izzako/sundanese-pixelgpt huggingface dataset:
ku sabab normalna mah reungit téh ukur dahar sari kembang/madu jeung cairan bungbuahan nu teu ngandung protéin, mangka reungit bikang butuh getih pikeun nyumponan pangabutuh protéinna
Reungit nu ngalaman métamorposis lengkep, ngaliwatan opat hambalan dina hirupna: endog, jentik, pupa, jeung sawawa — hiji prosés nu digambarkeun ku filsuf Yunani Aristotel
Lilana tilu hambalan nu awal gumantung ka suhu jeung spésiésna
"Culex tarsalis" bisa ngaréngsékeun siklus hirupna dina jangka 14 poé dina 20 °C sarta ukur sapuluh poé dina 25 °C
Pikeun spésiés lianna, daur hirup téh lilana antara opat poé nepi ka sabulan
Larvana taya lian ti jentik nu sok kapanggih dina cai; ngarénghap nyeuseup oksigén atmospir ngaliwatan sipon/solobong dina tungtung buntutna
Pupa-na méh sarua jeung jentik, tapi ngarénghapna ngaliwatan "tanduk" dada nu napel dina spirakel dadana
Kahakanan jentik lolobana mangrupa mikroorganisme, tapi aya ogé nu ngamangsa jentik lianna
Reungit di wewengkon nontropis mah ngaliwatan mangsa tiris dina hambalan endog, najan aya ogé nu dina hambalan jentik atawa sawawa
Reungit genus "Culex" (véktor kasakit énsefalitis St. Louis) ngaliwatan mangsa tiris salaku bikang nu geus jalangan
Reungit bikang ti spésiés nu sok nyeuseup getih nangtukeun mangsana ngandelkeun pangambeuna, utamana sénsitip kana karbon dioksida nu ditiupkeun tina engapan sarta sababaraha zat nu aya dina késang
Studi émpirik ngeunaan ieu nunjukkeun yén résiko dicoco téh nuturkeun sebaran binomial négatip
Lalaki/jalu nu lintuh, sarta boga golongan getih "O" mangrupa mangsa utama panyoco reungit
Reungit bisa nyusud panas, antukna bisa manggihan mamalia getih haneut jeung manuk kalawan gampang (mun geus deukeut)
Reungit jeung kaséhatan
Di AS, dicoco reungit téh kaitung ukur gangguan
Tapi, umumna di sakuliah dunya mah, komo di wewengkon tropis, reungit téh mangrupa masalah kaséhatan umum anu utama
Reungit téh népakeun panyakit dina itungan 700 juta unggal taunna, nu ngabalukarkeun palastrana hiji ti 17 urang
Genus reungit "anopheles" mawa parasit malaria (baca "Plasmodium falciparum") nu ngabalukarkeun mortalitas prématur, utamana barudak balita, nu sataunna nepi ka 1,3 juta urang palastra
lolobana spésiés reungit bisa mawa cacing filariasis; parasit ieu ngabalukarkeun kasakit kaki gajah ("elephantiasis"), nu ayeuna ditandangan ku kira 40 jutaan urang
lolobana spésiés reungit bisa mawa kasakit viral muriang konéng, demam berdarah, poliartritis épidemik, énsefalitis, muriang Rift Valley jeung virus Nil Kulon
Virus nu dibawa ku artropoda samodél reungit katelahna arbovirus
Reungit nyocona dina waktu nu teu tangtu sarta jarang kanyahoan, tapi aya ogé sababaraha spésiés nu nyoco dina wanci-wanci nu tangtu; katémbongna tapak nyoco téh mangrupa balukar tina réaksi imun awak
Nalika nyoco awak manusa, reungit téh nyuntikkeun ciduh jeung anti-koagulan
Pas dicoco munggaran mah awak téh teu méré réaksi, tapi pas nu kadua kali jeung saterusna, sistim imun ngembangkeun antibodi antukna aya inflamasi nu katémbong salaku béntol dina jangka waktu sapoé
Ieu ilaharna kaalaman nalika keur budak
Beuki mindeng dicoco, sénsitivitas urang beuki luhur, antukna béntolna némbongan dina jangka sababaraha menit nalika réspon imun megatkeun saluran getih kapilér sarta ngumpulkeun cairanana handapeun kulit
Jalma sawawa aya nu jadi teu sénsitif antukna mun dicoco reungit euweuh réaksina atawa réaksina saeutik pisan, tapi aya ogé nu jadi hiper-sénsitif antukna nimbulkeun béntol nu badag tur nyeri
Aya dua cara pikeun ngontrol reungit: (1) program badag nu dikokolakeun pikeun ngurangan populasi reungit nu ngawengku wilayah anu lega, jeung (2) peta individual pikeun ngajaga diri jeung lingkungan dumukna
Kiwari, program ngontrol reungit dumasar kana prinsip-prinsip integrasi ngokolakeun hama, nu biasana ngawengku sababaraha ukuran, dumasar kana pangaweruh urang ngeunaan daur hirup reungit : Ngusir reungit
Panghulag atawa pangusir ("repellant") reungit ilaharna ngandung salah sahiji zat DEET, ekstrak minyak "Catnip", nepetalakton, ékstrak minyak sitrunéla atawa ékaliptus
Cara lian nyaéta ku maké kipas/hihid (sabab reungit mah teu resep kaanginan), atawa bahan-bahan nu ngandung alétrin
Aya ogé cenah cara lianna deui, nyaéta ku miara pepelakan anu ngaluarkeun zat nu teu dipikaresep ku reungit, tapi seuk para élmuwan mah jétu sotéh mun daun/bagian tutuwuhanana dibebek antukna kaluar zat kimiana
Munding mangrupa sato tandukan badag
Di India, Bangladés, Népal, Butan, Viétnam jeung Muangtai mah aya kénéh nu liar, sedengkeun salaku sato ingon mah sumebar di Asia, Amérika Kidul, Afrika Kalér jeung Éropa
Nu geus sawawa beuratna antara 300–1200 kg; nu bikang rata-rata 750 kg, sedengkeun nu jalu leuwih ti 1000 kg
Alatan isolasi génétik, beuratna ieu jadi béda-béda, biasana mah jadi leuwih leutik
Sigana mah munding téh asalna ti Asia Kidul, antara Pakistan jeung India nepi ka Indocina
Can aya kajinekan ngeunaan klasifikasi munding
Aya nu nyebut mangrupa hiji spésiés tunggal "Bubalus arnee" nu ngawengku dua subspésiés, Munding Walungan ("River Buffalo", "B. arnee bubalis") jeung Munding Ranca ("Swamp Buffalo", "B. arnee carabanesis"); lian ti éta mah dianggap dulur nu béda spésiés
Munding Ranca nu boga 48 kromosom utamana aya di Asia bagian wétan, sedengkeun Munding Walungan nu boga 50 kromosom lolobana aya di Asia bagian kulon
Nu dua ieu bisa kawin ngahasilkeun turunan nu subur
Susu munding bisa sarta geus ilahar diinum ku manusa, malah mah sacara tradisional geus dipaké bahan baku kiju mozzarella jeung "curd" sabab loba ngandung lemak
Daging munding, di Kulon mah katelahna "Carabeef", pikeun India (nu boga populasi munding panglobana sadunya) mah mangrupa komoditas ékspor
Anapon kulitna sok dipaké nyieun sapatu atawa ngalapis hélem motor
Asia mangrupa "lemah cai" pikeun munding mah, kira kana 95% ti populasi sadunya
Lian ti diala pikeun bahan katuangan, tanagana ogé sok dipaké pikeun tatanén
Taun 1992, populasi munding di Asia kira 141 juta
Lemak nu dikandung dina susu munding téh panglobana ti antara rupa-rupa sato ingon
Lemak ieu di sababaraha wewengkon di Asia mah sok dipaké bahan baku "ghee"
Lobana mangpaat nu sok diala ti munding di Asia nunjukkeun yén munding téh sumebar sarta geus dalit jeung masarakat Asia
Munding Walungan bisa hirup di pagunungan nu luhurna 2.800 m lbl di Népal, sedengkeun Munding Ranca ilahar aya di palandeuhan/dataran handap tropis
Hasil ieu teu leupas ti watek munding nu teu "ogo", teu hésé marabanana, bisa diala tanagana pikeun tatanén (ngagaru sawah), bari ajén ékonomisna luhur
Di alam liar, populasi munding mah teu loba
Munding liar atawa Bison India ukur aya di India, Népal, jeung Muangtai
Tanduk munding ieu kaasup nu pangbadagna ti sato mana baé nu aya kénéh
Lébarna bisa nepi ka saméter, malah nu ditémbak taun 1955 mah tandukna téh nepi ka 4,24 m ti tungtung ka tungtung
Munding atawa "Carabao" (baca: karabaw, "kerbau"-Ind.)
