izzako/sundanese-pixelgpt huggingface dataset:
Neruskeun dendam kolotna, Rakryan Watuagung direbut kakawasaanana ku alona (putra Kamuninggading), Sang Limburkancana (954-964)
Ti Limburkancana, kakawasaan Sunda-Galuh diwariskeun ka putra cikalna, Rakryan Sundasambawa (964-973)
Ku sabab teu gaduh putra, ti Sundasambawa kakawasaan téh ragrag ka adi beuteungna, Rakryan Jayagiri (973-989)
Rakryan Jayagiri ngawariskeun kakawasaanana ka putrana, Rakryan Gendang (989-1012), diteraskeun ku putuna, Prabhu Déwasanghyang (1012-1019)
Ti Déwasanghyang, kakawasaan diwariskeun ka putrana, lajéng ka putuna nu ngadamel prasasti Cibadak, Sri Jayabhupati (1030-1042)
Sri Jayabhupati téh minantuna Dharmawangsa Teguh ti Jawa, mitoha raja Érlangga (1019-1042)
Ti Sri Jayabhupati, kakawasaan diwariskeun ka putrana, Dharmaraja (1042-1064), lajéng ku incu minantuna, Prabhu Langlangbhumi (1064-1154)
Prabu Langlangbhumi diteraskeun ku putrana, Rakryan Jayagiri (1154-1156), lajéng ku putuna, Prabhu Dharmakusuma (1156-1175)
Ti Prabu Dharmakusuma, kakawasaan Sunda-Galuh diwariskeun ka purtana, Prabhu Guru Dharmasiksa, nu maréntah salila 122 taun (1175-1297)
Dharmasiksa mingpin Sunda-Galuh ti Saunggalah salila 12 taun, tapi lajéng mindahkeun puseur pamaréntahanana ka Pakuan Pajajaran, balik deui ka tempat munggaran karuhunna (Tarusbawa) mingpin karajaan Sunda
Sapupusna Dharmasiksa, kakawasaan Sunda-Galuh turun ka putrana nu cikal, Rakryan Saunggalah (Prabhu Ragasuci), nu ngawasa salila genep taun (1297-1303)
Prabhu Ragasuci lajéng digentos ku putrana, Prabhu Citraganda, nu ngawasa salila dalapan taun (1303-1311), lajéng ku turunanana deui, Prabu Linggadéwata (1311-1333)
ku sabab putrana istri, Linggadéwata nurunkeun kakawasaanana ka minantuna, Prabu Ajiguna Linggawisésa (1333-1340), lajéng ka Prabu Ragamulya Luhurprabawa (1340-1350)
Ti Prabu Ragamulya, kakawasaan diwariskeun ka putrana, Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (1350-1357), nu dina panungtung kakawasaanana perlaya di Bubat (baca Perang Bubat)
ku sabab nalika kajadian di Bubat, putrana—Niskalawastukancana—alit kénéh, kakawasaan Sunda saheulaanan dicepeng k Patih Mangkubumi Sang Prabu Bunisora (1357-1371)
Sapupusna Prabu Bunisora, kakawasaan balik deui ka putrana Linggabuana, Niskalawastukancana, nu lajéng ngawasa salila 104 taun (1371-1475)
Ti istri nu kahiji, Nay Ratna Sarkati, anjeunna gaduh putra Sang Haliwungan (Prabu Susuktunggal), nu dipasihan kakawasaan bawahan di wewengkon kuloneun Citarum (wewengkon asal Sunda)
Prabu Susuktunggal nu ngawasa ti Pakuan Pajajaran, ngaropéa puseur pamaréntahan ieu ku ngadegkeun karaton Sri Bima Punta Narayana Madura Suradipati
Pamaréntahanana kawilang lila (1382-1482), sabab geus dimimitian nalika ramana ngawasa kénéh di wewengkon wétan
Ti Nay Ratna Mayangsari, istrina nu kadua, anjeunna gaduh putra Ningratkancana (Prabu Déwaniskala), nu neruskeun kakawasaan ramana di wewengkon Galuh (1475-1482)
Susuktunggal jeung Ningratkancana ngahijikeun ahli warisna ku nikahkeun Jayadéwata (putra Ningratkancana) ka Ambetkasih (putra Susuktunggal)
Taun 1482, kakawasaan Sunda jeung Galuh dihijikeun deui ku Jayadéwata (gelarna Sri Baduga Maharaja)
Sapupusna Jayadéwata, kakawasaan Sunda-Galuh turun ka putrana, Prabu Surawisésa (1521-1535), lajéng Prabu Déwatabuanawisésa (1535-1543), Prabu Sakti (1543-1551), Prabu Nilakéndra (1551-1567), sarta Prabu Ragamulya atawa Prabu Suryakancana (1567-1579)
Prabu Suryakancana ieu mangrupa pamingpin karajaan Sunda-Galuh anu pamungkas, sabab sanggeus sababaraha kali ditarajang ku pasukan ti Kasultanan Banten, dina taun 1579 mah serangan ti Banten téh nepi ka ngaruntagkeun kakawasaanana
Raja-raja Karajaan Sunda
Di handap ieu runtuyan raja-raja nu kungsi mingpin Karajaan Sunda numutkeun naskah Pangéran Wangsakerta (mangsa kawasa dina Maséhi): Hubungan jeung Éropah
Karajaan Sunda geus lila boga hubungan dagang jeung bangsa-bangsa lian kaasup bangsa Éropah
Karajaan Sunda ogé malah pernah ngalakukeun hubungan politik jeung bangsa Portugis
Dina taun 1522, karajaan Sunda nandatangan pajangjian Sunda-Portugis anu dina pajangjian éta téh Portugis dibeunangkeun ngawangun bénténg di palabuan Sunda Kalapa
Sabagé bayaranna, Portugis dikudukeun mantuan karajaan Sunda dina nyanghareupan serangan ti Demak sarta Cirebon nu karek misahkeun diri ti karajaan Sunda
Tarumanagara atawa Taruma mangrupa salah sahiji karajaan munggaran di Nusantara, diadegkeun ku Rajadirajaguru Jayasingawarman dina taun 358 M di wewengkon Bekasi ayeuna
Raja nu kadua satutasna Jayasingawarman pupus nyéta Dharmayawarman (382 - 395 M) nu salajéngna diteraskeun ku Purnawarman (395 - 434 M)
Dina taun 397 Purnawarman ngalihkeun puseur pamaréntahan ka Sundapura nu leuwih deukeut ka basisir
Tarumanagara diadegkeun ku Rajadirajaguru Jayasingawarman dina taun 358, nu lajéng diganti ku putrana, Dharmayawarman (382-395)
Jayasingawarman dikuburkeun di sisi walungan Gomati, sedeng putrana di sisi Candrabaga
Purnawarman mangrupa raja Tarumanagara nu katilu (395-434 M)
Anjeunna ngawangun puseur karajaan anyar dina taun 397 deukeut ka basisir, dingaranan Sundapura—munggaran dipakéna ngaran "Sunda"
Dina taun 417, anjeunna maréntahkeun ngali walungan Gomati jeung Candrabaga nu panjangna 6112 tumbak (kurang leuwih 11 km)
Sanggeus réngsé, anjeunna ngayakeun salametan ku ngabagikeun saréwu sapi ka para brahmana
Prasasti Pasir Muara nu nyaritakeun dipulangkeunana pamaréntahan ka Raja Sunda téh dijieun taun 536 M. Dina taun éta nu jadi pamingpin Tarumanagara nyaéta Suryawarman (535 - 561), Raja Tarumanagara ka-7
"Pustaka Jawadwipa", parwa I, sarga 1 (kaca 80-81) méré katrangan yén dina mangsa Candrawarman (515-535 M), ramana Suryawarman, loba pangawasa nu narima deui kakawasaan pamaréntahan di wewengkonna séwang-séwangan ku satiana ka Tarumanagara
Ditilik tina jihat ieu, Suryawarman milampah nu sarupa jeung kawijakan pulitik ramana
Rakeyan Juru Pangambat nu kasebut dina prasasti Pasir Muara sigana mah mangrupa saurang pupuhu di Tarumanagara nu ngawakilan raja di wewengkon éta
