Συγχωροχάρτι

Το συγχωροχάρτι, στα λατινικά: indulgentia (ελληνική μεταφορά, η ιντουλγκέντσια, ιντουλγκέντζα και ιντουλγκέντια), ήταν ένα έγγραφο το οποίο βεβαίωνε άφεση αμαρτιών και το οποίο χορηγούνταν έναντι χρημάτων, υποσχέσεων ή άλλων παραχωρήσεων από εκκλησιαστική αρχή.

Θεολογικό έρεισμα των συγχωροχαρτιών αποτελούσε η αντίληψη της Ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας, ότι η εξομολόγηση δεν αρκεί για να άρει όλες τις συνέπειες της αμαρτίας, αλλά ότι κάποιες από αυτές παρέμεναν και μετά, μπορούσαν όμως να αντισταθμιστούν από το «πλεόνασμα» καλοσύνης των αγίων, το οποίο διαχειριζόταν η Εκκλησία και συγκεκριμένα ο Πάπας. Η πρακτική της πώλησης συγχωροχαρτιών βρήκε ευρεία εφαρμογή στη Δύση ιδίως κατά τον Μεσαίωνα. Αν και καταδικάστηκε επίσημα, η πρακτική αυτή μαρτυρείται στην πράξη έως και τον 20ό αιώνα. 

Στην Ορθόδοξη εκκλησία, έντυπες ή χειρόγραφες ευχές υπέρ ζώντων και κεκοιμημένων, συχνά με την ονομασία συγχωροχάρτια ή συγχωρητικές ευχές ή και μετριότητες, εμφανίστηκαν σποραδικά, με διαφορετικό όμως σκοπό και θεολογικό περιεχόμενο από εκείνα της Καθολικής Εκκλησίας και χωρίς να επιφέρουν οποιαδήποτε αλλαγή στους θεσμούς της μετάνοιας, της εξομολόγησης, της άρσης και λύσης του αφορισμού ή των επιτιμίων, μέσω Οικουμενικής ή έστω τοπικής συνοδικής απόφασης.

Στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία

Ως δόγμα, η άφεση αμαρτιών μέσω της έκδοσης συγχωροχαρτιών ήταν άγνωστη στην αρχαία χριστιανική Εκκλησία. Ένας από τους Καθολικούς Εκκλησιαστικούς Πατέρες, ο Αλφόνσους Λιγκουόρι), αναφέρει ότι "δεν υπάρχει δόγμα για το οποίο να αναφέρονται λιγότερα στις Γραφές ή από τους αρχαίους συγγραφείς".

Η ανάπτυξη του δόγματος των αφέσεων (λατ. Indulgentiarum Doctrina ) έγινε σταδιακά. Το περί αφέσεων δόγμα, βασίζεται στην προϋπόθεση ότι συγχωρούνται μεν στον αμαρτωλό οι αιώνιες ποινές και η ενοχή της αμαρτίας του (διά του σταυρικού θανάτου του Χριστού), όχι όμως και οι πρόσκαιρες ποινές τις οποίες πρέπει να υποστεί, προς ικανοποίηση της προσβληθείσας θείας δικαιοσύνης. Τις εκκλησιαστικές ποινές ή αλλιώς επιτίμια που επιβάλλει ο ιερέας που εξομολογεί, ο πιστός πρέπει να προλάβει να τα εκπληρώσει στην παρούσα ζωή, αλλιώς θα τα υποστεί ως τιμωρίες στο καθαρτήριο, μετά θάνατον. Αυτή η εκπλήρωση των επιτιμίων "προς μείωση της ποινής κάποιου στο καθαρτήριο πυρ", σύμφωνα με το "Ρωμαιοκαθολικό μυστηριακό σύστημα", περιελάμβανε τα έργα μετανοίας, την "προσφορά των υπέρτακτων έργων". Έτσι, ο πιστός μπορούσε να απαλλαχτεί εν μέρει ή εν όλω με νηστείες, προσευχές, γονυκλισίες και τα προσκυνήματα (ευσεβείς οδοιπορίες). 

