Ιστορία της Ιταλικής Δημοκρατίας

Η ιστορία της Ιταλικής Δημοκρατίας αφορά την περίοδο που σχετίζεται με την ιστορία της Ιταλίας από το 1946, όταν η Ιταλία έγινε δημοκρατία και η οποία χωρίζεται γενικά σε δύο φάσεις, τη λεγόμενη "Πρώτη" και "Δεύτερη" Δημοκρατία.

Μετά την πτώση του φασιστικού καθεστώτος στην Ιταλία και το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, η ιταλική πολιτική και κοινωνία κυριαρχούνταν από τη Χριστιανική Δημοκρατία, ένα χριστιανικό πολιτικό κόμμα ευρείας βάσης, από το 1946 έως το 1994. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 έως το 1991, της αντιπολίτευσης ηγήθηκε το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. Οι Χριστιανοδημοκράτες κυβέρνησαν αδιάκοπα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, κυριαρχώντας σε κάθε υπουργικό συμβούλιο και κυρίως με την υποστήριξη μιας σειράς δευτερευόντων κομμάτων από την κεντροαριστερά έως την κεντροδεξιά, συμπεριλαμβανομένων του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, του Ιταλικού Δημοκρατικού Σοσιαλιστικού Κόμματος, του Ιταλικού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος και του Ιταλικού Φιλελεύθερου Κόμματος. Το Κομμουνιστικό Κόμμα αποκλείστηκε εξ ολοκλήρου από την κυβέρνηση, με μερική εξαίρεση του σύντομου Ιστορικού Συμβιβασμού, στον οποίο το Κομμουνιστικό Κόμμα παρείχε εξωτερική υποστήριξη σε μια κυβέρνηση μειοψηφίας των Χριστιανοδημοκρατών από το 1976 έως το 1979.

Η πολιτική κατάσταση μεταμορφώθηκε ριζικά στις αρχές της δεκαετίας του 1990 λόγω δύο σημαντικών γεγονότων: τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 και το εκτεταμένο σκάνδαλο διαφθοράς Τανγκεντόπολι από το 1992 έως το 1994. Το πρώτο προκάλεσε τη διάλυση και τη διάσπαση του Κομμουνιστικού Κόμματος, ενώ το τελευταίο οδήγησε στην κατάρρευση σχεδόν κάθε καθιερωμένου πολιτικού κόμματος στην Ιταλία, συμπεριλαμβανομένων των Χριστιανοδημοκρατών και όλων των άλλων. Το αντικατεστημένο αίσθημα οδήγησε σε δημοψήφισμα του 1993 που επέτρεψε τη μεταρρύθμιση του εκλογικού συστήματος από την καθαρή αναλογική σε ένα μεικτό σύστημα πλειοψηφείας.

Ο μεγιστάνας των μέσων ενημέρωσης Σίλβιο Μπερλουσκόνι μπήκε στην πολιτική με το συντηρητικό κόμμα του Φόρτσα Ιτάλια και κέρδισε τις γενικές εκλογές του 1994 , σχηματίζοντας την βραχύβια πρώτη κυβέρνηση Μπερλουσκόνι.  Ο Μπερλουσκόνι συνέχισε να είναι από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες της Ιταλίας τις επόμενες δύο δεκαετίες, υπηρετώντας ξανά ως πρωθυπουργός από το 2001 έως το 2006 και από το 2008 έως το 2011. Η άνοδος της νέας συντηρητικής δεξιάς οδήγησε το παλιό κέντρο και την αριστερά να εδραιωθούν στον συνασπισμό της Ελιάς, που αποτελείται από τους μετακομμουνιστές Δημοκράτες της Αριστεράς και τους Χριστιανοδημοκράτες, οι οποίοι μαζί ίδρυσαν το Δημοκρατικό Κόμμα το 2007. Συναγωνίστηκαν εναντίον του κεντροδεξιού συνασπισμού του Μπερλουσκόνι, που αποτελείται από τη Φόρτσα Ιτάλια, τη δεξιά Εθνική Συμμαχία και την περιφερειοκρατική Λέγκα του Βορρά.

Η κατάρρευση της 4ης κυβέρνησης του Μπερλουσκόνι το 2011 είχε ως αποτέλεσμα τον σχηματισμό μιας κυβέρνησης τεχνοκρατών υπό τον Μάριο Μόντι μέχρι το 2013.   Η διαρκής δυσαρέσκεια είδε την άνοδο του λαϊκιστικού Κινήματος των Πέντε Αστέρων και του Λέγκας του Βορρά. Μετά τις ιταλικές γενικές εκλογές, το 2013 και το 2018, σχηματίστηκαν κυβερνήσεις ενός μεγάλου συνασπισμού, αυτή τη φορά με τη συμμετοχή λαϊκιστικών κομμάτων. Η τραγική οικονομική κρίση της πανδημίας του COVID-19 φέρνει στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας τον πρώην Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Μάριο Ντράγκι.

Γέννηση της Ιταλικής Δημοκρατίας (1946–1948) 

Στις τελευταίες φάσεις του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο βασιλιάς Βίκτωρ Εμμανουήλ Γ', μολυσμένος από την προηγούμενη υποστήριξή του στο Φασιστικό Καθεστώς, είχε προσπαθήσει να σώσει τη μοναρχία ορίζοντας τον γιο του και διάδοχο Ουμβέρτο. Υποσχέθηκε ότι μετά το τέλος του πολέμου ο ιταλικός λαός θα μπορούσε να επιλέξει τη μορφή διακυβέρνησής του μέσω δημοψηφίσματος. Τον Απρίλιο του 1945, οι Σύμμαχοι του Β' Παγκοσμίου Πολέμου προέλασαν στην πεδιάδα του Πάδου υποστηριζόμενοι από το ιταλικό κίνημα αντίστασης και νίκησαν τη φασιστική Ιταλική Κοινωνική Δημοκρατία, ένα κράτος-μαριονέτα που ιδρύθηκε από τη Ναζιστική Γερμανία και είχε επικεφαλής τον Μπενίτο Μουσολίνι. Ο Μουσολίνι σκοτώθηκε από άντρες της αντίστασης τον Απρίλιο του 1945. Όπως η Ιαπωνία και η Γερμανία, ο απόηχος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου άφησε την Ιταλία με μια κατεστραμμένη οικονομία, μια διχασμένη κοινωνία και οργή κατά της μοναρχίας για την υποστήριξή της στο φασιστικό καθεστώς τα προηγούμενα είκοσι χρόνια. Αυτές οι απογοητεύσεις συνέβαλαν στην αναβίωση του ιταλικού δημοκρατικού κινήματος.

Ο Βίκτωρ Εμμανουήλ παραιτήθηκε επισήμως στις 9 Μαΐου 1946 ο γιος του έγινε βασιλιάς ως Ουμβέρτος Β' της Ιταλίας. Στις 2 Ιουνίου 1946 πραγματοποιήθηκε συνταγματικό δημοψήφισμα. Η δημοκρατική πλευρά κέρδισε το 54% των ψήφων και η Ιταλία έγινε επίσημα δημοκρατία. Το Βασίλειο της Ιταλίας δεν υπήρχε πια. Ο Οίκος της Σαβοΐας, η ιταλική βασιλική οικογένεια, εξορίστηκε. Ο Βίκτωρ Εμμανουήλ έφυγε για την Αίγυπτο, όπου πέθανε το 1947. Ο Ουμβέρτος, που ήταν βασιλιάς μόλις ένα μήνα, μετακόμισε στην Πορτογαλία. Ωστόσο, το δημοψήφισμα αποτέλεσε αντικείμενο κάποιας διαμάχης, κυρίως λόγω ορισμένων αμφισβητούμενων αποτελεσμάτων και λόγω ενός γεωγραφικού χάσματος μεταξύ του Βορρά, όπου η Δημοκρατία κέρδισε σαφή πλειοψηφία, και του Νότου, όπου οι μοναρχικοί είχαν την πλειοψηφία.

Μια Συντακτική Συνέλευση δημιουργήθηκε μεταξύ Ιουνίου 1946 και Ιανουαρίου 1948 και έγραψε το νέο Σύνταγμα της Ιταλίας, το οποίο τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 1948. Η συνθήκη ειρήνης μεταξύ της Ιταλίας και των Συμμάχων του Β' Παγκοσμίου Πολέμου υπογράφηκε στο Παρίσι τον Φεβρουάριο του 1947. Το 1946, τα κύρια ιταλικά πολιτικά κόμματα ήταν:
Χριστιανοδημοκρατία (DC)
Ιταλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα (PSI)
Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (PCI)

Κάθε κόμμα είχε θέσει χωριστούς υποψηφίους στις γενικές εκλογές του 1946 και οι Χριστιανοδημοκράτες κέρδισαν πολλές ψήφους. Το PSI και το PCI έλαβαν ορισμένες υπουργικές θέσεις σε ένα υπουργικό συμβούλιο του συνασπισμού υπό την ηγεσία των Χριστιανοδημοκρατών. Ο ηγέτης του Κομμουνιστικού κόμματος Παλμίρο Τογκλιάτι ήταν υπουργός Δικαιοσύνης. Όπως στη Γαλλία, όπου ο Μορίς Τορέζ και τέσσερις άλλοι κομμουνιστές υπουργοί αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την κυβέρνηση του Πολ Ραμαντιέ κατά τη διάρκεια της κρίσης του Μαΐου 1947, τόσο οι Ιταλοί Κομμουνιστές (PCI) όσο και οι Σοσιαλιστές (PSI) αποκλείστηκαν από την κυβέρνηση τον ίδιο μήνα υπό την πίεση του προέδρου των ΗΠΑ Χάρι Τρούμαν.

Δεδομένου ότι το PSI και το PCI μαζί έλαβαν περισσότερες ψήφους από τους Χριστιανοδημοκράτες, αποφάσισαν να ενωθούν το 1948 για να σχηματίσουν το Λαϊκό Δημοκρατικό Μέτωπο (FDP). Οι γενικές εκλογές του 1948 επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από την τότε έντονη ψυχροπολεμική αντιπαράθεση μεταξύ της Σοβιετικής Ένωσης και των ΗΠΑ. Μετά το σοβιετικής έμπνευσης κομμουνιστικό πραξικόπημα στην Τσεχοσλοβακία, οι ΗΠΑ ανησύχησαν για τις σοβιετικές προθέσεις και φοβήθηκαν ότι το χρηματοδοτούμενο από τη Σοβιετική Ένωση  Κομμουνιστικό κόμμα θα έσυρε την Ιταλία στη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης εάν ο αριστερός συνασπισμός κέρδιζε τις αρχαιρεσίες. Σε απάντηση, τον Μάρτιο του 1948 το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας των Ηνωμένων Πολιτειών εξέδωσε το πρώτο του έγγραφο που παρείχε συστάσεις για την αποφυγή ενός τέτοιου αποτελέσματος, οι οποίες εφαρμόστηκαν ευρέως και δυναμικά. Δεκάδες επιστολές στάλθηκαν από Ιταλοαμερικανούς ως επί το πλείστον καλώντας τους Ιταλούς να μην ψηφίσουν κομμουνιστές.  Τα πρακτορεία των ΗΠΑ έκαναν πολλές ραδιοφωνικές εκπομπές προπαγάνδας και χρηματοδότησαν την έκδοση βιβλίων και άρθρων, προειδοποιώντας τους Ιταλούς για τις αντιληπτές συνέπειες μιας κομμουνιστικής νίκης. Η CIA χρηματοδότησε επίσης τα κεντροδεξιά πολιτικά κόμματα και κατηγορήθηκε ότι δημοσίευσε πλαστές επιστολές για να δυσφημήσει τους ηγέτες του PCI. Το ίδιο το PCI κατηγορήθηκε ότι χρηματοδοτήθηκε από τη Μόσχα και την Cominform, και συγκεκριμένα μέσω εξαγωγικών συμφωνιών προς τις κομμουνιστικές χώρες.

