Καλόξυλος Νάξου

Ο Καλόξυλος είναι πεδινό χωριό-οικισμός της κεντρικής Νάξου, στο λεκανοπέδιο της Τραγαίας, σε υψόμετρο 300 μέτρων περίπου. Μαζί με τους οικισμούς του Χαλκείου, Ακαδήμους και Κεραμί αποτελούν το χωριό Χαλκί της τοπικής κοινότητας Χαλκείου, της Δημοτικής Ενότητας Δρυμαλίας και υπάγεται στον Δήμο Νάξου και Μικρών Κυκλάδων. Όλοι οι παραπάνω οικισμοί έχουν 368 κατοίκους (απογραφή 2011). Απέχει περίπου 500 μέτρα από τον «κεντρικό» οικισμό Χαλκί και 16 χλμ από την Χώρα της Νάξου. Η παλαιότερη γραπτή μνεία του ονόματος του χωριού είναι σε έγγραφο στις 9 Μαρτίου 1539. Έχει χαρακτηριστεί από το 1988 παραδοσιακός οικισμός.

Πληθυσμιακή εξέλιξη 
Τελευταία «ανεξάρτητη» απογραφή του οικισμού είχαμε το 1971 και είχε 140 κατοίκους. Για διοικητικούς λόγους ο οικισμός προσμετράται στον οικισμό του Χαλκείου, αν και είναι διακριτά ξεχωριστός.Ο οικισμός συνεχίζει να υπάρχει και να κατοικείται τα επόμενα χρόνια, δεν έχουμε όμως επίσημη καταγραφή του πληθυσμού του στις απογραφές γιατί προσμετράται μαζί με τον πληθυσμό του Χαλκείου και άλλων όμορων οικισμών (όπως των Ακαδήμων και του Κεραμίου, συνολικά 368 κάτοικοι στην απογραφή του 2011).

Διοικητικές μεταβολές 
 Το 1835, ο οικισμός έχει 306 κατοίκους (81 οικογένειες) και προσαρτάται στον νεοϊδρυθέντα Δήμο Τραγαίας της επαρχίας Νάξου, με έδρα τον οικισμό του Χαλκείου.
 Το 1912, ο Δήμος Τραγαίας καταργείται και δημιουργείται η κοινότητα Χαλκείου, όπου και προσαρτάται.
 Το 1981, στην απογραφή, καταργείται σαν «ανεξάρτητος» οικισμός και προσμετράται στον οικισμό του Χαλκείου, αν και τους χωρίζουν περισσότερα από 500 μ.
 Το 1997, με την εφαρμογή του προγράμματος Καποδίστριας (νόμος 2539/97), η κοινότητα του Χαλκείου καταργείται και ο οικισμός προσαρτάται στο νεοσύστατο δήμο Δρυμαλίας με έδρα τον οικισμό Χαλκείο. Συγκεκριμένα, με το πρόγραμμα Καποδίστριας υπαγόταν στο Δημοτικό Διαμέρισμα Χαλκείου, του Δήμου Δρυμαλίας, του νομού Κυκλάδων, στο γεωγραφικό διαμέρισμα Νήσων Αιγαίου Πελάγους.
 Το 2010, με την εφαρμογή του προγραμματος Καλλικράτης (νόμος 3852/2010), καταργείται ο δήμος Δρυμαλίας και ο οικισμός, μαζί με τον οικισμό του Χαλκείου, προσαρτάται στο νεοσύστατο Δήμο Νάξου & Μικρών Κυκλάδων.
Σήμερα, μετά τη τελευταία μεταβολή του 2010 (πρόγραμμα Καλλικράτης), υπάγεται στον οικισμό Χαλκί της Τοπικής Κοινότητας Χαλκείου ( 543 κ.). Η τ.κ. Χαλκείου υπάγεται στη δημοτική ενότητα Δρυμαλίας, του δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, της περιφερειακής ενότητας Νάξου (του πρώην νομού Κυκλάδων), στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου.

Γεωγραφία 
Ο Καλόξυλος βρίσκεται στην κεντρική Νάξο σε υψόμετρο 300 μέτρων περίπου. Απέχει 17 χλμ από την πόλη της Νάξου (Χώρα). και 500 μέτρα από το Χαλκί.

Οικισμός 
Ο οικισμός έχει μακρόστενο σχήμα με κατεύθυνση από τον νότο προς το βορρά και λίγο ανατολικά. Διασχίζεται από τις οδούς της Αγίας Τριάδας και των Αγίων Αποστόλων, που είναι κεντρικά σοκάκια του χωριού και στο μεγαλύτερο μέρος τους δεν είναι προσβάσιμα από οχήματα. Περιβάλλεται από περιβόλια και οπωροφόρα δένδρα. Στα βόρεια, στο τέλος του κυρίως οικισμού,  μετά το νεκροταφείο, υπάρχει λιθόκτιστο γεφυράκι και τα παλιά πλυσταριά του χωριού.