mangrupa sato nasional Pilipina
Munding mimiti aya di Australia nalika diasupkeun ka wewengkon Northern Territory awal abad ka-19
Ti harita, munding ieu téh statusna diantepkeun salaku sato liar
Alatan statusna ieu, munding sok diboro, misalna di Pulo Melville, nu populasina nepi ka opat rébu
Munding Australia ieu ilaharna liar di sabudeureun walungan jeung "billabong" (ranca/rawa téa), sarta bisa sumebar ka wewengkon nu lega dina usum hujan
ku sabab isolasi lingkungan nu cukup lila, munding Australia katémbong béda jeung munding karuhunna ti Indonésia
Éropa jeung Tatar Arab
Munding mimiti dibawa ka Afrika Kalér jeung Asia Wétan abad ka-6
Ti Tatar Arab ieu, munding dibawa ka Éropa ku perjurit Perang Salib nu mulang (kiwari bisa dipanggihan di Bulgaria jeung Itali)
Sapi nyaéta sato tandukan hasil doméstikasi anggota subfamili "Bovinae" ti famili "Bovidae"
Sapi diternakkeun pikeun diala daging, susu, kulit, jeung tanagana
Di India, misalna, sapi téh malah dihurmat, teu meunang dirogahala numutkeun kapercayaan Hindu
Kiwari, sadunya téh aya kira 1,3 miliar sapi
Numutkeun paniténan munggaran ku Carolus Linnaeus, sapi téh digolongkeun kana tilu spésiés: "Bos taurus" (sapi Éropah, kaasup tipe nu sarupa ti Aprika jeung Asia), "Bos indicus" ("zebu"), jeung "Bos primigenius" (geus lastari)
Nu pamungkas mangrupa karuhun pikeun dua nu ti heula
Kadieunakeun, tilu spésiés ieu ngariut jadi hiji, maké ngaran "Bos primigenius taurus", "Bos primigenius indicus", atawa "Bos primigenius primigenius"
Sapi ieu bisa ogé baranahan mun jeung spésiés séjén nu deukeut, misalna jeung yak, banténg, gaur, jeung bison
Teu bisa sotéh jeung munding
Lancah mangrupa sato invertebrata nu bisa ngahasilkeun benang; "serat", sarta boga dalapan suku, tanpa jangjang
Pertélana mah, lancah téh anggota arachnida ordo Aranéae, nu kabagi jadi dua sub-ordo: Opisthothelae (nu ngawengku infraordo Mygalomorphae (lancah "trapdoor" jeung tarantula) jeung Araneomorphae (lancah modéren), sarta Mesothelae, nu ngawengku famili Liphistiidae, lancah nu sok ngaliang ti Asia
Ulikan ngeunaan lancah disebutna arachnology
lolobana lancah sok nyieun ramat pikeun ngeurad mangsana (umumna serangga)
Ramat ieu dijieun tina serat lancah, lambaran protéin ipis tapi liat nu dikaluarkeun tina spinérét nu aya dina bujurna
Pikeun ukuran lancah mah, serat ieu téh leuwih kuat batan baja
Najan sakabéh lancah ngahasilkeun benang/serat, teu kabéh ngaramat
Serat/benang ieu bisa ngabantu nalika nérékél, pinding pikeun liangna, wadah endogna, ngabulen mangsana, jsb
Morfologi jeung kamekaran
Béda jeung serangga, lancah mah boga ukur dua tagmata, henteu tilu; gabungan hulu jeung dada (disebut sefalotoraks atawa prosoma) jeung abdomén (disebut opistosoma)
Abdoménna ogé geus teu bukuan, iwal sababaraha spésiés primitif (Liphistiidae)
Abdomén jeung sefalotoraksna disambungkeun ku "cangkéng" ipis nu disebut pedikel atawa "pregenital somite"
Cangkéng ieu sabenerna mah mangrupa buku panungtung sefalotoraks nu di lolobana Arachnida mémang geus leungit (na kalajengking gé ukur aya dina mangsa émbrio)
Béda nu séjénna ti gegeremet nyaéta tina jumlah sukuna nu dalapan (gegeremet mah genep), teu boga anteneu, sarta panonna nu lénsa tunggal, lain majemuk
Réspirasi sareng sirkulasi
Lancah boga sistem sirkulasi kabuka, hartina maranéhna teu boga getih atawa urat pikeun ngalirkeun getihna
Sebalikna, awakna dipinuhan ku "hemolimfa", anu dikompa ngaliwatan "arteri" ku jantung ka jero lolongkrang anu disebut "sinus" anu ngurilingan organ manéhna
Rupa-rupa lancah jeung seureudanana
Nepi ka kiwari, spésiés lancah anu geus kaidéntifikasi téh geus leuwih ti 38.000
Dumasar kapinteranana dina nyumput, mun dikira-kira mah jumlah-jamléh, kabéhanana téh bisa nepi ka 200.000 spésiés
Sakabéh spésiés lancah téh peurahan (iwal kulawarga Uloboridae jeung Heptthelidae), tapi nu ngabahyakeun manusa mah ukur 40-an
Ilaharna mah lancah téh moal nyeureud manusa, sabab manusa mah teu dianggap mangsa
Nyeureud sotéh mun ngarasa kaancam
Pikeun leuwih jéntré ngeunaan genera jeung spésiés lancah, mangga baca taksonomi Araneae
Titinggi (Kelas Diplopoda, saméméhna disebut Chilognatha) mangrupa artropoda panjang nu awakna silindris sarta boga dua pasang suku dina unggal ruas awakna (antara 20 jeung 100 ruas)
Sato ieu kaasup hérbivora, lambat, jeung teu peurahan; béda jeung dulur deukeutna, babakaur (Kelas Chilopoda), nu kaciri tina sukuna nu sapasang dina unggal ruas/bukuna
Titinggi mah lolobana ngahakanan daun nu geus buruk jeung sésa tutuwuhan paéh lianna
Méméh dihakan, titinggi nyékrésikeun cairan pikeun ngabaseuhan kahakanana
Kelas artropoda ieu dianggap mangrupa sato munggaran nu ngajajah daratan dina periode géologi Silurian
Kaahéngan utama sato ieu téh nyaéta jumlah sukuna, nepi ka dina basa Indonésia mah disebutna gé "kaki seribu" (suku sarébu)
Ogé dina basa Inggris, ngaranna téh "millipede", tina basa Latin "milli" ("rébuan") jeung "ped" ("suku")
Jumlah suku titinggi sabenerna teu nepi ka sarébu, rata-rata 40-200 pasang, najan aya ogé spésiés langka nu jumlah sukuna nepi ka 375 pasang
ku sabab sukuna loba tur parondok, titinggi mah ngarayapna kawilang laun, tapi jago pisan dina hal ngaliang
ku sabab laun sahingga moal bisa ngejat mun aya nu rék ngamangsa, cara béla dirina téh ku jalan ngaréngkol jadi bentuk koil—sukuna nyumput di bagian jero, dikuriling ku ruas awak nu haleuras
Aya ogé sababaraha spésiés nu nyékrésikeun cairan peurah, atawa gas hidrogén sianida tina pori mikroskopis sapanjang awakna
Cairan sékrésina aya nu ngandung asam nu bisa ngaduruk éksoskeleton sireum jeung prédator serangga, sarta kulit jeung panon prédator nu leuwih badag
