izzako/sundanese-pixelgpt huggingface dataset:
Diganti ku Sang
Wretikandayun di Galuh, bari migarwa Pwah ngatak Mangalengale.
Ari Sang Mangukuhan jadi tukang ngahuma, Sang Karungkalah jadi tukang moro, Sang
Katungmaralah jadi tukang nyadap sarta Sang Sandanggreba jadi padagang.
Nya ku Sang Wreti Kandayun Sang Mangukuhan dijungjung jadi Rahiangtung Kulikuli,
Sang Karungkalah jadi Rahiangtang Surawulan, Sang Katungmaralah jadi Rahiyangtang
Pelesawi, Sang Sandanggreba jadi Rahiangtang Rawunglangit.
Sabada Sang Wretikendayun ngadeg ratu di Galuh, nya terus ngajalankeun kahirupan
sacara rajaresi sarta ngalandi dirina jadi Rahiangta di Menir.
Dina waktu bumenbumen,
harita teh nya nyusun Purbatisti.
Lawasna jadi ratu salapanpuluh taun.
Diganti ku Rahiang Kulikuli, lawasna jadi ratu
Diganti ku Rahiangtang Surawulan, lawasna jadi ratu genep taun,
katujuhna diturunkeun, lantaran goring lampah.
Diganti ku Rahiangtang Pelesawi,
lawasna jadi ratu saratusdualikur taun, lantaran hade lampah.
Diganti ku Rahiangtang
Rawunglangit, lawasna geneppuluh taun.
Diganti ku Rahiangtang Mandiminyak.
Anak Rahiangta di Menir teh aya tiluan, nu cikal nya Rahiang Sempakwaja, ngadeg
Batara Dangiang Guru di Galunggung; Rahiangtang Kidul, ngadeg Batara Hiang Buyut
di Denuk; Rahiangtang Mandiminyak ngadeg ratu di Galuh.
Carek Sang Resi Guru: "Karunya aing ku Rahiang Sempakwaja henteu boga pamajikan.
Hidep leumpang ungsi Rahiang Sempakwaja, lantaran aya
manehna pibatureun hidep tatapa."
Sang Resi Guru ngagesek totopong jadi jaralang bodas, nya indit nyampeurkeun
Rahiang Sempakwaja, nu harita kabeneran keur ngawelit.
Carek Sanghiang Sempakwaja: "Na naha nya aya jaralang bodas etah?"
Cop nyokot sumpit, terus diudag rek disumpit.
Pwah Rababu kapanggih eukeur mandi
di talaga Candana.
Carek Rahiang Sempakwaja: "Ti ma etah nu mandi?" Sampingna dileled ku sumpit,
Aya baturna para Pwah Aksari, tuluy lalumpatan ka tegalan.
Pwah Rababu dibawa ku Rahiang Sempakwaja, dipirabi.
anakna lalaki duaan, nya eta Rahiang Purbasora jeung Rahiang Demunawan.
Barang ngadenge tatabeuhan ngaguruh teu puguh rungukeuneunana, tatabeuhan di
Galuh, Pwah Rababu terus mulang ka Galuh di dinya teh taya kendatna nu ngigel.
Sadatangna kaburuan ageung, cek Rahiangtang Mandiminyak: "Patih, na naon eta
"Bejana nu ngigel di buruan ageung!"
"Eta bawa pakean awewe sapangadeg, sina marek ka dieu.
Keun tanggungan aing.
Geuwat bawa sacara paksa!"
Patih indit ka buruan ageung.
Pwah Rababu dibawa ka kadaton.
Kacida bogohna ka Pwah Rababu.
Tina sapatemonna, nya
lahir anak lalaki dingaranan Sang Sena.
Carek Rahiang Sempakwaja: "Rababu jig indit.
Ku sia bikeun eta budak ka Rahiangtang
Mandiminyak, hasil jinah sia, Sang Salahlampah."
Rababu tuluy leumpang ka Galuh.
"Aing dititah ku Rahiang Sempakwaja mikeun budak ieu, beunang sia ngagadabah aing
Carek Rahiangtang Mandiminyak: "Anak aing maneh teh, Sang Salah?"
Carek Rahiangtang Mandiminyak deui: "Patih ku sia budak teh teundeun kana
Geus kitu bawa kategalan!"
Dibawa ku patih ka tegalan, Samungkurna patih, ti eta tegalan kaluar kila-kila nepi ka
Kabireungeuh ku Rahiangtang Mandiminyak.
"Patih teang deui teundeun sia nu aya budakna tea!"
Ku patih diteang ka tegalan, kasampak hirup keneh.
Terus dibawa ka hareupeun
Dingaranan Sang Sena.
Lawasna jadi ratu tujuh taun, geus kitu Rahiangtang Mandiminyak diganti ku Sang
Lawasna jadi ratu tujuh taun, diganti lantaran dilindih ku Rahiang Purbasora.
Kajaba ti eta Sang Sena dibuang Gunung Merapi, boga anak Rakean Jambri.
Sanggeusna manehna sawawa indit ka Rahiangtang Kidul, ka Denuh, menta
Carek Rahiangtang Kidul: "Putu, aing sangeuk kacicingan ku sia, bisi sia kanyahoan ku
Jig ungsi Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di Kuningan,
sarta anak saha sia teh?"
Carek Rakian Jambri: "Aing anak Sang Sena.
Direbut kakawasaanana, dibuang ku
"Lamun kitu aing wajib nulungan.
Ngan ulah henteu digugu jangji aing.
ulah meunang, lamun sia ngalawan perang ka aing.
Jeung deui leuwih hade sia indit ka
tebeh Kulon, jugjug Tohaan di Sunda."
Sadatangna ka Tohaan di Sunda, tuluy dipulung minantu ku Tohaan di Sunda.
ditilar deui da ngajugjug ka Rabuyut Sawal.
Carek Rabuyut sawal: "Sia teh saha?"
"Aing anak Sang Sena.
Aing nanyakeun pustaka bogana Rabuyut Sawal.
'retuning bala sarewu', anu ngandung hikmah pikeun jadi ratu sakti, pangwaris Sang
Eta pustaka teh terus dibikeun ku Rabuyut sawal.
Sanggeus kitu Rakean jambri miang
Rahiang Purbasora diperangan nepi ka tiwasna.
Rahiang Purbasora jadina ratu ngan
Diganti ku Rakean Jambri, jujuluk Rahiang Sanjaya.
Carek Rahiang Sanjaya: "Patih, indit sia, tanyakeun ka Batara Dangiang Guru, saha
kituh anu pantes pikeun nyekel pamarentahan di urang ayeuna."
Sadatangna patih ka Galunggung, carek Batara Dangiang Guru: "Na aya pibejaeun
"Pangampura, kami teh diutus ku Rahiang Sanjaya, menta nu bakal marentah, adi
Hanteu dibikeun ku Batara dangiang Guru.
Carek Batara Dangiang Guru: "Rahiang Sanjaya, indit beunangkeun ku sorangan.
Elehkeun Guruhaji Pagerwesi, elehkeun Wulan, Sang Tumanggal, elehkeun Guruhaji
Tepus jeung elehkeun Guruhaji Balitar.
Jig indit Rahiyang Sanjaya; elehkeun Sang
Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa di Kuningan.
Maranehna meunang kasaktian,
nu ngalantarankeun Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa di Kuningan henteu
kabawah ku dangiang Guru.
Lamun kaelehkeun bener maneh sakti."
Rahiang Sanjaya tuluy perang ka Kuningan.
Eleh Rahiang Sanjaya diubeuber, nepi ka
Rahiang Sanjaya undur.
"Teu meunang hanteu aing kudu ngungsi ka dieu, lantaran diudag-udag, kami kasoran."
Ti dinya Rahiang Sanjaya mulang deui ka Galuh, Sang Wulan, Sang Tumanggal mulang
deui ka Arile.
