izzako/sundanese-pixelgpt huggingface dataset:
Monotéisme anu diwariskeun ku bangsa Israél ngaliwatan pangalaman Exodus dina pamingpin Musa dianggap, ku sabagian pihak anu percaya yén bangsa Israél téh turunan Hiksos, salaku penerus kawijakan agama Akhénatén, sabab saméméhna urang Yahudi nganut politéisme, sarua jeung urang Mesir
Masalah saperti Hak Ilahi Raja ogé muncul tina hukum-hukum firaun anu nyatakeun panguasa salaku demigod atawa wakil Gusti di bumi
Makam-makam agung di piramida Mesir, anu didamel dumasar kana pengamatan astronomis, ngagambarkeun hubungan antara firaun sareng langit, sareng konsép ieu diadopsi ku panguasa Kristen anu ngaku yén aranjeunna ngagaduhan otoritas langsung ti Gusti
Zoroastrianisme dianggap ku sawatara ahli salaku bentuk awal kapercayaan monoteistik anu mekar dina sajarah umat manusa, sanajan sababaraha cabangna henteu sapenuhnya monoteis, sabab Gusti utama dina cabang saperti Zurvanisme sanéslah hiji-hijina pencipta
Aya téori anu nyatakeun yén Yudaisme kapangaruhan ku Zoroastrianisme, khususna nalika masa pembuangan di Babel, sareng seueur bagian tina Perjanjian Lama ditulis sareng diedit sanggeusna
Yudaisme awal diperkirakeun ngan ngaku YHVH minangka Gusti suku maranéhanana (kamungkinan patalina jeung Yaw), pelindung turunan Abraham, atawa yakin yén aya seueur dewa, tapi dewa maranéhanana mangrupikeun anu pangkuatna
Pandangan ieu teu saluyu sareng pamahaman tradisional agama-agama Abrahamik, Yudaisme, Karésten, jeung Islam anu sacara tradisional nekenkeun yén monotéisme éksklusif téh agama asli sakumna umat manusa, sedengkeun déwa-déwa séjén dipandang minangka berhala jeung mahluk anu salah disembah
Sababaraha profesor arkeologi ngajukeun klaim anu kontroversial yén seueur carita dina Kitab Suci Ibrani, kaasup catetan penting ngeunaan Musa, Salomo, sareng anu sanés, sabenerna mimiti dikembangkeun ku panulis anu dipekerjakan ku Raja Yosia (abad ka-7 SM) pikeun ngadukung kapercayaan monoteistik ka YHVH
Téori ieu nyatet yén nagara-nagara tatangga saperti Mesir sareng Persia, sanajan gaduh catetan tulisan, henteu gaduh tulisan ngeunaan carita-carita Alkitab atanapi tokoh utamana saméméh taun 650 SM
Klaim-klaim saperti éta dijelaskeun sacara rinci dina buku "Who Were the Early Israelites?"
ku William G. Dever, diterbitkeun ku William B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, MI (2003)
Buku séjén anu sarupa nyaéta "The Bible Unearthed" ku Neil A. Silberman jeung babaturana, diterbitkeun ku Simon jeung Schuster, New York (2001)
Dunya ngelompokkeun Karésten kana agama monotéis
Karésten yakin kana hiji Gusti jeung ngaku yén Gusti éta tunggal, sanajan dina pamahaman manusa, Gusti kagambar dina tilu pribadi: Gusti Bapa, Gusti Anak, jeung Gusti Roh Suci (sering disebut Tritunggal)
Dina téologi Karésten, katilu pribadi ieu silih nyambung, artina babarengan maranéhna boga karaktér jeung ésénsi ilahi anu sarua henteu silih bertentangan
Sanajan kitu, aya sabagian sékte minoritas dina agama Kristen, saperti Saksi Yehuwa, anu nolak gagasan ngeunaan Tritunggal, sedengkeun anu laina, saperti Mormonisme, nyembah hiji Gusti tapi kabuka kana ayana déwa-déwa séjén
Rastafarian, saperti loba jalma Karésten séjén, percaya yén Gusti éta hiji jeung ogé Tritunggal, di mana dina pandangan maranéhanana, Gusti nyaéta Haile Selassie
Kaum Rasta ningali diri maranéhanana, jeung kamungkinan ogé sadaya jalma sanés, salaku unsur Roh Suci tina Tritunggal, kalayan Haile Selassie salaku inkarnasi Gusti Bapa jeung Gusti Anak
Haile Selassie ogé dipandang minangka pamimpin, sedengkeun kaum Rastafarian dianggap salaku awak Gusti
Agama Abrahamik atawa agama samawi nya~eta kelompok agama anu nurut kana ajaran sarta nyembah ka Gusti Abraham atawa Ibrahim, kawas Yudaisme, Karésten, jeung Islam
Abraham atawa Ibrahim, saurang patriark sarta rasul, loba disebutkeun dina kitab suci agama-agama Abrahamik, nyaéta Alkitab jeung Al-Qur'an
Numutkeun tradisi Yahudi jeung Karésten, Dua Welas Suku Israil asalna tina turunan Abraham ngalangkungan putrana Ishak jeung incuna Yakub, anu barudakna ngadegkeun bangsa Israil di wilayah Kanaan
Sedengkeun, dina tradisi Islam disebutkeun yén Dua Welas Suku Arab atawa Bani Ismail asalna tina turunan Ibrahim ngalangkungan putrana Ismail di tanah Arab
Agama Israil kuno asalna tina agama Kanaan kuno jaman Perunggu, sarta kira-kira abad ka-6 SM jadi monotéistik pisan
Karésten misah tina Yudaisme dina abad kahiji Masehi sarta sumebar sacara lega sanggeus diadopsi jadi agama nagara ku Kakaisaran Romawi dina abad ka-4
Islam muncul dina abad ka-7 sarta sumebar ngaliwatan panaklukan awal umat Muslim
Dina élmu perbandingan agama, agama samawi mangrupakeun kelompok agama panglobana, dituturkeun ku agama-agama asal India, Iran, jeung Asia Timur
Karésten jeung Islam mangrupakeun agama panggedéna di dunya dumasar kana jumlah panganut
Agama samawi séjén anu jumlahna leuwih saeutik nyaéta Yudaisme, Bahá'í, Druze, Samaria, jeung Rastafari
Louis Massignon, saurang inohong dina studi Katolik-Islam, ngajelaskeun yén istilah "Agama Ibrahimik" téh ngagambarkeun sakabéh agama nu mibanda akar tina sumber spiritual nu sarua
Istilah ieu asalna tina frasa dina Al-Qur’an "Millah Ibrahim" atawa "Agamana Ibrahim," vérsi basa Arab tina Ibrahim
Janji Allah dina Kitab Kajadian 15:4-8 ngeunaan turunan Ibrahim jadi konsep utama keur urang Yahudi, anu nyebutkeun anjeunna minangka "ramana urang Ibrahim" (Avraham Avinu)
Nalika agama Kristen mucunghul, Rasul Paulus dina Kitab Roma 4:11-12 ogé nyebutkeun yén Ibrahim téh "ramana sadaya nu ariman," boh anu disunat boh anu henteu
Islam ogé nganggap dirina minangka bagian tina agama Ibrahim
Agama-agama Ibrahimik utama ngaku boga garis keturunan langsung ti Ibrahim: Dina Kitab Taurat, Ibrahim dicatet minangka karuhun bangsa Israil ngalangkungan Ishak, putrana tina Sara, saluyu jeung janji dina Kajadian 17:16
Urang Kristen yakin yén bangsa Yahudi asalna ti Ibrahim, sarta yakin yén Isa ogé mangrupa salah sahiji turunan Ibrahim (Mateus 1:1-17)
Urang Islam yakin yén Nabi Muhammad, salaku urang Arab, mangrupakeun turunan Ismail, putrana Ibrahim tina Hajar
Dina tradisi Yahudi, turunan Ismail dipikawanoh minangka bangsa Arab, sedengkeun turunan Ishak ngalangkungan Yakub (nu ogé disebut Israil) nyaéta bangsa Israil
Agama Bahá'í nyebutkeun dina kitab sucina yén Bahá'u'lláh mangrupakeun turunan Ibrahim ngalangkungan putra-putrana ti istri-Na, Keturah
Pangléngséran agama Yahudi, Kristen, jeung Islam kana istilah "agama Ibrahim" atawa "tradisi Ibrahim" geus loba ditolak
Sawatara kayakinan Kristen, kawas Inkarnasi, Tritunggal, jeung gugahna Yesus, upamana, henteu ditampa dina agama Yahudi jeung Islam (tenjo contona pandangan Islam ngeunaan pupusna Yesus)
Aya ogé kayakinan utama dina Islam jeung Yahudi anu teu dianut ku kalolobaan umat Kristen (saperti larangan dahar daging babi), sarta kayakinan anu penting dina Islam, Kristen, jeung Baháʼí anu henteu ditampi ku agama Yahudi (saperti peran kenabian jeung status Mesianik Yesus)
Adam Dodds nyebutkeun yén istilah "Kayakinan Abrahamik," sanajan mangpaat, bisa ngabingungkeun sabab istilah ieu ngasongkeun kabeungharan sajarah jeung teologi anu kurang tepat tur bisa jadi masalah lamun dipaluruh leuwih jero
Sanajan aya sababaraha kasamaan, akarna biasana ngan patali jeung aspék periferal tina kayakinan masing-masing sarta mindeng nutupan bédana anu krusial
Alan L. Berger, Profesor Studi Yahudi di Florida Atlantic University, nyebutkeun yén sanajan "Yahudi jadi asal agama Kristen jeung Islam," tilu agama ieu boga pandangan anu béda ngeunaan peran Ibrahim
Sedengkeun Aaron W. Hughes nyebut istilah ieu "teu akurat" sarta "sakitu gedé téh ngan hiji neologisme teologis."