Pikeun manusa mah cairan sékrési ieu teu matak bahya, kudu waspada sotéh mun keuna kana panon atawa kateureuy
Lemur ngamangpaatkeun cairan sékrési ieu pikeun nolak serangga nu sok ganggu, sarta pikeun tujuan psikoaktip
Titinggi aya ogé nu ampibi
Réptil hartina tétrapoda jeung amniota, nyaéta sasatoan nu émbriona dibungkus ku mémbran amniotik
Kiwari, réptil ieu ngawengku opat ordo: Réptil aya di unggal buana, iwal Antartika, tapi tempat hirup utamana mah di wewengkon tropis jeung subtropis
Tina jihat klasik, réptil ngawengku sakabéh amniota iwal manuk jeung mamalia, sahingga jadina téh diwatesan salaku sasatoan nu ngawengku buhaya, aligator, tuatara, kadal, oray, amphisbaenia, jeung kuya, nu digolongkeun kana kelas Réptilia (Latin "repere", "ngarayap")
* Famili Protorothyrididae - "Hylonomus" (lastari) * Subkelas Anapsid Famili Mesosauridae (lastari) * Ordo Procolophonida - Pareiasaurus (lastari) * Ordo Testudine - Kuya * Subkelas Diapsida * Superordo Ichthyopterygia - Ichthyosaurus (lastari) * Superordo Sauropterygia - Plesiosaurus (lastari) * Superordo Lepidosauria * Ordo Rhynchocephalia - Tuatara * Ordo Squamata Subordo Lacertilia- Kadal Subordo Serpentes - Oray Subordo Amphisbaenia - Kadal cacing * Ordo Crocodilia
- Kadal cacing * Ordo Crocodilia - Buhaya * Ordo Pterosauria - Pterodactyl (lastari) * Superordo Dinosauria - Dinosaurus * Ordo Ornithischia (lastari) * Ordo Saurischia * Kelas Aves - Manuk
Japati mangrupa manuk anggota kulawarga Columbidae
Istilah japati dipaké pikeun 308 spésiés manuk anggota ordo Columbiformes, ngawengku japati, tikukur, titiran, manuk puter, jeung spésiés lianna
Nu jadi ciri golongan japati nyaéta awakna tegep, beuheung, pamatuk jeung sukuna pondok, boga "cera" luhureun pamatukna
Ordo japati sumebar di sakuliah dunya, tapi rupa nu panglobana mah aya di wewengkon Indomalaya jeung Australasia, dianggap patali jeung dodo nu geus lastari
Anak japati disebut 'piyik'
Japati alamina aya di wewengkon Éropa kulon jeung kidul, Aprika Kalér, jeung Asia kidul-kulon
Habitatna alamna di gawir-gawir cadas, utamana di basisir
Hasil doméstikasina mah aya di mana-mana, kaasup di kota-kota
Di Inggris, Irlandia, jeung wewengkon asalna nu alami, japati téh ukur aya di pasisian
Japati mimiti dibawa ka Amérika Kalér taun 1606 di Port Royal, Acadia (ayeuna Nova Scotia)
Panjang awak japati antara 30–35 cm, kalawan lébar bébér jangjang 62–68 cm
Ciri utama japati liar murni bisa ditempo dina warna bulu tungtung tonggong nu bodas, ditambah dua polét hideung dina jangjangna
Umurna di alam liar antara 3-5 taun, sedengkeun mun dikandangan bisa nepi ka 15 taun
Warna hulu jeung beuheung japati nu geus sawawa ilaharna bulao-abu-abu, leuwih kolot batan tonggong jeung jangjangna, sedengkeun dina beuteungna mah bodas
Panonna biasana mah oranyeu, tapi aya ogé nu bodas semu abu-abu
Sayangna biasana dijieun dina lelegok atawa guha, dijieun tina régang garing, jukut, atawa jukut laut
Sakali baranahan, japati mah ngendogna ukur dua; disileungleuman piligenti ku indung jeung bapana salila 18 poéan
'Piyik'na kakara disapih mun geus umur 30 poéan
Sayang japati ilaharna dijieun tina régang leutik jeung sésa bilik (mun di sabudeureunana aya), sakali baranahan ukur boga dua endog nu disileungleuman piligenti ku jalu jeung bikangna
Kadaharanana sarupaning sisikian (jagong, paré/béas), bungbuahan, jeung bahan tutuwuhan lianna
Béda ti galibna bangsa manuk, japati mah sok "nyusuan" anakna nu cairan ladang ngabeuweung kadaharanana
Japati geus didoméstikasi ti rébuan taun ka tukang
Japati doméstik nu geus dilatih bisa mulang ka sayangna najan di bawa ka tempat nu can dipikawanoh nu jauhna nepi ka sarébuan kilo
Silangan husus, nu katelah japati pos, geus kalatih sangkan bisa mawa surat
Japati nu kieu ogé sok dibalapkeun
Japati sok dikawinsilangkeun pikeun diala daging, dedegan, atawa kelir buluna (galeri poto)
Kabisa navigasi mangrupa salah sahiji kaahéngan japati, padahal manuk ieu mah tara ngayakeun migrasi
Japati doméstik sok dipaké dina percobaan di laboratorium biologi, kadokteran, jeung élmu kognitif
Contona baé, japati sok dilatih pikeun ngabédakeun antara lukisan kubisme jeung imprésionisme
Japati liar di kota-kota
Japati liar di pakotaan sacara naluri ngajadikeun gedong-gedong jangkung di pakotaan salaku gawir-gawir cadas tempat alamina
Sababaraha kota nu kawentar ku japati liarna, di antarana ku sabab kamekaran populasina, di kota-kota kawas di luhur mah pihak pamaréntah nepi ka nyaram maraban japati liar
Komo ku kalakuanana nu bisa ngaruksak wangunan, nyebarkeun panyakit, polusi taina, sarta ngusir manuk lianna
Japati digolongkeun ka opat jenis nyaéta: Japati Hias
Nu kaasup japati hias nyaéta Japati Makuta, Japati Kapas, Japati Robot jeung Japati Tembolok
Nu séwang-séwangan boga cirina sorangan
nyaéta japati nu boga kamampuh ngapung kalawan gancang dina jarak nu jauh
Japati ieu nu baheula dijadikeun sarana pikeun ngirimkeun surat
nyaéta japati nu sok dipaké minangka adu balap japati
Biasana japati diadukeun kalawan ditempo japati nu panggancangna, Japati Daging
nyaéta japati nu maksud dipiara pikeun diala dagingna
Japati daging diingu sarua saperti hayam jeung manuk tuluy dipeuncit
Klasifikasi &amp; béréndélan spésiésna
Famili japati biasana dibagi kana lima subfamili, sakumaha dadaran di handap (diluyukeun jeung "Handbook of the Birds of the World", karya Lynx taun 1997): Subfamili Columbinae - nu ilahar disebut japati
