Έλληνες της Αλβανίας

Οι Έλληνες της Αλβανίας ή Βορειοηπειρώτες είναι Έλληνες που κατοικούν στη Δημοκρατία της Αλβανίας. Ο τρόπος ζωής, η γλώσσα καθώς τα ήθη και τα έθιμα των Βορειοηπειρωτών είναι άρρηκτα συνδεδεμένα έως και σήμερα με την πολιτιστική κληρονομιά που αποκόμισαν οι ίδιοι προ γενεών από την χώρα καταγωγής τους, την Ελλάδα. Το μεγαλύτερο ποσοστό είναι συγκεντρωμένο στο νότιο τμήμα της χώρας, στις περιοχές του βόρειου τμήματος της ιστορικής περιοχής της Ηπείρου (εξ' ου και τα ονόματα Βόρεια Ήπειρος και Βορειοηπειρώτες). Γνωστές πόλεις της περιοχής αυτής είναι οι Άγιοι Σαράντα (αλβανικά: Sarandë), το Αργυρόκαστρο (αλβανικά: Gjirokastër) και η Χειμάρρα (αλβανικά: Himarë) .

Οι Έλληνες που κατοικούν στη μειονοτική ζώνη της Αλβανίας (περιέχει 99 χωριά) αναγνωρίζονται επίσημα από την Αλβανία ως Ελληνική Εθνική Μειονότητα της Αλβανίας 

Το 1913 μετά το τέλος πέντε αιώνων οθωμανικής κυριαρχίας η περιοχή προσαρτήθηκε στο νεοσύστατο αλβανικό κράτος. Την επόμενη χρονιά οι Έλληνες επαναστάτησαν και διακήρυξαν την ανεξαρτησία της και κατόπιν, με το πρωτόκολλο της Κέρκυρας, η περιοχή της Νότιας Αλβανίας / Βορείου Ηπείρου αναγνωρίστηκε ως αυτόνομη περιοχή υπό αλβανική κυριαρχία. Η αυτονομία κράτησε για λίγους μήνες μέχρι που ξέσπασε ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος

Στα νεώτερα χρόνια ο ελληνικός πληθυσμός υπέφερε από την απαγόρευση χρήσης της ελληνικής γλώσσας εκτός της λεγόμενης μειονοτικής ζώνης, η οποία είχε παραμείνει και κατά την κομμουνιστική περίοδο. Σύμφωνα με τους εκπροσώπους της ελληνικής μειονότητας, η ύπαρξη ελληνικού πληθυσμού πέρα από την μειονοτική ζώνη αμφισβητείται ακόμα από τις αρχές της γειτονικής χώρας. Κατά τη διάρκεια της κομμουνιστικής κυριαρχίας πολλοί Έλληνες μέλη πολιτικών κομμάτων αναγκάστηκαν να διακόψουν τις σχέσεις τους με την Ορθόδοξη Εκκλησία. Στις μέρες μας ο αριθμός των Ελλήνων που μένουν στην Αλβανία έχει μειωθεί σημαντικά σε σχέση με το παρελθόν κυρίως λόγω της μετανάστευσης προς την Ελλάδα, ωστόσο ο συνολικός αριθμός των Ελλήνων της Αλβανίας είναι ζήτημα που απασχολεί τις δύο χώρες. Η Αλβανία και η Ελλάδα έχουν διαφορετικές εκτιμήσεις σχετικά με το μέγεθος του πληθυσμού τα τελευταία 20 έτη.

Οι περισσότερες δυτικές πηγές εκτιμούν τον αριθμό των Ελλήνων της Αλβανίας γύρω στις 200.000-300,000 ενώ 189,000 μέλη των Αλβανών μεταναστών στην Ελλάδα (που αριθμούν συνολικά 442,000-600,000) δηλώνουν ελληνικής καταγωγής.