Οι φόβοι στο ιταλικό εκλογικό σώμα για μια πιθανή κομμουνιστική εξουσία αποδείχθηκαν κρίσιμοι για το εκλογικό αποτέλεσμα στις 18 Απριλίου όπου οι Χριστιανοδημοκράτες, υπό την αδιαμφισβήτητη ηγεσία του Alcide De Gasperi κέρδισαν μια ηχηρή νίκη με 48% των ψήφων, που ήταν το καλύτερο αποτέλεσμά τους ποτέ και δεν επαναλήφθηκε έκτοτε, ενώ το FDP έλαβε μόλις 31% των ψήφων. Το Κομμουνιστικό Κόμμα ξεπέρασε σε μεγάλο βαθμό τους Σοσιαλιστές στην κατανομή των εδρών στο Κοινοβούλιο και κέρδισε μια σταθερή θέση ως το κύριο κόμμα της αντιπολίτευσης στην Ιταλία, ακόμα κι αν δεν θα επέστρεφε ποτέ στην κυβέρνηση. Για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, οι ιταλικές εκλογές κερδίζονταν διαδοχικά  από τους Χριστιανοδημοκράτες, ένα κεντρώο κόμμα.

Πρώτη Δημοκρατία (1948-1994)

Δεκαετίες 1950 και 1960: μεταπολεμική οικονομική άνθηση 

Σύμφωνα με τη Συνθήκη Ειρήνης με την Ιταλία, 1947 , η Ίστρια, το Κβάρνερ, το μεγαλύτερο μέρος της Ιουλιανής Πορείας καθώς και η πόλη Ζάρα της Δαλματίας προσαρτήθηκαν από τη Γιουγκοσλαβία προκαλώντας την έξοδο των Ίστρι-Δαλματών κατοίκων και οδήγησε στη μετανάστευση μεταξύ 230.000 και 35 ντόπιων Ιταλικής καταγωγής (Ιταλοί της Ίστριας και Ιταλοί της Δαλματίας), ενώ άλλοι όπως Σλοβένοι, Κροάτες και Ιστρορουμάνοι, επέλεξαν να διατηρήσουν την ιταλική υπηκοότητα. Αργότερα, η Ελεύθερη Επικράτεια της Τεργέστης χωρίστηκε μεταξύ των δύο κρατών. Η Ιταλία έχασε επίσης όλες τις αποικιακές κτήσεις της, τερματίζοντας επίσημα την Ιταλική Αυτοκρατορία. Το 1950, η ιταλική Σομαλιλάνδη έγινε Επικράτεια Καταπιστεύματος των Ηνωμένων Εθνών υπό ιταλική διοίκηση μέχρι την 1η Ιουλίου 1960. Τα ιταλικά σύνορα που ισχύουν σήμερα υπάρχουν από το 1975, όταν η Τεργέστη προσαρτήθηκε επίσημα ξανά στην Ιταλία.

Στη δεκαετία του 1950 η Ιταλία έγινε ιδρυτικό μέλος της συμμαχίας του ΝΑΤΟ (1949), μέλος των Ηνωμένων Εθνών (1955) και σύμμαχος των Ηνωμένων Πολιτειών, γεγονός που βοήθησε στην αναζωογόνηση της ιταλικής οικονομίας μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ. Τα ίδια χρόνια, η Ιταλία έγινε επίσης ιδρυτικό μέλος της ΕΚΑΧ (1952) και της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (1957), που αργότερα εξελίχθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 υπήρξε μια εντυπωσιακή οικονομική ανάπτυξη που ονομάστηκε «Ιταλικό οικονομικό θαύμα», όρος που εξακολουθεί να αναγνωρίζεται στην ιταλική πολιτική. Ο αντίκτυπος του οικονομικού θαύματος στην ιταλική κοινωνία ήταν τεράστιος. Η γρήγορη οικονομική επέκταση προκάλεσε μαζικές εισροές μεταναστών από την αγροτική Νότια Ιταλία στις βιομηχανικές πόλεις του Βορρά. Η μετανάστευση κατευθύνθηκε ιδιαίτερα στα εργοστάσια του λεγόμενου «βιομηχανικού τριγώνου», της περιοχής που βρίσκεται ανάμεσα στα μεγάλα βιομηχανικά κέντρα του Μιλάνου και του Τορίνου και του θαλάσσιου λιμανιού της Γένοβας. Μεταξύ 1955 και 1971, περίπου 9 εκατομμύρια άνθρωποι υπολογίζεται ότι συμμετείχαν σε διαπεριφερειακές μεταναστεύσεις στην Ιταλία, ξεριζώνοντας ολόκληρες κοινότητες και δημιουργώντας μεγάλες μητροπολιτικές περιοχές. Ταυτόχρονα, υπήρξε διπλασιασμός του ιταλικού ΑΕΠ μεταξύ 1950 και 1962. Οι ιταλικές οικογένειες χρησιμοποίησαν τον νέο πλούτο τους για να αγοράσουν διαρκή καταναλωτικά αγαθά για πρώτη φορά. Το 1955, για παράδειγμα, μόνο το 3% των νοικοκυριών διέθετε ψυγεία και 1% πλυντήρια ρούχων, ενώ μέχρι το 1975 τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 94% και 76%. Επιπλέον, το 66% όλων των σπιτιών είχαν αυτοκίνητα.

Όπως σημειώνει ο ιστορικός Πολ Γκίνσμποργκ:

Οι κύριες περιοχές υποστήριξης της Χριστιανοδημοκρατίας (μερικές φορές γνωστές ως «δεξαμενές ψήφων») ήταν οι αγροτικές περιοχές στη Νότια, στο Κέντρο και στη Βορειοανατολική Ιταλία, ενώ η βιομηχανική Βορειοδυτική είχε περισσότερη υποστήριξη προς την αριστερά λόγω της μεγαλύτερης εργατικής τάξης. Μια ενδιαφέρουσα εξαίρεση ήταν οι «κόκκινες περιοχές» (Εμίλια Ρομάνα, Τοσκάνη, Ούμπρια) όπου το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα είχε ιστορικά ευρεία υποστήριξη. Αυτό θεωρείται συνέπεια των ιδιαίτερων γεωργικών συμβάσεων κοινής καλλιέργειας που χρησιμοποιούνται σε αυτές τις περιοχές. Η Αγία Έδρα υποστήριξε ενεργά τη Χριστιανοδημοκρατία, κρίνοντας ότι θα ήταν θανάσιμο αμάρτημα για έναν Καθολικό να ψηφίσει το Κομμουνιστικό Κόμμα και αφορίζοντας όλους τους υποστηρικτές του. Ο Τζοβάνι Γκουάρεσκι έγραψε τα μυθιστορήματά του για τον Ντον Καμίλο περιγράφοντας ένα χωριό, το Μπρεσέλο, του οποίου οι κάτοικοι είναι ταυτόχρονα πιστοί στον ιερέα Καμίλο και τον κομμουνιστή δήμαρχο Πεπόνε, οι οποίοι είναι σκληροί αντίπαλοι.

Το 1953, μια Κοινοβουλευτική Επιτροπή για τη φτώχεια υπολόγισε ότι το 24% των ιταλικών οικογενειών ήταν είτε «άπορες» ή «σε δύσκολη θέση», το 21% των κατοικιών ήταν υπερπλήρες, το 52% των σπιτιών στο νότο δεν είχαν τρεχούμενο πόσιμο νερό και μόνο το 57% είχε τουαλέτα. Στη δεκαετία του 1950, ξεκίνησαν αρκετές σημαντικές μεταρρυθμίσεις: π.χ. αγροτική μεταρρύθμιση, ή δημοσιονομική μεταρρύθμιση και η χώρα γνώρισε μια περίοδο εξαιρετικής οικονομικής ανάπτυξης. Σε αυτή τη χρονική περίοδο, έλαβε χώρα μια μαζική μεταφορά πληθυσμού, από τον φτωχό Νότο στον αναπτυσσόμενο βιομηχανικό Βορρά. Αυτό, ωστόσο, επιδείνωσε τις κοινωνικές αντιθέσεις, μεταξύ των οποίων η παλαιοκαθιερωμένη «εργατική αριστοκρατία» και οι νέοι λιγότερο καταρτισμένοι μετανάστες νότιας καταγωγής. Επιπλέον, ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών συνέχισε να υπάρχει. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του '60, υπολογιζόταν ότι 4 εκατομμύρια Ιταλοί (σε πληθυσμό 54,5 εκατομμυρίων) ήταν άνεργοι, υποαπασχολούμενοι και περιστασιακοί εργάτες. Όπως σημειώνει ο ιστορικός Πολ Γκίνσμποργκ, η εύπορη κοινωνία σε αυτό το τμήμα του ιταλικού πληθυσμού «μπορεί να σήμαινε μια τηλεόραση, αλλά και κάτι άλλο πολύτιμο».

Κατά τη διάρκεια της Πρώτης Δημοκρατίας, η Χριστιανοδημοκρατία έχασε αργά αλλά σταθερά την υποστήριξη, καθώς η κοινωνία εκσυγχρονίστηκε και οι παραδοσιακές αξίες στον ιδεολογικό της πυρήνα έγιναν λιγότερο ελκυστικές για τον πληθυσμό. Εξετάστηκαν διάφορες επιλογές επέκτασης της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας, κυρίως ένα άνοιγμα προς τα αριστερά, δηλαδή προς το Σοσιαλιστικό Κόμμα, το οποίο μετά τα γεγονότα του 1956 στην Ουγγαρία είχε μετακινηθεί από θέση πλήρους υποταγής στους κομμουνιστές σε μια ανεξάρτητη θέση.  Οι υποστηρικτές ενός τέτοιου συνασπισμού πρότειναν μια σειρά απαραίτητων «διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων» που θα εκσυγχρονίζαν τη χώρα και θα δημιουργούσαν μια σύγχρονη σοσιαλδημοκρατία. Το 1960, μια προσπάθεια της δεξιάς πτέρυγας των Χριστιανοδημοκρατών να ενσωματώσει το νεοφασιστικό Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα στην κυβέρνηση Ταμπρόνι οδήγησε σε βίαιες και αιματηρές ταραχές και ηττήθηκε.