Genus "Columba" - Japati biasa Genus "Streptopelia" Genus "Macropygia" Genus "Reinwardtoena" Genus "Turacoena" Genus "Turtur" Genus "Oena" Genus "Chalcophaps" Genus "Henicophaps" Genus "Phaps", bronzewing pigeons Genus "Ocyphaps" Genus "Geophaps" Genus "Petrophassa", rock pigéons Genus "Geopelia" Genus "Leucosarcia" Genus "Zenaida" Genus "Ectopistes" Genus "Columbina" Ground Doves Genus "Claravis" Genus "Metropelia" Genus "Scardafella" Genus "Uropelia" Genus "Leptotila" Genus "Geotrygon", quail-doves Genus "Starnoenas" Genus "Caloenas" Genus "Gallicolumba"
Genus "Starnoenas" Genus "Caloenas" Genus "Gallicolumba" Genus "Trugon" Genus "Microgoura" Subfamily Otidiphabinae - pheasant pigeon
Genus "Otidiphaps" Subfamily Gourinae - crowned pigeons
Genus "Goura" crowned pigéons Subfamily Didunculinae - tooth-billed pigeon
Genus "Didunculus" Subfamily Treroninae - green &amp; fruit doves
Genus "Phapitreron" Genus "Treron" green pigéons Genus "Ptilinopus", fruit doves Genus "Drepanoptila" Genus "Alectroenas" blue pigéons Genus "Ducula" imperial pigéons Genus "Lopholaimus" Genus "Hemiphaga" Genus "Cryptophaps" Genus "Gymnophaps", mountain pigéons
Monyét mangrupa anggota dua ti tilu golongan primata simian
Dua golongan ieu nyaéta Monyét Dunya Anyar jeung Monyét Dunya Kuna nu kabéhna ngawengku 200-an spésiés
Monyét ogé dibédakeun jeung kera (Ing
"ape") kayaning simpanseu jeung gorila
Ukuran monyét rupa-rupa pisan, ti mimiti Marmosét Pigmi nu jangkungna 10 cm (kaasup buntut) sarta beurat 120 g, nepi ka Mandril jalu nu jangkungna saméter sarta beurat 35 kg
Aya nu hirup na tangkal (arboréal), aya ogé nu hirup di lapang jukut/sabana
Kadaharanana rupa-rupa gumantung ka spésiésna, tapi ilaharna mah bungbuahan, daun, kakacangan, sisikian, kembang, serangga, lancah, endog, jeung sato leutik
Sababaraha ciri nu ngabédakeun dua golongan monyét di antarana buntut préhénsil (bisa 'nyepeng', meulit) monyét Dunya Anyar nu teu dipiboga ku monyét Dunya Kuna
Monyét na kandang
Na kapal laut
Nalika bangsa Inggris munggaran ngaranjah Aprika, anak monyét sok dibawa kana kapal salaku hiburan, nu satuluyna aya nu diasupkeun ka kebon binatang
Monyét kukutan jaman kiwari di Inggris, loba di antarana nu mangrupa turunan ti monyét jaman Viktoria tadi
Kajadian modél kitu sigana lumangsung ogé jaman Perang Napoléon
Najan katémbongna pikalucueun, loba nu nganggap yén monyét mah lain ingueun, utamana mah ku sabab monyét mah hésé dilatihna
Malah mun kaganggu atawa teu disenangkeun, monyét bisa robah jadi galak sarta ngaganggu
Monyét mindeng dipaké dina percobaan laboratorium, utamana mah ku sabab sarua jeung manusa salaku primata
Béréndélan di handap ieu méré nahkeun rupa-rupa famili monyét (dikandelan) dina klasifikasi primata
Catet yén golongan pangleutikna nu ngawengku monyét nyaéta Simiiformes, simian nu ogé ngawengku kera
Monyét mangrupa sioh ka salapan dina daur 12 taun dina kalénder Cina
Gegeremet, insék, atawa insékta (basa Indonésia:serangga) nyaéta hiji kelas sato invertebrata, takson anu paling lega ambahanana (di darat) ti filum "Artropoda"
Insék ngawengku panglobana rupa sato di Bumi, kira aya 925.000 spésiés nu geus digambarkeun — leuwih ti gabungan golongan sato lian
Aya kira lima rébu spésiés papatong, dua rébu congcorang, 20.000 simeut, 170.000 kukupu jeung ngenget, 120.000 laleur, 82.000 kutu, 350.000 éngang, sarta 110.000 nyiruan jeung sireum
Hasil ngira-ngira mah, kaasup nu can kacatet sacara ilmiah, jumlah spésiésna téh bisa nepi ka 30 juta
Ulikan ilmiah ngeunaan insékta disebut éntomologi
Hubungan jeung artropoda lianna
Golongan sato nu sarupa dedeganana jeung insékta, modél ("Collembola"), dihijikeun jeung insékta dina Subfilum Héksapoda
Tapi ka dieunakeun ieu subfilum téh teu ngawengku Collembola, sabab sigana boga asal-usul nu béda
Jadi, dulur nu deukeut jeung insékta mah anggota "Entognatha" nu lianna: Protura jeung Diplura
Nu bener-bener insékta (nyaéta spésiés-spésiés nu kaasup kelas Insékta) dibédakeun ti artropoda lianna ku ayana ectognathous, sungut nu nembrak jeung sawelas buku/ruas abdominal
Sungutna ieu ogé nu nyababkeun golongan ieu disebut Ectognatha
Spésiés-spésiés insékta lolobana jangjangan, mun geus sawawa
Artropoda terestrial samodél lipan, titinggi, kalajengking, jeung lancah, sakapeung sok disaruakeun jeung insékta, alatan awakna sarupa sarta boga rangka luar (éksoskeleton)
Ukuran insékta téh rupa-rupa, ti nu ukur samiliméter nepi ka nu leuwih ti 18 cm
Awakna ruruasan nu dirojong ku éksoskeleton, cangkang nu teuas nu utamana diwangun ku kitin
Awakna dibagi kana tilu bagian: hulu, dada/toraks, jeung beuteung/abdomén
Dina huluna aya anténeu sénsor, sapasang panon majemuk, jeung sungut
Dina dadana aya genep suku (sapasang dina unggal ruasna) jeung jangjang (mun aya)
Beuteungna, nu diwangun ku sawelas ruas, mibanda struktur pikeun ékskrési jeung baranahan
Sistim sarafna dibagi kana uteuk jeung urat saraf véntral
Luyu jeung kapsul hulu nu diwangun ku genep ruas awak anterior, anatomi uteuk insékta ogé ngandung genep pasang ganglia
Tilu pasang nu kahiji ngagabung dina uteuk, sedengkeun tilu pasang nu séjénna ngagabung kana struktur nu disebut "subesophageal ganglion"
Susunan kieu ogé aya dina dada nepi ka abdomén, iwal yén dina abdomén mah pasangan gangliana téh ukur aya dina dalapan ruas nu di hareup
Loba di antara spésiés-spésiés insékta nu ngurangan jumlah ganglionna ku ngagabungkeun sababaraha ganglion abdominal atawa ngagabungkeun nu na abdomén jeung nu na dada
Misalna cucunguk, na abdoménna téh ukur aya genep ganglion
Ogé dina laleur, ganglion awakna téh digabungkeun jeung ganglion dada
Insékta mibanda sistim cerna nu lengkep, dina harti boga solobong nu nyambung ti sungut nepi ka bool
Sistim éksrésina ngawengku tubula Malpighi pikeun miceun runtah nu ngandung nitrogén sarta 'peujit tukang' ("hindgut") pikeun osmorégulasi
Dina tungtung peujit tukang, insékta bisa nyerep deui cai sarta ion-ion kalium jeung natrium
