Uber Files

Το Uber Files είναι πολιτικό σκάνδαλο που αφορά τη διαρροή ευαίσθητων πληροφοριών της πολυεθνικής εταιρείας Uber, οι οποίες δημοσιοποιήθηκαν από την εφημερίδα The Guardian τον Ιούλιο του 2022, φέρνοντας στο φως τους αθέμιτους τρόπους στους οποίους η εταιρεία βάσιζε την ανάπτυξη και επέκτασή της.

Συγκεκριμένα, περισσότερα από 124.000 αρχεία που παραδόθηκαν από πληροφοριοδότη (μάρτυρα δημοσίου συμφέροντος) που ήταν πρώην ανώτερο στέλεχος της εταιρείας στην εφημερίδα The Guardian στις 10 Ιουλίου 2022,  περιείχαν ενοχοποιητικά στοιχεία για τη δράση της εταιρείας.  Η έρευνα πάνω στις πληροφορίες έχει δείξει ότι η επέκταση της εταιρείας οφείλεται σε πολιτική διαφθορά, σχέσεις πελατείας, αποφυγή των ελέγχων, ανήθικες και συχνά παράνομες τακτικές, ακόμα και βία απέναντι στους εργαζομένους της.

Το περιστατικό προκάλεσε ένα πολυεπίπεδο σκάνδαλο, ενώ η δημοσιογραφική έρευνα συνεχίζεται ακόμη, από ρεπόρτερς της Guardian σε συνεργασία με 180 δημοσιογράφους από 29 χώρες και περισσότερες από 40 δημοσιογραφικές οργανώσεις. Το Guardian επισημαίνει ότι πρόκειται για μια άνευ προηγουμένου διαρροή ευαίσθητων εταιρικών πληροφοριών προς την εφημερίδα.

Η έρευνα 
Στις 10 Ιουνίου 2022 η εφημερίδα The Guardian δήλωσε ότι περιήλθαν στην κατοχή της παραπάνω από 124.000 αρχεία (18.69 GB συνολικά) που διέρρευσαν από την πολυεθνική εταιρεία παροχής υπηρεσιών μεταφορών προσώπων Uber. Η εφημερίδα ανακοίνωσε μια παγκόσμια δημοσιογραφική έρευνα πάνω στα αρχεία που διέρρευσαν, σε συνεργασία με τη Διεθνή Κοινοπραξία Ερευνητικών Δημοσιογράφων (ICIJ) και 42 άλλα μέσα ενημέρωσης. Στις 11 Ιουνίου 2022 ο Mark MacGann αποκάλυψε μέσω της Guardian ότι ήταν ο πληροφοριοδότης που διέρρευσε τις πληροφορίες.

Οι πληροφορίες που διέρρευσαν περιείχαν ηλεκτρονική αλληλογραφία, συνομιλίες στις πλατφόρμες iMessage και WhatsApp ανάμεσα στα περισσότερα ανώτερα στελέχη της εταιρείας, εσωτερικές επικοινωνίες (memos), παρουσιάσεις, σημειωματάρια, briefings και τιμολόγια. Συνολικά πρόκειται για περισσότερα από 124.000 εσωτερικά αρχεία της Uber που καλύπτουν 40 χώρες και αναφέρονται στην χρονική περίοδο 2013-2017, όταν η εταιρεία γνώρισε μεγάλη ακμή και μετατράπηκε από ένα απλό startup σε μια πολυεθνική εταιρεία.

Πληροφοριοδότης 
Την ευθύνη για τη διαρροή των ευαίσθητων πληροφοριών έχει αναλάβει ο Mark MacGann. Ο McGann είναι πρώην ανώτερο στέλεχος της εταιρείας Uber. Κατά την περίοδο 2014-2016 διετέλεσε ηγετικό στέλεχος στις προσπάθειες τις εταιρείας να ασκήσει πιέσεις σε κυβερνήσεις στην Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική.

Ο McGann, εργαζόμενος στην Uber, είχε αρχικά θετική άποψη για τις πράξεις της εταιρείας. Πρωτοστατούσε μάλιστα στην (χαοτική) παγκόσμια επέκταση της εταιρείας. Ωστόσο, σταδιακά μπήκε στο στόχαστρο της κοινής γνώμης και ειδικά των εκπροσώπων της βιομηχανίας ταξί και δεχόταν συχνά παρενοχλήσεις, δια ζώσης και διαδικτυακά, τόσο στο δημόσιο όσο και στο ιδιωτικό επίπεδο, με αποτέλεσμα η εταιρεία να εκχωρήσει ομάδα σωματοφυλάκων για την προστασία του. Οι συνεχιζόμενες παρενοχλήσεις, οι ανησχίες του για την δική του ασφάλεια και της οικογένειάς του και η τοξική εργασιακή κουλτούρα της Uber τον οδήγησαν σε παραίτηση από την εταιρεία τον Αύγουστο του 2016. Ακολούθησε δικαστική διαμάχη, η οποία λύθηκε εξωδικαστικά με την αποπληρωμή αποζημίωσης ύψους 550.000 ευρώ από την Uber.