Τόποι συγκέντρωσης της Ελληνικής Μειονότητας 
Η Ελληνική μειονότητα στην Αλβανία συγκεντρώνεται κυρίως στα νοτιοδυτικά της χώρας προς τα σύνορα με την Ελλάδα, καθώς και προς τις ακτές της Αδριατικής. Ο μεγαλύτερος αριθμός συγκεντρώνεται στις πόλεις των Αγίων Σαράντα και του Δέλβινου και σε χωριά γύρω αυτές, στο Αργυρόκαστρο (κυρίως στην περιοχή της Δρόπολης) και τη Χειμάρρα (στην ίδια την πόλη και στα χωριά Δρυμάδες και Παλάσα). Επίσης στην περιφέρεια του Αυλώνα, περιοχή που δεν υπήρξε μέρος της Αυτόνομης Δημοκρατίας της Βορείου Ηπείρου, υπάρχουν Έλληνες στις κωμοπόλεις Νάρτα και Σβέρνιτσα.  Επιπλέον, λόγω μετανάστευσης σε αστικά κέντρα επί του καθεστώτος Χότζα, Έλληνες βρίσκονται σε μικρότερο αριθμό και στις μεγάλες πόλεις της Αλβανίας, όπως η πρωτεύουσα Τίρανα, η Κορυτσά, το Δυρράχιο, το Ελμπασάν και η Σκόδρα. Τα τελευταία χρόνια, μεγάλος αριθμός των Ελλήνων της Αλβανίας έχει μεταναστεύσει στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες, κυρίως στις Η.Π.Α. Σύμφωνα με μία εκτίμηση του 2005, το 80% έχει μεταναστεύσει στην Ελλάδα.
Η αλβανική κοινότητα στην Ελλάδα απαριθμεί σήμερα περί τους 442.000 Αλβανούς μετανάστες, από τους οποίους οι 189.000 είναι μέλη της ελληνικής μειονότητας.

Αναγνωρισμένη Ελληνική μειονοτική ζώνη 
Κατά τη διάρκεια της κομμουνιστικής περιόδου στην Αλβανία (1945-1991) ο Ενβέρ Χότζα προκειμένου να ελέγξει τις περιοχές που κατοικούνταν από ισχυρό ελληνικό πληθυσμό ανακήρυξε την μειονοτική ζώνη, η οποία αποτελείται από 99 χωριά, τα οποία βρίσκονται στις νότιες περιφέρειες του Αργυροκάστρου, των Αγίων Σαράντα και του Δελβίνου.

Η επίσημη μειονοτική πολιτική των Τιράνων ορίζει ως κριτήρια για την Ελληνική καταγωγή πολιτών της Αλβανίας τη γλώσσα, τη θρησκεία, τη γέννηση και την καταγωγή από περιοχές της μειονοτικής ζώνης. Ο Αλβανικός νόμος αναγνωρίζει τα δικαιώματα της ελληνικής μειονότητας μόνο σε όσους ζουν σε περιοχές της μειονοτικής ζώνης.

Η αλβανική απογραφή του 1989, η οποία περιελάμβανε την εθνικότητα, προσμέτρησε μόνο τους κατοίκους της μειονοτικής ζώνης (58.785 άτομα). Οι Έλληνες οι οποίοι έμεναν εκτός αυτών των περιοχών δεν αναγνωρίζονταν ως Έλληνες από το αλβανικό κράτος. Οι Έλληνες της μειονοτικής ζώνης διδάσκονταν στα σχολεία την αλβανική γλώσσα σε όλες τι τάξεις, ενώ την ελληνική μόνο μέχρι το 4ο έτος. Σε άλλες περιοχές οι Έλληνες διδάσκονταν τα μαθήματα αποκλειστικά στην αλβανική γλώσσα.

Το 2013 ο Αλβανός πρωθυπουργός Έντι Ράμα, σε μία δήλωση που προσλήφθηκε θετικά από την Ελλάδα, δήλωσε ότι η ελληνική μειονότητα δεν είναι απομονωμένη στη μειονοτική ζώνη, αλλά βρίσκεται σε ολόκληρο το έθνος. Οι αλβανικές πηγές συχνά αναφέρουν τους Έλληνες της Αλβανίας ως φιλέλληνες ή γραικομάνους αμφισβητώντας την ελληνική καταγωγή τους.