Ku kituna, insékta mah tara ngaluarkeun cai bareng jeung taina
Prosés nyerap ulang ieu jadi 'bekel' insékta sangkan bisa hirup di lingkungan nu panas tur garing
Insékta mah lolobana boga dua pasang jangjang nu perenahna dina buku toraks/dada kadua jeung katilu
Mun tina jihat téori évolusi mah, kelompok sato ieu téh mangrupa hiji-hijina kelompok invertebrata nu jangjangan, antukna kacatet salaku kelompok sato nu bisa salamet nepi ka kiwari
Insékta jangjangan jeung dulurna nu teu jangjangan ngahiji dina subkelas Pterygota
Cara hiber insékta can pati kateuleuman
Insékta nu leuwih maju, nyaéta nu kaasup Neoptera, sacara umum, jangjangna téh bosa ditilepkeun dina tonggongna, antukna teu ngaganggu gerakna nalika teu hiber
Dina insékta kitu, jangjangna ieu diatur ku otot hiber-teu langsung ku jalan neken pinding toraks
Otot ieu bisa kontraksi tanpa impuls saraf, antukna jangjangna bisa gerak gancang pisan
Rorongkong luar insékta nu disebut kutikula/kutikel diwangun ku dua lapisan: (1) épikutikel nu mangrupa lapisan luar nu ipis tur ngandung lilin antukna teu tembus cai, teu ngandung kitin jeung (2) lapisan handapeunana nu disebut prokutikel nu ngandung kitin sarta leuwih kandel batan lapisan luar
Lapisan jero ieu bisa dibagi deui kana dua lapisan: éksokutikel jeung éndokutikel
Éndokutikel ieu weweg tapi ngenyod kawas nu diwangun ku sababaraha lapis, ngandung serat kitin jeung protéin nu disusun silih timpah silang
Insékta ngagunakeun réspirasi trahéal pikeun ngakut oksigén ka sakujur awakna
Lawang na awakna disebut spirakel nu nyambung ke sistim trahéal tubular
Udara nepi ka jaringan jero ngaliwatan sistim ieu
Moal leuwih ti sapasang spirakel per ruasna, sarta moal leuwih ti dua pasang spirakel dina toraksna (mésotoraks jeung métatoraks), atawa leuwih ti dalapan pasang dina abdoménna (dalapan ruas nu mimiti)
Aya watesan pikeun tekenan anu bisa ditahan ku tabung trachéa tanpa nepi ka peupeus, ieu nu jadi salah sahiji alesan ukuran gegeremet laleutik
Spirakel téh dilengkepan ku kelép/katup nu diatur ku otot, antukna bisa ditutup nalika perlu (misalna keur na cai atawa ngurangan kalembaban)
Pikeun ngahalangan kebul jeung partikel lianna, spirakel téh dilengkepan ku bulu nu bisa nyaring éta gangguan
Aya sababaraha spésiés insékta, kayaning anggota Chironomidae, nu ngandung pigmén résporatori kawas hémoglobin dina hambalan bilatungna
Dina insékta sarupa kitu mah trahéana téh leutik sabab awakna bisa nyerep oksigén langsung tina cai, antukna bisa hirup dina jero leutak nu kandungan oksigénna saeutik pisan
Tilu pasang spirakel na kutu cai dibungkus ku mémbran nu sénsitip tekenan, sarupa jeung cara gawé jero ceuli manusa
Insékta mah loba nu mibanda organ pangrasa
Dina sababaraha kasus mah, malah, leuwih onjoy batan manusa
Pikeun conto, nyiruan bisa nempo spéktrum ultrabungur, sedengkeun ngenget jalu bisa 'ngambeu' féromon bikangna nu anggangna sababaraha kilo
Insékta ogé loba nu bisa ngitung, di antarana "wasp" (aya nu uninga Sundana
), nu nempatkeun endog-endogna masing-masing dina hiji sél katut sababaraha hileud pikeun parabna mun geus megar
Aya nu nyadiakeun lima, sawelas, atawa dua puluh opat hileud per sél, gumantung ka spésiés jeung jenis kelaminna (nu jalu awakna leuwih leutik batan nu bikang, jadi hileud nu disadiakeun ogé leuwih saeutik)
Insékta sosial, kayaning sireum jeung nyiruan, mangrupa sato spésiés eusosial nu paling dipikawanoh ku manusa
Insékta-insékta éta nyayang hirup dina koloni nu diatur kalawan ketat, antukna kadang dianggap superorganisme
Peran di lingkungan jeung kahirupan manusa
Insékta loba nu dianggap hama ku manusa, utamana salaku parasit (reungit, kutu, tumbila), népakeun panyakit (reungit, laleur), ngaruksak wangunan (rinyuh), atawa ngaruksak pepelakan (bejog atawa simeut badag)
Para éntomologis dina hal ieu sok boga peran, boh maké inséktisida atawa métode biokontrol
Najan insékta téh lolobana mah dianggap hama, sabenerna mah loba ogé insékta nu penting ajénna pikeun lingkungan jeung manusa
Di antarana baé insékta nu ngabantu penyerbukan tutuwuhan kembangan (misalna "wasp", nyiruan, kukupu, sireum)
Hubungan ieu sipatna mutualusme, silih untungkeun: insékta nyeuseup sari kembang, sedengkeun tutuwuhanana kabantu dina penyerbukan kembangna
Masalah lingkungan jaman kiwari téh justru di dieu pisan, yén insékta nu bisa ngabantu penyerbukan populasina beuki ngurangan
Subkelas: Apterygota Ordo * Archaeognatha (Bristletails) * Thysanura (Silverfish) * Monura - "lastari" Subkelas: Pterygota * Infrakelas: "Paleoptera" (parafilétik) Ordo * Ephemeroptera (mayflies) * Palaeodictyoptera - "lastari" * Megasecoptera - "lastari" * Archodonata - "lastari" * Diaphanopterodea - "lastari" * Protodonata - "lastari" * Odonata (papatong jeung papatong jarum) * Infrakelas: Neoptera * Superordo: Exopterygota Ordo * Caloneurodea - "lastari" * Titanoptera - "lastari"
- "lastari" * Titanoptera - "lastari" * Protorthoptera - "lastari" Polyneoptera * Grylloblattodea (ice-crawlers) * Mantophasmatodea (gladiators) * Plecoptera (stoneflies) * Embioptera (webspinners) * Zoraptera (angel insects) * Dermaptera (cocopét) Orthopteroidea * Orthoptera (simeut, mp3 , jsb.)
* Phasmatodea (walking sticks) Dictyoptera * Blattodea (cucunguk) * Isoptera (rinyuh) * Mantodea (congcorang) Paraneoptera * Psocoptera (booklice, barklice) * Thysanoptera (thrips) * Phthiraptera (lice) * Hemiptera (true bugs) * Superordo: Endopterygota Ordo * Hymenoptera (sireum, nyiruan, jsb.)
* Coleoptera (éngang) * Strepsiptera (twisted-winged parasites) Neuropteroidea * Raphidioptera (snakeflies) * Megaloptera (alderflies, etc.)
* Neuroptera (net-veined insects) Mecopteroidea * Mecoptera (scorpionflies, etc.)
