Κύπελλο Ελλάδας καλαθοσφαίρισης ανδρών

Το Κύπελλο Ελλάδας ανδρών αποτελεί τη δεύτερη σημαντικότερη εγχώρια διοργάνωση καλαθοσφαίρισης, μετά το πρωτάθλημα της Α1 Εθνικής (Basket League). Η διοργάνωση του ξεκίνησε την αγωνιστική περίοδο 1975–76 και έκτοτε διεξάγεται με διάφορες μορφές ανελλιπώς. Διοργανώτρια αρχή του θεσμού του κυπέλλου είναι η Ελληνική Ομοσπονδία Καλαθοσφαίρισης (Ε.Ο.Κ.).

Ιστορία και φορμάτ 
Στις πρώτες 12 διοργανώσεις (μέχρι την περίοδο 1986–87) μετείχαν εκτός των ομάδων των εθνικών κατηγοριών και οι σύλλογοι ανά νομό τοπικών ενώσεων, με αποτέλεσμα να συμμετέχουν ακόμη και εκατοντάδες σύλλογοι. Οι ομάδες της Α' Εθνικής εισέρχονταν στη διοργάνωση από τη φάση των «32», ενώ ως την ίδια φάση η κλήρωση των αγώνων γινόταν με γεωγραφικά κριτήρια (οι σύλλογοι της Νότιας Ελλάδας αγωνίζονταν μεταξύ τους ενώ το αντίστοιχο συνέβαινε με τους συλλόγους της Κεντρικής και Βόρειας Ελλάδας). Από την περίοδο 1987–88 μετέχουν αποκλειστικά οι ομάδες της Α1, Α2 και Β' Εθνικής, με τη διοργάνωση να ξεκινάει με τις ομάδες της Α2 και Β' Εθνικής και με τις ομάδες της Α1 να εισέρχονται στη συνέχεια. Από την περίοδο 2012–13, μετέχουν μόνο οι ομάδες της Α1 και Α2 Κατηγορίας.

Σχεδόν σε όλες τις διοργανώσεις, οι αγώνες διεξάγονται μονοί νοκ - άουτ στην έδρα της ομάδας που ορίζεται από την κλήρωση. Εξαίρεση υπήρξε τις χρονιές 1980–81 και 1988–89, όταν οι αγώνες της προημιτελικής και ημιτελικής φάσης έγιναν διπλοί στις έδρες των αντιπάλων ομάδων, ενώ από το 2004–05 ως σήμερα, διπλοί αγώνες έγιναν μόνο στη φάση των ημιτελικών του 2005, 2006, 2007, 2010 και 2011. Επίσης τα τελευταία χρόνια καθιερώθηκε η υποχρέωση των ομάδων της Α1 σε περίπτωση που κληρωθούν με ομάδες μικρότερων κατηγοριών, να αγωνίζονται πάντα εκτός έδρας.

Σημερινό σύστημα
 Από την περίοδο 2007–08 υπάρχει μια καινοτομία, που έγκειται στο γεγονός ότι στην προημιτελική φάση της διοργάνωσης (στους «8») προκρίνονται αυτόματα οι 6 ομάδες που κατέλαβαν τις 6 πρώτες θέσεις στο πρωτάθλημα της Α1 της προηγούμενης χρονιάς, ενώ για τις δύο θέσεις που απομένουν αγωνίζονται σε διαδοχικούς γύρους οι υπόλοιπες 8 ομάδες της Α1, οι 16 ομάδες της Α2 και οι 16 ομάδες της Β' Εθνικής.
 Παρατηρήθηκε το φαινόμενο της απόσυρσης από την διοργάνωση αρκετών ομάδων, κυρίως για οικονομικούς λόγους. Παρ' ότι αναδεικνύονται ζευγάρια από την κλήρωση διαφόρων φάσεων, κάποια από αυτά καταλήγουν σε νίκη του ενός αντιπάλου με σκορ 20–0 χωρίς αγώνα. Την περίοδο 2009–10 υπήρξαν τέσσερα τέτοια ζευγάρια, την περίοδο 2010–11 πέντε ζευγάρια, ενώ την περίοδο 2011–12, τα ζευγάρια αυτά αυξήθηκαν σε 13. Από την περίοδο 2012–13 με την μείωση των αγώνων, δεν παρουσιάστηκε ξανά τέτοιο φαινόμενο.
 Από την περίοδο 2012–13, και έκτοτε στη διοργάνωση του Κυπέλλου Καλαθοσφαίρισης Ανδρών Ελλάδας συμμετέχουν οι ομάδες των 2 πρώτων κατηγοριών της ελληνικής καλαθοσφαίρισης (για το κύπελλο 2021–22 οι 28 ομάδες των Α1 και Α2, 13 της Α1, 15 της Α2).

