ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Wòlny Gard Gduńsk (niem. "Freie Stadt Danzig") bëł to w latach 1920-1939 samòstójny gard-państwò pòd òchroną Lidżi Nôrodów. We Gduńskù pòstãpny rôz òdrodzył sã młodokaszëbsczi "Gryf" z dodôwkã béł "Gryf Kaszubski", chtërnégò redachtorzë w 1929 rokù ùrobilë Regionalné Zrzeszenié Kaszëbów w Kartuzach. Do dzysdzéń "de iure" Wòlny Gard Gduńsk nie òstôł zakùńczony. Ùsôdzenié państwa. Pò I swiatowéj wòjnié w Wersalsczim Traktace pòstanowiono, że Gduńsk ë òkòliczne zemie ùrobią samòstójny krôj pòd protektoratã Lidżi Nôrodów. Wòlny Gard Gduńsk pòstôł 15 smùtana 1920 wedle pòstanowień Wersalsczégò Traktu art. 100-108. Sprôwné pòdzelenie. Wedle art. 67 ë 68 Kònstitucji WGG Wòlny Gard dzélił sã na 5 krézów ë 267 gmin. Gardczi Krézë: Gduńsk Sopòt Zemsczi Krézë: Gduńsczé Wëżawë Gduńsczé Niżawë Wiôldżé Żëławë (st. Nowi Dwór) Lëdztwò. Pòd kùńc bëtnotë państwa w Wòlnym Gardze mieszkało 415 000. Miemcë ~ 90% Kaszëbi ~ 7% Pòlochë ~ 3% Kaszëbi w wikszoscë mieszkali w zôpôdném parce krézu Wëżawë (np. Matarniô, Klëkòwò) Pòlochë w wikszoscë mieszkali na pôłniu przë grańcë z Pòlską ë w dzélu Gdùńska "Polenhof". Jãzëczi. Òficjalnym jãzëkã bëł miemiecczi ë dlô kontaktów z pòlskojãzëcznym lëdztwém (de facto téż z Kaszëbama) bëł pòlsczi art. 4 Kònstiucji WGG. W Gduńskù ùżiwôny bëł téż dialekt dolnomiemiecczégò "Danziger Missingsch" bãdący miksã wielu jãzëków ùżiwanëch w Gduńsku m.jin. kaszëbsczégò, miemiecczégò, anielsczégò ëtp. Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, s. 59. Kònstitucëjô Wòlnégò Gardu Gduńska Art. 14
Soszëca - to je kaszëbskô wnożëna w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Kamiéń (w zdrojach: "Lapis" 1107, "commendatores ... Camenensis" 1339, "Kazimirus . . . rex Polonie ... in fluvio Camona situatam . . . civitatem pro iure Theutunico . . . locare (damus) . . . nomen eidem civitati Camona imponendo" 1360, "Kamyn" 1370, "Camen" 1374, 1384, "Camień" 1381-1385, "Camyen" 1584 (Ortelius), "Camien" 1612 (Langenes), "Camina", "Camyn", "Cammin", "Kamin", "Kamień", "Kamień Pomorski" 1920-1939; "Kamjenj" (Cenôwa), "w kamińsczim krézu" (Ramułt); pòl. "Kamień Krajeński", miem. "Kamin in Westpreußen") - garc w sãpòleńsczim krézu w Kùjawskò-Pòmòrsczim wòjewództwie mizë jezorama Mòchel ë Brzëchòwò.    Lëdztwò gardu: 2.342 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 3,65 km2
1783 - Stendhal, francësczi runita (ùm. 1842) 1832 - Édouard Manet, francësczi malôrz (ùm. 1883) 1898 - Sergiej Eisenstein, rusczi reżiser (ùm. 1948) 1803 - Arthur Guinness, irlandzczi browarnik, ùsôdzca piwa Guinness (ùr. 1725) 1931 - Anna Pawłowa, ruskô primaballerina (ùr. 1881) 1944 - Edward Munch, norwesczi malôrz (ùr. 1863) 1963 - Józef Gosławski, polsczi żłobiôrz (ùr. 1908) 1989 - Salvador Dalí, szpańsczi malôrz surrealisticzni (ùr. 1904) 2002 - Pierre Bourdieu, francësczi socjolog (ùr. 1930) 2007 - Ryszard Kapuściński, polsczi gazetnik, runita (ùr. 1932). Chleba dzecóm, szarwark panu, a niedzela Bògù.
1503 - Nostradamus 1546 - Tycho de Brahe, astronóma dëńsczi 1945 - w Sopòce: Andrzej Dudziński "Dudi", polsczi-amerikańsczi céchừnkorz 1947 - Dilma Rousseff, prezydentko Brazylsczi 1966 - Helle Thorning-Schmidt, dëńskô premierko 1825 - Franciszek Karpiński 1989 - Andriej Sacharow, rusczi fizyk, noblësta pòkòjowy 2006 - Ahmet Ertegün, założëł Atlantic Records, pòmòcnik sukcesow Led Zeppelin i ABBA
Dolmiérz ("Dołmiérz", "Wiôldżi Dolmiérz", pòl. "Donimierz") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd. Wies je pòłożoné kòl 16 km òd krézowégò gardu Wejrowò ë na szlachù wòjewódzczi dardżi . Donimierz
Zwëczajnô pòdzemnica ("Lasius flavus") - to je ôrt dosc môłi mrówczi z rodzëznë mrówkòwatëch ("Formicidae"). Òna żëje np. w ògrodach m. jin. na Kaszëbach. Jich mrowiszcza mògą miec sztôłt môłëch piôskòwëch kòpców. Augustowski B. (red.): Pojezierze Kaszubskie (praca zbiorowa), Gdańsk : GTN, 1979, s. 207 m.jin. "Lasius flavus"
Lëpińc – sódmy miesąc roku w gregòriańsczim kalãdôrzu. Mô 31 dniów. Jinszé kaszëbsczé miona: miodownik, reżan, lipc.
Czinice - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Ptôchë ("Aves") – są gromadą cepłokrëwianëch zwierzãtów z pòdtipu krzélôczi ("Vertebrata"). Òna je nôbarżi rozjinaczoną midzë gromadama lądowëch krzélôków – to dô kòl 10 tësacy ôrtów ptôchów, chtërne żëją na całim swiece. Ptôchë są téż elementã lëdzczi kùlturë – òd religie przez lëteraturã do nôùczi.