Πέρα από τα άτομα της μειονότητας που έχουν την ελληνική ως πρώτη γλώσσα, στην περιοχή υπάρχει και ένας σημαντικός αριθμός Αλβανών και Βλάχων, οι οποίοι ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα, αυτοπροσδιορίζονται ως Έλληνες.

 Δημογραφικά 
Γενικά αναγνωρίζεται ότι ο αριθμός των σχεδόν 60.000 ατόμων της ελληνικής μειονότητας (στη μειονοτική ζώνη) σύμφωνα με την αλβανική εκτίμηση του 1989 ήταν πολύ χαμηλός, την ίδια στιγμή όμως ο ισχυρισμός της Ελλάδας για την ύπαρξη 250.000 έως 400.000 ατόμων της μειονότητας με βάση παλιά στοιχεία της θρησκείας στην Αλβανία είναι πολύ υψηλός και μη ρεαλιστικός. Δυτικοί παρατηρητές με τη βοήθεια των αλβανικών εκλογικών αποτελεσμάτων τα έτη 1991-1992, εκτίμησαν τον αριθμό της μειονότητας σε κάτι παραπάνω από 150.000 άτομα μέχρι το πολύ 200.000 άτομα. Ένα σημαντικό ποσοστό 40% με 70% των Ελλήνων της Αλβανίας έχουν μεταναστεύσει πλέον εκτός της χώρας, οπότε ο αριθμός αυτών που έχουν μείνει σήμερα πρέπει να είναι πολύ χαμηλότερος από αυτές τις εκτιμήσεις. Παρά την ισχυρή μεταναστευτική τάση στην Ελλάδα, οι Έλληνες παραμένουν η μεγαλύτερη αριθμητικά μειονότητα της Αλβανίας και συνεχίζει να καταγράφεται ο αριθμός τους και στις αλβανικές απογραφές. Πολλοί Βορειοηπειρώτες που έχουν μεταναστεύσει στην Ελλάδα κρατούν σύνδεση με τον τόπο τους.

Το 2011 προσμετρήθηκαν στην αλβανική απογραφή πληθυσμού σε όλη τη χώρα μόλις 24.243 Έλληνες (ελληνική ιθαγένεια), με μόνο τους 15.196 να έχουν δηλώσει ως πρώτη γλώσσα τα ελληνικά. Η απογραφή επικρίθηκε από όλες της μειονότητες στην Αλβανία και από το Συμβούλιο της Ευρώπης για σοβαρές παρατυπίες. Συγκεκριμένα, η αρμόδια επιτροπή του Συμβουλίου εξέφρασε την άποψη ο,τι τα αποτελέσματα της απογραφής πρέπει να αντιμετωπιστούν με υψηλό βαθμό σκεπτικισμού.

 Σχέσεις της μειονότητας με τους Αλβανούς 
Οι Αλβανοί έχουν, σε γενικές γραμμές, σχετικά καλές σχέσεις με την ελληνική μειονότητα. Σε έρευνα στην Αλβανία , το 37.5% χαρακτήρισαν 'κανονικές' τις σχέσεις, ενώ ένα 31.6% και ένα 21.5% 'καλές' και 'πολύ καλές', αντίστοιχα.

Ωστόσο, έχει συμβεί ένας αριθμός δυσάρεστων περιστατικών μεταξύ Ελλήνων και Αλβανών, όπως οι δολοφονίες των Αριστοτέλη Γκούμα και Κωνσταντίνου Κατσίφα.

 Διασπορά 

 Ελλάδα 
Κατά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου περίπου 35.000 Βορειοηπειρώτες βρήκαν καταφύγιο στην Ελλάδα.

