izzako/sundanese-pixelgpt huggingface dataset:
Sababaraha pihak anu mroduksi, utamana pikeun jumlah nu loba, didahar salila usum melak, tapi hal anu pohara pentingna nyaéta boga sarana keur nyimpen kadaharan pikeun bekel jaganing géto, boh pikeun dagang, dahareun atawa upacara
Hortikultura, saperti nu dipaluruh jeung diajarkeun di réa universitas kiwari, mungkin boga asal-usul ti semet jaman batu sabab aya bukti-bukti nu nunjukkeun dipakéna kembang dina pamakaman kira-kira 60.000 taun katukang
Satuluyna, panalungtikan arkéologi nunjukkeun yén sabada jaman és, anu dipungkas kira-kira 11.000 SM, kahirupan manusa mimiti mapan
Daripada ngadahar kabéh binih anu dikumpulkeun ku maranéhna, éta binih téh sawaréh disimpen jeun dipelak nu antukna maranéhna bisa ngabudidayakeun sumber kadaharan leuwih kakadali
Ieu téh mangrupa awal doméstikisasi pepelakan prakték-prakték awal hrtikultura
Ieu prakték-prakték téh mekar ti mangsa ka mangsa tuluy jadi hiji élmu pikeun diajarkeun di mangratus-ratus universitas di sakuliah dunya
Hortikultura dipatalikeun jeung sababaraha praktéḳ kalawan inténsif anu sacara koléktif ngawanun seni hortikultura
Ieu hal téh kaausp ngahijikeun rupa-rupa téhnik pikeun nambahan jumlah struktur pepelakan husus kayaning beuti, corms, dipakéna lapisan atawa sték, tunas jeung okulasi, jeung budidaya anu ngalibetkeun kultur jaringan
Prakték-prakték séjénna nu patali jeung hortikultura téknik génétika pikeun ngaropéa pepelakan sangkan leuwih hadé, métode pamasaran, jeun ngolah kadaharan
Hortikultura hias mah teu kaasup kana ieu hal, kaausp prakték-prakték tambahan nu patali jeung arsitéktur lansekap jung seni kekembangan
Sawatara éta hortikultura téh mangrupa hiji seni kuno kalawan réa praktékna anu dicangking sacara émpiris, jaman kiwari mah seni hortikultura téh patali pisan jeung élmu pangaweruh, nu antukna élmu hortikultura modérn téh nyaéta salah sahiji bagian anu paling maju dina widang pertanian
Ngan aya sababaraha urang patani hortikultura anu geus usaha ngurangan atawa nepika ngaleungitkeun katergantungan kana pupuk anorganik jeung péstisida ngaliwatan ngadumaniskeun prakték dumasar kana ékologi (ngokolakeun pepelakan kalawan terpadu)
Atikan di Mancanagara
Hortikultura nyaéta bagian tinu kurikulum anu diaku dina widang pertanian di sakuliah dunya
Di Amérika réa universitas anu boga departemén hortikultura anu ditujukeun pikeun pendidikan sarjana anu ngarah kana titel darajat BS
Éta departemén téh lolobana méré pelatihan lanjutan anu ngarah kana titel derajat MS jeung Ph.D. Tapi ti mimiti taun 1990-an aya kila-kila rada condong pikeun departemén agronomi hortikultura jeung pikeun ngahijikeun ihwal pangaweruh pepelakan atawa departemén Plant Science
Atikan di Indonésia
Di Indonésia pangatikan formal hortikultura téh diajarkeun ti mimiti tingkat SMK
Jumlah SMK pertanian anu ngokolakeun atikan hortikultura di Indonésia kacatet aya 210 siki
Sakola-sakola menengah pertanian anu asalna aya di sahandapeun Departemén Pertanian jeung Departemén Kahutanan, kiwari asup kana sakola kejuruan anu diatur ku Departemén Pendidikan Nasional
Pangatikan hortikultura ogé asup kana program studi Sekolah Pertanian Pembangunan (SPP) anu dikokolakeun ku Departemén Pertanian dina raraga ngahasilkeun tanaga téknis tingkat terampil, boh pikeun ngeusian pangabutuh pasar gawé boh pikeun digawé kalawan mandiri dina séktor pertanian
Pikeun di tingkat paguron luhur, pangatikan hortikultura di antarana asup kana materi pangajaran di Institut Pertanian (IPB) Bogor jeung Universitas Winaya Mukti
Pangatikan hortikultura nu di sadiakeun di paguron luhur IPB nyaéta pikeun program Sarjana jeung program Pasca Sarjana.. Paguron luhur séjénna nu ngokolakeun pangatikan hortikultura di Indonésia nyaéta Universitas Brawijaya (UB) jeung Universitas Mataram (UNRAM) Aturan pamaréntah nu jadi dasar pikeun dilaksanakeunana pangatikan pertanian (kaasup widang hortikultura) nyaéta:
Novel nyaéta salah sahiji karya sastra wangun prosa wanda carita rékaan (fiksi) nu eusi jeung jalan caritana panjang tur loba babagianana
Diwangun ku basa lancaran, palaku anu ngalakonna loba, mangsa nu kacaturna lila
Sanajan kaasup carita fiksi, palaku, jalan carita, tempat jeung waktu kajadianana bisa katarima ku akal, persis siga kajadian anu sabenerna (fakta)
Eusi novel aya ogé anu didadasaran ku kajadian anu sabenerna, tapi éta kajadian téh ku pangarangna sok diréka-réka deui disaluyukeun jeung pangabutuh carita sangkan leuwih pikaresepeun
Novel téh prosa rékaan (fiksi) nu naratif (wujud lalakon), umumna panjang sarta galur caritana atawa plot-ma kompléks (ngarancabang)
Ku lantaran kitu wandana, novel mah bisa midangkeun rupa-rupa palaku, ngasupkeun rupa-rupa kajadian, laluasa ngadéskripsikeun latar jeung laluasa ngahirupkeun karakter palakuna
Dina Eropa mah umumna ngagunakeun istilah roman, nu asal muasalna tina kecap "romance" (puisi panjang atawa prosa anu ngolah lalakon asmara atawa ngalalana)
Tapi, basa Inggris mah milih istilah nu asalna ti basa Italia nyaéta novella, hartina carita nu pondok dina wangun prosa
Dina abad ka-14 di Italia ceuyah sarta populér ku rupa-rupa roman, boh anu pinunjul boh anu picisan
Lila-lila ngagésér, istilah novella (dina basa Jerman mah "novella") mindeng digunakeun saharti jeung novelét (novellete), prosa fiksi nu teu pati panjang
Dina sastra Sunda kungsi dibédakeun wangenan ngeunaan istilah novel jeung roman téh, padahal saenyana mah sarua
Ku kituna, dina kamekaran kiwari, leuwih hadé ngagunakeun éta dua istilah téh dina harti atawa wangenan anu sarua nyaéta novel atawa roman
Dina ulikanana, papasingan novel téh dumasar kana umur (umpamana aya novel Sunda samemeh Perang), kana eusina (upamana aya novel sajarah), kana ukurana (upamana aya novelét), dumasar kana kualitasna (upamana aya novel populér) jeung réa-réa deui
Unsur dina novél téh dijéntrékeun kieu
Lisung nyaéta pakakas anu digunakeun minangka wadah pikeun nutu
Nutuanana ku halu
Barang nu ditutu biasana paré sangkan jadi béas, atawa sangu ketan atawa seupan parud sampeu keur nyieun opak
Strukturalisme, asal kecapna tina "struktur", anu hartina nyaéta ayana hubungan anu tetep antara unsur nu hiji jeung unsur séjénna.. Dina ulikan sastra, strukturalisme nyaéta pamarekan anu nyawang karya sastra sacara objektif hartina anu diajénna téh mangrupa unsur-unsur nu nyangkaruk dina éta karya sastra (intérn atawa ékstern).. Tokoh nu naratas strukturalisme nyaéta Ferdinand de Saussure
