ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Skrzëpice je to mùzyczny jinstrument strënowi z grëpë smiczkòwich. Pùdło skrzëpic skłôdô sã z dwóch letkò wëgiãtich plat, chtërné pò bòkach wëgiãti są w sztôłt lëtrë C. Na górné place są rezonansowé dzurë w sztôłce lëtrë f zwóné téż éfama. Do rezonansowégò pùdła przëmòcowónô je szijka, na chtërni je grif (bezprogòwô pòdstrënnica). Szijka je zakónczonô główką w sztôłce slëména. Skrzëpice mają szterë strënë pòdparté na pòdstôwkù (zwónym téż mòstnikã). Bùdowa. 1.pòdbródk; 2.strënnik; 3.pòdstôwk (mòstnik); 4.wstruna; 5. pòdstrënnica; 6.stroik; 7.rezonansowô dzura; 8.wcãcé; 9.żiłka (òzdoba); 10.górnô plata; 11.bòczk; 12.gùz.
Linuksowô distribùcëjô je zestôwkã, jaczi zamëkô w se jądro Linuksa ë soft-wôrã (w przédnym dzélu wòlną soft-wôrã), jaczi dôwô pò winstalowaniém fùlwôrtną ë fardich do brëkùnkù òperacjową systemã. Dzãka różnoscë w distribùcëjach, wnet kòżdi brëkòwnik, mòże wëbrac tã jakô mù nôbarżi òdpòwiôdô, wachlôrz jich je baro szeroczi: òd spartańsczich bez garficznegò òkrãżô, przez mùltimedialné, pò sczérowóné n.p. do mùzyków. Dzysdniowé distribùcëje dôwają mòżnotã zladënkù, instalacëji ë deinstalacëji programów, jaczé wëstąpiwôją jakno paczétë (DEB, RPM czë spakòwóné jakno Tar), mògą téż rozwiązëwac zanôleżnotë midzy paczétama . Zwëczajno distribùcëje instalowóne są na cwiardi place kòmpùtra, chòc dô téż taczé, jaczé mòże zrëszëc prosto z CD czë téż disczétczi (np. Knoppix czë Pocket Linux). Wikszosc z nich je przistãpnô w internece abò rozprowôdzanô na platach CD. Debian - http://www.debian.org/ Fedora Core - https://web.archive.org/web/20050731020945/http://fedora.redhat.com/ Gentoo - http://www.gentoo.org/ Knoppix - http://www.knoppix.net/ Linspire (przódë "Lindows") - http://www.linspire.com/ Mandriva Linux (przódë "Mandrake") - http://www.mandrivalinux.com/ MEPIS / SimplyMEPIS - http://www.mepis.org/ PCLinuxOS - http://www.pclinuxos.com/ PLD Linux (pòlskô) - http://www.pld-linux.org/ Red Hat Linux - http://www.redhat.com/ Slackware - http://www.slackware.org/ SUSE - http://www.opensuse.org Ubuntu - http://www.ubuntulinux.org/
Sejmòwô Bibloteka (pòl "Biblioteka Sejmowa") - to je bibloteka przë Sejmie w Pòlsce. Òna je we Warszawie. Kaszëbi mają téż tu swòjé ksążczi. Sejmòwô Bibloteka
Swina (we zdrojach: "Szvvine" 1182, "Zwina" 1186, "Zwijne" 1577 (Stefano Bonsignori), "Swinemünde"; pòl. "Świnoujście", dólnomiem. "Swienemünn", miem. "Swinemünde") - gard na prawach krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie. Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 53° 55' N, dôłgòta - 14° 15' E Nadanié gardnëch prôw: 1765 Wiéchrzëzna: 203 km² Lëdztwò: 40 883 mieszkańców (2019) Domôcô starna gardu
Mùzeùm Pùcczi Zemi miona Floriana Cenôwë w Pùcku je jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1980 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Do niégò słëchô téż môłi skansen w Nadolu. starna ò Mùzeùm Pùcczi Zemi VIAF
Gitara – mùzyczny jinstrument z grëpë strënowich szarpónëch z pùdłã rezonansowim, grifã i progama na pòdstrënnicë. Colemało mô 6 strënów, ale mòże pòtkac téż gitarë z 4, 5, 7, 8, 10 i 12 strënama. Jinstrument ten graje wôżną rolã w muzyce bluesowi, country, flamenco, rockòwi i w wiele fòrmach mùzyczi pop. Jinstrument ten transponëje ò oktawã w dół, tzn. wszëtczé zwãczi zapisóné w nótach brzmią na gitarze oktawã niżi, nigle wënikałobë to nótowégò zôpisu. Klucz wiolinowy z dopisóną môłą ósemką pòd spódkã nazéwô sã kluczã gitarowim . Gitarë są wëkònywóné i naprôwióné przez lutników, a dzysdnia w corôz wikszim stopniu przez maszinë, równak nôlepszi jakòscë jinstrumentë są wcyg robioné rãczno abò z wiôldżim ùdzélã człowieka. Muzyk, chtëren graje na gitarze to gitarzista. Muzyk grający na gitarze basowi to basysta (ewent. gitarzista basowi). Tipë gitarów. Gitarë mòże pòdzelëc na dwie wiôldżé kategòrie: akùsticzné i elektriczné. Gitarë akùsticzné. Grëpa gitarów, jaczich zdrzódłã wzmòcnieniô zwãkù je pùdło rezonansowé bez pòtrzebë ùżiwaniô dodôtkòwich wzmacniaczów. Taką samą nazwã mô jeden z tipów gitarów: gitara akùsticznô. Jinszé tipë:  Gitara barokòwô Gitara klasycznô Gitara akusticznô Gitarë elektriczné. Grëpa gitarów, dlô jaczich zdrzódłã wzmòcnieniô je wzmacniacz elektroniczny, jaczi dostôwô sygnał przetwòrnik elektromagneticzny ùmieszczony pòd strënama. Gitara elektricznô Gitara basowô Gitara elektroklasycznô Jinszé gitarë basowô akùsticznô Òkreslenié 'gitara basowô' nôczãscy je ùżiwóné w òdniesenim do elektriczny wersji tegò jinstrumentu. Technika graniô. Na gitarze graje sã pôlcama (òpùszkama i paznokcama abò samima òpùszkama) abò téż piórkã (jinaczi: 'kòstką'). Piórkò je przeznaczoné òsoblëwie do grë na gitarze z metalowima strënama (akustyczny, elektriczny). Jistnieją téż tzw. "pazurczi" zrobioné z metalu abò twòrzëwa sztucznégò, jaczé nakłôdô sã na pôlce. Mòże grac równoczasno piórkq i pôlcama (technika hibridowô) Historiô gitarë. Jinstrumentë pòdobné do dzysészéch gitarów są znóné òd wicy jak 5000 lat. Mòżlëwé, że gitara wëwòdzy sã z jinstrumentu cithara, ùżiwónégò w starożëtnëch Jindiach i Azji Westrzédny. W starożëtnym sanskrice słowò 'tar' òznôczało strënã. Jinstrumentë pòdobné do gitarë pòjôwiają sã w starożëtnéch rzezbach i figùrkach ze Suzë w Jiranie. Słowã 'gitara' Arabòwie nazéwają różnégò rodzaju lutnie – pòprzédników dzysdniowich gitarów. Nazwa 'guitarra' òsta wprowadzonô do jãzëka hiszpańsczégò pò X w., czej gitarë òstałë sprowadzoné na Jiberijsczi Półòstrów przez Maurów.