Rahiang Sanjaya tuluy marek ka Batara Dangiang Guru, Carek Batara Dangiang Guru:
"Rahiang Sanjaya, naon pibejaeun sia, mana sia datang ka dieu?"
"Nya eta aya pibejaeun, apan kami dipiwarang, tapi kami eleh.
Ti mana kami unggulna,
anggur kami diuber-uber ku Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di
Kuningan." Sanggeus kitu Rahiang Sanjaya tuluy mulang ka Galuh.
Carek Sang Wulan, Sang Tumanggal, sang Pandawa di Kuningan: "Mawa pisajieun,
urang miang ka Galunggung, pakean lalaki sapangadeg, pangcalikan, munding sarakit
(?), beas sacukupna pikeun dahar."
Sadatang ka Galunggung, eureun di Pakembangan.
Kasampak ku (Sang) Pakembangan.
tuluy popojan ka Batara Dangiang Guru.
Carek Batara Dangiang Guru: "Aya beja naon?"
"Pun Batara Dangiang Guru!
Aya Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di
"Kacida bagjana sia datang ka dieu.
Jung miang ka Galuh.
Ondang Rahiang Sanjaya,
caritakeun, kudu mawa pisajieun, pakean lalaki sapangadeg, pangdiukan wulung,
munding sarakit (?), kawali beusi jeung beas sacukupna pikeun dahar."
Sadatang sia ka Galuh, carek Rahiyang Sanjaya: "Aya pibejaeun naon, sia
"Kami teh dititah ku Dangiang Guru.
Rahiang Sanjaya supaya mawa pisajieun
Aya Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di Kuningan."
Rahiang Sanjaya indit.
Barang nepi ka hareupeun Dangiang Guru, carek Dangiang Guru: "Rahiang Sanjaya!
Lamun kaereh ku sia Sang Wulan, Sang Tumanggal jeung Sang Pandawa di Kuningan,
aing bakal nurut kana sagala ucapan sia.
Da beunang ku aing kabawah.
Da aing wenang ngelehkeun, hanteu kasoran.
Da aing anak dewata."
Sang Wulan, Sang Tumanggal, Sang Pandawa di Kuningan kabawah ku Batara
Sang Wulan dijenengkeun Guruhaji di Kajaron.
Sang Pandawa di Kuningan jadi Guruhaji Lajuwatang.
Sang Puki jadi Guruhaji di Pagerwesi.
Sang Manisri dijadikeun Buyuthaden Rahesa di Puntang.
Buyuthaden Tujungputih di Kahuripan.
Buyuthaden Sumajajah di Pagajahan.
Buyuthaden Pasugihan di Batur.
Buyuthaden Darongdong di Balaraja.
Buyuthaden Pagergunung di Muntur.
Buyuthaden Muladarma di Parahiangan.
Buyuthaden Batuhiang di Kuningan.
Rahiyang Sanjaya tumetep di Medang Ratu di Galuh, Sang Seuwakarma.
Ari adina Ratu Galuh, miara sabaraha hiji anak munding, nyieun padumukan pikeun
Pindah-pindah tempat, sewabakti ka Batara Upati.
(Nelah) Rahiang Wereh, nu matak disebut kitu, waktu ditilar, adi lanceuk masih laleutik
Teu tulus jadi ratu, lantaran (huntuna) rohang, mangkana katelah Rahiang
Rahiyang Kidul oge hanteu bisa jadi ratu sabab burut, nya jadi Wikuraja.
Sang Seuweukarma jadi Tohaan di Kuningan, lahirna di patapan, enya eta anak Rahiang
Cek Rahiang Sanjaya: "Atuh masih pernah dulur aing, aki!
Lamun kitu mah karah.
weleh mere bantuan ka aing, aki patih!"
Cek patih: "Muga-muga bae bisa deui urang ngamalkeun Sanghiang Darmasiksa.
Omongan para patih ka Rahiang Sanjaya: "Lamun haying unggul perang, geura
mangkat ti Galuh!" Prang ka Mananggul, eleh sang ratu Mananggul, Pu Anala
Tuluy ka Kahuripan, diperangan, eleh Kahuripan, Rahiangtang
Tuluy ka Kadul, diperangan eleh Rahiang Supena, taluk.
Balitar, diperangan, eleh sang ratu Bima.
Ti dinya Rahiang Sanjaya nyabrang ka wilayah Malayu.
Kemir diperangan, eleh
Perang deui ka Keling, eleh Sang Sriwijaya.
Perang ka Barus, eleh
Perang ka Cina, eleh pati(h) Sarikaladarma.
Mulang Rahiang Sanjaya ka Galuh ti sabrang.
Rahiangtang Kuku, Sang Seuweukarma di Arile, ngayakeun gempungan jeung para
patih; raja dicaritakeun hal pangajaran kaparamartaan.
"Nam urang rek marek, mawa kiriman ka Rahiang Sanjaya.
Cokot emas sakati, lima
boehna, bawaeun urang ka Rahiang Sanjaya."
Dina danget eta, oge di Galuh ngayakeun kumpulan jeung para patih sakabeh.
"Nam urang nyieun labur di jalan gede pakeun ngabageakeun Sang Seuweukarma,
lantaran enya eta Rahiang Kuku."
"Barang datang ka sisimpangan ka Galuh jeung ka Galunggung, dipapag, dihormat
disayagian cai pikeun sibanyo."
Carek Rahiangtang Kuku: "Sang patih, bawa kami marek ka rahiang Sanjaya.
sakati, lima boehna."
Carek sang patih: "Pun Tohaan!
Boh emas boh beusi henteu diajenan ku Rahiang
Nu diajenan teh ngan huripna jalma rea."
Rahiangtang Kuku jadi kabingungan.
Terus mulang deui ka Arile.
Kuku: "Na naon pakeun urang bakti ka Rahiang Sanjaya?"
Sakitu mulyana, ieu tangtu Rahiang Sempakwaja.
Ayeuna urang caritakeun
Rahiangtang Kuku, indit ka Arile, ngababakan di Kuningan.
Kasohor Rahiangtang Kuku, enya eta Sang Seuweukarma, ngadeg di Kuningan, anakna
Indung bapana teh tempat panyaluuhan jalma rea.
Dayeuh, desa, pulo jeung sakurilingna: ti Keling bakti ka Rahiangtang Kuku;
Rahiangtang Luda di puntang; Rahiangtang Wulukapeu di Kahuripan; Rahiangtang
Supremana di Wiru; Rahiang Isora di Jawa sang ratu Bima di Bali (tar); di Kulon di
Tu(n)tang Sunda nyabrang ka wilayah Malayu.
Rahiangtang Gana ratu di Kemir; Sang
Sriwijaya di Malayu, Sang Wisnujaya di Barus, Sang Bramasidi di Keling.
Kandarma di Berawan; Sang Mawuluasu di Camara Upatah; Sang Pa(n)cadana ratu di
Kabeh kabawah ku Rahiangtang Kuku.
Kabeh ngaku ratu ka nu calik di Saunggalah.
Kabawah ku Sang Seuweukarma, sabab Ngukuhan ajaran Dangiang Kuning.
Di Galuh Rahiang Sanjaya nanyakeun: "Kumaha sang patih, pilukeun urang?
hanetu dianggap kulawarga ku Rahiangtang Kuku.
Jig indit sidikkeun ku
sorangan ka Kuningan.
Bisa jadi urang dipajarkeun turut campur kana karia, padahal
urang henteu dibejaan, daek indit."
Sang patih nepi ka Kuningan, marek ka kadaton, terus ngabakti ka Rahiangtang Kuku.
Carek Rahiangtang Kuku: "Oh sang patih!Na naon bejana, mana dating ka dieu?"
Carek sang patih: "Kami dititah ku Rahiang Sanjaya.
Diparentah nyidikkeun ka dieu.
Saha nu dijungjung, nu dijenengkeun ratu?"
Carek Rahiang Kuku: "Eh sang patih!