Το 1990, μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος στην Αλβανία, περίπου 200.000 Έλληνες της Αλβανίας πιστεύεται ότι ζούσαν και εργάζονταν στην Ελλάδα (κάποιοι σε εποχική βάση). Οι πολίτες αυτοί θεωρούνται ομογενείς από το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών και έλαβαν ειδική άδεια παραμονής.

 Βόρεια Αμερική 
Ένας σημαντικός αριθμός Βορειοηπειρωτών μετανάστευσε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα στην Αμερική, κυρίως στις περιοχές που κατοικούνται από ελληνικό πληθυσμό. Η Πανηπειρωτική Ένωση Αμερικής, σύμφωνα με τις μετρήσεις της, εκτιμούσε πως το 1919 υπήρχαν 30.000 Βορειοηπειρώτες στις ΗΠΑ, οι οποίοι την ίδια περίοδο προσπάθησαν δυναμικά - αλλά και ανεπιτυχώς - να στρέψουν την αμερικανική κυβέρνηση με το μέρος της Ελλάδας στην ελληνοαλβανική έριδα σχετικά με το μέλλον της γεωγραφικής περιοχής της Βορείου Ηπείρου.

Κατά τη δεκαετία του 1950, πρόεδρος της Πανηπειρωτικής Ένωσης Αμερικής διετέλεσε ο Κωνσταντίνος Σ. Δήμας από τους Δρυμάδες Χειμάρρας, ενώ σύμφωνα με εκτιμήσεις, το 1965 οι Βορειοηπειρώτες της Αμερικής υπολογίζονταν σε 15.000 οικογένειες.

 Πολιτισμός 

 Γλώσσα 

Οι Βορειοηπειρώτες ομιλούν κυρίως νότιες ελληνικές διαλέκτους (δεν κάνουν συνίζηση και αποβολή φωνηέντων σε σχέση με την Κοινή).Appendix A. History & Diatopy of Greek.  The story of pu: The grammaticalisation in space and time of a Modern Greek complementiser. December 1998. University of Melbourne.Nick Nicholas. Οι διάλεκτοι τους, πέρα από τα αλβανικά δάνεια, περιέχουν και πολλούς αρχαϊκούς τύπους που δεν έχουν σωθεί στην επίσημη νέα ελληνική γλώσσα ούτε στην Νότια Ήπειρο στην Ελλάδα.

Οι τοπικές ελληνικές διάλεκτοι, όπως η Χειμαρριώτικη και η Δροπολίτικη κατατάσσονται στις πιο καθαρές εκτός της ελληνικής επικράτειας, όπως η διάλεκτος των Κατωιταλιωτών στην Ιταλία.

Παραδείγματα της διαλέκτου της Χειμάρρας: 

"Ρώτησε εκεί πριν να μπεις της αμπουλάντσα (αλβ. νοσοκομείο). Όταν παίρεις' (παίρνεις) το στροφή και πας έτσι ευτειά (ευθεία) απάνω μεριά."

"Σηκώνεται η μάνα του και τς είπε: Καλημέρα Σπυρουού. Πώς εξημέρωσες γιέτατ (αλβ. ζωή) τς μάνας;"

"Νω' μου (Δώσε μου) ψίχα (λίγο) νερό γιέτατ τς μάνας."

Το ιδίωμα της Νάρτας και της Σβέρνιτσας κατατάσσεται στα βόρεια της Ελληνικής, και υπάρχουν στοιχεία ότι κατάγονται από τα περίχωρα της Άρτας στην Ελλάδα.

Από όσους έχουν ζήσει χρόνια στην Αλβανία, όλοι σχεδόν γνωρίζουν και αλβανικά.

 Μουσική 
Η ηπειρωτική παραδοσιακή μουσική έχει πολλά μοναδικά χαρακτηριστικά που δεν βρίσκονται στον υπόλοιπο ελληνικό κόσμο. Τραγουδιστές από το Πωγώνι παρουσιάζουν μία πολυφωνία, που έχει χαρακτηριστική της ελληνικής, της αλβανικής και της βλάχικης μουσικής της Ηπείρου.

