Λουίτζι Μορέτι (αρχιτέκτονας)

Ο Λουίτζι Μορέτι (Luigi Walter Moretti) (2 Ιανουαρίου 1907– 14 Ιουλίου 1973) ήταν Ιταλός αρχιτέκτονας. Ξεκίνησε να εργάζεται την δεκαετία του 30, κυρίως στην Ιταλία. Μερικά από τα έργα του είναι το συγκρότημα Watergate στην Ουάσιγκτον DC και στη Ρώμη η Ακαδημία Ξιφασκίας και το σπίτι Il Girasole ("The Sunflower"). Ίδρυσε το Ινστιτούτου Επιχειρησιακής Έρευνας και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών Πολεοδομίας, όπου ανέπτυξε την έρευνά του στην ιστορία της αρχιτεκτονικής και στην εφαρμογή αλγοριθμικών μεθόδων στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Είναι αναγνωρισμένος ως ο εφευρέτης της παραμετρικής αρχιτεκτονικής.

Καριέρα

Εκπαίδευση και ακαδημαϊκή καριέρα 
Γεννήθηκε στην οδό Napoleone III, στον λόφο Esquiline, στο διαμέρισμα όπου έζησε σχεδόν όλη του τη ζωή.   Ήταν γιος του Luigi Rolland (1852–1921), μηχανικού και αρχιτέκτονα, με σημαντικότερο έργο του το Teatro Adriano, και της Maria Giuseppina Moretti Αποφοίτησε από το Collegio San Giuseppe - Istituto De Merode και το 1925 ξεκίνησε τις σπουδές του στη Βασιλική Σχολή Αρχιτεκτονικής της Ρώμης.   Το 1929, αποφοίτησε με άριστα, με ένα έργο για ένα κολέγιο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης Rocca di Papa, με το οποίο κέρδισε το βραβείο Giuseppe Valadier.

Μετά τις σπουδές του, το 1931 κέρδισε μια τριετή υποτροφία για Ρωμαϊκές Σπουδές, που ιδρύθηκε από το Κυβερνείο της Ρώμης και τη Βασιλική Σχολή Αρχιτεκτονικής. Με αυτή την υποτροφία συνεργάστηκε με τον αρχαιολόγο, ιστορικό τέχνης Corrado Ricci, στην οργάνωση των περιοχών ανατολικά και βόρεια της Trajan's Market. Εκείνα τα χρόνια, εργάστηκε και ως βοηθός καθηγητή του Vincenzo Fasolo (αρχιτέκτονας του Λυκείου Mamiani και της γέφυρας Duca d'Aosta, αμφότερες στη Ρώμη) και του Gustavo Giovannoni, στην έδρα των αναστηλώσεων.

Δραστηριότητα στην οικοδομική και αστική ανάπτυξη 

Το 1932, ο Moretti συμμετείχε σε διαγωνισμούς για την πολεοδομία της Βερόνας, της Περούτζια και της Φαέντσα, στους οποίους κέρδισε τη δεύτερη θέση. Επίσης, συμμετείχε σε διαγωνισμό για ένα συγκρότημα δημοτικών σπιτιών στη Νάπολη.

Την επόμενη χρονιά, μετά το τέλος της πανεπιστημιακής σταδιοδρομίας, μαζί με τους Giulio Pediconi, Mario Paniconi και Mario Tufaroli, πήραν μέρος στην πέμπτη Triennale di Milano με ένα έργο για μια εξοχική κατοικία. Εκείνη την χρονιά γνώρισε επίσης τον Renato Ricci, τότε πρόεδρο της Opera Nazionale Balilla (ONB), ο οποίος, την επόμενη χρονιά, διόρισε τον Moretti ONB τεχνικό διευθυντή, διαδεχόμενος τον Enrico Del Debbio. Με αυτή την ιδιότητα ο Moretti σχεδίασε μερικά από τα κέντρα νεότητας του ONB και του Gioventù Italiana del Littorio: το 1933 στην Piacenza  και στη Ρώμη, το 1934 στο Trecate, το 1935 ένα κέντρο γυναικών στην Piacenza και το 1937 άλλο ένα κέντρο νεότητας στο Ουρμπίνο. Επίσης, έργο του ήταν μέρος της αρχιτεκτονικής εκδήλωσης στον διαγωνισμό τέχνης στους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936.