Pantesna nya aing dijungjung dijenengkeun ratu
Ngan ti Rahiang Sanjaya mah henteu diharepkeun, lantaran kulawarga,
jeung moal ka kami mah, sabab dianggapna resep maehan kulakadang baraya.
aing ditempatkeun ka Kuningan oge ku Rahiang Sempakwaja.
Aing beunang Rahiang
Sempakwaja nempatkeun ka Kuningan ieu teh.
Mana aing teyu diganggu ku Rahiang Sanjaya."
Sang patih mulang ka Galuh.
Ditanya ku Rahiang Sanjaya: "Aki, kumaha carek Rahiangtang Kukuka urang?" "Pun,
Rahiangtang Kuku teh tapana kataekan.
Ngagem Sanghiang Darma
kalawan Sanghiang Siksa.
Tumut kana wisik Sang Rumuhun, jadi lulugu dina Hirup
Kukituna ku urang turut tanpa rasa gigis.
Tembongkeun ku urang, da urang
jeung Tohaan teh saturunan, kabeh ge pada-pada turunan dewata."
Geuwat dicokot pustaka ku Rahiang Sanjaya.
Barang nepi terus diungkab eta pustaka
Unina kieu: "Ong awignam astu, kretajugi balam raja kretayem rawanem sang tata
dosamem, sewa ca kali cab pratesora sang aparanya retuning dewata, sang adata
adining ratu dewata sang sapta ratu na caturyuga.
Sang Resi Guru tipekur di nu suni
ngayuga Sang Kandiawan jeung Sang Kandiawati.
Nya puputra Rahiangtang Kulikuli,
Rahiangtang Surawulan, Rahiangtang Pelesawi, Rahiangtang Rawunglangit, bungsuna
Sang Wretikandayun boga anak Rahiang Sempakwaja, Rahiang Kidul, Rahiangtang
Rahiangtang Mandiminyak boga anak Sang Sena, sang Sena boga anak
Awewe geulis, Dobana mawa parahu, panjangna tujuh deupa, dibagian hareupna
dimomotan rupa-rupa pakarang.
"Urang ka nusa Demba!" Nya terus maranehanana balayar.
Dek ngamuatkeun Pwah Sangkari Pucanghaji
Tunjunghaji, ditumpakkeun dina gajah putih.
Kakara ge leumpang sapanjang buruan.
Teu disangka-sangka Rahiangtang Kuku, Sang Seuweukarma cunduk ka nusa Demba,
tuluy ka kadaton, diuk tukangeun Sang Siwiragati.
Rahiangtang Kuku diudag ku gajah putih, lumpat ka buruan mawa Pwah Sangkari.
Henteu aya balik deui ka kadaton gajah putih teh, ngawula ka Rahiangtang Kuku.
Rahiangtang Kuku mulang deui ka Arile, dibawa dina gajah putih jeung Pwah Sangkari.
Pwah sangkari teh ngomong: "Naha henteu aya emas saguri, sapotong sapaha jeung
Tuluy bae ka Galuh, ka Rahiang Sanjaya, henteu nyimpang ka Arile.
Dibawa na gajah
putih ditutup ku lungsir putih tujuh kayu diwatangan mas mirah komara inten.
Barang dating ti nusa Demba, tuluy ka kadaton, sanggeus cunduk, Rahiangtang Kuku
nyarita ka Rahiang Sanjaya, naha resep mireungeuh gajah putih.
Tuluy gajah putih teh ditumpakan, Pwah Sangkari disanghareupkeun ka Rahiyang
Sanggeus nepi ka padaleman, henteu balik deui.
Carek Rahiang Sanjaya: "Na naon nu jadi karempan teh?
Ayeuna aing hayang runtut
Aing jeung bapa, Rahiang Kuku, Sang Seuweukarma.
Ayeuna aing moal ngalawan.
Ayeuna urang tetepkeun: tanah bagaian Dangiang Guru di tengah, bagian Rangiang
Isora ti Wetan; jauhna nepi ka kalereun Paraga jeung Cilotiran, ti Kulon Tarum, ka
Kulon bagian Tohaan di Sunda."
Sanggeus Rahiangtang Kuku mulang ka Arile, sadatangna ka Arile, putus hancana di
dunya, hilang dina umur nu kacida kolotna.
Rahiang Sanjaya sasauran, ngawulang anakna, Rakean Panaraban, enya eta Rahiang
Tamperan: "Ulah arek nurutan agama aing, lantaran eta aing dipikasieun ku jalma rea."
Lilana jadi ratu salapan taun, diganti ku Rahiang Tamperan.
Mimiti Sang Resi Guru ngawangun kuta pulo Jawa, kutana teh nyaeta Galunggung, ti
Di wates Sunda, aya pandita sakti, dipateni tanpa dosa, ngaranna Bagawal Sajalajala.
Atma pandita teh nitis, nya jadi Sang Manarah.
Anakna Rahiang Tamperan duaan jeung
dulurna Rahiang Banga.
Sang manarah males pati.
Rahiang Tamperan ditangkep ku anakna, ku Sang Manarah.
Dipanjara beusi Rahiang
Rahiang Banga datang bari ceurik, sarta mawa sangu kana panjara beusi tea.
Kanyahoan ku Sang Manarah, tuluy gelut jeung Rahiang Banga.
Rahiang Banga ku Sang Manarah.
Ti dinya Sang Manarah ngadeg ratu di Jawa, mangrupa persembahan.
Nurutkeun carita Jawa, Rahiang Tamperan lilana ngadeg raja tujuh taun, lantaran
polahna resep ngarusak nu tapa, mana teu lana nyekel kakawasaanana oge.
Sang Manarah, lilana jadi ratu dalapanpuluh taun, lantaran tabeatna hade.
Sang Manisri lilana jadi ratu geneppuluh taun, lantaran pengkuh ngagem Sanghiang
Sang Tariwulan lawasna jadi ratu tujuh taun.
Sang Welengan lawasna jadi ratu tujuh taun.
Enya kieu, mimiti Sang Resi Guru boga anak Sang Haliwungan, nya eta Sang
Susuktunggal nu ngomean pakwan reujeung Sanghiang Haluwesi, nu nyaeuran
Tina Sanghiang Rancamaya aya nu kaluar.
"Ngaran kula Sang Udubasu, Sang Pulunggana, Sang Surugana, ratu hiang banaspati."
Sang Susuktunggal, enya eta nu nyieun pangcalikan Sriman Sriwacana Sri Baduga
Maharajadiraja, ratu pakwan Pajajaran.
Nu kagungan kadaton Sri bima-untarayana
madura-suradipati, nya eta pakwan Sanghiang Sri Ratudewata.
Titinggal Sang Susuktunggal, anu diwariskeunana tanah suci, tanah hade, minangka
bukti raja utama.
Lilana ngadeg ratu saratus taun.
Rahiang Banga lawasna ngadeg ratu tujuh taun, lantaran polahna hanteu didasarkeun
kana adat kabiasaan anu bener.
Rakean di Medang lilana ngadeg ratu tujuh taun.
Rakeanta Diwus lilana jadi ratu opatlikur taun.
Rakeanta Wuwus lilana jadi ratu tujuhpuluh dua taun.
Nu hilang di Hujung Cariang lilana jadi ratu taun, kaopatna teu cucud, lantaran salah
lampah, daek ngala awewe ku awewe.
Rakean Gendang lilana jadi ratu tilulikur taun.
Dewa Sanghiang lilana jadi ratu tujuh taun.
Prebu Sanghiang lilana jadi ratu sawelas taun.
Prebu Datia Maharaja lilana jadi ratu tujuh taun.
Nu hilang di winduraja lilana jadi ratu tilulikur taun.
Nu hilang di Kreta lawasna jadi ratu salapanpuluhdua taun, lantaran ngukuhan kana
lampah anu hade, ngadatangkeun gemah ripah.