Ògardowô pòtrôwnica Malëne – roscëna dwóch ortów czerwony jagòde. Mô wiele pòzwów: czerwonô jagòda, potrôwnica,czãsto nazywôno je malëną. Lëdze sadzą je bò mają òne jôdny brzôd. Budacëjô malëne.. Malëne to zelonô niskô roscëna,chterna mòże bëc ùprôwióno prawie we wszëtczich ògardach. Rośce w jednym placu bez wiele lat,wiele razy kwitnąc i wëdając brzód. Ùprawa malëne je letko. Pòtrownice nadają sãdo jôdë na serowò,są téż dobri na mrożenié i rozmajiti przerobiznë. Wëzwëskiwani. Roscëna ùprôwióno we wszëtczich krajach ùmiarkòwóny klime i w chłodniéjszich tropikòwich rejónach z pòzdrzatkù na smaczny brzôd. Nôwikszim wërôbnikã na swiece są Stanë Zjednoczony, pòstãpnym wërôbnikãje Szpanijô, Rosja i Turcja. Pòlskô je na sódmym placu w swiece. "Kaszëbskô malëna" je wpisónô do europejsczigò systemu pòzwów i òznaczeniów geograficznych.   Przë ùprôwianim je wiôlgô dba ò òchronã przed chòrobama. Roscëne mùszą bëc pòdlewóny i nawòżony. Przed pòsadzeniém pòle trzeba belno przerechtowac. Przed zbieranim malënów pòle trzeba wëscelec słomã abò włókniną. Kucharzczi kùńszt. Kaszëbskô malëna zawiërô wôrtny substancëcje,witamina C,fosfor, żelazò. Pòtrownice nadają sã do jôdë na serowò,są téż dobri na mrożenié i rozmajiti przerobiznë, lëste sëszi sã na arbatã. Z brzadu robi sã miodny pòdôwk,kompotë,marmòladë i mrożony werobiznë. Produkcja truskawek na świecie (ang.). [dostęp 2009-11-22]. Encyklopedia PWN Warszawa 1996
Marión Mòkwa ("Marian Mokwa") - (ùrodzył sã 9 łżëkwiata 1889 rokù w Malarach kòl Bòrska - ùmarł 15 czerwińca 1987 rokù), a béł marinistą. Òn sztôłcył sã m. jin. w akademie w gardze Berlëno. Widzałosc da Mòkwie marinistika - malowanié mòrza. W jegò bògatim doróbkù są téż òbrazë kaszëbsczi, òrientalné ë tatrzańsczé, pòrtretë, kwiatë, òbrôzë biôtków. Nen artista razã z dochtorã Frãcã Krãcczim ë Antonem Abrahamã, rëchtowôł na Kaszëbach rëchawã, na òrãdz czéjbë Miemcë nie chcelë ratifikòwac Ùgôdaniégò Wersalsczégò. Znónô bëła jegò Mòrskô Galeriô we Gdinie. W ùtwórstwie Mariana Mòkwë je wiôlgô juwernota stilu. Nôchãtni òn malowôł mòrsczé sztrãdë, przitczé ùrzmë wëstrzednégò Ùbrzegu (Redłowsczi ë Òksëwsczi Kãpë), wsë rëbôcczé, kùtrë, bôtë na piôsczëstim sztrãdze. „Nicht jak òn nie rozmiôł pòkazac apartnã kòloristikã kaszëbsczégò landszaftu. (...) Malôrz kòchôł to, co malëje, ùmòcniwô. Zachë te nóm òpòwiôdają ò przeżëcach te ùtwórcë” - pisôł ò nim np. Krësztof Wójcëcczi. Strzód jegò òbrazów mòże nalezc kòmpòzycëje ò témie historiczny (jak „Biôtka Swiãtopôłka - ksyżëca kaszëbsczégò”) a téż scénë ze żëcégò gduńsczi hôwindżi, pòrtretë lëdzy zasłużonëch dlô rozwicégò garu Gdiniô. Marión Mòkwa twòrził kòl 80 lat, mającë òb nen cząd kòl 150 wëstôwków, baro wiele w salonach ë galerijach Pòmòrzégò, wiele téż za greńcama, na przëmiôr w 1935 w Chicagò. Mòkwa stwòrził wizëją malowaniô zaangażirowónégò w deje pòpùlarizacëji Bôłtu, bez jaczégò artista nie widzôł mòżlëwòtë rozwicégò słowianiznë. Niejedne jegò òbrazë zniszczëlë Miemcë w 1939 rokù. Òbrôzë z Marión Mòkwa Liceum Marión Mòkwa Worldcat en Sopòt
Jan Alojzy Matejko ("Jón Matejkò") - (ùrodzył sã 1838 rokù w Krakòwie - ùmarł 1893 rokù, Krakòwò), a béł pòlsczi malôrz (miemiecczégò ë czesczégò pòchòdzënkù). Òn sztôłcył sã m. jin. w Krakòwie. Widzałosc dało Matejce malowanié òbrazów z historie Pòlsczi. W jegò bògatim doróbkù są òbrôzë biôtków. Strzódë jegò òbrazów mòże nalezc wiele kòmpòzycëjów ò témie historiczny. Matejko twòrził wiele lat i miôł òb nen cząd wëstôwczi w rozmajitëch gardach m. jin. w gardze Berlëno.
Wòskòwô tôblëczka - bëła zrobionô z drewna i pszczelégò wòskù, a na ni bëło pisóné. Czedës téż ò dzejach Kaszëb tak lëdze pisele.
Pilëce (pòl. "Jastrzębia Góra", miem. "Habichtsberg") je wsą nad sztrądã Bôłtu w pòrenkòwi Pòmòrsce, w latach 1973-2015 administracjowi (zôpadny) dzél gardu Wiôlgô Wies. Pierszô zmiónka ò Pilëcach pòchôdô z 1848 rokù. W XX-im stolatim miôł plac zacht rozwij wsë dzãka turistice. Wiôldżima atrakcëjama Pilëców są: wësoczi klif nad sztrądã (67 m n.r.m.), chtëren równak je zagrożony przez sztormë na Bôłce; ôs wiłoz zwóny Lësô Rëja (pòl. "Lisi Jar").
Interlingua (łac. "inter" = 'midze' + łac. "lingua" = 'jãzëk'), je zwóna téż "Interlingua de IALA", je sztëcznym jãzëkã nôtërnegò zortu, ùsadzony w latach 1924 - 1951 w Eùropie ë USA òb karno lingwistów zrzeszonch w International Auxiliary Language Association (IALA), cziérowónëch w slédnym cządze òb miemiecczégò germanistã, dr. Aleksandra Gode. Òficjalny datum inaùguracëji jãzëka je 15 stëcznika 1951 rokù - dzyń wëdaniô słowôrza "Interlingua-English Dictionary". Pòwstôł w zatôrczënim ò łacenã, anielsczi ë dzysdniowe romańsczé jãzëczi ë mô w se zbiérną słowiznã greckò-łacëńsczi rodowizne ë zbiérną baro òprosconą gramatikã. Je, króm esperanto, nôczãsczi brëkòwanym sztëcznym jãzëkã swiata. Je prosto rozmiona, bez rëchleszi naùczi, przez nômni dzesãtczi milionów lëdzy, gôdôjącëch romańsczima jãzëkama. Przëmiôr tekstu (mòdlëtwa "Òjcze Nasz"): Nostre Patre, qui es in le celos, que tu nomine sia sanctificate; que tu regno veni; que tu voluntate sia facite super le terra como etiam in le celo. Da nos hodie nostre pan quotidian, e pardona a nos nostre debitas como nos pardona a nostre debitores, e non duce nos in tentation, sed libera nos del mal. Przëmiôr tekstu (reklama "Union Mundial pro Interlingua"): Lingua natural e musical de parolas international e un grammatica minimal. Comprensibile facilemente per personas intelligente. Le medio de communication adequate pro le solution del confusion de Babylon. Ùczbownik interligwë
Gianluigi Buffon-(ur. 28 stëcznika 1978 rokù) - je to italsczi bramkôrz. Òd 2001 rokǜ gra w zdrëszënë Juventus. W 2006 rokù òstal mistrza swiata z italską zdrëszëną.
Zdrzélnik (téż telewizór, telewizer; telewzérnik) — elektroniczné ùrządzenié namienioné zdalnémù òdbiorowi rësznégò òbrazu, jaczi je nadôwóny przez telewizjã i skłôdô sã z bezrësznych òbrazów, chtërne pòkazëją sã jeden za dredżim z czãstotlëwòscą 25 abò 30 òbrazów na sekùndã (czë téż jiną). Pòjedinczi òbrôz nazéwô sã „klôtką” i dzeli sã na niwné i pionowé linie. Tipòwé wôrtoscë linii to 625 (europejsczi standard) i 525 (amerikańsczi standard). Kaszëbskô nazwa. Do ùtwòrzeniô jistnika „zdrzélnik” (chtëren stoji nawetka zapisóny w leksykònie ksãdza Bernata Sëchtë) òstôł ùżëti tradicyjny kaszëbsczi czasnik „zdrzec”.
Czedrowice (spòtikô sã téż nieòficjalné fòrmë "Czedrejce", "Czedréce"; pòl. Kiedrowice) – są kaszëbską wsą w gminie Lëpińce, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Wies leżi nad Czedrowsczim Jezorã. Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë „Czedrowice” je wprowadzónô òd 3 séwnika 2013.
Tuwal Kajn – to je pòstacjô z Knédżi Zôczątków (Zo 4,22). Òn béł kòwôlã [òjcã] "wszëtczich, co wëkùwają nôrzãda z kòpru i żelazła. ” "Knéga Zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM", Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gdańsk 2015, s. 32.
Piotrów dëtk - to je òpłata dlô papieżënë. Czedës òna bëła płaconô do 1555 rokù. Terô òna je płaconô òd 1871 rokù. Zjednóné Kraje Americzi dôwają wiele ti òpłatë.
Anne Pellowski (1933 - ) - to je amerikańskô pisôrka. Z dodomù wierã òd tatë Alexandera ë mamë Annë (Dorawa) Pellowski òna wiele wié ò kaszëbiznie. Òna ùrodzëła sã w 1933 r. w Zjednónëch Krajach Americzi. Anne Pellowski ùrôbia przede wszëtczim pòwiôstczi prozatorsczé. Òna w 2012 rokù jesz jedza pò swiece. First farm in the valley : Anna's story, Bathgate, ND : Bethlehem Books ; San Francisco : Ignatius Press, 2008 Winding Valley farm : Annie's story, New York : Philomel Books, 1982 Lëteratura. Władisłôw Szulëst: Kaszubi w Ameryce : Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005. Worldcat
Biôłogarda czedës wôżny gard, dzys wies w gminie Wickò w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Kòle 1233 rokù béł tu ksyżã Racëbòr. W XIII stalace béł tu wòjewòda Dobiégniéw. Długò wies bëła w Lãbòrzkò-Bëtowsczi Zemi. Przez nią jidze droga z Lãbòrga do Łebë.  Białogarda
Lew ("Panthera leo") - to je susk z rodzëznë kòtowatëch. Ten rabùszny zwiérz je w herbie m.jin. Pùcka.