Istilah struktural dihartikeun salaku cara atawa prosedur nu dilaksakeun ku kaum strukturalis (golongan kaum strukturalisma) dina ngalarapkeun paham strukturalisme
Ari strukturalisme mangrupa cabang atawa modél pamikiran dina widang filsafat anu ngébréhkeun struktur pangjerona (batin) dina hiji réalitas anu rupa-rupa sacara ilmiah, hartina ngalakukeun métodeu sacara objéktif
Struktural sacara "definitive" nyaéta paham ngeunaan unsur-unsur anu aya di jerona, mékanisme antara hubungan, patalina hiji unsur jeung unsur séjén, jeung antara unsur jeung totalitasna
Wangenan ciri-ciri struktur sok disaruakeun jeung ciri-ciri sistem
Sacara étimologis, struktur asal kecapna tina "structura" (Latin) anu hartina cara
Ku kituna, struktur némbongkeun kecap barang, ari sistem némbongkeun kecap pagawéan
Penca Silat atawa silat nyaéta seni béla diri anu asalna ti Asia Tenggara
Seni Béla Diri ieu geus kawentar di Indonesia, Malaysia, Brunei Darussalam, Singapura, Filipina Kidul jeung Thailand Kidul saluyu jeung nyebarna séké sélér Malayu Nusantara
Sejarah Penca Silat
Penca silat geus dipikawanoh ku sabagéan masarakat Malayu kalawan sababaraha ngaran
Di semenanjung Malaysia jeung Singapura, penca silat leuwih dipikawanoh ku ngaran gayong jeung cekak
Di Thailand, penca silat dipikawanoh ku ngaran bersilat, jeung di Filipina kidul dipikawanoh ku ngaran pasilat
Ti ngaranna, geus bisa dipikanyaho yén penca silat asalna ti Indonesia nepi ka ditetepkeun yén olahraga ieu diciptakeun nu munggaran di Indonesia
Karuhun bangsa Indonesia geus boga cara ngabéla dirina nu boga fungsi pikeun mertahankeun kahirupanna atawa kelompokna ti musibat atawa tantangan alam
Maranéhna nyiptakeun béla diri pikeun nirukeun gerakan sasatoan nu aya di lingkunganna, saperti gerakan monyét, maung, oray atawa manuk dadali
Zaman Karajaan-Karajaan di Indonesia
Karajaan-karajaan badag, saperti Majapahit jeung Sriwijaya miboga pendékar nu ngawasaan élmu béla diri jeung bisa ngahijikeun prajurit nu kamaheranna dina ngabéla dirina bisa diandelkeun
Dina sajarah perjoangan ngalawan panjajah Walanda, kacatet pendékar anu ngangkat sanjata, saperti Panembahan Senopati, Sultan Agung, Pangeran Diponegoro, Tjik Ditiro, Teuku Umar, Imam Bonjol, sarta pendékar awéwé, saperti Sabai Nan Aluih, Tjut Nyak Din, jeung Tjut Mutiah
Sajarah Ikatan Penca Silat Indonesia (IPSI)
Nyadar kana pentingna ngamekarkeun peran penca silat keur ngeusi sumanget kamerdikaan, ku kituna dirasa perlu ayana organisasi penca silat nu sipatna nasional, nu bisa ogé ngabeungkeut aliran penca silat nu aya di Indonesia
Dina kaping 18 Mei 1948, kabentuk Ikatan Penca Silat Seluruh Indonesia kalawan susunan pangurus puseur : Dina 11 Maret 1980, Persatuan Penca Silat Antarbangsa (Persilat) ngadegkeun kalawan prakarsa Eddie M. Nalapraya (Indonésia), nu kiwari ngajabat jadi pupuhu IPSI
Acara éta dirojong ku wawakil ti Malaysia, Singapura, jeung Brunei Darussalam
Kaopat nagara éta kaasup nagara Indonesia, ditetepkeun salaku naratas Persilat
Penca Silat nyaéta hijimétodeubela diri anu dijieun ku urang Indonesia keur mertahankeun dirina sorangan ti sagala rupa musibat
Musibat anu ngancem ka kaselamatan jeung kalumangsungan hirupna
Salaku hiji élmu/metode béla diri anu lahir jeung mekar di kahirupan sosial masarakat bangsa Indonesia, Penca Silat kacida dipangaruhan pisan ku palsapah, budaya, jeung kapribadian bangsa Indonesia
Silat disawang mekar di kapuloan sakabéh Nusantara ti abad ka-7 maséhi, namung asal muasalna mah can bisa di tangtukeun
Mimiti aya élmu béla diri ieu mungkin mekar ti kaparigelan séké sélér asli Indonesia dina moro jeung perang ngagunakeun bedog, tameng jeung tumbak
Penca Silat di Jawa Kulon biasana dilengkepan ku Goong Bendé jeung alat tiup Tarompet, biasana ditepikeun kalayan musik anu disebut Kendang Penca
Fungsi ti musik Kendang Penca ieu nyaéta pikeun nyarengan pintonan gerak-gerak jurus silat jeung kaparigelanna anu geus ditata dina hiji wangun ibingan silat
Pagelaran Penca Silat dimimitian ku acara ngawanohkeun sorangan ka sakabéh patandang silat anu dibéré nomor tandang saluyu jeung ngaran sarta aliran silatna
Patandang silat asup ka arena tandang
Ditengah-tengah aréna, patandang méré hormat ka nu nongton di antarana kalayan cara rengkuh bari panangan katuhu nu ngeupeul jeung dampal leungeun kénca di hareupeun dada
Di dieu nunjukkeun yén dina pintonan Penca Silat anu dilakukeun sorangan, teu boga maksud ngajak gelut
Namung fungsina salaku seni pintonan
Saréngséna hormat jeung biasana, patandang ngawilujengkeun ka nayaga keur nabeuh
Biasana di Jawa Kulon sorangan, musik nu dipaké macem-macem
Salah sahijina nyaéta lagu "Buah Kawung"
Dasarna pakéan anu dipaké masih tetep boga pola tradisi, nyaéta iket, baju kampret hideung polos, calana pangsi, beubeur, sarung, jeung bedog
Iket keur awéwé mah cukup ku hiji lambar kaén, utamana ngabeungkeut buuk ulah nepi ka ngaganggu gerakan jurus
Istilah-istilah gerak silat anu dicokot tina kahirupan sapopoe nyaéta: Adeg-adeg, Ajeg, Bendul, Besot, Centok, Dengkul, Depok, Gedig, Giles, Guar Jalak Pengkor, Jambret, Kelid, Koset, Kuda-kuda, léngkah, Limbung, Malik, Mande, Mincid, Najong, Pasang, Pegung/Bendung, Pepeg, Peupeuh, Rengkuh, Rogoh, Selup, Siku, Tangkis, jeung Tarik
Dina kamekaranna, musik nu nyarengan Penca Silat ogé kiwari leuwih dipikaresep ku masarakat
Lagu-lagu kendang penca loba nu geus dijadikeun dina wangun kasét
di antarana Grup Muchtar Darma Saputra geus loba ngarekam lagu-lagu kendang penca kalayan sora tarompetna nu khas
Tata Tertib Penca Silat
Saluyu jeung norma sarta ajén budaya Indonesia, kawengku sababaraha aturan nu kudu diperhatikeun sarta dilakukeun kalawan bener nalika latian penca silat, di antarana nyaéta: Ciri Umum jeung Ciri Khusus
Aya ogé ciri-ciri umum penca silat: Ciri Khusus
Ciri khusus penca silat: Aspek dina Penca Silat
Dina Penca Silat, hal nu kudu di punjulkeun nyaéta: Dina silat ogé aya opat aspek anu kawengku, nyaéta: Historisasi Penca Silat di Jawa Kulon
Dina historisasi penca silat bisa dicindekkeun yén aya dua kategori aliran penca silat, nyaéta Aliran Bangsawan jeung Aliran Rahayat
