Βίλα των Παπύρων

Η Βίλα των Παπύρων (ιταλικά: Villa dei Papiri, ή Βίλα του Πίσωνος) είναι αρχαία ρωμαϊκή έπαυλη (βίλα) στο αρχαίο Ηράκλειον, σημερινό Ερκολάνο (λατ.: Ερκουλάνουμ, Herculaneum), στην Καμπανία της Ιταλίας. Βρίσκεται στα βορειοδυτικά της πόλης, στην αρχαία ακτογραμμή στην πλαγιά του Βεζούβιου, με πανοραμική θέα στη θάλασσα. Εικάζεται ότι ανήκε στον πεθερό τού Ιούλιου Καίσαρα, τον Λεύκιο Καλπούρνιο Πίσων Καισώνιο (Lucius Calpurnius Piso Caesoninus) ο οποίος είχε διατελέσει και διοικητής της ρωμαϊκής επαρχίας της Μακεδονίας (57-55 π.Χ.). Ωστόσο, το 1908 η ιστορικός Έθελ Ρος Μπάρκερ (Ethel Ross Barker) υποστήριξε ότι ιδιοκτήτης ήταν ο Φιλόδημος ο Επικούρειος, προστατευόμενος του Πίσωνος. Το έτος 79 η έκρηξη του Βεζούβιου κάλυψε όλο το αρχαίο Ηράκλειον με περίπου 30 μέτρα ηφαιστειακής τέφρας (από πυροκλαστικές ροές). Οι πρώτες οργανωμένες ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν το 1750 υπό την επίβλεψη του Ελβετού μηχανικού Καρλ Γιάκομπ Βέμπερ (Karl Jakob Weber) μέσω σηράγγων (υπόγειων στοών).

Ονομάστηκε «Βίλα των Παπύρων» επειδή ανακαλύφθηκαν εκατοντάδες απανθρακωμένοι πάπυροι με κείμενα της Επικούρειας Φιλοσοφίας, οι Πάπυροι του Ηρακλείου Καμπανίας. Πιθανότατα είναι η πολυτελέστερη έπαυλη του αρχαίου Ηρακλείου, αλλά και γενικότερα της αρχαίας Ρώμης (εκτός από τις αυτοκρατορικές επαύλεις, όπως η Έπαυλη του Αδριανού). Αν και η μεγαλύτερη έκταση του κατοικημένου χώρου δεν έχει ανασκαφεί, τα μέρη που έχουν καθαρισθεί από τις ηφαιστειακές εναποθέσεις αποκάλυψαν εντυπωσιακά έργα τέχνης όπως νωπογραφίες, ψηφιδωτά, ανάγλυφα και γλυπτά από ορείχαλκο και μάρμαρο. Πολλά από τα ευρήματα εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Οι πάπυροι φυλάσσονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Νάπολης και στο Ινστιτούτο της Γαλλίας. Η Βίλα Γκετί (Getty Villa) στο Μαλιμπού της Καλιφόρνιας είναι πιστό αντίγραφο της Βίλας των Παπύρων. 

Η Βίλα των Παπύρων αποτελεί τμήμα μνημείου Παγκόσμιας Κληρονομιάς με τον τίτλο «Αρχαιολογικοί χώροι της Πομπηίας, του Ερκουλάνουμ και Τόρε Ανουντσιάτα (1997)».