Diganti deui ku nu hilang di Winduraja, henteu lila ngadegna ratu ngan dalapanwelas
Diganti ku Sang Rakean Darmasiksa, titisan Sanghiang Wisnu, nya eta nu ngawangun
Nu ngajadikeun para kabuyutan ti sang rama, ti sang resi, ti sang disri, ti sang tarahan
"Tina naon berkahna?" Ti sang wiku nu mibanda Sunda pituin, mituhu Sanghiang
Darma, ngamalkeun Sanghiang Siksa.
Boga anak nu hilang di Taman, lawasna jadi ratu genep taun.
Boga anak deui nu hilang di Tanjung, lilana jadi ratu dalapan taun.
Boga anak nu hilang di Kikis, lilana jadi ratu dualikur taun.
Nu hilang di Kiding, lilana jadi
ratu tujuh taun.
Boga anak Aki Kolot, lilana jadi ratu sapuluh taun.
Boga anak, Prebu Maharaja, lawasna jadi ratu tujuh taun, lantaran keuna ku musibat,
Kabawa cilaka ku anakna, ngaran Tohaan, menta gede pameulina.
Urang rea asalna indit ka Jawa, da embung boga salaki di Sunda.
Heug wae perang di
Aya deui putra Prebu, kasohor ngaranna, nya eta Prebu Niskalawastu kancana, nu tilem
di Nusalarang gunung Wanakusuma.
Lawasna jadi ratu saratus opat taun, lantaran hade
ngajalankeun agama, nagara gemah ripah.
Sanajan umurna ngora keneh, tingkah lakuna seperti nu geus rea luangna, lantaran ratu
eleh ku satmata, nurut ka nu ngasuh, Hiang Bunisora, nu hilang di Gegeromas.
Guru di Jampang.
Sakitu nu diturut ku nu ngereh lemah cai.
Batara guru di Jampang teh, nya eta nyieun makuta Sanghiang Pake, waktu nu boga hak
diangkat jadi ratu.
Beunang kuru cileuh kentel peujit ngabakti ka dewata.
Nu dituladna oge makuta
anggoan Sahiang Indra.
Sakitu, sugan aya nu dek nurutan.
Enya eta lampah nu hilang
ka Nusalarang, daek eleh ku satmata.
Mana dina jaman eta mah daek eleh ku nu
Mana sesepuh kampung ngeunah dahar, sang resi tengtrem dina ngajalankeun
palaturan karesianana ngamalkeun purbatisti purbajati 35).
tengtrem ngayakeun perjangjian-perjangjian make aturan anu patali jeung kahirupan,
ngabagi-bagi leuweung jeung sakurilingna, ku nu leutik boh kunu ngede moal aya
karewelanana, para bajo ngarasa aman lalayaran nurutkeun palaturan ratu.
Cai, cahaya, angin, langit, taneuh ngarasa senang aya dina genggaman pangayom jagat.
Ngukuhan angger-angger raja 36), ngadeg di sanghiang linggawesi, puasa, muja taya
Sang Wiku kalawan ajen ngajalankeun angger-angger dewa, ngamalkeun sanghiang
Ku lantaran kayakinan ngecagkeun kalungguhanana teh.
Diganti ku Tohaan Galuh, enya eta nu hilang di Gunung tiga.
Lawasna jadi ratu tujuh
taun, lantaran salah tindak bogoh ka awewe larangan ti kaluaran.
Diganti ku Prebu, putra raja pituin, nya eta Sang Ratu Rajadewata, nu hilang di
Rancamaya, lilana jadi ratu tilupuluhsalapan taun.
Ku lantaran ngajalankeun pamarentahanana ngukuhan purbatisti purbajati, mana
henteu kadatangan boh ku musuh badag, boh ku musuh lemes.
Tengtrem ayem Beulah
Kaler, Kidul, Kulon jeung Wetan, lantaran rasa aman.
Teu ngarasa aman soteh mun lakirabi dikalangan jalma rea, di lantarankeun ku
ngalanggar Sanghiang Siksa.
Diganti enya eta ku Prebu Surawisesa, anu hilang di Padaren, Ratu gagah perkosa, teguh
jeung gede wawanen.
Perang limawelas kali henteu eleh.
Dina ngajalankeun peperangan teh kakuatan
baladna aya sarewu jiwa.
Perang ka Kalapa jeung Aria Burah.
Perang ka Tanjung.
Perang ka Ancol kiyi.
Perang ka Simpang.
Perang ka Gunungbatu.
Perang ka Saungagung.
Perang ka Rumbut.
Perang ka Gunungbanjar.
Perang ka Padang.
Perang ka Pagoakan.
Perang ka Muntur.
Perang ka Hanum.
Perang ka Pagerwesi.
Ti dinya mulang ka pakwan deui.
Hanteu naunan deui.
Ratu tilar dunya.
ratu opatwelas taun.
Prabu Ratudeawata, enya eta nu hilang kasawah-tampian-dalem.
Ngajalankeun kahirupan saperti rajaresi.
Tanpa Pwah Susu.
Disunatan, maksudna supaya bersih, suci tina kokotor ari dikumbah, disunat ku
tukangna, pituin Sunda eta teh.
Datang huru-hara, musuh loba teu kanyahoan ti mana asalna.
Perang di buruan ageung.
Tohaan Sarendet jeung Tohaan Ratu Sanghiang kasambut.
Aya pandita sakti dianiaya, pandita di sumedang.
Sang pandita di Ciranjang dipaehan
tanpa dosa, katiban ku tapak kikir.
Sang pandita di Jayagiri digubruskeun ka sagara.
Aya pandita sakti taya dosana.
Munding Rahiang ngaranna, digubruskeun ka sagara,
henteu paeh, hirup keneh, ngilang tanpa ninggalkeun ragana di dunya.
ngaranna Hiang Kalinganja.
Ku lantaran eta masing iatna anu masih tinggal di belakang
kali, ulah arek hirup api-api pupuasaan.
Tah kitu kaayaan jaman susah teh.
Prebu ratudewata, lilana jadi dalapan taun, kasalapanna tilar dunya.
Diganti ku Sang Ratusakti Sang Mangabatan di Tasik.
Enya eta anu hilang ka
Lilana jadi ratu dalapan taun, lantaran ratu lampahna cilaka ku awewe.
Larangan ti kaluaran jeung ku indungtere.
Mindeng maehan jalma tanpa dosa,
ngarampas tanpa rasrasan, hanteu hormat ka kolot, ngahina pandita.
Ulah diturut ku nu pandeuri, lampah ratu kitu mah.
Tah kitu riwayat sang ratu teh.
Tohaan di Majaya eleh perang, lantaran kitu hanteu cicing di kadaton.
nyipta sanghiang Panji, ngendahan kadaton, dibalaj diatur mirupa taman mihapitkeun
Nu ngawangun bale bobot tujuhwelas jajar, diukir diparada
diwujudkeun rupa-rupa carita.
Dina jaman jalma sajagat hanteu ngalaman kajahatan disebutna jaman kreta.
Henteu aya nu ngajadikeun ancurna jagat.
Dina jaman dopara, jaman parunggu, saterusna diganti ka jaman kali, jaman beusi,
Sang Nilakendra, dilantarankeun lila teuing dina kasenangan, ngumbar hawa napsu.
Bogana anak, kana hatena geus kaancikan ku rekadaya, nya nurunkeun pertapa, incu
Inuman keras dianggapna saperti cai wujudna godaan napsu.
Jelema nu ngahuma
rewog baranghakan, teu gumbira lamun teu pepelakan.
Lila ratu ngalajur napsu dina
barang dahar, teu nurutkeun adat kabiasaan, enggoning ngumbar kasenangan borakborak
da nganggap saluyu jeung kabeungharanana.
Lilana jadi ratu genepwelas taun.
Diganti ku Nusia Mulya.
Lilana jadi ratu duawelas (!) taun.
Mimiti datangna perobahan.
Buana lemes nyusup ka nu kasar, timbul karusakan ti Islam.
Perang ka Rajagaluh, eleh Rajagaluh.
