Μπέντζιν

Το Μπέντζιν (πολωνικά: Będzin, γερμανικά: Bendzin, γίντις: בענדין‎) είναι πόλη στο Λεκανοπέδιο Ντονμπρόβα, στη νότια Πολωνία. Βρίσκεται στα υψίπεδα της Σιλεσίας, στον ποταμό Τσάρνα Πσέμσα (παραπόταμος του Βιστούλα). Παρόλο που αποτελεί μέρος του Βοεβοδάτου Σιλεσίας, το Μπέντζιν ανήκει στην ιστορική Ελάσσων Πολωνία και είναι μια από τις παλαιότερες πόλεις αυτής της επαρχίας. Το Μπέντζιν θεωρείται η πρωτεύουσα του Λεκανοπέδιου Ντονμπρόβα.

Η πόλη βρίσκεται στο Βοεβοδάτο Σιλεσίας από την ίδρυσή του το 1999. Πριν από το 1999, βρισκόταν στο Βοεβοδάτο Κατοβίτσε (1975–1999). Το Μπέντζιν είναι μια από τις πόλεις της αστικής περιοχής του Κατοβίτσε, πληθυσμού 2,7 εκατομμυρίων κατοίκων, και της ευρύτερης μητροπολιτικής περιοχής Άνω Σιλεσίας που κατοικείται από περίπου 5.294.000 κατοίκους. Ο πληθυσμός της ίδιας της πόλης είναι 58.639 κάτοικοι (2008).

Το Μπέντζιν βρίσκεται 12 χιλιόμετρα από το Κατοβίτσε και 4 χιλιόμετρα από το κέντρο του Σοσνόβιετς. Μαζί με τις Σοσνόβιετς, Ντομπρόβα Γκουρνίτσα, Τσέλαντζ, Βοϊκοβίτσε, Σουάφκουφ και Σιέβιες δημιουργούν το Λεκανοπέδιο Ντονμπρόβα, ένα ιδιαίτερα βιομηχανικό και πυκνοκατοικημένο μέρος της δυτικής Ελάσονος Πολωνίας. Το υψηλότερο σημείο της πόλης είναι το Όρος Αγίου Δωροθέου, στα 382 μέτρα ύψος πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και η έκταση της πόλης είναι 37,08 χλμ2.

Ετυμολογία 
Το όνομα Będzin πιθανότατα προέρχεται από το αρχαίο πολωνικό όνομα Beda ή Bedzan. Στο παρελθόν, η πόλη ονομαζόταν επίσης Banden, Bandin, Bandzien, Bondin, Bandzen, Bandzin, Badzin, Bendzin και Bendsburg (1939–1945).

Ιστορία 

Η πρώτη αναφορά του χωριού Μπέντζιν προέρχεται από το 1301, αλλά ένας οικισμός υπήρχε εδώ από τον 9ο αιώνα, που φρουρούσε την αρχαία εμπορική οδό από το Κίεβο προς τη Δυτική Ευρώπη. Στη δεκαετία του 1340, μια πόλη ιδρύθηκε εδώ, με τον Βασιλιά Καζίμιρ Γ΄ το Μέγα να χτίζει ένα πέτρινο ισχυρό σημείο. Στις 5 Αυγούστου 1358, το Μπέντζιν ενσωματώθηκε ως πόλη και έγινε βασιλική πόλη της Πολωνίας, διοικητικά τοποθετημένη στο Βοεβοδάτο Κρακοβίας στην Επαρχία Ελάσσονος Πολωνίας του Πολωνικού Στέμματος.

