Διώξεις κατά Χριστιανών έως τον 4ο αιώνα

Οι διώξεις κατά Χριστιανών αναφέρονται σε διάφορες δράσεις από τη ρωμαϊκή Αυτοκρατορία εναντίον του χριστιανικου πληθυσμού. Σύμφωνο με την εκκλησιαστική παράδοση, οι πρώτοι χριστιανοί διώκονταν από τους Ρωμαίους. Σύγχρονοι ιστορικοί ωστόσο, εκφράζουν την άποψη πως οι διώξεις είχαν σποραδικό και τοπικό χαρακτήρα.  Στις αρχές του 4ου αιώνα, μια μορφή της θρησκείας νομιμοποιήθηκε από το Διάταγμα των Μεδιολάνων, και τελικά ο χριστιανισμός έγινε επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Χριστιανοί ιεραπόστολοι, καθώς και πρόσωπα που εκχριστιανίστηκαν, υπήρξαν στόχος διώξεων από την εμφάνιση του Χριστιανισμού.

Στην εποχή του Χριστού (Kαινή Διαθήκη)
Ο Χριστιανισμός ξεκίνησε ως αίρεση των Εβραίων, και σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη,  Φαρισαίοι, συμπεριλαμβανομένου του Αποστόλου Παύλου, πριν από τη μεταστροφή του στον Χριστιανισμό, δίωκαν τους πρώτους Χριστιανούς. Οι πρώτοι Χριστιανοί κήρυτταν το δεύτερο ερχομό του Μεσσία, το  οποίο δεν είναι σύμφωνο προς τις εβραϊκές θρησκευτικές διδασκαλίες.  Παρά τις μεμονωμένες μεταστροφές Εβραίων προς το Χριστιανισμό, αυτοί στη  συντριπτική τους πλειοψηφία δεν έγιναν Χριστιανοί.  Κατά μία άποψη, οι Εβραίοι έβλεπαν τις διώξεις  κατά Χριστιανών ως μέτρα  πειθαρχίας μεταξύ Εβραίων, καθώς μέχρι τον 2ο αιώνα δεν ήταν σαφής η διάκριση μεταξύ των δύο θρησκειών.   Οι Χριστιανοί, από την άλλη πλευρά, αισθάνονταν ότι διώκονται και όχι ότι  "πειθαρχούνται."

Η διχόνοια μεταξύ των Εβραίων άρχισε σχεδόν αμέσως με τις διδασκαλίες του Αγίου Στεφάνου στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος θεωρήθηκε αποστάτης. Σύμφωνα με τις Πράξεις των Αποστόλων, ένα χρόνο μετά την Σταύρωση του Ιησού, ο Στέφανος λιθοβολήθηκε για την υποτιθέμενη  αλλαγή πίστης, με τον Σαούλ (μετέπειτα Παύλο) να επιβλέπει.

Tο 41 μ.Χ., όταν ο Αγρίππας A',  έλαβε τον τίτλο του Βασιλιά των Ιουδαίων,  συνέχισε τις διώξεις κατά τις οποίες ο Απόστολος Ιάκωβος έχασε τη ζωή του, ο Πέτρος μόλις κατάφερε να γλυτώσει και οι υπόλοιποι των αποστόλων διασκορπίστηκαν. Μετά το θάνατο του Αγρίππα, ακολούθησε  ρωμαϊκή διοίκηση και τηρήθηκε μια ουδετερότητα, έως ότου ο έπαρχος (προκουράτωρ)  Festus πέθανε και ο αρχιερέας Άννας II εκμεταλλεύτηκε το κενό εξουσίας για να επιτεθεί στην Εκκλησία και να εκτελεστεί ο Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, τότε ηγέτης των Χριστιανών της Ιερουσαλήμ. Η Καινή Διαθήκη αναφέρει ότι Απόστολος Παύλος φυλακίστηκε επανειλημμένα από τις Ρωμαϊκές αρχές, λιθοβολήθηκε από τους Φαρισαίους και αφέθηκε ημιθανής σε μία περίπτωση, και τελικά οδηγήθηκε ως κρατούμενος στη Ρώμη. Ο Απόστολος Πέτρος και άλλοι πρώτοι Χριστιανοί  επίσης, φυλακίστηκαν, ξυλοκοπήθηκαν και κακοποιήθηκαν. Η μεγάλη Εβραϊκή εξέγερση, με αφορμή τη θανάτωση 3.000 Εβραίων από τους Ρωμαίους, οδήγησε στην καταστροφή της Ιερουσαλήμ το 70 μ.Χ., στο τέλος του Δεύτερου Ναού  και την  αποδυνάμωση των Εβραίων διωκτών. Σύμφωνα με μια παλιά παράδοση της Εκκλησίας, η οποία  επί το πλείστον αμφισβητείται από τους ιστορικούς, η πρώτη Χριστιανική κοινότητα είχε προηγουμένως φύγει από την Ιερουσαλήμ προς την ήδη ειρηνική περιοχή της Πέλλας της Δεκαπόλεως.

