Ασιατική σφήκα

H ασιατική σφήκα (Vespa velutina), επίσης γνωστή ως κίτρινη σφήκα ή ασιατική αρπακτική σφήκα, είναι ένα είδος σφήκας που ενδημεί στη Νοτιοανατολική Ασία. Προκαλεί ανησυχία ως χωροκατακτητικό είδος σε ορισμένες άλλες χώρες.

Εμφάνιση 
Η Vespa velutina είναι ελαφρώς μικρότερη από την ευρωπαϊκή σφήκα. Συνήθως, οι βασίλισσες έχουν μήκος 30 mm (1,2 in) και τα αρσενικά περίπου 24 mm (0,95 in). Οι εργάτες έχουν μήκος περίπου 20 mm (0,80 in). Το είδος έχει διακριτικά κίτρινα πόδια (tarsi). Ο θώρακας είναι βελούδινος καφέ ή μαύρος με καφέ κοιλιά. Κάθε κοιλιακό τμήμα έχει ένα στενό οπίσθιο κίτρινο όριο, εκτός από το τέταρτο τμήμα, το οποίο είναι πορτοκαλί. Το κεφάλι είναι μαύρο και το πρόσωπο κίτρινο. Οι περιφερειακές μορφές διαφέρουν αρκετά ως προς το χρώμα ώστε να προκαλούν δυσκολίες στην ταξινόμηση και πολλά υποείδη έχουν αναγνωριστεί ποικιλοτρόπως και τελικά απορριφθεί- ενώ υπάρχει ιστορικό αναγνώρισης υποειδών σε πολλά είδη Vespa, συμπεριλαμβανομένου του V. velutina, η πιο πρόσφατη ταξινομική αναθεώρηση του γένους αντιμετωπίζει όλα τα υποείδη στο γένος Vespa ως συνώνυμα, υποβιβάζοντάς τα ουσιαστικά σε άτυπα ονόματα για περιφερειακές μορφές χρώματος. Η χρωματική μορφή που προκαλεί ανησυχία για την εισβολή της στην Ευρώπη αναφέρεται ως V. v. nigrithorax, αν και η ονομασία αυτή δεν έχει πλέον καμία ταξινομική αξία.

Βιολογία 
Όπως και οι άλλες σφήκες, η V. velutina χτίζει φωλιές που μπορεί να φιλοξενήσουν αποικίες αρκετών χιλιάδων ατόμων. Τα θηλυκά της αποικίας είναι οπλισμένα με τρομερά κεντριά με τα οποία υπερασπίζονται τις φωλιές τους και σκοτώνουν τα θηράματά τους. Η φωλιά είναι από χαρτί, σε σχήμα περίπου ενός τεράστιου αυγού, συνήθως μήκους τουλάχιστον μισού μέτρου. Σε αντίθεση με τη φωλιά του ευρωπαϊκού ορνιθώνα (V. crabro), η έξοδός της είναι συνήθως πλευρική και όχι στο κάτω μέρος. Η περίοδος ωοτοκίας είναι μακρά και μια αποικία συνήθως ξεκινά χτίζοντας μια φωλιά σε χαμηλό θάμνο, την οποία εγκαταλείπει μετά από μερικούς μήνες και χτίζει γρήγορα μια νέα ψηλά σε δέντρο, πιθανώς ως αντιπαρασιτικό μέτρο. Η επόμενη γενιά νεαρών βασιλισσών διασκορπίζεται στα τέλη του φθινοπώρου για να πέσει σε χειμερία νάρκη κατά τη διάρκεια του χειμώνα.Η V. velutina κυνηγάει ευκαιριακά ένα πολύ ευρύ φάσμα εντόμων, συμπεριλαμβανομένων των μυγών, των λιβελούλων και των ορθόπτερων, τα οποία συνήθως συλλαμβάνει με καταδίωξη.

Αρπαγή μελισσών 
Η μεγαλύτερη ανησυχία σχετικά με την εισβολή τους, ωστόσο, είναι ότι όταν βρουν μια αποικία μελισσών ή ένα μελισσοκομείο, τείνουν να εγκατασταθούν και να ειδικεύονται στις μέλισσες ως θήραμά τους, όπως κάνουν και οι μεγαλύτεροι ιαπωνικοί γίγαντες σφήκες. Ένας σφήκας καταλαμβάνει μια θέση πάνω από μια κυψέλη ως κυνηγετική του επικράτεια. Πετάει σε μια περιοχή περίπου μισού τετραγωνικού μέτρου, σαρώνοντας την κατεύθυνση από την οποία οι μέλισσες που αναζητούν τροφή επιστρέφουν στην κυψέλη. Κάθε σφήκα υπερασπίζεται σθεναρά την περιοχή κυνηγιού της, διώχνοντας κάθε αντίπαλο. Ωστόσο, μόλις πιάσει μια μέλισσα, πετάει μακριά και την αντικαθιστά ένας άλλος ορνιθώνας, συνήθως μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Οι κιρκαδικές δραστηριότητες των δύο ειδών μελισσών είναι παρόμοιες και οι κυνηγετικοί σφήκες ταιριάζουν με αυτές: η πιο έντονη δραστηριότητά τους είναι το πρωί και το απόγευμα, όχι κοντά στο σούρουπο ή το μεσημέρι.