H διάταξη των χώρων

Η Βίλα των Παπύρων βρίσκεται σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων από το πλησιέστερο κτίριο του Ερκολάνο. Αν και πλέον είναι ενδότερα στη στεριά, πριν την ηφαιστειακή έκρηξη του 79 μ.Χ. το οικοδόμημα εκτεινόταν σε περισσότερα από 250 μέτρα ακτής κατά μήκος του Κόλπου της Νάπολης. Είχε τέσσερα επίπεδα κάτω από τον κύριο όροφο, διατεταγμένα σε βεράντες στην πλαγιά του λόφου. Διαπιστώθηκε πρόσφατα ότι, κατά την αρχαιότητα, ο κύριος όροφος ήταν 16 μέτρα επάνω από το επίπεδο της θάλασσας. Περιβαλλόταν από έναν κήπο κλειστό από προστώο, αλλά και με μια φαρδιά λωρίδα από λαχανόκηπους, αμπελώνες και δάση μέχρι έναν μικρό κόλπο. Η έπαυλη παραμένει πιστή στον «παραδοσιακό» δομικό σχεδιασμό γύρω από την Πομπηία. Η πλευρά του κτιρίου προς τη μεριά της θάλασσας έχει μία στοά με κίονες. Εκεί ήταν η είσοδος: από τον πρόδομο, προχωρούσε κάποιος στο αίθριο (atrium), που λειτουργούσε ως χώρος εισόδου και με το οποίο επικοινωνούσαν τα διάφορα μέρη της έπαυλης. Αφού περνούσε από το γραφείο/προθάλαμο (tablinum) εισερχόταν στο πρώτο περιστύλιο, σχηματισμένο από 10 κίονες σε κάθε πλευρά, με μια πισίνα στο κέντρο. Εδώ βρέθηκαν δύο Ερμαϊκές Στήλες, η μία είναι ορειχάλκινη και αναπαριστά την κεφαλή του Δορυφόρου του Πολύκλειτου και η άλλη Αμαζόνας, έργα του Αθηναίου γλύπτη Απολλώνιου του Αρχίου. Αριστερά από την περίστυλη αυλή ήταν ένα μεγάλο γραφείο/προθάλαμος (tablinum) με δύο κίονες στην είσοδο, δηλ. είχε τη μορφή προπύλου. Σε αυτό υπήρχε ένα αρχαϊκό τύπου άγαλμα της Προμάχου Αθηνάς, ενώ στην πινακοθήκη βρισκόταν σύνολο χάλκινων προτομών, όπως αυτή του Σκιπίωνα του Αφρικανού. Έπειτα υπήρχε δεύτερο περιστύλιο, μία πολύ μεγαλύτερη ορθογώνια αυλή με 10x25 κίονες και επιμήκη πισίνα στο κέντρο της.  

Τα δωμάτια διαμονής και υποδοχής ήταν γύρω από τις στοές στις αυλές ή κατά μήκος των βεραντών, έτσι υπήρχε άπλετο φως με θέα στην εξοχή και στη θάλασσα. Μεταξύ των κοιτώνων βρέθηκαν λουτρά και μία βιβλιοθήκη: οι πάπυροι σε μορφή ρολών ήταν μέσα σε ξύλινα κουτιά (capsae), τα οποία ήταν στα ράφια των τοίχων ή σε μία ξύλινη κατασκευή με ράφια στο μέσον του δωματίου. 

Οι δύο περίστυλες αυλές είχαν κήπους ή πλακόστρωτα μονοπάτια για περίπατο. Υπήρχε μία γλυπτοθήκη με προτομές, ερμαϊκές στήλες και μαρμάρινα ή χάλκινα αγαλματίδια· αυτά βρισκόταν μεταξύ των κιόνων και στο τοίχωμα της πισίνας.

Τα έργα τέχνης
Η Βίλα των Παπύρων φιλοξενούσε μια εκτενή συλλογή από ογδόντα γλυπτά εξαιρετικής ποιότητας, πολλά από τα οποία σώζονται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Μεταξύ αυτών είναι ο καθήμενος Ερμής, που βρέθηκε το 1758. Γύρω από την πισίνα υπήρχαν 11 χάλκινα αγάλματα σατύρων, που έριχναν νερό από έναν αγγείο και ένας ερωτιδέας που έχυνε νερό από το στόμα ενός δελφινιού. Άλλες προτομές και γλυπτά βρέθηκαν σε κόγχες στους τοίχους γύρω από το αίθριο. Πέντε χάλκινα αγάλματα γυναικών σε φυσικό μέγεθος, που έχουν ένθετα μάτια, φέρουν δωρικό πέπλο και έχουν διαφορετικές στάσεις, είναι αντίγραφα έργων του 5ου π.Χ. αι. Είναι υδροφόρες: φέρνουν νερό από μία πηγή.

