izzako/sundanese-pixelgpt huggingface dataset:
Mimiti taun 2005, Wikimedia Commons ngahulag dimuatna koropak maké lisénsi teu bébas
Lisénsi nu ditampa di antarana GNU Free Documentation License, Creative Commons, sarta domain publik
Given its primary function as a supporting project for the other Wikimedia web sites, the main content policy for files uploaded to the Commons is that they must be potentially useful on any of the Wikimedia projects
This excludes material such as purely personal pictures and artwork, in contrast to image sharing repositories like Flickr and DeviantART
Nevertheless, large numbers of files hosted on the Commons are not used directly on any Wikimedia project and likely never will be; as such, the project has grown into a repository of multimedia in its own right, which is frequently linked to from articles on Wikipedia and other Wikimedia websites to provide supplemental materials
The project has grown very rapidly since its inception
On May 24, 2005, it réached a milestone of 100,000 uploaded media files (excluding thousands of wéather and market data images for Wikinews)
It was also the first Wikimedia project to use MediaWiki 1.4
The default language for the Commons is English, but the interface can be configured (in user preferences) to use any other language
Some pages have also been translated into various languages
Files on the Wikimedia Commons are categorized using MediaWiki's category system
In addition, they are often collected on individual topical gallery pages
As of May 2005, many different collections can be isolated: more than 10,000 public domain paintings from ancient to modérn times, 7,733 pronunciation files in various languages, hundreds of public domain recordings of classical music, and a growing collection of short vidéos
While the project was originally proposed to also contain free text files, these continue to be hosted on a separate project, Wikisource
The Wikimedia Commons has received an honorary mention at the 2005 Prix Ars Electronica awards in May 2005
ATP sintase () mangrupa istilah umum pikeun énzim nu bisa nyintésis adenosin trifosfat (ATP) tina adenosin difosfat (ADP) jeung fosfat anorganik ngamangpaatkeun sababaraha bentuk énergi
Runtuyan réaksi gemblengna nyaéta ADP + Pi → ATP Énzim ieu penting pisan pikeun ampir sakabéh organisme, sabab ATP mangrupa "alat tukeur énergi" sél
Dina mitokondria, ATP sintase FOF1 boga sajarah panalungtikan anu panjang
Bagian F1 dina ATP sintase aya luhureun mémbran, sedengkeun bagian FO aya dina mémbran
ATP sintase E. coli
ATP sintase E. coli mangrupa nu pangbasajanna, diwangun ku ukur 8 tipe subunit
ATP sintasé kapang
ATP sintase kapang nepi ka kiwari masih dianggap mangrupa nu pangrumitna, diwangun ku 20 tipe subunit
Fétus (atawa dina basa Sunda mah aya diistilahkeun utun inji) hartina mamalia nu keur tumuwuh sanggeus hambalan émbrionik saméméh lahir
Di manusa, utun inji téh tumuwuh ti panungtung minggu ka dalapan kakandungan (nalika sadaya struktur mayor geus kabentuk) nepi ka borojolna
"Fetus", dina basa Latin, hartina 'nu ngora'
Dina kontéks anu leuwih umum, fétus téh nujul ka organisme nu keur mekar, masih kénéh dina prosés jadi individu spésiés fungsional
Tumuwuhna fétus mah teu saragam, béda-béda sacara alami
Kira-kira 40% variasi beurat lahir ditangtukeun ku faktor genetik, sedengkeun nu 60% mah faktor lingkungan
Faktor-faktor nu mangaruhan tumuwuhna fétus sipatna bisa "maternal", "plaséntal", atawa "fétal": Mun tumuwuhna teu sampurna, bisa ngabalukarkeun lahirna orok nu kurang beurat ("low birth weight")
Mun orokna leutik, résiko mortalitas perinatal (pupus teu lila sanggeus lahir), asfiksia, hipotermia, polisitemia, hipokalsémia, disfungsi imun, abnormalitas saraf, sarta gangguan kaséhatan saumur hirup
Sistim sirkulasi utun inji béda ti nu geus lahir, utamana ku sabab bayah nu teu dipaké: fétus narima oksigén jeung zat gizi ti indung ngaliwatan bali (plasénta) jeung tali ari-ari ("umbilical cord")
Getih tina plasénta dibawa ku véna umbilik, kira-kira satengahna asup kana "ductus venosus" dibawa ka véna cava inferior, sedengkeun sésana asup kana ati
Cagak véna umbilik nu ngasupan "daun katuhu" ati mimitina ngagabung jeung véna portal
Getih ieu salajengna ngalir ka atrium katuhu jantung
Dina fétus, aya lawang antara atrium kénca jeung katuhu ("foramen ovale"), sarta getih téh lolobana ngalir ti atrium katuhu ka kénca, lajeng ka véntrikel kénca nu ngompa ngaliwatan aorta ka sakujur awak
Getih téh sawaréh ngalir ti aorta ngaliwatan arteri "internal iliac" ka arteri plasénta, lajeng asup deui kana plasénta, tempat karbon dioksida jeung produk runtah lianna ti fétus diakut diasupkeun kana sirkulasi indung
Getih ti atrium katuhu aya nu henteu asup ka atrium kénca, nyaéta asup ka véntrikel katuhu nu lajeng dikompa ka arteri pulmonal
Dina fétus, aya sambungan husus antara arteri pulmonal jeung aorta, nu katelahna "ductus arteriosus", nu ngarahkeun getih ieu ngajauhan bayah (nu teu dipaké pikeun réspirasi, sabab fétusna gé kakeueum kénéh dina cairan amniotok)
Tina rénghap munggaran sanggeus lahir, sistim dina jero awak téh dumadakan robah
Résistansi bayah nyirorot, getih leuwih loba ngalir ti atrium katuhu ka véntrikel katuhu jeung arteri pulmonal, sedengkeun nu ngaliwatan "foramen ovale" ka atrium kénca ngurangan
Getih tiba bayah ngalir sapanjang véna pulmonal ka atrium kénca, antukna ngaronjatkeun tekenanana
Turunna tekenan atrium katuhu jeung naékna tekenan atrium kénca ngadorong "septum primum" ngalawan "septum secundum", nutup "foramen ovale", nu ayeuna jadi "fosse ovalis"
Hal ieu nyampurnakeun kabagi duana sistim sirkulasi: kénca jeung katuhu
"Ductus arteriosus" normalna mah nutup dina jangka sapoé atawa dua poé
Véna umbilik jeung "ductus venosus" nutup dina jangka dua nepi ka lima poé pascalahir, nyésakeun "ligamentum teres" jeung "ligamentum venosus" dina ati
