Δημήτριος Δάρβαρις

Ο Δημήτριος Δάρβαρης ή Δάρβαρις (1757 - 1823) ήταν Έλληνας λόγιος και παιδαγωγός των αρχών του 19ου αιώνα. Ήταν εκπρόσωπος του Ελληνικού Διαφωτισμού κι έζησε κατα κύριο λόγο στη Βιέννη.

Βιογραφία

Παιδικά χρόνια και σπουδές 
Γεννήθηκε στην Κλεισούρα Καστοριάς το 1757, βλάχικης καταγωγής, και ήταν ένας από τους πέντε γιους του ευκατάστατου εμπόρου Νικόλαου Δάρβαρη που διακινούσε πολλά προϊόντα με έδρα το Ζέμουν (τότε Σεμλίνο), κοντά στο Βελιγράδι της Σερβίας. Αρχικά ο πατέρας του τον προόριζε ν' ασχοληθεί και αυτός με το εμπόριο όμως διαπιστώνοντας την κλίση του στα γράμματα τελικά ο Δημήτριος στράφηκε στη διδασκαλία και τη συγγραφή.

Διδάχθηκε τα στοιχειώδη γράμματα στη γενέτειρά του και όταν έγινε δώδεκα ετών μετέβη με τον αδελφό του Ιωάννη στο Ζέμουν(Σεμλίνο) για να σπουδάσει. Εκεί παρέμεινε τρία χρόνια και διδάχθηκε την ελληνική, σλαβική και βουλγαρική γλώσσα παράλληλα με ιστορία και γεωγραφία. Χαρακτηριστική υπήρξε η κλίση του στη γλωσσομάθεια και οι πολύ καλές επιδόσεις του, τις οποίες αναγνώρισαν οι καθηγητές του και τον προέτρεψαν να συνεχίσει τις σπουδές του στο Neusatz. Στο εκπαιδευτικό αυτό ίδρυμα διδάχθηκε επιπλέον αρχαία ελληνικά από τον φημισμένο Καστορινό Γεώργιο Λεοντιάδη. Όταν ολοκλήρωσε τη φοίτησή του επέστρεψε στο Σεμλίνο για να παρακολουθήσει τα μαθήματα του ιατροφιλοσόφου Κωνσταντίνου Ιωαννίτη. Το 1777 αναχωρεί για το Βουκουρέστι προκειμένου να σπουδάσει φιλοσοφία στην Ακαδημία της πόλης, όπου και του δίνεται η δυνατότητα να εκτεθεί στη διδασκαλία των διακεκριμένων Μανασή Ηλιάδη και Θεοδόσιου Σιλιστριανού. Τρία χρόνια αργότερα μετέβη στη Βιέννη, όπου με τη μεσολάβηση του αδελφού του Ιωάννη συναντήθηκε με τον ιατροφιλόσοφο Θωμά Μανδακάση. Με υπόδειξη του τελευταίου γράφτηκε στο πανεπιστήμιο της γερμανικής πόλης Halle και παρέμεινε εκεί για τα επόμενα τέσσερα χρόνια (περίπου 1780-1784) παρακολουθώντας τις διαλέξεις του φιλοσόφου J.B. Eberhard και του μαθηματικού W. Karsten. Ακολούθως, εμπλούτiσε το γνωστικό του πεδίο με φιλολογικά και φιλοσοφικά μαθήματα στο πανεπιστήμιο της Λειψίας, ολοκληρώνοντας τις σπουδές του.

