Ελληνική Ανθολογία

Ελληνική Ανθολογία ονομάζεται από τους σύγχρονους μελετητές το σώμα πάνω από 6.000 (ή κατ'άλλους 4.000 ή 4.063 ή 4.500) περίπου επιγραμμάτων και ποιημάτων αρχαίων Ελλήνων και βυζαντινών ποιητών από τον 7ο π.Χ. μέχρι τον 10ο ή και το 12ο μ.Χ. αιώνα ή τον 13ο αιώνα που δημοσιεύθηκε αρχικά στο τέλος του 16ου αιώνα. Το κυριότερο μέρος της Ανθολογίας αποτελείται από υλικό που αντλήθηκε κυρίως από δυο χειρόγραφα, την Παλατινή Ανθολογία και την Ανθολογία του Πλανούδη.

Σύμφωνα με έναν διαφορετικό ορισμό, η Ελληνική Ανθολογία αποτελείται από το σύνολο των ποιημάτων του Παλατινού χειρογράφου και της Ανθολογίας του Πλανούδη, δηλαδή αποτελείται από τα 3700 ποιήματα της Παλατινής και από τα 400 περίπου ποιήματα της Ανθολογίας του Πλανούδη που δεν περιέχει η Παλατινή, δηλαδή περίπου 4100 επιγράμματα/ποιήματα και τα 15 βιβλία του Παλατινού χειρογράφου με ακόμη ένα, ως 16ο, το Πλανούδειο παράρτημα. Έτσι εξηγούνται οι αναφορές σε «4.000 περίπου», «πάνω από 4.000» ή 4.063. Εναλλακτικοί τρόποι αναφοράς στην Ανθολογία όταν αυτή θεωρείται ότι περιέχει μόνο ποιήματα από την Παλατινή και την Πλανούδεια είναι «Παλατινή ή Ελληνική Ανθολογία» ή «Ελληνική ή Παλατινή Ανθολογία», ακόμη και απλά «Παλατινή Ανθολογία».

Υπάρχει επίσης εναλλακτικός ορισμός, από κάποιες πηγές ότι ο όρος Ελληνική Ανθολογία είναι λίγο έως πολύ ισοδύναμος με τον όρο Παλατινή Ανθολογία. Σημειώνεται ότι αυτός ο ορισμός έρχεται σε αντίθεση και με τους δυο ορισμούς που αναφέρονται παραπάνω.

Σε έναν συμπληρωματικό - όχι εναλλακτικό- (και πιο αυστηρό) ορισμό, Ελληνική Ανθολογία (ή σε μετάφραση Anthologia Graeca, Greek Anthology κλπ) είναι το όνομα δημοσιευμένων βιβλίων που έχουν εκδοθεί από το 1494 μέχρι και τις ημέρες μας με μεταβαλλόμενο περιεχόμενο Ελληνικών επιγραμμάτων, το οποίο όμως βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη χαμένη Ανθολογία του Κεφαλά.

Στο κείμενο που ακολουθεί, ο όρος Ελληνική Ανθολογία δε χρησιμοποιείται απλά με κάποιον από τους παραπάνω ορισμούς, αλλά εξηγείται αναλυτικά για τις διάφορες έννοιες που είχε σε κάθε χρονική περίοδο.

Ο όρος «Ελληνική Ανθολογία»
Ο όρος «Ελληνική Ανθολογία» είχε διαφορετικές έννοιες διαχρονικά από τότε που άρχισε να χρησιμοποιείται (14ος αιώνας) μέχρι σήμερα. Παρακάτω αναφέρονται οι διάφορες χρήσεις του όρου.

Ανθολογία του Πλανούδη

Το όνομα  (λατ. ) χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1494 από τον Ιανό Λάσκαρη ως το όνομα του τυπωμένου βιβλίου της Ανθολογίας του Πλανούδη. Μέχρι το 1606, Anthologia Graeca ονομαζόταν αποκλειστικά η Πλανούδεια Ανθολογία, η μοναδική διαθέσιμη μέχρι τότε Ελληνική Ανθολογία.

Παλατινή Ανθολογία

Με την ανακάλυψη του χειρογράφου της Παλατινής Ανθολογίας, άρχισαν εκδόσεις της και πάλι με γενικό τίτλο Anthologia Graeca. Μετά το 1606 λοιπόν, το όνομα Anthologia Graeca ήταν σε χρήση και για την Πλανούδεια, αλλά και για την Παλατινή Ανθολογία.

