Ρωμαϊκή επαρχία

Η επαρχία (λατινικά: provincia) ήταν η μεγαλύτερη διοικητική υποδιαίρεση του αρχαίου ρωμαϊκού κράτους, μέχρι την εισαγωγή του συστήματος της τετραρχίας στα τέλη του 3ου αιώνα. Σε επαρχίες ήταν διαιρεμένα όλα τα εκτός ιταλικής χερσονήσου εδάφη. Τα εδάφη της ιταλικής χερσονήσου ονομάζονταν Ιταλία και δεν αποτελούσαν επαρχία, αλλά ενέπιπταν στην άμεση δικαιοδοσία των αρχών της πόλης της Ρώμης.

Περίοδος της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας 
Επί Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, υπεύθυνη για τη διακυβέρνηση των επαρχιών στο όνομα του λαού της Ρώμης ήταν η Σύγκλητος. Αυτή ασκούσε την εξουσία διορίζοντας τον έπαρχο, συνήθως κάποιον απερχόμενο ύπατο ή πραίτορα της πόλης. Οι πρώτοι στέλνονταν στις επαρχίες που χαρακτηρίζονταν από συχνές εξεγέρσεις ή βαρβαρικές επιδρομές, τις καλούμενες «ανθυπατικές» (επειδή διοικούνταν από ανθύπατο, proconsul, δηλ. απερχόμενο ύπατο). Οι δεύτεροι τοποθετούνταν σε λιγότερο σημαντικές επαρχίες, τις «αντιστρατηγικές» (υπό έναν propraetor).

Οι επαρχίες αυτής της περιόδου είναι οι ακόλουθες (αναφέρεται το έτος που οργανώθηκαν επίσημα ως επαρχίες, όχι αυτό της κατάκτησης):

 241 π.Χ. - Σικελία¹
 231 π.Χ. - Κορσική & Σαρδηνία²
 203 π.Χ. - Γαλατία εντεύθεν των Άλπεων², καταργήθηκε το 42 π.Χ. και ενσωματώθηκε στην Ιταλία
 197 π.Χ. - Εγγύς Ισπανία² ³ (ανατολική Ιβηρική)
 197 π.Χ. - Άπω Ισπανία² (νότια και δυτική Ιβηρική)
 167 π.Χ. - Ιλλυρία² ³
 146 π.Χ. - Μακεδονία²
 146 π.Χ. - Αφρική¹, τα εδάφη που κατακτήθηκαν από την Καρχηδόνα
 129 π.Χ. - Ασία¹, τα παράλια του Αιγαίου και η ενδοχώρα τους
 120 π.Χ. - Γαλατία πέραν των Άλπεων² και αργότερα Ναρβονική, οι μεσογειακές ακτές της σημερινής Γαλλίας
 74 π.Χ. - Βιθυνία²
 74 π.Χ. - Κρήτη και Κυρηναϊκή²
 66 π.Χ. - Γορδυηνή³, τμήμα του σημερινού Κουρδιστάν
 64 π.Χ. - Κιλικία και Κύπρος²
 64 π.Χ. - Συρία² ³, το 72 μ.Χ. επεκτάθηκε ως την Κομμαγηνή
 51 π.Χ. - Γαλατία Κομητησία, οι κατακτήσεις του Ιουλίου Καίσαρα στην κεντρική και βόρεια Γαλατία
 30 π.Χ. - Αίγυπτος³
 29 π.Χ. - Μοισία² ³
 
¹ Ανθυπατική, ² Αντιστρατηγική, ³ Αυτοκρατορική μετά το 27 π.Χ.

Αυτοκρατορική περίοδος (έως το 296 μ.Χ.) 
Κατά την αυτοκρατορική περίοδο οι υφιστάμενες επαρχίες διαιρέθηκαν σε «συγκλητικές» και «αυτοκρατορικές» (27 π.Χ.) - οι πρώτες παρέμειναν στη δικαιοδοσία της Συγκλήτου και των επάρχων που αυτή διόριζε, ενώ στις δεύτερες έπαρχος θεωρείτο ο ίδιος ο αυτοκράτορας και τις κυβερνούσε μέσω των λεγάτων αντιστρατήγων και των εφόρων του. Όσον αφορά τις καινούργιες, αυτές συνήθως εντάσσονταν στις αυτοκρατορικές.