Η Βιβλιοθήκη και η φιλοσοφία του Επίκουρου
Ο ιδιοκτήτης της έπαυλης, μάλλον ο Καλπούρνιος Πίσων, δημιούργησε μία Βιβλιοθήκη κυρίως φιλοσοφικού χαρακτήρα. Θεωρείται ότι οι πάπυροι συγκεντρώθηκαν επιλεκτικά από τον επικούρειο Φιλόδημο από τα Γάδαρα της Παλαιστίνης, φίλο και πελάτη (οπαδό) του Πίσωνα, αν και αυτό το συμπέρασμα δεν είναι βέβαιο. Οι οπαδοί του Επίκουρου μελετούσαν τις διδασκαλίες του ηθικού και φυσικού φιλοσόφου· αυτές δίδασκαν τη θνητότητα του ανθρώπου, ότι ο κόσμος έγινε τυχαία, ότι δεν υπάρχει πρόνοια θεού και πως τα κριτήρια της καλής ζωής είναι να ζεις ευχάριστα και με μετριοπάθεια.

Οι σχέσεις με τον Πίσωνα έδωσαν στον Φιλόδημο την ευκαιρία να επηρεάσει νεαρούς σπουδαστές στην Ελληνική γραμματεία και Φιλοσοφία· οι μαθητές συγκεντρώθηκαν από το αρχαίο Ηράκλειον και τη Νάπολη. Ένα μεγάλο μέρος των έργων του βρέθηκε σε περίπου 1000 ρολά παπύρων στη φιλοσοφική Βιβλιοθήκη που ανακαλύφθηκε. Αν και τα κείμενά του είναι λεπτομερή –με το αναλυτικό, όχι με επαναλήψεις ύφος, το τυπικό σε ελληνικά κείμενα της Ελληνιστικής περιόδου, πριν την αναβίωση του Αττικού ύφους από τον Κικέρωνα– ο Φιλόδημος ξεπέρασε το μέσο λογοτεχνικό πρότυπο, από το οποίο εμπνεύστηκαν οι πιο πολλοί επικούρειοι. Ο Φιλόδημος επέτυχε να επηρεάσει τους πιο μορφωμένους και διακεκριμένους Ρωμαίους της εποχής του. Κανένα κείμενό του δεν μας ήταν γνωστό, ώσπου ανακαλύφθηκαν οι απανθρακωμένοι πάπυροι στα ερείπια της Βίλας.

Κατά τις εκρήξεις του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. οι πολύτιμοι πάπυροι συσκευάστηκαν σε κουτιά προκειμένου να μεταφερθούν ασφαλώς, αλλά συνέβη μία πυροκλαστική ροή. Η δράση του ηφαιστείου τελικά συσσώρευσε 20-25 μ. ηφαιστειακής στάχτης επάνω στην περιοχή, μισοκαίοντας τους παπύρους, αλλά όταν η τέφρα στερεοποιήθηκε σε τύρφη, τους διατήρησε: είναι η μόνη διασωθείσα βιβλιοθήκη της αρχαιότητας.

Οι ανασκαφές

Έπειτα από την επαν-ανακάλυψη της Πομπηίας το 1738, ο Οίκος των Βουρβόνων-Ισπανίας υπό τον Κάρολο Ζ΄ της Νάπολης ξεκίνησε ανασκαφές. Αυτές γινόταν με τη μέθοδο εκσκαφής σηράγγων (στοών) και διάτρησης τοίχων, ως μία προσπάθεια να βρεθούν τεχνουργήματα, όπως τοιχογραφίες, αγάλματα και άλλα διακοσμητικά για να εκτεθούν στο Μουσείο του Ερκολάνο, που βρισκόταν σε τμήμα του ανακτόρου του Πόρτιτσι.

Η Βίλα των Παπύρων βρέθηκε το 1750 από αγρότες, όταν άνοιγαν ένα πηγάδι. Ακολούθησε ανασκαφή πρώτα από τον Ροκ Ζοακίν ντε Αλκουμπιέρ και μετά από τον Σουηδό μηχανικό Καρλ Γιάκομπ Βέμπερ, που εργάστηκε υπό τον Αλκουμπιέρ για τον Κάρολο Ζ΄ της Νάπολης. Αρχικά τα πρώτα ρολά παπύρων, που ανακαλύφθηκαν το 1752, πετάχτηκαν, καθώς ήταν πολλά. Έπειτα όμως ο Μπερνάρντο Τανούτσι συμβούλευσε τον βασιλιά να τους μελετήσει· έτσι ο βασιλιάς εγκατέστησε μία επιτροπή για τη μελέτη τους. 

