Σαγιάτ-Νοβά

Ο Σαγιάτ-Νοβά (αρμεν. Սայեաթ-Նովայ στην κλασική και Սայաթ-Նովա στη μεταρρυθμισμένη ορθογραφία, τουρκ. και περσ. سایات‌نوفا, γεωργ. საიათნოვა, 14 Ιουνίου 1712 – 22 Σεπτεμβρίου 1795) ήταν γεννημένος στη Γεωργία Αρμένιος ποιητής, μουσικός και βάρδος (ashugh, το αντίστοιχο του τροβαδούρου στις κοινωνίες του Καυκάσου). Το πραγματικό του όνομα ήταν Χαρουτιούν Σαγιατιάν. Ο Σαγιάτ-Νοβά συνέθεσε ποιήματα και τραγούδια σε τουλάχιστον τρεις διαφορετικές γλώσσες: την αρμενική, τη γεωργιανή και την αζερική. Τα περισσότερα από τα σωζόμενα τραγούδια του πάντως είναι στην τουρκοαζερική.

Το όνομα 
Αρκετές διαφορετικές ερμηνείες έχουν δοθεί για το όνομα «Sayat-Nova».  Μία εκδοχή το ερμηνεύει ως «Κύριος του τραγουδιού» (από την αραβική λέξη sayyid και την περσική λέξη nava) ή «Βασιλιάς των τραγουδιών». Μια άλλη το μεταφράζει ως «εγγονός του Σαγιάντ» (από το περσικό neve = εγγονός), ενώ μια τρίτη εκδοχή ως «Κυνηγός του τραγουδιού» (sayyad = κυνηγός). Ο Τσαρλς Ντώσετ (Charles Dowsett) ωστόσο θεωρεί όλες αυτές τις ερμηνείες μάλλον απίθανες και προτείνει τη σημασία «Νέος Καιρός» (από το αραβικό sa'at και το ρωσικό nova).

Βιογραφικά στοιχεία 
Η μητέρα του ποιητή ονομαζόταν Σάρα και είχε γεννηθεί στην Τιφλίδα. Ο πατέρας του ονομαζόταν Καραπέτ και είχε γεννηθεί είτε στο Χαλέπι, είτε στα Άδανα. Ο ποιητής γεννήθηκε επίσης στην Τιφλίδα. Από νεαρής ηλικίας ήταν επιδέξιος στη σύνθεση ποιημάτων, το τραγούδι και το παίξιμο του περσικού κεμεντζέ, του τσογκούρ, του λαούτου και του ταμπούρ., αλλά έχασε τη θέση του στη βασιλική αυλή όταν ερωτεύθηκε την αδελφή του βασιλιά, την Άννα. Πέρασε έτσι την υπόλοιπη ζωή του ως περιοδεύων βάρδος. Πάντως ήταν έγγαμος και η σύζυγός του, που ονομαζόταν Μαρμάρ, πέθανε το 1768, αφήνοντάς τον με τέσσερα τέκνα.

Νωρίτερα, το 1759, ο Σαγιάτ-Νοβά είχε χειροτονηθεί ιερέας της Αρμενικής Εκκλησίας. Με αυτή του την ιδιότητα υπηρέτησε σε μέρη όπως η Τιφλίδα και το Μοναστήρι του Χαγπάτ. Στο τελευταίο είχε αποσυρθεί, γέροντας πλέον, όταν σκοτώθηκε σε ηλικία 83 ετών από τον εισβάλλοντα στρατό του Σάχη της Περσίας Αγά Μοχάμεντ Χαν Κατζάρ. Ο ίδιος ο Αγά Μοχάμεντ απαίτησε από τον ονομαστό ποιητή να αλλαξοπιστήσει από Χριστιανός σε Μουσουλμάνο, κάτι το οποίο εκείνος αρνήθηκε, λέγοντας ότι ήταν ισοδύναμο του να «τουρκέψει» και διακηρύσσοντας ότι η πίστη του ήταν εκείνη της Αρμενικής Εκκλησίας, και ότι δεν ήταν δυνατόν να την απαρνηθεί. Για τον λόγο αυτόν εκτελέσθηκε πάραυτα με αποκεφαλισμό, παίρνοντας έτσι τον τίτλο του μάρτυρα - η Ορθόδοξη Εκκλησία θα τον κατέτασσε στους ιερομάρτυρες και νεομάρτυρες. Η σορός του τάφηκε στον αρμενικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στην Παλαιά Τιφλίδα, όπου και παραμένει μέχρι σήμερα.