Το κίνητρό του να γίνει μάρτυρας δημοσίου συμφέροντος, όπως ισχυρίστηκε ο ίδιος, ήταν η πεποίθησή του ότι η εταιρεία είχε εν γνώσει της παραβιάσει νόμους σε δεκάδες χώρες και παραπλανήσει την κοινή γνώμη σε σχέση με τα οικονομικά ωφέλη που προσέφερε στους οδηγούς το εργασιακό μοντέλο της εταιρείας. Ο μάρτυρας έχει επίσης ισχυριστεί ότι η πράξη του αυτή οφείλεται μερικώς σε τύψεις που ένιωθε ο ίδιος καθώς είχε πρωτοστατήσει στις προσπάθειες της εταιρείας να παραπλανήσει την κοινή γνώμη και να προωθήσει την εταιρική ατζέντα σε ΜΜΕ και κυβερνήσεις.

Ευρήματα

Πιέσεις προς κυβερνήσεις και παράνομη δραστηριότητα 
Η επιτυχία της εταιρείας εξαρτώνταν σε μεγάλο βαθμό από τον επιτυχημένο ανταγωνισμό με τα κλασικά ταξί, ωστόσο αυτό πολλές φορές οδήγησε την Uber, κυρίως κατά την επέκταση σε άλλες αγορές, σε παράβαση της υπάρχουσας νομοθεσίας για τα ταξί, η οποία είχε στόχο την εξασφάλιση της ασφάλειας των επιβατών. Συνεπώς, η δραστηριότητα της εταιρείας σε πολλές περιοχές ήταν παράνομη, ενώ οι εσωτερικές επικοινωνίες δείχνουν ότι η εταιρεία είχε πλήρη επίγνωση αυτού του γεγονότος. Μάλιστα, θεωρούσε ότι η υπέρβαση της υπάρχουσας νομοθεσίας ήταν "στρατηγικής σημασίας" για τη δυνατότητα της εταιρείας να επεκταθεί στην Ευρώπη.

Έτσι, η Uber χρησιμοποιούσε τακτικές lobbying για να πιέζει κυβερνήσεις να αλλάξουν τη σχετική με τη λειτουργία των ταξί νομοθεσία σε πάνω από 40 χώρες, με στόχο να δημιουργήσει ένα πιο πρόσφορο περιβάλλον για την εξάπλωσή της. Η εταιρεία προσπαθούσε να δημιουργήσει μια θετική εικόνα για τον εαυτό της και για τις νομοθετικές αλλαγές που αιτούνταν, με στόχο να κερδίσει την εμπιστοσύνη των οδηγών, των καταναλωτών και κυβερνήσεων και να διευκολύνει την εξάπλωσή της, παρουσιάζοντας συχνά στοιχεία αλλοιωμένα προς όφελός της.

Παράλληλα κατέβαλλε προσπάθειες να αμαυρώσει την ανταγωνιστική σε αυτήν βιομηχανία των ταξί, η οποία, πριν ακόμη τη δημοσίευση των Uber Files, είχε προβεί σε διαμαρτυρίες και διαδηλώσεις σε πολλά μέρη του κόσμου εναντίον της επέκτασης της Uber, η οποία, σύμφωνα με αυτούς, καταπατούσε τους νόμους και ασκούσε φοροδιαφυγή. Ως προς αυτό τον σκοπό εταιρεία επιχείρησε να προβάλλει τις αρνητικές πτυχές των διαδηλώσεων και να αναδείξει βίαια περιστατικά που διενεργούσαν οδηγοί ταξί εις βάρος των οδηγών της Uber.

Οι επικοινωνίες της εταιρείας δείχνουν την εμπλοκή πάνω από 1.800 προσώπων σε σχέσεις διαπλοκής οι οποίες είχαν ως στόχο την παγκόσμια εξάπλωση της εταιρείας.

