jeanflop/post_ocr_correction2 huggingface dataset:
sanguinem voluntarie fundamus... Nostra aeternam domus secundum carnales opes haereticorum persecutionibus penitus eversa, Christo propitio spiritalibus divitiis plena est. Melius est enim panem manducare quam fidem perdere» (3). Quodsi errores nusquam impune serpere passus est, haud minore sane studio in perditos amores vehementi illo suo dicere generis usus est, ut, quantum in se erat, Christo «exhiberet... gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, aut aliquid ejusmodi, sed ut sit sancta et immaculata» (4). Quam graviter eos increpat, qui sacerdotalem dignitatem pravo vitas instituto violarent! Quam eloquenter ethnicos vituperat morts, qui ipsam Urbem magna ex parte inficerent! Hanc vero vitiorum scelerumque omnium colluviem ut quoquo pacto cohiberet, opponere ipse virtutum christianarum praestantiam atque pulchritudinem, verissime ratus nihil tam ad malum aversandum valere quam rerum optimarum amorem; instare ut adulescentes pie ac recte instituerentur; gravibus consiliis conjuges ad vitae integritatem sanctitatemque hortari; studium virginitatis purioribus instillare animis; arduam quidem sed suavem interioris vitae severitatem omnibus laudibus extollere; primam illam christianae religionis legem, caritatis scilicet cum labore conjunctae, qua servata, et perturbationibus ad tranquillitatem ordinis se hominum societas feliciter reciperet, omni contentione urgere. De caritate autem ita praeclare ad Sanctum Paulinum: «Verum Christi templum anima credentis est: illam exorna, illam vesti, illi offerc de praestitutas, in illa Christum suscipe. Quae utilitas, parietes fulgere gemmis et Christum in paupere fame mori?» (1). Laboris vero legem non scriptis modo, sed totius quoque vitae exemplis tam impense omnibus suadebat, ut Postumianus, qui sex menses cum Hieronymo in urbe Bethlehem commoratus erat, apud Sulpicium Severum testatus sit: «Totus semper in lectione, totus in libris est: non die, non nocte requiescit; aut legit aliquid semper aut scribit» (2). Et certern, quanto Ecclesiam adamaret, liquet etiam ex commentariis, in ejus nullo dilaudandae Christi Sponsae opportunitate praeterit. Illa, exempli causa, in explanatione Aggaei prophetae legimus: «Venerunt electa omnium gentium et repleta est gloria domus Domini, quae est Ecclesia Dei viventis, columna et firmamentum veritatis... Hac metallis illustrior fit Ecclesia Salvatoris quam quondam synagoga fuerat: his lapidibus vivis aedificatur domus Christi et pax ei praebetur aeterna» (3). Et in Michaeam: «Venite, ascendamus in montem Domini; ascensione opus est ut quis ad
de praestitutas, in illa Christum suscipe. Quae utilitas, parietes fulgere gemmis et Christum in paupere fame mori?» (1). Laboris vero legem non scriptis modo, sed totius quoque vitae exemplis tam impense omnibus suadebat, ut Postumianus, qui sex menses cum Hieronymo in urbe Bethlehem commoratus erat, apud Sulpicium Severum testatus sit: «Totus semper in lectione, totus in libris est: non die, non nocte requiescit; aut legit aliquid semper aut scribit» (2). Et certern, quanto Ecclesiam adamaret, liquet etiam ex commentariis, in ejus nullo dilaudandae Christi Sponsae opportunitate praeterit. Illa, exempli causa, in explanatione Aggaei prophetae legimus: «Venerunt electa omnium gentium et repleta est gloria domus Domini, quae est Ecclesia Dei viventis, columna et firmamentum veritatis... Hac metallis illustrior fit Ecclesia Salvatoris quam quondam synagoga fuerat: his lapidibus vivis aedificatur domus Christi et pax ei praebetur aeterna» (3). Et in Michaeam: «Venite, ascendamus in montem Domini; ascensione opus est ut quis ad Christum valeat pervenire et domum Dei Jacob, Ecclesiam, quae est domus Dei, columna et firmamentum veritatis» (4). In prooemio commentarii in Mattheum: «Ecclesia... supra petram Domini voce fundata est, quam introduxit Rex in cubiculum suum et ad quam per foramen descensionis occultae misit manum suam» (5). Jesus-Christ et