 Ιστορία 
Για πληροφορίες σχετικά με την ιστορία της περιοχής διαβάστε το λήμμα Βόρεια Ήπειρος''

Καταγόμενοι από την Βόρεια Ήπειρο

Επιχειρηματίες και εθνικοί ευεργέτες 
 Απόστολος Αρσάκης (1792 - 1874)
 Ευάγγελος Ζάππας (1800 - 1865)
 Κωνσταντίνος Ζάππας (1814 - 1892)
 Ιωάννης Δόμπολης (1769 - 1849)
 Γεώργιος Σίνας (1783 - 1856)
 Σίμων Σίνας (1810 - 1876)
 Χρήστος Ζωγράφος (1820 - 1896)
 Ιωάννης Πάγκας (ή Μπάγκας) (1814 - 1895)
 Ιωάννης Λάτσης (1910 - 2003)
 Αναστάσιος Αβραμίδης
 Γεώργιος Αδάμ
 Μιχαήλ Βασιλείου
 Γεώργιος Ανδρέου

Θρησκευτικοί ηγέτες/ιερείς/μοναχοί 
 Νήφων Καυσοκαλυβίτης (1316 - 1411)
 Νεκτάριος Τέρπος (17ος - 18ος αιώνας)
 Σοφιανός Δρυινουπόλεως (; - 1711)
 Σεραφείμ Β΄ (; - 1779)
 Γρηγόριος Αργυροκαστρίτης (; - 1828)
 Κοσμάς ο Θεσπρωτός (1780 - 1852)
 Βασίλειος Δρυϊνουπόλεως (1858 - 1936)
 Ιωακείμ Μαρτινιανός (1875 - 1953)
 Ευλόγιος Κουρίλας (1880 - 1961)
 Παντελεήμων Αργυροκάστρου (1890 - 1969)
 Γαβριήλ Κωνσταντινίδης
 Γεράσιμος ο Μικραγιαννανίτης (1905 - 1991)

Λόγιοι/λογοτέχνες 
 Σταυριανός Βηστιάρης (16ος αιώνας)
 Θεόδωρος Καβαλιώτης (1718 - 1789)
 Δανιήλ Μοσχοπολίτης (1754 - 1825)
 Αλέξανδρος Βασιλείου (1760 - 1818)
 Θεόφραστος Γεωργιάδης (1885 - 1973)
 Τάσος Βιδούρης (1888 - 1967)
 Κατίνα Παπά (1903 - 1959)
 Τάκης Τσιάκος (1909 - 1997)
 Ανδρέας Ζαρμπαλάς (1941)
 Νικόλαος Κατσαλίδας (1949)
 Τηλέμαχος Κώτσιας (1951)
 Παναγιώτης Μπάρκας (1958)
 Κωνσταντίνος Καλυμνιός (1977)
 Χρήστος Γκέζος (1988)

Καλλιτέχνες 
 Ιωάννης Δούκας (1841 - 1916)
 Αγλαΐα Παπά (1903 - 1984)
 Ρίτα Γουίλσον (1956)
 Ελένη Δήμου (1957)
 Κώστας Βέρδης (1965)
 Γιώργος Τζούμπας (1969)
 Λαέρτης Βασιλείου (1974)
 Χρήστος Μάστορας (1986)
 Κωνσταντίνος Κουφός (1988)

Επιστήμονες/ακαδημαϊκοί 
 Κωνσταντίνος Σ. Κόντος (1834 - 1909)
 Βασίλειος Κουρεμένος (1875 - 1957)
 Σπυρίδων Καλλιάφας (1885 - 1964)
 Βασίλειος Ιωαννίδης (1896 - 1963)
 Νικόλαος Σταύρου (1935 - 2011)
 Αλέξανδρος Ζώτος (1939)
 Δημήτριος Νανόπουλος (1948)
 Αριστοτέλης Σπύρου (1963)

