Ψάρι μονομάχος

{{Ταξινομοπλαίσιο
| όνομα = Ψάρι μονομάχος
| εικόνα = HM_Orange_M_Sarawut.jpg
| λεζάντα_εικόνας = Αρσενικός  μονομάχος halfmoon που επιδεικνύει τα πτερύγιά του το 2007
| εικόνα2 = Betta splendens female.jpg 
| λεζάντα_εικόνας2 = 
| βασίλειο = Ζώα (Animalia)
| συνομοταξία = Χορδωτά (Chordata)
| ομοταξία = Ακτινοπτερύγιοι (Actinopterygii)
| τάξη = Περκόμορφα (Perciformes)   
| οικογένεια =  Οσφρονημίδες (Osphronemidae)
| γένος = Μπέτα  
| είδος = B. splendens| διώνυμο = Betta splendens (Μπέτα η λαμπρή)
| binomial_authority = Regan, 1910
}}

To Betta Splenders (Siamese Fighting Fish - Σιαμαίο Μαχητικό ψάρι), ή στην καθομιλουμένη μονομάχος' είναι ένα ψάρι του γλυκού νερού, που αποτελεί μέλος της οικογένειας των Γκουράμι. Είναι αρκετά δημοφιλές ως ψάρι ενυδρείου, εν μέρει χάρη στο εξωτικό του χρώμα καθώς και το περίεργο σώμα του. Το είδος είναι ιθαγενές στην λεκάνη Μέκονγκ της Ταϊλάνδης, το Λάος, την Καμπότζη και το Βιετνάμ και συγκεντρώνεται κυρίως στον ποταμό Τσόυ Πέρια στην Ταϊλάνδη. Τα ψάρια μπορούν να βρεθούν σε κανάλια και ρυάκια. Ταξινομήθηκε ως είδος από τον Τσαρλς Τέιτ Ρέγκαν το 1910, όποτε έλαβε την επιστημονική του ονομασία "Betta splendens"", η οποία μεταφράζεται στα Ελληνικά μεταφράζεται ως  "Μπέτα η λαμπρή".  Παρόλο που λέγεται "μονομάχος", το ψάρι είναι πολύ ήρεμο και δεν ενοχλεί άλλα ψάρια. Είναι ωστόσο γνωστά για την επιθετικότητά τους. Οι αρσενικοί μονομάχοι επιτίθενται σε άλλους αρσενικούς, εάν βρίσκονται στην ίδια δεξαμενή. Εάν δεν υπάρχει τρόπος διαφυγής, μόνο ο ένας ή και κανένας επιβιώνει από τη μάχη. Οι αρσενικοί μονομάχοι επιτίθενται ακόμα και στη δική τους αντανάκλαση. Για αυτό τον λόγο, οι κάτοχοι ενυδρείου, κρατούν μόνο έναν αρσενικό μονομάχο. Οι δε θηλυκοί μονομάχοι ή "μονομαχίνες"'' μπορούν επίσης να γίνουν άγριες και επιθετικές μεταξύ τους εάν βρίσκονται σε πολύ μικρό ενυδρείο. Τυπικά δεν συνιστάται να είναι μαζί αρσενικοί και θηλυκοί μονομάχοι, εκτός προσωρινά για λόγους αναπαραγωγής, η οποία πρέπει πάντα να γίνεται με μεγάλη προσοχή. 

Εμφανίζεται ως ευάλωτο από την IUCN. Συνήθως, το μακρύ πέπλο που έχει στο πίσω μέρος του σώματός του έχει πιο ανοιχτό χρώμα από ότι το υπόλοιπο σώμα του. Το μέρος του σώματος που κινείται καθώς το ψάρι κολυμπάει είναι δύο μικρά πτερύγια δεξιά και αριστερά στο σώμα του.  

Οι μονομάχοι συνήθως φτάνουν σε μήκος μέχρι και τα 6,5 εκατοστά.

Εμφάνιση 
Οι αποχρώσεις ποικίλλουν. Αν και τα δείγματα ενυδρείων είναι ευρέως γνωστά για τα λαμπερά τους χρώματα και τα μεγάλα πτερύγια, όπου απαντάται ελεύθερο στη φύση, ο Μονομάχος έχει λιγότερο εντυπωσιακά όμως χρώματα. Ο φυσικός χρωματισμός των μονομάχων συνήθως αποτελείται από θαμπό πράσινο, καφέ και γκρίζο σώμα και τα πτερύγια των άγριων δειγμάτων είναι μικρά. Στην άγρια φύση, εμφανίζουν έντονα χρώματα μόνο όταν αναταράσσονται. Στην αιχμαλωσία, έχουν εκτραφεί έτσι ώστε να εμφανίσουν μια ζωντανή σειρά από χρώματα και τύπους ουράς.

