Στρατιωτική εκμετάλλευση των παιδιών

Η στρατιωτική εκμετάλλευση των παιδιών προσλαμβάνει τρεις διαφορετικές μορφές: τα παιδιά μπορούν να λάβουν άμεσα μέρος στις εχθροπραξίες (παιδιά στρατιώτες). Μπορούν, επίσης, να χρησιμοποιηθούν σε ρόλους υποστήριξης ως αχθοφόροι, κατάσκοποι ή παρατηρητές ή μπορούν να χρησιμοποιηθούν για πολιτικό όφελος είτε ως ανθρώπινες ασπίδες ή/και ως προπαγάνδα, ενώ είναι συχνή η σεξουαλική κακοποίηση και εκμετάλλευσή τους.

Επισκόπηση
Σε όλη την ιστορία και σε πολλούς πολιτισμούς, τα παιδιά συμμετείχαν σε στρατιωτικές εκστρατείες, ακόμη και όταν οι πρακτικές αυτές ήταν ενάντιες στα κοινά ήθη. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στη Μεγάλη Βρετανία, 250.000 παιδιά κάτω των 18 ετών κατάφεραν να ενταχθούν στον στρατό. Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τα παιδιά στρατιώτες πολέμησαν σε όλη την Ευρώπη, στην εξέγερση της Βαρσοβίας,  στην εβραϊκή αντίσταση και στον σοβιετικό στρατό. 

Από τη δεκαετία του 1970 τέθηκαν σε ισχύ διεθνείς συμβάσεις που προσπαθούν να περιορίσουν τη συμμετοχή των παιδιών σε ένοπλες συγκρούσεις, ωστόσο, η μη κυβερνητική οργάνωση Child Soldiers International αναφέρει ότι η εκμετάλλευση των παιδιών σε στρατιωτικές δυνάμεις και η ενεργός συμμετοχή τους σε ένοπλες συγκρούσεις είναι ευρέως διαδεδομένη.

Σύμφωνα με τον Wessels (1997), "Η χρησιμοποίηση παιδιών σε ένοπλες συγκρούσεις είναι πρόβλημα παγκόσμιας εμβέλειας -πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα από ό,τι προτείνει η ελάχιστη προσοχή που έχει λάβει. Παιδιά στρατιώτες βρέθηκαν από την Κεντρική Αμερική έως την περιοχή των Μεγάλων Λιμνών της Κεντρικής Αφρικής και από το Μπέλφαστ στον Βορρά έως την Αγκόλα στον Νότο»(σελ. 2). Τα παιδιά είναι εύκολοι στόχοι για εκμετάλλευση σε στρατιωτικούς σκοπούς, εξαιτίας της ευπαθούς θέσης τους όσον αφορά στην εξωτερική επιρροή. Πολλά παιδιά απαγάγονται και στρατολογούνται με τη βία, ενώ άλλα καταφεύγουν στον στρατό για να ξεφύγουν από την πραγματικότητα και τις δύσκολες συνθήκες ζωής τους.

Για το ίδιο θέμα η Unicef σημειώνει ότι χιλιάδες παιδιά κάτω των 18 ετών εξακολουθούν να στρατολογούνται και να χρησιμοποιούνται σε συγκρούσεις σε όλον τον κόσμο. Μόνο στο Νότιο Σουδάν εκτιμάται ότι 16.000 παιδιά χρησιμοποιήθηκαν  από ένοπλες δυνάμεις και ομάδες από τον Δεκέμβριο του 2013, όπως συμβαίνει και στην παρούσα σύρραξη στην Υεμένη.

Η διαδικασία της επανένταξης
Όταν τελειώνει η σύρραξη, τα παιδιά στρατιώτες, αφού αφοπλιστούν και αποστρατευτούν χρειάζονται κοινωνική επανένταξη. Η κοινωνική επανένταξη  είναι de facto δύσκολη υπόθεση, καθώς αρκετά παιδιά δεν επιθυμούν να επιστρέψουν στην οικογένειά τους, επιλέγοντας εξαρχής και συνειδητά το επάγγελμα του στρατιώτη.