l'Église. Quemadmodum in postremis, quos attulimus, locis, sic plerumque Dominum Jesum intime cum Ecclesia conjunctum Ductor noster concelebrat. Caput enim cum a corpore mystico separari nequeat, necessario conjugitur cum Ecclesiae studio Christi amor, qui scientiae Scripturarum praecipuus atque dulcissimus omnium fructus habendus est. Hanc profecto sacri codicis scientiam adeo Hieronymus persuasum habebat usitatam esse viam qua ad cognitionem et amorem Christi Domini pervenitur, ut aseverare minime dubitaverit: «Ignoratio Scripturarum ignoratio Christi est» (1). Idem ad Sanctam Paulam scribit: «Quae enim alia potest esse vita sine scientia Scripturarum per quas etiam ipse Christus agnoscitur, qui est vita credentium!» (2) In Christum enim veluti centrum omnes utriusque Testamenti pagina vergunt, et Hieronymus, cum verba Apocalypsis explicat quae sunt de fluvio et ligno vitae, inter alia, haec habet: «Unus fluvius egreditur de throno Dei, hoc est gratia Spiritus Sancti, et ista gratia Spiritus Sancti in sanctis Scripturis est, hoc est in isto fluvio Scripturarum. Tamen
in postremis, quos attulimus, locis, sic plerumque Dominum Jesum intime cum Ecclesia conjunctum Ductor noster concelebrat. Caput enim cum a corpore mystico separari nequeat, necessario conjugitur cum Ecclesiae studio Christi amor, qui scientiae Scripturarum praecipuus atque dulcissimus omnium fructus habendus est. Hanc profecto sacri codicis scientiam adeo Hieronymus persuasum habebat usitatam esse viam qua ad cognitionem et amorem Christi Domini pervenitur, ut aseverare minime dubitaverit: «Ignoratio Scripturarum ignoratio Christi est» (1). Idem ad Sanctam Paulam scribit: «Quae enim alia potest esse vita sine scientia Scripturarum per quas etiam ipse Christus agnoscitur, qui est vita credentium!» (2) In Christum enim veluti centrum omnes utriusque Testamenti pagina vergunt, et Hieronymus, cum verba Apocalypsis explicat quae sunt de fluvio et ligno vitae, inter alia, haec habet: «Unus fluvius egreditur de throno Dei, hoc est gratia Spiritus Sancti, et ista gratia Spiritus Sancti in sanctis Scripturis est, hoc est in isto fluvio Scripturarum. Tamen iste fluvius duas ripas habet, et Vetus et Novum Testamentum, et in utraque parte arbor plantata Christus est» (3). Nihil igitur mirum, si, quaecumque in sacro codice leguntur, ea, pia meditatione ad Christum referre consueverat: «Ego, quando lego Evangelium et video ibi testimonia de prophetis, solum Christum considero: sic vidi Moysen, sic vidi prophetas, ut de Christo intellegerem loquentes. Denique quando venio ad splendorem Christi et quasi splendidissimum lumen clari solis adspexero, lucernae lumen non possum videre. Numquid lucernam si incandas in die, lucere potest? Si sol luxerit, lucernae non paret: sic et Christo praesente comparata lex et prophetae non apparent. Non detraho legi et prophetis, quin potius laudo, quia Christum praedicant. Sed sic lego legem et prophetas ut non permanentem in lege et prophetis, sed per legem et prophetas ad Christum perveniam» (4). Ita, qui Christum ubique pie quaereret, eum Scripturarum commentatione ad amorem et scientiam Domini Jesu mirifice efferri cernimus, in qua margaritam illam Evangelii pretiosam invenit: «Unum autem est pretiosissimum margaritum, scientia Salvatoris et sacramentum passionis illius et resurrectionis arcanum» (5). Qua Christi caritate cum flagraret, nimirum fiebat ut, pauper et humilis cum Christo, animo ab omnibus sernirens cuius libero ac soluto, unice Christum quaereret, ejus spiritu
