Κέρτεζη Αχαΐας

Η Κέρτεζη είναι χωριό της πρώην Επαρχίας Καλαβρύτων του Νομού Αχαΐας το οποίο και υπάγεται διοικητικά στο Δήμο Καλαβρύτων. Αριθμεί 365 μόνιμους κάτοικους. Απέχει 220 χλμ. από την Αθήνα και 17 χλμ. από τα Καλάβρυτα. Βρίσκεται στους πρόποδες του Ερύμανθου, σε παρυφάδα του που αποκαλείται Καλλιφώνιο σε υψόμετρο 823 μέτρων. Περιβάλλεται από έλατα, βαλανιδιές και καστανιές. Έχει άφθονα νερά από τις πολλές πηγές που αναδύονται μέσα από τα βουνά γι' αυτό και ο κάμπος της είναι εύφορος.

Ιστορία
Αναφέρεται σαν οικισμός για πρώτη φορά το 1402. Το όνομα Κέρτεζη πιθανόν να είναι αρβανίτικης ετυμολογίας και να σημαίνει σκιερός τόπος.

Με το Β.Δ. της 20ης Ιανουαρίου του 1870 γίνεται πρωτεύουσα του Δήμου Καλλιφωνίας έως το 1912. Είχε 200 οικογένειες το 1899. Με το ΦΕΚ 256Α - 28/08/1912 αναγνωρίζεται ως ανεξάρτητη Κοινότητα του Νομού Αχαΐας και Ήλιδος. Με το ΦΕΚ 244Α - 04/12/1997 γνωστό σαν "Σχέδιο Καποδίστριας" καταργείται η Κοινότητα και γίνεται Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Καλαβρύτων. Από το 2011 βάσει της διοικητικής μεταρρύθμισης "Καλλικράτης" αποτελεί Τοπική κοινότητα του διευρυμένου Δήμου Καλαβρύτων.

Τα νερά της  Κέρτεζης 
Η Κέρτεζη δεσπόζει στις αρχές της κοιλάδας του Βουραϊκού και κατοικήθηκε πριν την μυκηναϊκή εποχή. Στα όριά της πιθανολογείται παλαιά πόλη, που πιθανά να είναι και η αρχαία Κύναιθα, η 5η πόλη των Αρκάδων / Αζάνων. Πρόκειται για ένα από τα παλαιότερα κεφαλοχώρια, με παραδοσιακά «βαρβαρίτικα» σπίτια, γραφικό κεφαλόβρυσο, πυκνά δάση, αποτελώντας ένα ειδυλλιακό τοπίο στο σύνολο της.

ίσως αποτελεί ένα από τα πρώτα ορεινά χωριά της Πελοποννήσου από πλευράς φυσικών πόρων νερού και επομένως ήμερης και άγριας βλάστησης. Ιδρύθηκε προ αμνημονεύτων ετών και αναπτύχθηκε σε φάσεις. Μπορούμε βάσιμα να ισχυριστούμε ότι η πρώτη φάση είναι αυτή που το νερό καθοδήγησε τον σχηματισμό της και η δεύτερη αυτή που η ίδια οδήγησε το νερό πέρα και από τις δυνάμεις της βαρύτητας και της υδροστατικής πίεσης.

Στην Κέρτεζη έχουμε τις απαρχές του σύγχρονου Βουραϊκού ποταμού (παλαιά Ερασίνου). Μέχρι τη δεκαετία του 1960 είχε έντεκα μύλους (δέκα νερόμυλους και ένα πετρελαιόμυλο), ενώ σε καλή κατάσταση είναι στην εποχή μας δύο απ’ αυτούς. Έχει περί τις πενήντα πηγές, με πιο ξακουστές το Κεφαλόβρυσο στην άκρη του οικισμού, τη Νερομάνα στα Έλατα, του Κόντη Βρύση στους πρόποδες του Καστανόδασους, το Κιόσι και το Μπούρμπουλα στους πρόποδες της Ντεσμένας, κλπ. Η γραφική Κέρτεζη είναι κατάφυτη με αγριοκαστανιές, διαρρέεται από άφθονα νερά και παράγει καρύδια, κάστανα. πλήθος οπωροκηπευτικών, καθώς και τα ονομαστά κερτεζίτικα φασόλια.

