Hydrophilus piceus

Ο ύδρους (Hydrophilus piceus) είναι έντομο από την τάξη των κολεοπτέρων και την οικογένεια των Hydrophilidae, δηλαδή των φίλων του νερού.

Φτάνει τα πέντε εκατοστά  σε μήκος και έτσι είναι το μεγαλύτερο κολεόπτερο της Ευρώπης που ζει στο νερό. Στα χαρακτηριστικά του όπως η αναπνοή και η φροντίδα του για τα μικρά του, δείχνει μερικές πολύ ενδιαφέρουσες προσαρμογές στην υδάτινη ζωή. Οι βιότοποι όπου ζει γίνονται όλο και σπανιότεροι και γι´αυτό το λόγο σε πολλές χώρες το έντομο πια είναι προστατευμένο από το νόμο.

Ο Hydrophilus piceus ιδιαίτερα σε παλιότερα κείμενα ονομάζεται Hydrous piceus, από όπου προέρχεται και το Ελληνικό όνομά του. Το γένος  "Hydrous Linnaeus 1775" στη EuroFauna θεωρείται generic synonym με το "Hydrophilus Geoffroy 1762" .

Περιγραφή 
 
Το κολεόπτερο είναι θαμπό μαύρο με αποχρώσεις στο χρώμα ώριμης ελιάς. Οι κεραίες που έχουν χρώμα όπως το κεχριμπάρι, τελειώνουν σε σκούρο καστανό ρόπαλο, οι προσακτρίδες των στοματικών προσακτρίδων είναι επίσης  κεχριμπαρί χρωματισμένες (Εικόνα 2).

Το κεφάλι με το πρόνωτο όπως και το πρόνωτο με τα έλυτρα στη γραμμή επαφής τους, έχουν το ίδιο πλάτος. Έτσι, το πλήρες σώμα του εντόμου, όπως φαίνεται από πάνω, έχει σχήμα ωοειδές. Προς το πάνω τμήμα του, το κορμί είναι κυρτό με το πιο ψηλό σημείο να βρίσκεται στο πρώτο τρίτο των ελύτρων. Στο κάτω μέρος είναι κατά μήκος επίπεδο, με μια καρίνα στο θώρακα και στην κοιλία. Στο Η. piceus η καρίνα αυτή στην κοιλία είναι κοφτερή και όχι στρογγυλή όπως στο H. aterrimus. Κατά τα άλλα, τα δυο κολεόπτερα μοιάζουν πολύ. Με αυτό τον τρόπο δημιουργείται μια αεροδυναμική φόρμα, που όμως δεν είναι κατάλληλη για γρήγορο κολύμπι.

Στο H. piceus η καρίνα στο πρώτο μισό έχει ένα αυλάκι, όπως φαίνεται στη Εικόνα 2. Πίσω η καρίνα καταλήγει σε μυτερό κεντρί, που ξεπερνάει τους μηρούς του πισινού ποδιού (Εικόνα 3 δεξιά κάτω). Εάν κάποιος κρατήσει το κολεόπτερο στη χούφτα του χεριού του, αυτό με μια γρήγορη κίνηση του σώματός του προς τα πίσω, μπορεί να καταφέρει ένα ισχυρό τσίμπημα στην παλάμη.

Το κάθε έλυτρο έχει 8 σχετικά φανερές σειρές από σημεία, στο διάκενα των οποίων εμφανίζονται άλλα, άτακτα σημεία . Σε αντίθεση και πάλι με το H. aterrimus, το έλυτρο στην πίσω άκρη της ραφής έχει ένα πολύ μικρό αλλά μυτερό δόντι.

Μεταξύ κοιλίας και ελύτρων το έντομο έχει εργαλεία, που με το τρίψιμο του ενός μέρους στο άλλο προκαλούν ήχους. Με αυτούς τους ήχους το αρσενικό φωνάζει το θηλυκό, και αυτό απαντάει .

Οι Hydrophilidae ανήκουν στη σειρά οικογενειών των Palpicornia, που χαρακτηρίζονται από τις μακριές γναθικές προσακτρίδες. Στην Εικόνα 2 φαίνονται δεξιά κάτω από το μάτι η κεραία, πιο κάτω η μεγάλη γναθική προσακτρίδα που δείχνει προς τα κάτω και ακόμα πιο κάτω οι άκρες των χειλικών προσακτρίδων, που προβάλλουν μόνο λίγο κάτω από το κεφάλι. Οι γναθικές προσακτρίδες έχουν τέσσερα μέρη, το πρώτο που είναι μικρό, τα δυο ακόλουθα μακριά και λεπτά και το τελευταίο αμβλύ έχοντας το μισό μήκος του τρίτου. 

Οι γναθικές προσακτρίδες είναι πιο μεγάλες από τις κεραίες και εκτελούν και τις λειτουργίες αυτών ως όργανα αφής. 

Οι κεραίες (Εικόνα 4) έχουν 9 μέρη. Το πρώτο είναι μακρύ, το δεύτερο κωνοειδές και σχηματίζει μαστίγιο με τα ακόλουθα τρία. Τα τελευταία τέσσερα μέρη σχηματίζουν ένα ασαφές ρόπαλο, που μεταξύ πρώτου και δευτέρου μέρους υπάρχει ένα άρθρο για την κάμψη, και τα τελευταία τρία μέρη έχουν σχήμα κουταλιού έτσι ώστε μαζί να σχηματίζουν αυλάκι, που ανοίγει προς την πλευρά του κορμιού και περιστοιχίζεται από μικρές τρίχες.
 
Οι χειλικές προσακτρίδες έχουν τρία μέρη, το πρώτο μικρό και στρογγυλό, το δεύτερο κυλινδρικό και μακρύ, το τελευταίο κοντό και αμβλύ. 

Οι γναθικές και χειλικές προσακτρίδες ξεπροβάλλουν εμφανώς από το κορμί, ενώ οι κεραίες κρατιούνται πολύ κοντά σε αυτό, και εύκολα παραβλέπονται. Όποιος δεν ξέρει, μπορεί να περάσει τις γναθικές προσακτρίδες για κεραίες. 
Τα πάνω σαγόνια στη μύτη είναι κυρτά, βαθιά σχισμένα και στην εσωτερική πλευρά έχουν μικρά δόντια . Το κεφάλι είναι ευκίνητο προς όλες τις διευθύνσεις. Γι´αυτό μπορεί να αρπάζει σαλιγκάρια που κολυμπούν στην επιφάνεια του νερού χωρίς να αλλάζει την στάση του κορμιού, που συνήθως είναι περίπου οριζόντια. Μπορεί η προνύμφη να γέρνει το κεφάλι προς τα πίσω τόσο πολύ ώστε να μπορεί να τοποθετεί την λεία του στην ράχη του για να την φάει. Τα πόδια είναι πολύ απλά και όχι ειδικευμένα για κολύμβηση. Παρόλα αυτά το έντομο κολυμπάει καλά εξ αιτίας του μικρού βάρος και του ευλύγιστου κορμιού του.. Στην πίσω άκρη υπάρχουν σαρκώδη εξαρτήματα, που της δίνουν τη δυνατότητα να κρεμάει το κεφάλι κάτω από την επιφάνεια του νερού. 
Η προνύμφη μπορεί να παριστάνει τη νεκρή, υιοθετώντας μια κρεμαστή, χαλαρή στάση προς τα κάτω. Για προστασία επίσης μπορεί να εκκρίνει σκούρο υγρό που μυρίζει άσχημα και μαυρίζει το γύρω περιβάλλον, γεγονός που μπορεί να τη σώσει από κάποιον θηρευτή..
 
Η πλαγγόνα είναι ελεύθερου τύπου (Εικόνα 10 δεξιά), δηλαδή τα άκρα και το σώμα δεν περιβάλλονται από κοινό περίβλημα. Τα ποδιά, τα στοματικά μόρια, οι σύνθετοι οφθαλμοί, οι κεραίες και το αγκάθι είναι πια διακριτά. Σε κάθε πλευρά του κεφαλιού η πλαγγόνα κοντά στο πρόνωτο έχει διακλαδισμένα εξαρτήματα για να στιλβώνει με αυτά το εσωτερικό της σφαιρικής κοιλότητας όπου γίνεται η νύμφωση.

