ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Gwiôzdka - je to zwëk òbchòdzony na Kaszëbach czile dniów przed Gòdama. Checzë òdwiédzéwô tej karno przezeblôkańców, chtërny z wiôldżim jôchã wchòdzą do chëczi i robią przë tim wiele wërwasu. Wëstrzód przezeblôkańców bëłë zwiérzãta (bòcón, kòzéł, baran), lëdzë (Cëgón z miedwiedzã, kòminôrz, baba ze strëchã) i pòstace nadprzërodzoné (smierc, pùrtk). Towarzi jima mùzykańt (akòrdionista). Bòcón pòdszczepiwô brutczi, wëbiérô jôdã z grôpów, kòminiôrz smarëje szadzą snôżé białczi i dzéwczãta, i wërzucô pòpiół z piécka. Diôbeł zazérô w kòżdi nórt, zjôdô smaczczi, mòże kłoc widłama domôcëch. Mùzykańt graje, chłop z babą tuńcëją i wiele razy baba narzékô na strëcha, a strëch na babã. Za kòlãdowanié przezeblôkańcowie dostôwają smaczczi abò téż dëtczi. Kòlãdnicë, co chòdzą w adwence do Gòdów to są Gwiôzdczi, a prowadzy jich "gwiôzdór" (zwóny téż "gwiôzdką"). Pò gwiôzdce (25 XII) zwią sã òni gwiżdżama, bò prowadzy jich gwiżdż. chtërën dzwónkama i gwizdaniém òznajmiwô przińdzenié Gwiżdżów. Mòże jich spòtkac na Kaszëbach do swiãta Trzech Królów. Nôprzód bëło pitanié do gòspòdarzów, czë chcą przëjąc karno kòlãdników słowama: "Chceta wa Panią Gwiôzdkã widzec?". Żele gòspòdarze sã zgòdzą - gwiżdż rôczi do bëna swòjich kòlegów (wëstrzód nich je téż gwiôzdka-gwiôzdór), a ti zaczinają zabawã... Wrocław-Warszawa-Kraków, t.I (1967), s. 391 - 392. Ostrowska R., Trojanowska I.: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 145 Kaszubska Gwiôzdka niematerialnô kùlturowô spôdkòwizna Paneszka
Ãã Ã (kasz. "a z blewiązką") – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô m.jin. w jãzëkach pòrtugalsczim, kaszëbsczim i wietnamsczim. W kaszëbsczim alfabéce je trzecą lëtrą. Òdpòwiôdô ji wëmòwa [ã], zôs w pùcczim krézu i na nordze Wejrowsczégò krezu – [ɛ̃].
Elektrik - zajimó sã zwiksza robieniém mòntażë i ùprôwianim elektriszowi jinstalacje. Czedës elektrifikacjô bëła dlô niégò wôżną robòtą.
Ùniwersytet Harvarda ("Harvard University") - je wôżnym amerikańsczim môlã dlô rozwiju nôùczi w Cambridge, Massachusetts òd 1636 rokù. Zjednóné Kraje Americzi Harvard University (csb)
Marijën Kòscół w Gduńskù (pòl. "Bazylika Mariacka w Gdańsku") – bazylika p.w. Wniebòwzãcô Nôswiãtszi Marii Panienczi, kònkatédra gduńsczi archidiecezji. Je to wierã nôwikszi kòscół z cegłë na swiece, nôprzód òn miôł niższą wieżą. Gò zaczãle bùdowac w 1343 rokù. W II swiatowi wòjnie - w 1945 ròku - òn béł baro zniszczoné. Domôcô starna bazyliczi w pòlsczim i anielsczim jãzëkù
Chòrwacczi jãzëk mô sztatus apartnégò jãzëka òd 90-tech lat XX stalata. Rëchli, w czasach Jugosławiji òn béł trzimóny blós za sztokawsczi dialekt, nôbarżi brëkòwóny òn je przez Chòrwatów.
Garczegòrzé - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu , w gminie Nowô Wies . Alfons Józef Parczewsczi pisôł, że tu XIX stalata bëlë lëdze, chtërny gôdelë pò kaszëbskù. Tu je kòscół.
Domôcô òwca ("Ovis aries") - to je susk z rodzëznë wòłowatëch ("Bovidae"). Òna je roscënożgrzący i słëchô do dzegwnëch zwiérzãt. M. jin. Kaszëbi miéwają te òwce òd dôwnëch czasów, ale pòmòrskô òwca to je rasa dosc nowô.
Toy Dolls je funpùnkòwé karno z Anielsczi. Pòwstało òno w 1979 rokù w Sunderland ë grô do dzysô, chòc skłôd sã co sztërk zmieniwôł, blós le Michael "Olga" Algar (spiôw ë gitara) òstôł sã z zakłôdôrzów. Toy Dolls grô chùtczégò ë melodicznégò pùnka, jich tekstë sã wiesołi ë czãsto baro banalne, spiéwôné wësoczim głósã. Nôwikszim jich "szladżérã" bëł titel z 1983 rokù "Nellie The Elephant" - dzécnô frantówka jakô w tim czasu bëła na czwiôrtim palcu anielsczi lëstë szladżérów, zrëchtowónô na ôrt funpùnka . Pete Zulu (Peter Robson) – spiôw Olga (Michael Algar) – gitara Flip (Philip Dugdale) – basowô gitara Mr Scott (Colin Scott) – perkùsëjô 1983 "Dig that groove baby" 1985 "A far out disc" 1986 "Idle gossip" 1987 "Bare faced cheek" 1989 "Ten years of toys" 1989 "Wakey wakey" 1990 "22 tunes live from Tokyo" 1990 "Fat bobs feet" 1993 "Absurd ditties" 1995 "Orcastrated" 1997 "One more megabyte" 1999 "On stage in stuttgart" 2000 "Anniversary anthems" 2004 "Our Last Album?" Domôcô starna
Ruta - to je plaskatô tôfla szkła w òknie. Jak ruta je zaropiałô, to przez nią je lëchò widzec.
Antón Groth (pòl.: "Antoni Groth") - béł pòlsczi pòsélc z Kaszëb do Sejmù (1938-1939) przed II swiatową wòjną. Òn béł w kòncentracyjnym lagrze, a ùmarł pò wòjnie w 1958 rokù.
Lékarskô szparaga abò gromòwi kòrzéń ("Asparagus officinalis" L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë szparagòwatëch ("Asparagaceae"). Òna rosce na Kaszëbach. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 235
Zabòrsczé Nôùkòwé Towarzëstwò - to je òd 2007 rokù stowôra w Brusach. Aktiwny w ni je m.jin. Zbigórz Gerszewsczi, chterën lubi wanożëc pò òkòlim, a téż Krësztof Zabrocczi i jiny. Zabòrsczé Nôùkòwé Towarzëstwò
Islandëjô ("Ísland") je państwã w Nordowi Eùropie. Są tu géjzerë, fiordë, a przede wszëtczim stolemné lodowé górë i baro cwiardi nôtëra. stoleczny gard: Reykjavík lëdztwò: 332.529 mieszkańców (2016) wiéchrzëzna: 103.125 km²
Cemny bòrzón ("Suillellus luridus") - to je ôrt grzëba z rodzëznë bòrzónowatëch. Kaszëbi gò nie jedzą.
Sandrë - są fòrmama rzécznolodofôłtowi akùmùlacji. To są rozwlokłé rówiznowé wiéchrzëznë, zbùdowóné z czisów i piôsków, letkô nadżibłé w procëmną stronã do lodofôłtu. Òne pòwstałë na przedpòlim lodofôłtu i łësënowi mòrenë z materiału wëniosłégò z lodowi szôlë przez topnicowé wòdë, jaczé z ni wëpłiwają. Sandrë zajimają stolëmné òbéńdë pôłniowégò dzélu Kaszëb w òbrëmienim Bëtowsczégò i Kaszëbsczégò Pòjezerzô i też Charzëkòwsczi Rówiznë i Tëchòlsczich Bòrów. Wëstãpiwają téż na jinszich terenach i są m.jin. reprezentowóné przez sandr Piôsznicë.
Milena Markovna Kunis, (ùr. 14 zélnika 1983) je amerikańską teatrownicą.
Stółk – jednoòsobny mébel do sedzeniô z òpiercém, z wiksza ò szkeletowi kònstrukcji.
Naprësk - to je czãstô w bùdinkù rzecz z cepłą wòdą pòtrzébnô do dbałoscë ò czëstosc cała. Òn mòże miec znaczënk dlô turisticzi.
Nosôcz ("Scolopax rusticola") – strzédny wanożny ptôch z rodzëznë bekasowatëch ("Scolopacidae"). Na tego ptôcha Kaszëbi gôdalë czasem lasny bekas.