Ολοκληρωμένες εκδόσεις
Σταδιακά, από τα τέλη του 18ου μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα οι μελετητές άρχισαν να δημοσιεύουν Ανθολογίες που συνδύαζαν και την Παλατινή (χωρίς αλλαγές) και τα επιγράμματα της Ανθολογίας του Πλανούδη που δεν υπήρχαν στην Παλατινή ως Πλανούδειο Παράρτημα (Appendix Planudea), συνήθως δε άρχισε να προστίθεται και νέο υλικό. Οι Ανθολογίες αυτές είχαν το όνομα Anthologia Graeca ή Greek Anthology (Ελληνική Ανθολογία). Την ίδια περίοδο όμως είχαν εκδοθεί και σημαντικά έργα όπως η έκδοση από τον Ιερώνυμο ντε Μπος της Πλανούδειας Ανθολογίας στα ελληνικά με μετάφραση στα λατινικά του Γκρότιους με τον αρχικό της τίτλο (Anthologia Graeca). Αποτέλεσμα ήταν ότι την περίοδο αυτή το όνομα Ελληνική Ανθολογία άρχισε να διαφοροποιείται και να μην σημαίνει αποκλειστικά ούτε την Πλανούδεια, ούτε την Παλατινή, αλλά έργα με ένα μεγαλύτερο σύνολο επιγραμμάτων / ποιημάτων (ενώ η χρήση της συνέχιζε και για την Πλανούδεια και για την Παλατινή). Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η σημαντικότατη έκδοση του Jacobs του 1813-1817 με τίτλο Anthologia Graeca ad fidem codicis olim Palatini, nunc Parisini, ex apographo Gothano edita (Ελληνική Ανθολογία, πιστό αντίγραφο του Παλατινού κώδικα, νυν Παρισινού, από το απόγραφο (της βιβλιοθήκης) του Γκόθα), η οποία περιείχε όχι μόνο τα επιγράμματα της Πλανούδειας που δε βρισκόταν στην Παλατινή αλλά και άλλα επιγράμματα. Χαρακτηριστικά, ο J.D. Chopin, γράφει 17 χρόνια αργότερα, το 1854: «Η Ελληνική ανθολογία, σύμφωνα με την τελευταία εργασία του Jacobs, περιλαμβάνει τρία χωριστά μέρη: 1° τα 15 βιβλία ... που την ονομάζουν Παλατινή..., 2° ένα βιβλίο... που περιέχει 388 ποιήματα που παραλήφθηκαν από τον Κεφαλά αλλά μας δόθηκαν από τον Πλανούδη... και 3° ένα παράρτημα στο οποίο ο Jacobs συγκέντρωσε 400 επιγράμματα από γνωστούς συγγραφείς ή που είχαν συλλεχθεί από μνημεία». Η Ελληνική Ανθολογία λοιπόν στην ευρύτερή της έννοια περιέχει και άλλα μικρά ποιήματα από άλλες πηγές που πιθανόν να υπήρχαν στις συλλογές του Μελεάγρου του Φιλίππου ή του Αγαθία ή που θα μπορούσαν να τα είχαν περιλάβει.

Σύγχρονες αναφορές
Από τον 20ο αιώνα και μέχρι τη σημερινή εποχή, οι περισσότεροι μελετητές διαχωρίζουν τη χρήση του ονόματος στη γενικότερη περιγραφή των ελληνικών επιγραμμάτων ως Ελληνική Ανθολογία, που βασίζεται σε μεγάλο ποσοστό (3700 επιγράμματα) στην Παλατινή, σε μικρότερο (300 περίπου επιγράμματα) στην Πλανούδεια και αριθμό άλλων επιγραμμάτων από διαφορετικές πηγές, φθάνοντας σε 4.000-6.000 επιγράμματα. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι το βιβλίο του Κάμερον (Cameron) με τίτλο The Greek anthology : from Meleager to Planudes (Η Ελληνική Ανθολογία: Από τον Μελέαγρο μέχρι τον Πλανούδη) που εκδόθηκε το 1993 περιλαμβάνει όχι μόνο τις κύριες συλλογές της Παλατινής και της Ανθολογίας του Πλανούδη με τις περιεχόμενες σε αυτές συλλογές, αλλά και τις Syllogae minores, το Appendix Barberino-Vaticana, τον Λαυρεντιανό κώδικα ΧΧΧΙΙ. 16, την Παρισινή συλλογή (Sylloge Parisina), την Ευφημιανή συλλογή, την Σπ, τη Σούδα, τον Arethas Codex του Αρέθα αλλά και οι Πάπυροι της Οξυρρύγχου και άλλοι κώδικες. Αντίστοιχα, σε ελληνική εγκυκλοπαίδεια, στο λήμμα «Ανθολογίες» κάτω από τον τίτλο «Ελληνικές Ανθολογίες» καταγράφονται ο Στέφανος του Μελεάγρου, ο Στέφανος του Φιλίππου, άλλες συλλογές, η Ανθολογία του Πλανούδη, η Παλατινή Ανθολογία, αλλά και η Ευφημιανή Συλλογή και η sylloge Parisina. Στο παρελθόν (για παράδειγμα στο Dictionary of Greek and Roman Antiquities του W. Smith του 1867) το όνομα «Ελληνική Ανθολογία» χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει και την Πλανούδεια αλλά και την Παλατινή Ανθολογία. Ακόμη και σήμερα σε κάποιες περιπτώσεις η Ελληνική Ανθολογία αναφέρεται και ως Παλατινή.