Zofiô Ptôch (ùr. 1896 – ùm. 1970) bëła wësziwôczką, chtërna ùczëła pòsługiwaniô sã jigłą swòjã sostrã Jadwigã. Òna w 30. latach XX stolata. wprowôdzała w krëjamnoscë wësziwkù dzéwczãta z Żukòwa i òkòlégò. Jak w latach 50. bëlë taczi co nacëskalë, bë szerok wprowadzëc kaszëbsczé wësziwanié w biôłi wersje i tim spòsobã rozrzeszëc sprawã felënkù farwnëch nitków, òna zabrała głos na łamach gazétë „Dziennik Bałtycki” (1953), a pisa m.jin. : „Kaszëbsczé wësziwanié wiedno bëło sétmëfarwny ù naju w Żukòwie, (…)”. Kaszëbsczé wësziwanié żukòwsczégò sztélu (pl) VIAF
1974 - Malta òstôwa repùblikã 1981 - w Pòlsce zaczãło sã stojenié w wòjnie, jinternowanié i zamknęce w sộdzë nôleżników Solidarnoscë i wnetka bëlë zabiti lëdze 1553 - Henrik IV, król frańcësczi 1797 - Heinrich Heine 1857 - Frãcëszk Lange 1957 - Steve Buscemi, teatrownik amerikańsczi 1967 - Jamie Foxx, teatrownik amerikańsczi 1466 - Donatello, żłobiôrz italsczi 1944 - Wasilly Kandinsky, malôrz rusczi-frańcësczi
Lëpin ("Lupinus" L.) – to je szlach roscёnów z rodzëznë bòbòwatëch. W tim szlachù je kòlé 150-200 ôrtów. Ògardowi lëpin. Ògardowi lëpin pòwstôł we wёniku skrzëżowaniô rozmaitich zortów. Wyrôstô do 120 cm, mô sztiwné, grëbé, miãsёsté, rozgajdóné łodidżi i dłoniasté lëstë. Kwitnie w czerwińcu i lëpincu. Mô kwiatostón złożony z grona drobnëch kwiôtów na jedny matewczi. Rosce w kòżdi zemi, lubi słuńce, ùprawiô so gò na grządkach na cãti kwiatë. Rozwieli so pòprzez semiona wёséwané na zaczãtkù maja. Semiã mô trёjacé włôscёwòscё.
Ùran (symbòl: ) – je planetą w Słuńcowim Ùstôwie. Sódmô wedle òddaleniô òd Słuńca, trzecô wedle strzédnicë i czwiôrtô wedle masë. Òdkrëtô w 1781 przez anielsczégò astronoma Williama Herschela (je pierszą planetą òdkrëtą w terôczasnoscë i pierszą òdkrëtą z pòmòcą teleskòpù). Je lodowim stolëmã, mô system pierscéniów, magnetosferã i mnodżé naturalné satelitë (27 znónych miesądzów, chtërnëch pòzwë sparłãczoné sã z pòstacjama z dzełów William Shakespeare'a i Alexandra Pope’a.
Mickey Mësz ("Mickey Mouse") - to je céchòwónô mësz, chtërną wiele razy dzece na filmie òbzérają.
Zele. daje jestkù aparatné pôch i szmaka. Pòmôgają téż w dzegwieniém, chòc daje sã je w malińczich iloscach. Wiele sërowych zelów mô wôrtny dzélëk w jestkù. Zdrowé jestkù mô lepszi priz. Kmink, anys, szôłwija, rozmarión, majerónk, gòrczëca, czosnik są w módze i je corôz wicy krômów ze zdrową żëwnotą. zele léczniéczé zele przëprawòwé zele do parfimów Czôrny bez Brzózka Jałówce Lëpa Dzëkô róża Pòkrzëwa
Dana ("Picea abies" (L.) H.Karst) – to je wiedno zeloné drzéwiã z rodzëznë sosnowatëch ("Pinaceae"). Na Kaszëbach òna je sadzoné colemało z chójkama - miészóne bòrë. Małô wëstrojonô dana to je gòdowé drzéwkò.
Warna abò gapa ("Corvus cornix") — to je ôrt strzédnégò ptôcha z rodzëznë krëkòwatich ("Corvidae"). Òna mòże bëc wanożnô, a żëje m.jin. na Kaszëbach. Kaszëbi kòl Bôłtë zakłôdalë klepce na warnë. Przësłowié: Gapa gapie òka nie wëdrapie.
Alojzy Rekowski ("Aloysius J. Rekowski") przëszedł na swiat w 1921 rokù midzë Kaszëbama w Kanadze. Béł òjcem CSsR i dzejôrzem kaszëbsczi kùlturë w Kanadze. W 1981 rokù òn béł w Żukòwie na Kaszëbach. Òd 1982 do 1986 rokù bëłë w tidzenikù "This Week" (Barry’s Bay) jegò artikle ò Kaszëbach w Ontario. Napisôł achtnioną tam ksążkã "The Saga of The Kashub People in Poland, Canada, USA" (1997), "The saga of the Kashub people in Poland, Canada, USA". Ontario, CDA: Kaszëbë (2008). Je òpublikòwóny jegò tołmaczënk z kaszëbsczégò na anielsczi H. Derdowsczégò: "O Panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł". Pò anielskù to je "An 1880 Journey through Kashub, Poland by Hieronim Derdowski. An English translation from the original Kashub by Fr. Aloysius Rekowski". Òn ùmarł w 2006 rokù, a jegò grób je w Barry's Bay, Ontario. The proud inheritance : Ontario's Kaszuby / [editor Anna Zurakowska]. Ottawa : The Polish Heritage Institute-Kaszuby, 1991, ss. 66,102 i 147. s. 6, ks. Rekowski VIAF
Slëwa mandla ("Prunus dulcis" (Mill.) D.A.Webb) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch ("Rosaceae"). Òna mòże rosc kòl Westrzódzemnégò Mòrza. Knéga Zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Gduńsk 2015, s. 105
Grenlandzkô, Grenlandiô abò Grenlandëjô (grenlandsczi: "Kalaallit Nunaat", dënsczi: "Grønland") - je państwã na stolemnim òstrowe polarnim kol Nordowi Kanade. Stolëcznym gardã je Nuuk. Òstrów je zamieszkóni òd 4.500 lat przez eskimosczé plemiona Inuitów, chtërni przecygli z Kanade. Grenlandzkô bëła dënskô koloniją òd 1814 do 1953 roku, i bëła dali dënsczim protektoratã, z dzélową autonomijã od 1979 roku. 21 czerwińca 2009 rokù Grenlandzkô dostôła dzélowa samòstójnotã, le kraj wcyg słëcha do Deńsczi w butnowëch sprawëch midzënôrodnich, monetarnich i dla wòjskòwi obarnë.
Grëdządz (we zdrojach: "Grudenczch" 1065 (falsyfikat); "Grudomsch" 1065, kòpijô 1155?); "Grudonisk" 1066 ; "Grudenz" 1222 (kòpijô); "Gruzenz" 1223, "Cruzencz" 1223, "Grodzancz" 1223; "Grudencz" 1230; "Chrudencz" 1254; "Grawdecz" 1291; "Graudencz" 1298 (kòpijô); "Grudencz" 1312, "Grudenzc" 1312; "Grudenz" 1313; "Growdentcz" 1328, (kòpijô z 1472 r.); "Graudencz" 1328 (kòpijô); "Graudnicz" 1335 (kòpijô XVI w.); "Grudencz" 1335; "Graudencz" 1338 (kòpijô 1592); "Grudenz" 1361; "Grudzencz" 1430; " Grudecz" 1422; "Grawdentcz" 1455; "Grudentcz"; "Graudentz alias Grudzancz" 1466; "Grudzancz" 1472; "Grudzyandz" 1484; "Grudziądz" 1565; "Graudencz" 1570; "Grudziądz" 1572; "Graudencz" 1611; "Grudziądz" 1682; "Graudenz" 1772; "Graudentz" kòl 1790; "Grudziądz, pierwotnie Grudzieniec, niem. Grudenz albo Graudenz" 1881, "Grédządz" (Cenôwa); "Grudziądz, niem. Graudenz" 1921; "Grudziądz, -dza" 1971; pòl. "Grudziądz", miem. "Graudenz") – to je stôri gard nad Wisłą w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie. W Grudządzu w 2011 rokù mieszkało 98 726 lëdzy, a czedës wiele Kaszëbów biwało tã w wòjskù.