Sztefan Bieszk (1895-1964), ùrodzony we Fribùrgù (Badenia). Òn béł teòretikiem Zrzeszéńców - pòétnégò karna, zebrónégò wkół cządnika "Zrzesz Kaszëbskô" (1933-1939), a pòtemù midzë załóżcama Kaszëbsczégò Zrzeszeniégò. Òn pisôł òd 1934 rokù w "Zrzeszi Kaszëbsczi" ò kaszëbsczim pisënkù. Napisôł słôwiącé snôżotã swòji tatczëznë "Sonety kaszubskie" (1986) pò kaszëbskù i pò pòlskù. W 1954 rokù béł w sôdzë jakno "niedrëch Lëdowi Pòlsczi".
Sroka abò sarka (Pica pica) – zort strzédny wielgòscë ptôcha z rodzëne krëkòwatych. Gdze żyje. Sarka mieszkô w całi Europie, Azji i nordowò-zapadné Africe. Wëstãpiwo tëż w Ameryce Nordowi.   W Pòlsce je baro pòpularnô, jeden z nôbarżi znónych ptôchów. Nômni sarków je na Mazurach. Nôwicy sarków je w miastach i w òkòlim, gdze sã bezpieczno czëją. Òkòli. Sarka przóde mieszka blós w òkòlim rzéków, lasów i chróscënach. Sarka terô wëstãpiwo czãsto na pòlach i łąkach, w brzadownikach i ògrodach, w òkòlim lëdzy, w parkach, na wsach i w miastach. Wëzdrzatk. Ptôch je szlank i mô dłudżi ògón. Jégò pióra są czôrné i biôłé. Òn je miészi òd ònóka chtërën mô dłëgszi ògón. Dzób i nodżi mô czôrné. Je kąsk miészi jak warna, prawie taczi jak gòłąbk. Dłùgòta cała ok. 40–48 cm, w tim długòta ògòna: ok. 20–30 cm, rozłożenié skrzidłów ok. 52–60 cm, wôga ok. 180–230g. Jôda. Sarka je wszëtkòżyrnô, chòc wòli miãsną jôdã. Sarka jé: pajczi, robóczi, smôszczié, bączëne, mëszë, szurë, żabë, wieszórczi jé téż zbòża, jagòdë, brzôd. Pòtrafi téż zjesc jaja ptôchów, pisklãta i môłé kùrzãta. Baro chãtnô jé òdpôdczi ze smietników. Sarczi czãsto wëżërają spiża wieszczówkóm, chtërnë nie pamiãtają gdze schòwałë swòjã jôdã. Rozmłodzenié. Sroka mô młodé rôz do rokù, a niese kòle 6-8 brunawëch jajów i sedzy na nich 17-19 dniów. Stôrë fùdrëją młodé kòle 20-23 dni. Pózni òne mùszą wëlecec z gnôzda i radzec sobie same. Òchrona. Sarka w Pòlsce je pòd délową òchróną. Biografiô. Biografiô: Pica pica. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.) Albin Łącki: Wśród zwierząt – ptaki. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 226. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010. Andrzej G. Kruszewicz Ptaki Polski – t. II, Multico, Warszawa 2005,
Nórt plaskati. - je to dzél rówiznë naznaczony przez dwie półprosté ò zbiernym pùnkce raza z tima półprostima.   Fulny nórt, je to nórt, chternégò remiona sã ókriwajã. Jégò miara to 3600. Półfulny nórt mô miara 1800. Prosti nórt- mô 900. Zérowi nórt-mô 00. Òstri nórt- mô 00<α<900 Rozemkłi nórt mô 900<α<1800 Wlëgłi nórt mô miara 1800<α<3600 Wësadzony nórt mô miara 00<α<1800 Biografia 1. Poradnik matematyczny : praca zbiorow (ISBN 8301041218) 2. Matematyka : kompendium : wzory i reguły, liczne przykłady z rozwiązaniami, od elementarnych działań do matematyki wyższej (ISBN 8373115218)
Sŏnbong (선봉군, 先鋒郡), przóde zwóny Unggi, je partã nordowòkòrejańsczégò gardu Rasŏn. Pòłożony je w nordowòpòréńkòwim parce Nordowi Kòreji, greńcząc z Ruską ë Chinama, nad Wikã Unggi, chtëren je dzélã Pòréńkòwòkòrejańsczégò Mòrza. Zlokalizowóné je tam czerpiskò ùranu ë 200 megawatowô òlejowô elektrownia. Z Sŏnbong je banowé pòłączenié z Ruską. Banowi mòst nad rzeką Tumen parłącze greńcowi banowiszcza robòtniczegò distriktu Tumang w Kòreji ë Hazan w Rusczi. Miono gardu pò kaszëbskù òznôczô: "Awangarda". Gard pòdzélony je na 1 gardk ("ŭp"), 2 robòtniczé distriktë ("rodongjagu") ë 10 wsów ("ri").
Chmielno (pòl. "Chmielno") – to je kaszëbskô gminnô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô ë Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù. Tu je kòscół. W 1280r. biskùp Albierz pòcwierdzył nadanié kòscoła sw. Piotra stądka klôsztorowi norbertanków w Żukòwie. Legendë rzeszą z tim Damrokã. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Chmielno je nad jezorama: Biôłé ë Kłodno, na zôpôd òd Kartuz. To je wôżny turistny òstrzódk z wiele penzjónatama, wczasowima chëczama ë agrokwatérama. M.jin. tądkã jidze turistny, Kaszëbsczi Szlach. Stądka bëłë i są znóné keramikòwé wërobinë, bò grónkòwniô je tu òd lat. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã miészé kòlonie: Babino, Bùkòwinczi, Chmieleńsczé Chróstë, Chmielónkò, Koszkaniô, Lãpa, Òsowô Górô, Rékòwò, Wãgliskò Dlô turistów tu je np. plac "U Chłopa".
Wiesława Witosława Frankòwskô (pòl. "Witosława Frankowska") – kameralistka, etnomùzykòlożka, szkólna na Mùzyczny Akademie w Gduńskù, aütoritet kaszëbsczi mùzyczi. Biografiô. Wechòwónô òsta we familie ò wióldżich kaszëbsczich i mùzycznëch tradicjach (je wnuczką Léòkadii i Jana Trepczików, a ji òjcã je kaszëbsczi dzejôrz Édmùnd Kamińsczi). Ùkùńcziła z wëprzédnienim Fakùltet Teorii i Kómpòzycje gduńsczi Mùzyczny Akademie. W latach 1982-1992 robiła jakò mùzyk kameralista w karnie Cappella Gedanensis. Òd 1993 związónô z Wòkalno-Aktorsczim Fakùltetã Mùzyczny Akademie w Gduńskù. Jakò achtniony realizatora "basso continuo" kòncertowa w całi Eùropie i Zjednónëch Stanach. Òd 2013 mô nadóny nôùkòwi stãpiéń doktora hùmanisticzny nôùk, a òd 2018 – doktora habilitowanégò mùzycznëch kùńsztów. Dzejanié dlô kaszëbsczi kùlturë. Z ji inicjatiwë na zôczątku lat 90. na Kaszëbach pòjawił sã cyczel kòncertów òpiartich ò kómpòzycje i tekstë pisarzów i kómpòzytorów z tegò regionu (przede wszëtczim Jan Trepczik, Alojzy Nôgel, Marión Selin). Òd 2002 cyczel kòncertów pòd pòzwą „Pòtkania z mùzyką Kaszëb” òdbiwô sã w Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi w Wejrowie.   Pòd ji redakcją wëszłë ksążczi: leksykón "Muzyka Kaszub. Materiały encyklopedyczne" (2005); zbiérk "Melodie z Kaszub" (2014); "Kaszubski śpiewnik domowy" (2014); "Kaszubski śpiewnik bożonarodzeniowy" (2015); mònografiô " Kolędowanie na Kaszubach: Dzieje kolęd na Pomorzu od XVI do XXI wieku" (2015); "Kaszubski śpiewnik szkolny" (2016); wëdowniczô seria "Biblioteka Orkiestrowa Kaszub, Kociewia i Powiśla" (2014-2016). Witosława Frankòwskô przëczëniła sã téż do òpracowaniô i wëdaniô rédżi kaszëbsczich platków: "Mòrze" 2004; "Ptôszkòwie na lëpie" 2006; "Gdze mòja chëcz" 2006; "Kaszuby w pieśni artystycznej", 2015 (razã z Aleksandrą Kùcharską-Szefler). W 2006 wëprzédnionô Medalã Stolema za zasłudżi dlô rozwiju profesjonalny kaszëbsczi mùzyczi. "Dr hab. Witosława FRANKOWSKA" Adam Hintzka, "Z miłotë do mùzyczi", „Pomerania” 2006 nr 6, s. 41. VIAF
Kaszëbsczi Ùbrzég ògranicziwô òd nordë i wschòdu Bôłt, òd pôłnia - Kaszëbsczé Pòjezerzé, òd zôchòdu - Damnickô Wëżawa. Są tu ùsadłi m.jin. taczé môle, jak: Gdiniô, Rëmiô; na wëżawach - wëżi ùsadłé dzéle miasta Gdini, Żelëstrzewò, Gniéwino itp. Krótkò Chòczewa, Strzebielëna, Wiôldżégò Bòżégò Pòla, Òdargòwa i Tëłowa wëstãpywają dardżi łësënowëch mòren, dochôdającë w swòji kùlminacji (179 m n.r.m.) na Wësoczi Grzëpie (kòl Łãczinka). Na pôłnié òd rënë Żarnowsczégò Jezora wëstãpywô sandr Piôsznicë. Na Kaszëbsczim Ùbrzegù apartné fòrmë rzezbë wëstãpywają na ùbrzeżim Bôłtu. W môlach, dze dochôdają do niegò wëżawë dnowy mòrenë, ùsôdzają sã - pòd cëskã niszczącégò dzejaniô mòrzczich wałów - klifë: w Rozewiu, Rzucewie, Gdini-Òksëwim, Gdini-Redłowie itd. Na załómaniach brzegòwy linii pòwstôwają sztremlëznë zbùdowóné z òksëpòwégò materiału przenoszónégò przez wałowanié, przëbrzégòwé żochë i wiater, np. Hélskô Sztremlëzna i Szpërk w Rewie.
