Έρις (πλανήτης νάνος)

Έρις (επίσημη ονομασία 136199 Έρις; σύμβολο: ), είναι η ονομασία του πέμπτου κατά σειρά πλανήτη νάνου (μετά τον Πλούτωνα, τη Δήμητρα, τον Μακεμάκε και τη Χαουμέια) στο ηλιακό μας σύστημα και το δέκατο μεγαλύτερο γνωστό σώμα που περιφέρεται γύρω από τον Ήλιο χωρίς να είναι δορυφόρος. Είναι ένας από τους πλανήτες νάνους των Μεταποσειδώνιων αντικειμένων που λέγονται ΑΔΔ. Η προσωρινή ονομασία της Έριδος ήταν 2003 UB313.

Αυτός ο πλανήτης νάνος ανακαλύφθηκε στις αρχές του Ιανουαρίου του 2005 από φωτογραφίες που πάρθηκαν το 2003. Είναι ένα από τα πιο απόμακρα αντικείμενα του ηλιακού μας συστήματος, που έχει ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα, με εξαίρεση κάποιους κομήτες. Η μέση απόστασή της από τον ήλιο είναι 67,8 ΑΜ. Αυτό σημαίνει ότι η απόσταση του αναφερόμενου πλανήτη νάνου από τον Ήλιο είναι 10,166 δισεκατομμύρια χιλιόμετρα. Συνεπώς, είναι δύσκολο να εκτιμηθεί η ακριβής διάμετρός του, που υπολογίζεται περίπου στα 2.326 ± 12 χιλιόμετρα, ελάχιστα μικρότερη σε σχέση με τον Πλούτωνα, ο οποίος σύμφωνα με μετρήσεις του New Horizons φτάνει τα 2.376,6 ± 3,6 χλμ. Τέλος, η Έρις έχει και έναν μικρό δορυφόρο, τη Δυσνομία.

Ανακάλυψη και όνομα 
Το ουράνιο αυτό σώμα, αρχικά καταχωρήθηκε στους καταλόγους ως 2003 UB313. Πρωτοπαρατηρήθηκε από τον Μάικλ Μπράουν το 2005, ο οποίος αστειευόμενος το ονόμασε προσωρινά «Ζήνα», από την ομώνυμη σειρά της τηλεόρασης. Και κατά συνέπεια, ο δορυφόρος του πλανητοειδούς αυτού, ονομάστηκε προσωρινά «Γαβριέλα», από πρόσωπο της ίδιας τηλεοπτικής σειράς. Επειδή όμως δεν συνηθίζεται να δίνονται ονόματα τηλεοπτικών ηρώων σε ουράνια σώματα, ο ίδιος ο Μπράουν, τελικά πρότεινε για τα δύο αυτά ουράνια σώματα, τα ονόματα: Έρις και Δυσνομία, κάτι που έγινε αποδεκτό από το Πλανητικό Κέντρο του Κέμπριτζ της Μασαχουσέτης, και καταχωρήθηκε οριστικά στις λίστες του με αυτή την ονομασία.

Ο λόγος για την επιλογή αυτού του ονόματος, είναι ότι λόγω του μεγέθους του, που είναι μεγαλύτερο από του Πλούτωνα, ο πλανητοειδής αυτός έγινε το «μήλο της έριδος» για τους αστρονόμους, σχετικά με το τι πρέπει να θεωρείται «πλανήτης» και τι όχι, με συνέπεια να εξοριστεί ο Πλούτωνας από τη χορεία των πλανητών, και να θεωρηθεί πλέον επίσημα ως πλανητοειδής.

Τροχιά 

Η περιφορά της Έριδος διαρκεί 560 περίπου χρόνια και προς το παρόν είναι το πιο απομακρυσμένο γνωστό αντικείμενο, σε απόσταση 68 ΑΜ. Πέρασε από το περιήλιό της μεταξύ 1698 και 1699 και από το αφήλιό της το 1977 και θα επιστρέψει στο περίηλιό της μεταξύ 2256 και 2258. Αν και προς το παρόν είναι το πιο απομακρυσμένο αντικείμενο, η Σέντνα και το (87269) 2000 OO67 έχουν μέση απόσταση από τον ήλιο πολύ μεγαλύτερη από 68 ΑΜ, αν και προς το παρόν είναι πιο κοντά στον Ήλιο από την Έριδα.

Πέρα από την μεγάλη εκκεντρότητα (0,44), η Έρις έχει μεγάλη κλίση προς την εκλειπτική, περίπου 44 μοίρες, σε αντίθεση με τους πλανήτες, οι οποίοι περιφέρονται πάνω στο επίπεδο της εκλειπτικής.