Istilah séjén pikeun "agama Ibrahim," nyaéta "monoteisme gurun," ogé bisa miboga konotasi anu kirang nyugemakeun
Agama darmik atawa agama-agama India nyaéta kayakinan anu muncul ti anak benua India jeung ngawengku konsép darma
Di antara agama-agama ieu aya Hinduisme, Jainisme, Buddhisme, jeung Sikhisme, anu ogé dikenal minangka agama-agama Timur
Sanaos gaduh sejarah anu saling patalina di India, agama-agama ieu ngabentuk rupa-rupa komunitas sareng henteu diwatesan ngan ukur di wewengkon anak benua India
Bukti ngeunaan ayana agama prasejarah di anak benua India kapanggih dina lukisan batu Mesolitikum anu sumebar di daérah éta
Masarakat Harappa ti peradaban Lembah Indus, anu ayana ti taun 3300 nepi ka 1300 SM (kalebet periode kamatangan antara 2600–1900 SM), nunjukkeun ayana budaya urban awal anu ngaliwatan Vedisme
Sejarah agama India anu katulis dimimitian ku Vedisme, praktik agama ti masarakat Indo-Iran kuno, anu engkéna dikumpulkeun sarta disunting jadi teks Veda
Prosés nyusun, ngedit, jeung komentar kana teks-teks ieu dikenal salaku periode Veda, anu lumangsung kira-kira taun 1750 nepi ka 500 SM
Bagian filosofis ti Veda dirangkum dina Upanishad, anu ilaharna disebut salaku Vedānta, anu bisa dihartikeun salaku "bagian akhir ti Veda" atawa "tujuan anu pangluhurna ti Veda."
Upanishad anu langkung awal diperkirakeun ditulis saméméh Era Umum, kalayan lima ti sebelas Upanishad utama kamungkinan gedé ditulis saméméh abad ka-6 SM, anu ngandung sebutan awal ngeunaan Yoga jeung Moksha
Periode sramaṇa antara taun 800 nepi ka 200 SM nandakeun transisi antara Hinduisme Veda jeung Hinduisme Purana
Gerakan Shramana, nyaéta gerakan agama kuno di India anu mandiri tapi paralel jeung tradisi Veda, sering kali nangtang loba konsép ngeunaan jiwa (Atman) jeung realitas pangluhurna (Brahman) anu aya dina Veda jeung Upanishad
Dina abad ka-6 SM, gerakan Shramana mekar jadi Jainisme jeung Buddhisme, nyababkeun perpecahan agama di India jadi dua cabang filosofis utama: astika, anu ngagungkeun Veda (contohna, genep aliran Hindu ortodoks), jeung nastika (siga Buddha, Jainisme, Charvaka, jeung sajabana)
Sanajan kitu, dua cabang ieu tetep babagi konsép saperti Yoga, saṃsāra (siklus lahir jeung maot), sarta moksha (pembebasan tina siklus éta)
Periode Purana (200 SM – 500 M) jeung Abad Pertengahan Awal (500–1100 M) nyiptakeun variasi anyar dina Buddhisme, kaasup bhakti sarta aliran Shaivisme, Shaktisme, Vaishnavisme, Smarta, jeung kelompok-kelompok leutik konservatif saperti Shrauta
Dina periode awal Islam (1100-1500 M), ogé muncul rupa-rupa gerakan anyar
Sikhisme didirikan dina abad ka-15 dumasar kana ajaran Guru Nanak jeung salapan Guru Sikh saterusna di India Utara, kalayan kalolobaan pengikutna asal ti wewengkon Punjab
Salila masa pamaréntahan Inggris di India, reinterpretasi jeung sintésis Hinduisme mekar, anu ngabantu gerakan kamerdikaan India
Yudaisme, atawa agama Yahudi, nyaéta agama Abrahamik monoteistik jeung etnis anu ngawengku tradisi jeung peradaban agama, budaya, sarta hukum masarakat Yahudi
Agama ieu ngembang jadi sistem kapercayaan anu teratur di Wétan Tengah dina Jaman Perunggu
Sababaraha ahli nyebutkeun yén Yudaisme modéren mekar tina Yahwisme, agama Israil jeung Yehuda baheula, dina ahir abad ka-6 SM, sahingga dianggap minangka salah sahiji agama monoteistik pangkolotna
Dina pandangan agama Yahudi, Yudaisme téh minangka wujud tina perjangjian anu dipasrahkeun ku Allah ka karuhun bangsa Israil, ngawengku rupa-rupa téks, prakték, ajaran teologis, sarta struktur organisasi
Taurat, numutkeun pamahaman umum jalma Yahudi, nyaéta bagian tina téks anu leuwih gedé anu disebut "Tanakh," anu ogé dipikawanoh minangka Kitab Suci Ibrani atanapi "Perjangjian Heubeul" dina Kristen
Sajaba ti Taurat anu ditulis, aya ogé tradisi lisan anu dicatet dina Midrash jeung Talmud
Kecap "torah" dina basa Ibrani hartina "pangajaran," "hukum," atawa "petunjuk," sanajan "Taurat" ogé bisa ngarujuk kana sakabéh téks Yahudi anu ngajelaskeun Lima Kitab Musa
Taurat mangrupikeun inti tina spiritualitas jeung tradisi agama Yahudi, anu miboga rupa-rupa aspék jeung interpretasi anu taya watesna
Nilai-nilai jeung téks-téks Yudaisme boga pangaruh gedé kana agama Abrahamik séjénna saperti Kristen jeung Islam, sarta boga peran penting dina ngabentuk peradaban Kulon ngaliwatan sumbangannana dina Kristen awal
Yudaisme miboga sababaraha aliran agama, kalobaanna mekar tina Yudaisme Rabinik, anu yakin yén Gusti nembongkeun hukum jeung parentah-Na ka Musa di Gunung Sinai dina wujud Taurat anu ditulis jeung anu lisan
Dina sajarahna, pamadegan ieu dirobih ku sababaraha golongan saperti Saduki jeung Yudaisme Helenistik dina jaman Bait Allah Kadua, golongan Karait dina jaman awal nepi ka abad pertengahan, sarta aliran non-Ortodoks modéren
Kiwari, aliran panggedéna dina Yudaisme ngawengku Yudaisme Ortodoks (kalebet Yudaisme Haredi jeung Ortodoks Modéren), Yudaisme Konservatif, jeung Yudaisme Réformasi, kalayan béda utama nyaéta dina pandangan maranéhanana ngeunaan halakha (hukum Yahudi), otoritas tradisi rabinik, jeung pentingna Nagara Israil
Yudaisme Ortodoks percaya yén Taurat jeung halakha asalna ti Ilahi sarta teu bisa dirobah, sarta kudu diturutan kalayan ketat
Samentara éta, Yudaisme Konservatif jeung Réformasi leuwih liberal, kalawan Yudaisme Konservatif umumna miboga pendekatan anu leuwih tradisionalis batan Yudaisme Réformasi, anu ningali halakha minangka pituduh umum, lain kawajiban mutlak
Urang Yahudi nyaéta kelompok etnoreligius, ngawengku jalma anu lahir salaku Yahudi ogé anu ngalih agama jadi penganut Yudaisme
Dina taun 2019, diperkirakeun populasi urang Yahudi di dunya kurang leuwih 14,7 juta urang, atawa sabudeureun 0,19% tina populasi global
Kira-kira 46,9% tina sadayana urang Yahudi cicing di Israil, sedengkeun 38,8% séjénna aya di Amérika Serikat jeung Kanada, sarta lolobana séjénna aya di Éropa, Amérika Latin, Asia, Afrika, jeung Australia
Tanak dina dasarna nyaeta kumpulan sejarah ngeunaan hubungan antara bangsa Israil jeung Gusti, ti mimiti sajarah nepi ka pangwangunan Haikal ka-2 sakitar taun 535 SM
Abraham dihormat minangka karuhun utama bangsa Yahudi jeung narima jangji ti Gusti; salaku ganjaran tina kaimananna, Gusti jangji yén putrana, Ishak, bakal diwariskeun Tanah Israil, nu waktu harita disebut Tanah Kanaan
