Κύπρος υπό Βενετική κυριαρχία

Η Κύπρος υπό Βενετική κυριαρχία αναφέρεται στο διάστημα 1489–1571, Η νήσος της Κύπρου αποτέλεσε κτήση της Δημοκρατίας της Βενετίας από το 1489, όταν καταργήθηκε το ανεξάρτητο Βασίλειο της Κύπρου, μέχρι το 1571, όταν η νήσος κατακτήθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Ιστορία
Η Βενετία για αιώνες ήθελε να έχει υπό τον έλεγχό της τους Κύπριους και Ενετούς εμπόρους που εργάζονταν στο νησί από το 1000 μ.Χ., όταν άρχισε η ενετική (εμπορική και στρατιωτική) επέκταση στην ανατολική Μεσόγειο.

Η βενετσιάνικη επιθυμία για την Κύπρο εμπνεύστηκε κυρίως από το κέρδος. Οι Ενετοί είδαν την Κύπρο πρωτίστως ως στρατιωτική βάση. Προβλέποντας τη σύγκρουση, ανέλαβαν ένα φιλόδοξο σχέδιο οχύρωσης. Η Αμμόχωστος και η Λευκωσία είχαν δακτυλιωθεί με τεράστιες χωματουργικές εργασίες, με πέτρες. Ένας εξωτερικός τοίχος ανεγέρθηκε γύρω από το κάστρο της Κερύνειας, με το κενό να γεμίζει με γη για να σχηματίσει ένα οχυρό πυροβολικό. Οι καλύτεροι στρατιωτικοί αρχιτέκτονες στην Ευρώπη προσήλθαν για να σχεδιάσουν και να εκτελέσουν αυτά τα έργα.

Το 1468 ο Ιάκωβος Β΄ της Κύπρου του οίκου των Λουζινιάν έγινε βασιλιάς της Κύπρου. Το 1468 επέλεξε την Αικατερίνη Κορνάρο (γεννημένη στη Βενετία από την ευγενή οικογένεια των «Κορνάρο») ως σύζυγο και βασίλισσα της Κύπρου. Η επιλογή του βασιλιά ήταν εξαιρετικά ευχάριστη για τη Δημοκρατία της Βενετίας, καθώς θα μπορούσε πλέον να εξασφαλίσει τα εμπορικά δικαιώματα και άλλα προνόμια της Βενετίας στην Κύπρο. Παντρεύτηκαν στη Βενετία στις 30 Ιουλίου 1468 με πληρεξούσιο όταν ήταν 14 ετών. Ο Ιάκωβος πέθανε σύντομα μετά το γάμο λόγω μιας ξαφνικής ασθένειας και, σύμφωνα με τη θέλησή του, η Αικατερίνη, η οποία τότε ήταν έγκυος, εκτελούσε χρέη αντιβασιλέα. Έγινε μονάρχης όταν ο νεαρός γιος του Τζέιμς πέθανε από ελονοσία τον Αύγουστο του 1474 πριν από τα πρώτα του γενέθλια.

Το Βασίλειο της Κύπρου είχε από καιρό παρακμάσει και υπήρξε φόρου υποτελές κράτος των Αιγύπτιων Μαμελούκων από το 1426. Υπό τη διακυβέρνηση της Αικατερίνης, που βασίλεψε την Κύπρο από το 1474 έως το 1489, η νήσος ήταν ελεγχόμενη από Ενετούς εμπόρους και στις 14 Μαρτίου 1489 αναγκάστηκε να παραιτηθεί και να πωλήσει τη διοίκηση της χώρας στη Δημοκρατία της Βενετίας.