Μέχρι τη δεκαετία του '90, δύο τύποι κυβερνητικών συνασπισμών χαρακτήριζαν την πολιτική της μεταπολεμικής Ιταλίας. Οι πρώτοι ήταν «κεντρώοι» συνασπισμοί με επικεφαλής το κόμμα της Χριστιανοδημοκρατίας μαζί με μικρότερα κόμματα. Η πρώτη δημοκρατική κυβέρνηση (1947) απέκλεισε τόσο το Κομμουνιστικό Κόμμα όσο και το Σοσιαλιστικό Κόμμα, το οποίο έφερε την πολιτική περίοδο γνωστή ως "κεντρική κυβέρνηση", η οποία κυβέρνησε την ιταλική πολιτική από το 1948 έως το 1963. Ο κεντροαριστερός συνασπισμός (DC-PRI-PSDI- PSI) ήταν ο δεύτερος τύπος συνασπισμού που χαρακτήριζε την ιταλική πολιτική, που πραγματοποιήθηκε το 1963 όταν το Σοσιαλιστικό Κόμμα (πρώην κόμμα της αντιπολίτευσης) πήγε στην κυβέρνηση με τη Χριστιανοδημοκρατία. Αυτός ο συνασπισμός κράτησε στο κοινοβούλιο πρώτα για 12 χρόνια (από το 1964 έως το 1976) και στη συνέχεια με μια αναβίωση στη δεκαετία του '80 που κράτησε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του '90.

Το Σοσιαλιστικό Κόμμα εισήλθε στην κυβέρνηση το 1963. Κατά τον πρώτο χρόνο της νέας Κεντροαριστερής Κυβέρνησης, εφαρμόστηκε ένα ευρύ φάσμα μέτρων που ανταποκρίθηκαν σε κάποιο βαθμό στις απαιτήσεις του Σοσιαλιστικού Κόμματος για διακυβέρνηση σε συνασπισμό με τους Χριστιανοδημοκράτες. Αυτά περιελάμβαναν φορολόγηση των κερδών από ακίνητα και των μερισμάτων μετοχών (σχεδιασμένα για τον περιορισμό της κερδοσκοπίας), αυξήσεις στις συντάξεις για διάφορες κατηγορίες εργαζομένων, νόμο για τη σχολική οργάνωση (για την πρόβλεψη ενός ενιαίου γυμνασίου με υποχρεωτική φοίτηση έως την ηλικία των 14 ετών) , την εθνικοποίηση της βιομηχανίας ηλεκτρικής ενέργειας και σημαντικές αυξήσεις μισθών για τους εργαζόμενους (συμπεριλαμβανομένων εκείνων της πρόσφατα εθνικοποιημένης βιομηχανίας ηλεκτρικής ενέργειας), που οδήγησαν σε αύξηση της καταναλωτικής ζήτησης. Με την προτροπή του Σοσιαλιστικού Κόμματος, η κυβέρνηση έκανε επίσης γενναίες προσπάθειες να αντιμετωπίσει ζητήματα που σχετίζονται με τις υπηρεσίες πρόνοιας και τα νοσοκομεία  όπως για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης της Κεντροαριστεράς, η κοινωνική ασφάλιση επεκτάθηκε σε προηγουμένως κατηγορίες πληθυσμού που ήταν εκτός του συστήματος. Επιπλέον, η είσοδος στο πανεπιστήμιο με εξετάσεις καταργήθηκε το 1965. Ωστόσο, παρά αυτές τις σημαντικές μεταρρυθμίσεις, η ρεφορμιστική ορμή χάθηκε σύντομα και τα πιο σημαντικά προβλήματα (συμπεριλαμβανομένης της μαφίας, των κοινωνικών ανισοτήτων, του αναποτελεσματικού κράτους/κοινωνικού υπηρεσίες, ανισορροπία Βορρά/Νότου) παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό ανεξέλεγκτη.

Το ιταλικό κοινοβούλιο ψήφισε, τον Δεκέμβριο του 1962, έναν νόμο που δημιούργησε μια Επιτροπή Αντιμαφίας. Οποιαδήποτε ερώτηση σχετικά με την ανάγκη ενός τέτοιου νόμου εξαλείφθηκε από τη σφαγή του Τσακούλι τον Ιούνιο του επόμενου έτους, κατά την οποία επτά αστυνομικοί και στρατιώτες σκοτώθηκαν προσπαθώντας να εξουδετερώσουν ένα παγιδευμένο αυτοκίνητο στα προάστια του Παλέρμο. Η ύπαρξη της βόμβας είχε αποκαλυφθεί με ανώνυμο τηλεφώνημα. Η σφαγή έλαβε χώρα στο πλαίσιο του Πρώτου Πολέμου της Μαφίας στη δεκαετία του 1960, με τη βόμβα που προοριζόταν για τον Σαλβατόρε Γκρέκο, επικεφαλής της Επιτροπής της Σικελικής Μαφίας που δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1950. Η Μαφία πάλευε για τον έλεγχο των κερδοφόρων ευκαιριών που δημιουργούσε η ταχεία αστική ανάπτυξηκαι το εμπόριο ηρωίνης στη Βόρεια Αμερική. Η αγριότητα του πολέμου ήταν άνευ προηγουμένου, με 68 θύματα από το 1961 έως το 1963. Η Επιτροπή Αντιμαφίας υπέβαλε την τελική της έκθεση το 1976. Η Μαφία είχε δημιουργήσει δεσμούς με τον πολιτικό κόσμο από την περίοδο 1958–1964, όταν ο Σάλβο Λίμα ήταν δήμαρχος του Παλέρμο και ο Βίτο Τσιανσιμίνο ήταν αξιολογητής δημοσίων έργων.
 
Η δύσκολη ισορροπία της ιταλικής κοινωνίας αμφισβητήθηκε από ένα ανερχόμενο αριστερό κίνημα, στον απόηχο της φοιτητικής αναταραχής του 1968. Αυτό το κίνημα χαρακτηρίστηκε από τέτοια ετερογενή γεγονότα όπως εξεγέρσεις από άνεργους αγρότες, καταλήψεις πανεπιστημίων από φοιτητές και κοινωνική αναταραχή στα μεγάλα εργοστάσια του Βορρά. Ενώ οι συντηρητικές δυνάμεις προσπάθησαν να αναστρέψουν ορισμένες από τις κοινωνικές προόδους της δεκαετίας του 1960, και μέρος του στρατού επιδόθηκε σε μεθόδους για να εκφοβίσει τις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις, πολλοί αριστεροί ακτιβιστές απογοητεύονταν όλο και περισσότερο από τις κοινωνικές ανισότητες, ενώ ο μύθος του αντάρτικου (Τσε Γκεβάρα, Ουρουγουανοί Τουπαμάρος) και της κινεζικής μαοϊκής «πολιτιστικής επανάστασης» ενέπνευσαν όλο και περισσότερο τα ακροαριστερά βίαια κινήματα.

Κοινωνικές διαδηλώσεις, στις οποίες το φοιτητικό κίνημα ήταν ιδιαίτερα ενεργό, συγκλόνισαν την Ιταλία κατά τη διάρκεια του Καυτού Φθινόπωρου του 1969, που οδήγησε στην κατάληψη του εργοστασίου της Fiat στο Τορίνο. Τον Μάρτιο του 1968, σημειώθηκαν συγκρούσεις στο πανεπιστήμιο Λα Σαπιένζα της Ρώμης, κατά τη διάρκεια της «Μάχης της Βάλε Τζούλια». Ο Μάριο Καπάννα, συνδεδεμένος με τη Νέα Αριστερά, ήταν μια από τις μορφές του φοιτητικού κινήματος, μαζί με τα μέλη της Potere Operaio και της Autonomia Operaia όπως ο Αντόνιο Νέγκρι, Ορέστε Σκαλζόνε, Φράνκο Πιπέρνο και της Lotta Continua όπως ο Αντριάνο Σόφρι.

Δεκαετία 1970: Στρατηγική έντασης και Μολυβένια χρόνια 

Η περίοδος στα τέλη της δεκαετίας 1960–1970 έγινε γνωστή ως Opposti Estremismi, (από τις ταραχές των αριστερών και δεξιών εξτρεμιστών), που αργότερα μετονομάστηκε σε Μολυβένια χρόνια (anni di piombo) λόγω ενός κύματος βομβιστικών επιθέσεων και θανάτων – το πρώτο θύμα αυτής της περιόδου ήταν ο Αντόνιο Ανναρούμα, ένας αστυνομικός, που σκοτώθηκε στις 12 Νοεμβρίου 1969 στο Μιλάνο κατά τη διάρκεια μιας αριστερής διαδήλωσης.

Τον Δεκέμβριο, τέσσερις βομβιστικές επιθέσεις έπληξαν: τη Ρώμη, στο Μνημείο του Βιτόριο Εμανουέλε II (Altare della Patria ), τη Banca Nazionale del Lavoro και στο Μιλάνο, την Banca Commerciale και την Banca Nazionale dell'Agricoltura. Η μεταγενέστερη βομβιστική επίθεση, γνωστή ως Σφαγή της Πιάτσα Φοντάνα
στις 12 Δεκεμβρίου 1969, σκότωσε 16 άτομα και τραυμάτισε 90.

Στις 17 Μαΐου 1972, ο αστυνομικός Λουίτζι Καλαμπρέζι, στον οποίο απονεμήθηκε στη συνέχεια το χρυσό μετάλλιο της Ιταλικής Δημοκρατίας για την πολιτική ανδρεία, δολοφονήθηκε στο Μιλάνο. Δεκαέξι χρόνια αργότερα, οι Αντριάνο Σόφρι, Τζόρτζιο Πιετροστεφάνι, Οβίντιο Μπομπρέσι και Λεονάρντο Μαρίνο συνελήφθησαν στο Μιλάνο, κατηγορούμενοι με την ομολογία του Μαρίνο, ενός από τους συμμετέχοντες στη δολοφονία. Ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη, η δίκη κατέληξε, μετά από εναλλαγή καταδικαστικών αποφάσεων και αθωώσεων, ως προς την ενοχή τους. Κατά τη διάρκεια μιας τελετής προς τιμήν του Λουίτζι Καλαμπρέζι στις 17 Μαΐου 1973, όπου ήταν παρών ο υπουργός Εσωτερικών Μαριάνο Ρούμορ, ένας αναρχικός , ο Τζιανφράνκο Μπερτόλι, πυροδότησε μια βόμβα σκοτώνοντας τέσσερα άτομα και τραυματίζοντας 45.