Η Καινή Διαθήκη, και ιδιαίτερα το Ευαγγέλιο του Ιωάννη, παραδοσιακά ερμηνεύεται ότι περιέχει μαρτυρίες για την απόρριψη του Ιησού από τους Φαρισαίους και κατηγορίες για ευθύνη των Φαρισαίων για τη σταύρωσή του.  Κατά άλλη ερμηνεία, η πολεμική ρητορική ήταν μέρος της αντιπαράθεσης μεταξύ διαφορετικών σχολών της εποχής και δεν πρέπει να εκλαμβάνονται κυριολεκτικά, όπως συνέβη  αιώνες αργότερα και οδήγησε στον Χριστιανικό αντισημιτισμό.

Ο Walter Laqueur υποστηρίζει ότι η εχθρότητα μεταξύ Χριστιανών και Εβραίων εκτείνεται σε πολλές γενεές.  Τον 4ο αιώνα, ο Ιωάννης Χρυσόστομος πίστευε ότι οι Φαρισαίοι μόνο, και όχι οι Ρωμαίοι, ήταν υπεύθυνοι για το φόνο του Ιησού. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Laqueur: "Η απαλλαγή του Πιλάτου από την ενοχή μπορεί να συνδέεται με τις ιεραποστολικές  δραστηριότητες του πρώιμου Χριστιανισμού στη Ρώμη και την επιθυμία να μην  ανταγωνιστούν αυτούς που ήθελαν να προσηλυτίσουν."

Αναφορές για Διωγμούς επί Νέρωνα 

Σύμφωνα με αρκετές χριστιανικές πηγές και την παράδοση, και μερικές μη χριστιανικές πηγές, επί βασιλείας Νέρωνα έγιναν διωγμοί εναντίον των Χριστιανών. Κάποιες πηγές (όπως ο Τάκιτος) συσχετίζουν τους διωγμούς με την Μεγάλη πυρκαγιά της Ρώμης του 64 μ.Χ., ενώ άλλες όχι. Κατά τον ιστορικό και γερουσιαστή (senatus) Τάκιτο, ο Νέρωνας για να αποσείσει τις υποψίες ότι αυτός ήταν υπεύθυνος για την πυρκαγιά, έριξε την ευθύνη στους Χριστιανούς και εφάρμοσε αντιχριστιανικές διώξεις. Ο Τάκιτος είναι από τους πρώτους παγανιστές συγγραφείς που αναφέρει διώξεις Χριστιανών. Στα Χρονικά του έγραψε ότι "για να απαλλαγεί από τις υποψίες, ο Νέρωνας ενίσχυσε την κατηγορία και προκάλεσε τα πιο ακραία βασανιστήρια σε μια τάξη που μισούσε για τα βδελύγματά τους, αυτούς που ονομάζονται Χριστιανοί (Chrestiani) από το λαό. Ο Χριστός, από όπου προέρχεται το όνομα, υπέστη την βαρύτερη των ποινών κατά τη βασιλεία του Τιβερίου ...". Στη συνέχεια αναφέρει ότι έγινε κάθε είδους εξευτελισμός των συλληφθέντων για την πυρκαγιά. Τους σκέπαζαν με δέρματα ζώων και τους έριχναν να τους κατασπαράξουν τα σκυλιά, ή τους κάρφωναν σε σταυρούς, ή τους έκαιγαν για να χρησιμεύσουν ως φωτισμός τη νύχτα. Ο Νέρων προσέφερε τους κήπους του για το θέαμα και ο ίδιος παρακολουθούσε από ένα άρμα (Tacitus, Annales, XV). Οι θεαματικές τιμωρίες συνήθως εφαρμόζονταν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ως μέθοδος που ενέπνεε την υποστήριξη του λαού προς το καθεστώς. Με τέτοιου είδους θεάματα οι θεατές, ανεξαρτήτως τάξης, ενώνονταν μέσα σε ένα αίσθημα ανωτερότητας. Όμως κατά τον Τάκιτο, αυτές οι τιμωρίες των Χριστιανών προκάλεσαν τον οίκτο του λαού, ο οποίος αισθάνθηκε ότι δεν γίνονταν για το δημόσιο συμφέρον (non utilitate publica) αλλά λόγω της σκληρότητας του αυτοκράτορα.