Σύμφωνα με τον Γεώργιο Βουστρώνιο, «Στις 14 Φεβρουαρίου, η βασίλισσα ντυμένη με μαύρο χρώμα και συνοδευόμενη από τους βαρόνους και τις κυρίες τους, ξεκίνησε με άλογο. Έξι ιππότες κρατούσαν τα πόδια του αλόγου, από τη στιγμή που έφυγε από τη Λευκωσία, τα μάτια της γέμισαν με δάκρυα. Κατά την αναχώρησή της, ολόκληρος ο πληθυσμός θρηνούσε». Έτσι, το τελευταίο Σταυροφορικό κράτος έγινε αποικία της Βενετίας και ως αποζημίωση επετράπη στην Αικατερίνη να διατηρήσει τον τίτλο της βασίλισσας και το 1489 έγινε Κυρίαρχη Κυρία του Άζολο, μιας κομητείας στην ενετική τεραφέρμα στη βόρεια Ιταλία.

Το μεγαλύτερο μέρος της ενετικής Κύπρου απαρτιζόταν από Έλληνες Ορθόδοξους αγρότες που καταπιέζονταν από τη Λατινική άρχουσα τάξη (που σχετιζόταν με τους πρώην βασιλιάδες των Λουζινιάν) και εκτιμάται ότι υπήρχαν πενήντα χιλιάδες δούλοι. Η Βενετία ευνόησε τον καθολικισμό, ο οποίος έτσι απολάμβανε τεράστια αύξηση πιστών, ενώ υπήρξαν κάποια προβλήματα εξαιτίας αυτού του γεγονότος με τους ελληνορθόδοξους ιερείς της περιοχής.

Επιθέσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
Καθ' όλη την περίοδο της ενετικής κυριαρχίας, οι Οθωμανοί Τούρκοι εκστράτευσαν και επιτέθηκαν στους Κύπριους κατά βούληση. Ο ελληνικός πληθυσμός της Κύπρου έπαιρνε όπλα από τους Ενετούς ηγέτες του και πολέμησε τους επιτιθέμενους Οθωμανούς. Το 1489, τον πρώτο χρόνο της ενετικής κυριαρχίας, οι Τούρκοι επιτέθηκαν στη χερσόνησο της Καρπασίας, λεηλατώντας και αιχμαλωτίζοντας για να κάνουν δουλεμπόριο. Ο τουρκικός στόλος επιτέθηκε και κατέστρεψε τη Λεμεσό το 1539. Φοβούμενοι την επεκτατική πολιτική των Οθωμανών, οι Ενετοί είχαν οχυρώσει την Αμμόχωστο, τη Λευκωσία και την Κερύνεια, αλλά οι περισσότερες άλλες πόλεις ήταν εύκολη λεία.

Το 1489, όταν η Κύπρος βρισκόταν υπό ενετική κυριαρχία, η Λευκωσία έγινε το διοικητικό της κέντρο. Οι Ενετοί διοικητές έκριναν ότι ήταν αναγκαίο για όλες τις πόλεις της Κύπρου να ενισχυθούν λόγω της οθωμανικής απειλής. Το 1567 οι Ενετοί έχτισαν τις νέες οχυρώσεις της Λευκωσίας, οι οποίες σώζονται μέχρι σήμερα, κατεδαφίζοντας τα παλιά τείχη που έχτισαν οι Φράγκοι, καθώς και άλλα σημαντικά κτίσματα της Φραγκοκρατίας, όπως το παλάτι του βασιλιά, άλλα ιδιωτικά παλάτια και εκκλησίες και μοναστήρια Ορθόδοξων και Λατίνων Χριστιανών. Τα νέα τείχη πήραν το σχήμα αστέρα με έντεκα προμαχώνες: ο σχεδιασμός του προμαχώνα ήταν πιο κατάλληλος για πυροβολικό και για καλύτερο έλεγχο από τους υπερασπιστές. Τα τείχη είχαν τρεις πύλες: την «Πύλη της Κερύνειας» προς τα βόρεια, την «Πύλη της Πάφου» προς τα δυτικά και την «Πύλη της Αμμοχώστου» προς τα ανατολικά. Ο ποταμός Πεδιαίος έρεε μέσα από την ενετοκρατούμενη πόλη, αλλά το 1567 έγινε εκτροπή του έξω από τη νεόδμητη τάφρο για στρατηγικούς λόγους, εξ αιτίας της αναμενόμενης οθωμανικής επίθεσης.