Di mimitian kalayan ayana politik anyar dina awal abad XX jeung kawijaksanaan Walanda nyaéta "Etische Politiek", nu tujuanna ngaronjatkeun kasejahteraan rahayat liwat sababaraha program, hususna pendidikan
Kamekaran peran désa jeung dibentukna polisi desa, boga pangaruh dina pola pangajaran silat di masa éta, silat geus diajarkeun di sakola-sakola dasar (désascholen), nepi ka jalma nu deukeut ka Walanda saperti Priyayi, Amtenaren, KNIL nepi ka Marechausse pasukan husus Walanda dina mangsa éta
Sajalan ti munculna rasa nasionalisme, ku kituna muncul ogé padungdengan di golongan pangajar penca silat dina mangsa éta ngeunaan saha nu boga hak diajar silat ieu
Kasadaran nasionalisme ieu makin kuat nalika dina taun 1915 dibuka kasempetan keur ngadegkeun organisasi politik bagi kaom bumi putra, pangajaran jadi salah sahiji materi anu diajarkeun di unggal organisasi ieu
Saperti dina kamekaran awal Syarekat Islam di wewengkon Jawa nu diiluan ku ngadegkeun mimitran Setya Hati ku Ki Ngabehi Suryodiwiryo nu nyababkeun Walanda makin ngawas kamekaran paguron ieu ku sabab boga pengikut jeung murid nu loba pisan
Penca silat hususna di Jawa dina taun 40an kacida dipikaresep ku pamuda keur nyiapkeun kamerdikaan RI, ogé sanggeus penca silat di taun 1942 mangsa Jepang distandarisasi digunakeun salaku program élmu béla diri nu diajarkeun ka PETA (Pembela Tanah Air), Pasukan Pelopor jeung sajabana
Jepang méré pangdeudeul dinamétodeupangajaran sateuacan dimimitian, dilakukeun "taizo" pamanasan sangkan teu cidera otot
Ti dinya paguron penca silat nu dimotoran ku palajar éx PETA, Pasukan Pelopor dan Haiho
Sistem pangajaranna ngagunakeun sérémonial saperti béla diri Jepang (hormat, do’a, mulai pamanasan, latihan jeung ditutup ku seremonial deui) ku kituna loba sistem pangajaran nu béda antara penca silat ti Jawa Tengah, Jawa Wetan jeung Jawa Kulon jeung Sumatera Kulon
Ibing Tayub nyaéta salah sahiji ragem ibingan anu hirup di Jawa Kulon
Istilah Tayub dina Ibing Tayub, sajalan jeung sajarah ayana, asalna ti basa Jawa "sayub" atawa "anayub"
Ibingan ieu muncul di Jawa Kulon, utamana Sumedang, nalika Sumedang diparentah ku Bupatina nu ka-18 nyaéta Pangeran Suria Kusumah Adinata (1836-1882) Ibing Tayub mangrupa pagawéan ngigel lalaki dikebat bari dibendo, dibaju alus nyanghareupan sababaraha urang ronggéng
Nayub di jaman baheula téh kalangenan priyayi, para ménak, para gegedén
Nayub cara babah papakéanana dicalana pantolan panjang, di baju dibédahan tutup jeung bubudugulan ari soderna dikarémbongkeun, dina nayub biasana nu dipaké gamelan sarupan pélog
Saperti halna Tembang Sunda Cianjuran jeung Seni Degung, Ibing Tayub ogé mangrupa kasenian ménak
Mimitina Ibingan ieu mangrupa Ibingan husus keur priyayi pendopo kabupaten salaku Ibing kalangenan lalaki menak
Dini mimiti kamunculanna, Ibingan ieu ngan saukur gerak-gerak Ibing saayana nurutkeun kaparigelan sewang-sewangan nu ngibing
Ku kituna gerakna sakapeung bébas asal saluyu jeung sora gamelan anu nyarenganna
Salajengna mekar ka gerak anu geus dianggep saluyu
Nyampurnakeun Ibingan ieu ku sabab unggal nu ngibing, pajabat-pajabat lingkungan gupermen (pamaréntahan), hayang nembongkeun kaéndahan gerak-gerak ibingna ka majikanna
Keur ngaronjatkeun kaéndahan gerak tarina, ku kituna Ibingan Tayub ieu dilengkepan ku gerak-gerak ibing nu aya di Ibing Topeng Cirebon, disagigireun gerak ibing ti pencak silat
Ku sabab kitu, dina Ibing tayub nu hirup ayeuna, katempo ayana gerak ibing campuran antara Ibing Wayang, Ibing Topeng Cirebon, Ibing Penca Silat, jrr
ogé salaku Ibingan ti golongan ningrat Ibingan ieu ditampilkeun dina suasana resmi jeung tata krama nu tartib
Ibingan anu dibawakeun ku lalaki ieu, tema gerakna ngagambarkeun sikep tanggeuh jeung satria
Gagah, luwes, tartib jeung sopan keur ngaekspresikeun menak golongan karajaan di mangsa harita
Ibing tayub mangrupa kabudayaan urang sunda saméméh perang sabagé pangaruh ti kabudayaan Jawa, biasana diayakeun ku nu hajatan atawa acara - acara di Kabupatén.Dina jaman "Hindia Belanda" ménak kudu bisa ngibing alatan ibing nangtukeun kalungguhan hiji ménak
Dina tayuban ogé idéntik jeung mabok - mabokan , dina jaman kamerdekaan tayuban ngaleungit
Rahwana (devanagari = रावण, ravana, Aks
Sunda:ᮛᮂᮝᮔ ) , dina mitologi hindu nya ėta palaku antagonis dina wiracarita Ramayana anu ngalawan Rama, rahwana digambarkeun boga 10 hulu matakna Rahwana disebut ogé Dasamuka
Rahwana nyaéta raja Aléngka sakaligus raja iblis (rakhsasa)
Rahwana nyaéta putra Resi Wisrawa ti padépokan dederpenyu jeung Déwi Sukési, putri Prabu Sumali raja Aléngka
Nalika leutik ngaranna Dasasana atawa Dasagriwa
Rahwana boga tilu adi: Arya Kumbakarna, Dewi Sarpakenaka, jeung Arya Wibisana
Lian ti éta, Rahwana boga adi téré nyaéta Wisrawana (Prabu Damaraja) jeung Prabu Danapati raja di Lokapala, putra resi wisrawa jeung Déwi Lokawati
Rahwana boga loba pamajikan, tapi anu asli mah Déwi Mandodari (di Sunda biasa disebut Banondari)., anakna Mayasura anu nikah jeung widadari ngaranna Hema
Dina Ramayana dicaritakeun yén istana Rahwana pinuh ku awéwé geulis ti sakuliah nagri di dunya, lantaran awéwé di Aléngka ngarasa bungah lamun bisa nikah jeung Rahwana
Rahwana boga senjata pusaka nyaéta chandrahasa atawa candrasa (pedang bulan), pakarang séjénis pedang anu boga dua ujung seukeut.. Lian ti éta rahwana kasohor ku kaparigelan maké pakarang perang katut élmu sihir
Resi Wisrawa miang ka Aléngka pikeun néangan jodo keur anakna
Tapi nalika sang resi macakeun "Sastra Jendra Hayuningrat Pangruwating Diyu" ka Déwi Sukési, Duaanana kabawa napsu syahwat terus ngalakukeun hubungan suami-istri
Tina hubungan haram éta lahir gundukan getih anu nyampur jeung wujud ceuli sarta kuku: Rahwana, rakhsasa anu lahir tina getih anu ngalambangkeun angkara murka manusa, Kumbakarna, rakhsasa segedé gunung anu boga sipat wijak lahir tina wujud ceuli anu ngalambangkeun rasa kaduhung kolotna, jeung Sarpakenaka, rakhsasa awéwé anu lahir tina wujud kuku, sedengkeun Wibisana mah lahir jadi manusa normal sabab lahir ti hubungan anu sah,
sabab lahir ti hubungan anu sah, lain ti syahwat wungkul Lalakon hirup
Tapa di Gohkarna
Keur ngorana, Rahwana pernah tapa di Gunung Gohkarna jeung adi-adina salila mangbulan-bulan
Opatanana sapuk moal waka eureun tapa lamun kahayangna can ditedunan, balukarna kahyangan jadi riweuh, para Déwa jeung Déwi jadi baringung
Ahirna Batara Narada turun ka dunya terus nanya nu jadi kahayang Maranéhna
