Niiger – trzecio, jak patrzeć na dugość a wiyrch dorzyczo rzyka Afriki, zarozki pō Niilu a Kōngo. Ôd miana rzyki wziyno sie miano państwa - Niiger. Je nojważniszōm rzykōm zachodnij Afriki, je dugo na 4184 km a jeji dorzycze mo 2,3 mln km². Ciecze bez Gwinyjo, Mali, Niiger, Bynin a Niigeryjo Pochodzyniy miana. Etymologijo niyma ganc klarowno. Nojczyńścij godo sie, iże miano wziyno sie ôd łacińskigo słowa "niger" ("czorny"), nale niyma do tego zdrzōdłōw. Krōm tego, Portugalczyki smianowały by radszyj rzyka we swoji godce – "negro". Do tego Niiger to niyma rzyka ze czornōm wodōm. Niykerzi miarkujōm, co miano Niigru moge ôznoczać farba ludźōw, kere miyszkały wele nij, nale żodno inkszo rzyka we Africe niy mo takigo miana. Beztōż miarkuje sie tyż, iże uōne miano mōgło sie wźōńś wierza ze keryjś afrikańskij godki, nale ze 30 rzeczy, kerych sie używo przi brzygach rzyki, żodno niy mo takigo słowa, kere by spasowało. Jedyn ze forszlagōw godo, iże miano je ze tuareskij frazy "gher n gheren" – "rzyka rzykōw" (co mo być skrōcane do "ngher"), kero je trafiano wele Timbuktu. Plymiōna, kere miyszkajōm nad rzykōm, dowajōm jij roztōmajte miana, jak choby "Jeliba" we godce bambara, "Isa Ber" ("srogo rzyka") we godkach sōnghaj, abo "Kworra" we niykerych godkach Niigeryje. Biyg Niigru. Biyg Niigru mogymy potajlować na trzi, kere fest sie rōżńōm. Zdrzōdła rzyki sōm we schodnij tajli pasma Loma przi bagyniokach wele gōry Sougoula we połedniowyj Gwinyjii przi granicy ze Sjerra Leōne. Z poczōntku je to mały strōmiyń, mianowany Tembico – "Rzyka Ljanōw", kery niyskorzi przemiynio sie we Niiger (przōdzi godali jeszcze ô ôdcinku Dżoliba). Rzyka ciecze we Gwinyji bez wilgły rōwnikowy las. Wuōnczas rzyka keruje sie na pōłnocny schōd a wpado dō nij mocka inkszych potokōw. We strzodkowyj Gwinyji rzyka mianuje sie już Niiger, jeji piyrwsze sroge dopływy to sōm Milo a Tinkisso. Ôd miasto Kouroussa aże do malijskigo głōwnego miasta Bamako, kaj Niiger wycieko ze tropikalnych lasōw a wpływo w teryn Sudanu, do sie pō nim żeglować. Pływajōm sam rybocke łodzie, a tyż małe damfry. Do sie sam tyż spozorować pasażyrsko wodno industryjo. Za Bamako wody Niigru przitrefiajōm na skały Sotouba. Czynsto wystympujōm sam bystrza skirz kerych niy do sie na rzyce żeglować aż do miasta Koulikoro. Bez nostympne 1600 kilomyjtrōw Niiger je nale zaś żeglowny. Za miastym Ségou wpływo na szyroko rōwnina Macina a rozdzielo sie na mocka myńszch rzykōw, kere czynto mianuje sie "wnōntrzno delta Niigru". We czas deszczowyj pory wody tych rzykōw wzbiyrajōm a teryn je zalywany – rzyczki kuplujōm sie we jedna srogo ze szyrzkōm do 150 km. Teryn tyn bōł kejś wnōntrznym morzym, do kerego wlazowoł Niiger a rzyka Bani, kero je dzisiej prawym dopływym Niigra wele Mopti. Za rōwninōm Macina, ôd miasta Bamba, napoczyno się drugi ôdcinek biegu rzyki. Niiger ciecze sam szyrokim łukym po teryniy, co barzi ślatuje, a niyskorzi za miastym Timbuktu keruje sie do schodu, do przełynczy Taoussa na Saharze. Rzyka mo sam yno 100 m szyrzki, robi sie drōga pojstrzōd skałōw ze kwarcytu. Na uōnym pustynnym terynie do rzyki niy wpado żodyn dopływ. Keruje sie uōna dalij na połedniowy schōd, a przepływo bez miasta Gao a Ansongo. Kōńczy sie tam żeglowny ôdcinek, a napoczynajōm bystrza, kere wlykōm sie aże do miasta Say we państwie Niiger. Rzyka ôpuszczo sam pustynia a wroco na teryn Sudanu. Niiger przepływo sam bez głōwne miasto państwa Niiger - Niamey, a potym ciecze bez granica ze Byninym, coby trefić do Niigeryji. Pōmiyndzy miastōma Yelwa a Jebba Niiger trefio na granitowe skały. Na tym ôdcinku pobudowali tyż tama, skiż czego powstało zaporowe jezioro Kainji. Dalij na połednie, we dolnym biegu rzyki, napoczyno sie teryn wilgłych rōwnikowych lasōw. Za miastym Lokoja rzyka ciecze już poleku i robi srogo masa wody głymboko na dwadziścia, a we deszczowyj porze nawet na trzidzieści myjtrōw. Do Niigru wpado sam tyż jego prawy dopływ - Benue. Wele 450 kilomyjtrōw na pōłnoc ôd ujścio do Gwinyjskij Zatoki napoczyno sie szyroko delta Niigru ze wiyrchym 25 000 km². Niiger nanosi sam sztof a delta sie durch powiynkszo. Je to wielgi teryn bagyniokōw, kery przecino masa ôdnogōw rzyk a namorzinowe lasy. Niykere jego ôdnogi sōm nale żeglowne a pływajōm sam łodzie folowane towarym we Port Harcourt a inkszych hawynōw na wybrzeżu. Nojwożnijsze dopływy. Nojwożnijsze dopływy: Milo (prawy) Tinkisso (lewy) Bani (prawy) Sokoto (lewy) Benue (lewy) Kebbi Kaduna (lewy) Miasta nad Niigrym. Wożnijsze miasta rozlygowane nade Niigrym: Kouroussa Bamako Ségou Mopti Timbuktu Kabara Gao Niamey Onitsha Port Harcourt "Africa on a shoestring", Lonely Planet Publications Pty Ltd, 2004 "Encyklopedia sztuki starożytnej", Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1974, str. 341 (hasło: "Nok") "Geograficzny atlas świata", Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa-Wrocław 1989, tm II, str. 140 "Wielkie rzeki Afryki. Encyklopedia geograficzna", Agencja Muza, Warszawa 1991, str. 24-37 Delta Niigru Historyjo Mali Historyjo Niigeryje Macina