Οι Ενετοί τροποποίησαν ακόμη και το κάστρο της Κερύνειας για να αντιμετωπίσουν την απειλή που ενείχε η χρήση πυρίτιδας και των πυροβόλων όπλων. Οι βασιλικές συνοικίες του κάστρου και τρεις από τους τέσσερις λεπτούς και κομψούς Φράγκικους πύργους κατεδαφίστηκαν και αντικαταστάθηκαν από πυκνούς κυκλικούς πύργους που θα μπορούσαν να αντέξουν καλύτερα την πυρκαγιά των κανονιοβολισμών. Πράγματι, η εμπορική δραστηριότητα υπό τη Δημοκρατία της Βενετίας μεταμόρφωσε την Αμμόχωστο σε τόπο όπου οι έμποροι και οι πλοιοκτήτες ζούσαν στην πολυτέλεια. Η πεποίθηση ότι ο πλούτος των ανθρώπων θα μπορούσε να μετρηθεί από τις εκκλησίες που έκτισαν ενέπνευσε αυτούς τους εμπόρους να έχουν εκκλησίες χτισμένες σε διάφορα σχέδια. Αυτές οι εκκλησίες, που εξακολουθούν να υπάρχουν, ήταν οι λόγοι για τους οποίους η Αμμόχωστος αποκαλείται «περιοχή των εκκλησιών». Η ανάπτυξη της πόλης βασίστηκε στην κοινωνική ζωή των πλουσίων και επικεντρώθηκε στο «παλάτι των Λουζινιάν», στον καθεδρικό ναό, στην πλατεία και στο λιμάνι.

Το καλοκαίρι του 1570, οι Τούρκοι χτύπησαν ξανά, αλλά αυτή τη φορά με οργανωμένη εισβολή και όχι με επιδρομή. Περίπου 60.000 στρατιώτες, συμπεριλαμβανομένου του ιππικού και του πυροβολικού, υπό τη διοίκηση του Λαλά Καρά Μουσταφά Πασά, πραγματοποίησαν απόβαση κοντά στη Λεμεσό στις 2 Ιουλίου 1570 και έκαναν πολιορκία στη Λευκωσία. Η πόλη έπεσε στις 9 Σεπτεμβρίου 1570. 20.000 Λευκωσιανοί δολοφονήθηκαν ενώ εκκλησίες, δημόσια κτίρια και παλάτια λεηλατήθηκαν. Σώθηκαν μόνο οι γυναίκες και τα αγόρια που συλλήφθηκαν για να πωληθούν ως δούλοι. Οι σφαγές επεκτάθηκαν και λίγες μέρες αργότερα ο Μουσταφά πήρε την Κερύνεια χωρίς να χρειαστεί να επέμβει. Τα ενετικά τείχη της Λευκωσίας δεν μπόρεσαν ν' αντέξουν την ισχύ του οθωμανικού στρατού, ο οποίος ενισχύθηκε τους τελευταίους μήνες του 1570.

Ωστόσο, η Αμμόχωστος, ενισχυμένη από τον κυβερνήτη της Κύπρου, Αστόρε Μπαγλιόνι, αντιστάθηκε στην πολιορκία της Αμμοχώστου και η υπεράσπιση της πόλης κράτησε από το Σεπτέμβριο του 1570 έως τον Αύγουστο του 1571. Στις 15 Σεπτεμβρίου 1570 εμφανίστηκε το τουρκικό ιππικό στο τελευταίο ενετικό κάστρο στην Κύπρο, την Αμμόχωστο. Σε αυτό το σημείο, οι συνολικές ενετικές απώλειες (συμπεριλαμβανομένου του τοπικού πληθυσμού) υπολογίστηκαν από τους σύγχρονους μελετητές σε 56.000 νεκρούς ή αιχμαλώτους. Οι Ενετοί υπερασπιστές της Αμμοχώστου αριθμούσαν περίπου 8.500 άνδρες με 90 πυροβόλα και διοικούνταν από τον Μαρκαντόνιο Μπραγκαντίν. Αντιστάθηκαν για 11 μήνες εναντίον μιας δύναμης που έφθασε σε αριθμό περισσότερων από 200.000 ανδρών, με 145 πυροβόλα, παρέχοντας τον χρόνο που χρειάστηκε ο Πάπας για να σχηματίσει έναν αντιοθωμανικό συνασπισμό από τα απρόθυμα χριστιανικά ευρωπαϊκά κράτη.