Tiraspol (rum./moł. "Tiraspol/Тираспол," rus. "Тира́споль," ùkr. "Тирасполь") je stolëcą nieùznanégò Pòdniéstrza, òficjôlnie trzëci nôwinkszi gard Mòłdawskô. Gard je na pòrénkòwim sztrądzé Dniéstera. Dzésdniòwi Tiraspol bëł ùsôdzòny przez rusczégò generalissima Alexandra Suvorova w 1792 rokù. Gard swiãtùje swòje swiãto 14 rujana. Etimologiô. Toponim skłôda sã z dwóch grecczich słów "Τύρας" (greckô miono na rzékã Dniéster) ë "polis" czëli gard. Historiô. Klasicznô historiô. Tiras bëł grecką kòlònią mionowaną "Miletus" prawdòpòdonié ùsôdzóną kòl 600 r. p.n.cz. , ùsôdzóny kòl 10 kilométrów òd muni Dniéstera. Kòl 50 r. p.n.cz. bëł zdôbitë bez Tracjã. W 56 r. n.cz. Rzimiónié òdbùdôwali gard ë prziłączëli do prowinji "Moesji." Chùtkò pò tim gard bëł zôbity bez Gotów. Ruskô ùsôdzédznié. Ruskô Jimperium pòdbiło zemiô do Dniéstera òd Òsmańsczégò Jimperium. W 1792 r. Ruskô armjiô wëbùdowałô fòrtifikacjã do trzëmóniô stróżi zôpôdnéj grańcë. Feldmarszôłk Alexander Suvorov je ùznôwóny za ùsôdzównika gardu. Sowjecczi Tiraspol. Pò rusczéj révolucji Mòładawskô Aùtonomicznô Socjalistëcznô Repùblika Rôdzéckô bëła ùsôdzóna w 1924, ze stolëcą w Bałcé. Repùblika mióła trzë ùrzãdné jãzëczi: rumùńsczi, ùkrajińsczi ë rusczi. Stolëca bëła zmiénionô na Tiraspol 1929 rokù.   W 1940 rokù przez pakt Ribbentrop-Mołotov ZSRR wskazała Rumùńskô bë ta òddôła Bessarabjiô. Ë ùsôdzóno nową rôdzécką repùblikã Mòłdawską Socjalistëczną Repùblikã Rôdzécką z dzésdniowéj Mòłdawskô (z Pòdniéstrzém). Postsamòstójnotné. W 27 stëcznikù 1990 rokù pò referendum gard Tiraspol ògłósił samòstójnotã ë gard kòl "Bender" téż to miół zrobioné.   2 séwnika 1990 Tiraspol stôł sã stolëcą nowéj rôdzécczéj repùbliczi Pòdniéstrza. Szpòrt. Dwa przédné karna futbalã są: "Sheriff Tiraspol" ë "FC Tiraspol. " Sheriff je nôdobiwkòwim karnã mòłdawsczégò futbala.
Besarabiô ("Бессара́бія") – je terô dzélã Mòłdawie i Ùkrajinaë. Òna je krótkò Rumùńsczi. W II swiatowi wòjnie Kaszëbi biwalë wënëkóny z gbùrstwa, a na jich plac przëszlë Miemcë z Besarabie. W rãkach tich Miemców bëło dzél gbùrsczi zemi. Pò 1945 rokù ni ma czëc ò Miemcach z Besarabie na Kaszëbach.
Òkónk (we zdrojach: "Wòkonk" (Cenôwa); pòl. "Okonek", miem. "Ratzebuhr in Pommern") - garc we złotowsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Czôrną. Lëdztwò gardu: 3.870 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 20,03 km2 Òkùnk
Gmina Brusë (pòl. "Gmina Brusy") - miastowò-wsowô gmina w chònicczim krézu, w Pòmòrsczim wòjewództwie. Sedzba gminë je w gardze Brusë. Dzieje Brus i okolicy : praca zbiorowa / pod red. Józefa Borzyszkowskiego ; [aut. Krzysztof Walenta et al.].Chojnice ; Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1984.
Żelkòwò - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Główczëce. Tu je kòscół. W Żelkòwie w 2008 rokù mieszkało 280 lëdzy. 8.) "Wendisch Silkow - Zelkowo
Jezórnô żaba ("Pelophylax ridibundus") - to je łaza z rodzëznë żabòwatëch ("Ranidae"). Ta żaba żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù i je òbjimniãti dzélową òchrónią. Òn w swòjim czasu chrochce. s. 32 ("gatunek, którego dotyczy odstępstwo, o którym mowa w § 9 pkt 6")
Głogòwsczi kréz, pòwiat głogòwsczi (pòl. "Powiat głogowski") - to je zemsczim krézã w dólnoszląsczim wòjewództwie z sedzbą w Głogòwie. Lëdztwò: 90 060 Wiéchrzëzna: 443,06 km² Głogów "Gard" Głogów Jerzmanowa Kotla Pęcław Żukowice Starna przédnictwa krézu
16 maja - Jón Drzéżdżón kaszëbsczi runita 13 maja - Roger Zelazny
Chociwel (we zdrojach: "Fryenwalde" 1190, "Vredenwalde" 1321, "Vriyenwald" 1321, "Nove Vrigenwalde" 1329, "Wreinwaldis" 1338, "Nygen Vrigenwalde" 1492, "Frienwalde", "Freyenwalde" 1652, "Frienwolde" 1760 (Ducatus Pomeraniae Citerioris Et Ulterioris Principatibus, Comitatibus, Urbibus Suis Definitiae Nova et Ampla Descriptio geographica), "Freienwalde"; miem. "Freienwalde"; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: "Frinwôłd", "Friwôłd") – gard we stôrgardzczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie. Lëdztwò gardu: 3.266 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 3,67 km2
- Władisłôw Kirstein 1989 - Jan Trepczik, kaszëbsczi dzejôrz i kòmpòzytora (ùr. 1907) Dëtk do dëtka, a bądze pół kòrëtka.
Franciszek Lange) - (ùr. [[13 gòdnika]] [[1857]] rokù w [[Domôtowò|Domôtowie]] – ùm. [[23 lëpińca]] [[1914]] rokù w [[Zjednóné Kraje Americzi|Zjednónëch Krajach Americzi]]) ksądz, dzejôrz. Ksãżé swiãcenia przëjimnął w 1885 rokù i pòtemù béł jednym z probòszczów w [[Kòscół Swiãtégò Jozafata|Kòscele Swiãtégò Jozafata]]. Biwało tak, że òn gôdôł przë Mszë sw. w [[Katolëcczi Kòscół|kòscele katolëcczim]] w Chicagò pò kaszëbskù. Lëteratura. Szulist W.: Kaszubi w Ameryce; Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005, s. 33 (pò pòlskù) s. 4 (pò pòlskù)
Jerozolëma (hebr. ירושלים łac. Hierosolyma, Aelia Capitolina, arab. القدس) gard w Azëji. lëdztwò: 933 113 mieszkańców wiéchrzëzna: 123 km² Tu w kòscele "Pater noster" je tôfla, a na ni Òjcze Nasz pò kaszëbskù. W szpôsownym ùchwôcenim Kaszëb przez Cenôwã Jerozolëma to je Wejrowò. <br>
Miedzwiôdk Pùfôtk ("Winnie-the-Pooh") - to je titel ksążczi dlô dzecy, chtërny aùtorã je A. A. Milne, a przełożënk z anielsczégò jãzëka na kaszëbsczi je Bòżenë Ùgòwsczi. W ti ksążce z 2015 rokù są jilustracje z pierwòtnëch wersjów dokazu.
Nôrzãdzôcz (abò jinstrumental; łac. "casus instrumentalis") – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié nôrzãdza, jinstrumentu, chtërnym agens wpłiwô na jinszé òbiektë. Czasã nôrzãdzôcz mòże wërażac rolã agensa w pasywnëch kònstrukcjach. Ùżëcé nôrzãdzôcza z przëmiónkama taczima jak „nad”, „pòd”, „midzë” służi pòkôzaniu jaczégòs placu dzejaniô. Nôrzãdzôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka. We wespółczasny lëteracczi kaszëbiznë w nôrzãdzôczu pòjedińczi lëczbë jistników chłopsczégò i dzecnégò ôrtu brëkòwóny je kùnôszk -"ã". W nôrzãdzôczu wielny lëczbë jistników wszëtczich deklinacji przewôżô dualny kùnôszk –"ama".
Pùrtk abò Pùrtôk, Pùrtala - kaszëbsczi diôchëł a téż jeden z 13 "Dëchów", jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha". Òpisënk Aleksandra Labùdë. Pùrtk - je to mëti duch smardu, swãdu i głëpòtë. Mieszkô w smardzyńcach, gnoju i sztokù, a dzejô lëdzóm na psotã. Niejedny mëszlą i gôdają, że Pùrtk i Smãtk to je jedno. Ale smardlëwi, strachòblëwi i głëpkòwati Pùrtk ni mô wnetka nick wespòle z naszim chitrim i wipnym Smãtkem. Jesz nie je dowiodłé, czë Pùrtk je naszim rodzmim dëchã, czë téż mieńwò jegò pòchôdô òd miemiecczigò "der Pure" - co znaczi tëli jak "ten głëpc". Lëdze gôdalë : - "Smierdzysz jak Pùrtk!" - "Sedzysz jak Pùrtk w gnoju!" - "Czëc za tobą jak za Pùrtkem!" - "Wënëkôj Pùrtka z twòjich chëczi!" - "Gôdôsz mie na psotã jak taczi Pùrtôk." - "Z ce je jistny Pùrtala!" - "Ten sã nijak nie ùczi, bò Pùrtk w nie je wlazłi. " - "Je głupi jak Pùrtk." - "Pòżdôj le, Pùrtk ce wnet halô!" - "Dërgòcesz za strachù jak Pùrtk." - "Biéj mie do Pùrtka!" Szlachòta. Pùrtk stoji w Lewinkù, przë rozdardze sztrasów Lëpòwi ë Lësni.
