Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας (ουκρανικά: Православна церква України, αγγλικά: Orthodox Church of Ukraine) είναι η 15η αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία, σύμφωνα με τα Εκκλησιαστικά Δίπτυχα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, που συστάθηκε τον Δεκέμβριο του 2018. Αναγνωρίζεται ως αυτοκέφαλη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, την Εκκλησία της Ελλάδος.

Ιστορία

Ενωτική Σύνοδος και Τόμος Αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας προήλθε από την ένωση τριών εκκλησιών που ποίμαιναν ορθοδόξους χριστιανούς της Ουκρανίας μετά από μία ενωτική κληρικολαϊκή συνέλευση που πραγματοποιήθηκε στις 15 Δεκεμβρίου 2018. Η ίδια συνέλευση εξέλεξε ως προκαθήμενο της Εκκλησίας της Ουκρανίας και Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας τον Μητροπολίτη Επιφάνιο. Το διάταγμα για την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας υπογράφηκε στην Κωνσταντινούπολη στις 5 Ιανουαρίου 2019 και την επομένη, ανήμερα της εορτής των Θεοφανείων, πραγματοποιήθηκε η επίσημη παραλαβή του τόμου της αυτοκεφαλίας, που φιλοτεχνήθηκε στη Μονή Ξενοφώντος του Αγίου Όρους. 

Η ενθρόνιση του προκαθημένου της, Μητροπολίτη Επιφανίου, έγινε στον Καθεδρικό Ναό Αγίας Σοφίας Κιέβου στις 3 Φεβρουαρίου 2019 (ημερομηνία γενεθλίων του) από τον εκπρόσωπο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Μητροπολίτη Γαλλίας Εμμανουήλ, παρουσία του προέδρου της Ουκρανίας.

Αναγνώριση από την Εκκλησία της Ελλάδος
Η Εκκλησία της Ελλάδος με εισήγηση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερωνύμου Β' έδωσε εντολή στις συνοδικές επιτροπές να μελετήσουν από κοινού το θέμα της αναγνώρισης του αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Συνολικά 21 μητροπολίτες, θεολόγοι και στελέχη της Ιεράς Συνόδου, τα τακτικά μέλη των δυο επιτροπών καθώς και οι αναπληρωματικοί τους, συνεργάστηκαν για τρεις μήνες.
Τα μέλη των επιτροπών δογματικών-νομοκανονικών και διορθοδόξων σχέσεων κατέληξαν σε κοινό πόρισμα προς την Διαρκή Ιερά Σύνοδο, το οποίο τεκμηρίωσε ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει το μοναδικό προνόμιο να εκχωρεί αυτοκεφαλία σε εκκλησιαστικές διοικήσεις.

Έτσι, η Ιερά Συνοδος της Ιεραρχίας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην έκτακτη συνεδρίασή της στις 12 Οκτωβρίου 2019 αποφάσισε την αναγνώριση της νέας εκκλησιαστικής δομής. Συγκεκριμένα, αποφάσισε ότι αναγνωρίζει «το κανονικό δικαίωμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την παραχώρηση του Αυτοκεφάλου, καθώς και το προνόμιο του Προκαθημένου της Εκκλησίας της Ελλάδος να χειρισθή περαιτέρω το ζήτημα της αναγνωρίσεως της Εκκλησίας της Ουκρανίας». Στη συνεδρίαση πάνω από 35 μητροπολίτες της Εκκλησίας της Ελλάδος μίλησαν για τις πιέσεις που δέχθηκαν από Ρώσους εκκλησιαστικούς αξιωματούχους για να μην ψηφίσουν υπέρ της αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Ο Μητροπολίτης Πατρών Χρυσόστομος μίλησε ευθέως για κλίμα εκφοβισμού από την πλευρά της Μόσχας προς τους Ιεράρχες της Εκκλησίας της Ελλάδος για να επηρεάσουν την απόφασή τους ενώ ο Μητροπολίτης Γουμενίσσης έγραψε πως η Ρωσική Εκκλησία χαρακτηρίζεται από ηγεμονισμό και επιδεικνύει μόνιμες επεκτατικές πρακτικές.

Από την άλλη πλευρά, την σύγκληση πανορθόδοξης – οικουμενικής Συνόδου για το ουκρανικό ζήτημα ζήτησαν με κοινή επιστολή τους οι Μητροπολίτες Κονίτσης Ανδρέας, Πειραιώς Σεραφείμ, Κυθήρων Σεραφείμ και Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς. Η επιστολή είχε ως αποδέκτη τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο και τους υπόλοιπους 13 προκαθημένους Πατριαρχείων και αυτοκέφαλων Εκκλησιών. Την επιστολή δεν απηύθυναν στον Μητροπολίτη Επιφάνιο, προκαθήμενο της νέας εκκλησιαστικής δομής, τον οποίον δεν αναγνωρίζουν θεωρώντας τον αχειροτόνητο. 

