Ντμιτρό Γιαβορνίτσκι

Ο Ντμιτρό Ιβάνοβιτς Γιαβορνίτσκι (   ), ή Ντμίτρι Ιβάνοβιτς Γιαβορνίτσκι (επίσης γνωστός ως Dmitry Evarnitsky,   ; 6 Νοεμβρίου 1855, Κυβερνείο του Χάρκοβο, Ρωσική Αυτοκρατορία - 5 Αυγούστου 1940, Ντνιπροπετρόφσκ, Σοβιετική Ένωση) ήταν Ουκρανός ακαδημαϊκός, ιστορικός, αρχαιολόγος, εθνογράφος, λαογράφος και λεξικογράφος. Ο Γιαβορνίτσκι ήταν μέλος της Αρχαιολογικής Εταιρείας της Μόσχας (από το 1885), της Πανρωσικής Αρχαιολογικής Εταιρείας (από το 1886) και ακαδημαϊκός της Ουκρανικής Ακαδημίας Επιστημών (από το 1929).

Αναγνωρίστηκε ως ένας από τους πιο σημαντικούς ερευνητές των Ζαπορίζιων Κοζάκων από την εποχή του Χετμανάτου των Κοζάκων, και συγγραφέας της πρώτης γενικής ιστορίας τους. Σε αναγνώριση των πολλών συνεισφορών του στη διατήρηση της ιστορίας και του πολιτισμού του Ζαποροζιανού Χοστ, είναι ευρέως γνωστός στην ιστοριογραφία ως «ο πατέρας των Ζαποροζιανών».

Εκπαίδευση και καριέρα 
Ο Γιαβορνίτσκι  γεννήθηκε ως Ντμίτρι Εβαρνίτσκι. Ο πατέρας του Ιβάν Γιακίμοβιτς Εβαρνίτσκι (1827-1885) ανήκε στη Ρωσική Αυτοκρατορική αριστοκρατία. Ο Ντμίτρι εκπαιδεύτηκε στα πανεπιστήμια του Χάρκοβο, του Καζάν και της Βαρσοβίας, αλλά η ακαδημαϊκή του σταδιοδρομία διακόπηκε επανειλημμένα για πολιτικούς λόγους. Τόσο ως μαθητής όσο και αργότερα ως δάσκαλος, κατηγορήθηκε λανθασμένα για τον «ουκρανικό αυτονομισμό» και απολύθηκε από τη θέση του. Στη δεκαετία του 1890, αναγκάστηκε να πάει στο Ρωσικό Τουρκιστάν για να βρει απασχόληση. Το 1897, ο Ρώσος ιστορικός Βασίλι Κλιουτσέφσκι τον βοήθησε να αποκτήσει θέση ως λέκτορας για τους Ζαποροζιανούς Κοζάκους  στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας. Το 1902, όταν του προσφέρθηκε θέση ως Διευθυντής του Ιστορικού Μουσείου Γεκατερίνοσλαβ στη σύγχρονη κεντρική Ουκρανία, δέχτηκε με χαρά και παρέμεινε εκεί μέχρι το τέλος της ζωής του.

Ιστοριογράφος 

Ως ιστορικός, ο Γιαβορνίτσκι έδειξε μια ρομαντική-αρχαιολογική προσέγγιση στο θέμα του και ήταν συνειδητός οπαδός του προκατόχου του Νικολάι Κοστομάροφ . Ήταν ένας ενθουσιώδης, που αναζήτησε ένθερμα έγγραφα και υλικά αντικείμενα, καθώς και ιστορίες και τραγούδια των ηλικιωμένων, σχετικά με τους Ζαποροζιανούς Κοζάκους, και έγραψε τις ιστορίες του βάσει αυτού του υλικού. Ήταν ένας πρωτοπόρος της ιστορίας των Ζαποροζιανών και ήταν ο πρώτος που συνέταξε ένα εκτενές αρχείο υλικών για ολόκληρη την ιστορία τους - από την προέλευσή τους έως την κατάρρευση τους. Δημοσίευσε μεγάλο μέρος αυτού του υλικού σε διάφορες συλλογές, συχνά με δικά του έξοδα.