Μεταξύ των προσώπων που φαίνεται να εμπλέκονται με βάση τα αρχεία που διέρρευσαν είναι:
 Στελέχη της εταιρείας, όπως ο πρώην Διευθύνων Σύμβουλος της εταιρείας, Travis Kalanick και ο ίδιος ο πληροφοριοδότης, Mark McGann (τότε κορυφαίο στέλεχος στις προσπάθειες lobbying)
 Πολιτικά πρόσωπα,  όπως ο τότε καγκελάριος του Ηνωμένου Βασιλείου Τζωρτζ Όσμπορν, ο Ιρλανδός πρωθυπουργός Έντα Κένι, ο τότε Υπουργός Οικονομικών της Γαλλίας Εμμανουέλ Μακρόν, η πρώην Ευρωπαία Επίτροπος Neelie Kroes, ο τότε Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου και ο τότε αμερικανός αντιπρόεδρος Τζο Μπάιντεν.
 Επιχειρηματίες, συγκεκριμένα Ρώσοι ολιγάρχες συνδεδεμένοι με τον πρόεδρο της Ρωσικής Ομοσπονδίας Βλαντίμιρ Πούτιν.

Κατάχρηση της τεχνολογίας για εξαπάτηση 
Οι αρχές σε πολλές χώρες του κόσμου προέβαιναν συχνά σε προσπάθειες να εντοπίσουν τις παράνομες δραστηριότητες της εταιρείας. Σε πολλές πόλεις, οι αρχές εγκαθιστούσαν την εφαρμογή της Uber και χρησιμοποιούσαν τις υπηρεσίες εύρεσης οδηγού της Uber με στόχο να περιορίσουν τα ταξί που λειτουργούσαν χωρίς την απαραίτητη άδεια. Στους οδηγούς της Uber επιβάλλονταν πρόστιμα και τα οχήματά τους κατάσχονταν, ενώ έρευνες πραγματοποιούσαν οι αρχές στα γραφεία της εταιρείας σε πολλές χώρες του κόσμου.

Η Uber, ως εταιρεία τεχνολογίας, είχε αναπτύξει μια σειρά από εφαρμογές για εσωτερική χρήση προς διευκόλυνση της παροχής των υπηρεσιών της. Τα αρχεία δείχνουν ότι η εταιρεία προέβαινε σε κατάχρηση των προγραμμάτων αυτών για να αποφύγει την αστυνομία και τους ελέγχους της και να αποπροσανατολίσουν τις έρευνες που πραγματοποιούσαν διάφορες κυβερνήσεις στα γραφεία της εταιρείας ανά τον κόσμο.

Heaven 
Το πρόγραμμα που ήταν γνωστό στους εργαζομένους της Uber με τα κωδικά ονόματα "Heaven" και "God View" επέτρεπε την κρυφή παρακολούθηση της τοποθεσίας οποιουδήποτε χρήστη στον κόσμο. Ο ίδιος ο Mark MacGann δηλώνει ότι έχει πέσει θύμα παρακολούθησης μέσω της επίσημης εφαρμογής της Uber από ανώτερο στέλεχος της εταιρείας. Το περιστατικό, κατά τη γνώμη του ίδιου, δείχνει την ανεύθυνη προσέγγιση που είχαν οι υπάλληλοι της εταιρείας ως προς την χρήση των τεχνολογικών εργαλείων της εταιρείας και την ιδιωτικότητα των χρηστών της εφαρμογής τους. Σε δήλωσή της η εταιρεία ανέφερε ότι "έχει σταματήσει την χρήση παρόμοιων εργαλείων από το 2017" και ότι "τα εργαλεία αυτά δεν θα έπρεπε να είχαν χρησιμοποιηθεί ποτέ". Η εταιρεία είχε υποσχεθεί να περιορίσει την πρόσβαση των υπαλλήλων της στην εφαρμογή αυτή μετά από ένα σκάνδαλο στις ΗΠΑ το 2014.

Greyball 
Πρόκειται για μια έκδοση της επίσημης εφαρμογής του Uber που διανεμήθηκε σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων του Βελγίου, της Γερμανίας, της Ισπανίας, της Δανίας και της Ολλανδίας. Το Greyball μιμούνταν τον τρόπο λειτουργίας της επίσημης εφαρμογής, ωστόσο, για επιλεγμένους χρήστες, αντί των πραγματικών δεδομένων τοποθεσίας των οχημάτων, έδειχνε πλαστά δεδομένα για ανύπαρκτα οχήματα. Η λειτουργία αυτή μπορούσε να ενεργοποιηθεί για μεμονομένους χρήστες, αλλά και για ολόκληρες περιοχές (geofencing), στις οποίες οι χρήστες της εφαρμογής θα έβλεπαν ψευδείς πληροφορίες για την τοποθεσία των οχημάτων.

