης της Παπαδάκη με τον Ράλλη αλλά και της βελτίωσης των όρων του συμβολαίου της οι αντιθέσεις οξύνθηκαν. Επιπλέον, ο διευθυντής του Εθνικού θεάτρου Θεόδωρος Συναδινός, προειδοποίησε την Παπαδάκη «για τη συμπεριφορά της απέναντι στους συναδέλφους της και [τ]ο ρόλ[ο] που έπαιζε δίπλα στον Ι. Ράλλη». 

Τελικά τον Αύγουστο τρεις εργαζόμενες κατέληξαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Γερμανία ενώ η Βάσω Αργυριάδου, προϊσταμένη του ραφείου, εκτελέστηκε από τις κατοχικές δυνάμεις επειδή αρνήθηκε να καταδώσει τους δύο γιους της. 

Στο πρώτο μνημόσυνο της εκτελεσθείσας Βάσως Αργυριάδου, παραμονές της Απελευθέρωσης, εκφωνήθηκε λόγος στον οποίο φωτογραφιζόταν ευκρινώς η Παπαδάκη και η άρνησή της για τη διάσωση της Αργυριάδου : «... υπήρχαν μέσα στο Εθνικό Θέατρο πρόσωπα ισχυρά και από το καλλιτεχνικό προσωπικό και το διοικητικό, που θα μπορούσαν μ’ ένα τους νεύμα να σ’ ελευθερώσουν, μια που δεν είχες κανένα επιβαρυντικό παρά μόνο την αγάπη για τα παιδιά σου. Όμως αυτό το βρήκαν έγκλημα και σ’ επιτροπή που παρουσιάστηκε στον ισχυρότερο του Θεάτρου, έδωσαν τούτη την απάντηση: “Αφού δεν μαρτυράει τα παιδιά της...”».

Η άρνηση της Παπαδάκη για τη διάσωση της Αργυριάδου προκάλεσε την οργή των αντιστασιακών γιών της, οι οποίοι συνέβαλαν και αυτοί στη σύλληψή της στα Δεκεμβριανά. Ακόμη η Παπαδάκη φέρεται να εκμεταλλεύτηκε τις γνωριμίες με τους Γερμανούς και (γνωριζοντας τα Γερμανικα) και με τον Ράλλη για να σώσει εκατοντάδες αντιστασιακούς.

Μετά την Απελευθέρωση
Μετά την Απελευθέρωση, στις 20 Οκτωβρίου 1944, η Παπαδάκη διαγράφηκε μαζί με άλλους εφτά ηθοποιούς από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών (με προεδρείο τους Αιμίλιο Βεάκη, Θόδωρο Μορίδη, Σπύρο Πατρίκιο, Χρήστο Τσαγανέα, Παναγιώτη Καραβουσάνο), κατόπιν πρότασης του προέδρου του σωματείου Σπύρου Πατρίκιου σε ένα δυναμιτισμένο κλίμα, όπου ηθοποιοί φωνάζαν "θάνατος στη πουτάνα". Κυκλοφόρησε και λίστα με τίτλο «ΟΙ ΠΡΟΔΟΤΑΙ ΗΘΟΠΟΙΟΙ» που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Απελευθερωτής», η οποία περιλάμβανε και την ίδια. Τελικά, η ποινή της διαγραφής από το σωματείο δεν εφαρμόστηκε.

Η δολοφονία
Κατά την διάρκεια των συγκρούσεων στα Δεκεμβριανά συνελήφθη στις 21 Δεκεμβρίου 1944, στο σπίτι του γραμματέα του ΕΑΜ Θεάτρου Δημήτρη Μυράτ, όπου είχε καταφύγει. Την συνέλαβαν μέλη της πολιτοφυλακής Γαλατσίου-Πατησίων, υπό τον φοιτητή Ιατρικής Κώστα Μπιλιράκη, τα οποία επανειλημμένα της απευθύνονταν ως "κυρία Ράλλη" ενώ την χαστούκισαν όταν αρνήθηκε ότι είχε σχέση με τον Ράλλη. Σύμφωνα με αναφορές εκτελέστηκε στα διυλιστήρια της ΟΥΛΕΝ από ομάδα υπό τον Καπετάνιο «Ορέστη», ο οποίος αναφέρεται ότι αρχικά την προόριζε για όμηρο του ΕΛΑΣ όμως άλλαξε γνώμη αφού υποτίθεται στη συνέχεια την αναγνώρισε ως τη «γυναίκα του Ράλλη». Τελικά δολοφονήθηκε με πιστόλι από τον Βλάση Μακαρωνά της Εθνικής Πολιτοφυλακής.