Απόψεις ιστορικών

Ο ιστορικός Brent Shaw, ισχυρίζεται ότι οι χριστιανικές αναφορές για τους διωγμούς επί Νέρωνα είναι μεταγενέστερες κατασκευές. Kαταλήγει στο συμπέρασμα ότι τέτοιος διωγμός δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ καθώς δεν υπάρχουν ικανές ενδείξεις που να μαρτυρούν ότι οι Χριστιανοί διώχθηκαν σαν ειδική ομάδα και ότι μαρτύρησαν επί Νέρωνα παρά μόνο σκόρπιες αναφορές σε μεταγενέστερους ιστορικούς. O Shaw ισχυρίζεται πως οι Χριστιανοί τότε δεν είχαν γίνει αναγνωριστεί από τον Νέρωνα ως ξεχωριστή θρησκευτική ομάδα- ο Ιγνάτιος της Αντιοχείας το 100 μΚΕ ήταν ο πρώτος που αυτοχαρακτηρίστηκε ως χριστιανός. Οι μόνες εξω-χριστιανικές πληροφορίες που υπάρχουν για την συγκεκριμένη δίωξη είναι μια παράγραφος από τον Τάκιτο, η οποία γράφτηκε 50 χρόνα αργότερα από την εποχή της ενδεχόμενης δίωξης. Δεν υπάρχει παραπομπή από που ο Τάκιτος ανακάλυψε τέτοια πληροφορία και δεν αναφέρεται από άλλους αρχαίους συγγραφείς, όπως τον Σουητώνιο. Ούτε ο Cassius Dio, ο οποίος έγραψε για την φωτιά στην Ρώμη, ανέφερε κάτι για ενδεχόμενες διώξεις. O Shaw ελλείψη αποδείξεων, καταλήγει στο συμπέρασμα πως η αναφορά του Τακιτου για διωγμούς, είναι αναχρονισμός.  Οι Lans & Bremmer, κρίνοντας την άποψη του Shaw για την πρώιμη χρήση του όρου "Χριστιανοί", παραθέτουν σχετική μελέτη. Κατ' αυτούς, ο μη συσχετισμός των Χριστιανών με την πυρκαγιά στον Σουητώνιο, δεν σημαίνει ότι ο όρος δεν ήταν γνωστός στη δεκαετία του έτους 60 μ.Χ.. Στην ίδια παράγραφο ο Σουητώνιος δεν δίνει εξήγηση ούτε για την τιμωρία κάποιων ηθοποιών. Από άλλες παλαιογραφικές ενδείξεις προκύπτει επίσης ότι ο Τάκιτος παρέλαβε τον όρο Chrestianos που χρησιμοποιεί από παλαιότερη πηγή. Επίσης αναφέρουν δύο, προβληματικές όπως αναφέρουν, πρώιμες πηγές που περιέχουν τον όρο Χριστιανοί: μία ένα χάραγμα (graffitto) στην Πομπηία (έως το 79 μ.Χ.) και η άλλη στις Ιουδαϊκές Αρχαιότητες του Φλάβιου Ιώσηπου (93-94).  Η μελέτη καταλήγει με το συμπέρασμα ότι ο όρος παρήχθη αρχικά από τις ρωμαϊκές αρχές και αργότερα υιοθετήθηκε από τους Χριστιανούς. Αυτό, κατά τους συγγραφείς, δεν σημαίνει ότι επειδή δεν ονομάζονται Χριστιανοί δεν ήταν οπαδοί του Χριστού.