Σταδιακά, όπως αναφέρεται στην Εκκλησιαστική Ιστορία του Β. Στεφανίδη, «αι αφέσεις των τιμωριών [indulgendia] έλαβον τοιαύτην ανάπτυξιν, ώστε επεσκίασαν τας αφέσεις των αμαρτιών (remissio peccatorum) εξ ειλικρινούς μετάνοιας» και ότι «υποσυνειδήτως ή ενσυνειδήτως επιστεύθη, ότι δια των αντισταθμισμάτων αίρονται μετά των τιμωριών και αι αμαρτίαι». Αρχικά, η πλήρης άφεση αμαρτιών συνδέθηκε αποκλειστικά και μόνο με τις Σταυροφορίες και την καταδίωξη των αιρετικών. Τελικά, το 1476 επί αρχιερατείας του Πάπα Σίξτου Δ΄, αναγνωρίσθηκε ότι μέσω των «αντισταθμισμάτων» μπορούσε κάποιος να παράσχει απαλλαγή από τις τιμωρίες του καθαρτήριου πυρός και για κάποιον που είχε ήδη πεθάνει. Τα «αντισταθμίσματα» αυτά περιλάμβαναν χρήματα που δαπανούνταν για κάποιον σπουδαίο σκοπό (8ος αιώνας), το θάνατο του ατόμου στη διάρκεια μάχης κατά των απίστων (9ος αιώνας)· όταν άρχισαν οι Σταυροφορίες (11ος αιώνας), περιλάμβαναν τη συμμετοχή σε αυτές, ενώ όσοι δεν είχαν τη δυνατότητα αυτή, έδιναν χρηματικά ποσά (12ος αιώνας). Όταν τελείωσαν οι Σταυροφορίες, εμφανίστηκαν τα ιωβηλαία έτη (13ος αιώνας) κατά τα οποία για να λάβουν άφεση αμαρτιών όφειλαν να μεταβούν στη Ρώμη για διαμονή τουλάχιστο 15 ημερών ή 30 ημερών για Ρωμαίους που θα έκαναν επισκέψεις σε ναούς των αποστόλων, ενώ όσοι δεν μπορούσαν να τα επιτελέσουν αυτά, μπορούσαν να στείλουν χρηματικά ποσά.

Η δογματική ανάπτυξη των θέσεων που υποστήριζαν αυτές τις πρακτικές έγινε επίσης σταδιακά. Έτσι, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, οι άγιοι έχουν τη δυνατότητα να εκτελέσουν έργα που πλεονάζουν σε σχέση με τα απαιτούμενα για τη δικαίωση και σωτηρία τους. Κατά συνέπεια, η αξιομισθία που περισσεύει από το απολυτρωτικό έργο του Χριστού, μαζί με το πλεόνασμα των αξιομισθιών των αγίων, μπορεί αν διατεθεί από τον Πάπα, που έφερε ως μόνος την εξουσία της διαχείρισης αυτού του πλεονάσματος, να αναπληρωθεί η αξιομισθία που λείπει, από ζώντες ή νεκρούς, και έτσι εκ του ισοφαρισμού να δοθεί άφεση των πρόσκαιρων ποινών.

Οι πρόσκαιρες ποινές, αφορούν τις ψυχές που δεν έχουν καθαρθεί πλήρως και πηγαίνουν σε έναν τόπο όπου, μέσω των ποινών αυτών, διέρχονται μια κατάσταση ηθικής καθάρσεως. Αυτές οι ψυχές, μπορεί να βαρύνονται με συγγνωστά αμαρτήματα και με ποινές που δεν έχουν εκτίσει στην παρούσα ζωή, τις οποίες όμως οφείλουν να υποστούν για αμαρτίες που έχουν διαπράξει, έστω και αν, μέσω της μετανοίας, έχουν ήδη συγχωρεθεί γι αυτές. Συνεπώς, ένας νεκρός ή ένας ζωντανός όταν θα πέθαινε θα μπορούσε να απαλλαγεί από τις πρόσκαιρες αυτές ποινές με τη βοήθεια του πλεονάσματος έργων του Χριστού και των Αγίων. Βέβαια, σύμφωνα με το θεολογικό τους υπόβαθρο, τα συγχωροχάρτια δεν δίνονταν με σκοπό να εξασφαλίσουν την είσοδο του πιστού στον Παράδεισο.