Orok nu ngarandapan anomali congenital dina jantungna ngan bisa salamet mun "ductus"-na tetep muka: dina kasus ieu, nutupna "ductus" bisa diulur ku asupan prostaglandin antukna masih aya kénéh waktu pikeun ngabédah anomalina
Sabalikna, dina kasus ductus arteriosus patén, nyaéta nalika "ductus" teu bener nutupna, ubar nu ngahambat sintésis prostaglandin bisa dipaké pikeun ngarojong panutupanana, antukna teu merlukeun dibédah
Bédana jeung sistim sirkulasi sawawa
Sésa sirkulasi fétus aya kénéh di jalma sawawa: Fétus nu keur tumuwuh merlukeun molekul angkutan oksigén nu béda ti nu sawawa (nu sawawa mah maké hémoglobin sawawa)
Hémoglobin fetal (HbF) ngaronjatkeun kamampuh fétus metot oksigén ti plasénta
Ati atawa angen () téh salah sahiji organ vertebrata, kaasup manusa, nu pancénna penting pisan dina métabolisme, "detoksifikasi" ubar, neundeun glikogén, sarta sintésis protéin plasma
Ati ogé ngahasilkeun bili, nu penting pikeun nyerna dahareun
Istilah médis nu patali jeung ati biasana diawalan ku "hepato-" atawa "hepatic", tina "hepar" (basa Yunani)
Anatomi Ati manusa normalna mah kira 1 - 2,5 kilo, lemes, kelirna kayas semu coklat, mangrupa "organ internal" pangbadagna (nu pangbadagna mah kulit) nu perenahna pas handapeun diafragma, luhureun abdomén luhur lebah katuhu, katuhueun burih, sakaligus mangrupa bantalan pikeun hampru
Saluran getih nu asup kana ati aya dua: arteri hépatik jeung véna portal
Arteri hépatik normalna datang ti "celiac artery"
Véna portal ngalirkeun getih véna tina limpa, pankréas, jeung peujit leutik, antukna ati bisa ngolah zat-zat gizi sarta produk cerna lianna
Ti véna hépatik, getih ngalir langsung ka véna cava inferior
Ségmén-ségmén nu patali jeung daun anatomis ati nyaéta: Fisiologi
Rupa-rupa fungsi ati dijalankeun ku sél ati nu katelah hépatosit
Kasakit ati loba nu dibarengan ku kasakit konéng balukar tina kadar bilirubin dina sistimna
Bilirubin nu dihasilkeun tina direcahna hémoglobin sél getih beureum paéh; normalna mah, ati téh ngaluarkeun bilirubin tina getih lajeng diékskrésikeun kana bili
Sababaraha uji fungsi ati bisa dilakukeun pikeun nguji fungsi ati, nyaéta ku jalan ngukur kadar énzim, métabolit, atawa produk ati
Cangkok ati mangrupa salah sahiji pilihan pikeun nu ngarandapan gagal ati permanén, di antarana kasakit ati kronis nu ngabalukarkeun sirosis, kayaning hépatitis C kronis, kacanduan alkohol, hépatitis otoimun, jsb
Lian ti éta, cangkok ati ogé kungsi dilarapkeun ka nu ngalaman "fulminant hepatic failure"
"Allograft" ati pikeun nyangkok ilaharna mah asalna ti donor nu tos maot alatan tatu otak parna
Cangkok ati donor hirup mangrupa téhnik nyangkokkeun sabagian ati jalma nu hirup kénéh pikeun ngaganti sakabéh ati pasén
Téhnik ieu munggaran dijalankeun taun 1989 pikeun cangkok ati murangkalih
Ukur 20% ati sawawa (ségmén Couinaud 2 jeung 3) nu diperlukeun salaku allograft pikeun orok atawa budak leutik
Nu leuwih anyar, cangkok ati ti nu sawawa ka sawawa deui ngagunakeun daun katuhu ati donor (60%-na)
ku sabab ati mah bisa regenerasi, fungsi ati boh donor atawa nu nampana bakal tetep normal
Prosedur ieu téh beurat, nepi ka kungsi aya donor nu pupus ti sababaraha ratus kasus awal
Ati mekar salaku endodermal outpocketing of the foregut called the "hepatic diverticulum"
Its initial blood supply is primarily from the vitelline veins that drain blood from the yolk sac
The superior part of the hepatic diverticulum gives rise to the hepatocytes and bile ducts, while the inferior part becomes the gallbladder and its associated cystic duct
Asupan getih fétus
Dina fétus nu keur tumuwuh, sumber utama asupan getih nu ngandung zat-zat gizi ka ati téh nyaéta ngaliwatan véna umbilik
Getih ti véna umbilik asup ka abdomén dina "umbilicus", lajeng ngaliwatan margi bébas "falciform ligament" ati ka bagian jero ati
Di dinya lajeng ngagabung jeung cagak kénca véna portal
Ductus venosus mawa getih ti véna portal kénca ka véna hépatik kénca, lajeng ka véna cava inferior, antukna getih plasénta narabas ati
Sanggeus borojol, véna umbilik jeung "ductus venosus" robah dina jangka dua nepi ka lima poé; nu kahiji jadi "ligamentum teres", sedengkeun nu kadua jadi "ligamentum venosum"
Dina kasakit sirosis jeung hiperténsi portal, véna umbilik bisa muka deui
Artropoda boga kelenjar nu pancénna sarupa jeung gabungan ati jeung pankréas
Ati mamalia jeung unggas mangrupa bahan pangan manusa
Eusina loba ngandung Vitamin A. Rujukan
Pustaka baku médis:
Bali atawa plasénta téh nyaéta organ efemeral (témporér) nu ukur aya di mamalia plaséntal bikang nalika reuneuh
Bali téh diwangun ku dua bagian, nu salah sahijina sacara genetis jeung biologis mangrupa bagian ti fétus
Plasénta "naplok" dina pinding rahim, tempat nampa zat gizi tina getih indungna sarta ngaluarkeun runtah
Interfase ieu ngabentuk bénténg, bénténg plasénta, nu nyaring rupa-rupa zat nu bisa nyilakakeun fétus
Aya ogé nu teu kasaring, saperti alkohol jeung virus
Pikeun fungsi transfer gas jeung zat gizi, bali ogé boga aktivitas métabolik jeung éndokrin
Bali ngahasilkeun, di antawis hormon lianna, progéstéron nu penting pikeun miara kondisi kandungan, jeung somatomammotropin (ogé katelah Laktogén Plasénta) nu meta pikeun ngaronjatkeun kadar glukosa jeung lipid dina getih indung
Hasilna mangrupa ngaronjatna transfer zat-zat gizi ka fétus sarta jadi sabab ngaronjatna kadar gula getih nalika kakandungan
Bali disambungkeun ka fétus ku ari-ari nu mangrupa saluran-saluran getih jeung jaringan konéktif
Nalika fétusna borojol, balina nuturkeun
Sanggeus balina kaluar, ari-ari biasana pegat sacara alami
Dina lolobana spésiés mamalia, indungna sok ngégél ari-ari sarta ngahakan balina
Tempat napelna ari-ari dina beuteung disebut "umbilicus", bujal téa
Bali bisa ngarujuk kasababaraha ngaran: Anatomi: Tempat: Karakter: wangunan: Basa pemrograman:
Ari-ari atawa tali ari-ari (Ind
"tali pusat", Ing
"umbilical cord") téh nyaéta organ efemeral (témporér) nu ukur aya di mamalia plaséntal bikang nalika reuneuh
Dina mamalia plaséntal, ari-ari téh nyaéta solobong nu nyambungkeun émbrio atawa fétus nu keur mekar kana balina
Ari-ari ngandung arteri jeung véna utama (hususna dua arteri umbilik jeung véna umbilik, nu kapendem dina jéli Wharton) pikeun ngasupkeun getih nu beunghar ku zat gizi jeung oksigén ti bali ka émbrio
Nalika borojol, ari-ari téh pegat
Sanggeus sababaraha poé, tungtung ari-ari nu nyésa bakal garing sarta lésot ninggalkeun tapak "tatu" leutik (bujal) dina beuteung
Di sababaraha masarakat, aya tradisi bapa neukteuk ari-ari orokna
Di manusa, panjang ari-ari utun inji nu geus sampurna bisa nepi ka 50 cm kalawan diaméter 2 cm
Anyaran ieu, kapendak yén getih nu aya dina ari-ari, nyaéta getih ari ("cord blood"), téh beunghar ku sél sirung ("stem cell") nu can ngalaman diferensiasi (CD34+ jeung CD38-)
Sél-sél getih ari ieu bisa dipaké pikeun cangkok sungsum tulang
Ku alesan ieu, najan masih kontroversi, kiwari mah sok aya kolot nu ngahaja ménta sangkan getih ari ieu dikumpulkeun sarta disimpen di bang getih ari (dina kaayaan beku), pikeun jaga bisi budakna perlu sél stém getih ari (misalna pikeun ngaganti sungsum tulang nu ancur nalika katarajang leukemia)
Aya sababaraha kateunormalan nu bisa mangaruhan ari-ari, nu bisa ngabalukarkeun masalah, boh keur indungna atawa keur budakna:
Pianakan (rahim, uterus) téh salah sahiji organ baranahan bikang dina lolobana mamalia, kaasup manusa
salah sahiji tungtungna, "cervix", mangrupa lawang ka heunceut; sedengkeun nu séjénna nyambung ka solobong Fallopi ("fallopian tubes")
Dina mamalia, bentuk rahim téh aya opat: bipartit, kawas dina sapi; bikornuat, kawas dina bagong; simpléks, bentuk "pear" kawas nu aya di manusa jeung kuda; sarta dupléks, kawas dina kelenci
Saluran Müller ("Müllerian duct") bilateral téh kabentuk dina mangsa awal tumuwuhna fétus
Mun jalu, MIF nu disékrésikeun tina siki kanjut (téstés) ngabalukarkeun régrési, sedengkeun bikang, saluran ieu mekar jadi solobong Fallopi jeung rahim
Di manusa, bagian handap dua saluranana ngahiji jadi uterus tunggal
Dina kasus "uterine malformation", kamekaran ieu téh bisa kaganggu
Béda bentuk uterus dina rupa-rupa mamalia téh dumasar kana béda darajat fusi éta dua saluran Müller
Rahim perenahna dina pélvis, dorsal (jeung biasana mah rostral) ka kantong urin jeung véntral ka "rectum"
Perenahna ieu ditahan ku dalapan ligamén (hiji anterior; hiji posterior; dua lateral atawa "broad"; dua uterosacral; sarta dua ligamén buleud)
Ilaharna mah rada "anteverted" (condong ka hareup), tapi kadang "retroverted" (condong ka tukang)
Mun teu keur reuneuh, diaméterna ukur sababaraha sénti
Rahim lolobana mah diwangun ku otot nu katelah myométrium
Lapisan myométrium pangjerona disebut "junctional zone", nu bakal ngandelan nalika "adenomyosis"
Pinding rohangan rahim disebut éndométrium
Di lolobana mamalia, kaasup manusa, éndométriumna téh sacara matuh ngawangun pinding nu, mun teu reuneuh, bakal gugur atawa diserep deui
Gugurna pinding éndométrium ieu di manusa katelah ménstruasi sapanjang mangsa suburna
Di mamalia séjénna, daurna téh antara ukur sababaraha poé nepi ka satengah taun
Fungsi utama rahim nyaéta pikeun nampanan ovum nu geus dibuahan ovum nu salajengna "dipelak" dina éndométrium, sarta derives nourishment from blood vessels which develop exclusively for this purpose
Ovum nu geus dibuahan lajeng jadi émbrio, nu tumuwuh jadi fétus nepi ka borojolna
Alatan hahalang anatomis pélvis, rahim téh kadorong sawaréh ka abdomén alatan ngabadagan nalika reuneuh, padahal beuratna mah paling badag nepi ka sakiloan
Sababaraha kondisi patologis nu patali jeung rahim di antarana Terminologi
Istilah "uterus" ilahar dipaké dina kagiatan médis, sedengkeun sapopoéna sok disebut rahim
génétika (tina basa Yunani "genno" γεννώ= ngalahirkeun) hartina élmu gén, nurunna sipat, jeung variasi organisme
Kecap génétika ("genetics" kétang) munggaran dilarapkeun pikeun ngagambarkeun ulikan ngeunaan pola turunan jeung élmu variasi ku élmuwan Inggris William Bateson dina suratna ka Adam Sedgwick tanggal 18 April 1905
Manusa mimiti ngalarapkeun pangaweruh génétika ti jaman prasajarah dina prakték doméstikasi jeung kawin seléktif tutuwuhan jeung sato ingon
Dina panalungtikan modérn, génétika nyadiakeun alat penting pikeun nyaliksik fungsi-fungsi gén
Dina hiji organisme, émbaran génétik umumna dibawa dina kromosom, dina wujud struktur kimiawi molekul DNAna
Gén téh nyandikeun émbaran nu diperlukeun pikeun nyintésis runtuyan asam amino dina protéin, nu salajengna migawé rupa-rupa pancén dina nangtukeun fénotipe ahir organismena
Dina organisme diploid, alél dominan dina hiji kromosom bakal nguntup éksprési gén résésif
Frase nyandikeun mindeng dipaké nujul ka gén nu ngandung paréntah ngeunaan cara ngawangun hiji protéin
Modél dina "gén nu nyandikeun protéinna"
Konsép "hiji gén, hiji protéin" kiwari mah dianggap simplistik, ku sabab bisa baé hiji gén ngahasilkeun rupa-rupa protéin, gumantung kana pangaturan transkripsina
Gén nu nyandikeun runtuyan nukléotida dina mRNA, tRNA jeung rRNA, diperlukeun pikeun sistésis protéin
génétika nangtukeun lolobana (tapi teu sakabéhna) panémbong hiji organisme, kaasup manusa, sarta meureun paripolahna
Béda lingkungan jeung faktor acak ogé mangaruhan pisan
Kembar (idéntik) monozigot, klon nu dihasilkeun tina awal meulahna hiji émbrio, mibanda DNA nu sarua, tapi béda kapribadian jeung sidik ramona
Tutuwuhan nu idéntik sacara génétik nu dipelak di iklim nu leuwih tiis biasana ngahasilkeun asam lemak nu leuwih pondok sarta leuwih teu jenuh sangkan henteu beku
"cloning") hartina prosés nyiptakeun salinan idéntik ti nu aslina
Klon ("clone") dina jihat biologi, ngandung harti sél tunggal (kawas baktéri, limfosit, jsb.)