Οι B. Lans και Bremmer έχουν διαφορετική άποψη από τον Shaw. Αναφέρουν ότι η παλαιότερη σχετική με τους διωγμούς πηγή είναι η Προς Εβραίους Επιστολή, η οποία κατά τους ειδικούς δεν γράφτηκε από τον Παύλο αλλά από άγνωστο συγγραφέα, και κατά πολλούς χρονολογείται πριν από το έτος 100. Εκεί αναφέρονται μαρτύρια και εξευτελισμοί που έγιναν δημοσίως στη Ρώμη ή στην Ιταλία, χωρίς να αναφέρει με ακρίβεια πότε και πού. Η φράση "Ἀναμιμνῄσκεσθε δὲ τὰς πρότερον ἡμέρας, ἐν αἷς φωτισθέντες πολλὴν ἄθλησιν ὑπεμείνατε παθημάτων, τοῦτο μὲν ὀνειδισμοῖς τε καὶ θλίψεσιν θεατριζόμενοι, τοῦτο δὲ κοινωνοὶ τῶν οὕτως ἀναστρεφομένων γενηθέντες· καὶ γὰρ τοῖς δεσμίοις συνεπαθήσατε, καὶ τὴν ἁρπαγὴν τῶν ὑπαρχόντων ὑμῶν μετὰ χαρᾶς προσεδέξασθε" (Εβρ. 10,32-33) θεωρείται βέβαιο ότι αναφέρεται σε κάποιους διωγμούς που έγιναν στο παρελθόν, πιθανώς επί Νέρωνα. Σχετική θεωρείται και μια αναφορά της Αποκάλυψης του Ιωάννου, που χρονολογείται περίπου στο έτος 100. Η αναφορά στο "δεύτερο θηρίο" και ο αριθμός του, κατά τους περισσότερους ερμηνευτές, υπονοεί τον Νέρωνα, καθώς 666 (Απ. 13, 18) είναι το αριθμητικό ισοδύναμο των εβραϊκών γραμμάτων των λέξεων "Νέρων Καίσαρ". Αλλά και η αναφορά στην πληγή στο κεφάλι του θηρίου η οποία θεραπεύτηκε (Απ. 13,3) πιθανότατα παραπέμπει στο μύθο του Nero rediturus, κατά τον οποίο ο Νέρων - ως εσχατολογικός αντίπαλος - θα επανέλθει για να ανακτήσει το θρόνο του. Η παρουσίαση του Νέρωνα ως εσχατολογικού αντιπάλου (του Θεού) είναι δύσκολο να εξηγηθεί αν απορριφθεί ότι συνέβησαν διωγμοί επί της βασιλείας του. Σχετικό θεωρείται και το Απόκρυφο κείμενο Αναβατικόν Ησαΐου που γράφτηκε περί το 70-120 μ.Χ. στη Συρία ή την ευρύτερη περιοχή. Εκεί αναφέρεται η εμφάνιση ενός άνομου αυτοκράτορα, μητροκτόνου, που θα διώξει το φυτό που φύτευσαν οι 12 Απόστολοι, και ότι ένας από τους δώδεκα θα παραδοθεί σ' αυτόν. Ο "μητροκτόνος αυτοκράτορας" πιστεύεται ότι αναφέρεται στον Νέρωνα, και ο ένας από τους 12 Αποστόλους είναι πιθανότατα ο Πέτρος. Επίσης σχετική είναι η 1η επιστολή του Κλήμεντος, περί το 120-125, η οποία πλησιάζει στην εποχή των "Χρονικών" του Τάκιτου. Εκεί αναφέρονται οι διώξεις του Πέτρου και του Παύλου αλλά και άλλων ατόμων, περιλαμβανομένων γυναικών, με τρόπο που παραπέμπουν στη Ρώμη. Η αναφορά θεωρείται συμβατή με τους διωγμούς του Νέρωνα. Στο Απόκρυφο "Ο Ποιμήν του Ερμά", που χρονολογείται στο πρώιμο 2ο τέταρτο του 2ου αιώνα, αναφέρεται σε προγενέστερους διωγμούς και βασανιστήρια με μαστιγώσεις, φυλακίσεις, σταυρώσεις και άγρια θηρία "είνεκεν του ονόματος". Δεν είναι σαφές σε ποιά εποχή αναφέρεται, αλλά η φρασεολογία δείχνει ότι οι Χριστιανοί της Ρώμης είχαν ήδη μια μακρά πείρα από διωγμούς. Ο Νέρωνας υπονοείται και στο Απόκρυφο "Αποκάλυψη του Πέτρου", που πιστεύεται ότι γράφτηκε μια δεκαετία πριν ή μετά τον Γ' Ιουδαϊκό Πόλεμο (132-135 μ.Χ.). Αναφέρεται στο μαρτύριο του Πέτρου στη Ρώμη. Σύμφωνα με τους Lans & Bremmer, οι ενδείξεις είναι ότι οι Χριστιανοί της Ρώμης ή της Ιταλίας άρχισαν να ανατρέχουν στους διωγμούς της Ρώμης λίγες δεκαετίες μετά τον Νέρωνα. Αυτό κατά τους ερευνητές σημαίνει ότι υπήρχαν αυτόπτες μάρτυρες ή δεύτερης γενεάς μαρτύρων μετά τους διωγμούς. Η προέλευση των πηγών από διάφορα μέρη της αυτοκρατορίας (Ιταλία, Αίγυπτο, Μ. Ασία κτλ) δείχνει ότι ήδη είχε εξαπλωθεί η γνώση περί διωγμών. Οι ενδείξεις αυτές δεν στηρίζουν την άποψη της κατασκευασμένης παράδοσης.

Από το 2ο αιώνα μέχρι τον Διοκλητιανό 

Επί βασιλείας Τραϊανού (98-117), ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος είχε σταλθεί από τον αυτοκράτορα στη Βιθυνία ως κυβερνήτης και η αλληλογραφία του με τον αυτοκράτορα θεωρείται αξιόπιστη ιστορική πηγή. Σε ένα από τα γράμματα του (Το Letter 10.96) o Πλίνιος αναφέρει τις πράξεις του σε ανθρώπους που είχαν καταγγελθεί ως Χριστιανοί: όσους έλεγαν πως ήταν Χριστιανοί, είτε τους έκτελούσε, είτε τους έστελνε στην Ρώμη αν ήταν Ρωμαϊοι πολίτες. Όσους αρνιούντουσαν πως ήταν χριστιανοί, τότε τους έθετε τεστ: έπρεπε να να θυσιάσουν στους θεούς στην παρουσία εικόνας του αυτοκράτορα και να υβρίσουν το Χριστό και αν περνούσαν το τέστ, τους άφηνε ελευθερους. Όσοι ομολογούσαν πως ήταν παλιότερα χριστιανοί, αλλά έχουν αποχωρήσει από την θρησκεία, βασανίζονταν από δύο σκλάβες που ονομάζονταν διακόνισσες. Ο Πλίνιος ρώτησε τον αυτοκράτορα πως πρέπει να αντιμετωπίζει τους μεταμελημένους πρώην χριστιανούς, και ο Τραϊανός του απάντησε πως πρέπει να κοιτάζει κάθε περίπτωση ξεχωριστά, αν κάποιος περνάει την εξέταση δεν πρέπει να διωκονται περισσότερο, ενώ πρέπει να αγνοούνται οι ανώνυμες καταγγελίες.
  