Nu can puguh mah nu jadi sabab ayana éta prasasti di dinya
Naha wewengkon éta téh puseur Karajaan Sunda, atawa ukur tempat petingan nu kaasup wewengkon Sunda
Boh sumber-sumber prasasti ogé sumber-sumber Cirebon ngajéntrékeun yén Purnawarman geus hasil meruhkeun musuh-musuhna
Prasasti Munjul di Pandéglang nunjukkeun yén kakawasaanana ngawengku ogé basisir Selat Sunda
Pustaka Nusantara, parwa II sarga 3 (kaca 159-162) nyebutkeun yén Purnawarman ngabawah 48 raja nu ngawasa daérah ti Salakanagara atawa Rajatapura (di daérah Teluk Lada Pandéglang) nepi ka Purwalingga (ayeuna Purbolinggo) di Jawa Tengah
Sacara tradisional, Cipamali (Kali Brebes, Kali Pemali) dianggap mangrupa wates kakawasaan raja-raja nu ngawasa wewengkon Jawa Kulon mangsa ka tukang
Ayana prasasti Purnawarman di Pasir Muara, nu nyaritakeun Raja Sunda taun 536, mangrupa totondén yén puseur Sundapura geus robah status jadi karajaan daérah
Hal ieu ngandung harti yén puseur pamaréntahan Tarumanagara geus ngised ka wewengkon séjén
Conto nu sarupa bisa katitén ogé nalika Rajatapura atawa Salakanagara (kota Pérak), nu disebut "Argyre" ku Ptolemeus taun 150
Kota ieu, nepi ka taun 362, jadi puseur pamaréntahan raja-raja Déwawarman (ti Déwawarman I nepi ka VIII)
Nalika puseur pamaréntahan pindah ti Rajatapura ka Tarumanagara, Salakanagara robah statusna jadi karajaan daérah
Jayasingawarman nu ngadegkeun Tarumanagara téh minantu Déwawarman VIII, Maharesi ti Salankayana di India nu ngungsi ka Nusantara alatan daérahna dirurug Maharaja Samudragupta ti Karajaan Magada
Suryawarman teu ukur neruskeun kawijakan pulitik ramana nu leuwih loba méré kapercayaan ka raja daérah pikeun ngokolakeun pamaréntahanana, tapi ogé mindahkeun perhatianana ka wewengkon wétan
Taun 526 misalna, Manikmaya, minantu Suryawarman, ngadegkeun karajaan anyar di Kendan, wewengkon Nagrég kiwari (antara Bandung jeung Limbangan, Garut)
Putra Manikmaya matuh jeung akina di puseur Tarumangara, nu lajéng jadi Panglima Angkatan Perang Tarumanagara
Wewengkon wétan beuki maju deui nalika bao Manikmaya ngadegkeun Galuh taun 612
Salila ngadeg, Tarumanagara ngalaman dipingpin ku dua welas raja
Taun 669, ku sabab teu boga anak lalaki, Linggawarman diganti ku minantuna, Tarusbawa
Linggawarman kagungan dua putri, cikalna Manasih jadi istri Tarusbawa ti Sunda, sedengkeun nu bungsu Sobakancana jadi istri Dapuntahyang Sri Jayanasa nu ngadegkeun Karajaan Sriwijaya
Sacara otomatis, tahta kakawasaan Tarumanagara ragrag ka minantu ti istrina nu cikal, nyaéta Tarusbawa
Kakawasaan Tarumanagara wekasan ku pindahna tahta karajaan ka Tarusbawa, sabab Tarusbawa pribadi milih mulang ka karajaanana sorangan, nyaéta Sunda nu saméméhna aya dina kakawaasan Tarumanagara
Pindahna kakawasaan Tarumanagara ka Sunda ieu, ngan Galuh nu teu sapuk, sarta mutuskeun misah ti Sunda nu kawarisan Tarumanagara
Prasasti nu patali jeung Tarumanagara
Sahanteuna aya tujuh prasasti (nu geus kapanggih jeung katalungtik) nu dianggap patali jeung ayana karajaan Tarumanagara, di antarana: Agama
Masarakat Tarumanagara ngagem agama Hindu aliran Wisnu nu némbongkeun anasir kapercayaan Wéda jeung muja déwa Mitha Surya, agama Buda, jeung agama nu diagem saméméhna (FaHsien nyebutna agama kotor)
Agama Hindu diagem ku masarakat bangsawan, agama Buda ngan saeutik nu ngagemna, sedengkeun agama masarakat pribumi, nyaéta muja arwah karuhun mah panglobana nu ngagemna
Ari dina situs Batujaya mah nu kapanggih téh mangrupa gambaran agama Buda lantaran mangrupa kompléks percandian agama Buda
Kehadiran agama Weda dun agama Buddha yang relatif bersamaan waktunya di wilayah kerajaan Tarumanagara, khususnya di daerah pantai utara dan Baratt, seperti ditunjukkan oleh kehadiran dun kompleks percandian yang berbeda latar keagamaannya yaitu di Cibuaya dan di Batujaya
Selama ini hanya dikenal agama Weda, yang mengutamakan pemujaan kepada Dewa Wisnu, yang berkembang di kerajaan Tarumanagara seperti yang disiratkan dalam inskripsi-inskripsinya, dan kompleks percandian di Cibuaya dengan temuan tiga buah arca Wisnu di dekatnya
Déwa Wisnu téh salah sahiji déwa tina tilu déwa nu pangluhurna nurutkeun agama Hindu, di sagigireun Brahma jeung Siwa
Pancén Brahma nyaéta nyiptakeun alam, Siwa ngaruksak alam, jeung Wisnu nu miara alam
Déwa diwujudkeun mangrupa Pamng, nyembahna pangéranna téh ngaliwatan patung
Data ti iaman ieu kapanggih di Cibuaya (Pedes, Karawang), mangrupa dua Patung Déwa Wisnu
Dina prasasti Ciaruteun, tapak dampal sampéan Raja Purnawarman dianggap minangka tapak dampal sampéan Dewa Wisnu
Anggapan kitu téh dumasar kana konsép kultus déwaraja, ngeunaan kalungguhan raja nurutkeun ajaran agama Hindu
Kabudayaan masarakat Tarumanagara nyaéta budaya India corak Hindu
Contona aksara Palawa jeung basa Sansekerta
Ku ayana pangaweruh ngeunaan aksara sarta kagiatan nulis jeung maca, masarakat Tatar Sunda jaman Tarumanagara jadi paham kana konsép nagara, konsep agama, jeung konsép kamasarakatan anu leuwih jembar struktur, wawasan, jeung ambahanana
Anu tadina ukur maké konsép padukuhan (désa) satuluyna maké konsép karajaan minangka wangunan nagarana
Anu tadina ukur ngagem kapercayaan ka lelembut karuhun (animismeu) jeung kakuatan goib nu mangkuk dina barang (dinamismeu), tuluy ngagem agama Hindu
Anu tadina Sistim masarakatna basajan, tuluy loba unak-anikna (kompleks)
Eta pangaweruh anyar téh hasil tina hubungan atawa campur gaul jeung urang India katut kabudayaanana
Dumasar hasil panalungtikan ngeunaan Batujaya kapanggih sawatara hal ngeunaan ieu karajaan, nyaéta: Pakasaban
Pakasaban masarakat Tarumanagara nyaéta moro sato anu dagingna didahar jeung bisa dijual, di antarana badak, gajah, penyu, miara sasatoan, tani, miara lauk, dagang, pamayang, jeung pertambangan (emas, perak, perunggu)
Dina prasasti Tugu disebutkeun aya kagiatan rongkah pikeun alam harita, nyaéta nyieun saluran cai (walungan) anu panjangna kurang leuwih 12 kilométer