Διαθέτει πλήρες δίκτυο ύδρευσης, ενώ έχει ένα από τα πιο πολύπλοκα συστήματα άρδευσης στη χώρα μας. Μπορείς να κάνεις τουλάχιστον πέντε κλειστές διαδρομές εντός του οικισμού και πολύ περισσότερες στην ευρύτερη περιοχή, την οποία δεν προλαβαίνεις να χορτάσεις.

Η Κέρτεζη έχει αναπτυχθεί στους ανατολικότερους πρόποδες του ορεινού όγκου του όρους Ερύμανθου και βρίσκεται σε θέση να βλέπει στα ανατολικά το όρος Χελμός, γι’ αυτό ατενίζει καθημερινά και τον «Αρίσταρχο»! Τα υψόμετρά της είναι τέτοια, ώστε να πηγάζουν αφ’ ενός τόνοι πόσιμου νερού από μεγάλες και  μικρές πηγές και αφ’ ετέρου κάτω από το οροπέδιό της να «λιμνάζουν» επίσης τόνοι νερού έτοιμοι για πηγάδια και γεωτρήσεις. Έτσι η πρώτη φάση της υδρευτικής και αρδευτικής ιστορίας της σημαδεύτηκε από την άμεση χρήση των υδάτων της από τις πηγές και την πορεία τους μόνο μέσα από τις διαφορές του υψομέτρου. Η δεύτερη σημαδεύτηκε από αντλήσεις και γεωτρήσεις. Οι δύο ιστορικές αυτές φάσεις ισχύουν τόσο για το πόσιμο νερό –γι’ ανθρώπους και ζώα-, όσο και για τις καλλιέργειες. Το μεταίχμιο της αλλαγής φάσης αποτελεί αναμφισβήτητα ο ερχομός και η εκμετάλλευση της ηλεκτρικής ενέργειας -και για λίγο της χημικής του πετρελαίου-, που μπορεί να υπερβεί τα όρια που θέτει η βαρύτητα και η υδροστατική πίεση)  Ο αρχικός σύγχρονος οικισμός του χωριού,  σχηματίστηκε και αναπτύχθηκε γύρω από την μεγάλη πηγή του Κεφαλόβρυσου, στους πρόποδες του βουνού «Κοκκινάδι», στα νοτιοδυτικά του σημερινού σχηματισμού της που έχει σχήμα κεφαλαίου «Υ». 

Το «Υ» αυτό καθορίζουν ο νοτιοδυτικός Καρβελοχείμαρος «Ελά», ο βορειοδυτικός χείμαρρος «Λίθος» και φυσικά στην ένωσή τους –όπου δίπλα της καταφτάνουν και τα ενδιάμεσα νερά του Κεφαλόβρυσου- η δημιουργία της βασικής κοίτης του Βουραϊκού  ποταμού στο κέντρο του οικισμού, ο οποίος κατόπιν ξεχύνεται προς τα ανατολικά.

Το νερό του (μεγάλου και μικρού) Κεφαλόβρυσου, ως σταθερής σχεδόν παροχής νερών, αποτελεί βεβαίως και την κύρια φυσική πηγή του Βουραϊκού ποταμού, που διασχίζει όλο τον κερτεζίτικο κάμπο, περνά νότια του Σκεπαστού, κατόπιν βόρεια των Καλαβρύτων, διασχίζει την Ζαχλωρού βόρεια του Μ. Σπηλαίου, δημιουργεί το γνωστό προστατευόμενο ομώνυμο Φαράγγι και τέλος εκβάλλει στο Διακοπτό.

Πηγή ενότητας: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Τα νερά των Βουνών και η Κέρτεζη, Αθήνα: Αρμός, 2018, Κεφάλαιο Α΄: "Οι πηγές, οι βρύσες και οι γεωτρήσεις", σελ. 15-16, 21. 

Το ενιαίο σύστημα ύδρευσης
Το νερό διοχετεύεται πλέον ενιαία στην βόρεια, στην κεντρική και στην νότια Κέρτεζη. Όλα τα νερά συσσωρεύονται πλέον στην νέα μεγάλη δεξαμενή στα «Πάνω Αλώνια». Το κέντρο διανομής κυρίως μεταφέρθηκε στο βορειο-ανατολικό μέρος της κεντρικής Εκκλησίας (ιερό), ώστε να είναι εύκολα και γρήγορα προσβάσιμο σε περίπτωση βλαβών.