Κατάσταση διατήρησης 
Αν και δημοφιλής ως ψάρι ενυδρείου, η IUCN έχει ταξινομήσει τον Μονομάχο ως ευάλωτο (vulnerable). Τα ψάρια είναι εκ φύσεως ενδημικά στην Ταϊλάνδη και μπορούν να βρεθούν σε ρηχές περιοχές σε έλη ή ορυζώνες. Η κύρια απειλή οφείλεται στην καταστροφή των οικοτόπων και τη ρύπανση, καθώς οι γεωργικές εκτάσεις εξακολουθούν να αναπτύσσονται σε ολόκληρη την κεντρική Ταϊλάνδη.

Διατροφή 
Ο μονομάχος τρέφεται με ζωοπλαγκτόν,  καρκινοειδή και προνύμφες κουνουπιών και άλλων εντόμων.Στην αιχμαλωσία μπορούν να τρέφονται με ποικίλη διατροφή σφαιριδίων ή κατεψυγμένων τροφών, όπως γαρίδες άλμης, αιματόζωα, δαφνία και πολλά άλλα.

Είναι εκ φύσεως εντομοφάγα ψάρια και δεν καταναλώνουν φυτά, ωστόσο, μπορούν να καταναλώσουν την τροφή άλλων ψαριών, αν υπάρχουν, ακόμα και φυτικής ύλης.

Αναπαραγωγή και πρώιμη ανάπτυξη 

Οι αρσενικοί μονομάχοι θα φουσκώσουν τα βράγχια τους, θα απλώσουν τα πτερύγιά τους και θα στρέψουν το σώμα τους σε χορό αν ενδιαφέρονται για ένα θηλυκό. Εάν το θηλυκό ενδιαφέρεται επίσης, θα σκουραίνει στο χρώμα και θα αναπτύξει κατακόρυφες γραμμές γνωστές ως breeding bars (μπάρες αναπαραγωγής) ως απάντηση. Τα αρσενικά κατασκευάζουν φωλιές φυσαλίδων διαφόρων μεγεθών και πάχους στην επιφάνεια του νερού. Τα περισσότερα τείνουν να το κάνουν αυτό τακτικά ακόμα και αν δεν υπάρχει θηλυκό.

Η πράξη της ωοτοκίας ονομάζεται  "nuptial embrace" ("γαμήλια αγκαλιά"), γιατί το αρσενικό αναδιπλώνει το σώμα του γύρω από το θηλυκό. Περίπου 10-40 αυγά απελευθερώνονται σε κάθε αγκαλιά, μέχρις ότου εξαντληθούν τα αυγά. Το αρσενικό, με τη σειρά του, απελευθερώνει σπέρμα στο νερό, και η γονιμοποίηση λαμβάνει χώρα εξωτερικά. Κατά τη διάρκεια και μετά την ωοτοκία, το αρσενικό χρησιμοποιεί το στόμα του για να μαζέψει τα αυγά και να τα βάλει στη φωλιά φυσαλίδων (κατά τη διάρκεια του ζευγαρώματος το θηλυκό βοηθά μερικές φορές τον σύντροφό του, αλλά πιο συχνά απλώς καταβροχίζει όλα τα αυγά που καταφέρνει να πιάσει). Μόλις η θηλυκιά απελευθερώσει όλα τα αυγά της, εκδιώχνεται μακριά από την περιοχή του αρσενικού, καθώς πιθανότατα θα φάει τα αυγά.

