izzako/sundanese-pixelgpt huggingface dataset:
Kota ieu ancur nalika bituna gunung Vesuvius taun 79
Bituna gunung ieu ngubur kota ieu sajero sababaraha méter antukna leungit tapakna salila 1600 taun
Ruruntuk kota ieu teu kahaja kagali deui, nepi ka kiwari jadi modél kota jaman Romawi nu kacida lengkepna
Ku kituna, ruruntuk kota ieu téh jadi pangirutan wisata Itali sarta jadi Loka Warisan Dunya UNESCO
Pompeii perenahna aya dina koordinat , tenggaraeun Naples, deukeut kota suburban modéren Pompei
Kota ieu aya dina gawir nu kabentuk ku aliran lahar ka kaléreun sungut Walungan Sarno (dina jaman kuna mah katelahna téh Sarnus)
Kiwari, Pompeii téh perenahna nyisi, padahal dina mangsana mah leuwih deukeut ka basisir
Dina abad ka-1, Pompeii téh mangrupa salah sahiji kota nu aya di sabudeureun gunung Vesuvius
Pangeusina makmur walatra tina hasil tatanén, ku sabab taneuhna subur
Kota sabudeureunana, dina kajadian bituna gunung Vesuvius taun 79 téh, misalna Herculaneum, ogé ngilu ancur
Kota ieu diadegkeun kira abad ka-6 SM ku Osci atawa Oscans, hiji jalma ti Itali tengah
Nu balayar ti Yunani jeung Punisia sok nyimpang ka dieu
Nalika bangsa Etruscan ngancam rék nyerang, Pompeii ngabalad jeung Yunani, antukna ngawasa Teluk Naples
Dina abad ka-5 SM, bangsa Samnite nalukkeun kota ieu (sarta sakabéh kota-kota Campania), lajeng pangawasa anyar ngaropéa arsitéktur sarta ngalegaan kotana
Nalika Campania merangan Roma, Pompeii ngilu mantuan, tapi taun 89 SM justru diperuhkeun ku Sulla
Najan perjurit Liga Sosial nu dipingpin ku Lucius Cluentius ngilu mantuan ngalawan Roma, dina taun 80 SM Pompeii dipaksa nyerah sanggeus Nola taluk
Kota ieu lajeng jadi koloni Romawi maké ngaran "Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum"
Kota ieu jadi jalur niaga penting nu datang ti sagara sarta kudu dikirim ka Roma atawa Itali Kidul
Taun 62, aya lini nu lumayan ngaruksak Pompeii jeung sababaraha kota Campania
Antara taun 62 jeung bituna taun 79, kota ieu téh diwangun deui, malah leuwih loba sarta ditambahan ku rupa-rupa ornamén/hiasan seni
Pangeusi Pompeii, geus sababaraha taun ngarasakeun lini di kotana, tapi 5 Pébruari 62 mah linina téh kawilang tarik, antukna ngaruksak basisir jeung kota Pompeii
Balukar tina ieu lini téh can kabéh kaoméan nalika gunungna bitu
Tapi, sigana mah si lini téh sipatna téktonik, lain alatan gerakan magma dina beuteung Vesuvius
Sanggeus taun 62, lini nu leuwih leutik lumangsung deui taun 64; kacatet dina ku Suetonius dina biografina Nero, dina "De Vita Caesarum", jeung ku Tacitus dina Pustaka XV "Annals (Tacitus)|Annales" ku sabab lumangsung nalika Nero keur di Naples munggaran midang di téater publik
Suetonius nyatet yén lini téh teu dianggap ku kaisarna, sarta terus tembang nepi ka anggeusna, sedengkeun Tacitus nyatetkeun yén téaterna runtuh nalika keur évakuasi
Pangarang "Pliny the Younger" nyebutkeun yén lini téh "teu dianggap salaku hiji totondén, sabab geus teu anéh di Campania mah" ("were not particularly alarming because they are frequent in Campania")
Awal agustus 79, cinyusu jeung sumur-sumur ngadadak galaring
Lini leutik mimiti karasa 20 Agustus 79 , sarta beuki mindeng dina opat poé salajengna
Totondén kitu téh teu dianggap, nepi ka pasosoré 24 Agustus, gunungna mimiti bitu, nepi ka ngubur Pompeii jeung pilemburan lianna
Poé éta téh, kabeneran, dina budaya Romawi mah mangrupa poé Vulcanalia, péstipal déwa seuneu
Aya saksi mata anu salamet tina kajadian ieu, sakumaha kacatet dina "Pliny the Younger" dina rupa dua surat ka ahli sajarah Tacitus
Ti imah emangna di Misenum, kira 35 km ti Vesuvius, Pliny nempo bituna Vesuvius: méga hideung kaluar tina sungut gunung, nu beuki lila beuki turun nutupan sakabéh wewengkon di sabudeureunana
"Méga" dina "Pliny the Younger" téh taya lian ti nu ayeuna disebut aliran piroklastik, nyaéta méga/awan gas superpanas, lebu, jeung batu nu muncrat tina gunung api
Pliny nyebutkeun yén pas bitu téh karasa aya lini leutik sababaraha kali nu dituturkeun ku lini badag
Manéhna ogé nyebutkeun yén wewengkon basisir, nyusul lini anu badag, katarajang sunami
Tilem salila 16 abad
Dua kota nu kakubur keusik gunung téh lila-lila kapopohokeun
Herculaneum kapanggih taun 1738, sedengkeun Pompeii 1748
Sabenerna mah éta dua kota téh geus kagali taun 1599, ku arsiték nu ngaranna Fontana, nalika keur ngagali saluran anyar pikeun walungan Sarno, tapi ari bener-bener digalina (pikeun ngabongkar éta ruruntuk kota) mah kakara leuwih ti 150 taun ti harita
Raja Charles VII ti Dua Sisilia ngarojong pisan kana ieu tarékah, malah nalika anjeunna geus jadi raja Spanyol
Ékskavasi taun 1860 dipingpin ku Giuseppe Fiorelli
Anjeunna pisan nu boga ide pikeun nyuntikkeun plaster kana lolongkrang nu ditinggalkeun ku awak nu alancur, antukna bisa némbongkeun kaayaan para korban Vesuvius sagemblengna
Aya nu nyebutkeun (tanpa bukti) yén Fontana (nu munggaran manggihan ruruntuk kota téa) téh manggihan sababaraha frésko érotik/jorang titinggal Pompeii
Ngan, ku sabab harita mah karya sarupa kitu téh dipahing pisan, anjeunna lajeng ngubur deui éta titinggal arkéologis
Kamungkinan ieu bukti dina laporan nu ngagarali salajengna, nu nyebutkeun yén situs éta téh geus aya nu kungsi ngadatangan, sarta geus dikubur deui
Rohangan sawala, balong, paimahan, sarta sababaraha vila nu kagali horéng loba nu kawilang weuteuh kénéh
Di deukeut Pompeii kapanggih aya hiji hotél nu legana 1.000 méter persegi; ayeuna katelah "Grand Hotel Murecine"
Pompeii téh mangrupa hiji-hijina kota kuna nu struktur topografis sagemblengna weuteuh, tanpa modifikasi atawa tambahan
wangunan-wangunana teu sumebar dina 'tata kota' sakumaha nu sok katempo di kota-kota Romawi, sabab kaayaan taneuhna nu teu rata, tapi jalanna lalempeng, luyu jeung tradisi Romawi; dibalay ku batu poligonal nu diaping ku toko-toko jeung paimahan di sisina
Karuksakan alatan lini, longsor, jeung gunung bitu
Salah sahiji nu keur ditalungtik kiwari téh ngeunaan struktur wangunan nu keur dijieun dina mangsa gunung bitu (ruksak alatan lini taun 62)
Sababaraha lukisan heubeul nu ruksak sigana geus diganti ku nu anyar
Pangna nepi ka sapuluh taun lilana téh, sigana mah, ku sabab sapanjang sapuluh taun éta mah kota Pompeii téh terus-terusan digedér ku lini (vulkanik), nu ditungtungan ku bituna gunung Vesuvius
