Ιερά δάση της Ηπείρου

Στην ελληνική ύπαιθρο η ιερότητα εγγράφεται στο χώρο με τη μορφή αιωνόβιων μοναχικών δέντρων ή συστάδων δίπλα σε ξωκλήσια ή εικονίσματα. Επιπλέον η κάθε κοινότητα στο Ζαγόρι και στην Κόνιτσα βρέθηκε ότι διατηρούσε μεγαλύτερες δασικές εκτάσεις βάσει ενός ιδιαιτέρου καθεστώτος διαχείρισης συνδεόμενο κυρίως με λειτουργικές ανάγκες των κοινοτήτων. Τα ιερά αυτά δάση συνδέονται με απαγορεύσεις και κυρίως με τον φόβο ότι η κοπή των δέντρων τους μπορεί να επιφέρει τιμωρίες υπερφυσικού χαρακτήρα.

Έννοια 
Συνήθως πρόκειται για δάση που προφυλάσσουν οικισμούς από φυσικές καταστροφές ή σχετίζονται με φυσικούς πόρους που η κοινότητα διαφυλάττει, επειδή είναι σημαντικοί για την επιβίωσή της. Κάποια διατηρούν εντός της έκτασής τους εκκλησίες, ξωκλήσια ή εικονίσματα τα οποία συνδέονται με λατρευτικούς σκοπούς. Σήμερα τέτοιες περιοχές κατατάσσονται στους Ιερούς Φυσικούς Τόπους του πλανήτη (Sacred Natural Sites), που ορίζονται ως τόποι με ιδιαίτερη πνευματική σημασία για παρακείμενες κοινότητες, αλλά και ως τόποι ιδιαίτερης βιοπολιτισμικής αξίας, σημαντικοί παγκοσμίως, τόσο για την πολιτισμική πολυμορφία όσο και τη βιοποικιλότητα, ιδιαίτερα λόγω των φυσικών οργανισμών που σχετίζονται με αιωνόβια δέντρα ή δάση.

Τον Ιούλιο του 2014, έπειτα από πρόταση του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και με την υποστήριξη των Δήμων Ζαγορίου και Κόνιτσας και άλλων συλλογικοτήτων, τα ιερά δάση των χωριών του Ζαγορίου και της Κόνιτσας εντάχθηκαν στο Εθνικό Ευρετήριο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. 

Τα ιερά δάση της Ηπείρου έχουν λάβει τον χαρακτηρισμό αυτόν επειδή είναι αφιερωμένα είτε στην κεντρική εκκλησία του χωριού στο οποίο ανήκουν, είτε σε κάποια εκκλησία εντός του. Σε κάποια από τα δάση συναντώνται ξωκλήσια, στα οποία πραγματοποιούνται θρησκευτικές τελετές και εκδηλώσεις. Οι κάτοικοι των κοντινών οικισμών αποφεύγουν την υλοτόμηση σε αυτές τις περιοχές επειδή φοβούνται την τιμωρία από τις υπερφυσικές δυνάμεις. Οι παραδόσεις αναφέρουν πως άγιοι εμφανίζονται ως τιμωροί και οι κάτοικοι τους παρακαλούν για συγχώρεση. Στην περίπτωση αφορισμένων δασών,υπάρχουν κατάρες για κακοτυχία,υλικές καταστροφή,θάνατο ή καταδίκη της ψυχής του παραβάτη στην αιώνια κόλαση. Επίσης,αν και αποτελούν δημόσιες εκτάσεις,οι κάτοικοι των οικισμών αναγνωρίζουν την Εκκλησία ως διαχειριστή τους.