Perang ka Kalapa eleh Kalapa.
Perang ka Pakwan,
perang ka Galuh, perang ka Datar.
Perang ka Ma(n)diri, perang ka Patege, perang ka
Jawakapala, eleh Jawakapala.
Perang ka Gegelang.
Meuntas perang ka Salajo; kabeh
eleh ku urang Islam.
Kitu nu matak kabawah ka Demak jeung ti Cirebon.
Cerita Dongeng Lutung Kasarung Bahasa
(Cerita Dongeng Dari Jawa Barat)
Dina jaman kapungkur, di tatar pasundan aya hiji karajaan anu di pimpin ku saurang raja anu wijaksana,
namina nyaeta Prabu Tapak Agung.
Prabu Tapak Agung ngagaduhan dua anak awewe anu geulis, namina
Purbararang sarta adi na Purbasari.
Dina wanci ngadeukeutan ahir hayatnya, raja Prabu Tapak Agung nunjuk Purbasari, putri bungsu na
pikeun nga gentosan jabatana.
“Abdi atos sepuh teuing, waktuna abdi turun tahta." Ceuk raja Prabu.
Lamun, dilain sisi Purbararang, nu mangrupakeun kakana purbasari manehna henteu satuju adina
diangkat ngagantikeun Bapana.
“Abdi putri anu kedah bapa pilih, kuduna abdi anu ngagantikeuna.” ceuk
Purbararang naroskeun ka tunangan na, nu namina Indrajaya.
Ku sabab sirik, purbararang teras ngagaduhan niat jore ka purbasari.
Manehna manggihan saurang nini
sihir kanggo nyilakakeun Purbasari.
Nini sihir eta nyieun Purbasari kulitna barobah jadi kaayaan totol-
Saentos kitu, Purbararang janten gaduh alesan kanggo ngusir kakana.
“Jalma anu dikutuk sepertos
maneh, henteu pantes jadi saurang Ratu !” Ceuk Purbararang.
Saterusna, manehna nitah saurang Patih kanggo ngasingkeun Purbasari ka hiji leuweung.
leuweung, patih eta ngarasa karunyaeun ka purbasari, sarta anjeuna mangnyieun keun hiji pondok
Anjeuna oge masihan nasehat ka Purbasari,“Sing Tabah Tuan Putri.
Cocobi ieu tangtos pasti lekasan, Anu
Maha Kawasa sareng Putri”.
"Hatur nuhun.” Bales Purbasari.
Salila di leuweung, purbasari ngagaduhan seueur rerencangan nu mangrupakeun sasatoan anu balalager
Diantara sasatoan, aya hiji monyet anu buluan hideung nu misterius namina nyeta lutung
Nanging, monyet eta anu manawi paling perhatian ka Purbasari.
Lutung kasarung terus ngahibur
Purbasari, masihan kekembangan anu endah sarta buah-buahan.
Dina wanci onggal wengi, di bulan purnama.
Lutung Kasarung mapah ka tempat anu sepi teras anjeuna
Manehna menta hiji hal ka Dewata.
Ieu ngabuktikeun yen Lutung Kasarung teh
sanes makhluk biasa.
Dina semedi eta, taneuh nu aya di dekeut Lutung kasarung barobah jadi hiji telaga alit, cai na herang
Cai na ngandung ubar anu seungit pisan.
Enjing poena, Lutung Kasarung manggihan Purbasari sarta nitah purbasari ibak di telaga eta.
mangpaatna pikeun abdi?” Pikir Purbasari.
Nangging, anjeuna nurutkeun wae.
Teu lami sanggeus manehna nyeburkeun awakna.
jadi bersih sarta geulis sepertos harita deui.
Purbasari rewas pisan dicampur ku hawa atoh sabot
manehna ngaca ditelaga eta, kulitna bisa mulus deui.
Dina wartos lain di karajaan, Purbararang mutuskeun bade ningali kakana nu aya di leuweung.
mangkat sareng tunangana indrajaya sarta para pangawalna.
Satepina di hutan, purbararang manggihan adinya si purbasari.
Purbararang teu percaya ningali adina
tiasa jadi geulis deui kos harita.
Purbararang embungen eleh, teras anjeuna ngajak Purbasari nitah ngadu papanjang-panjang buuk.
“Saha anu paling panjang buukna, manehna anu menang!” Saur Purbararang.
Mimitina Purbasari alimeun, nanging purbararang teras-terasan ngadesek.
Nah pas ditingali, buuk
Purbasari malah nu lewih panjang ti purbararang.
“Kajeun ayena abdi eleh, nanging ayeuna hayu urang paganteng-ganteng tunangan, tah ieu tunangan
abdi”, saur Purbararang sabari nyampeurkeun ka Indrajaya.
Purbasari mimitina gelisah da lantaran
Ahirna, purbasari narik panangan Lutung Kasarung.
Lutung Kasarung ajol-ajolan kawas
Purbararang seuri nyalakatak ngabahak-bahak.
“Jadi monyet eta tunangan
maneh?" Saur purbararang.
Dina wanci eta oge, Lutung Kasarung teras geura semedi sakedap, sarta lumangsung barobah jadi lalaki
anu ganteng kacidaan, lewih-lewih ganteng ti Indrajaya.
Sadaya nu aya didinya rewasen ningali kajadian eta.
Purbararang ahirna ngaku kaelehan nana, sarta
menta maaf pikeun kalepatan salila ieu ka purbasari.
Manehna menta dihampurakeun sagala kasalahan nana ka purbasari, sarta menta supardos henteu
Purbasari anu bageur, langsung ngahampurakeun sagala kasalahan kakana purbararang.
Sanggeus kajadian eta, ahirna maranehna sadaya balik ka karajaan.
Purbasari ahirna jadi saurang ratu, di
rendengan ku saurang lalaki idamana.
Lalaki eta teu lain anu salila ieu maturan purbasari salami
dileweung, nyaeta lutung kasarung.
Cerita Rakyat – Lutung Kasarung
Cerita Rakyat Jawa Barat
Prabu Tapa Agung menunjuk Purbasari, putri bungsunya sebagai pengganti.
“Aku sudah terlalu
tua, saatnya aku turun tahta,” kata Prabu Tapa.
Purbasari memiliki kakak yang bernama Purbararang.
Ia tidak setuju adiknya diangkat
menggantikan Ayah mereka.
“Aku putri Sulung, seharusnya ayahanda memilih aku sebagai
penggantinya,” gerutu Purbararang pada tunangannya yang bernama Indrajaya.
yang sudah memuncak membuatnya mempunyai niat mencelakakan adiknya.
seorang nenek sihir untuk memanterai Purbasari.
Nenek sihir itu memanterai Purbasari sehingga
saat itu juga tiba-tiba kulit Purbasari menjadi bertotol-totol hitam.
Purbararang jadi punya alasan
untuk mengusir adiknya tersebut.
“Orang yang dikutuk seperti dia tidak pantas menjadi seorang
Ratu !” ujar Purbararang.
Kemudian ia menyuruh seorang Patih untuk mengasingkan Purbasari ke hutan.
hutan patih tersebut masih berbaik hati dengan membuatkan sebuah pondok untuk Purbasari.
pun menasehati Purbasari, “Tabahlah Tuan Putri.
Cobaan ini pasti akan berakhir, Yang Maha
Kuasa pasti akan selalu bersama Putri”.
“Terima kasih paman”, ujar Purbasari.
Selama di hutan ia mempunyai banyak teman yaitu hewan-hewan yang selalu baik kepadanya.
Diantara hewan tersebut ada seekor kera berbulu hitam yang misterius.
Tetapi kera tersebut yang
paling perhatian kepada Purbasari.
Lutung kasarung selalu menggembirakan Purbasari dengan
mengambilkan bunga –bunga yang indah serta buah-buahan bersama teman-temannya.
Pada saat malam bulan purnama, Lutung Kasarung bersikap aneh.
