Ναυάγιο των Αντικυθήρων

Το ναυάγιο των Αντικυθήρων είναι ναυάγιο που χρονολογείται από το 2ο τέταρτο του 1ου αιώνα ΠΚΕ. Ανακαλύφθηκε από σπογγαλιείς στο νησί Αντικύθηρα το 1900.

Στο ναυάγιο αποκαλύφθηκαν νομίσματα και άλλα τέχνεργα που χρονολογούνται από τον 4ο αι. ΠΚΕ, και ένα σημαντικό εύρημα, ο αναλογικός υπολογιστής, γνωστός ως μηχανισμός των Αντικυθήρων.

Ανακάλυψη και ανέλκυση 

Τον Οκτώβριο του 1900, μια ομάδα σπογγαλιέων υπό τον Δημήτριο Κοντό αποφάσισε να κρυφτεί από έντονη καταιγίδα, κατά την επιστροφή του σπογγαλιευτικού από την Αφρική (Τυνησία) στο νησί Αντικύθηρα. Όντας εκεί άρχισαν καταδύσεις για σπόγγους στην ακτογραμμή του νησιού. Το 1900, οι δύτες φορούσαν συνήθως την πρότυπη καταδυτική στολή με ένδυμα καμβά και ορειχάλκινα κράνη που τους επέτρεπαν να καταδύονται και να παραμένουν στον βυθό περισσότερο.

Ο πρώτος που είδε το ναυάγιο στα 45 μέτρα ήταν ο Ηλίας Σταδιάτης, ο οποίος έδωσε σήμα για ανάδυση. Περιέγραψε τη σκηνή και επειδή υπήρξαν αμφιβολίες καταδύθηκε ο ίδιος ο Κοντός, για να επιστρέψει στην επιφάνεια με το μπρούντζινο χέρι ενός αγάλματος. Περιμένοντας την καταιγίδα να κοπάσει, οι δύτες περισυνέλεξαν όσα περισσότερα τέχνεργα μπορούσαν από το ναυάγιο.

Μαζί με το υπουργείο παιδείας και το βασιλικό πολεμικό ναυτικό οι σπογγαλιείς ανέλκυσαν σειρά τεxνέργων. Ο θάνατος ενός δύτη και η παράλυση άλλων από τη νόσο των δυτών έδωσε τέλος στην επιχείρηση το καλοκαίρι του 1901. Χρειάστηκαν 75 χρόνια για να επανέλθει στο ναυάγιο ο Γάλλος αξιωματικός Ζακ-Υβ Κουστώ το φθινόπωρο του 1976, και να ανακτήσει περισσότερα τέχνεργα.

Στις 17 Μαΐου 1902, ο πρώην υπουργός παιδείας και μαθηματικός Σπυρίδων Στάης έκανε τη σημαντικότερη ανακάλυψη στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, στην Αθήνα. Εξετάζοντας τα τέχνεργα που ανακτήθηκαν, παρατήρησε ένα σκουριασμένο μπρούντζινο αντικείμενο ενεπίγραφο με ενσωματωμένο γρανάζι. Το αντικείμενο έγινε γνωστό ως μηχανισμός ή αστρολάβος των Αντικυθήρων. Αρχικά έγινε η υπόθεση ότι ήταν μηχανικό ρολόι, και για αυτό αναφέρεται ενίοτε και ως αναλογικός υπολογιστής

Ευρήματα 
Το βυθισμένο πλοίο ήταν ρωμαϊκή ορκάς χωρητικότητας περίπου 300 τόνων, τυπικό δείγμα των βαρέων ιστιοφόρων που χρησιμοποιούνταν κατά το 2ο-1ο αι. ΠΚΕ στο εμπόριο μεταξύ της ιταλικής χερσονήσου, του κυρίως ελλαδικού χώρου και της Μικράς Ασίας. Τα δρομολόγια αυτών των πλοίων ξεκινούσαν συνήθως την άνοιξη και αφού περιέπλεαν τα κυριότερα λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου πουλώντας και αγοράζοντας εμπορεύματα, επέστρεφαν το φθινόπωρο στη βάση τους.