Το τεχνικό αυτό έργο έγινε στις αρχές του 20ου αι. επί προεδρίας του Κωνσταντίνου Γεωργ. Μάλλιαρη. Εκεί, μέσω του δρομίσκου που κατέρχεται προς τον κεντρικό δρόμο από τον Πάνω δρόμο, φτάνει υπόγεια μεγάλη σωλήνα ύδρευσης από την νέα μεγάλη δεξαμενή στα Πάνω Αλώνια. 

Με δύο εισόδους (σιδερένιες κουπαστές) ο τεχνίτης ή υπεύθυνος της Κοινότητας κατεβαίνει σε υπόγειο δωμάτιο του κεντρικού ελέγχου των νερών. Από εκεί ξεκινούν τέσσερις νέες σωλήνες ύδρευσης προς όλες τις κατευθύνσεις του χωριού, πλην του βόρειου άξονα. Κάθε μία έχει την κεντρική της βάνα και κλείνει μόνο η ύδρευση του αντίστοιχου μαχαλά σε περιπτώσεις βλάβης. Ο βόρειος άξονας έχει δική του σωλήνα και βάνα στην κεντρική δεξαμενή.

Στην νέα μεγάλη δεξαμενή υπάρχει βεβαίως και κεντρική βάνα που κλείνει ολόκληρο το δίκτυο. Επί πλέον έχει τοποθετηθεί και μία βάνα μόνο για την σωλήνα ύδρευσης του βόρειου άξονα, που πλέον περνά και το Λαγγάδι του Σαρδούνη (εκεί παλιά ήταν το τέλος της και άδειαζε σ’ αυτό) και κατευθύνεται στο νέο μαχαλά βόρεια του δημοτικού σχολείου.

Παράλληλα με το προηγούμενο σύστημα ελέγχου και διανομής, έχει δημιουργηθεί και ένα μικρό δίκτυο από κρουνούς, έτοιμους να γεμίσουν υδροφόρες ή πυροσβεστικά οχήματα σε περιπτώσεις πυρκαγιών!...».

Πηγή ενότητας: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Τα νερά των Βουνών και η Κέρτεζη, Αθήνα: Αρμός, 2018, Κεφάλαιο Α΄: "Οι πηγές, οι βρύσες και οι γεωτρήσεις", σελ. 43-44. 

Η άρδευση
Η άρδευση με νεραύλακα έχει αποκτήσει μια τεχνική, η οποία στην Κέρτεζη εξελίχτηκε στην πορεία του ιστορικού και τεχνολογικού χρόνου.  Η εξέλιξη αυτή φυσικά γονιμοποιήθηκε λόγω τόσο των πολλών πηγών άρδευσης, όσο και των πολλών αναγκών αυλάκων άρδευσης.

Βασικά στοιχεία της τεχνικής αποτελούν οι τρόποι υδρομάστευσης/«αρμέγματος» των νερών των πηγών, οι «δέσεις» στον κερτεζίτικο Βουραϊκό και σε κάποιους παραπόταμους, η τεχνική των αρχικών χωμάτινων νεραύλακων, οι παλαιές και σύγχρονες διακλαδώσεις τους, οι παλιές και σύγχρονες «κόφτρες», οι κατοπινές υπογειοποιήσεις μερικών νεραύλακων, οι σύγχρονες σωληνώσεις, οι παλιές ξύλινες και οι σύγρονες «κορύτες», oι «καταπότες» ή «κεφαλάρια», οι γλάστρες και φυσικά οι αυλακιές στα χωράφια.

Στις πεδινές και ημιορεινές περιοχές του κάμπου της Κωμόπολης αναπτύχθηκε ένα πολύπλοκο σύστημα νεραυλάκων. Αυτά ξεκίνησαν ιστορικά ως χωμάτινα, όπου τα περισσότερα από το τέλος της δεκαετίας του 1950 μετατράπηκαν σε τσιμενταύλακα. Ένα μικρό μέρος της διαδρομής  τους είναι υπογειοποιημένο,  είτε (παλαιότερο και σύγχρονο) με τσιμεντένια σκεπή, είτε (σχετικά σύγχρονο) με σωλήνες. Βασικός άξονας πάντως της πορείας των αρδεύσιμων νερών (κυρίως του Κεφαλόβρυσου του οικισμού) αποτελεί και ο κερτεζίτικος Βουραϊκός, τουλάχιστον μέχρι τις «Βαρές» (τώρα μέχρι τ’ Αλώνια).