Σύμφωνα με πρώην στέλεχος της εταιρείας, το πρόγραμμα είχε δημιουργηθεί για να παρεμποδίζει την πρόσβαση στην εφαρμογή σε απατεώνες και εγκληματίες, ενώ εκπρόσωπος του πρώην CEO της Uber Kalanick δήλωσε ότι στόχος της εφαρμογής ήταν να προστατέψει τους οδηγούς της εταιρείας από τις επιθέσεις και την παρενόχληση εκ μέρους των οδηγών παραδοσιακών ταξί.

Τα αρχεία που διέρρευσαν, αλλά και οι συνεντεύξεις με πρώην εργαζομένους της Uber δείχνουν ότι η λειτουργία αυτή προορίζονταν για χρήστες οι οποίοι μπορεί να συνδέονταν με τις αρχές και την αστυνομία, με στόχο οι οδηγοί να αποφύγουν τον έλεγχο από την αστυνομία. Ένας τέτοιος έλεγχος θα μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε σύλληψη του οδηγού και κατάσχεση του οχήματος, καθώς οι οδηγοί δεν είχαν πάντα την απαραίτητη άδεια για να προσφέρουν υπηρεσίες ταξί. Η λειτουργία φαίνεται να ενεργοποιούνταν αυτόματα σε μέρη όπου υπήρχαν αστυνομικά τμήματα ή όπου θα μπορούσαν ανά πάσα στιγμή να βρίσκονται αστυνομικές δυνάμεις.

Kill switch 
Λόγω της μεγάλης συχνότητας των ελέγχων στα γραφεία της, η Uber έκρινε απαραίτητο να αναπτύξει ένα πρόγραμμα το οποίο ονομάστηκε "kill switch". Όταν οι αρχές έκαναν έφοδο σε ένα από τα γραφεία της εταιρείας, τα ανώτερα στελέχη της εταιρείας έδιναν εντολή στους πληροφορικάριους της εταιρείας να αποσυνδέσουν τους υπολογιστές του γραφείου από το κεντρικό δίκτυο της εταιρείας, αποτρέποντας την πρόσβαση των αρχών σε ευαίσθητα και ενοχοποιητικά στοιχεία.

Ανάμεσα στις άλλες οδηγίες που φαίνεται να έδιναν τα ανώτατα στελέχη στους υπαλλήλους της εταιρείας ήταν "Μην αφήσετε μόνους τους ελεγκτές σε καμία περίπτωση" και "Οδηγήστε τους ελεγκτές σε χώρο που να μην περιέχει καθόλου έγγραφα".

Αντιδράσεις

Πολιτική 
Η αποκάλυψη της συμμετοχής σημαντικών πολιτικών προσώπων στην εξάπλωση της Uber δημιούργησε αναταραχή στο πολιτικό πεδίο και έθεσε επί τάπητος το ζήτημα της πολιτικής διαφθοράς.
 Ο Γάλλος πρόεδρος Εμμανουέλ Μακρόν, ο οποίος, σύμφωνα με τις επικοινωνίες που διέρρευσαν, είχε συμβάλλει ως υπουργός Οικονομικών στην σταθεροποίηση της Uber στη Γαλλία και την αλλαγή της νομοθεσίας περί ταξί, απέρριψε τα ευρήματα της έρευνας. Ο Μακρόν δήλωσε ότι είναι "υπερήφανος" για τη δουλειά που έκανε ως υπουργός Οικονομικών για να φέρει νέες επιχειρήσεις στη Γαλλία.
 Οι Ευρωπαίοι ηγέτες ζήτησαν μεταρρυθμίσεις για τον περιορισμό του φαινομένου του lobbying.
 Στην Ιταλία οι υπάλληλοι ταξί οργάνωσαν μαζικές διαδηλώσεις ενάντια στην Uber.
 Περισσότεροι από 20 ευρωβουλευτές από τις σοσιαλδημοκρατικές και πράσινες παρατάξεις συνέταξαν και συνυπέγραψαν επιστολή προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενθαρρύνοντάς την να ξεκινήσει έρευνα για την εμπλοκή της πρώην επιτρόπου Κρόες στην εξάπλωση της Uber.
 Στην Ιρλανδία, ο πρωθυπουργός Michéal Martin κάλεσε για περισσότερη διαφάνεια όσον αφορά τις δραστηριότητες lobbying.
 Η Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Συνδικάτων (ETUC) κατηγόρησε την Uber για επιθετικές προσπάθειες άσκησης πίεσης στην προσπάθειά της να αλλάξει τη νομοθεσία και κάλεσε για αναστολή διαπίστευσης για το λόμπι της εταιρείας στην ΕΕ.