Φυσικοί αυτουργοί της δολοφονίας
Ήδη 4 ημέρες πριν την εκτέλεση της Παπαδάκη ο Καπετάνιος του Α’ ΣΣ του ΕΛΑΣ Σπύρος Κωτσάκης (Νέστορας) είχε δώσει εντολή στον ΕΛΑΣίτη λοχαγό και διαμερισματάρχη Νίκο Ανδρικίδη για τον έλεγχο της ομάδας του "Ορέστη", οι οποίοι, αφού συνελήφθησαν, παραδέχθηκαν ενώπιον λαϊκού δικαστηρίου του ΕΑΜ πως "ενήργησαν κατ’ εντολή των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών". Ο Καπετάνιος "Ορέστης" της Εθνικής Πολιτοφυλακής παραδέχτηκε ότι εκτέλεσε εντολές των μυστικών βρετανικών υπηρεσιών με σκοπό να δημιουργήσει αγανάκτηση του λαού εναντίον των εκτελέσεων και καταδικάστηκε σε θάνατο από ΕΑΜικό λαϊκό στρατοδικείο και εκτελέστηκε δημόσια στην πλατεία Κολιάτσου. Το 1945, ο Νίκος Ανδρικίδης παραπέμφθηκε σε κακουργιοδικείο κατηγορούμενος για την εκτέλεση των εκτελεστών της Παπαδάκη και καταδικάστηκε ισόβια. Ο φυσικός αυτουργός της εκτέλεσης Βλάσης Μακαρωνάς εκτελέστηκε το 1948.

Μέσα στα πλαίσια της απολογίας για την δολοφονία της Παπαδάκη ηγετικά εμπλεκόμενα στελέχη της Αριστεράς (π.χ Κωτσάκης, Ανδρικίδης) ισχυρίστηκαν ότι ο φόνος της Παπαδάκη ήταν το έναυσμα για τον έλεγχο της ομάδας του Καπετάνιου "Ορέστη".

Λόγοι δολοφονίας
Ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός αναφέρει ότι πρόσωπα όπως η Ελένη Παπαδάκη «αποτελούσαν προφανή στόχο ενός κόσμου που είχε υποφέρει από την κατοχική τρομοκρατία, τις εκτελέσεις, την πείνα και τα μπλόκα και καθοδηγούνταν πλέον από ένα αυθεντικό ταξικό μίσος, στοιχείο που πολλές φορές ξεπέρασε και τις κομματικές επιλογές». Επιπρόσθετα ο ιστορικός Παναγιώτης Δελής αναφέρει ότι η διαφαινόμενη ήττα του ΕΑΜ οδήγησε, μεταξύ άλλων, στην αδιάκριτη δολοφονία πολλών ατόμων που δεν είχαν συμμετοχή σε πράξεις εναντίον του και ως παράδειγμα φέρνει την Ελένη Παπαδάκη που δολοφονήθηκε από «φανατικούς της Εθνικής Πολιτοφυλακής».

Σύμφωνα με τον βιογράφο της Πολύβιο Μαρσάν, ο κύριος λόγος της δολοφονίας της ήταν ο συναδελφικός φθόνος. Σύμφωνα με τον ιστορικό Αντρέ Γερολυμάτο πιθανόν ήταν απόρροια της δράσης της Κατίνας Παξινού που είχε ως αποτέλεσμα την επακόλουθη σύλληψη και τη δολοφονία της Παπαδάκη καθώς εκτός του ότι είχε σχέση με τον Ράλλη και έκανε παρέα με Γερμανούς αξιωματικούς, είχε γίνει η πιο δημοφιλής ηθοποιός επί Κατοχής και ξεπέρασε τη Παξινού κατά την εκτίμηση του ίδιου ιστορικού.

