Κώστας Γραμματόπουλος

Ο Κώστας Γραμματόπουλος (Αθήνα, Σεπτέμβριος 1916 – Αθήνα, 1 Οκτωβρίου 2003) ήταν Έλληνας ζωγράφος και χαράκτης, ο οποίος έγινε πολύ γνωστός για τις αφίσες που φιλοτέχνησε κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου (1940–1941), καθώς και για την εικονογράφηση πολλών ελληνικών περιοδικών και βιβλίων.

Βιογραφία
Ο Κωνσταντίνος (Κώστας) Γραμματόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα τον Σεπτέμβριο του 1916. Οι γονείς του είχαν μετοικήσει πριν λίγα χρόνια από την Κωνσταντινούπολη. Ο πατέρας του, Παναγιώτης Γραμματόπουλος, ήταν καλλιτέχνης επιπλοποιός με καταγωγή από το Ρύσιο ή Αρετσού, ελληνική παραλιακή κωμόπολη στην ανατολική πλευρά της Προποντίδας, 40 χλμ. περίπου από την Κωνσταντινούπολη.

Το 1934 αποφοίτησε από το Ζ΄ Γυμνάσιο Παγκρατίου και εισήχθη στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, όπου σπούδασε ζωγραφική στο εργαστήριο του Ουμβέρτου Αργυρού, και χαρακτική στο εργαστήριο του Γιάννη Κεφαλληνού κατά την περίοδο 1934–1940. Αποφοιτώντας του απονεμήθηκε η ανωτάτη διάκριση του Χρυσοβεργείου Βραβείου.

Το 1940, φοιτητής ακόμη, δημιούργησε μερικές από τις γνωστότερες πατριωτικές αφίσες, με θέμα τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο. Στις αφίσες αυτές συμπεριλαμβλάνονται Οι Ηρωίδες του 1940 με τις Ελληνίδες στην Πίνδο, Έλα να τα πάρης με τον Έλληνα στρατιώτη με εφ' όπλου λόγχη, Εμπρός της Ελλάδος παιδιά κ.ά. Επίσης φιλοτέχνησε διάφορα έντυπα και προπαγανδιστικό υλικό του αντιστασιακού αγώνα. Γι' αυτήν τη δραστηριότητά του συνελήφθη και βασανίστηκε επί Γερμανικής Κατοχής.

Το 1944 ξεκίνησε η επαγγελματική του δραστηριότητα με τη δημιουργία σειράς προσωπογραφιών πολλών μεγάλων Ελλήνων λογοτεχνών για το περιοδικό Νέα Εστία. Πασίγνωστα είναι τα πορτραίτα του Κωστή Παλαμά, του Άγγελου Τερζάκη, του Ηλία Βενέζη, του Μιλτιάδη Μαλακάση, του Άγγελου Σικελιανού, κ.ά. Ταυτόχρονα άρχισε να ασχολείται και με την εικονογράφηση λογοτεχνικών και εκπαιδευτικών βιβλίων. Η φιλοτέχνηση και εικονογράφηση βιβλίων αποτέλεσε σημαντική δραστηριότητά του σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Έχει εικονογραφήσει περισσότερα από 100 βιβλία. Ασχολήθηκε επίσης με την εικονογράφηση πολλών τευχών του περιοδικού Κλασσικά Εικονογραφημένα («Κολοκοτρώνης», «Θησέας και Μινώταυρος», «Περσέας και Ανδρομέδα», κ.ά.).

Ευρέως γνωστά είναι τα δύο αλφαβητάρια της Α΄ Δημοτικού που εικονογράφησε το 1949 και το 1955. Η ανάθεση της εικονογράφησης των δύο αλφαβηταρίων ήταν αποτέλεσμα της πρώτης θέσης που κατέλαβε στους δύο αντίστοιχους πανελλήνιους διαγωνισμούς του τότε Οργανισμού Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων (προκάτοχος του ΟΕΔΒ). Στην Διεθνή Έκθεση Διδακτικού Βιβλίου στο Λακέν (Laeken) του Βελγίου και στο εκεί Παγκόσμιο Παιδαγωγικό Συμπόσιο το 1949, του απονεμήθηκε το Α΄ Βραβείο για το αλφαβητάριο Τα καλά παιδιά. Εικονογραφώντας τα αλφαβητάρια, ο Γραμματόπουλος δημιούργησε έναν νέο κώδικα επικοινωνίας για όλους τους Έλληνες στα δύσκολα χρόνια της μεταπολεμικής περιόδου. Πρόθεση του ήταν το βιβλίο να αγγίξει τα παιδιά, γι' αυτό άλλωστε και η ανάμνηση των εικόνων αυτών προξενεί σε όλους συγκίνηση και χαρά. Το Αλφαβητάριο του 1955, με τα πρόσωπα της Λόλας και του Μίμη, χρησιμοποιήθηκε για τη διδασκαλία της γλώσσας στην Α´ τάξη Δημοτικού για περισσότερα από είκοσι συνεχόμενα έτη.