Στη φυσική της περιοχή, η V. velutina κυνηγάει κυρίως την Apis cerana, την ανατολική μέλισσα, η οποία έχει αναπτύξει μια στρατηγική αποφυγής των αιωρούμενων αγκαθωτών σφηκών με γρήγορη είσοδο και έξοδο από την κυψέλη όταν υπάρχουν αγκαθωτοί σφήκες. Οι μέλισσες φύλακες επίσης σκοτώνουν με σφήκες. Ωστόσο, όπου έχει εισαχθεί η A. mellifera, η δυτική μέλισσα, η V. velutina τις βρίσκει ευκολότερο θήραμα από την A. cerana, επειδή η A. mellifera δεν έχει υποβληθεί σε επιλογή για την αντιμετώπιση του συγκεντρωτικού κυνηγιού από σφήκες. Για παράδειγμα, οι A. mellifera πλησιάζουν τις κυψέλες τους πιο έμμεσα και αργά όταν εντοπίζουν αγκαθωτούς σφήκες, αντί να ορμούν όσο το δυνατόν πιο γρήγορα, όπως κάνουν οι A. cerana. Επίσης, χτυπάνε σφήκες, αλλά λιγότερο αποτελεσματικά και δεν επιτυγχάνουν τόσο υψηλή θερμοκρασία στη σφαίρα. Επιπλέον, όταν διαπιστώνουν ότι οι ορνιθοφάγοι κυνηγούν, οι A. cerana τείνουν να αποσύρονται στη φωλιά, αλλά οι A. mellifera όχι.

Οι μέλισσες φύλακες της A. cerana χρησιμοποιούν επίσης τη λάμψη των φτερών ως απάντηση στην παρουσία του V. velutina. Αυτό έχει προταθεί ποικιλοτρόπως ως ένα αποσιωπητικό σήμα ή ως μια στρατηγική για τη διατάραξη των οπτικών προτύπων, παρόμοια με τη συμπεριφορά των Apis cerana nuluensis και Apis dorsata. Αντίθετα όμως έχει αποδειχθεί, σε συνδυασμό με το λίκνισμα, ότι πρόκειται για ενδοθερμική παραγωγή θερμότητας για την προετοιμασία μιας επίθεσης με μπάλα στον ορνιθώνα. Ενώ η A. mellifera, επίσης, επιτίθεται με μπάλα σε σφήκες, αυτές δεν παρουσιάζουν τέτοια συμπεριφορά ενδοθερμικής παραγωγής θερμότητας, και όταν η A. mellifera εμφανίζεται μαζί με την A. cerana, η σφήκα V. velutina προτιμά να κυνηγάει τους συλλέκτες της A. mellifera.

Διανομή 

Η V. velutina προέρχεται από τη Νοτιοανατολική Ασία, ιδίως τις τροπικές περιοχές, από τη βόρεια Ινδία, το Πακιστάν, το Αφγανιστάν, το Μπουτάν, την Κίνα, την Ταϊβάν, τη Βιρμανία, την Ταϊλάνδη, το Λάος, το Βιετνάμ, τη Μαλαισία, την ινδοκινεζική χερσόνησο και τα γύρω αρχιπελάγη.

Κατάσταση παρασίτων και διεισδυτικότητα 
Ως χωροκατακτητικό είδος, ο ασιατικός αγκαθωτός εμφανίστηκε νωρίτερα στη Γαλλία, την Ισπανία, την Πορτογαλία, τη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία. Περαιτέρω εισβολές συνεχίζονται σε διάφορες χώρες, συμπεριλαμβανομένου μεγάλου μέρους της Ευρώπης. Άνθρωποι έχουν δεχθεί επιθέσεις μετά από ενόχληση των αγκαθωτών- αν και το είδος δεν είναι επιθετικό, "επιτίθεται ομαδικά μόλις νιώσει ότι απειλείται η φωλιά του". Άνθρωποι έχουν νοσηλευτεί σε νοσοκομείο στη Γαλλία μετά από αναφυλακτικό σοκ που υπέστησαν από πολλαπλά τσιμπήματα. Λόγω του μεγαλύτερου μεγέθους των ασιατικών αγκάθων, τα τσιμπήματά τους είναι πιο σοβαρά από εκείνα των δυτικών μελισσών. Τον Νοέμβριο του 2017, ένας άνδρας σκοτώθηκε στη Γαλικία της Ισπανίας αφού τον τσίμπησε πάνω από 20 φορές ενώ κλάδευε μια μηλιά. Αρκετοί άνθρωποι έχουν πεθάνει στη νοτιοδυτική Γαλλία κοντά στην αρχική τοποθεσία εισαγωγής, μεταξύ των οποίων ένας κάτοικος της Chaillevette, Charente-Maritime, μια 60χρονη γυναίκα στη Gironde, Nouvelle-Aquitaine το 2019 και ένας αγρότης στο Orival, Charente το 2020. Υπήρξαν δεκαεννέα επιβεβαιωμένα περιστατικά εντοπισμού ασιατικών ορνίθων στην Αγγλία μεταξύ 2016 και 2020.