Katurunan Ishak, nyaeta Yakub, tuluy dijadikeun budak di Mesir, dugi ka Musa diutus ku Gusti pikeun mingpin maranehna kaluar ti dinya
Di Gunung Sinai, maranehna narima Torah, kumpulan lima kitab Musa
Torah babarengan jeung kitab-kitab sejenna, nyaeta Nebi'im (Kitab Nabi-Nabi) jeung Ketubim (Kitab Tulisan), dipikawanoh minangka Torah Syebiktab (Taurat Tersurat), beda jeung Torah Syebe'alpeh (Taurat Lisan) nu eusina Misnah jeung Talmud
Tungtungna, bangsa Israil hasil ngahontal Tanah Israil sarta ngawangun Kemah Suci di Shilo nu nangtung leuwih ti 300 taun minangka puseur perjuangan maranehna ngalawan musuh
Tapi, katekunan maranehna ngurangan dugi ka Gusti ngamungkinkeun bangsa Filistin ngarebut Kemah Suci
Bangsa Israil tuluy nyuhunkeun ka Nabi Samuel sangkan maranehna gaduh raja, tuluy Samuel ngabobokeun Saul ti suku Bunyamin jadi raja kahiji
Tapi, sabada Saul ngalanggar paréntah Gusti, Samuel diutus pikeun ngabobokeun Daud ti suku Yahuda pikeun jadi panggantina
Di Yérusalém, Témbok Ratapan mangrupakeun sésa-sésa témbok nu ngawengkeun Haikal ka-2 sarta mangrupa tempat nu paling suci pikeun umat Yahudi
Sanggeus ngawasaan tahta, Raja Daud boga niat ngawangun tempat ibadah permanén, sarta Gusti jangji yén putrana, Salomo, bakal diidinan pikeun ngawangun tempat ibadah éta
Gusti oge jangji ka Daud yén katurunanna bakal neruskeun pikeun nyepeng tahta
Numutkeun tradisi Rabani, panjelasan ngeunaan hukum Yahudi atawa Taurat Lisan asalna diwariskeun sacara lisan ti Gusti ka Musa di Gunung Sinai
Tapi, kusabab nambahanana panganiayaan ka umat Yahudi, Rabbi Yehudah HaNasi tuluy nulis hukum-hukum éta dina bentuk Misnah kira-kira taun 200 M. Talmud diwangun ku Misnah jeung Gemara, anu mangrupa koméntar Rabani nu dikumpulkeun salila tilu abad ti pusat-pusat élmu di Palestina jeung Babel
Ku cara kieu, kabentuk dua versi Talmud: Talmud Yerusalem, anu disusun dina abad ka-4 di Palestina, sarta Talmud Babel, anu disusun ku Rabina I, Rabina II, jeung Rab Asyi kira-kira taun 500 M. Para ahli téks nyebut yén Taurat disusun tina ayat-ayat anu meureun henteu konsisten, anu némbongkeun riwayat-riwayat anu béda-béda
Sababaraha ahli, saperti Profesor Martin Rose jeung John Bright, boga pamadegan yén dina jaman Haikal munggaran, bangsa Israil yakin yén unggal bangsa miboga dewa masing-masing, tapi Gusti maranehna nu paling kuat
Kapercayaan anu leuwih murni kana monoteisme meureun mimiti ngembang nalika maranehna hirup di pangasingan di Babel, minangka réspon kana ajaran dualistik agama Majusi
Dina jaman kakawasaan Yunani, kapercayaan kana Gusti minangka hiji-hijina mimiti nguat, sarta bangsa Yahudi ngawangun identitas agama anu leuwih écés
John Day nambahan yén konsép Gusti dina Alkitab bisa jadi asalna ti agama Kanaan baheula anu ngakuan dewa-dewi kalayan tingkatan kakawasaan, sarupa jeung pantéon Yunani
Sunni atawa Suni nyaéta cabang panggedéna dina Islam, dianut ku kurang leuwih 85–90% populasi Muslim
Ngaran "Sunni" asalna tina kecap "Sunnah," nu nuduhkeun kana ajaran jeung conto Nabi Muhammad
Bédana utama antara Sunni jeung Syiah aya dina pandangan ngeunaan saha nu jadi panerus Nabi Muhammad, anu nyababkeun bédana dina akidah jeung fikih
Numutkeun tradisi Sunni, Nabi Muhammad henteu sacara husus nunjuk panerus, ku kituna tokoh-tokoh anu milu dina kajadian Saqifah milih Abu Bakar jadi khalifah kahiji
Ieu béda jeung pandangan Syiah, nu yakin yén Nabi Muhammad nunjuk Ali bin Abi Thalib minangka panerusna
Nu nganut cabang Islam ieu biasana nyebut dirina "ahli sunah" atawa langkung lengkep "ahlussunnah wal-jama'ah" (hartina "jalma-jalma anu nuturkeun Sunnah sarta aya dina golongan Jamaah")
Nu nganut Sunni kawanoh salaku "Sunni," jeung sering disebut minangka Islam Ortodoks, sanajan istilah ieu sering dipaliré ku seueur ulama jeung ahli agama
Dina fikih Sunni, sumber utama nyaéta Al-Qur'an, hadis (utamana anu aya dina Kutubussittah), jeung ijma’
Syariah diturunkeun kalawan mertimbangkeun sumber-sumber ieu, ditambahan ku ijtihad maké qiyas, istislah, jeung istihsan anu dimekarkeun ku para imam mazhab
Dina akidah, Sunni nganut kana rukun iman jeung kabagi jadi dua golongan utama, nyaéta Asy'ariyah jeung Maturidiyah anu ngagunakeun pendekatan ilmu kalam, sarta Atsariyah anu nganut pendekatan tekstual
Salah sahiji kasalahan anu ilahar nyaéta nganggep yén Islam Sunni ngagambarkeun Islam normatif anu muncul sanggeus pupusna Muhammad, sarta yén Sufisme jeung Syiah mangrupakeun cabang tina Islam Sunni
Persepsi ieu sabagian ageung disababkeun ku kagantunganna kana sumber-sumber anu pisan ideologis anu dianggap minangka karya sajarah anu sah, sarta sabab mayoritas umat Islam nyaéta Sunni
Boh Sunni boh Syiah mangrupikeun hasil tina persaingan ideologi anu lumangsung salami ratusan taun
Dua golongan ieu silih mangpaatkeun pikeun nguatkeun identitas jeung ajaran masing-masing
Opat khalifah munggaran anu diakui ku Sunni dikenal minangka Khulafaurrasyidin
Khalifah munggaran nyaéta Abu Bakar, diteruskeun ku Umar, Utsman, jeung Ali
Sunni ngaku para panguasa saatosna salaku khalifah, tapi henteu nambihan saha waé kana daptar Rasyidin sanggeus pupusna Ali, dugi ka kekhalifahan sacara konstitusional dihapus di Turki dina 3 Maret 1924
Transisi kakhalifahan jadi dinasti monarki
Awal transisi ti kekhalifahan ka monarki dinasti geus katingali, saperti nu dikhawatirkeun ku khalifah kadua, Umar, saprak jaman khalifah katilu, Utsman
Utsman ngangkat loba kadinya ti klan Bani Umayyah, saperti Marwan bin al-Hakam jeung Walid bin Uqbah, ka jabatanna nu penting di pamarentahan
Tindakan ieu jadi sabab utama timbulna kekacauan nu ngabalukarkeun maotna jeung konflik di jaman Ali, ogé pemberontakan nu dipingpin ku Muawiyah bin Abu Sufyan, salah sahiji kadinya Utsman
Kaayaan ieu ngarah ka kabentukna pamarentahan dinasti nu kuat ti Bani Umayyah, utamana sanggeus Husain, putra bungsu Ali ti Fatimah az-Zahra, maot dina Pertempuran Karbala
Kebangkitan Bani Umayyah, nu mangrupa suku elit Makkah nu saméméhna nolak Muhammad di handapeun pimpinanna Abu Sufyan, bapa Muawiyah, kajadian sanggeus penaklukan Makkah ku Muhammad
Masyarakat nu awalna egaliter, hasil ti revolusi Muhammad, robah jadi masyarakat nu terstratifikasi antara nu beunghar jeung nu miskin akibat nepotisme
Saperti nu diungkapkeun ku El-Hibri, ieu katingali dina "pamakean pendapatan zakat pikeun ngadukung kapentingan kulawarga, nu dibenarkeun ku Utsman salaku ash-shilah."