Αντίθετα με την κοινή αντίληψη, η Εκκλησία δεν ήταν σε συνεχή αγώνα για την ύπαρξή της κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων αιώνων. Οι διώξεις των Χριστιανών ήταν σποραδικές και τοπικές  και σχεδόν ποτέ κατ' εντολή του  κράτους. Ο λόγος ήταν ότι οι διωγμοί προέκυπταν από πιέσεις του όχλου επί των τοπικών διοικητών, και δεν ήταν αποτέλεσμα πολιτικής του κράτους. Για παράδειγμα, το πογκρόμ κατά των Χριστιανών στην Αλεξάνδρεια το 248 έγινε επί βασιλείας αυτοκράτορα που θεωρείται ότι συμπαθούσε τους Χριστιανούς. Κατά τους δύο πρώτους αιώνες του Χριστιανισμού, αυτός ήταν μια σχετικά μικρή αίρεση η οποία δεν ήταν σημαντική ανησυχία για τον Αυτοκράτορα.

Μια παραδοσιακή μαρτυρία για φόνους είναι η Δίωξη της Λυών κατά την οποία οι Χριστιανοί σφαγιάστηκαν μαζικά με το να ριχτούν στα άγρια θηρία κατά διαταγή  Ρωμαίων αξιωματούχων. Αυτό έγινε επειδή  κάποιοι  φέρεται ότι αρνήθηκαν να αποκηρύξουν την πίστη τους, σύμφωνα με τον Άγιο Ειρηναίο. Η μοναδική πηγή για αυτό το γεγονός είναι ο ιστορικός του πρώιμου χριστιανισμού  Ευσέβιος Καισαρείας στην Ιστορία της Εκκλησίας, που γράφτηκε στην Αίγυπτο τον 4ο αιώνα. Ο Απολογητικός του Τερτυλλιανού γράφτηκε το 197, φαινομενικά για την υπεράσπιση των διωκόμενων Χριστιανών και απευθυνόταν σε Ρωμαίους διοικητές.

Η πολιτική του Τραϊανού προς τους Χριστιανούς δεν ήταν διαφορετική από αυτή προς άλλες λατρείες, δηλαδή τιμωρούνταν μόνο όσοι αρνούνταν να προσκυνήσουν τον αυτοκράτορα και τους θεούς, αλλά δεν διώκονταν. Το "διάταγμα του Σεπτίμιου Σεβήρου" που αναφέρει η Ιστορία του Αυγούστου θεωρείται αναξιόπιστο από τους περισσότερους ιστορικούς. Σύμφωνα με τον Ευσέβιο, η Αυτοκρατορική οικογένεια του Αλεξάνδρου Σεβήρου, προκατόχου του Μαξιμίνου του Θρακός, περιλάμβανε πολλούς Χριστιανούς. Ο Ευσέβιος αναφέρει ότι, (βλ. , Great Events in Religion σ. 194, 195) επειδή μισούσε τον προκάτοχό του, ο  Μαξιμίνος διέταξε να θανατωθούν οι ηγέτες των εκκλησιών. Σύμφωνα με τον Ευσέβιο, αυτή τη δίωξη του 235 έστειλε τον  Ιππόλυτο της Ρώμης και τον Πάπα Ποντιανό στην εξορία. Άλλα στοιχεία όμως  δείχνουν ότι οι διώξεις του 235 ήταν τοπικές σε κάποιες επαρχίες, και δεν έγιναν με διαταγές του Αυτοκράτορα.