Νότια του χωριού διέρχεται η επαρχιακή οδός Χώρας-Απειράνθου, που είναι και παλαιότερη κύρια οδική αρτηρία του νησιού. Από εκεί είναι και η κύρια είσοδος, η οποία οδηγεί στην οδό της Αγίας Τριάδος, που διέρχεται μπροστά από τον κεντρικό ναό της Αγία Τριάδος. Το υπόλοιπο χωριό διασχίζεται από την οδό Αγίων Αποστόλων που φτάνει βόρεια μέχρι το νεκροταφείο.

Από την επαρχιακή οδό Χαλκίου-Κεραμωτής στα ανατολικά το χωριό έχει άλλες τέσσερις εισόδους. Η πρώτη και νοτιότερη οδηγεί στον κύριο όγκο του οικισμού. Η δεύτερη που ξεκινάει από την στάση «Πυρνιά» των λεωφορείων φτάνει στην οδό των Αγίων Αποστόλων. Η τρίτη οδηγεί στο νεκροταφείο του χωριού.

Η τέταρτη είσοδος οδηγεί σε έναν μικρό οικισμό του χωριού που βρίσκεται 300 περίπου μέτρα βόρεια του κυρίως οικισμού και ονομάζεται Πάνω Καλόξυλος. Ο Πάνω Καλόξυλος διασχίζεται από την οδό του Αγίου Παντελεήμονος.

Κοιλάδα Καλόξυλου 
Η κοιλάδα του Καλόξυλου καταλαμβάνει το βόρειο ανατολικό τμήμα του οροπέδιου της Τραγαίας. Προς τα βόρεια συνορεύει με την κοινότητα της Μονής. Προς τα ανατολικά φτάνει μέχρι και τις απότομες πλαγιές του όρους Φανάρι, του τρίτου σε ύψος στη Νάξο. Το Φανάρι τροφοδοτεί την κοιλάδα με νερά που με πολυάριθμες ρεματιές διασχίζουν την κοιλάδα και κάποιες τον ίδιο τον οικισμό. Σε αυτές τις ρεματιές ευνοείται η πλούσια βλάστηση σε πλατάνια, βελανιδιές, πρίνους και ασφεντάμους.

Η εύφορη κοιλάδα είναι κατάφυτη με ελαιώνες και αμπέλια. Οι οικονομία του χωριού βασιζόταν στην ελαιοπαραγωγή και γιαυτό κάποτε είχε δύο τουλάχιστον καλά εξοπλισμένα ελαιοτριβεία. Στην κοιλάδα υπάρχουν ακόμα και σήμερα πολλά περιβόλια με μικρή όμως παραγωγή, όπως και μικρά ποιμνιοστάσια.

Διάφορα 
Οι κάτοικοι του χωριού έχουν διατηρήσει στο πέρασμα των χρόνων την παραδοσιακή κυκλαδίτικη αρχιτεκτονική με τα γραφικά δρομάκια, τις καμάρες, τα πανέμορφα σπίτια, με αυλές και λουλούδια.

Αγία Τριάδα 

Στην είσοδο του χωριού βρίσκεται η επιβλητική κεντρική εκκλησία αφιερωμένη στην Αγία Τριάδα. Στο εσωτερικό της έχει βυζαντινές εικόνες, πολλά αφιερώματα και είναι διακοσμημένη με μαρμάρινους σκαλιστούς κίονες και τέμπλο, έργα Τηνιακών γλυπτών.

Το επιβλητικό μαρμάρινο τέμπλο είχε φιλοτεχνηθεί από τον πασίγνωστο Τηνιακό Γιαννούλη Χαλεπά

Βυζαντινές Εκκλησιές και ξωκλήσια 
Ο κάμπος της Τραγαίας είναι γνωστός για το πλήθος των βυζαντινών εκκλησιών. Έτσι και στην περιοχή του Καλόξυλου υπάρχουν αρκετές:
 Βορειοδυτικά του χωριού, περίπου στα 300 μέτρα, στη θέση όπου υπήρχε κάποτε οικισμός με το όνομα «Δαμίνος», είναι κτισμένη η Παναγία η Δαμιώτισσα, παλιά βυζαντινή εκκλησία του 9ου - 10ου αιώνα. Στο εσωτερικό διατηρούνται τοιχογραφίες του 12ου-13ου αιώνα καθώς και μαρμάρινα ανάγλυφα από βυζαντινά τέμπλα του 11ου αι.
 Η βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Ιωάννου Θεολόγου, βρίσκεται 800 μέτρα ανατολικά του Καλόξυλου, στη θέση «Αλμπά», στους πρόποδες του όρους Φανάρι. Επειδή υπάρχει στρώμα με ανεικονικές τοιχογραφίες, πιθανολογείται η ανοικοδόμηση του την εποχή της Εικονομαχίας.

