Καστρίτσα Ιωαννίνων

Η Καστρίτσα είναι χωριό του νομού Ιωαννίνων στην Ήπειρο. Βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο της λίμνης των Ιωαννίνων, στους πρόποδες του γεωγραφικού λόφου της περιοχής. Ανήκει στον Δήμος Ιωαννιτών, ενώ έως το 2010 υπαγόταν στον Δήμο Παμβώτιδος. Κατά την απογραφή του 2011 είχε 700 κατοίκους.

Η ονομασία του χωριού μέχρι το 1927 ήταν Μπαρκμάδι, με τούρκικη - αλβανική προέλευση, όταν και άλλαξε σε Καστρίτσα με αφορμή τα ερείπια του αρχαίου κάστρου που βρίσκονται στην κορυφή του λόφου.

Επί Τουρκοκρατίας στη Καστρίτσα λειτουργούσε Δημοτικό σχολείο στον νάρθηκα της εκκλησίας, αρχικά ως μονοθέσιο, αργότερα διθέσιο και από το 1967 τριθέσιο. Επίσης το σχολείο στεγαζόταν και σε χαρακτηριστικό παλιό τριώροφο κτίσμα, την "Κούλια" (στα αρβανίτικα σημαίνει πύργος) που είχε κατασκευάσει περί του 1800 κάποιος παλαιός Έλληνας ιδιοκτήτης του χωριού (στο σημείο αυτό σήμερα βρίσκεται το κοινοτικό γραφείο - πολιτιστικό κέντρο του χωριού).

Πολιούχος του χωριού είναι ο άγιος Γεώργιος, με την παλαιά εκκλησία του στο χωριό να έχει χτιστεί κατά το 1678, ενώ ο νεόδμητος ομώνυμος ναός λειτούργησε για πρώτη φορά την Κυριακή των Βαΐων του 2003.

Αρχαιολογία 
Στην περιοχή γύρω από το χωριό έχουν εντοπιστεί ευρήματα που πιστοποιούν ανθρώπινη παρουσία στο χώρο αυτό, από την νεότερη παλαιολιθική εποχή (22000 π.Χ.), μέχρι τους ιστορικούς χρόνους.

Δυτικά από το χωριό βρίσκεται το ύψωμα Καστρίτσα, που είναι πλούσιο σε ευρήματα. Συγκεκριμένα, στο ύψωμα αυτό έχουν εντοπιστεί:
 Στην δυτική πλαγιά, σπήλαιο με ίχνη εγκατάστασης, που χρονολογούνται 20000 έως 10000 χρόνια πριν από σήμερα, δηλαδή στην νεότερη περίοδο της παλαιολιθικής εποχής για την Ελλάδα. Το σπήλαιο αυτό ερευνήθηκε από Άγγλους αρχαιολόγους το 1967.
 Στην βόρεια άκρη, άλλο σπήλαιο με ίχνη εγκατάστασης από τη νεολιθική εποχή (5000π.Χ. έως 3000π.Χ.).
 Στους πρόποδες του υψώματος, τάφοι της υστεροελλαδικής περιόδου.

Ανατολικά από το χωριό έχουν εντοπιστεί ίχνη οικισμού από τον αείμνηστο αρχαιολόγο Σωτήρη Δάκαρη το έτος 1951-1952 και τα ευρήματα (τάφοι, κεραμική) δείχνουν κατοίκηση από την νεολιθική εποχή μέχρι τους ιστορικούς χρόνους. Βόρεια του λόφου βρίσκεται η αρχαία ακρόπολη ίσως η Τέκμον από διάφορα ιστορικά στοιχεία που σώζονται στις ως τις μέρες μας, όπου δεσπόζουν τα αρχαία τείχη με περίμετρο περίπου 3250 μέτρα, με 5 εισόδους ενώ η κεντρική είσοδος είναι στην βορειοανατολική πλευρά του λόφου.Το όνομα της αρχαίας ακρόπολης δεν έχει διασταυρωθεί. Ο Ρωμαίος ιστορικός Λίβιος αναφέρει ότι τα ρωμαικά στρατεύματα κατερχόμενα από την Υλλιρία συνάντησαν την πρωτεύουσα των μολοσσών Πασσαρώνα και στην συνέχεια λίγα χιλιόμετρα πιό νότια την Τέκμονα. Από την περιγραφή αυτή του εν λόγω ιστορικού συμπεραίνουμε ότι η αρχαία ακρόπολη στον λόφο της Καστρίτσας, κατά πάσα πιθανότητα είναι η αρχαία Τέκμον, η καλά οχυρωμένη πόλη που έζησε η μητέρα του Μ. Αλεξάνδρου Ολυμπιάδα και η οποία αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της αρχαίας Ηπείρου, μετά την Αμβρακία (σημερινή Άρτα). Η ακρόπολη διαμορφώθηκε κατά ένα σημαντικό μέρος της με πρόγραμμα ΕΣΠΑ 2011-2015 από την αρχαιολογική υπηρεσία Ιωαννίνων και τα επίσημα εγκαίνια της έλαβαν χώρα στις 8/6/2016 μετά από πρωτοβουλία και διοργάνωση του δραστήριου Πολιτιστικού συλλόγου της Καστρίτσας και μέσω της σημαντικής και συνάμα απαραίτητης βοήθειας από την αρχαιολογική υπηρεσία Ιωαννίνων, όπως και την απαραίτητη υλικοτεχνική σύμπραξη του πνευματικού κέντρου του Δήμου Ιωαννιτών.    