Éé É, é — lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, miescy sã w alfabétach taczich jãzëków, jak czesczi, madżarsczi, kaszëbsczi, luksembùrsczi i słowacczi alfabétu. Jakno warijant lëtrë „e” ùżiwónô je téż w jãzëkù anielsczim, francësczim, katalońsczim, duńsczim, galicyjsczim, jirlandczim, italsczim, oksytańsczim, norwesczim, pòrtugalsczim, szpańsczim, szwédzczim i wietnamsczim. W anielsczim jãzëkù ùżiwónô mòże bëc w słowach zapòżëczonëch, na przëmiôr "résumé". W kaszëbsczim alfabéce je ósmą lëtrą. W zanôleżnoscë òd dialektu òdpòwiôdô ji wëmòwa [e], [ɨj] abò [i]. Na kùńcu słowa òdpòwiôdô ji zwãk [ɨ].
Gromicznik je drëdżi miesąc roku w gregorijansczim kalãdôrzu. Mô 28 abò 29 dniów. Jinszé kaszëbsczé miona: wtóran, luti.
Wôrblëniô to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Téż tu ùrodzył sã Andrzéj Slëwińsczi (1939-2009). szkòła
Pennywise je punk rockòwé karno z Hermosa Beach w Kalifòrnijë. Pòwstało òno w 1988 rokù z jinicjatiwë Jim Lindberg (spiôw), Fletcher'a Dragge'a (gitara), Jason'a Matthew Thirsk'a (basowô gitara) ë Byron'a McMackin'a (perkùsëjô). Swòje dokôze wëdiwają, wnet òd zôczątkù, w Epitaph Records znôjdiwôjąc sã westrzód nôlepszich karnów żôtoru skate punkòwégò. Miono karna pòchôdô z knédżi Stephen'a Kings'a "It", dzé prawie tak przeziwôła sã sztatura klauna. 1991: "Pennywise" (Epitaph Records) 1993: "Unknown Road" (Epitaph Records) 1995: "About Time" (Epitaph Records) 1997: "Full Circle" (Epitaph Records) 1999: "Straight Ahead" (Epitaph Records) 2001: "Land of the Free?" (Epitaph Records) 2003: "From the Ashes" (Epitaph Records) 2005: "The Fuse" (Epitaph Records) 1988: "Wild Card" (Theologian Records) 1989: "A Word from the Wise" (Theologian Records) 1990: "Wild Card/A Word from the Wise" (Theologian Records) 2000: "Live @ the Key Club" (Live) (Epitaph Records) 1995/2004: "Home Movies" (Epitaph Records) 2003: DVD "From The Ashes" (Epitaph Records) Pennywise - domôcô starna Pennywise w wëdowiznie Epitaph Records
Wielekwiatowy bónk ("Phaseolus coccineus") – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë bòbòwatëch ("Fabaceae"). Òn biwô na Kaszëbach. Chłądë ti pnący roscënë na przëmiôr sã pną pò szaszkach w ògródkù i są cenczé, dżibczé, a téż rozcygnioné. To je tak pòzwóny pnący chłąd wielekwiatowégò bónka. Jegò strãk je łãkòwato wëdżãti.
Nordowô Amerika – to je dzél swiata. Ma lądowë sparłãczenie z kòntinenta Pôłniowej Ameriki przez Strzédamerike ("Mesoamerica"). W Nordowej Americe je 23 państwów ë zanôléżnych òbéńdów. 3 nôwiksze państwa - Kanada, USA i Meksyk - to cołka wiéchrzëzna nordowego kontinentu. 20 baro mniészéch państwów na pôłniu to państwa strzédamerikanscze i òstrowë Karaibsczégò Mòrza. Od Nordowi Americzi òddzéleni je téż polarni òstrów Grenlandëjô na nordzie, chtërni je dënsczim protektoratã.
Zwëczajny brzëmielnik ("Euonymus europaeus" L.) – to je czerz z rodzëznë "Celastraceae". Jegò brzôd je widzec òb jeséń i òn je trëjący. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 265
Topaz abò topôz - to je mineral. Òn mô chemiczny wzór Al2SiO4(F,OH)2.
Zajc - to je zwëk m.jin. na Kaszëbach. Jak Kaszëbi gôdają òn w Jastrowi Pòniedzôłk przëchòdzy do gniôzdków z sana abò mechù np. w ògrodze, a niese farwné (malowóné) jôjka dlô dzecy.
Kaszëbsczi Kabaret Fif (pòl. Kaszubski Kabaret Fif) – kabaret założony w 2000 r. w Pùckù przez Piotra Cëskòwsczégò a Rómana Drzéżdżóna. Repertuar w wiôldżim dzélu béł w kaszëbsczim jãzëkù. Kabaret dzejôł do 2008 r. Òkróm Cëskòwsczégò a Drzéżdżóna wëstãpòwelë w nim m.jin. Sławòmir Gòjka, Pioter Lesnéwa (pòl. Piotr Lessnau), Michôł Piéper, Jerzi Łisk, Mariusz Drzéżdżón. Pòzwa „Fif” znaczi szpôs, szpòrt, wic, wërgel, gag. W 2002 r. Kabaret òstôł wëprzédniony nôdgrodą Òrmùzdowô Skra, jaką przëznôwô redakcjowé kòlegium cządnika „Pomerania”. Dzél tekstów Kabaretu béł wëdrëkòwóny w ksążeczce "Pióro do gilgania/Pióro do gëldzeniô" (Gdiniô 2004, wëdôwizna Region).
Nëczk - jeden z 13 "Dëchów", jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha". Òpisënk Aleksandra Labùdë. Nëczk - je mërawim duch wodny niżészigò szlachù, sprôwca niewezpiecznëch wodnëch krãcëszków. Mieszkô i dzejô w mòrzach, mòrzëcach i raszach. Nëczk je służką Òmańca. Lëdze gôdalë : - "Wej, jak Nëczk wodã miele!" - "W tim jezorze Nëczk wcygô lëdzy w swòje ledło." - "Czë ce Nëczk ni mô òsamòtóné?" - "Nëczk ce wierã òchli do te mòrzëca." - "Niech ce Nëczk wcygnie w tã przepadniã! " Szlachòta. Nëczk stoji w Niepòczołejcach, niedalek jezora Niepòczołejsczégò.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (PUC-MG) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1958 rokù. Brazylskô Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
Strzódzemné Mòrze – midzëkòntinentalné mòrze, jaczé leżi midzë Eùropą, Afriką i Azją, ò wiéchrzëznie kòl 2,5 mln km². Łączi sã z Atlanticczim Òceanã Miono. Pòzwa Strzódzemnégò Mòrza wza sã òd łacyńsczégò "mediterraneus" i znaczi: w westrzódkù zemi” abò „midzë lądama”. Pòłożenié. Strzódzemné Mòrze leżi midzë Europą, Afriką i Azją. Na zapôdze je sparłãczoné Gibraltarską Cesniną z Atlanticczim Òceanã, na wschòdze przez Cesninã Dardanele parłãczi sã z Morzã Marmara, przez Cesninę Bòsfòr z Czôrnym Mòrzã, a przez Suesczi Kanał z Czerwònym Morzã ë dali z Jindijsczim Òceanã.   Strzódzemné Mòrze jakno jediné na swiece òtoczoné je kòntinentama nôleżącëma do trzech dzélów swiata. Pòłożoné midzë 3 dzélama swiata Strzódzemné Mòrze mô òsoblëwé znaczenié dlô przewòzënkù- je hańdlowim traktã przez Gibraltarską Cesninã (kòl 75 tës. wôrnëch statków òb rok). Nad Strzódzemnym Mòrzã leżą (zgòdno z rëchã zégara): Gibraltar, Szpańskô, Francjô, Mònakò, Italskô, Malta, Sloweńskô, Chòrwackô, Bòsnijô ë Hercegòwina, Czôrnogóra, Albańskô, Greckô, Cyper, Tëreckô, Syrëjô, Liban, Jizrael, Egipt, Libiô, Tunezjô, Algieriô, Marokò. Wikszosc nëch krajów wespółrobi w ramach „Eùropejsczégò Partnerstwa”. Pòrtë. Wôżniészé przeladënkòwé pòrtë to m.jin. : Marsylia (téż pasażersczi i rëbacczi), Genewa, Triest (jeden z nôwôżniészich eùropejsczich przeladënkòwëch pòrtów), Wenecjô (téż pasażersczi), Neapòl, Kartagena (téż wòjenny), Barcelona, Saloniki, Izmir, Split, Rijeka, Tunis, Walencja, Hajfa, Antaba, Bejrut, Palermo, Tel-Awiw-Jaffa. Klimat. Strzódzemné Mòrze leżi w ùmiarkowanym klimace (klimat strzódzemnomòrsczi). Są tuwò cepłé lata i zëmë, môłé zachmùrzenié i atmosfericzné òpadë (òsoblëwie òb lato), môłô mòkrzëzna pòwietrzô i mòcné parowanié. Strzédnô cepłota lëftu w stëcznikù òd 7- 10˚C na nordze, do 14- 30˚C na pôłnim. W zelnikù òd 22- 24˚C na nordze i òd 25- 30˚C na pôłnim. Wòdë. Wòdë Strzódzemnégò Mòrza nôleżą do nôceplészich (strzédno 13˚C) i nôbarżi zasolonëch (strzédno 38,4 ‰) Ceplëzna pòwiérzchniowi wòdë je w zëmie òd 9˚C na eùropejsczich przëmòrzach, do 16˚C w pôłniowo- wschòdnim dzélu, w lece òdpòwiednio òd 22- 26˚C i òd 26- 28˚C. Strzédnô głãbòkòsc: 1438 m; Nôwikszô głãbòkòsc: 5267 m; Ceplëzna: 7˚C- 30 ˚C. Òstrowë. Wôżniészé òstrowë (òd zôpadu): Balearë (kòl 200 òstrowów ò pòwiérzchni 5014 km²) Ibiza (571 km²) Majorka (3600 km²) Minorka (668 km²) Fòrmentera (82 km²) Sardiniô (24 090 km²) Kòrsyka (8680 km²) Sycyliô (25 710 km²; nôwikszi òstrow Strzódzemnégò Mòrza) Liparijsczi Òstrowë (17 òstrowów ò pòw. 117 km²) Malta (246 km²) Kreta (8336 km²) Rodos (1401 km²) Cyper (9251 km²). Midzë Kòrsyką i Apenińszczim Półòstrówã nalôzają sã m.jin. Elba (224 km²) Pianosa (10,3 km²) Gorgona (2,25 km²) Montecristo (10,4 km²).
