Μέθοδοι αξιολόγησης του πόνου

Η αξιολόγηση του πόνου αποτελεί ένα θέμα μείζονος σημασίας σχετικά με το φαινόμενο, δεδομένου τόσο του αριθμού των ασθενών που πάσχουν από κάποια μορφή πόνου (οξύ ή χρόνιο) , όσο και της σημασίας της διαδικασίας για την ποιότητα της φροντίδας που λαμβάνουν οι ασθενείς . Τις πιο κοινές μεθόδους αξιολόγησης του φαινομένου, αποτελούν: οι αυτοαναφορές, η παρατήρηση της συμπεριφοράς, κάποιες ψυχοφυσιολογικές μέθοδοι και τέλος, κάποιες αναλογικές μέθοδοι.

Αυτοαναφορές 
Η χρήση αυτοαναφορών για τον πόνο, αποτελεί μία από τις πιο κοινές και συνάμα την ακριβέστερη μέθοδο μέτρησης του φαινομένου . Μεταξύ των πιο συνηθισμένων μεθόδων συλλογής δεδομένων που ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία, συγκαταλέγονται: η συνέντευξη, η τήρηση ημερολογίων και οι κλίμακες αυτοαναφοράς.

Συνέντευξη 
Πρόκειται για την λήψη πληροφοριών μέσα από την συζήτηση του ασθενή με έναν ή περισσότερους συνεντευκτές. Μέσα από την διαδικασία της συνέντευξης, είναι δυνατόν να προκύψουν πληροφορίες σχετικά με παράγοντες όπως το ιστορικό του πόνου, τα χαρακτηριστικά του, η προσαρμογή του ασθενή, οι τρόποι αντιμετώπισης που επιλέγει κτλ .

Ημερολόγια 
Αφορά σε ημερολόγια τα οποία τηρούνται από τους ασθενείς, σχετικά με την εμπειρία του πόνου που βιώνουν. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμα για πληροφορίες σχετικά με την ένταση του πόνου, την χρονιότητα των επεισοδίων του, τους τρόπους αντιμετώπισης που εφαρμόζονται από τον εκάστοτε ασθενή κτλ.

Κλίμακες

Μονοδιάστατες κλίμακες 
Αποτελούν κλίμακες που αξιοποιούνται για την αξιολόγηση μίας μόνο διάστασης του πόνου, συνηθέστερα της έντασής του. Παρ’ όλα αυτά, είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν για την αξιολόγηση οποιασδήποτε άλλης διάστασης του φαινομένου. Τις πιο γνωστές κλίμακες αυτής της κατηγορίας αποτελούν: οι κλίμακες οπτικού αναλόγου (Visual Analogue Scale), οι αριθμητικές κλίμακες (Numeric Rating Scale), οι λεκτικές κλίμακες (Verbal Rating Scale) και οι κλίμακες προσώπων.

Οι κλίμακες οπτικού αναλόγου, αποτελούνται κατά κανόνα από μία ευθεία γραμμή, μήκους συνήθως 10 cm, οριζόντιας ή κάθετης διάταξης. Ο ασθενής καλείται να τοποθετήσει ένα σημάδι στο σημείο της γραμμής που κατά τον ίδιο αντιπροσωπεύεται καλύτερα η ένταση της αξιολογούμενης διάστασης, με γνώμονα την απόσταση του σημείου από τα δύο άκρα . Η αξιολόγηση της έντασης γίνεται μέσω της μέτρησης της απόστασης του σημείου από το χαμηλότερο άκρο της κλίμακας, σε χιλιοστά, με τα προτεινόμενα όρια να είναι: 0–4 mm (καθόλου ένταση), 5–44 mm (ήπια ένταση), 45–74 mm (μέτρια ένταση) και 75–100 mm (πολύ υψηλή ένταση) .

Οι αριθμητικές και οι λεκτικές κλίμακες αποτελούν παραλλαγές της κλίμακας οπτικού αναλόγου, με βασική διαφορά το ότι διαθέτουν διαστήματα. Τα διαστήματα στην αριθμητική κλίμακα χαρακτηρίζονται από αριθμούς, ενώ στην λεκτική κλίμακα από λεκτικούς χαρακτηρισμούς, μεταξύ των οποίων καλείται να επιλέξει  ο ασθενής. Οι κλίμακες προσώπων αποτελούνται από μία σειρά διαδοχικών εικόνων, που απεικονίζουν διαφορετικές εκφράσεις προσώπου για τα διαφορετικά επίπεδα της έντασης της επιθυμητής διάστασης. Ο  ασθενής καλείται να επιλέξει την έκφραση που αντιπροσωπεύει καλύτερα την ένταση του πόνου που βιώνει.

Πολυδιάστατες κλίμακες 
Οι πολυδιάστατες κλίμακες αποτελούν εργαλεία που αξιολογούν περισσότερες από μία διαστάσεις του φαινομένου ταυτόχρονα, όπως η έντασή του, η εντόπισή του στο σώμα, η συναισθηματική κατάσταση των ασθενών κτλ. Ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τέτοιας κλίμακας να αποτελεί το ερωτηματολόγιο πόνου του McGill, το οποίο αξιολογεί ταυτόχρονα την ένταση του πόνου, την εντόπισή του στο σώμα, την ποιότητά του, τον τρόπο έκφρασής του στον κάθε ασθενή και τους παράγοντες που τον επιτείνουν ή τον αμβλύνουν .
Αντίστοιχες, πολυδιάστατες κλίμακες, αποτελούν οι:

Ένας σημαντικός αριθμός των κλιμάκων αυτών, είναι ελεύθερα διαθέσιμος στο διαδίκτυο (στην Αγγλική γλώσσα), μέσα από τις ιστοσελίδες του Συστήματος Πληροφοριών για Αποτελέσματα που αναφέρονται από Ασθενείς (Patient Reported Outcomes Measurement Information System [PROMIS])  και της Βάσης Δεδομένων για τα Αποτελέσματα και την Ποιότητα της Ζωής που Αναφέρονται από Ασθενείς (Patient-Reported Outcome and Quality of Life Instruments Database [PROQOLID]) . Η πρώτη (PROMIS), συνιστά ένα σύστημα δημιουργίας και ελεύθερης διανομής κλιμάκων αυτοαναφοράς, αναφορικά με έναν αριθμό θεμάτων σωματικής και ψυχικής υγείας, ενώ η δεύτερη, μία βάση δεδομένων για ένα πλήθος εργαλείων αξιολόγησης.

Κλίμακες εξειδικευμένες σε συγκεκριμένες παθήσεις 
Εκτός από τις γενικές κλίμακες, εξειδικευμένες κλίμακες είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν επίσης για πληθυσμούς ασθενών που πάσχουν από κάποια συγκεκριμένη πάθηση ή διαθέτουν κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Πλεονέκτημα των εν λόγω κλιμάκων, αποτελεί το ότι μπορούν να είναι πιο αποτελεσματικές από τις γενικές στη διάκριση των επιπέδων του πόνου και την αξιολόγηση του βαθμού στον οποίο ο ασθενής ανταποκρίνεται στην θεραπευτική αγωγή .

Χαρακτηριστικό παράδειγμα χρήσης εξειδικευμένων κλιμάκων, αποτελεί η περίπτωση ύπαρξης νευροπαθητικού πόνου. Οι κλίμακες για την αξιολόγηση του νευροπαθητικού πόνου, είναι δυνατόν να αποτελούνται μόνο από ερωτήσεις, όπως το Ερωτηματολόγιο Νευροπαθητικού Πόνου (Neuropathic Pain Questionnaire [NPQ])  και οι  κλίμακες ID Pain  και PainDETECT  ή να συνδυάζουν ερωτήσεις με σωματικές δοκιμασίες, όπως το ερωτηματολόγιο 4 Ερωτήσεων Νευροπαθητικού Πόνου (Neuropathic Pain Diagnostic Questionnaire [DN4])  και η κλίμακα Αξιολόγησης Νευροπαθητικών Συμπτωμάτων και Ενδείξεων του Leeds (Leeds Assessment of Neuropathic Symptoms and Signs, [LANSS]) .

Ένας αριθμός εξειδικευμένων κλιμάκων για την αξιολόγηση του πόνου σε ένα πλήθος παθολογικών καταστάσεων, όπως οι νεοπλασίες, πόνοι στην μέση, κεφαλαλγίες κτλ, είναι διαθέσιμες μέσα από την ιστοσελίδα του PROQOLID.

Κλίμακες για ανήλικα άτομα 
Οι κλίμακες αυτοαναφοράς και παρατήρησης της συμπεριφοράς αποτελούν τον βασικό τρόπο αξιολόγησης του πόνου και σε πληθυσμούς ανήλικων ατόμων. Η επιλογή της μεθόδου αξιολόγησης, συνδέεται σε έναν σημαντικό βαθμό με την ηλικία και τις δυνατότητες του παιδιού.

Κλίμακες παρατήρησης, όπως η κλίμακα Πρόσωπο, Πόδια, Δραστηριότητα, Κλάμα, Δυνατότητα Παρηγόρησης (Face, Legs, Activity, Cry, Consolability [FLACC])  και η κλίμακα CRIES  και κλίμακες οι οποίες συνδυάζουν την μέθοδο της παρατήρησης με σωματικές μετρήσεις, όπως η κλίμακα COMFORT , χρησιμοποιούνται, κατά κανόνα, για παιδιά μικρής ηλικίας και για εκείνα που δεν διαθέτουν την ικανότητα ομιλίας.

Σε παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας, κλίμακες αυτοαναφοράς, τόσο μονοδιάστατες, όπως οι κλίμακες προσώπων, όσο και πολυδιάστατες, όπως το Ερωτηματολόγιο Παιδιατρικού Πόνου των Varni/ Thompson  (Varni/ Thompson Pediatric Pain Questionnaire [VTPPQ]), αποτελούν παραδείγματα συχνά χρησιμοποιούμενων εργαλείων αξιολόγησης.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την αξιολόγηση του πόνου σε ανήλικα άτομα και τις σχετικές κλίμακες, βλ. και . Κλίμακες για την αξιολόγηση του πόνου σε παιδιά, είναι διαθέσιμες στην ιστοσελίδα του PROQOLID.

Κλίμακες προσαρμοσμένες στην ελληνική γλώσσα 
Παρά το πλήθος των κλιμάκων που έχει αναπτυχθεί για την αξιολόγηση του πόνου, γενικών και ειδικών, μονοδιάστατων και πολυδιάστατων, οι κλίμακες που έχουν προσαρμοστεί στην ελληνική γλώσσα, είναι ιδιαίτερα περιορισμένες σε αριθμό. Οι κλίμακες αυτές, στο σύνολό τους, δεν είναι ελεύθερα διαθέσιμες στο διαδίκτυο. Υπάρχει, ωστόσο, η δυνατότητα πρόσβασης σε αυτές, μέσω προσωπικής επικοινωνίας με τους επιστήμονες που ανέλαβαν την πολιτισμική προσαρμογή τους. Για περισσότερες πληροφορίες, βλ..

Αξιολόγηση μέσω παρατήρησης της συμπεριφοράς 
Πέρα από την χρήση αυτοαξιολογήσεων για την μέτρηση του πόνου και των όποιων διαστάσεών του, η αξιολόγηση του φαινομένου είναι δυνατόν να επιτευχθεί και μέσα από την παρατήρηση και την αξιολόγηση της συμπεριφοράς του ασθενούς και πιο συγκεκριμένα, των συμπεριφορών πόνου. Ως τέτοιες, ορίζονται οι συμπεριφορές εκείνες που δείχνουν ότι ένα άτομο βιώνει πόνο . Η παρατήρηση και καταγραφή της συμπεριφοράς, θεωρείται η καλύτερη μέθοδος συλλογής δεδομένων για ασθενείς χωρίς ικανότητα ομιλίας ή ασθενείς με χαρακτηριστικά που δεν επιτρέπουν την χρήση αυτοαναφορών (π.χ. άνοια, πολύ σοβαρή παθολογία κτλ) . Η όλη διαδικασία, είναι δυνατόν να γίνει από τον ίδιο τον ασθενή ή, συνηθέστερα, από τα οικεία του πρόσωπα ή/ και το νοσηλευτικό προσωπικό (στην περίπτωση νοσηλευόμενων ασθενών).

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την αξιολόγηση των συμπεριφορών πόνου, βλ.. Κλίμακες αξιολόγησης συμπεριφορών πόνου, είναι διαθέσιμες στην ιστοσελίδα του PROMIS.

Ψυχοφυσιολογικές και αναλογικές μέθοδοι 
Η αξιολόγηση του πόνου μέσω ψυχοφυσιολογικών μεθόδων, αφορά την αξιοποίηση τεχνολογικών μέσων, όπως ένας μαγνητικός τομογράφος, με στόχο την λήψη αντικειμενικών, φυσιολογικών μετρήσεων από τους ασθενείς. Οι αναλογικές μέθοδοι, αποτελούν μεθόδους κατά τις οποίες ο ασθενής καλείται να συγκρίνει την ένταση του πόνου του με την ένταση ενός άλλου ερεθίσματος.

Θέματα στην αξιολόγηση του πόνου- κριτική 
Οι μέθοδοι αξιολόγησης του πόνου, χαρακτηρίζονται στο σύνολό τους από έναν αριθμό αδυναμιών. Ενίοτε, ιδιαίτερα σύνθετοι παράγοντες αξιολογούνται με την χρήση πολύ λίγων στοιχείων μίας κλίμακας, ενώ ο συνδυασμός επιμέρους κλιμάκων, ενδέχεται να συνδέεται με επιβάρυνση των ασθενών. Ταυτόχρονα, η συμπεριφορική αξιολόγηση παρουσιάζει σημαντικά υψηλή ανακρίβειας. Τέλος, οι ψυχοφυσιολογικές μέθοδοι αφορούν  αποκλειστικά την αξιολόγηση της σωματικής εμπειρίας, ενώ οι αναλογικές μέθοδοι διαθέτουν αμφίβολη εγκυρότητα.

Παραπομπές