Malta, Maltańsko Republika, (uoficjalne miano: malt. "Repubblika ta Malta", ang. "Republic of Malta") je wyspiarskym państwym na Strzōdziymnym Morzu. Jeji stolica je Valletta. Malta samostanowi sie dziepiyro ôd 1964 roku, bestōż co zawczasu bōła brytyjskōm kolōnijōm. Geōgrafijo. Malta leży na stategicznym placu na Postrzōdziymnym Morzu, 95 km na połednie ôd Sycylije a 290 km na wschōd ôd Tōnezyje. Skłodo sie ze trzech wysp: Malta, 246 km² Gozo, 67 km² (kole 30 000 miyszkańcōw) Comino, 3 km² (ludzie sōm tam ino we czas syzōnu feryjōw) Do Malty nolyżōm tyż trzi małe wysepki: Cominotto, Filfla Island a St. Pauls Island. Ranty wszyjskich wysp sōm zauobycz skoliste. Nojwyższy wiyrch je Ta Dmejrek (253 m). Geōgraficzniy a geologiczniy Malta leży we Ojropie. Leży we klimatycznyj strefie typowyj lo rygiōnōw Postrzōdziymnygo Morzo. Je tam chłodno zima a fest gorke lato, prowie beż żodnych ôpadōw. Wspōłrzyndne geograficzne Malty sōm 35 50 N, 14 35 E Klimat. Malta je we strefie klimatōw postrzōdziymnomorskich. Niy ma sam wiaterōw, nebla, śniyga alibo zimna. Strzednio tympyratura je ôd 14,1 °C we zima (listopad — kwieciyń) do 32 °C latym (moj — październik). Klara dowo sam świotło 6:46 godzin, kedy je zima a 10:11 godzin, kedy je lato. Ôpady sōm sam głōwniy we zima. Na rok ślatuje sam 578 mm. Polityka Malty. Malta bōła brytyjskōm kolōnijōm aże do 21 września 1964, kedy sie usamostanowiyła a 13 grudnia 1974 stoła sie republikōm, ôstoła nale a dali je ferajnistkōm Brytyjskigo Ferajnu Norodōw ("Commonwealth of Nations"). Ôd 1 moja 2004 Malta do kupy ze 9 inkszymi państwōma (we tym ze Polskōm a Czeskōm Republikōm) wlozła do Ojropejskij Unije. Malta je republikōm parlamyntarnōm. Na czele państwa stoji prezydynt republiki, wybiyrany bez parlamynt. Prezydentym Malty je ôd 2 kwietnia 2019 George Vella. Jedna prezydencko kadencyjo trwo 5 lot, co ôznaczo, iże nostympny absztimōng bydzie we 2024 roku. Ôd roku 1993 Malta administracyjniy tajluje sie na 68 tzw. lokalnych rad ("local council"), kere wybierane sōm roz na trzi lata. Jeszczy przed usamostanowiyniym maltańsko polityka bōła podzielono na dwie strōny: socjalistyczno-nyutralne Stronnictwo Roboty ("Labour Party", "Partit Laburista", MPL, "Maltese Labour Party") a konserwatywne "Strōnnictwo Nacjonalistyczne", "Nationalist Party" ("Partit Nazzjonalista", abrewiacyjo: PN). Je jeszczy wiyncyj partyjōw, nale niy majōm uōne wiynkszygo politycznygo znoczynio, sōm to ntp. "Alternatywa dymokratyczno" ("Alternattiva Demokratika", AD), ôdpednik ojropejskich „Zielōnych“. Wszyjske parlamyntarne absztimōngi majōm tradycyjnie ciasne wyniki a gōwne partyje zmiyniajōm sie przi władzy. Absztimōng do parlamyntu z dnia 26 marca 2022 doł take rozdziylyniy gosōw: "Labour Party" – 55,11 procyntōw "Nationalist Party" – 41,74 procyntōw Maltańske partyje polityczne fest wadzioły sie ô polityka zagraniczno. Konserwatywno PN chcioła kej nojbarzi leźć ku Zachodowi, a do Unije Ojropejskij, na Labour Party, utrzimowało