Wartësłôw - kaszëbszczé miono chłopsczégò ôrtu. Mòżlëwé zdrobnienié je Wartisłôwk , Wartk abò Warti.
Lékarskô mandagòra ("Mandragora officinarum" L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch ("Solanaceae"). Òna mòże rosc kòl Westrzódzemnégò Mòrza. Knéga zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Gduńsk 2015, s. 77
Refektôrz - to je klôsztornô jôdnica. Òn mòże bëc w zómkù.
Pòlëca (we zdrojach: "Polyz" 1249, "Poliz" 1249, "Pulitzs" 1253, "Politz" 1253, "Poltze" 1577 (Stefano Bonsignori), "Pölitz"; pòl. "Police", miem. "Pölitz") - krézewi gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Łarpią ë Domiążą. Lëdztwò gardu: 34.120 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 37,31 km2
Plecónka - bëła plotłô z kòrzeni chójczi pò sczechlaniù kóré ë rżanô słomë. To béł pszczeli domik pòdobné do zwònu. Friedrich Lorentz (1934) pisôł, że Kaszëbi je miele ùstawioné w ògrodach. Plecónka pòd kapą w Parchòwie s. 67 Kashubia
Zmieniwny batalión ("Philomachus pugnax") – to je ôrt strzédnégò wanożnégò ptôcha z rodzëznë bekasowatëch ("Scolopacidae"). Na Kaszëbach mòże òn jesz gdzes biwô.
Lasfór ("Salmo trutta") - to je rëba, chtërna nierzchnie sã w rzékach, a tak żëje colemało w słony wòdze. Òna mòże bëc przeszło 1 m długô. Lasfòrë żëją m. jin. w Bôłce, ale tu je jich mało. W jezorze Wdzydze bë miała jesz żëc rëba "Salmo trutta" morpha "lacustris" - jezórny lasfór, ale je téż wanożny lasfór.
Róman Drzéżdżón, kaszëbsczi pòéta, felietónista ë satirik. Ùrodzył sã w 1972 rokù w Starzënie w pùcczim krézu. Wespółzakłôdôrz Kaszëbsczégò Kabaretu Fif ë kaszëbsczégò lëteracczégò karna Zéńdzenié Młodëch Ùtwórców Kaszëbsczich ZYMK. Je absolwenta Gbùrsczégò Technikùm w Kłaninie a wëdzélu gazétnictwa i spòlëznowi kòmùnikacji na Gduńsczim Ùniwersytece. Òd 1996 robił w Mùzeùm Pùcczi Zemi miona Floriana Cenôwë, a òd 2012 w Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie. Wespółrobi z cządnikã „Pomerania”, piszącë felietónë a artiklë. "@laże! @lano! : wiérztczi do smiéchù a ùsmiéchù" , Gdiniô, wyd. "Region", 2008, ISBN 9788375910018 "Czile slów", Gdiniô, wyd. "Region", 2004, ISBN 8389178478 "Dzëczé gãsë" - Antalogijô kaszëbsczi pòezëji do 1990 rokù, przërëchtowelë: Róman Drzéżdżón i Grégòr Jarosłôw Schramke, Gdiniô, wyd. Region, 2004, ISBN 8389178559 "Klëka albo kaszubskie ABC",Gdiniô, wyd. "Region", 2007, ISBN 9788360437568 "Pióro do gilgania" / "Pióro do gëldzëniô", współùsôdzca: Pioter Cëskòwsczi, Gdiniô, wyd. "Region", 2004, ISBN 83-89178-29-X "Puck - stolica Nordowych Kaszub", wespółùsôdzcë: Joanna Grochowska, Barbara Kos-Dąbrowska, Gdiniô, wyd. "Region", 2007, ISBN 9788360437698 "Słowniczek polsko-kaszubski", wpsółautor: Grégòr Jarosłôw Schramke, Gdiniô, wyd. "Region", 2006, ISBN 8360437033 "Kaszubskie tabaka i rogarstwo", Gdynia, wyd. "Region", 2009, ISBN 9788375910308 "Kòmpùtrowé krôsniã. Pòwiôstczi i wiérztczi dlô dzecy" , Gduniô 2010 "Rómka&Tómka kôrbiónka. Z felietónowi pòlëcë", Kaszëbë 2010 "To je krótczé, to je dłudżé… Wędrówki szlakiem obrazkowych nut", Gdańsk-Wejherowo 2014 (pòpùlarnonôùkòwi dokôz ò piesni "Kaszëbsczé nótë" i "Schnitzelbank") "Rómka & Tómka przecywiónka. Felietónë pòzebróné", Gdańsk-Wejherowo-Chwaszczyno 2017 "Mariolka i ji przigòdë", Gdańsk 2017 (bôjka dlô dzecy) Róman Drzéżdżón - wëjimczi z ùsôdztwa Bëlôk – czôrno na biôłim – blog R. Drzeżdżóna
Makaronizna - mòże bëc wplôtanim cëzëch fòrmów do rodny mòwë, wiele razy je to zmieszanie z łacyńsczim jãzëkã, ale téż np. z miemiecczim jãzëkã. Ks. dr Zëchta zanotérowôł (1972): „Meine Mutter matka jechała nach die sztatka, kaufte Messer, noża, schlacht die Ziege, koza.” Tak cos nie je le w kaszëbsczim jãzëkù, ale téż w jinëch np. w  słowacczim, czë pòlsczim:   Povedz mi, má milá, wer hat kemacht, že nemôžem spat die kantze nacht?
Karol Józef Krefft (1907-1995) béł kaszëbsczim spòlëznowim dzejôrzã. Òn béł w kartësczim pòwiace starostą w 1946 rokù. Mòckò gò bòlało czej kaszëbizna bëła w pòniżenim. Béł nôleżnikiem "Zrzeszenia Kaszubskiego" (Kaszëbsczégò Zrzeszeniô), ale tu miôł procëmników. W centróm Żukòwa je òkrãgłi plac (rondo) miona "Karola Kreffty" (Karola Krefftë). k-cassubia m. jin. òdjimk nôleżników "Cassubia"
Kaszubia Kòscérzëna ("Kaszubia Kościerzyna") - klub balôrzów z Kòscérznë. Òni kòpią balã w III zdrëszënie w Pòlsce.
