Φιλοσοφικό λεξικό

Το Φιλοσοφικό Λεξικό (Dictionnaire philosophique) είναι ένα εγκυκλοπαιδικό λεξικό που δημοσιεύτηκε από τον στοχαστή του διαφωτισμού Βολταίρο το 1764. Τα αλφαβητικά διατεταγμένα άρθρα συχνά επικρίνουν τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, τον Ιουδαϊσμό, το Ισλάμ και άλλους θεσμούς. Η πρώτη έκδοση, που κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 1764, πήρε το όνομα του Dictionnaire philosophique portatif (Φορητό Φιλοσοφικό Λεξικό). Ήταν 344 σελίδες και αποτελούνταν από 73 άρθρα. Οι μεταγενέστερες εκδόσεις επεκτάθηκαν σε δύο τόμους αποτελούμενους από 120 άρθρα.  Οι πρώτες εκδόσεις δημοσιεύθηκαν ανώνυμα στη Γενεύη από τον Gabriel Grasset. Λόγω του ευμετάβλητου περιεχομένου του Dictionnaire, ο Βολταίρος επέλεξε το Grasset αντί τον συνηθισμένο εκδότη του για να εξασφαλίσει τηνανωνυμία του .  Υπήρχαν πολλές εκδόσεις και επανεκτυπώσεις του Dictionnaire κατά τη διάρκεια της ζωής του Βολταίρου,  αλλά μόνο τέσσερις από αυτές περιείχαν προσθήκες και τροποποιήσεις.  Επιπλέον, ένα άλλο έργο που δημοσιεύθηκε το 1770, το Questions sur l'Encyclopédie (Ερωτήσεις για την Εγκυκλοπαίδεια), το οποίο περιείχε αναδιαμορφωμένα και τροποποιημένα άρθρα από την Encyclopédie πάντα με αλφαβητική σειρά, οδήγησε πολλούς επόμενους συντάκτες να συμμετάσχουν σε αυτό και το Dictionnaire (συν άλλα δευτερεύοντα έργα) σε ένα μοναδικό έργο.  Το Dictionnaire ήταν έργο ζωής για το Βολταίρο. Αντιπροσωπεύει το αποκορύφωμα των απόψεών του για τον Χριστιανισμό, τον Θεό, την ηθική και άλλα θέματα.

Ιστορία και αρχική ιδέα 

Ο Διαφωτισμός είδε τη δημιουργία ενός νέου τρόπου δομής πληροφοριών σε βιβλία . Το πρώτο έργο που χρησιμοποίησε αυτή τη μέθοδο ήταν το Dictionnaire Historique et Critique (1697) του Pierre Bayle, στο οποίο οι πληροφορίες ταξινομούνται αλφαβητικά. Ακολούθησαν και άλλα σημαντικά έργα που χρησιμοποιούν παρόμοια δομή, όπως το Encyclopédie του Diderot και του Jean d'Alembert . Έχοντας δει από πρώτο χέρι τη δημοτικότητα και πολλά πλεονεκτήματα αυτής της φόρμας, ο Βολταίρος χρησιμοποίησε αυτές τις πληροφορίες ενώ ετοίμαζε το Φιλοσοφικό Λεξικό το 1752, αν και δεν ολοκληρώθηκε μέχρι το 1764. 

Έχοντας την ευκαιρία να γράψει το Λεξικό του σε μεταγενέστερο χρονικό σημείο, ο Βολταίρος διαπίστωσε ότι υπήρχαν ορισμένα προβλήματα με τα προηγούμενα λεξικά, κυρίως ότι ήταν όλα μακρά, και επομένως πολύ ακριβά και απρόσιτα για μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Ο Βολταίρος προσπάθησε να δημιουργήσει ένα κείμενο που να ταιριάζει στην τσέπη κάποιου και να είναι οικονομικά προσιτό, επειδή "το επαναστατικό υλικό πρέπει να είναι αρκετά μικρό για να το έχουν οι άνθρωποι επάνω τους".  Αυτό που δημιούργησε είναι ένα κείμενο που εκπαίδευε και διασκέδαζε ταυτόχρονα. 