Eta walungan téh ngaliwat ka palebah karaton éyangna di puseur dayeuh sarta brasna nepi ka laut (nu ayeuna disebut Laut Jawa)
Tina éta katerangan, bisa digambarkeun yén pakasaban masarakat Tarumanagara téh tatanén, moro, ngingu sasatoan, buniaga, jeung balayar
Haribéas, gula kawung, cula badak, gading gajah, jeung kulit penyu geus jadi barang dagangan
Kapanggihna huut badag nu dijadikeun campuran pikeun nyieun Batu bata dina Candi Batujaya jadi gambaran yén melak paré geus ti alam harita kénéh
Titinggal mangsa ieu nyaéta prasasti, candi jeung barang-barang séjénna
Situs ieung artefak nu kapanggihna di antarana: Organisasi sosial
Dina jaman prasajarah mah sistim organisasi sosial téh masih kénéh basajan, wujudna samar-samar
Tapi dina mangsa Karajaan Tarumanagara mah geus ngaganggélék jadi karajaan anu wewengkonna leuwih lega, anggota masarakatna leuwih loba, jeung susunan organisasina leuwih loba unak-anikna (kompléks)
Kitu deui pamingpinna geus jinek kalungguhan, pancén, wewenang, hak, jeung cara milihna
Pamingpinna disebut raja ari organisasi sosialna disebut karajaan
Hiji anggota masarakat disebut raja ku lantaran kaunggulan dirina, boh kapinteranana, kakuatanana, kakayaanana, pangalamanana, boh loba nu nganutna
Tapi sanggeus jadi raja, turunanana terus nyekel kalungguhan raja
Jadi, saterusna sistim gunta-ganti raja dumasar konsép turunan
Ti harita muncul puseur dayeuh minangka puseur nagara (karajaan), puseur pamaréntahan
Raja tetep-tumetep di puseur dayeuh, nyicingan hiji wangunan nu dianggap lambang puseur nagara
Eta wangunan disebut karaton
Eta anggapan téh dumasar kana konsép yén karajaan téh mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos buana pancatengah, puseur dayeuh mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos karajaan, sarta karaton mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos puseur dayeuh karajaan
Lantaran aya tingkatan sosial tangtu aya hancengan pagawéan di masing-masing anggota masarakatna
Lian ti éta aya ogé stratifikasi sosial dumasar luhur-handapna kalungguhan jeung pagawéanana, nyaéta nu disebut kasta
Antara kasta téh henteu bisa pacampur hirup kumbuhna
Eta kasta téh nyaéta:
Ékologi mangrupa cabang élmu nu ngulik sebaran jeung ayana mahluk hirup, habitat, jeung interaksi antara maranéhna sarta lingkunganana — nu ngawengku boh unsur-unsur abiotik (teu hirup) saperti cuaca jeung géologi, jeung unsur biotik saperti spésiés
Istilah ieu diwanohkeun dina taun 1866 ku biolog Jérman Ernst Haeckel, nyokot tina basa Yunani "oikos" nu hartina "imah" jeung "logos" Ékologi manusa mangrupa disiplin akademik nu patali tapi béda, ngulik kamanusaan, kagiatan spésiésna nu teratur, jeung lingkunganana; raket pisan hubunganana jeung ékologi biologis, sosiologi, ogé disiplin séjénna
Di saluareun kontéks ilmiah, kecap ékologi mindeng dipaké salaku sinonim pikeun "lingkungan"ana"", nyaéta reureujeunganana sakur organisme liar nu lolobanaana hirup dina tata sarta lingkungan aslina, kalawan saeutik pangaruh manusa; utamana nu patali jeung naon baé kapentingan manusa — ékonomis, médis, éstétis, hédonistik, séntiméntal, jsb... Harti ieu biasana dilarapkeun nalika urang nyebutkeun yén hiji barang/kagiatan mibanda ajén hadé atawa goréng pikeun "ékologi", jeung na ékologi
goréng pikeun "ékologi", jeung na ékologi politis
Nu séjén bisa ngalarapkeun kecap ékologi lain dina maksud élmu, tapi salaku sistem filosofis atawa malah agamis, nu nunjukkeun hiji sawangan ngeunaan mayapada jeung ajén-inajén husus sarta ajén moral — misalna yén totalitas hirup mangrupa hiji sistem kohérén, nu meureun aya tujuanana; yén punahna spésiés luhur téh "goréng"; yén jalma sakuduna hirup harmonis jeung mahluk hirup séjénna; jeung yén alam kudu leupas tina pangaruh
yén alam kudu leupas tina pangaruh jalma
"Ékologi" dina jihat ieu sok ogé disebut énvirontalisme
Ékologi biasana dianggap salaku salah sahiji cabang biologi, élmu umum nu ngulik mahluk hirup
Hal ieu bisa diulik dina sababaraha tingkatan, ti protéin jeung asam nukléat (dina biokimia jeung biologi molekular), sél (dina biologi sél), organisme (dina botani, zoologi, jeung disiplin séjén nu sarupa), jeung pamungkas dina tingkatan populasi, komunitas, jeung ékosistem — nu mangrupa subjék ékologi
ku sabab fokusna nu panglegana dina kahirupan jeung dina hubunganana antara mahluk hirup jeung lingkunganna, ékologi ngamalir ka cabang élmu séjénna, kayaning géologi jeung géografi, météorologi, pedologi, kimia, jeung fisika
ku sabab kitu, sakapeung ékologi sok disebut salaku élmu holistik
Ékologi mindeng digambarkeun sabagé ulikan hubungan segitiga: Disiplin dina ékologi
Ékologi mangrupa hiji élmu nu ambahanana ngahontal cabang-cabang husus nu loba, di antarana Ékologi ogé boga ketak nu penting dina loba lapang interdisiplin: Pamungkas, ékologi ogé dipangaruhan (jeung nginjeumkeun ngaranna ka) disiplin non-biologis séjénna kayaning Prinsip dasar ékologi
Biosfir jeung biodiversiti
"Artikel utama:" Biosfir, Biodiversiti, "Unified neutral theory of biodiversity" Pikeun ahli ékologi modérn, ékologi bisa diulik dina sababaraha tingkatan: tingkat populasi (individu nu saspésiés), tingkat "biocenose" (atawa kumpulan spésiés), tingkat ékosistem, jeung tingkat biosfir
Bumi, tina jihat ékologis, diwangun ku sababaraha rohangan: hidrosfir (atawa lapisan cai), litosfir (atawa lapisan taneuh lan batu), jeung atmosfir (atawa lapisan hawa)
Biosfir, sakapeung digambarkeun mangrupa lapisan kaopat, mangrupa bagian planét tempat hirup kumbuh
mangrupa lapisan nu kacida ipisna, biosfir aya di antara 11000 méter ka jero jeung 15000 méter ka langit, najan lolobana kahirupan ayana di wewengkon antara -100 jeung +100 méter
Kahirupan munggaran tumuwuh di hidrosfir, dina zona fotik
Organisme multisélular saterusna mucunghul turta ngeusi zona béntik
Kahirupan terestrial tumuwuh ka dieunakeun, sanggeus ngawujudna lapisan ozon nu mayungan mahluk hirup tina cahya UV
Tumuwuhna rupa-rupa spésiés terestrial diduga ngaronjat alatan "beulahna" atawa ngahijina buana