Η επανένταξη των παιδιών στρατιωτών χρειάζεται να στηρίζεται σε τρία στοιχεία: 
Οικογενειακή επανένωση/κοινοτικό δίκτυο.
ψυχολογική υποστήριξη.
Εκπαίδευση/επαγγελματική ευκαιρία. 

Η επανένταξη φέρεται ότι απαιτεί ελάχιστη δέσμευση από 3 έως 5 έτη, προκειμένου να υλοποιηθούν με επιτυχία τα προγράμματα που εφαρμόζονται. Οι λειτουργοί της κοινωνικής επανένταξης έχουν διαπιστώσει ότι οι σημαντικότεροι παράγοντες επανένταξης είναι η δημιουργία ενός κανονικού περιβάλλοντος, η αίσθηση άφεσης του παιδιού από μέρους της οικογένειας και της κοινότητας  μέσω θρησκευτικών και πολιτιστικών εκδηλώσεων ή τελετών και η επανένωση του παιδιού με την οικογένειά του. Οι προσπάθειες επανένταξης καθίστανται δυσχερείς, όταν το παιδί έχει διαπράξει εγκλήματα πολέμου. Σε τέτοιες περιπτώσεις είναι σημαντικό οι ανάγκες του παιδιού να ισορροπούν με την κοινοτική αίσθηση δικαίου.

Ωστόσο, υπάρχουν δύο σημεία της διαδικασίας επανένταξης, που απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή: τα κορίτσια στρατιώτες και η χρήση ναρκωτικών ουσιών μεταξύ των παιδιών στρατιωτών. Τα κορίτσια στρατιώτες ενδεχομένως στιγματίζονται από την οικογένειά τους ή την κοινότητα για το γεγονός ότι είχαν σεξουαλικές σχέσεις ή/και παιδιά εκτός γάμου. Ομοίως, τα παιδιά στρατιώτες που βρίσκονται υπό την επήρεια ναρκωτικών ή που έχουν προσβληθεί από σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα απαιτούν πρόσθετο και εξειδικευμένο προγραμματισμό ανάλογα με τις ατομικές ανάγκες τους.

Οικογενειακή επανένωση/κοινοτικό δίκτυο
Το πρώτο βήμα για την επανένταξη των παιδιών στρατιωτών είναι η οικογενειακή επανένωση. Σε περίπτωση που αυτό δεν είναι δυνατό, το παιδί θα πρέπει να στηριχτεί από ανάδοχες οικογένειες ή να βοηθηθεί για την ανεξάρτητη διαβίωσή του. Στην Αγκόλα, για παράδειγμα υλοποιήθηκε «πρόγραμμα αυτοοικοδόμησης», που υποστηρίζεται από πρώην στρατιώτες παιδιά και τις οικογένειές τους για την κατασκευή κατοικίας των πρώην παιδιών στρατιωτών.

Τα κοινοτικά δίκτυα μπορούν, επίσης, να συμβάλλουν στην επανένωση των πρώην παιδιών στρατιωτών με τις οικογένειές τους και τις κοινότητές τους. Στην Αγκόλα, ένα κοινοτικό δίκτυο που ονομάζεται «Κατηχητής» συνεργάζεται με περίπου 200 εκκλησίες. Ο Κατηχητής θεωρήθηκε ουδέτερο δίκτυο, που τηρεί το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Το δίκτυο έγινε σεβαστό από την κοινότητα και έτσι ήταν σε θέση να παρέχει μόνιμη υποστήριξη στη διαδικασία επανένταξης.

Υπάρχουν, ωστόσο, αμφιβολίες ως προς το αν η οικογένεια θα δεχτεί το παιδί, αφού υπήρξε στρατιώτης. Στην Ουγκάντα η αποδοχή επιτεύχθηκε με τελετές καθαρισμού, που βοήθησαν στην απομάκρυνση της ψυχικής μόλυνσης του στιγματισμού.