Η βιοποικιλότητα των αιωνόβιων δέντρων και δασών 
Τα ιερά δάση του Ζαγορίου και της Κονιτσάς έχουν πλουσιότερη βιοποικιλότητα σε σύγκριση με τις γειτονικές περιοχές, γεγονός που οφείλεται στην περιορισμένη ανθρώπινη επέμβαση, η οποία επιτρέπει την ανάπτυξη πολλών και σπάνιων φυτικών και ζωϊκών οργανισμών. Τα δάση αυτά περιλαμβάνουν φυλλοβόλα και αειθαλή δρύα, όπως και δάση αρκεύθου, οξειάς, βελανιδιάς και μαύρης πεύκης. Συναντώνται επίσης αρκετά φαρμακευτικά φυτά. Τα γέρικα δέντρα είναι εξαιρετικά πολύτιμα γιατί φιλοξενούν μια ιδιαίτερα πλούσια, και κάποιες φορές σπάνια βιοποικιλότητα, καθώς ο κορμός τους, όσο γερνά, προσφέρει νέες συνθήκες αποίκισης σε λειχήνες, μύκητες, ξυλοφάγα έντομα, νυχτερίδες και πουλιά. Επίσης, μικρά θηλαστικά, όπως κουνάβια, νυφίτσες, σκίουροι και δεντρομυωξοί, μπορεί να χρησιμοποιήσουν κουφάλες στον κορμό για να φωλιάσουν ή να αναζητήσουν τροφή στα δέντρα αυτά. Τα δέντρα εξακολουθούν να είναι πολύτιμα ακόμη και μετά το θάνατό τους, καθώς το νεκρό ξύλο στηρίζει μια σειρά οργανισμούς όπως σαπροξυλικούς μύκητες κι έντομα ή πουλιά που θα αναζητήσουν σε αυτά καταφύγιο ή τροφή κάνοντας το δάσος ζωντανό και πλούσιο.

Υλικό περιβαλλοντικής εκπαίδευσης: "Τα αιωνόβια δέντρα, οι αξίες τους και η σημασία τους για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας" 
Στην προσπάθεια να γίνουν κατανοητά τα ιερά δάση ως διαχειριστικά συστήματα και να τα προστατέψουμε από τυχόν παρανοήσεις σχετικές με τα ιερά άλση της Αρχαιότητας και τις νύμφες τους σχεδιάσαμε ένα υλικό περιβαλλοντικής εκπαίδευσης με τίτλο: "Τα αιωνόβια δέντρα, οι αξίες τους και η σημασία τους για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας" (2015, επιμέλεια Καλλιόπη Στάρα και Δέσποινα Βώκου). Χρησιμοποιήσαμε τα δέντρα και όχι τα ιερά δάση ως πρωταγωνιστές του υλικού, καθώς θεωρήσαμε την ιδέα του αιωνόβιου δέντρου γνώριμη εικόνα και βίωμα και άρα πιο πρόσφορη και προσιτή για να χρησιμοποιηθεί στην εκπαιδευτική διαδικασία. Μέσα από απλά κείμενα που απευθύνονται στο ευρύ κοινό το υλικό αυτό σταχυολόγησε όλα τα αποτελέσματα του έργου ΘΑΛΗΣ, ενώ οι δραστηριότητες, αν και απευθύνονται κυρίως σε μαθητές των τελευταίων τάξεων του Δημοτικού σχολείου (παιδιά 10 - 12 ετών) και σε παιδιά με ιδιαίτερες εκπαιδευτικές ανάγκες μέσω της διαφοροποιημένης διδασκαλίας, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και από άλλες ομάδες αναδεικνύοντας τα αιωνόβια δέντρα ως κιβωτούς βιοποικιλότητας, πηγές έμπνευσης, κειμήλια ιστορίας και πολιτισμού, αλλά και ευαίσθητους οργανισμούς που χρήζουν ειδικής μέριμνας και προστασίας (Μάνη κ.α. 2015). Το υλικό έχει λάβει την απαραίτητη έγκριση από το υπουργείο Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων ως εκπαιδευτικά κατάλληλο (2016) και αντίτυπα του έχουν διανεμηθεί μέσω της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ιωαννίνων σε όλα τα δημοτικά σχολεία του νομού και διανέμονται, αλλά και υποστηρίζονται επίσης τοπικά με παρουσιάσεις και εκδηλώσεις, ως μικρή ανταπόδοση στους κατοίκους των χωριών που διέσωσαν αυτή τη μοναδική φυσική κληρονομιά, αλλά και μας υποστήριξαν με τη φιλοξενία, τη διάθεση συνεργασίας και τις γνώσεις τους.

Παραπομπές 

Δάση της Ελλάδας
Νομός Ιωαννίνων