dobre kōntakty ze Zwiōnzkym Radzieckim, a krajōma RWPG a Chinōma. Ferwaltōngowy tajlōng. We 1993 ustanowiyli, iże Malta tajluje sie na 68 samorzōndōw (54 na wyspie Malta, 14 na wyspie Gozo). Cołko wyspa Comino je we samorzōńdzie Għajnsielem, na wyspie Gozo. Gyszichta. Poczōntki cywilizacyje we Malcie bōły aże 5900 lot p.n.e. kej trefiyli sam ze Sycylije piyrsze ôsadniki. Wele 3600-3200 p.n.e. we mieście Ġgantija na wyspie Gozo wzniyśli świōntynio. Podane na nia budowle niyskorzi powstoły tyż we inkszych placach, niy yno na Gozo nale tyż na gōwnyj wyspie — Malcie. Malta, kero je dobrym placym do kōnrolowanio strzodkowygo a wschodnigo basynu Strzōdziymnygo Morzo, mioła moc posiedzicielōw. Kole 800 p.n.e. założyli sam swoje ôsiedla Fenicjany, zajś 300 lot niyskorzi wyspa podbiyli Kartagińczyki. We 257 p.n.e. bōł piyrszy angrif Rzimianōw a we 218 p.n.e. Malta stoła sie tajlōm Rzimskigo Impyrium. We 60 n.e. wele brzygu wyspy, na mieliźnie, rozbiōł sie statek, kery przewoźōł do Rzimu, św. Paulika, kery nawrōcił Malta na Krześcijaństwo. We 395 po tajlōngu Imperyjōm wyspa bōła regiyrowano ôd Wschodnigo Cesarstwa ze stolicōm we Konstantynopolu. We 870 zdobyli ja Araby, zaś we 1090 Normany a przikuplowali ja do ksiynstwa, a potym do Krōlestwa Sycylije. We 1530 kajzer Karlik V Habsburg skozoł wyspa, jako lynno wyciepanymu ze Rodos Joanitōm. 18 maja 1565 napoczōna sie ataka armije Imperyjōm Ôsmańskigo, we keryj bōło 40 000 wojokōw. Ôbrōńcy, kerych bōło poraset zakōnnych wojokōw, 2 tyś. szpanielskich wojokōw a wele 6 tyś. cywilnyj ludnoście, poradziyli sztyry mieśōncy niyskorzi (8 września) cołkym ôdeprzeć tyn angrif. Lō uczczynio wygranyj Wieli Majster Jean Parisot de la Valette wznies we 1566 sztad, kery nazwali ôd jigo miana Valetta. Miasto to niyskorzi stoło sie stolicōm Malty. We 1798 francusko wojenno marynarka, kero lozła do Egiptu zaatakowała a zdobōła wyspa. Napoleon Bonaparte kozoł wojokōm zakōnu bez pora nojbliższych dńōw iś ze wyspy. Pora miysiyncōw niyskorzi Maltańczyki byli fest niyrodzi ze regiyrōnku Francyje a napoczōnli powstaniy. Skiż hilfy ôd Sycylije a Wielgij Brytanije we 1800 Maltańczyki wygrali a Francuzy musieli sie poddać. Malta wlozła pode protekcyjo Wielgij Brytanije. Wiedyński Kōngres, kery bōł we rokach 1814-1815 zuōnaczoł ze Malty brytyjsko kolōnijo. Wyspa bōła lo Wielgij Brytanije bazōm podwodnych ôkryntōw wczas II Światowyj Wojny festylniy zawodzała państwōm Ôsie we posyłaniu zaopatrzynio do Pōłnocnyj Afryki. Wojska osi "uoblegały" wyspa a niszczoły konwoje ze zauopatrzyniym, kere płynyły do Malty, przi czym durś ja bōmbardyrowały a zastawiały minōma. Bez to aljanty bez jaki czas niy mogli ze Malty napoczynać wojynnych dziołańōw. Niymcy nale niy zrobiyły wielgij inwazyje na Malta, skuli tygo, iże chcieli gibko zdobyć Egipt. Po ôblynżyniu, wyspa we 1942 ôdznaczyli Krziżym Jorgusia. We 1947 Malta uzyskoła wewnyntrzno autōnōmijo, zaś we 1963 Malta sie usamostanowiyła. Rok niyskorzi Malta uzyskoła cołkowito niypodlygłość, kej ferajnista Ferajnu Norodōw. Podpisali tyż ôbrōnny układ, kery dowoł zwolowoł na utrzimaniy na wyspie brytyjskich bazōw. We 1967 układ tyn zerwali a dziepiyro sztyry lata niyskorzi wynegocjowali porozōmiyniy. 