Moysen, sic vidi prophetas, ut de Christo intellegerem loquentes. Denique quando venio ad splendorem Christi et quasi splendidissimum lumen clari solis adspexero, lucernae lumen non possum videre. Numquid lucernam si incandas in die, lucere potest? Si sol luxerit, lucernae non paret: sic et Christo praesente comparata lex et prophetae non apparent. Non detraho legi et prophetis, quin potius laudo, quia Christum praedicant. Sed sic lego legem et prophetas ut non permanentem in lege et prophetis, sed per legem et prophetas ad Christum perveniam» (4). Ita, qui Christum ubique pie quaereret, eum Scripturarum commentatione ad amorem et scientiam Domini Jesu mirifice efferri cernimus, in qua margaritam illam Evangelii pretiosam invenit: «Unum autem est pretiosissimum margaritum, scientia Salvatoris et sacramentum passionis illius et resurrectionis arcanum» (5). Qua Christi caritate cum flagraret, nimirum fiebat ut, pauper et humilis cum Christo, animo ab omnibus sernirens cuius libero ac soluto, unice Christum quaereret, ejus spiritu ageretur, cum eo conjungisse viveret, eum patientem in se, imitando, effingeret, nihil haberet antiquius quam ut cum Christo et pro Christo pateretur. Quare, cum, injuriis odiisque improborum hominum lacessitus, Damaso functo, Roma discessisset, in eoque esset ut navem conscenderet, haec scribebat : « Et licet me sceleratum quidam putent et omnibus flagitiis obrutum, et pro peccatis meis etiam haec parva sint, tamen tu bene facis, quod ex tua mente etiam malos bonos putas... Gratias ago Deo meo quod dignus sum quem mundus oderit... Quotam partem augustiarum perpessus sum qui cruci milito ? Infamiam falsi criminis importarunt : sed scio per malam et bonam famam perveniri ad regna coelorum ». Et sauciatam virginem Eustochium ad ejusmodi vitae labores pro Christo fortiter ferendos sic hortabatur : « Grandis labor, sed grande praemium, esse quod Martyres, esse quod Apostolos, esse quod Christus est... Haec omnia, quae digessimus, dura videbuntur ei qui non amat Christum. Qui autem omnem saeculi pompam pro purgamento habuerit et vana duxerit universa sub sole, ut Christum lucrifaciat, qui commortuus est Domino suo et conresurrexit et crucifixit carnem cum vitiis et concupiscentiis, libere proclamabit : Quis nos separabit a caritate Christi ? » (2) Fructus igitur ex sacrorum voluminum lectione
omnibus flagitiis obrutum, et pro peccatis meis etiam haec parva sint, tamen tu bene facis, quod ex tua mente etiam malos bonos putas... Gratias ago Deo meo quod dignus sum quem mundus oderit... Quotam partem augustiarum perpessus sum qui cruci milito ? Infamiam falsi criminis importarunt : sed scio per malam et bonam famam perveniri ad regna coelorum ». Et sauciatam virginem Eustochium ad ejusmodi vitae labores pro Christo fortiter ferendos sic hortabatur : « Grandis labor, sed grande praemium, esse quod Martyres, esse quod Apostolos, esse quod Christus est... Haec omnia, quae digessimus, dura videbuntur ei qui non amat Christum. Qui autem omnem saeculi pompam pro purgamento habuerit et vana duxerit universa sub sole, ut Christum lucrifaciat, qui commortuus est Domino suo et conresurrexit et crucifixit carnem cum vitiis et concupiscentiis, libere proclamabit : Quis nos separabit a caritate Christi ? » (2) Fructus igitur ex sacrorum voluminum lectione Hieronymus capiebat uberrimos : inde interiora illa lumina, quibus ad Christum magis magisque cognoscendum adamandumque trahebalur ; inde spiritum illum orationis, de quo tam pulchra conscripsit; inde mirabilem illam cum Christo consuetudinem, cujus incitatus deliciis, per arduam crucis semitam, ad adipiscendam victoriae palmam sine intermissione procurrit. Idem continuo animi ardore in Sanctissimam Eucharistiam ferebatur, cum « nihil illlo ditius qui Corpus Domini canistro vimineo, sanguinem portat vitro »; nec minore reverentia et pietate Deiparum colebat cujus perpetuam virginitatem pro viribus defendit; eandemque Dei Matrem, nobilissimum virtutum omnium exemplar, Christi sponsis proponere ad imitandum consueverat (4). Quamobrem nemo mirabitur, tam vehemens uter Hieronymum allectum atque attractum esse iis Palaestinae locis quæ Redemptorem Nostrem et Sanctissimam ejus Matrem consecrarunt; ipsius profecto sententiam in iis licet agnoscere, quae Paula et Eustochium, ejus discipulae, ex urbe Bethlehem ad Marcellam conscripserunt : « Quo sermone, qua voce speluncam tibi possimus Salvatoris exponere ? Et illud praesepe, in quo infantulus vagit, silentio magis quam infirmo sermone honorandum est... Ergo erit illa dies, quando nobis licebit speluncam Salvatoris intrare, in sepulcrum Domini flere cum sorore, flere cum matre ? Crucis deinde lignum lambere et in Oliveti montem cum ascendente Domino, voto et animo sublevari »? (1) Has