Περιεχόμενο
Στην Ελληνική Ανθολογία περιλαμβάνονται περίπου επιγράμματα και ποιήματα που διασώθηκαν σε δυο συλλογές της βυζαντινής εποχής, την Παλατινή Ανθολογία (του 10ου αιώνα πιθανότατα) με 3.700 επιγράμματα και την Ανθολογία του Πλανούδη (του 14ου αιώνα) με 2.400 επιγράμματα. Τα περισσότερα από τα περιεχόμενα επιγράμματα βρίσκονται και στις δυο συλλογές, αλλά η Παλατινή Ανθολογία έχει αρκετό υλικό που δεν βρίσκεται στην Ανθολογία του Μάξιμου Πλανούδη, ενώ από την άλλη πλευρά, μικρότερος αριθμός επιγραμμάτων από την Πλανούδεια Ανθολογία δεν βρισκόταν στην Παλατινή. Εκτός από αυτά περιλαμβάνονται και 400 περίπου χριστιανικά επιγράμματα από τη βυζαντινή περίοδο. Επιπλέον η Ελληνική Ανθολογία εμπλουτίστηκε με υλικό από άλλες πηγές με αποτέλεσμα να περιέχει όχι μόνο υλικό από τις δυο αυτές ανθολογίες, αλλά και από επιγράμματα που βρέθηκαν στα έργα αρχαίων Ελλήνων ιστορικών, βιογράφων και διαφόρων συγγραφέων.

Συνήθως δημοσιεύονται πρώτα τα δεκαπέντε βιβλία της Παλατινής Ανθολογίας, στη συνέχεια ως δέκατο έκτο τα 397 επιγράμματα της συλλογής του Πλανούδη που δεν αναφέρονται στο χειρόγραφο της Παλατινής Ανθολογίας. Επειδή από την Παλατινή Ανθολογία λείπει ολόκληρο σχεδόν το Δ' βιβλίο της Ανθολογίας του Πλανούδη που περιείχε τα επιγράμματα αυτά (το Δ΄), ενώ ελάχιστα επιγράμματα λείπουν από τ’ άλλα βιβλία της Παλατινής, ο Πάτον (Paton) υποθέτει ότι ένα ολόκληρο βιβλίο του Κεφαλά χάθηκε (δεν ήταν διαθέσιμο στους αντιγραφείς της Παλατινής Ανθολογίας) και ότι το Δ΄ βιβλίο του Πλανούδη είναι αντίγραφό του .

Εκδόσεις 
Το 1864 εκδόθηκε σε τρεις τόμους η Epigrammatum Anthologia Palatina cum Planudeis et Appendice Nova από τον Dübner. Η έκδοση αυτή περιέχει ποιήματα /επιγράμματα από την Παλατινή Ανθολογία, την Ανθολογία του Πλανούδη, αλλά και από άλλες πηγές (από βιβλία και μάρμαρα - ex libris et marmoribus):
Epigrammatum Anthologia Palatina cum Planudeis et Appendice Nova, epigrammatum veterum ex libris et marmoribus ductorum annotatione, Vol. I, Friedrich Dübner, εκδ. Firmin-Didot, Paris, 1864
Epigrammatum Anthologia Palatina cum Planudeis et appendice nova vol. II, Friedrich Dübner, εκδ. Firmin-Didot, Paris, 1872 και  (στους συνδέσμους φαίνεται έκδοση του 1888 και όχι η πρωτότυπη)
Epigrammatum Anthologia Palatina cum Planudeis et Appendice Nova Epigrammatum Veterum ex Libris el Marmoribus Ductorum vol. ΙΙΙ, E. Cougny, (Firmin-Didot), Paris, 1890 και 