Biosfir jeung biodiversiti mangrupa ciri nu teu bisa dipisahkeun ti Bumi
Biosfir digambarkeun salaku lapisan kahirupan, sedengkeun biodiversiti salaku kabinékaanana
Lapisan salaku wadahna, sedengkeun kabinékaan salaku eusina
Kabinékaan ieu diéksprésikeun kalawan babarengan dina tingkat ékologis (ékosistem), tingkat populasi (kabinékaan intraspésifik), jeung tingkat spésiés (kabinékaan spésifik)
Biosfir ngandung unsur nu jumlahna kalintang loba, kayaning karbon, nitrogén, jeung oksigén
Unsur séjénna, kayaning fosfor, kalsium, jeung kalium, ogé penting pikeun kahirupan
Dina tingkat ékosistem jeung biosfir, aya prosés daur ulang sakabéh unsur-unsur ieu nu permanén, nu robah-robah antara wujud mineral jeung wujud organik
While there is a slight input of géothermal energy, the bulk of the functioning of the ecosystem is primarily based on the input of solar energy
Plants convert light into into chemical energy by the process of photosynthesis, which créates glucose (a simple sugar) and reléases free oxygen
Glucose thus becomes the secondary energy source which drives the ecosystem
Some of this glucose is used directly by other organisms for energy
Other sugar molecules can be converted to other molecules such as amino acids
Plants use some of this sugar, concentrated in nectar to entice pollinators to aid them in reproduction
"(Honeybees concentrate the sugar still further as honey, which can be said to be "stored summer sunshine"")
Cellular respiration is the process by which organisms (like mammals) bréakdown the glucose back to its constituents, cai jeung karbon dioksida, gaining back the stored energy the sun originally gave to the plants
The proportion of photosynthetic activity of plants to the respiration of other organisms determines the specific composition of the éarth's atmosphere, particularly its oxygen level
Global air currents mix the atmosphere and maintain néarly the same balance in aréas of intense biological activity and aréas of slight biological activity
Cai ogé disilihtukeurkeun antara hidrosfir, litosfir, atmosfir, jeung biosfir dina daur nu teratur
Sagara mangrupa téngki raksasa, nu ngawadahan cai, mastikeun stabilitas panas jeung cuaca, ogé pindahna unsur-unsur kimia ku ayana arus sagara
For better understanding of how the biosphere works, and the dysfunctions related to human activity, American scientists carried out, under greenhouses, a small-scale modél of the biosphere, called Biosphere II
Konsép ngeunaan ékosistem
"Artikel utama:" Ékosistem Prinsip utama ékologi nyéta unggal mahluk hirup mibanda hubungan nu lumangsung tur sinambung jeung unggal unsur séjén nu nyusun lingkunganna
Hiji ékosistem bisa didefinisikeun salaku kaayaan naon baé nu mibanda karakter interaksi antara organisme jeung lingkunganana
Ékosistem disusun ku dua éntitas: ayana kahirupan (disebut biocenose) jeung lahan/média pikeun hirup kumbuhna (biotope)
Jeroeun ékosistem, spésiés-spésiés silih hubungkeun jeung silih gumantung hiji jeung nu séjénna dina ranté dahareun, parobahan énérgi, sarta parobahan matter antara maranéhna jeung lingkunganana
Konsép ngeunaan hiji ékosistem bisa dilarapkeun ka unit-unit nu ukuranana baréda, hiji balong, hiji lapang, atawa sapotong tunggul kai
Unit nu ukuranana leutik disebut hiji "mikroékosistem"
Pikeun conto, hiji ékosistem basa mangrupa hiji batu jeung sagala kahirupan di handapeunana
Hiji "mésoékosistem" bisa mangrupa hiji leuweung, jeung hiji "makroékosistem" sakuliah "ecoregion", kaasup gawirna
Patalékan utama nalika ngulik hiji ékosistem di antarana, Ékosistem mindeng digolongkeun dumasar biotop nu patali
Ékosistem di handap ieu bisa dihartikeun: Golongan-golongan séjénna bisa dijieun dumasar komunitasna (misalna ékosistem manusa)
Dinamika jeung stabilitas
"Artikel utama:" faktor ékologis, siklus géobiokimia, homeostasis, dinamika populasi Biotop mangrupa wewengkon nu lingkunganana saragam, ditunjukkeun ku sakabéh ukuran géologis, géografis, jeung klimatologis nu disebut faktor ékologis abiotik: Biosénosa, atawa komunitas, mangrupa kumpulan populasi tatangkalan, sato, jeung mikro-organisme
Tiap populasi mangrupa jumlah hasil kawin- baranahan individu-individu nu saspésiés di hiji wewengkon dina hiji waktu
Nalika hiji populasi jumlah anggotana teu nyukupan, spésiésna kaancam punah, boh alatan "underpopulation" atawa alatan kawin saturunan
Hiji populasi bisa ngurangan ku sababaraha sabab, misalna, alatan leungit habitatna (karuksakan leuweung) atawa alatan loba teuing prédator (saperti diboro)
Biosenosa dicirikeun ku dua tipe faktor ékologis biotik: hubungan intra- jeung inter-spésifik
Hubungan intraspésifik mangrupa hubungan nu dingawujud antarindividu nu saspésiés nu ngabentuk hiji populasi: mangrupa hubungan ko-operasi atawa kompetisi, kalawan ayana babagi wewengkon kakawasaan, jeung kadang organisasi dina susunan hirarkis
Hubungan interspésifik, nyéta hubungan nu aya antara spésis nu hiji jeung nu séjénna, loba pisan, jeung biasana digambarkeun nurutkeun pangaruh kauntungan, karugian, atawa nétral (misalna simbiosis(hubungan ++) atawa kompetisi (hubungan --))
Hubungan nu pangsignifikanana mah nyéta hubungan prédasi (ngahakan atawa dihakan), nu ngajurung kana konsép dasar dina ékologi ranté dahareun (misalna, jukut dihakan ku hérbivora, nu dihakan ku karnivora, nu ogé dihakan ku karnivora nu leuwih badag)
"Ecological niche" mangrupa wewengkon nu dipaké babarengan ku dua spésiés nu nempatan wewengkon sarta rupa diet nu sarua
The existing interactions between the various living beings go along with a permanent mixing of mineral and organic substances, absorbed by organisms for their growth, their maintenance and their reproduction, to be finally rejected as waste
These permanent recyclings of the elements (in particular carbon, oxygen and nitrogen) as well as the water are called biogeochemical cycles
They guarantee a durable stability of the biosphere (at léast when human influence and extreme weather phenomena are left aside)