Οι Τούρκοι έχασαν περίπου 52.000 άνδρες σε πέντε μεγάλες επιθέσεις στις αρχές του 1571, μέχρι το καλοκαίρι οι Ενετοί, απελπισμένοι, χωρίς να λάβουν οποιαδήποτε βοήθεια από την πατρίδα τους και κατόπιν αιτήματος των τοπικών λιμοκτονούντων πολιτών, αποφάσισαν να παραδοθούν. Τον Ιούλιο του 1571 οι Τούρκοι παραβίασαν τελικά τις οχυρώσεις της Αμμοχώστου και οι δυνάμεις τους μπήκαν στην ακρόπολη, απωθούμενες μόνο με το κόστος των μεγάλων απωλειών. Με την εξάντληση των προμηθειών και των πυρομαχικών, οι στρατιώτες που ήταν σε θέση να πολεμήσουν μειώθηκαν σε μόλις επτακόσιους και χωρίς σημάδια ανακούφισης από τη Βενετία, την 1η Αυγούστου ο Μπραγκαντίν ζήτησε όρους παράδοσης. Ο Τούρκος διοικητής, Λάλα Καρά Μουσταφά Πασά, συμφώνησε να επιτρέψει στους επιζώντες να επιστρέψουν με ασφάλεια στην Κρήτη, αλλά δεν τήρησε το λόγο του: ήταν εξοργισμένος εξαιτίας του θανάτου του μεγαλύτερου γιου του από τόσο λίγους Ενετούς υπερασπιστές. Ακολούθησε σφαγή όλων των χριστιανών που εξακολουθούσαν να βρίσκονται στην πόλη, ενώ ο ίδιος ο Μπραγκαντίν βασανίστηκε και πέθανε.

Από στρατιωτική άποψη, η επιμονή της πολιορκημένης φρουράς απαιτούσε τεράστια προσπάθεια από τους Οθωμανούς Τούρκους, που ήταν τόσο αφοσιωμένοι ώστε δεν ήταν σε θέση να αναδιαμορφώσουν εγκαίρως τις δυνάμεις τους, όταν ο Ιερός Σύνδεσμος κατασκεύασε το στόλο που αργότερα νίκησε τη μουσουλμανική εξουσία στη Ναύπακτο. Αυτή ήταν η κληρονομιά του Μπραγκαντίν και των Ενετών του στον Χριστιανισμό, όπως έγραψε ο Τέοντορ Μόμσεν. Η πτώση της Αμμοχώστου σηματοδότησε την έναρξη της οθωμανικής περιόδου στην Κύπρο.

Παραπομπές

Επιπλέον ανάγνωση
 Στάθης Μπίρταχας / Stathis Birtachas, Βενετική Κύπρος (1489–1571): Οι Εκθέσεις των αξιωματούχων του ανώτατου διοικητικού σχήματος της κτήσης / Venetian Cyprus: The Reports by the dominion’s supreme administrative officials, Θεσσαλονίκη / Thessaloniki: Επίκεντρο / Epikentro, 2019.
Στάθης Μπίρταχας, Κοινωνία, πολιτισμός και διακυβέρνηση στο βενετικό Κράτος της Θάλασσας: Το παράδειγμα της Κύπρου, Θεσσαλονίκη: Βάνιας, 2011.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 Βενετοκρατία (1489-1571) Ίδρυμα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