Για να κατανοήσει κανείς όλο αυτό το σύστημα χρειάζεται αφ’ ενός ειδική χαρτογράφηση και αφ’ ετέρου πολλά οδοιπορικά περπατήματα κατά μήκος τους… Συμπληρωματικά αναπτύχθηκαν κάμποσες «στέρνες» (κυρίως στους κεντρικούς-ανατολικούς κήπους) και αντλήσεις νερών από πηγάδια.

Την δεκαετία του 1970 είχαμε και τις δύο δίδυμες γεωτρήσεις στο «Γλαλντιρίμι» για αύξηση των νερών του μεσαίου και ανατολικού κάμπου της Κέρτεζης με το κλασσικό πότισμα. Δυστυχώς η ωφέλιμη ζωή τους ήταν μια τριακονταετία.

Μετά τον αναδασμό, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, αναπτύχθηκε ευρύτερο σύστημα γεωτρήσεων και μεγάλων δεξαμενών συλλογής νερών με επέκταση  στα ευρύτερα όρια του κάμπου από τα νοτιοδυτικά (Πριόλιθος και Λαγοβούνι) έως τα ανατολικά και βορειοανατολικά (Κραστικοί και Σκεπαστό)…».

Πηγή ενότητας: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Τα νερά των Βουνών και η Κέρτεζη, Αθήνα: Αρμός, 2018, Κεφάλαιο ΣΤ΄: "Τεχνικές της παραδοσιακής άρδευσης στην Κέρτεζη", σελ. 151-152. 

«Αν και το βασικό κλασσικό σύστημα άρδευσης κήπων και χωραφιών στην Κέρτεζη από αρχαιοτάτων χρόνων είχε ως βάση το δίκτυο των νεραυλάκων, αυτό δεν σημαίνει ούτε ότι δεν υπήρχαν σε μικρότερη κλίμακα εναλλακτικές μορφές άρδευσης, ούτε ότι δεν υπήρξε κάποιος εκσυχρονισμός (φυσιολογικός ή άναρχος). Οι εναλλακτικές μορφές άρδευσης ήταν παραδοσιακά τα πηγάδια και οι στέρνες, αλλά σε επιλεγμένα μέρη. Μια παρεμβολή στο κλασσικό σύστημα άρδευσης αποτελούσε η θέση των μύλων και μυλαυλάκων που είχαν ενταχθεί με τέχνη και κανόνες.

Αργότερα προστέθηκαν οι δίδυμες γεωτρήσεις του Τ.Ο.Ε.Β. (Τοπικός Οργανισμός Εγγείων Βελτιώσεων) της Κέρτεζης. Άναρχα ή μη, άνοιξαν και ιδιωτικές γεωτρήσεις, όπου κάποιες απ’ αυτές έχουν νομιμοποιηθεί και κάποιες έχουν κλείσει. Στο τέλος της περιόδου αυτής σταμάτησε σταδιακά και ο θεσμός των «νεροπούλων»/υδρονομέων, οι οποίοι παραδοσιακά ανήκαν στην Κοινότητα και αργότερα στον Τ.Ο.Ε.Β..

Πηγή ενότητας: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Τα νερά των Βουνών και η Κέρτεζη, Αθήνα: Αρμός, 2018, Κεφάλαιο Η΄: "Παρεμβολές και θεσμοί της παραδοσιακής άρδευσης", σελ. 214.

Ο Βουραϊκός ποταμός 
Ο Βουραϊκός ποταμός έχει κατεύθυνση προς το βορρά και εκβάλλει δυτικά του Διακοπτού, στα βορειοανατολικά της Αχαΐας. Το μήκος του είναι περίπου 40 χλμ (θάλασσα Διακοπτού έως το κέντρο της Κέρτεζης). Επτά χλμ δυτικά των Καλαβρύτων και στην ίδια ευθεία συνεχίζει η κοίτη του παραπόταμού του άλλα επτά χλμ δυτικά, που φέρνει νερά κυρίως τον Χειμώνα, από την περιοχή του Λαγοβουνίου και του Πριόλιθου. Σε ετήσια όμως βάση οι απαρχές του Βουραϊκού βρίσκονται στην Κέρτεζη, βορειοδυτικά της συνάντησης με τον λαγοβουνιώτικο - πριολιθιώτικο παραπόταμο, νότια από τα «Ρεμπίσια» της Κέρτεζης.