Δάσκαλος στις ελληνικές κοινότητες Σεμλίνου και Βιέννης 
Περί το 1785 άφησε τη Λειψία και με ενδιάμεσο σταθμό τη Βιέννη έφτασε στο Σεμλίνο. Εκεί, και για τα επόμενα εννέα περίπου χρόνια, θα αναλάβει την διεύθυνση του τοπικού ελληνικού σχολείου. Κατά τη διάρκεια της σχολαρχίας του επεδίωξε να αυξήσει το κύρος της σχολής και να μορφώσει ικανούς και πολλά υποσχόμενους μαθητές. Υποστήριζε την χρήση του ελληνικού αλφαβήτου και της ελληνικής παιδείας από τον βλαχόφωνο ελληνισμό του 18ου αιώνα της Μακεδονίας, της Ηπείρου και της Θεσσαλίας, αλλά και των παραδουνάβιων πόλεων, όπου υπήρξε μεγάλη βλαχική παροικία. Το 1794 άφησε στο Σεμλίνο διάδοχό του τον Γ. Αυξεντίδη και δίδαξε ελληνικά και στη Βιέννη, όπου και εγκαταστάθηκε με τους τέσσερις αδελφούς του για τα επόμενα σχεδόν 30 χρόνια. Εκεί μπορούσε να εκτυπώνει τα συγγράματά του στο τυπογραφείο των αδερφών Μαρκίδη Πούλιου και το έτερο του Γεώργιου Βενδότη. Επίσης σκόπευε να εργαστεί ως λογοκριτής σλαβικών βιβλίων. Η ιδέα είχε προταθεί από τον αδελφό του Ιωάννη, που διέμενε στην αυστριακή πρωτεύουσα, αλλά τελικά δεν ευοδώθηκε.  

Ο Δ.Δάρβαρης πρέπει να συναντήθηκε και με τον Καρλ Βάιγκελ(Karl Weigel, 1769-1845), Γερμανό γιατρό και λεξικογράφο της ελληνικής και γερμανικής γλώσσας, ο οποίος επηρεάστηκε από τον δημοτικισμό κι εξέδωσε λεξικό σε λαϊκή γλώσσα και σε ένα έργο του σημειώνει την Γραμματική Γερμανική Ακριβεστάτη του Δάρβαρη.. Στη Βιέννη συνδέθηκε με φιλία με τον Ρήγα Φεραίο Βελεστινλή που πέρασε από την πόλη το 1790-1791 και ξανά το 1796 ως το 1798. Δεν αποκλείεται όμως οι δυο τους γνωρίστηκαν νωρίτερα στο Βουκουρέστι όταν ο Δάρβαρης σπούδαζε και ο Ρήγας υπηρετούσε ως γραμματέας των Ελλήνων ηγεμόνων. Σημαντική κρίνεται η εικασία ότι ο Δάρβαρης είχε κάποια ανάμειξη στα σχέδια και τις δραστηριότητες του Ρήγα.  

Επηρεάστηκε από τον Αδαμάντιο Κοραή με τον οποίο αλληλογραφούσε για το γλωσσικό θέμα και ήταν βαθιά θρησκευόμενος. Είχε συγγένεια με τη σύζυγο του Απόστολου Αρσάκη, βλάχου ευεργέτη, ο οποίος τον θαύμαζε γιατί προσπαθούσε  να παντρέψει την χριστιανική πίστη με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία. 

Ο Δάρβαρης εργάστηκε αμισθί ως διδάσκαλος στην ελληνική παροικία κερδίζοντας την εκτίμηση και το σεβασμό των διανοουμένων και άλλων παραγόντων της ελληνόφωνης κοινότητας. Μετά από πολλές προσπάθειες της κοινότητας το 1801 επιτεύχθηκε η ίδρυση της Εθνικής Σχολής Βιέννης, του πρώτου ελληνόφωνου σχολείου της πόλης όπου και δίδαξε έως το τέλος της ζωής του. Συνδέθηκε με τον εφημέριο της κοινότητας Άνθιμο Γαζή, τον δάσκαλο Κωνσταντίνο Κούμα και τον ιερωμένο Νεόφυτο Δούκα. Στα πλαίσια της παιδευτικής του δραστηριότητας για την πρόοδο του Γένους συμμετείχε στον κύκλο υπό τον Άνθιμο Γαζή που εξέδιδε από το 1811 το περιοδικό Ερμής ο Λόγιος.