13 grudnia 1974 proklamowali Republika Malty (Repubblika ta Malta). 1 maja 2004 Malta przistōmpioła do Ojropejskij Unije. Gyszichtowe pamiōntki. Malta je bogato we gyszichtowe pamiōntki. Trzi ś nich sōm wpisane na lista Kultularnygo Dziedzictwa ferajnu UNESCO: Valetta, megality na wyspach: Malta a Gozo, a tzw. Hypogeum we Hal Saflieni. Nostympne historyczne pamiōntki sōm ze ôkresu arabskigo przebywanio na wyspie, gōwne zaś ze czasu władanio Johanitōw. Do sie wymiynić cołke miasto Mdina (mury wystawiyli juzaś Araby) , dali niyporachowane budowle a twierdze we Vallećcie , stolica wyspy Goza — Victoria, moc pałacōw a wieży strożniczych rozciepanych po cołkim archipelagu. Dymōgrafijo. Wiynkszość Maltanōw, żyje na gōwnyj wyspie: Malcie. Nojczyńści we miejskich aglomeracyjach (ōng. 90%). Strzednie zagynszczyniy ludności to je 1265 miyszkańcōw na km² (nojwiynkszo we Ojropie a trzecio na świecie). Kole 3% ôbywatelōw to sōm auslyndry, nojwiyncyj je Brytyjczykōw. Tyla samo Maltanōw żyje za granicōm (we Kanadzie, Australiji a tyż we USA). Wyspa Gozo je barzi "ziylōno" a mo barzi rolniczy charakter. Mo tyż myńszo gynstość zaludniynio. Wyspa Comino je zamiyszkano ino we sezoniy turystycznym. Je sam jedyn hotel. Pōza sezonym miyszko tam sztyrych ludzi. wzrost ludności: 0,6% strzedni wiek: 38 lot chopōw: 36,6 lot babōw: 39,5 lot wspōłczynnik rodzynio: 10,09 na 1000 ôbywatelōw wspōłczynnik umarcio: 7,91 na 1000 ôbywatelōw wspōłczynnik umarcio przi rodzyniu: 5,69 na 1000 rodzonych żywo strzednio dugość żywobycio: 78,43 lot chopōw: 76,39 lot babōw: 80,43 lot "(dane na rok 2003) " Procynt babōw, kere robiōm a tyż tych, kere majōm wyższe wykstałcyniy je nojwyższy na cołkim świecie. Pochodzynie ludności. Ô pochodzyniu populacyje s megalitycznego ôkrysu sōm ino zmiarkowania. Ôsiedlynie teroźnyj ludności zaczoło sie kole 2000 lot przed Chystusym. Potym, bez 500 lot Malta bōła niyzamiyszkano. Wedle jednyj, niypotwiyrdzonyj teoryje Malta bōła ôsiedlono ze Sycylije, nale niyskorzi doszło do tajlowygo wymiyszanio ludności s inkszymi norodōma. Godki Malty. Gōwnōm godkōm je maltańsko ("Malti"), nale kupa ludzi godo po angelsku, a po italsku. Angelsko godka je przi tym drugōm urzyndowōm godkōm, zaś italsko miała taki sztatus do 1934. Tyż je używano maltańsko migowo godka. Maltańsko je semicko godka, fest spokrewńōno ze godkōm arabskōm (podug niykerych myńszościowych poglōndōw mo pochodzyniy blank ôd godki fenickij). Maltańsko godka mo fest wielgi ajnflus godek romańskich (nojbarzi italskij) a angelskij. Maltański je jedynōm semickōm godkōm, kero je zapisowano we łacińskim abecadle. Miano "Malta" pochodzi s mian fenickych a tyż arabskich, kere bōły: "Malet" (co znaczy hawyna), "Melita", "Maltacheum" a