Ο Καμίλο Παντέρνι που έλαβε μέρος στις ανασκαφές, και που ήταν μάλλον ο πρώτος που τους μετέγραψε, αναφέρει σε ένα γράμμα του 1754: "σε πέντε μέρη, όπου επρόκειτο να βρούμε προτομές ή αγάλματα, οι αρχαίοι είχαν σκάψει πριν από εμάς και τα είχαν πάρει. Η μέθοδος, που έκαναν τις έρευνές τους, πρέπει να ήταν αυτή: όσο το έδαφος ήταν μαλακό έσκαβαν, ώσπου να βρουν στερεά λάβα, οπότε σταματούσαν. Φαίνεται όμως πως δεν είχαν χρήματα ή εργατικά χέρια, έτσι δεν προχώρησαν και βρήκαμε εμείς τα αγάλματα". 

Το 1765 οι ανασκαφές σταμάτησαν, λόγω των παραπόνων των κατοίκων που ζούσαν από επάνω. Η ακριβής θέση της Βίλας χάθηκε για δύο αιώνες. Τη δεκαετία του 1980 έγιναν προσπάθειες να ξαναβρεθεί η Βίλα: μελετήθηκαν έγγραφα του 18ου αι. για εισόδους στις σήραγγες και το 1986 ανακαλύφθηκε ένας αρχαίος τοίχος. Οι σήραγγες καθαρίστηκαν για να επιτρέψουν να ερευνηθεί ξανά η Βίλα. Βρέθηκε ότι τα μέρη της Βίλας, που δεν είχαν ερευνηθεί τον 18ο αι., ήταν αξιόλογα σε ποσότητα και ποιότητα.

Τη δεκαετία του 1990 έγινε ανασκαφή για να αποκαλυφθεί μέρος της Βίλας, πράγμα που αποκάλυψε ακόμη δύο επίπεδα πιο κάτω, τα οποία δεν είχαν πριν ανακαλυφθεί. Αυτά βρέθηκαν μαζί με τη νοτιο-δυτική βεράντα, ύψους 4 μ. Η πρώτη σειρά δωματίων κάτω από την περίστυλο στοά πιστοποιήθηκαν από μία σειρά ορθογώνιων ανοιγμάτων κατά μήκος της πρόσοψης.

Το 2007 ξεκίνησαν περιορισμένες ανασκαφές για τη συντήρηση των ερειπίων, όταν ανακαλύφθηκαν ωραία σκαλισμένα ξύλινα και από ελεφαντόδοντο τμήματα επίπλων. Από τότε έγινε αναγκαίο οι επισκέπτες να είναι περιορισμένοι.

Το 2012 υπήρχαν 2800 τ.μ. της Βίλας ακόμη για να ανασκαφτούν. Αυτό δεν έγινε, καθώς η ιταλική κυβέρνηση προτίμησε τη συντήρηση από την ανασκαφή και να προστατεύσει ό,τι είχε ως τότε ανακαλυφθεί. Ο [Ντέιβιντ Γούντλεϋ Πάκαρντ]], που χρημοτοδοτούσε την ανασκαφή της Βίλας των Παπύρων στο Ερκολάνο δια του Ανθρωπιστικού Ιδρύματός του, έχει πει ότι πιθανά να μπορέσει να χρηματοδοτήσει τις ανασκαφές, όταν οι αρχές συμφωνήσουν. 

Με τη χρήση πολυ-φασματικής απεικόνισης, μίας τεχνικής που αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1990, είναι δυνατό να αναγνωστούν μισοκαμμένοι πάπυροι. Με την τεχνική αυτή, πολλές εικόνες των παπύρων λαμβάνονται με διαφορετικά φίλτρα, από το υπέρυθρο ως το υπεριώδες φάσμα, και τελικά επιτυγχάνεται να ληφθεί φως σε κάποιες συχνότητες. Έτσι μπορεί να βρεθεί το καλύτερο εύρος φάσματος, στο οποίο το μελάνι διακρίνεται από την επιφάνεια του παπύρου.