Το σημαντικότερο έργο του Γιαβορνίτσκι ήταν η Ιστορία των Ζαποροζιανών Κοζάκων που δημοσιεύθηκε στα Ρωσικά σε τρεις τόμους μεταξύ του 1892 και του 1897. Σχεδίασε, αλλά ποτέ δεν ολοκλήρωσε, έναν τέταρτο τόμο. Σε αυτό και στα άλλα έργα του, απεικόνισε τους Ζαπορόζιους ως εκπροσώπους της ουκρανικής ελευθερίας. Αργότερα οι Ουκρανοί ιστορικοί τον επέκριναν ως μη κριτικό και μη συστηματικό στη συλλογή των πηγών του (Μιχαΐλο Χρουσέφσκι) και ότι δεν είχε  εκτίμηση για την ουκρανική κρατική κατάσταση (Ντμιτρό Ντοροσένκο), αλλά ο Γιαβορνίτσκι έγραψε σε μια εποχή, που οι πολιτικές συνθήκες και οι αυτοκρατορικοί Ρώσοι λογοκριτές ήταν εξαιρετικά καταπιεστικοί  και κάθε σύνθεση της ιστορίας της Ουκρανίας, που έδειχνε ενθουσιασμό για το θέμα, πόσο μάλλον την πολιτική ανεξαρτησία, ήταν ιδιαίτερα ύποπτη.  Η Ιστορία του για τους Ζαπορόζιους Κοζάκους ήταν ένα πρωτοποριακό έργο, στο οποίο έδειξε τόσο ενθουσιασμό.

Άλλα επιστημονικά ενδιαφέροντα 
Ο Γιαβορνίτσκι  ήταν πρωτοπόρος στους τομείς της εθνογραφίας, της λαογραφίας και της λεξικογραφίας. Έκανε πολλές συνεισφορές στην ιστορική γεωγραφία των εδαφών των Ζαποροζίων και χαρτογράφησε λεπτομερώς τα ορμητικά σημεία του ποταμού  Δνείπερου με τις τοποθεσίες των διαφόρων Ζαποριζιακών Σίτσες, ή οχυρωμένο αρχηγείο. Δημοσίευσε μια μεγάλη συλλογή ουκρανικών λαϊκών παραθύρων (1906, που επανεκτυπώθηκε εν μέρει το 1990) μόλις το επέτρεπε ο λογοκριτής, συνέβαλε στο μεγάλο ουκρανικό λεξικό του Μπόρις Χρίντσενκο και μετά τη Ρωσική Επανάσταση άρχισε να δημοσιεύει ένα δικό του (1920) .

Αύξησε τις συλλογές του Μουσείου Γιεκατερίνοσλαβ από 5.000 σε 80.000 αντικείμενα. Ο Γιαβορνίτσκι ανέθεσε στους καλύτερους Ουκρανούς και Ρώσους καλλιτέχνες της εποχής του ( Οπανάς Σλάστιον, Σέρχιι Βασιλκίφσκι, Νικολάι Σαμόκις και Ιλιά Ρέπιν ) να εικονογραφήσουν τα διάφορα βιβλία του, τα οποία ήταν μερικές φορές έργα τέχνης από μόνα τους. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο από αυτήν την άποψη είναι το From Ukrainian Antiquity (1900, που επανεκτυπώθηκε σε ουκρανική μετάφραση το 1991), το οποίο απεικονίστηκε πλούσια με πλήρη χρώματα και περιείχε παράλληλα κείμενα στα ρωσικά και τα γαλλικά, ώστε να μπορεί να διαβαστεί στο εξωτερικό.