Parafijô p.w. Swiãtégò Miklosza w Gduńskù - mô swój zaczątk w kòscele, chtëren pòstawic dôł w 1227 r. ksyzëc Swiãtopôłk II dlô klôsztoru dominikónów w Gduńskù. Òd 1840 rokù je to parafialny kòscół. W nim mòdlą są téż Kaszëbi. Krótkò tegò stôrégò kòscoła je nowi pomnik ksyzëca Swiãtopôłka II. 1886 (pl)
Szpańsczi slënik ("Arion vulgaris") - to je smôrzcz z rodzëznë "Arionidae". Òn mòże żëc m. jin. na Kaszëbach. Szpańsczi slënik je do 120 mm dłudżi i ni mô bùdinôszka. Òn mòże bëc np. całi bruny, ale tak wiedno nie je.   Szpańsczi slënik je òd spòdkù biôławi. Òn baro z wiérzchù szlachùje za "Arion rufus" (Linnaeus, 1758).   Szpańsczi slënik je wiôldżim szkódnikã np. zwëczajny banii, bónka ("Phaseolus"), trëje gò w swòjim czasu stolemnô pùrchawica. Òn zjôdô je nôbarżi òb noc i pò deszczu. "Arion vulgaris" "Arion vulgaris" Moquin-Tandon, 1855 "Spanish Slug" "Inwazyjne w Polsce gatunki ślimaków ..."
Sardiniô ("Sardegna" abò "Sardigna") - to je òstrów kòl Italsczi, drëdżi pòdle wialgòscë òstrów Strzódzemnégò Mòrza. Òd 1 do 1,5 mln mieszkańców òstrowù ùżiwô apartnégò sardińsczégò jãzëka . Dzysdniowò Sardiniô słëchô do Italsczi. lëdztwò: kòl 1663000 wiéchrzëzna: 24 090 km²
Łësënowi gnôt (łac. "os frontale") – je w szkelece czërzepù. W nim je jeden łësënowi gnôt.
Kòmisjô Zdrowiô – to je jedna ze sztabilnëch sejmòwëch kòmisjów. W ni są pòsélce. Òna zajimô sã sprawama òchronë zdrowiô.
Òbëwatelskô Milicjô (ÒM) – to bëła ùnifòrmòwô państwòwô fòrmacjô ò charakterze pòlicyjowym, chërna bëła do utrzëmaniô statkù i pòrządkù, biôtczi z zleczińcama ë zapewnieniô pùblicznegò bezpiekù. ÒM bëła w Pòlsce w latach 1944–1990. Milicjance mògle jezdzëc autama. Józef Urbanowicz, Mała encyklopedia wojskowa, Warszawa 1970, t. 2, s. 312.
Swiãta ë ùroczëznë. Mieczësława, Narcyz, Placyd, Władisłôw, Władisława, Włodzmiérz Filipinë: Dzéń Samòstójnotë (od Szpansko) Ruskô: Dzéń Rusczi - nôrodné swiãto 1802 - Harriet Martineau, anielskô abolicjonistka, wiolgô socjolożka, feministka, gazetniczka, ekonomistka, filozofka, ùsôdzëła zasadë socjologie (ùm. 1876) 1843 - Dawid Gill, szkòcczi astronoma, astrofòtograf (ùm. 1914) 1879 - Kadzmiérz Bassalik, pòlsczi bòtanik, mikrobiolog (ùm. 1960) 1890 - Egon Schiele, austriëcczi malôrz, céchownik (ùm. 1918) 1892 - Djuna Barnes, amerikańskô runitka w sztelu modernisticznem (ùm. 1982) 1895 - Wanda Dubieńska, pierszô pòlskô òlimpijka, méstrzeni Pòlski w fechtunku, tenisie i biegu na nartëch (ùm. 1968) 1929 - Anne Frank, niderlandzkò-żëdowskô dzewùs, aùtorka achtnionego pamiãtnika o żëcu ji rodzëzny w krëjamnocë przed nazistama (ùm. 1945 w kòncentracëjnem lagrze Auschwitz-Birkenau) 1929 - w Wòlnym Gardze Gduńskù: Rutka Laskier, pòlskò-żëdowskô dzewùs z Bëtowa, pònazwónò pòlską Aną Frank, téż aùtorka pamiãtnika (ùm. 1943 w kòncentracëjnem lagrze Auschwitz-Birkenau) 1934 - Enid Yandell, amerikańskô rzezôrka (ur. 1869) 1937 - Marija Uljanowa, radzeckô rewolucjonistka, politikôrka, sostra Lenina (ùr. 1878) 1942 - Laura Papo Bohoreta, jugosłowióńskô runitka w ladinsczim jãzëku, eseistka, feministka (ùr. 1891) 2003 - Gregory Peck, amerikańsczi aktora (ùr. 1916)
Abdellatif Kechiche (ùr. 1960 rokù), je francësczim Arabã, a téż teatrownikiem i reżisérã.
Rekòwò (pòl. "Rekowo") - to je stôrô kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Bëtowsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bëtowò. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi . Tu je kòscół ë szkòła. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Bòrë, Brinczi ë Rekòwsczé Pùstczi. Stądka je ród Rekòwsczich, a òni są wierã téż aż w Kanadze.
Òskòwi kòzôk ("Leccinum aurantiacum") – to je grzib z rodzëznë bòrzónowatëch. Kaszëbi zbiérają te grzëbë. Òne roscą pòd òskama.
1 séwnika - òbarna Westerplatte ë zôczątk II Swiatowi Wòjnë 16 rujana - Léòn Heyke - pierszi pòéta, chtërën pisôł nordową kaszëbizną lësôcką.
- Mieszkò II Lambert òstôł kòrónowôny na króla Pòlsczi 1076 - Bòlesłôw II Szczōdrë òstôł kòrónowôny na króla Pòlsczi 1223 - Swiãti Francëszk z Asëżu stwòrził pierszô szopkã gòdowô 1818 - Kòlãda "Cëchô noc" jako Stille Nacht po miemiecczi pierszi roz spiéwenô na mszë w aùstriôcczi wsë Oberndorf. 1840 - w Pariżu wieczerzô gòdnikowô i pojedënk pòétëcczi medzy Adómem Mickiewiczem i Juliuszem Słowackem. 1945 - zaczãło nadôwôć "Polsczé Radio Szczecëno" 1978 - sowieckô sondô kosmicznô "Wenera 11" na Wenus. 1979 - zaczãła sã inwazëjo sowieckô na Afganistón 1989 - dyktator rumùńsczi Nicolae Ceausescu i białka Elena skôzónë na smierc i rozstrzélonë 1991 - Michaił Gorbaczow zakùńczëł bëc òstatnim prezydentã ZSSR 1993 - na ruskô stacëjo orbitalnëjo "MIR" pierszô w historëji wëstawô kùńsztu w Kòsmòsë 1642 - Isaac Newton, wiôldżi anielsczi fizëk i matematik (ùm. 1727). 1899 - Humphrey Bogart, amerikańsczi teatrownik (ùm. 1957) 1954 - Annie Lennox, szkòckô spiéwôrka 1968 - Helena Christensen, dëńskô fotomodelkô 1294 - Mscëwòj II, ksyżëc pòmòrsczi (ùr. kòl 1220) 1938 - Karel Čapek, czesczi runita (ùr. 1890) 1957 - Charles Pathe, frańcësczi wyrobnik filmòwë 1977 - Charlie Chaplin, amerikańsczi teatrownik i reżiser (ùr. 1889) 1983 - Joan Miró, katalańsczi malownik, grafik, żłobiôrz (ùr. 1893). 1989 - Nicolae Ceauşescu, diktatôr rumùńsczi (ùr. 1918) - rozstrzélony 1995 - Dean Martin, amerikańsczi spiéwôk (ùr. 1917). 1997 - Władysław Jeliński 2006 - James Brown, amerikańsczi spiéwôk (ùr. 1933). 2008 - Eartha Kitt, amerikańskô teatrownica i spiéwôrka (ùr. 1927). 2016 - George Michael, anielsczi spiéwôk (ùr. 1963)
Bajerë (miem. "Freistaat Bayern") - są nôwikszim związkòwim krôjã w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òne òbjimają 70 533 km² wiéchrzëznë. Tu mieszkô wiele katolëków. Bajerowô stolëca je w Mnichòwie. Kaszëbi biwają w Bajerach.
Kùrzélc abò ptôszni jastrzib ("Accipiter gentilis") – to je wiôldżi ptôch z rodzëznë jastrzibòwatëch ("Accipitridae"). Òna tegò rabùsznégò ptôcha mòże trzasnąc nawetka na kùrã abò zajca. Czedës na Kaszëbach żëło jich dosc wiele, a w 2022 rokù kùrzélc téż tu je.
Augùstin Dominik (1915-1987) ùrodzył sã w Żarnowcu. Òn dłëgszi czas robił jakno ksãgòwi w Krokòwie. Napisôł m.jin. zbiérk hùmòresków "Tóna z pustk" (1983), a pò pòlskù "Gawędy kaszubskie" (1986).