Τελικά, η διαδικασία αναγνώρισης από την Εκκλησία της Ελλάδος επισημοποιήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2019 με ειρηνική επιστολή που απέστειλε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος Β' προς τον Μητροπολίτη Κιέβου και πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο, δύο ημέρες μετά το συλλείτουργό του με τον Οικουμενικό Πατριάρχη, στον Ιερό Ναό Παναγίας Αχειροποιήτου της Θεσσαλονίκης, όπου μνημονεύθηκε για πρώτη φορά ο προκαθήμενος της νέας αυτοκέφαλης Εκκλησίας.

Αναγνώριση από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας
Στην αναγνώριση της νέας εκκλησιαστικής δομής προχώρησε στις 8 Νοεμβρίου 2019 το παλαίφατο-δευτερόθρονο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Κατά τη διάρκεια της Πατριαρχικής Θείας Λειτουργίας στον πανηγυρίζοντα Ιερό Ναό Αρχαγγέλων στο Ντάχερ του Καΐρου, ο Μακαριώτατος Πατριάρχης Αλεξανδρείας και πάσης Αφρικής Θεόδωρος Β' μνημόνευσε για πρώτη φορά τον Μητροπολίτη Κιέβου και Πάσης Ουκρανίας Επιφάνιο ως Προκαθήμενο της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Tο κείμενο της αναγνώρισης διάβασε ο Μητροπολίτης Γουινέας Γεώργιος.

Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας μάλιστα δήλωσε στο «Βήμα» πως με την αναγνώριση της Εκκλησίας της Ουκρανίας αρχίζει η λύση του προβλήματος.

Αναγνώριση από τον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου 
Στις 24 Οκτωβρίου 2020, κατά τη διάρκεια Συνοδικής Θείας Λειτουργίας στη Μονή Χρυσορροϊιατίσσης, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, Χρυσόστομος Β'  μνημόνευσε  για πρώτη φορά τον Επιφάνιο ως Προκαθήμενο της Ουκρανικής Εκκλησίας. Δεν εχει υπάρξει μέχρι στιγμής, επίσημη απόφαση από την Ιερά Σύνοδο, τα μέλη της οποίας δεν γνώριζαν για την απόφαση. Μετά την μνημόνευση ο Μητροπολίτης Λεμεσού Αθανάσιος αποχώρησε από το συλλείτουργο. Μετά το τέλος της λειτουργίας ο Αρχιεπίσκοπος τόνισε πως δικαιολογεί την αποχώρησή του, αφού δεν είχε ενημερώσει τους Αρχιερείς προηγουμένως, ενώ υποστήριξε πως λαμβάνοντας αυτήν την απόφαση υπηρετεί την Ορθοδοξία.

Στάση άλλων Εκκλησιών
Η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία, με απόφαση που απέστειλε στον Οικουμενικό Πατριάρχη ο Πατριάρχης Σερβίας Ειρηναίος, γνωστοποίησε ότι δεν προτίθεται να αναγνωρίσει την αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας καθώς ηγούνται "σχισματικές παραφυάδες", ότι δεν προτίθενται να αναγνωρίσουν κανέναν κληρικό της, διότι "στερούνται αποστολικής διαδοχής και ιεροσύνης" και ούτε αναγνωρίζουν ως αρχιερέα τον κ. Επιφάνιο . Εξηγώντας τη θέση αυτή, σε συνέντευξή του, ο Πατριάρχης Σερβίας εξέφρασε, παράλληλα, τον σεβασμό του στο Οικουμενικού Πατριαρχείο. «Πρέπει να τονίσω πως η Εκκλησία μας δεν έκανε αυτήν την επιλογή εξαιτίας της σλαβικής εγγύτητας μας με την Εκκλησία της Ρωσίας και σίγουρα όχι για πολιτικά ή παρόμοια συμφέροντα, αλλά με γνώμονα την παράδοση της Εκκλησίας και το κανονικό δίκαιο…» είπε στην εφημερίδα «Πολίτικα»  του Βελιγραδίου ο Σέρβος Πατριάρχης υποστηρίζοντας πως «αν κάποια άλλη τοπική Εκκλησία, η Ρωσική ή οποιαδήποτε άλλη έκανε κάτι παρόμοιο, η αντίδραση μας θα ήταν παρόμοια».

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας, με επιστολή που απέστειλε στον Οικουμενικό Πατριάρχη και δημοσιοποίησε στις 7 Μαρτίου 2019, θεωρεί "ανυπόστατες, κενές, στερούμενες της θείας χάριτος και της ενεργείας του Αγίου Πνεύματος" τις χειροτονίες που τέλεσε ο Φιλάρετος Ντενισένκο "όσο χρόνο ήτο καθηρημένος και αναθεματισμένος", μεταξύ αυτών "και του γραμματέως αυτού Σεργκέι Ντουμένκο, νυν Μητροπολίτου Επιφανίου". Στην επιστολή, που υπογράφει ο Αρχιεπίσκοπος Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας, Αναστάσιος, επισημαίνεται ότι "αντί ειρηνεύσεως και ενότητος των Ορθοδόξων της Ουκρανίας, επαπειλείται ο κίνδυνος διασπάσεως της ενότητος της ανά τον κόσμο Ορθοδοξίας" και "η κατ' Αλβανίαν Αυτοκέφαλος Ορθόδοξος Εκκλησία απευθύνει θερμήν παράκλησιν, όπως το Οικουμενικόν Πατριαρχείον, αξιοποιών το κατ' εξοχήν προνόμιον του συντονισμού των Ορθοδόξων Εκκλησιών, συγκαλέσει το συντομότερον δυνατόν Πανορθόδοξον Σύναξιν ή Σύνοδον, προκειμένου να προληφθή ο εμφανής κίνδυνος δημιουργίας οδυνηρού Σχίσματος".