Στην Ευρώπη, η σφήκα περιλαμβάνεται από το 2016 στον κατάλογο  ασιατικών χωροκατακτητικών ξένων ειδών ανησυχίας της Ένωσης (η λίστα της Ένωσης). Αυτό σημαίνει ότι αυτό το είδος δεν μπορεί να εισαχθεί, να εκτραφεί, να μεταφερθεί, να διατεθεί στο εμπόριο ή να απελευθερωθεί σκόπιμα στο περιβάλλον σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Χρονοδιάγραμμα 
Η V. velutina έχει γίνει εισβολέας στη Γαλλία, όπου πιστεύεται ότι έφτασε σε κιβώτια με κεραμικά από την Κίνα το 2004. Μέχρι το 2009, αρκετές χιλιάδες φωλιές υπήρχαν στην περιοχή του Μπορντό και των γύρω διαμερισμάτων, ενώ μέχρι το τέλος του 2015 είχαν αναφερθεί στο μεγαλύτερο μέρος της Γαλλίας.

Ο ασιατικός αγκαθωτός έχει αναφερθεί ως εγκλιματισμένος στο ιαπωνικό νησί Tsushima από το 2010 περίπου.

Ο ασιατικός ορνιθώνας εξαπλώθηκε στη βόρεια Ισπανία, όπως επιβεβαίωσαν το 2010 ο Σύλλογος Μελισσοκόμων της Χώρας των Βάσκων (Gipuzkoako Erlezainen Elkartea) και το Ινστιτούτο Εντομολογίας Neiker στο Irún, μετά τον εντοπισμό αποικιών αναπαραγωγής. Τον Σεπτέμβριο του 2013, ένας μελισσοκόμος από το Rasines της Κανταβρίας, κατέγραψε την παρουσία των σφηκών σε δύο δείγματα. Τον Ιούνιο του 2015, πυροσβέστες κατέστρεψαν μια φωλιά στο Σανταντέρ.

Αναφέρθηκε για πρώτη φορά στην Πορτογαλία το 2011.

Αναφέρθηκε στη Λιγουρία της Ιταλίας το 2012. Σύμφωνα με την Ιταλική Ένωση Μελισσοκόμων το 2017, ο ασιατικός ορνιθώνας είχε εγκατασταθεί καλά στις βορειοδυτικές περιοχές της Ιταλίας και ο αποικισμός προχωρά σταθερά.

Η πρώτη παρατήρηση στην ηπειρωτική χώρα του Ηνωμένου Βασιλείου ανακοινώθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 2016 και συνέβη κοντά στο Tetbury στο Gloucestershire- η φωλιά βρέθηκε και καταστράφηκε και δεν βρέθηκαν αναπαραγόμενα ενήλικα άτομα μέσα σε αυτήν. Μια φωλιά αναφέρθηκε στο νησί Alderney της Μάγχης το 2016.

Από τον Οκτώβριο του 2017, το είδος αναφέρθηκε στο Βέλγιο και στη συνέχεια στο Λουξεμβούργο το 2020.

Ένας μόνο "ζωντανός αλλά ετοιμοθάνατος" ασιατικός ορνιθώνας ανακαλύφθηκε στο Δουβλίνο της Ιρλανδίας το 2021, αλλά μέχρι σήμερα δεν φαίνεται να έχει εγκατασταθεί στο νησί.

Βιοέλεγχος 
Ο βιοέλεγχος της Vespa velutina έχει επιχειρηθεί χρησιμοποιώντας Sarracenia purpurea - το μοβ φυτό στάμνας. Τα φυτά στάμνας είναι φυσικές παγίδες για μπουκάλια. Και τα δύο είναι επεμβατικά στη Γαλλία και οι στάμνες βρέθηκαν να πιάνουν φυσικά σφήκες, και έτσι ερευνήθηκαν ως βιομάρτυρες. Ωστόσο, η Sarracenia purpurea έχει κριθεί πολύ μη επιλεκτική για χρήση μετά από πιο προσεκτική μελέτη.

Φωτογραφίες

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

  
 Ιστοσελίδα NNSS για την αναφορά παρατηρήσεων στη Μεγάλη Βρετανία

Υμενόπτερα