Το Μουσείο Γκετί
Το Μουσείο Γκετί (J. Paul Getty Museum) βρίσκεται στο Λος Άντζελες. Το 1970 ο δισεκατομμυριούχος Ζαν Πολ Γκετί ανέθεσε στο αρχιτεκτονικό γραφείο Λάνγκτον & Γουίλσον να δημιουργήσουν ένα αντίγραφο της Βίλας των Παπύρων, για να χρησιμοποιηθεί ως μουσείο, όπου θα εκτίθετο η συλλογή του από αρχαιότητες. Βασισμένοι στα σχέδια του Βέμπερ, που είχαν δημοσιευθεί στο έργο Οι Αρχαιότητες του Ερκουλάνουμ, το μουσείο χτίστηκε στο αγρόκτημα (ranch) του Γκετί στο Μαλιμπού το 1972-74. Ο αρχιτεκτονικός σύμβουλος Νόρμαν Νόιερμπουργκ και ο έφορος των αρχαιοτήτων του Γκετί, Γίρι Φρελ, εργάστηκαν στενά με τον Γκετί και τους αρχιτέκτονες για να διασφαλήσουν την ακρίβεια στον σχεδιασμό του κτιρίου του Μουσείου. 

Εκτός από τη Βίλα των Παπύρων, ο Νόιερμπουργκ, για τις λεπτομέρειες του κτιρίου και του περιβάλλοντος χώρου, βασίστηκε σε στοιχεία από άλλες ρωμαϊκές οικίες στις πόλεις της Πομπηίας, του Ερκολάνο και των Σταβιών. Για παράδειγμα, το ψηφιδωτό αναβρυτήριο στον περίστυλο κήπο του Μουσείου αντιγράφει ένα από το Νυμφαίο της "Οικίας του Μεγάλου Αναβρυτηρίου" στην Πομπηία. To 1997 το Μουσείο Γκετί μεταφέρθηκε στο "Κέντρο Γκετί". Η βίλα στο Μαλιμπού ανακαινίστηκε και άνοιξε ξανά το 2006. Η επανασχεδιασμένη Βίλα Γκετί, όπως αποκαλείται, χρησιμοποιείται ως παράρτημα αφιερωμένο στην έκθεση αρχαιοτήτων του Μουσείου και ως κέντρο σπουδής της αρχαίας τέχνης.

Γλυπτά της Βίλας
Σύμφωνα με το έργο Το θαμμένο Ερκουλάνουμ (Buried Herculaneum) του 1908 από την Έθελ Ρος Μπάρκερ, υπάρχουν προτομές της Αθηνάς Γοργολόφου, μία αρχαϊστική Παλλάδα, ένας αρχαϊκός Απόλλων, μία κεφαλή Αμαζόνας, του Διονύσου ή Πλάτωνα ή Ποσειδώνα, ενός Δορυφόρου, του Ερμή, του Ομήρου, του Πτολεμαίου Α΄ Σωτήρα ή Αλεξάνδρου Γ΄ Μεγάλου, του Πτολεμαίου Β΄ Φιλαδέλφου, του Σελεύκου Α΄ Νικάτορος, των υδροφόρων Δαναΐδων ή Χορευτριών, κ.ά.

Προτομές

Αγάλματα

Πηγές
 Marion True and Jorge Silvetti (2005). The Getty Villa. Getty Publications. ISBN 978-0892368419.
 Maiuri, Amedeo. Herculaneum and the Villa of the Papyri. Italy (1974): 35-39.
 https://sites.google.com/site/ad79eruption/herculaneum-1/villa-of-the-papyri
 The Villa dei Papiri at Herculaneum: Life and Afterlife of a Sculpture Collection, Carol C. Mattusch (Los Angeles, California, 2005, ISBN 0892367229 p 359
 Hornblower, Simon and Antony Spawforth. Oxford Classical Dictionary. 3rd ed. New York (1996).

Παραπομπές