Μετά τη δολοφονία
Στις 26 Ιανουαρίου 1945 ανεβρέθηκε το πτώμα της στα διυλιστήρια της Ούλεν σε κατάσταση αποσύνθεσης, με μεγάλα κομμάτια δέρματος αποκολλημένα. Η σορός της σύμφωνα με την Έλενα Σταματοπούλου «κακοποιήθηκε εκ των υστέρων, ώστε να υπάρξει µεγαλύτερο πολιτικό κέρδος».

Μετά από δύο ημέρες έγινε μεγαλοπρεπής κηδεία, στην οποία ο θάνατος της Παπαδάκη θρηνήθηκε ως εθνική απώλεια. Τότε ο Α. Σικελιανός έγραψε τους στίχους:

Μνήσθητι Κύριε: Για την ώρα που η λεπίδα του φονιά άστραψε, κι' όλος ο θεός της Τραγωδίας εφάνη.
Μνήσθητι Κύριε: Για την ώρα που άξαφνα, κ΄ οι εννιά
αδερφές εσκύψαν να της βάλουνε
των αιώνων το στεφάνι.

Παράλληλα η οικογένεια της υπέβαλε μήνυση εναντίον των ηθοποιών που στήριξαν το ΕΑΜ. Επιπρόσθετα έγινε ένοπλη επίθεση εναντίον του πρόεδρου του Σωματείου των ηθοποιών, Σπύρου Πατρίκιου, το 1945. Ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης, στην 12η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής του κόμματος αναγνώρισε ως «υπερβασία» την εκτέλεση της Παπαδάκη και την καταδίκασε, ενώ για την ελληνική αλλά και την βρετανική κοινή γνώμη η εκτέλεση αυτή, μαζί με άλλες, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταστροφή της εναντίον του ΕΑΜ.

Διαχείριση της μνήμης της από το  Εθνικό Θέατρο
Toν Μάιο του 1945 το Συμβούλιο του Εθνικού Θεάτρου, υπό την προεδρεία του Γιώργου Θεοτοκά, απέρριψε ως «πρόωρη» τη πρόταση για τοποθέτηση πλάκας στη μνήμη της Παπαδάκη στο χώρο του θεάτρου.  

Τον Οκτώβριο του 2019 ο Δημήτρης Λιγνάδης ως διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου έδωσε το όνομα της Παπαδάκη στο ισόγειο αίθουσας του «Ρεξ». Η πράξη αυτή συνάντησε αντιδράσεις από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών που ζήτησαν την ανάκληση της απόφασης.

Λογοτεχνία 
Το 1964 ο Γιώργος Θεοτοκάς έγραψε το βιβλίο «Ασθενείς και οδοιπόροι», όπου η πρωταγωνίστρια έχει πολλές ομοιότητες με τη ζωή της Παπαδάκη. 

Ο Πολύβιος Μαρσάν έγραψε βιογραφία της «Ελένη Παπαδάκη - Μια φωτεινή θεατρική πορεία με απροσδόκητο τέλος», το 2006.

Ο Μάνος Ελευθερίου, το 2006, έγραψε το μυθιστόρημα «Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές» βασισμένο στη ζωή της Παπαδάκη. 

Το Εθνικό Θέατρο ανέβασε την παράσταση «Για την Ελένη», το 2016, με πρωταγωνίστρια τη Μαρία Κίτσου.

Στο Εθνικό Θέατρο
Αμέσως μετά την ίδρυση του Εθνικού Θεάτρου, προσλήφθηκε (Νοέμβριος 1932) ως πρωταγωνίστρια και ως την εκτέλεση της έπαιξε τους ρόλους:

 Έλλα Ρεντχάιμ, δίδυμη αδερφή της κυρίας Μπόρκμαν στο έργο: Γιάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν (1933)
 Δυσδαιμόνα, στο έργο: Οθέλλος (1933) 
 Ορνέλλα στο έργο : Η κόρη του Γιόριου (1933)
 Λαίδη Ανναμπέλλα Μπάιρον στο έργο: Λόρδος Βύρων (1934) 
 Ναταλία Νικολάγιεβνα (Νατάσα), στο έργο: Ταπεινοί και καταφρονεμένοι (1934) 
 Ζελφά, στο έργο: Ιούδας (1934)
 Βασίλισσα στο έργο: Δον Κάρλος, Ινφάντης της Ισπανίας (1934) 
 Αυγή στο έργο: Ο Ρήγας - Να ζη το Μεσολόγγι (1935) 
 Ερσίλια Ντρέι στο έργο: Να ντύσουμε τους γυμνούς (1935)
 Ίγγριτ στο έργο: Πέερ Γκυντ (1935)
 Κλυταιμνήστρα στο έργο: Ηλέκτρα (1936) 
 Μπετίνα Κλάουζεν, θυγατέρα του Ματία στο έργο: Πριν απ' το ηλιοβασίλεμα (1936) 
 Αγγέλα Παπαστάμου, στο έργο:Ο πειρασμός (1936)
 Πριγκήπισσα Τουραντώ, κόρη του Αλτούμ στο έργο: Η πριγκήπισσα Τουραντώ (1937)
 Κλυταιμνήστρα στο έργο: Ηλέκτρα (1937) 
 Λαίδη Γουίντερμηρ στο έργο: Η βεντάλια της λαίδης Γουίντερμηρ (1937) 
 Μανταλένια, στο έργο: Οι πανουργίες του Σκαπέν-Οι ψευτοσπουδαίες (1938) 
 Ναταλία της Οράγγης στο έργο: Ο πρίγκηπας του Χόμπουργκ (1938)
 Πριμαντόνα στο έργο: Ζακυνθινή σερενάτα (1938)
 Κλυταιμνήστρα στο έργο: Ηλέκτρα (1938) 
 Ρεγάνη, θυγατέρα του Ληρ στο έργο: Βασιλεύς Ληρ (1938) 
 Λαίδη Τσίλτερν στο έργο: Ο ιδανικός σύζυγος (1938)
 Λαίδη Τηζλ στο έργο:Σχολείο κακογλωσσιάς (1939)
 Μαρία στο έργο: Το  κοντσέρτο (1939)  
 Κυρία Σειρήνα στο έργο: Τα δημιουργηθέντα συμφέροντα (1939)
 Δωροθέα, κόρη του από τον πρώτο γάμο στο έργο: Δωροθέα Άγγερμαν (1940)
 Δούκισσα του Μάλμπορω στο έργο: Ένα ποτήρι νερό (1940)
 Αντιγόνη στο έργο: Αντιγόνη (1940) 
 Πόρσια στο έργο: Ο έμπορος της Βενετιάς (1940) 
 Ιφιγένεια στο έργο: Ιφιγένεια εν Ταύροις (1941)
 Σελιμένη στο έργο: Ο μισάνθρωπος (1943)
 Εκάβη στο έργο: Εκάβη (1943)

Ιδιαίτερα ήταν τα επιτεύγματά της και στον τομέα του αρχαίου δράματος: 
 Ως Κλυταιμνήστρα στην Ηλέκτρα με σκηνοθέτη τον Δ. Ροντήρη στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού (1936) και στην Επίδαυρο (1938)
Αντιγόνη του Σοφοκλή (1940-41)
Ιφιγένεια εν Ταύροις (1941)
Εκάβη του Ευριπίδη (1943-44) στο Εθνικό Θέατρο

Παραπομπές

Ελληνόγλωσσες πηγές

Ξενόγλωσσες πηγές

Βιογραφίες της Ελένης Παπαδάκη
 Πολύβιος Μαρσάν, Ελένη Παπαδάκη: Μια φωτεινή πορεία με απροσδόκητο τέλος, Καστανιώτη 2001, ISBN 960-03-3162-2
 Μάνος Ελευθερίου, Η γυναίκα που πέθανε δύο φορές, 1η έκδ. Αθήνα: Μεταίχμιο, 2006.
 Δημοσθένης Κούκουνας, Ελένη Παπαδάκη - Τραγωδία και μύθος, Ariston Books, 2019, ISBN 978-2-940603-87-9

Πολιτικές δολοφονίες
Ελληνίδες ηθοποιοί θεάτρου
Γυναίκες θύματα δολοφονίας
Κατηγορούμενοι για οριζόντιο δωσιλογισμό