Φυσικά χαρακτηριστικά

Μέγεθος 
Το 2005 το Διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ υπολόγισε τη διάμετρο της Έριδος σε 2.397±100 χιλιόμετρα. Αυτό κάνει την Έριδα μόνο 0-8% μεγαλύτερη από τον Πλούτωνα, ο οποίος έχει διάμετρο περίπου 2.300 χιλιόμετρα.

Επιπλέον, αυτό σημαίνει ότι η Έρις, αντανακλώντας το 86% του Ηλιακού φωτός, είναι το δεύτερο πιο ανακλαστικό γνωστό σώμα στο Ηλιακό μας σύστημα, (μετά τον δορυφόρο του Κρόνου Εγκέλαδο), επειδή το μέγεθος ενός αντικειμένου υπολογίζεται με βάση το απόλυτο μέγεθός του και τη λευκαύγειά του. Ο λόγος για αυτήν την υψηλή λευκαύγεια είναι το γεγονός ότι η Έρις καλύπτεται από πάγο, λόγω της τεράστιας απόστασής της από τον Ήλιο, και των πολύ χαμηλών θερμοκρασιών που επικρατούν εκεί.

Το 2007, σε μία σειρά παρατηρήσεων μεταποσειδώνιων αντικειμένων, το Διαστημικό τηλεσκόπιο Σπίτζερ υπολόγισε την διάμετρο της Έριδος σε 2.600 ±400200 χιλιόμετρα.

Το Νοέμβριο του 2010, μελετήθηκε από τη Γη μία αστρική επιπρόσθηση της Έριδος. Τα προκαταρκτικά δεδομένα από αυτό το γεγονός έθεσαν υπό αμφισβήτηση τις προηγούμενες εκτιμήσεις για το μέγεθός της. Οι ομάδες ανακοίνωσαν τα τελικά τους αποτελέσματα από την απόκρυψη του Οκτωβρίου του 2011 και εκτίμησαν τη διάμετρό της σε 2.326±12 χιλιόμετρα.

Επιφάνεια και ατμόσφαιρα 

Η φασματική ανάλυση της Έριδος αποκάλυψε την παρουσία μεθανίου, υποδεικνύοντας ότι η επιφάνειά της μπορεί να μοιάζει με αυτή του Πλούτωνα και του Τρίτωνα, οι οποίοι έχουν και αυτοί μεθάνιο στην επιφάνειά τους. Όμως, σε αντίθεση με τον κοκκινωπό Πλούτωνα, η Έρις έχει γκρι χρώμα. Πιστεύεται ότι το κόκκινο χρώμα του Πλούτωνα οφείλεται σε κόκκινες θολίνες, περιοχές οργανικών ενώσεων, οι οποίες σκουραίνουν την επιφάνεια και η θερμοκρασία αυξάνεται, οδηγώντας το μεθάνιο στην εξάτμιση. Όμως η Έρις βρίσκεται μακρύτερα από τον Ήλιο και το μεθάνιο συμπυκνώνεται στην επιφάνειά της. Αυτή η ομοιόμορφη συμπύκνωση πάνω στην επιφάνειά της μειώνει τις διαφορές στη λευκαύγειά της και καλύπτει τις θολίνες.

Δορυφόρος 

Το 2005 το Αστεροσκοπείο Κεκ παρατήρησε τα τέσσερα μεγαλύτερα μεταποσειδώνια αντικείμενα (Πλούτωνα, Μακεμάκε, Χαουμέια και Έρις) . Στις 10 Σεπτεμβρίου αποκαλύφθηκε ένα φεγγάρι γύρω από την Έριδα. Αυτός ο δορυφόρος πήρε το παρατσούκλι Γαβριέλα από τον Μπράουν και το 2006 πήρε το επίσημο όνομα Δυσνομία. Έχει διάμετρο 100 με 250 χιλιόμετρα και περιφέρεται σε απόσταση 37.000 χιλιόμετρα από την Έριδα.

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 

 Michael Brown's webpage about Eris
 Java 3D orbit visualization 
 Trans-Neptunian Object 2003 UB313 — IAU statement regarding the planetary status of Eris
 Press release on the Spitzer Space Telescope trying to image 2003 UB313 again

Παρατηρητήρια που συμμετείχαν 
 Keck Observatory, Hawaii, US
 Palomar
 Gemini
 IRAM (Institut de Radio Astronomie Millimétrique (Institute for Millimetric Radio Astronomy)): French-German (Max-Planck Institut fur Radioastronomy, Bonn) and Spanish (where the 30 m telescope is situated) collaborative programme.
 HST

Πλανήτες Νάνοι του Ηλιακού Συστήματος
Έρις