Αστεροσκοπείο Σκίνακα

Το Αστεροσκοπείο του Σκίνακα βρίσκεται στο όρος Ίδη της κεντρικής Κρήτης σε ύψος 1750 μέτρων, σε απόσταση 50 χλμ από την πόλη του Ηρακλείου, και 20 χλμ από τα ιστορικά Ανώγεια. Ιδρύθηκε το 1984 στα πλαίσια  συνεργασίας τριών ιδρυμάτων: Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας, και Max - Planck Institut for Extraterrestrial Physics (Γερμανία). Εμπνευστής και πρώτος διευθυντής του Αστεροσκοπείου ήταν ο καθηγητής Ιωάννης Παπαμαστοράκης, ο οποίος και συντόνισε την ανάπτυξή του μέχρι το 2009, οπότε και συνταξιοδοτήθηκε ως Ομότιμος Καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης.

Ιστορικό 
Το 1985 διανοίχτηκε δρόμος μήκους 2.5 χλμ. προς την κορυφή του Σκίνακα και κατασκευάστηκε το πρώτο κτήριο - Αστεροσκοπείο, το οποίο από το 1986 στεγάζει τηλεσκόπιο κατόπτρου διαμέτρου 0.3μ. και εστιακού λόγου F 3.2. Τα επίσημα εγκαίνια του Αστεροσκοπείου έγιναν στις 12 Απριλίου 1986, από την Βάσω Παπανδρέου, τότε υφυπουργό Βιομηχανίας, Ενέργειας και Τεχνολογίας. Το 1988 αποπερατώθηκε ξενώνας 200 τ.μ. Και τα δύο κτήρια, όπως και μικρό κτήριο για τις γεννήτριες, είναι πετρόχτιστα - προσαρμοσμένα στο βραχώδες περιβάλλον. Η ουσιαστική λειτουργία του Αστεροσκοπείου άρχισε το 1987 μετά την εγκατάσταση ψηφιακής κάμερας CCD και φωτομετρικών φίλτρων. Παράλληλα με τη δημιουργία και την εξασφάλιση της λειτουργικότητας των εγκαταστάσεων στον Σκίνακα αναπτύχθηκε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και στο ΙΤΕ, στο Ηράκλειο η απαραίτητη υποδομή σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές για την επεξεργασία των αστρονομικών παρατηρήσεων.

Η επιτυχημένη εγκατάσταση και λειτουργία του πρώτου, πλην όμως με 0.3μ διάμετρο κατόπτρου, μικρού τηλεσκοπίου επιβεβαίωσε και τις άριστες συνθήκες που προσφέρει η κορυφή του Σκίνακα για αστρονομικές παρατηρήσεις υψηλής ποιότητας στην περιοχή της Μεσογείου. Έτσι, αποφασίσθηκε το 1990 στα πλαίσια της συνεργασίας των τριών ιδρυμάτων η επέκταση των εγκαταστάσεων με τη δημιουργία, τον Οκτώβριο του 1995, ενός μεγαλύτερου τηλεσκοπίου με κάτοπτρο διαμέτρου 1.3 μ. Το τηλεσκόπιο αυτό παρέμεινε το μεγαλύτερο στην Ελλάδα μέχρι το 2007 οπότε και εγκαινιάστηκε το τηλεσκόπιο 2.3μ Αρίσταρχος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. 

Το νέο κτήριο του τηλεσκοπίου 1.3μ είναι εξ ολοκλήρου μεταλλικό με θόλο διαμέτρου 8 μ. Το οπτικό σύστημα του τηλεσκοπίου είναι τύπου Ritchey-Chrétien, εστιακού λόγου F 7.6 με 45' μέγιστο αξιοποιήσιμο οπτικό πεδίο και κατασκευάστηκε από την Carl Zeiss AG της Γερμανίας. Το σύστημα στήριξης - οδήγησης του τηλεσκοπίου, το οποίο ελέγχεται όπως άλλωστε και η ταυτόχρονη περιστροφή του θόλου από Η/Υ, κατασκευάστηκε από την DFM Engineering (ΗΠΑ). Από το έτος 2000 η ηλεκτροδότηση των εγκαταστάσεων στο Αστεροσκοπείο του Σκίνακα γίνεται μέσω φωτοβολταϊκού πάρκου μέγιστης ισχύος 11kW, το οποίο φορτίζει ένα σύστημα μπαταριών χωρητικότητας ~ 120 kW · h. Επιπλέον, είναι διαθέσιμες και χρησιμοποιούνται σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης δύο γεννήτριες ισχύος 40kVA και 22kVA . 