Τα κίνητρα του Βολταίρου για τη σύνταξη του Φιλοσοφικού Λεξικού μπορούν να θεωρηθούν ως συνήθη. Η ιδέα γεννήθηκε σε ένα δείπνο στο δικαστήριο του πρίγκιπα Φρειδερίκου Β΄της Πρωσίας το 1752, κατά τη διάρκεια του οποίου μαζί και άλλοι καλεσμένοι συμφώνησαν να γράψουν ένα άρθρο και να το μοιραστούν το επόμενο πρωί. Κατά συνέπεια, ο Βολταίρος ήταν ο μόνος επισκέπτης που πήρε στα σοβαρά το παιχνίδι και η ιδέα οδήγησε στη διαμόρφωση του Φιλοσοφικού Λεξικού.

Δομή 
Το Φιλοσοφικό Λεξικό είναι δομημένο στην παράδοση των Μπέιλ, Ντινερό και ντ'Αλεμπέρ (της Εγκυκλοπαίδειας)- δηλαδή, με αλφαβητική σειρά. Αν και αυτή η σειρά βοηθά τους αναγνώστες να βρουν πιο εύκολα άρθρα, αυτό δεν προοριζόταν να είναι λεξικό ή εγκυκλοπαίδεια με τον ίδιο συνολικό τρόπο του έργου του ντ'Αλεμπέρ. Η γραφή του Βολταίρου δεν είναι ούτε αντικειμενική ούτε περιλαμβάνει διαφορετικές απόψεις. Τα ίδια επιχειρήματα διατυπώνονται σε όλο το Φιλοσοφικό Λεξικό τονίζοντας τα σημεία της δυσαρέσκειας του.

Θέματα 
Πολλά από τα θέματα που εξετάστηκαν από τον Βολταίρο σε αυτό το βιβλίο αφορούν τις απόψεις του που συνοψίζονται με την ρήση του Écrasez l'Infâme (Συντρίψτε τους διαβόητους) και αναφέρονται στην κατάχρηση εξουσίας από την Καθολική εκκλησία και τη βασιλεία. Σε αυτό και σε άλλα έργα, ο Βολταίρος ανησυχεί πολύ για τις αδικίες της Καθολικής Εκκλησίας, την οποία θεωρεί να μην έχει ανοχή και να είναι φανατική. Ταυτόχρονα, το έργο του στηρίζει το θεϊσμό (αν και, στο λήμμα του θεϊσμού, υποστηρίζει αυτό που πραγματικά εννοούμε ως θεϊκό), την ανοχή και την ελευθερία του τύπου.

Επιρροές 
Επειδή αυτό το έργο γράφτηκε αργά στη ζωή του συγγραφέα, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι αποτελείται από άρθρα γραμμένα για μεγάλο χρονικό διάστημα, το έργο είχε πολλές επιρροές, οι οποίες αλλάζουν αισθητά, ανάλογα με το θέμα στο οποίο αναφέρεται το άρθρο.

Η πρώτη μεγάλη επιρροή στο Φιλοσοφικό Λεξικό είναι η επίσκεψη του Βολταίρου στην Αγγλία, η οποία του έδωσε την ευκαιρία να συγκρίνει τα προβλήματα στη Γαλλία με ένα μέρος που είχε ελεύθερο τύπο και να γνωρίσει καλύτερα με σημαντικούς και επιδραστικούς στοχαστές όπως ο Λοκ και ο Νεύτονας. Η θεωρία του Νεύτωνα έχει επηρεάσει πολλά από τα άρθρα που ασχολούνται με την ανοχή, δηλώνοντας ότι εάν «δεν γνωρίζουμε την ουσία των πραγμάτων, δεν θα καταδιώξουμε τους άλλους»,  για αυτά τα πράγματα.