atawa organisme multisélulér nu sacara genetik idéntik jeung organisme hirup lianna
Ieu kadang nujul ka klon alami nu kaciptakeun nalika hiji organisme baranahan sacara aséksual atawa nalika dua individu nu idéntik sacara génétik teu ngahaja dihasilkeun (kawas dina kembar idéntik), tapi umumna mah sok nujul ka hasil rékayasa
Baca ogé klon (genetika)
Istilah "klon" diturunkeun tina "κλων", kecap basa Yunani pikeun "twig"
Dina dunya hortikultura, éjahan "clon" kungsi dipaké nepi ka abad ka-20
Kloning dina biologi
Kloning gén hartina ngékstrak gén ti hiji organisme (misalna ku PCR) sarta ngasupkeun hasilna ka organisme séjén (biasana maké véktor antukna bisa diulik leuwih jero
Kloning gén bisa paké pikeun idéntifikasi gén nu patali jeung hiji fénotipe; misalna nalika para ahli biologi nyebutkeun yén gén panyakit X geus diklon, mangka nu dimaksud téh yén perenah jeung runtuyan DNA génna geus diidéntifikasi
Téhnik nu raket jeung ieu nyaéta subkloning, nu hartina mindahkeun gén ti hiji plasmid ka plasmid séjénna pikeun ulikan leuwih jero
Kloning sél hartina nurunkeun hiji populasi sél (populasi klonal) tina hiji sél tunggal
Kloning organisme sacara umum ngandung harti nyiptakeun organisme anyar nu ngandung émbaran génétik nu sarua jeung sél tunggal indungna
Dina kontéks modérn, ieu bisa ngawengku transfer inti sél somatik, nyaéta ngaluarkeun inti tina hiji sél endog lajeng diganti ku inti nu diékstraksi ti sél organisme nu rék diklon (kiwari, boh sél endog atawa inti nu dicangkokkeunana kudu kénéh ti nu saspésiés)
ku sabab intina ngandung ampir sakabéh émbaran génétik hiji bentuk kahirupan, sél endogna bakal mekar jadi organisme nu sacara génétik idéntik jeung "donor" inti
Disebut ampir, sabab organisme multisélulér mah boga mitokondria nu mawa émbaran gentikna sorangan, DNA mitokondria
Istilah "klon" dipaké dina widang hortikultur nujul ka sakabéh turunan hiji tutuwuhan nu dihasilkeun tina réproduksi vegetatif
Kloning nu aya di alam (alami) dina sababaraha spésiés dsebut partenogenesis
Contona nyaéta "Wasmannia auropunctata" ("Sireum Seuneu", cocoanana karasa panas)), nu asli ti Amérika Tengah jeung Kidul, tapi geus sumebar ka wewengkon tropis
Hiji populasi spésiés ieu di Suriname, boh nu jalu atawa nu bikangna, bisa baranahan sacara klonal
Usaha kloning nu hasil mah ukur saeutik: domba Dolly téh mangrupa hiji hasil ti 276 usaha nu gagal; aya borojol 70 énéng (ti salapan rébu uji coba), sapertiluna teu lana hirup
Hal lian nu kapanggih tina ieu ékspérimén nyaéta patali jeung prosés ngolotan; domba Dolly ngolotan leuwih gancang batan normal
Kloning spésiés lastari
Kloning, atawa pasna mah rékonstruksi DNA fungsional ti spésiés nu geus lastari mangrupa salah sahiji angen-angen para élmuwan
Angen-angen ieu didramatisir dina novel karya Michael Crichton katut filmna nu kawentar: "Jurassic Park"
Dina prakna, nu kungsi dicobaan téh nyaéta kloning Woolly mammoth, ngan hanjakal DNA-na gagal diékstrak ti awakna nu beku téa
Dolly (5 Juli 1996 – 14 Pébruari 2003), mangrupa mamalia munggaran nu dihasilkeun tina kloning sél sawawa
Diklon di Roslin Institute di Scotlandia
Organ dina biologi (basa Latinna "organum", "parabot, alat") hartina sakumpulan jaringan nu ngajalankeun hiji fungsi atawa sakumpulan fungsi husus
Organ sato anu ilahar di antarana jantung, bayah, uteuk, panon, burih, limpa, pankréas, ginjal, ati, peujit, kulit, rahim, kantong urin, tulang, jsb
Sakumpulan organ nu patali disebut sistim organ
Organél mangrupa analog struktur sub-sélulér pikeun organ
Organ vital hartina organ jero awak manusa nu dipikabutuh pikeun hirup
Jalma nu teu sakabéh organ vitalna jalan, sacara téoritis bakal ganjang maot
Organ-organ vital utama di antarana Organ lianna nu patali jeung pencernaan sarta pamiceunan ogé vital sangkan hirup bisa manjang
Najan kitu, teu saeutik jalma nu bisa tetep hirup tanpa organ kayaning ginjal, limpa, atawa peujit
Sistim organ – hiji sistim nu diwangun ku organ-organ nu digawé babarengan ngajalankeun hiji fungsi
Jantung téh hartina organ muskulér nu ngompa getih ku kontraksi ritmik terus-terusan
Istilah médis ngeunaan jantung nyaéta "cardiac", nu hartina "patali jeung jantung", tina basa Yunani "kardia" (καρδια) nu hartina "jantung"
Dina waruga manusa, perenah jantung ilaharna di tengah-tengah toraks rada ngénca, handapeun tulang dada
Jantung kabungkus ku kantong nu disebut "pericardium" sarta kakubeng ku bayah
Dina waruga jalma sawawa normal, beuratna téh kana 250-350 g, najan nu keur gering mah beuratna bisa nepi ka sakilo
Jantung téh diwangun ku opat kamar: dua atrium luhur jeung dua ventrikel handap
Hiji séptum ngabagi atrium jeung ventrikel kénca ti atrium jeung ventrikel katuhu, antukna getih teu ngaliwatan éta wates
Kompa antara atrium jeung ventrikel (kompa antriovéntikulér, "atrioventricular valves") ieu ngokolakeun aliran getih salawasna saarahti atrium ka ventrikel
Fungsi jantung bagian katuhu (baca jantung katuhu) nyaéta pikeun ngumpulkeun getih nu geus teu ngandung oksigén ti sakujur awak sarta ngompa getih éta ka bayah antukna karbon dioksida bisa dikaluarkeun bari sakaligus ngakut deui oksigén (prosés ieu bisa lumangsung ku ayana nu disebut difusi)
Nu beulah kénca (baca jantung kénca) ngumpulkeun getih nu ngakut oksigén ti bayah sarta ngompa getih ieu ka sakuliah awak
Boh di kénca atawa katuhu, otot ventrikelna leuwih kandel batan atrium
Getih nu teu ngakut oksigén ti sakujur awak asup ka atrium katuhu ngaliwatan dua véna gedé, véna kava superior ti awak bagian luhur sarta véna kava inferior ti awak bagian handap
Getihna lajeng ngaliwatan "tricuspid valve " ka ventrikel katuhu
Ventrikel katuhu ngompa getih nu teu ngakut oksigén ka bayah ngaliwatan arteri pulmonal
Kasakit jeung natambaanana
Ulikan ngeunaan kasakit jantung disebut [[kardiologiKasakit-kasakit nu penting mah di antarana: Mun arteri koronér kapeungpeuk atawa ngaheureutan, saluran lebah dinya bisa ditarabas ku [[bedah tarabas arteri koronér]] ("coronary artery bypass surgery") atawa bisa dilegaan maké "[[angioplasty]]"
"[[Beta blocker]]" mangrupa ubar nu nurunkeun kompa jantung sarta tekenan getih sarta ngurangan the héart's oxygen requirements
[[Nitrogliserin]] jeung sanyawaan lianna nu ngaleupaskeun [[oksida nitrat]] sok dipaké pikeun natambaan kasakit jantung sabab sanyawaan éta bisa ngaleuleuskeun saluran koronér