Ia berjalan ke tempat yang
sepi lalu bersemedi.
Ia sedang memohon sesuatu kepada Dewata.
Ini membuktikan bahwa
Lutung Kasarung bukan makhluk biasa.
Tidak lama kemudian, tanah di dekat Lutung merekah
dan terciptalah sebuah telaga kecil, airnya jernih sekali.
Airnya mengandung obat yang sangat
Keesokan harinya Lutung Kasarung menemui Purbasari dan memintanya untuk mandi di telaga
“Apa manfaatnya bagiku ?”, pikir Purbasari.
Tapi ia mau menurutinya.
setelah ia menceburkan dirinya.
Sesuatu terjadi pada kulitnya.
Kulitnya menjadi bersih seperti
semula dan ia menjadi cantik kembali.
Purbasari sangat terkejut dan gembira ketika ia bercermin
Di istana, Purbararang memutuskan untuk melihat adiknya di hutan.
Ia pergi bersama
tunangannya dan para pengawal.
Ketika sampai di hutan, ia akhirnya bertemu dengan adiknya
dan saling berpandangan.
Purbararang tak percaya melihat adiknya kembali seperti semula.
Purbararang tidak mau kehilangan muka, ia mengajak Purbasari adu panjang rambut.
yang paling panjang rambutnya dialah yang menang !”, kata Purbararang.
tidak mau, tetapi karena terus didesak ia meladeni kakaknya.
Ternyata rambut Purbasari lebih
“Baiklah aku kalah, tapi sekarang ayo kita adu tampan tunangan kita, Ini tunanganku”, kata
Purbararang sambil mendekat kepada Indrajaya.
Purbasari mulai gelisah dan kebingungan.
Akhirnya ia melirik serta menarik tangan Lutung Kasarung.
Lutung Kasarung melonjak-lonjak
seakan-akan menenangkan Purbasari.
Purbararang tertawa terbahak-bahak, “Jadi monyet itu
Pada saat itu juga Lutung Kasarung segera bersemedi.
Tiba-tiba terjadi suatu keajaiban.
Kasarung berubah menjadi seorang Pemuda gagah berwajah sangat tampan, lebih dari Indrajaya.
Semua terkejut melihat kejadian itu seraya bersorak gembira.
Purbararang akhirnya mengakui
kekalahannya dan kesalahannya selama ini.
Ia memohon maaf kepada adiknya dan memohon
untuk tidak dihukum.
Purbasari yang baik hati memaafkan mereka.
Setelah kejadian itu akhirnya
mereka semua kembali ke Istana.
Purbasari menjadi seorang ratu, didampingi oleh seorang pemuda idamannya.
ternyata selama ini selalu mendampinginya dihutan dalam wujud seekor lutung.
ARTIKEL BAHASA SUNDA
SENI BUDAYA WAYANG GOLEK
Salah sahiji kasenianbudaya sunda anu populer dimasyarakat urang
kiwari nyaeta wayang golek.
Komo, saeuggeus bisa disiarkeu dina
radio televisi, wayang golek nepi dipikaresep bae ku balarea, boh
dikota, boh dilemburan.
Lamun sakalieun aya nu hajat nanggap wayng golek, nu lalajo teh
ilahatna sok tumplek dimana mendi.
Atuh tokoh tokoh dina
pawayangan apan geus dipikawanoh ku masyarakat urang, upamana
bae gatotgaca, arjuna bima, dotna, semar, si cepot, jeug sajabana.
Wayang golek teh hiji pagelaran anu mangrupa gabungan
sababaraha unsur kasenian, nyaeta seni sastra(lalakon),seni
karawitan(gamelan), seni suara(sinden), jeung seni gerak atawa
tari(gerak-gerik wayang) anu jadi lulugu dina pagelaran.wayang golek
nyaeta dalang anu pancenna ngalakonkeun carita.
dalang, ngigulkeun parasipah atwa bodor.
Kulantaran kitu dalang teh
diperdih pisan kamaheranana dina rupa-rupa widang.
Salia ti nyegelkeun wayang-wayang, dlang oge ngagunakeun parabot
sejen nyaeta campala, jeung kecrek.
Camapala teh sabangsa palu ano
sok ditakolkeun, nepikeun nantebkeun hiji omongan atawa hiji
peristiwa anu keur dilalakonkeun.
Disagedekeun dalang, nayaga oge
nyekel kalunggunan anu penting.
Apan paranayaga pisan nabeuh
Budaya Wisata Jawa Barat
Kagiatan wisata budaya teh lain ngan ukur ulin ka tempat anu pamandangan alamna endah.
Kadieunakeun beuki loba jalma anu ngajugjug ka tempat-tempat wisata anu ngandung ajen budaya.
Tempat wisata saperti kieu lain kaendahan alamna anu rek diteangan teh, tapi kaahengan atawa kaunikan
budaya nu aya di eta tempat.
Di jawa barat (Tatar Sunda) loba pisan tempat-tempat anu bisa dipake wisata budaya teh upamana bae
Baduy atawa Kanekes di Kabupaten Lebak jeung Kasepuhan Ciptarasa di Kabupaten Sukabumi.
Tempat wisata di Tatar Sunda anu sejenna anu ngandung ajen budaya kawas kitu, nyaeta Kampung Naga
di Kabupaten Tasikmalaya.
Ngaranna oge geus aheng.
Siga-siga nyokot ngaran tina oray sukuan bari sungutna oge murakeun seuneu, nu sok aya dina dongeng
atawa dina filem tea.
Teu saeutik anu ngaradon ulin ka Kampung Naga teh.
Keur mah tempatna babari kadongkang, katambah-
tambah ieu tempat matak ngahudang kapanasaran.
Nu daratang ka dinya, ti mimiti ilmuwan, mahasiswa
anu ngayakeun panalungtikan, tepi ka turis domestik jeung turis asing.
Kampung Naga teh perenahna di Desa Neglasari Kacamatan Salawu, Tasikmalaya.
Liliwatan jalan Tasik-
Ti sisi jalan gede teh ukur 500 meter ka lebak, sisi walungan Ciwulan.
Jumlah imah di ieu kampung aya 108 suhunan (kaasup masjid jeung Bumi Ageung), teu nambahan teu
Ceuk katerangan Ki Ateng, kuncen di dinya, jumlah imah sakitu teh lain ceuk adat kudu sakitu, pedah we
teu aya deui lahan.
Imah di Kampung Naga wangunna tradisional keneh.
Sakabeh imah perenahna
manjang ti kulon ka wetan.
Hateupna lain ku kenteng, tapi ku hateup eurih campur injuk.
Imah teh kabeh oge dijieun tina bilik jeung
kai anu jumlah tihangna lima.
Hiji oge teu aya imah anu dijieun tina tembok.
urang Kampung Naga hayang miara adat karuhunna.
Salian ti tukuh kana adat, urang Kampung Naga oge pohara ngutamakeunana kana kasehatan.
bae wangunan imah anu nyangirah ti wetan ka kulon, maksudna keur ngajaga kasehatan nuturkeun
Mun isuk-isuk, bakal nampa hawa beresih.
Kitu deui di Kampung Naga urang moal manggihan jamban atawa pacilingan di jero atawa di gigir imah.
Pamandian jeung pacilingan teh dijieunna di walungan, lantaran cenah imah kudu jaun tina tempat
Pikeun ngajaga alam sabudeureun, di Kampung Naga oge aya nu disebut leuweung larangan.
leuweung perenahna di tonggoheun walungan Ciwulan, legana welasan hektar.
Ieu leuweung te diriksa ku sarerea ngarah henteu ruksak, maksudna minangka sumber cai.
leuweung tetep dipiara, sumber cai moal saat sarta dina usum hujan moal banjir.
 Adat Budaya Kawinan Urang Sunda
Urang Sunda mah tara poho kana adat kabiasaan kabudayaana.
Tata-titi jeung paripolah teh
salawasna didasaran ku adat anu geus maneuh.