Σημαντική έκδοση ήταν επίσης η Anthologia Graeca epigrammatum Palatina cum Planudea του Hugo Stadtmüller που εκδόθηκε σε τρεις τόμους (1894, 1899, 1906) στη Λειψία, με μετάφραση στα λατινικά:

Anthologia graeca, epigrammatum Palatina cum Planudea: Volumen primum: Palatinae libr. I-VI (Planudeae libr. V-VII), Hugo Stadtmüller, Leipzig : Teubner. 1894. (Ελληνική Ανθολογία επιγραμμάτων Παλατινή και Πλανούδειος, πρώτος τόμος: Παλατινή Ανθολογία Βιβλία 1-4, Ανθολογία του Πλανούδη Βιβλία 5-7), (εισαγωγή LXI σελίδες, κείμενο 419 σελίδες) 
Anthologia Graeca epigrammatum Palatina cum Planudea, Volum. II Pars Prior. Palatinae Librum VII Planudeae L. III Continens, Hugo Stadtmüller, Εκδ. Teubner, Lipsiae, 1899. (Ελληνική Ανθολογία επιγραμμάτων Παλατινή και Πλανούδειος, Τόμος 2, Πρώτο μέρος: Παλατινή Βιβλίο 7, Πλανούδειος Βιβλίο 3) (εισαγωγή XCII σελίδες, κείμενο 524 σελίδες), 
Anthologia Graeca epigrammatum Palatina cum Planudea, Volume 3, Pars Prior, Palatinae libri IX epp. 1–563, Planudeae Libr. I continens, Hugo Stadtmüller, in aedibus B. G. Teubneri, 1906. (Ελληνική Ανθολογία επιγραμμάτων Παλατινή και Πλανούδειος, Τόμος 3, Πρώτο μέρος: περιέχει Παλατινής Βιβλίο 9, επιγράμματα 1-563, Πλανουδείου Βιβλίο 1) (εισαγωγή vi σελίδες, κείμενο 584 σελίδες), , 

Μια έκδοση της Ελληνικής Ανθολογίας, με μετάφραση στα Αγγλικά είναι η έκδοση The Greek anthology του W. R. Paton, σε πέντε τόμους που τυπώθηκε μεταξύ του 1916 και του 1918 από τη σειρά The Loeb Classical Library, κάποιες εκδόσεις της οποίας είναι ελεύθερα διαθέσιμες στο διαδίκτυο. Η έκδοση αυτή περιέχει ποιήματα /επιγράμματα μόνο από την Παλατινή Ανθολογία και την Ανθολογία του Πλανούδη:
The Greek anthology with an English translation, vol. I by W. R. Paton, published by W. Heinemann (London), G.P. Putnam's sons (New York) 1916 (έκδοση 1927) δες και  (περιέχει τα βιβλία I–VI της Ελληνικής Ανθολογίας). Διαθέσιμη επίσης στα  και 
The Greek anthology with an English translation, vol. II by W. R. Paton, Published by W. Heinemann (London), G.P. Putnam's sons (New York) 1917 (έκδοση 1919) δες και  (περιέχει τα βιβλία VII–VIII της Ελληνικής Ανθολογίας)
The Greek anthology with an English translation, vol. III by W. R. Paton, Published by W. Heinemann (London), G.P. Putnam's sons (New York) 1915 (έκδοση 1925) δες και  (περιέχει το βιβλίο IX της Ελληνικής Ανθολογίας)
The Greek anthology with an English translation, vol. VI by W. R. Paton, Published by W. Heinemann (London), G.P. Putnam's sons (New York) 1918 δες και  (περιέχει τα βιβλία X–XII της Ελληνικής Ανθολογίας)
The Greek anthology with an English translation, vol. V by W. R. Paton, Published by W. Heinemann (London), G.P. Putnam's sons (New York) 1918 δες και  (περιέχει τα βιβλία XIII–XVI της Ελληνικής Ανθολογίας)