Di [[Groote Schuur Hospital]] di [[Cape Town]], [[Afrika Kidul]], [[Louis Washkansky]] nu umurna 53 taun jadi jalma munggaran nu nampa [[cangkok organ|cangkok jantung]] (dibédah [[3 Désémber]] [[1967]], ngan 18 poé ti harita maot alatan [[pneumonia]] ganda)
Tim cangkok dipingpin ku [[Christiaan Barnard]]
Baca ogé: [[Uji jeung prosedur diagnostik kardiologi]] Jantung sato lianna
Sato nu leutik ngompa jantungna leuwih gancang batan nu gedé
Kitu ogé dina lingkup saspésiés, nu leutik leuwih gancang
[[Paus Hawuk]] detak jantungna ukur salapan kali per [[menit]], [[anjing laut]] sapuluh kali nalika teuleum, 140 kali nalika di darat, [[gajah]] 25, sedengkeun [[manusa]] 70 kali
Jantung [[sapi]], [[domba]], [[babi]], jeung sato padaging lianna sok dituang, najan dagingna karasa rada liat
Jantung sok digambarkeun mangrupa ikon écéng nu ngandung harti rasa tresna
[[Kategori:Sistim kardiovaskular]] [[Kategori:Toraks]] [[Kategori:Organ]]
Kawaya, kalilipa, atawa limpa hartina kelenjar vertebrata nu, najan teu vital pikeun hirup, patali pisan jeung sistim sirkulasi, nu pancénna ngancurkeun sél getih beureum nu geus kolot/paéh jeung kokotor séjénna ti aliran getih, sarta dina mertahankeun simpenan getih
Limpa téh dianggap salaku puseur kagiatan sistim rétikuloéndotélial
Sababaraha kasakit jeung cacad aya nu dibalukarkeun ku limpa nu ngabadagan, malah bisa nepi ka "minuhan" abdomén bagian kénca
Sababaraha kasakit nu ngabalukarkeun bareuh limpa (katelah "splénomégali"), di antarana malaria, éndokarditis baktéri, leukemia, "pernicious anaemia", "leishmaniasis", kasakit Hodgkin, kasakit Banti, tumor, jeung sférositosis ngawaris
Euweuhna limpa bisa ngagampangkeun urang katarajang inféksi "séptikémia"
Sanyawa kimia formaldehida (ogé katelah métanal), mangrupa aldehida pangbasajanna, wujudna gas, nu rumus kimiana H2CO
Formaldehida munggaran disintésis ku kimiawan Rusia Aleksandr Butlerov taun 1859, tapi diidéntifikasina mah ku Hoffman taun 1867
Formaldehida bisa dihasilkeun tina ngabakar bahan nu ngandung karbon
Dikandung dina haseup ti kahuruan leuweung, knalpot mobil, jeung haseup bako
Dina atmosfir, formaldehida dihasilkeun tina peta cahya panonpoé jeung oksigén kana métana jeung hidrokarbon séjén nu aya di atmosfir
Formaldehida dina kadar leutik pisan ogé dihasilkeun salaku métabolit lolobana organisme, kaasup manusa
Najan dina hawa rohang mah formaldehida téh dina ujud gas, tapi bisa leyur dina cai (biasana dijual dina kadar leyuran 37% maké mérk dagang formalin atawa formol)
Dina cai, formaldehida ngalaman polimérisasi, saeutik pisan nu dina ujud monomér H2CO
Umumna, leyuran ieu ngandung sababaraha persén métanol pikeun ngawates polimérisasina
Formaldehida némbongkeun pasipatan kimiawi sakumaha ilaharna aldehida, iwal yén sanyawa ieu mah leuwih réaktif batan aldehida lianna
Formaldehida mangrupa éléktrofil, bisa dipaké dina réaksi substitusi aromatik éléktrofilik jeung sanyawa aromatik sarta bisa ngalaman réaksi adisi éléktrofilik jeung alkéna
Ku ayana katalis basa, formaldehida bisa ngalaman réaksi Cannizaro ngahasilkeun asam format jeung métanol
Formaldehida bisa ngabentuk trimér siklik, 1,3,5-trioksan atawa polimér liniér polioksimétilén
Formasi zat ieu ngajadikeun paripolah gas formaldehida béda ti hukum gas idéal, utamana dina tekenan luhur atawa hawa tiis
Formaldehida bisa dioksidasi ku oksigén atmosfir jadi asam format, ku kituna leyuran formaldehida kudu ditutupan sarta dibulen sangkan teu kaasupan udara
Sacara industri, formaldehida dijieun tina oksidasi katalitik métanol
Katalis nu paling mindeng dipaké nyaéta logam pérak atawa campuran oksida beusi jeung molybdenum sarta vanadium
Dina sistim oksida beusi nu leuwih mindeng dipaké (prosés Formox), réaksi métanol jeung oksigén bisa lumangsung dina 250 °C pikeun ngahasilkeun formaldehida, dumasar kana kasaruaan kimia 2 CH3OH + O2 → 2 H2CO + 2 H2O Katalis nu maké pérak biasana dijalankeun dina hawa nu leuwih panas, kira 650 °C
Dina kaayaan kieu, bakal aya sakaligus dua réaksi kimia nu ngahasilkeun formaldehida: hiji sakumaha nu di luhur, sedengkeun nu hiji deui mah réaksi dehidrogénasi CH3OH → H2CO + H2 Mun formaldehida ieu dioksidasi deui, bakal ngahasilkeun asam format nu sok aya dina leyuran formaldehida dina kadar ppm
Dina skala nu leuwih leutik, formalin bisa ogé dihasilkeun tina konversi étanol, ngan sacara komersil mah teu nguntungkeun
Formaldehida bisa maéhan lolobana baktéri, antukna leyuran formaldehida dina cai sok dipaké salaku disinféktan atawa pikeun ngawétkeun spésimén biologis
Formaldehida ogé dipaké salaku pangawét dina vaksinasi
Dina widang médis, leyuran formaldehida dipaké pikeun ngagaringkeun kulit, misalna nalika natambaan kutil
Leyuran tina formaldehida sko dipaké dina ngabalsem pikeun maéhan baktéri sarta pikeun samentara ngawétkeun bangké
Dina industri, formaldehida lolobana dipaké dina produksi polimér jeung rupa-rupa bahan kimia
Mun digabungkeun jeung fénol, uréa, atawa melamin, formaldehida ngahasilkeun résin térmosét nu teuas
Résin ieu ilahar dipaké pikeun elém/pangrapet permanén, misalna nu dipaké pikeun kilapis/tripléks atawa karpét
Ogé dina bentuk busa-na salaku insulasi
Produksi résin formaldehida méakkeun leuwih ti satengahna ti produksi formaldehida
Pikeun sintésis bahan-bahan kimia, formaldehida misalna dipaké pikeun produksi alkohol polifungsional samodél péntaéritritol, nu dipaké pikeun nyieun cét bahan peledak
Turunan formaldehida lianna nyaéta métilén difénil diisosianat, komponén penting dina cét jeung busa poliurétan, sarta héksamétilén tétramina, nu dipaké dina résin fénol-formaldehida pikeun nyieun RDX (bahan peledak)
Pangaruh kana awak
ku sabab résin formaldehida dipaké dina bahan konstruksi samodél kai lapis/tripléks, karpét, jeung busa semprot pikeun isolasi, sarta ku sabab résin ieu ngaleupaskeun formaldehidana lalaunan, formaldehida téh mangrupa salah sahiji polutan indor nu ilahar
Mun kadarna di udara leuwih ti 0.1 mg/kg, formaldehida nu kaseuseup bisa ngairitasi panon jeung mémbran mukosa, nu balukarna kaluar cipanon, lieur, tikoro asa kaduruk, sarta eungap
Mun mindeng teuing kapapar formaldehida, misalna kainum, bisa matak maot
Dina jero awak, formaldehida dikonversi jadi asam format nu ngaronjatkeun kaasaman getih, engapan jadi pondok tur kerep, hipotermia, jeung koma, atawa nepi ka maotna
