Irlandyjo, Republika Irlandyje ("Éire", "Poblacht na hÉireann", połne miano angelsko to jedziniy "Ireland", co mo podkryślać dōnżynio zjydnoczyniowe ze Irlandyjōm Pōłnocnōm) – państwo we Ojropie Zachodnij, człōnek Unije Ojropejskij. Zajmuje wiynkszość placu wyspy ô tym samym mianie. Administracyjny tajlōng. Wyspa Irlandyjo tajluje sie na 4 historyczne prowincyje, a uōne na 26 hrabstwōw niyzoleżnych ôd jejich tajlōngu na Irlandyjo a Pōłnocno Irlandyjo. Strzednio dugość żywobycio - 75 rokōw (chopy 73, baby 78) PKB: 37.822 $ na miyszkańca (nōminalniy) Nojwiynksze miasta Dublin (ludność miasta 553.165, ludność aglōmeracyje 1.173.179) Cork (ludność miasta 125.622, ludność aglōmeracyje 208.669) Limerick (ludność miasta 94.192, ludność aglōmeracyji 162.413) Galway (ludność miasta 65.832, ludność aglōmeracyje 66.163) Waterford (ludność miasta 44. 594, ludność aglōmeracyje 46.736) Rozlygowaniy Dostymp do Morzo Irlandzkigo, Morzo Celtyckigo, Ôceanu Atlantyckigo, a ôd Wielgij Brytanije ôddziela jōm Kanou Św. Jeřygo. Powieřchnio nizinno Duōgość wybřeža 1. 448 km Duōgość granicy s Irlandyjōm Pōunocnōm (tajlōm Zjydnočōnygo Krōlestwa) 360 km Nojwyžšy pōnkt Carrantuohill 1.041 m. n.p.m. Nojnižšy pōnkt Ôcean Atlantycki 0 m. Nojdugšo řeka Shannōn 259 km Nojwiynkše jezioro Loch Coirib 176 km² Klimat Uōmiarkowaniy ciepuy (je wynikym přepuywajōncygo niydaleko ciepuygo prōndu ze Zatoki Meksykańskij) Niiske amplitudy ročnych tymperatur Wysoko wilgotność powietřa a tyž čynsto sam padze Ōstrōj polityčny. Irlandyjo to dymokracyjo parlamyntarno. Jeji systym prawny je ôparty na prawie zwyčajowym i ustawodawstwie uchwalanym bez parlamynt zgodniy s kōnstytucyjōm. Přepisy Uńje Ojropejskej majōm moc prawno we Irlandyji. Kōnstytucyjo irlandzko, přijyntao 29 grudnia 1937, ôpisuje forma řōndu a tyž definiuje wuadza i fōnkcyje Prezydynta, ôbu izb parlamyntu ("Oireachtas") jako i řōndu. Definiuje tyž struktura i wadza sōndu a ôpisuje podstawowe prawa ôbywatelske. Akt Republiki Irlandyji s 1948 zerwou ôstatniy formalne zwiōnzki s Wielgōm Brytaniōm. Irlandyjo ôdzyskoua niypodlygość we 1921. Prezydynt je gowōm państwa i je wybierany we wyborach bezpośrednich na kadyncyjo, kero trwa 7 lot. Ta sama perzōna može być prezydyntym ino dwukrotniy. Bierne prawo wyborče přisōgiwo ôbywatelōm, keři ukōńčyli 35 lot. Ôd 1997 prezydyntym Irlandyji je Mary McAleese. Ôbowiōnzkym prezydynta je staniy na stražy kōnstytucyji a ôficjalne reprezyntowaniy narodu. Niymal wšyjstke uprawniynio přiznawane mu bez kōnstytucyjo wykōnuje uōn za radōm řōndu. Taoiseach (prymier) stoji na čele řōndu i je mianowany bez prezydynta na wniosek Dáil Éireann (izba nižšo parlamyntu). Taoiseach nōminuje inkšych čuōnkōw řōndu (uogōuem niy myni kej siedmiu i niy wiyncyj kej piyntnastu), kerych musi zaakceptować Dáil Éireann. Nōminuje tyž jydnygo čuōnka řōndu, zwanygo Tánaiste, kery peuni fōnkcyjo wiceprymiera. Bertie Ahern je prymierym Irlandyji ôd čerwca 1997, a Michael McDowell pouni fōnkcyjo Tánaiste. We irlandzkym