This self-regulation, supported by negative feedback controls, ensures the perenniality of the ecosystems
It is showed by the very stable concentrations of most elements of éach compartment
This is referred to as homeostasis
The ecosystem also tends to evolve to a state of idéal balance, réached after a succession of events, the climax (for example a pond can become a peat bog)
Spatial relationships and subdivisions of land
"Main articles:" Biome, ecozone Ecosystems are not isolated from éach other, but are interrelated
For example, water may circulate between ecosystems by the méans of a river or ocean current
Water itself, as a liquid medium, even defines ecosystems
Some species, such as salmon or freshwater eels move between marine systems and fresh-water systems
These relationships between the ecosystems léad to the concept of a "biome"
A biome is a homogenéous ecological formation that exists over a vast region, such as tundra or steppes
The biosphere comprises all of the éarth's biomes—the entirety of places where life is possible—from the highest mountains to the depths of the océans
Biomes correspond rather well to subdivisions distributed along the latitudes, from the equator towards the poles, with differences based on to the physical environment (for example, océans or mountain ranges) and to the climate
Their variation is generally related to the distribution of species according to their ability to tolerate temperature and/or dryness
For example, one may find photosynthetic algae only in the "photic" part of the océan (where light penetrates), while conifers are mostly found in mountains
Though this is a simplification of more complicated scheme, latitude and altitude approximate a good representation of the distribution of biodiversity within the biosphere
Very generally, the richness of biodiversity (as well for animal than plant species) is decréasing most rapidly néar the equator (as in Brazil) and less rapidly as one approaches the poles
The biosphere may also be divided into ecozone, which are very well defined today and primarily follow the continental borders
The ecozones are themselves divided into ecoregions, though there is not agreement on their limits
Dina hiji ékosistem, patali antarspésiés sacara umum dihubungkeun kana dahareun jeung peranna dina ranté dahareun
Aya tilu kategori organisme: Hubungan-hubungan ieu ngawujud urutan, di mana unggal individu ngahakan nu saméméhna sarta dihakan ku nu saanggeusna, dina nu disebut ranté dahareun atawa [[jaringan dahareun
In a food network, there will be fewer organisms at éach level as one follows the links of the network up the chain
These concepts léad to the idéa of [[biomass]] (the total living matter in a given place), of [[primary productivity]] (the incréase in the mass of plants during a given time) and of [[secondary productivity]] (the living matter produced by consumers and the decomposers in a given time)
These two last idéas are key, since they maké it possible to evaluate the [[load capacity]]—the number of organisms which can be supported by a given ecosystem
In any food network, the energy contained in the level of the producers is not completely transferred to the consumers
Thus, from an energy point of view, it is more efficient for humans to be primary consumers (to get nourishment from grains and vegetables) than as secondary consumers (from herbivores such as beef and véal), and more still than as a tertiary consumer (from éating carnivores)
The productivity of ecosystems is sometimes estimated by comparing three types of land-based ecosystems and the total of aquatic ecosystems: Humanity's actions over the last few centuries have seriously reduced the amount of the éarth covered by forests ([[deforestation]]), and have incréased agro-ecosystems ([[agriculture]])
In recent decades, an incréase in the aréas occupied by extreme ecosystems has occurred ([[desertification]])
Sacara umum, [[krisis ékologis]] nyéta naon rupa kajadian nu ngarobah [[lingkungan]] hirup hiji spésiés atawa populasi antukna ngabahyakeun kasalametanana
Ieu bisa mangrupa kualitas lingkungan nu nurun dibandingkeun jeung pangabutuh spésiés alatan parobahan [[faktor ékologis]] abiotik (pikeun conto, naékna suhu, hujan nu beuki jarang)
It may be that the environment becomes unfavourable for the survival of a species (or a population) due to an incréase pressure of [[predation]] (for example overfishing)
Lastly, it may be that the situation becomes unfavourable to the quality of life of the species (or the population) due to raise in the number of individuals ([[overpopulation]])
Ecological crises may be more or less brutal (occurring between a few months to a few million yéars)
They can also be of natural or anthropic origin
They may relate to one unique species or on the contrary, to a high number of species (see the article on [[Extinction event]])
Lastly, an ecological crisis may be local (as an [[oil spill]]) or global (a rise in the séa level related to [[global warming]])
According to its degree of endemism, a local crisis will have more or less significant consequences, from the déath of many individuals to the total extinction of a species
Whatever its origin, disappéarance of one or several species often will involve a rupture in the [[food chain]], further impacting the survival of other species
In the case of a global crisis, the consequences can be much more significant; some extinction events showed the disappéarance of more than 90% of existing species at that time
However, it should be noted that the disappéarance of certain species, such as the dinosaurs, by freeing an ecological niche, allowed the development and the diversification of the mammals
An ecological crisis thus paradoxically favored biodiversity
Sometimes, an ecological crisis can be a specific and reversible phenomenon at the ecosystem scale
But more generally, the crises impact will last