Dasamuka ménta dibéré kasaktén sangkan euweuh hiji mahluk naon ogé anu bisa ngéléhkeun manéhna, sanajan Batara narada geus ngingetan yén sagala nu aya di dunya bakal aya ahirna, tapi éta pamundut tetep ditedunan
Kumbakarna ménta dibéré umur anu panjang, tapi diganti, manéhna hayang hirup nikmat, dahar sapuasna, jeung saré sapuasna
Sarpakenaka ménta sangkan bisa ngalampiaskeun napsu birahi sapuas-puasna, sedengkeun Wibisana ménta sangkan boga kawani pikeun nepikeun bebeneran
Batara Narada ngabéjaan yén unggal pilihan kaasup mihak kana bebeneran téh pasti aya resikona
Tapa ka Brahma
Keur ngorana, Rahwana ngalakukeun tapa ka Batara Brahma salila mangtaun-taun
Déwa Brahma resep kana pamujaanana, terus nedunan kahayang Rahwana nyaéta teu bisa diéléhkeun ku Déwa jeung sagala rupa kakuatan séjénna.. Sanggeus meunang kakuatan manéhna jadi pangawasa Aléngka
Nalika Rahwana jadi Raja, Aléngka jadi nagara anu makmur, konon euweuh rahayat nu kalaparan di Karajaan Aléngka.. Muja ka Siwa
Sanggeus jadi raja, Rahwana ngadatangan Déwa Siwa di Gunung Kailasha
Henteu disadaran, Rahwana iseng mindahkeun bari ngulinkeun éta gunung anu jadi imahna Déwa Siwa
Siwa anu ngarasa kesel ku kaagulan Rahwana neken éta gunung ku sukuna nepi ka Rahwana katindih, terus gagauran alatan nyeri
Gana datang pikeun méré nyaho Rahwana, kudu kasaha manéhna ménta hampura
Rahwana nyiptakeun jeung nyanyikeun pupujian ka Siwa pikeun nebus dosana
Konon Rahwana ngalakukeunana mangtaun-taun, nepi ka Siwa ngabébaskeun Rahwana tina hukuman
Siwa kagugu ku kawani jeung kasatiaanana, Rahwana dibéré hadiah nyaéta candrasa (pedang bulan) anu kacida kuatna
Saterusna Rahwana jadi pamuja Siwa saumur hirup anu kasohor ku tarian pamujaanana nyaéta "Shiva Tandava Stotra(m)"
Néang titisan Déwi Sri
Hiji mangsa Rahwana panggih jeung Déwi Widawati, anu mangrupa titisanna Dewi Sri pamajikan Wisnu
Rahwana maksa hayang nikah jeung Widawati, ahirna Déwi WIdawati ngaduruk dirina sabab embung dikawin ku Rahwana
Rahwana teu nyerah, manéhna néang deui titisan Déwi Sri nu séjén, nyaéta Déwi Citrawati, pamajikan Arjuna Sasrabahu, tapi gagal deui
Sumanget Rahwana beuki ngagedur, manéhna néang deui titisan Dewi Sri nu séjén
Ahirna Rahwana apaleun yén Déwi Sukasalya, anakna Prabu Banputra ti karajaan Ayodya nyaéta titisan Déwi Sri
Tapi Déwi Sukasalya kaburu kabur jeung Bagawan Rawaatmaja, Rahwana ngudag, terus maéhan Rawaatmaja, sedengkeun Sukasalya ménta tulung Prabu Dasarata anu kabeneran papanggih
Rahwana ngudag maranéhna, terus maéhan Rawaatmaja anu nahan Rahwana, sedengkeun Sukasalya anu geus lumpat jauh ménta tulung Prabu Dasarata anu kabeneran papanggih
Dasarata diancam sangkan nyerahkeun Déwi Sukasalya
Teu lila Batara Guru datang, terus nyieun Sukasalya palsu anu dibawa Rahwana ka Aléngka, sedengkeun Sukasalya asli dibawa Dasarata
Rahwana Nyulik Sinta
Déwi Sarpakenaka bébéja yén Dewi Sinta, pamajikan Rama keur ngalalana di Leuweung Dandaka
Rahwana jadi inget kana caritaan Begawan Maryuta yén Sinta téh titisan Déwi Sri
Teu loba omong deui, Rahwana miang ka Luweung Dandaka dibaturan ku Kala Marica
Rahwana ngagunakeun cara licik: Marica robah jadi kijang sangkan Rama jeung Laksamana ngajauhan Sinta, sedengkeun Rahwana robah wujud jadi brahmana aki-aki terus nyulik Sinta ka Taman Argasoka
Jatayu, sakadang Dadali dipaéhan ngagunakeun Candrasa nalika nyegah Rahwana nyulik Sinta
Rama nyaho yén Sinta diculik Rahwana ti Jatayu anu sakarat.Di taman Argasoka, Sinta dibaturan ku Trijata, alona Rahwana
Hampir unggal poé salila 12 taun, Sinta dirayu Rahwana, tapi Sinta ngancem rék bunuh diri lamun Rahwana wani nyekel manéhna
Kumbakarna jeung Wibisana nentang lanceukna lantaran Rahwana dianggap nurunkeun wibawana salaku raja
Wibisana diusir ti Aléngka, sedengkeun Kumbakarna balik ka kasatriaan
Rahwana hésé pisan diéléhkeun, nepi ka Lesmana gé sakarat.. Wibisana anu mantuan Rama ogé teu bisa mantuan loba, sabab najan awak Rahwaa geus ancur ku rupa-rupa pakarang perang, tapi angger Rahwana nangtung kénéh
Najan saacanna sapuluh hulu Rahwana geus disapatkeun, tapi muncul deui
Untungna Rama meunang pakarang perang ti Brahma
Rama mapatkeun mantra, terus mesatkeun Brahma-astra
Brahma-astra anu ngaluarkeun seuneu langsung niruk kana dada Rahwana anu jadi rusiah kasaktén Rahwana
Rahwana labuh ti Karéta perangna, harita kénéh Rahwana tiwas
Aya nu nyebutkeun ogé yén sanggeus tiwas, Rahwana ditindih Gunung Sumawana anu dibawa ku Hanoman
Numutkeun Pawayangan Jawatimuran, Rahwana tiwas sabada sapuluh huluna sapat dipanah ku panah pusaka Guwawijaya kagungan Rama
Unggal hulu anu sapat dicokot ku Hanoman, terus diancurkeun, sedengkeun awakna ditindih ku gunung
:"Celempung"), nyaéta salah sahiji waditra tradisional Sunda daérah Jawa Barat anu cara maénkeunana ditabeuh
Waditra ieu miboga pungsi sarua jeung kendang nyaéta miboga pungsi pikeun ngatur irama lagu
Wangun penyajian waditra Celempung biasana disebut "Celempungan"
Ilaharna dina pintonan celempungan sok dilengkepan ku sababaraha waditra taradisional séjénna nyaéta kacapi, rebab, atawa suling jeung goong buyung
Celempung mangrupa alat musik meunang niron tina "icikibung", nyaéta sora kaulinan tradisional nu mangrupa tabeuhan dampal panangan jeung gerak siku di luhur cai nepi ka ngaluarkeun sora-sora anu has
Kaulinan ieu biasana dipaénkeun ku para wanoja anu keur mandi di walungan
Sora-sora tina kaulinan icikibung ieu ditiron jeung dipindahkeun jadi waditra nu dijieun tina awi gedé (awi gombong) nu disebut celempung
Alat paranti nakol celempung dijieun tina awi atawa kai anu tungtungna dibere kaen atawa banda nu ipis sangkan ngahasilkeun sora nu alus
Cara maénkeun ieu alat musik aya dua cara, nyaéta "cara nakol," dua alur ditakol sakali ewang, sarta "pangolahan sora", leungeun kénca dijadikeun pikeun ngatur badag-leutikna udara anu kaluar ti "bungbung" celempung
Bahan nu dijieun pikeun celempung nyaéta tina (awi gombong), ukuran diameter l.k.20 cm, panjang l.k.40 cm
Biasana nyieun celempung tina awi gombong
Awina disopak heula jeung ditengah-tengah sopakan diliangan (samodél) kohkol, sisi sopakan hinisna kénca-katuhu dicokel anu engkena minangka jadi senarna, jeung supaya bisa ngeleter disadana..Nu dijadikeun bagian luhur (beungeutna) ditatah atawa diratakeun, bagian tengah diliangan ngarah sora senar agem di jero tabung; kaduana senar diatur nada-nadana, nyaéta galimer (1/da dan 4/ti) atawa nada-nada nu lian gumantung nu ngajieun