Kapan aya paribasana, urang Sunda mah tara lali
ka purwadaksi, maksudna tara poho kana tali paranti atawa kabiasaan anu geus diwariskeun ku
Salah sahiji tradisi budaya anu dipiara tepi ka ayeuna nyaeta dina cara ngawinkeun.
Sunda aya nu rek ngawinkeun anakna, tara padu gapruk kitu bae.
Aya prak-prakanana luyu jeung
Jauh samemeh der upacara kawinan, sok aya acara ngalamar heula, ti dinya tuluy
seserahan, sarta dipungkas ku akad nikah.
Ngalamar nyaeta nanyaan awewe daek-henteuna dikawin ku lalaki nu mikarepna.
lalaki anu ngalamar teh tara sorangan, tapi dibarengan ku kolot lalaki jeung kulawargana.
deui pihak awewe anu ditanyaan, rempeg jeung kulawargana.
Dina acara ngalamar, sanggeus
paheut jinisna (awewena) daekeun, sok dituluykeun ku nangtukeun waktuna acara pernikahan,
poe naon, tanggal sabaraha, jsb.
Dina waktu anu geus paheut ditangtukeun tea, pihak kulawarga calon panganten lalaki datang ka
kulawarga calon panganten awewe.
Datangna bari barangbawa, mawa barang keur maskawin
jeung pakean kayaning baju, samping, jsb.
Keur calon panganten awewe.
Calon panganten lalaki tuluy diserenkeun ku kolotna atawa ku nu ngawakilanana ka pihak
kulawarga calon panganten awewe sina ditikahkeun.
Eta sababna ieu acara teh disebutna
seserahan, nyaeta nyerahkeun atawa nyerenkeun calon panganten lalaki tea.
Rengse seserahan, kakara calon panganten teh ditikahkeun ku kolotna calon panganten awewe di
hareupeun naib jeung para saksi.
Ieu acara disebutna akad nikah.
Rengse akad nikah sok dituluykeun ku sungkem.
Panganten duanana sungkem ka ibu ramana,
minangka tanda hormat ka indung bapa.
Geus kitu panganten sok didiukkeun di panyaweran (di
buruan), tuluy disawer ku beas, koneng, jsb.
Diawur-awurkeun ka lebah panganten.
Samemeh didiukkeun dina korsi panganten, sok diayakeun
heula acara buka pintu.
Aya nu ngahariringkeun kidung, minangka perlambang, panganten lalaki
menta idin rek asup ka kamar panganten awewe.
Rengse buka pintu, kakarak panganten sajodo
didiukkeun dina korsi, pikeun narima pangwilujeng ti nu araya.
 Kesenian Wayang Golek
Salah sahiji kasenian Sunda anu populer di masarakat urang kiwari nyaeta wayang golek.
sanggeus bisa disiarkeun dina radio jeung televisi, wayang golek beuki dipikaresep bae ku
balarea, boh di kota boh di pilemburan.
Lamun sakalieun aya nu hajat nanggap wayang golek, nu
lalajo teh ilaharna sok tumplek ti mana-mendi.
Atuh tokoh-tokoh dina pawayangan apan geus dipikawanoh pisan ku masarakat urang, upamana
bae Gatotgaca, Arjuna, Bima, Dorna, Semar, Si Cepot, jeung sajabana.
Ieu hiji bukti yen kasenian
wayang golek teh geus raket pisan jeung batin urang Sunda.
Wayang golek teh hiji pagelaran anu mangrupa gabungan sababaraha unsur kasenian, nyaeta seni
sastra (lalakon), seni karawitan (gamelan) seni swara (sinden), jeung seni gerak atawa tari (gerak-
gerik wayang) Anu jadi lulugu dina pagelaran wayang golek nyaeta dalang anu pancenna
Kamaheran dalang dina ngaguar carita, ngigelkeun wayang, nepikeun palasipah atawa ngabodor,
ilaharna jadi takeran dipikaresep henteuna hiji pagelaran wayang ku nu lalajo.
Ku lantaran kitu,
dalang teh diperedih pisan kamaheranana dina rupa-rupa widang.
Asep Sunandar Sunarya upamana, dalang anu kiwari kamashur, kalandep ku balarea teh lantaran
kamaheranana dina rupa-rupa widang kasenian sarta bisa ngasongkeun hal anu anyar.
Salian ti ngigelkeun wayang, dalang oge ngagunakeun parabot sejen nyaeta campala jeung
Campala teh sabangsa palu anu sok ditakolkeun, pikeun ngantebkeun hiji omongan atawa
hiji peristiwa anu keur dilalakonkeun.
Ari kecrek pikeun ngantebkeun suasana, utamana dina
adegan-adegan perang tanding.
Di sagedengeun dalang, nayaga oge nyekel kalungguhan anu penting.
Apan para nayaga pisan
anu nabeuh gamelan teh.
Waditra kasenian anu ilahar digunakeun dina wayang golek diantarana:
kendang, goong, saron, bonang, jengglong, gambang, jeung rebab.
Carita anu keur dilalakonkeun ku dalang, sok diselang-seling ku sinden, nyaeta juru kawih
(tukang ngawih) anu nembangkeun lalaguan.
Ilaharna lagu anu ditembangkeun ku sinden luyu
jeung peristiwa anu keur dilalakonkeun, upamana bae dina peristiwa pikasediheun sinden
nembangkeun lalaguan anu sedih, jsb.
Carita wayang teh asalna mah ti India, babonna tina buku Mahabarata karangan Wiyasa jeung
Ramayana karangan Walmiki.
Mahabarata nyaritakeun turunan Pandawa jeung Kurawa anu
marebutkeun nagara warisan karuhunna, tepi ka ahirna perang campuh di Tegal Kuruseta anu
kawentar Perang Baratayuda.
Ari Ramayana nyaritakeun Rama jeung Sinta.
Dina Ramayana aya sempalan carita anu
ngalalakonkeun Sinta diculik ku Rahwana, raja nagara Alengka.
Sabada peperangan, Sinta bisa
dipimilik deui ku Rama sarta dititah labuh geni (ngaduruk maneh) pikeun ngabuktikeun kasucian
Sanajan asalna ti India, wayang teh geus jadi banda budaya Sunda.
Ku lantaran kitu, salaku urang
Sunda tangtu bae urang kudu milu ngariksa sangkan wayang golek tetep langgeng dipikaresep ku
Sakurang-kurangna urang kudu wanoh sarta mikaresep kasenian wayang golek.
 Budaya Nyawah Urang Sunda
Nyawah, ngawuluku urang Sunda nu dumuk di pilemburan, pakasabanana umumna kana tatanen.
Ari tatanen anu poko nyaeta melak pare.
Baheula mah ilaharna ngahuma, nyaeta melak pare di
lamping atawa di pasir ku cara diaseuk.
Ayeuna mah geus langka anu ngahuma teh da leuweungna oge geus teu aya.
Melak pare ayeuna
mah di sawah, disebutna nyawah.
Kaasup tatanen poko nyawah teh, da ari tatanen nu sejenna
mah, upamana bae melak sampeu atawa palawija, kaasup kana pagawean sambilan, minangka
panayelang tina melak pare.
Prak-prakan nyawah te ngawengku sababaraha tahap.
Pagawean anu munggaran ngabaladah,
nyaeta nyacar jarami atawa jujukutan nu aya dina kotakan sawah.
Geus kitu tuluy macul,
malikkeun taneuh ku pacul ngarah bagian taneuh anu suburna aya di luhur.
Rengse macul ditema
ku ngawuluku, nyaeta ngancurkeun taneuh beunang macul make parabot wuluku atawa singkal.
Maksudna ngarah taneuh anu rek dipelakan pare jadi ledok.
Wuluku teh dijieunna tina kai,
digunakeunana sok ditarik ku munding.
Ayeuna mah geus loba patani ngagunakeun traktor,
minangka gaganti wuluku.