Έτσι, με το λεγόμενο συγχωροχάρτι παρεχόταν η πιστοποίηση ότι ο πιστός είχε παράσχει τα αντισταθμίσματα που απαιτούνταν για να απαλλαγεί από τις εκκλησιαστικές τιμωρίες αλλά και από τη φωτιά του Καθαρτηρίου. Με βάση αυτό το συγχωροχάρτι ήταν δυνατή η παροχή άφεσης αμαρτιών από τον εξομολογητή ιερέα, ή αργότερα (13ος αιώνας) από ειδικούς εξομολογητές που ήταν παρόντες κατά την αγοραπωλησία των συγχωροχαρτιών. Το συγχωροχάρτι περιείχε και εξομολογητική επιστολή μέσω της οποίας μπορούσε ο πιστός στο μέλλον για μία φορά στη ζωή του ή για μία φορά που θα κινδύνευε η ζωή του να λάβει από οποιονδήποτε εξομολογητή ιερέα άφεση για όλα τα αμαρτήματά του.

Τον 13ο αιώνα η συγχωρητική ευχή πήρε άλλη μορφή. Σε αυτές πλέον δεν καταγραφόταν ότι ο ιερέας παρακαλούσε τον Θεό να συγχωρήσει τον αμαρτωλό αλλά ότι ο ίδιος τον συγχωρούσε ("ego te absolvo", δηλαδή «εγώ σε συγχωρώ»). Με αυτό τον τρόπο έπαψε να τονίζεται η ανάγκη για ειλικρινή μετάνοια και άρχισε ο εγκωμιασμός της πώλησης των συγχωροχαρτιών, τα οποία θεωρούνταν πλέον ότι μπορούσαν να απαλλάξουν το άτομο και από την ενοχή της αμαρτίας.

Στην πράξη, το δόγμα της άφεσης αμαρτιών από την Εκκλησία παραχώρησε τεράστιο έλεγχο στους πάπες επί των συνειδήσεων των ανθρώπων, καθώς η εξουσία τους επεκτεινόταν με αυτό τον τρόπο πέρα από τα όρια του υλικού κόσμου. 

Μάλιστα, διευκρινίζει τις ορθόδοξες θέσεις επάνω στο ζήτημα αυτό, σε ένα κείμενο που είναι γνωστό ως Ορθόδοξος Ομολογία του Δοσιθέου, το οποίο κατείχε σημαντική θέση ανάμεσα στα δογματοσυμβολικά κείμενα αφού έτυχε "επανειλημμένως συνοδικής εγκρίσεως και αναγνωρίσεως παρά πασών των επί μέρους Ορθοδόξων Εκκλησιών εκθέτουσα δε επιστημονικώς και εν τω συνόλω επιτυχώς τα ορθόδοξα δόγματα":

"Τα, δια των τάδε ή τόσων λειτουργιών ή ευχών ή ελεημοσυνών ή συγχωρητικών του δεινός αρχιερέως ή του δεινός πατριάρχου απολύεσθαι την τάδε ψυχήν των κατεχόντων αυτήν ανιαρών (δηλ. οδυνών), αποβάλλομεν...ότι δε δύναμιν έχουσι ρύσασθαι εν τωδε τω οποιωδήποτε χρόνω, γενναίως αποστρεφόμεθα. Επί γαρ τω Θεώ μόνω, τω εχόντι απλώς τας κλεις του άδου και του θανάτου...και ειδότι τη ποσότητα και ποιότητα των ανθρωπίνων αμαρτιών, και τα κινήματα και εγκρύφια της καρδίας, δι' ων προέρχεται η αμαρτία, κείται η λύτρωσις και ο διορισμός της λυτρώσεως, τη Εκκλησία δε μόνον εφείται το παρακαλείν".

Τη διαφοροποίηση ανάμεσα στις πρακτικές της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, προσπάθησε να προβάλλει και η Ορθόδοξη Συνόδος του 1727. Αφορμή για την έκδοση ομολογίας από τη σύνοδο αυτή, που ήταν μία από τις "έντονα αντιλατινικές Συνόδους στην Κωνσταντινούπολη", ήταν "η Λατινική προπαγάνδα, δρώσα σκανδαλωδώς τότε εν τη ορθοδόξω ανατολή" η οποία, όπως αναφέρει και το συνοδικό κείμενο στην εισαγωγή του "τεχνάσμασιν απατηλοίς και σοφιστικαίς κακομηχανίαις ου παύονται τους απλούστερους του ημέτερου γένους παραδιδάσκοντες". Τα προσφερόμενα χαρτιά δεν παρέχουν βεβαιωμένη άφεση αμαρτιών (η οποία παραμένει πάντα εν χειρί δε Θεού), αλλά απλώς εύχονται υπέρ της αφέσεως των αμαρτιών:

"την εξουσίαν υπέρ της αφέσεως των αμαρτιών, ην εγγράφως διδομένην τοις ευσεβέσι η μεν Ανατολική του Χριστού Εκκλησία ονομάζει συγχωροχάρτια, Λατίνοι δε ταύτα καλούσι ιντουλγκέντζας, ομολογείν δίδοσθαι μεν παρά Χριστού εν τη αγία Εκκλησία, και την αυτών χρήσιν τοις πιστοίς σωτηριωτάτην είναι καταφυγήν, δίδοσθαι μέντοι τα τοιαύτα συγχωροχάρτια εν όλη τη Καθολική Εκκλησία και παρά των τεσσάρων αγιωτάτων Πατριαρχών, του Κωνσταντινουπόλεως, του Αλεξανδρείας, του Αντιοχείας και του Ιεροσολύμων",

και σε αντίθεση με την αυθαίρετη και αντικανονική χρήση των συγχωροχαρτιών της Δυτικής Εκκλησίας, σύμφωνα με την ίδια σύνοδο, όποτε χορηγήθηκαν τα αντίστοιχα των Ορθοδόξων, αυτό έγινε:

"...φειδομένως μέντοι και μετά πνευματικής επικρίσεως, και οίσπερ δει και ότε δει, καθώς η Ανατολική Εκκλησία εν ταις τοιαύταις υποθέσεσιν ακριβώς παρατηρεί, ουχί δ' ως η των Λατίνων και εν τούτοις προχωρεί άλογος ελευθεριότης και κατάχρησις, εξ ης όσα κακά ηκολούθησαν τη Δυτική Εκκλησία ουδένα λέληθε των απάντων."

Άλλωστε, το δυτικό αυτό φαινόμενο, καταδικάστηκε και το 1838 οπότε ο πατριάρχης Γρηγόριος ο ΣΤ εξαπέλυσε κοινή με τους άλλους πατριάρχες συνοδική εγκύκλιο "κατά των λατινικών καινοτομιών", ενώ, η άρνηση των συγχωροχαρτιών (και του καθαρτηρίου) περιλαμβανόταν και στην απάντηση του Πατριάρχη Ανθίμου VII στην εγκύκλιο του πάπα Λέοντα XIII που καλούσε τους Ορθοδόξους να προσέλθουν στη Ρωμαϊκή Εκκλησία. 

Προϋπόθεση έκδοσης των συγχωρητικών εγγράφων της συνόδου, εκτός από την προσεκτική μελέτη της κάθε υπόθεσης, ήταν απαραίτητα και η εξομολόγηση σε πνευματικό, του προσώπου που ζητά την άρση κάποιου βαρέως επιτιμίου:

"...παρέχονται δε τα συγχωρητικά παρά των αγιωτάτων Πατριαρχών ου μόνον τοις εις αυτούς αλλά και τοις ή εις Επίσκοπον ή και εις Πρεσβύτερον εξομολογηθείσι". 

Στο πλαίσιο των αναγκαιοτήτων αυτών, επετράπει ειδικά στο πατριαρχείο Ιεροσολύμων (ως "κατ' έθος" προνόμιο) το τύπωμα και μοίρασμα συγχωροχαρτιών, προνόμιο που συνήθιζε να επικυρώνει με πατριαρχικό και συνοδικό γράμμα και ο εκάστοτε Πατριάρχης Κων/πόλεως. 

Και πράγματι, τις δύο φορές που παρουσιάστηκε πρόβλημα παραβίασης του προνομίου αυτού, η αντίδραση ήταν άμεση. Οι Πατριάρχες, θέλοντας να εμποδίσουν την αυθαιρεσία και να σταματήσουν τους "παράνομους εκδότες", εξέδωσαν αυστηρά πατριαρχικά σιγίλια και έντονες απαγορεύσεις. 