Salila masa pamarentahanna nu relatif singget, Ali usaha ngabalikeun sistem egaliter jeung supremasi hukum nu diarepkeun dina ajaran Muhammad
Tapi, anjeunna terus nyanghareupan perlawanan, kaasup dina perang Jamal ngalawan Aisyah, Thalhah, jeung Zubair; perang Shiffin ngalawan Muawiyah; nepi ka ahirna Ali dibunuh ku kelompok Khawarij
Sanggeus maotna, para pengikutna langsung milih Hasan bin Ali, putra sulung Ali ti Fatimah, jadi penggantina
Hasan terus nandatanganan perjanjian jeung Muawiyah, nyerahkeun kakawasaan kalayan syarat yén salah sahiji ti maranéhanana nu lami hirup bakal jadi khalifah, jeung khalifah ieu moal nunjuk penerus, tapi bakal nyerahkeun pemilihan khalifah ka publik
Nanging, Hasan ahirna diracun jeung Muawiyah nikmati kakawasaan nu henteu tertandingi
Ngahindarkeun perjanjianna jeung Hasan, Muawiyah mencalonkeun putrana, Yazid, jadi penggantina
Sanggeus maotna Muawiyah, Yazid nyuhunkeun Husain, adi Hasan, putra Ali jeung cucu Muhammad, pikeun masrahkeun kesetiaan, tapi Husain nolak
Kafilah Husain dikepung ku tentara Yazid di Karbala, sarta anjeunna dibunuh bareng 72 pengikutna dina pertempuran nu lumangsung salami sapoe, sanggeus Yazid ngukuhkeun dirina jadi panguasa
Sanajan muncul pemberontakan publik nu kuat sanggeus maotna Husain ngalawan dinastina, Bani Umayyah bisa neken sagala perlawanan jeung terus pamarentah dunya Muslim nepi ka ahirna digulingkeun ku Bani Abbas
Kakhalifahan jeung monarki Bani Abbas
Kakawasaan jeung "kekhalifahan" Bani Umayyah réngsé di leungeun Bani Abbas, nu mangrupa cabang ti Bani Hasyim, suku Muhammad
Ieu ngan saukur mawa ka monarki dinasti anyar nu disebut salaku kekhalifahan ti taun 750 M. Periode ieu mangrupakeun masa formatif pikeun Islam Sunni, ditandaan ku lahirna opat mazhab ti para fukaha: Abu Hanifah, Malik bin Anas, Muhammad bin Idris asy-Syafi'i, jeung Ahmad bin Hanbal, ogé Jafar ash-Shadiq nu ngajelaskeun doktrin imamah, dasar pamikiran agama Syiah
Teu aya rumusan nu jelas pikeun nangtukeun suksesi kekhalifahan Abbasiyah
Sababaraha putra atawa kerabat séjén diusulkeun salaku calon pamimpin anyar, masing-masing didukung ku kelompok pendukungna
Kajadian uji kelayakan, sarta pihak nu pangkuatna meunang jeung ngarepkeun dukungan ti khalifah nu maranéhna dukung sanggeus diangkat
Kekhalifahan dinasti ieu réngsé kalawan maotna Khalifah al-Ma'mun dina taun 833 M, nu nandakeun awal periode dominasi Turki
Sanggeus Perang Dunia I, Kesultanan Utsmaniyah, nu mangrupa kekhalifahan Sunni panggedena salila genep abad, runtuh, nandakeun réngséna kekhalifahan
Kajadian ieu ngabalukarkeun protes ti komunitas Sunni di sababaraha tempat, kaasup Gerakan Khilafat di India, nu engkéna meunang kamerdikaan ti Inggris sarta dibagi jadi Pakistan nu didominasi Sunni jeung India nu sekuler
Pakistan, nagara Sunni pangpadetna, engkéna dipisah jadi Pakistan jeung Bangladesh
Runtuhna kekhalifahan ieu ogé nyababkeun lahirna Arab Saudi, hiji monarki absolut dumasar dinasti nu terus merjuangkeun doktrin reformis Muhammad bin Abdul-Wahhab
Di sisi séjén, gerakan Wahhabi, Salafiyah, Islamisme, jeung Jihadisme nu ngadukung ajaran Ibnu Taimiyyah (1263–1328 M/661–728 H), hiji ulama Hambali, ogé mekar
Perang Dingin nyababkeun radikalisasi pengungsi Afganistan di Pakistan nu berjuang ngalawan komunisme nu disokong ku Uni Soviet di Afganistan, nu ngarah ka lahirna gerakan Taliban
Sanggeus rubuhna rezim komunis di Afganistan jeung perang sipil, Taliban ngarebut kakawasaan ti faksi Mujahidin di Afganistan jeung ngabentuk pamarentahan di handapeun pimpinanna Mohammed Omar, nu disebut salaku Amirul-Mukminin, gelar anu dihormat pikeun hiji khalifah
Taliban diakui ku Pakistan jeung Arab Saudi nepi ka kajadian Serangan 11 September 2001, nu direncanakeun ku Usamah bin Ladin—salah sahiji warga nagara Saudi nu meunang suaka ti Taliban—nu nyulut reaksi global ngalawan terorisme, kaasup perlawanan ngalawan Taliban
Dina abad ka-20, muncul loba kabencian di kalangan komunitas Sunni akibat leungitna dominasi di sababaraha wewengkon nu saméméhna dikuasai Sunni saperti Syam, Mesopotamia, Balkan, Kaukasus Utara, jeung anak benua India
Upaya panganyarna ku kelompok radikal jihadisme salafi pikeun ngadegna deui kekhalifahan Sunni katingali dina munculna kelompok militan ISIS, kalawan pimpinanna Abu Bakar al-Baghdadi nu dikenal di kalangan pengikutna minangka khalifah jeung Amirulmukminin, "Pamingpin Kaum Beriman."