Ψυχολογική υποστήριξη
Τα παιδιά στρατιώτες υποβάλλονται σε μια διαδικασία αποκοινωνικοποίησης ως μέρος της εκπαίδευσής τους και συνεπώς μπορεί να είναι ανθεκτικά σε οποιαδήποτε αλλαγή ταυτότητας από αυτήν του στρατιώτη παιδιού. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι ψυχοκοινωνικές προσεγγίσεις -ψυχολογική διαδικασία που λαμβάνει χώρα στην κοινότητα- είναι ευεργετικότερη από τη παραδοσιακή, που λειτουργεί με γνώμονα την επούλωση των τραυμάτων για να αντιμετωπιστούν οι ψυχολογικές πτυχές της επανένταξης Τέτοιες ψυχοκοινωνικές προσεγγίσεις υποστηρίζουν τη σωματική υγεία και δραστηριοτήτων, καθώς και τη γνωστική, συναισθηματική και ηθική ανάπτυξη. Τα προγράμματα επανένταξης τονίζουν την ευκαιρία σε πρώην παιδιά στρατιώτες να αναπτύξουν εμπιστοσύνη, συνεπείς σχέσεις με τους ενήλικες και την δημιουργία οικογενειακού περιβάλλοντος, στο οποίο να βασίζονται. Οι παραδοσιακές τελετουργίες και η διαμεσολάβηση της οικογένειας ή/και της κοινότητας είναι κεντρικής σημασίας για την αντιμετώπιση της μη κοινωνικής/επιθετικής συμπεριφοράς που πιθανώς έχει αναπτύξει το παιδί στρατιώτης και το βοηθά να απαλλαγεί από τις εντασιογόνες εμπειρίες του.

Εκπαίδευση/οικονομική ευκαιρία

Η εκπαίδευση και οι οικονομικές ευκαιρίες βοηθούν το πρώην παιδί στρατιώτη να δημιουργήσει μια νέα ταυτότητα για τον εαυτό του

Η πρόσβαση στην εκπαίδευση είναι μία από τις βασικές μορφές υποστήριξης σε ένα περιβάλλον μετά την σύγκρουση. Ωστόσο, απορρίπτεται συχνά για οικονομικούς λόγους.

Η πρόσβαση στην τυπική εκπαίδευση εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση για πολλούς λόγους: 
 Η ανάγκη εισοδήματος αντικαθιστά την επιθυμία για την εκπαίδευση.
 Η οικογένεια δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά την εκπαίδευση
 Τα σχολεία έχουν καταστραφεί ως αποτέλεσμα της σύγκρουσης, ή υπάρχει έλλειψη δασκάλων και καθηγητών.
 Υφίσταται δυσκολία στην απόκτηση των απαραίτητων πιστοποιητικών, προκειμένου να εγγραφούν σε εκπαιδευτικά ιδρύματα.
 Το παιδί-στρατιώτης αισθάνεται ντροπή για τη δράση του και/ή αναπτύσσεται δυσαρέσκεια μεταξύ των πρώην παιδιών στρατιωτών και των συμμαθητών τους.

Είναι σημαντικό να επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ της εκπαίδευσης και των οικονομικών ευκαιριών. Βασικές πτυχές της επίτευξης αυτής της ισορροπίας περιλαμβάνουν: 
 Την δημιουργία και επιτάχυνση επίσημου προγράμματος εκπαίδευσης και εναλλακτικών μοντέλων εκπαίδευσης που ταιριάζουν στις ανάγκες των πρώην παιδιών στρατιωτών.
 Την εκπαίδευση σε τομείς που μπορούν να παράγουν εισόδημα, όπως η αγορά κατάλληλη επαγγελματική κατάρτιση
 Την ένταξη του παιδιού στρατιώτη στην οικονομική πολιτική της χώρας