Ο σύγχρονος λοιπόν Βουραϊκός (υπάρχει και ο ... αρχαίος), ένα χλμ νότια της εκβολής του, συναντιέται με τον ξακουστό Οδοντωτό (σιδηρόδρομο) και έκτοτε η πορεία τους είναι παράλληλη και πλεκόμενη μέχρι περίπου την στάση του χωριού Κερπινής.

Από τη στάση στα Νιάματα μάλιστα και μέχρι την Ζαχλωρού (περιοχή Μεγάλου Σπηλαίου),  η παρέα τους σημαδεύεται και από το στενό περίφημο ομώνυμο Φαράγγι με τις παλιές μεταλλικές σιδηροδρομικές γέφυρες και τα τούνελ που άνοιξαν με φουρνέλα, βαριοπούλες και κασμάδες τα εργατικά χέρια στο τέλος του 19ου αι.. Το Φαράγγι κάτω από το Μέγα Σπήλαιο ανοίγει, όμως το κοινό ταξίδι Βουραϊκού και Οδοντωτού έχει πολύ κοινό δρόμο ακόμα μέχρι την στάση της Κερπινής. Σήμερα αποτελεί το ξακουστό «Φαράγγι του Βουραϊκού» μήκους 20 χλμ., προστατευόμενο από την Natura 2000 (Οδηγία 92/43/ΕΟΚ).

Για την ονομασία και την ιστορία της ονομασίας του ποταμού έχουν γραφεί πολλά κατά καιρούς. Η κοινή όμως συνισταμένη συγκλίνει στην ετυμολογική ονομασία του από την αρχαιοελληνική λέξη «βούρα», δωρικής προέλευσης. Κατά το ετυμολογικό λεξικό του «Δημητράκου» «βούρα» σημαίνει «χούφτα», δηλαδή «το κοίλον της παλάμης» Κατ’ άλλη ετυμολογική εκδοχή από το «βούρ-κος, δηλαδή βάλτος με στάσιμα λιμνάζοντα ύδατα.

Και μια υπόθεση εργασίας από τον συγγραφέα Π.Μπουρδάλα (2018): Το οροπέδιο των Καλαβρύτων, που εκτείνεται από το στενό άνοιγμα ενός μέτρου στο φαράγγι του Βουραϊκού ανατολικά της Ζαχλωρούς και φθάνει μέχρι τον Πριόλιθο και την Κέρτεζη, ήταν στην προομηρική αρχαιότητα λίμνη λόγω των πολλών νερών της περιοχής πάνω σε ασβεστολιθικά υλικά. Η Κέρτεζη συνεισέφερε λόγω των πολλών μεγάλων και μικρών πηγών της το μεγαλύτερο ποσοστό υδάτων. Σε κάποια γεωλογική φάση άνοιξε οπή στο στενό φαράγγι, οπότε δημιουργήθηκε ο αρχικός Βουραϊκός ποταμός, βόρεια του ανοίγματος, αφού έπαιρνε νερά από την καλαβρυτινή «χούφτα» - λίμνη. Έτσι εξηγείται το όνομα που του δόθηκε για το βόρειο τμήμα του κοντά στη θάλασσα και στην αρχαία πόλη Βούρα. Αργότερα το άνοιγμα μεγάλωσε, άδειασε η λίμνη – «χούφτα» και έμειναν κάποιοι βάλτοι - έλη. Ο μεγαλύτερος βάλτος υπάρχει ακόμα στις σημερινές κερτεζίτικες «Αρκίτες» που εμφανίστηκε πάλι τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Πάντως δεν είναι τυχαίο πως στις νεροφόρες Αρκίτες μέχρι τις μέρες μας ζούν συνεχώς μικρά ψάρια του γλυκού νερού! Κατόπιν στην προομηρική αρχαιότητα κτίστηκε σε κατάλληλη πλαγιά του οροπεδίου και η πόλη Κύναιθα…».

Πηγή ενότητας: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Τα νερά των Βουνών και η Κέρτεζη, Αθήνα: Αρμός, 2018, Κεφάλαιο Β΄: "Οι απαρχές του Βουραϊκού", σελ. 71-72. 