Την περίοδο των Γιαγκελόνων, το Μπέντζιν, που βρισκόταν στα σύνορα μεταξύ της Ελάσσονος Πολωνίας και της Σιλεσίας, ήταν ένα σημαντικό κέντρο εμπορίου. Το 1565, ο Βασιλιάς Σιγισμούνδος Β΄ Αύγουστος επέτρεψε στην πόλη να έχει πέντε αγορές την εβδομάδα και το 1589, στο Κάστρο του Μπέντζιν, πραγματοποιήθηκαν Πολωνικές- Αυστριακές διαπραγματεύσεις. Εκείνη την εποχή υπήρχε ήδη εδώ μια εβραϊκή κοινότητα. Το 1655, κατά τη διάρκεια του Κατακλυσμού, τόσο η πόλη όσο και το κάστρο καταστράφηκαν από τους Σουηδούς και το Μπέντζιν δεν συνήλθε από την καταστροφή για πολλά χρόνια. Μετά τον τρίτο διαμελισμό της Πολωνίας, το 1795 η πόλη προσαρτήθηκε από το Βασίλειο της Πρωσίας και συμπεριλήφθηκε στη νεοσύστατη επαρχία της Νέας Σιλεσίας. Το 1807 ανακτήθηκε από τους Πολωνούς και συμπεριλήφθηκε στο βραχύβιο Δουκάτο της Βαρσοβίας και το 1815 έγινε μέρος της ελεγχόμενης από τη Ρωσία Πολωνίας του Συνεδρίου.

Βιομηχανική επανάσταση 

Στα τέλη του 18ου αιώνα, στην περιοχή βρέθηκαν πλούσια κοιτάσματα άνθρακα. Τον 19ο αιώνα, το Μπέντζιν και τα περίχωρα του γνώρισαν μια περίοδο ταχείας εκβιομηχάνισης και αστικοποίησης. Νέοι οικισμοί και πόλεις ιδρύθηκαν και το Λεκανοπέδιο Ντονμπρόβα ιδρύθηκε στη νοτιοδυτική γωνία της Πολωνίας του Συνεδρίου. Το 1858, το Μπέντζιν απέκτησε την πρώτη του σιδηροδρομική σύνδεση, λόγω της κατασκευής της σιδηροδρομικής γραμμής Βαρσοβίας-Βιέννης. Η πόλη αυξήθηκε σε πληθυσμό και μέγεθος, όταν τα όρια των πόλεων επεκτάθηκαν περιλαμβάνοντας γειτονικούς οικισμούς. Κατά τη διάρκεια της Ιανουαριανής Εξέγερσης, τον Φεβρουάριο του 1863, το Μπέντζιν καταλήφθηκε από Πολωνούς αντάρτες μετά τη νίκη τους στη Μάχη του Σοσνόβιετς σε κοντινή απόσταση.

Ο σταθμός ηλεκτροπαραγωγής του Μπέντζιν άνοιξε το 1913.

Το Μπέντζιν αποκαταστάθηκε τελικά στην Πολωνία, όταν η χώρα ανέκτησε την ανεξαρτησία το 1918, μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στη Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία, το Μπέντζιν ήταν ένα σημαντικό κέντρο τοπικής διοίκησης και βιομηχανίας. Κατασκευάστηκαν νέος σιδηροδρομικός σταθμός, υδραγωγεία, σχολεία και γραφεία.

Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος 
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην Πολωνία, που πυροδότησε το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βέρμαχτ μπήκε στο Μπέντζιν στις 4 Σεπτεμβρίου 1939 και τις επόμενες μέρες οι Γερμανοί διέπραξαν τις πρώτες θηριωδίες στην πόλη. Στις 6 Σεπτεμβρίου, οι Γερμανοί δολοφόνησαν 20 Πολωνούς, και στις 9 Σεπτεμβρίου, δολοφόνησαν 100 Εβραίους, πυρπόλησαν τη συναγωγή και τα εβραϊκά σπίτια και στη συνέχεια, σε μια προσπάθεια να κατηγορήσουν τους Πολωνούς, συνέλαβαν και εκτέλεσαν 42 Πολωνούς. Ο ντόπιος Πολωνός ιερέας της ενορίας, Βιτσέντι Ζαβάντζκι, έσωσε μια ομάδα Εβραίων που γλίτωσαν από τη γερμανική σφαγή ανοίγοντάς τους τις πύλες της εκκλησίας της Αγίας Τριάδας και δίνοντάς τους καταφύγιο. Η γερμανική αστυνομία πραγματοποίησε μαζικές έρευνες σε σπίτια Πολωνών. Κάτοικοι του Μπέντζιν ήταν επίσης μεταξύ των Πολωνών που δολοφονήθηκαν στο Τσελίνι τον Ιούνιο του 1940.  Το Γκέτο του Μπέντζιν ιδρύθηκε από τη γερμανική κατοχική αρχή τον Ιούλιο του 1940. Κατά τη διάρκεια της κατοχής, το όνομα της πόλης άλλαξε σε γερμανική μορφή, Bendsburg (Μπέντσμπουργκ), και ήταν μέρος της Επαρχίας Άνω Σιλεσίας, ως πρωτεύουσα του Landkreis Bendsburg.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου η πόλη ήταν η βάση για μια ομάδα εργασίας (E716) αιχμαλώτων πολέμου από τη Βρετανία και την Κοινοπολιτεία, υπό τη διοίκηση του Stalag VIII-B/344 στο Γουαμπινοβίτσε (τότε ήταν γνωστό ως Lamsdorf [Λάμζντορφ]). Τον Ιανουάριο του 1945, καθώς οι σοβιετικοί στρατοί άρχισαν ξανά την επίθεσή τους και προχωρούσαν από τα ανατολικά, οι κρατούμενοι βάδισαν προς τα δυτικά στη λεγόμενη «Μεγάλη Πορεία» ή «Πορεία του Θανάτου». Πολλοί από αυτούς πέθαναν από το τσουχτερό κρύο και την εξάντληση. Οι τυχεροί έφτασαν αρκετά μακριά προς τα δυτικά για να απελευθερωθούν από τους συμμαχικούς στρατούς μετά από περίπου τέσσερις μήνες ταξιδιού με τα πόδια σε άθλιες συνθήκες. Τα βάσανά τους, αν και σοβαρά, ωχριούν σε σύγκριση με αυτά των Εβραίων του Μπέντζιν (βλ. παρακάτω). Το 1943-1944, οι Γερμανοί λειτούργησαν επίσης ένα υποστρατόπεδο του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Άουσβιτς στη σημερινή συνοικία Γουαγκίσα, στο οποίο κράτησαν και βασάνισαν από 300 έως και πάνω από 700 κρατούμενους ως εργάτες καταναγκαστικής εργασίας.

Τον Αύγουστο του 1943, καθώς οι Γερμανοί προσπάθησαν να συγκεντρώσουν τους τελευταίους Εβραίους που βρίσκονταν ακόμη στο Μπέντζιν, οι Εβραίοι αγωνιστές της αντίστασης οργάνωσαν μια ένοπλη εξέγερση που κράτησε αρκετές ημέρες. Ένας από τους ηγέτες ήταν μια γυναίκα, η Φρούμκα Πουοτνίτσκα, η οποία νωρίτερα ήταν μαχήτρια στη Βαρσοβία στην εξέγερση του γκέτο εκεί. Όλοι οι αντιστασιακοί σκοτώθηκαν στη δράση. Περισσότεροι από 1000 Εβραίοι του Μπέντζιν επέζησαν του πολέμου, σε αρκετούς από τους οποίους δόθηκε βοήθεια από ντόπιους Πολωνούς. 

Στις 27 Ιανουαρίου 1945, η πόλη κατελήφθη από τον Κόκκινο Στρατό. Στη συνέχεια, το κάστρο ξαναχτίστηκε και τώρα στεγάζει το Μουσείο Λεκανοπεδίου. Δημιουργήθηκαν νέες συνοικίες με πολυκατοικίες και άνοιξαν νέα εργοστάσια.