Samemeh macul ilaharna patani sok sasadiaan binih pare heula.
Melakkeun binih pare (gabah)
Ilaharna tebar teh dina babaladon, nyaeta kotakan anu panglendona.
umurna geus cukup, binih pare teh dirabut pikeun dipelakkeun dina kotakan sawah.
Sanggeus ngawuluku, tuluy ngangler, ngararata taneuh.
Geus kitu mah kari tandur, nyaeta
melakkeun binih pare dina kotakan sawah tea.
Engke lamun pare geus jadi, jujukutan nu milu
jaradi kudu diberesihab, disebutna ngarambet.
Rengse dua atawa tilu kali ngarambet mah kari
nungguan usum panen.
Baheula mah matak resep lamun geus cunduk usum nyawah teh, pangpangna lamun geus tereh
Pasawahan jadi haneuteun.
Barudak oge milu digawe, tunggu manuk di saung
Dina mangsa pare geus koneng mah manuk teh sok ngabubuhan datangna, ngadon
Nu matak patani sok nyarieun kenca, tali anu dipasang ranteng ka ditu ka dieu bari dirarawisan ku
Tungtung kenca teh ditalikeun kana kokoprak dijieun tina awi saruas, dibeulah
Upama tali kenca dicentok, kokoprak teh disada gogoloprakan.
Aya oge anu nyieun bebegig, jejelemaan anu ditancebkeun di tengah sawah.
Boh kenca boh
bebegig, maksudna sarua pikeun nyingsieunan manuk.
Ayeuna mah geus teu kitu, bubuhan prak-
prakan nyawahna geus robah.
Dina ngala pare upamana, baheula mah ngagunakeun etem, tuluy
ranggeuyan pare teh ditalian disebutna digeugeus.
Pare geugeusan teh sok digaringkeun (disangsangkeun) dina lantayan.
Ayeuna mah ngalana geus
beda deui, tangkalna dibabad tuluy digebot ngarah buah parena muruluk, engke tuluy diwadahan
Nu matak lamun sakalieun aya nu nanyakeun hasil panen teh ayeuna mah tara ku
ukuran geugeus, tapi ukuran karung, da gabahna tea diwadahan make karung.
 Kamerakan Penca Di Tatar Sunda
Di urang mah penca téh geus teu bireuk deui, babakuna keur urang sunda.
Lamun aya nu hajat
nyunatan sok nanggap kendang penca.
Upama kendang penca geus ditabeuh, di pakalangan so
aya nu ngibing dipirig ku kendang penca, tarompét, jeung kempul.
Wirahmana aya nu disebut
tepak dua, tepak tilu, parérédan, golémpang, jeung padungdung.
Seni penca ieu téh aya nu nyebut penca kembang aya ogé nu nyebut penca ibing.
Ari penca téh
asli milik urang Sunda, atawa lain?
Saenyana ayeuna mah geus lain milik urang Sunda wungkul,
tapi geus walatra nyebar di sakuliah Indonésia.
Sanajan kitu seni penca mémang ti tatar Sunda
Di masarakat Sunda dipikawanoh rupa-rupa wanda penca; aya Cimandé, Cikalong, Timbangan,
Séra, jeung Sahbandar.
Kiwari henteu ngan ukur dipikaresep ku urang Sunda wungkul, tapi ogé
geus dipikawanoh jeung dipikaresep ku bangsa deungeun, malah geus nyebar ka sakulian dunya.
Paguron penca dug-deg di saban nagara saperti di: Australia, Walanda, Jérman Barat, Amérika
Serikat, Kanada, Perancis, Inggris, jeung nagara lianna.
Naha bangsa deungeun bet resepeun kana
Sigana baé lantaran dina penca aya tilu unsur, nyaéta olah raga, seni, jeung palsapah anu
Ditingal sacara fisik, gerakan penca tangtu bakal nyéhatkeun awak urang.
Unsur senina bisa katiténan tina gerakan-gerakanana, lalaguan pamirigna, jeung cara
Tah, dina palsapahna mah jalma nu nyuprih élmu penca kudu boga
sipat jujur, handap asor, jauh tina sipat sombong jeung asa aing pangunggulna.
sipat nyaah ka sasama deuih, utamana ka jalma séjén, tapi sabalikna keur ngajaga diri sorangan
jeung nulungan nu lian.
Ti iraha mimiti aya penca di urang téh?
Anu pangheulana aya téh nyaéta penca Cimandé.
kira-kira dina abad ka-18.
tokohna nyaéta Abah Kair urang Rangkong, Kuningan.
Abah Kair ieu
téh kungsi guguru di Galuh, terus ka sumedang.
Ti dinya pindah ka Bogor.
Ahirna matuh dumuk
di Cimandé, nu matak aya penca nu disebut aliran Cimandé.
Aya deui aliran penca Cikalong.
Penca Cikalong mah leuwih anyar lamun dibandingkeun jeung
Mimiti nyebarna kira-kira abad ka-19 ahir.
Tokohna nyaéta R.
Jaya Perbata atawa R.H.
Anjeunna urang Cikalong Cianjur, nu matak disebut aliran Cikalong gé.
kungsi guguru heula ka daérah séjénna diantarana ka Aténg Alimudin urang Jatinagara.
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�262551
Ari 2012 XF55 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.250, sedengkeun magnitudo mutlakna 22.8
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�285765
Ari 2012 XD55 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.649, sedengkeun magnitudo mutlakna 19.8
Ari 2012 XE54 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.559, sedengkeun magnitudo mutlakna 25.4
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�258433
Ari 2012 XM16 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.634, sedengkeun magnitudo mutlakna 25.9
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�247294
Ari 2012 XK16 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.188, sedengkeun magnitudo mutlakna 22.5
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�252137
Ari 2012 XJ16 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.197, sedengkeun magnitudo mutlakna 23.7
Ari 2012 XP2 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.494, sedengkeun magnitudo mutlakna 24.2
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�247278
Ari 2012 XN2 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.372, sedengkeun magnitudo mutlakna 21.4
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�247277
Ari 2012 XH mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.410, sedengkeun magnitudo mutlakna 26.2
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�252136
Ari 2012 XG mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.213, sedengkeun magnitudo mutlakna 23.9
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�247274
Ari 2012 XC mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.568, sedengkeun magnitudo mutlakna 25.4
Ari 2012 WB25 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.631, sedengkeun magnitudo mutlakna 19.0
Ari 2012 WS10 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.236, sedengkeun magnitudo mutlakna 24.9
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�244166
Ari 2012 WR10 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.112, sedengkeun magnitudo mutlakna 28.7
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�260829
Ari 2012 WS3 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.279, sedengkeun magnitudo mutlakna 26.0
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�248937
Ari 2012 WQ3 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.773, sedengkeun magnitudo mutlakna 25.4
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�244164
Ari 2012 WG mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.433, sedengkeun magnitudo mutlakna 25.2
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�244162
Ari 2012 WF mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.199, sedengkeun magnitudo mutlakna 26.1
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�244161
Ari 2012 WE mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.674, sedengkeun magnitudo mutlakna 24.6
Ari 2012 VC82 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.583, sedengkeun magnitudo mutlakna 20.2
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�393598
Ari 2012 VH77 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.478, sedengkeun magnitudo mutlakna 27.3
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�244153
Ari 2012 VG77 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.510, sedengkeun magnitudo mutlakna 25.4
Ari 2012 VF77 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.606, sedengkeun magnitudo mutlakna 26.2
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�248933
Ari 2012 VE77 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.555, sedengkeun magnitudo mutlakna 26.3
Ari nu jadi référénsina mah nyaéta MPO�244152
Ari 2012 VD77 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.619, sedengkeun magnitudo mutlakna 22.8
Ari 2012 VV76 mangrupa hiji astéroid
Ékséntrisitas orbit ieu astéroid kacatet gedéna 0.666, sedengkeun magnitudo mutlakna 25.6
Ari 2012 VU76 mangrupa hiji astéroid