Το 2006, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Tuebingen της Γερμανίας, εγκαταστάθηκε στον Σκίνακα ένα τρίτο τηλεσκόπιο με το όνομα "Γανυμήδης", με διάμετρο κατόπτρου 0.6 μ., το οποίο λειτουργεί με τηλεχειρισμό μέσω διαδικτύου και διαθέτει μεγάλο οπτικό πεδίο. To τηλεσκόπιο λειτούγησε μέχρι το 2013 οπότε λόγω κακών καιρικών συνθηκών ο παλαιός θόλος καταστράφηκε. Μετά τη διασφάλιση της απαραίτητης χρηματοδότησης από ανταγωνιστικά προγράμματα, και με την υποστήριξη του Πανεπιστημίου Κρήτης, κατασκευάστηκε νέο μεγαλύτερο κτήριο στη θέση του παλαιού με γρήγορο θόλο διαμέτρου 5.3μ από την Baader Planetarium. Τα ηλεκτρονικά του τηλεσκόπιου επίσης αναβαθμίστηκαν και η λειτουργία του ξεκίνησε και πάλι στις 16 Μαΐου 2022. 

Τα 25 χρόνια λειτουργίας του Αστεροσκοπείου γιορτάστηκαν σε ειδική τελετή στις 29 Μαΐου 2011. 

Στις 29 Σεπτεμβρίου 2019, με ευκαιρία τη συμπλήρωση 35 ετών λειτουργίας του Αστεροσκοπείου και την επέτειο 10 ετών από τη συνταξιοδότηση του Ιωάννη Παπαμαστοράκη, ο Πρύτανης του Πανεπιστημιου Κρήτης, στα πλαίσια επίσημης τελετής, ονόμασε προς τιμή του τον ξενώνα στο Αστεροσκοπείο Σκίνακα "Ξενώνας Ιωάννης Παπαμαστοράκης". 

Από το 2019, οπότε και άρχισε να λειτουργεί το νέο Ινστιτούτο Αστροφυσικής του ΙΤΕ, το Αστεροσκοπείο Σκίνακα υποστηρίζεται από το Ινστιτούτο Αστροφυσικής, στα πλαίσια νέου συμφώνου συνεργασίας ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και στο ΙΤΕ. 

Το 2021 το Αστεροσκοπείο Σκίνακα εντάχθηκε επίσημα στο πρόγραμμα «fibre in the sky» του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος.  

Επίσης με ευκαιρία την επέτειο των 35 ετών λειτουργίας του Αστεροσκοπείου στις 12 Απριλίου 2021, ένα αφιέρωμα στην ιστορία και τα πιο σημαντικά επιτεύγματά του παρουσιάστηκε στην εφημερίδα Νέα Κρήτη  από τον δημοσιογράφο Σταύρο Μουντουφάρη. 

Από την ίδρυσή του μέχρι και σήμερα η εύρυθμη λειτουργία του Αστεροσκοπείου Σκίνακα υποστηρίζεται καθοριστικά από τον Δήμο Ανωγείων και όλους τους κατοίκους της περιοχής, οι οποίοι το έχουν περιβάλει με την αγάπη τους και βοηθούν απτά στην επίλυση πληθώρας πρακτικών προβλημάτων που προκύπτουν.