in Sanctissimam Eucharistiam ferebatur, cum « nihil illlo ditius qui Corpus Domini canistro vimineo, sanguinem portat vitro »; nec minore reverentia et pietate Deiparum colebat cujus perpetuam virginitatem pro viribus defendit; eandemque Dei Matrem, nobilissimum virtutum omnium exemplar, Christi sponsis proponere ad imitandum consueverat (4). Quamobrem nemo mirabitur, tam vehemens uter Hieronymum allectum atque attractum esse iis Palaestinae locis quæ Redemptorem Nostrem et Sanctissimam ejus Matrem consecrarunt; ipsius profecto sententiam in iis licet agnoscere, quae Paula et Eustochium, ejus discipulae, ex urbe Bethlehem ad Marcellam conscripserunt : « Quo sermone, qua voce speluncam tibi possimus Salvatoris exponere ? Et illud praesepe, in quo infantulus vagit, silentio magis quam infirmo sermone honorandum est... Ergo erit illa dies, quando nobis licebit speluncam Salvatoris intrare, in sepulcrum Domini flere cum sorore, flere cum matre ? Crucis deinde lignum lambere et in Oliveti montem cum ascendente Domino, voto et animo sublevari »? (1) Has igitur recolens sacras memorias, Hieronymus, Roma procul, corpori quidem duriorem sed tam suavem animo vilam agebat, ut exclamaret : « Habeat Roma, quod angustior Urbe Romana possidet Bethlehem (2) ». Conclusion Sanctissimi viri optatum, alia ratione atque ipse intellegebat, perfectum esse est cur Nos gaudeamus et Romani cives Nobiscum gaudeant; quas enim Doctoris Maximi reliquias, in illo ipso specu conditas, quem tam diu incoluerat, Davidica nobilissima civitas se olim possidere gloriabatur, eas jam felix Roma habet, in majore Dei Particula Basilica depositas, apud ipsum Praesepe Domini. Silet quidem vox illa, cujus sonum e solitudine olim prodeuntem totus audivit catholicus orbis; sed scriptis suis, quae « per universum mundum quasi divinae lampades rutilant », Hieronymus adhuc clamat. Clamat, qua sit Scripturarum praestantia, qua integritas et historica fides, quam dulces fructus earum lectio pariat ac meditatio. Clamat, ut ad institutum vitae christiana nomine dignum omnes Ecclesiae filii redeant, et ab ethnicorum moribus, qui hac nostra aestate paene revixisse videntur, se immunes atque innocuentes servent. Clamat, ut Petri Cathedra, Italorum praesertim pietate et studio, quorum in finibus divinitus constituta est, eo sit in honore, ea fruatur libertate, quam apostolici muneris dignitas atque ipsa perfunctio omnino postulant. Clamat, ut christianae illae gentes, quae ab
quas enim Doctoris Maximi reliquias, in illo ipso specu conditas, quem tam diu incoluerat, Davidica nobilissima civitas se olim possidere gloriabatur, eas jam felix Roma habet, in majore Dei Particula Basilica depositas, apud ipsum Praesepe Domini. Silet quidem vox illa, cujus sonum e solitudine olim prodeuntem totus audivit catholicus orbis; sed scriptis suis, quae « per universum mundum quasi divinae lampades rutilant », Hieronymus adhuc clamat. Clamat, qua sit Scripturarum praestantia, qua integritas et historica fides, quam dulces fructus earum lectio pariat ac meditatio. Clamat, ut ad institutum vitae christiana nomine dignum omnes Ecclesiae filii redeant, et ab ethnicorum moribus, qui hac nostra aestate paene revixisse videntur, se immunes atque innocuentes servent. Clamat, ut Petri Cathedra, Italorum praesertim pietate et studio, quorum in finibus divinitus constituta est, eo sit in honore, ea fruatur libertate, quam apostolici muneris dignitas atque ipsa perfunctio omnino postulant. Clamat, ut christianae illae gentes, quae ab Ecclesia Mater misere desciverunt, ad eam denuo confugiant, in qua spes omnis posita est salutis aeterna. Atque utinam his monitis obsequantur orientales in primis Ecclesiae, quae