Υδρονομείς ή νεροπούλοι
Ανάλυση του εποχιακού επαγγέλματος. Επειδή αφενός το αρδευτικό σύστημα της Κέρτεζης έχει πολύπλοκα δικαιώματα άρδευσης και αφετέρου υπήρχαν ιστορικές περίοδοι υπερπληθυσμού και εντατικής καλλιέργειας συγκροτούνταν με θεσμικές διαδικασίες οι καλοκαιρινοί νεροπούλοι. Οι νεροπούλοι ήταν γνώστες όλου του συστήματος άρδευσης της περιοχής που ήταν υπεύθυνοι. Συνήθως ήταν καθαρά αντρικό εποχιακό επάγγελμα, αφού είχε και ένα είδος «θεσμικής βίας» για να βγαίνει η άρδευση χρονικά.

Συγκεκριμένα γνώριζαν τα σημάδια τ’ ουρανού για το πότε «κόβεται» το νερό (ημέρας, αυγής ή νύχτας), τα αυλάκια της περιοχής, τις κόφτρες, τα αρδεύσιμα στρέμματα, το χρόνο κυκλικής επιστροφής του νερού (π.χ. μία εβδομάδα) και επομένως του μέσου χρόνου άρδευσης ανά στρέμμα. Κατανοούμε έτσι τόσο την πίεση σε όσους καθυστερούσαν, τα επιχειρήματα των αρδευτών για να κρατήσουν το νερό λίγο παραπάνω ή και κάποιες «πλάκες»… Πληρώνονταν εκατονταετίες από τους καλλιεργητές, κυρίως σε είδος λόγω μειωμένης ρευστότητας….».

Πηγή ενότητας: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Τα νερά των Βουνών και η Κέρτεζη, Αθήνα: Αρμός, 2018, Κεφάλαιο Η΄: "Παρεμβολές και θεσμοί της παραδοσιακής άρδευσης", σελ. 229.

Νερόμυλοι, νεροτριβές και νεροξυλουργείο 
Όλες οι βιοτεχνίες ή οικοτεχνίες χρησιμοποιούσαν είτε σωματική ενέργεια, είτε ζωϊκή, είτε φυσική-οικολογική, είτε απλής καύσης. Η δράση τους γενικεύτηκε και στην Κέρτεζη στον 20ο αιώνα. Άρχισε όμως να καταρρέει σχεδόν απότομα από τη δεκαετία του 1960. Τη δεκαετία του 1950 έγιναν δυό μεταβιομηχανικές απόπειρες με πετρελαιομηχανές (μία σε μύλο και μία σε ξυλουργείο), οι οποίες όμως απέτυχαν παταγωδώς. 

Η οικολογική λειτουργία βεβαίως των νερόμυλων της Κέρτεζης άντεξαν αιώνες. Κάποιοι καταστράφηκαν νωρίτερα, όπως αυτός στην Νερομάννα. Άλλοι έπαιξαν κεντρικό ρόλο, όπως ο πρώην τουρκοελεγχόμενος νερόμυλος του «Λιάρου» κοντά στο Κεφαλόβρυσο. Οι περισσότεροι άντεξαν κυρίως όταν η Κέρτεζη υπήρξε φυσικό και διοικητικό κέντρο της επαρχίας μετά την τουρκοκρατία. Κατέρρευσαν όμως όταν άρχισε η μετανάστευση και η βίαιη είσοδος της νέας τεχνολογίας. Επέζησε πάντως μέχρι τις μέρες μας ο «καλογερικός νερόμυλος» και σήμερα είναι ικανός να αλέσει!

Η λειτουργία του νερόμυλου
Σύμφωνα με τον κερτεζίτη Α. Βορύλλα, στο βιβλίο του Κέρτεζη: βιοτεχνίες – σύνεργα και εργαλεία των εποχών που έφυγαν η λειτουργία του Νερόμυλου είχε ως εξής:

α) «Η λειτουργία του νερόμυλου στηρίζεται σε μία σειρά μεταδιδόμενων κινήσεων. Η κίνηση του νερού που διοχετεύεται από το τεχνητό αυλάκι στο βαγένι μεταδίδεται στη φτερωτή. Η φτερωτή μεταδίδει αυτήν την κίνηση, μέσω ενός άξονα σε μία μυλόπετρα. Ανάμεσα στην κινούμενη μυλόπετρα και σε μία άλλη ακίνητη, τοποθετούνται τα γεννήματα (σιτάρι, καλαμπόκι, κριθάρι) τα οποία συνθλιβονται και δημιουργούνται τα άλευρα».