Indeed, it rather is a connected series of events, that occur till a final point
From this stage, no return to the previous stable state is possible, and a new stable state will be set up gradually (see [[homeorhesy]])
Lastly, if an ecological crisis can cause extinction, it can also more simply reduce the quality of life of the remaining individuals
Thus, even if the diversity of the human population is sometimes considered thréatened (see in particular [[indigenous people]]), few péople envision human disappéarance at short span
However, [[epidemic disease]]s, [[famine]]s, impact on héalth of reduction of [[air quality]], [[food crise]]s, reduction of living space, accumulation of toxic or non degradable wastes, thréats on [[keystone species]] (gréat apes, panda, whales) are also factors influencing the [[well-being]] of péople
During the past decades, it was observed an incréasing responsibility of human in some ecological crises
Due to his technological acquisitions and to a strong incréase in population, man is the only species whose activity has a major influence on his environment of life
Some usually quoted examples as ecological crises are Sajarah ékologi
salah sahiji [[ahli ékologi]] munggaran jigana mah [[Aristotle]] nu boga pangaresep kana rupa-rupa spésiés sato
Anjeunna dituturkeun ku loba naturalis kayaning [[Buffon]] jeung [[Carolus Linnaeus]], nu damelanana sok dianggap salaku asal-usul ékologi modérn
Géografi botanis jeung Alexander von Humboldt
Salila abad ka-18 nepi ka munggaran abad ka-19, kakuatan maritim raya kayaning Prancis jeung Jérman, medalkeun loba ékspédisi éksplorasi dunya pikeun ngembangkeun [[hubungan dagang maritim]] jeung nagara-nagara séjén, sarta pikeun manggihan sumberdaya alam anyar, as well as to catalog them
At the beginning of the [[18th century]], about twenty thousand plant species were known, versus forty thousand at the beginning of the [[19th century]], and almost 400,000 today
These expeditions were joined by many scientists, including [[botany|botanists]], such as the German explorer [[Alexander von Humboldt]]
Humboldt is often considered the true father of ecology
He was the first to take on the study of the relationship between organisms and their [[environment]]
He exposed the existing relationships between observed plant species and [[climate]], and described vegetation zones using [[latitude]] and [[altitude]], a discipline now known as [[geobotany]]
In [[1804]], for example, he reported an impressive number of species, particularly plants, for which he sought to explain their géographic distribution with respect to [[geological]] data
One of Humboldt's famous works was "Idea for a Plant Geography" ([[1805]])
Other important botanists include [[Aimé Bonpland]] and [[Eugenius Warming]]
Pamanggih ngeunaan "biocenose": Charles Darwin jeung Alfred Wallace
Deukeut ka taun [[1850]] aya nu narabas dina widang ieu ku medalna karya [[Charles Darwin]] "[[The Origin of Species]]": Ecology passed from a repetitive, mechanical modél to a biological, organic, and hence [[evolution]]ary modél
[[Alfred Russel Wallace]], nu leuwih heubeul sarta saingan Darwin, munggaran ngajukeun "géografi" spésiés sasatoan
Sababaraha ahli harita wanoh yén spésiés teu mandiri ti nu séjén, sarta digolongkeun kana spésiés tangkal, sato, sarta komunitas mahluk hirup atawa [[biocenose]]
Istilah ieu munggaran dikedalkeun taun [[1877]] ku [[Karl Möbius]]
Biosfir - Eduard Suess jeung Vladimir Vernadsky
Dina abad ka-19, ékologi ngembang ku ayana papanggihan widang [[kimia]] ku [[Lavoisier]] jeung [[de Saussure]], utamana ngeunaan [[daur nitrogén]]
Sanggeus nengetan bukti yén kahirupan tumuwuhna ukur dina wates-wates rohangan nu ngawujud [[atmosfir Bumi|atmosfir]], [[hidrosfir]], jeung [[litosfir]], Ahli géologi Austria [[Eduard Suess]] ngajukeun istilah [[biosfir]] taun [[1875]]
Suess ngajukeun ngaran biosfir pikeun kaayaan nu ngadukung kahirupan, kayaning nu kapanggih di [[Bumi]], nyaéta [[flora]], [[fauna]], [[mineral]], [[daur zat]], jeung sajabana
Dina taun [[1920]]an [[Vladimir I. Vernadsky]], ahli géologi Rusia nu pindah ka Prancis, ngajéntrékeun pamanggih ngeunaan biosfir dina karyana "The biosphere" ([[1926]]), sarta ngagambarkeun prinsip-prinsip pondamén [[daur biogéokimiawi]]
Mangka anjeunna ngartikeun ulang biosfir salaku jumlah sakabéh [[ékosistem]]
Karuksakan ékologis munggaran kabéjakeun dina [[abad ka-18]], ku baranahanana koloni-koloni nu ngakibatkeun [[déforestasi]]
Mimiti [[abad ka-19]], ku ayana [[révolusi industri]], kamelang kana karuksakan [[lingkungan]] alatan kagiatan manusa beuki ningkat
Istilah "[[ahli géologi|ecologist]]" geus dipaké ti panungtungan [[abad ka-19]]
Ékosistem: Arthur Tansley
Sapanjang [[abad ka-19]], géografi botanis jeung zoogéografi ngagabung jadi basis [[biogéografi]]
Élmu ieu, nu ngurus habitat spésiés, nyiar jawaban pikeun ayana spésiés tinangtu di wewengkon nu tinangtu ogé
Dina taun [[1935]], [[Arthur Tansley]], [[ahli ékologi]] Inggris, nyiptakeun istilah [[ékosistem]], nyaéta sistem interaktif nu ngawujud antara "[[biocenose]]" (kumpulan mahluk hirup) jeung [[biotop]]na, lingkungan tempat maranéhna hirup
Mangka ékologi jadi élmu ngeunaan ékosistem
[[Ékologi manusa]] dimimitian dina taun [[1920an]], ku ayana ulikan ngeunaan parobahan [[suksési vegetasi]] di kota [[Chicago]]
Saterusna jadi widang ulikan nu béda dina taun [[1970an]]
Ieu nyirikeun munggaran diakuna manusa, nu geus ngeusi satungtung [[buana]] dunya, salaku hiji [[faktor ékologis]] penting
Manusa kalawan gedé-gedéan ngarobah lingkungan ku ngawangun habitat (utamana [[tata kota]]) ku kagiatan éksploitasi nu leket saperti "[[logging]]" jeung "[[fishing]]", sarta pangaruh séjén [[agrikultur]], [[pertambangan]], jeung [[industri]]
Di sagigireun ékologi jeung biologi, disiplin ieu ngawengku ogé élmu alam jeung sosial séjénna, kayaning [[antropologi]] jeung [[étnologi]], [[ékonomi]], [[démografi]], [[arsitéktur]] jeung [[tata kota]], [[tatamba]] jeung [[psikologi]], sarta nu séjénna