Bagian-bagian celempung ngawengku sirah, panutup gigir beulah kénca, pongpok, panutup beulah katuhu kedua utas sembilu minangka senar, talingkup, panyambung dua senar, nawa, minangka liang sora,baham, minangka tempat ngola sora
Cara nyieun celempung, kahiji pilih saleunjeur awi gedé (awi gombong) anu umurna geus kolot sangkan teu bubuk
Leunjeuran awi diukur tuluy disebit pikeun dijadikeun senar
Dua senar éta disebut alur celempung
Dina bagian beungeutna diratakeun, sarta tuluy diliangan
Liang anu dijieun téh dingaranan nawa, pungsina pikeun liang hawa
Dina bagian gigirna gé dijieun liang deui nu miboga pungsi pikeun ngolah sora ku dampal panangan kiwa, nu dingaranan baham
Pacul nyaéta pakakas nu sok dipaké di sawah pikeun malikeun taneuh nu tadina deplé sangkan jadi alus pikeun dipelakan tutuwuhan, salian ti éta pacul ogé bisa dipaké pikeun ngagali liang, ngamalirkeun cai, ngaduk,jeung sajabana, gagang atawa panyepengan pacul mangsa dipaké disebutna doran
Bawang bodas atawa "Allium sativum L", mangrupa pepelakan anggota "familia lilaceae" anu loba tumuwuh di Indonésia utamana di Jawa Tengah sarta Nusa Tenggara
Asia tengah nyaéta lokasi anu mangrupa pusat asal muasalna bawang bodas sarta "A Longicuspis" anu boga sipat éndemik di Asia tengah, bisa mangrupa tipe nini moyang liarna
Bisa dicindekkeun "A Longicuspis" ngahasilkeun siki anu bisa tumuwuh, samentara bawang bodas biasana henteu tapi sawatara klon "A Sativum" bisa ngahasilkeun sababaraha siki anu bisa tumuwuh
Kiwari keur diupayakeun pepelakan anu bisa dikembangkeun ku siki
Bukti "isozom" terkini nunjukkeun yén misahkeun bawang bodas ti "A Longicuspis" kurang bener
Aya bukti deui yén bawang bodas téh geus biasa digunakeun di Mesir saméméh taun 2000 SM, jeung di Cina ogé di India leuwih ti 1000 taun ka tukang
Padang ti Eropa mantuan nyebarkeun bawang bodas terus-terusan nepi ka jadi komoditas sayuran anu penting di dunia, minangka bumbu pikeun masakan
Sanajan ngan ukur dipaké sapersapuluhna ti batan bawang beureum, bawang bodas mangrupa "Allium" kadua anu loba digunakeun
Bawang bodas loba diproduksi hampir ku sakabéh negara,jeung dibudidayakeun anu dimimitian ti khatulistiwa nepi ka lintang 50°
Sanajan tumuwuh sarta rupana rada jiga bawang bombay, bawang bodas béda dina hal daunna anu padet, wangunna ngabentuk hurup V, jeung ngagulung sacar longitudinal
Nu ngabédakeun tinu séjénna nyaéta yén ujung daun bawang bodas teu nendeun kadaharan
Bawang bodas anu penting pikeun ubar nyaéta beuti watangna anu miboga bau anu khas aromatik, rasana lada, uraiana makroskopikna : Kandungan zat-zat dina beuti bawang bodas, nyaéta : Khasiatna
Tapi sakumaha hasiatna hiji ubar, lamun henteu dimbangan ku pola hirup nu bener bakalan sia-sia
Tumbak nyaéta sarupaning pakarang paranti perang anu gagangna tina kai jeung seuseukeutna tina beusi anu méncos
Tumbak ogé sok di paké pikeun moro sato ku cara ditojoskeun sina nanceb, kitu ogé pungsi tumbak dina perang ku cara nancebkeun seuseukeutna ka musuh
Dalang nyaéta nu ngalalakonkeun carita wayang/ nu nyekel waditra bagian kahiji, biasana pangleutikna/ anu saenyana boga pokal ngalakukeun réka perdaya, tapi nyumput
Babasan nyaéta sawatara susunan kecap nu hartina teu sarua jeung harti sawajarna, tapi biasana geus kamaphum ku saréréa, atawa ucapan maneuh anu dipaké dina harti injeuman
Babasan ogé sarua hartina jeung wiwilangan atawa bibilangan, nyaéta ucapan-ucapan nu hartina henteu gembleng, teu jelas ogé miboga konotasi nu tangtu, susunan basana ringkes, saeutik patri, jeung ulah dihartikeun sabenerna
Paribasa hartina sarua jeung "ibarat", "upama", "biasana", "baku", "dadaku" jeung saterusana
Upama dina ungkara : "Paribasa" dibagi jadi tilu, nyaéta pangjurung laku hadé, panyaram lampah salah, jeung wawaran luang.Salmun nétélakeun yén papasingan "paribasa" disawang tina rupa-rupa hal, saperti ditilik tina gelarna, ditilik tina basa kabujanggaan, tarjamah tina basa asing (basa Jawa, basa Indonésia, basa Arab, basa Inggris), disawang tina sumber babandingan (ngabandingkeun kana ngaran awak sakujur, ngaran sasatoan, ngaran tutuwuhan, ngaran kaayaan alam, ngaran barang,
tutuwuhan, ngaran kaayaan alam, ngaran barang, jeung ngaran laku lampah, saperti paribasa patali jeung tani, patalina jeung ingon-ingon, perikanan, dagang, seni, ninun, sistem kamasarakatan, basa, élmu pangaweruh, jeung kapercayaan)
Jadi boh babasan boh paribasa sarua pakeman basa nu umumna dipaké ku saréréa pikeun nyinggetkeun carita anu panjang maksudna, disusun mangrupa kalimah anu geus matok sarta ngandung pituah atawa piluangeun, susunannana ditetepkeun ku karuhun Sunda, teu meunang dirobah, dikurangan, dileuwihan atawa dilemeskeun, sabab lamun dirobah tangtuna hartina ogé jadi robah
Bédana babasan jeung paribasa téh nyaéta babasan mah ngawangun hiji kecap (kantétan), ari paribasa mah mangrupa kalimah
Goong buyung nyaéta goong nu dijieun tina perunggu atawa beusi wangun bilahan
Disebut Goong Buyung lantaran wadah aweuhan (gema) atawa resonator dijieun tina buyung atawa gentong (wadah paranti nyimpen cai)
Kamus nyaéta buku anu nerangkeun hiji-hijina kecap
Kamus miboga fungsi pikeun nambahan pangaweruh hiji jalma ngeunaan kandaga kecap ti mimiti harti kecapna, asal-usulna (etimologi) hiji kecap tug nepi ka cara ngagunakeun éta kecap
Kecap kamus asalna tina basa Arab "qamus (قاموس) "kalawan wangun jama'na "qawamis"
Kecap qamus sorangan asalna tina basa Yunani "Ωκεανός (okeanos)" nu miboga harti sagara
Dumasar basa nu digunakeun
Kamus anu eusina mangrupa kandaga kecap hiji basa nu disusun sacara alfabétis kalawan ébréhan ma’na katut contona dina basa nu sarua
Biasana digunakeun pikeun ngébréhkeun harti hiji kecap
Conto kamus ekabasa nyaéta "Kamus Basa Sunda R.A Danadibrata"
Kamus anu eusina mangrupa gabungan kecap dua basa anu disusun sacara alfabétis kalawan ébréhan ma’na katut contona dina basa lianna anu béda; kamus nu disusun ngagunakeun dua basa nu béda
Biasana ieu kamus digunakeun pikeun narjamahkeun hiji basa kana basa lianna
Contona: "Kamus Sunda-Indonesia" jeung "Kamus Sunda-Inggris" ("Dictionary of Sunda Language of Java")
Ieu kamus paling saeutik ngagunakeun tilu basa atawa leuwih dina eusina