parlamyńcie sōm dwie izby: Dáil Éireann je izbōm nižšōm, kero je wybierano we wyborach bezpośrednich. Zasiodo we nij 166 posuōw. Je ôdpedzialno za uchwalaniy ustaw. Jeji čuōnkowie sōm wybierani we wyborach proporcjōnalnych i powšychnych. Niy ma sam pojyńcio kadyncyjności, Ōstawa Wyborčo godo ino ô přiznaniu parlamyntowi peunōmocnictw na ôkres 5 lot. Štyry guōwne partyje polityčne reprezyntowane we Dáil Eireann to: Fianna Fáil (Žouniyře Přeznačynio) i Progressive Democrats (Prōgresywne Dymakraty) (kere ôbecniy twořōm koalicyjo řōndowo ôroz ze Partiōm Zielōnych a kilkōma posuōma niyzaležnymi) a Fine Gael (Plymie Gaelōw) i Labour Party (Partia Roboty); Seanad Éireann je izbōm wyžšōm i posiado guōwniy rola doradčōm. S jeji 60 čuōnkōw, 11 je nōminowanych bez Taoiseacha, natōmiast rešta je wybierano, we 5 kuriach ôpierajōncych sie na ôkreślōnych grupach spouečno-zawodowych a bez absolwyntōw Narodowygo Ōniwersytetu Irlandyji i Ōniwersytetu we Dubliniy. Samořōndy lokalne sōm administrowane bez 114 wuadz lokalnych, kere sōm ôdpedzialne, miyndzy inkšymi, za: miyškalnictwo i baukōnšt, transport drōgowy i bezpiečyństwo, kanalizacyjo, inicjotywy dotyčōnce rozwoju i kōntrola nad nimi, rekreacyjo, ôchrōna środowiska, rolnictwo, edukacyjo i pōmoc spouečno. Samořōnd lokalny je finansowany tajlowo bez řōnd cyntralny a tajlowo bez lokalne źrōda , we tym lokalne dowki. VI tyśōnclecie p.n.e. - nojwčeśnijše ślady ludzkej bytności, piyrwsi miyškańcy šmaragdowyj wyspy budujōm mygalityčne budowle take kej Newgrange (pono nojstaršo znano budowla we Ojropie) i Loughcrew 500-200 p.n.e. - nojprawdopodobnij wtedy na wyspa dotarli Celtowie 430-490 - prawdopodobniy we tych latach na wyspie dziouou świynty Patryk, kerymu připisuje sie chrystianizacyjo Irlandyji ok. 700 - Irlandyjo bōua podzielōna na 150 tzw. mouych krōlestw, couōm wyspōm řōńdzili ze wzgōřa Tara arcykrōlowie, kerym formalniy podlygali krōlowie prowincyji, rygiōnōw i mouych krōlestw 795 - počōnek najozdōw wikingōw na Irlandyjo ok. 800 - prawdopodobno data ukōńčynio "Book of Kells", jydnygo s nojpiynknijšych manuskryptōw 841 - Wikingowie zouožyli Dublin 1014 - bitwa pod Clontarf, we kerej arcykrōl Brian Boru zwyciežōu wikingōw; kres wikińskej dōminacyji 1155 - krōl Angliji Hynryk II Plantagynet uzyskou zgoda papieža Hadriano IV, Anglika, prawdopodobniy we formie bulli "Laudabiliter" (jej autyntyčność je kwestiōnowana), na nojazd na Irlandyjo 1169 - we Irlandyji wylōndowali za zgodōm Hynryka II Anglōnormanowie poprošyni bez jydnygo s lokalnych krōlōw ô pōmoc 1172 - Hynryk II přibōu s armiōm do Irlandyji, kera uznoua jygo zwieřchnictwo; bez stu lot Anglōnormanowie podbili znočnōm tajla wyspy 1271 - počōnek celtyckej ôdnowy ("gaelic recovery") podčas kerej Irlandčycy ôdzyskali znočno tajla utracōnych ziym 1315 - na zaprošyniy niykerych irlandzkych uwadcōw na wyspa přibōu ze Škocyji wroz s wojskym Edward Bruce; korōnowany krōlym Irlandyji prōbowou we krwawyj kampańji podbić wyspa; zginōu we 1317 ok. 