Dina mangsa munggaran digali, lapisan lebu gunung téh tétéla loba ngubur manusa
ku sabab lapisanana téh kawilang teuas, Giuseppe Fiorelli boga akal ngeusian lolongkrang urut manusa téh ku plaster, antukna hasilna mangrupa dedegan manusa pangeusi Pompeii nu teu bisa ngejat tina hujan lebu (tingal , , )
Dina sababaraha hasil mah katémbong pisan kaayaan soak nu karandapan ku éta korban
Para ahli géologi ngagunakeunkarakteristik magnétik batu, talawéngkar, jeung pasésaan nu aya di Pompeii pikeun ngaduga-duga suhu aliran piroklastik nu ngubur ieu kota
Hasilna nunjukkeun yén awan lebu téh suhuna nepi ka 850 °C nalika kaluar tina sungut Vesuvius
Pas nepi ka kota mah suhuna turun nepi ka kurang ti 350 °C, antara 240 jeung 340 °C (Cioni "et al
Saré atawa héés (lemesna: kulem atawa mondok, kasarna: molor) mangrupa bentuk-maneuh reureuh sacara alami anu aya dina sakabéh mamalia, manuk jeung lauk
Saré teu kaasup "kaayaan teu sadar" ("unconsciousness"), tapi mangrupa bentuk alami reureuh nu dicirikeun ku ojah awak nu ngurangan sarta nurunna kaawas kana kaayaan sakurilingna
Ku kituna, ku sabab kasadaran ("consciousness") hartina kaawas ka sakuriling, saré mah ukur bentuk kagangguna kasadaran
Anu paling mangaruhan saré téh nyaéta ritme sirkadian jeung hormon, ditambah pangaruh
Saré téh sigana mah ngajalankeun pancén réstoratif pikeun awak jeung uteuk, sakumaha dibuktikeun ku gejala/simtom rupa-rupa disfungsi métabolik nalika rupa-rupa sasatoan keur saré (Gottlieb "et al"., 2005)
Kiwari, pungsi saré pikeun kaséhatan jeung kasakit téh keur loba ditalungtik, utamana di nagara-nagara maju kayaning Jepang jeung AS
Teu ukur insomnia, kasakit lianna kayaning "sleep apnea" jeung narkolépsi ogé ditalungtik
Saméméh mekarna widang-widang neurologi, neurosains, éléktronika jeung genetika, para élmuwan ngulik paripolah jeung ciri-ciri saré téh dina wanda pola, tibra, jeung mindengna
Ka dieunakeun, impuls listrik nu dihasilkeun ku otak téh dicatet ngagunakeun alat nu disebut éléktroénséfalograf ("electroencephalograph", EEG), sarta gén-gén nu patali jeung fungsi otak, kayaning ritme sirkadian, ogé geus diisolasi
Saré sok ditangtukeun dumasar kana sarat-sarat data EEG
Dumasar rékaman EEG, sakabéh mamalia jeung manuk nyumponan ieu kritéria saré
Pikeun sasatoan nu data EEG-na can aya, atawa alatan awakna leutik teuing, nu dipaké téh leuwih condong ka data gén
Studi ngeunaan saréna manusa ngabagi saré kana lima hambalan dumasar kana rékaman éléktroénsefalografi (EEG) jeung polisomnografi: Saré téh lumangsung dina daur fase NREM jeung REM
Di manusa, daur ieu kira 90 menit
Unggal hambalan mibanda fungsi fisiologis nu béda-béda
Obat sabangsaning alkohol jeung pél saré ("pil tidur" téa) bisa neken sababaraha hambalan saré (baca "deprivasi saré" di handap) nu ngabalukarkeun leungitna kaawas tapi ogé teu nedunan fungsi fisiologisna
Aya sawatara fungsi nu kungsi diajukeun salaku hipotésis ngimpi
Postulasi Freud nyebutkeun yén ngimpi téh mangrupa éksprési simbolis tina hiji angen-angen
Freud sorangan ngagunakeun interprétasi ngimpi dina psikoanalisis, nu ku élmuwan kiwari mah teu pati disatujuan
Sacara umum, gangguan saré dibagi kana tilu golongan: Gangguan saré téh loba nu mangrupa balukar tina kasalahan dina nyaluyukeun (singkronisasi) saré jeung 'jam awak'
Nu lianna mah sipatna organik, sahingga moal bisa diubaran ku kronoterapi
Salah sahiji cara pikeun ngubaran insomnia nyaéta "free-running sleep", nu hartina ukur saré nalika capé
Ngan, masalahna téh, cara ieu mah ngabalukarkeun jalmana jadi teu galib jeung nu séjén, kaasup jadi teu miroséa daur beurang-peuting anu dituturkeun ku lolobana masarakat
Di alam sasatoan, saré téh lilana antara dua jam (jarapah) nepi ka 20 jam (kalong)
Sacara umum, pangabutuh saré téh ngurangan mun awakna leuwih badag
Ucing mangrupa salah sahiji sato nu teu perlu saré dina waktu anu sakaligus, dina sapoéna téh bisa baé dibagi kana sababaraha rintakan
Aya deui mamalia cai, nu saréna téh ukur wawaréhan: sabagian awakna saré, sedengkeun sabagian nu lian tetep nyaring
Nu saréna kawas kieu téh di antarana (sigana) manuk nu migrasi
Seuneu dina kahuruan
Seuneu digolongkeun kana sababaraha kelas gumantung kana bahan bakar (barang) anu kadurukna:
Kalong mangrupa sasatoan sajinis nu bisa hiber mung dina pangawakanna Badag
upami lalay mangrupa sajinis kénéh jeung Kalong mung pangawakanna leutik
dua duana mangrupa mamalia dina ordo Chiroptera
Nu jadi ciri téh yén anggota awak hareupna mekar jadi jangjang, ngajadikeun ieu sato jadi hiji-hijina mamalia nu bisa hiber (mamalia lianna kawas bajing hiber mah bisa sotéh ukur ngalayang, lain hiber dina harti sabenerna)
Kacap "Chiroptera" téh tina basa Yunani nu hartina "leungeun hiber"
Kalong kabagi kana 1.100 an spésiés nu sumebar saalam dunya: kira 20% ti sakabéh spésiés mamalia
Kira 70% kalong sipatna inséktivora, sedengkeun sésana mah ngahakan bungbuahan (atawa cairanana), nyeuseup getih (tilu spésiés), jeung ngamangsa vertebrata
Kalong-kalong ieu ngawengku kalong irung daun (Phyllostomidae) ti Amérika Tengah jeung Kidul, sarta kalong bulldog (Noctilionidae) nu ngahakanan lauk
Kalong jurig ("ghost bat", "Macroderma gigas") ti Australia mangrupa salah sahiji conto spésiés karnivora nu ngamangsa kalong lianna
Aya sababaraha spésiés kalong leutik nu boga peran dina penyerbukan sababaraha rupa kembang tropis
Malah, kiwari geus kapanggih yén aya loba tutuwuhan tropis nu gumantung ka kalong téh lain ukur nalika penyerbukan, tapi ogé pikeun nyebarkeun sikina
Kalong digolongkeun kana dua subordo: Anapon ciri nu ngabédakeunana, nyaéta Bukti génétik nunjukkeun yén sababaraha mikrokalong ("Yinochiroptera") leuwih deukeut ka mégakalong batan ka mikrokalong lianna ("Yangochiroptera")
Aya sababaraha bukti morfologis nu nuduhkeun évolusi Megachiroptera misah ti Microchiroptera
Mun nuturkeun téori ieu, Microchiroptera bakal teu puguh pancakakina
Mun adaptasi hiber dikaluarkeun tina analisis kladistik, Megachiroptera jadi ngahiji jeung primata dumasar fitur anatomis nu teu sarupa jeung Microchiroptera
Sacara tradisional, kalong dihijikeun jeung golongan Scandentia, Dermoptera, jeung primata dina superordo Archonta alatan kamiripan antara Megachiroptera jeung mamalia ieu
Tapi, studi molekulér nempatkeun ieu sato salaku dulurna Fereuungulata, golongan nu ngawengku karnivora, Pholidota, Perissodactyla, Artiodactyla, jeung paus