Εβραίοι στο Μπέντζιν 

Μέχρι τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το Μπέντζιν είχε μια ζωντανή εβραϊκή κοινότητα. Σύμφωνα με τη ρωσική απογραφή του 1897, από τον συνολικό πληθυσμό των 21.200 κατοίκων, οι Εβραίοι αποτελούσαν τους 10.800 (περίπου το 51% τοις εκατό). Σύμφωνα με την πολωνική απογραφή του 1921, η πόλη είχε μια εβραϊκή κοινότητα αποτελούμενη από 17.298 άτομα, ή το 62,1 τοις εκατό του συνολικού πληθυσμού της. Τον Σεπτέμβριο του 1939, ο Γερμανικός Στρατός (Βέρμαχτ) κατέλαβε αυτήν την περιοχή, ακολουθούμενος από τα αποσπάσματα θανάτου της Σούτσσταφφελ (Einsatzgruppen), τα οποία έκαψαν τη Συναγωγή του Μπέντζιν και δολοφόνησαν 200 Εβραίους κατοίκους. Το Γκέτο του Μπέντζιν δημιουργήθηκε το 1942. Τελικά, το καλοκαίρι του 1943, οι περισσότεροι Εβραίοι του Μπέντζιν εκτοπίστηκαν στο κοντινό γερμανικό στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς. Δεδομένου ότι το Μπέντζιν ήταν μια από τις τελευταίες πολωνικές κοινότητες που εκκαθαρίστηκαν, υπάρχει σχετικά μεγάλος αριθμός επιζώντων από εκεί και ανακτήθηκε μια εκτεταμένη συλλογή προσωπικών τους φωτογραφιών, προσφέροντας φωτογραφική εικόνα της προπολεμικής ζωής εκεί.

Μεταφορές 
Το Μπέντζιν βρίσκεται σε βολική τοποθεσία στη διασταύρωση δύο εθνικών οδών - της 94ης (Ζγκοζέλετς-Κρακοβία) και της 86ης (Κατοβίτσε-Βαρσοβία). Το Διεθνές Αεροδρόμιο Κατοβίτσε βρίσκεται 23 χιλιόμετρα μακριά, στο Πιζοβίτσε. Η πόλη είναι επίσης ένας σιδηροδρομικός κόμβος, όπου συναντώνται δύο συνδέσεις. Το Μπέντζιν έχει τρεις σιδηροδρομικούς σταθμούς (Będzin-Miasto, Będzin και Będzin-Ksawera) και βολικές συνδέσεις με λεωφορείο και τραμ με γειτονικές πόλεις. Η πρώτη γραμμή του τραμ άνοιξε εκεί το 1928. Εκείνη την εποχή ο ποταμός Μαύρος Πσέμσα που διασχίζει την πόλη ήταν επίσης σημαντικός συγκοινωνιακός κόμβος.

Αδελφοποιημένες πόλεις 
Ο Μπέντζιν είναι αδελφοποιημένο με τις:

  Μπας-Αμ, Γαλλία
  Ιζέβσκ, Ρωσία
  Καϊσαντόρις, Λιθουανία
  Τάταμπανια, Ουγγαρία

Παραπομπές

Πηγές 
 0-393-01670-6 
 Mary Fulbrook, A Small Town near Auschwitz: Ordinary Nazis and the Holocaust (Oxford University Press, 2012)

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Επίσημη ιστοσελίδα της πόλης Μπέντζιν (πολωνικά)
 Εβραϊκή Κοινότητα στο Μπέντζιν στο Virtual Shtetl
 Μνημείο στην εβραϊκή κοινότητα του Μπέντζιν
 Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Sławków, Sosnowiec
 http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryOther/MilitaryHistory/WWII/?view=usa&sf=toc&ci=9780199603305
 http://blog.oup.com/2012/08/bedzin-1942-2012-small-town-auschwitz/

Πόλεις του Βοεβοδάτου Σιλεσίας
Πόλεις της Πολωνίας
Βοεβοδάτο Κρακοβίας (14ος αιώνας-1795)
Κυβερνείο Πιότρκουφ
Βοεβοδάτο Κιέλτσε (1919-1939)
Τοποθεσίες του Ολοκαυτώματος στην Πολωνία