Wloknica - to je ôrt primitiwny tërlëczi, chtërna mô jakbë dwa błozna, a cągnie ją np. kóń. Tak jak Bernard Zëchta (1973) napisôł w swòjim słowôrzu, czedës mógł na ni przëwiezc np. beczkã wòdë.
Zôbòrsczi Park Krajòbrazny to je krajòbrazny park ò wiéchrzëznie kòl 340 km² (założony w 1990 rokù) w gminie Chònice i gminie Brusë. Tu rosce np. kaszëbskô wika i brzëtewka ("Danthonia decumbens" DC.).
Drzewióna to béł Pòlabsczi Słowión. Ti Pòlabsczi Słowióni bële z plemienia Òbòdritów. Òni gôdale jesz w XVIII w. pòlabsczim jãzëkiem.
Domôcô jabłónka ("Malus domestica" Borkh.) - to je roscëna - miészańc - dwóch ôrtów jabłónków z rodzëznë różowatëch ("Rosaceae" Juss.): dzëczi jabłónczi i "Malus pumila". Téż człowiek przë tim miészańcu dosc tëli robił. Na Kaszëbach rosce wiele domôcëch jabłónków. Dosc tëli jich mają gbùrze.
12 łżëkwiata – bëła w Pòlsce zniosłô cenzura.
Margaréta (ùr. 1230-1234? - ùm. 1282) bëła królewą Dëńsczi w XIII stolatu. Ji òjcã béł Sambòr II.
Archikatédra gduńskô to je nôwôżniszô stôrodôwnota Òlëwë – pòcëstersczi kòscół Swiãti Trójcë, Nôswiãtszi Marii Panienczi i swiãtégò Bernata. Je to swiątnica bazylikòwégò ôrtu. Zachòwało sã tuwò bòkadné wëpòsażenié (XVII-XVIII st.), w tim òrganë (XVIII st.). W 1186 rokù Sambòr I sprowadzył tu cëstersczich klôsztorników z Kòlbacza (Zôpadnô Pòmòrskô). Tu je môl pòchòwaniô ksyżeców Pòrénkòwi Pòmòrsczi. W archikatédrze są pòrtretë achtnionëch przez Kaszëbów pòmòrsczich ksyżëców np. Swiãtopôłka II, Mscëwòja II. Je òna wôżnym môlã kaszëbsczi kùlturë. Òd 1831 rokù béł to parafialny kòscół, w 1925 rokù stôł òn sã katédrą, òd 1976 rokù miéjszą bazyliką, a òd 1992 rokù je to archikatédra. (pl) na Kaszubach
Damroka - kaszëbszczé mióno białogłowsczégò ôrtu, chtërne bëło nadóné na przikłôd nômłodszi córce Aleksandra Majkòwsczégò, Damroce Majkòwsczi. Mòżlëwé zdrobnienié je Mroka abò Mroczka.
Drobnolëstnô lëpa ("Tilia cordata" Mill.) – to je drzéwiã z rodzëznë lëpowatëch. Òna rosce m.jin. na Kaszëbach. Kwiatë ti lëpë Kaszëbi zbiérają i sëszą. To je zelé do lëkarzeniô. W Kartuzach je takô lëpa nazwónô mionã pamiątczi przërodë.
Skrobajk – to je zort rãcznégò nôrzãda z wëdżiãtim òstrim do skrobaniô np. bùlew.
Łapalëcczé Jezoro (pòl. "Jezioro Łapalickie") - to je jezoro ò wiéchrzëznie 1,55 km² w kartësczim krézu, w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Lapalickie jezioro
PKO Bank Polski (Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski Spółka Akcyjna) - to je pòlsczi bank. Òn je òd wiele lat, a sedzbã mô w Warszawie. W tim bankù rządowô kasa mô wiôldżé znaczenié. W 2015 rokù procent kòl nich béł 0,10% na 3 miesące. PKO Bank Polski
Kasyno – to je bùdink, w chtërnym hazardnicë legalno niebezpieczno grają.
Stanisłôw Peplińsczi (pòl: "Stanisław Józef Pepliński") (ùr. 19 strumiannika 1917 rokù w Skòszewie - ùm. 2002 rokù) - to béł ksądz, Pò maturze òn zaczął sztudérowac w Dëchòwnym Seminarium w Pelplënie. Stutthof to béł lager, do chtërnégò gò w wòjnie wësłelë, a jegò numer to 37191. Tam òn przeżił, a 1948 rokù dostôł ksãżewsczé swiãcenia. Jakno ksądz béł pòsłóny do Chònic na dosc krótczi czas. Pò wòjnie òn béł jaczis czas w bòlëcë. "Stanisław Józef Pepliński"
Głodnica (pòl. "Głodnica") - kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, we wejrowsczim krézu, w gminie Lëniô w òbéńdze szôłtëstwa Strzépcz. Tu w szkòle dzecë ùczëłë sã kaszëbsczégò jãzëka ju w 1991 rokù. ò szkòle s. 5
Prosti nóż – to je rãczné nôrzãdo np. do smarowaniô chleba. Òn mô strënã i chrzept noża.
Epòka żelazła - zaczinô sã na Kaszëbach kòl 700 rokù przed Chr., w ti epòce bëła np. kùltura, chtërną archeòlodzë pòzwelë kaszëbską (pòmòrską, wschòdnopòmòrską). Smãtôrz pòmòrsczi kùlturë je np. w Trzebiôtkach. Lëdze ti kùlturë ùmarłëch nôprzód pôlëlë, a tedë chòwelë do glënianëch grónkach (pòpielnicowé ùrnë), jaczé pózni kłedlë do kamiannëch skrzëniowëch grobów. Te glëniané grónczi mògą miec prosto naznaczoné lëdzczé twôrze na se. Ti lëdze żëlë z gbùrzeniô, ale téż miele chòwã. rëbaczëlë, jachtowelë a zbiérelë, co jima dôwa nôtëra. Czej chto ùmarł, jegò cało pôlëlë. To, co pò nim òstało, kłedlë razã z darënkama zrëchtowónyma z metalu (żelazła abò bronzë) i keramiczi do grobù. (pl)
Pluton (symbòle: i ) – karzełkòwô planeta, plutoid, nôwidniészi òbiekt w Kùiperowim pasie. Òstôł òdkrëti w 1930 przez amerikańsczégò astronoma Clyde'a Tombaugha. Òd czasu odkrëcégò do 2006 béł ùznôwóny za dzewiątą planetã Słuńcowégò Ùstawu. 24 zélnika 2006 Midzënôrodnô Astronomicznô Ùniô òdebrała Plutonowi status planetë. To òznôczô, że Słuńcowi Ùstôw pò prôwdze skłôdô sã z 8 planetów. Wkół Plutona krążi co nômni 5 ksãżëców, z chtërnëch jeden (Charon) mô strzédnicã leno na pòłowã mniészą òd samégò Plutona. Pluton pòliczony òstôł pòmidzë karzełkòwi planetë temù, że nie zjiscywô wëmògów nowi definicje planetë, co zrzeszoné je m.jin. z jegò masą. Wiãkszą masã jak Pluton mają nawetka niechtërne satelitë planetów: Miesądz, Kallisto, Ganimedes, Eùropa, Io, Titan i Tryton. Òd drëdżi stronë Pluton je wiãkszi niż tipòwi transneptunowé òbiektë, a téż wszëtczé planetoidë, chtërne krążą wkół Słuńca.
Mirochòwsczé Lasë - to są znóné lasë kòl wsë Mirochòwò. W nich je wiele rezerwatów. M.jin. tądkã jidze turistny Kaszëbsczi Szlach. W 2021 rokù Fùńdacëjô „Dziedzictwo Przyrodnicze” ùznała Mirochòwsczé Lasë za tak wôrtné, że mògłëbë bëc chronióné jakno park nôrodny. Propónowalë miono „Kaszubski Park Narodowy”. Natura 2000
Zwëczajnô kònoplëca ("Linaria cannabina") - to je môłi ptôch z rodzëznë "Fringillidae". Òn mòże bëc na Kaszëbach. Ten łëzgôcz żëwi sã m. jin. semionama zelësków, a tich mòże tu bëc terô mało.