Βιολογία 

Στο καραβάκι, όπου το θηλυκό τοποθετεί τα αυγά, 16 με 18 μέρες αργότερα εκκολάπτονται οι προνύμφες. Παραμένουν εκεί μέχρι την πρώτη έκδυση. Οι προνύμφες σέρνονται στο έδαφος σε λίμνες, όπου το βάθος είναι μικρό. Κυνηγούν σαλιγκάρια του νερού. Οι μικρές προνύμφες  εισβάλλουν βαθιά στο εσωτερικό των οστράκων των σαλιγκαριών αυτών, ενώ οι μεγάλες μπορούν να σπάνε τα όστρακα για να φάνε το περιεχόμενο. Όπως τα περισσότερα ζώα που ζουν αρπακτικά, δεν είναι πολύ περιορισμένες στη λεία. Έχουν αναφερθεί προνύμφες που "τσακωνόταν" σοβαρά για κάποιο ποντίκι που πνιγόταν σε κανάλι. Περισσότερο τρώνε τα σαλιγκάρια του γένος Planorbis και του γένος Lymnaea. Αφού τα μυτερά σαγόνια τους δεν διαθέτουν κάποιο κανάλι για την έγχυση πεπτικών υγρών στο φαγητό τους, κάνουν εμετό στη λεία, όπως το ξέρουμε και από τα Carabidae. Αυτή η διαδικασία δεν θα ήταν αποτελεσματική στο νερό. Γι´αυτό οι προνύμφες κρατούν τη λεία πάνω από την επιφάνεια του νερού, όταν τρώνε. Ο χυλός, που δημιουργείται μέσω της επαφής με τα πεπτικά υγρά απορροφάται. Το έντομο έχει τρία προνυμφιακά στάδια, και μετά από 4 με 6 εβδομάδες, έρχεται το τελευταίο στάδιο, κατά το οποίο προετοιμάζει τις απαραίτητες διεργασίες για τη νύμφωση. Γι´αυτό το σκοπό οι προνύμφες μπορεί να περπατούν μερικά μέτρα στη στεριά μέχρι να βρουν αρκετά υγρό έδαφος, που όμως δεν μπορεί να βρίσκεται στα όρια του νερού και το χώμα του πρέπει να είναι αραιό. Εκεί σκάβουν μια τρύπα όπου γίνεται η νύμφωση. Στο τέλος του ίδιου χρόνου εκκολάπτονται τα κολεόπτερα και παραμένουν στην κουφάλα μέχρι η χιτίνη να σκληρύνει και να έχουν αποκτήσει το χρώμα του ενήλικου. Μετά διαρρηγνύουν την τρύπα, που αναγνωρίζεται εύκολα σαν σφαίρα από χώμα, χονδρή από έξω και πολύ λεία από μέσα. Πηγαίνουν στο νερό και εκεί κοντά στην όχθη τρώνε κυρίως νεκρά φυτά ή φυτά σε κατάσταση νέκρωσης. Υπάρχουν φωτογραφίες που δείχνουν το κολεόπτερο σε ψοφίμια μικρών ψαριών, αλλά αυτό φαίνεται να είναι μεγάλη εξαίρεση. Κολυμπώντας, το κολεόπτερο συνήθως χρησιμοποιεί τα πισινά πόδια το ένα μετά το άλλο, για γρήγορα κολύμβηση μπορεί να τα χρησιμοποιεί και ταυτόχρονα. Αφού τα έντομα το καλοκαίρι βρίσκονται σε ρηχά νερά, μπορούν να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο της ξηρασίας. Γι´αυτό την νύχτα κάνουν μακριές βόλτες πετώντας για να βρουν κατάλληλα νερά. Σε αυτά αποτραβιούνται από το φως. Τα κολεόπτερα μπορούν να φτάσουν σε ηλικία έως και τριών χρονών. Το χειμώνα παραμένουν στο νερό και γι´αυτό στις κρύες χώρες πρέπει να βρεθούν νερά αρκετά βαθιά ώστε ο πάγος να μη φτάνει στο βυθό. Η σύζευξη γίνεται την άνοιξη.

Βιότοπος 

Ο Hydrophilus piceus είναι παλαεαρκτικό είδος. Στην Ευρώπη τα βόρεια σύνορα βρίσκονται στη Νότια Αγγλία και στην Δανία. Τον συναντάμε και στη Νότια Αφρική, την Κοντινή Ανατολή μέχρι και τη Σιβηρία.
 