Κληρονομιά 
Κατά τη διάρκεια της καταστολής της δεκαετίας του 1930 υπό τον Τζόζεφ Στάλιν, ο Γιαβορνίτσκι  εμποδίστηκε από τη δημοσίευση και έπρεπε να διατηρήσει ένα πολύ χαμηλό προφίλ. Κατά τη διάρκεια του Χολοντόμορ (η πείνα της Ουκρανίας του 1932–33), ένιωθε υποχρεωμένος να παραδώσει αντικείμενα από τις συλλογές του, για να αποκτήσει φαγητό για τους λιμοκτονούντες αγρότες και άλλους.

Ο θάνατός του πέρασε απαρατήρητος τόσο στην ΕΣΣΔ όσο και στον ευρύτερο κόσμο. Το Μουσείο Γιεκατερίνοσλαβ (σήμερα Dnipro) μετονομάστηκε τελικά προς τιμήν του και αποκαταστάθηκε εν μέρει κατά τη διάρκεια των εποχών Νικίτα Χρουτσόφ και Πετρό Σέλεστ. Υλικό για αυτόν άρχισε να εμφανίζεται, και στις αρχές της δεκαετίας του 1970 μια συλλογή τεσσάρων τόμων των έργων του προετοιμάστηκε για δημοσίευση. Οι πολιτικές συνθήκες το εμπόδισαν ξανά αυτό, αλλά με την έλευση των μεταρρυθμίσεων Περεστρόικα στα τέλη της δεκαετίας του 1980, άρχισε να εμφανίζεται νέο υλικό και τα μεγάλα έργα του αναδημοσιεύθηκαν. Εκείνη την εποχή, η Ιστορία των Ζαποροζίων Κοζάκων  ανατυπώθηκε τόσο στα Ρωσικά όσο και στα Ουκρανικά (1990–91). Η ουκρανική έκδοση περιέχει πολλές επιπλέον εικόνες. Το 2004, δημοσιεύθηκε ο πρώτος τόμος των Συλλεχθέντων Έργων του σε είκοσι τόμους. Οι πρώτοι δέκα τόμοι αυτής της συλλογής θα αφιερωθούν στα ιστορικά, γεωγραφικά και αρχαιολογικά του έργα, ενώ οι δεύτεροι τόμοι θα περιέχουν τα έργα του για τη λαογραφία, την εθνογραφία και τη γλώσσα.

Σήμερα, ο Γιαβορνίτσκι  εξακολουθεί να θεωρείται ευρέως ως «ο πατέρας των Ζαποροζιανών».

Προκειμένου να συμμορφωθεί με τους νόμους περί αποκομμουνιστικοποίησης  η πόλη του Ντνιπροπετρόφσκ μετονόμασε τον κεντρικό της δρόμο από τη λεωφόρο Karl Marx σε λεωφόρο Γιαβορνίτσκι τον Φεβρουάριο του 2016. 

Ο Γιαβορνίτσκι  απεικονίζεται στον πίνακα ζωγραφικής «Η σατυρική απάντηση των Κοζάκων των Ζαποροζιανών στον Σουλτάνο Μεχμέτ Δ' της Τουρκίας » του Ιλιά Ρέπιν ως γραμματέας, που γράφει την επιστολή στον Σουλτάνο. Ο Ρέπιν συμβουλεύτηκε τον Γιαβορνίτσκι  κατά τη διάρκεια του έργου του στον πίνακα ζωγραφικής και έκανε χρήση αρκετών αντικειμένων από τη συλλογή του ιστορικού για να τα χρησιμοποιήσει ως ακριβή μοντέλα.

Παραπομπές

Βιβλιογραφία 

 Ντμιτρό Ντοροσένκο, «Έρευνα της Ουκρανικής Ιστοριογραφίας», Χρονικά της Ουκρανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών στις ΗΠΑ, V-VI (1957), 242–4.
 Τόμας M. Πρίμακ, "Ντμιτρό Γιαβορνίτσκι και η σχέση με την Ιστορία των Κοζάκων," Φόρουμ: Μια ουκρανική κριτική, αρ. 82 (Καλοκαίρι – Φθινόπωρο 1990), 17–23. Αυτό το άρθρο έχει πλούσια εικονογράφηση.
Ουκρανοί ιστορικοί