inksze. Religijo. Ōngyfer 94% miyszkańcōw Malty je rzimskimi katolikōma. Na Malcie sōm 359 kościołōw. Ksiyndze, mnichy a mniszki dowajōm wiynkszo tajla ludzi, aniżeli we kerymkolwiek inkszym państwie. Katolicyzm je zapisany we ôdpednij ustawie jako państwowo religijo a jigo ajnflus je fest srogi na regiyrōnek, bestōż szajdōngi a aborcyjo sōm zakozane. Miasta. S lotu ptoka, do sie myśleć, co cołke cyntrōm gōwnyj wyspy — Malty je jednym wiegim miastym. Nale to wrażyniy je felerne, przede wszyjskim we kōnsekwencyji fest pryndkij rozbudowy miast bez ôstatniee myni a wiyncyj trzista lot. Granice miast abo aglomeracyji do sie poznoć ino s informacyji na taflikach. Do nojwynkszych miast przinoleżōm: Valletta (tyż: La Valletta), stolica, je to gyszichtowo twierdza Sliema, cyntrōm handlowe a zakupowe Birkirkara, nojwiynksze miasto (2019: 24 356 miyszkańcōw) Mdina, downo stolica ze historycznym cyntrōm, mianowano tyż „ciche miasto“, do sie tam wlyźć ino piechty Victoria, stolica wyspy Gozo tzw. „Trzi miasta“ ("The Three Cities"), to je: Vittoriosa (tyż "Birgu") Senglea Cospicua Transzport. Malta to je jedne ze trzech ojropejskich państwōw, kaj jeździ sie po lewyj strōnie drogi. Motoryzacyjo je fest rozpowszechńōno we Malcie. Podug danych ze 1990 we państwie bōło 182 254 samochodōw, co dowo Malcie zagynszczyniy 582 samochodōw / km². Malta podug tygo wskoźnika je sztwrto we cołkij Ojropie. Malta mo 2 254 km cestōw, ze czygo 1 972 (87,5) je asfaltowe. We Malcie je tyż autobusowy transzport, kery dzioło sam ôd 1905 a je na wyspach Malta a Gozo. Maltańske autobusy sōm turystycznōm atrakcyjōm. W kożdy rok przewożōm wele 31 000 000 ludzi. We państwie je jedno lotnisko: Malta International Airport, kero roz za czas mianowany je tyż "Lotnisko Luqa". Za piyrwa miała być to baza do brytyjskigo Royal Air Force. Ze tygo lotniska do sie lecieć lynijōm Air Malta do 36 inkszych placōw. Malta a Unijo Ojropejsko. Drōga Malty do Unije Ojropejskij bōła dugo. Rzōnd dowoł roz poparcie, roz ôdpora — zoleży fto wuōnczas bōł u władzy. Wiadōmo, iże kożde pomiynianiy władzy na Malcie prziniesło ze sobōm jako zmiana we polityce lo Unije Ojropejskij a wstympu do ni. Maltańsko konserwatywno "PN" bōła blank za, "Labour Party" (a niykere zwiōnzki zawodowe) przeciw człōnkostwu we UE. Piyrszy roz Malta antragowała ô członkostwo juzaś we 1990. Pō wygranyj "Labour Party" we absztimōngu we roku 1996 Malta tyn antrag uchyloła. Pō przedwczesnym absztimōngu we 1998, kedy wygroła "PN", wniosek ôstoł ôdnowiōny. Ô wstympie do Unije Ojropejskij rozprawiano na konferencyji we Kodani 13 grudnia 2002. We absztimōngu 8 marca 2003 za członkostwym bōło 53,65 % ze tych, co walowali. W ramach rozszyrzynio Unije ô dziysiyńć państw 1 maja 2004 Malta stoła sie członkym UO a wyprzedzioła Luksymburg, jeli łazi ô nojmyńsze państwo Unije. Uod 1 stycznia 2008 we Malcie buli sie we Ojro. Przewodnik pō Malcie Malta | History, Language, Map, People, & Points of interest - Encyclopedia Britannica