Ελαιοτριβεία 
Ο Καλόξυλος σαν ελαιοπαραγωγικό χωριό είχε τέσσερα προβιομηχανικά ελαιοτριβεία. από τα οποία σήμερα διασώζονται δύο.

Ελαιοτριβείο και πρώτη ηλεκτρική εταιρεία 
Ένα από αυτά έχει ξεχωριστή ιστορία:

Βρίσκεται μέσα στον οικισμό και είναι ιδιοκτησία της Μίνας Βερώνη. Έχει ανακαινιστεί-αναπαλαιωθεί όπως ήταν πριν πολλές δεκαετίες και είναι επισκέψιμο. Έχει χρησιμοποιηθεί σαν πολιτιστικό κέντρο του χωριού και έχει φιλοξενήσει πολλές εκθέσεις τέχνης.

Το ενδιαφέρον στην ιστορία του είναι ότι σύμφωνα με επίσημο έγγραφο κτίστηκε πριν από το 1664, σαν πύργος της οικογένειας Κόκκου. Υπάρχει όμως η προφορική παράδοση ότι η ανωδομή του κτηρίου δεν ολοκληρώθηκε ή ότι κατέρρευσε. Πράγματι το κτήριο έχει μορφή μικρού πύργου λιθόκτιστο εξωτερικά, με δύο καμαροσκέπαστα διαμερίσματα, εξωτερικές διαστάσεις 12x11 μ., εσωτερικό μέγιστο ύψος καμάρας 4,64 μ., μετρημένο από το δάπεδο και πάχος τοίχων 1,15μ.

Γύρο στο 1880, βρίσκεται στην ιδιοκτησία του Γρηγορίου Μάρκου Βαλληνδρά, ο οποίος στεγάζει στο χώρο αυτό χειροκίνητο ελαιοτριβείο. Το 1905 το ελαιοτριβείο μεταβιβάζεται στον θετό γιο Μάρκο Γρηγορίου Βαλληνδρά. Ο τελευταίος το 1928 το μετατρέπει σε ηλεκτροκίνητο χρησιμοποιώντας γεννήτρια με ντιζελομηχανή. Ταυτόχρονα ιδρύει και ηλεκτρική εταιρεία με σκοπό την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος στην περιοχή. Λειτουργεί σαν εταιρεία ηλεκτροφωτισμού μέχρι την έναρξη του πολέμου το 1940. Αργότερα το αναλαμβάνει ο Ιωάννης Σακελλιάδης, ανιψιός του Μάρκου, ο οποίος το 1950 το εκσυγχρονίζει και το λειτουργεί ως ελαιοτριβείο μέχρι και το 1987. Η σημερινή ιδιοκτήτρια, Μίνα Βερώνη, είναι κόρη του Ιωάννη Σακελλιάδη.

Λαογραφικό Μουσείο 
Η ιδιωτική συλλογή του Φλώριου Χωριανόπουλου με πολλές χιλιάδες αντικείμενα και σκεύη παλαιότερων χρόνων. Το μουσείο, άνοιξε για το κοινό το 2014 και βρίσκεται κοντά στην είσοδο του χωριού, απέναντι από την εκκλησία της Αγίας Τριάδας.

Συλλογή Φωτογραφιών

Παραπομπές

Πηγές
 Ασλανίδης, Κλήμης, Πανεπιστήμιο Πατρών 2014, «Βυζαντινή ναοδομία στη Νάξο : η μετεξέλιξη από την παλαιοχριστιανική στη μεσοβυζαντινή αρχιτεκτονική» σελ. 109-113 για Παναγιά Δαμιώτισσα και σελ. 119-122 για Άγιο Ιωάννη Θεολόγο. Διδακτορική διατριβή. Αρχειοθετήθηκε 29/03/2018. Ανακτήθηκε 29/03/2018.
 Μάρτιος 2014. «Καλόξυλος, Τραγαία Νάξου» παρουσίαση σε βίντεο του χωριού Καλόξυλος από τον Λευτέρη Ελευθερίου που προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Τέχνης και Πολιτισμού Ελαία (Elaia Arts Festival). Ανάκτηση από youtube 29/03/2018.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Πολιτιστικός Σύλλογος Τραγαίας Νάξου
Τραγαία Νάξου 
Συλλογή λαογραφικής ύλης από την περιοχή Τραγαίας Νάξου
Πεζοπορία 

Χωριά της Νάξου