Rzeszotk ("Suillus bovinus") - to je grzib z rodzëznë krowiélcowatëch ("Suillaceae"). Òn rosce krótkò zwëczajnëch sosnów. Kaszëbi jedzą rzeszotczi.
Jerzy Oskar Stuhr ("Jerzi Oskar Stur") - je znòny pòlsczi teatrownik, chtëren pisze téż scenarniczi i je reżiséra filmów np. "Duże zwierzę". Żëcé. Òn ùrodzył sã 18 łżëkwiata 1947 rokù w Krakòwie. Z lat 70. XX stalata znónô jegò rola Belzebùba w teatrze. Òn grôł rolã np. w filmie "Habemus papam - Mamy papieża" (2011) i napisôł ksążczi m.jin.: "Stuhrowie: Historie Rodzinne" ë "Tak sobie myślę...". W 2011 rokù òn zachòrził na reka, a w 2013 rokù pò léczenim ta chòroba sã copnãła.   2008 - Złotô Kaczka (przëznôwónô przez pismò "Film") i jiné. Jerzy Stuhr (pl)
Anna-Maria Ravnopolska-Dean je bulgarską harfiską ë komponistką.
Artëleriô óznôczô wòskò z kanónama ,w Europie ùżiwóné òt trzënôstigò wieku, przëbëwszë z wënalézenié czôrnygò prochù. To je chińsczi odkrëcé dokonałé w dzewiątém wieku. To dô rozmajité ôrte broni artëlerijsczi, môłô, strzédnô i wiôlgô abò cãżkô . Nôprzód w sztërnôstim wieku wënalôzle cãżkô bróń strzelnô, to wëpùszczô kùla przez wëbùch prochù. Bùdowizna. Wójskò artëlerijszczi mô wiele ôrtów bróni, w sztërnôstim wieku ùżewale letkô rãcznô piszczel co miała drzewiany chwët i z żelazła wëlot. Òna mô kaliber sztërdzescësztëre milimetra i wôga òsem i pół kilo. Artëlerzista ùżëwôł ja do òbléganiô. Artëleriô mòże bombardować, célowac na pòwietrzé, na wòdô, na lùndzé. Letkô bróń artëlerijskô je hakownica artëlerzisté ùżëwalé jã w sztërnôstim i w piãcnastim wieku, Òni mòegle z niã drawòwac, sprôwno schòwac sã i chùtkò w jã wsadzëc proch i kùle. Òrté. Strzédnô bróń artëlerijskô to je kanóna na lawece, óena sã dała cëgnąc kòniama, abò włożëc na wóz, na okrãt. Ùżiwónô bëła òt szesnôstigò wieku do sédmënôstigò wieku. Cãżkô bróń strzelnô to jé „bombarda” òna jé zdebło jinô formô, lùfa jé òd stronë spódkã zmiészënô, a ód wëlecënkô jé szerokô. Bibliografiô. Włodzimierz Kwaśniewicz, Leksykon dawnej broni palnej, Warszawa 2004 David Harding, Encyklopedia broni, Warszawa 1995 Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski Jun, Słownik Uzbrojenia Historycznego, Warszawa 1998 Michał Bogacki, Broń wojsk polskich w okresie średniowiecza, 2009 Piotr Chlebowicz, Ręczna broń palna w średniowieczu, Toruń 20013 Michał Mackiewicz, RZECZPOSPOLITA, nr 4/20, 2006, s. 8-9
Bank Polska Kasa Opieki Spółka Akcyjna (Bank Pekao, Pekao, Pekao SA, dôwni PeKaO) – pòlsczi bank, jaczi pòwstôł 17 strëmiannika 1929, jakò państwòwi kòmercyjny bank w pòstacje akcyjny stowôrë. Òd 1998 notérowóny na Gełdze Wôrtoscowëch Papiorów w Warszawie. W latach 1999–2017 kòntrolowany przez UniCredit. 7 czerwińca 2017 roku zarząd nad bankã przëjimnãlë spółczi pòwiązany ze Skôrbã Państwa. W 2020 rokù procent kòl nich mòże béc 0,01% na 12 miesący. PZU SA – 20,00%, Polski Fundusz Rozwoju SA – 12,80%, Aviva OFE – 5,06%, NN PTE S.A. – 5,03% pòòstałi inwestorzë – 57,1%. Bank Pekao
Krëszińsczé Jezoro (pòl. "Jezioro Kruszyńskie") to je jedno z wikszëch jezór Kaszëb - wiéchrzëzna 461,3 ha w bëtowsczim krézu.
Wòlëń (abò téż: Wòlëniô; we zdrojach: "Yuloin" 967, "civitate Livilni" 1012-18, "Yulin" 1124, "civitate Wulinensi" 1140, "Willin" 1140, "Wolyn" 1188, "Wolin" 1195, "Volin" 1216, "Jumneta", "Wineta", "Jomsborg"; pòl. "Wolin", miem. "Wollin") - garc, a téż kùrort w kamieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie na òstrowie ò jistnym mionie nad Bôłtã.    Lëdztwò gardu: 4.879 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 14,47 km2
Zwëczajny bónk ("Phaseolus vulgaris" L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë bòbòwatëch ("Fabaceae"). Na Kaszëbach w ògródkach biwô gò dosc wiele.
Bôłt, Bôłtëcczé Mòrzé abò Bôłcczé Mòrzé (pòl. "Bałtyk", "Morze Bałtyckie", łac. "Mare Balticum", miem. "Ostsee", dëń. "Østersøen", szwédz. "Östersjön", est. "Läänemeri", fiń. "Itämeri", łot. "Baltijas jūra", lët. "Baltijos jūra", rus. "Балтийское море") – je mòrzã, strzódlądowim partã Atlanticczégò Òceanu w Nordowi Eùropie. Mô wiéchrzëznã 422 300 km2, głãbòkòsc do 459 m. W mòwie rëbôków Bôłt je téż zwóny "Wiôldżim Mòrzã", w ùprocëmnienim do "Môłégò Mòrza", to je Pùcczi i Gduńsczi Hôwindżi. Gòtlandiô, "Gotland " - 3 200 km2 (Szwedzkô), Òzyliô, "Saaremaa" - 2 650 km2 (Estónskô), Òlandiô, "Oland" - 1 300 km2 (Szwedzkô), Dago, "Hiiumaa" - 960 km2 (Estónskô), Rana, "Rügen" - 926 km2 (Miemieckô), Bòrnhòlm - 588 km2 (Dëńskô) , Ùznôm, "Usedom" - 424 km2 (Miemieckô i Pòlskô), Wòlin, "Wolin" - 245 km2 (Pòlskô), Alandzczé Òstrowë, "Åland" - 1 505 km2 (Fińskô). Bòtnickô Roztoka, Fińskô Roztoka, Gduńskô Hôwinga, Pòmòrskô Hôwinga, Riskô Roztoka. Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : Instytut Kaszubski w Gdańsku, 2017, s. 21
Madonna ("Madonna Louise Veronica Ciccone"), (ùr. 16 zélnika 1958) je amerikańską spiéwôrką.