Final Four
Για 10 χρόνια (1994–95 έως 2003–04) η τελική φάση του κυπέλλου γινόταν σε μορφή final four, όπου εκτός των ημιτελικών και του τελικού, διεξαγόταν και μικρός τελικός ανάμεσα στις ηττημένες ομάδες των δύο ημιτελικών. Οι 10 αυτές διοργανώσεις διεξήχθησαν στην Αθήνα 4 φορές, στην Θεσσαλονίκη και στην Λαμία από 2 φορές (στη Λαμία η πρώτη και η τελευταία διοργάνωση final four) και από μία φορά σε Πάτρα και Λάρισα. Το final four επανήλθε μετά απο 18 χρόνια, την σεζόν 2021-22 με την διεξαγωγή του να πραγματοποιείται στο Ηράκλειο Κρήτης

Οι Κυπελλούχοι 

 1976: 
 1977: 
 1978: 
 1979: 
 1980: 
 1981: 
 1982: 
 1983: 
 1984:  Π.Α.Ο.Κ.
 1985:  Άρης
 1986: 
 1987:  Άρης
 1988:  Άρης

 1989:  Άρης
 1990:  Άρης
 1991:  Πανιώνιος 
 1992:  Άρης
 1993: 
 1994: 
 1995:  Π.Α.Ο.Κ.
 1996: 
 1997: 
 1998:  Άρης
 1999:  Π.Α.Ο.Κ.
 2000: 
 2001: 

 2002: 
 2003: 
 2004:  Άρης
 2005: 
 2006: 
 2007: 
 2008: 
 2009: 
 2010: 
 2011: 
 2012: 
 2013: 
 2014: 

 2015: 
 2016: 
 2017: 
 2018: 
 2019: 
 2020: 
 2021: 
 2022:

Οι τελικοί αναλυτικά 
Στον πίνακα που ακολουθεί αναφέρονται τα αποτελέσματα όλων των τελικών συνοπτικά, ενώ, πατώντας την επιλογή εμφάνιση, υπάρχουν αναλυτικά στοιχεία για κάθε τελικό ξεχωριστά.

Σύνολο τίτλων και συμμετοχές σε τελικούς

Οι έδρες των τελικών

Οι αγώνες από τους προημιτελικούς ως τον τελικό ανά χρονιά
Στον πίνακα παρακάτω αναφέρονται όλοι οι αγώνες του Κυπέλλου Ελλάδας από τη φάση των προημιτελικών ως και τον τελικό της διοργάνωσης ανά χρονιά. Από το 1994–95 έως το 2003–04 οι τελικές φάσεις (ημιτελικοί, μικρός τελικός και τελικός) διεξήχθησαν σε μορφή final four.