Uber 
Ο Jill Hazebaker, ανώτερος αντιπρόεδρος δημοσίων υποθέσεων για την Uber, στην πρώτη δημόσια δήλωση της εταιρείας μετά το ξέσπασμα του σκανδάλου, ανέφερε ότι η Uber είναι πλέον «μια διαφορετική εταιρεία» που έχει έκτοτε αλλάξει κατεύθυνση και αξίες, καθώς και το 90% του προσωπικού, συμπεριλαμβανομένου του διευθύνοντος συμβούλου της εταιρείας.Για τον πληροφοριοδότη Mark McGann ανέφερε ότι "δεν θα μπορούσε να μιλήσει με αξιοπιστία για την Uber όπως είναι σήμερα". Ισχυρίστηκε επίσης ότι ο McGann είχε μια δικαστική διαμάχη με την Uber από την οποία ο ίδιος είχε αποκομίσει αποζημίωση ύψους 550.000 ευρώ, και υπαινίχτηκε ότι μπορεί να είχε συμφέρον και από τη διαρροή των πληροφοριών. Σε δήλωση-απάντηση ο McGann δήλωσε ότι επικοινώνησε για πρώτη φορά με την εφημερίδα Guardian το Δεκέμβριο του 2021, πέντε μήνες πριν τον εξωδικαστικό διακανονισμό από πλευράς Uber, και ότι ο ίδιος δεν είχε επιβάλλει κάποιο περιορισμό σχετικά με το πότε οι δημοσιογράφοι θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τα δεδομένα που ο ίδιος μοιράστηκε μαζί τους. Τέλος, σχετικά με την αποζημίωση, ο δικηγόρος του McGann κατήγγειλε ότι η Uber δεν είχε ακόμη αποπληρώσει πλήρως το ποσό των 550.000 ευρώ.

Travis Kalanick 
Η Devon Spurgeon, εκπροσωπώντας τον Travis Kalanick, πρώην διευθύνοντα σύμβουλο της Uber, αμφισβήτησε την αξιοπιστία των εγγράφων, ισχυριζόμενη ότι η ICIJ δεν τους επέτρεψε πρόσβαση σε αυτά. Ισχυρίστηκε ότι ο Kalanick δεν είχε γνώση οποιωνδήποτε βίαιων και παράνομων πρακτικών στα πλαίσια της εταιρείας, ότι δεν ενέκρινε και δεν συμμετείχε σε τέτοιες πρακτικές, και ότι είχε ελάχιστη συμμετοχή στην παγκόσμια επέκταση της εταιρείας.

Σχετικά με τη χρήση του μηχανισμού "kill switch" απάντησε ότι παρόμοιοι μηχανισμοί αποτελούν συνήθη πρακτική για τον επιχειρηματικό κόσμο, αλλά ότι δεν έχουν σχεδιαστεί για να παρεμποδίζουν τη δράση της Δικαιοσύνης, και ότι η Uber δεν έχει χρησιμοποιήσει το μηχανισμό "kill switch" από το 2017.

Σχετικά με το Grayball δήλωσε ότι η εφαρμογή αυτή ήταν μια απόπειρα προστασίας των οδηγών της εταιρείας από επιθέσεις και παρενοχλήσεις εκ μέρους  των οδηγών ταξί, για τις οποίες ήταν ενήμερες οι αρχές, και ότι ο Kalanick δεν γνώριζε για οποιαδήποτε παράνομη κατάχρηση της εφαρμογές.

Συμμέτοχοι στην έρευνα 
Παρακάτω παρατίθενται οι παραπομπές, κυρίως σε υλικό που δημοσίευσαν τα ΜΜΕ –μέλη της Διεθνούς Κοινοπραξίας Ερευνητικών Δημοσιογράφων (ICIJ)– που συμμετείχαν στην έρευνα για τα Uber Files.

ICIJ 
Η Διεθνής Κοινοπραξία Ερευνητικών Δημοσιογράφων (ICIJ) διευθύνει την έρευνα.

The Guardian 
Η Guardian συμμετέχει στην έρευνα ως μέλος του ICIJ. Ήταν επίσης η εφημερίδα που ξεκίνησε την έρευνα παραδίδοντας τα δεδομένα στην ICIJ.

Washington Post 
Η Washington Post συμμετέχει στην έρευνα ως μέλος του ICIJ.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Η επίσημη ιστοσελίδα της έρευνας, στον ιστότοπο του ICIJ 
 Το ιστορικό της παράνομης εξάπλωσης της Uber, από το ICIJ 

Διαρροή πληροφοριών
Διαφθορά
Πολυεθνικές εταιρείες
Εταιρικά σκάνδαλα