Bëkôcz ("Melanitta nigra") - to je strzédny wòdny ptôch z rodzëznë kaczkòwatëch. Òn mòże zëmòwac na ùbrzegù Bôłtu.
Jason Bateman, (ùr. 14 stëcznika 1969), je amerikańsczim teatrownikã.
Zwëczajnô brunelka ("Prunella vulgaris" L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch ("Lamiaceae"). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.  Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 53 "Prunella vulgaris"
Parafiô p.w. Wniebòwzãcô Nôswiãtszi Mariji Panienczi w Wiôldżi Wsë - to je parafiô w Wiôldżi Wsë kòl Gduńska. Ji je dosc nowi kòscół. Jegò bùdowa bëła napòczãtô w 1930 rokù. W tim kòscele je czasem takô Mszô Sw., że mòże czëc kaszëbsczi jãzëk.
Szarzëno (pl "Szarzyn") - to są pùstczi kòl Wiôldżégò Pòmëska w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bëtowò.
Wòjewòda ("wojewoda") - je w Pòlsce òrganã państwòwi administracje. Òn zajimô sã m.jin. prawama lëdzy , chtërni gôdają pò kaszëbskù.
Ceszenié (pl. "Cieszenie") – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé. Stąd béł szkólny Józef Skorowski (1902-1940).
Zwëczajny cziżik abò cziżik ("Spinus spinus") - to je ôrt môłégò ptôcha z rodzëznë "Fringillidae". Òn mòże bëc na Kaszëbach. Ten łëzgôcz żëwi sã m. jin. semionama zelësków i ólszków.
Jerzi Samp (ùr. 23 strumiannika 1951 rokù w Gduńskù - ùm. 16 gromicznika 2015 rokù) - béł runitą i ùczłim historikã lëteraturë, chtëren zajimôł sã téż kaszëbską kùlturą. Je òpublikòwóny np. "Złowioné żëcé" (2016) - tołmaczënk z pòlsczégò na kaszëbsczi jegò legendë. Òna je ò Gduńskù i kaszëbsczim rëbôkù. Ksiądz biskup Konstanty Dominik : jego służba w Kościele a kultura rodzima (1984) Poezja rodnej mowy (1985) Zaklęta stegna. Bajki kaszubskie / wybór tekstów, oprac. i adapt. literacka, przekł. z kaszubskiego, przedm. i posł. oraz oprac. graf.(1985) Motywy skandynawskie w tradycji, kulturze i piśmiennictwie kaszubsko-pomorskim : XVIII Kaszubsko-Pomorskie Spotkania Wdzydzkie (1988) Przygoda Królewianki i inne bajki z Kaszub (1994) Złowioné żëcé, [w:] Gduńsk : basniowô stolëca Kaszub / skaszëbił Grégór Schramke ; [malënczi Joana Kòzlarskô] (2016) WorldCat
Cemny płëcnik ("Pulmonaria obscura" L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë wòdrôkòwatëch. Cemny płëcnik rosce m. jin. na Kaszëbach. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. I, s. 322
Krzesznia ("Cerasus avium" (L.) Moench.) - to je drzéwiã z rodzëznë różowatëch. Ji brzadem są pestkówce, chtërnyma chãtno żëwią sã ptôchë np. skórcë. Ptôchë rozséwają krzesznie. Kaszëbi mają krzesznie colemało w ògródkach.
Halina (Léna) Wréza (ùr. 30 lëstopadnika 1949 rokù w Lesnie, gmina Szëmôłd) - je kaszëbską pisôrką. Znóné są ji tekstë: "Ùja Aùgùst" (2004) i "Wdôr" (1996).
Papiéż Frãcëszk (łac. "Franciscus PP."), czedes Jorge Mario Bergoglio (ur. 17 gòdnika 1936 rokù w Buenos Aires) je biskùpã Rzimù òd 13 strëmiannika 2013 rokù. Jegò starszi mieszkelë w Italsce, a pòtemù w Argentinie. To je pierszi papiéż z Americzi, dlô chtërnégò wôżny je jezujicczi zôkón. W 2021 rokù òn béł w Irakù, Słowacce. Przed nim béł Benedikt XVI.
Kwaszoné gùrczi - to są gùrczi zakwaszoné np. w beczce z wòdą i solą ë jinima dodatkama jak np. krzón, dil, a téż lëste smarlënë. Kaszëbsczé kwaszoné gùrczi są dosc znóné w Pòlsce.
Pòzdzewôłk (we zdrojach: "Posduwlc" XI w., "Pozdewolk" 1177, 1178, 1216, "Posduwolc" 1195, "Pozwolc" 1241, "Poswalc" 1260, 1322, "Poswalk" 1260, 1276, 1355, "Pasewalk" 1240; dólnomiem. "Pasewalk"; miem. "Pasewalk") - gard we Ùkrzańskò-Rãdowsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Ùkrą.    Lëdztwò gardu: 11.376 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 54,99 km2
- Walter Gropius, miemiecczi architekt (ùm. 1969) 1905 - Władysław Hańcza, pòlsczi teatrownik (ùm. 1977) 1920 - Karol Wojtyła - papiéż Jón Paweł II (ùm. 2005) 1966 - Renata Pytelewska Nielsen, pòlskò-dëńskô atletka, szpòrtowô trenerka 1781 - Tupac Amaru II, indiańsczi dzejôrz, przëwódca antihiszpańsczégò powstaniô w Peru (ùr. 1741) 1793 - Timur Szah Durrani, szach Afganistanu (ùr. 1748) 1910 - Eliza Orzeszkowa, pòlskô runitka (ùr. 1841)
Wòjewództwò je to jednostka sprôwnégò pòdzeleniégò nôwëższégò stãpienia w Pòlsczi. Òd 1990 wòjewództwa są jednostką dërżéniowégò òbéńdowégò pòdzelënkù dlô rządowégò sprôwianiégò, a òd 1999 téż òbéńdowi samòsprôwnotë. W Pòlsczi je ninia 16 szesnôsce wòjewództwów. Jich zawijôk rechtëje ùstawa ze 5 czerwińca 1998 ò wójewòdzczi samòsprôwnoce. Pòdzelenié pòlsczi òbéńdë na wòjewództwa mô pòczątczi w cządze dzélnicowégò rozbicégò, czegò rëchtã je jich rozmajitosc wòlim wiéchrzëznë we Pierszi Repùbliczi. Nôstôrszé wòjewództwa pòwstôwałë ù przełómaniégò XIV i XV stolata. Pierwòszno bëłë samòstójnëmi wòjskòwëmi zrzeszama we wëznaczonëch regionach krôju, chtërné bëłë sprôwioné przez wòjewòdów, chtërnëch mianowôł włôdca.
Kczewò (pòl. "Kczewo") - je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Słowińskô je historiczną òbéńdą w pòrénkòwi Pòmòrsce, historicznim partã Kaszëbskô, w òkòlim jezora Lebskò, zamieszkóną w ùszłoce przez Kaszëbów, chtërni òbez mòwòbadétów òstôle nazwóny Słowińcama, sami brëkùjacy równak do se miona Kaszëbi. To lëtersczi Pòmòrzónie z miemiecczim nasziństwã, chtërni pò zakùńczenim II. swiatowi wòjnë òstelë wënëkóny z Pòmòrsczi. Dzysô żëją òni jakno ë jejich òtroce w Miemieckô. Jejich swiąda pòchôdënkù z słowióńsczegò derżenia nie je równak za wielgô.