1430 - krōl Angliji sprawowou wadza yno nad Dublinym i ôkolicōma (tzw. "Pale" - Palisada) kōniec XV wieku - Tudoři rozpočyli powolny podbōj Irlandyji 1541 - wiynkšość irlandzkych wielmožy uznoua Hynryka VIII krōlym Irlandyji; niy uznali go ale gowōm Kościoua i pozostali při katolicyzmie 1580 - rebelijo irlandzkych katolikōw 1593-1603 - wojna dziesiyńcioletnio, kerej kulminacyjnym pōnktym bōua bitwa pod Kinsale; irlandzcy arystakraci pōniyśli klynska i we 1607 ôpuścili wyspa 1605 - počōnek kolōnizacyji Ōlsteru bez prezbiterian ze Škocyji; podpořōndkowaniy prawne ludności Irlandyji krōlowi Angliji i zniysiyniy celtyckych praw 1641 - wybuch rebeliji we Irlandyji; rok pōźnij we Angliji wybucha wojna dōmowo, co pozwoliuo wyspie uzyskać pewno niyzaležność 1649 - Oliver Cromwell přibōu do Irlandyji na čele swojej armii; masakra we Drogheda; třiletnio bezlitosna kampanio přiwraco angelsko wuadza na wyspie 1662 - parlamynt we Lōndyniy uchwaliu zbiōr ustaw zwany kodeksym Clarendona, kery bōu skerowany přeciwko inkšowiercōm (niyanglikanōm); rygulacyje kodeksu pōgoršōuy sytuacyjo katolikōw 11 lipca (1 lipca) 1690 - bitwa nad řekōm oyne, we kerej wojsko protestanckigo krōla Angliji Wilhelma Ôrańskigo pokōnouy katolicko armia ôbalōnygo krōla Jakuba II. Pōunocnoirlandzcy protestańci do terozki świyntujōm we ročnica zwyciynstwa (a dokuadnij dziyń po ročnice, ti. 12 lipca) 1691 - ludność katolicka zostoua pozbawiōna wšelkych praw cywilnych i ekōnōmičnych (m.in.: posiadanio drōgich kōni, nošynio brōni, učynio we škouach) 1791 - powstowo Towařistwo Zjydnočōnych Irlandčykōw ("Society of United Irishmen"), kerygo guōwnym ideolōgym bōu Wolfe Tone. Celym stowařišynio bōua walka ô ymancypacyjo katolikōw irlandzkych, rōwne prawa wyborče, ôderwaniy Irlandyji ôd Wielgij Brytańji i utwořyniy republiki 1798 - niyudane powstaniy přeciwko brytyjskej wuadzy 1 styčnia 1801 - wcielyniy Krōlestwa Irlandyji do Krōlestwa Wielgij Brytańji; powstowo Krōlestwo Wielgij Brytańji i Irlandyji 1803 - kolejne niyudane powstaniy 1829 - uchwalyniy aktu ô rōwnouprawniyniu katolikōw - efekt dzioualności Daniela OConnella 1842 - utwořyniy Muodej Irlandyji 1846 - počōnek klynski guodu 1848 - niyudane powstaniy Muodej Irlandyji, tzw. bitwa na gřōndce kapusty w uōgrodzie wdowy McCormack 1849 - kōniec klynski godu, nale ješče bez dwa lata ludzie ōmierali wyciyńčyni godym i chorobami; uōnčniy pomaruo 1,5 miljōna ludzi 1858 - we Nowym Jorku powstouo Towařistwo Fyniańske, bydōnce přikrywkōm do Irlandzkigo Bractwa Republikańskigo (IRB) 1867 - niyudane powstaniy zorganizowane bez fynian; 1870 - Izaak Butt zainicjowou ruch "Home Rule" - autōnōmii do Irlandyji; bez 20 lot trwouy staranio ô uchwalyniy "Home Rule" we brytyjskym parlamyńcie; bez wiynkšość tygo času kerowou nimi Charles Stewart Parnell 1893 - powstowo Liga Gaelicko majōnca na celu "deanglizacyjo irlandzkigo narodu". 