Trzyśnia, mianowano tyż amlarōm, ptaśōm trzyśńōm ("Prunus avium", "Cerasus avium (L.) Moench.") – gatōnek ôwocowygo strōmu, kery noleży do familije rōżowatych. Rośnie we dziwokim stanie ôd pōłnocno-zachodnij Afriki a zachodnij Azyje, bez Brytyjske Wyspy na połednie dō Maroko a Tōnezyjo do połedniowyj Szwecyje, Ukrajiny aże siyngo na Kaukaz a pōłnocny Irōn, s mołymi populacyjōma we zachodnich Himalajach. We Polsce trefio sie ja na terynie cołkigo kreju, ôd nizinōw po pogōrze a niższe gōrske teryny (po 700 – 900 m n.p.m.), nale znamiyńniy na połedniu kreju. Charakterystyka zieliny. Trzyśna je to strōm ściepujōncy liście na zima, kery dorosto ani do 15-32 myjtrōw, s pniym ô szyrzce 1,5 m. Mode strōmki pokozujōm siylno apikalno dōminancyjo ze prostym pniym a symetrycznōm korōnōm, kero pomiynio sie na niyregularno ino we starych strōmach. Trzyśnia wyrobio żywica ze swojich ranōw na pniu, kerōm lakuje se rany coby niy wpuścić do sie chrobokōw a grzibowych infekcyjōw. Piyń a liście. Piyń je lekuśko modro-brōnzowy a mo mołe gōmkowe wciyńcia na modych strōmkach, kere stowajōm sie ćmawo czorno-brōnzowe a rube na starych ôsobnikach. Liście sōm ôbłōnczaste a ôstre, 7–14 cm duge a 4–7 cm szyroke, gładke a matowe lebo leko sie jarzōnce na wiyrchu, roz za czas tyż ômszōne, ze zōmbkowanym brzygym a szpicatym kōńcym. Sōm utwiyrdzōne do sztyngla mołym ziylōnym abo czyrwiōnym sztyngelkym ô dugości ôd 2 do 3,5 cm, kery mo na sie jake gruczołki (uod dwōch do piyńciu). A tyż na brzygach liści wystympujōm take gruczouki. Na podzim, liście stowajōm sie apluzinowe, rōżowe abo czyrwiōne podwiela ślatujōm. Kwioty. Kwioty pojowiajōm sie na trzyśni wczesnym zezimkym tedy, kedy robiōm to tyż liście. Rodzōm sie we wiechach od dwōch do szyściu, kożdy kwiotek mo 2,5-3,5 cm wielgości a 2-5 cyntymyjtrowo szypułka, 5 śniyżnobiołych płatkōw, żōłte pryńciki a srogi supek (kwioty sōm ôbupłeciowe a zapylane ôd pszczołōw). Uowoce. Ôwoc je 1-2 cyntymyjtrowy we ôbwodzie kostkowiec (może być srogszy we chowanych zortach), leko czyrwiōny do ćmawomodry kedy je już dojzdrzały latym), kożdy je zjodliwy, ôd słodkich bez ciyrpke, do gorzkich. Amlarowe jagōdki nodajōm sie do jedzynio na surowo. Skłodo sie ze ôźmiu- do dwanastumilimyjtrowyj szupy szyrokij na 7–10 mm a rubyj na 6–8 mm, miōnższowyj ôtoczki a samygo ziorynka dugigo na 6–8 mm. Uowoc je jydzōny ôd moce ptokōw a cyckaczōw, kere trowiōm trzyśnia a wydolajōm ziorynka we ôdchodach. Niykere gryzōnie a pora ptokōw (uosobliwie rubodźōb) ôdmykajōm szupa coby zeźreć naśōnko. Wszyjske tajle trzyśnie krōm dozdrzałych ôwocōw sōm leko trujōnce skuli tygo, co zawiyrajōm glikozydy. Jako jodło, amlarowe jagōdki sōm zdrzōdłym cukrōw, ôrganicznych kwasōw, pektyny, witaminy C, prowitaminy A, mineralnych solōw a srogij ilości ryboflawiny. Uodmiany. Postrzōd ôdmian trzyśni mogymy stworzić podstawowy tajlōng na syrcōwki (uo ôwocach miynkich a pounych soku) a chrzōnstki (uo ôwocach twordych, nale