Ο κόμης Εντγκάρντο Σόνο αποκάλυψε στα απομνημονεύματά του, ότι τον Ιούλιο του 1974, επισκέφτηκε τον σταθμάρχη της CIA στη Ρώμη για να τον ενημερώσει για την προετοιμασία ενός νεοφασιστικού πραξικοπήματος. Ρωτώντας τον τι θα έκανε η κυβέρνηση των ΗΠΑ σε περίπτωση τέτοιας επιχείρησης, ο Σόνο έγραψε ότι ο αξιωματικός της CIA που είναι υπεύθυνος για την Ιταλία του απάντησε ότι «οι Ηνωμένες Πολιτείες θα είχαν υποστηρίξει κάθε πρωτοβουλία που έτεινε να κρατήσει τους κομμουνιστές εκτός κυβέρνησης». Ο στρατηγός Μαλέτι δήλωσε, το 2001, ότι δεν γνώριζε για τις σχέσεις του Σόνο με τη CIA και δεν είχε ενημερωθεί για το δεξιό πραξικόπημα, γνωστό ως "Λευκό Πραξικόπημα" (Golpe bianco), και προετοιμάστηκε από τον Ραντόλφο Πακιάρντι.

Ο στρατηγός Βίτο Μισέλι, αρχηγός της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών SIOS από το 1969 και μετά, και επικεφαλής του SID από το 1970 έως το 1974, συνελήφθη το 1974 με την κατηγορία της "συνωμοσίας κατά του κράτους".  Μετά τη σύλληψή του, οι ιταλικές μυστικές υπηρεσίες αναδιοργανώθηκαν με νόμο της 24ης Οκτωβρίου 1977 σε μια δημοκρατική προσπάθεια να ανακτήσουν τον πολιτικό και κοινοβουλευτικό έλεγχο τους. Το SID χωρίστηκε στο σημερινό SISMI, το SISDE και το CESIS, το οποίο είχε συντονιστικό ρόλο και διευθύνονταν άμεσα από τον Πρόεδρο του Συμβουλίου. Επιπλέον, η Κοινοβουλευτική Επιτροπή Ελέγχου Μυστικών Υπηρεσιών δημιουργήθηκε με την ίδια ευκαιρία. Το 1978 ήταν η χρονιά με τις περισσότερες τρομοκρατικές ενέργειες.

Ο Χριστιανοδημοκράτης ηγέτης  Άλντο Μόρο δολοφονήθηκε τον Μάιο του 1978 από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες, μια τρομοκρατική ακροαριστερή ομάδα τότε υπό την ηγεσία του Μάριο Μορέτι. Πριν από τη δολοφονία του, ο Μόρο, κεντρικό πρόσωπο του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος, και πολλές φορές Πρωθυπουργός, προσπαθούσε να συμπεριλάβει το Κομμουνιστικό Κόμμα, με επικεφαλής τον Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, στην κοινοβουλευτική πλειοψηφία, μια πολιτική κίνηση που ονομάστηκε "Ιστορικός Συμβιβασμός". Σε αυτό το σημείο, το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα ήταν το μεγαλύτερο κομμουνιστικό κόμμα στη δυτική Ευρώπη. Αυτό οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στον μεταρρυθμιστικό προσανατολισμό του, στην αυξανόμενη ανεξαρτησία του από τη Μόσχα και στο νέο δόγμα του ευρωκομμουνισμού.

Στην περίοδο των τρομοκρατικών επιθέσεων στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η κοινοβουλευτική πλειοψηφία αποτελούταν από τα κόμματα του arco costituzionale , δηλαδή όλα τα κόμματα που υποστήριζαν το Σύνταγμα, συμπεριλαμβανομένων των κομμουνιστών, που έλαβαν πολύ ισχυρή στάση κατά των Ερυθρών Ταξιαρχιών και άλλων τρομοκρατικών ομάδων. Ωστόσο, οι κομμουνιστές δεν συμμετείχαν ποτέ στην ίδια την κυβέρνηση, η οποία συγκροτήθηκε από το «Πενταπάρτιτο» (Χριστιανοδημοκράτες, Σοσιαλιστές, Σοσιαλδημοκράτες, Φιλελεύθερους και Ρεπουμπλικάνους).

Αν και η δεκαετία του 1970 στην Ιταλία σημαδεύτηκε από μεγάλη βία, ήταν επίσης μια εποχή μεγάλης κοινωνικής και οικονομικής προόδου. Μετά τις εμφύλιες αναταραχές της δεκαετίας του 1960, η Χριστιανοδημοκρατία και οι σύμμαχοί της στην κυβέρνηση (συμπεριλαμβανομένου των Σοσιαλιστών) εισήγαγαν ένα ευρύ φάσμα πολιτικών, κοινωνικών και οικονομικών μεταρρυθμίσεων. Οι περιφερειακές κυβερνήσεις δημιουργήθηκαν την άνοιξη του 1970, με τα εκλεγμένα συμβούλια να έχουν την εξουσία να νομοθετούν σε τομείς όπως τα δημόσια έργα, η πολεοδομία, η κοινωνική πρόνοια και η υγεία. Οι δαπάνες για τον σχετικά φτωχό Νότο αυξήθηκαν σημαντικά, ενώ ψηφίστηκαν επίσης νέοι νόμοι που σχετίζονται με τις αμοιβές που συνδέονται με το δείκτη, τη δημόσια στέγαση και την παροχή συντάξεων. Το 1975, ψηφίστηκε νόμος που έδινε το δικαίωμα στους απολυμένους εργαζόμενους να λαμβάνουν τουλάχιστον το 80% του προηγούμενου μισθού τους για έως και ένα χρόνο από κρατικό ασφαλιστικό ταμείο. Το βιοτικό επίπεδο συνέχισε επίσης να αυξάνεται, με τους μισθούς να αυξάνονται κατά μέσο όρο περίπου 25% ετησίως από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 και μετά, και μεταξύ 1969 και 1978, οι μέσοι πραγματικοί μισθοί αυξήθηκαν κατά 72%. Αυξήθηκαν διάφορα πρόσθετα επιδόματα σε βαθμό που ανήλθαν σε ένα επιπλέον 50% έως 60% στους μισθούς, το υψηλότερο σε οποιαδήποτε χώρα του δυτικού κόσμου. Επιπλέον, οι ώρες εργασίας μειώθηκαν έτσι ώστε στο τέλος της δεκαετίας να ήταν χαμηλότερες από οποιαδήποτε άλλη χώρα εκτός από το Βέλγιο. Ορισμένες κατηγορίες εργαζομένων που απολύθηκαν έλαβαν γενναιόδωρη αποζημίωση ανεργίας που αντιπροσώπευε μόνο λίγο λιγότερο από τους πλήρεις μισθούς, συχνά χρόνια πέρα ​​από την επιλεξιμότητα. Αρχικά, αυτά τα οφέλη απολάμβαναν πρωτίστως οι βιομηχανικοί εργάτες στη βόρεια Ιταλία, όπου το «Καυτό Φθινόπωρο» είχε τον μεγαλύτερο αντίκτυπό του, αλλά αυτά τα οφέλη σύντομα εξαπλώθηκαν και σε άλλες κατηγορίες εργαζομένων σε άλλους τομείς. Το 1975, η ρήτρα της κυλιόμενης κλίμακας ενισχύθηκε στις μισθολογικές συμβάσεις, παρέχοντας σε υψηλό ποσοστό εργαζομένων σχεδόν 100% τιμαριθμική αναπροσαρμογή, με τριμηνιαίες αναθεωρήσεις, αυξάνοντας έτσι τους μισθούς σχεδόν τόσο γρήγορα όσο οι τιμές.

Ένα καταστατικό για τα δικαιώματα των εργαζομένων που συντάχθηκε και τέθηκε σε ισχύ το 1970 από τον Σοσιαλιστή υπουργό Εργασίας Τζιάκομο Μπροντολίνι, ενίσχυσε σημαντικά την εξουσία των συνδικάτων στα εργοστάσια, απαγόρευσε τις απολύσεις χωρίς δικαιολογία, εγγυήθηκε την ελευθερία του συνέρχεσθαι και του λόγου, απαγόρευσε στους εργοδότες να τηρούν αρχεία των συνδικαλιστικών ή πολιτικών πεποιθήσεων των εργαζομένων τους και απαγόρευσε τις προσλήψεις εκτός από το κρατικό γραφείο απασχόλησης.

Από το 1957, οι Ιταλοί εργάτες είχαν εν μέρει προστατευθεί από την πτώση της αξίας του χρήματος με αυτό που ονομαζόταν «κινούμενη σκάλα», που αύξανε αυτόματα τους μισθούς καθώς αυξάνονταν οι τιμές. Το 1975, η διάταξη αυτή επεκτάθηκε έτσι ώστε όλοι οι εργαζόμενοι να λάβουν κατ' αποκοπή αμοιβή που τους αποζημίωσε αυτόματα έως και το 75% των αυξήσεων των τιμών τους προηγούμενους τρεις μήνες. Αυτό σήμαινε στην πράξη ότι οι χρηματικοί μισθοί αυξάνονταν ταχύτερα από το κόστος ζωής, επειδή οι καλύτερα αμειβόμενες ομάδες πάλευαν για επιπλέον ποσά για να διατηρήσουν τις διαφορές τους και επίσης επειδή διάφορες βιομηχανίες διαπραγματεύτηκαν τοπικές και εθνικές μισθολογικές συμφωνίες εκτός από τις αυξήσεις που λάμβαναν όλοι οι εργαζόμενοι. Μέχρι το 1985, ο μέσος Ιταλός ήταν δύο φορές πιο πλούσιος σε πραγματικούς όρους από ό,τι το 1960. Στα μέσα της δεκαετίας του 1970, η Ιταλία είχε τις πιο γενναιόδωρες παροχές πρόνοιας στην Ευρώπη, ενώ οι μέσοι Ιταλοί εργαζόμενοι ήταν από τους καλύτερα αμειβόμενους, πιο προστατευμένους και με την καλύτερη μεταχείριση στην ήπειρο.

Λόγω των μεταρρυθμίσεων που πραγματοποιήθηκαν τη δεκαετία του '70, οι ιταλικές οικογένειες στη δεκαετία του '80 είχαν πρόσβαση σε ένα πολύ ευρύτερο φάσμα κρατικών υπηρεσιών από πριν, όπως εγκαταστάσεις αναψυχής και αθλητισμού, επιδοτήσεις για φάρμακα, κατάλληλη ιατρική περίθαλψη και νηπιαγωγεία. Επιπλέον, η αύξηση του εισοδήματος των περισσότερων ιταλικών οικογενειών κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '70 και του '80 ήταν τόσο σημαντική που ο Τζουζέπε Ντε Ρίτα έγραψε για αυτήν την περίοδο ως «κορονόμο στην ιστορία της ιταλικής οικογένειας». Παρά αυτά τα επιτεύγματα, οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες συνέχισαν να διαπερνούν την Ιταλία μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Το 1983, υπολογίστηκε ότι πάνω από το 18% του πληθυσμού του Νότου ζούσε κάτω από το επίσημο όριο της φτώχειας, σε σύγκριση με το 6,9% του πληθυσμού του Βορρά και του Κέντρου.

Δεκαετία του 1980: οικονομική ύφεση και μεταρρυθμίσεις υπό τον Μπετίνο Κράξι 

Η οικονομική ύφεση συνεχίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1980 έως ότου μια σειρά μεταρρυθμίσεων οδήγησε στην ανεξαρτησία της Τράπεζας της Ιταλίας και σε μια μεγάλη μείωση της τιμαριθμικής αναπροσαρμογής των μισθών  που μείωσε σημαντικά τους ρυθμούς πληθωρισμού, από 20,6% το 1980 σε 4,7% το 1987. Η νέα μακροοικονομική και πολιτική σταθερότητα οδήγησε σε ένα δεύτερο «οικονομικό θαύμα» με εξαγωγές, βασισμένο σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις , που παρηγάγαν ρούχα, δερμάτινα προϊόντα, παπούτσια, έπιπλα, υφάσματα, κοσμήματα και εργαλειομηχανές. Ως αποτέλεσμα αυτής της ταχείας επέκτασης, το 1987 η Ιταλία ξεπέρασε την οικονομία του Ηνωμένου Βασιλείου, και έγινε το τέταρτο πλουσιότερο έθνος στον κόσμο, μετά τις ΗΠΑ, την Ιαπωνία και τη Δυτική Γερμανία. Το χρηματιστήριο του Μιλάνου αύξησε την κεφαλαιοποίησή του περισσότερο από πέντε φορές μέσα σε λίγα χρόνια.

Εν τω μεταξύ, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, το οποίο βρισκόταν σε ιστορικό χαμηλό επίπεδο όλων των εποχών, στριμωγμένο στην προσπάθεια ενός ιστορικού συμβιβασμού μεταξύ των δύο μεγάλων κομμάτων, κάλεσε τον νέο γραμματέα Μπετίνο Κράξι να εκσυχρονίσει τις πολιτικές του, του οποίου η πολιτική άνοδος αντιπροσώπευε παράγοντα καινοτομίας στο σύστημα της Πρώτης Δημοκρατίας, καθώς δεν μπορούσε πλέον να δώσει επαρκείς απαντήσεις στις αλλαγές που συντελούνταν στην ιταλική κοινωνία. Στη δεκαετία του 1980, για πρώτη φορά από το 1945, δύο κυβερνήσεις ηγήθηκαν από μη Χριστιανοδημοκράτες πρωθυπουργούς: ο Συντηρητικός Τζιοβάνι Σπαντολίνι και ο Σοσιαλιστής Μπετίνο Κράξι. Οι Χριστιανοδημοκράτες παρέμειναν, ωστόσο, η κύρια δύναμη που στήριζε την κυβέρνηση.

Με το τέλος των Μολυβένιων Χρόνων, το Κομμουνιστικό Κόμμα αύξησε σταδιακά τις ψήφους του υπό την ηγεσία του Μπερλινγκουέρ. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα, με επικεφαλής τον Μπετίνο Κράξι, γινόταν όλο και πιο επικριτικό απέναντι στους Κομμουνιστές και τη Σοβιετική Ένωση. Ο ίδιος ο Κράξι πίεσε υπέρ της τοποθέτησης των πυραύλων Pershing II από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρέηγκαν στην Ιταλία, μια κίνηση που οι κομμουνιστές αμφισβήτησαν έντονα. Καθώς το Σοσιαλιστικό Κόμμα μετακινήθηκε σε πιο μετριοπαθείς θέσεις, οι τάξεις του Κομμουνιστικού Κόμματος αυξήθηκαν σε αριθμούς και ξεπέρασε τη Χριστιανοδημοκρατία στις ευρωπαϊκές εκλογές του 1984 , μόλις δύο ημέρες μετά τον θάνατο του Μπερλινγκούερ, που πιθανότατα προκάλεσε συμπάθεια στον πληθυσμό. ​​Τεράστια πλήθη παρευρέθηκαν στην κηδεία του Μπερλινγκούερ. Αυτή ήταν η μόνη φορά που η Χριστιανοδημοκρατία δεν ήταν το μεγαλύτερο κόμμα σε εθνικές εκλογές στις οποίες συμμετείχε.

Με την έρευνα της Επιχείρησης Καθαρά Χέρια (Mani Pulite), που ξεκίνησε μόλις ένα χρόνο μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, η ανακάλυψη της έκτασης της διαφθοράς, στην οποία ενεπλάκησαν τα περισσότερα από τα σημαντικά πολιτικά κόμματα της Ιταλίας, εκτός από το Κομμουνιστικό Κόμμα, οδήγησε ολόκληρη τη δομή εξουσίας να παραπαίει. Το σκάνδαλο έγινε γνωστό ως "Τανγκεντόπολι" και τα φαινομενικά άφθαρτα κόμματα όπως η Χριστιανοδημοκρατία και το Σοσιαλιστικό Κόμμα διαλύθηκαν. Το Κομμουνιστικό Κόμμα, αν και δεν είχε ανησυχήσει πολύ από τις δικαστικές έρευνες, άλλαξε το όνομά του σε Δημοκρατικό Κόμμα της Αριστεράς. Παρατηρώντας την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, έπαιξε τον ρόλο να είναι ουσιαστικά ένα ακόμη δημοκρατικό κόμμα στην Ιταλία. Αυτό που επρόκειτο να ακολουθήσει ονομάστηκε τότε η μετάβαση στη "Δεύτερη Δημοκρατία".

Δεκαετία 1990: σκάνδαλο διαφθοράς και Επιχείρηση Καθαρά Χέρια 

Η Ιταλία αντιμετώπισε αρκετές τρομοκρατικές επιθέσεις μεταξύ 1992 και 1993 που διέπραξε η σικελική μαφία ως συνέπεια αρκετών ισόβιων καθείρξεων σε ηγετικά στελέχη που επιβλήθηκαν κατά τη διάρκεια της «Δίκης Μάξι» και των νέων μέτρων κατά της μαφίας που έλαβε η κυβέρνηση. Το 1992, δύο μεγάλες επιθέσεις με δυναμίτη σκότωσαν τους δικαστές Τζιοβάνι Φαλκόνε (23 Μαΐου στη βομβιστική επίθεση στο Καπάτσι) και Πάολο Μπορσελίνο (19 Ιουλίου στη βομβιστική επίθεση στη Βία Ντ' Αμέλιο).  Ένα χρόνο αργότερα (Μάιος–Ιούλιος 1993), τουριστικά σημεία δέχθηκαν επίθεση, όπως η Via dei Georgofili στη Φλωρεντία, η Via Palestro στο Μιλάνο και η Πιάτσα Σαν Τζιοβάνι στο Λατεράνο και Βια Σαν Τεοντόρο στη Ρώμη, αφήνοντας 10 νεκρούς και 93 τραυματίες και προκαλώντας σοβαρές ζημιές σε πολιτιστική κληρονομιά όπως η Πινακοθήκη Ουφίτσι. Η Καθολική Εκκλησία καταδίκασε ανοιχτά τη Μαφία και δύο εκκλησίες δέχτηκαν βομβιστική επίθεση και ένας ιερέας κατά της μαφίας πυροβολήθηκε και σκοτώθηκε στη Ρώμη.

Από το 1992 έως το 1997, η Ιταλία αντιμετώπισε σημαντικές προκλήσεις καθώς οι ψηφοφόροι (απογοητευμένοι από την παρελθούσα πολιτική παράλυση, το τεράστιο δημόσιο χρέος, την εκτεταμένη διαφθορά και τη σημαντική επιρροή του οργανωμένου εγκλήματος που συλλογικά ονομαζόταν «Τανγκεντόπολι» μετά την αποκάλυψη της «Επιχείρησης Καθαρά Χέρια») απαιτούσαν πολιτικές, οικονομικές, και ηθικές μεταρρυθμίσεις. Τα σκάνδαλα αφορούσαν όλα τα μεγάλα κόμματα, αλλά ιδιαίτερα εκείνα του κυβερνητικού συνασπισμού: μεταξύ 1992 και 1994 η Χριστιανοδημοκρατία υπέστη σοβαρή κρίση και διαλύθηκε, χωρίζοντας την σε πολλά κομμάτια, μεταξύ των οποίων ήταν το Ιταλικό Λαϊκό Κόμμα και το Χριστιανοδημοκρατικό Κέντρο. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα (και τα άλλα κυβερνώντα δευτερεύοντα κόμματα) διαλύθηκαν πλήρως. Αυτή η «επανάσταση» του ιταλικού πολιτικού τοπίου συνέβη σε μια περίοδο που πραγματοποιούνταν ορισμένες θεσμικές μεταρρυθμίσεις (κυρίως αλλαγές στους εκλογικούς νόμους που αποσκοπούσαν στη μείωση της ισχύος των πολιτικών κομμάτων).

Στα ιταλικά δημοψηφίσματα του 1993, οι ψηφοφόροι ενέκριναν ουσιαστικές αλλαγές, συμπεριλαμβανομένης της μετάβασης από το αναλογικό σε ένα μεικτό σύστημα αναλογικής εκπροσώπησης (με απαίτηση να λάβει τουλάχιστον το 4% των εθνικών ψήφων για να αποκτήσει εκπροσώπηση) το οποίο κυριαρχείται σε μεγάλο βαθμό από πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα και την κατάργηση ορισμένων υπουργείων (ορισμένα από τα οποία έχουν επανεισαχθεί με μόνο εν μέρει τροποποιημένες ονομασίες, καθώς το Υπουργείο Γεωργίας μετονομάστηκε σε Υπουργείο Γεωργικών Πόρων).

Τα μεγάλα πολιτικά κόμματα, τα οποία κατακλύζονται από σκάνδαλα και απώλεια της εμπιστοσύνης των ψηφοφόρων, υπέστησαν εκτεταμένες αλλαγές. Οι κύριες αλλαγές στο πολιτικό τοπίο ήταν:
Η ψήφος της αριστεράς φάνηκε να πλησιάζει να κερδίσει την πλειοψηφία. Από τα τέλη του 1993, φαινόταν ότι ένας συνασπισμός αριστερών κομμάτων μπορούσε να κερδίσει το 40% των ψήφων, κάτι που θα αρκούσε για να αποκτήσει την πλειοψηφία με το νέο εκλογικό σύστημα, δεδομένης της αταξίας άλλων παρατάξεων.
 Το νεοφασιστικό Ιταλικό Κοινωνικό Κίνημα άλλαξε όνομα και σύμβολο σε Εθνική Συμμαχία, ένα κόμμα που ο πρόεδρός του Τζιανφράνκο Φίνι αποκάλεσε «μεταφασιστικό». Μερικά νέα μέλη μπήκαν στο νεοσύστατο κόμμα, όπως το Publio Fiori από τη Χριστιανοδημοκρατία, αλλά όχι σε μεγάλο βαθμό.
Το κίνημα της Λέγκας του Βορρά αύξησε κατά πολύ την υποστήριξή του, με ορισμένες δημοσκοπήσεις να δείχνουν έως και 16% σε εθνική βάση, αξιοσημείωτο αν σκεφτεί κανείς ότι εμφανιζόταν μόνο στο ένα τρίτο της χώρας. Ο γραμματέας Ουμπέρτο Μπόσι συγκέντρωνε ψήφους διαμαρτυρίας και την υποστήριξη του βορρά.
Εν τω μεταξύ, ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι, παλαιότερα πολύ κοντά στον Μπετίνο Κράξι και μάλιστα έχοντας εμφανιστεί σε διαφημίσεις για το Ιταλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα, μελετούσε την πιθανότητα να κάνει δικό του πολιτικό κόμμα για να αποφύγει αυτό που φαινόταν ως αναπόφευκτη νίκη της πολιτικής αριστεράς στις επόμενες εκλογές. Μόλις τρεις μήνες πριν από τις εκλογές, παρουσίασε, με τηλεοπτική ανακοίνωση, το νέο του κόμμα, το Φόρτσα Ιτάλια. Οι υποστηρικτές πιστεύουν ότι ήθελε να αποτρέψει μια κομμουνιστική νίκη. Όποια και αν ήταν τα κίνητρά του, χρησιμοποίησε τη δύναμή του στην επικοινωνία (είχε και εξακολουθεί να κατέχει και τους τρεις κύριους ιδιωτικούς τηλεοπτικούς σταθμούς στην Ιταλία) και προηγμένες τεχνικές επικοινωνίας που γνώριζαν πολύ καλά ο ίδιος και οι σύμμαχοί του, καθώς η περιουσία του βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στη διαφήμιση.

Ο Μπερλουσκόνι κατάφερε να συμμαχήσει τόσο με την Εθνική Συμμαχία όσο και με την Λέγκα του Βορρά, χωρίς αυτά να είναι συμμαχικά μεταξύ τους. Η Φόρτσα Ιτάλια συνεργάστηκε με τη Λέγκα στο Βορρά, όπου αγωνίστηκε εναντίον της Εθνικής Συμμαχίας, και με την Εθνική Συμμαχία στην υπόλοιπη Ιταλία, όπου η Λέγκα δεν ήταν παρούσα. Αυτή η ασυνήθιστη διαμόρφωση του συνασπισμού προκλήθηκε από το βαθύ μίσος μεταξύ της Λέγκας, η οποία είχε πολλούς υποστηρικτές που ήθελαν να χωριστούν από την υπόλοιπη Ιταλία και περιφρονούσαν τη Ρώμη, και τους εθνικιστές μεταφασίστες. Σε μια περίπτωση, ο Μπόσι ενθάρρυνε τους υποστηρικτές του να πάνε να βρουν υποστηρικτές της Εθνικής Συμμαχίας «σπίτι με σπίτι», υποδεικνύοντας φαινομενικά ένα λιντσάρισμα (το οποίο όμως στην πραγματικότητα δεν έλαβε χώρα).

Τα αριστερά κόμματα σχημάτισαν έναν συνασπισμό, τους Progressisti, ο οποίος ωστόσο δεν είχε τόσο ξεκάθαρο ηγέτη όσο ο Μπερλουσκόνι. Ωστόσο, ο Ακίλε Οτσέτο, γραμματέας του Δημοκρατικού Κόμματος της Αριστεράς , θεωρήθηκε ως η κύρια φυσιογνωμία του.Τα ερείπια της Χριστιανοδημοκρατίας σχημάτισαν έναν τρίτο, κεντρώο συνασπισμό, προτείνοντας τον μεταρρυθμιστή Μάριο Σένι ως υποψήφιο πρωθυπουργό τους. Η Χριστιανοδημοκρατία επανήλθε στην παλιά ονομασία «Λαϊκό Κόμμα», που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στις αρχές του 20ου αιώνα, και είχε την ηγεσία του Μίνο Μαρτινατσόλι. Οι εκλογές σημείωσαν μεγάλη ανατροπή στο νέο κοινοβούλιο, με 452 από τους 630 βουλευτές και 213 από τους 315 γερουσιαστές να εκλέγονται για πρώτη φορά.

Δεύτερη Δημοκρατία (1994–σήμερα) 
Οι εκλογές του 1994 σηματοδοτούν την έναρξη της λεγόμενης «Δεύτερης Δημοκρατίας». Η μετάβαση από την πρώτη στη δεύτερη Δημοκρατία αντιπροσώπευε μια αλλαγή στο πολιτικό σύστημα, παρά μια αλλαγή όπως συνέβη στη Γαλλία, καθώς το δημοκρατικό σύνταγμα και οι θεσμοί παρέμειναν οι ίδιοι σε ισχύ από το 1948, και η τριετία 1992-1994 δεν συνοδεύτηκε από συνταγματικές αλλαγές.  Ο όρος χρησιμοποιείται συνήθως, σε δημοσιογραφικό  αλλά και σε επιστημονικό επίπεδο, για να τονίσει τη σύγκριση της ιταλικής θεσμικής πολιτικής δομής πριν και μετά την περίοδο 1992-1994, αλλά και τον προβληματισμό της σε σημαντικά οικονομικά πτυχές.

Πρώτη κυβέρνηση του Σίλβιο Μπερλουσκόνι (1994–1995) 
Οι εκλογές του 1994 ανέδειξαν νικητή τον μεγιστάνα των μέσων ενημέρωσης Σίλβιο Μπερλουσκόνι (αρχηγό του συνασπισμού «Πόλος των Ελευθεριών», ο οποίος περιλάμβανε το Φόρτσα Ιτάλια, το περιφερειακό ακροδεξιό κόμμα Λέγκα του Βορρά και την ακροδεξιά Εθνική Συμμαχία). Ο Μπερλουσκόνι, ωστόσο, αναγκάστηκε να παραιτηθεί τον Δεκέμβριο του 1994 όταν η Λέγκα του Βορρά απέσυρε την υποστήριξη επειδή διαφωνούσε για τη μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος.

Την κυβέρνηση Μπερλουσκόνι διαδέχθηκε μια τεχνοκρατική κυβέρνηση με επικεφαλής τον Λαμπέρτο Ντίνι, η οποία παραιτήθηκε στις αρχές του 1996.

Κεντροαριστερές κυβερνήσεις (1996–2001) 

Μια σειρά από κεντροαριστερούς συνασπισμούς κυριάρχησαν στο πολιτικό τοπίο της Ιταλίας μεταξύ 1996 και 2001, οι οποίες εισήγαγαν μια σειρά προοδευτικών μεταρρυθμίσεων σε τομείς όπως η κοινωνική ασφάλιση. Τον Απρίλιο του 1996, οι εθνικές εκλογές οδήγησαν στη νίκη ενός κεντροαριστερού συνασπισμού υπό την ηγεσία του Ρομάνο Πρόντι. Το Olive Tree περιελάμβανε το PDS, το PPI (το μεγαλύτερο σωζόμενο κομμάτι της πρώην Χριστιανοδημοκρατίας) και άλλα μικρά κόμματα, με «εξωτερική υποστήριξη» από το Κομμουνιστικό Κόμμα Επανίδρυσης . Η κυβέρνηση του Πρόντι έγινε η τρίτη μακροβιότερη που παρέμεινε στην εξουσία προτού χάσει οριακά την ψήφο εμπιστοσύνης, με τρεις ψήφους, τον Οκτώβριο του 1998. Το πρόγραμμα του Πρόντι συνίστατο στην αποκατάσταση της οικονομικής υγείας της χώρας, στην επιδίωξη του τότε φαινομενικά ανέφικτη στόχου να οδηγήσει τη χώρα εντός τα αυστηρά κριτήρια σύγκλισης του ευρώ που τέθηκαν στο Μάαστριχτ και κάνουν τη χώρα να ενταχθεί στο ευρώ. Το πέτυχε σε λίγο περισσότερο από έξι μήνες.

Η κυβέρνησή του έπεσε το 1998 όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα Επανίδρυσης απέσυρε την υποστήριξή του. Αυτό οδήγησε στο σχηματισμό μιας νέας κυβέρνησης με επικεφαλής τον Μάσσιμο Ντ' Αλέμα ως πρωθυπουργό. Ως αποτέλεσμα της ψηφοφορίας δυσπιστίας στην κυβέρνηση του Πρόντι, ο διορισμός του Ντ' Αλέμα εγκρίθηκε με μία μόνο ψηφοφορία, με την υποστήριξη μιας πιστής κομμουνιστικής φατρίας (PdCI) και ορισμένων κεντρώων βουλευτών (UDR) με επικεφαλής τον πρώην πρόεδρο της Δημοκρατίας Φραντσέσκο Κοσίγκα. Ενώ ο Ντ' Αλέμα ήταν πρωθυπουργός, η Ιταλία συμμετείχε στους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας το 1999. Η επίθεση υποστηρίχθηκε από τον Μπερλουσκόνι και την κεντροδεξιά αντιπολίτευση, αλλά η άκρα αριστερά το αμφισβήτησε έντονα.  Ήταν μια πολύ σημαντική δοκιμασία για την πίστη της κυβέρνησης στο ΝΑΤΟ και την εξωτερική πολιτική της χώρας, καθώς αφορούσε τον πρώτο μετακομμουνιστή ηγέτη της Ιταλίας και την πρώτη στρατιωτική δράση επίσημα εκτός εντολής του ΟΗΕ.

Τον Μάιο του 1999, το Κοινοβούλιο επέλεξε τον Κάρλο Ατσέλιο Τσάμπι ως Πρόεδρο της Ιταλικής Δημοκρατίας . Ο Τσιάμπι, πρώην Πρωθυπουργός και Υπουργός Οικονομικών, και ενώπιον του διοικητή της Τράπεζας της Ιταλίας, εξελέγη στην πρώτη ψηφοφορία με εύκολη διαφορά από τα απαιτούμενα δύο τρίτα των ψήφων. Τον Απρίλιο του 2000, μετά από κακές επιδόσεις του συνασπισμού του στις περιφερειακές εκλογές , ο Ντ' Αλέμα παραιτήθηκε. Η επόμενη υπηρεσιακή κεντροαριστερή κυβέρνηση, συμπεριλαμβανομένων των περισσότερων από τα ίδια κόμματα, είχε επικεφαλής τον Τζουλιάνο Αμάτο (που προηγουμένως διετέλεσε πρωθυπουργός το 1992-93) μέχρι τις εκλογές του 2001.

Ένα συνταγματικό δημοψήφισμα το 2001 επιβεβαίωσε μια συνταγματική τροποποίηση για την εισαγωγή της πρώιμης ομοσπονδιοποίησης, με εναπομένουσα νομοθετική αρμοδιότητα στις Περιφέρειες αντί για το κράτος.

Δεύτερη κυβέρνηση του Σίλβιο Μπερλουσκόνι (2001–2006) 
Οι εκλογές του Μαΐου του 2001, όπου και οι δύο συνασπισμοί χρησιμοποίησαν λίστες για να υπονομεύσουν το τμήμα της αναλογικής αποζημίωσης του εκλογικού συστήματος, δημιούργησαν έναν ανανεωμένο κεντροδεξιό συνασπισμό , τον Λαό της Ελευθερίας που κυριαρχείται από το κόμμα του Μπερλουσκόνι, το Φόρτσα Ιτάλια (29,2%) και συμπεριλαμβανομένης της Εθνικής Συμμαχίας (12,5%), η Λέγκα του Βορρά, το Χριστιανοδημοκρατικό Κέντρο και οι Ενωμένοι Χριστιανοδημοκράτες. Ο συνασπισμός Olive Tree (The Daisy (14,5%) και οι Δημοκρατικοί της Αριστεράς (16,7%)) πήγε στην αντιπολίτευση.

Η εξωτερική πολιτική της δεύτερης κυβέρνησης Μπερλουσκόνι χαρακτηρίστηκε από μια ισχυρή ατλαντική τάση, σε συνδυασμό με μια θετική στάση απέναντι στη Ρωσία του Βλαντιμίρ Πούτιν και στην Τουρκία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Ο Μπερλουσκόνι υποστήριξε την ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ (παρά την αντίθεση του εταίρου του συνασπισμού Λέγκας του Βορρά) και στη σύνοδο κορυφής της Ρώμης το 2002 συγκροτήθηκε ένα Συμβούλιο ΝΑΤΟ-Ρωσίας. Σε θέματα μεταρρυθμίσεων του ΟΗΕ, η Ιταλία ανέλαβε την ηγεσία της ομάδας Uniting for Consensus, με στόχο να εμποδίσει μια νέα γερμανική έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, ενώ υποστήριξε για μια ενιαία έδρα της ΕΕ.

Η 27η σύνοδος κορυφής του G8, που πραγματοποιήθηκε στη Γένοβα τον Ιούλιο του 2001 αντιπροσώπευε το πρώτο διεθνές καθήκον της κυβέρνησης. Η τεράστια διαμαρτυρία, που έφτασε τους 200.000 διαδηλωτές από όλη την Ευρώπη, αντιμετωπίστηκε με ισχυρή αστυνομική καταστολή. Δεκάδες νοσηλεύτηκαν μετά από συγκρούσεις με την αστυνομία και νυχτερινές επιδρομές από τις δυνάμεις ασφαλείας σε δύο σχολεία που στέγαζαν ακτιβιστές και ανεξάρτητους δημοσιογράφους. Άτομα που τέθηκαν υπό κράτηση μετά τις επιδρομές κατείγγειλλαν σοβαρή κακοποίηση από την αστυνομία. Ένας διαδηλωτής πυροβολήθηκε και σκοτώθηκε.

Ο Μπερλουσκόνι αποφασίσε να συμμετάσχει στον πόλεμο του Αφγανιστάν (2001) και στον στρατιωτικό συνασπισμό υπό την ηγεσία των ΗΠΑ στο Ιράκ το 2003, αν και πάντα τόνισε ότι η Ιταλία συμμετείχε σε μια «ειρηνευτική επιχείρηση» και όχι σε μια πολεμική επιχείρηση εκτός του πλαισίου του ΟΗΕ (απαγορεύεται από το άρθρο 11 του Ιταλικού Συντάγματος). Η κίνηση ήταν ευρέως αντιδημοφιλής (ειδικά στην περίπτωση του Ιράκ) και αντιμετωπίστηκε από διαμαρτυρίες και συγκεντρώσεις.

Κυβέρνηση του Ρομάνο Πρόντι (2006–2008) 
Ο Ρομάνο Πρόντι, με έναν κεντροαριστερό συνασπισμό, κέρδισε τις γενικές εκλογές του Απριλίου 2006 με πολύ μικρή διαφορά λόγω του νέου εκλογικού νόμου του Καλντερόλι, αν και ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι αρνήθηκε αρχικά να αναγνωρίσει την ήττα. Ο συνασπισμός του Πρόντι αποδείχθηκε εξαιρετικά αδύναμος, καθώς το περιθώριο δύο ψήφων στη Γερουσία επέτρεψε σε σχεδόν οποιοδήποτε κόμμα του συνασπισμού να ασκήσει βέτο στη νομοθεσία και τις πολιτικές απόψεις εντός του συνασπισμού που εκτείνονταν από τα αριστερά κομμουνιστικά κόμματα έως τους κεντρώους Χριστιανοδημοκράτες.

Στην εξωτερική πολιτική, το Υπουργικό Συμβούλιο του Πρόντι συνέχισε τη δέσμευση στο Αφγανιστάν, υπό τη διοίκηση του ΟΗΕ, ενώ απέσυρε τα στρατεύματα από το Ιράκ μετά την εισβολή. Η κύρια προσπάθεια του υπουργού Εξωτερικών Μάσσιμο Ντ' Αλέμα αφορούσε τον απόηχο του Πολέμου του Λιβάνου του 2006 , καθώς ήταν ο πρώτος που πρόσφερε στρατεύματα στον ΟΗΕ για τη σύσταση της δύναμης UNIFIL και ανέλαβε τη διοίκηση του τον Φεβρουάριο του 2007.

Λιγότερο από ένα χρόνο αφότου κέρδισε τις εκλογές, στις 21 Φεβρουαρίου 2007, ο Πρόντι υπέβαλε την παραίτησή του στον αρχηγό του κράτους Τζόρτζιο Ναπολιτάνο μετά την ήττα της κυβέρνησης στη Γερουσία σε ψηφοφορία για την εξωτερική πολιτική. Στις 24 Φεβρουαρίου, ο Πρόεδρος Ναπολιτάνο τον κάλεσε να επιστρέψει στα καθήκοντά του και να ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης.

Οι κύριες αιτίες τριβής στο εσωτερικό του συνασπισμού ήταν, ο νόμος για χάρη του 2006, ένα σχέδιο νόμου για τη σύσταση πολιτικών ενώσεων (βέτο από τους Χριστιανοδημοκράτες), η συνεχιζόμενη ανάμειξη της Ιταλίας στο Αφγανιστάν και τέλος την πολυδιαφημισμένη κατ' οίκον σύλληψη της συζύγου του Κλεμέντε Μαστέλα (τότε εξέχοντα πολιτικού σε περιφερειακό επίπεδο) για ένα σκάνδαλο διαφθοράς. Το κόμμα του Μαστέλλα, κατείχε αρκετές έδρες στη Γερουσία που η ενδεχόμενη απόφασή του να αποσύρει την υποστήριξή του προς την κυβέρνηση σήμαινε το τέλος της νομοθετικής περιόδου στις 6 Φεβρουαρίου 2008. Ο Μαστέλα, ο οποίος επίσης παραιτήθηκε από το αξίωμά του ως Υπουργός Δικαιοσύνης, ανέφερε την έλλειψη προσωπικής υποστήριξης από τους εταίρους του συνασπισμού του ως ένας από τους λόγους πίσω από την απόφασή του, μαζί με μια προτεινόμενη μεταρρύθμιση του εκλογικού συστήματος που θα δυσκόλευε μικρά κόμματα όπως το δικό του να κερδίσουν έδρες στο ιταλικό κοινοβούλιο.

Τρίτη κυβέρνηση του Σίλβιο Μπερλουσκόνι (2008–2011) 

Ο Μπερλουσκόνι κέρδισε τις τελευταίες πρόωρες εκλογές το 2008 , με τον συνασπισμό Λαός της Ελευθερίας (Φόρτσα Ιτάλια και και Εθνική Συμμαχία του Φίνι) έναντι του Βάλτερ Βελτρόνι του Δημοκρατικού Κόμματος. Η προεκλογική εκστρατεία διεξήχθη από τον Μπερλουσκόνι είχε βάση: την εγκληματική ανασφάλεια που έφερε στη χώρα ο νόμος χάρης του 2006, το ζήτημα της διαχείρισης των απορριμμάτων της Νάπολης (αν και αυτό θα συνεχίσει να στοιχειώνει την κυβέρνηση τα επόμενα χρόνια), την ανάγκη αποφυγής χρεοκοπίας της Alitalia ή την εξαγορά της από την Air France, σχετικά με την ανάγκη περιορισμού της χρήσης υποκλοπών από εισαγγελείς και δικαστές για την αποφυγή δικαστικής δίωξης των πολιτών και τέλος την κατάργηση του φόρου ιδιοκτησίας του τοπικού συμβουλίου.

Μια Συνθήκη Φιλίας υπογράφηκε μεταξύ Ιταλίας και Λιβύης το 2008 στη Βεγγάζη. Η συνθήκη προβλέπει το κλείσιμο των αποικιακών αμφισβητούμενων θεμάτων, μετά από επενδύσεις από την Ιταλία για 5 δις ευρώ σε 20 χρόνια σε υποδομές στη Λιβύη, καθώς και την αμοιβαία δέσμευση να μην ενεργούν με εχθρικό τρόπο (επικρίθηκε ότι δεν συμμορφώνεται νομικά με τις υποχρεώσεις της Ιταλίας στο ΝΑΤΟ). Ο Λίβυος δικτάτορας Μουαμάρ αλ-Καντάφι επισκέφθηκε στη συνέχεια τη Ρώμη τον Ιούνιο, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 2009, πυροδοτώντας διαμάχες για τις πρωτοβουλίες και τις ομιλίες του. Η κυβέρνηση Μπερλουσκόνι επικρίθηκε για την έλλειψη σταθερότητας απέναντι στο λιβυκό καθεστώς και την έλλειψη αιτημάτων σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Μεταξύ 2009 και 2010, ο Μπερλουσκόνι ενεπλάκη σε ένα σκάνδαλο πορνείας που οδήγησε στο διαζύγιό του με την Βερόνικα Λάριο: αποκαλύφθηκε ότι είχε στενή γνωριμία με 18χρονες κοπέλες και πολλά κορίτσια που είχαν τηλεφωνήματα παρουσίασαν αποδείξεις ότι είχαν κάνει σεξ μαζί του και είχε πλήρωσε για αυτό. Σε μια περίπτωση, ο Μπερλουσκόνι κατηγορήθηκε ότι χρησιμοποίησε την επιρροή του για να επιτύχει την απελευθέρωση μιας 17χρονης Μαροκινής γνωστού του, η οποία συνελήφθη για κλοπή. Ο Μπερλουσκόνι προσποιήθηκε ότι ήταν στενή συγγενής του Αιγύπτιου Προέδρου Χόσνι Μουμπάρακ.

Το 2010, το κόμμα του Μπερλουσκόνι είδε τη διάσπαση της νέας παράταξης του Τζιανφράνκο Φίνι, η οποία σχημάτισε κοινοβουλευτική ομάδα και τον καταψήφισε σε ψηφοφορία μομφής στις 14 Δεκεμβρίου 2010. Η κυβέρνηση του Μπερλουσκόνι κατάφερε να αποφύγει τη δυσπιστία χάρη στην υποστήριξη από ανεξάρτητους Βουλευτές, αλλά έχασε την πλειοψηφία στην κάτω Βουλή. Η ήδη χαμηλή διεθνής αξιοπιστία του Μπερλουσκόνι μειώθηκε περαιτέρω το 2011 κατά τη διάρκεια της ευρωπαϊκής κρίσης δημόσιου χρέους. Οι χρηματοπιστωτικές αγορές έδειξαν την αποδοκιμασία τους μέσω μιας μη βιώσιμης αύξησης των περιθωρίων μεταξύ των αποδόσεων των ιταλικών και γερμανικών κρατικών ομολόγων. Ο Μπερλουσκόνι παραιτήθηκε τον Νοέμβριο του 2011 και αργότερα κατηγόρησε τη γερμανίδα καγκελάριο Άνγκελα Μέρκελ.