Στατιστικά 
 Συνολικά 6 σύλλογοι έχουν κερδίσει το Κύπελλο Ελλάδος (κατά σειρά πρώτης κατάκτησης: Ολυμπιακός, Παναθηναϊκός, ΑΕΚ, Π.Α.Ο.Κ., Άρης, Πανιώνιος).
 Άλλοι 7 σύλλογοι έχουν φτάσει ως τον τελικό χωρίς όμως να καταφέρουν να το κατακτήσουν (κατά σειρά παρουσίας τους σε τελικό: Ηρακλής, Πανελλήνιος, Απόλλων Πάτρας, Μαρούσι, Ρέθυμνο, Φάρος Κερατσινίου, Προμηθέας Πατρών). 
 Δεν υπάρχει καμία ομάδα που να αγωνίστηκε σε τελικό και να μη γνώρισε έστω μία φορά την ήττα.
 Υπάρχουν και άλλοι 17 σύλλογοι που έχουν φτάσει τουλάχιστον μία φορά ως τον ημιτελικό του Κυπέλλου, αλλά ποτέ στον τελικό (κατά σειρά: Ιωνικός Νέας Φιλαδέλφειας, Ιωνικός Νίκαιας, Έσπερος Καλλιθέας, Σπόρτιγκ, Παγκράτι, Παπάγου, Ηλυσιακός, Ηράκλειο, Μακεδονικός, Περιστέρι, Κολοσσός Ρόδου, Καβάλα, ΚΑΟΔ, Νέα Κηφισιά, Κύμη, Διαγόρας Δρυοπιδέων, Λαύριο).
 Πολυνίκης σύλλογος της διοργάνωσης είναι ο Παναθηναϊκός, ο οποίος το κατέκτησε 20 φορές σε συνολικά 26 παρουσίες του σε τελικούς.
 Περισσότερες συμμετοχές σε τελικούς Κυπέλλου έχει ο Δημήτρης Διαμαντίδης με 12, ενώ δεύτερος έρχεται ο Αντώνης Φώτσης με 10.
 Πολυνίκης παίκτης είναι ο Δημήτρης Διαμαντίδης με 10 κατακτήσεις του τροπαίου ενώ ακολουθούν οι Φραγκίσκος Αλβέρτης και Κώστας Τσαρτσαρής με 8 κατακτήσεις.
 Πολυνίκης προπονητής είναι ο Ζέλικο Ομπράντοβιτς με 7 κατακτήσεις σε συνολικά 11 παρουσίες του σε τελικούς.
 Περισσότερες φορές MVP του τελικού έχει αναδειχτεί ο Κώστας Τσαρτσαρής, κερδίζοντας το βραβείο τρεις (συνεχόμενες) φόρες το 2006, 2007, 2008. Ακολουθούν με δυο βραβεία οι Δημήτρης Διαμαντίδης και Μίλος Τεόντοσιτς.
 Περισσότερους πόντους συνολικά έχει πετύχει ο Νίκος Γκάλης με αριθμό τους να ανέρχεται σε 246. Σε μέσο όρο πόντων πρώτος έρχεται ο Μάικ Τζόουνς με 31 και ο Γκάλης ακολουθεί με 30,75, ενώ τρίτος έρχεται ο Άριαν Κόμαζετς με 30.
 Ο καλαθοσφαιριστής του Απόλλωνα Πάτρας Νίκος Αργυρόπουλος κατέχει το ρεκόρ μεγαλύτερης χρονικής απόστασης σε παρουσίες στους δύο τελικούς που μετείχε η ομάδα του. Από το 1997 έως το 2015 μεσολάβησαν 18 χρόνια με τον Αργυρόπουλο να είναι παρών.
 Το ρεκόρ συνεχόμενων κατακτήσεων του Κυπέλλου ανήκει στον Παναθηναϊκό, με 6 συνεχόμενες κατακτήσεις από το 2012 έως το 2017. Επίσης κατέχει το δεύτερο μεγαλύτερο σερί με 5 κατακτήσεις από το 2005 έως το 2009. Ακολουθούν οι τέσσερις συνεχόμενες κατακτήσεις από τον Άρη το διάστημα 1987–1990 και οι τρεις του Ολυμπιακού (1976-1978).
 Στον Παναθηναϊκό αντιστοιχεί και το ρεκόρ συνεχόμενων παρουσιών σε τελικούς, 13 σερί, το διάστημα 2005–2017 (11 νίκες, 2 ήττες).
 Το ρεκόρ μεγαλύτερης διαφοράς πόντων σε τελικό είναι το +47 που πέτυχε ο Παναθηναϊκός εναντίον του Φάρου Κερατσινίου το 2016 (σκορ 101–54). Ακολουθεί το +40 του Άρη εναντίον του Πανελληνίου (σκορ 110–70) το 1987 και το +39 που πέτυχε ο Παναθηναϊκός εναντίον του Ρεθύμνου (σκορ 87–48) 20 χρόνια αργότερα, το 2007. Συμπτωματικά,  και τις τρεις χρονιές οι ηττημένες ομάδες αγωνιζόταν στην Α2, στις τρεις περιπτώσεις όπου σύλλογος μικρότερης κατηγορίας έφτασε ως τον τελικό της διοργάνωσης.
 Μεταξύ ομάδων της ίδιας κατηγορίας (Α1), το ρεκόρ μεγαλύτερης διαφοράς πόντων σε τελικό είναι το +37 που πέτυχε ο Παναθηναϊκός σε βάρος του Άρη το 2014 (σκορ 90–53).
 Στον αντίποδα, η μικρότερη διαφορά νίκης σε τελικό είναι και η ελάχιστη δυνατή, ο ένας πόντος και αυτό συνέβη στον τελικό του 2012 (Παναθηναϊκός - Ολυμπιακός 71–70). Είναι χαρακτηριστικό ότι κανένας από τους 47 τελικούς του κυπέλλου δεν κρίθηκε στην παράταση.
 Περισσότεροι πόντοι σε τελικό (συνολικά 191) σημειώθηκαν το 1977 (Ολυμπιακός - Πανιώνιος 103–88), ενώ λιγότεροι πόντοι σε τελικό (συνολικά 114) σημειώθηκαν το 1994 (Ολυμπιακός - Ηρακλής 63–51).
 Περισσότεροι θεατές σε τελικό συγκεντρώθηκαν το 1979 (Παναθηναϊκός - Ολυμπιακός 79–72), οπότε και διατέθηκαν 19.317 εισιτήρια στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Κατά τη διεξαγωγή της τελικής φάσης σε μορφή final four, τα περισσότερα εισιτήρια (19.911) διατέθηκαν το 2001 συνολικά και για τους τέσσερις αγώνες στο Ολυμπιακό Κλειστό Γυμναστήριο.
 Η έδρα που φιλοξένησε τους περισσότερους τελικούς είναι το Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας (11 φορές). Οι 47 τελικοί έχουν διεξαχθεί συνολικά σε 13 διαφορετικά γήπεδα, ανάμεσά τους και το ανοιχτό Παναθηναϊκό Στάδιο. Δεν ήταν όμως ουδέτερο το γήπεδο σε όλες τις διεξαγωγές των τελικών, αφού σε 9 περιπτώσεις το ορισθέν γήπεδο ήταν η έδρα της μίας εκ των δύο φιναλίστ (1982, 1994, 1998, 2002, 2007, 2015, 2016, 2017, 2021).