lepi przetrzimujōncych transportowaniy). Jagōdki mogōm być zbiyrane ôd stycznia do września, zależy to ôd ôdmiany (kej bajszpil zorta "Rivan" wytrzimuje do stycznia, mo strzednio podatność ôwocōw na pynkaniy, nale jeji jagōdki sōm fest moue; pōźno zorta "Regina" zbiyro sie ôd siyrpnia do września, nale sam już ôwoce barzi pynkajōm, choć sōm srogsze). Nojbarzi wytrzimołōm zortōm amlarowōm je "Sam", kery jednocześniy mo nojwiynkszo siyła wzrastanio strōmōw. Nōmynklatura. Downo historyjo klasyfikacyje trzyśnie niy je fest jednoznaczno. We piyrszyj edycyji "Species Plantarum" (1753) Karol Linneusz traktuje tyn ôwoc ino jako waryjacyjo a niy jako gatōnek, "Prunus #8 cerasus [var.] ι avium", cytujōnc "Pinax theatri botanici" (1596) Gasparda Bauhina. Jigo ôpis, "Cerasus racemosa hortensis" ("Wiśnia groniasto zygrodowo") dowo bewajs, co ôpisaniy gatōnku miouo plac na roślinie uprowianyj. We drōgij edycyji "Flora Suecica" ze 1755 roku Linneusz pomiynio waryjacyjo na ôsobliwy gatōnek "Prunus avium", co sie tuplikuje "ptasio wiśnia" s łaciny. Miano łacińske trzyśni to zaadaptowane a przetumaczone słowo we słowo miana duńske a miymiecke (uodpowiydnio: "Fugle-Kirsebær", "Vogel-Kirsche"). We angelskij godce miano "Bird Cherry" (ptasio wiśnia) je używane lo czeremchy pospolityj ("Prunus padus"). Cucht a używaniy. Ôwoce. Dziwoke jagōdki amlarowe skłodoły sie na ludzke jodło juz pora tyśōncōw lot nazod. Skamiylinki ôdnejdźōno na roztōmajtych stanowiskach s Epoki Brōnzu, pojstrzōd cołkij Ojropy, a we tym tyż we Wielgij Brytaniji. We jydnym bajszpilu ôd nich, skamiyniołości trzyśnie znjedźōno we ôdwiyrcie ôd nygōw spode dōma na palach, wywodzōncygo sie ze wczesnyj lebo strzodkowyj Epoki Brōnzu, a stawiōnygo kole jeziora Garda we Italiji. Pri pōmocy datowanio radyjowōnglowygo ustalōno, co prōnbka pochodzi s przydziouł czasowygo ôd 2077 do 10 roku p. Chr. Naturalne lasy bōły wtynczos fest wyplewiōny. Kole 800 roku p. Chr. trzyśnie bōuy już cylowo cuchtowane we Turcyji, a niyskorzi potym we Grecyji. Jako poprzednik chowanyj suodkij wiśnie, dziwoko amlara je pod tyn czas jydnym s dwōch gatōnkōw kery dostarczo nojwiyncyj plōnōw pode industryjo a handel zjodliwymi gatōnkōma wiśnie (tyn drōgi to je wiśnia pospolito – Prunus cerasus – używano guōwniy do warzinio; reszta zort mojōm sam fest mouy ajnzac). Roztōmajte ôdmiany trzyśnie do chowu sōm cichtowane na coukim świecie kaj ino klimat na to pozwolo; nōmera ôdmian do chowu je fest wielgo. Gatōnki tyż a uciyknōuy ôde chowu a stouy sie wynaturalizowane we niykerych uagodnych rygiōnach, wuōnczajōnc sam Kanada, Japōnijo, Nowo Zelandyjo a ani pōunocno-zachodnie a pōunocno-wschodnie tajle Stanōw Zjydnoczōnych. Ôbecniy, srogōm problymōm we chowaniu trzyśni je ôbecność muszki trzyśńōwki s gatōnku "Rhagoletis cingulata". Skuodo uōna jajca we ôwocach, ker stanowiōm potym joduo lo larw. Take ôwoce sōm po wylyngu skurczōne, ôdksztoucōne a niywyrōśniynte. Gibci