Jihadisme jadi salah sahiji kelompok anu terus ditentang di jero umat Islam di sakuliah dunya, kabuktian ku ayana ampir 2% populasi Muslim di London nu protes ngalawan ISIS
Nuturkeun pendekatan nu leuwih puritan ti Ibnu Katsir, Muhammad Rasyid Ridha, jeung séjénna, loba tafsir kontemporer ngaleungitkeun pentingna carita Israiliyat, nu bersumber ti Alkitab jeung tradisi Yahudi jeung Nasrani
Satengah ti tafsir Arab nolak maké carita Israiliyat sacara umum, sedengkeun tafsir Turki sabagian ngabolehkang rujukan ka carita Israiliyat
Nanging, loba mufassir non-Arab nganggap Israiliyat henteu berguna atawa teu bisa diterapkeun
Rujukan langsung ka konflik Israel-Palestina teu kungsi kapanggih
Masih can jelas naha penolakan ka Israiliyat didasarkeun ku motif politik atawa ngan saukur pamik
Syaibah bin Hāsyim, anu langkung dikenal ku ngaran Abdul Muthalib, nyaéta pamingpin kaopat ti "konfederasi" suku Quraisy
Anjeunna gumelar taun 497 sareng pupus taun 579, anjeuna tayasanés éyangna kuanjeun Nabi Muhammad
Bapana nyaéta Hasyim bin Abdu Manaf, anu tayasanés sékésélér Bani Hasyim anu dipihormat, salah sahiji marga kaum Quraisy di Mekkah
Aranjeunna ngaku salaku rundayan ti Ismā'īl sareng Ibrahim
Ibuna nyaéta Salma binti Amr ti Bani Najjar, klan kaum Khazraj di Yatsrib (anu engké disebat Madinah)
Hasyim tilar dunya nalika dagang di Syam (ayeuna Suriah), sateuacan Abdul Muthalib lahir
Wasta anu aslina nyaéta "Syaibah," anu hartosna 'anu kuna' atanapi 'anu rambutna bodas,' anu ngarujuk kana garis bodas anu aya di antawis rambut anu hideung meles
Sakapeung ogé disebut Syaibah al-Ḥamd, anu hartosna 'Panghulu garis bodas anu terpuji
Saatos ramana ngantunkeun, anjeunna ageung di Yatsrib sareng ibuna sareng kulawargana dugi ka yuswa kira-kira dalapan taun, nalika pamanna, Muthalib bin Abdu Manaf, sumping pikeun ngadeuheusan sareng mundut ka ibuna, Salmah, sangkan mercantenkeun ka anjeunna dina pangurusanna
Salmah kawitna henteu hoyong ngantep putrana angkat, sareng Syaibah ogé nolak angkat tanpa idin indungna
Nanging, Muthalib ngajelaskeun yén kasempetan di Yatsrib henteu tiasa dibandingkeun sareng di Mekah
Salmah katarik ku penjelasanna, janten anjeunna satuju pikeun ngaleupaskeun Syaibah
Nalika mimiti sumping di Mekkah, jalma-jalma nganggap budak anu teu dikenal éta mangrupikeun palayan Muthalib, sareng mimitian nyebutna Abdul Muthalib, anu hartosna 'palayan Muthalib
Suku Quraisy nyaéta suku bangsa Arab anu asalna ti katurunan Ibrahim, anu cicing di kota Mekah jeung daérah sabudeureunana
Klan-klan anu cicing di pusat kota disebut "Quraisy Lembah" atawa "Quraisy al-Batha", sedengkeun anu cicing di daérah sabudeureun kota disebut "Quraisy Pasisian" atawa "Quraisy az-Zawahir"
Diaranan Quraisy asalna tina ngaran Fihr bin Malik, anu mangrupa luluhur Nabi Muhammad, nabi jeung rasul utama dina agama Islam
Fihr tuluy nurunkeun nepi ka Qushay bin Kilab
Aya sababaraha pendapat ngeunaan étimologi Quraisy
Salah sahiji téori nyebutkeun yén Quraisy mangrupakeun bentuk diminutif tina kecap "qirsh" (hiu)
Ahli silsilah abad ka-9, Hisyam bin al-Kalbi, nétélakeun yén ngaran Quraisy lain ngaran ti pendiri suku; sabalikna, ngaran ieu asalna ti kecap "taqarrusy", anu dina basa Arab hartina "ngumpul bareng" atawa "perkumpulan."
Suku Quraisy meunang ngaran nalika Qusayy bin Kilab, katurunan generasi ka-genep ti Fihr bin Malik, ngumpulkeun kulawarga mawa alih kontrol Ka'bah
Saméméhna, katurunan Fihr hirup dina kelompok nomaden anu sumebar di antara kulawarga Kinanahna
Nisbah atawa ngaran kulawarga suku Quraisy nyaéta Quraisyii, sanajan dina abad-abad awal umat Islam, kalolobaan suku Quraisy leuwih dikenal ku ngaran marga masing-masing tibatan ngaran suku
Nanging, sanggeus abad ka-13, jalma-jalma anu ngaku keturunan Quraisy mimiti maké ngaran kulawarga Quraisyii
Luluhur suku Quraisy nyaéta Fihr bin Malik
Silsilah lengkepna, numutkeun sumber-sumber tradisional Arab, nyaéta: Fihr bin Malik bin al-Naḍr bin Kināna bin Khuzayma bin Mudrika bin Ilyās bin Muḍar bin Nizār bin Ma'add bin ʿAdnān
Ku sabab kitu, Fihr asalna ti suku Kinanah, jeung katurunanna bisa ditéang nepi ka Adnan, anu mangrupakeun luluhur semi-legendaris "Arab kalér."
Numutkeun sumber-sumber tradisional, Fihr mingpin para pejuang Kinanah jeung Khuza'ah dina ngabéla Ka'bah, anu dina waktu éta jadi tempat nyalindung utama pikeun kaum pagan di Mekah, ngalawan suku-suku ti Yaman
Nanging, tempat panyalindungan éta jeung hak-hak istiméwa anu patali jeung tetep aya di tangan suku Khuza'ah ti Yaman
Suku Quraisy meunang ngaran nalika Qusayy bin Kilab, keturunan genep ti Fihr bin Malik, ngumpulkeun kulawarga jeung mawa alih kontrol Ka'bah
Saméméh ieu, katurunan Fihr hirup dina kelompok-kelompok nomaden anu sumebar di antara suku Kinanahna
Sakabéh sumber Muslim abad pertengahan hiji sora yén Qusayy hasil nyatujuan katurunan Fihr jeung ngajadikeun suku Quraisy salaku kakuatan dominan di Mekah
Saenggeus naklukeun Mekah, Qusayy méré tempat cicing ka klan-klan Quraisy séjén
Maranéhna anu cicing di sabudeureun Ka'bah dikenal salaku "Quraisy al-Biṭhāḥ", sedengkeun klan-klan anu cicing di pasisian tempat suci disebut "Quraisy al-Ẓawāhīr"
Numutkeun sejarawan Ibnu Ishaq, putra bungsu Qusayy, Abdul Manaf, nyorot dina mangsa hirup bapana jeung dipilih pikeun jadi panggantina minangka anu ngajagaan Ka'bah
Manéhna ogé méré tanggung jawab séjén nu patali jeung Ka'bah ka putrana anu lain, Abdul-'Uzza jeung Abdul-Dar, bari mastikeun yén sakabéh kaputusan Quraisy kudu dijieun di harepeun putra cikalna, Abdul-Dar
Abdul-Dar ogé ditunjuk salaku anu nyekel hak-hak istiméwa, saperti penjaga panji-panji perang Quraisy jeung pengawas cai jeung perbekalan pikeun para peziarah anu nganjang ka Ka'bah
Numutkeun sejarawan F. E. Peters, catetan Ibnu Ishaq némbongkeun yén dina jaman Qusayy sareng keturunanna, Mekah acan janten pusat perdagangan; ekonomi kota éta langkung gumantung kana ziarah ka Ka'bah, sareng kantor-kantor pamaréntahan anu ditunjuk ku Qusayy ngan ukur patali jeung operasi militer sareng kontrol kana tempat suci
Dina jaman éta, suku Quraisy sanés pedagang; sabalikna, aranjeunna dipercayakan pikeun ngalaksanakeun palayanan agami anu nyababkeun kauntungan anu signifikan
Aranjeunna ogé meunang kauntungan ti pajak anu dikumpulkeun ti para peziarah anu asup
Sanajan Qusayy katingalina salaku jalma anu kuat di Quraisy, anjeunna henteu sacara resmi janten raja suku, tapi salah sahiji ti seueur syekh anu kasohor
Numutkeun sejarawan Gerald R. Hawting, upami sumber-sumber tradisional dipercaya, anak-anak Qusayy "pasti hirup dina paruh kadua abad ka-5."