Stowôra Białków Zgòrzałégò ( „Zgòrzôłczi”; pòl. "Stowarzyszenie Kobiet Zgorzałego") – to je stowôra założonô w 2007 rokù w Zgòrzałém. Zgòrzôłczi dzejają na rzecz promòcje Kaszëb w Pòlsce i za greńcą. Przez dekadã 2007-2017 mają zrealizowóné 22 projechtë i zòrganizowóné cziledzesąt rozegracjów. Zadanim stowôrë je przede wszëtczim edukacjô młodégò pòkòleniô bez òrganizacjã warkòwniów i dbanié ò ùchòwanié kùlturowi spôdkòwiznë. Białczi ze stowôrë wiele razë bëłë bòhatérkama repòrtażów pòlsczich i swiatowëch telewizjów. Za swòjã dzejalnosc bëłë téż nôdgrodzywóné – midzë jinyma Perłą Kaszëb i Òrmùzdową Skrą. Przédnikã Zgòrzôłków je Zyta Górnô. Òficjalnô starna stowôrë
Wieszczi je ten chto pò smiercë je czerwòny (Sychta). Aleksander Hilferding béł w Grzmiący i tam uczuł i napisôł (1862), że wieśzczi czedë ùmrze, a bãdze zachòwané w zark, to òn so dostónie zgło i żwie je, aż nôblëższëch przijacelów, òjca, matkã, jednégò pò drëdżim wcignie. Ò wieszczich są pòdania zwëskóné lëterackò, zrobile to np. Alojzy Nôgel i Krystyna Muza. Mòże niejedny wieszczi mielë za żëcô pòrfiriã? Dzieje Brus i okolicy : praca zbiorowa / pod red. Józefa Borzyszkowskiego ; [aut. Krzysztof Walenta et al.].Chojnice ; Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1984, s. 285. Dr Nadmorski: Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, podania, zagadki i pieśni ludowe w północnej części Prus Zachodnich, Poznań 1892, s. 60. Perszon, J.: Na brzegu życia i śmierci : zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1999 (English summary).
Biôłogarda (téż: Biôłgard; we zdrojach: "Belgrod" 1124, "civitas Albam" (Gall Anonim), "Belegarde" 1159, "Belegarde" 1176, "Belegarda" 1194, "Belgard" 1229, "Bjêłôgarda" (Cenôwa), "Biôłogarda" (Ramułt), "Biôłgard" (Ramułt); pòl. "Białogard", miem. "Belgard") - krézewi gard w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Pôrsãtą.
Dowiérny człowiek – w demokratnych jinstitucjach to je człowiek, chtëren mô òglowé ùwôżanié i dozérô rzetelnégò òdbécô zgromadzeniów, zéńdzeniow abò welacjów. Òn mô prawò pisac w protokole i dac na cos bôczenié. "Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r.
Kalisz (pòl. "Kalisz", miem. "Kalisch") – to je kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Dzemiónë w òbéńdze Wdzydzczégò Parkù Krajòbraznégò. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Jałówe, Leżëchòwò, Nowé Słoné, Staré Słoné, Słupinkò ë Tòmaszewò. W tich stronach bëlë pszczélkòwie. Wies je na szlachù banowi sécë Kòscérzëna-Lëpùsz-Chònice ë na szlachù wòjewódzczi dardżi .  1.) "Słone Stare" , 2.) "Słone  Kalisz
Môłé Masłowice są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Beyoncé Giselle Knowles, (ùr. 4 séwnika 1981) je amerikańską spiéwôrką. 2003 - "Dangerously in Love" 2004 - "Live at Wembley" 2003/2004 - "Dangerously in Love World Tour" 2004 - "Verizon Ladies First Tour" 2006 - "B'Day" / "B'Day Deluxe Edition" 2007 - "B'Day Anthology Video Album" 2007 - "Irreemplazable" 2007 - "The Beyoncé Experience Live" 2007 - "The Beyoncé Experience" 2008 - "I Am... Sasha Fierce" / "I Am... Sasha Fierce Deluxe Edition" 2009 - "Above and Beyoncé - Video Collection & Dance Mixes" 2009 - "I Am... Sasha Fierce Platinum Edition" 2009 - "I Am... Tour"
, chtërną Sëchta spisywôł razã z fòlklorã. Słowôrz pòwstôwôł na spòdlim materiału zebrónégò przez aùtora prosto òd Kaszëbów przë leżnoscë wielënë swòjich rézów i gôdków z mieszkańcama kaszëbsczich môlëznów. Zapisywô słowarzowé i etnograficzné zbiéżnotë Kaszëb z Kòcewim, rzôdzy z Bòrama. Wedle Eùgeniusza Gòłąbka słownik Bernarda Zëchtë zawiérô przede wszëtczim aùtenticzną mòwã Kaszëbów z terenów, na jaczich przetrwelë w XX wiekù. Gòłąbk pòdkresliwô, że nie je to kaszëbizna tipù „zrzeszińsczégò”, znónô ze słownika Jana Trepczika, a to temù, że ksądz Zëchta dosc kriticzno zdrzôł na słowòtwórstwò tzw. zrzeszińców (przede wszëtczim A. Labùdë, J. Trepczika), tim barżi, że jich neòlogizmë bëłë czãsto òdpòwiednikama słów jistniejącëch w kaszëbiznie ju òd dôwna. Ùwôżóny je za jeden z nôlepszich słowarzów westrzód słowiańsczich prôc leksykograficznëch. Òd samégò zôczątkù mô stolemné znaczenié dlô baderowaniô kaszëbsczi słowiznë i kùlturë i zwóny je czãsto „encyklopedią lëdowi kùlturë Kaszëb”. Donenczas pòwstałé pòstãpné słowarze i òpracowania òpiérają sã wnetk wiedno na bòkadnym zdrójnym materiale zebrónym i òpùblikòwónym bez Sëchtã. „Słowôrz kaszëbsczich gwarów na tle lëdowi kùlturë” stał sã spòdlim wiele pòdrobnëch prôc jinëch aùtorów i òstôł zwëskòny m.jin. w AJK („Atlas Językowy Kaszubszczyzny”). Zebrónyma w słowarzu przësłowiama zajął sã w òsóbny ksążce prof. Jerzi Tréder. Słowôrz Sëchtë béł téż wôżnym zdrojã wiédzë ò frazeologiznach w przëtrôfkù jiny nôùkòwi prôcë Trédra „Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje (na tle porównawczym). Grégòr Schramke zajął sã zredagòwanim we współczasnym pisënkù kaszëbsczim i adaptacją w jãzëkù pòlsczim wëzwëskónëch ze Słowarza òpòwiôstków, pòdaniów, bôjków i anegdotów.
Zemny pszmiél ("Bombus terrestris") - to je ôrt òwadów z rodzëznë pszczołowatëch ("Apidae"). Òn mô dosc dłudżi sysôcz, a żëje m. jin. na Kaszëbach i je tu òbjimniãti dzélową òchrónią. Augustowski B. (red.): Pojezierze Kaszubskie (praca zbiorowa), Gdańsk : GTN, 1979, s.208 ISBN 83-04-00363-5 Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 250.
Epòs ò Gilgameszu – to je baro stôri epòs z Blésczégò Pòrénkù napisóny pò akadijskù. W nim je napisóny m.jin. ò pòtopie. "Knéga Zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM", Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gdańsk 2015, s. 36.
Édmùnd Lewańczik (ùr. 4 gòdnika 1943 rokù w Żukòwie - ùm. 4 maja 2018 rokù) - to béł dzejôrz kaszëbsczi kùlturë. Òn mùzykòwôł i spiéwôł, a béł téż gôdôszã. VIAF Żukowo. Kaszubi pożegnali Edmunda Lewańczyka: śpiewać będziesz teraz Panu Bogu
Ùstrzecha - je nad nôwëższim szosa bùdinkù. Òna je nadzemny.
Żarnowsczé Jezoro (pòl. "Jezioro Żarnowieckie") to je jedno z nôwikszëch jezór Kaszëb - wiéchrzëzna 1431 ha w wejrowsczim krézu. Wedle Bògùsława Rosë ("Bogusław Rosa") rëna tégò Jezora je ferdã, snôdką hôwingą pòwstałą przez to, że w przeszłoce mòrze lodowcowi niecczi bëło zalòné, na zapôdający sã – przez pionowé rësznotë- òbéńdze lodofôłtowi akùmùlacji. Kòl Żarnowsczégò Jezora bëła bùdowónô atomòwô elektrowniô. Pò wiôldżim nieszczescém z taką elektrownią w Japòńsce je wiedzec, że tu òna dlô Kaszëbów bë bëła strasznym kłopòtã na dłudżi lata. Biwô pielgrzimka bôtama przez to Jezoro do Lëbkòwa a tej dali piechti do Żarnówca. "Jezioro Żarnowieckie" "Żarnowieckie
Lasowô wika ("Vicia sylvatica") - to je ôrt roscënë z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach ona je np. w Wiłozu Reduni. Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 43 "Vicia sylvatica" L.