Conto: "Kamus Girimukti Bergambar Tiga Bahasa:Sunda-Indonesia-Inggris" jeung "Nederduitsch-Maleisch en Soendasch Woordenboek" nu dijieun dina tilu basa Walanda-Malayu-Sunda
Dumasar kana eusi
Ieu kamus miboga ukuran nu kacida leutikna (mini) nepi ka bisa diteundeun dina jero saku
Kandelna kurang ti 2 cm
Kamus nu eusi kandaga kecapna kawatesanan kana hiji hal
Salian ti éta, ieu kamus gampang dibawa kamamana
Kamus anu eusina mangrupa ébréhan sagala léksikal nu aya dina hiji basa, kaasup di jerona istilah-istilah tina widang paélmuan nu lianna
Unggal kecap dijelasken kalawan lengkep, biasana ukuranna gedé tur teu bisa dibabawa ka mana waé
Leksikografi mangrupa bagéan tina léksikologi anu maluruh cara ngumpulkeun jeung ngolah kandaga kecap jadi kamus
Unsur nu aya dina kamus ilaharna léma (éntri), wangun kecap, ucapan jeung éjahan, warna kecap, sinonim, tahap-tahap makéna kecap, wangenan, catetan makéna kecap, ilustrasi, derivasi kecap, conto makéna kecap, frasa, kecap, kosta, jeung acuan
Dua tokoh nu ngamimitian nyarungsum kamus nyaéta Samuel Johnson (1709-1784) jeung Noah Webster (1758-1843)
Johnson, ahli basa Inggris nyieun Dictionary of the English Language dina taun 1755
Di Amerika, Webster mimiti nyieun kamus "An American Dictionary of the English Language"
Sanggeus kitu dina taun 1884 dikaluarkeun "Oxford English Dictionary"
Kamekaran Kamus Basa Sunda
Kamus basa Sunda nu munggaran disusun ngagunakeun basa Sunda nyaéta kamus beunang R.Sacadibrata (Jakarta, 1949 jeung 1954)
Nilik kana kekecapan nu aya di jerona, ieu kamus disusun dumasar "Soendaneesch-Hollandsch Woordenboek" (Leiden, 1884 jeung 1913)
Salaku guru nu miboga kahayang sangkan urang Sunda bisa maké basa Sunda kalawan bener tur hadé, Sacadibrata dina nyusun kamusna ngaleungitkeun kekecapan nu ku manéhna dianggap salah, saperti kecap "samen" nu diganti ku kecap "eksamen", padahal dina kahirupan sapopoé, kecap samen leuwih dipikawanoh tur mindeng dipaké ku masarakat
Salian ti éta, dialék nu dianggap kurang pamakéna ogé milu dileungitkeun
ku lantaran manéhna urang Sumedang, sacara teu langsung nu dijadikeun standar atawa patokan bener henteuna éta basa téh nyaéta basa nu tumuwuh tur mekar di Sumedang
Sanajan kitu, kekecapan nu mangrupa kecap serepan tina basa lain sacara taliti disebutkeun kecap asal jeung basa asalna
Nalika ieu kamus rék medal nu katilu kalina kalawan hasil ropéa Prof. Dr. Huséin Jayaningrat, aya sawatara hal nu ngabalukarkeun ieu kamus teu bisa medal
Nepi ka medalna "Kamus Umum Basa Sunda", kamus Sacadibrata mangrupa hiji-hijna kamus basa Sunda pikeun urang Sunda
Salian ti nyusun ieu kamus ekabasa, Sacadibrata ogé nyusun kamus dwibasa nyaéta "Kamus Leutik Indonesia-Sunda jeung Sunda-Indonesia", "Kamus Sunda-Indonesia", jeung "Kamus Indonesia-Sunda"
Sawatara kamus nu kiwari masih kénéh medal: Salian ti kamus nu masih kénéh medal nepi ka kiwari, aya sawatara kamus nu dianggap babon pikeun kamus basa Sunda nu ayeuna, di antarana waé: Kamus Istilah Sastra
Pangdeudeul Pangajaran Sastra Sunda beunang Iskandarwassid (Bandung,1992) mangrupa usaha nu munggaran pikeun méré wangenan (definisi) kana istilah-istilah sastra boh istilah nu aya dina sastra Sunda boh istilah asing nu dianggap perlu dipikaweruh ku saha-saha waé nu miboga karesep kana dunya sastra
Kamus Umum Basa Sunda
Kamus Umum Basa Sunda disusun ku LBSS (Bandung,1976)
Disusun minangka hasil kaputusan kongrés LBSS 1958, sanajan mimiti dipigawéna mah ti taun 1961
Anu jadi panatanya nyaéta R.Momon Wirakusumah, R.I Adiwijaya, I.B Jayawiguna, M.A Salmun, R.H Muh
R.M Atmamiharja, Patah Nataprawira, M.O Kusman, Épé Sjafe’I Adisastra, Koswara Sumbiratmulyana jeung Maman Sumantri
Naskahna réngsé dipigawé dina taun 1975 alatan sawatara alesan saperti kurangna waragad, jeung sababaraha urang panata tilar dunya nepi ka aya sababaraha kali parobahan panata
ku lantaran nu nyusun ieu kamus mangrupa jalma-jalma nu miboga kasang tukang sarta wewengkon asal nu béda, Kamus Umum Basa Sunda teu miboga kahéngkéran saperti Kamus Sacadibrata
Cara Nyusun Kamus
Nyusun kamus lain hiji hal nu gampang, biasana disarungsum ku kelompok kalawan tahapan-tahapan nu tangtu
Sacara umum dina nyusun kamus aya sababaraha léngkah nu kudu dilakukeun, di antarana: Ngararancang
Dina tahap kahiji ieu nu nyusun kamus kudu nangtukeun hal-hal saperti di handap ieu: Data korpus
Dina tahap ieu, panyusun ngasupkeun kekecapan nu pernah digunakeun ku masarakat
Tim panyusun kamus bisa maca karya-karya sastra atawa ngalakukeun hal séjénna sangkan bisa meunangkeun kekecapan nu pernah hirup di masarakat pikeun dijadikeun éntri dina éta kamus
Kekecapan ieu dicatet kana kartu, hiji kecap hiji kartu
Nyusun data dumasar abjad
Ieu tahapan mangrupa léngkah nu pangpentingna ku sabab tiap kecap nu geus dicatet dina kartu disusun dumasar abjad
Sacara manual, ieu tahapan bisa dilakukeun ku cara nyatet kekecapan nu aya dina kartu, hiji kecap hji kartu sangkan ieu kekecapan bisa disusun kalawan gampang
Sanggeus kitu kartu-kartu ieu disimpen dina katalog
Sanggeus kekecapan dikumpulkeun tur disusun dumasar abjad, ieu data kudu dianalisis
Dina ieu tahapan panyusun kamus kudu ngabagi kekecapan ieu kana sababaraha golongan saperti: Sanggeus kitu, panyusun kamus bakal miceun kekecapan nu dianggap teu perlu, neundeun kekecapan néologisme sarta nganalisis kekecapan anyar jeung kekecapan nu ngalaman parobahan ma’na kana tahapan méré ma’na
Méré ma’na kecap
Ieu tahap miboga tujuan pikeun ngajelaskeun ma’na atawa harti hiji kecap
Léngkah ieu bisa dilakukeun ngagunakeun élmu semantik jeung pragmatik
Panyusun kamus bisa ngagunakeun bahan réferénsi saperti kamus nu geus aya, daptar istilah jeung réa-réa deui pikeun néangan harti hiji kecap
Bulan nyaéta ngaran sagunduk-gundukna poé nu maké tanggal dina sataun, basa lemesna Sasih.Jero sataun aya 12 bulan
Ngaran Bulan Arab di antarana Muharam atawa Sura, Safar, Rabiulawal, Rabiulahir, Jumadilawal, Jumadilahir, Rajab, Saban, Ramadhan, Dulhijjah atawa Sawal, Dulkaidah, Dulhijah
Bulan Sunda atawa Jawa di antarana Muharam atawa Sura, Sapar, Mulud, Silihmulud, Jumadilawal, Jumadilahir, Rajab, Rewah, Puasa, Sawal, Hapit, Haji atawa Rayagung
Ngaran Bulan Maséhi nyaéta Januari, Fébruari, Maret, April, Méi, Juni, Juli, Agustus, Septémber, Oktober, Nopémber, Désémber