Nanging, sejarawan W. Montgomery Watt ngaku yén Qusayy sorangan kemungkinan ageung maot dina paruh kadua abad ka-6
Masalah suksesi antara penerus alami Qusayy, nyaéta Abdul-Dar, sareng penerus pilihanana, Abdul Manaf, nyababkeun perpecahan Quraisy jadi dua faksi; Aranjeunna anu ngadukung klan Abdul-Dar, kaasup klan Bani Sahm, Bani Adi, Bani Makhzum, sareng Bani Jumah, dikenal minangka al-Aḥlāf (para Konfederasi), sedengkeun anu ngadukung klan Abdul Manaf, kaasup Bani Taym, Bani Asad, Bani Zuhra, sareng Bani al-Harits ibn Fihr, dikenal salaku al-Muṭayyabūn (anu hartosna 'jalma-jalma
dikenal salaku al-Muṭayyabūn (anu hartosna 'jalma-jalma anu wangi')
Islam Syiah atawa Syiah (bahasa Arab: شِيعَة, translit
"syīʿah", anu asalna ti kecap "Syīʿatu ʿAlī", "pengikut Ali") mangrupakeun cabang Islam anu panggedéna kadua
Kaum Syiah yakin yén Nabi Muhammad ngangkat Ali bin Abi Thalib salaku panggantina jeung Imam (pamingpin spiritual jeung politik) sababaraha kali salila hirupna, utamina di Ghadir Khum
Nanging, suksesi Muhammad salaku pamingpin umat Islam kaganggu ku sabagian sahabat Nabi di Saqifah, anu milih Abu Bakar
Pandangan ieu béda jeung pandangan Sunni, anu percayana yén Muhammad henteu nunjuk pangganti saméméh maot, sareng yén Abu Bakar, anu diangkat salaku khalifah ku sakelompok sahabat Nabi di Saqifah, dianggap minangka khalifah kahiji saatos Muhammad
Kaum Syiah percaya yén Ali sareng sababaraha putra Muhammad, anu disebut Ahlul Bait, kedah janten penerus Muhammad salaku pamingpin spiritual sareng politik Islam
Aranjeunna yakin yén ngan ukur Gusti anu berhak nunjuk hiji jalma salaku Imam pikeun ngajaga Islam, ngajar Syariah, sareng mingpin Ummah Islam
Ayeuna, Islam Syiah dibagi jadi dua kelompok utama: Dua Belas Imam sareng Ismailiyah, dimana Dua Belas Syiah mangrupikeun kelompok panggedéna sareng paling berpengaruh
Islam Syiah mangrupakeun cabang Islam panggedéna kadua, anu ngawengku sakitar 10 dugi ka 15 persén ti sadaya Muslim
Syiah Dua Belas Imam mangrupikeun cabang panggedéna tina Islam Syiah, anu ngawengku sakitar 85 persén ti sadaya Muslim Syiah
Ayeuna, seueur usaha parantos dilakukeun ku ulama Syiah sareng Sunni pikeun nyatujuan aliran sareng cabang Islam, sapertos Fatwa Syeikh Syaltut ngeunaan Syiah
Syiah atanapi Syi'ah (bahasa Arab: شِيعَة; /ˈʃiːə/) sacara harfiah hartosna nuturkeun jalma atanapi kelompok séjén
Istilah ieu parantos dianggo sababaraha kali dina Al-Qur'an
Contona, dina ayat 15 Surah Al-Qasas, salah sahiji pengikut Musa disebut salaku Syiah Musa, sareng di tempat sanés, Ibrahim disebut salaku Syiah Nuh
Dina sajarah Islam, istilah Syiah, dina arti aslina, dianggo pikeun pengikut jalma anu béda, sapertos "Syiah Ali bin Abi Thalib" atanapi "Syiah Muawiyah bin Abi Sufyan."
Nanging, sapanjang waktos, istilah ieu janten sacara khusus ngarujuk ka pengikut Ali anu percaya kana Imamahna
"Syiah" mangrupikeun bentuk pondok tina kalimat historis "Syicodice_1 Ali" (شيعة علي), anu hartosna "pengikut Ali."
Istilah ieu patali sareng turunna Q.S
Al-Bayyinah ayat "khair al-bariyyah," di mana Nabi Muhammad nyarios, "Wahai Ali, anjeun sareng pengikut anjeun mangrupikeun jalma anu untung - ya 'Ali anta wa syi'atuka hum al-faizun."
Ayeuna, istilah ieu ngarujuk ka kaum Muslim anu percaya yén pamingpin umat saatos Muhammad kedah dipiboga ku Ali sareng para penerusna
Nawbakhti nyatakeun yén istilah Syiah ngarujuk ka sakelompok Muslim anu nganggap Ali salaku Imam sareng Khalifah dina jaman Muhammad sareng saatosna
Sedengkeun, Al-Shahrastani negeskeun yén istilah Syiah ngarujuk ka aranjeunna anu percaya yén Ali ditunjuk salaku Pewaris, Imam, sareng Khalifah ku Muhammad
Évolusi manusa nyaéta prosés parobahan dina sajarah primata anu tungtungna nyababkeun bijilna Homo sapiéns salaku spésiés mandiri tina kulawarga hominid, anu ngagambarkeun monyét gedé
Prosés ieu ngalibatkeun perkembangan lalaunan tina sipat-sipat kawas jalan dina dua suku jeung kamampuhan ngagunakeun basa, sarta aya perkawinan silang jeung hominin lianna
Ieu nunjukkeun yén évolusi manusa teu linier, tapi kawas jaringan anu silih nyambung
Studi évolusi manusa ngalibatkeun rupa-rupa widang élmu, di antarana antropológi fisik, antropológi évolusi, primatologi, arkéologi, paléontologi, neurobiologi, étologi, linguistik, psikologi évolusi, émbriologi, jeung génétika
Primata mimitina misah ti mamalia séjén kira-kira 85 juta taun ka tukang, dina jaman Kapur Akhir
Primata terus ngabentuk garis keturunan anu ngarah ka superfamili kera, anu ngandung kulawarga hominid jeung ungka; anu terus misah kira-kira 15–20 juta taun ka tukang
Hominid Asia (kaasup urang utan) misah ti hominid Afrika kira-kira 14 juta taun ka tukang
Tina hominid Afrika, Hominin (kaasup sub-suku Australopithecine jeung Pan) misah ti suku Gorillini (gorila) antara 8–9 juta taun ka tukang
Australopithecine (kaasup karuhun manusa anu geus punah jeung leumpang dina dua suku) misah ti genus Pan (simpanse jeung bonobo) kira-kira 4–7 juta taun ka tukang
Tina évolusi Australopithecine ieu lahir genus Homo, dimimitian ku H. habilis leuwih ti 2 juta taun ka tukang, anu tungtungna ngawangun manusa modern sakitar 300.000 taun ka tukang
Évolusi awal primata
Sajarah évolusi primata tiasa dilacak nepi ka 65 juta taun ka tukang
Salah sahiji spésiés mamalia purba anu mirip primata nyaéta Plesiadapis asal ti Amérika Kalér; spésiés séjén, Archicebus, kapendak di Cina
Primata awal anu sarupa sebaran dina Eurasia jeung Afrika dina jaman Paleosen jeung Eosen nalika iklim tropis ngadominasi
David R. Begun ngusulkeun yén primata kuno mekar di Eurasia, sarta garis keturunan anu ngarah ka kera jeung manusa Afrika, kaasup Dryopithecus, migrasi ka Afrika ti Éropa atawa Asia Kulon
Fosil primata tropis anu kapendak dina lapisan Eosen Atas jeung Oligosen panghandapna di Faiyum, deukeut Kairo, nunjukkeun ayana spésiés karuhun tina sadaya primata modern, kaasup lemur di Madagaskar, kukang di Asia Tenggara, galago di Afrika, jeung antropoid (Platyrrhines atawa monyét Dunya Anyar, Catarrhines atawa monyét Dunya Heubeul, jeung kera gedé, kaasup manusa)