Τα αυγά θα παραμείνουν στη φροντίδα του αρσενικού. Αυτός τα κρατάει προσεκτικά στη φωλιά φυσαλίδων του, φροντίζοντας να μην πέφτουν, επισκευάζοντας τη φωλιά όπως απαιτείται. Η επώαση διαρκεί 24-36 ώρες. οι νεοσσοί παραμένουν στη φωλιά για τις επόμενες δύο έως τρεις ημέρες έως ότου απορροφηθεί πλήρως ο κρόκος του αυγού. Στη συνέχεια, εγκαταλείπουν τη φωλιά και αρχίζει το στάδιο ελεύθερης κολύμβησης. Σε αυτή την πρώτη περίοδο της ζωής τους, τα "μονομαχάκια" εξαρτώνται απόλυτα από τα βράγχια τους, καθώς το όργανο λαβυρίνθου το οποίο επιτρέπει στο είδος να αναπνέει ατμοσφαιρικό οξυγόνο τυπικά αναπτύσσεται σε ηλικία τριών έως έξι εβδομάδων, ανάλογα με το γενικό ρυθμό ανάπτυξης, ο οποίος μπορεί να είναι πολύ μεταβλητός. Ο μονομάχος μπορεί να φτάσει σε σεξουαλική ωριμότητα σε ηλικία μόλις 4-5 μηνών.

Ιστορικό

Μαχητικό ψάρι 
Κάποιοι άνθρωποι της Ταϊλάνδης και της Μαλαισίας είναι γνωστό ότι έχουν συλλέξει αυτά τα ψάρια πριν από τον 19ο αιώνα από την άγρια φύση για να τα εκτρέψουν για επιθετικότητα στην ανατολική Ταϊλάνδη.

Στην άγρια φύση, ο μονομάχος μάχεται μόνο για λίγα λεπτά, πριν το ένα ψάρι σταματήσει. Οι μάχες εξημερωμένων μονομάχων μπορούν να διαρκέσουν πολύ περισσότερο, με τους νικητές να αποφασίζονται από τη βούληση να συνεχίσουν τις μάχες. Μόλις ένα ψάρι υποχωρήσει, ο αγώνας τελείωσε.

Βλέποντας τη δημοτικότητα αυτών των αγώνων, ο βασιλιάς της Ταϊλάνδης, Ράμα ο Γ', άρχισε να εκδίδει άδεια για συλλογή μονομάχων. Το 1840, έδωσε μερικά από τα αγαπημένα του ψάρια σε έναν άνθρωπο ο οποίος με τη σειρά του τους έδωσε στον Τίοντορ Έντουαρντ Κάντορ, ιατρικό επιστήμονα. Εννέα χρόνια αργότερα, ο Κάντορ έγραψε ένα άρθρο που το περιγράφει με το όνομα Macropodus pugnax (Μακρόπους ο αγωνιστικός). Το 1909, ο ιχθυολόγος Τσαρλς Τέιτ Ρέγκαν, όταν συνειδητοποίησε ένα άλλο είδος ονομάστηκε ήδη έτσι, το επαναταξινόμησε ως Betta Splenders.

Το λαϊκό όνομα "plakat", προέρχεται από την ταϊλανδική λέξη pla kad (ปลา กัด), η οποία κυριολεκτικά σημαίνει "ψάρι που δαγκώνει" και είναι το Ταϊλανδικό για όλα τα μέλη του συμπλέγματος του είδους Betta Splenders (όπως όλα τα μέλη έχουν επιθετικές τάσεις στην άγρια φύση και όλα εκτρέφονται εκτενώς για επιθετικότητα στην ανατολική Ταϊλάνδη).

Ψάρι ενυδρείου 
Το 1892 το είδος εισήχθη στη Γαλλία από τον Γάλλο εισαγωγέα ψαριών ενυδρείου Πιέρ Καρμπονιέ στο Παρίσι και το 1896 ο Γερμανός εισαγωγέας ψαριών ενυδρείων Πάουλ Μάτε στο Βερολίνο εισήγαγε τα πρώτα δείγματα στη Γερμανία από τη Μόσχα.

Εισαγόμενο είδος 
Τον Ιανουάριο του 2014 ένας μεγάλος πληθυσμός ψαριών ανακαλύφθηκε στην πλημμύρα του ποταμού Αδελαΐδα στη βόρεια επικράτεια της Αυστραλίας. Ως ένα εισαγόμενο είδος αποτελούν απειλή για τα ιθαγενή ψάρια και τους βατράχους.

Στο ενυδρείο 
Οι μονομάχοι προτιμούν θερμοκρασία νερού περίπου 24- 28 ° C, αλλά φαίνεται ότι επιβιώνουν προσωρινά στις ακραίες θερμοκρασίες (13 ° C) ή 95 ° F (35 ° C). Όταν διατηρούνται σε πιο κρύα κλίματα, συνιστώνται θερμαντήρες ενυδρείων.