Kalong mah anakanana hiji-hiji unggal taunna
Anakna biasana mah cicing dina sayangna (nu bisa baé dieusi ku sababaraha indung-anak), najan kadang bisa nangkod ka indungna
Indung kalong ieu bisa apal ka anakna ti antara jutaan anak kalong lianna
Pangabisa kalong pikeun hiber sipatna kongenital, tapi ari pas borojol mah jangjangna leutik teuing
Mimiti bisa mandiri dina umur 6-8 minggu, sarta nincak sawawa dina umur dua taunan
Kabiasaan jeung paripolah
Struktur sosial kalong mah rupa-rupa, aya nu nyorangan, aya ogé nu ngoloni guha nu dieusi ku jutaan kalong
Struktur sosial fisi-fusi ogé aya
Umang, disebut ogé kumang mangrupa Dékapoda crustacea ti superfamili Paguroidéa, béda ti keuyeup dina infraordo Brachyura
lolobana umang ngeusian cangkang pikeun ngajaga abdoménna nu leuleus
Nu geus kanyahoan aya kana 500 spésiés di sakuliah dunya; najan lolobana akuatik, aya ogé sababaraha spésiés darat
Umang laut nu ilahar dipiara
Aya sababaraha spésiés umang nu ilahar aya di pasar akuarium laut
Mangpaat spésiés omnivora atawa hérbivora ieu nyaéta pikeun ngahakanan gang-gang jeung pasésaan lianna
Umang Karang Beureum ("Red Reef hermit crab", "Paguristes cadenati"), mangrupa spésiés nu payu di pasar, ku sabab lucu: awakna beureum caang, lebah panonna konéng, sarta ukuranana tetep leutik (kira 2–5 cm)
Nu leuwih leutik di antarana umang sébra (sukuna coklat polét bodas), umang tip-beureum, jeung umang suku-bulao
Nu ilahar dikukut di AS mah umang Karibia ("Coenobita clypeatus") jeung umang Pasipik ("Coenobita compressus"), sedengkeun di Éropa mah umang biasa ("Pagurus bernhardus")
Najan lolobana mah nu didagangkeun téh umang leutik, aya ogé nu bisa tumuwuh nepi ka badag (nu ti basisir pasipik mah bisa nepi ka 30 cm) sarta sok ngahakanan batu karang jeung sato lianna
Umang biasana paling cocog hirup dina salinitas antara 1,023 jeung 1,025, sarta suhu antara 4-14°C (spésiés sedeng) nepi ka 24-27 °C (spésiés tropis), katut gang-gang sarta rupa-rupa 'imah' sangkan umangna bisa milih nu cocog
Umur hirup umang rupa-rupa pisan
Mun nu dikandangan, umurna dua nepi ka lima taun, tapi mun dipiara bener-bener mah bisa nepi ka likuran taun atawa leuwih
Kungsi ogé kabéjakeun aya umang nu umurna nepi ka 70 taunan, tapi ieu mah ukur kasus husus
Tumbila atawa tumila nyaéta gegeremet peuting (nokturnal) ti famili Cimicidae nu hirup salaku hématofagi, nyeuseup getih manusa jeung inang getih-haneut lianna
"Cimex lectularius" mangrupa kutu nu pangbisana nyaluyukeun manéh jeung ligkungan, sumebar di wewengkon nu iklimna sedeng ti jaman kuna
Spésiés lianna kayaning "Cimex hemipterus" nu aya di wewengkon tropis (kaasup Indonésia), nu ogé sok nyerang sato ingon jeung kalong, sarta "Leptocimex boueti" nu aya di wewengkon tropis Aprika Kulon jeung Amérika Kidul, sok nyoco kalong jeung manusa
"Cimex pilosellus" jeung "C. pipistrella" utamana nyoco kalong, sedengkeun "Haematosiphon inodora", spésiés ti Amérika Kalér, utamana nyoco ingon-ingon/ ternak
Tumbila sawawa kelirna coklat semu beureum, depé, lonyod, bulu "mikroskopik" antukna katémbong garis-garis, tanpa jangjang, panjangna 4–5 mm sarta gerakna laun
Anakna nu kakara megar awakna sepa, beuki gedé beuki nyoklatan
Ilaharna mah tumbila téh getolna nyiar hakaneun peuting, utamana wanci janari, tapi bisa ogé pabeubeurang, mun aya kasempetan
Tumbila ieu katarik ku haneut jeung gas karbon dioksida, nyoco maké 'tulalé' nu dua solobongna: hiji pikeun nyuntikkeun ciduh nu ngandung "anti-koagulan" jeung anéstétik/pangbaal, hiji deui pikeun nyerot getih
Sanggeus nyoco salila kira lima menit, sakadang tumbila balik deui ka panyumputanana
Tapak nyoco téh biasana kakara karasa sababaraha menit atawa sa-jam-an sanggeusna, salaku réaksi dermatologis kana zat anu disuntikkeun
Najan bisa hirup tanpa dahar nepi ka 18 bulan, tumbila ilaharna néang cocoeun unggal lima-sapuluh poé
Kadang, mun dicoco tumbila, urang sok ngarasa kotor
Padahal, tumbila mah katarik sotéh ku karbon dioksida tina engapan, lain ku kokotor atawa nu lianna, sarta ukur nyedot getih, tara kana runtah
Kabérésihan lingkunganana euweuh patalina jeung pangaruh tumbila ka awak urang
Najan awak tumbila bisa baé mawa patogén na awakna, kayaning wabah Bubonik jeung hépatitis B, tapi can kungsi aya laporan ngeunaan tépana ieu panyakit ngaliwatan ieu kutu, aya ogé nu keuna ku impéksi kulit tina tatu urut nyocona alatan
Sanajan tumila henteu dianggap népakeun panyakit, tapi maranéhanana ngabalukarkeun timbulna rasa kaluman jeung strés malah sababaraha urang bisa ngarandapan delusory parasitosis
Tumbila bikang bisa endogan nepi ka lima sapoéna, sarta 500 sapanjang hirupna
Panjang endogna kira 1 mm (kira sagedé lisa, bisa katempo), warnana bodas
Aya sababaraha spésiés tumbila nu jaluna boga sarupaning cocok nu disékrésikeun ku jaluna sanggeus jalangan nu nutup palawangan bikangna antukna jalu nu séjén teu bisa ganggu
Dina "Xylocaris maculipennis", jaluna bisa 'némbak' jalu lian nu keur jalangan, antukna gén anu asup kana aliran getih bisa ngalir ka bikang korbanna
Dina "A Natural History of Sex", Adrian Forsyth nulis "Spérma nu merkosa téh asup kana vas deferens korban jaluna sahingga dipaké ku korbanna nalika kopulasi" ("The sperm of the rapist enters the vas deferens of his male victim and is used by the victim during copulation"
Kajadian ieu ogé karandapan ku kéong cai darat genus biomphalaria, nu mangrupa véktor sistosomiasis (Forsyth, 1991)
Aya sababaraha jalan nepi ka patempatan urang jadi aya tumbilaan
gegeremet ieu bisa kabawa ti hotél, losmén/pamondokan, sarta tempat-tempat umum lianna, atawa tina parabot rumah tangga nu dibawa, pakéan ti tempat umum, jsb., tapi ilaharna mah teu langsung kabawa dina pakéan nu keur dipaké
Mun geus aya di jero wangunan mah, tumbila bisa sumebar ka rohangan-rohangan séjén, gumantung kaayaan pindingna
Tumbila téh awakna depé, antukna bisa nyelap dina sela-sela anu heureut, nyumput dina kasur, matras, samak, furnitur, karpét, jsb., kadang nyorangan, kadang ngumpul ngagorombol
Tumbila lain gegeremet sosial jeung tara nyayang, bisa nyaba sakilo jauhna pikeun néang hakaneun, tapi biasana mah nyumput sarta tetep deukeut ka mangsana di kamar saré atawa dina sofa nu sok disaréan
Tumbila bisa disusud ku néang noda taina nu hideung dina sela kasur, atawa, teu kahaja, katindes antukna bucat nimbulkeun coréng beureum getih
Mun ditindes, awak tumbila bakal ngaluarkeun bau féromon nu matak sebel, nu ogé bisa kaambeu dina hawa nu teu kakekeb
Sanca mangrupa ngaran umum pikeun famili Boidae ti oray teu peurahan—sacara husus subfamili Pythonidae
Oray sanca aya di Australia, Asia Tenggara, India, jeung Aprika; lolobana hirup dina rungkun-rungkun sarta tatangkalan rapet di leuweung hujan tropis
Oray ieu pinter pisan tétérékél; sababaraha spésiés, modél Sanca Héjo, cicingna na tatangkalan
Sakumaha kailaharan oray, sanca gé bisa ngojay
Sacara umum, sanca téh panjangna antara 4,5 nepi ka 6 méter, kaasup spésiés oray pangpanjangna; ceuk Buku Rékor Dunia Guinness, oray sanca panjangna aya nu nepi ka sapuluh méter
Oray sanca ngendog dina 'sayang'na, direngkolan nepi ka megarna
ku sabab sanca mah teu bisa ngatur hawa jero awakna, si endog téh teu disileungleuman; endogna dihaneutan ku gerak awakna
Babakaur atawa babak-haur (kelas Chilopoda) mangrupa artropoda darat peurahan nu awakna panjang sarta sapasang suku dina unggal ruas/buku awakna
Sato ieu lolobana liar peuting, hirup utamana di wewengkon nu iklimna tropis
Kawas dulur deukeutna titinggi, awakna diwangun ku 15-173 ruas
Béda ti titinggi nu awakna rada budeud (jangkung), babakaur mah depé, gerakna gancang sarta mangrupa artropoda prédator
Hulu babakaur boga sapasang anténeu sarta sarta sungut nu 'sihungan'
Bagian hareup huluna boga sihung nu peurahan mnu dipaké boh keur ngajaga diri atawa keur ngalumpuhkeun mangsana
Aya sababaraha spésiés nu peurahna bisa bahya pikeun manusa
Babakaur nu ilahar kapanggih di paimahan ("Scutigera coleoptrata") mangrupa salah sahiji spésiés karnivora nu sok ngahakan serangga kayaning cucunguk jeung invertebrata leutik lianna
Babakaur ogé aya nu hirup di dasar guha nu dieusi ku kalong, ngarah anak kalong nu ragrag ti luhureunana
Kareseban mangrupa kaayaan fisiologis normal awéwé dina siklus kareseban nu lumangsung sababaraha poé (ilaharna mah 3-5 poé) nu patali jeung kasuburan/fértilitas réproduktifna, ditandaan ku kaluarna getih ("eumenorrhea", 10-18 ml, rata-rata 35 ml ); para wanoja sabagian bisa ngawaskeun kaluarna jaringan éndométrium pacampur getih nu kaluar nalika kareseban
Getih nu kaluar ieu teu ngagumpal ku sabab éndométrium ngaluarkeun énzim nu disebut plasmin
ku sabab kaleungitan getih nalika kareseban, wanoja butuh asupan zat beusi dina katuanganana leuwih loba batan lalaki sangkan teu ngalaman defisiénsi beusi
Nalika kareseban, aya ogé nu sok ngalaman keram (katelah dysmenorrhea)
Artikel ieu museur kana siklus kareseban nu lumangsung di manusa
Nu bener-bener ngalaman siklus kareseban mah ukur manusa jeung kera gedé, mamalia plaséntal lianna mah lolobana ukur ngalaman éstrus
Siklus kareseban diatur ku sistim hormon réproduksi nu diperlukeun pikeun baranahan, sacara umum lumangsung bulanan ti saprak pubertas nepi ka ménopause
Dina awal siklus kareseban, wanoja nu geus sawawa sacara séksual ngaleupaskeun hiji ovum (atawa, kadang-kadang, dua, nu bisa ngahasilkeun kembar dizigotik atawa non-idéntik) nalika ovulasi
Sanggeus ovulasi, lapisan éndométrium rahim robah pikeun nyiapkeun kamungkinan implantasi ovum nu geus dibuahan pikeun ngamimitian kakandungan
Mun euweuh fértilisasi sarta teu reuneuh, rahim ngaleupaskeun lapisan éndométrium pikeun nyiapkeun siklus salajengna
Prosés ngaleupaskeun lapisan éndométrium ieu nu disebut kareseban, kaluarna éndométrium jeung getih ngaliwatan heunceut
Najan sacara umum dianggap getih, kandunganana mah béda ti getih véna
Kareseban mangrupa tanda yén hiji wanoja teu kakandungan (najan kitu, kadang aya ogé nu ngalamana kaluarna saeutik getih nalika awal kakandungan), ku kituna, telat kareseban dina masa subur mangrupa totondén awal kakandungan
Rata-rata wanoja mimiti ngalaman kareseban dina umur 12 taun, antara 8 jeung 16 taun
Siklus kareseban ieu lumangsung nepi ka mangsa ménopause, kira nalika nincak umur 45-55
Simpangan tina pola ieu perlu dipariksakeun ka dokter; misalna "amenorrhea", tayana kareseban dina mangsa nu leuwih lila, tapi teu kakadungan
Gangguan sarupa kieu kadang kaalaman ku wanoja nu kandungan lemak awakna leutik, samodél atlit
Siklus kareseban normal
Siklus kareseban téh rupa-rupa panjang waktuna, ogé dina unggal sato
Wanoja mah rata-rata siklus karesebanana salila 28 poé, nu kabagi kana opat fase: kareseban, fase folikulér, ovulasi, jeung fase lutéal
Kalapa ("Cocos nucifera") nyata tangkal anu asalna tina kulawarga Arecaceae (kulawarga palem), hiji-hijina spésiés dina Genus "Cocos", nu mangrupa palem gedé, jangkungna bisa nepi ka 30 m, panjang barangbang 4–6 m (semplak mun geus garing), 'daun' 60–90 cm
Istilah kalapa leuwih nujul ka buahna, lain tangkalna
Asal-usul jeung budidaya
Asal-usul ieu tangkal nepi ka kiwari masih dipadungdengkeun; aya nu nyebut asli Asia Tenggara, aya ogé nu nyebut palsu Amérika Kidul
Catetan fosil ti Selandia Anyar nunjukkeun yén tutuwuhan sarupa kalapa, tapi leutik, geus aya di daérah éta 15 juta taun ka tukang
Fosil nu leuwih heubeul aya ogé di Rajastan &amp; Maharastra, India
Nu puguh, kalapa geus sumebar ka sakuliah dunya tropis, sigana mah dibantu ku para palaut
Kalapa bisa ngambang antukna bisa waé sumebar kabawa palid ku ombak laut: anu palid nepi ka Norwégia waé kanyahoan hirup kénéh (bisa tumuwuh)
Di kapuloan Hawaii, kalapa téh dianggap tutuwuhan bawaan urang Polinésia ti lemah caina di Pasipik Kidul
Bangkong mangrupa ngaran umum pikeun ampibi ordo Anura
Bangkong sawawa dicirikeun ku suku tukangna nu panjang, awakna pondok, ramo selaputan, sarta panonna nolol
lolobana bangkong biasa hirup di dua alam, semi-akuatik, tapi lincah di darat ku cara ngaclog jeung nérékél
Biasana ngendog dina balong, situ, ranca, ku sabab larvana, buruy, tumuwuh dina cai
Bangkong sawawa hirupna karnivora, utamana ngahakan artropoda, annelida, jeung Gastropoda
Paling gampang kanyahoan mun disada, utamana dina mangsa jalangan
Bangkong sumebar ti wewengkon tropis nepi ka subantartika, tapi lolobana mah aya di leuweung hujan tropis
Bangkong mangrupa golongan vertebrata nu panglobana, kabagi kana sahanteuna 5000 spésiés
Najan kitu, populasina kiwari beuki ngurangan
Ordo Anura ngawengku 5.250-an spésiés dina 33 famili, di antarana Leptodactylidae (1100 spp
), Hylidae (800 spp.)
jeung Ranidae (750 spp.)
Leuwih ti 80% spésiés ampibi téh kaasup kana golongan bangkong
Tina jihat taksonomi, sakabéh anggota ordo Anura téh disebutna bangkong, sedengkeun sapopoé mah nu disebut bangkong téh leuwih nujul ka "bangkong korodok", anggota famili Bufonidae, nu leuwih loba hirup di darat, teu kaasup bancét (nu loba hirup na cai) jeung cakung (hirup na tatangkalan)
Bangkong dibagi kana tilu subordo: Archaeobatrachia (nu ngawengku opat famili bangkong primitip), Mesobatrachia (nu ngawengku lima famili bangkong évolusionér panengah), jeung Neobatrachia (golongan panggedéna nu ngandung 24 famili bangkong "modéren")
Néobatrachia salajengna dibagi kana Hyloidéa jeung Ranoidéa
Klasifikasi ieu dumasar kana fitur morfologis kayaning jumlah vertebrae, struktur "pectoral girdle", jeung morfologi buyur
Najan klasifikasi ieu sacara umum ditarima, pancakaki antar familina mah masih diaduregengkeun
Studi genetika molekulér salajengna dipiharep bisa méré jalan pikeun nangtukeun pancakaki famili-famili bangkong ieu
Sababaraha spésiés bangkong bisa ngalaman hibridisasi
Misalna, "Rana esculenta" mangrupa hibrid "R. lessonae" jeung "R. ridibunda"
Morfologi jeung fisiologi
Salaku ampibi, morpologi bangkong mah kaasup ahéng
Mun dibandingkeun jeung ampibi lianna, misalna salamander jeung caecilia, bangkong béda ku sabab teu buntutan mun geus sawawa sarta sukuna leuwih cocog pikeun ngaclog batan leumpang
Pisiologi bangkong sacara umum mah sarupa jeung ampibi séjén (sarta béda ti vertebrata darat lianna) sabab oksigén bisa nembus kulitna nu perméabel pisan
Fitur ahéng ieu jadi pakarang bangkong pikeun "ngarénghap" ngaliwatan kulit
ku sabab oksigén leyur dina lapisan cai dina kulitna sarta lajeng nembus kana getihna, kulit bangkong téh salawasna kudu baseuh/lembab; balukarna, bangkong jadi gampang karacunan ku lingkunganana, nu bisa baé milu leyur dina cairan na kulitna lajeng asup kana aliran getih
Daur hirup bangkong, sakumaha ilaharna ampibi, diwangun ku opat hambalan: endog, buyur, métamorfosis, jeung sawawa
Nalika geus manggih pitempateun melak endog, bangkong jalu biasana disada pikeun ngirut bikangna kangkan datang ka éta tempat
Aya sababaraha spésiés bangkong nu sok ngajaga endogna, malah nepi ka geus jadi buyur
Ti endog nepi ka sawawa
Daur hirup bangkong dimimitian tina endog
Lolobana mah ieu endog téh dipelak dina cai, sakalina bisa ngandung rébuan endog
Mangsa ngendog téh biasana mah bareng, antukna mun dihakan prédator gé, sahanteuna bakal nyésa, da kaburu wareg; buyurna ogé loba kénéh nu ngadodoho, tapi sahanteuna geus bisa ngojay pikeun nyalametkeun manéh
Aya ogé bangkong nu ngendog dina dangdaunnan luhureun cai, naplok, antukna mun geus megar, buyurna langsung murag kana cai
Spésiés bangkong séjénna, nu ngendog di darat, bisa ngarasakeun geleserna prédator (misalna oray), sarta megar saméméh waktuna pikeun ngejat tina pamangsa
"Bufo marinus" mah béda deui, ieu bangkong ngaluarkeun endog nu ngandung racun
Najan hambalan endog ieu rupa-rupa gumantung spésiés jeung lingkunganana, endog bangkong cai mah ilaharna megar dina jangka saminggu
Samegarna tina endog, buruy téh hirup na cai, tanpa suku, tapi boga buntut nu dipaké pikeun ngojay
Buruy mah hérbivora, utamana ngahakan ganggang, kaasup diatom nu disaring tina cai ngaliwatan insangna, tapi aya ogé nu karnivora, ngahakan serangga atawa buruy jeung lauk nu leuwih leutik
Buruy kudu bajoang antara silih hakan jeung dimangsa prédator lianna
Buruy aya ogé nu ngandung racun
Lilana jadi buruy téh rupa-rupa, ti saminggu nepi ka sataun, sabab métamorfosisna kapegat ku usum tiris
Dina panungtung hambalan, buruy ngalaman métamorfosis, transisi ka bentuk sawawa
Métamorfosis ngawengku parobahan morpologi jeung pisiologi, nyaéta tumuwuhna suku tukang, suku hareup, leungitna insang, sarta mekarna bayah
Peujitna mondokan sabab ngised tina hérbivora jadi karnivora, panonna ngised sacara rostral jeung dorsal, antukna tetempoanana jadi binokulér
Parobahan posisi panon bangkong nunjukkeun parobahan tina mangsa jadi pamangsa
Salajengna, hambalan ahir kamekaran bangkong ngawengku apoptosis (program paéh sél) jeung ngelokna buntut
Sanggeus métamorposis, bangkong ngora aya nu nyebar di habitat darat ninggalkeun cai, aya ogé nu tetep cicing di habitat cai
Ampir sakabéh spésiés bangkong karnivora, ngahakan invertebrata kayaning artropoda, annelida, jeung gastropoda
Sababaraha spésiés nu badag kadang ngahakan mamalia leutik, lauk, jeung bangkong nu leuwih leutik
Aya nu ngamangsa maké létahna nu cepel pikeun néwak mangsa nu gesit, aya ogé nu maké 'leungeun'na pikeun nyamualkeun mangsa kana sungutna
Lian ti ngamangsa, aya ogé bangkong nu kahakanan utamana tutuwuhan
Bangkong mangrupa mangsa manuk, lauk badag, oray, careuh, jeung sato lianna
Manusa ogé aya nu beuki bangkong (ukur sababaraha spésiés bangkong, baca bab tatanén di handap)
Nalika nincak sawawa, biasana mah bangkong téh sok balik deui ka tempat megarna, antukna bisa jadi migrasi taunan rébuan bangkong
Mun geus aya di tempat kawin, bangkong jalu disada pikeun ngirut bikangna
Sebaran jeung status konservasi
Bangkong téh aya di mana-mana, iwal di Antartika jeung pulo-pulo tengah sagara; panglobana mah di wewengkon tropis, sabab cocog jeung kaayaan kulitna nu butuh loba cai
Aya éta ogé bangkong nu hirup dina keusik nu carang caina, tapi ieu mah geus adaptasi sacara husus
Genus Australia "Cyclorana" jeung Amérika "Pternohyla" bakal ngubur manéh dina taneuh, nyieun kepongpong nu teu tembus cai, sarta hibernasi salila halodo
Mun geus hujan, sakadang bangkong kakara kaluar, terus néang situ/balong pikeun kawin/baranahan
Kamekaran endog jeung buyurna gancang pisan dibanding bangkong lianna, antukna pas halodo deui téh geus sawawa
Aya sababaraha bangkong nu bisa hirup di nu tiis, kayaning Bangkong Kai nu hirup di wewengkon Kutub, nu ngubur manéh dina taneuh nalika usum tiris dina kaayaan méh sakujur awakna beku
Lauk kancra ("Labeobarbus sp.")
mangrupa lauk darat ti kelompok "carp" anggota famili Cyprinidae
Kancra hirupna di susukan gedé kalawan caina beresih, bareng hirup jeung lauk séjén kayaning tawés, nilem, lauk emas, jeung sajabana
Lauk Emas ("Cyprinus carpio", basa Inggrisna "common carp", lain "goldfish") mangrupa lauk darat nu paling sumebar di sakuliah dunya, anggota famili Cyprinidae
Lauk nu asalna ti Asia jeung Éropa ieu bisa tumuwuh nepi ka panjangna 1,2 méter, beurat 37,3 kg), sarta umur 47 taun
Nu liar biasana mah leuwih leutik, paling 20% - 33% ti ukuran maksimum
Koi (鯉魚 dina basa Cina, 錦鯉 dina basa Jepang) mangrupa varietas nu asalna ti Cina, tapi jadi kawentar di Dunya Kulon ngaliwatan Jepang
Najan toléran kana rupa-rupa kaayaan, lauk emas leuwih resep cicing dina cai nu lega tur tenang, kalawan dasar nu lemes tur ngandung tutuwuhan cai
Di tempat asalna nu iklimna sedeng, lauk ieu resep dina cai nu pH-na 7-7,5, kasadahan 10-15 dGH, sarta hawa 3-24°C
Lauk ieu karesepna ngagorombol, paling henteu limaan
Lauk emas mangrupa omnivora nu ngahakan naon baé nu ngaliwat ka hareupeunana, kayaning tutuwuhan cai, serangga, lauk paéh, jeung sajabana
Malah di pilemburan di Indonésia, balong/kulah lauk emas téh mangrupa kokocoran limbah rumah tangga
Sakali endogan, lauk emas bisa ngaluarkeun 300.000 endog
"Tinggal Oge: Nami-nami pujangga Indonesia"
Ozon (O3) mangrupa hiji alotrop oksigén, molekul nu diwangun ku tilu atom oksigén, molekul triatomik, nu leuwih teu stabil batan O2 nu diatomik
Ozon mangrupa gas nu warnana bulao dina suhu jeung tekenan baku
Dina suhu handapeun -112 °C, ozon jadi cairan kelir bulao kolot, sarta bakal beku dina suhu -193 °C
Ozon mangrupa bahan pangoksidasi nu kuat; sipatna teu stabil sarta bakal robah jadi oksigén biasa dina réaksi: 2O3 → 3O2
Réaksi ieu lumangsung leuwih gancang mun suhuna leuwih panas sarta tekenan leuwih leuwik
Dina atmosfir Bumi, kadar ozon téh leutik: ozon di sabudeureun urang dianggap polutan, sabab bisa ngaruksak bayah, tapi pancénna di awang-awang penting pisan pikeun niungan beungeut Bumi tina cahya ultrabungur
Ozon bisa dihasilkeun tina O2 nalika aya gelap
Sababaraha alat listrik bisa ngahasilkeun ozon, misalna telepisi, printer laser, jeung mesin potokopi nu maké tegangan badag
Lapisan atmospir nu panglobana ngandung ozon nyaéta stratospir, dina wewengkon nu disebut ogé lapisan ozon
Lapisan ieu nyaring cahya ultrabungur (270-400 nm) nu kurang ti 320 nm ti Panonpoé nu bisa nyilakakeun kahirupan di Bumi
Najan kitu, panjang gelombang éta ogé penting pikeun ngahasilkeun vitamin D, nu penting pisan pikeun kaséhatan manusa
Ukuran baku pikeun kandungan ozon dina atmospir ngagunakeun unit Dobson
Ozon nu dipaké di industri diukur dina ppm jeung persén massa atawa beurat
Ozon mimiti dikenalkeun ku Christian Friedrich Schönbein taun 1840, diturunkeun tina basa Yunani nu hartina 'bau' ("ozein"), sabab ozon nu dihasilkeun tina gelap bisa dicirikeun ku bauna
Bau tina gelap téh asalna tina éléktron nu dibébaskeun nalika aya parobahan kimia, lain ozonna sorangan
Dina kadar 0,015 ppm, bau ozon bisa kaangseu, sedengkeun mun kadarna 1 ppm mah bauna kawas walirang
Ozon sok dipaké di spa atawa solobong panas (batan klorin atawa bromin) pikeun maéhan jaram (baktéri) dina cai
Di nu kitu, ozonna dihasilkeun tina lampu ultrabungur atawa "corona discharge chip" nu lajeng disuntikkeun kana pipa saluran
Austronesia, dina jihat sajarah, nujul ka lemah cai manusa nu nyarita basa-basa Austronésia, nyaéta basa Malayu, Filipino, Indonésia, Sunda, Jawa, jeung sarébuan basa lianna
Nu jadi lemah cai, ceuk sawatara antropolog, nyaéta wewengkon Yunnan, Cina
Najan kitu, dina terminologi kiwari mah Austronésia téh nujul ka wilayah tempat dipakéna basa-basa Austronésia, nu ngampar ti Madagaskar di beulah kulon, nepi ka Pulo Easter (Polinésia) di beulah wétan
Austronésia salaku wewengkon sacara tradisional kabagi kana opat wilayah: Kapuloan Nusantara, Mikronésia, Mélanésia, jeung Polinesia
Ngaran Austronésia dicokot tina basa Latin "austrālis" "pakidulan" jeung Yunani "νήσος" ("nêsos") "pulo"
Kapuloan Nusantara, atawa Kapuloan Malayu, ngawengku sababaraha nagara: Pulo-pulo lianna nu populasina turunan Malayu di antarana Guam jeung Kapuloan Mariana Kalér
Istilah Mikronésia mimiti dipaké ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina 'kapuloan leutik'
Sacara politis, Mikronésia kabagi kana dalapan wilayah: Mélanésia
Sarua jeung Mikronésia, istilah Mélanésia mimiti dipaké ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina 'kapuloan hideung', dumasar kana fisiognomi urang Mélanésia
Pulo-pulo di handap ieu ilaharna mah dianggap kaasup Mélanésia: Pulo-pulo lianna nu populasina mangrupa campuran turunan Mélanésia, nyaéta: Polinésia
Sarua ogé jeung Mélanésia, istilah Polinésia téh dijieun ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina "pulo-pulo anu loba", nu ngagambarkeun lobana pulo di wewengkon Pasipik ieu
Nu kaasup Polinésia, nyaéta: Salian ti kapuloan di luhur, Polinésia ogé ngawengku wewengkon séjén nu boga budaya atawa maké basa Polinésia, kayaning Rennell atawa Tikopia di Kapuloan Solomon
Uka Candrasasmita (éjahan heubeul Uka Tjandrasasmita, ), ahli arkéologi Islam di Indonésia
Lian ti kalungguhan-kalungguhan éta, ti jaman kuliah Uka geus mitambeyan nété pangabisana salaku guru, ti mimiti SD, SLTP, SLTA, nepi ka paguron luhur
Kiwari anjeunna kacatet salaku dosen tetap di Fakultas Sastra, Universitas Pakuan, Bogor
Haji Hasan Mustapa, Musthafâ bin ‘Utsmân al-Qarûthî al-Jâwî atawa kawentarna Panghulu Haji Hasan Mustapa (Cikajang, 3 Juni 1852 atawa 14 Sya'ban 1268 H - Bandung, 13 Januari 1930 atawa 12 Sya'ban 1348), ulama sakaligus sastrawan Sunda ahir abad ka-19/awal abad ka-20
Masarakat Sunda biasa nyebut Hasan Mustapa minangka Panghulu Haji Hasan Mustapa (salajéngna dina ieu artikel disebut HM), sabab kalungguhanana di Bandung nyaéta minangka 'Panghulu Besar' ("Hoofd Panghoeloe")
Ngaran Hasan Mustapa téh paméré rama jeung akina; 'Hasan' ti bapana, sedengkeun 'Mustapa' ti akina
Ngaran bapana nyaéta Mas Sastramanggala (Haji Usman), camat kontrakan entéh Cikajang, Garut, turunan Bupati Parakanmuncang, Tumenggung Wiratanubaya
Ibuna, Nyi Mas Salpah (Éméh), téh putra Mas Kartapraja, sarua camat kontrakan entéh Cikajang, turunan Dalem Sunan Pagerjaya di Suci, Garut
Mun nilik pancakakina mah, boh ti pihak indung atawa ti ramana, HHM téh turunan priyayi
Malah mah, numutkeun silsilah bupati Sukapura, HHM téh jéntré tedak ménak, turunan bupati Sukapura
Kahirupan ménak Sukapura nu dalit jeung kaislaman (utamana jaman Subangmanggala putra Kangjeng Dalem Anggadipa nu diasuh ku Séh Abdul Muhyi), sigana mah mangaruhan kana diri HHM
Komo kolotna hayangeun pisan sangkan HM jadi ulama, nepi ka cenah ditirakatan puasa senén-kemis salila tilu taun
Dina umur tujuh taun, HM mimiti ancrub kana kahirupan pasantrén nalika dititipkeun ka Kiyai Hasan Basri ti Kiarakonéng, ahli Qiro’at, nu boga pamadegan yén pangajaran maca Qur’an téh mangrupa dasar atikan agama
Ti anjeunna, HM bisa maca Qur’an kalawan hadé
Dina umur 8 taun, HM pernah diasupkeun ka Sakola Kabupatén ku Holle, tapi teu disatujuan ku bapana maké alesan rék dibawa ka Mekah
Tadina mah Holle keukeuh hayang HM sarua sakola jeung budak priyayi lianna, tapi antukna mah éléh da bapana keukeuh
Di Mekah anjeunna kungsi guguru ka Séh Mukri
Samulangna ka lemah cai, HM neruskeun masantrén ka Kiyai Hasan Basri, nepi ka ngolotok, hafid Qur'an
Ti dinya, HM neruskeun guguru dasar-dasar nahwu-sorop ka Rd
H. Yahya, pangsiunan panghulu Garut, teras ka Kiyai Abdul Hasan di Tanjungsari, Sumedang pikeun nyuprih élmu sorop, nahwu, jeung fiqh
Ti Sumedang, anjeunna balik deui ka Garut pikeun guguru ka Kiyai Muhammad jeung Kiyai Muhammad Ijrai
Lian ti éta, sigana mah HM ogé kungsi guguru ka Kiyai Abdul Kahar (Surabaya) jeung Kiayi Halil (Madura), ogé sababaraha kiyai asal Nusantara di Mekah, kayaning Séh Nawawi Al-Bantani, Abdullah Al-Zawawi, Hasbullah, Séh Abubakar Al-Satha
Dina buku "Aji Wiwitan", HM nyebutkeun yén anjeunna geus neuleuman genep welas rupa élmu, di antarana ushul, tasawuf, jeung tauhid
Ogé disebutkeun yén anjeunna geus neuleuman élmuna di Mekah, di antarana ka Séh Muhammad, Séh Abdulhamid, Séh Ali Rahbani, Séh Umar Sani, Séh Mustomal Apipi, Sayid Bakir, jeung Sayid Abdul Janawi
Tina kasang tukang atikanana, bisa dijinekkeun yén HHM digedékeun di lingkungan pasantrén, sarta disawawakeun di Mekah
Di Mekah téh anjeunna salila dalapan taun, sarta mulang nalika umur 30 (taun 1882)
Salila di Mekah, anjeunna wawanohan jeung Snouck Hurgronje
Nalika mulang ka Garut, ramana téh geus pupus
Ti samulangna ti Mekah, anjeunna harita geus katelah kiyai/ajéngan (ulama)
ku sabab diajak Hurgronje, HHM lajéng ngumbara ka sababaraha tempat, nepi ka kungsi jadi panghulu di Acéh, saméméh mulang deui ka Bandung kalawan kalungguhan panghulu besar di Bandung nepi ka pangsiunna
Lian ti kawentar ku kalungguhanana minangka Panghulu Besar, HHM téh pinter sarta luhung élmuna, boh ngeunaan agama atawa kabudayaan (hususna Sunda)
Anjeunna ogé kawentar minangka pangarang nu karyana loba pisan
Ku sabab kitu, HHM téh kawentarna lain ukur di lingkungan pamaréntah, tapi ogé di masarakat jeung budayawan
Anjeunna dianggap minangka bujangga Sunda nu nepi ka kiwari can aya tandinganana
Sababaraha dangdingna dipikawanoh pisan ku masarakat, kitu ogé banyol-banyolna
Pamadegan hirupna ogé, pikeun nu resep mah, sok baé diteuleuman; sigana mah dumasar kana buku-buku nu kungsi sumebar, kayaning "Balé Bandung" jeung "Syéh Nurjaman"
Loba nu nyangka yén HHM mimiti ngarang sanggeus balik ti Acéh, padahal Wangsaatmaja nyebutkeun yén HHM mah basa keur di Mekah gé geus kungsi nulis buku leutik dina basa Arab nu judulna "Fathul Muin", medal di Mesir
Kern ogé nyebutkeun yén basa keur di Mekah téh HHM kungsi nulis buku-buku kaagamaan jeung puisi Arab nu medal di Kairo
Dumasar kana karya-karyana anu bisa kakumpulkeun, anjeunna leuwih getol nulis sanggeus jadi Panghulu Besar Bandung, sanggeus pangsiun
Malah ceuk Wangsaatmaja mah, 20 poé saméméh pupus gé HHM masih miwarang Wangsaatmaja nuliskeun pamikiranana dina buku poéanana
Karya munggaran HHM nu kanyahoan téh titimangsana taun 1899, nyaéta naskah nu judulna "Aji Wiwitan Gelaran, buku jilid ka-3", sedengkeun nu panungtung judulna "Aji Wiwitan Aji Saka II, buku jilid ka-14", nu numutkeun Wangsaatmaja mangrupa kumpulan kasauran HHM saméméh pupus
Dina mangsa 31 taun (1899 nepi ka 1930), HHM ngahasilkeun puluhan karya ngeunaan pamikiran, rarasaan, sarta pamendak anjeunna ngeunaan agama, tasawuf, filsafat, adat kabiasaan urang Sunda, jeung kajadian-kajadian nu kaalaman ku anjeunna
Nu kacatet sarta bisa kakumpulkeun aya 49 buku
Ti sakabéh karya-karyana, nu matak hélok mah dangdingna nu jumlahna kira 10000 bait
Minangka pangarang, gaya dangding HHM loba nu niron, utamana ku pangarang Sunda sanggeus perang
Sedengkeun karyana ngeunaan adat jeung kabudayaan Sunda, loba ditalungtik ku oriéntalis Walanda, malah ku Kern kungsi ditarjamahkeun kana basa Walanda
Minangka ulama nu sok nulis ngeunaan agama jeung tasawuf, HHM teu ukur dipikawanoh ku maasrakat Sunda, tapi ogé ku ulama jeung ahli tarékat Jawa, Madura, malah nepi ka Irak, Mesir, jeung Kualalumpur
Ku kituna, HHM diaku pisan jasana ku Pamaréntah, nepi ka taun 1977 dileler Piagam Hadiah Seni jeung piagam panghargaan ti Pamaréntah Propinsi Daerah Tingkat I Jawa Barat taun 1965
Sanggeus pangsiun, HHM kadang sok medar agama jeung tasawuf dina pasamoan-pasamoan informal, kadang di bumina, kadang di tempat séjén, di imah jalma nu hayang ngadéngékeun pamikiran-pamikiran anjeunna
Pasamoan ieu ku HHM sok disebut “ngawarung bandung”
Dina pasamoan éta, HHM teu kungsi ngarasa jeung teu kersa ngaguruan
Kitu ogé nu ngariung dina éta pasamoan, tara ieuh ngaku minangka murid HHM, sabab guguru mah cenah ngabalukarkeun pribadi jalma jadi teu mekar
HHM miharep sangkan unggal jalma bisa bébas neuleuman sarta ngedalkeun sagala pamanggihna, luyu jeung kamampuhna séwang-séwangan
ku sabab kitu, pedaran HHM pikeun jalma-jalma nu sok ngawarung bandung mah katampana téh sok béda-béda tapsirna
Hal ieu katiténan di antara para jamaahna, misalna antara ajéngan Bangkonol jeung Kiyai Kurdi ti Singaparna
Kasebutkeun yén sanggeus ngalenyepan ajaran agama jeung tasawuf ti HHM, ajéngan Bangkonol geuwat ngabubarkeun pasantrénna sarta nyoéhkeun bedug nu aya di masjidna, alatan ngarasa dosa geus ngajarkeun paham agama nu salah
Sedengkeun Kiyai Kurdi, sanggeus ngalenyepan pedaran nu sarua, pasantrénna kalah digedéan antukna santrina leuwih loba
Teu kanyahoan aliran tarékat naon anu diagem sarta diajarkeun ku anjeunna
Aya nu nyebutkeun yén anjeunna ngawasa sakabéh alirann tarékat, tapi teu milih salah sahiji ti antarana
Aya ogé nu nyebutkeun yén anjeunna ngagem aliran Satariah
Nu écés mah, karya-karya HHM mindeng nyabit-nyabit yén anjeunna resep ka al-Ghazali, misalna dina pustaka "Aji Wiwitan Istilah, buku jilid ka-1" jeung "Aji Wiwitan Aji saka, buku jilid ka-14"
Sacara umum, karya-karya HHM mangrupa kumpulan nu pajeulit ngeunaan naon-naon anu kalenyepan ku anjeunna, adu manis antara Islam, tasawuf, kabudayaan Sunda, otobiografi, jeung kajadian-kajadian nu kaalaman
porum sawala pikeun neuleuman pamikiran Haji Hasan Mustapa
Walirang mangrupa unsur kimia nu dina tabel periodik lambangna S ("sulfur") jeung nomer atom 16
Walirang "Nonlogam" multivalén nu jumlahna di alam kawilang loba, tanpa rasa, sarta tanpa bau
Dina bentuk alami, walirang mangrupa padetan "kristalin" warna konéng, minangka unsur murni atawa minangka mineral sulfida atawa sulfat
Walirang mangrupa unsur ésénsial pikeun kahirupan, sarta aya dina dua rupa asam amino ésénsial
Mangpaat komersilna di antarana pikeun gemuk, "mesiu", korék api, "inséktisida," jeung "fungisida"
Dina hawa rohangan, walirang téh padetan warna konéng-caang
Najan walirang téh kawentar ku bauna - kawas bau endog kacingcalang - asal sabenerna mah tina hidrogén sulfida (H2S); walirang unsur mah euweuh bauan
Mun diduruk, bakal ngahasilkeun sulfur dioksida, sahingga seuneuna bulao
Walirang teu leyur dina cai, tapi leyur dina karbon disulfida
Wilangan oksidasi walirang biasana −2, +2, +4 jeung +6
Walirang bisa ngabentuk sanyawaan nu stabil jeung unsur naon waé, iwal gas mulya
Dina ujud padet, walirang téh tadina mah bentukna makuta siklik molekul S8
Tapi, di sagigireun S8, walirang boga sababaraha alotrop
Mun hiji atomna leungit, jadi S7 nu ngajadikeun kelir konéng walirang
Sabalikna, tatanggana nu leuwih hampang, oksigén, nu penting mah ngan aya dua bentuk: O2 jeung O3
Selenium, analog walirang nu leuwih beurat, bisa ogé ngabentuk cingcin, tapi leuwih mindeng kapanggih dina ujud ranté polimér
Kristalografi walirang mah kompléks, sabab alotrop walirang kabentuk gumantung kana kaayaan anu husus
Struktur kristalna béda-béda, tapi nu ilahar mah S8 rombik jeung monoklinik
Nu jadi ciri walirang, nyaéta viskositas walirang lééh nu teu cara cairan séjén: naék nuturkeun hawa alatan kabentukna ranté polimér
Tapi, mun geus nepi kana temperatur nu cukup mah, viskositasna téh nyirorot, sabab aya cukup énérgi nu bisa dipaké pikeun megatkeun ranté polimérna
Walirang amorp atawa "plastik" bisa dihasilkeun ku cara niiskeun kalawan gancang waliran lééh
Kristalografi sinar X nunjukkeun yén bentuk amorp mibanda struktur héliks nu diwangun ku dalapan atom per kurilingna
Bentuk ieu métastabil dina hawa rohangan, tapi lila-lila bakal balik deui jadi bentuk kristalin
Prosés ieu lumangsung dina jangka sababaraha jam nepi ka sababaraha poé, tapi mun dikatalisan mah bisa leuwih gancang
Walirang loba mangpaatna dina aplikasi industri
Turunan utamana, asam sulfat (H2SO4), walirang kaasup unsur penting pikeun bahan baku utama di industri
Walirang paling loba dipaké dina produksi asam sulpat, sabab asam sulpat ieu penting pisan pikeun rupa-rupa industri, sahingga konsumsi bahan kimia ieu bisa jadi ukuran kamekaran industri di hiji nagara
Walirang ogé dipaké dina batré, detergén, vulkanisasi karét, fungisida, jeung pabrik pupuk pospat
Sulpit dipaké pikeun ngabodaskeun kertas jeung minangka pangawét anggur jeung bungbuahan nu digaringkeun
ku sabab watekna nu bisa kaduruk, walirang ogé dipaké dina korék api, mesiu, jeung 'pemadam kebakaran'
Natrium atawa amonium tiosulpat dipaké minangka panyampur pikeun nyitak poto
Magnésium sulpat, dipaké dina rupa-rupa kagiatan, di antarana minangka tambahan asupan magnésium pikeun pepelakan
Ahir 1700-an, tukang mébel ngagunakeun walirang lééh pikeun ngahasilkeun inlay hiasan dina karyana
Tapi, ku sabab nalika walirang dilééhkeun téh ngahasilkeun sulfur dioksida, kamonésan ieu ditaringgalkeun
Asam amino sistéin jeung métionin ngandung walirang, nya kitu ogé polipéptida, protéin, jeung énzim nu ngandung asam amino ieu
Hal ieu nunjukkeun yén walirang téh mangrupa komponén penting pikeun sakabéh sél hirup
Beungkeut disulfida antarpolipéptida penting pisan pikeun ngabentuk struktur protéin
Situs Cipari, Cigugur, Kuningan mangrupa salah sahiji situs arkéologi di Tatar Sunda titinggal kaadaban mégalitikum
Titinggal di situs ieu mangrupa peti kubur nu dijieun tina lémpéngan-lémpéngan batu kawas papan nu loba kapanggih di sabudeureun éta situs
Peti kubur di Cipari lolobana nyanghareup/manjang kulon-ngidul/wétan-ngalér, nu ngagambarkeun konsép kakuatan alam kayaning panonpoé jeung bulan, nu mangrupa cecepengan kabudayaan manusa nu hirup dina jaman mégalitikum
Dina peti kubur ieu teu kapanggih ayana sésa rorongkong manusa, tapi loba nyimpen bekel kubur (panalungtikan Puslit Arkenas ti taun 1972)
Peti kubur ieu sarupa gunana jeung peti kubur nu kapanggih di pulo Samosir, Bondowoso, Gianyar, jeung Sulawesi kalér
Kabayan mangrupa ngaran hiji tokoh imajinatif Sunda nu ku masarakat umum (Sunda, umumna di Indonésia) dianggap salaku manusa lucu, polos, kedul, tapi sakaligus cerdas
Carita-carita lucu ngeunaan Kabayan nu sumebar di masarakat Sunda kawilang loba pisan, mekar dina budaya lisan ti abad ka-19 kénéh
Dedegan Kabayan katut paripolahna téh terus hirup dina angen-angen kahirupan urang Sunda, luyu jeung kamekaran jamanna