1900 - powstowo Zjydnočōna Partia Irlandzka, na čele kerej stanōu John Edward Redmond; walka ô uchwalyniy "Hōme Rule" začua sie ôd nowa. 1905 - Arthur Griffith, čuōnek Ligi Gaelickij, zouožōu ôrganizacyjo Sinn Féin (My Sami); wartko kōntrola nad njōm přejyli čuōnkowie IRB 1912 - ustawa ô "Home Rule" bōua corozki bližey uchwalynio, protestańci s Ōlsteru utwořili ôddziouy ô nazwie Ôchotniki Ōlsterscy, katolicy powouali Irlandzkych Ōchotnikōw, a James Connolly utwořōu socyjolistyčnōm Armie Ôbywatelskōm 1914 - wybuch I wojny światowej; tyśōnce irlandzkych ôchotnikōw wstōmpiuy do brytyjskej armii (w Irlandyji niy mo poboru do wojska), co popierouo dowōdztwo Irlandzkych Ôchotnikōw 23 kwietnia 1916 - Powstaniy wielganocne, Pádraig Pearse (Patrick Pearse) proklamowou Irlandyjo niypodlyguōm republikōm; dwa tyśōnce powstańcōw (republikaniy s Irlandzkych Ôchotnikōw i čuōnkowie Armii Ôbywatelskij) stawiuo čoua brytyjskej armii; wiynkšość miyškańcōw Irlandyji niy poparua powstania; po 6 dniach powstaniy upado; Brytyjčycy wykōnali wyroki śmierci na 16 přiwōdcach powstanio (m.in. na Pádraicu Pearsie i Jamesie Cōnollym); spouečyństwo Irlandyji začyuo popierać powstańcōw i ich idee; začyuy sie masowe areštowania; Michael Collins (jydyn s powstańcōw) překštouciu Irlandzkych Uochotnikōw we Irlandzko Armia Republikańska (IRA) 1918 - powstou niylygalny (z pōnktu widzynio Brytyjčykōw) řōnd irlandzki s Eamonym de Valerōm na čele (tyž jydyn s powstańcōw) lato 1919 - počōnek wojny ô niypodlygość; IRA prowadziua wojna partyzanckōm, a Brytyjčycy ôdpowiydzieli terrorym lipiec 1921 - Michael Collins i Arthur Griffith podpisali traktat; powstoua zuožōna s 26 hrabstw Irlandyjo (Wolne Państwo Irlandzke), majōnca status brytyjskigo dōmińōm (krōl brytyjski gowōm państwa), los 6 hrabstw pōunocnych (Irlandyjo Pōunocno) miou być rozstřigńjynty we přišuości kwieciyń 1922 - wybuch wojny dōmowyj miyndzy niyuznojōncōm traktatu tajlaōn IRA, a wojskōma Wolnygo Państwa Irlandzkigo (čyli tam tajlōm IRA, kero traktat uznoua) moj 1923 - IRA antytraktatowo uznoua swojo poražka; we wojniy dōmowyj zginyuo ōngyfer tyśōnca ludzi, we tym Michael Collins ; Artur Griffith zmar we jeji trakcie na hercklekot wřesiyń 1933- Ôtwořyniy Fine Gael (Rōd Irlandčykōw). Jej přiwōdcōm zostou Eoin ODuffy 18 čerwca 1936 - Zdelygalizowaniy IRA 20 listopada 1936 - Sformowaniy bez ODuffygo "Irlandzkej Brygady" (Irish Brigade), kero wźōna udziou we hišpańskej wojniy dōmowej po strōniy gyn. Franco. Irlandčycy walčyli tyž po strōniy Republiki. Řōnd Irlandzki natōmiast uōgosiu neutralne stanowisko wobec ôbu strōn kōnfliktu 29 grudnia 1937 - wejście we žycie kōnstytucyji. Na jej mocy Wolne Państwo Irlandzke překštouca sie we Irlandyjo, čyli přestaje być tajlōm Wielgij Brytańji. 