tyż gnijōm a dozdrzewajōm, a jejich miōnższ je wydrōnżōny ôd larw. Ôbecność "Rhagoletis cingulata" wymogo ôd sadownikōw kōntrola kożde dziysiyńć dńōw. Zdobnictwo. Trzyśnia je czynsto chowano lo swych kwiotōw. Skiż swygo rozmiaru, je durś używane we parkach, nale tyż myni czynsto na ulicach. Nojczyńści ale spotykano ôdmiano, kero nadaje sie do tygo cyla to je "Plena", skuli tygo, co mo podwōjne kwioty, ôdmiyńniy ôd dziwokich, jednokwiotowych zortōw. Dwie specyficzne miyndzygatōnkowe hybrydy, "P. x schmittii" ("P. avium" x "P. canescens") a "P. x fontenesiana" ("P. avium" x "P. mahaleb") sōm tyż cuchtowany niyrzodko jako strōmy zdobnicze. Drzewo trzyśnie. Ciymne, czyrwōno-brōnzowe drzewo kere sie pozyskuje ôd trzyśni, je wysoko cyńōne we swyj roli jako uatwo formowalne strōm do tokarstwa. Powszechniy wyrabio sie ś nigo meble a tyż i instrumenta muzyczne. Inksze stosowanio. Je możność żucio żywicy amlarowyj kej substytut gumy do żucio. Medikamynta mogōm być narychtowane sztyngelkōw - mojōm uōne tedy dziołoniy śćōngajōnce, przeciwkrzipotny a moczopyndny. Ze strōmu do sie ani pozyskać farba ô ôdciyniu ziylōnkawym. Historyjo. Już Plińjusz Starszy rozrōżnio gatōnek "Prunus", śliwkowy, a "Cerasus", wiśniowy. We zdrzōduach ôde nigo je cytowane mynga ôdmian, niykere ale to jedziniy warianty, a niykere mogły być ôsobnymi gatōnkōma. Wymiynio uōn take kej "Aproniana", "Lutatia", "Caeciliana" atd. Dzieli je podug szmaku, włōnczajōnc sam "dulcis" (słodke) a "acer" (cierpke) Idzie we swych szrajbōngach ani dali, kedy godo, co podwiela rzimski kōnsul Lucius Licinius Lucullus pokonoł Mitradytōw we 74 roku p. Chr., "Cerasia... non fuere in Italia", “Niy bōło trziśniowych strōmōw we Italiji”. Podug nigo, Lucullus sprowadził je ze Pontu a po 120 lotach rozplywiły sie po cołkij Ojropie a Wielgij Brytaniji. Naśōnka kupy zort amlarowych ôstoł znejdźōne we Epoce Brōnzu a rzimskich stanowiskach archyjolōgicznych po cołkij Ojropie. Ôdniesiynia do “słodkich” a “gorzkich” wspiyrajōm ôbecno teza, co “słodko” bōła "Prunus avium"; niy mo bowiym inkszych kandydatōw postrzōd znajōmych wiśni. We 1882 roku Alphonse de Candolle wskozoł co naśōnka "Prunus avium" trefiōno na na zachach ôd kultury Terramare na pōłnocy Italije (1500-1100 p. Chr.) a przez warstwōma ôd szwajcarskich dōmōw na palach. Ô zdaniu Plińjusza godo (z. 210): De Candolle sugeruje, iże to co Lucullus przińōs to bōła zorta "Prunus avium" s Kaukaza. Pochodzyniy ôdmian Prunus avium je durś problematyczno a ôdymkniynto kwestyjo. Niykere ôziymnasto- a dziewiytnastowieczni botaniki przipisujōm pochodzeniy amlary ze zachodnij Azyje, bazujōnc na szrajbōngach Plińjusza; zaprzeczajōm tymu ale ôdkrycia archyjolōgiczne a ôdnejdźōne naśōnka s prehistorycznyj Ojropy. Ôbecniy cuchtowane trzyśnie rōżńōm sie ôde dziwokich skiż tygo, co mojōm wiynksze ôwoce ô ôbwodzie 2–3 cm. Strōmy sōm chowane na karuowatych kłōnczach coby utrzimać je myńsze a łatwijsze we plonowaniu.