Το 1937 ανέλαβε τον σχεδιασμό του ρυθμιστικού σχεδίου του Foro Mussolini (μετονομάστηκε σε Foro Italico μετά τον πόλεμο), όπου δημιούργησε κάποια από τα κορυφαία έργα του, όπως την Ακαδημία ξιφασκίας, το γυμναστήριο Duce (και τα δύο το 1936) και το κελί μνήμης (το 1940).

Επιπρόσθετα, είναι ο κύριος σχεδιαστής του Φόρουμ, το οποίο εμπλουτίστηκε με την πλατεία της Αυτοκρατορίας και το Στάδιο των Κυπαρισσιών το 1937 (το 1953 και το 1990 επεκτάθηκε από άλλους αρχιτέκτονες για να γίνει το Stadio Olimpico).

Τα έργα του Moretti δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Architecture .

Εκείνη την εποχή συμμετείχε στον διαγωνισμό για την ανέγερση του Palazzo Littorio (Casa del Fascio), έργο που επικρίθηκε σκληρά από το περιοδικό Casabella και γενικότερα από την προοδευτική ιταλική αρχιτεκτονική κουλτούρα.

Το 1938 συμμετείχε στη σχεδίαση του E42 (Esposizione 1942), το οποίο έπειτα άλλαξε σε EUR (Esposizione Universale Romana) που προορίζεται για την παγκόσμια έκθεση της Ρώμης. Ο Moretti (μαζί με τους Fariello, Muratori και Quaroni) κέρδισε τον διαγωνισμό για το σχεδιασμό της Αυτοκρατορικής Πλατείας (σήμερα Piazza Guglielmo Marconi). Το μεγάλο κτίριο μπροστά στην πλατεία δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, όμως μετά τον πόλεμο τα κτίρια που είχαν ολοκληρωθεί χρησιμοποιήθηκαν για τον "Ουρανοξύστη της Ιταλίας (Grattacielo Italia)" του Luigi Mattioni.

Την περίοδο μεταξύ 1942- 1945 ο Moretti απουσίαζε από τα δρώμενα. Εμφανίστηκε πάλι το 1945, συνελήφθη για συνεργασία με το φασιστικό καθεστώς και φυλακίστηκε για μικρό διάστημα στη φυλακή του San Victor, όπου συνάντησε τον κόμη Adolfo Fossataro. Μετά την απελευθέρωση του, τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, ίδρυσε την εταιρεία Cofimprese.

Η μεταπολεμική περίοδος 

Στην Cofimprese, εργάστηκε για την ανάπτυξη κτιρίων σπιτιών-ξενοδοχείων.  Το αρχικό σχέδιο περιλάμβανε 20 ξενοδοχεία, από τα οποία μόνο τα τρία χτίστηκαν πριν τη διάλυση της εταιρείας, το 1949. Επίσης, στο Μιλάνο με την Cofimprese, σχεδίασε ένα συγκρότημα μεταξύ Corso Italia και Via Rugabella .

Το σπίτι Il Girasole ("The Sunflower") που σχεδιάστηκε το 1949 και χτίστηκε το 1950 στο viale Bruno Buozzi (κοντά στη via Parioli) στη Ρώμη, είναι ένα από τα πιο γνωστά έργα εκείνης της εποχής και θεωρείται πρώιμο παράδειγμα μεταμοντέρνας αρχιτεκτονικής. Το κτίριο αναφέρεται επίσης στο δοκίμιο του Robert Venturi, Complexity and Contradiction in Architecture ως παράδειγμα διφορούμενης αρχιτεκτονικής, το οποίο βρίσκεται μεταξύ παράδοσης και καινοτομίας.  Σύμφωνα με τον Ελβετό θεωρητικό της αρχιτεκτονικής Stanislaus von Moos, το σπίτι Vanna Venturi, ένα από τα κορυφαία έργα του Venturi, στα σπασμένα του αετώματα "ανακαλεί τη «δυαδικότητα» της πρόσοψης της πολυκατοικίας του Luigi Moretti στη Via Parioli στη Ρώμη".