Επί αυτοκράτορα Δεκίου εκδόθηκε διάταγμα που απαιτούσε την τέλεση δημόσιων θυσιών, μια τυπική διαδικασία που ισοδυναμούσε με μαρτυρία πίστης στον Αυτοκράτορα και την καθεστηκυία τάξη. Ο Δέκιος όρισε περιοδεύουσες επιτροπές που επισκέπτονταν τις πόλεις και τα χωριά για να εποπτεύουν την εκτέλεση των θυσιών και να δίνουν γραπτά πιστοποιητικά σε όλους τους πολίτες που τις τελούσαν. Οι χριστιανοί συχνά είχαν την ευκαιρία να αποφύγουν την τιμωρία τελώντας δημόσια προσφορά θυσιών ή καίοντας θυμίαμα για τους θεούς της Ρώμης, και κατηγορούνταν από τους Ρωμαίους ως ασεβείς όταν αρνούνταν. Η άρνηση ετιμωρείτο με φυλάκιση, βασανιστήρια και εκτελέσεις. Οι χριστιανοί κατέφευγαν σε ασφαλή μέρη στην ύπαιθρο και κάποιοι εξαγόραζαν τα πιστοποιητικά τους, που ονομάζονταν libelli. Η Χριστιανική εκκλησία, ενώ δεν υπάρχει  καμία ένδειξη στην σωζόμενα κείμενα ότι το διάταγμα στόχευε κάποια  συγκεκριμένη ομάδα, ποτέ δεν ξέχασε τη περίοδο της βασιλείας του Δεκίου τον οποίο χαρακτηρίζει ως  "σκληρό τύραννο". Μετά το θάνατο του Δεκίου το 251 δεν υπάρχουν ενδείξεις για έκδοση πιστοποιητικών για θυσίες, αλλά η υποχρέωση θυσιών επανήλθε επί Μαξιμίνου το  306 και 309. Στο μέτρο αυτό φαίνεται να συμμορφώθηκαν αρκετοί Χριστιανοί, άλλοι πλήρωσαν για να το αποφύγουν ενώ άλλοι αρνήθηκαν να το εφαρμόσουν, θυσιάζοντας τους εαυτούς τους, οδηγώντας μάλλον σε θαυμασμό πέραν από την χριστιανική κοινότητα. Τα μέτρα δεν πέτυχαν αυτό που επιδίωκε η κυβέρνηση.

Υποστηρίζεται ότι κάποιοι Χριστιανοί αναζήτησαν και καλοδέχτηκαν το μαρτύριο.  Οι ρωμαϊκές αρχές προσπάθησαν πολύ για να αποφύγουν τους Χριστιανούς, επειδή φέρονται ότι προκαλούσαν τα πλήθη και ζητούσαν το θάνατό τους." Σύμφωνα με τους Droge και Tabor, "το 185 ο ανθύπατος της Ασίας, Άρριος Αντωνίνος, προσεγγίστηκε από μια ομάδα Χριστιανών που απαιτούσε να εκτελεστεί. Ο ανθύπατος έκανε τη χάρη σε μερικούς από αυτούς και στη συνέχεια έδιωξε τους υπόλοιπους, λέγοντας ότι αν ήθελαν να σκοτωθούν υπήρχε αρκετό σχοινί  ή βράχια απ' όπου θα μπορούσαν να πηδήσουν." Τέτοια αναζήτηση του θανάτου βρίσκεται στο Scorpiace του   Τερτυλλιανού και στις επιστολές του Αγίου Ιγνατίου Αντιοχείας, αλλά δεν ήταν η μόνη περίπτωση μαρτυρίου στην πρώιμη Χριστιανική εκκλησίας. Το κείμενο  Μαρτύριο του Πολύκαρπου του 2ου αιώνα  αναφέρει την ιστορία του Πολύκαρπου, επισκόπου Σμύρνης, ο οποίος δεν επιθυμούσε το θάνατο, αλλά πέθανε σαν μάρτυρας στην πυρά, και στη συνέχεια μαχαιρώθηκε αφού η φωτιά ως εκ θαύματος δεν τον άγγιξε. 

Σύμφωνα με δύο διαφορετικές Χριστιανικές παραδόσεις, ο Σίμων Μπαρ Κοκμπά, ο ηγέτης της δεύτερης Εβραϊκής εξέγερσης κατά της Ρώμης (132 έως 136 μ.Χ.), ο οποίος ανακηρύχθηκε Μεσσίας, εδίωξε τους Χριστιανούς: Ο Μάρτυρας Ιουστίνος  ισχυρίζεται ότι οι Χριστιανοί τιμωρούνταν αν δεν αρνούνταν και βλασφημούσαν τον Χριστό, ενώ ο Ευσέβιος βεβαιώνει ότι ο Μπαρ Κοκμπά τους παρενοχλούσε  επειδή αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στην  εξέγερση εναντίον των Ρωμαίων.  Το τελευταίος είναι πιθανό, και η άρνηση των Χριστιανών να λάβουν μέρος στην εξέγερση κατά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ήταν ένα κομβικό γεγονός στο σχίσμα μεταξύ του πρώιμου Χριστιανισμού και του Ιουδαϊσμού.