Η υπόθεση Καλάς ήταν ένα γεγονός που διαμόρφωσε τον Βολταίρο κατά τη δημιουργία του Φιλοσοφικού Λεξικού . Ο Ζαν Καλάς ήταν Καλβινιστής που καταδικάστηκε εσφαλμένα για τη δολοφονία του γιου του. Αυτό συνέβη επειδή υπήρχε φήμη ότι η δολοφονία τροφοδοτήθηκε από τη μεταστροφή του γιου του Καλάς στον καθολικισμό. Ο Νταβίντ ντε Μπορίζ, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την υπόθεση, μόλις άκουσε αυτή τη φήμη, συνέλαβε την οικογένεια Καλάς χωρίς έρευνα.  Ο Βολταίρος χρησιμοποίησε αυτό το θέμα στο Φιλοσοφικό Λεξικό για να πολεμήσει ενάντια στην Καθολική Εκκλησία.

Κριτική 
Η υποδοχή του Φιλοσοφικού Λεξικού ήταν την εποχή του ανάμεικτη. Από τη μία πλευρά, το βιβλίο είδε μια πολύ ισχυρή υποδοχή εκ μέρους του κοινού. Η πρώτη έκδοση εξαντλήθηκε γρήγορα.  Χρειάστηκαν πολλές ακόμη εκδόσεις για να ανταποκριθεί στη ζήτηση. Φωτισμένοι ηγέτες όπως ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας και η Αικατερίνη Β΄ της Ρωσίας έχουν καταγραφεί και οι δύο ως υποστηρικτές του βιβλίου.

Από την άλλη πλευρά, το Φιλοσοφικό Λεξικό περιφρονήθηκε από τις θρησκευτικές αρχές, οι οποίες είχαν πολύ σημαντική επιρροή σε όσα έργα λογοκρίνονταν. Το Φιλοσοφικό Λεξικό λογοκρίθηκε σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελβετίας ( Γενεύη ) και της Γαλλίας.  Σε αυτές τις χώρες, όλα τα διαθέσιμα αντίγραφα του βιβλίου συλλέχθηκαν και κάηκαν στην πλατεία της πόλης.  Ο Βολταίρος, ο οποίος παρέμεινε ανώνυμος συγγραφέας, ρωτήθηκε επανειλημμένα αν ενοχλείται επειδή το Dictionnaire philosophique Portatif καιγόταν, αλλά απαντούσε ήρεμα ότι δεν είχε κανένα λόγο να αναστατωθεί.

Αναφορές

Βιβλιογραφία

Εξωτερικοί σύνδεσμοι 
Από τις πολλές εκδόσεις μόνο τέσσερις από αυτές παρουσιάζουν προσθήκες:

  .
 Dictionnaire philosophique, portatif, Londres, 1764 .
 Dictionnaire philosophique, portatif. Nouvelle édition, Revue, corrigée & augmentée de divers Άρθρα par l'Auteur , Londres, 1765 .
 Dictionnaire philosophique, portatif. Έκδοση Nouvelle. Σημειώσεις Avec des; Beaucoup plus correcte & plus que les précédentes , τομ. 1, τομ. 2, Άμστερνταμ, chez Varberg, 1765 (θεωρείται από τον Voltaire η πέμπτη έκδοση).
 Dictionnaire philosophique, portatif. Έκδοση Sixieme Edition, corrigée & augmentée de XXXIV. Άρθρα par l'Auteur , τομ. 1, τομ. 2, Londres, 1767.
 La Raison par Alphabet. Sixiéme édition, revue, corrigée & augmentée par l'Auteur , τομ. 1, τομ. 2, sl, 1769.
 Voltaire A Philosophical Dictionary 12 τόμοι στα Αγγλικά από το Gutenberg
 Αποσπάσματα από τη Dictionnaire philosophique
 ''A Philosophical Dictionary from the French of M. de Voltaire Volume 3 (London: Hunt, 1824)
 Philosophical Dictionnary του Voltaire (Project Gutenberg)

Έργα του Βολταίρου
Φιλοσοφικά βιβλία