Οι μονομάχοι επηρεάζονται επίσης από τα επίπεδα pH του νερού. Τα ιδανικά επίπεδα για τον μονομάχο θα ήταν σε ουδέτερο pH (7.0). Ωστόσο, οι Μονομάχοι είναι ελαφρώς ανεκτικοί προς τα επίπεδα του pH. Έχουν ένα όργανο γνωστό ως "λαβύρινθο" που τους επιτρέπει να αναπνέουν αέρα στην επιφάνεια του νερού. Αυτό το όργανο θεωρήθηκε ότι επιτρέπει στα ψάρια να διατηρούνται σε μη διατηρημένα ενυδρεία, αλλά αυτή είναι μια εσφαλμένη αντίληψη, καθώς η κακή ποιότητα του νερού καθιστά όλα τα τροπικά ψάρια, συμπεριλαμβανομένου του μονομάχου, πιο ευαίσθητα σε ασθένειες.

Διατηρούμενοι σωστά και τρεφόμενοι με την σωστή διατροφή, οι μονομάχοι συνήθως ζουν γύρω στα τέσσερα με πέντε χρόνια, αλλά μπορεί να ζουν σε σπάνιες περιπτώσεις μεταξύ 7 και 10 ετών.

Μέγεθος ενυδρείου και συγκατοικούμενα ψάρια 
Το ελάχιστο μέγεθος της δεξαμενής σχετίζεται άμεσα με το πόσο έμπειρος είναι ο κάτοχος ψαριών και πόσο συχνά θέλουν να πραγματοποιήσουν αλλαγές νερού, προκειμένου να διατηρηθεί το νερό παρθένο. Ο μονομάχος πρέπει φυσικά να έχει αρκετό χώρο για να κολυμπήσει, αλλά δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι απαιτούν πολύ χώρο. Λόγω του λαβύρινθου οργάνου τους, δεν εξαρτώνται από τα υψηλά επίπεδα οξυγόνου στο νερό, επομένως δεν απαιτείται μεγάλη επιφάνεια για ανταλλαγή αερίων.

Η αξιόπιστη εκτέλεση τακτικών μερικών αλλαγών νερού (κάθε δεύτερη μέρα για μικρές μη φιλτραρισμένες δεξαμενές) θα διασφαλίζει τουλάχιστον την ποιότητα του νερού σε μια μικρότερη δεξαμενή είναι αποδεκτή. Οι περισσότεροι θεωρούν ότι τα 20 έως 30 λίτρα είναι το ιδανικό μέγεθος δεξαμενής για έναν μονομάχο. 

Οι μονομάχοι μπορούν να συνυπάρχουν με ψάρια που τρέφονται στον πυθμένα, ωστόσο δεν συνιστάται να διατηρούνται με ψάρια που μπορεί να τρώνε τα πτερύγια τους ή να καταστρέψουν τα λέπια τους (ένα παράδειγμα είναι το Σιαμαίος Αλγοφάγος, εάν διατηρείται σε δεξαμενή ακατάλληλου μεγέθους,)

Παραλλαγές 
Ο μονομάχος μπορεί να υβριδοποιηθεί με τους B. imbellis, B. mahachaiensis και B. smaragdina, αν και με τους τελευταίους, οι νεοσσοί τείνουν να έχουν χαμηλά ποσοστά επιβίωσης. Εκτός από αυτά τα υβρίδια στο γένος Betta, έχει αναφερθεί διαγενετική υβριδοποίηση Betta splendens και Macropodus opercularis. (το οποίο στην καθομιλουμένη λέγεται παραδεισόψαρο).

Οι κτηνοτρόφοι σε όλο τον κόσμο συνεχίζουν να αναπτύσσουν νέες ράτσες. Συχνά, τα αρσενικά του είδους πωλούνται κατά προτίμηση σε καταστήματα λόγω της ομορφιάς τους, σε σύγκριση με τα θηλυκά. Τα θηλυκά σχεδόν ποτέ δεν αναπτύσσουν τα πτερύγια τόσο όμορφα όσο τα αρσενικά του ίδιου τύπου και συχνά είναι πιο ήπια στο χρωματισμό, αν και ορισμένοι κτηνοτρόφοι καταφέρνουν να εκτρέψουν θηλυκά με αρκετά μακριά πτερύγια και φωτεινά χρώματα.

Πηγές 

Περκόμορφα
Πανίδα της Ασίας
Κατοικίδια ζώα