Σημαντική έκδοση του 20ου αιώνα είναι και η ελληνο-γερμανική έκδοση του Μπέκμπυ (Hermann Beckby) 1957-1958 σε τέσσερεις τόμους:
Anthologia Graeca, griechisch - deutsch. Buch I-VI, Christl. Epigramme, Liebesgedichte, Weih-Inschriften, Τόμος 1, Hermann Beckby, Εκδ. Heimeran, 1957 (δεύτερη έκδοση 1965)
Anthologia Graeca, griechisch - deutsch. Buch VII-VIII, Grabinschriften, Τόμος 2, Hermann Beckby, Εκδ. Heimeran, Muenchen, 1957 (δεύτερη έκδοση 1965)
Anthologia Graeca, griechisch - deutsch, Buch IX - XI: Scherz-, Spott- und Trinkepigramme, Τόμος 3, Hermann Beckby, Εκδ. Heimeran, 1958, (δεύτερη έκδοση 1968)
Anthologia Graeca, griechisch - deutsch. Buch XII - XVI : mit Namen- und Sachverzeichnis und anderen vollständigen Registern, Τόμος 4, Hermann Beckby, Εκδ. Heimeran, 1958 (δεύτερη έκδοση 1965)

Ακόμη μια από τις εκδόσεις της Ελληνικής Ανθολογίας είναι η έκδοση των Belles Lettres με τίτλο Anthologie grecque την οποία άρχισε ο Πιέρ Βαλτς το 1928, ο οποίος επιμελήθηκε οκτώ από τους δεκατρείς τόμους και η οποία ολοκληρώθηκε το 2011. Η έκδοση αυτή περιέχει ποιήματα /επιγράμματα μόνο από την Παλατινή Ανθολογία και την Ανθολογία του Πλανούδη:

Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome I, Livres I-IV, texte établi et traduit par Pierre Waltz, Les Belles Lettres (Paris), 1928
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome II, Livre V, texte établi et traduit par Pierre Waltz; en collaboration avec Jean Guillon, Les Belles Lettres (Paris), 1928
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome III, Livre VI, texte établi et traduit par Pierre Waltz, Les Belles Lettres (Paris), 1931
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome IV, Livre VII, epigr. 1-363, texte établi par Pierre Waltz; traduit par Alexandre-Marie Desrousseaux, Alphonse Dain, P. Th. Camelot, Edouard des Places, Les Belles Lettres (Paris), 1938
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome V, Livre VII, epigr. 364-748, texte établi par Pierre Waltz ; traduit par Pierre Waltz, M. Dumitrescu, Η Le Maître, G Soury, Edouard des Places, Les Belles Lettres (Paris), 1941
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome VI, Livre VIII, texte établi et traduit par Pierre Waltz, 2e éd., Les Belles Lettres (Paris), 1960
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome VII, Livre IX, épigr. 1-358, texte établi par Pierre Waltz ; traduit par Guy Soury, Les Belles Lettres (Paris), 1957
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome VIII, Livre IX, épigr. 359-827, texte établi et traduit par Pierre Waltz et Guy Soury ; avec le concours de Jean Irigoin et Pierre Laurens, Les Belles Lettres (Paris), 1974
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome IX, Livre X, Jean Irigoin, Francesca Maltomini, Pierre Laurens, Les Belles Lettres (Paris), 2011
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome X, Livre XI, Texte établi et traduit par Robert Aubreton, Les Belles Lettres (Paris), 1972
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome XI, Livre XII, Texte établi et traduit par Robert Aubreton ; avec le concours de par Félix Buffière et Jean Irigoin, Les Belles Lettres (Paris), 1994
Anthologie grecque. Première partie, Anthologie palatine. Tome XII, Livres XIII-XV, Texte établi et traduit par Félix Buffière, Les Belles Lettres (Paris), 1970
Anthologie grecque. Deuxième partie, Anthologie de Planude. Tome XIII, Robert Aubreton, Félix Buffière, Les Belles Lettres (Paris), 1980

(Στις επανεκδόσεις 2002-2003 η ένδειξη Premier και Deuxième partie απουσιάζει από το εξώφυλλο)

Δείτε επίσης

Κατάλογος ποιητών της Ελληνικής Ανθολογίας
Κατάλογος ανθολογιών επιγραμμάτων ελληνικής γραμματείας

Αναφορές

Ελληνική Ανθολογία
Ανθολογίες