Στη συνέχεια ο Moretti σχεδίασε βίλες για επιφανείς ηγεμόνες, συμπεριλαμβανομένης της La Villa Saracena (1954),  για τον πρώην διευθυντή της εφημερίδας Il Messaggero της Ρώμης, Francesco Malgeri. στη Santa Marinella.

Όχι μόνο αρχιτεκτονική 
Το 1950, εξέδωσε το περιοδικό Space, Review of Arts and Architecture (εκδόθηκε μέχρι το 1953) αναζητώντας μια σύνδεση μεταξύ των διαφορετικών μορφών τέχνης (από την αρχιτεκτονική στη γλυπτική, από τη ζωγραφική μέχρι τον κινηματογράφο και το θέατρο), ξεκινώντας, όχι τυχαία, το πρώτο τεύχος με τίτλο «Εκλεκτικισμός και γλωσσικές μονάδες». Το περιοδικό διοικήθηκε και γράφτηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου από τον ίδιο, που το συνέδεσε με τα αποτελέσματα της έρευνας του, σχετικά με αφηρημένες μορφές στη γλυπτική μπαρόκ, την ασυνέχεια του χώρου σε έργα του Καραβάτζιο και δομές και ακολουθίες χώρων. Ο Moretti ήταν διευθυντής σύνταξης και αρχισυντάκτης. Το περιοδικό, που τυπώθηκε στο Μιλάνο, πρώτα από τους τυπογράφους E. Barigazzi και έπειτα από τον Lucini, ήταν μικρής διάρκειας, με περιορισμένη παραγωγή μόνο επτά αριθμών. Το 1959 κυκλοφόρησε ένα τεύχος αφιερωμένο στον γλύπτη Pietro De Laurentiis. Τον Απρίλιο του 1963 δημοσιεύτηκε στη Διαστημική Δομή των συλλογών δοκιμίων και το 1964 τη σύγχρονη έννοια λέξεων που συνδέονται με τον όρο «αρχιτεκτονική». Τον Ιούλιο του 1968, δημοσιεύτηκε ένα άρθρο  στο δοκίμιο "Capogrossi" αφιερωμένο στον διάσημο Ρωμαίο ζωγράφο.

Το 1954, ο Moretti ίδρυσε μια γκαλερί τέχνης, γνωστή και ως space, στη Ρώμη. Επιπλέον, ήταν στενός συνεργάτης του Γάλλου κριτικού τέχνης και θεωρητικού Michel Tapié, με τον οποίο ίδρυσε το 1960 το Διεθνές Κέντρο Αισθητικής Έρευνας στο Τορίνο της Ιταλίας, ένα κέντρο που λειτούργησε μέχρι το 1987, μετά τον θάνατο του Tapié. 

Ο Moretti είχε την τάση να συλλέγει έργα, πράγμα που δείχνει την αγάπη του για την τέχνη. Πιο συγκεκριμένα, τα έργα που έβρισκε περισσότερο ενδιαφέροντα ήταν εκείνα του 17ου αιώνα και της αρχαιότητας.

Το SGI και το IRMOU 
Το 1957 έγινε σύμβουλος της Società Generale Immobiliare (SGI) για την οποία σχεδίασε, εκτός των άλλων, τα κτίρια στην κορυφή του EUR. Εκείνη την χρονιά, σε συνεργασία με τον Δήμο της Ρώμης και το Υπουργείο Δημοσίων Έργων, δούλεψε σε έργα για το αναπτυξιακό σχέδιο της Ρώμης (δεν εγκρίθηκε ποτέ) και το Αρχαιολογικό Πάρκο, από τα οποία προέκυψε η αντιπαράθεση με τους Bruno Zevi και L' Espresso για τον αφανισμό της Αππίας.