Dina jero awak, formaldehida bisa ngabalukarkeun kabeungkeutna DNA ku protéin, antukna ngaganggu éksprési genetik anu normal
Sato percobaan nu nyeuseup formaldehida terus-terusan katarajang kangker dina irung jeung tikorona, méh sarua jeung nu karandapan ku para pagawé pamotongan papan partikel
Tapi, aya studi nu nunjukkeun yén formaldehida dina kadar nu leuwih saeutik, sakumaha anu dilarapkeun dina wangunan, teu ngabalukarkeun pangaruh karsinogénik
Kubah Cadas (Ar
قبة الصخرة — "Qubbatus Shokhroh") mangrupa salah sahiji situs Islam di Al-Quds
Wangunan ieu dijieun antara 687 nepi ka 691 ku Khalifah ka-9, Abdulmalik
Kadang disebut Masjid Umar (najan sabenerna mah lain masjid), sabab Khalifah ka-2 Umar bin Khoththob solat di situs éta sanggeus pasukan Muslim nalukkeun Al-Quds
Coét atawa cowét nyaéta parabot dapur nu sok digunakeun keur ngaréndos, ngabubukkeun, ngagerus bungbu-bungbuan, jamu atawa obat
Coét biasana dijieun tina batu, taneuh liat, jeung kayu
Wangunna ogé aya cirina, nyaéta legok di tengahna
Ieu legok téh mangrupa widang nu dipaké keur ngarendos téa
Coét ieu lamun dipaké pasti kudu ngagunakeun paralatan baturna anu disebut mutu
Coét nu paling heubeul geus digunakeun manusa ti saprak 35.000 tahun SM
Karajaan Kéndan ayana di wewengkon Kampung Kéndan, Désa Citaman, Kacamatan Nagrég Kabupatén Bandung ngadeg ti taun 526 M dugi ka 612 M. Raja nu munggaran nyaéta Resiguru Manikmaya ( 526 – 568 M )
Di patempatan ieu kapanggih patung Durga leutik nu ayeuna aya di Museum Pusat Jakarta
Ogé dina taun 2000 an kapendak aya ruruntuk candi ( candi bojongmenje ) tina batu di sagigireun walungan Cikijing, caket jalan raya Bandung - Garut di wewengkon Rancaékék
Nami Kendan numutkeun élmu kabuhunan téh hartosna puseur sabangsaning alat, ogé mangrupa jenis batu nu loba kapanggih di wewengkon éta
Karajaan ieu ngadeg ti taun 526 M dugi ka 612 M. Raja nu munggaran nyaéta Resiguru Manikmaya ( 526 – 568 M ) maréntah salami 42 taun, kagungan istri ka Tirtakancana, puterina Maharaja Suryawarman Raja Tarumanagara VII
Nya wewengkon ieu téh minangka hadiah pemere ti mertuana
Resiguru Manikmaya ieu téh nyaéta pendeta siwa
Saterasna kalungguhanna digentos ku putrana Sura Liman Sakti atawa Rajaputra nu ti alit dugi ka bujang ngiring linggih di akina di puseur dayeuh Tarumanagara
Di istrénan janten raja di Kendan kala 12 Kresnapaksa bulan Asuji taun 490 Saka (kira-kira tanggal 5 Oktober 568 M)
Migarwa ka Mulyasari turunan Kudungga ti Bakulapura, kagungan putra 2 urang nyaéta Kandiawan jeung Kandiawati
Kandiawati tuluy kawin jeung sodagar ti Sumatera nu saterusna bumen-bumen di ditu ngiring ka salakina
Salajéngna kakawasaan dilinggihkeun ti Sura Liman Sakti ka Kandiawan putrana nu maréntah salila 15 taun ( 597 – 612 M ), mung teu salamina di Kendan, anjeunna ngalih padumukan ka Medang Jati atawa Medang Gana ku lantaran sateuacan diistrenan janten raja di Kendan anjeunna tos janten resi guru di dinya
Saparantosna mangsa 15 taun anjeunna léngsér kaprabon margi janten patapa di Layuwatang, janten katelah Rajaresi Déwaraja atanapi Sang Layuwatang
Kandiawan kagungan putera 5 urang nyaéta: Mangukuhan, Karungkalah, Katungmaralah, Sandanggréba, jeung Wretikandayun
Lima puterana katelah Pancaputra ieu masing-masing dipasihan kalungguhan mangrupi Rahyangta Kulikuli, Rahyangta Surawalen, Rahyangta Pales Awi, Rahyangta Rawung Langit jeung nu bungsu Wretikandayun dijadikeun Rajaresi di Mandala Menir
Lajéng kalungguhan raja ti saprak janten patapa di pasrahkeun ka Wretikandayun
Sumedang Larang nyaéta hiji karajaan Islam nu kungsi ngadeg di Jawa Kulon, Indonésia, nu mangrupa bukti sajarah sumebarna agama Islam di Jawa Kulon
Ieu karajaan teu kawentar kawas Demak, Mataram, Banten sarta Cirebon dina pustaka sajarah karajaan-karajaan Islam di Indonésia
Tapi, ayana karajaan ieu mangrupa bukti sajarah anu pohara kuat pangaruhna dina sumebarna Islam di Jawa Kulon sakumaha anu dipigawé ku Karajaan Cirebon sarta Kasultanan Banten
Ayana Sumedang Larang téh sabada Pajajaran runtag ku Banten (1579-1580) waktu nyebarkeun agama Islam
Sabada éta kajadian wilayah priangan, iwal Galuh, aya dina cangkingan Prabu Geusan Ulun (1580-1608 M), ngarana kerajaan Sumedang Larang
Éta kerajaan téh ibu kotana di Kutamaya, kuloneun Sumedang ayeuna
Ari Galuh mah anggeur ngadeg
Tapi dina taun 1595 M Galuh dicangking ku Mataram waktu pamaréntahan Sutawajaya (penembahan Senopati), nu maréntah Mataram dina taun 1586-1601 M. nurutkeun Hardjasaputra Sabada Geusan Ulun tilar dunya pamaréntahan dituluykeun ku anak téréna, nyaéta Radén Aria Suradiwangsa (1608-1624 M)
Ari Mataram dipingpin ku Sultan Agung (1603-1645 M)
Dina taun 1620 M Sumedang Larang robah jadi kabupatén Sumedang lantaran Aria Suriadiwangsa pasrah ka Mataram
Ti harita Sumedang Larang disebut Priangan
Karajaan Sumedang Larang (ayeuna Kabupatén Sumedang) nyaéta salah sahiji tina sakitu lobana karajaan Sunda nu aya di propinsi Jawa Kulon, Indonésia
Lian ti éta dipikawanoh ogé karajaan Sunda séjénna saperti Karajaan Pajajaran nu ogé masih aya tumalina nu kacida raketna jeung karajaan saméméhna (Karajaan Galuh), ngan ayana Karajaan Pajajaran ieu panungtunganana di Pakuan (Bogor) sabab ayana serangan aliansi Karajaan Cirebon, Banten jeung Demak (Jawa Tengah)
Ti saprak harita, Karajaan Sumedang Larang jadi karajaan anu mibanda otonomi lega pikeun nangtukeun nasibna sorangan
Karajaan Sumedang Larang asalna ti karajaan Islam Sunda-Pajajaran anu diadegkeun ti saprak abad ka-6 Masehi ku Prabu Adji Bodas dumasar kana paréntah Prabu Suryadewata saméméh Karaton Galuh dipindahkeun ka Pajajaran, Bogor
Luyu jeung robahna jaman sarta kapamingpinan, ngaran Sumedang ngalaman sawatara parobahan
Anu kahiji nyaéta Karajaan Témbong Agung (Témbong hartina katingali sarta Agung hartina luhur) dipingpin ku Prabu Guru Adji Bodas dina abad ka-6
Saterusna dina mangsa jaman Prabu Tadjimalela, diganti jadi Himbar Buana, anu harti nyaangan alam, sarta saterusna diganti deui jadi Sumedang Larang (Sumedang asalna tina kecap Insun Medal/ Insun Medangan anu harti "kuring dilahirkeun", sarta Larang hartina "hiji hal anu euweuh tandinganana")
Ratu Pucuk Umun sarta Pangeran Santri
Dina panengah abad ka-16, Ratu Pucuk Umun, saurang wanoja turunan raja-raja Sumedang kuna anu mangrupa saurang Sunda muslimah; nikah ka Pangeran Santri (1505 M-1579 M) anu boga gelar "Ki Gédéng Sumedang" sarta maréntah Sumedang Larang bari nyebarkeun ajaran Islam di wewengkon éta