Ngembangna ékologi manusa ngajurung kana ngaronjatna peran élmu ékologis dina rarancang jeung ngokolaan [[dayeuh]]
James Lovelock jeung hipotésis Gaia
[[Téori Gaia (élmu)|Téori Gaia]], nu diajukeun ku [[James Lovelock]] dina karyana "The Earth is Alive", geus ngalegaan sawangan yén Bumi kudu dihargaan salaku hiji makroorganisme tunggal nu hirup
Hususna dina pamadegan yén "ensemble" sadaya organisme hirup geus ngalaman évolusi antukna mampuh ngatur lingkungan global — ku jalan mangaruhan paraméter fisik penting kayaning wangunan atmosfir, laju penguapan, kimia taneuh jeung sagara — nepi ka bisa mertahankeun kaayaan nu dipiharep pikeun mahluk hirup
Sawangan ieu geus jadi totondén jaman harita, hususna persépsi nu beuki kuat satutasna [[Perang Dunya kadua]] yén kagiatan manusa kayaning [[énergi nuklir]], [[industrialisasi]], [[polusi]], jeung éksplorasi [[sumberdaya alami]] nu kaleuleuwihi, katambah ku [[pertumbuhan populasi éksponénsial]], geus ngancam kaciptakeunana [[katastrop]] dina skala planet
Ku ayana kitu, majan kontoversial di kalangan élmuwan, hipotésis Gaia Lovelock geus dirontok ku loba [[pergerakan lingkungan]] salaku hiji sawangan nu ngagagas: "indung-Bumi"na, [[Gaia]], "jadi gering alatan manusa jeung kagiatanana"
Konservasi jeung pergerakan lingkungan
Bener, ti abad ka-19 ékologi geus kalawan nyata relevan pikeun [[pergerakan lingkungan|pergerakan sosial jeung filosofis]] nu patali jeung perlindungan [[lingkungan alami]], kayaning [[konservasionism]] jeung [[environmentalism]]
Ékologi kiwari geus jadi salah sahiji [[ékologi politis|jejer politis]] penting sarta sumber [[ideologi]] pikeun organisasi-organisasi politis penting samodél [[Partéy Héjo]] jeung [[Greenpeace]]
Ékologi jeung kawijakan global
Ékologi geus jadi bagéan puseur dina politik Dunya ti taun [[1971]], [[UNESCO]] medalkeun program panalungtikan nu disebut "[[Man and Biosphere]]", nu tujuanana pikeun ngaronjatkeun pangaweruh ngeunaan hubungan nu silih untungkeun antara manusa jeung alam
Sababaraha taun ti harita geus kaluar katangtuan ngeunaan konsép "[[Biosphere Reserve]]"
Taun [[1972]] [[United Nations]] (Perserikatan Bangsa-bangsa, PBB) ngayakeun konferensi internasional lingjkungan manusa nu munggaran di [[Stockholm]], diluluguan ku [[René Dubos]] jeung sababaraha ahli séjénna
Konferensi ieu pisan nu marajian frase "Mikir Global, Ketak Lokal" ("Think Globally, Act Locally)"
The next major events in ecology were the development of the concept of biosphere and the appéarance of terms "biological diversity"—or now more commonly [[biodiversity]]—in the [[1980s]]
These terms were developed during the [[Earth Summit]] in [[Rio de Janeiro]] in [[1992]], where the concept of the biosphere was recognized by the major international organizations, and risks associated with reductions in biodiversity were publicly acknowledged
Then, in [[1997]], the dangers the biosphere was facing were recognized from an international point of view at the [[Kyoto conference]]
In particular, this conference highlighted the incréasing dangers of the [[greenhouse effect]]—related to the incréasing concentration of [[greenhouse gases]] in the atmosphere, léading to [[Climate change|global changes in climate]]
In [[Kyoto]], most of the world's nations recognized the importance of looking at ecology from a global point of view, on a worldwide scale, and to take into account the impact of humans on the éarth's environment
Biologi mangrupa élmu ngeunaan mahluk hirup
Ulikanana museur dina ciri jeung paripolah organisme, cara tumuwuhna spésiés jeung individu, sarta interaksi hiji jeung nu séjénna tur lingkunganana
Biologi asal tina kecap ("bios"= hirup, "logos" = élmu) bisa dikiratakeun biologi téh élmu pangaweruh anu museur dina widang mahluk hirup
Biologi boga ambahan nu lega na lapang akademik nu mindeng diteuteup salaku hiji disiplin nu mandiri
Kalawan babarengan, biologi ngulik kahirupan nu aya dina skala nu lega: Widang ulikan na biologi
Aérobiologi -- Anatomi -- Arachnology-- Astrobiologi -- Biokimia -- Bionik -- Biogéografi -- Bioinformatik -- Biomékanik -- Biofisik-- Biotéknologi -- Botani -- Biologi sél -- Chorology -- Kladistik -- Crustaceology -- Cryptozoology -- Siklus -- Sitologi -- Developmental biology -- Panyakit (Panyakit genetik, Panyakit inféksi) -- Ékologi (Ékologi téoritis, Simbiologi, Autecology, Synecology) -- Ethology -- Entomologi -- Biologi évolusi (Évolusi) -- Evolutionary developmental biology
évolusi (Évolusi) -- Evolutionary developmental biology -- Freshwater biology -- Genetik (Genetik populasi, Genetik kuantitatif, Genomik, Protéomik) -- Hérpetologi -- Histologi -- Biologi manusa (Antropologi) -- Ichthyology -- Imunologi -- Patologi -- Épidemiologi -- Limnologi -- Malacologi -- Mammalogi -- Biologi laut -- Mikrobiologi (Bakteriologi) -- Biologi molekular -- Morfologi -- Mikologi / Lichenology --- Myrmecology --- Élmu saraf (Neuroanatomi, Neurofisiologi, Élmu saraf sistem,
saraf (Neuroanatomi, Neurofisiologi, Élmu saraf sistem, Psikologi biologis, Psikiatri, Psikofarmakologi, Behavioral science, Neuroethology, Psikofisik, Élmu saraf komputasional, Élmu saraf kognitif, Élmu kognitif)-- Onkologi (ulikan ngeunaan kangker) -- Ontogeni -- Asal-usul manusa -- Ornitologi -- Paléontologi (Paléobotani, Paléozoologi)-- Parasitologi -- Fikologi (Algologi) -- Filogeni (Filogenetik, Filogéografi) -- Fisiologi -- Fitopatologi -- Biologi struktural -- Taksonomi -- Toksikologi (ulikan ngeunaan racun jeung polusi) -- Virologi --
racun jeung polusi) -- Virologi -- Xénobiologi -- Zoologi Disiplin nu pakait
Tatamba -- Antropologi fisik Jalma jeung sajarah
Inohong widang biologi -- Sajarah biologi -- Hadiah Nobel widang fisiologi atawa tatamba -- Kala biologi jeung kimia organik Daptar jejer
Tempo: Daptar jejer biologi "Naon prioritas urang nulis di dieu
Pikeun mantuan ngembangkeun daptar jejer-jejer nu pangdasarna dina widang biologi, mangga tempo ."