Ngaran Bulan nurutkeun mangsa atawa Pranata Mangsa nyaéta Kasa, Karo, Katiga, Kapat, Kalima, Kanem, Kapitu, kawolu, kasanga, kasadasa, Desta, Sada
Buncis ("Phaseolus Vulgaris") kaasup kana kelas kacang-kacangan ("papilionaceae") nyaéta sarupaning kacang papanan, cangkangna kandel jeung sikina leutik, ari panjangna saramo gépeng eusina aya tilu atawa lima siki
Sok disebut ogé kacang buncis atawa cis buncis
Buncis dialana keur ngora kénéh, sabab lamun diantep nepi ka kolot cangkangna sok liat, ari diasakanana diangeun katut cangkangna sabab rangu
Témpé mangrupa kadaharan anu dijieun tina ferméntasi siki kedelé jeung sababaraha bahan séjénna anu ngagunakeun rupa-rupa kapang "Rhizopus", saperti "Rhizopus oligosporus", "Rh
stolonifer" (kapang roti), atawa "Rh
Ferméntasi ieu sacara umum kawentarna nyaéta "ragi témpé"
Sacara umum, témpé téh warnana bodas ku sabab ayana miselia kapang anu ngaraketkeun siki-siki kedelé sangkan padet
Leungitna bagian-bagian tina kedelé dina ferméntasi ngabalukarkeun Témpé ngabogaan bau jeung rasa anu has
Témpé henteu ukur jadi kadaharan rahayat Indonesia wungkul tapi geus mahabu ka sawatara dunya
ku sabab Témpé téh jadi karesep jalma-jalma anu vegetarian (daharna sayur-sayuran wungkul) di Nagara deungeun saperti di Amerika serikat, Jepang jeung Jerman
Cara nyieun témpé
Aya sababaraha cara pikeun nyieun témpé
Sacara umum nyieun témpé kawincik dina sababaraha tahapan nyaéta ngulub, mesék, ngeueuman, ngahaseumkeun, pencucian, inokulasi, ragi, mungkus jeung ferméntasi
Dina tahap mimiti nyieun témpé, siki kedelé dikulub
Tahap ngulub ieu miboga fungsi salaku prosés "hidrasi", nyaéta supaya siki kedelé nyerep cai saloba-lobana
Ngulub ogé dimaksudkan pikeun ngahipukeun siki kedelé sangkan engkéna bisa nyerep asam dina tahap ngeueuman
Kulit siki kedelé dipesék dina tahap mesék supaya "miselium fungi" bisa nyerep kana siki kedelé salila prosés ferméntasi
Mesék bisa dilakukeun ku leungeun, ditincakan ku suku, atawa maké pakakas keur mesék
Sanggeus dipesék, siki kedelé dikeueum
Tujuan tahap ngeueum nyaéta pikeun hidrasi siki kedelé jeung ngantep ayana fermentasi asam laktat sacara alami supaya meunang kéasaman anu dibutuhkan pikeun numuwuhkeun "fungi"
Fermentasi asam laktat katara dina munculna bau haseum jeung budah dina cai keueuman balukar tina Baktéri "Lactobacillus"
Lamun mekarna baktéri asam laktat henteu maksimeum (misalna di nagara-nagara subtropis) , asam perlu ditambahkeun kana cai keueuman
Ferméntasi asam laktat jeung ngahaseumkeun ieu bisa ogé mangpaat pikeun ngaronjatkeun angka gizi jeung ngaleungitkeun baktéri-baktéri anu ngandung racun
Prosés dina ngumbah anu pamungkas dilakukeun pikeun ngaleungitkeun kokotor anu bisa waé dijieun ku baktéri "asam laktat" atawa supaya siki kedelé henteu haseum teuing
Baktéri jeung kokotor bisa ngahalangan kana mekarna "fungi"
Inokulasi dilakukeun ku nambahkeun inokulum, nyaéta ragi témpé atawa "laru"
Inokulum bisa mangrupa kapang anu mekar jeung digaringkeun dina daun waru atawa daun jati (disebut "usar"; digunakeun sacara tradisional), spora kapang témpé dina medium tipung (tarigu, béas, atawa tapioka; loba dijual di pasar), atawa kultur "R. oligosporus" murni (umum digunakan oleh pembuat tempe di luar Indonesia)
Inokulasi bisa dilakukeun ku dua cara, nyaéta (1) nyebarkeun inokulum dina kacang kedelé anu enggeus tiis jeung digarngkeun, tuluy dicampur rata saméméh dibungkusan; atawa (2) inokulum bisa dicampurkeun langsung dina waktu ngeueum, diantep sakeudeung satuluyna digaringkeun
Sejarah dan perkembangan
Henteu kawas kadaharan tina kedelé tradisional liana anu biasana asalna ti Cina atau Jepang, témpé asalna ti Indonesia
acan jéntré iraha dijieuna témpé mimitina
Ngan, kadaharan tradisonal geus kakoncara mang abad-abad lilana, utamana dina kabudayaan Jawa, khususna Yogyakarta jeung Surakarta
Dina bab 3 jeung bab 12 manuskrip "Serat Centhini" jeung séting Jawa abad ke-16 (Serat Centhini ditulis dina abad ka-19) enggeus kapanggih ngaran "témpé" téh, misana ku nyebutan ngaran kadaharan "jaé santen témpé" (sarupaning pasakan témpé dicampur ku santen) jeung "kadhélé témpé sarundéngan"
Hal ieu jeung catetan sajarah anu aya laina ngébréhkeun yén dina mimitina témpé diproduksi tina kedelé hideung, asalna tina masarakat pasisian tradisional Jawa dimekarkeun di daérah Kesultanan Mataram, Jawa Tengah, jeung kakoncara saacan abad ka-16
Kecap "témpé" asalna tina bahasa Jawa Kuno
Dina jaman Jawa Kuno aya kadaharan warnana bodas dijieun tina tipung tarigu anu disebut "tumpi"
Témpé seger anu warnana bodas katempona ngabogaan Tumpi ogé
Salian ti éta ceuk sumber liana yén témpé téh geus aya ti taun 1875 dina kamus bahasa Jawa-Belanda
Sumber liana ngébréhkeun yén nyieun témpé dimimitian ti jaman "Tanam Paksa" di Jawa
Dina mangsa éta, masarakat Jawa kapaksa ngagunakeun hasil tatanén, saperti sampeu, boléd jeung kedelé, pikeun sumber kadaharan
Selian ti éta, aya ogé sawangan anu nyebutkeun yén témpé dikenalkeun mimiti ku urang-urang Tionghoa anu ngahasilkeun kadaharan sajenisna, nyaéta "koji"1 kedelé anu diferméntasikan ngagunakeun kapang "Aspergillus"
Satuluyna, téhnik nyieun témpé mekar ka sakumna nagara Indonesia, luyu jeung mekarna masarakat Jawa anu migrasi ka sakumna nagara Indonésia
Témpé di Indonesia
Indonesia téh nagara produsén témpé panggedéna sadunya jeung jadi pasar kedelé panggedéna di Asia
Saloba 50% tina konsumsi kedelé Indonesia nyaéta bentuk témpé,40% tahu, jeung 10% dina bentuk produk liana (saperti tauco, kécap, jrrd)
Konsumsi témpé rata-rata per jalma per taun di Indonesia kiwari kira-kira 6,45 kg
Dina jaman masarakat Jepang di Indonesia, sakabéh tawanan perang anu dibéré dahar témpé moal kasorang ku kasakit diséntri jeung busung lapar
Sajumlah panalungtikan anu medal dina taun 1940-an nepi ka 1960-an ogé nyindekeun yén loba tahanan Perang Dunia II bisa salamet ku sabab témpé
Numutkeun Onghokham, témpé anu euyeub ku protéin geus nyalametkeun kaséhatan penduduk Indonesia anu padet jeung panghasilana teu nyukupan
Ngan, ngaran 'témpé' pernah digunakeun di daérah perkotaan Jawa, utamana Jawa tengah, pikeun acuan dina hal anu kualitasna handap
Istilah saperti 'méntal témpé' atawa 'kelas témpé' digunakeun dina ngarendahkeun darajat anu saharti jeung murahna harga témpé
Soekarno, Presiden Indonesia munggaran, mineng merhatikeun rahayat Indonésia ku cara, "Ulah jadi bangsa témpé."