Το 1953 νυμφεύθηκε την ζωγράφο Αλκμήνη Νικολαΐδου.

Το 1954, μετά από επιτυχία στο διαγωνισμό του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών, συνέχισε τις σπουδές του επί τετραετία στο Παρίσι. Συγκεκριμένα σπούδασε ζωγραφική, χαρακτική, χαλκογραφία και γραφικές τέχνες στις École Supé­rieure des Beaux Arts, École Estienne και École Mé­tiers d'Αrt. Η παρισινή του εμπειρία επηρέασε καθοριστικά το εικαστικό του έργο. Η θεματολογία του παρέμεινε ελληνοκεντρική, αλλά το στιλ του εμπλουτίστηκε με στοιχεία της μοντέρνας τέχνης.

Το 1959 εκλέχθηκε τακτικός καθηγητής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, στην έδρα της χαρακτικής, διαδεχόμενος τον δάσκαλό του Γιάννη Κεφαλληνό. Εκτός από χαρακτική, στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών δίδαξε και την Τέχνη του Βιβλίου, ιδρύοντας το σχετικό εργαστήριο. Καθηγητής διατέλεσε μέχρι το 1985 και για αρκετά χρόνια υπήρξε  διευθυντής (1973–1975) και πρύτανης (1978–1980) της Σχολής. Στην εικοσιεξάχρονη θητεία του ως καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών, διαμόρφωσε και μύησε στα μυστικά της ζωγραφικής και της χαρακτικής εκατοντάδες νεότερους Έλληνες καλλιτέχνες.

Η εποχή της εκλογής του Γραμματόπουλου ως καθηγητή της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών συνέπεσε με την απαρχή μίας νέας περιόδου στο έργο του, κατά την οποία δημιούργησε  έγχρωμα χαρακτικά έργα (ξυλογραφίες) σε ασυνήθιστα μεγάλες διαστάσεις, με μία εντελώς νέα και απολύτως προσωπική τεχνοτροπία και ερμηνεία, με θέματα κυρίως από το Αιγαίο και την Ελληνική Μυθολογία. Η περίοδος αυτή διήρκεσε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Το 1968 εκπροσώπησε την Ελλάδα στην 34η Μπιενάλε της Βενετίας. Την επιτυχία και παγκόσμια προβολή του έργου του στην διεθνή αυτή έκθεση επισκίασε η διεθνής κατακραυγή κατά του δικτατορικού καθεστώτος της Αθήνας, στερώντας του έτσι το πρώτο βραβείο της έκθεσης.

Το 1972 του απονεμήθηκε το Χρυσό Μετάλλιο Χαρακτικής στην Μπιενάλε της Φλωρεντίας.

Το 1974 φιλοτέχνησε το σημερινό εθνόσημο της Ελληνικής Δημοκρα­τίας.

Την τελευταία δημιουργική περίοδο της ζωής του, έως τις αρχές της δεκαετίας 1990, την αφιέρωσε στη ζωγραφική και την έγχρωμη λιθογραφία, εισάγοντας και εκεί νέες ευρηματικές τεχνικές και εικαστικές εκφράσεις.

Ήταν μέλος του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος (ΕΕΤΕ).

Από τους τελευταίους κορυφαίους Έλληνες καλλιτέχνες της Γενιά του ’30, ο Κώστας Γραμματόπουλος έφυγε από τη ζωή την 1η Οκτωβρίου του 2003, σε ηλικία 87 ετών, ύστερα από πολύχρονη ασθένεια, η οποία τον κράτησε μακριά από τη δημιουργία για περίπου δέκα χρόνια.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Κωνσταντίνος Γραμματόπουλος: Ιστοσελίδα αφιερωμένη στην ζωή και το έργο του Κωνσταντίνου Γραμματόπουλου
Γραμματόπουλος Κώστας: Έργα του καλλιτέχνη στην Εθνική Πινακοθήκης της Ελλάδας.
 Αφίσες του Έπους του '40: Αφίσες του Γραμματόπουλου και άλλων Ελλήνων χαρακτών της εποχής του Ελληνοϊταλικού Πολέμου 1940–1941.  
 Αλφαβητάριο. Τα καλά παιδιά: Το αλφαβητάριο του Επαμεινώνδα Γεραντώνη, με εικονογράφηση του Γραμματόπουλου, α΄ έκδοση, ΟΕΣΒ, Αθήνα 1950.
 Αλφαβητάριο: Το Αλφαβητάριο των Ι.Κ. Γιαννέλη και Γ. Σακκά, με με εικονογράφηση του Γραμματόπουλου, δ΄ έκδοση, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1964.

Σημειώσεις και παραπομπές 

Έλληνες ζωγράφοι
Έλληνες χαράκτες