Lady Pank je polsczi rock karno. Karno òstało założoné w 1981 rokù z jinicjatiwë Jana Brysewicza ë Andrzeja Mogielnickiego. Jegò nôleżnikama są: Jan Borysewicz - gitara ë spiéw; Janusz Panasewicz - spiéw; Kuba Jabłoński - perkùsëjô; Krzysztof Kieliszkiewicz - basowô gitara; ë Michał Sitarski - gitara. "Lady Pank" (1983) "Ohyda" (1984) "Drop Everything" (1985) MCA Records "LP 3" (1986) "O dwóch takich, co ukradli Księżyc cz. I" (1986) "O dwóch takich, co ukradli Księżyc cz. II" (1987) "Tacy sami" (1988) "Zawsze tam, gdzie ty" (1990) "Lady Pank '81-'85" (1992) "Nana" (1994) ""Mała wojna" akustycznie" (1995) "Ballady" (1995) "Gold" (1995) "The Best of Lady Pank" (1990) "Międzyzdroje" (1996) "Zimowe graffiti" (1996) "W transie" (1997) "Łowcy głów" (1998) "Koncertowa" (1999) "Złote przeboje" (2000) "Nasza reputacja" (2000) "Besta Besta" (2002) "The Best - "Zamki na piasku"" (2004) "Teraz" (2004) "Strach się bać" (2007) "Maraton" (2011) Domôcô starna Starna fanůw Lady Pank Radio Lady Pank
Emilio Estevez (úr. 12 maja 1962) - je amerikańsczim teatrownikâ.
1967 - Na dworcu Wrocława zabitë w wypadku banowym Zbigniew Cybulski 1852 - Józef Łãgòwsczi 1935 - Elvis Presley, amerikańsczi spiéwôr (ùm. 1977) 1937 - Shirley Bassey, walijskô spiéwôrka 1942 - Stephen Hawking, anielsczi fizyk (ùm. 2018) 1947 - David Bowie, anielsczi spiéwôr, kompozitora, teatrownik (ùm. 2016) 1324 - Marco Polo (ùr. 1254) 1642 - Galileo Galilei, italsczi astronoma (ùr. 1564) 1967 - Zbigniew Cybulski, polsczi teatrownik (ùr. 1927) Chto w sobòtã szëje ë pierze, to sã w niedzelã w to nie ùbierze.
Janowiczczi - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies.
Sztëm (we zdrojach: "*Stumis" (Górnowicz), "in loco ... Stumo" 1234 , "Stumis" 1250, "Stume" 1294, "Stoma" 1295, "Sthume" 1333, "in Stuma" 1333, "Sthum" 1334, "in Stuma" 1336, "Sthum" 1350, "de Stum" 1361, "Sthum" 1381, "Stum" kòl 1399, "Sthum" 1399, 1411-1420, 1437, "Sthvm" <1454, "Sthum" 1476, "Stum" 1508, "Sztum" 1565, 1570, "Stum" 1647, "Sztum" 1664, "Stuhm" kòl 1790, "Sztum" 1892, "Sztum" (Cenôwa); gw. "Sźtum"; pòl. "Sztum", miem. "Stuhm") - krézewi gard w pòmòrsczim wòjewództwie nad dwoma jezorami.   Lëdztwò gardu: 10.427 (2011) Wiéchrzëzna gardu: 4,59 km2
Bùk ("Fagus sylvatica" L.) – to je drzéwiã z rodzëznë bùkòwatëch ("Fagaceae" Dumort.). Bùczi są w lasach m.jin. na Kaszëbach. Brzadã bùka je bùczëna. Słowò „bùczëna” zanotowôł w swòjim słowôrzu Bernard Zëchta. Jakò przikłôd ùżëcô negò jistnika pòdôł słowôrz Sëchtë zdanié: „Bùczëna je tak dobrô jak òrzech do jedzeniô.”.
Zwëczajnô bania ("Cucurbita pepo" L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë baniowatëch. Òna rosce m.jin. na Kaszëbach w ògródkach. Ù ti roscënë chłądë są ùległé i òne chùtczi ukłôdają sã na zemi – rozrôstają są na wikszi wiéchrzëznie, jak roscą w górã. Òna kwitnie òd czerwińca do séwnika. Na jedny bani są kwiatë dwùch szlachów - abò chłopsczé, abò białgowsczé. Wiele razy chłopsczé kwiatë kwitną pierszé. Ta roscëna całi swój rozwijowi cykel (òd pùszczaniô kłów do wëdaniô nowëch semionów) przechôdô òb jeden wegetacyjny sezon (òd zymkù do jeseni). Pòtemù òna dżinie.
Minysterstwò Nôrodny Edukacji (pòl. "Ministerstwo Edukacji Narodowej") - je jednym z minysterstwów we Warszawie. Òno je wierã òd 1944 rokù, a zajimô sã edukacją, m.jin. kaszëbizną. Minysterstwò Nôrodny Edukacji
Cumulus (Cu - kłãbiastô chmùra) je biôłą chmùrą niską z wëdatnyma znankama pionowi bùdowë. Òna je z kroplów wòdë. Czasã przë nich mòże bëc niéwiôldżi òpôd deszczu. Òna je na wiżë òd 600 do 2500 m.
Rzim (it., łac. "Roma") – stolëca ë nôwikszi gard Italsczi. Pòłożenié. Rzim je w westrzédnim dzélu kraju kòl rzéczi Tiber ë Strzódzemnégò Mòrza. To je administracjowi ë politiczny òstrzódk (sedzba prezydenta, minysterstwów ë ùrzãdów); stolëca ë przédny gard adminystracjowò-historicznégò Lacjum. Administracjowô rëmiô mô 1287 km² ë mieszkô tu 2 898 104 lëdzy. Miasto je czwiôrtim co do wiôlgòscë gardã w Eùropejsczi Ùnie. Rzim je wôżnym placã w kòmùnikacje fligrama (2 latawiska: Fiumicino i Ciampino), mô też metro (2 bieżënë, a trzecô je jesz w bùdacje). To je swiatowi òstrzódk dlô letników z baro bòkadnyma zaòstałoscama z dôwnëch lat ë strzédnowiekù (kòscołë, bazyliczi, Kòloseùm, akweduktë, fòntanë ë wiele jinszich bùdinków). Tu mòże nalezc wiele czekawich mùzéów ë też nowòmódné bùdinczi w òkòlim Nowiki. W greńcach Rzimù, na prawim brzégù Tibru, je miasto-państwò Watikan, jaczé je enklawą na państwòwim terenie Italsczi.   Bazylika sw. Jana na Lateranie Bazylika sw. Paùla za Murama Bazylika Santa Maria Maggiore Campo de' Fiori Circus Maximus Cloaca Maxima Corso Fontanna di Trevi Fontana delle Api w Rzymie Forum Boarium Forum Romanum Kapitol Kòloséùm Panteon w Rzymie Plac Navona Piazza del Popolo Piramida Cestiusza Marsowé Pòlé Szpańsczé Trapë Teatro Argentina Via Sacra Via Appia Pekin Krakòwò Nowi Jork Cincinnati Pariż Seùl Tokio Glasgow http://www.kierunekwlochy.pl/rzym-wlochy
pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Zeus&action=edit Zeùs – abò Dzeùs, bóg nieba, łiskawic i piorunów, nômłodszi sën Kronosa i Rei, brat Pòsejdona, Hadesa, Hestii, Demeter i Herë. Miôł wiele białek, co drażniło jégò żonã, Herã. Dlô Greków bëł głównym Bodziem, ùważano gò za jidealnégò władcã i nôpòtãżniejszégò  bogô. Jégò atributama władzë są piorën, chtërnym rzucôł w smiertelników. Je òpiekunem prôw, przëbëszë proszącëch ò pòmòc, pòsłów i heroldów. Swiãtym zwierzãciem Zeùsa  béł orzeł. Historiô Zeùsa. Zeùs   ùrodzył  sã  jakò sën Kronosa i Rei. Kronos béł  królem tytanów,  chtëren  kôżdé dzëckò  pòłikôł,  żebë  ni òdebrało mù władzë. Tak przepòwiedzôła mù czedës  wëroczniô.   Zeùs béł jégò  szóstim  dzëckã,  a trzecym sënã. Rea ni  mògòłô sã  pògòdzic ze stratą kòlejnégò dzëcka òd razu pò narodzinach òstawiła gò na Krecie w grocie jidyjsczej. Tôm òpiekòwałô  są nim  Amaltea (wedle różnëch pòdań bëła to kòza, a innëch nimfa). Timczasã Rea dała mężulkowi kam òwiniãti w pielëszkã. Kronos mësląc, że pòłika swòje dzëckò spôł spòkòjno Pewnégò razã złamôł sã róg kòzë Amaltei, wtedë Zeùs pòbłogòsławił gò tak, że òd tamtégò czasã  z rogù dòstac mòżna bëło wszëtkò czégò sã chciałô - pòwstôł tak róg òbfitoscë. Zeùs béł chroniony przed òjcã, żebë ten ni  ùsłiszôł jégò smiechów i zabaw, dlôtégò kapłanié Rei wëkonywelë nad nim baro głosné tuńce wòjenné. Czej Zeùs dorósł wëdôł tytanom wòjnã. Rea pòdała swémù chłopòwi lékarstwò na wracanié, a òn zwracôł dojrzałëch bògów: Herã, Pòsejdona, Hestiã, Demeter oraz Hadesa. Òni dorôstôlë oni w żołądkù Kronosa, a ni mòglë zgdzinąc - bògòwie bëlë niesmiertelni. Czedë skònała kòza Amaltea. Zeùs z ji skórë zrobił sobie tarczã, znónô jakò Egidę. Braciô i sostrë pomogłë Zeùsowi wëgrac walkã z dwùnastoma tytanami  i wrzucëc ich do Tartaru lub ùkarac (Atlôs dzwigôł za karã  sklepienié  niebiesczé)  po dzesiãciu latach walk.   Ni béł to jednak kùnc walk. Wtedë  nastała gigantomachia, w chtërne bògóm pòmagôł héros Herakles. Pò ucemiãga gigantów na zemã wstąpił Tyfon, chtëren  pò  bitwie Zeùs przëwalił wëspą Sycylią. Pò Kronosie władcą zostôł Zeùs. Pòsejdon zostôł bògã mórz i oceanów, a Hades bògã  ùmarłëch. Przëdomczi Zeùsa. 1.Horkios - prawé, sprawiedlëwé 2. Ksenios - gòscinny 3.Herkejos - patrón òsad, czuwa nad prawã własnosce  i nierozerwalnoscią rodu lub gminë 4. Hellenios - bóstwo nôrodowé, chtërne  spaja różné, skłóconé ze sobą greccze szczepë Główné mesca kùltu. 1. Olimpia – to je mesce rozgrëwania starożëtnëch igrzësk olimpijsczich na cześć Zeùsa. Znajduje sã  tam téż swiątënia tégó  bòga, terô w ruinach. W strzôdkù  znajdowôł  sã czedes 13-metrowi złoti  pòsąg Zeùsa trzëmającégò w rãkù  Nike. Zrobił  gò Fidiôsz. 2. Atenë -  swiątënia bëła w momencie ukończenia przez cesôrza Hadriana nôwiãkszą w Grecji, znajdowôł sã tam ògromny pòsąg Zeùsa, kòpia tégò z Òlimpii, óbecnie z bùdinków zachòwało sã 15 kòlumn. 3. Dodona - òsrodek kùltu Zeùsa i Dione, 4. Nemea - mesce rozgrëwania igrzysk nemejczich rok pò igrzyskach òlimpijczich, znajduje sã tam (òbecnie w ruinach) swiątënia Zeùsa Nemeios.
Wrëk ("Brassica napus var. napobrassica") – to je zort roscënë z rodzëznë "Brassicaceae". Òn je Kaszëbóm znóny òd dłudżégò czasu. Jak wrëczi bez jarmùżu pòkraji we wrëknicë òne są dlô krów.
Chile (wëmòwa: Czile) je stolemnim, dłudżim państwã w Pôłniowi Americe. Stolëca i nôwikszi gard to Santiago de Chile. Chile mô baro dłudżi ubrzég nad Spokojnim Òceanã, 4300 km òd Peru do pôłniowégò kùńca kontinentù. Do Chile słëchô wiela òstrówów w Òceanie, jakò òstrowina Juan Fernandez i pòlinezejsczi Rapa Nui - Jastrowi Òstrów, 3200 km na zôchòd od chilejsczégò ubrzéża. Dërżeniowé lëdze Mapuche i Aracuanë gôdôja jãzëkama mapudungun i keczua, a na Jastrowim Òstrówie lëdze môją jãzëk rapanui. ThisisChile.cl - Domôcô starna Chile w anielsczim ë szpańsczim jãzëkù
Bògùsłôw IV (ùr. kòl 1254 rokù - ùm. 1309 rokù) - to béł ksyżëc Zôpadny Pòmòrsczi òd 1278 rokù. Òn miôł sztãpel z słowã: "... Kassubie". Lëteratura. Gerard Labùda: Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. 1: Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006, s. 109 (pò pòlskù)
Sztërëkòniowi zaprzig ("quadriga") – to je wóz na dwùch kòłach z rzimsczich czasów zaprzãgły w sztërë kònie òkóm se.
Czëmónowò (pòl. "Czymanowo") - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu w gminie Gniéwino. Tu je wielgô wòdnô elektrowniô.  Zdrzë téż. Kôłkòwò
Rëbacczé skòrznie - to są wësoczé skòrznie dlô kaszëbsczégò rëbôka np. przed łowienim rëbów w mòrzu.
Ògónczi - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Sëlëczëno.
Władisłôw Côrnowsczi abò Czôrnowsczi (pòl.:"Władysław Czarnowski") – ùr. 1938 rokù w Lésnie je załóżcą Stowôrë Kaszëbsczé Karno Fòlkloristiczné „Krëbane”. Kòl niegò doma za młodëch lat gôdało sã nôbarżi pò kaszëbskù. Jak òn w 1978 r. zaczął robic w Brusach dorazu wzął sã za zakłôdanié fòlkloristicznégò karna. Wnetka òno sã stało propagatorã bòkadnégò kaszëbsczégò fòlkloru na rozmajitëch jimprezach i ùroczëznach òrganizowónëch w kraju, jak téż za grëńcama. Za swòje dobëca òn je wëprzédniony m.jin. Medalã Stolema. Òn i jegò Stowôra „Krëbane” òrganizowelë kaszëbsczé i midzënôrodné festiwale fòlkloru. Dzieje Brus i okolicy : praca zbiorowa / pod red. Józefa Borzyszkowskiego ; [aut. Krzysztof Walenta et al.].Chojnice ; Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1984, s. 488 nôdgroda m. Òskara Kòlberga VIAF
Karintia (miem. "Kärnten," słoweńsczi "Koroška") – je związkòwim krajã w Aùstrie. Òna òbjimô 9536 km² wiéchrzëznë. W Karintji mieszkô 12 554 (2,38%) lëdzë nôleżącëch do słoweńsczi miészëznë. Nalezc mòże tam dopeltjãzëczné miemieckò-słoweńsczé tôfle.
Wiôldżi Pòmësk (pòl. "Pomysk Wielki", miem. "Groß Pomeiske") - to kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bëtowò. Tu je kòscół ë szkòła. Pomysk
Swiãtô Góra Grabarka – góra w pòdlasczim wòjewództwie (w siemiatycczim pòwiece, gmina Nurzec-Stacja), jakô leżi kòle wsë o ti sami pòzwie. Je ona nôwôżniészim môlã kùltu dla pòlsczich wëznôwców prawòsławny Cerkwi. Òd 1947 je tuwò białgòwsczi mònastér Swiãtich Martë i Marii. Òkróm tegò na Swiãti Górze są trzë klôsztorné cerkwie (Pańsczégò Przemienieniô, Ikonë Matczi Bòsczi „Pòceszenié Wszëtczich Strôpionych” i Zasniãcô Bògùrodzëcë). Głównô klôsztornô cerkwiô (Pańsczégò Przemienieniô) to równoczasno swiątiniô parafijalnô. Na òbéńdze Swiãti Górë je téż prawòsławny smãtôrz. Wkół cerkwi Pańsczégò Przemienieniô (z trzech stron – nordowi, pòrénkòwi i pôłniowi), westrzód wësoczich sosnów, stoją tësące krziżów. Na ògle są to drewniané prawòsławné krziże z drëdżi pòłowë XIX i z XX stalatégò. Te krziże przënoszą pielgrzimi, chtërny co rokù we wiôldżi lëczbie przëbëwają tuwò na òbchòdë swiãta Pańsczégò Przemienieniô, jaczé przëpôdô na 19 zélnika. Przëpisczi.
Jezoro Lewinkò - przëpłëwowi jezoro midze Strzépczã a Lewinkã w gminie Lëniô. Słëchô do Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù ë je 1,3 × 0,26 km wiôldżé ë 12 m głãbòczi. Môłą strużką parłãczi sã z jezorã Miłoszewò bez co w jezorze je dosc wiele wòdnich krãceszków. Z jezora wëpłiwô rzéka Bólszewka.
1941 - Japòńskô atakuje amerikansczi Pearl Harbor na Hawaii 1988 - Stolemne trzãsienia Zemi we Armenijô zabite 25 tys. osób 1905 - Gerard Kuiper, astronom 1928 - Noam Chomsky, amerikańsczi lingwisto i politiczni komentator 43 rok p.n.e. Cicero
Rzucewò (pòl. "Rzucewo") – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w pùcczim krézu, w gminie Pùck. Tu je snôzi pałac we westrzódkù parkù. 28 lëpińca 1851 rokù tu béł prësczi król, a lëdze gôdelë, że mù sã widza piesń "Chto sã w òpiekã".
Praga (czes. "Praha") je stolëcą Czesczi Repùbliczi ë nôwikszim czesczim gardã. Praga pòłożonô je nad rzeką Wełtawą. Historëczné centróm gardu je wpisóné na lëstã swiatowi kùlturny spôdkòwiznë UNESCO. Historëjô. Praga òsta założonô w drëdżi pòłowie IX-tégò stolatô a w 1085 rokù sta sã sedzbą czesczich królów. XIV-té stolaté ë panowanié Karela IV bëło złotim cządã dlô gardu. Karel IV zlécył m.jn. bùdacëjã Nowégò Gardu, mòstu nad Wełtawą (mianowónégò òd 1870 "Karelów mòst") ë Katédrë sw. Wita. Mô założoné téż pierszi we Westrzédny Eùropie ùniwersytet, jaczi nosy dzysô jegò miono. Za czasów Karela IV Praga bëła trzecym nôwikszim gardã w Eùropie.   Nôwôżniészé wëdarzenia w historëji Pradżi 870   założenié gardu 888   Praga òsta przejãtô przez Wiôlgą Mòrawską 983 do kòle 989 rokù   Swiãti Wòjcech – béł tu biskùpã 1085 Praga òsta szedzbą królów 1346-1378 panowanié Karela IV - Praga sta sã stolëcą Rzimsczi Imperëji 1348 założenié Prasczégò Ùniwersytetu (Ùniwersytet Karola) 1378 refòrmacëjô Jan Husa 1583-1612 panowanié Rudolfa II, Praga sta są drëdzi rôz stolëcą Rzimsczi Imperëji 1648 zôpadny ùbrzég Pradżi zajãti ë rabòwóny przez szwedzką armëjã 1741 òkùpacëjô przez frańcëskò-bajersczé wòjska 1744 òkùpacëjô przez prëską armëjã 1848 rewolucëjné pòwstanié òstało zdëszoné przez aùstrëjackò-madżarską armëjã 1890 wiôldżi pòtop 1918 pò I swiatowi wòjnie Praga sta sã stolëcą czeskòsłowacczégò państwa 1938 pò zdradze Czeskòsłowacczi przez zôpadnëch aliantów hitlerowsczé Miemcë zajëmają Sudetë a w 1939 całé państwò 1945 pòwstanié procëm Miemcóm na krótkò przed zakùńczenim II swiatowi wòjnë, przëbëcé Czerwiony Armëji 1948 kòmùniscë przejëmają władzã 1968 inwazëjô państw Warszawsczégò Paktu ë zdëszenié prasczégò zymkù 1989 Praga sta sã centróm aksamińtny rewolucëji, ùpôdk kòmùnistnégò reżimù 2000 wiôldżé protestë antiglobalëstów òbczôs zéńdzeniów Midzënôrodnégò Monetarnégò Fùnduszu (IMF) ë Swiatowégò Bankù 2002 pòtop, nôwôżniészé stôrodôwnotë nie òstałë zniszczoné Ekònomijô. Praga je nôbòkadniészim gardã w Westrzédny ë Pòrénkòwi Eùropie, ë bòkadniészim jak wiele zôpadnoeùropejsczich gardów. "Per-capita" wzątk gardu w 2002 mô wëniesłé EUR 32,357, co je 153% strzédny w Eùropejsczi Ùniji.   Domôcô starna Gardu
Òbraznica - to je jedna z białków, chtërne niosą òbrôz òd procesji. Za òbraznice biwają pannë w kaszëbsczëch òbleczënkach.
Hermann von Salza (ùr. kòl. 1165 – ùm. 1239 rokù) - to béł wiôldżi méster krzëżacczégò zôkònu òd 1210 rokù do 1239 r. Òd 1230 rokù òn z Krzëżôkama dzejôł m.jin. w Chełmińsczi Zemie. Marian Biskup, Gerard Labùda: "Die Geschichte des Deutschen Ordens in Preussen : Wirtschaft, Gesellschaft, Staat, Ideologie", Osnabrück : Fibre, 2000.
Madagaskar - to je afrikańscze państwò na stolemnim òstrowie na Jindijsczim Òceanie, na pòrénk kòl pôłniowégò ùbrzéża Africzi, ze stolecznym gardã Antananarivo. Tu roscą stolemne drzéwiãta baobabë i ôrt palmów "ravinala"; żëją tu téż apartne zwiérze kaméléónë, rabusznik "fossa" i 103 ôrtë lemùrów, chtërne żëją leno tu na swece. Lëdzë, chtërni są z Madagaskaru, mają miono Malgasë i brëkùją malgasczi jãzëk. Galerëjô Madagaskaru.
Jón Mòrdawsczi ("Jan Mordawski") - doktor geògraficznëch nôùków. Mieszkô w Gdini. Wiele lat robił na Gduńsczim Ùniwersytece. Napisôł wicy jak 170 dokôzów pòswiãconëch geògrafie m.jin. "Geografia Kaszub = Geògrafia Kaszëb" (2008) . Wiele jezdzëł pò swiece. Lëteratura. Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie - Gduńsk 2014, ss. 220 - 221 Geògrafia dzysészëch Kaszëbów VIAF WorldCat
Marek Michał Grechuta (10 gódnika 1945 - 09 rujana 2006) - béł pòlskim kòmpòzytorą i spiéwôkã. "Marek Grechuta & Anawa" (1970) "Korowód" (1971) "Droga za widnokres" (1972) "Magia obłoków" (1974) "Szalona lokomotywa" (1977) "Pieśni Marka Grechuty do słów Tadeusza Nowaka" (1979) "Śpiewające obrazy" (1981) "W malinowym chruśniaku" (1984) "Wiosna - ach to ty" (1987) "Krajobraz pełen nadziei" (1989) "Piosenki dla dzieci i rodziców" (1991) "Dziesięć ważnych słów" (1994) "Niezwykłe miejsca" (2003)
Bòrdôk - to je miech, chtëren je dopasowóny do noszeniégò na plecach. Òn je brëkòwóny np. w turistice.
Possessivus – przëpôdk, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je pòkôzanié przënôleżnoscë jaczégòs òbiektu do pewnégò pòdmiotu (pòdmiot nen dostôwô tej fòrmã possessivusa). Possessivus wërôżô leno przënôleżnosc, co òdróżniô gò òd rodzôcza, jaczi mòże miec régã jinëch fùnkcji. Wëstãpùje w wiele jãzëkach swiata, przede wszëtczim aglutinacyjnëch. Sladë possessivusa je widzec téż w kaszëbsczim jãzëkù, równak ùlégł òn adiektiwizacji (jidze ò taczé pòsesywné fòrmë, jak „mëmin”, „nënin”, „mëmczin”, „nënczin” – na przëmiôr w zdanim „Nënczin tatk ju nie żëje”). Indoeùropejsczi genetiw przódë téż béł possessivusã. W anielsczim jãzëkù possessivus je jedurnym zachòwanym dzysô synteticzno usôdzónym przëpôdkã.
Kòminôrz - rzemiãsnik, chteren zajimô sã czëszczeniém kòminowëch dargów. Rozmajitoscë. Kòminôrz mòże lëdzóm pùcowac piécczi doma. Ju w IV wiekù lëdze zaczãlë bùdowac kòminë. Czedës na Kaszëbach bëłë bùdowóné szeroczi kòminë - na dwa métrë w kwadrace ù pòdstawë. Wark kòminôrza pòwstôł razã z technologicznym pòkrokã w swiece. Czedës lëdze zmerkalë, że òdżin mòże przeniesc baro wiôldżi stratë tam, gdze nie achtnie sã robòtë kòminôrza. Tedë òni ùznalë, że kòminë mùszą bëc wëmiôtóné przez kòminôrza. To nastało midzë Kaszëbama pôrã lat pò I swiatowi wòjnie. Za tą robòtã przë kòminach wszëtczich bùdinków trzeba bëło płacëc i gbùrzë nie chcelë słëchac tegò nôkazu. Patrónã kòminôrzów je swiãté Florian chtërnégò wspòminô liturgio w katolëcczim kòscele 4 maja. Przòde lat sã stronama gòdało, że jak widzisz kòminôrza te mùsisz sã chùtkò złapic za knãpka, te òn mòże przëniesc szczãscé. Stronama biwało tak, że kòżdô gòspòdëni chca, żebë ji chëcze kòminôrz òdwiedzôł nôprzód, bò jegò ruchna bëłë tedë jesz czesté - niéòsmòloné sôdzą. Ta gòspòdëni do chtërni òn przëszedł piérszi, ta bëła sczãslewô. Lëteratura. Augùstin Chrabkòwsczi: Jak jô béł bògati, Banino (2007), s. 59
Barograf - to je barométer, chtëren zapisywô atmòsfericzné cësnienié przez dłëgszi czas.
Réga (we zdrojach: "*Rega", "Regenwolde" 1288, "villam Regam" 1305, "Regenwalde"; pòl. "Resko", miem. "Regenwalde") - garc w łobesczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Régą.    Lëdztwò gardu: 4.354 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 4,49 km2
Hebe Maria Camargo (ùr. 8 strëmiannika 1929 - ùm. 29 séwnika 2012 rokù) - bëła brazylską teatrownicą.
Psychòlogijô je ùczbą ò zachòwanim, môgù ë mëslach. Zajimô sã przede wszëtczim człowiekã, le badérowónym òbiektã mògą bëc téż zwierzãta. Psychòlogijô je czãsto téż definiowónô jakno "ùczba ò zachòwanim ë mëslowëch procesach".
Kòlibrë żëją w òbù Amerikach, na òstrowach Karaibsczégò Mòrza i Spòkójnégò Òceanu. Je jich 320 zortów. Westrzód nich są nômniészé ptóche swiata, jak na przëmiar hawańczik z Kùbë, co mô kòl 6 cm òd czëpka dzoba do kùńca ògóna. Nôwiãkszi kòliber mô 22 cm długòscë. Niechtërne z nich òdlatëją na lato na Alaskã i Ògnistą Zemiã. Są znóné z wiôldżich akrobaticznëch taleńtów. Lôtają z chùtkòscą do 100 km/gòdz. , w przódk, w tił, w bòk, w dół, w górã i mògą zawisnac w placu. Machają skrzidełkama wiãcy jak 100 razy na sekùńdã. W lecbie nie je widzec jich skrzidłów, są òne tej tãgòwą dôką. Ptôszczi ne żëwią sã nektarem kwiatów i roznôszają jich kwiatny pich. Ni mają zwëkù chòdzeniô. Jaromira Labudda, Zdrój słowa. Podręcznik dla początkujących (kl. IV–VI) cz. 2 "Przewodnik po przyrodzie", zestawił i opracował dr Roland Gerstmeier
Bòlesłôw Jażdżewsczi (pòl. Bolesław Jażdżewski) (1921-2003). Ùrodzył sã 2 zélnika 1921 rokù w Lëpùsczi Hëce jakno gbùrsczi syn. Kaszëbsczi ùtwórca. Béł w Pòlsczich Sëłach Zbrojnëch. Swòje żëcé spisôł we wspòmnieniach, a dzél z nich to: Wspomnienia kaszubskiego "gbura". Gdańsk (1999 ISBN 8391280934). W jãzëkù kaszëbsczim je téż jegò: Jôrmark w Bòrzëszkach, Gdańsk (2003 ISBN 8389079151). Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : Instytut Kaszubski w Gdańsku, 2017, s. 201 VIAF Worldcat books.google.pl Index Translationum
Midzësłowiańsczi jãzëk ("medžuslovjansky, меджусловјанскы") je sztëcznym jãzëkã nôtërnegò zortu, ùsadzonym w 2006 rokù òb karno interlingwistów (Jan van Steenbergen, Gabriel Svoboda, Ondrej Recznik, Igor Poliakow) pòd nazwą "Slovianski". Pòwstôł w zatôrczënim ò stôrosłowiańsczi ë dzysdniowe słowiańsczé jãzëczi, a gramatika ë słowizna są dobróne ze słowiańsczich jãzëków. W 2011 rokù sparłãcził sã z projektã "nowosłowiańsczi" czesczégò autora Vojtěcha Merunczi w "midzësłowiańsczi". Midzësłowiańsczi mô w se zbiérną baro òprosconą gramatikã ë je prosto rozmiona, bez rëchleszi naùczi, przez lëdzy gôdôjącëch słowiańsczima jãzëkama. Alfabetë. Midzëslowiańsczi mòżno zapisac łacëńsczim alfabetã abò cërylicã: Przëmiôr tekstu. Mòdlëtwa Òjcze Nasz: Otče naš, ktory jesi v nebesah, nehaj sveti se ime Tvoje. Nehaj prijde kraljevstvo Tvoje, nehaj bude volja Tvoja, kako v nebu tako i na zemji. Hlěb naš vsakodenny daj nam dnes, i odpusti nam naše grěhy, tako kako my odpuščajemo našim grěšnikam. I ne vvedi nas v pokušenje, ale izbavi nas od zlogo. Ibo Tvoje jest kraljevstvo i moč i slava, na věky věkov. Amin. Отче нaш, кторы јеси в небесaх, нехaј свети се име Твоје. Нехaј пријде крaљевство Твоје, нехaј буде вољa Твојa, кaко в небу тaко и нa земји. Хлєб нaш всaкоденны дaј нaм днес, и одпусти нaм нaше грєхы, тaко кaко мы одпушчaјемо нaшим грєшникaм. И не введи нaс в покушенје, aле избaви нaс од злого. Ибо Твоје јест крaљевство и моч и слaвa, нa вєкы вєков. Aмин. Glagolica Meżduslavianski jezik Proslava Slovio Domôcô starna midzësłowiańsczegò jãzëka Słowôrz Vikisbornik Nowinë pò midzësłowiańskù
Puchacz zwyczajny, puchacz "(Bubo bubo)" – to je ôrt ptôcha z rodzëné "Strigidae". To nôwiãkszô w Eùropie sowa mòże równac sã jedynie z nią pùchôcz japońsczi. Je wiele wikszô òd sowe sniżni i pùchôcza wirginijsczégò. Mô wiôldżé żôłto-czerwioné òczë i specjalné pióra, co wëstôwają nad głowã, tzw. szlarë, przez jaczé wiele lepi czëje (jak ù człowieka ùszné mùszle).Farwé samice i samca je takò sama cemnobùro z plômkoma i strészkoma. Słëch je baro wôżny dlô negò ptôcha, òsoblëwie òb czas łowów. Szlarë mô téż jinô sowa – ùsznica, kò je òna wiele miészô. Tej sej pùchacze gniôzdëją na zemi. Temù zdarzi sã, że òb czas szpacéru dozdrzita jegò pisklã. Pùchôcz to ptôch prawno chroniony dłëgòsc cała 60 - 78 cm dłëgòsc ògóna 23 - 29 cm szerokòsc skrzidłów 155 -180 cm wôga samice: 1,75 - 4,2 kg, samce: 1,5 - 3 kg samica jé wiele wikszô òd samca dłëgòsc dzëba 4,2 - 5,8 cm dłëgòsc stopë 7,4 - 8,8 cm Wëstãpowanie. Wëstãpùje w pôniowi, westrzédny i nordowi Eùropie, nordowi Africe i Azji. Gniôzdeje téż w Alpach. Ni ma gò w Turcji, pòłniowich Chinach i Indiach ( tôm zamieszkiwô pùchôcz indyjsczi). W Pòlsce zasedlô gòrë Sudetë i Karpatë, westrzédny i zôpôdny Pòmorze, pôłniowô Wielkòpòlska. Zëje w lasach z grëbima drzéwiãtama, lubi jiglënowi lasë, kòl zelestrzów, strëg, bagnów, jezor, na pòlach i òtemkłëch rëmiôw dze je wiele fùtru. Dłëgòsc żëcô. Na wòlnosce pùchôcz dożëwô 20 lat, a w zamkłosce do 60 lat. Gniôzdo pùchacza. Bùdëje gniôzda nôczãscy na dzrzewie z rozgrajonych gołãzach, abò w gniôzdach pò jinëch ptôchach, abò téż za zemi. Gniôzda je w sztôłce snôdczi szôlczi, ùkrëté midze Kãpama trôw. Zrobioné je z sëchi trôwë i wietwi. Na zôczątki strëmiannika abò łżëkwiata samica sklôdô 2-3 jaja są òne biôłi i kùglowati. Skòrepa je grëbô i parchatô. Samica sedzi na jajach przez 32-35 dni rôz do rokù. Pisklãta pò wëklëcu są slepi, pò 4 dniach òdmikają ôczé. Młodi òpùszają gniôzdo czé minie 35 dni, ni mògò tédé jisz lôtac i starkowie mùszo jich i tak fùtrowac. Baro mało z nich przeżëwô. Dorôstajó w 2-3 rokù żëca. Pòre są w grëpie òb całi żëcé. Mają blus jednégò partnéra. Co lubi jesc pùchôcz. Pùchôcze chãtno jedzą rozmaité òwadë, ptôchë i susczi. Latem nôbarżi smakają jima jéże, zajce, kaczci, gołąbczi i rëbë. Ób zema ùzérajô za môłima cecónoma ( mëszama, toczkama, młodima sarnoma,). Jachtuje òb wieczorë, nocë i ò pòrénk. W dzéń sedzi na zasadłi gałãzë w kòrónie drzewa, abò krótkò pnia. Na zwiérza pilnuje, spôdô z góré i chwëtô gò drapcama. Pùchôcz to to nôwikszi rabùszny ptôch Eùropë Pòzdrzatk. Óbkrój zasadłi, z wiôlgò òkrągłô głowô, z szeroczimë zaòkrôglonyma skrzidłama i krótczim ògónem. Na głowie mô przirodné ,ùsze" z piór ò dłëgòscë 8-10 cm, pòłożone wòdòrówno a stôwiô je cze je wëstraszony, abò hërlëkony. Szpétë są òbrosłi jasnyma pióroma. Dzëb je czôrnë. Tégówka òcznô mô farwa apfelzynowô.   Ùszatô sowa Klatatô sowa
1731 - Jón Ùphagen, gduńsczi kùpc, przësëżnik, radzczi Gduńska, dzejopisôrz, runita, ùsôdzył wiôlgą kòlekcëjo ksążek (ùm. 1802) 1846 - Wilhelm Maybach, miemiecczi inżiner, ùsôdzca Maybacha (ùm. 1929) 1854 - Aletta Jacobs, pierszô néderlandzkô lekarkô, dzejôrkô (ùm. 1929) 1864 - Miina Härma, estońskô organistka, kòmpòzytorka, dirigentka (ùm. 1941) 1874 - Amy Lowell, amerikańskô poetka, kriticzka lëtërackô, szkolna (ùm. 1925) 1885 - Anita Rée, miemieckô malarka awantgardowô (ùm. 1933) 1920 - Sztefan Fikùs, kaszëbsczi runita, poeta, dzejopisôrz, malownik, dzejôrz (ùm. 2010) 1929 - Bòlesłôw Fac, pòlsczi poeta, runita, gduńsczi dzejôrz literacczi, animator kultury Gduńska (ùm. 2000) 1942 - Carole King, amerikańskô kòmpòzytorka piosnek dla baro welu muzików jak Aretha Franklin, The Beatles, Mariah Carey i jin., pianistka, spiéwôrka 1945 - Mia Farrow, amerikańskô teatrownica 1979 - Zhang Ziyi, chińskô teatrownica (filmy "Crouching Tiger, Hidden Dragon", "House of Flying Daggers", "Memoirs of a Geisha" i jin.) 1360 - Maćko Borkowic, pòlsczi wòjewoda, starosta poznańsczi (ùr. 1298) 1881 - Fjodor Dostojewski, rusczi runita (ùr. 1821) 1999 - Aleksander Gieysztor, pòlsczi dzejopisôrz, mediewista (ùr. 1916) 2001 - Gunnar Seidenfaden, dënsczi diplomata, botanik (ùr. 1908) 2014 - Gabriel Axel, dënsczi reżiser filmowy, teatrownik (ùr. 1918) Kùp całą kòszałkã swiéżëch sledzy, to sã zjé , pòst je dłudżi – rzekł chłop do białczi.
Rëbaczenié. Rëbaczenié je baro wóżné na Kaszëbach. Rëbaczenié dzelé sã na rëbaczenié jakno wietew gòspòdarczi zajimajãcy sã łowienim rëbów do jedzeniié i jich przerôbianié i rëbaczenié jakno wietew gòspòdarczi zajimajãcy sã chòwã rëbów w mòrzach,rzékach i jezorach. Pòłożenié Pòlsczi nad Bôłtã ùmòżliwo rozwój rëbaczenié, a co za tym jidze daje rëbë i ich przerobiznë,i robòta dlô lëdzy. Rëbôce, na rzékach i jezorach ùżiwajã niewiôldżich bôtów, kutrów. Do łowieni rëbów ùżiwajã séce i kaszórk,niechterné zorte, rëbów łowiã ùżiwajãc hóków i wędów. w 2005r. na Kaszëbach bëłë zarejestrowóné3 bôtëdalekmòrsczi, 164 kutre i 352 bôtë. W 2004r. złowionëch òstało96215 ton rib, w tim 9401 tón pòmùchlów, 11088 tón sledzów, a 53403 tón mùtków. Coroz mni sã łowi pómùchlów, z pòzdrzatkù na zmniészenié pòłowòwëch limitów i skródzenié czãdu jegò łowieniô, zalécóné przez Eùropejską Ùniã. Pò weńdzenim Pòlsczi do Éùropejsczi Ùnii wiele bôtów szło na złóm. Rëbackô flota zmniészëła sã jaż o 40 %. Muzea Rëbaczenié. Muzeum Rybołówstwa w Helu Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy w Pucku Literatura. Jan Mordawski: Geografia współczesnych Kaszub, Gduńsk 1999 http://pl.wikipedia.org/wiki/Rybo%C5%82%C3%B3wstwo http://geografia.na6.pl/rybolostwo-w-polsce
Antón Pòmieczëńsczi (pl. "Antoni Pomieczyński" - ùr. 15 stëcznika 1797 w Swôrzewie - ùm. 11 zélnika 1876) – to béł katolëcczi ksądz, a ùcził sã m.jin. w klôsztorny szkòle w Wejrowie. Ksãżé swiãcenia przëjimnął 1820 rokù. Òn béł profesor w Dëchòwny Seminarëji w Pelplinie. Papiéż Pius IX przëjimnął gò jaknò jednégò z pierszëch Kaszëbów 26 łżëkwiata 1870 rokù
Miszewò (pòl. "Miszewo") – to wies w kartësczim krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. W 2011 we wsë mieszkało 385 lëdzy. Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë òsta wprowadzónô 26 zélnika 2013. Edukacjô. Jan Trepczik jakno szkólny zaczął robic w Kartuzach, a pò krótczim czasu przeniósł sã do szkòłë w Miszewie, jaką przez sédmë lat czerowôł. Na czas bëcégò w Miszewie (1927–34) przëpôdô nôwikszô òrganizacyjnô i ùtwórczô aktiwnosc pòetë. Z pòbùdzënkù Partu KPZ w Baninie 18 czerwińca 2004 r. spòdlecznô szkòła w Miszewie dosta miono Trepczika. Tegò samégò rokù zaczãtô bëła ùczba kaszëbsczégò jãzëka (szkólną òsta Elżbiéta Prëczkòwskô). Przë szkòle w Miszewie dzejô dzecné fòlkloristiczné karno „Mùlczi”. Frãcëszk Òkroy (ùrodzony 16 stëcznika 1908 w Miszewie)
Szpòrt je zbiérny pòchwôt na rozmajité fòrmë celestny ë môgòwi aktiwnotë jaczé są ùprôwiôné dlô rozwiju fizyczny kòndicëji, pòprôwë zdrowiégò abò dlô dołożnoscë ë szpôsu. Szpòrt mòże bëc ùprôwiôny na amatorsczi abò na warkòwi ôrt. Je mòżlëwé wëapartniwanié registrowónëch szpòrtowëch discëplinów z òficjalnyma reglama (np. Bala) ë rekreacëjnëch fòrmów szpòrtowi aktiwnotë (np. jogging). Bala Figùrowé szrëcowanié Kòlarstwò Krãgle Płiwanié Rãcznô bala Sécowô bala Stołowi tenys Szmërga diskã Szmërga lancą Zemny tenys Żeglowanié
Łemkòwie – to są lëdze, chtërnich wiele czedës mieszkało tam gdze dzysô je Magùrsczi Nôrodny Park. Òni jesz czasã gôdają pò łemkòwskù. Pò nich òstałë cerkwie ë smãtarze - szlach roznëkaniô jich pò II swiatowi wòjnie. Òni tam bëlë pasturze ë małi gbùrze. Cerkwie są gwësnym dokôzã artisticzny szmaczi Łemków. To są òbiektë bùdowóné z prôwdzewim mésterstwã. Niechtërné cerkwie mają òbjãté katolëcë. Historijô Łemków nie je za długô. Midzë 14. a 16. w. przëszlë w Nisczi Besczid wòłosczi pasturze, chtërni sã mieszelë z lëdztwã pòlsczim, słowacczim ë rusczim. Terô to prawie są Łemkòwie. Pò II swiatowi wòjnie bëło przesédloné kòle 80 tës. Łemków. Dzél jich trafił na Pòmòrską ë Sląsk, a dzél za wschòdną grańcã. Chòc pò 1956 rokù dzél Łemków przëjachôł nazôd w swòje stronë, to jich kùltura je barżi dlô wsë, a wiedno kąsk przegriwô z kùlturą gardu. Dzysô nicht sã nie sromô, że je Łemkã. Òni mieszkają téż w Wòjwòdinie i Kanadze. Łemkòwie Wòjwòdina