Ιεροί Ναοί    

Εκτός από το παλαιολιθικό σπήλαιο και το νεολιθικό, ο λόφος της Καστρίτσας έχει και θρησκευτική υπόσταση με την ιερά Μονή του τιμίου Προδρόμου, ένα γυναικείο βραχοστύλωτο Μοναστήρι με κελιά το οποίο εορτάζει κάθε 23 Σεπτέμβρη και υπάρχει στην περιοχή σίγουρα από το έτος 1196μ.Χ. όπως έδειξαν επιστημονικές έρευνες της αρχαιολογικής υπηρεσίας βυζαντινών αρχαιοτήτων. Το συγκεκριμένο Μοναστήρι λειτούργησε κατά την τουρκοκρατία σαν στρατόπεδο των κατακτητών από το έτος 1854 έως και το 1913, όταν και με την απελευθέρωση των Ιωαννίνων μετατράπηκε σε ελληνικό στρατόπεδο για λίγα έτη. Εν συνεχεία θα γίνει για λίγο ορφανοτροφείο και τέλος θα ξανά λειτουργήσει σαν Μονή ως το έτος 1932, όταν από ληστρική επιδρομή της τότε εποχής θα σφαγιασθούν ο ηγούμενος της Μονής πατέρας Δωρόθεος και ο λαϊκός αδελφός του Κωνσταντίνος. Η Μονή θα μείνει κλειστή ως τις αρχές της δεκαετίας του 1970 και μόνο κατά την Γερμανο-Ιταλική κατοχή θα χρησιμεύσει σαν σημείο μερικής στρατοπέδευσης και παρατηρητήριο των κατακτητών. Στις αρχές του 1970 περίπου ο πατέρας Αθανάσιος θα πάει στη Μονή και θα την ανακατασκευάσει σε αρκετό σημείο με τη βοήθεια χωριανών πριν τελικά καταλήξει να εγκατασταθεί μόνιμα σαν ηγούμενος απέναντι από την Καστρίτσα, στην ιερά Μονή της Παναγίας Δουραχάνης.    

Με την απομάκρυνση του πατέρα Αθανάσιου στην Μονή θα εγκατασταθούν μόνιμα η μοναχές Φιλοθέη (η σημερινή ηγουμένη) και Ευνίκη (η οποία απεδήμησεν και είναι ενταφιασμένη στο χώρο της Μονής), μετατρέποντας σταδιακά με τη βοήθεια εθελοντών κατοίκων και των λοιπών μοναχών που κατέφθασαν μετέπειτα το εν λόγω Μοναστήρι σε μια πανέμορφη ιερή τοποθεσία και σε ένα πασίγνωστο γυναικείο συγκρότημα, που φημίζεται εκτός από την ιστορία του και για τη υφαντική του έως τις μέρες μας, κυρίως σε ότι αφορά την κατασκευή ιερών αμφίων για ιερωμένους τα οποία αποστέλλονται σε κάθε σημείο της ορθοδοξίας.     

Σημαντικό εκκλησιαστικό μνημείο της περιοχής εκτός από το Μοναστήρι είναι και ο παλαιός καθεδρικός ναός του χωριού άγιος Γεώργιος ο τροπαιοφόρος ένας ναός του 1678 στον οποίο θα συναντήσει κανείς αγιογραφίες του 1793. Η συγκεκριμένη εκκλησία θα λειτουργήσει για λίγο και σαν σχολείο κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, ενώ παράλληλα θα αποτελέσει και το πρώτο κοιμητήριο της Καστρίτσας. Τα παλαιά χρόνια μαρτυρίες χωριανών θέλουν τη φανέρωση του αγίου πάνω στο άλογο του να περιφέρεται στον αύλειο χώρο της εκκλησίας, ενώ άλλες μαρτυρίες θέλουν να ακούγονται ψαλμωδίες κατά τη νύχτα από τον κλεισμένο ναό.    

Άλλες εκκλησίες του χωριού είναι ο προφήτης Ηλίας (σημερινό κοιμητήριο), η αγία Παρασκευή και ο άγιος Αθανάσιος στην κορυφή του λόφου και μέσα στα όρια της αρχαίας ακρόπολης, ο οποίος καταστράφηκε κατά την τουρκοκρατία για να χρησιμοποιηθεί ο χώρος του σαν σημείο πολυβολείου προς την εγγύς περιοχή. Κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1950 όμως οι χωριανοί με πρωτομάστορα τον Αντώνη Κύρκο φημισμένο χτίστη της πέτρας τότε και τον Αριστοτέλη Νάκο κεραμοποιό της Καστρίτσας, θα ανακατασκευάσουν το παρεκκλήσι στο ίδιο σημείο και πάλι. Ο συγκεκριμένος ναός ανακατασκευάστηκε πρόσφατα από την Περιφέρεια Ηπείρου και την εκκλησιαστική επιτροπή του χωριού, μέσω της αμέριστης για ακόμη μια φορά βοήθειας των πιστών κατοίκων.

Παραπομπές

Πηγές
Δήμος Παμβώτιδος = Δ.δ. Καστρίτσας

Δήμος Ιωαννιτών
Χωριά του νομού Ιωαννίνων