Céline Marie Claudette Dion (ur. 30 strëmiannika 1968) je kanadną spiéwôrką. 1981 - "La voix du bon Dieu" 1981 - "Céline Dion chante Noel" 1982 - "Tellement j'ai d'amour..." 1983 - "Les chemins de ma maison" 1983 - "Chants et contes de Noël" 1984 - "Mélanie" 1985 - "C'est pour toi" 1987 - "Incognito" 1990 - "Unison" 1991 - "Dion chante Plamondon" 1992 - "Céline Dion" 1993 - "The Colour of My Love" 1995 - "D'eux" 1996 - "Falling info You" 1997 - "Let's Talk About Love" 1998 - "S'il suffisait d'aimer" 1998 - "These Are Special Tomes" 2002 - "A New Day Has Côme" 2003 - "One Heart" 2003 - "1 fille & 4 types" 2004 - "Miracle" 2007 - "D'elles" 2007 - "Taking Chances" 2012 - "Sans attendre" 2013 - "Loved Me Back To Life"
Junker - to béł colemało prësczi szlachcëc. Kòl tegò dwòrôka wiele razi robilë Kaszëbi jakno robòtnicë. Pò 1945 rokù ni ma na Kaszëbach junkrów. Jednym z nich béł Otto von Bismarck (1815 – 1898).
Slovio je sztëcznym jãzëkã jaczi òstôł stwòrzony przez lingwistã Marka Hučko. Gramatika Slovio òpiartô je na Esperanto, a słowizna je dobrónô ze słowiańsczich jãzëków. Dzãka swòji słowiznie Slovio je prôwdëjuwerno rozmióné przez kòl 400 milionów lëdzy na Zemi. Pisënk: Tekstë w Slovio zapisëwac mòże dwòma alfabétama, łacëńsczim ë cyrëlicą: Próbczi tekstów w Slovio: Slovio es novju mezxunarodju jazika ktor razumijut cxtirsto milion ludis na celoju zemla. Ucxijte Slovio tper!
Òbraznik - to je jeden z chłopów, chtërny niosą òbrôz òd procesji. Òbraznicë - òbrôz sã kłóniô
Stegna Sw. Jakùba- pielgrzimkòwo darga do katedrë Santiago de Compostela w Galiceji w nordowo - zapadnym Hiszpanii. W tej katedrze pòdług wiarë pielgrzymów je cało swiatégò Jakuba Wiãkszégò Apòstóła. Ni ma jedny traëse pilgrzimczi, a betnice mògą dotrzec célu jednym z wielu szlaków. Darga je òznakòwónô mùszlą swiãtégò Jakùba, chterna je téz znãnką pielgrzimòw. Jistniejącô òd pònad tësąc lat Darga sw. Jakùba je jednym z nôwożniéjszich katolëcczich szlaków pielgrzimów,òkróm szlakù do Rzymù ë Jerozolimë. Pòdług legendë cało, sw. Jakùba bëło przewiozły bôłtem do nordowy Szpańsczi, a pòtemu pòchòwóny w môlu, w chternym dzysô je gard Santiago de Compostela. Historëjô szlaków pielgrzimkòwich.. Zôczątczi religijnégò kùltu w Santiago sygają IX wiekù. Przëbëcé pierszégò ùdokùmentowónégò pielgrzyma, francësczégò biskùpa Le Puy Godescalco, datёje sã na 950 rok. Znaczni pielrzimków z IX wiekù nalôżómё na dëtkach Karola Wiôldzigò, ale nôwikszô pielgrzimkòwô rësznota przëpôdô na XI – XIV wiek. W XII wieku papiesczi zôpis ùznôł Compostelã za trzecy pò Jerozolimie i Rzimie swiãty môl chrzescëjanizne. Dardżi sw. Jakùba w Europie.. Klasicznô je nôbarżi popularnô zwóny Camino Frances, zaczinô są pò francesczi, nordowy starnie Pirenejów i chòtkò przechódzy na szpańsczi starnã. Jiny darga je barżi spòkójny i zwóny Camino Norte, wëznaczënô na nordowym strądze Szpanijô. "cëtat" Môłopòlskô stegna sw. Jakùba Dardżi sw. Jakùba w Pòlsce.. biura pielgrzimkòwé Literatura. "Vouage 10 (135)", Warszawa 2009 "http://www.caminodesantiago.pl"
Swiãtô Apòloniô – (ùm. 249) – chrzescëjóńskô mãczelnica, swiãtô Kòscoła katolëcczégò. Żëcé. Swiãtô Apòloniô ùrodzëła sã w negò czasu Egipce. Czasë bëłë wnenczas baro cążczé dlô chrzescëjónów. Naznaczoné bëłë jich krewawim mòrdowanim. Swiãtô Apòloniô bëła torturowónô, m.jin. wërwelë ji zãbë. Kùreszce 249 rokù ji smierc bëła w ògniu. Patronat. Dzysô swiãtô Apòloniô patronëje m.jin: dentistóm. Dzéń òbchòdów. Lëturgiczny wspòmink òbchòdzony je w katolëcczim Kòscele 9 gromicznika. Atribùtë. Ji atribùtama są: m.jin. klészcze z zãbã.
Parón - bóżk grzëmòtów. Kaszëbi gôdelë: "Ù Paróna! ... Żebë ce jasnisté Parónë wząlë!" To wierã béł wôżny bóżk. Mòże òn béł jak rządzëcel grzëmòtów Perun? Wierã z nim béł zrzeszóny diôbli pôlc abò grzmòtny kam.
Jón Rómpsczi (8 gòdnika 1913 - 30 gòdnika 1969), kaszëbsczi ùtwórca, spòlezniany dzejôrz. Jak òn miôł pińcnôsce lat ùmarła jegò matka, a òn mùszôł sóm sobie radzec. Béł zécrã i zarôbiôł w drëkarni, zesôdzôł cządnik "Zrzesz Kaszëbskô". Zaczął sã ùczëc i zdôł maturã jakno eksterna. Przed wòjną robił jakno referent w wejrowsczi radnicë. W II swiatowi wòjnie przeżiwôł wszëtczé tragedëje, chtërne przeniosła Kaszëbóm òkupacëjô. Béł w Krëjamny Wòjskòwi Òrganizacëji "Pòmòrsczi Grif", a pòtemù w lagrze Stutthof. Pò wòjnie skùncził sztudia na ùniwersytece w gardze Torń. Béł nôleżnikiem Kaszëbsczégò Zrzeszeniô, ale tu miôł procëmników. Òn òd 1964 rokù béł nôleżnika Pòlsczi Zjednóny Robòtniczi Partie, ale nie ùdżibôł sã z òrądze procemnot, a béł dbë, że nadińdze czas, czej zôwadë rozwijani kaszëbiznë zdżiną. Jegò zbiérk "Pomión zwonów" (1970) przeniósł wiérztë sparłãczoné z II swiatową wòjną. Strach ò kawel jãzëka przewijô sã ù niegò równak w zbiérkù pòsmiertnym "Wiérzte" (1980), np.: "Zabëtô! Bôczë, jaczi tną ję miecze/ I jakô zewsządk sę na nię dôka wlecze –/ Nie widzysz skrëchłé zlepiszcza kol sebie?.../Ach, mowa mojëch tatków, zwęcznô strëna!/ Czë możno, żebë lud ję wôżëł zgubic?!/ Jakbë sę modlëc, szeptac zdrowas z rena?” ("Apartnô fuga"). Napisôł "Ścinanie kani. Kaszubski zwyczaj ludowy" (1973). Jegò są słowa kòlãdë „Swiat przed Tobą klãkł”. Òn pisôł téż dramë.
Ll L, l – dwanôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu. W kaszëbsczim alfabéce je szesnôstą lëtrą.
Nôwcz - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Łãczëce. Tu w gromicznikù i na pòczątkù strumiannika 1945 rokù bëlë lagrowi ze Stutthofù. Dzysdnia mòże tu òbezdrzec wiôldżi smãtôrz bò sta lagrowëch ùmarłë nôbarżi z głodu, zemna i òd tifùsu. Niejedné z nich bëlë zastrzéloné. Tu je dosc nowi kòscół.
Kòłowô turistika - jachanié na kòle, żebë sprawic sobie tą jazdą ùcechã np. kòłową stegną, a przë tim òbzerac snôżé widzënczi. Kòłowô turistika kòl Kartuz
Peruwiańsczi balzam - to je lék, chtëren wëcékô z ùszkòdzony kòrë drzewa "Myroxylon balsamum var. pereirae", chtërno rosce w Pôłniowi Americe. Òn je np. do lékarzeniô skórë.
CC Cowboys je rockòwim karnã z Norwesczi. Domôcô starna karna
Waleska - kaszëbszczé miono białgowsczégò ôrtu. Mòżlëwé zdrobnienié je Walesa abò Wala.
Gùstôw Pòbłocczi (1840-1915) - béł ksãdzem, a jegò starszi mieszkele w Lënie. Jegò wùja Antón Dąbrowsczi béł prësczi majora. Jegò starka (matka òjca) bëła z Pòmòrsczi (Zôpadnô Pòmòrskô), ale gòda téż pò kaszëbskù. Ks. Pòbłocczi napisôł: "Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich", Chełmno 1887. W nim je m. jin. lëtera: á i jiné, ale òn kritikòwôł M. Pontanusa za lëchą pòlaszëznã, a kaszëbizmów òn nalôzł le 19 w jegò ksążeczce. Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich Słowniczek kaszubski
Zemia (symbòl: ) je trzecą pòsobicą (rechùjącë òd Słuńca), a piątą wedle wielgòscë planétą w Słuńcowim Ùstawie. Wedle ùczałich Zemia ùfòrmòwa sã kòl 4,57 miljarda lat nazôd, a krótkò pò tim ùfòrmòwôł sã ji jedurny nôtëralny satelita - Miesądz. Wkòł Zemi, òkróm Miesądza, krążą jesz dwa pichòwé miesądze (miesądze Kordylewsczégò) i wiele sztëcznëch satelitów. Zemia mô pasowną masã i grawitacjã dlô ùtrzëmaniô wiodrowinë, chtërnô téż chróni przed szkódnym ùltrafioletowim parminienim i téż magnétowé pòle chróniącé przed słuńcowim wiatrã. Całownô wiéchrzëzna: 510,071 miljónów km2 Lądowô wiéchrzëzna: 148,94 miljónów km2 (29,2% całowni wéchrzëznë) Wòdnô wiéchrzëzna: 361,132 miljónów km2 (70,8% całowni wéchrzëznë) Geògrafiô Zemi. Òceanë: Spòkójny Òcean (Pacyfik, Wiôldżi Òcean) Atlantëcczi Òcean (Atlantyk) Jindijsczi Òcean Nordowi Òcean (Arktikòwi Òcean) - przez niechtërnych je ùznóny jakno czwiôrti òcean, a jinszi znają blós trzë òceanë a nen zwą Artkikòwim Mòrzã abò Lodzanim Mòrzã. Pôłniowi Òcean (mòże téż bëc ùznóny jakno dzél Òceanów: Atlantëcczégò, Spòkójnégò i Jindijsczégò). Kòntinentë: Afrika Pôłniowô Amerika Nordowô Amerika Antarktida Aùstraliô i Òceaniô Azjô Eùropa Nôwikszé òceanowé rowë: Mariańsczi Rów - 11 022 m Rów Tonga - 10 882 m Rów Kùrilskò-Kamczacczi - 10 542 m Filipińsczi Rów - 10 497 m Rów Kermadec - 10 047 m Rów Izu-Ogasawara (przóde: Bònin) - 9810 m Nôwikszé rédżi gór: Himalaje - 8848 m; dł. 2500 km Karakòrum - 8611 m; dł. 800 km Hindukùsz - 7690 m; dł. 800 km Tien-szan - 7439 m; dł. 2500 km Andë - 6960 m; dł. 9000 km Kòrdilierë - 6194 m; dł. 8000 km Kaùkaz - 5642 m; dł. 1100 km Górë Ellswòrtha - 5140 m; dł. 900 km Alpë - 4807 m; dł. 1200 km Atlas - 4165 m; dł. 2200 km Nineplanets.pl - Zemia
14 łżëkwiata - prof. dr hab. Jerzi Tréder 7 strëmiannika - ks. bp. Kònstantin Dominik
29 lëpinca - ataka Dënów na pòlsczich frajbitrów kòl Pùcka
Vector Linux to kanadëjskô linuksowô distribùcëjô, òpiartô na Slackware. Rozwijónô je òna przez Robert S. Lange, jegò białkã Cara Leah Lange ë Darrella Stavem. To kòl 700 MB wiôlgô ë chùtkô distribùcëjô dlô Intela, AMD ë x86 kòmpatibilnëch kòmpùtrów. Programiscë Vector Linuksa pòstawilë sa prosté założenia: ùsôdzanié prosti ë niewiôldżi distribùcëji w jaczi to brëkòwnik mô rozsądzac co ë jak na òperacjowô systema mô robic. Vector Linux mô ùżëcé òd domôcëch desktopów do serwerów. Przez swòje môłe kòmpùtrowé wëmòdżi dô sã òn, juwerno do Damn Small Linux, brëkòwac téż na stôrszëch kòmpùtrach. Domôcô starna Vector Linuxa
Ząbkowice Szląsczé (pol. "Ząbkowice Śląskie", miem. "Frankenstein") - to je gard w dólnoszląsczim wòjewództwie. Gard Ząbkowice Szląsczé je stolëcą ząbkowicczego krézu ë mô apartné ùrzãdë dlô gardu ë wsowi gminë.
Chëcz je mùzycznym karnã z Gdini jaczé graje kaszëbskòjãzëkòwégò rocka z elementama fòlkù ë tejsejno reggae. Założcama karna bëlë Michôł Piéper, Môrcën Pòpk, Przemisłôw Kòska, Macéj Szuksztul ë Jarosłôw Stefańczak. Chëcz zadebutowa w 2000 rokù platą "Do młodëch". Plata zamëkô w se mùzykã do 9 wiérztów Jana Trepczika ë 1 kaszëbskòjãzëkòwi cover dokôzu pòlsczégò karna Kombi. Òsta òna baro pòzytiwno òtaksowónô przez pòmòrsczé media ë pòlsczé mùzyczné cządniczi. Domôcô starna karna Chëcz YouTube: Chëcz – "Do Młodëch"
Szop piérôcz ("Procyon lotor") – to je strzédny wialgòscë susk z rodzëznë szopòwatëch ("Procyonidae"). Òne są m. jin. w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie , a òd baro dôwnëch czasów w Nordowi Americe .
Pług – nôrzãdzé, chtërno je brëkòwóné np. do òraniô pòla. To dô też jiné płëdżi np. sniegòwi pług. Dzieje Brus i okolicy : praca zbiorowa / pod red. Józefa Borzyszkowskiego ; [aut. Krzysztof Walenta et al.].Chojnice ; Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1984, s. 146.
Figùra Madonnë w Swiónowie bëła ùkorónowónô w òprzenim ò dekret papiéża Pawła VI na "Kaszëbską Królewą".
Banan - roscëna z rodzënë bananowców, je ich kòle 80 zortów. Rosce w Azji, Afryce ë Australii. Słowò pòchôdô òd arabsczégò słowa banan. Kwiatë są zapôlonô przez ptôczi ë szãtopiérze. Lëstë roscã na całé łodëdze. Bananë to pesznë brzôd Do Pòlsczé wòzé.
LaFee (Christina Klein), (ùr. 1 gòdnika 1990) je miemiecką spiéwôrką.
Zakrzewò (pl. "Zakrzewo") - wies szôłtëskô na nôrdowò-zôpadnym zberkù gminë Lëniô. Pòzwa wsë pòchôdô òd ji pòłożeniégò - "za krzama" òd Lëni w starnã Lãbòrga. Historiô. Zakrzewò bëło ricersczim dobrã ë gniôzdã familie Zakrzewsczich. Môlowi majątk w czasach 1. Pòlsczi Repùbliczi òstôł pòsztëkòwóny. Pò 1. rozbiorze pòlsczégò państwa nastąpiło sparłãczenié gruńtów majątkù i na kùńc 19. stalatégò miôł òn 559 ha wiéchrzëznë. Pò 1920 rokù Zakrzewò stało sã pòlską greńcową wsą. Czekawinczi. W Zakrzewie wôrt òbôczëc historiczną "starżacką remizã", kòle jaczi stoji zabëtkòwi starżacczi wóz z zôczątkù 20. stalatégò.   W Zakrzewie stoji szlachòta Jigrzana - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô. Zakrzewo
Głogów (miem. "Glogau") - gard w dólnoszląsczim wòjewództwie. Głogów je stolëcą głogòwsczégò krézu. Głogów mô apartné ùrzãdë dlô gardu ë wsowi gminë. Lëdztwò gardu: 71 686 mieszkańców. Òficjalnô starna Głogòwa
Kampanonim – to je pòzwa zwònu. Biuletin Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka 2010, K-PZ Gduńsk 2010, s. 39
Henrik Héwelt (1936-1995) - beł znónym kùmkôrzem i gôdëszem. Aùtor wiérztów zebrónëch w tomikù pn. "Nie òdindã bez pòżegnaniô". Tak mòże rzec, że to béł wielestarnowi artista. Òn wiele żłobił. Jegò dokôzë mòże nalezc w rozmajitëch mùzeach na Kaszëbach, a téż za greńcama. VIAF
Licencëjô GNU FDL (Free Documentation License) je licencëją kategorëji copyleft dlô dokumentów wolny dokùmentacëji (nie np. soft-wôra). Całosc materiałów Wikipediji ë Nupediji je objãtô ną licencëjã. Je doch polsczi dołmaczënk nego tekstu. Òbaczë téż: GNU GNU General Public License: podobna licencja dla oprogramowania Open content
Anastazy Krãcczi (pòl.: Anastazy Kręcki) - ùrodzył sã 15 łżëkwiata 1888 rokù w Czëczkòwie kòl Brus. Ksãżé swiãcenia przëjimnął 20 strëmiannika 1920 rokù. Òn jakno wikari béł w Tëłowie (1922 – 1927), a pòtemù probòszcz w Strzelnie w latach 1928 - 1939. Interesowôł są rozwijã kaszëbsczi kùlturë (wësziwù) w parafii, a jezdził na stôrim kòle. Miemcë mają gò zabiti na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë òb jeséń 1939 rokù w lasu kòl Wiôldżi Piôsznicë. Anastazy Kręcki
Szopa – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Srôkòjce w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù. Wies je òbéńdze szôłtëstwa Bąckô Hëta. Tu w szkòle dzece i młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Szkòła
Maceszka ("Viola ×wittrockiana" Gams) - to je roscëna z rodzëznë proliszkòwatëch ("Violaceae" Batsch). Na Kaszëbach òna rosce colemało w ògródkach. To je miészańc.
Masiela Lusha, (ùr. 23 rujana 1985) je amerikańską teatrownicą.
Damroka - je mòżno, że òna bëła półsostrą Mscëwòja II i fùńdatorką kòscoła w Chmielnie.
Hebrejsczi jãzëk - je ùrzãdnym w państwie Izrael. To je nôstarszi jãzëk Biblëji - z ni Stôrégò Testameńtu.
Czwiôrtk – to je dzéń tidzénia midzë strzodą a piątkã.
Universidade Estadual de Feira de Santana (Ùniwersytet Feira de Santana) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1976 rokù. Brazylskô Universidade Estadual de Feira de Santana
Sydrownica – to je maszina do sydrowaniô (driżeniô) òkrãgłëch dzurów.
Wòjcech Cëchòsz (pl "Wojciech Cichosz") - ùr. 20 stëcznika 1968 w Kartuzach. W młodich latach ùcził sã m. jin. w Kartuzach. Pòtemù sztudérowôł w Dëchòwny Seminarëji w Gduńskù. Tuwò pò pôrã latach dożdôł sã ksãżich swiãceniów, chtërne przëjimnął w 1993 rokù. Jakno ksądz béł nôprzód w Gdinie. Òd 2015 rokù òn je profesorã. Òn gôdô i psze w sétme jãzëkach, a w tim pò greckù. strona ks. Wòjcecha Cëchòsza Worldcat
Łotwa (łot. "Latvija"; òficjalnô pòzwa: Łotewskô Repùblika, łot. "Latvijas Republika") – państwò w nordowi Eùropie. Òd nordë grańczi z Estonią, òd pôłniégò z Lëtwą, a ód pòrénkù – z Rusją i Biôłorusą. Stolëcą i nôwikszim gardã je Riga. Mô przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 498 km. Nôleżi do NATO i Eùropejsczi Ùnie. Geògrafiô. Pòłożenié. Leżi w nordowi Eùropie, na pòrénkòwim ùbrzegù Bôłtëcczégò Mòrza, zwiksza midzë 55° a 58° nordowi geògraficzny szérzë i 21°-29° pòrénkòwi geògraficzny długòscë. całownô: 64,589 km² wiéchrzëzna lądu: 62,249 km² wiéchrzëzna wòdów: 2,340 km² môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 125. òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,370 km państwa, z jaczima mô grańce: Biôłorus 161 km, Estoniô 333 km, Lëtwa 544 km, Ruskô 332 km Brzegòwô liniô. 498 km (przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza) Klimat. Klimat przechódny midzë mòrsczim i kòntinentalnym, na jaczi mô cësk to, że krótkò je Bôłt - mòrze. Wiatrë nôwiãcy wieją òd pôłniowò-zôpadny stronë (czerënk òd Atlantikù) i przëwióny znądka lëft niese wiôlgą wielënã òpadënków (500-800 mm òb rok). Niebò je przez wiãkszosc czasu zacygniãté blónama. Òb rok słuńce swiécy strzédno le przez 30-40 dni. Nôbarżi słonecznym i sëchim miesącã je môj.   Lato je wiele razy chłodné i z deszczama. Dodatné temperaturë trzimają sã przez 125—155 dniów w rokù. Strzédnô cepłota czerwińca sygô 15—17 °C. Zëma bawi òd pòłowë gòdnika do pòłowë strëmiannika. Strzédnô cepłota stëcznika sygô òd −3 do −7 °C, chòc tej sej mòże spôdac nawetka do −40 °C. Ùsztôłcenié terenu. Przeplôtają sã wëszawë i niżawë. Nôwiãkszą niżawą je Żmudzczé Pòbrzeżé. strzédnô wësokòsc: 87 m. n.r.m. nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. Bôłtëcczé Mòrze nôwëższi czëp: 312 m. n.r.m. (Gaiziņkalns) rolné gruńtë: 29,2% (w tim 18,6% òrnëch gruńtów) lasë: 54,1% wielëna lëdztwa: 1,944,643 (na lëpińc 2017) môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 149. Lëdze i spòlëzna. Etniczné karna. Łotisze 61.8%, Ruskòwie 25.6%, Biôłorusënowie 3.4%, Ùkrajińcë 2.3%, Pòlôsze 2.1%, Lëtwini 1.2% (wôrtoscë szacowóné na 2016) Jãzëczi. łotewsczi (òficjalny) 56.3%, rusczi 33.8%, Religijné karna. lëtërstwò 19.6%, prawòsławié 15.3%,  mieskô pòpùlacjô: 67,4% wikszé miesczé westrzódczi: Riga (stolëca) – 638,784 mieszkańców; Daugavpils – 85,286, Lipawa – 70,499 (na 2016 òficjalnô pòzwa: Łotewskô Repùblika (łot. "Latvijas Republika") pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika stolëca: Riga czasowô cona: UTC+2 państwowé swiãto: 18 lëstopadnika – Dzéń Proklamacje Łotewsczi Repùbliczi (łot. "Latvijas Republikas proklamēšanas diena") nôrodny himn: „Dievs, svētī Latviju!” ("Bòże, błogòsławi Łotwã") pezydent Raimonds Vējonis (òd 8 lëpińca 2015) premier Krišjānis Kariņš (òd 23 stëcznika 2019) Pòliticzny system. Ùstawòdôwczô władza. jednojizbòwi parlament Sejm (łot. "Saeima"; 100 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) Łotwa w „The World Factbook”
Aleksandra Maria Dulkiewicz (ùr. 10 lëpińca 1979 rokù we Gduńskù) - Bùrméstrzéni Gduńska òd 2019. Przënôlégô do pòliticznégò karna "Wszëtkò Dlô Gduńska (pòl. Wszystko dla Gdańska)". Żëcopis. Rodzëna ë Żëce. Jéj dzadkòwié przëjichali do Gduńska pò II wòjnié. Córka Zbigniewa Dulkiewicza ë Izabeli Dulkiewicz z chëczë Łoś. Bëła jich piérszą córką, mó téż sostrã Martã. Jéj rodzëcë bëli za komùnë w òpòzëcji (Rësznota Młodéj Pòlsczi, "pòl. Ruch Młodej Polski"), przez to znôli Arkadiusza Rybicczégò, Dariusza Kobzeja ë Piotra Adamowicza.   Mó córkã Zofiã (ùr. 2008) W 1994 skùńcziła Gruntòwą Szkòłã nr. 50 we Gduńskù, w 1999 III Liceum Òglowoùczące we Gdùnskù, a w 2006 prawnicze studia na Gduńsczim Ùniwersytecé. Pòliticznô Aktiwnota. Bëła w karnie Młodzë Kònsérwatëscë (pòl. "Młodzi Konserwatyści" ) ë w Karnie Kònsérwatëno-Lëdòwim (pòl. "Stronnictwo Konserwatywno-Ludowe"). W 1995 bëła aktiwna w prezydencką biôtkã Hannë Grąkiewicz-Waltz. W 2006 òstôła astistãtką Bùrméstera Paweła Adamowicza. 2009-2014 robiła w Eùropejsczim Centrã Solidarnotë (ECS).   W 2010 ë 2014 ùziskała mandat radnéj Gduńska z karna Òbòwatélsczéj Platformë (pòl. "Platforma Obywatelska, PO"), a w 2014 szefową jéj karna radnich. Òd 20 strëmiannika 2014 do 14 stëcznika 2019 bëłą zôstãpczënią Bùrméstera Gduńska do spraw gòspòdarczéj pòliticzi. Òbczas samòrządnwch wëbòrów 2018 bëła szefową wëbòrczégò sztabù Paweła Adamowicza. W wëbòrach tich ùzëskała reelekcjã Radzëznë Gardu Gduńska z karna Wszëtkò Dlô Gduńska (pòl. "Wszystko dla Gdańska"). Bùrméstrzéni. 14 stëcznika 2019 pò zabójstwié bùrméstéra Adamowicza, zaczãła pełnic òbrzésczi bùrméstéra Gduńska. 17 stëcznika 2019 bëła pòwółana przez wòjéwòdã Drelicha na òsobã p.ò. bùrméstéra.   22 stëcznika 2019 kandidowała na Bùrméstera Gardù Gduńsk w przédterminòwich wëbòrach 3 strëmiannika. Mióła pòparcé PO, PSL, .N ë Zymka (pòl. "Wiosna"). W welowaniu mióła dobëtã w piérszéj tërzã, dobëtùjąc 139 790 głosów tj. 82,22%. Bëła zôprzésąrzóna na ùrząd 11 strëmiannika 2019, jakò piérsza białka na tim ùrzãdzã we Gduńskù.