Kakara dina mangsa 1960-an témpé jadi kadaharan anu dipikaresep
Dina ahir 1960-an jeung mimiti 1970-an aya sababaraha parobahan dina nyieun témpé di Indonésia
Plastik (polietilena) mimiti ngagantikeun daun cau pikeun mungkus témpé, ragi jeung tipung (diproduksi mimiti 1976 ku Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonésia jeung loba digunakeun ku Koperasi Produsén Témpé Tahu Indonésia, Kopti) mimiti ngagantikeun laru tradisional jeung kedelé impor mimiti ngagantikeun kedelé lokal
Produksi témpé ngaronjat jeung industrina dimodérnisasi dina taun 1980-an, sawaréh boga peran sarta Kopti anu aya dina 11 Maret 1979 di Jakarta jeung taun 1983 geus ngabogaan anggota leuwih ti 28.000 produsén témpé jeung tahu
(diproduksi mulai 1976 oleh Lembaga Ilmu Pengetahuan Indonesia dan banyak digunakan oleh Koperasi Produsen Tempe Tahu Indonésia, Kopti) Standar téhis jang témpé geus ditetepkeun ku Standar Nasional Indonesia jeung diaku ti 9 Oktober 2009 SNI 3144:2009
Dina standar éta, témpé kedelé dihartikeun salaku "produk hasil tina ferméntasi siki kedelé ngagunakeun kapang Rhizopus sp., ngabentuk padetan sarta warnana bodas rada ka abu-abuan has sakumaha témpé umumna"
Témpé di Luar Indonesia
Témpé mimiti asup ka masarakat Eropa ngaliwatan urang Belanda
Dina taun 1895, Prinsen Geerlings (ahli kimia jeung mikrobiologi ti walanda) narékahan anu pang mimitina pikeun nalungtik témpé
Ngaliwatan Belanda, témpé geus kakoncara di Eropa ti taun 1946
Sawatara ti éta, témpé kawentar Amerika Serikat sanggeus mimiti dijieun di Amerika Serikat ti taun 1958 ku Yap Bwee Hwa, urang Indonesia anu ngalakukeun panalungtikan ilmiah ngeunaan témpé
Di Jepang Témpé ditalungtik ti taun 1926 ngan kakara diproduksi sacara komersial kira-kra taun 1983
Dina taun 1984 geus kacatet 18 perusahaan témpé Eropa, 53 di Amerika, jeung 8 di Jepang
53 di Amerika, jeung 8 di Jepang
Dina taun 1984 geus kacatet aya 18 perusahaan témpé di Eropa, 53 di Amerika, jeung 8 di Jepang
Di sababaraha nagara deungeun, saperti Republik Rakyat Cina, India, Taiwan, Sri Lanka, Kanada, Australia, Amerika Latin, jeung Afrika, témpé geus mimiti kakoncara di sababaraha kalangan masarakat
Tarasi nyaéta sambara tina lauk atawa hurang anu dibubukkeun, pangpangna sok dijieun sambel
Tarasi ilaharna dijieun tina lauk laut gumantung kana jenis lauk anu dipaké jeung bahan campuran nu lainna, biasana ditambahan ku sayur jeung tipung
Tarasi téh mangrupa produk pangawét tina lauk atawa rebon anu geus diolah ku cara férméntasi, digiling tuluy dipoé anu salila leuwih ti 20 poé
Sakapeung mah tarasi sok dibéré gincu nepi ka warnana téh jadi warna beureum bata
Tarasi miboga bau anu khas, tarasi téh osok dipaké pikeun bahan dasar sambel
Tarasi udang warnana téh coklat kabeureum-beureuman, sedengkeun tarasi lauk warnana hideung
Umumna tarasi anu bahan dasarna tina hurang hargana leuwih mahal dibandingkeun tarasi lauk
Taun 1953, Dr A.G.van Veen geus ngébréhkeun yén zat giji anu aya dina tarasi (boh tarasi hurang boh tarasi lauk) miboga kandungan protein 5,6%, 2,2% lemak, 0,5% kalsium, 2,0% fosfor, vitamin B12 jeung sababaraha anti-mikroba, saperti antibiotika
Tarasi diolah sacara biologis (mikrobiologis) ku sabab salila prosésna lumangsung loba mikroba, hususna baktéri laktat
Di Indonésia daérah tempat nyieun tarasi nyaéta Bagan Siapi-api, Indramayu, Cirebon jeung Sidoarjo.. Cara nyieun tarasi nyaéta bagian-bagian tina lauk anu teua samodél tulang sisik téh dipiceun tuluy dibubukeun ditambah 10% uyah tuluy ditendeun salila sabulan nepi ka bisa diprosés leuwih lanjut
Tarasi ilaharna dijieun tina lauk laut gumantung kana jenis lauk anu dipaké jeung bahan campuran nu liana anu biasana ditambahan ku sayur jeung tipung
Tarasi anu alus saperti tarasi Bagan Siapi-api, Cirebon jeung Sidoarjo ku sabab bahan dasarna sok ditambahan ku sayur saperti engkol
Tarasi anus sok aya dipasar nyaéta tarasi nu bentukna téh jumpukan anu beuratna antara 10 nepi ka 20 kg, osok disebut tarasi delan atawa tarasi anu beuki gedé di jalan
Naha bet kitu
Ku lantaran tarasi bahan dasarna campuran tina tipung tapioca jeung bahan-bahan sayurna nyaéta jantung cau anu ngabalukarkeun éta tarasi téh jadi melendung ngageudéan
Salain pikeun bumbu dapur jeung bahan dasar dina sambel tarasi téh sok di jadikeun ubar raheut atawa tapak kacugak paku, maksudna sankan ulah "inpéksi",ulah bareuh atawa nanahan, salain ti éta ogé lamun urang boga tangkal peuteuy, rambutan jsté teu daék waé buahan, tangkalna kudu dibolongan saeutik terus liangna diwewelan tarasi, biasana sok téréh buahan
Alat jeung bahan
Parabotan anu dipaké di antarana: Bahan dasar Bahan liana Bahan-bahan séjéna di antarana uyah miboga peran anu kawilang penting dina ngolah tarasi di antarana sangkan rasa tarasi leuwih karasa (mantepkeun rasana), dina konséntrai 20% ( 200 g/kg bahan baku), uyah mampuh pikeun bahan pangawét, namung lamun konsentrasina leuwih tina 20% justru bakal ngaganggu prosés fermentasina