Pangéran Santri nyaéta incu ti Syekh Maulana Abdurahman (Sunan Panjunan) sarta buyut ti Syekh Datuk Kahfi, saurang ajéngan turunan Arab Hadramaut anu asalna ti Mekkah sarta nyebarkeun ageman Islam di sagala rupa penjuru wewengkon di Karajaan Sunda
Nikahna Pangeran Santri jeung Ratu Pucuk Umun ieu ngababarkeun Prabu Geusan Ulun atawa dipikawanoh minangka Prabu Angkawijaya
Prabu Geusan Ulun
Prabu Geusan Ulun (1580-1608 M) dinobatkeun pikeun ngagantikeun kakawasaan bapana, Pangéran Santri
Anjeunna netepkeun Kutamaya minangka ibukota karajaan Sumedang Larang, anu tempatna di bagian kulon dayeuh
Wewengkon kakawasaanana ngawengku Kuningan, Bandung, Garut, Tasikmalaya, Sukabumi (Parahiangan) kajaba Galuh (Ciamis)
Karajaan Sumedang dina mangsa Prabu Geusan Ulun ngalaman kamajuan anu pesat dina widang sosial, budaya, ageman, militer sarta pulitik pamaréntahan
Sanggeus wafat dina taun1608, putera kandungna, Pangéran Rangga Gempol Kusumadinata atawa anu dipikawanoh kalawan "Raden Aria Suradiwangsa" ngagantikeun kapamingpinan bapana
Pamaréntahan Sahandapeun Mataram
Dipati Rangga Gempol
Dina waktu Rangga Gempol nyekel kapamingpinan, dina taun1620 M Sumedang Larang dijadikeunana wewengkon kakawasaan Karajaan Mataram di sahandapeun Sultan Agung, sarta statusna minangka 'karajaan' dirobah jadi 'kabupatén'
Hal ieu dipigawé ku manéhna minangka usaha ngajadikeun wewengkon Sumedang minangka wewengkon pertahanan Mataram tina serangan Karajaan Banten sarta Walanda, anu keur ngalaman konflik jeung Mataram
Sultan Agung saterusna mikeun paréntah ka Rangga Gempol reujeung pasukanana pikeun mingpin serangan ka Sampang, Madura
Sedengkeun pamaréntahan pikeun samentara dibikeun ka adina, Dipati Rangga gedé
Dipati Rangga Gede
Nalika satengah kakuatan militer kabupatén Sumedang Larang diinditkeun ka Madura nurutkeun titah Sultan Agung, datang pasukan Karajan Banten pikeun nyerang
Alatan Rangga gedé henteu sanggup nahan serangan pasukan Banten, manéhna ahirna kabur
Kaéléh ieu nyababkeun ambekna Sultan Agung ku kituna manéhna nahan Dipati Rangga Gedé, sarta pamaréntahan saterusna dibikeun ka Dipati Ukur
Sakali deui, Dipati Ukur diparentah ku Sultan Agung pikeun babarengan jeung pasukan Mataram narajang sarta ngarebut pertahanan Walanda di Batavia (Jakarta) anu dina ahirna gagal
Kaéléh pasukan Dipati Ukur ieu henteu dilaporkeun geura-giru ka Sultan Agung, diiberkeun yén manéhna kabur tina pertanggungjawabanana sarta ahirna katangkep dina panyumputanana dumasar kana beja mata-mata Sultan Agung anu ngawasa di wewengkon Parahiangan
Babagean Wewengkon Karajaan
Sanggeus béak mangsa hukumanana, Dipati Rangga Gedé dibéré kakawasaan pikeun balik deui maréntah di Sumedang
Sedengkeun wewengkon Parahiangan di luar Sumedang sarta Galuh (Ciamis), ku Mataram dibagi jadi tilu bagian: Titilar Budaya
Nepi ka kiwari, Sumedang masih boga status kabupatén, minangka sésa titilar konflik pulitik anu réa diintervensi ku Karajaan Mataram dina mangsa éta
Sedengkeun artefak sajarah mangrupa pusaka perang, atribut karajaan, pakakas raja-raja sarta naskah kuna titilar Karajaan Sumedang Larang masih bisa ditempo sacara umum di Musieum Prabu Geusan Ulun, Sumedang tempatna pas di kidul alun-alun dayeuh Sumedang, ngahiji jeung Gedong Srimanganti sarta wangunan pamaréntah wewengkon satempat
Kasultanan Cirebon mangrupa hiji karajaan Islam nu diadegkeun abad ka-15 ku Pangéran Cakrabuana di wewengkon nu tadina mangrupa salah sahiji palabuhan utama Karajaan Sunda
Papatong téh insékta nu asup kana ordo Odonata, subordo Epiprocta, jeung, dina jihat husus, infraordo Anisoptera
Cirina nyaéta panon majemuk nu gedé, dua pasang jangjang ngalangkang, sarta tungtung awak nu panjang
Kadaharan papatong ilaharna mah reungit, laleur, nyiruan, kukupu, sarta sarupaning insékta leutik lianna
Lingkungan hirup papatong biasana di sabudeureun situ, pasawahan, pokona mah deukeut ka cai, sabab larvana, nu katelah "kini-kini" téa, hirup na cai
Papatong mah tara ganggu, nyoco atawa nyeureud manusa; malah mah, papatong téh gedé pisan ajénna salaku pamangsa nu mantuan ngontrol populasi insékta nu bahya samodél reungit
Daur hirup papatong, ti endog nepi ka paéhna nalika geus kolot, rupa-rupa, ti genep bulan nepi ka genep-tujuh taun
Papatong bikang napelkeun endogna dina atawa deukeut cai, misalna dina dangdaunnan/jukut cai
Anu lila mah mangsa jadi kini-kini, dina jero cai, ngarénghap maké insang, sarta ngahakan invertebrata atawa vertebrata lian kayaning lauk leutik jeung buyur
Nalika geus sawawa dina ujud papatong, spésiés nu gedé mah bisa hirup nepi ka opat bulan
Papatong jaman baheula mah ukuranana leuwih badag batan papatong kiwari
Nu pangbadagna, kapanggih salaku fosil, nyaéta Protodonata nu ngaranna "Meganeura monyi" ti mangsa Permia, nu bébér jangjangna nepi ka 70–75 cm; bandingkeun jeung papatong jaman kiwari, nu pangbadagna ukur 19 cm, nyaéta papatong éndemik kapuloan Hawaii: "Anax strenuus"
Spésiés pangleutikna nu kungsi kacatet nyaéta papatong "libellulid", "Nannophya pygmaea" ti Asia wétan, nu bébér jangjangna ukur 20 mm
Papatong mangrupa insékta panggancangna, bisa nepi ka 60 mph
Papatong "Common Green Darner", "(Anax junius)", mangrupa salah sahiji papatong pangbadagna tur panggancangna, bisa hiber nepi ka 85 km/jam (53 mph)
Téténjoan papatong mah hadé pisan, ku ayana struktur panon nu ahéng: 30.000 fasét nu masing-masing mangrupa organ pangrasa cahya nu misah (ommatidia), nu ngahasilkeun panénjo ampir 360°
Anyaran ieu kapanggih yén papatong bisa metakeun ilusi optik, nu disebut "kamuflase gerak" ("motion camouflage"), pikeun ngadodoho insékta séjén nu asup ka jajahanana
Nalika nyerang mangsana, papatong bisa metakeun gerak nu justru kawas nu teu usik, kitu cenah ceuk para panalungtik
Papatong Purba (Anisozygoptera)
Sacara konvénsional, Anisoptera subordona aya gigireun "papatong purba" (Anisozygoptera, dua spésiés hirup kénéh, nu lianna mah geus lastari), tapi anyaran ieu aya katangtuan yén Anisozygoptera téh ngabentuk susunan parafilétik salaku dulur primitif Anisoptera
Ku kituna, Anisoptera diturunkeun kana infraordo, jadi subordo anyar Epiprocta (papatong sacara umum)
Papatong vs. papatong jarum