Προτιμά νερά που κατά τη διάρκεια του έτους δεν αποξηραίνονται, και που έχουν τουλάχιστον περιοχές με πολλά φυτά. Η ποιότητα του εδάφους δεν έχει καμιά σημασία για αυτά. Εφόσον στη διάρκεια του χρόνου οι απαιτήσεις τους σχετικά με το νερό αλλάζουν, συναντούμε το έντομο συχνότερα σε συστήματα νερών όπως π.χ. σε καλλιέργειες με ρύζι. Προτιμά χλιαρά νερά. Τον συναντάμε καμιά φορά και σε αλμυρά νερά, αλλά πιθανότατα, αυτό είναι απλά ένα αποτέλεσμα μάταιων πτήσεων. 

Στην Ελλάδα το έντομο απαντάται στη Στυμφαλία. Στις περιπτώσεις αυτές, μπορεί να βρεθεί σε μεγάλους αριθμούς. Η όχθη είναι γεμάτη με έλυτρα, ή κατά πολλά μέτρα το έδαφος μπορεί να είναι σκεπασμένο με εκατοντάδες κοιλότητες νύμφωσης.

Προστασία 

Ο Hydrophilus piceus δίνει ένα καλό παράδειγμα του πως για μια αποτελεσματική προστασία δεν αρκεί απλά να απαγορεύεται η συγκομιδή του είδους. Πρέπει να λαμβάνονται ειδικά μέτρα σχετικά με τις απαιτήσεις του κάθε είδους ξεχωριστά. Για παράδειγμα, ο Hydrophilus piceus προστατεύεται στη Γερμανία από το 1936, αλλά χωρίς αποτελέσματα. Αυτό δεν έχει συσχέτιση με τα πουλιά του νερού που τον τρώνε, γιατί και αυτά επίσης εξαφανίζονται.  

Οι αιτίες για την εξαφάνιση του εντόμου είναι η ρύπανση] του νερού, η απομόνωση των νερών όπου ζει και ή μεταμόρφωση της όχθης αυτών. 
 Η ρύπανση με υλικά που υποστηρίζουν τη βλάστηση των φυτών του νερού, όπως τα λιπάσματα που χρησιμοποιούνται στη αγρονομία, προκαλούν μείωση του οξυγόνου κατά την αποικοδόμηση των φυτών αυτών, που με την σειρά της προκαλεί τη μείωση του αριθμού των σαλιγκαριών που αποτελούν τη σπουδαιότερη τροφή των προνυμφών. Πειράματα τροφοδότησης με μικρά ψάρια αποδείχτηκαν αναποτελεσματικά, γιατί τα ψάρια που είναι λεία των μεγάλων προνυμφών, με την σειρά τους τρώνε τις μικρές προνύμφες και ανταγωνίζονται στην απόκτηση λείας με τις μεγάλες.
 Με την απομόνωση εννοούμε το γεγονός, πως από τους φυσικούς υδροβιότοπους, με την ανθρώπινη δραστηριότητα απομένουν μικρής ποικιλίας υδροβιότοποι (π.χ. για τουρισμό ή για καλλιέργεια με ειδικευμένα νερά). Το πιο δύσκολο είναι να εξασφαλιστούν οι απαιτήσεις του Hydrous για το βάθος. Αφού το κολεόπτερο χρειάζεται άλλοτε βαθιά και άλλοτε αβαθή νερά, μπορεί να γίνει αναγκαία η δημιουργία μικρών τεχνητών λιμνών. 
 Ο πιο εύκολος τρόπος προστασίας είναι η διαμόρφωση της όχθης. Δεν πρέπει να έχουν πολύ σκιά και το έδαφος δεν πρέπει να είναι πυκνό. Γι'αυτό τα δρομάκια και δρόμοι δεν πρέπει να περιορίζουν τη φυσική όχθη και επιπλέον δεν πρέπει να υπάρχουν πολλά δέντρα.
 
Επίσης δεν πρέπει να υποτιμήσουμε τον κίνδυνο, που αποτελεί η οδική κυκλοφορία για το έντομο. Τη νύχτα τα αργά έντομα έλκονται από τα φώτα των δρόμων και ακολουθώντας τα αυτοκίνητα, χάνονται. Και εδώ τις περισσότερες φορές είναι δύσκολο να βρεθούν κατάλληλα μέτρα..

Αναφορές 

Κολεόπτερα
Πανίδα της Ελλάδας
Έντομα της Ευρώπης