O Μεγάλος Διωγμός επι Διοκλητιανού
Οι περιστασιακές διώξεις κορυφώθηκαν με τη βασιλεία του Διοκλητιανού και του Γαλερίου στο τέλος του τρίτου και στις αρχές του 4ου αιώνα.  Ξεκινώντας με μια σειρά από τέσσερα διατάγματα που απαγόρευαν τις Χριστιανικές πρακτικές και διέτασαν τη φυλάκιση των Χριστιανών ιερέων, οι διώξεις εντάθηκαν έως ότου όλοι οι Χριστιανοί της αυτοκρατορίας διατάχθηκαν να θυσιάζουν στους Ρωμαϊκούς θεούς αλλιώς αντιμετώπιζαν εκτέλεση. Λέγεται ότι πάνω από 20.000 Χριστιανοί εκτελέστηκαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Διοκλητιανού. Ένας από τους πιο εξέχοντες εκείνης της περιόδου ήταν ο Άγιος Γεώργιος, ένας Ρωμαίος στρατιώτης που αποκήρυξε το αυτοκρατορικό διάταγμα, και μπροστά από στους στρατιώτες και αξιωματούχους δήλωσε ότι είναι Χριστιανός. Αν και ο Διοκλητιανός επίμονα δίωκε τους Χριστιανούς στο Ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας, οι συν-αυτοκράτορες της Δύσης δεν ακολούθησαν τα διατάγματα, και έτσι  οι Χριστιανοί στη Γαλατία, την Ισπανία και την Βρετανία έμειναν σχεδόν ανενόχλητοι.

Η δίωξη αυτή διήρκεσε μέχρι την άνοδο του Κωνσταντίνου στην εξουσία το 313 οπότε νομιμοποιήθηκε και ο Χριστιανισμός. Επί  Θεοδοσίου Α'  στα τέλη του 4ου αιώνα, ο Χριστιανισμός έγινε η επίσημη θρησκεία της Αυτοκρατορίας. Μεσολάβησε η βασιλεία του Ιουλιανού Β' κατά την οποία προσωρινά, αποκαταστάθηκε η παραδοσιακή Ρωμαϊκή θρησκεία.

Οικονομικές διώξεις κατά Χριστιανών
Οι εκκλησιαστικοί πατέρες και τα αγιολογικά κείμενα δίνουν έμφαση στο μαρτύριο των Χριστιανών και στην ομολογία της πίστης ενώπιον των αρχών. Υπάρχουν όμως και τεκμήρια σε παπύρους που δείχνουν ότι υπήρχαν και οικονομικές ποινές επί των Χριστιανών, οι οποίοι ανέπτυξαν και κάποιες μορφές αντίστασης. Μια από τις ποινές που επιβάλλονταν ήταν η κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων των Εκκλησιών, κινητών ή ακινήτων. Σώζεται αιγυπτιακός πάπυρος όπου καταγράφονται τα είδη σε χρυσό, ασήμι κλπ που κατάσχονται από εκκλησία στη σημερινή Αλγερία. Μεταξύ άλλων κατάσχονται και ιερά κείμενα που έκρυβαν κάποιοι Χριστιανοί στα σπίτια τους. Άλλη Εκκλησία φαίνεται ότι επέλεξε να κρύψει τα πολύτιμα αντικείμενα και οι αρχές δεν βρήκαν κάτι πολύτιμο να κατάσχουν, ή θεωρείται πιθανό ότι δωροδοκήθηκαν οι κρατικοί υπάλληλοι. Από τον Λακτάντιο γνωρίζουμε ότι μετά τη λήξη του διωγμού, επί Λικινίου, δόθηκε διαταγή να επιστραφούν οι περιουσίες στους Χριστιανούς. Από άλλους παπύρους προκύπτει ότι κατάσχονταν και ιδιωτικές περιουσίες όπως κτήματα. Μεταξύ των μέτρων που εφαρμόζονταν κατά των Χριστιανών, ήταν και η υποχρέωση να θυσιάζουν στους θεούς αν ήθελαν να προσφύγουν σε δικαστήριο. Από τον Λακτάντιο αναφέρεται και επιβεβαιώνεται από πάπυρο ότι στα δικαστήρια είχαν στηθεί βωμοί όπου οι πολίτες έπρεπε να θυσιάσουν μπροστά στους δικαστές. Για να το αποφύγουν αυτό, κάποιοι Χριστιανοί εξουσιοδοτούσαν κάποιον παγανιστή να κάνει τη θυσία.

Εκτιμήσεις Ιστορικών
O Frend υπολογίζει τον αριθμό όσων χριστιανών έχουν σκοτωθεί από τον «μεγάλο διωγμό» σε 3000-3500 αλλά οι Ste. Croix και Liebeschutz βρίσκουν τον αριθμό αυτό εξαιρετικά διογκωμένο. 