Évolusi jeung biologi
salah sahiji konsép puseur jeung pangatur dina biologi nandeskeun yén sadaya nu hirup diturunkeun ti hiji "common origin" ngaliwatan prosés évolusi
Charles Darwin nerangkeun konsép téoritis évolusi nu masih kénéh jadi puseur nepi ka kiwari, ku jalan ngajukeun seléksi alam pikeun mékanismena
Salajengna "genetic drift" dirangkul salaku mékanisme tambahan dina nu disebut sintésis modern
Sajarah évolusionér hiji spésies— nu ngécéskeun karakteristik rupa-rupa spésiés asal-usulna—sarta kakaitan genéalogis jeung spésiés séjénna disebut filogeni
Rupa-rupa "pendekatan" dina biologi ngahasilkeun informasi ngeunaan filogeni
salah sahijina nyéta ku ngabandingkeun urutan DNA nu diulik dina biologi molekular atawa genomik jeung ngabandingkeun fosil atawa rekaman séjénna ngeunaan organisme kuna dina paléontologi
Para ahli biologi ngatur jeung nganalisis hubungan évolusionér ngaliwatan rupa-rupa métode, di antarana filogenetik, fenetik, sarta kladistik
Kajadian-kajadian utama dina évolusi mahluk hirup, sakumaha nu ayeuna diagem ku maranéhna, diringkeskeun dina "evolutionary timeline"
Klasifikasi mahluk hirup
Klasifikasi mahluk hirup disebutna sistematika atawa taksonomi, nu kudu ngeunteung kana tangkal évolusi (tangkal filogenetik) organisme-organisme nu baréda
Taksonomi ngumpulkeun organisme-organisme dina kumpulan nu disebut taksa, sedengkeun sistematika nyiar patali-patalina
Sistem nu dominan disebut taksonomi Linnaean, nu ngawengku urutan jeung tatangaran binomial
Kumaha hiji organisme dibéré ngaran diatur ku kasapukan internasional saperti International Code of Botanical Nomenclature (ICBN), International Code of Zoological Nomenclature (ICZN), jeung International Code of Nomenclature of Bacteria (ICNB)
Draf kaopat BioCode geus medal taun 1997 dina usaha ngabakukeun tatangaran na tangkalna, ngan rupana can sacara formal diadopsi
International Code of Virus Classification and Nomenclature (ICVCN) tetep aya di luareun BioCode
Sacara tradisional, mahluk hirup dibagi kana lima karajaan: Monéra -- Protista -- Fungi -- Plantae -- Animalia Ngan, sistem lima-karajaan ieu kiwari geus loba dianggap tinggaleun jaman
Pilihan séjén nu leuwih modérn sacara umum dimimitian ku sistem tilu-wewengkon: Archaea (tadina Archaebacteria) -- Bacteria (tadina Eubacteria) -- Eukaryota Wewengkon ieu ngagambarkeun aya henteuna inti tur béda ékstérior sélna
Aya ogé saréngréngan parasit intrasélular nu "teu hirup" dina harti aktivitas métabolismena: Virus -- Viroid -- Prion Sajarah kecap "biologi"
Diwangun ku ngagabungkeun kecap Yunani βίος "(bios)", nu hartina 'hirup', jeung λόγος "(logos)", nu hartina 'kecap', kecap "biologi" dina harti modérn jigana mimiti diwanohkeun sacara séwang-séwangan ku Gottfried Reinhold Treviranus ("Biologie oder Philosophie der lebenden Natur", 1802) jeung ku Jean-Baptiste Lamarck ("Hydrogéologie", 1802)
Kecap ieu kadang kasebutkeun cenah diciptakeun taun 1800 ku Karl Friedrich Burdach, tapi ogé kapanggih na judul Michael Christoph Hanov Volume 3 "Philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae": "Geologia, biologia, phytologia generalis et dendrologia", nu medal taun 1766
Alam mangrupa dunya alami anu utamana dina wujud asli/dasarna jeung leupas tina pangaruh manusa
Nurutkeun skala atawa ukuran mah, 'alam' téh ngawengku sagala rupa nu dimimitian ku ukuran mayapada nepi ka ukuran subatomik, kaasup sagala rupa sato jeung tangkal, sagala pakaya alam, mineral, jeung kajadian-kajadianana, sarupaning topan, gunung bitu, banjir sarta lini)
Ogé kaasup paripolah sasatoan jeung sagala rupa prosés nu patali jeung objék-objék nu teu nyawaan
Dina lingkup filosofi, sawangan yén dunya materil sarupaning atom, sasatoan, graviti, béntang, angin, mikroba, jsb
sabenerna aya sacara mandiri anu leupas tina pangaruh urang
Nu kitu disebutna réalisme, sabalikna ti idéalisme
Nu alami jeung nu artifisial
Mindeng dibédakeun antara "alami" jeung "artifisial" (="jieunan manusa")
salah sahiji cara ngabédakeunana nyaéta ku ngiwalkeun pikiran tina widang alami
Cara séjén nyaéta lain ukur ku ngiwalkeun pikiran, tapi ogé ku ngiwalkeun manusa jeung sagala pangaruhna
Dina dua cara ieu, wates antara alami jeung artifisial hésé pisan diguratkeunana (tempo mind-body problem)
Sababaraha urang percaya yén masalah ieu paling hadé disingkahan ku nyebutkeun yén sagalana alami
Tapi lamun sagalana disebutkeun alami, konsép "artifisial" geus teu bisa deui diécéskeun
Dina sagala kajadian, ambiguitas ngeunaan béda antara "alami" jeung "artifisial" ngawangku widang seni, literatur jeung filosofi
Konsép nu pakait
Istilah élmu alam dipaké utamana: Istilah filosofi alami asalna dipaké pikeun widang élmu nu ayeuna disebut fisika
Téologi alami ngajégang antara disiplin téologi jeung filosofi ageman
Dina widang atikan jeung nu patalina, kontras antara "alami/artifisial" katémbong salaku "alami jeung nurtur"
Tempo ogé: "praeternatural", "unnatural", jeung "supernatural"
Géografi mangrupa ulikan ngeunaan lokasi jeung variasi spatial boh dina fénoména fisik atawa manusana di Bumi
Kecap ieu diturunkeun tina kecap Basa Yunani "gê" ("Bumi") jeung "graphein" ("nulis" atawa "ngagambakeun")
"Géografi" ogé mangrupa judul rupa-rupa buku sajarah dina subjék ieu, di antarana "Geographia" kénging Klaudios Ptolemaios (abad ka-2)
Géografi leuwih lega batan kartografi, ulikan ngeunaan atlas
Teu ukur nalungtik naon baé nu aya di lebah mana di Bumi, tapi ogé naha bet aya di dinya jeung henteu di tempat séjén, sometimes referred to as "location in space"
Ngulik naha alatan manusa atawa alami, sarta akibat bébédaan éta
Taun 1950-an pergerakan élmu régional tumuwuh, dipingpin ku Walter Isard pikeun nyadiakeun dasar nu leuwih kuantitatif jeung analitis pikeun pananya-pananya géografis, kontras jeung kacondongan program géografi tradisional nu leuwih kualitatif
Élmu régional comprises the body of knowledge in which the spatial dimension plays a fundamental role, such as ékonomi régional, manajemén sumberdaya, téori lokasi, tata kota jeung tata régional, angkutan jeung komunikasi, géografi manusa, sebaran populasi, ékologi landscape, jeung kualitas lingkungan
Fisika (tina Basa Yunani φυσικός ("physikos"): "natural", tina φύσις ("physis"): Alam) mangrupa élmu Alam tina jihat nu panglegana
Fisikawan ngulik paripolah jeung interaksi zat jeung gaya
Hukum fisika umumna diwujudkeun dina rupa hubungan matematis
Fisika raket pisan hubunganana jeung élmu alam séjén, utamana kimia, élmu molekul jeung senyawa kimia nu dibentukna
Kimia mirip pisan jeung fisika, utamana dina mékanika kuantum, térmodinamika jeung éléktromagnétisme
Ngan, ku sabab fénoména kimiawi nu kompléks jeung kacida lobana ngajadikeun kimia salawasna dianggap salaku disiplin nu misah
Di handap ieu hiji ihtisar sub-widang jeung konsép utama dina fisika, disusul tepus ku ringkesan sajarah fisika jeung sub-widangna
Béréndélan jejer nu leuwih lengkep ogé aya
"Artikel utama": Téori Fisika Téori puseur
Mékanika klasik -- Térmodinamika -- Mékanika statistik -- Éléctromagnétisme -- Rélativitas husus -- Rélativitas umum -- Mékanika kuantum -- Téori médan kuantum -- Modél baku -- Dinamika cairan Téori nu diajukeun
Téori Sagalana -- Gabungan Sagala Téori -- Téori-M -- Loop quantum gravity -- Emergence Téori Fringe
Fusi tiis -- Téori dinamis graviti -- Luminiferous aether -- Orgone energy -- Reciprocal System of Theory -- Steady state theory -- Torowongan waktu -- Variable Laju jeung Cahaya Konsép