jam nimium diu a Petri Cathedra aversi sunt animo. Hieronymus enim, cum in iis regionibus viveret et Gregorio Nazianzeno Didymoque Alexandrino usus esset magistris, orientalium aetatis suae populorum doctrinam ea complexus est pervulgata sententia : « Si quis in Noe arca non fuerit, periet regnante diluvio » (4). Cujus diluvii fluctus nonne hodie impendent ad omnia, nisi eos Deus avertat, hominum instituta destruenda ? Ecquid enim, sublato, universarum rerum auctore et conservatore,Deo, non corruat ? Ecquid non pereat, quod ab se Christum, qui vita est, segregavit ? Sed qui olim, discipulis comprecantibus, mare turbatum tranquillavit, potest idem pulcherrima pacis munera exagitatae hominum consortio restituere. In quo opitulemur Hieronymus Ecclesiae Dei, quam cum per animeterniter coluit, tum a quavis adversariorum oppugnatione strenue defendit; idque patrocinio suo impetret, ut discidis secundum Jesu Christi optata compositis, « fiat unum ovile et unus pastor ». Jam quae, Venerabiles Fratres, quinto decimo a Doctoris Maximi obitu exeunte saeculo, vobiscum communicavimus, ea vos ad clerum populumque vestrum perferre ne cunctemini, ut omnes, Hieronymo duce ac patrono, non modo catholicam de
orientalium aetatis suae populorum doctrinam ea complexus est pervulgata sententia : « Si quis in Noe arca non fuerit, periet regnante diluvio » (4). Cujus diluvii fluctus nonne hodie impendent ad omnia, nisi eos Deus avertat, hominum instituta destruenda ? Ecquid enim, sublato, universarum rerum auctore et conservatore,Deo, non corruat ? Ecquid non pereat, quod ab se Christum, qui vita est, segregavit ? Sed qui olim, discipulis comprecantibus, mare turbatum tranquillavit, potest idem pulcherrima pacis munera exagitatae hominum consortio restituere. In quo opitulemur Hieronymus Ecclesiae Dei, quam cum per animeterniter coluit, tum a quavis adversariorum oppugnatione strenue defendit; idque patrocinio suo impetret, ut discidis secundum Jesu Christi optata compositis, « fiat unum ovile et unus pastor ». Jam quae, Venerabiles Fratres, quinto decimo a Doctoris Maximi obitu exeunte saeculo, vobiscum communicavimus, ea vos ad clerum populumque vestrum perferre ne cunctemini, ut omnes, Hieronymo duce ac patrono, non modo catholicam de divina Scripturarum inspiratione doctrinam retineant ac tueantur, sed etiam principiis studiosissime inhaereant, quae Litteris Encyclicis « Providentissimus Deus » et hisce Nostris praescripta sunt. Universis interea Ecclesiae filiis optamus, ut, sacrarum Litterarum dulcedine perfusi et roborati, supereminentem Jesu Christi scientiam assequantur, cujus auspicio paternaeque benevolentiae Nostrae testem, vobis, Venerabiles Fratres, cunctoque clero et populo vobis confedito, apostolicam benedictionem amantissime in Domino impertimus. Datum Romae, apud Sanctum Petrum, die XV mensis Septembris, anno MDCCCCXX, Pontificatus Nostri septimo. BENEDICTUS PP. XV BULLETIN BIBLIGRAPHIQUE Urbain VIII et la rivalité de la France et de la Maison d'Autriche de 1631 à 1635, par Auguste LEMAN, professeur aux Facultés catholiques de Lille (fascicule XVI des Mémoires et travaux publiés par les professeurs des Facultés catholiques de Lille). — Grand in-8° de XXI-622 p., Lille, Giard; Paris, Champion, 1920. Prix : 20 francs. C'est une œuvre considérable que cette thèse du distingué professeur, et qui lui a valu la mention très honorable, puis un prix de l'Institut de France. Bien qu'elle ne concerne pas directement les études canoniques, elle concerne les relations de l'Église avec les divers États, elle est, sinon l'affirmation d'une théorie, l'exposé d'une pratique qui intéresse le canoniste : une application concrète du