* Siphonaptera (kutu) * Diptera (laleur) * Protodiptera "lastari" Amphiesmenoptera * Trichoptera (caddisflies) * Lepidoptera (kukupu, ngenget) Incertae sedis * Glosselytrodea "lastari" * Miomoptera - "lastari" Évolusi
Nepi ka kiwari, hubungan antara insékta jeung bangsa sato séjén téh masih can écés
Najan sacara tradisional disakelompokkeun jeung titinggi sarta lipan, bukti nu némbongan mah malah nunjukkeun yén insékta mah leuwih deukeut hubungan évolusionérna jeung crustacéan
Numutkeun téori Pancrustacea, insékta jeung Remipedia sarta Malacostraca téh ngabentuk "clade" alami
Catetan fosil nunjukkeun yén insékta dumadakan mucunghul munggaran dina awal périodeu Carboniferous Ahir, Yuga Bashkirian Awal, kira 350 juta taun ka tukang
Dina mangsa éta, tétéla spésiés insékta téh geus rupa-rupa
Catetan fosil gé nunjukkeun yén harita téh geus aya leuwih ti satengah losin ordo
Ku kituna, insékta munggaran téh meureun mucunghulna dina périodeu Carboniferous nu leuwih awal, atawa dina périodeu Devonian saméméhna
Cocopét (serangga anggota ordo Dermaptera) dicirikeun ku jangjang nu nilep handapeun jangjang luar nu kandel, abdoménna panjang ngaleuwihan jangjangna, nu ditungtungan ku cacapit
Jumlah spésiés kacatet nu 1.800 ti sapuluh famili téh pikeun ukuran gegeremet mah kawilang saeutik, tapi cocopét sumebar ampir di sakuliah dunya, sok kapanggih aya di lingkungan jero imah
Cocopét mah lolobana boga warna coklat kolot atawa hideung
Panjangna 10–14 mm; nu pangbadagna nyaéta spésiés "St. Helena" nu nepi ka 8 cm
Teu sakabéh cocopét boga cacapit dina tungtung abdoménna, tapi nu pangpanjangna bisa nepi ka sapertilu awakna
Sungutna bisa dipaké nyapék
Sanajan boga jangjang, cocopét jarang pisan hiber
Abdomén cocopét aya ototan, antukna bisa melengkung atawa ngagerakkeun cacapitna
Cacapit ieu dipaké pikeun nyingsieunan musuh, nyapit mangsa, muka jangjang, sarta pikeun jalangan
Pikeun manusa, cacapit ieu moal matak nanaon, tapi pikeun barudak mah bakal lumayan nyingsieunan
Fosil cocopét kacatet aya dina périodeu Jurasik (200-150 juta taun ka tukang) -- aya kana 70 spésimén nu kagali taun 2003
Éncang-éncang atawa éngkang-éngkang téh serangga prédator anggota famili Gerridae (Leach 1815) nu ngandelkeun tegangan beungeut cai pikeun ngambang
Serangga ieu hirup di pasawahan, ranca, walungan/susukan nu caina tenang, sarta lingkungan cai tenang lianna
Gerakna bisa gancang pisan, nepi ka 1 m/d dina beungeut cai
"Aquarius remigis" mimitina dingaranan "Gerris remigis"; genus "Gerris" mah ti Johan Christian Fabricius taun 1794
Métode propulsi éncang-éncang
Sato kawas éncang-éncang nu hirup dina beungeut cai kudu méré tekenan ka tukang sangkan ngahasilkeun gaya réaksi (taya lian ti hukum katilu gerak Newton)
Sangkaan mimitina mah éncang-éncang téh mindahkeun momentum kana cai ku jalan nyiptakeun gelombang kapilér dina beungeut cai
Tapi, biofisikawan Mark Denny nunjukkeun, yén pikeun ngalaksanakeun hal ieu mah kudu aya obyék nu gerak leuwih gancang ti 0,25 m/s—jauh leuwih gancang batan kamampuh éncang-éncang
Kontradiksi ieu salajengna katelah salaku paradoks Denny
Éncang-éncang ngéléhkeun paradoks Denny ku jalan nyiptakeun vortéks hémisferik na cai
Vortéks ieu ngahasilkeun momentum balik antukna meclengkeun serangga ieu ka hareup
Lutung Kasarung (basa Indonésia: Lutung yang Tersesat) nyaéta carita pantun Sunda nu dianggap paling kramat tur pangkawentar boh di Tatar Sunda boh di Indonésia
Ku kramatanana, loba juru pantun anu 'teu wasa' midangkeun ieu lalakon
Lutung Kasarung dianggap lalakon pantun buhun ku sabab ngalalakonkeun Nagara Pasir Batang nu dianggap leuwih kolot ti batan karajaan-karajaan séjén di Tatar Sunda
Ngalalakonkeun kateuadilan di nagara Pasir Batang ku sabab putri sulung Purba Rarang hayang maténi adina anu bungsu Purba Sari alatan bapana ngawariskeun karajaan ka Purba Sari
Ku sabab Purba Sari leutik kénéh, nya kalungguhanana disuluran ku lanceukna, Purba Rarang
Di Kahiangan kacaturkeun Guru Minda meunang impian pinanggih jeung putri nu kacida geulisna sarimbag jeung kageulisan indungna, nyaéta Sunan Ambu
Nalika isukna Guru Minda madep ka Ibuna, Guru Minda ngalingling ngadeuleu maling (maling teuteup) ka nu jadi indung, nepi ka Sunan Ambu ngahukum anakna turun ka buana panca tengah (alam dunya) pikeun néangan pupujan atina tapi kalawan ngagunakeun baju sanghyang méga hideung, nyaéta lutung
Di Buana Pancatengah Guru Minda nu minda rupa jadi Lutung turun di leuweung tuluy panggih jeung Aki Panyumpit nu dipapancénan ku Purba Rarang sangkan néwak Lutung alatan Prabu Tapa Ageung nu bobor tatapa ku cara ngadahar daging lutung..} Aki Panyumpit tuluy mawa lutung ka istana, ngan ku sabab kacida héséna dipeuncit, samalah kalah ngaruksak taman, Purba Rarang nitah ka Si Léngsér pikeun ngahaturkeun éta
ka Si Léngsér pikeun ngahaturkeun éta lutung ka Purba Sari
Basa amprok jeung Purba Sari, Guru Minda sadar yén manéhna geus pinanggih jeung putri nu kungsi ngalangkang dina impianna
Sanggeus ngaliwatan sababaraha ujian jeung sagala cobaan nu datang ti Purba Rarang, antukna Purba Sari Ayu Wangi bisa ngarebut kalungguhan anu sakuduna dipimilik ku manéhna sarta mingpin karajaan dibarengan ku Guru Minda nu geus salin jinis jadi jajaka nu kacida kasépna
Sanajan geus dipikawanoh ku lolobana urang Sunda, nu mimiti ngémbarkeun eusina dina wangun tulisan mah C.M
Pleyte ngadadasaran édisina kana catetan Argasasmita, mantri kudang kopi Kawunglarang
Sajaba ti éta, F.S
Éringa ngajadikeun Lutung Kasarung jadi bahan panalungtikan disertasina di Universitas Léiden
Dina panalungtikanana, Éringa ngabahas struktur puisi dalapan engang (ostosilabik) nu nyampak dina téks anu digarapna
Ajip Rosidi nganalisis eusi carita Lutung Kasarung dina ulikanana ngeunaan sajarah sastra Sunda
Jakob Sumardjo ogé nganalisis sacara hermeuneutik eusining carita Pantun, kaasup lalakon Lutung Kasarung dina taun 2003
Saéstuna, adaptasi carita Lutung Kasarung nu munggaran teu leupas ti pokalna Wiranatakusumah V atawa Dalem Haji
Tarékahna dimimtian ku magelarkeun sandiwara Lutung Kasarung dina acara Kongrés Jawa (Java Congres) di Bandung taun 1921
Pagelaranna mangsa harita kawilang rongkah pisan, nepika Mangkunegoro ti Solo nganggap yén éta pagelaran téh hiji pintonan anu matak helok
Ieu karya téh mangrupa kolaborasi antara Bupati Bandung, Kartabrata, D.K
Ardiwinata, jeung Yudadibrata
Tina kasuksésan sandiwara Lutung Kasarung dina Kongrés Jawa taun 1921, dina taun 1926, pausahaan N.V. Java Film Company nu diadegkeun ku L. Heuveldrop ti Batavia jeung G. Krugers ti Bandung narékahan ieu carita sangkan dijadikeun Film