1949 - Irlandyjo ôficjolniy překštouciua sie we republika 1959 - Eamon de Valera zostou prezydyntym Irlandii. Fōnkcyjo ta sprawowou do 1973 1973 - čuōnek EWG 2002 - waluta ojro Stanisław Grzybowski "Historia Irlandii", Wrocuaw 1998 katolicy - 88,4% anglikaniy - 2,9% prezbiterianiy - 0,52% muzuumaniy - 0,49% metodyści - 0,25% žydzi - 0,2% wyznawcy inkšych religii ôk. 3%. Religia. Chociaž bez wieki Irlandyjo bōua uwažano za jydyn s nojbardzij katolickych krajōw na świecie, ôbecniy ôbserwuje sie znočōncy spadek ličby praktykujōncych, kery spad ôd lot siedymdziesiōntych s poźōmu 90% do 45% we skali kraju. W niykerych dzielnicach Dublina do kościoua co niydziela chodzi ôd 8% do 15% ludności. Wojsko. Armiyjo Irlandzko mo 8.500 zawodowych žouniyři i 13.000 rezerwowych. Tak moua ilość wojsko je spowodowano neutralnośćōn Irlandyje (np. niy je čuōnkym NATO). Pōmimo to Irlandyjo je zaangažowano we misyjoch pokojowych Gospodarka. Nojwažnijšymi gouyńźōma gospodarki irlandzkej sōm industryje: elektrōničny i informatyčny chymičny i farmaceutyčny metalurgičny poligrafičny wōkynničy Šeroko świadčuōne sōm usōgi we zakresie: handlu elektrōničnygo telekōmōnikacyji ôprōgramowanio kōmputerowygo nowočesnych usōg finansowych Rozwōj gospodarki přebiyga dwutorowo - s jydnej strōny bowiym zachynca sie do rozwoju prywatnej inicjotywy, s drōgi zaś - zostawia podstawowe gouyńzie gospodarki we rynkach państwowych a usōgi majōnce klučowe znočyniy do kraju. Irlandyjo je jydnym s nojšybcij rozwijajōncych sie gospodarčo państw ōnijnych. W latach 1987-1997 wzrost gospodarčy siyngou 6% we stosōnku ročnym. Ôbecniy Irlandyjo, ôbok Norwygije i Šwajcaryje, je krajym ô nojwyžšym PKB per capita we Ojropie. Gospodarka je ściśle uzaležńōna ôd handlu, a guōwni partneři to Wielgo Brytańja, Niymcy, Francyjo a Stany Zjydnočōne. Dowki stanowiōm 30% PKB Irlandii. Stawki dowki dochodowy ôd ôsōb fizyčnych to 42% a 20% s šerygym ulg. Podatek dochodowy ôd firm je nojnižšy we starej ŌE i wynosi 12,5%, co bywa čynsto podawane kej jydyn s guōwnych čynnikōw napuywu inwestycyji zagraničnych do Irlandii. Podstawowa stawka podatku ôd towarōw i usōg wynosi 21%. Irlandyjo mo nojwyžša we Ojropie puaca minimalnōm wahajōncōm sie ôd 39% do 77% střednij krajowyj we zaležności ôd branžy. Pod wzglyndym HDI Irlandyjo zajmuje 5. miejsce na świecie, a pod wzglyndym HPI 18. miejsce na 19 nojbardzij rozwińjyntych państw. Irlandzka gospodarka je tyž jydno s nojmyni innowacyjnych gospodarek we Ojropie s poźōmym wydatkōw na badanio i rozwōj 1,2% PKB. Industryjo. Fynōmynym irlandzkej gospodarki na skala światowōm bōu silny rozwōj přymysuu wysokych technolōgii, kery přičyniu sie do wzrostu gospodarčygo na poźōmie 15,8% ročniy. Inwestycyje we rōžnygo rodzaju gouyńzie přymysuu tygo kraju wynikouy ze stratygičnygo pouožynio Irlandii (přičōuek amerykańskych inwestorōw interesujōncych sie rynkym ojropejskym). Šybki rozwōj Irlandyjo zawdziynčo pōmocy Uńji Ojropejskij, dugoletnim zwolniyńōm podatkowym, a tyž stosōnkowo tanij sile robočej. Přiniosuo to kořiści přede wšyjstkym ôśrodkōm rygōnalnym, gdzie přymysu ôparty je guōwniy na přetwōrstwie puodōw rolnych. Rozwinōu sie přymysu zbožowo-muynarski, mlečarski, browarnictwo a produkcyjo wysoko procyntowych alkoholi - whisky. Rolnictwo. Rolnictwo pozostaje jydno s nojwažnijšych gouyńzi gospodarki. Je uōno wysoko