Στη μία των περιπτώσεων ήταν ο αρχιεπίσκοπος Ανανίας της Μονής του Σινά που στα 1680 πήρε την πρωτοβουλία έκδοσης συγχωροχαρτιών ώστε να ενισχύσει οικονομικά τη Μονή, ενώ στη δεύτερη, υπήρξε μια προσπάθεια έκδοσης συγχωροχαρτιών από τον αρχιεπίσκοπο των Αχριδών στα 1742.

Έτσι, το σιγίλιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου που εκδόθηκε το 1691 από τον πατριάρχη Καλλίνικο Β' ανέφερε: "Πατριαρχικόν γαρ τούτο προνόμιον ιδιαίτατον και κατ' ουδέν εις άλλον δαιβαίνειν δύναται". Παρόμοια αναφορά γίνεται και στον Συνοδικό Τόμο που εξέδωσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1688 καθώς και άλλα σιγίλια, τα οποία τονίζουν ότι οι "παράνομες" συγχωρητικές ευχές "ουκ έχουσιν την των νομίμων δύναμιν και ενέργειαν" και ότι όποιος τα δίνει είναι "παράνομος" και όποιος τα λαβαίνει «επάρατος». Τελικά, η πίεση που ασκήθηκε και τα μέτρα που πάρθηκαν, ανάγκασαν τους υπευθύνους να υποχωρήσουν και να ευθυγραμμιστούν με τις αποφάσεις των πατριαρχείων και έτσι ηρέμησαν τα πράγματα εντελώς, χωρίς να δημιουργηθούν μονιμότερες καταστάσεις.

Στο ερώτημα, ποιον βαθμό διάδοσης είχαν ανάμεσα στο λαό, και ποια ήταν η χρήση των συγχωρητικών που εξέδιδε το πατριαρχείο Ιεροσολύμων, παίρνουμε ενδιαφέρουσες απαντήσεις από τις μαρτυρίες που υπάρχουν για τα οικονομικά των περιοδειών του Πατριαρχείου. Στην αναλυτική καταγραφή επισκέψεων και πράξεων για τις τρεις περιοδίες που διενεργήθηκαν κατά τα έτη 1720-1726 βλέπουμε ότι τα συγχωροχάτια αποτελούν μόλις το 8% των συνολικών πράξεων εισφορών. Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, σε μια περίοδο που ο λαός έχει το θρησκευτικό του αίσθημα αρκετά ανεπτυγμένο, δεν φαίνεται να δείχνει αυξημένη προτίμηση στα έντυπα αυτά, με αποτέλεσμα, σε 81 προορισμούς, από τις 76 πράξεις εισφορών, μόνο 6 από αυτές να αφορούν τα συγχωροχάρτια. Αυτό φανερώνει και τον μη υποχρεωτικό χαρακτήρα τους (έστω μέσω μιας πίεσης από την προβολή της αυθεντίας της Εκκλησίας στο ζήτημα της σωτηρίας), αλλά και τη διαφορετική θεολογία των ορθοδόξων συγχωρητικών, αφού είναι δύσκολο να ερμηνευθεί για ποιον λόγο οι χριστιανοί, είτε αφορισμένοι, είτε κάτω από άλλα επιτίμια, είτε ετοιμοθάνατοι, δεν επεδίωξαν να αποκτήσουν μια βέβαιη θέση στον Παράδεισο ή μια εύκολη λύση στη συγχώρεση των αμαρτιών τους με την απόκτηση ενός χαρτιού.

Έτσι, διευκρινιστική για τον ρόλο των εντύπων αυτών, είναι μια επιστολή του πατριάρχη Χρύσανθου, στην οποία εξηγεί το λόγο απόκτησής τους:

"Στέλλομεν της εντιμότητας σας, χάριν ευχής καί ευλογίας είκοσι συγχωροχάρτια...".

Και συνεχίζει στο ίδιο:

"...και είκοσι κομποσχοίνια όλα αγιασμένα επάνω εις τόν άγιον καί ζωοδόχον Τάφον τα οποία θέλετε δεχθή ως χάριν ευχής, και ευλογίας".

