Dalmatian bishops at the church synod in Hieria in 754

Field: Arts and Humanities (Social Sciences)

U hrvatsku je historiografiju 1983. usla vijest iz Kronike Mihajla Sirijskog (12. st.) koja se odnosi na 754. godinu: »La meme annee, l'empereur Constant[inus] reunit a Constantinople un synode des eveques chalcedoniens de la province de Rome et de ceux de la Dalmatie, de l'Hellade, de la Cilicie et de la Sicile. Ils s'assemblerent a propos de l'affaire des images, pour savoir si l'on devait les venerer ou non. Ils porterent un decret et une definition (disant) qu'on ne devait absolument pas venerer les images«. Mihajlova svjetska kronika, pisana na sirskom jeziku, jedini je izvor o tom događaju koji spominje dalmatinske biskupe. Iako ima nekih sporenja oko tocnog znacenja pojmova »pristase halkedonske dogme« i »rimska crkvena pokrajina«, vec se na razini stilizacije recenice »sazvao je (...) sinodu biskupa (...) iz rimske crkvene pokrajine i onih iz Dalmacije, Helade, Cilicije i Sicilije« cini nedvosmisleno naznacenom posebnost drugonavedenih pokrajina u odnosu na bizantsku crkvenu maticu. One su u tekstu diferencijalno određene spram patrijarhata, jer se nalaze izvan dosega carigradskog crkvenog poglavara i izvan prave politicke kontrole bizantskoga cara: Helada i Sicilija zato sto su tek nedavno oduzete jurisdikciji pape, a Cilicija jer se tada radilo o pogranicnoj zoni (thughur) prema Umajadskom kalifatu, izvan okvira stvarne carske vlasti. Može se, stoga, prihvatiti Margeticevo misljenje o slicnosti položaja Dalmacije polovinom 8. st. s onim Cilicije: bizantska je vlast nad njom povremena i neujednacenog intenziteta, a kao i ostale spomenute pokrajine Dalmacija se nalazi izvan crkvene vlasti carigradskog patrijarha. Popisani prelati crkvenom saboru prisustvuju iz dva razloga – jer se nominalno radilo o ekumenskom skupu, i jer su biskupi o kojima je rijec pripadali podrucjima koja su se, barem u tom konkretnom trenutku (754.), nalazila pod manje ili vise izravnim utjecajem bizantskoga cara, tako da su biskupi bili dužni sudjelovati kao njegovi podanici. Ipak, sadržajno nedostatno određen podatak sirijskog kronicara o dalmatinskim biskupima jos uvijek nije zadovoljavajuce vrednovan u medijevistickoj historiografiji. Godine 1878. je pronađen dotada nepoznat popis, tzv. Notitia 3 (Codex Parisinus Graecus 1555 A), koji zrcali stanje carigradske crkvene pokrajine uoci i neposredno nakon sabora u Hijereji održanog 754. godine. Sirenje Carigradske patrijarsije na druge metropolije kakvo je registrirano u Notitia 3 svjedoci da joj je, s tocke gledista Ilirika, u to vrijeme jurisdikcijski-administrativno pripadalo jedino podrucje južno od Prevalitane (pokrajine koja se protezala oko Skadarskog jezera i dalje u unutrasnjost prema sjeveroistoku). Prva iduca pokrajina ciji su biskupi navedeni kao patrijarhovi sufragani bio je Novi Epir ; ona se prema podacima u popisu sastojala od osam biskupija podvrgnutih metropolitu Dirahija (Dyrrachium, Drac). U svemu, dakle, proizlazi da biskupi Zapadnog Ilirika nisu figurirali među formalnim podložnicima carigradskog patrijarha, ako i jesu nazocili crkvenom saboru u svojstvu carskih podanika. Postoji, međutim, jos jedna mogucnost – do sada u ovom kontekstu neiskoristena – pri pokusaju identifikacije ovih »dalmatinskih« biskupa. Naime, »ikonoklasticka« Notitia 3 spominje otok i grad Kefaloniju u dva navrata unutar istog popisa: najprije kao metropolitansku biskupiju pokrajine Prvi Epir, a zatim kao »pokrajinu« (!) Kefaloniju na cijem se celu nalazi metropolit »Dalmacije« (sic). Koliko je poznato, Kefalonija nikad nije nadrasla rang obicne biskupije ; s druge strane, Dalmatia nije bila gradsko srediste, vec pokrajina, tako da se ocito radi o nekoj vrsti previda. Nedavno ga je V. Prigent pokusao razrijesiti pretpostavivsi da je tadasnja civilna upravna mreža Bizanta utjecala na predodžbu o važnosti otoka u crkvenoj hijerarhiji: sastavljac zapisnika bi vrlo važnom sjedistu teme pridao odgovarajuci rang metropolije, u skladu s vlastitim procjenama o znacaju mjesta. Kada je, međutim, doslo na red definiranje jurisdikcijskoga opsega te nepostojece metropolije, pisac je – nasavsi se u neocekivanoj nevolji – naprosto imaginarnom »kefalonijskom metropolitu« kao tobožnje sufragane pridružio dio biskupa Starog Epira, u nespretnoj kombinaciji s pojedinim biskupima Ahaje tj. Helade. Deformacije proizlaze iz sastavljaceve potrebe da glavnom gradu Kefalonijske teme, po njegovu sudu metropoliji, iznađe sufragane do cijeg popisa nije mogao doci (i to s dobrim razlogom, jer realno nisu ni postojali). Indikativno je za nas problem da je nepoznati kompilator nuždi doskocio tako da je naveo ozemlje pod približnom zonom vojnoupravnog utjecaja Kefalonijske teme – jonske otoke, Dalmaciju, Epir. Prigentovim zapažanjima treba dodati da se za pokrajinu Novi Epir u nomenklaturi javljao i pridjev »dalmatski« (Epirus Nova Dalmatorum), sto je moglo motivirati kako pisca Notititae 3, tako i sastavljaca predloska kojim se mnogo stoljeca kasnije služio sirijski kronicar te tako, možda, biskupe s podrucja danasnje Albanije greskom poistovjetio s dalmatinskim biskupima. O njima nema nikakvog spomena u sinodalnim aktima.