Πολιτικοί 
 Αδάμ Δούκας (1790 - 1860)
 Γεώργιος Ζωγράφος (1863 - 1920)
 Μιχαήλ Κασσιός
 Κυριάκος Κυρίτσης
 Πέτρος Ζάππας
 Κωνσταντίνος Σκενδέρης (1864 - 1959)
 Θεμιστοκλής Μπαμίχας (1875 - 1930)
 Νικόλαος Καλύβας (1900 - 1944)
 Μανώλης Κονόμης
 Κωστής Στεφανόπουλος (1926 - 2016)
 Σίμων Στεφανής (1929 - 2000)
 Κίτσος Μουστάκης (1939 - 2019)
 Γιάννης Μπουτάρης (1942)
 Ερμιόνη Ανδρέου
 Τζωρτζ Τένετ (1953)
 Αναστάσιος Αγγέλης (1956)
 Βασίλειος Μπολάνος (1958)
 Νίκος Δένδιας (1959)
 Σπυρίδων Ξέρας (1967)
 Ευάγγελος Ντούλες (1968)
 Βαγγέλης Τάβος (1969)

Στρατιωτικοί/επαναστάτες/αντιστασιακοί 
 Θανάσης Βάγιας (1765 - 1834)
 Κωνσταντίνος Λαγουμιτζής (1781 - 1827)
 Αθανάσιος Πίπης (; - 1821)
 Κυριακούλης Αργυροκαστρίτης (; - 1828)
 Κωνσταντίνος Καζνέζης
 Κωνσταντίνος Σμολένσκη (1843 - 1915)
 Χρήστος Μπέκας
 Παναγιώτης Μπιτζίλης
 Σπυρίδων Σπυρομήλιος (1800 - 1880)
 Ζάχος Μήλιος (1805 - 1860)
 Γεώργιος Στεφάνου (1824 - 1901)
 Σπυρίδων Σπυρομήλιος (1864 - 1930)
 Δημήτριος Δούλης (1865 - 1928)
 Λάζαρος Τσάμης (1878 - 1933)
 Βασίλειος Γκιώνης
 Ευάγγελος Ρούτσης
 Στέφανος Ζούπας (1892 - ;)
 Βασίλειος Σαχίνης (1897 - 1943)
 Κωνσταντίνος Δόβας (1898 - 1973)
 Αναστάσιος Κοκκαβέσης (1904 - 1989)
 Πύρρος Σπυρομήλιος (1913 - 1964)
 Κλέαρχος Σπυρομήλιος (1917 - 1943)
 Λάκης Νταηλάκης (1883 - 1941) 
 Ιωάννης Πουτέτσης (; - 1912)
 Γεώργιος Σούλιος (1885 - 1927)
 Ευθύμιος Λιώλης (1880 - 1961)
 Ελευθέριος Τάλλος (1912 - 1943)
Βαγγελης Καρροκας ( 1912 1960 )

Αθλητές 
 Παναγιώτης Πάνου (1939 - 2010)
 Φώτης Στρακόσια (1965)
 Ελευθέριος Μήλος (1966 - 1997)
 Λεωνίδας Πάνου (1968)
 Πύρρος Δήμας (1971)
 Λεωνίδας Σαμπάνης (1971)
 Χαράλαμπος Δημούτσος (1988)
 Ανδρέας Τάτος (1989)
 Σωτήριος Νίνης (1990)
 Χρήστος Τζόλης (2002)

Άλλοι 

 Κίτσος Φωτιάδης (1940 - 2014) (Δημοσιογράφος)
 Αλέξης Παππάς (Ηθοποιός/Μοντέλο)
 Κλεονίκη Δεληγεώργη (Miss Albania 2012)

Δείτε επίσης 

 Βόρεια Ήπειρος
 Αυτόνομη Δημοκρατία της Βορείου Ηπείρου
 Πρωτόκολλο της Κέρκυρας
 Έλληνες
 Αλβανία

Παραπομπές 

Έλληνες της Αλβανίας