cunctoque clero et populo vobis confedito, apostolicam benedictionem amantissime in Domino impertimus. Datum Romae, apud Sanctum Petrum, die XV mensis Septembris, anno MDCCCCXX, Pontificatus Nostri septimo. BENEDICTUS PP. XV BULLETIN BIBLIGRAPHIQUE Urbain VIII et la rivalité de la France et de la Maison d'Autriche de 1631 à 1635, par Auguste LEMAN, professeur aux Facultés catholiques de Lille (fascicule XVI des Mémoires et travaux publiés par les professeurs des Facultés catholiques de Lille). — Grand in-8° de XXI-622 p., Lille, Giard; Paris, Champion, 1920. Prix : 20 francs. C'est une œuvre considérable que cette thèse du distingué professeur, et qui lui a valu la mention très honorable, puis un prix de l'Institut de France. Bien qu'elle ne concerne pas directement les études canoniques, elle concerne les relations de l'Église avec les divers États, elle est, sinon l'affirmation d'une théorie, l'exposé d'une pratique qui intéresse le canoniste : une application concrète du droit public. En voici les grandes divisions : Livre premier, Louis XIII et Gustave Adolphe contre la Maison d'Autriche : 1° Urbain VIII, la France et la Maison d'Autriche au lendemain des accords de Cherasco (en 1631) ; 2° La défaite (des troupes de l'empereur) de Leipzig et la conquête de Pignerol ; 3° Urbain VIII et la lutte contre Gustave-Adolphe; 4° Les dissentiments d'Urbain VIII avec la Maison d'Autriche ; 5° La mission des nonces extraordinaires. — Liv. II. La guerre couverte : 1° la mort de Gustave-Adolphe ; 2° les négociations pacifiques à Paris et à Vienne pendant l'été de 1633 ; 3° les entreprises de la Maison d'Autriche et de la France contre la neutralité pontificale ; 4° les pourparlers de paix pendant l'hiver 1633-1634 ; 5° les projets de congrès d'Urbain VIII. — Liv. III. La rupture : 1° Les suites de la bataille de Nordlingen ; 2° la mission de Mazarin à Paris; 3° les dispositions belliqueuses de l'Espagne ; 4° la déclaration de guerre du 19 mai 1635. — Suit un appendice d'environ 70 pages, comprenant 18 pièces, toutes intéressantes, entre lesquelles il faut avouer que la quinzième, dépêche du cardinal François Barberini (cardinal
de Pignerol ; 3° Urbain VIII et la lutte contre Gustave-Adolphe; 4° Les dissentiments d'Urbain VIII avec la Maison d'Autriche ; 5° La mission des nonces extraordinaires. — Liv. II. La guerre couverte : 1° la mort de Gustave-Adolphe ; 2° les négociations pacifiques à Paris et à Vienne pendant l'été de 1633 ; 3° les entreprises de la Maison d'Autriche et de la France contre la neutralité pontificale ; 4° les pourparlers de paix pendant l'hiver 1633-1634 ; 5° les projets de congrès d'Urbain VIII. — Liv. III. La rupture : 1° Les suites de la bataille de Nordlingen ; 2° la mission de Mazarin à Paris; 3° les dispositions belliqueuses de l'Espagne ; 4° la déclaration de guerre du 19 mai 1635. — Suit un appendice d'environ 70 pages, comprenant 18 pièces, toutes intéressantes, entre lesquelles il faut avouer que la quinzième, dépêche du cardinal François Barberini (cardinal neveu chargé de la direction politique) à Laurent Campeggi, nonce en Espagne, contient, sur le rôle de Clément VII envers Henri VIII et de Pie V envers Élisabeth d'Angleterre, un jugement d'une remarquable sévérité. La conduite d'Urbain VIII en ces quatre années d'événements nombreux, d'activité incessante et de conjonctures très compliquées, fut toujours identique à elle-même, celle qu'on devait attendre d'un pape si différent de Jules II : il s'efforça, d'une part, de maintenir la paix et, de l'autre, de garder son indépendance politique, sans jamais prendre parti pour l'une des puissances en cause, quelque insistance soit souple et habile, ou brutale et grossière, qu'on fit sur lui de France ou d'Espagne. Il n'eut pas, à tenir cette conduite, si peu de mérite. La diplomatie n'a pas communément, dans l'opinion publique, réputation de franchise et de droiture : la lecture de cet intéressant travail n'invitera peut-être pas à changer de sentiment. Mais elle a réputation de souplesse et d'habileté, et peut-être faudra-il avouer qu'il y a ici, comme partout, des exceptions : il serait sans doute malaisé de rencontrer des ambassadeurs plus discourtois et plus prodigues d'insultes envers le Souverain auprès duquel ils sont accrédités, que le cardinal Borgia représentant