Βραβεία Κυπέλλου Ελλάδας Καλαθοσφαίρισης

MVP 
 Δίνεται από το 1995

Πρώτοι σε συνολικούς πόντους σε τελικό Κυπέλλου Ελλάδας
 Μέχρι τον τελικό του 2021
 Με έντονο οι εν ενεργεία αθλητές

Παίκτες με τις περισσότερες εμφανίσεις σε τελικό Κυπέλλου Ελλάδας
 Μέχρι τον τελικό του 2022
 Με έντονο οι εν ενεργεία αθλητές

Παίκτες με τους περισσότερους τίτλους
 Μέχρι τον τελικό του 2022
 Με έντονο οι εν ενεργεία αθλητές

Προπονητές με τους τίτλους
 Μέχρι τον τελικό του 2022
 Με έντονο οι εν ενεργεία προπονητές

Δείτε επίσης 
 Πρωτάθλημα Ελλάδας καλαθοσφαίρισης ανδρών
 Α2 Εθνική καλαθοσφαίρισης ανδρών
 Β Εθνική καλαθοσφαίρισης ανδρών
 Σούπερ Καπ Ελλάδας καλαθοσφαίρισης ανδρών

Παραπομπές

Πηγές
 Κύπελλο Ελλάδας Ανδρών
 Τελικοί κυπέλου 
 «Οι ιστορίες πίσω από την ιστορία», αφιέρωμα σε ιδιαίτερους τελικούς στην ιστορία του θεσμού από τον ιστότοπο του NovaΣΠΟΡ FM, 10 Φεβρουαρίου 2013.

 
Διοργανώσεις καλαθοσφαίρισης στην Ελλάδα