zmechanizowane i daje zatrudniyniy 9,5% ludności. Produkcyjo wouowiny i mlyka stanowi 58% uōgōuu produkcyji rolnej. Ôlbřimiōm wiynkšość we rolnictwie stanowiōm moue gospodarstwa rolne. Powieřchnio přeznačōna pod uprawy rolniče je niywielga, za to wysoce produktywno. Guōwnymi roślinōma uprawnymi sōm zboža, buraki cukrowe a kartofle. Ôlbřimie ôbšary uōnk i spřijajōncy klimat pozwalajōm na couoročny wypas zwieřōnt. Surowce naturalne. Zasoby surowcōw naturalnych we Irlandyje sōm niywielge. Irlandyjo mo zuoža cynku a ouowiu, kere ôdkryto na počōntku lot 90. XX w. Wydobywa sie přede wšyjstkym gips, rudy cynku (164 tys. t. ročniy) i ouowiu (45 tys. t. ročniy). Transport. Stratygične znočyniy mo transport samochodowy. Irlandyjo mo gynstōm sieć drōg, kere čynsto niy sōm ale we nojlepšym staniy. Sieć drōg ôbejmuje 92.327 km, s čygo yno ôk. 280 km majōm standard autobany (mařec 2007). W ôstatnich lotach prowadzuōna je rozbudowa, a modernizacyjo autostrad na wielu ôdcinkach we couym kraju. Sieć kolejowo je dugo na 1.944 km. Nojwažnijšymi portami handlowymi sōm Dublin a Cork, a morsko žyglōga handlowa ličy 150 statkōw. Nojwiynkšym portym morskym je Dublin, zaś přewozy transatlantycke ôbejmujōm přede wšyjstkym Cork. Přistaniy prōmowe we Dubliniy, Dun Laoghaire a Rosslare zapewniajōm pouōnčynio s guōwnymi portōma Wielgij Brytanii. Zbudowano we XVIII i XIX w., a nastympniy modernizowano sieć kanouōw suužy přede wšyjstkym do přewozu towarōw, leč mo tyž znočyniy turystyčne. Miyndzynarodowe porty lotniče we Dubliniy, Cork, Knock a Shannon sōm znōne tyž kej štrefy wolnocuowe. Irlandyjo mo 40 lotnisk krajowych i miyndzynarodowych. Pouōnčynio transatlantycke ôbsōgiwane sōm bez Shannon i Knock, zaś ojropejske bez Kerry, Cork, Dublin, Galway i Sligo. W pouowie 1990 wšyjstke lotniska ôbsōgiwouy ōngyfer 10,5 mln pasažerōw. W Irlandii ôbowiōnzuje ruch lewostrōnny. Charakterystyčne potrawy. Nojbardzij znōnym daniym irlandzkym je rodzej gulašu s jagńjyńciny abo baraniny. Miynso dusi sie s kartoflamiy, cebulōm, marchewkōm, porym i kašōm jynčmiynnōm. Ôd XIX stolecio kartofle sōm podstawōm djety Irlandčykōw. Tradycyjny gulaš irlandzki podaje sie s buchtamiy robiōnymi s ôju. Uoświata. Charakteryzuje ja silny ajnflus Kościoua katolickigo na prōgrōm naučanio, řadko spotykany ôbecniy we krajach ojropejskych. Šport. Niy mo znočōncych ôsiōngńjyńć (moua ličba ludności). Ino we niykerych dyscyplinach, guōwniy we Rugby reprezyntacyjo narodowo gro we puchaře 6 narodōw a ôdnosi we nim sukcesy. Miyškańcy interesujōm sie přede wšyjstkym "športōma narodowymi" (hurling, futbol gaelicki) i lokalnymi rozrywkōma. W škouach nacisk na šport je tyž niywielgi (1h we tygodniu) co powoduje wielgi ôdsetek ludzi ôtōuych. Áras an Ôachtaráin — ôficjalno zajta prezydynta Irlandii (ang., irl.) Uoficyjolno zajta řōndowo (ang.) Taoiseach — ôficjalno zajta prymiera Irlandii Tithe an Ôireachtais — ôficjalno zajta Parlamyntu Irlandii (ang., irl.) Serwis informacyjny Irlandii (ang.) Žycie i praca w Irlandii