Film Loetoeng Kasaroeng kacatet dina sajarah minangka film carita munggaran di Indonésia
Pintonan munggaran Film Loetoeng Kasaroeng diayakeun Juma’ah peuting, maleman pabaru, 31 Désémber 1926
Ieu hal ogé teu leupas ti pokalna Bupati Bandung R.A.A
Wiranatakusumah V anu méré sumbangan matéri nu kacida gedéna
Taun 1950-an, R.T.A
Sunarya ngangkat ieu carita dina pagelaran Gending Karesmén
Pagelaran Gending Karesmén Lutung Kasarung nu disutradaraan ku R.T.A
Sunarya nu pangsuksésna nyaéta taun 1952, nalika Upit Sarimanah jeung Barli Sasmitawinata midang dina éta pagelaran
Prosa jeung Puisi (Dangding)
Dina wangun prosa ditulis ku Ahmad Bakri dina taun 1975
Dina wangun dangding ditulis ku Sayudi taun 1985 nu saméméhna geus diproduksi dina wangun rékaman tembang (1982)
Asma atawa bengék mangrupa panyakit sistim pernapasan manusa alatan heureutna saluran pernapasan, nu biasana mah balukar ayana alergén, hawa tiis, olahraga, atawa tekenan émosional
Ngaheureutanana saluran napas ngabalukarkeun gejala kayaning napas nu kadéngé ngikngikan, déét engapan, areungap/sesek napas, jeung batuk
Mun teu keur kanceuh mah, pasén téh biasa-biasa baé
Lutung (atawa dina basa deungeun mah disebut ogé langur) mangrupa kelompok monyét Dunya Kuna pangeusi genus Trachypithecus
Sebaranana dibagi dua: Asia tenggara (India kalér-wétan, Cina kidul, Kalimantan, Jawa, jeung Bali) jeung India kidul sarta Sri Langka
Lutung boga dedegan langsing jeung buntutna panjang
Kelir buluna rupa-rupa gumantung spésiésna, ti hideung jeung kulawu nepi ka konéng emas
Leungeunna kawilang pondok mun dibandingkeun jeung sukuna, komo jempolna mah; dampal leungeun jeung sukuna teu buluan
Ukuran lutung antara 40–80 cm, sedengkeun beuratna 5–15 kg; jaluna leuwih gedé batan bikangna
Tonjolan luhureun panonna jadi pangbéda lutung ti dulur deukeutna, surili
Lutung hirup di leuweung, utamana leuweung hujan
Sapopoéna gugulayunan jeung luluncatan dina tatangkalan
Najan kaasup golongan sato beurang (sato diurnal), giatna mah leuwih loba dina wanci isuk atawa pasosoré
Hirupna ngagorombol antara 5 nepi ka 20-an nu ngawasa hiji wilayah, dipingpin ku hiji jalu
Sorana nu tarik ditujukeun pikeun ngajauhkeun gorombolan lianna
Lutung kaasup hérbivora, utamana ngahakan dangdaunan, bungbuahan, jeung kuncup kekembangan
ku sabab kadaharanana kadang mangrupa bahan nu heuras, burihna mibanda sababaraha 'kamar'
Ilaharna, lutung anakan hiji-hiji, tara kembar (keureuneuhna tujuh bulan)
Anu lucu, bulu anakna téh boga kelir konéng emas, dipiara ku sakabéh bikang dina éta gorombolan
Nincak umur sawawa mun geus 4-5 taun, lutung bisa hirup nepi ka 20 taun
Dina botani, daun téh salah sahiji organ di bagéan luhur tutuwuhan nu miboga fungsi pikeun fotosintésis
Pikeun tujuan ieu, daun téh bentukna datar/cépér tur ipis, sangkan sél-sél nu ngandung kloroplas (jaringan klorénkim) kasorot ku cahya (panonpoé), sarta nyerep/nembus kana jaringanana
Dina lolobana tutuwuhan, daun ogé mangrupa tempat lumangsungna réspirasi, transpirasi, jeung gutasi
Daun bisa neundeun dahareun jeung cai, sarta, pikeun sababaraha tutuwuhan lian ogé mibanda pancén lianna deui
Daun tangkal kembangan nu lengkep diwangun ku petiola (watang daun), lamina (lambaran daun), jeung stipula
Tempat napelna petiola kana watang disebut axil daun
Teu sakabéh tutuwuhan daunna lengkep kawas kitu
Dina sababaraha spésiés, stipulana teu écés atawa sama sakali euweuh, euweuh petiolaan, atawa lambar daunna teu laminar (datar)
Daun téh mangrupa salah sahiji organ tutuwuhan nu ilaharna diwangun ku sababaraha jaringan: Épidermis
Épidermis mangrupa kelompok sél luar multilapis nu ngabungkus daun, nu jadi wates antara tutuwuhan jeung dunya luar
Épidermis mibanda sababaraha pancén: ngajaga sangkan cai teu leungit, ngatur panukeuran gas, sékrési sanyawa métabolik, jeung—dina sababaraha spésiés—pikeun nyerep cai
Lolobana mah daun téh mibanda anatomi dorsoventral: beungeut luhur (adaxial) jeung handap (abaxial) nu wanda jeung pancénna bisa béda
Épidermis ilaharna transparan (sél épidermal teu ngandung kloroplas) sarta dilapis ku kutikula nu ngandung lilin pikeun ngahambat nyaabna cai
Kutikula ieu biasana mah leuwih ipis di épidermis bagian handap, sarta leuwih kandel dina daun nu hirup di wewengkon nu iklim garing
Karakter luar daun (kayaning bentuk, margin, bulu, jsb.)
téh penting pikeun nangtukeun spésiés tutuwuhan
Struktur ieu téh mangrupa hasil ngaluyukeun (adaptasi) ka kaayaan lingkunganana
Daun bisa digolongkeun ku rupa-rupa cara, sedengkeun tipeuna biasana mah luyu jeung ciri spésiésna, najan aya sababaraha spésiés nu ngahasilkeun leuwih ti hiji tipeu daun
Istilah-istilah nu patali jeung gambaran morfologi daun dipidangkeun di Wikipustaka
Margin daun mangrupa ciri genus sarta ngabantu pikeun nangtukeun spésiésna: Adaptasi
Sangkan bisa tetep hirup di lingkungan anu beurat, daun bisa ngaluyukeun manéh ku sababaraha cara:
Sireum mangrupa salah sahiji kelompok insékta nu nanjung terus hirup nepi ka kiwari, matak ngirut para élmuwan ku sabab kaasup insékta sosial sarta boga bentuk koloni atawa sayang nu ditata rapih, nu anggotana bisa nepi ka jutaan
Koloni sireum nu invasif kadang réréongan ngawangun superkoloni nu ngawengku wilayah nu cukup lega
Koloni sireum kadang digambarkeun salaku superorganisme, sabab némbongkeun ketakna salaku hiji éntitas
Sireum ngeusi ampir sakuliah Marcapada nu jumlahna bisa nepi ka 15% ti jumlah biomassa sato di leuweung hujan tropis
Nepi ka 2006, geus kacatet 11.844 spésiés sireum, nu lolobana hirup di wewengkon iklim panas
Sireum dibédakeun ti insékta lianna ku ayana gabungan anténeu nu bingkeng, ruas abdominal kadua, kasta pagawé nu teu jangjangan, sarta ayana kelenjar métapleural
Sireum bisa ngarasakeun ku organ nu aya dina anténeuna nu bisa ngarasakeun féromon (sanyawa tunggal) jeung hidrokarbon dina lapisan luar awakna
Nu panungtungan ieu penting pikeun ngabédakeun baturna sasayang jeung nu henteu
Sireum ogé bisa komunikasi ku ngaluarkeun sora dina bentuk geteran nu ngarambat dina taneuh
Sireum ratu jeung nu jalu biasana mah jangjangan, tapi bisa ogé henteu
Sireum téh holométabolus sarta mekar ngalaman métamorfosis sampurna, ngaliwatan hambalan larval jeung pupal saméméh jadi sawawa
Dina hambalan larva mah sireum téh éstuning teu walakaya antukna kudu diurus ku nu sawawa
Béda antara ratu jeung pagawé sarta antarkasta, mun aya, ditangtukeun ku parab dina hambalan larvana
Komunikasi jeung paripolah