Πέθανε το 1823 στη Βιέννη.

Από τους αδελφούς του ο μεγαλύτερος, ο Γεώργιος, εξέδωσε το 1842 το έργο Δοκίμιον περί σπουδής της Ιστορίας για να αντικρούσει τις θεωρίες του Φαλμεράιερ σχετικά με την καταγωγή των Νεοελλήνων και υποστηρίζοντας τη συνέχεια του ελληνικού Γένους ανά τους αιώνες.

Αποτίμηση 
Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του Ελληνικού Διαφωτισμού, τα έργα του χρησιμοποιούνταν από την ομογένεια της εποχής για πολύ καιρό και βοήθησε τους δασκάλους της εποχής με τα βοηθήματά του, καθώς επεξηγούσε τις διδακτικές μεθόδους, όπως η αλληλοδιδακτική, και έδινε συμβουλές στη διδακτική γνωστικών αντικείμενων, όπως τα μαθηματικά και η φυσική.

Εργογραφία 
Ο Δάρβαρις υπήρξε παραγωγικός συγγραφέας σχολικών εγχειριδίων της προεπαναστατικής περιόδου, επίσης έγραψε και μετέφρασε έργα για την αγωγή των νέων. Από τα έργα του η «Εισαγωγή εις την ελληνικήν γλώσσαν», εκδόθηκε το 1798.. 

Συνέγραψε βιβλία και άλλα συγγράμματα ηθοπλαστικού κυρίως περιεχομένου, ενώ παράλληλα επιδόθηκε σε μεταφράσεις έργων από τα ρωσικά, γερμανικά και σλαβικά, που ήταν κατά κανόνα θρησκευτικής και παιδαγωγικής κατεύθυνσης. Ακόμη, μετέφρασε από τα ελληνικά σε ξένες γλώσσες και επεδίωξε να συγγράψει έργα κλασικών στην καθομιλουμένη. Σκοπός του ήταν να χρησιμοποιήσει μια γλώσσα κατανοητή, ώστε να ωφελήσει κατά το δυνατό το ελληνορθόδοξο κοινό του και να συμβάλει στην πνευματική του προαγωγή. Έτσι, διατήρησε ουδέτερη στάση στην αντιπαράθεση για το γλωσσικό ζήτημα, που κυριαρχούσε στις μέρες του. Το μεγαλύτερο ποσοστό των έργων του εκδόθηκε με δαπάνη των αδελφών του και κυρίως του Ιωάννη. Πρόκειται για τα βιβλία εκείνα που ο ίδιος όρισε στη διαθήκη του να διανεμηθούν δωρεάν στα ελληνορθόδοξα σχολεία της Αυστρίας. Η συνολική προσπάθειά του έβρισκε εμπνευστή και συμπαραστάτη τον υποστηρικτή της πρότασης για μια πιο δραστική πολιτική αναμόρφωση, Ρήγα Βελεστινλή.

Ορισμένα από τα περίπου 35 έργα του, που κυρίως εκτυπώθηκαν στο τυπογραφείο των αδερφών Μαρκίδη Πούλιου, είναι:

Γραμματική γερμανική ακριβεστάτη (Βιέννη 1785)
Καισαροβασιλική Διαταγή περί καμβίων, Βιέννη, 1787
(Ανώνυμα) Μικρή Κατήχησις, ήτοι Σύντομος Ορθόδοξος Ομολογία της Ανατολικής Εκκλησίας των Γραικών ή Ρωμαίων (Βιέννη 1791)
Ασφαλής Οδηγία εις την γνώσιν των ανθρώπων, ήτοι Θεοφράστου Ηθικοί Χαρακτήρες, Βιέννη, 1795
 Αληθής Ευδαιμονία, Βιέννη, 1796
 Σύντομος Ιερά Ιστορία της Εκκλησίας της Παλαιάς και Νέας Διαθήκης, Βιέννη, 1800
 Μικρά Κατήχησις, Βιέννη, 1801
Χειραγωγία εις την καλοκαγαθίαν (Βιέννη 1791, 1802 - με ελαφρώς διαφορετικό υπότιτλο υπάρχουν και νεότερες εκδόσεις)
Εισαγωγή εις την ελληνικήν γλώσσαν, περιέχουσα διαφόρους ελληνικούς διαλόγους πάνυ ωφελίμους, εις τρεις εκατονταετηρίδας διηρημένους (Βιέννη 1802)
Πρόχειρος Αριθμητική, Βιέννη, 1803
Εκλογάριον γραικικόν εις την χρήσιν των πρωτοπείρων της απλής διαλέκτου, Βιέννη, 1804
Μεγάλη κατήχησις, ήτοι Ορθόδοξος χριστιανική διδασκαλία της ανατολικής εκκλησίας, μεταφρασθείσα εκ της ρωσσικής διαλέκτου εις τήν καθ’ημάς απλουστέραν των Γραικών διάλεκτον προς χρήσιν των σπουδαζόντων  (Βιέννη 1805,1835) από το τυπογραφείο του Γεώργιου Βενδότη
Γραμματική απλοελληνική, Βιέννη, 1806
Επιστολάριον κοινοφελές εις χρήσιν των περί την σπουδήν και εμπορίαν καταγινομένων νέων, Βιέννη, 1808

Επιτομή Φυσικής (Βιέννη 1812-1813)
Θεόφραστου Χαρακτήρες, Βιέννη, 1815
Σύντομος Γενική Ιστορία (Βιέννη 1817τόμ. Α'), Βιέννη, 1818(τόμ. Β') (Ιστορία των Βουλγάρων και Σέρβων).
Χρηστομάθεια απλοελληνική εις χρήσιν της νεολαίας του Γένους (Βιέννη 1820)

Ο Δημήτριος Δάρβαρις ανήκε στον κύκλο που εξέδιδε το περιοδικό Ερμής ο Λόγιος.

Παραπομπές

Πηγές
 Γεώργιος Ζαβίρας, Νέα Ελλάς : ή Ελληνικόν θέατρον, εκδοθέν υπό Γεωργίου Π. Κρέμου: σελ. 283, Τύποις Εφημερίδος των Συζητήσεων, Αθήνα, 1872 (Βιογραφία Δημήτριου Δάρβαρη).
 Νικόλαος Σιώκης, Η βλάχικη γλώσσα και οι προσπάθειες διατήρησής από τους Βλάχους απόδημους: ανάτυπο από το περιοδικό ΕΛΙΜΕΙΑΚΑ, έτος 21ο, τ. 47 (Ιούνιος 2002) και τ. 48, Δεκέμβριος 2002 
Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάννικα,τ.16
Αρχείο Βρετού
Γιομπλάκης Αθανάσιος, (1971), ''Δημήτριος Νικ. Δάρβαρης (1757-1823). Ο εκ Κλεισούρας της Μακεδονίας διδάσκαλος του Γένους'', Γρηγόριος ο Παλαμάς 54, σελ. 313-323, 403-409.
Καράς Γ., (1981), ''Δημήτριος Ν. Δάρβαρης (1757-1823)'', Ο Φυσικός Κόσμος τχ. 79, σελ. 18-19.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Βλάχοι.Νετ: Δάρβαρης Δημήτριος (1757, Κλεισούρα δυτικής Μακεδονίας – 1833, Βιέννη) 
 Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Νεοελληνικών Σπουδών Ανέμη: Δάρβαρης, Δημήτριος Ν., (Κατάλογος Ψηφιακών Βιβλίων Συγγραφέα)Καράς Γ., (1981), ''Δημήτριος Ν. Δάρβαρης (1757-1823)'', Ο Φυσικός Κόσμος τχ. 79, σελ. 18-19.

Έλληνες λόγιοι του 18ου αιώνα
Έλληνες λόγιοι του 19ου αιώνα
Νεοελληνικός διαφωτισμός