Papatong jarum (Subordo Zygoptera) di urang mah sok disaruakeun jeung papatong biasa, padahal béda: papatong jarum mah mun keur eunteup jangjangna tara mébér, béda jeung papatong nu salawasna mébér
Ogé panonna, papatong jarum mah misah, sedengkeun papatong mah ampir paadek
Duanana kaasup Odonata, nu mibanda daur hirup nu sarupa
Superfamili: Proscopioidea Superfamili: Eumastacoidea Superfamili: Xyronotoidea Superfamili: Pampagoidea Superfamili: Pyrgomorphoidea Superfamili: Trigonopteryguidea Superfamili: Acridoidea Superfamili: Tetrigoidea Superfamili: Tridactyloidea Superfamili: Cylindrichaetoidea Can kanyahoan: Charilaidae Dericorythidae Euschmidtiidae Lathiceridae Lentulidae Lithidiidae Ommexechidae Pneumoridae Pyrgacrididae Tridactylidae Tristiridae Simeut' mangrupa subordo insékta hérbivora dina ordo Orthoptera, nu ilmiahna disebut Caelifera
Simeut boga anténeu nu leuwih pondok batan awakna, jeung ovipositor-na pondok
Spésiés nu sok disada, biasana ngaluarkeun sora tina gésékan fémur tukang jeung jangjang (tutup jangjang) atawa beuteungna
Tympana, mun ayaan, perenahna di bagian awal buku abdominal
Subordo ieu ngawengku lima kulawarga utama: Nu "pangpentingna" nyaéta Acrididae, nu ngawengku kira 10.000 spésiés
Kulawarga ieu dicirikeun ku suku jeung jangjang nalika geus sawawa, nu kelirna cékas jeung sampurna
As well as singing by rubbing their legs together, there may also be a visual display
Kulawarga Acrididae ngawengku "Locust", nu bisa jadi hama tatanén nu bahya pisan
Endog simeut diteundeun dina taneuh, dikubeng ku zat busa nu ngajaga dina mangsa inkubasi; biasana mah bisa nepi ka 400-500 endog
Simeut salaku katuangan
Di sababaraha wewengkon di sakuliah dunya, simeut sok didahar salaku sumber protéin
Malah, di sababaraga nagara, simeut téh jadi salah sahiji katuangan ilahar para soldadu
Di pasawahan Koréa, simeut sok dipaké deungeun sangu nalika dahar beurang, sabab dianggap mangrupa katuangan séhat
Ngasakkeunana mah rupa-rupa: disangray atawa digoréng sanggeus dilaan jangjang jeung sukuna
Ogé dipaké pikeun natambaan sawan barudak, batuk, tétanus
Nalika populasi hiji spésiés simeut anténeu pondok ti kulawarga Acrididae loba teuing, anggotana sok robah jadi "locust"
Gorombolan "locust" ieu kawentar bisa ngaruksak pepelakan
Kliwon nyaéta salah sahiji ngaran poé dina pasaran
Ngaran-ngaran poé séjénna nyaéta pahing, pon, wage jeung legi
Aksara Sunda () nujul ka hiji sistim ortografi hasil karya masarakat Sunda nu ngawengku aksara jeung sistim kaaksaraan pikeun nuliskeun basa Sunda
Aksara Sunda ngarujuk ka aksara Sunda kuna nu kungsi dipaké sahenteuna ti abad ka-14 nepi ka abad ka-18
Dumasar kana catetan sajarah, aksara Sunda geus di paké ti abad ka-14
Buktina kudipakéna aksara Sunda dina "Prasasti Kawali (prasasti Astana Gede)" jeung "Prasasti Kabantenan."
Salian ti aksara Sunda Kuna, kaadaban Sunda ogé kungsi wanoh jeung sababaraha sistim aksara lianna, di antarana: Sacara "resmi", pamaréntah Jawa Kulon ngaliwatan Perda taun 2003 geus ngarojong aksara Sunda pikeun pakéun sapopoé
Komputerisasi aksara Sunda nalika medarna publikasi resmi ngeunaan aksara Sunda ti Pamaréntah Jawa Kulon
Conto mimiti nyaéta "Aksara Pakuan" dina wanda OTF
Salian ti éta, dina taun 2008 geus medal Aksara Sunda Unicode meunang nyampurnakeun tina Unicode 2008 anu disusun ku Dian Tresna Nugraha jeung Kusnet (2005)
Unicode téh proses digitalisasi anu bisa mantuan ka pamaké ngetik aksara Sunda dina komputer, sanajan can bisa maca naskah aksara Sunda sacara otomatis
Susunan Aksara Sunda
Aksara Sunda diwangun ku sababaraha komponén, di antarana: Rarangkén
Dumasar kana patempatanana, 14 rarangkén dibagi jadi: A. Rarangkén Luhur B. Rarangkén Handap C. Rarangkén Sajajar Angka
Dina tulisan, angka diwatesan ku tanda pipa ajeg | ... |
Conto: = 2022 Conto Dipakéna Aksara Sunda
Ladrang Aya hiji rupa sato leutik, Éngkang-éngkang, éngkang-éngkang, Sok lulumpatan di cai, Ari bangun arék sarupa jang lancah
Mutu nyaéta alat anu jadi pasangana coét, anu sok dipaké ngaréndos samara atawa sambel
lamun ditingali tina wangunna, hampir jiga tongkat pondok anu bengkok beulah handapna saeutik, ngan tungtung lebah luhurna lewih leutik ti batan handapna
Anu tungtung leuwih leutik téa, dipaké pikeun nyekelan mutu éta supaya leuwih ka cangkreum ku leungen
Tungtung anu leuwih badag dipaké pikeun ngalemeskeun samara atawa sambel anu diwadahan dina coét téa
Mun ditingali tina kecapna, karét geulang diwangun ku dua kecap nyaéta karét jeung geulang
Aya kecap karét lantaran karét geulang ieu téh dijieun tina karét
Dina wangunna gé da bisa disebut karét anu boga pasipatan melar
Kecap geulang ngawakilan rupa karét geulang ieu anu siga tali buleud euweuh pegatna, estuning buleud euweuh putus-putusna ti tungtung ka tungtung, gedé buleudna téa saukuran jeung pigeulang leungeun jelema dewasa
Radén Méméd Sastrahadiprawira (Tasikmalaya, 18 Maret 1897 - Bandung, 5 Juli 1932) pangarang Sunda paling produktif dina jamanna
Anjeunna sakola di HIS, diteruskeun ka OSVIA (sakola ménak)
Satamatna ti OSVIA, anjeunna jadi mantri pulisi di sawatara tempat, terus jadi camat Bojongloa jeung TB Bandung
Panengah taun 1928, anjeunna damel di Balé Pustaka
Salami di Balé Pustaka ieu, anjeunna medalkeun welasan buku sastra Sunda
Numutkeun Sacadibrata, Méméd Sastrahadiprawira pupus "dina mangsa kamekaran bakat sareng daya ciptana"
Ti antara pangarang-pangarang Balé Pustaka mah, numutkeun Ayip Rosidi, Radén Méméd téh kasebut béntangna
Kabupatén Sumedang (aksara Sunda: ᮊᮘᮥᮕᮒᮦᮔ᮪ ᮞᮥᮙᮨᮓᮀ) mangrupa salah sahiji kabupatén nu aya di Propinsi Jawa Kulon, Indonésia
Sacara géografis aya di 6°40' - 7°83' Lintang Kidul jeung 107°44' Bujur Wétan
Lebah kalér wawatesan jeung Kabupatén Indramayu ogé jeung Kabupatén Subang, di beulah wétan jeung Kabupatén Majalengka, sarta di beulah kidul jeung Kabupatén Garut ogé Bandung
Jarak ti puseur dayeuh Propinsi ±45 km
Kota Sumedangna sorangan, nu mangrupa puseur kabupatén, ngawengku kacamatan Sumedang Utara jeung Sumedang Selatan
Kabupatén Sumedang legana 1.522,21 km², jumlah pangeusina kira-kira 1.043.000 jiwa nu dibagi kana 26 wilayah kacamatan, 262 désa sarta 7 kalurahan
Kabupatén Sumedang mangrupa daérah agraris nu lolobana pangeusina patani
lolobana wilayah Sumedang mangrupa pagunungan, kajaba sabagian leutik wilayah beulah kalér anu mangrupa dataran handap
Gunung Tampomas (1.684 m), aya di lebah kalér kota Sumedang