Το έργο του 

Στην Αρμενία ο Σαγιάτ-Νοβά θεωρείται μεγάλος ποιητής, που συνεισέφερε σημαντικά στην αρμενική ποίηση και μουσική του αιώνα του. Παρά το ότι έζησε όλη τη ζωή του μέσα σε μια βαθιά θρησκευόμενη κοινωνία, το μεγαλύτερο μέρος των έργων του δεν έχουν θρησκευτικό θέμα και είναι γεμάτα ρομαντική εκφραστικότητα.

Περί τα 220 τραγούδια αποδίδονται στον Σαγιάτ-Νοβά, αν και πιθανώς είχε γράψει χιλιάδες. Η γλώσσα συγγραφής είναι η αρμενική, η γεωργιανή και η αζερική. Συνέθεσε ωστόσο και μερικά ποιήματα ανακατεύοντας και τις τρεις γλώσσες στο καθένα.

Οι πρώτες μεταφράσεις των αρμενικών ωδών του Σαγιάτ-Νοβά σε ευρωπαϊκή γλώσσα ήταν στη ρωσική και έγιναν από τον Βαλέρι Μπριούσοφ το 1916. Ακολούθησαν οι γεωργιανές του Ιωσήφ Γκρισασβίλι το 1918, οι πολωνικές του Λέοπολντ Λέβιν το 1961 και οι γαλλικές των Ελιζαμπέτ Μουραντιάν και Σερζ Βεντυρινί το 2006.

Στον πολιτισμό 

 Η αρμενική κινηματογραφική ταινία του 1968-1969 Το χρώμα του ροδιού (αρχικός τίτλος Sayat Nova, τίτλος με τον οποίο κυκλοφόρησε τελικώς μόνο στη Γαλλία) σε σκηνοθεσία Σεργκέι Παρατζάνωφ ακολουθεί τα βήματα του ποιητή από τα παιδικά του χρόνια, όταν έβαφε μαλλί, στον ρόλο του ως αυλικού και τέλος στη ζωή του ως ιερομόναχου. Δεν αποσκοπεί στο να δώσει μια βιογραφία του Σαγιάτ-Νοβά, αλλά είναι περισσότερο μια σειρά ταμπλό βιβάν αρμενικών παραδοσιακών ενδυμασιών, υφαντών και θρησκευτικών τελετών, που αναπαριστούν σκηνές και στίχους από τη ζωή και το έργο του ποιητή.
 Το 1997 κυκλοφόρησε ένα βιβλίο για τη ζωή και το έργο του ποιητή από τον Τσαρλς Ντώσετ (Charles Dowsett), υπό τον τίτλο Sayat'-nova, An 18th-century Troubadour: a Biographical and Literary Study.

Ονομάσθηκαν προς τιμή του 
 Η αρμενο-αμερικανική Ομάδα Χορού «Sayat Nova» της Βοστώνης
 Μία μεγάλη κεντρική οδός και μια σχoλή μουσικής στο Γερεβάν
 Μια λιμνούλα στο Μον Ορφόρ του Κεμπέκ
 Μια μάρκα αρμενικού μπράντι
 Εστιατόριο στη Στρήτερβιλ του Σικάγου, που λειτουργεί από το 1965
 Πρόσφατα (2020), ένα άρωμα των Dmitry Bortnikoff και Rajesh Balkrishnan

Χειρόγραφα

Παραπομπές

Πηγές
 Charles Dowsett: Sayatʻ-Nova, an 18th-century troubadour: a biographical and literary study, 1997, ISBN 90-6831-795-4
 Nikoghos Tahmizian: Sayat Nova and the Music of Armenian Troubadours and Minstrels (στην αρμενική), Drazark Press, Pasadena της Καλιφόρνιας 1995

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Ιστότοπος αφιερωμένος στον ποιητή
 Ο Σαγιάτ-Νοβά στο Armenianmusicarch.com
 Ερωτικό τραγούδι του σε αγγλική μετάφραση από την Alice Stone Blackwell
 Το λήμμα για τον ποιητή στην Encyclopædia Britannica

Αρμένιοι ποιητές
Αρμένιοι τραγουδιστές
Τροβαδούροι
Λαουτίστες
Χριστιανοί μάρτυρες θύματα ισλαμισμού