Catarrhini pangheubeulna anu dipikawanoh nyaéta Kamoyapithecus ti 24 juta taun ka tukang di Kenya, anu dipikiran aya hubunganana jeung spésiés Aegyptopithecus, Propliopithecus, jeung Parapithecus ti sakitar 35 juta taun ka tukang
Dina taun 2010, Saadanius diidentifikasi salaku dulur deukeut karuhun catarrhines modern, anu ngabantu ngeusian sela dina catetan fosil kira-kira 11 juta taun
Dina Miosen Awal, kira-kira 22 juta taun ka tukang, rupa-rupa jinis catarrhini primitif di Afrika Wétan nunjukkeun adaptasi hirup dina tangkal
Kaanékaragaman fosil sakitar 20 juta taun ka tukang kaasup Victoriapithecus, monyét Dunya Heubeul pangkolotna anu dipikawanoh, jeung sababaraha jinis anu aya dina garis keturunan kera leuwih ti 13 juta taun ka tukang, saperti Proconsul, Rangwapithecus, jeung anu sanésna
Fosil hominoid séjén ti Miosen Tengah kapendak di tempat-tempat anu jauh kawas Otavipithecus di Namibia, Pierolapithecus jeung Dryopithecus di Éropa Kulon, nunjukkeun ayana diversifikasi kera anu lega di Afrika jeung cekungan Mediterania dina jaman éta
Hominoid Miosen panganyarna, Oreopithecus, kapendak di Italia ti sakitar 9 juta taun ka tukang
Bukti molekular nunjukkeun yén garis keturunan owa (famili Hylobatidae) misah ti garis keturunan kera gedé kira-kira 18–12 juta taun ka tukang, sarta urang utan (subfamili Ponginae) misah ti kera gedé séjénna kira-kira 12 juta taun ka tukang
Fosil proto-urang utan bisa jadi diwakilan ku Sivapithecus ti India jeung Griphopithecus ti Turki
Subfamili Homininae (hominid Afrika) misah ti Ponginae (urang utan) kira-kira 14 juta taun ka tukang
Hominin (kaasup manusa) misah ti garis keturunan gorila sakitar 8–9 juta taun ka tukang; Australopithecine, karuhun manusa anu geus punah jeung leumpang dina dua suku, misah ti genus Pan kira-kira 4–7 juta taun ka tukang
Tina évolusi Australopithecine, muncul genus Homo jeung spésiés H. habilis leuwih ti 2 juta taun ka tukang, sarta manusa modern sacara anatomi muncul sakitar 300.000 taun ka tukang
Genus "Australopithecus" mimiti mekar di Afrika Wétan kira-kira 4 juta taun ka tukang sateuacan sumebar ka sakuliah Afrika sarta ahirna punah sakitar 2 juta taun ka tukang
Dina jaman éta, rupa-rupa spésiés "Australopithecus" mucunghul, kaasup "Australopithecus anamensis", "Au
sediba", sarta "Au
Di kalangan akademisi, aya perdebatan naha sababaraha spésiés hominid Afrika harita, kawas "Au
robustus" jeung "Au
boisei", kaasup kana genus anu sarua
Upami aranjeunna kaasup dina genus anu sami, maka aranjeunna dianggap salaku "Australopithecus" tipe robust, sedengkeun spésiés séjénna dianggap tipe gracile
Tapi, lamun spésiés-spésiés ieu misah jadi genus sorangan, maranéhna bisa dipanggihan dina genus "Paranthropus"
Dina waktos ieu dipikawanoh tilu genus hominid jeung jangkungna waktu anu diperkirakeun: Spésiés anyar anu diusulkeun, "Australopithecus deyiremeda", diperkirakeun hirup dina jaman anu sami jeung "Au
Masih diperdebatkeun naha "Au
deyiremeda" mangrupikeun spésiés anyar atawa ngan ukur varian tina "Au
"Australopithecus prometheus", anu katelah salaku "Si Kaki Leutik," kakara diperkirakeun asalna ti sakitar 3,67 juta taun ka tukang ngaliwatan téknik pananggalan anyar, anu hartosna hirup dina waktu anu sami jeung "afarensis"
Spésimén "Si Kaki Leutik" nunjukkeun dampal suku anu bisa ditekuk misah ti dampal suku séjén, anu nunjukkeun adaptasi keur naek tangkal
Ku ayana prédator peuting di daérah éta, diduga yén anjeunna nyieun saung di tangkal peuting, sarupa jeung tingkah polah simpanse jeung gorila
Psikologi évolusionér mangrupa cabang anyar dina psikologi anu museurkeun kana ngulik kamungkinan pangaruh tina faktor génétik kana rupa-rupa aspék paripolah manusa
Cabang ieu nyatakeun yén manusa, sarua jeung mahluk hirup séjén di bumi ieu, geus ngalangkungan prosés évolusi biologi salila sajarah ayana
Ngaliwatan évolusi ieu, manusa ngamekarkeun rupa-rupa mékanisme psikologis anu mucunghul pikeun ngarojong kasalametan hirupna jeung ayana
Dina panalungtikan téoritis anu nyobaan ngaduga paripolah, psikologi évolusionér geus ngahasilkeun panemuan ngeunaan rupa-rupa topik, kawas pola pernikahan, persepsi kaéndahan, jeung kapinteran
Akar sajarah psikologi évolusionér asalna ti téori seleksi alam anu dikedalkeun ku Charles Darwin
Pastur atawa diéjah pastor nyaéta sesebutan keur pamingpin agama dina lingkung Garéja Katolik
Di Indonésia mah, ieu sesebutan téh osokna dipaké pikeun imam dina lingkung Garéja Katolik Roma, ari di nagara-nagara nu maké basa Inggris, osok dipaké dina lingkung Garéja Protéstan
Kecap "pastur" ieu mimitina tina basa Latén "pastōr" nu hartina ingueun
Tauhid rububiyah nyaeta kayakinan dina ajaran Islam ngeunaan tauhid kana sagala kahayang jeung lampah Allah kana sagala urusan di jagat raya
Dalil utama anu nyaritakeun ngeunaan tauhid rububiyah nyaeta Surah Al-Fatihah
Tauhid rububiyah diulik dina élmu kalam jeung akidah Islam
Ajaran Islam nganggap yén tauhid rububiyah mangrupa fitrah pikeun manusa
Jalma Muslim dina tauhid rububiyah iman yén Allah téh nu nyiptakeun sakumna mahluk sarta nu ngatur jagat raya
Ku ayana tauhid rububiyah, hukum-hukum manusa dibatalkeun kadaulatanna dina ajaran Islam
Tauhid rububiyah dina dasarna dihartikeun minangka ngahijikeun Allah minangka anu miboga kakawasaan mutlak dina jagat raya
Hak pikeun nyiptakeun, ngarancang, ngatur, sareng ngajaga jagat raya ngan ukur kagungan Allah wungkul
Dalil-dalil ngeunaan tauhid rububiyah sering kapanggih dina Al-Qur'an
Surah Al-Fatihah ayat 1–4
Tauhid rububiyah dumasar kana Surah Al-Fatihah ayat 1–4 anu dimimitian ku basmalah
Dina lafalna disebutkeun yén Allah téh Maha Welas tur Maha Asih
Paribasa ieu nétélakeun yén asih Allah geus dipasihkeun ka sakabéh manusa
Allah minangka Maha Welas méré asih-Na ka boh jalma mu'min boh jalma kafir