O καθηγητής Danny Praet υπολογίζει ότι ο καλούμενος ως «μεγάλος διωγμός» κράτησε 2 χρόνια στην Δυτική αυτοκρατορία και 10 στην Ανατολική, ενώ υπήρχε ελαστικότητα στην επιβολή των αυτοκρατορικών οδηγιών από τους κατά τόπους κυβερνήτες.. Επιπλέον, οι αυτοκρατορικές αρχές ποτέ δεν επεδίωξαν να "εξαλείψουν κυριολεκτικά" τους Χριστιανούς. Σύμφωνα με τον Praet, η ιστορίες για αιματοχυσίες στην αρχαιότητα είναι υπερβολικές, ενώ παραπέμποντας σε άλλους Ιστορικούς: "Ο χριστιανός κλήρος και οι σημαντικότεροι λαϊκοί γίνανε θύματα, αλλά εκτός από εξαιρετικές περιστάσεις, οι απλοί Χριστιανοί ήταν απίθανο να γίνουν θύμα διώξεων. Φυσικά το να δοθεί ένας αριθμός, είναι δύσκολο γιατί υπήρχαν πολλά είδη καταπίεσης όπως η φυλάκιση και τα βασανιστήρια.

Η θεολόγος Κάντιτα Μος  , υποστηρίζει στο βιβλίο της «Ο μύθος των διωγμών» πως οι διωγμοί εναντίον των χριστιανών είναι μύθος ο οποίος δημιουργήθηκε στην αρχαιότητα λόγω εσωτερικών διαμαχών των χριστιανών της αρχαιότητας <ref>: Indeed, a recent study by Candida Moss, The Myth of Persecution has suggested that Cristian "persecution complex" was the result of internal christian identity politics</ref> Η Μος υποστηρίζει πως οι όποιες διώξεις Χριστιανών ήταν σποραδικές, πως οι ρωμαϊκές αρχές δεν κάνανε διωγμούς εναντίον των χριστιανών εκτός από μια μικρή περίοδο 12 χρόνων τους πρώτους 3 αιώνες του Χριστιανισμού, όπου τότε οι Χριστιανοί ήταν στόχος των αυτοκρατορικών αρχών. ενώ η αντίληψη του Διωγμού είναι θεμελιώδης στην κοσμοθεωρία του Χριστιανισμου, σημειώνοντας πως δημιουργεί την εντύπωση πως οι χριστιανοί είναι μια μειονότητα που αντιμετωπίζει πόλεμο- ακόμη και όταν είναι αριθμητικά οι περισσότεροι.. O ιστορικός Πολ Κάβιλ (Paul Cavill)  ισχυρίζεται πως η Καινή Διαθήκη διδάσκει πως οι διώξεις είναι σύμφυτες με τον Χριστιανισμο και αυτό έδινε την αίσθηση στους πρώτους χριστιανούς ότι διώκονταν, δημιουργώντας το Χριστιανικό σύμπλεγμα δίωξης Την ίδια άποψη εκφράζει και η καθηγήτρια Θεολογίας Φραντσέσκα Σταυρακοπούλου
 
Το έργο της Καντιντα Μος προκάλεσε αρκετό διάλογο. H ακαδημαϊκή Θεολόγος Anne T. Thayer  σε άρθρο της στο επιστημονικό περιοδικό Interpretation  ισχυρίζεται πως η Μος έχει κάνει αρκετά καλή δουλεία με την χρήση και μελέτη των πρωτότυπων πηγών. 

Δείτε επίσης
 Διωγμός των Χριστιανών της Συρίας (Εμφύλιος 2011)
 Διώξεις κατά των Κοπτών Χριστιανών
Διώξεις Χριστιανών υπό ισλαμική διοίκηση έως τον 14ο αιώνα

 Σημειώσεις  

Παραπομπές 

 Πηγές 
 W.H.C. Frend, 1965. Martyrdom and Persecution in the Early Church Their Blood Cries Out Paul Marshall and Lela Gilbert, World Press, 1997.
 In the Lion's Den: Persecuted Christians and What the Western Church Can Do About It Nina Shea, Broadman & Holman, 1997.
 This Holy Seed: Faith, Hope and Love in the Early Churches of North Africa Robin Daniel, (Chester, Tamarisk Publications, 2010: from www.opaltrust.org) 0-9538565-3-4
 In the Shadow of the Cross: A Biblical Theology of Persecution and Discipleship Glenn M. Penner, Living Sacrifice Books, 2004
 Τhe Myth of Persecution: How Early Christians Invented a Story of Martyrdom by Candida R. Moss, HarperOne, 2013. 978-0-06-210452-6
 The Maltreatment of Early Christians: Refinement and Response by Paul Hartog, 2014
 Thaler, Anne T (2013) The Myth of Persecution: How Early Christians Invented a Story of Martyrdom by Candida Moss'' Vol 68, Issue 1, pp. 81 – 83  https://doi.org/10.1177/0020964313505984b
 Shaw, B. (2015). The Myth of the Neronian Persecution. Journal of Roman Studies, 105, 73-100. doi:10.1017/S0075435815000982
 
 

Χριστιανισμός στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία