izzako/sundanese-pixelgpt huggingface dataset:
Bagian kulon kidul wewengkon Kabupatén Sumedang mangrupa wewengkon pamekaran Kota Bandung
IPDN (Institut Pemerintahan Dalam Negeri), saméméhna ngaranna STPDN (Sekolah Tinggi Pemerintahan Dalam Negeri), aya di Kacamatan Jatinangor
Dayeuh ieu ngawengku kacamatan Sumedang diliwatan ku jalur utama Bandung-Cirebon
Dina mangsa munggarannana, Kabupatén Sumedang mangrupa hiji karajaan di sahandapeun kakawasaan Raja Galuh nu diadegkeun ku Prabu pikeun Ulun Adji Bodas dumasar kana paréntah Prabu Suryadewata saméméh Karaton Galuh dipindahkan ka Pajajaran, Bogor
Luyu jeung parobahan jaman sarta kapamingpinan, ngaran Sumedang ngalaman sawatara parobahan
Anu kahiji nyaéta Karajaan Témbong Agung (Témbong hartina katempo sarta Agung hartina luhur) dipingpin ku Prabu Guru Adji Bodas dina abad ka-12
Saterusna dina mangsa jaman Prabu Tadjimalela, diganti jadi Himbar Buana, anu hartosna nyaangan alam, sarta saterusna diganti deui jadi Sumedang Larang (Sumedang asalna ti Insun Medal/Insun Medangan anu hartina kuring dilahirkan, sarta larang hartina hiji hal anu euweuh tandinganana)
Sumedang Larang ngalaman mangsa jaya dina waktu dipingpin ku Pangéran Angka Wijaya sarta Prabu Geusan Ulun kira-kira taun 1578, sarta dipikawanoh legana nepi ka "pelosok" Jawa Kulon jeung wewengkon kakawasaan ngawengku wewengkon kidul nepi ka Samudera Hindia, wewengkon kalér nepi ka Laut Jawa, wewengkon kulon nepi ka walungan Cisadane, sarta wewengkon wétan nepi ka walungan Cipamali
Sumedang miboga ciri has minangka dayeuh kuna has di Pulo Jawa, nyaéta aya alun-alun minangka puseur anu dikuriling ku Masjid Agung, pangbuian, sarta kantor pamaréntahan
Di tengah alun-alun aya wangunan anu ngaranna lingga, tugu paringetan anu diwangun dina taun1922
Lingga ieu dijieun ku Pangeran Siching ti Nagri Walanda sarta dipersembahkeun ka Pangéran Aria Suriaatmadja pikeun jasa-jasana dina ngamekarkeun Kabupatén Sumedang
Lingga diresmikeun tanggal 22 Juli 1922 ku Gubernur Jenderal Mr. D. Folk
Nepi ka ayeuna Lingga dijadikeun lambang wewengkon Kabupatén Sumedang sarta tanggal 22 April dipieling minangka poé jadi Kabupatén Sumedang
Loba pangulinan nu bisa di tembongkeun ka turis lokal nu aya di Sumedang, di antarana :
Kabuyutan Astana Gedé Kawali mangrupa situs sajarah titinggal Karajaan Sunda
Sawatara ahli malah ngaduga-duga yén ieu situs téh mangrupa situs penting ti saméméh karajaan Sunda
Situs ieu ayana di Kawali, kaléreun Kota Ciamis
Di kabuyutan ieu aya sababaraha prasasti (katelah prasasti Kawali) titinggal Karajaan Sunda mangsa Prabu Niskala Wastu Kancana
salah sahiji tulisan dina prasastina, nyaéta "Mahayunan Ayunan Kadatuan", dijadikeun motto juang Kabupatén Ciamis
Lian ti prasasti, di kabuyutan ieu aya sababaraha artéfak séjénna: Palangka minangka singgasana atawa kaprabon anu sapopoe gunana pikeun sinewaka atawa narima semah, utusan boh ti jero atawa luar nagara
Dina awal pamaréntahan raja nya ieu batu sok dipaké ngistrenan atawa ngalantik raja sabada éta pirajaeun téh lulus tina rupa rupa ujian nu ditangtukeun ku baris kolot
Ngeunaan batu ukir can aya kacindekan ti para ahli sajarah, ngan numutkeun kana panalungtikan Saleh Danasasmita basa maluruh naskah Sanghyang Siksakanda Ng Karesian, rupana tapak leungeun kénca téh ngalambangkeun diri luareun éta raja, da lamun ngagambarkeun inyana mah tangtu ku leungeun katuhu
Hartina raja jauh leuwih mentingkeun saluareun dirina batan dirina sorangan
Ari tapak suku dua mah ngagambarkeun adeg adeg raja nu panceg kana tetekon sarta kayakinan dirina
Garis garis mah sigana ngan ukur ornamental kawas buleudan buleudan dina prasasti Batu Tulis Bogor atawa dina prasasti Ciaruteun
Carita Parahiyangan (aksara Sunda: ) mangrupa ngaran hiji naskah Sunda nu dijieun kira ahir abad ka-16, nu nyaritakeun sajarah tatar Sunda, utamana ngeunaan kakawasaan karajaan Galuh jeung Sunda
Dingaranan ktiu dumasar kana bubuka eusina nu nyebutkeun "ndéh nihan carita parahiyangan"
Dumasar kana carita nu mungkasna, ieu naskah dijieun dina ahir abad ka-16 atawa awal abad ka-17, nalika kakuatan pulitik Islam saeutik-saeutik geus nyilihan kakawasaan Sunda di Pakuan Pajajaran
Ieu naskah téh sabagian ti naskah nu aya dina koropak nomer 406 nu disimpen di Perpustakaan Nasional, Jakarta
Lobana 47 lambar ukuran 21 x 3 cm, nu dina unggal lambarna dieusi tulisan 4 jajar (bulak-balik)
Aksara nu dipaké nyaéta aksara Sunda kuna, sedeng basana Sunda kuna
Ieu naskah munggaran ditalungtik ku K.F
Holle, lajéng ku C.M
Pleyte, nu duanana mémang loba nalungtik sastra Sunda-Buhun
Lajéng ieu naskah dialihaksarakeun ku Purbacaraka, salaku tambahan pikeun laporan anjeunna ngeunaan Batu Tulis di Bogor
Tarékah ieu diteruskeun ku H. ten Dam (taun 1957) jeung J. Noorduyn (laporan panalungtikan taun 1962 jeung 1965)
Salajéngna, ieu naskah ogé ditalungtik ku sababaraha sarjana Sunda, di antarana Ma'mun Atmamiharja, Amir Sutaarga, Aca, Ayatrohaédi, sarta Édi S. Ékajati jeung Undang A. Darsa
Ieu naskah nyaritakeun sajarah Sunda, ti awal karajaan Galuh jaman Wretikandayun nepi ka runtagna Pakuan Pajajaran alatan kadéséh ku pangaruh Islam ti Demak jeung Cirebon (katut Banten)
Ieu naskah loba pisan nyaritakeun Rahiyang Sanjaya, anu méméh jeneng di Galuh boga ngaran Rakéyan Jambri, padahal jeneng rajana téh ukur salapan taun
Rakéyan Jambri téh putrana Sang Séna, sedengkeun Sang Séna téh anak Mandiminyak ti Pwah Rababu (istrina Sempakwaja, kungsi di-'keudeu-keudeu' ku Mandiminyak)
Dina ieu naskah, Sanjaya kacaritakeun jago perang
Lian ti nu di pulo Jawa, Sanjaya ogé kungsi narajang wilayah-wilayah di Sumatra, kayaning Malayu, Sriwijaya, jeung Barus, malah nepi ka wewengkon kakawasaan Cina
Dina lebah nyaritakeun Prabu Maharaja, anakna Aki Kolot, disebutkeun kieu "Manak deui Prebu Maharaja, lawasniya ratu tujuh tahun, kena kabawa ku kalawisaya, kabancana ku seuweu dimanten, ngaran Tohaan
Mundut agung dipipanumbasna
Urang réya sangkan nu angkat ka Jawa, mumul nu lakian di Sunda
Pan prangrang di Majapahit."
Mun dina basa Sunda kiwari, alihbasana kurang leuwih kieu, "Boga anak, Prebu Maharaja, lawasna jadi ratu tujuh taun, keuna ku kalawisaya, kabawa cilaka ku anakna, nu ngaranna Tohaan, ménta gedé panumbasna
Urang réa asalna indit ka Jawa, da embung boga salaki di Sunda
Heug waé perang di Majapahit."
Prabu Surawisésa, putrana Ratu Jayadéwata, kawarisan kakawasaan Sunda dina mangsa anu henteu nguntungkeun, sabab wilayah-wilayahna loba nu baruntak, éléh pangaruh, atawa direbut ku karajaan Cirebon anu dibantuan ku Demak
Dina mangsa kakawasaanana anu 14 taun, Prabu Surawisésa mingpin bala saréwu dina 15 kali perang
"Disilihan inya ku Prebu Surawisésa, inya nu surup ka Padarén, kasuran, kadiran, kuwamén
Prangrang limawelas kali hanteu éléh, ngalakukeun bala sariwu
Prangrang ka Kalapa deung Aria Burah
Prangrang ka Tanjung
Prangrang ka Ancol kiyi
Prangrang ka Wahanten girang
Prangrang ka Simpang
Prangrang ka Gunungbatu
Prangrang ka Saungagung
Prangrang ka Rumbut
Prangrang ka Gunung
Prangrang ka Gunung Banjar
Prangrang ka Padang
Prangrang ka Panggoakan
Prangrang ka Muntur
Prangrang ka Hanum
Prangrang ka Pagerwesi
Prangrang ka Medangkahiyangan
Ti inya nu pulang ka Pakwan deui
hanteu nu nahunan deui, panteg hanca di bwana
Lawasniya ratu opatwelas tahun."
Dina tradisi lisan, Prabu Surawisésa ieu katelah Mundinglaya Dikusumah
Naskah "Carita Parahiyangan" loba pisan nyebut patempatan/wilayah nu, tangtuna, kaasup wilayah kakawasaan Sunda
Éta patempatan, aya nu nepi ka kiwari tetep kitu ngaranna, aya ogé nu geus euweuh di kieuna:
Chaeteessidae Metallyticidae Mantoididae Amorphoscelidae Eremiaphilidae Hymenopodidae Mantidae Empusidae Congcorang nu mangrupa hiji ordo Mantodéa diwangun ku 1.800 nepi ka 2.000 spésiés, nu lolobana kaasup Mantidae
Dulur congcorang pangdeukeutna nyaéta ordo Isoptera (rinyuh) jeung Blattodea (cucunguk)
Sababaraha éntomologis ngagolongkeun congcorang jeung cucunguk dina hiji ordo
Congcorang kawentar ku ukuranana nu katémbong badag tur lincah
Kadaharanana biasana mah serangga hirup samodél laleur; spésiés congcorang nu leuwih badag sok ngamangsa kadal leutik, bangkong, jeung manuk ku cara ditéwak ku "leungeun"na
Congcorang téh manukna dina nyaru mah, utamana ngaluyukeun manéh jeung kelir dangdaunan tempat hirupna sahingga bisa nyumput ti nu rék ngamangsa, sakaligus ngadodoho mangsana
Spésiés nu di Afrika jeung Australia mah aya nu bisa robah kelirna jadi hideung dina jangka sababaraha poé
Malah lain kelirna wungkul, sabab panémbongna gé bisa nyaru dangdaunnan, jukut, atawa babatuan
Congcorang téh kanibal
Lian ti ngamangsa serangga séjén, dulurna sorangan gé sok dihakan, malah mah batur jalanganana pisan (najan dongéngna sok dileuwih-leuwihkeun)
Dina mangsa kawin, biasana mah dina mangsa usum gugur, congcorang jalu kudu ati-ati pisan mun ngadeukeutan bikangna
Nu jalu biasana ngadeukeutan ti tukang, laju tumpak tonggong bikangna pikeun ngasupkeun sél-sél spérma dina kantong husus dina beuteung bikangna
Congcorang bikang biasana nyerang/ngégél hulu jaluna, malah bisa ogé jalangan lumangsung bari jaluna dihakan
Gumantung ka spésiésna, congcorang bikang bisa ngahasilkeun sapuluh nepi ka opat ratus endog, diteundeun dina busa nu dihasilkeun ku kelenjar dina beuteungna
Busa ieu laju ngaheurasan, ngabentuk kapsul dina dangdaunnan atawa dina taneuh
Aya spésiés nu ngajaga endogna, aya ogé nu henteu
Endog ieu kadang sok dihakan ku sabangsa nyiruan
Congcorang ngalaman tilu hambalan métamorfosis: endog, larva, sawawa
Para élmuwan mah sok nyebutna téh "métamorfosis teu anggeus", sabab larva jeung nu geus sawawa méh sarupa, iwal ukuranana leuwih leutik jeung teu jangjangan
Larva congcorang ngabadagan awakna ku jalan ngaganti awak luarna ku éksoskeleton nu liat jeung ganti kulit mun perlu
Ieu bisa lumangsung lima nepi ka sapuluh kali, gumantung spésiésna, nepi ka tungtungna ngahasilkeun jangjang nu sampurna
Pangebon nu ngarti mah mikaresep ka congcorang téh, sabab sok ngahakan rupa-rupa hama nu ngaruksak
Para patani organik nu teu maké péstisida sok maké congcorang salaku kontrol hama biologis
Di sabagian tempat mah malah endogna geus bisa dibeuli di pasar
Di sagigireun ngamangsa hama, congcorang ogé ngahakan serangga nétral/nu nguntungkeun, pokona mah naon baé, kaasup kukupu jeung "kolibri"
Ngan aya hiji spésiés congcorang nu aya dina daptar Rada Kaancam, nyaéta "Apteromantis aptera" ti Spanyol
Dadaran pangheubeulna ngeunaan congcorang aya dina sajak na naskah kuna Cina "Erh Ya" nu ngagambarkeun kawani jeung kaludeung
Naskah lianna, "Pen ts'ao" (taun 1108), ngagambarkeun wangun endog congcorang, daur tumuwuhna, anatomi, kaasup fungsi anténeuna
Dina abad ka-18, biologi jeung morfologi congcorang geus kaitung akurat, di antarana dina buku "Insekten-Belustigungen" (Kalangenan Serangga) karya Roesel von Rosenhof
"Atelerix"&lt;br&gt; "Erinaceus"&lt;br&gt; "Hemiechinus"&lt;br&gt; "Mesechinus" Landak téh hartina mamalia cucukan leutik anggota subfamili Erinaceinae jeung ordo "Inséktivora"
Aya 15 spésiés landak nu kabagi ka opat genera, sumebar di Éropah, Asia, Afrika, jeung Selandia Baru
Di Amérika jeung Australia mah aslina euweuh landak
Landak gampang pisan dibédakeun ti sato séjén ku ayana cucuk, nu sabenerna mah bulu ronggaan nu diheurasan ku keratin
Cucukna euweuh racunan sarta teu gampang dicabut modél "porcupine"
Aya éta gé ganti cucuk, nyaéta nalika cucuk "anak" diganti ku cucuk "sawawa" dina umur sataunan
Ogé nalika setrés atawa gering, cucuk landak téh sok murudul
Landak paling deukeut ka "gymnure" jeung inséktivora lianna, kaasup cucurut, beurit mondok, jeung "solénodon
Paripolah landak pikeun ngajaga diri ti pamangsa nyaéta ku ngaréngkol sahingga sakabéh awak katutup ku cucukna
Tapi, matih henteuna mah gumantung ka jumlah cucukna
Landak padang pasir, pikeun conto, awakna hampang sarta leuwih ngaheulakeun kabur atawa miheulaan nyerang pamangsana
Ngaréngkol jadi "bal cucuk" mah jadi jurus pamungkas
Pamangsa landak gé rupa-rupa, gumantung wewengkonna: landak leuweung pamangsa utamana bangsa manuk (bueuk) jeung ganggarangan, spésiés nu leuwih leutik kawas Landak Panjangceuli dimangsa ku careuh, srigala, jeung cerpelai
Sakabéh landak sacara umum mah kasebut nokturnal, najan aya sababaraha spésiés nu bisa kaluar pabeubeurang
Landak saré ampir sapanjang poé di handapeun rungkun, jukut, kolong batu, atawa na liang dina taneuh
Najan kaasup kana kulawarga inséktivora, landak mah méh baé omnivora
Kadaharanana nyaéta serangga, kéong, bangkong jeung bancét, oray, endog manuk, bangké, suung, akar jukut, bérri, mélon, jeung samangka
Gumantung spésiésna, mangsa keureuneuh landak téh 40-58 poé, rata-rata ngaborojolkeun 3-4 anak (spésiés badag) atawa 5-6 (nu leutik)
Spésiés landak badag di alam hirupna 4-7 taun (cenah mah kungsi kacatet aya nu nepi ka 16 taun), sedengkeun nu leutik ukur 2-4 taun (4-7 mun na kandang)
Spésiés landak nu pang ilaharna dikukut nyaéta hibrid landak bodasbeuteung atawa landak kukuopat ("Atelerix albiventris") jeung landak Aljazair ("A. algirus")
Ukuranana leuwih leutik batan landak Éropah, sahingga kadang sok disebut landak katé Aprika
Spésiés séjénna nu sok dijadikeun ingon-ingon nyaéta landak panjangceuli Mesir ("Hemiechinus auritus auritus") jeung landak panjangceuli India ("H. collaris")
Tilu spésiés ieu leuwih cocog di hawa haneut (luhureun 72 °F/22 °C) sarta teu ngalaman hibernasi
Landak mangrupa salah sahiji bentuk kontrol hama, sapeutingna bisa ngahakan nepi ka 200 gram serangga
Ku kituna, di Inggris mah geus ilahar pager-pager buruan téh dibolongan saukuran landak, sahingga landak bisa asup sarta ngahakanan hama serangga
Masalahna, serangga kiwari mah loba nu geus ngaakumulasi inséktisida jero awakna
Najan landak mah kawilang weduk tina rupa-rupa racun, pestisida nu kakandung dina awak serangga mah bisa parna balukarna, nepi ka paéhna Di wewengkon nu ngadatangkeun sarta miara landak, kayaning di Selandia Anyar jeung kapuloan Skotlandia, landak téh kalah jadi hama
Di Selandia Anyar, landak téh ngancam populasi spésiés pituin, kayaning serangga, kéong, sarta manuk nu nyayang na taneuh
Genera jeung spésiés
Subfamili Erinaceinae (Landak)
Mémbran sél (atawa mémbran plasma atawa plasmalémma) téh hiji wangunan ipis lapis ganda molekul fosfolipid jeung protéin nu ngabungkus sél
Lapisan ieu misahkeun antara "jeroan" sél ti sabudeureunana sarta ngatur naon baé nu bisa asup jeung kaluar
Mémbran beungeut sél ilaharna ngandung protéin reséptor jeung protéin adhési sél
Aya ogé protéin-protéin lianna, nu pancénna rupa-rupa
Protéin mémbran ieu penting pisan pikeun ngatur paripolah sél sarta organisasi sél dina jaringan
Dina sél sato, mémbran sél téh nyorangan, béda ti kapang, baktéri, jeung tutuwuhan nu mibanda pinding sél di bagian luarna, nu ngarojong sacara mékanis
Mémbran plasma téh kandelna ukur kira 10 nm
Salah sahiji pancén utamana nyaéta pikeun ngajaga poténsial sél
Komposisi jeung struktur dasar mémbran plasma sarua jeung mémbran nu ngabungkus organél sarta rohangan subsélulér lianna
Angkutan meuntas mémbran
Salaku lapis ganda lipid, mémbran sél sipatna semi perméabel, nu hartina ukur bisa ngaloloskeun (asup atawa kaluar) sababaraha molekul
Molekul-molekul ieu kudu leutik, lipofilik, atawa dibawa ku molekul transpor nu tangtu
Gumantung ka molekulna, angkutan téh lumangsung maké mékanisme nu béda-béda, di antarana nyaéta mékanisme transpor aktif (butuh énérgi dina bentuk ATP) jeung transpor pasif (teu butuh énérgi)
Transpor aktip lumangsung nalika ngakut molekul nu arahna ngalawan gradién éléktrokimiana, nu ceuk éntropina teu dipisuka, tapi bisa dijalanan sacara stoikiométri ku ngahidrolisis ATP
Dina transpor aktip primér, transporter nu ngakut molekul ngalawan gradién listrik/kimiana téh ngahidrolisis ATP
Dina transpor aktip sekundér, transporter maké énérgi nu dihasilkeun tina transpor molekul lian nu saarah jeung gradiénna
Prosés ieu bisa simport (saarah) atawa antiport (arah patukang tonggong/pasalingsingan)
Conto transpor aktip nyaéta dina panukeur molekulér, transporter molekulér, jeung ATPase transmémbran Transpor pasip
Transpor pasif mangrupa hiji cara mindahkeun zat kimia meuntas mémbran ku jalan dipusi molekul polar leutik hidropobik (nonpolar), atawa méré jalan dipusi molekul ionik jeung polar, maké protéin transpor
Prosés spontan ieu ngurangan énérgi bébas, sarta ngaronjatkeun éntropi dina sistim
Teu kawas transpor aktif, prosés ieu teu butuh énérgi kimia (ATP)
Métabolisme sél hartina prosés (atawa gabungan sababaraha prosés individual) ngolah molekul-mulekul gizi sarta miara kahirupan dina sél mahluk hirup
Métabolisme dibagi dua rupa: anabolisme, nyaéta prosés ngawangun molekul kompléks jeung struktur sélulér; jeung katabolisme, nyaéta prosés ngarecah molekul-molekul kompléks sangkan ngahasilkeun énérgi
Métabolisme sél ngawengku runtuyan réaksi kimia kompléks nu disebut jalur métabolik
Lauk atawa lauk cai mangrupa vertebrata poikilotermik (getih tiis) nu hirup di jero cai maké insang
Di dunya, lauk kabagi jadi leuwih ti 27 rébu spésiés, nepi ka jadi golongan vertebrata nu loba rupana
Sacara taksonomis, lauk téh mangrupa hiji kelompok parafilétik nu hubungan di antarana paling mindeng dipadungdengkeun; babagian nu umum mah nyaéta jadi lauk tanpa rahang (kelas Agnatha, 75 spésiés kaasup belut jeung "hagfish"), lauk kartilagus (kelas Chondrichthyes, aya 800 spésiés, kaasup hiu), sarta sésana dina kelas lauk ipis (Osteichthyes)
Lauk téh mangrupa golongan sato anu ukuran awakna rupa-rupa pisan: ti hiu anu 16 m nepi ka impun anu ukur 2 cm, malah loba kénéh anu ukuranana leuwih leutik ti impun
Urang bisa manggihan lauk ampir di sakabéh awak cai anu badag, boh di darat anu jerona ukur puluhan sénti nepi ka sagara anu jerona rébuan méter
Lauk mah ngabentuk kelompok parafilétik: sakabéh kumpulan ("clade") nu ngandung lauk salawasna ngandung ogé tétrapoda nu lain lauk
Lauk digolongkeun kana sababaraha kelompok utama: Pikeun klasifikasi anu leuwih lengkep, mangga tingal artikel vertebrata
Laleur téh hartina spésiés serangga naon baé nu kaasup Ordo Diptera
Cirina nyaéta boga jangjang sapasang
Laleur mah geus dalit pisan jeung kahirupan manusa, di antarana aya nu bisa ngabalukarkeun kasakit parna
Hirup laleur gumantung pisan kana panénjona
Panon majemukna diwangun ku rébuan lénsa nu sénsitip pisan kana gerakan
Malah aya di antarana nu boga panénjo 3D nu akurat pisan
Aya sababaraha laleur, misalna "Ormia ochracea", mibanda organ pangrungu nu alus
Nu jadi kadaharan laleur téh rupa-rupa, gumantung ka spésiésna
Laleur-kuda sok ngagembrong tatu mangsana pikeun nyeuseup cairanana, sedengkeun laleur imah ngahakan cairan tina dahareun nu geus diciduhan (ngandung énzim) ku manéhna
Daur hirup laleur diwangun ku opat hambalan: endog, larva (bilatung), pupa, jeung sawawa
Endogna diteundeun dina daging buruk, bangké sasatoan, atawa na cai nu ngeuyeumbeu - naon baé nu loba ngandung hakaneun pikeun bilatungna
Ukuran bilatung laleur imah kira 9,5-19,1 mm
Dina usum panas, sagenerasi laleur (ti endog nepi ka sawawa) bisa dihasilkeun dina jangka 12-14 poé
Sababaraha tipeu bilatung nu sok kapanggih ngagimbung bisa dipaké pikeun kaperluan forénsik
Ku nilik hambalan hirupna, bilatung ieu bisa dipaké pikeun nangtukeun waktu jeung asal-muasal organisme nu paéh
Idéntifikasi bilatung maké hiji klasifikasi nu disebut hambalan "Instar": instar I panjangna kira 2–5 mm, instar II 6–14 mm, sedengkeun instar III 15–20 mm
Ukuran ieu kira-kira sarua jeung 2-3 poé, 3-4 poé, jeung 4-6 poé (pikeun rata-rata laleur imah) ti saprak neundeun endog
ngagunakeun ieu data, ditambah ku tanda-tanda lianna, para élmuwan forénsik bisa nangtukeun iraha kira-kira paéhna
Ti jaman baheula, bilatung sok dipaké pikeun ngabérésihan tatu nékrotik (baca terapi bilatung)
Kurów mangrupa hiji désa di kidul-wétaneun Polandia, di antara Puławy jeung Lublin, di sisi walungan Kurówka
Désa ieu puseurna hiji "gmina" (kalurahan) di Propinsi Lublin (Basa Polandia: "województwo lubelskie")
Pangeusina aya 2.811 urang (2005)
Jéndral Wojciech Jaruzelski lahir di Kurów
Sistim Operasi (Ing
Operating System, OS) hartina sistim paréntah-paréntah nu dipaké pikeun ngajalankeun komputer
Fosil (tina basa Latin "fossus", hartina "beunang ngagali") nyaéta sésa-sésa atawa tapak sasatoan, tutuwuhan, atawa organisme naon baé nu geus ngalaman mineralisasi antukna kaawétkeun
Fosil nyaéta sesa tutuwuhan jeung sasatoan "jaman prasejarah" nu awét nepikeun ka ayeuna
ku alatan fosil tadi, urang téh bisa nyaho kana kumaha mimiti kahirupan
salian ti éta ogé, urang téh bisa nyaho kana kumaha anéka forma kahirupan téh robah jeung mekar salila evolusina
Fosil hirup mangrupa istilah nu dipaké pikeun spésiés-spésiés hirup nu raket pisan hubunganana jeung spésiés nu kapanggih salaku fosil
Negative binomial distribution
Dinosaurus mangrupa sato vertebrata nu ngadominasi ékosistim darat salila leuwih ti 160 juta taun (munggaran mucunghul kira 230 juta taun ka tukang)
Dominasi dinosaurus tumpur dina ahir mangsa Cretaceous 65 juta taun ka tukang, alatan kajadian alam nu maéhan spésiés-spésiésna
Para ahli loba nu nganggap manuk modéren salaku turunan langsung ti dinosaurus téropoda
Ti saprak munggaran kapanggih salaku fosil dina abad ka-19, dinosaurus jadi pangirutan jalma réa di musium-musium di sakuliah dunya
Dinosaurus jadi bagian tina budaya dunya sarta tetep populér, utamana pikeun barudak
Misalna dina pilem "Jurassic Park" (Taman Jurasik), nu ogé dirojong ku papanggihan-papanggihan nu terus kagali nepi ka kiwari
Istilah "dinosaurus" ogé dipaké sacara informal pikeun ngagambarkeun réptil prasajarah, kayaning pélikosaurus "Dimetrodon", ptérosaurus jangjangan, sarta ihtiosaurus cai, plésiosaurus, jeung mosasaurus, najan sabenerna mah lain dinosaurus
Dinosaurus téh naon
Superordo atawa klad "Dinosauria" mimiti dipaké sacara formal ku Richard Owen, lmuwan Inggris, taun 1842
Istilah ieu diturunkeun tina kecap basa Yunani "deinos" ("kacida badagna") "sauros" ("kadal" atawa "réptil")
Owen milih ieu istilah pikeun némbongkeun nunjukkeun rasa hélokna kana ukuran jeung "kaagungan" sato nu geus lastari ieu, lain alatan kasieun mun enya nyanghareupan ieu sato raksasa
Dinosaurus téh rupa-rupa pisan
Aya nu hérbivora, tapi lolobana mah karnivora
Aya nu leumpangna ku dua suku, aya nu ku opat suku, aya ogé nu bisa duanana (misalna "Amosaurus")
Dina taksonomi filogénétik, dinosaurus téh kawates pikeun sakabéh turunan karuhun umum ("common ancestor") "Triseratop" jeung manuk modéren
Sato nu ngalaman fosilisasi téh perséntasena saeutik pisan, sarta lolobana mah kakubur na taneuh
Ku kituna, para élmuwan ogé meureun teu pasti pisan ngeunaan dinosaurus nu pangbadagna atawa nu pangleutikna
Nu kagali dina kaayaan lengkep mah ukur saeutik, komo nepi ka aya kulit atawa jaringan lemesna mah, jarang pisan
Ngawangun ulang rorongkong ku ngabandingkeun morfologi tulang jeung spésiés nu dipikawanoh sarupa, mangrupa seni nu teu pasti
Dinosaurus pangbadagna jeung pangleutikna Sanajan bukti-buktina teu lengkep, sacara umum mah tétéla yén golongan dinosaurus téh kaasup badag
Ti golongan dinosaurus, nu kasebut raksasa téh Sauropoda
Sauropod pangleutikna leuwih badag batan nu lianna di habitatna, sedengkeun nu pangbadagna dianggap mangrupa mangkeluk pangbadagna nu kungsi kumelendang di alam dunya
Dinosaurus pangjangkungna sarta pangbeuratna (dumasar rorongkong lengkep), nyaéta "Brahiosaurus", nu kapanggih di Tanzania antara 1907–1912
Rorongkong ieu geus dipindahkeun sarta dipintonkeun di Musium Humboldt di Berlin: jangkungna 12 m, sedengkeun beuratna meureun antara 30.000–60.000 kg (33–66 ton)
Dinosaurus pangpanjangna nyaéta "Diplodokus": 27 m, kapanggih taun 1907 di Wyoming, AS, dipintonkeun di Musium Sajarah Alam Carnegie, Pittsburgh
Aya dinosaurus nu leuwih badag, tapi teu pasti pisan, ku sabab kasimpulan ieu ngan dumasar kana sabagian leutik conto fosil nu teu lengkep
Ukuran rata-rata "Ukuran rata-rata dinosaurus" di dieu bisa dipadungdengkeun
Bukti nu aya nunjukkeun yén niléyna béda di saban yuga, antara yuga Triasik, Jurasik awal, Jurasik ahir, jeung Krétasius
Ceuk Bill Erickson, "Siger tengah beurat dinosaurus téh antara 500 kg nepi ka 5 métrik ton [...] Dalapan puluh persén biomasa ti formasi Morrison Ahir Jurasik di kulon AS téh mangrupa stégosaurus jeung sauropod; nu panungtung ieu beuratna 20-an ton."
Interprétasi ngeunaan paripolah dinosaurus sacara umum dumasar kana dedegan fosil awak jeung habitatna, simulasi komputer biomékanikana, sarta tina babadingan jeung sato modéren nu mibanda perenah ékologis nu sarupa
Ku kituna, pamahaman kiwari ngeunaan paripolah dinosaurus téh dumasar kana spékulasi, sarta bakal salawasna kontroversial
Najan kitu, aya kasapukan umum yén sababaraha paripolah nu ilahar aya dina buhaya jeung manuk, dulur dinosaurus pangdeukeutna, ogé ilahar pikeun dinosaurus
Bukti munggaran ngeunaan polah ngagorombol aya dina papanggihan 31 dinosaurus "Iguanodon" taun 1878 di Bernissart, Bélgia, nu kakubur sanggeusna tigebrus sarta kakubur dina jungkrang
Bukti nu sarupa ogé aya dina papanggihan spésiés-spésiés dinosaurus lianna
Tapak ratusan (atawa malah rébuan) hérbivora nunjukkeun yén hadrosaurid ("duck-bill") pindah ngagorombol, kawas Bison Amérika atawa Antelop Afrika
Tapak sauropod nunjukkeun yén sasatoan ieu migrasina téh babarengan sababaraha spésiés bari salawasna ngajaga anak-anakna tetep di tengah rombongan, sahingga kajaga kasalametanana
Papanggihan Jack Horner taun 1978, nyaéta mangrupa sayang "Maiasaura" ("dinosaurus nu indungna bageur") di Montana nunjukkeun yén indung dinosaurus tetep ngasuh anakna sanggeus borojol/megar
Aya ogé bukti nu nunjukkeun yén dinosaurus yuga Krétasius, kayaning sauropod Patagonia "Saltasaurus" (papanggihan taun 1997), boga kabiasaan nyayang nu sarupa, sarta ngabentuk koloni sayang nu lega kawas pinguin
Maniraptora Mongolia ("Oviraptor") kagali dina posisi nyileungleum kawas hayam taun 1993
Tapak ogé ngabuktikeun ayana kabiasaan ngasuh di antara sauropod jeung ornitopod di Pulo Skye di Inggris
Sayang jeung endog mindeng pisan kapanggih, nu nunjukkeun paripolah nu sarupa jeung manuk/buhaya modéren
Ulikan ngeunaan dinosaurus
Pangaweruh ngeunaan dinosaurus dihasilkeun tina rupa-rupa catetan fosil jeung non-fosil, nyaéta fosil tulang, tai, tapak, gastrolit, bulu, imprési kulit, jeroan, jeung jaringan lemes
Anapon widang-widang anu ngarojong tumuwuhna ieu pangaweruh, di antarana fisika, kimia, biologi, jeung élmu bumi (di mana paléontologi mangrupa salah sahiji sub-disiplina)
Padungdengan ngeunaan régulasi temperatur awak dinosaurus geus aya ti taun 1960-an
Mimitina mah para lolobana élmuwan téh teu satuju mun dinosaurus bisa ngatur suhu awakna
Ka dieunakeun, éndotérmi dinosaurus malah jadi kasapukan balaréa, sedengkeun padungdenganana pindah kana mékanisme pangaturan suhuna
Hubungan antara dinosaurus buluan jeung manuk
Manuk jeung dinosaurus lain-unggas mibanda fitur-fitur nu sarupa
Manuk jeung dinosaurus teropod boga leuwih ti saratus fitur nu mirip, sahingga sacara umum diaku salaku dulur kuna anu pangdeukeutna
Bukti dinosaurus Sénozoik
Dina taun 2002, paléontolog Zielinski jeung Budahn ngalaporkeun kapanggihna fosil tulang cokor hadrosaurus di El Ojo, Amérika Kidul
Formasi tempat kapanggihna nunjukkeun yén asalna ti yuga Paléosin awal, kira 64,5 juta taun ka tukang
Mun bener, lain ngised ka strata éta alatan kajadian alam lainna, ieu jadi bukti yén aya populasi dinosaurus nu salamet, sahanteuna salila satengah juta taun, nepi ka yuga Sénozoik
Ngahirupkeun deui dinosaurus
Kamajuan téhnologi pikeun sabagian jalma kadang dihubungkeun jeung harepan bisa ngahirupkeun deui dinosaurus
Dina buku "Jurassic Park" karangan Michael Crichton, nu mopulérkeun ieu pamanggih, élmuwan ngagunakeun getih tina fosil reungit nu kakurung ku geutah tangkal jaman Mésozoik pikeun ngawangun ulang DNA dinosaurus, sarta ngeusi jurang kromosomna ku gén bangkong modéren
Mun ditilik sacara ilmiah, téhnik ieu téh hésé pisan kalaksana
Nu utama mah ku sabab DNA téh bakal ruksak kahakan waktu, alatan keuna ku udara, cai, jeung radiasi (luruhna DNA bisa diukur ku uji rasemisasi)
Aya dua laporan ngeunaan hasilna ékstraksi DNA kuna tina fosil dinosaurus, tapi hasil pamariksaan nunjukkeun yén dua laporan ieu teu bisa dikonfirmasi
Najan kitu, péptida visual fungsional ti dinosaurus (téoritis) kungsi dihasilkeun ngagunakeun métode wangun ulang filogénétik kana runtuyan gén spésiés dulurna nu hirup kénéh (réptil jeung manuk)
Mun téa mah DNA dinoasurus bisa diwangun ulang, tetep baé bakal susah "numuwuhkeun" dinosaurus ngagunakeun téhnologi kiwari, sabab euweuh spésiés ayeuna nu bisa nyadiakeun zigot pikeun prosés émbriogenesisna
Kapanggihna jaringan lemes dina fosil dinosaurus
Dina jurnal "Science" bulan Maret 2005, Dr. Mary Higby Schweitzer saparakanca ngémbarkeun matéri jaringan lemes tina jero tulang cokor "Tyrannosaurus rex" nu umurna 68 juta taun (ti Formasi Hell Creek di Montana)
Sanggeus kacokot, jaringan ieu diréhidrasi
Sanggeus fosil tulang ieu diolah sababaraha minggu pikeun miceun kandungan mineral tina solobong sungsum tulangna (prosésna katelah demineralisasi), Schweitzer manggihan struktur weuteuh kayaning saluran getih, matriks tulang, jeung jaringan panyambung (serat tulang)
Pamariksaan maké mikroskop nunjukkeun yén jaringan lemes dinosaurus téa téh malah masih alus nepi ka tingkat sélulér
Watek jeung kandunganana mah can pertéla pisan, sedengkeun kapentingan papanggihan ieu ogé can écés rék ka mana léosna
Punahna dinosaurus sacara masal sarta ngadadak, nu lumangsung kira 65 juta taun ka tukang, mangrupa hiji kajadian anu acan bisa kabongkar dina paléontologi
Sasatoan nu séjén gé loba nu ngilu punah dina mangsa harita téh, kayaning amonit (moluska mirip nautilus), mosasaurus, plésiosaurus, ptérosaurus, kuya jeung buhaya hérbivora, bangsa manuk, jeung loba pisan kelompok mamalia
Nu ngabalukarkeun ieu kajadian, geus mimiti ditalungtik ti taun 1970-an
Kiwari, aya sababaraha téori nu diaku ku para ahli
Téori tabrakan astérioid, nu munggaran diajukeun ku Walter Alvarez ahir 1970-an, numbukeun kapunahan dina tungtung yuga Krétaséus jeung tabrakan kira 65.5 juta taun ka tukang
Alvarez ngajukeun yén ngaronjatna kadar iridium ngadadak nu kacatet sumebar di sakuliah dunya
Bukti-bukti nu aya nunjukkeun yén banda angkasa nu neunggar Tanjung Yucatán téh diaméterna 10 km, sahingga nyiptakeun kawah Chicxulub nu lébarna 170 km nu ngabalukarkeun kapunahan masal
Para élmuwan can sapuk ngeunaan hal ieu, naha punahna dinosaurus téh gara-gara kajadian ieu atawa kajadian saméméhna
Ceuk sabagian élmuwan, météor ieu ngabalukarkeun nyirorotna suhu Bumi, tapi ceuk sabagian nu lain, kajadian ieu téh justru ngaronjatkeun suhu Bumi
Najan gancangna kapunahan ieu teu bisa dicindekkeun tina catetan fosil wungkul, sababaraha modél nu kungsi dijieun tetep nunjukkeun yén kajadian ieu téh lumangsung gancang, saharita
Kasapukan para élmuwan nu satuju kana ieu téori nyebutkeun yén kajadian ieu téh sakaligus nyiptakeun kapunahan boh sacara langsung (alatan panas tina tabrakan météorit) sarta sacara teu langsung (alatan nyirorotna suhu balukar tina katutupna sinar srangéngé ku rabengna kebul tina tabrakan tadi)
Hujan astéroid—awan Oort
Sarupa jeung téori tabrakan Alvarez (nu ngalibetkeun hiji astéroid atawa komét), téori ieu ngunggelkeun leupasna komét-komét tina awan Oort alatan gangguan gravitasi balukar tina aya béntang nu ngaliwat
Hiji atawa sababaraha ti ieu komét nubruk Bumi dina waktu nu méh bareng, sahingga ngabalukarkeun kapunahan saampar dunya
Sarua jeung tubrukan astéroid, kajadian ieu ngabalukarkeun nyirorotna suhu global
Dina puncak jaman dinosaurus, di kutub téh euweuh és, sedengkeun beungeut laut ayana 100-250 méter luhureun beungeut laut ayeuna
Suhu Bumi ogé leuwih saragam, ti kutub ka katulistiwa téh bédana ukur 25 °C
Rata-ratana mah, suhu atmosfir téh leuwih haneut; di kutub leuwih haneut 50 °C batan ayeuna
Komposisi atmosfir dina jaman dinosaurus ogé béda ti ayeuna
Kadar karbon dioksida 12 kali ti kadar ayeuna, sedengkeun kadar oksigén di atmosfir gé 32-35% (ayeuna mah ukur 21%)
Najan kitu, dina Krétasius tungtung, lingkungan téh ngadadak obah
Aktivitas gunung api nyirorot, sahingga suhu niisan alatan nyirorotna kadar CO2
Kadar oksigén di atmosfir ogé mimiti obah nepi ka tungtungna nyirorot ogé
Sabagian élmuwan boga hipotésis yén parobahan iklim, katambah ku leutikna kadar oksigén, ngabalukarkeun paéhna rupa-rupa spésiés
Fosil dinosaurus geus dipikawanoh salila rébuan taun sajarah manusa, najan watek nu sabenerna mah can bener-bener jéntré; ku urang Cina mah dianggap tulang naga, sedengkeun urang Éropah percaya yén éta téh ruruntuk raksasa sarta mangkeluk lian nu paraéh alatan Caah Badag
Spésiés dinosaurus nu munggaran diidéntifikasi nyaéta "Iguanodon", kapanggih taun 1822 ku ahli géologi Inggris Gideon Mantell, nu dianggap sarupa jeung tulang iguana modéren
Dua taun ti harita, William Buckland, profésor géology di Universitas Oxford, ngagali fosil tulang "Megalosaurus bucklandii" deukeut Oxford
Buckland lajeng jadi jalma munggaran nu ngalaporkeun papanggihanana dina jurnal ilmiah
Ulikan ngeunaan "kadal fosil raksasa" ngadadak jadi pangirutan élmuwan Éropah jeung Amérika, sahingga taun 1842, istilah "dinosaur" ieu diwanohkeun ku ahli paléontologi Inggris, Richard Owen
Anjeunna manggihan yén ruruntuk nu geus kapanggih, "Iguanodon", "Mégalosaurus", jeung "Hilaosaurus", mibanda fitur-fitur nu béda, sahingga nempatkeun éta fosil dina golongan taksonomi nu béda
Kalawan pangrojong ti Pangéran Albert ti Saxe-Coburg-Gotha, salakina Ratu Victoria, Owen ngadegkeun Natural History Museum (Musium Sajarah Alam) di Kensington Kidul, London, pikeun mintonkeun koléksi nasional fosil dinosaurus sarta banda biologi jeung géologi lianna
Taun 1858, dinosaurus Amérika munggaran kagali di kota leutik Haddonfield, New Jersey (sabenerna mah geus kapanggih ti saméméhna, tapi can kaulik)
Mangkeluk ieu dingaranan "Hadrosaurus foulkii", tina ngaran kota jeung nu manggihanana, William Parker Foulke
Papanggihan ieu penting pisan, sabab "Hadrosaurus" mangrupa rorongkong dinosaurus munggaran nu kapanggih dina kaayaan méh lengkep, nepi ka pertéla watek bipédalna
Papanggihan révolusional, sabab saméméhna mah para élmuwan téh yakin yén dinosaurus téh leumpang maké opat suku, kawas ilaharna kadal
Vertebrata mangrupa hiji subfilum chordata, nu sacara husus ngawengku sasatoan nu boga tulang tonggong atawa sungsum tulang tonggong
Numutkeun téori, vertebrata mimiti ngalaman évolusi kira 530 taun ka tukang dina mangsa ledakan Kambrian, nu mangrupa bagian tina yuga Kambrian (vertebrata munggaran nu dipikawanoh nyaéta Myllokunmingia)
Tulang dina tonggong (atawa kolom vertebral) disebut vertebrae
"Vertebrata" mangrupa subfilum chordata pangbadagna, nu ngawengku sasatoan nu ilahar dipikawanoh ku manusa (iwal insékta)
Lauk (kaasup belut), ampibi, réptil, manuk, jeung mamalia (kaasup manusa) téh kaasup vertebrata
Ciri lianna subfilum ieu nyaéta ayana sistim otot jeung sistim saraf pusat nu sawaréh aya dina jero tulang tonggong
Ciri nu ngawatesan vertebrata nyaéta tulang tonggong atawa sungsum tulang, uteuk nu kawadahan dina tangkorak, sarta rorongkong internal
Rorongkong internal nu nyirikeun vertebrata diwangun ku tulang atawa kartilage, atawa, kadang, duanana
Rorongkong ieu mangrupa pangrojong organismena nalika tumuwuh
Ku kituna, vertebrata bisa boga awak leuwih badag batan invertebrata
Rorongkongna ngawengku tangkorak, kolom vertebral sarta dua pasang anggota gerak
Aya ogé nu teu boga anggota gerak, kayaning oray jeung paus, nu numutkeun téorina mah ngaleungit dina prosés évolusina
Buhaya ("ᮘᮥᮠᮚ") atawa buaya téh sebutan pikeun sakabéh spésiés sato anggota kulawarga Crocodylidae (kadang digolongkeun salaku subfamili Crocodylinae)
Buhaya mangrupa réptil cai badag nu hirup di wewengkon tropis di Aprika, Asia, Amérika, jeung Australia
Buhaya biasana ngumpul di walungan jeung situ nu caina teu motah, kahakananana mangrupa mamalia naon baé, atawa bangkéna, jeung lauk
Aya sababaraha spésiés, misalna Buhaya Laut Australia jeung kapuloan Pasipik, kawentar sok ngojay rada jauh ka tengah laut
Buhaya ieu mangrupa turunan buhaya kuna, sarta obahna ukur saeutik ti mangsa dinosaurus
Spésiés buhaya nu gedé bisa ngabahyakeun manusa
Buhaya Laut jeung Buhaya Nil dianggap pangbahyana, sabab geus nelasan ratusan jalma di Asia Tenggara jeung Aprika unggal taunna
Nu ogé bahya pikeun manusa, nyaéta Aligator Amérika jeung "Black Caiman"
Spésiés-spésiés ieu lolobana asup kana genus "Crocodylus"
Minyak bumi atawa pétroleum (tina basa Yunani "petra" – batu jeung "elaion" atawa basa Latin "oleum" – minyak), minyak atah (crude oil), ogé katelah "emas hideung", hartina cairan kentel, warnana kopi atawa semu héjo, nu mangrupa campuran rupa-rupa hidrokarbon, utamana golongan alkana, sarta kandungan lianna nu aya di lapisan luhur dina jero kulit Bumi
Minyak bumi utamana dipaké pikeun bahan bakar nu penting pisan salaku sumber énergi (IEA Key World Energy Statistics)
Minyak bumi ogé mangrupa bahan baku pikeun rupa-rupa produk bahan kimia, di antarana pangleyur, pupuk, péstisida, jeung plastik
lolobana ahli géologi menanggap minyak bumi sarupa jeung batubara sarta gas alam, mangrupa produk komprési jeung pamanasan vegetasi kuna sapanjang skala waktu géologis
Ceuk ieu téori, kabentukna minyak bumi téh tina pasésaan sasatoan laut prasajarah sarta tutuwuhan terestrial
Sapanjan jutaan taun, zat organik ieu pagalo jeung leutak, sarta kakubur dina lapisan bahan sédimén nu kandel
Panas jeung tekenan nu dihasilkeunana ngabalukarkeun ieu pasésaan téh ngalaman métamorposis, mimiti jadi bahan sarupa lilin nu katelah kerogén, lajeng jadi hidrokarbon cair jeung gas dina prosés nu disebut katagenesis
Bahan ieu lajeng ngalir ka lapisan batu luhureunana nepi ka antukna kakurung dina pori batu nu disebut reservoir minyak, nu salajengna digali ku urang salaku lapang minyak
Jerona ieu reservoir antara 150 m nepi ka 5 km
Nagara utama produsén minyak bumi
Sumber: Statistika énergi ti Pamaréntah AS Dumasar produksi taun 2004 (jb/p = "juta barél per poé"): Dumasar jumlah nu diékspor taun 2003: Catet yén AS ampir maké sakabéh produksina sorangan, sedengkeun Inggris kiwari geus jadi "net-importer"
Produksi/konsumsi sadunya (taun 2005) kira 84 juta barél unggal poéna
Baca ogé: Organization of Petroleum Exporting Countries
Toké ("Gekko gecko") mangrupa spésiés cakcak arboréal nokturnal (liar ti peuting) pituin Asia tenggara jeung Kapuloan Indo-Australia, sumebar ti India jeung Bangladés, nepi ka Indonésia jeung New Guinea kulon
Habitat asalna mah dina tatangkalan jeung gawir-gawir di leuweung hujan, tapi bisa ogé hirup di habitat manusa, mapay témbok jeung kenténg paimahan pikeun néang serangga mangsana
Sato ieu kagolongkeun karnivora nu agrésip, ngahakan rupa-rupa gegeremet, malah sok silih serang sasama jalu
Hirupna bisa nepi ka 7&amp;mdash10 taun
Ahir 1980-an jeung awal 1990-an, toké mimiti dibawa ka Hawaii, Florida, Belize, jeung sababaraha kapuloan Karibia
Toké téh spésiés cakcak pangbadagna kadua, panjangna 30–40 cm (jalu), 20–30 cm (bikang), sarta beurat 150-300 g. Katémbongna lucu, sabab boga kelir cékas: tutul-tutul bulao, oranyeu, atawa beureum
Toké téh kawentar (mun dibandingkeun jeung bangsa kadal lianna) ku sorana anu tarik
Ngaran "toké" ieu ogé dicokot tina sadana nalika ngajak kawin: "tokké... tokké.."
Sato ieu mah, mun ngarasa kaancam téh tara kabur, malah calangap siap-siap narajang ngégél ka nu ngancamna
Mun geus ngégél, sakadang toké téh tara ngaleupaskeun gégélanana
Sangkan dileupaskeun, cenah mah ku cara dilelepkeun kana cai
Najan galak, toké sok dikukut alatan kelir awakna nu warna-warni
Tapi, nyéta, ku sabab galak téa, dikukutna téh cukup ku dikandangan baé
Miarana teu hésé, asal dibéré kandang nu nangtung (jangkung ka luhur), toké bisa nepi ka anakan
Cakcak nyaéta kadal anggota tina kulawarga "Gekkonidae", ukuranna kawilang leutik-sedeng, hirup di wewengkon iklim haneut di sakuliah dunya
Teu ilahar jeung bangsa kadal lianna, cakcak mah sok disada dina "interaksi" jeung cakcak lianna
Kaistiméwaan lianna nyaéta kamampuhna pikeun napak dina bahan "vértikal" nu lemes
Di wewengkon iklim haneut mah cakcak téh dalit pisan dina kahirupan manusa sapopoé, sabab sok aya di lingkungan jero paimahan, komo ku sipatna nu sok ngahakan serangga nu sok ngaganggu (misalna reungit)
Kalolobaan cakcak kelirna coklat semu kulawu kolot, pola dina kulitna lemes, sarta katénjona geunyal
Sababaraha spésiés bisa ngarobah kelir awakna sangkan luyu jeung sakurilingna atawa ku ayana béda suhu
Tapi, anu séjéna malah bisa robah leuwih moronyoy
Aya sababaraha spésiés cakcak nu parténogenik, bikangna bisa endogan tanpa kudu jalangan jeung jalu
Dina kaélmuan, nu jadi béntangna téh nyaéta dampal sukuna, sabab bisa napel kana rupa-rupa bahan tanpa maké cairan atawa tegangan beungeut cai
Golongan getih (atawa golongan darah, atawa tipe getih) maksudna dadaran ciri-ciri sél getih beureum hiji jalma dumasar jenis zat (karbohidrat jeung protéin) dina mémbran sélna
Klasifikasi golongan getih manusa pangpentingna nyaéta ABO jeung faktor Rhesus (faktor Rh)
Aya ogé 46 antigén lianna, tapi lolobana mah leuwih jarang batan ABO jeung Rh
Transfusi getih ti golongan nu teu cocog bisa ngabalukarkeun réaksi transfusi imunologis mangrupa anémia hémolitik, gagal ginjal, "shock", malah bisa nepi ka maot
Golongan getih ABO ogé aya di simpanseu
Golongan getih ditangtukeun ku antigén (épitop) dina beungeut sél geih beureum, di antarana aya nu mangrupa protéin, boh nu murni atawa nu meungkeut polisakarida
Euweuhna marka ieu bakal ngarangsang produksi antibodi pikeun ngalawan marka ieu
Mun getih nu asup golonganana salah/béda, getih nu diasupkeun bakal geuwat diruksak
Sésa-sésana ieu nu ngabalukarkeun kasakit
Élmuwan Austria Karl Landsteiner boga jasa gedé tina papanggihanana ngeunaan sistim golongan getih (ABO) taun 1901; anjeunna dileler Hadiah Nobel widang Fisiologi jeung Kadokteran taun 1930
Sabenerna, taun 1907, ahli serologi Céko Jan Janský sacara mandiri geus mitambeyan klasifikasi getih manusa kana opat golongan, tapi n leuwih diaku mah papanggihan Landsteiner
Landsteiner ngadadarkeun A, B, jeung O; Decastrello jeung Sturli manggihan golongan kaopat, AB, taun 1907
Landsteiner jeung Alexander S. Wiener lajeng manggihan sét antigén pangpentingna kadua, sistim Rhesus, taun 1937 (publikasi taun 1940)
Garéja Yésus Sajati nyaéta garéja "non-denominasi" (mandiri) anu didirikuen di Beijing, RRT dina taun 1917
Garéja ieu dimimitian ti Tiongkok dina taun 1900-san, di antara garéja-garéja Protestan, anu téologina ngakar ka Gerakan Pentakosta
Dina 1939, Injil dikhotbahkeun di Indonesia jeung Gareja Yesus Sajati ogé diadegkeun di Indonésia
Dina taun 1967, Kukumpulan Internasional Gareja ieu ngabentuk di Los Angeles, Amerika Serikat
Kabéh anggota Gareja ieu kira-kira 1,5 juta jelema anu jumlahna aya di lima bénua
Kasapuluh artikel kapercayaan
Kasapuluh kapercayaan nu penting Garéja Yésus Sajati nyaéta:
Rinyuh (ordo Isoptera) mangrupa serangga sosial nu kahakananana kai jeung bahan/zat nu ngandung selulosa
Spésiés rinyuh lolobana aya di wewengkon tropis atawa subtropis, tapi aya ogé nu hirup di wewengkon sedeng
Rinyuh mibanda ajén biologis jeung ékonomis nu penting
Tina bentukna mah rinyuh téh sarupa jeung sireum, antukna kadang sok disebut 'sireum bodas'
Sungut rinyuh aya cacapitan, awakna hipu, panjangna ukur kira 10 mm
Hirupna dina liang-liang nu poék, ukur kaluar mun keur ngawangun sayang, ngala hakaneun, atawa mun geus jadi siraru (warnana robah jadi coklat)
Jangjang siraru ieu bakal murudul mun siraruna geus hiber, manggih tempat pikeun sayang anyar
Struktur sosial jeung paripolah
Salaku serangga sosial, rinyuh hirup dina koloni nu pangeusina ratusan nepi ka jutaan rinyuh sawawa
Rinyuh téh mangrupa conto sistim deséntralisasi otonom ngagunakeunkacerdasan gorombol ("swarm intelligence") pikeun ngokolakeun hakaneun jeung lingkungan nu teu mungkin dipigawé ku sorangan
Koloni ieu diwangun ku kasta pagawé, perjurit, jeung jalu-bikang nu baranahan, sarta kadang ditambah ku sababaraha ratu tukang ngendog
Sacara umum, rinyuh digolongkeun dumasar paripolah daharna: "Subterranean" (rinyuh jero taneuh), "Soil-feeding", Kigaring, Kibaseuh, jeung rinyuh jukut ("Grass eating")
Nu sok ngaruksak wangunan téh nyaéta nu kahiji jeung nu katilu
Sakabéh rinyuh ngahakan selulosa jeung serat tutuwuhan
Selulosa mangrupa sumber hakaneun nu beunghar énergi (tingal we kahuruan leuweung), tapi hésé dicerna
pikeun nyerna selulosa, rinyuh gumantung pisan ka protozoa simbiotik (métamonad) jeung mikroba lianna dina burihna
Protozoa na burih rinyuh gumantung ka baktéri simbiotik nu napel na awakna nu ngahasilkeun sababaraha énzim panyerna nu diperlukeun
Hubungan ieu mangrupa conto panghadéna hubungan mutualisme di antara sasatoan
Najan aya bangsa rinyuh dina famili Termitidae nu bisa ngahasilkeun énzim selulase sorangan, tetep baé burihna mah pinuh ku baktéri nu sarupa tadi
Di sababaraha wewengkon, utamana di sabana tropis nu gersang, rinyuh sok ngawangun sayang mangrupa gugunungan nu bentukna rupa-rupa pikeun kolonina
Misalna "Amitermes meridionalis" jeung "A. laurensis" nu ngawangun sayang jangkung kawas tihang nu aksisna manjang ngalér-ngidul
Oriéntasi ieu, numutkeun hasil percobaan, pikeun mantuan térmorégulasi gawé rinyuh
Sayang ieu jangkungna bisa nepi ka 6 m, tapi lolobana mah tara leuwih ti 2 m. Struktur sayang ieu bisa pajeulit pisan, mangrupa rohangan-rohangan nu nyadiakeun panas, nyerep cahya panonpoé, panyalindungan, pangaturan atmosfir, gudang hakaneun, jeung 'kebon' suung (dina sababaraha spésiés)
Hubungan jeung manusa
ku sabab beuki kai, mun hirupna di lingkungan pakotaan/paimahan mah rinyuh téh bisa ngaruksak wangunan-wangunan tina kai
Lian ti kai, bahan séjénna ogé sok diarah, kayaning keretas, pakéan, karpét, sarta bahan lianna nu ngandung selulosa
Mun rinyuhna geus nepi ka wangunan, jalan-jalan tembusna kudu dipeungpeuk, sarta sayang/kolonina diancurkeun maké inséktisida
Di Australia mah, geus dipaké ti taun 1930-an, ngusir rinyuh téh maké tipung arsenik trioksida
Nu leuwih teu bahya pikeun mamalia, di antarana triflumuron, fipronil, jeung imidacloprid
Sacara ékologis, rinyuh téh penting pikeun daur ulang hara, ngabentuk habitat, formasi jeung kualitas taneuh, sarta—siraruna—mangrupa hakaneun pikeun pirang-pirang prédator
Sacara global, rinyuh sumebar antara koordinat 50&amp;deg Bujur Kalér jeung Bujur Kidul, tapi biomassa panglobana mah aya di wewengkon tropis
Rinyuh ogé dianggap salaku sumber utama métana atmosfir, salah sahiji gas rumah kaca utama
Sajarah évolusionér jeung hubunganana
Salila ieu mah rinyuh téh dianggap deukeut jeung cucunguk sarta congcorang, tapi panalungtikan anyar justru nunjukkeun yén rinyuh téh golongan cucunguk nu sacara évolusionér ngalaman modifikasi, boh paripolahna (jadi sato sosial) atawa kahakananana (jadi beuki kai)
Ayana baktéri éndosimbiotik dina rinyuh jeung cucunguk "Cryptocercus" nunjukkeun yén ieu dua spésiés téh sacara filogénétik leuwih padeukeut batan ka cucunguk lianna
Fitur sosial jeung morfologis dua gegeremet ieu ogé mirip
Reungit nyaéta anggota kulawarga Culicidae; serangga nu boga sapasang jangjang nu bisa nilep, sapasang "halter", awakna langsing manjang, sarta suku nu paranjang
Nu bikang ti lolobana spésiés reungit nyeuseup getih ti sato séjén, kaasup manusa
Ukuranna rupa-rupa, tapi ilaharna mah tara leuwih ti 15 mm (0,6 inci)
Beuratna ukur 2-2,5 mg. Hiberna bisa nepi ka 1,5-2,5 km/jam, sarta lolobana hirup peuting
Famili Culicidae kaasup ordo Diptera, ngawengku 3500-an spésiés dina tilu subfamili: Anophelinae (3 genera), Culicinae (9 genera; leuwih ti 80%-na ti sakabéh spésiés), jeung Toxorhynchitinae (1 genus)
Generana ngawengku "Anopheles", "Culex", "Psorophora", "Ochlerotatus", "Aedes", "Sabethes", "Wyeomyia", "Culiseta", jeung "Haemagoggus"
Dina famili Anophelinae aya genep subgenera: Stethomyia, Lophopodomyia, Kerteszia, Nyssorhynchus (kabéhanana ti Amérika Kidul), Cellia (Dunya Buhun wungkul), jeung Anopheles (sakuliah dunya)
Reungit nu sok nyesep getih téh nu bikang, sedengkeun nu jalu mah kana mamaduan
Malah "Toxorhynchites" mah teu nyesep getih, sabab kabeukina téh ngahakanan reungit lianna
Tapak nyoco reungit ilaharna aya kénéh nepi ka itungan jam, dina bentuk titik beureum jeung béntol nu diaméterna kira sasénti
Tah, sumebarna panyakit kayaning malaria jeung virus Nil Kulon ("West Nile Virus") téh nalika reungit nyoco
Ku kituna, pikeun ngontrol populasina, pamaréntah lokal biasana mah ngampanyeukeun ka masarakat sangkan miceunan wadah-wadah/runtah nu bisa nampung cai, ngagunakeun péstisida, jeung bahan organik lianna
Reungit bikang lolobana boga bagian sungut nu ngabentuk tulalé pikeun nojos kulit mamalia (ogé kadang nyoco manuk, réptil, jeung ampibi) nalika nyedot getihna
Sabalikna ti jarum nu lemes, tulalé reungit mah rérégéan nu ngurangan titik antel jeung kulit nu keur ditojos — maksudna sangkan ngurangan rangsangan sarap sangkan nalika dicoco téh teu karasa (baca bab Reungit jeung kaséhatan di handap pikeun dadaran ngeunaan béntolna)
Pikeun kamekaran endogna, reungit bikang butuh protéin