 27 π.Χ. - Αχαΐα² - ολόκληρη η Πελοπόννησος και η Στερεά Ελλάδα
 25 π.Χ. - Γαλατία (Μικρά Ασία)³, το εσωτερικό της Ανατολίας
 22 π.Χ. - Η Κομητησία Γαλατία διαιρείται σε τρεις επαρχίες: Ακουϊτανική Γαλατία³, Βελγική Γαλατία³, Λουγδουνική Γαλατία³
 15 π.Χ. - Ραιτία³, τμήματα της σημερινής Ελβετίας, Βαυαρίας και Λομβαρδίας
 13 π.Χ. - Η Άπω Ισπανία διαιρείται σε δύο επαρχίες: Βαιτική² (σημ. Ανδαλουσία) και Λουσιτανία³
 12 π.Χ. - Μεγάλη Γερμανία (ανατολικά του Ρήνου έως τον Έλβα), χάθηκε 21 χρόνια αργότερα
 6 - Ιουδαία³
 14 - Παραλιακές Άλπεις³, πολύ μικρή επαρχία πέριξ της Νίκαιας
 18 - Καππαδοκία³ ¹
 20 έως 50 - Η Ιλλυρία διαιρείται σε δύο επαρχίες: Εξωτερική³ και Εσωτερική Ιλλυρία³
 40 - Τιγκιτανική Μαυριτανία³, τμήμα του σημερινού Μαρόκου στην περιοχή της Ταγγέρης
 40 - Μαυριτανία Καισαρησία³, ανατολικά της προηγουμένης
 περ. 40 - Νωρικόν³, σημ. Αυστρία και Σλοβενία
 43 - Βρετανία³
 43 - Λυκία και Παμφυλία³
 46 - Θράκη³
 47 - Ποινινικές Άλπεις³, η κοιλάδα της Αόστα και το Βαλαί
 63 - Κοττικές Άλπεις³, νοτίως των Παινινικών
 67 - Ήπειρος³
 84 - Άνω Γερμανία³
 84 - Κάτω Γερμανία³, στον Κάτω Ρήνο (σημ. Ολλανδία και κομμάτι της Γερμανίας) 
 85 - Η Μοισία διαιρείται σε δύο επαρχίες: Άνω³ και Κάτω Μοισία³.
 105 - Αραβία Πετραία³, η χερσόνησος του Σινά
 107 - Δακία³, τις επόμενες δεκαετίες διαιρείται σε Άνω³ και Κάτω Δακία³.
 107 - Η Πανονία διαιρείται σε Άνω³ και Κάτω Πανονία³
 115 - Οι Αρμενία, Ασσυρία και Μεσοποταμία κατακτούνται από τον Τραϊανό. Ο Αδριανός τις εγκαταλείπει τρία χρόνια αργότερα.
 166 - Η Δακία σπάει σε τρεις επαρχίες.
 193 - Η Συρία διαιρείται σε δύο επαρχίες: Κοίλη³ και Φοινίκη³
 193 - Νουμιδία³ χωρίζεται από την επαρχία της Αφρικής.
 197 - Επανιδρύεται η επαρχία της Μεσοποταμίας.
 197 (επισημα 212) - Η Βρετανία διαιρείται σε δύο επαρχίες: Άνω³ και Κάτω Βρετανία³
 214 - Οσροηνή στην περιοχή της Αντιόχειας

¹ Συγκλητική Ανθυπατική, ² Συγκλητική Αντιστρατηγική, ³ Αυτοκρατορική

Υστερορωμαϊκές επαρχίες 

Ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός (284-305) αναδιοργάνωσε την επαρχιακή διοίκηση, θέτοντάς τη σε νέες βάσεις: ο αριθμός των επαρχιών αυξήθηκε με τη διαίρεση των παλαιών επαρχιών, οι κυβερνήτες τους έχασαν τον έλεγχο των στρατιωτικών μονάδων που έδρευαν σε αυτές και μετατράπηκαν σε καθαρά πολιτικούς αξιωματούχους, η παλιά διάκριση μεταξή αυτοκρατορικών και συγκλητικών επαρχιών καταργήθηκε, ενώ δημιουργήθηκε και ένα ενδιάμεσο διοικητικό επίπεδο, η λεγόμενη «διοίκησις» (dioecesis), υπό έναν βικάριο, που περιλάμβανε αριθμό ομόρων επαρχιών. Το υστερορωμαϊκό σύστημα οριστικοποιήθηκε υπό τον Κωνσταντίνο Α΄ και τους διαδόχους του, όταν ιδρύθηκαν και οι τέσσερις μεγάλες επαρχότητες (ή υπαρχίες) του πραιτωρίου, που περιλάμβαναν αριθμό διοικήσεων. Στη Δύση το σύστημα αυτό επιβίωσε με διάφορες μικροαλλαγές μέχρι και μετά την οριστική πτώση του δυτικού ρωμαϊκού κράτους (τα βασίλεια των Οστρογότθων και Βησιγότθων διατήρησαν τη διοικητική διαίρεση σε επαρχίες), ενώ στην Ανατολή αντικαταστάθηκε από το σύστημα των θεμάτων περί τα μέσα του 7ου αιώνα, συνεπεία των αραβικών κατακτήσεων.