Η Ημέρα της Ερυθράς Χειρός
Η Ημέρα της Ερυθράς Χειρός είναι ημέρα μνήμης για την στρατιωτική εκμετάλλευση των παιδιών και καθιερώθηκε στις 12 Φεβρουαρίου 2002, βάσει του Προαιρετικού Πρωτοκόλλου στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού
σχετικά με την εμπλοκή των παιδιών σε ένοπλες συγκρούσεις. Βάσει της συνθήκης, τα κράτη συμφωνούν να απαγορεύουν την στρατολόγηση  παιδιών ηλικίας κάτω των 18 και να εξασφαλίζουν ότι οι στρατιωτικές εθελοντές ηλικίας κάτω των 18 εξαιρούνται από την άμεση εμπλοκή τους σε εχθροπραξίες. Όσον αφορά σε μη κρατικές οντότητες ή αντάρτικες ομάδες, απαγορεύεται η στρατολόγηση κάτω από την ηλικία των 18 ετών για οιονδήποτε σκοπό.

Η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών υιοθέτησε τη συνθήκη ως συμπληρωματικό πρωτόκολλο της Συνθήκης για τα Δικαιώματα του Παιδιού με το ψήφισμα 54/263 της 25ης Μαΐου 2000. 165 κράτη έχουν υπογράψει τη συνθήκη μέχρι τον Μάιο του 216, ενώ 14 κράτη την υπέγραψαν αλλά δεν την επικύρωσαν. Η Ελλάδα επικύρωσε την συνθήκη στις 22 Οκτωβρίου 2003.

Φωτοθήκη

Παραπομπές σημειώσεις

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 International Center for Transitional Justice, Children and Youth page

 Amnesty International campaign
 Coalition to Stop the Use of Child Soldiers
 Children in war – Children protected under international humanitarian law, ICRC
 Sudan's Suffering Children, Every Child Ministries
 The International Labour Organisation's International Programme on the Elimination of Child Labour on child soldiers
 War Child
 La vita non perde valore: the documentary focuses, ten years after the Sierra Leone war ending, on the reintegration, lead by Father Giuseppe Berton, of former child soldiers. Analyzed in different Universities, becoming subject of various degrees. Bluindaco.org
 "Girl Soldiers – The cost of survival in Northern Uganda", womennewsnetwork.net.
 "Invisible Children—The Tragedy in Uganda, Every Child Ministries", ecmafrica.org.
 "University lectures on Child Soldiers",AdamWozniak.com
 "Children of Karamoja", forlife-worldwide.com.
 "Child Soldiers & the Law: A Survey", tamilnation.org.
 "Human Rights Watch campaign ", hrw.org.
 "HRW list of child soldier incidents", hrw.org.
 "Interview: Children Abducted for Terrorism in Sri Lanka", definingmoment.tv.
 "Global Report 2004 – United States" (PDF), child-soldiers.org.
 "BBC report: Sex slavery awaits Ugandan schoolgirls", BBC News.
 "BBC report: Ugandan army recruiting children", BBC News.
 "BBC report: Criticism of British child soldier recruitment", BBC News.
 "The Guardian report: Armies of girls caught up in conflict", The Guardian.
 "Children and armed conflict – United Nations Security Council Resolution 1539 (2004)" (PDF), United Nations.
 "The Use of Palestinian Children in the Al-Aqsa Intifada", jcpa.org.
 "PA Indoctrination of Children to Seek Heroic Death for Allah", pmw.org.
 EU guidelines on children and armed conflict  adopted at the General Affairs Council meeting on 8 December 2003.
 War Child International – Child Soldier links & resources
 "Child Soldiers", DCAF.
 "Use of Child Soldiers in Sri Lanka", slhr.org.
 "The Child Soldiers of Staten Island", Mother Jones.
 "Telling You the Facts", documentary, former child soldiers from Liberia speak out, whitetara.org.
 "Though A New Lens: A Child-Sensitive Approach to Transitional Justice", "International Center for Transitional Justice"
 "Child soldiers " – Facts, stories and videos of child soldiers by UK charity War Child.
 Child Soldiers International
 Child soldiers now veterans
 Convention on the rights of the child

Παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Παιδική εργασία
Παιδική δουλεία
Ηλικιακή διάκριση
Επακόλουθα πολέμου
Παιδιά στρατιώτες
Δουλεία
Στρατιωτική καθημερινότητα