Κατά συνέπεια, τα συγχωρητικά δεν φαίνεται να προσέφεραν τίποτε περισσότερο από τη λεγόμενη "ευλογία", όπως και τα άλλα ιερά αντικείμενα που συνήθως προσφέρονται σε τόπους προσκυνήματος. Δεν θα μπορούσαν άλλωστε τα χαρτιά αυτά να συσχετιστούν με τη σωτηρία του πιστού, σε μια περίοδο που ο Κοσμάς ο Αιτωλός δίδασκε πως οι χριστιανοί για να έχουν παρρησία ώστε να απευθύνονται προς το θεό, για να τους συγχωρέσει και να δεχθεί τη μετάνοια για τις αμαρτίες τους, οφείλουν να αγαπούν, να φροντίζουν και να συγχωρούν τους εχθρούς τους αλλιώς "χίλιες χιλιάδες καλά νά κάμουν, και το αίμα τους να χύσουν δια την αγάπην του Χριστού, εις την κόλασιν πηγαίνουν".

Οι αντιφάσεις των καθολικών θεολόγων που θέλησαν να αποδείξουν ότι το καθαρτήριο και τα συγχωροχάρτια διδάχθηκαν από τους ορθοδόξους, ήταν δύσκολο να γεφυρωθούν, αφού τα συγχωροχάρτια είχαν σκοπό την απαλλαγή από τη φωτιά του καθαρτηρίου:

"Οι Ορθόδοξοι [...] δεν δέχονται το Καθαρτήριο, αλλά πιστεύουν σε κάτι που είναι το ίδιο πράγμα τελικά, αν και απορρίπτουν συγκεκριμένα την ιδέα της εξαγνιστικής φωτιάς.".

Έτσι, παρά τις προσπάθειες αυτές, είναι φανερό ότι το φαινόμενο των συγχωροχαρτιών ουδέποτε απετέλεσε θεσμοθετημένο κομμάτι στη θεολογία και πρακτική της Εκκλησίας σύμφωνα με την κρίση έγκριτων ιστορικών και θεολόγων:

 "Οι δογματικές διαφορές συνεπάγονται απαραιτήτως ορισμένες παραλλαγές στην πνευματική έμφαση. Κατά συνέπεια, η χριστιανική ανατολή παρέμεινε ξένη ως προς τη δικανική σύλληψη της σωτηρίας που είναι κυρίαρχες στη δύση από τους μεσαιωνικούς χρόνους (τα δόγματα της αξιομισθίας του Ιησού Χριστού και των συγχωροχαρτιών) που τόσο βαθιά έχουν επηρεάσει τη δυτική πνευματικότητα.

 "Η Ορθόδοξη Εκκλησία ποτέ δεν ενέκρινε τον Πελαγιανισμό και αποδοκίμαζε την αριθμητική της αξιομισθίας που φάνηκε να υπονοείται από τα ρωμαϊκά δόγματα των συχωροχαρτιών και του καθαρτηρίου."

 "Το σύστημα των συγχωροχαρτιών ποτέ δεν υιοθετήθηκε από την Ορθόδοξη Εκκλησία."

Ασφαλώς, στη διαμάχη τους με τους Προτεστάντες, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν ως επιχείρημα το γεγονός ότι ούτε οι Ορθόδοξοι αναγνώριζαν το δόγμα του καθαρτηρίου, κάποιοι Καθολικοί υποστήριξαν ότι και οι Ορθόδοξοι είχαν διδάξει το καθαρτήριο και τα συγχωροχάρτια. 

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όμως το γεγονός ότι, ακόμη και καθολικοί θεολόγοι όπως ο Adrian Fortescue, στην προσπάθειά τους να συμβιβάσουν τις διδασκαλίες των δύο εκκλησιών (Ορθόδοξης και Ρωμαιοκαθολικής) παραδέχονται την άρνηση των Ορθοδόξων να αναγνωρίζουν το Καθαρτήριο, τις φωτιές του Καθαρτηρίου και τα συγχωροχάρτια:

 "Οι Ορθόδοξοι διαφέρουν από εμάς ως προς το τι συμβαίνει μετά θάνατον. [...] Η άποψή τους φαίνεται να υποστηρίζει ότι όλοι οι νεκροί κοιμούνται και περιμένουν σε μια μέση κατάσταση την ημέρα της κρίσης [...] Και αρνούνται το δόγμα μας του καθαρτηρίου και αγανακτούν με τα συγχωροχάρτια μας [...] Το σημείο στο οποίο ιδιαίτερα ενίστανται είναι η φωτιά του καθαρτηρίου."