Επιστημονικά Όργανα 
Ο τρέχον επιστημονικός εξοπλισμός του τηλεσκοπίου 1.3μ περιλαμβάνει:

 μειωτή εστιακής απόστασης (Focal Reducer) ο οποίος υπερδιπλασιάζει το οπτικό πεδίο του τηλεσκοπίου και επιτρέπει φασματοσκοπία χαμηλής ανάλυσης.
 σύστημα αυτόματης οδήγησης (Autoguider).
 τρεις ANDOR CCD κάμερες 2048x2048 pixels (13.5 μm/pixel) και μια βοηθητική CCD κάμερα 3072x2048pixels (9μm/pixel)
πλήρες σετ από στενά και ευρεία οπτικά φίλτρα
 κάμερα κοντινού υπέρυθρου με μεγάλο οπτικό πεδίο (7'x7') και σειρά φίλτρων
 οπτικό πολωσίμετρο (Robopol)

Διευθυντές 
Υπεύθυνοι για τη Διεύθυνση του Αστεροσκοπείου Σκίνακα, υπήρξαν οι ακόλουθοι:

 Καθηγητής Ιωάννης Παπαμαστοράκης, 1984-2009
 Καθηγητής Ιωσήφ Παπαδάκης, 2010-2019
 Καθηγητής Βασίλης Χαρμανδάρης, 2019 - σήμερα

Έρευνα

Τα κύρια τρέχοντα παρατηρησιακά προγράμματα του Αστεροσκοπείου του Σκίνακα περιλαμβάνουν:

 αλληλεπιδρώντες γαλαξίες, ενεργούς γαλαξιακούς πυρήνες
 πλανητικά νεφελώματα
 κατάλοιπα υπερκαινοφανών
διπλά συστήματα αστέρων των οποίων το ένα μέλος είναι Λευκός νάνος, Αστέρας νετρονίων ή Μελανή οπή
μελέτη του μαγνητικού πεδίου και της σκόνης στο Γαλαξία μας με οπτική πολωσιμετρία
μεταβλητότητα και μηχανισμοί επιτάχυνσης στοιχειωδών σωματιδίων και ιόντων σε πίδακες blazar

Το Αστεροσκοπείο Σκίνακα είναι το πλέον παραγωγικό σε ερευνητικά αποτελέσματα στην Ελλάδα, μια που δεδομένα από τα τηλεσκόπιά του έχουν συνεισφέρει μέχρι το τέλος του 2021 σε 254 δημοσιεύσεις, οι οποίες δημοσιεύτηκαν σε ερευνητικά περιοδικά με κριτές. Επιπλέον, παρατηρήσεις από το Αστεροσκοπείο έχουν χρησιμοποιηθεί για την ολοκλήρωση 15 διδακτορικών διατριβών.

Εκπαίδευση
Το Αστεροσκοπείο χρησιμοποιείται για την πρακτική εξάσκηση και τις διδακτικές ανάγκες των προπτυχιακών φοιτητών του Τμήματος Φυσικής  του Πανεπιστημίου Κρήτης, καθώς και για μεταπτυχιακά ερευνητικά προγράμματα. Επιπλέον, αδιάλειπτα από το 1996 κατά τους καλοκαιρινούς μήνες οργανώνονται τακτικές "Ανοιχτές βραδιές" στην διάρκεια των οποίων το κοινό μπορεί να επισκεφθεί τις εγκαταστάσεις του Αστεροσκοπείου και, καιρού επιτρέποντος, να παρατηρήσει μέσα από το τηλεσκόπιο των 1.3μ.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στα πλαίσια του Διεθνούς Έτους Αστρονομίας το 2009 και χρησιμοποιώντας αποκλειστικά φωτογραφίες από τα τηλεσκόπια του Αστεροσκοπείου, εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης λεύκωμα των κκ. Μ. Παλαιολόγου και Ι. Παπαμαστοράκη με τίτλο "Αστεροσκοπείο Σκίνακα: Με θέα το Σύμπαν".

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Επίσημη Ιστοσελίδα

Αστεροσκοπεία
Σκινακας
Πανεπιστήμιο Κρήτης
Νομός Ηρακλείου