Με επιστολή του στις 31 Μαρτίου 2022, ο Μητροπολίτης Βαρσοβίας και πάσης Πολωνίας, Σάββας, προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη, Βαρθολομαίο, απευθύνει παράκληση "ως τον πρώτον μεταξύ ίσων" να συγκαλέσει συνάντηση των προκαθημένων των τοπικών Εκκλησιών με σκοπό την ανάλυση της τρέχουσας κατάστασης της Ορθόδοξης Εκκλησίας, χωρίς την παρουσία της λεγομένης αυτοκεφάλου Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας. Προς τούτο τον ενημερώνει για την απόφαση που έλαβε, λίγες ημέρες νωρίτερα, η Ιερά Σύνοδος της Αυτοκεφάλου Εκκλησίας της Πολωνίας που ζητά από όλους τους προκαθημένους να "πραγματοποιηθεί μια Πανορθόδοξος Συνάντησις των Προκαθημένων, κατά τα δίπτυχα του έτους 2018, ίνα υπάρξει δυνατότης της από κοινού αναλύσεως των τρόπων άρσεως των υφισταμένων, περιττών, διχοτομιών". Στις 23 Αυγούστου 2022, με επίσημη ανακοίνωσή της, η Ορθόδοξη Εκκλησία της Πολωνίας επισημαίνει ότι "οι αποστατήσαντες από τη διδασκαλία της Αγίας Εκκλησίας δεν μπορούν να αποτελούν υγιές εκκλησιαστικό σώμα. Τούτο διαταράσσει την ευχαριστιακή ενότητα του συνόλου της Ορθοδοξίας", επιβεβαιώνοντας τη θέση ότι η δομή που ανακηρύχθηκε το 2019 και ηγείται από τον Ντουμένκο, δεν πληροί της προϋποθέσεις της κανονικότητας.

Σημερινή κατάσταση
Έτερη ορθόδοξη δικαιοδοσία στην Ουκρανία είναι η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Μόσχας), με αυτόνομο καθεστώς (και όχι αυτοκέφαλο) υπό την εκκλησιαστική ένωση με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Η χορήγηση αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας προκάλεσε την αντίδραση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που γι' αυτόν τον λόγο αποφάσισε να διακόψει την εκκλησιαστική κοινωνία με το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, σχετικά με τη δικαιοδοσία στην ιστορική Εκκλησία Κιέβου. Οι δύο Ορθόδοξες Εκκλησίες λειτουργούν σήμερα παράλληλα στην χώρα, ενώ οι ενορίες καλούνται να επιλέξουν σε ποια από τις δύο θα ανήκουν. Σύμφωνα με κρατικά στοιχεία, τον Ιανουάριο του 2021 η Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας είχε 7.188 ενορίες και 4.572 ιερείς, ενώ η Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας 12.406 ενορίες και 10.510 ιερείς.

Παράλληλα, στις 25 Ιουνίου 2019 ο μητροπολίτης Φιλάρετος, που αυτοαποκαλείται Πατριάρχης και ένας μικρός αριθμός ακολούθων του αποχώρησαν από την αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας (OCU) και επανέφεραν την "Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία (Πατριαρχείο Κιέβου)" (UOC-KP).  Το "Πατριαρχείο Κιέβου" δεν έχει αναγνωριστεί ποτέ από την Ορθόδοξη Εκκλησία, θεωρούμενο ως «σχισματική ομάδα» του Πατριαρχείου Μόσχας. Είχε προηγηθεί, στις 11 Οκτωβρίου 2018, η συνοδική απόφαση επανένταξης των κληρικών και πιστών του UOC-KP στην Ορθόδοξη Εκκλησία από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, μη αναγνωρίζοντας όμως το αυτοαποκαλούμενο Πατριαρχείο Κιέβου. Μετά από εκείνη τη Συνοδική απόφαση, ο Φιλάρετος είχε αποκατασταθεί ως μητροπολίτης, παράλληλα με την απόδοση αυτοκεφαλίας στη νέα ενοποιημένη εκκλησία,  στην οποία είχε συμφωνήσει να συμμετέχει ο ίδιος και οι ακόλουθοί του.

Παραπομπές

Ορθοδοξία
Κοινωνία της Ουκρανίας
Ανατολικές Ορθόδοξες Εκκλησίες