Ακολουθεί πίνακας με τα κυριότερα ευρήματα που έχουν ανελκυστεί:

Χρονολόγηση του σκάφους 

Αν και η ανέλκυση των τεχνέργων από το ναυάγιο ήταν επιτυχής και επιτεύχθηκε μέσα σε δύο χρόνια, η χρονολόγηση της αρχαιολογικής θέσης χρειάστηκε περισσότερο χρόνο. Σχετική χρονολόγηση ορισμένων τεχνέργων βασισμένη σε παράλληλα, απέδωσε ως χρονολογία τον 4ο αι. ΠΚΕ, ενώ τα μαρμάρινα αγάλματα φαίνεται πως είναι αντίγραφα του 1ου αι. ΠΚΕ αρχαιότερων γλυπτών.

Ορισμένοι ερευνητές βάσει αναφοράς του Λουκιανού έκαναν την υπόθεση ότι το πλοίο μετέφερε τμήμα των λαφύρων του Ρωμαίου στρατηγού Σύλλα από την Αθήνα το 86 ΠΚΕ, και βρισκόταν πιθανώς στη ρότα του για την Ιταλία. Η χρονολόγηση στον πρώιμο 1ο αι. ΠΚΕ υποστηρίζεται από οικιακά σκεύη και αντικείμενα από το πλοίο, παρόμοια με άλλα ήδη γνωστά από διαφορετικές ανασκαφές ή ανακαλύψεις που χρονολογούνται στον 1ο ΠΚΕ αιώνα. Οι αμφορείς που ανελκύστηκαν υποδείκνυαν χρονολόγηση στο 80–70 ΠΚΕ, η ελληνιστική κεραμεική στο 75–50 ΠΚΕ, ενώ η ρωμαϊκή κεραμεική αντιστοιχεί σε γνωστούς τύπους των μέσων του 1ου ΠΚΕ αι. Τα νομίσματα που ήλθαν στην επιφάνεια από τον Κουστώ στη δεκαετία 1970 χρονολογούνται στο 76 και 67 ΠΚΕ. Οι χρονολογήσεις οδήγησαν στην υπόθεση ότι το πλοίο βρισκόταν καθοδόν προς τη Ρώμη και ότι το φορτίο του προοριζόταν για θριαμβευτική παρέλαση.

Το συγκεκριμένο πλοίο ήταν ναυπηγημένο με τη συνήθη μέθοδο «πρώτα το περίβλημα και μετά ο σκελετός». Η ξυλεία του κήτους προέρχεται από φτελιά, τα ξυλόκαρφα (γόμφοι-καβίλιες) από βελανιδιά και τα καρφιά κυρίως από χαλκό. Για λόγους στεγανότητας, το τμήμα του κύτους κάτω από την ίσαλο γραμμή περιβαλλόταν από λεπτές πλάκες μολύβδου. Πιθανότατα διέθετε και υποδομή για τη μεταφορά ιδιωτών (αμιγώς επιβατηγά πλοία δεν υπήρχαν), όπως δείχνει η ύπαρξη ενός χώρου στεγασμένου με κεραμίδια. Το 1964 δείγμα από ο κύτος χρονολογήθηκε και απέδωσε βαθμονομημένη ημερομηνία 220 ΠΚΕ ± 43 έτη. Η διαφορά ανάμεσα στη βαθμονομημένη χρονολόγηση και την αναμενόμενη χρονολόγηση που προέκυψε από τα παράλληλα, ερμηνεύεται από το γεγονός ότι η σανίδα του κύτους ανήκε και αρχαιότερο δέντρο και ότι κόπηκε πολύ πριν τη βύθιση του πλοίου.

Επιπλέον μαρτυρία για τη χρονολόγηση της βύθισης στον 1ο αι. ΠΚΕ καταγράφτηκε το 1974, όταν ο καθ. του Γέιλ Ντέρεκ ντε Σόλλα Πράις δημοσίευσε την έρευνά του για τον μηχανισμό των Αντικυθήρων. Ο καθηγητής ντε Σόλλα Πράις θεώρησε πως το αντικείμενο ήταν ημερολογιακός υπολογιστής. Από τις επιγραφές και τις ρυθμίσεις των γραναζιών στις όψεις του μηχανισμού, συμπέρανε ότι ο μηχανισμός κατασκευάστηκε περί το 87 ΠΚΕ και χάθηκε με το ναυάγιο μερικά χρόνια αργότερα.