β) «Τα βασικότερα μέρη που συναντάμε στον Καλογερικό νερόμυλο Κερτέζης είναι: Το Μυλαύλακο (φυσικό και τεχνητό – εισόδου), το Μυλοβάγενο, το Σιφούνι (Σιφόνι), ο Άξονας, η Φτερωτή, οι Μυλόπετρες ή Μυλόλιθοι, η Σκαφίδα, η Αλευροθήκη και το Μυλαύλακο (φυσικό και τεχνητό – εξόδου)».

Αξίζει να σημειώσουμε ότι από την Νερομάννα έπαιρναν υδροδυναμική ενέργεια δύο μύλοι (ένας στην πηγή και ένας στα Πάνω Αλώνια), επτά μύλοι από το Κεφαλόβρυσο (με πρώτον του «Λιάρου» και τελευταίον του «Σμπίγου») και ένας που στήθηκε στην πηγή «Μπούρμπουλας» με καύση πετρελαίου που απέτυχε.

Ειδικά για τους νερόμυλους του Κεφαλόβρυσου αξίζει να τονίσουμε ότι η εναλλαγή μυλαύλακων και νεραύλακων είχε γίνει με αξιοθαύμαστο τρόπο, ώστε οι μεν νερόμυλοι να παίρνουν την υδροδυναμική ενέργεια του νερού λόγω μείωσης του υψομέτρου στη ροή των νερών από δύση προς ανατολή, το δε αρδευτικό σύστημα να είναι συμβατό με τη ροή….».

Πηγή ενότητας: Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας, Τα νερά των Βουνών και η Κέρτεζη, Αθήνα: Αρμός, 2018, Κεφάλαιο Δ΄: "Νερόμυλοι, Νεροτριβ'ες και Νεροξυλουργείο", σελ. 117-118.

Πολιτισμός
Στο χωριό καλλιεργούνται τα ονομαστά "κερτεζίτικα φασόλια". Με δεδομένο αυτό, τα τελευταία χρόνια διοργανώνεται στο χωριό από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Κερτεζιτών Αθήνας "Ο Στριφτόμπολας" η λεγόμενη "Γιορτή Φασολάδας". Τα τελευταία χρόνια διεξάγεται επίσης στο χωριό η λεγόμενη "Γιορτή του Τσοπάνη".

Προσωπικότητες
Ιωάννης Οικονόμου
Αναγνώστης Στριφτόμπολας

Παραπομπές

Πηγές
 Αποτελέσματα της Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών 2011 που αφορούν στο Μόνιμο Πληθυσμό της Χώρας, Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας, τχ. 2ο, φ. 3465 (28 Δεκεμβρίου 2012).
 Βορύλλας, Α. (1999). Κέρτεζη: βιοτεχνίες – σύνεργα και εργαλεία των εποχών που έφυγαν, Αθήνα 1999.
 Χ. Π. Κορύλλου, Πεζοπορία από Πατρών εις Σπάρτην: Από Πατρών διά Θαλάσσης εις Γύθειον και εκείθεν διά Σπάρτης εις Ταΰγετον. Επάνοδος εις Πάτρας διά Ναυπλίου και Κορίνθου, Τυπογραφείον "Ο Κάδμος", Εν Πάτραις 1889.
 Μπούρδαλας, Παναγιώτης. (2018). Τα νερά των Βουνών και η Κέρτεζη, Αθήνα: Εκδόσεις Αρμός. 
 Μπούρδαλας Παναγιώτης, Κούρτης Παναγιώτης, "Κέρτεζη". discoverkalavrita.gr. Δεκεμβριος 2020. Ανακτήθηκε: 25 Δεκεμβρίου 2021.
 Γεώργιος Παπανδρέου, Καλαβρυτινή επετηρίς: ήτοι πραγματεία περί της ιστορικής των Καλαβρύτων επαρχίας, Εκδότης Μιχαήλ Ι. Σαλιβέρος, Εν Αθήναις 1906.

Βιβλιογραφία
 Θεόδωρος Η. Λουλούδης, Αχαΐα. Οικισμοί, οικιστές, αυτοδιοίκηση, Νομαρχιακή Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ν.Α. Αχαΐας, Πάτρα 2010.

Χωριά του νομού Αχαΐας
Δήμος Καλαβρύτων