Ταυτόχρονα, τους ισχυρισμούς κάποιων Καθολικών ότι οι Ορθόδοξοι δίδαξαν το Καθαρτήριο, απέρριψαν και οι Προτεστάντες που γνώριζαν ότι το δόγμα του καθαρτηρίου οι Ορθόδοξοι δεν το αποδέχονταν:

 "Η προτεσταντική απόρριψη του δόγματος του καθαρτηρίου περιελάμβανε μερικές φορές το επιχείρημα ότι "η ελληνική εκκλησία δεν το υιοθέτησε ποτέ", αν και οι Ρωμαιοκαθολικοί, οι οποίοι δήλωναν την αντιπαράθεση που υπήρχε μεταξύ των Ελλήνων πατέρων και των "πρόσφατων" Ανατολικών θεολόγων, ισχυρίζονταν ότι δίδασκε τόσο το καθαρτήριο όσο και τα συγχωροχάρτια".

Είναι γενικά αποδεκτό ότι "το Ορθόδοξο διαφέρει από το καθολικό δόγμα [...] στο καθαρτήριο και στα συγχωροχάρτια τα οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αποδέχεται,[...]".

Είναι επίσης ενδεικτικό για τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο γίνονταν αντιληπτά τα ορθόδοξα συγχωρητικά σε σχέση με αυτά της ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας, ότι αρκετοί συγγραφείς στα χρόνια του Διαφωτισμού και σε μεταγενέστερες περιόδους, αν και άσκησαν οξύτατη κριτική στον ορθόδοξο κλήρο, όπως οι Χριστόδουλος Παμπλέκης, ο Ανώνυμος της Ελληνικής Νομαρχίας,ο Αδαμάντιος Κοραής, ο Ανδρέας Λασκαράτος και άλλοι, εντούτοις δεν συμπεριλαμβάνουν τα συγχωρητικά της ορθόδοξης εκκλησίας στην κριτική τους, αν και είχαν πολλές ευκαιρίες να το κάνουν, ενώ ταυτόχρονα καταδικάζουν τη δυτική εκκλησία για τη χρησιμοποίησή τους.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία και πηγές
 Βασίλης Κρεμμυδάς, «Το τελευταίο χρονολογημένο συγχωροχάρτι (1957)», Τα Ιστορικά, τομ. 12, τ/χ.22 (Ιούνιος 1995), σελ. 228-230.
 Βασίλειος Στεφανίδης, Εκκλησιαστική Ιστορία, Εκδ. Παπαδημητρίου, Αθήνα, 1959,

Προτεινόμενη βιβλιογραφία
 Παναγιώτης Μιχαηλάρης, «Μία ‘μετριότης’ του 1567. Συμβολή στη μελέτη των χειρόγραφων συγχωροχαρτιών», Ο Ερανιστής, τομ. 25 (2005), σελ. 51-59.
 Βασίλειος Τσακίρης, «Όσα και δια λύθην ή αιδώ ανεξομολόγητα είασε. Νέα στοιχεία για τα συγχωροχάρτια», Ο Ερανιστής, τομ. 26 (2007), σελ. 211-220.

Εξωτερικές πηγές
 Ιστορία της Χριστιανικής Εκκλησίας (History of the Christian Church), του Philip Schaff, Κεφ. VIII, Church Discipline, §87. Penance and Indulgence, διαθέσιμο στο ίντερνετ εδώ .
 Indulge, My Son: Economic Look Into the Catholic Church's Use of Indulgences, David Hoffer 
 Κώδικας κανόνων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας .
 Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας (Catechism of the Catholic Church) .
 Μύθοι όσον αφορά τις Αφέσεις (συγχωροχάρτια) ("Myths about Indulgences"), στον ιστότοπο catholic.com .
 Καθολική Εγκυκλοπαίδεια, λήμμα «Indulgences» .
 Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάνικα (1911), λήμμα «Indulgence» .
 Φωτογραφίες συγχωροχαρτιών-συγχωρητηρίων της Καθολικής Εκκλησίας.
 Φωτογραφίες συγχωρητικών ευχών της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Καθολική Εκκλησία
Ορθοδοξία
Θρησκεία στον Μεσαίωνα
Ιστορία του Χριστιανισμού