Κυβέρνηση Μόντι (2011–2013) 
Στις 12 Νοεμβρίου 2011, ο Μάριο Μόντι προσκλήθηκε από τον Πρόεδρο Τζόρτζιο Ναπολιτάνο να σχηματίσει μια νέα τεχνοκρατική κυβέρνηση μετά την παραίτηση του Μπερλουσκόνι. Η κυβέρνηση του Μόντι αποτελούνταν από μη πολιτικά πρόσωπα, αλλά έλαβε πολύ ευρεία υποστήριξη στο Κοινοβούλιο, τόσο στην κεντροδεξιά όσο και στην κεντροαριστερά, με την Λέγκα του Βορρά να μένει στην αντιπολίτευση.  Ο Μόντι προχώρησε στην εφαρμογή διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και στη μείωση των κρατικών δαπανών.

Κυβερνήσεις συνασπισμού (2013–2021) 
Μετά τις γενικές εκλογές που διεξήχθησαν στις 24 και 25 Φεβρουαρίου 2013, η κεντροαριστερή συμμαχία "Ιταλία Κοινό Καλό" με επικεφαλής το Δημοκρατικό Κόμμα απέκτησε σαφή πλειοψηφία εδρών στην Βουλή των Αντιπροσώπων, χάρη σε ένα μπόνους πλειοψηφίας που ουσιαστικά τριπλασίασε τον αριθμό των εδρών, ενώ στη λαϊκή ψηφοφορία νίκησε οριακά την κεντροδεξιά συμμαχία του πρώην πρωθυπουργού Σίλβιο Μπερλουσκόνι. Κοντά πίσω, το νέο αντι-κατεστημένο Κίνημα Πέντε Αστέρων του κωμικού ηθοποιού Μπέπε Γκρίλο έγινε η τρίτη δύναμη, σαφώς μπροστά από τον κεντρώο συνασπισμό του απερχόμενου πρωθυπουργού Μάριο Μόντι. Στη Γερουσία, καμία πολιτική ομάδα ή κόμμα δεν κέρδισε την απόλυτη πλειοψηφία, με αποτέλεσμα ένα μεικτό κοινοβούλιο.

Στις 22 Απριλίου 2013, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Τζόρτζιο Ναπολιτάνο, μετά την επανεκλογή του και τις διαβουλεύσεις με τις πολιτικές δυνάμεις, ανέθεσε στον αναπληρωτή γραμματέα του Δημοκρατικού Κόμματος, Ενρίκο Λέτα, καθήκοντα σχηματισμού κυβέρνησης, επειδή ο Πιερ Λουίτζι Μπερσάνι, ηγέτης του κεντροαριστερού συνασπισμού "Ιταλία Κοινό Καλό", δεν μπορούσε να σχηματίσει κυβέρνηση επειδή δεν είχε πλειοψηφία στη Γερουσία.

Στην ευρωπαϊκή μεταναστευτική κρίση της δεκαετίας του 2010, η Ιταλία ήταν το σημείο εισόδου και ο κορυφαίος προορισμός για τους περισσότερους αιτούντες άσυλο που εισήλθαν στην ΕΕ. Από το 2013 έως το 2018, η χώρα δέχτηκε περισσότερους από 700.000 μετανάστες και πρόσφυγες, κυρίως από την υποσαχάρια Αφρική,  γεγονός που προκάλεσε πίεση στα δημόσια ταμεία και άνοδο της υποστήριξης για ακροδεξιά ή ευρωσκεπτικιστικά πολιτικά κόμματα.

Η κυβέρνηση Λέτα διήρκεσε μέχρι τις 22 Φεβρουαρίου 2014, καθώς κατέρρευσε αφού το Δημοκρατικό Κόμμα απέσυρε την υποστήριξή του προς τον Λέτα υπέρ του Ματέο Ρέντσι, του δημάρχου της Φλωρεντίας. Ο Ρέντσι διαδέχθηκε τον Λέτα ως Πρωθυπουργό στην ηγεσία μιας νέας κυβέρνησης μεγάλου συνασπισμού με το Δημοκρατικό Κόμμα, τη Νέα Κεντροδεξιά, την Επιλογή του Πολίτη και μια σειρά από μικρότερα κόμματα. Ηκυβέρνηση Ρέντσι είναι η νεότερη κυβέρνηση της Ιταλίας μέχρι σήμερα, με μέσο όρο ηλικίας τα 47 έτη. Επιπλέον, είναι επίσης η πρώτη στην οποία ο αριθμός των γυναικών υπουργών είναι ίσος με τον αριθμό των ανδρών υπουργών.

Στις 31 Ιανουαρίου 2015 , ο Σέρτζιο Ματαρέλα, δικαστής του Συνταγματικού Δικαστηρίου, πρώην υπουργός των Χριστιανοδημοκρατών και πρώην μέλος του PD, εξελέγη Πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας στην τέταρτη ψηφοφορία με 665 ψήφους από σύνολο 1.009, με την υποστήριξη των κυβερνητικών κομμάτων, και μη κομματικών ανεξάρτητων. Ο Ματαρέλα επικυρώθηκε επίσημα από το Δημοκρατικό Κόμμα, αφού το όνομά του προτάθηκε από τον Πρωθυπουργό Ματέο Ρέντσι. Ο Ματαρέλα αντικατέστησε τον Τζόρτζιο Ναπολιτάνο, ο οποίος είχε υπηρετήσει για εννέα χρόνια, τη μεγαλύτερη θητεία στην προεδρία στην ιστορία της Ιταλικής Δημοκρατίας.

Η κυβέρνηση Ρέντσι ψήφισε αρκετούς νέους νόμους: μεταρρυθμίστηκε την εργατική νομοθεσία, η συμβίωση των ομοφυλόφιλων αναγνωρίστηκε και ένα νέο εκλογικό σύστημα εγκρίθηκε. Το τελευταίο, όμως, τελικά καταργήθηκε από το Συνταγματικό Δικαστήριο. Η κυβέρνηση προσπάθησε επίσης να τροποποιήσει το Σύνταγμα για να μεταρρυθμίσει τη σύνθεση και τις εξουσίες του Κοινοβουλίου: ωστόσο, όταν οι ψηφοφόροι κλήθηκαν να επιβεβαιώσουν ή να απορρίψουν τη μεταρρύθμιση μέσω δημοψηφίσματος , η πλειοψηφία (59%) την καταψήφισε.

Ο Ρέντσι και η κυβέρνησή του παραιτήθηκαν και ο Πρόεδρος Ματαρέλα διόρισε νέο Πρωθυπουργό, τον υπουργό Εξωτερικών του Ρέντσι, Πάολο Τζεντιλόνι, ο οποίος ηγήθηκε της Ιταλίας μέχρι τις ιταλικές γενικές εκλογές του 2018, όπου το πρώτο κόμμα του Κοινοβουλίου έγινε το αντικαθεστωτικό Κίνημα Πέντε Αστέρων.

Μέσω μιας συμμαχίας με την ευρωσκεπτικιστική Λέγκα του Βορρά του Ματέο Σαλβίνι, το Κίνημα Πέντε Αστέρων πρότεινε στον Πρόεδρο Ματαρέλα το διορισμό του Τζουζέπε Κόντε ως νέου πρωθυπουργού μιας κυβέρνησης συνασπισμού. Μετά από μια αποτυχημένη προσπάθεια, που προκλήθηκε από το βέτο του Προέδρου Ματαρέλα στο διορισμό του Πάολο Σαβόνα ως Υπουργού Οικονομικών, ο Κόντε τελικά σχημάτισε τη νέα κυβέρνηση.

Ωστόσο, τον Αύγουστο του 2019, μετά τις εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο του 2019, όπου η Λέγκα του Βορρά ξεπέρασε το Κίνημα των Πέντε Αστέρων, και την αύξηση της έντασης μεταξύ των πολιτικών κομμάτων, η Λέγκα του Βορρά πρότεινε ψήφο δυσπιστίας έναντι του Κόντε,  οπότε ο Πρωθυπουργός παραιτήθηκε. Μετά από νέες διαβουλεύσεις, ο Πρόεδρος Ματαρέλα επαναδιόρισε τον Κόντε ως Πρωθυπουργό σε μια κυβέρνηση συνασπισμού μεταξύ του Κινήματος των Πέντε Αστέρων και του Δημοκρατικού Κόμματος, υπό την ηγεσία του νέου γραμματέα Νικόλα Ζινγκαρέτι.

Το 2020, η Ιταλία επλήγη από την πανδημία COVID-19, μαζί με πολλές άλλες χώρες. Η ιταλική κυβέρνηση εφάρμοσε περιοριστικά μέτρα κοινωνικής απόστασης και λοκντάουν με στόχο να επιβραδύνει τη μετάδοση. Τον Ιανουάριο του 2021, μετά από κάποια εβδομάδα έντασης, η κυβέρνηση Κόντε έχασε την υποστήριξη του Italia Viva, του πολιτικού κόμματος του πρώην πρωθυπουργού Ρέντσι, όποτε ο Κόντε, μετά από κάποιες προσπάθειες για να παραμείνει επικεφαλής της κυβέρνησης, έπρεπε να παραιτηθεί.

Κυβέρνηση Ντράγκι (2021–2022) 

Ο Πρόεδρος Ματαρέλα, λόγω της σοβαρής φύσης της οικονομικής και πανδημικής κρίσης, διορίζει νέο πρωθυπουργό μιας κυβέρνησης μεγάλου συνασπισμού, τον πρώην πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, Μάριο Ντράγκι, ο οποίος ηγήθηκε ενός υπουργικού συμβουλίου με την υποστήριξη όλων των πολιτικών κομμάτων στο Κοινοβούλιο, εξαιρουμένου του δεξιού κόμματος Fratelli d'Italia.

Χάρη σε μια μαζική εισροή δόσεων εμβολίων, κατέστη δυνατό να επιταχυνθεί η εκστρατεία εμβολιασμού κατά της πανδημίας COVID-19 (με το 85% του πληθυσμού άνω των 12 ετών να εμβολιάζεται στα τέλη Δεκεμβρίου 2021).  Το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας εκπονήθηκε επίσης και άρχισε να εφαρμόζεται, το οποίο καθόριζε την προβλεπόμενη χρήση των κεφαλαίων της ΕΕ και των δανείων της επόμενης γενιάς που οφείλονται στην Ιταλία.

Τον Ιανουάριο του 2022, ο Ιταλός Πρόεδρος Σέρτζιο Ματαρέλα επανεξελέγη για να υπηρετήσει για δεύτερη συνεχή επταετή θητεία.

Δείτε επίσης 
Ιστορία της Ευρώπης
Ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Επιχείρηση Γκλάντιο

Παραπομπές

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
 Text of the present Italian Constitution: English translation and original Italian (including 18 "temporary and final dispositions")

Νεότερη ιστορία της Ιταλίας