Επιπλέον, το 1957, ίδρυσε το Ινστιτούτο Επιχειρησιακής Έρευνας και Εφαρμοσμένων Μαθηματικών Πολεοδομίας (IRMOU) με κύριο στόχο τη συνέχιση των μελετών της παραμετρική αρχιτεκτονική, μια καινούργια προσέγγιση βασισμένη στην εφαρμογή μαθηματικών θεωριών στον σχεδιασμό και προέβλεψε τη χρήση υπολογιστικών μεθόδων που σημάδεψαν τη διαδικασία αρχιτεκτονικού σχεδιασμού της δεκαετίας του 2010.

Μελέτησε νέες σχέσεις διαστάσεων στον αρχιτεκτονικό χώρο και την αστική περιοχή, που σχετίζονται με το σχεδιασμό του Δομημένου Περιβάλλοντος, με μαθηματική ανάλυση, όπως ο Le Corbusier είχε μελετήσει το Modulor και τη χρυσή τομή. Τις συγκεκριμένες μελέτες παρουσίασε σε μια μεγάλη επιστολή στον Τύπο, στην XIII Triennale di Milano, το 1960 .

Το 1958, σχεδίασε μεγάλες γειτονιές, συμπεριλαμβανομένου του CEP στο Λιβόρνο. Το 1958 ο Moretti έλαβε μέρος μαζί με τους Adalberto Libera, Vittorio Cafiero, Amedeo Luccichenti και Vincenzo Monaco στο έργο του Ολυμπιακού Χωριού στη Ρώμη που σχεδιάστηκε για την XVII Ολυμπιάδα που ήταν προγραμματισμένη για το 1960. Ο σχεδιασμός του χωριού κέρδισε το 1961 το Prix IN/ARCH 1961 για το καλύτερο επίτευγμα στην περιοχή του Λάτσιο .

Επίσης, ο Moretti ήταν ο γενικός συντονιστής έργου για τον πολεοδομικό σχεδιασμό και το σχεδιασμό της οικιστικής περιοχής "Quartiere INCIS Decima" στη Zona Z. XXVII Torrino της Ρώμης. Οι Vittorio Cafiero, Ignazio Guidi, Adalberto Libera αποτελούσαν την ομάδα σχεδιασμού. Το συγκρότημα στέγασης της INCIS (Istituto nazionale per le case degli impiegati statali - Εθνικό Ινστιτούτο Στέγασης Κρατικών Υπαλλήλων) πραγματοποιήθηκε εν μέρει την περίοδο 1960- 1966.

Εκείνη την περίοδο ο Moretti είχε μεγάλη επιρροή στις εργασίες του πολεοδομικού σχεδίου της Ρώμης, το οποίο το Δημοτικό Συμβούλιο ενέκρινε στις 18 Δεκεμβρίου 1962.

Η Παραμετρική Αρχιτεκτονική του Moretti 
Δύο χρόνια πριν από το θάνατό του, ο Moretti περιέγραψε την έννοια της Παραμετρικής Αρχιτεκτονικής σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο Moebius.  Σε αυτό, αναφέρει μια νέα αρχιτεκτονική που θα όριζε αυστηρά την μορφή μέσω της μαθηματικής λογικής, των τεχνικών του υπολογιστή και των μεθόδων της επιχειρησιακής έρευνας, η οποία θα μπορούσε να ξεπεράσει την εμπειρική κατάσταση της τρέχουσας αρχιτεκτονικής. 

Ο Moretti απαρίθμησε 8 σημεία που ορίζουν την παραμετρική αρχιτεκτονική: 