Komunikasi sireum utamana lumangsung ngaliwatan bahan kimia nu katelah féromon
Ku sabab sireum mah lolobana méakkeun waktuna dina taneuh, iber kimiawi ieu leuwih ngembang batan di Hymenopterans lianna
Ku kituna, misalna, nalika hiji sireum manggih hakaneun di hiji tempat, nya manéhna téh terus mulang bari ninggalkeun tapak kimiawi sapanjang jalanna, antukna balad-baladna bisa datang nuturkeun éta tapak nyokot hakaneunana
Nalika balik bari mawa hakaneun téa, si sireum téh bakal nambahkeun tapak kimiawi téa, antukna baladna nu ti sayang bisa nuturkeun éta tapak salajengna
Kitu jeung kitu nepi ka hakaneun téa béak, sedengkeun tapak kimiawina lila-lila bakal leungit (mun teu ditambahan deui)
Sireum nyerang atawa ngajaga dirina ku nyoco jeung, pikeun sababaraha spésiés, nyuntikkeun bahan kimia, misalna asam format
Gawé bareng jeung kompetisi
Aya sababaraha spésiés sireum nu sok nyerang sarta ngawasa koloni spésiés sireum lianna
Aya ogé nu nyerang koloni lian pikeun maling endog jeung bilatungna pikeun hakaneun atawa dikukut salaku kuli
Manusa jeung sireum
Sireum mangpaat pikeun ngagebah insékta nu sok ganggu sarta pikeun aérasi taneuh
Lian ti mangpaatna, sireum ogé mindeng ngaganggu mun geus asup ka imah, buruan, patamanan, jeung lapangan
Datangna sireum bisa dicegah ku, misalna, kapur biasa nu megatkeun bau féromon, atawa kapur insékta nu bisa maéhan rupa-rupa insékta
Cucunguk (kadang kacalétot jadi cungunguk) (Basa Indonésia:"Kecoa") mangrupa serangga ti ordo Blattodéa (Yun
"blatta" hartina "cucunguk"), kabagi kana kira 3.500 spésiés cucunguk dina 6 famili
Cucunguk mah aya di mana-mana, iwal di wewengkon kutub jeung pagunungan luhureun 2.000 m (lbl)
Nu ilahar kapanggih, di antarana cucunguk Amérika ("Periplaneta americana") nu panjangna 3 cm, cucunguk Jérman ("Blattella germanica") nu panjangna 1,5 cm, jeung cucunguk tropis nu kadang leuwih badag
Mun aya di sabudeureun wangunan (komo di jero mah), cucunguk téh dianggap hama
Sajarah évolusionér jeung pancakaki
Fosil mirip cucunguk kapanggih ti periode Carboniferous 354–295 juta taun ka tukang
Tapi, ieu fosil mah sigana leuwih deukeut ka rinyuh jeung congcorang
Aya ogé nu nyangka yén justru rinyuh téh turunan cucunguk
Fosil cucunguk 'modéren' aya dina jaman Cretaceous awal
Ku sababaraha éntomolog mah, Mantodea jeung Blattodéa téh dihijikeun dina ordo Dictyoptera
Sacara umum mah cucunguk téh kaasup omnivora, iwal spésiés "Cryptocercus" ti Cina jeung Amérika Serikat nu beuki kai
Najan awakna teu bisa nyerna selulosa, cucunguk ieu mah boga hubungan simbiotik jeung protozoa nu nyerna selulosa, sahingga si cucungukna bisa ngala gizina
Cara kieu téh ciples jeung rinyuh, sahingga panalungtikan mutahir mah ngarojong ka ngiserkeun "Cryptocercus" leuwih deukeut ka rinyuh
Lolobana mah cucunguk téh hirup di wewengkon nu iklimna tropis jeung subtropis
Sababaraha spésiés malah dalit pisan jeung kahirupan sapopoé manusa, sabab 'idek liher'na téh teu jauh ti dapur jeung tempat runtah
Cucunguk bikang kadang mawa kapsul endog dina tungtung abdoménna
Cucunguk Jérman bikangna mawa kapsul nu ngandung 40-an endog
Kapsul téh bakal dilésotkeun mun geus deukeut ka megar
Kamekaran ti endog nepi ka sawawa méakkeun waktu 3–4 bulan, sedengkeun jangka hirupna bisa nepi ka sataun
Bikangna bisa bisa ngahasilkeun dalapan kapsul endog sapanjang hirupna (300-400 turunan dina kaayaan hadé
).Cucunguk biasa mah leuwih deui
Dina kapsulna bisa ngandung saratusan endog, sahingga saumur hirupna bisa ngahasilkeun sajuta turunan
Cucunguk pangbadagna nyaéta cucunguk raksasa nu sok ngaliang ti Australia, nu panjangna bisa nepi ka 9 cm sarta beurat 30 gr
Nu rada mapakan téh "Blaberus giganteus"
Sababaraha waktu ka tukang, kabéjakeun ayana cucunguk raksasa ti wewengkon Kalimantan nu hirup di guha, ukuranana nepi ka 10 cm, tapi gerakna laun
Cucunguk mah lolobana liar peuting (nokturnal), sarta sok ngajauhan cahya
Watek ieu teu lumaku pikeun cucunguk Oriéntal nu sok kairut ku cahya, sahingga jadi hama nu leuwih ngaganggu batan cucunguk biasa
Cucunguk mangrupa salah sahiji serangga pangkuatanana, sabab bisa hirup sabulan tanpa dahar, sarta hirup tanpa hulu saminggu lilana
Cucunguk ogé bisa nahan napas salila 45 menit, ngalaunan pacu jantungna, sarta tahan radiasi
Cucunguk Madagaskar ("Gromphadorhina portentosa") nu sok disada téh serangga teu jangjangan ti leuweung Madagaskar
Gawéna nyumput dina sela-sela kulit kai tatangkalan atawa dina tumpukan dangdaunan, ngahakanan sésa tutuwuhan kayaning daun jeung bungbuahan nu ragrag
Cucunguk ieu kaasup organisme ovovivipar, sarta kaasup cucunguk pangbadagna (bisa nepi ka 8 cm)
Prédator nu ngamangsa ieu cucunguk bakal kareuwaskeun ku dua hal: serangga ieu sadana tarik sarta sukuna cucukan
Sora ieu kaluar kawas piriwit nu ngaluarkeun angin tina spirakelna
Najan hirup di leuweung, cucunguk ieu sok kairut ku cahya ti paimahan, nepi ka nyelendep ka jero
Najan kitu, sato ieu tara ganggu
Malah bakal ingkah mun kaganggu
Sato ieu sok dipaké dina rupa-rupa acara hiburan, sabab, najan pikeun sabagian jalma mah tetep pikageuleuheun, cucunguk ieu teu jangjangan, gerakna laun, sarta teu bau
Cucunguk ieu ogé kungsi dipaké dina ujicoba robot
Panalungtikan mutahir di Universitas Florida nunjukkeun yén cucunguk ninggalkeun tapak kimiawi dina taina
Cucunguk lianna bakal nuturkeun tapak ieu ka tempat panyumputan cucunguk lianna, ka tempat nu aya hakaneun atawa cai
Hasil ieu panalungtikan bisa dipaké pikeun ngontrol hama cucunguk, misalna, ku cara méré tapak palsu ka tempat séjén sahingga cucungukna parindah ninggalkeun urang
Cucunguk bisa nyaluyukeun manéh jeung rupa-rupa lingkungan, tapi karesepna mah di nu haneut modél di jero wangunan
Sangkan aman mah, taya jalan iwal nyimpen sakabéh katuangan dina wadah anu ditutup rapet, wadah runtah kudu ditutupan kalawan rapet, sarta mindeng méré sihan dapur jeung rohangan lianna
Saluran-saluran cai nu bocor (sahingga cai ngeuyeumbeu) kudu geuwat dioméan, sarta liang-liang asup ka imah kudu nutup rapet, ulah aya lolongkrang
Mun cucungukna geus asup, bisa ogé maké bahan kimia, misalna asam borat, atawa kapur anu dihususkeun ngusir (maéhan serangga)
Sababaraha tulisan heubeul nyebutkeun yén sabangsaning cucunguk téh dipaké salaku ubar
Pedanius Dioscorides ("abad ka-1"), Kamaluddin Addamiri jeung Abu Hanifah Addainuri ("abad ka-9") nawarkeun ramuan ubar tina cucunguk hasil ngagiling atawa hasil ngagodog pikeun ngubaran kasakit ceuli, tatu, jeung kalainan/cacad kandungan
Pompeii mangrupa ruruntuk kota Romawi deukeut Naples di wewengkon Campania, Itali