Wujudna nyaéta nyiptakeun manusa dibarengan ku kacukupan sagala kabutuhanna dina kahirupan
Sedengkeun, sifat Allah salaku Maha Asih ngan ukur dipasihkeun ka jalma anu iman ka Anjeunna
Penegasan deui ngeunaan tauhid rububiyah ditegeskeun dina ayat ka-2 Surah Al-Fatihah anu nyebutkeun yén Allah téh Gusti pikeun sakumna alam
Salajengna, dina ayat ka-3, ditegeskeun deui ngeunaan asih tur welasna Allah ka sakumna mahluk-Na
Teras dina ayat ka-4 dibahas ngeunaan Allah salaku anu ngawasaan poe balesan
Kakawasaan Allah kana poe balesan ieu mangrupa salah sahiji gambaran tina tauhid rububiyah
Surah Az-Zumar ayat 62
Surah Az-Zumar ayat 62 nyebutkeun yén Allah téh nu nyiptakeun sarta ngurus sagala rupa
Ayat ieu ngajelaskeun yén ngan Allah anu boga kakawasaan mutlak kana mahluk, boh anu hirup boh anu maot
Tauhid rububiyah nyaéta salah sahiji wangun tauhid
Kedudukan tauhid rububiyah nyaéta pangertian ngésakeun Allah dina widang syariat Islam
Tauhid rububiyah dibateskeun kana sagala hal anu ngabahas ngeunaan sifat-sifat Allah anu miboga dominasi atawa pangaruh
Sifat-sifat ieu antara séjén sifat nyiptakeun, méré rizki, ngatur alam, kamampuh ngahirupkeun jeung maotkeun, jeung kamampuh méré petunjuk
Kayakinan anu kaasup dina tauhid rububiyah patali jeung kahijianna Allah dina sagala lampah-Na
Dina hal ieu, Allah diyakini minangka hiji-hijina panyipta jeung pemberi rizki ka sakumna mahluk ciptaan-Na, sarta salaku nu ngatur jeung ngawasaan alam sarta sagala urusan di jerona
Tauhid rububiyah kaasup salah sahiji objek pembahasan dina élmu kalam
Pembahasanna patali jeung pangertian-pangertian dasar dina akidah Islam ngeunaan Allah
Al-Qur'an minangka salah sahiji wangun fitrah pikeun manusa
Salah sahiji penjelasanna aya dina Surah Az-Zukhruf ayat 87
Dina ayat ieu disebutkeun yén sabenerna sakumna manusa ngaku yén Allah téh panyipta maranéhna
Ku kituna, sakumna manusa geus ngaku tauhid rububiyah
Pangakuan yén Allah téh hiji-hijina panyipta ogé jadi fitrah pikeun jalma kafir
Pernyataan ieu dijelaskeun dina wangun patanyaan dina Surah Az-Zumar ayat 38
Ayat ieu nyebutkeun yén jalma-jalma kafir tetep nyembah ka salian Allah sanajan geus nyaho yén panyipta langit jeung Bumi téh ngan Allah wungkul
Pengakuan atas tauhid rububiyah bersifat terbatas pada -individu manusia
Tiap manusia dapat mengakui tauhid rububiyah dengan menyatakan bahwa keberadaan Allah benar-benar ada
Namun di sisi lain, pengakuan ini masih disertai dengan ketundukan terhadap hal lain selain Allah
Pengakuan manusia atas tauhid rububiyah bersifat tidak sempurna dan tidak sepenuhnya diyakini karena manusia dapat menyatakannya sambil mengadakan penyembahan lainnya
Keimanan kana tauhid rububiyah ngawengku tilu hal
Anu kahiji nyaéta iman ka lampah-lampah Allah anu sifatna umum
Lampah-lampah ieu di antarana nyaéta méré rizki jeung kamampuh pikeun ngahirupkeun jeung maotkeun mahluk
Anu kadua nyaéta iman ka qada jeung qadar Allah
Anu katilu nyaéta iman kana kahijianna Zat-Na
Anu nyiptakeun sakabéh mahluk
Allah salaku panyipta sakumna mahluk disebutkeun dina Al-Qur'an dina Surah Az-Zumar ayat 62
Salian nyebutkeun yén Allah téh panyipta sagala rupa, ayat ieu ogé nyebutkeun yén Allah téh pemelihara sagala hal
Dina tauhid rububiyah, keimanan ngeunaan ciptaan Allah kana jagat raya ngawengku dua hal
Anu kahiji nyaéta ciptaan hal-hal anu wujudna bisa katingali sacara fisik
Anu kadua nyaéta ciptaan hal-hal anu wujudna teu bisa katingali sacara fisik
Jenis ciptaan anu kahiji di antarana nyaéta Matahari, Bulan, béntang, Bumi, jeung planet-planet séjénna
Sedengkeun anu teu katingali nyaéta sagala hal anu aya di alam gaib
Panguasa jagat raya
Kayakinan yén Allah téh nu ngatur jagat raya mangrupa bagian tina tauhid rububiyah
Hal ieu dijelaskeun dina Surah Al-Baqarah ayat 21-22
Dina ayat 21, Allah nyebutkeun yén Dirina téh panyipta manusa jeung maréntahkeun manusa pikeun nyembah ka-Na, supaya manusa jadi jalma anu takwa
Teras dina ayat 22 dijelaskeun yén Allah téh panyipta Bumi, langit, hujan, jeung buah-buahan
Penciptaan ieu disertai ku fungsi-fungsi na
Bumi salaku hamparan pikeun manusa, langit minangka atap pikeun manusa, hujan ti langit minangka panghasil buah-buahan, sarta buah-buahan minangka rizki pikeun manusa
Sanggeus éta, Allah méré larangan pikeun nyekutuan-Na
Pembatalan kadaulatan hukum buatan manusa
Kedaulatan hukum anu dijieun ku manusa jadi batal sacara konsep ku ayana tauhid rububiyah
Tauhid rububiyah netepkeun yén nu boga kakawasaan jeung kedaulatan sacara mutlak ngan ukur Allah
Ku sabab éta, teu aya hiji individu manusa anu tiasa nyatakeun dirina salaku anu boga kedaulatan jeung kakawasaan
Manusa anu boga kakawasaan di dunya sabenerna ngan ukur nampi titipan kakawasaan ti Allah anu sifatna terbatas jeung kudu dilaksanakeun kalayan tanggung jawab
Kedudukan manusa salaku khalifah ogé dibateskeun ku kakawasaanana kalayan katangtuan-katangtuan jeung batasan-batasan anu geus ditetepkeun ku Allah
Kakawasaan manusa sifatna terbatas jeung nisbi sanajan tingkat kekuatanna bisa jadi kacida dahsyatna
Samentara éta, kakawasaan Allah sanggup méré manpaat atawa ngarugikeun tanpa aya halangan jeung hambatan saréréa
Kahayang Allah teu tiasa diwatesan ku naon waé
Kakawasaan anu dipibanda ku Allah ngahontal tingkat mutlak nepi ka kehendak-Na
Ku sabab éta, Allah téh Maha Berkehendak
Unggal kahayang anu dipasihkeun Allah ka manusa teu bisa ditolak atawa dicegah ku saha waé
Kakawasaan Allah dina kahayang-Na disebutkeun dina Surah Al-An'am ayat 7
Dina ayat ieu disebutkeun yén ngan Allah anu miboga hak pikeun méré, ngalarang, méré manpaat, jeung méré kerugian
Sagala hal salian ti Allah miboga ketergantungan jeung kabutuhan ka Allah
Dina hal ieu, Allah miboga sifat mandiri, sedengkeun sakumna mahluk ngarojong ka-Na
Républik Rakyat Cina
Républik Rakyat Tiongkok
Ki damar ("Agathis alba" (Rumph
Foxw., baheula dipikawanoh minangka "Agathis dammara") nyaéta sabangsa tangkal anggahota tutuwuhan (Gymnospermae) pituin Indonesia