 Απόρριψη εμπειρικών αποφάσεων.
 Αξιολόγηση των παραδοσιακών φαινομένων ως αντικειμενικών γεγονότων με βάση την αλληλεξάρτηση εκφραστικών, κοινωνικών και τεχνικών αξιών.
 Ακριβής και πλήρης ορισμός των αρχιτεκτονικών θεμάτων.
 Αντικειμενική παρατήρηση όλων των προϋποθέσεων (παραμέτρων) που σχετίζονται με το αρχιτεκτονικό θέμα και προσδιορισμό των ποσοτικών τους τιμών.
 Ορισμός των σχέσεων μεταξύ των τιμών των παραμέτρων.
 Αναγκαιότητα διαφορετικών δεξιοτήτων και επιστημονικών μεθοδολογιών σύμφωνα με τα κριτήρια της επιχειρησιακής έρευνας για τον καθορισμό των προϋποθέσεων και των ποσοτήτων τους.
 Επιβεβαίωση της ελευθερίας του Αρχιτέκτονα στην απόφαση και στην έκφραση, μόνο εφόσον δεν επηρεάζει τα χαρακτηριστικά που καθορίζονται από τις αναλυτικές έρευνες.
 Έρευνα των αρχιτεκτονικών μορφών προς μια μέγιστη, άρα οριστική, ακρίβεια των σχέσεων στη γενική «δομή» τους.

Τα τελευταία έργα 

Το 1962, σχεδίασε για την General Real Estate, το συγκρότημα Watergate (έδωσε το όνομά του στο ομώνυμο πολιτικό σκάνδαλο του 1972, στις Ηνωμένες Πολιτείες) στην Ουάσιγκτον, καθώς και τον Πύργο του Χρηματιστηρίου (Tour de la Bourse) στο Μόντρεαλ του Κεμπέκ.

Το 1963, κατέκτησε πάλι το βραβείο IN/ARCH 1963 για το καλύτερο επίτευγμα στο Λάτσιο, με τη μελέτη του σχεδιασμού δύο δίδυμων κτιρίων για την Esso (Exxon) στο EUR στη Ρώμη. Το 1964, του απονεμήθηκε το Μετάλλιο για την προσφορά του στην εκπαίδευση, τον πολιτισμό και την τέχνη από τον Πρόεδρο Antonio Segni .

Το 1965, ανέπτυξε μια γόνιμη σχέση με τον Consulting Group Le Condotte (αργότερα συγχωνεύθηκε με την Italstat), αναλαμβάνοντας τον σχεδιασμό και την υλοποίηση της επανεγκατάστασης του Thermal Boniface VIII Fiuggi, της Metropolitana di Roma στον κορμό του σταθμού Termini στη Via Ottaviano στο Prati, που άνοιξε το 1980. Για το υπόγειο στη Ρώμη, σχεδίασε την τρέχουσα αυτοκινητοβιομηχανία και την υπόγεια γέφυρα που άνοιξε το 1972, με το όνομα Ponte Pietro Nenni. Άλλο ένα έργο του είναι ο υπόγειος χώρος στάθμευσης δύο χιλιάδων θέσεων στη Villa Borghese, που άνοιξε το 1973.

Η συμμετοχή στο International Conference on Michelangelo's Studies (1964) με το δοκίμιο "The ideal structures of Michelangelo's architecture and of Baroque" τον οδήγησε να δοκιμάσει μια άλλη δημιουργική εμπειρία. Το 1964, δημιούργησε μια ωριαία βιογραφική ταινία για τον Michelangelo Buonarroti, "Michelangelo: The Man With Four Fouls", σε σενάριο και σκηνοθεσία Charles Conrad, επιχορηγούμενο από την ιταλική κυβέρνηση. Η ταινία έλαβε το Lion of St. Mark's Art Film Prize στο Φεστιβάλ Βενετίας την ίδια χρονιά.    

Την περίοδο 1967–1968, κέρδισε το βραβείο Antonio Feltrinelli της Accademia Nazionale dei Lincei  και ανέλαβε τον σχεδιασμό ενός ιερού Tabgha στη λίμνη Τιβεριάδα στους Αγίους Τόπους. Το έργο εγκρίθηκε από την Αγία Έδρα, αλλά οι εργασίες δεν ξεκίνησαν λόγω της τεταμένης κατάστασης μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστινίων που σύντομα ξέσπασε σε πόλεμο. 

Το 1968 παντρεύτηκε τη Μαρία Τερέζα Αλμπάνη.