Technika (gr.: τεχνη [techne] - "kùńszt, trim, mésternosc") je prakticznym zastosowanim nôtërnëch ùczbów dlô produkcëji z nieòżëwiony materëji wôrów przëdatnëch człowiekòwi.
Wòdny lëbòszczk ("Ipomoea aquatica" L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë pòwijôczowatëch ("Convolvulaceae" Juss.). Òn je do jedzeniô, a rosce m. jin. w Azje.
Kalisz (abò téż: Kalëszk; we zdrojach: "Calis" 1303, "Noua Calys" 1307, "circa Novum Kalis" 1312, "Nove Kalis" 1338, "Calis", "Kalis" 1364, "Calysz", "Chalisch" 1460, "Caliszek" 1540, "Callies" 1789, 1833; "Kallies", "Kalisz" (Cenôwa); pòl. "Kalisz Pomorski", miem. "Kallies") - garc we drawieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Drawicą.   Lëdztwò gardu: 4.110 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 11,95 km2
Teksańskô gwara je gwara szląsczégò jãzëka, chtërną gôdô sã w Teksase przez szląsczich jimigróntów. Je to dzél òpòlsczégò dialektu, chtërny sã òd ni òdłączëł zarôzka pò wëjëchanim lëdzy ze Szląska na emigracëjã do wsë Panna Maria w rokù 1852. Teksańskô gwara mô w se słowa, jaczé nie òbstoją w szląsczim jãzëkù. Teksańskô gwara mô miészi cësk miemiecczégò jãzëka, bò ji brëkòwnikòwie mielë wëjachóné przed Kulturkampfã.
1490 - Albrecht Hohenzollern, slédny stolemny mester zakona krzëżôcczëgo, pierwszi ksyżëc prësczi (ùm. 1568) 1847 - Antoni Sempołowsczi, pòlsczi agronom, profesor Szkòłë Gburniczej w Zabikowie (ùm. 1936) 1866 – Julian Marchlewsczi, pòlsczi politikôrz, warkòwi i komunistyczni dzejôrz (ùm. 1925) 1870 - Lucjan Rydel, pòlsczi poeta i dramaturg okresu młodopolscziego (ùm. 1918) 1873 - Henri Barbusse, francësczi runita, poeta, gazetnik (ùm. 1935) 1920 - Zofia Rysiówna, pòlskô teatrownica (zm. 2003) 1961 - Enya, irlandzkô spiewôrka w sztelu new age 1965 - Trent Reznor, amerikańsczi muzyk, lider karna Nine Inch Nails 1973 - Sasha Alexander, amerikańskô teatrownica 1974 - Andrea Corr, irlandzkô spiewôrka z karna The Corrs 1264 - Wartësłôw III, ksyżëc dymińsczi ((ùr. kòl 1211) 1510 - Sandro Botticelli, stolemny italsczi malôrz renesansowy (ùr. 1445) 1727 - Katarzëna I, rusko ceserzowa, bialka Piotra Stolemnego (ùr. 1684) 1788 - Charlotte Dorothea Biehl, dëńskô runitka, dramaturzka, dolmaczka, historiczka (ùr. 1731) 2010 - Walasse Ting, chinsko-amerikansczi malôrz (ùr. 1929)
Melchizedek (מַלְכִּי־צֶדֶֿק) – to je pòstacjô z Knédżi Zôczątków (Zo 14,18-20). Òn béł kapłanã Bòga Nôwëższégò i królã Szalemù. Òn przëniósł chléb i wino, a pòbłogòsławił Ôbrama pò bitwie i Bòga Nôwëższégò. Ôbram dôł jemù dzesąti dzél z wszëtczégò. "Knéga Zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM", Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gdańsk 2015, ss. 46 – 47.
Industrëjô je ôrt ekònomiczny produkcëji chtëren zajimô sã wëtwòrzewanim wôrów ë chtëren wëmôgô inwesticëji zacht kapitału nigle mòże bëc zwënégòwóny jaczi le zwësk. Industrëjô sta sã kluczowim sektorã produkcëji w Eùropie ë Nordowi Americe òbczôs industrëjny rewòlucëji. Aùtowô industrëjô Chemicznô industrëjô Górownô industrëjô Hëtowô industrëjô Infòrmaticznô industrëjó Tekstilnô industrëjô Zjôdnô industrëjô
Kristina ("Drottning Kristina" - ùr. 1626 - ùm. 1689 w Rzimie) bëła królewą Szwedzczi w latach 1632–1654. Òna pierszô w Szwedzce przëjãła titel m. jin. ksyżëna Kaszëbów i Wendów ("Cassuben och Wenden"). Krótkò przed smiercą òna chòrza na różã.
Błotny kagùlc ("Cirsium palustre" (L.) Scop.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch ("Asteraceae"). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, a Kaszëbi mògą na niegò gadac kagùlc. "Zróżnicowanie florystyczne zachodniego obrzeża Zatoki Puckiej (północna Polska)"
Kaszëbsczi dél ("dyl kaszubski") - to béł dél, chtëren mógł kùpic w latach 1705 – 1802 w Gduńskù. Grëbiô na 3 - 5 cm, to wierã bëła jegò miara w piłach? Furtak, T.: Ceny w Gdańsku w latach 1701-1815 = Les prix à Gdańsk (Danzig) de 1701 à 1815 , Skł. gł. Kasa im. Rektora J. Mianowskiego - Instytut Popierania Polskiej Twórczości Naukowej, Lwów 1935, ss. 31, 187
ORP Kaszub - to je pòlskò kòrwéta, na służbie òd 1987 rokù. Òna je zbùdowónô w òkrãtowni w Gduńskù.
Kaszëbë – pòlsczi film z 1970 rokù. Pierszi fabùlarny film ò Kaszëbach, wëreżiserowóny bez Riszarda Bera. Akcjô filmu rozgriwô sã w kùńcu XIX stalatégò, w czasach dramaticznëch biôtków Kaszëbów z germanizacyjnym cëskã. Film òpòwiôdô ò kaszëbsczi wsë, w chtërny pòwsta pierszô maszoperiô. Je w nim téż wątk nieszczestlëwi miłotë. Dialodżi są w dzélu prowadzoné pò kaszëbskù, a westrzód aktorów nalezlë sã prôwdzëwi Kaszëbi – pisôrz Jón Piépka i ksãdz Władisłôw Szulëst. Òdjimczi zrzeszoné z filmã
Kwiat – òrgan naseniowëch roscenòw, w chtërnym wësztôłcają sã specjalny elementë do rozmłodzaniô. Twòrzi sã na kùńcu chłądu, chtëren sã zwie kwiatowim dnã. Z niegò wërôstają chłopsczé (pichlónë) i białczëné (stołpk) pëłcowé òrganë, chtërne òdpòwiôdają za rozrôdzanié sã òkrëtoseminnëch roscënów. Pichlónë i stołpk chòwie w se kwiatnik. Òn mòże bëc pòjedińczi na przëmiôr ù tëlpów, abò pòdwójny – jak ù jabłónczi. W pòdwójnym kwiatnikù òkòma kòrónë z òdrzënów je téż czelich – bùtnowi dzél kwiatnika, chtëren szlachùje za lëstama. Kòruna mô przëcëgac zwierzë, nôbarżi òwadë, chtërne mają swój part w zapiszanim kwiatów. Jak mô dońc do zapiszaniô parzënka z pichlóna mùszi sã dostac na stołpk. Chłopsczé elementë stądka przechòdzą do sercowinë, a w ni dochôdô do zaòdzôniô, to je pòłączeniô pëłcowi kòmórczi chłopsczi i białczëny. Pòtemù z sercowinë (zôwiãżégò) je semiã, a z zôwiãżënë brzôd. W tim samym czasu ùsëchô i òdpôdô kwiatnik. Lëteratura. Encyklopedia Guinnessa [aut. tekstów: Ian Crofton et al. ; przekł. Michał Bank et al.]. Sopot, Warszawa Wydanie polskie: 1991, s. 120
Łosëce (we zdrojach: "Losice" 1170, "Lositz" 1171, 1193, "Locisse" 1194, "Losiz" 1197, "Lozitz" 1314, "Lositz" 1236, "Losiz" 1248, "Loseze" 1275, "Losiz" 1294, "Loytze" 1331, "Loitze" 1332, "Loitz"; miem. "Loitz") - garc w Dëmińsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą.    Lëdztwò gardu: 4.260 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 62,96 km2
Gôchë (pòl. "Gochy") - to są dzélã Kaszëb. Tu mieszkają "Kaszubë". Lëpińce są jich wôżną wsą. Na Gôchach gôdô sã, że bez Kaszëbów król Sobiesczi bë ni miôł dobëté Tërków.