Νεότερες αποστολές 

Το 2012 ο ενάλιος αρχαιολόγος Μπρένταν Π. Φόλεϊ (Brendan P. Foley) του Ωκεανογραφικού Ινστιτούτου Γουντς στις ΗΠΑ πήρε άδεια από την ελληνική κυβέρνηση να διεξαγάγει σειρά καταδύσεων γύρω από τις βαθιές ξέρες των Αντικυθήρων. Οι δύτες ξεκίνησαν προκαταρκτική έρευνα-επιθεώρηση που διήρκεσε τρεις εβδομάδες τον Οκτώβριο του 2012 χρησιμοποιώντας rebreathers, για να επιμηκύνουν την παραμονή τους σε βάθος . Η νέα τεχνολογία επιτρέπει πληρέστερη έρευνα της θέσης του ναυαγίου, η οποία δεν έγινε σε παρελθούσες αποστολές. Επιπρόσθετα οι δύτες θα ερευνήσουν βαθύτερα στις πλαγιές της ξέρας, προκειμένου να εντοπίσουν άλλα τέχνεργα τα οποία μετακινήθηκαν πιθανώς στις περασμένες δύο χιλιετίες από ρεύματα. Στην έρευνα του Φόλεϊ συμμετέχουν διάφοροι αρχαιολόγοι, ανάμεσά τους ο Θεοτόκης Θεοδούλου της ελληνικής εφορείας εναλίων αρχαιοτήτων.

Η εύρεση νέων τεχνέργων θα είναι επιπλέον αρχαιολογική μαρτυρία για τους πλόες του βυθισμένου πλοίου. Επιπλέον οι ερευνητές αναζητούν άλλα μικρότερα τμήματα του μηχανισμού των Αντικυθήρωναν και οι πιθανότητες για κάτι τέτοιο είναι εξαιρετικά μικρές. Επιπρόσθετα, ελπίζουν να εντοπίσουν και να επιθεωρήσουν άλλα ναυάγια, ανάμεσά τους το ναυάγιο του βρατανικού πολεμικού HMS Nautilus που βυθίστηκε το 1807 στο νησί και εντοπίστηκε τον Ιούνιο του 2012.. Η νέα αποστολή ονομάστηκε "Επιστροφή στα Αντικύθηρα" και προγραμματίστηκε για το 2014.

Κατά τις έρευνες του 2013 και 2014 ανελκύστηκαν νέα τέχνεργα, ανάμεσά τους μακριά ορειχάλκινη λόγχη που πιστεύεται ότι ήταν εξάρτυση αγάλματος πολεμιστή

Παραπομπές σημειώσεις

Βιβλιογραφία 
 P. Kabbadias, The Recent Finds off Cythera The Journal of Hellenic Studies, Vol. 21. (1901), pp. 205–208.
 Gladys Davidson Weinberg; Virginia R. Grace; G. Roger Edwards; Henry S. Robinson; Peter Throckmorton; Elizabeth K. Ralph, "The Antikythera Shipwreck Reconsidered", Transactions of the American Philosophical Society, New Ser., Vol. 55, No. 3. (1965), pp. 3–48.
 Derek de Solla Price, "Gears from the Greeks. The Antikythera Mechanism: A Calendar Computer from ca. 80 B. C." Transactions of the American Philosophical Society, New Ser., Vol. 64, No. 7. (1974), pp. 1–70.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 The "Return to Antikythera" Dive Official Website
 Videos shown at the National Archaeological Museum "Antikythera Shipwreck" exhibition
 Ναυάγιο Αντικυθήρων, το χρονικό των ανακαλύψεων

Αρχαιολογικοί τόποι στην Ελλάδα
Ενάλια αρχαιολογία