Το επόμενο έτος, το 1969 βρήκε δουλειά στις αραβικές χώρες, ειδικά στο Κουβέιτ (όπου σχεδίασε τα κεντρικά γραφεία Bedouin Engineering Club and Houses) και στην Αλγερία (Hotel El-Aurassi και Complex Club des Pins, και έναν αριθμό των σχολείων και κατοικιών).

Το 1971, σχεδίασε νέα κτίρια (με τους Vosbeck, Vosbeck, Kendrick & Redinger), για την General Real Estate, συμπεριλαμβανομένου του οικιστικού κέντρου στην Αλεξάνδρεια της Βιρτζίνια στον ποταμό Potomac, ενός οικιστικού κέντρου στο Rocquencourt του Παρισιού, ενός νέου ουρανοξύστη ως προσάρτημα στην προηγούμενη υλοποίηση του 1961 του  Πύργου Χρηματιστηρίου (Tour de la Bourse) στο Μόντρεαλ. Την χρονιά εκείνη, έπειτα από αίτημα του ισπανικού Υπουργείου Πληροφοριών και Τουρισμού, ο Moretti οργάνωσε μια μονογραφική έκθεση με έργα του, στο πλαίσιο της I Διεθνούς Έκθεσης Κατασκευών και Δημοσίων Έργων, στηΜαδρίτη: παρουσίασε 21 έργα με φωτογραφίες, μοντέλα και μια προσωπική επιλογή υλικών και την εφαρμογή τους. 

Πέθανε το 1973 από καρδιακή ανεπάρκεια ενώ δούλευε.

Βραβεία 

 1957 Premio Nazionale di Architettura Giovanni Gronchi, ιδρύθηκε από την Accademia di San Luca
 1959 Premio Faggio d'Oro (Premio Vallombrosa ) για δραστηριότητες στον τομέα της προστασίας του τοπίου
 1960 Medaglia d' oro per le professioni liberali e l' arte
 1964 Medaglia d'oro di benemerenza della scuola, della cultura e dell'arte από τον Πρόεδρο της Ιταλίας
 1964 Εκλέγεται ακαδημαϊκός της Accademia di San Luca
 1964 Διορίζεται επίτιμο μέλος του Αμερικανικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτόνων
 1967 Prix d'Excellence Design Canada
 1968 Βραβείο Antonio Feltrinelli, που απονέμεται μία φορά κάθε πέντε χρόνια από την Accademia dei Lincei

Βιβλιογραφικές αναφορές

Περαιτέρω ανάγνωση 

 Guendalina Salemi, «Τα λουτρά Bonifacio VIII του Luigi Moretti στο Fiuggi», επιμέλεια Ilios, Ρώμη, 2016
 Antonella Greco, Gaia Remiddi, «Luigi Moretti. Οδηγός για τα ρωμαϊκά έργα» Palombi editore, Ρώμη, 2006
 Nizzi Alexandra, Marco Giunta, «Luigi Moretti. Πειραματικό σπίτι Balilla στο Foro Mussolini. The House of Arms Before the House of Weapons», Aracne Editrice, Ρώμη, 2006
 Cecilia Rostagno, "Luigi Moretti. 1907-1973", Electa, Μιλάνο, 2008
 Μπρούνο Ράιχλιν, Λετίθια Τεντέσκι, «Λουίτζι Μορέτι. Razionalismo e trasgressività tra barocco e informale», Electa, Μιλάνο, 2010

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Architetto  made by ' Central State Archives on the Centary of the architect, περιέχει Περίληψη, βιβλιογραφία, έγγραφα και βίντεο
 Αρχιτέκτονες στο Τμήμα Κληρονομιάς και Πολιτισμού
 Μορέτι Λουίτζι . Ιστοσελίδα Fascismo - Architettura - Arte / Arte fascista
 Βιογραφία
 Έκθεση σεμιναρίου
 κείμενο Αρχιτέκτων
 GIL Ρώμη: μοντέρνα αρχιτεκτονική και σύγχρονη χρήση
 αρχιτέκτονας Luigi Moretti του εικοστού αιώνα
 Κριτική της έκθεσης «Luigi Moretti architetto. Dal razionalismo all'informale"

Ιταλοί αρχιτέκτονες