Szmaragd - to je mineral. Òn mô chemiczny wzór Be3Al2(SiO3)6.
Czôłen - to je bôt zrobiony z jednégò sztëka drewna; wëkùmuny abò wëpôlony, z plaskatim dnem, na snôdczich wòdach mòże sã w nim òdpichac drągiem, a na głãbszich paczënowac.
Miesądze Kordylewsczégò – pichowë blónë, chtërne są w libracëjnych môlach òrbitë Miesądza. Òbiegają òne Zemiã w juwerny czas co Miesądz. Nalôzłé przez pòlsczégò astronóma Kazmiérza Kordylewsczégò w 1961 rokù.
Kwasné zelé ("Rumex acetosa" L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. Na Kaszëbach rosce wiele ti szczawë.
Knégòbùs - to je bibloteka na kòłach. Kaszëbi latos (2014) mają taczi strzédné auto z ksążkama. Ta bibloteka, czët­nica i ksążnica mô òbjachac Kaszëbë. Przédną témą pòtkaniów w nim mô bëc kaszëbskô lëteratura: ji bòkadnosc, ùróbk, znaczënk kaszëbskòjãzëkòwégò czëtaniégò dlô kaszëbsczi edukacji na ùniwersytecczi rówiznie. Knégòbùs
Gòjtowò (pl. "Godętowo") – to je kaszëbskô wies w gminie Łãczëce. W 2008 rokù tu bëło 216 lëdzy.
Swiãti Môrcën z Tours (łac. "Sanctus Martinus Turonensis"; ùr. 317 abò 335 rokù w Sabarii w Panonii, ùm. 8 lëstopadnika 397 rokù w Candes) – swiãti Kòscoła katolëcczégò i prawòsławnégò. Béł rzimsczi wòjôkã (ridownikã), pùstelnikã, a pòtemù biskùpã w Tours 371–397. Môrcën ùcął sztëk swòjégò cepłégò płôszcza i dôł gò biédôkòwi. Wiele lat pózni gò wëbrelë na biskùpa, ale òn nie chcôł tegò ùczestnieniô. Biwô tak, że gãs zwónô swiãtomôrcyńską jakno atribùt tegò swiãtégò je malowónô razã z nim. Kaszëbi òd dôwna achtną Swiãtégò Môrcëna z Tours.
Pchłë abò błëchë – to są môłé òwadë z rzãdu "Siphonaptera". Òne piją krew, mògą przenôszac chòrobë, a żëją m.jin. na Kaszëbach. Pchła mòże bëc np. na człowiekù. Òne ni mają skrzidłów.
Òbrôcnik (łac. "axis") – je w szkelece drëdżim z pôcorów w szëji. Òn mô ząb ("dens").
Szkòłowi mùsz – to je òbrzészk pòddaniô sã procesowi òglowi pòùczënë, wiele razy òn je do ùkùńczeniô wëznaczonégò rokù żëcô. Ùstôw òbrzészk pò zgòdze
Stanisłôw Òkóń ("Stanisław Okoń") - ùrodzył sã 29 rujana 1899 rokù – ùm. 25 gòdnika 1976 rokù we wsë Wiérzchùcëno (pùcczi kréz), tam téż je pòchòwóny. Tam chòdzył do spòdleczny szkòłë, a pòtemù w I swiatowi wòjnie béł brifką. Pò 1918 r., czedë Wiérzchùcëno òstało w Niemiecczi Rzeszë béł zwòlniony z ti robòtë. Pò II swiatowi wòjnie nazôd nalôzł robòtã na pòczce, gdze òd 1946 jaż do emeriturë w 1965 rokù roznôszôł m.jin. lëstë. Òn pòetickò zadebiutowôł w 1966 rokù. Pózni jegò wiérztë bëłë téż w pôrã antologiach, m.jin. "J. Szczawieja Antologia współczesnej poezji ludowej" (1967), ‎L. Roppla "Wybór współczesnej poezji kaszubskiej" (1967) ë "Modri strunie" (1973). Òn wëdôł leno jeden zbiérk wiérztów, zatitlowóny "Za lasem morze (wybór, oprac., posłowie Jana Drzeżdżona ; hafty Jadwigi Cyperskiej", 1975), chtëren wnetka w całoscë napisôł pò kaszëbskù. VIAF ISNI
Firn - to je lód - jegò przechódnô fòrma midzë sniegã a firnowim lodã.
Banowiszcze - to je przédny bùdink dlô banowëch pasażérów. Zwiksza je òn użiwóny do robieniégò ùsłëżnotów dlô pasażérów.
Mòrénka ("Coregonus albula") - rëba z rodzëznë łososowatëch. Mòrénczi żëją w niejednëch jezorach kòl Bôłtu np. na Kaszëbach, a téż w Anielsczi i Szkocczi. Mòrénka lubi czëstą wòdã w dosc zemnich jezorach. MÒRÈNKA- rëba z rodzëznë łososowatëch. Mërénczi żëją w jezorach na Kaszëbach. Wëstępiac: Zamieszkuje jezora w zlewisku Mòrza Bôłtowi jak i górnô dorzeczni ca Wołdzi, w Anglii, Szkocji i jezorze Waginer w Bawarii. W Płosce czãsto w cëstych i ze mnich jezorach. W hôwindze Fińsci przënôléżny formie półwanożny. Lubic sę głęboczi i czësto jezora ò cwiardim dnie. Opisënk: Budacëjô cała bocznie splaskacenié, dużé òcze, gãba małô. Chrzept òd bronza przez cemnoszari do modrawi, bòczi strzebni. Długosc mòrenczi około 30 cm. Masa cała max ok. 1 kg. Żëwienié: W cyg dnie przëbiwo w wała rëbów. Ò smroku pasc sę blëżi wichrzone. Żywi sę planktonem. MÒRÈNKA żeruje przez całi rok. Céchowanié( ważnota gospodarci): Biôłowi mięso mòrénczi je dobri i wësokò wôrtny. Mòże bec przerabiani na świéżo, wãdzoné miãso i konzerwowac. Wymiar òchronny 18 cm Òkres òchronny 15 X – 31 XI Òbcz téż rëbë Pòlsczi Przypise: Coregonus albula w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) Coregonus albula. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.) Biografjó Włodzimierz Załachowski: Ryby. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12286-2 Maria Brylińska: Ryby słodkowodne Polski : praca zbiorowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13100-4. Władysław Strojny: Nasze zwierzęta. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1981. ISBN 83-09-00045-6.
Nórtomiérz - to je jinstrument do mierzeniô nórtów. Òn je do ùstanowieniô miarë nórta.
Wãzełk - je robiony np. w przë pichlónie zwónka w żukòwsczim wësziwkù. Wiele jich je np.: w różë. Wzory haftu kaszubskiego : szkoła żukowska. Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział Gdański, 2007, ISBN 978-83-925340-0-6 Barbara Rezmer: Jak haftować po kaszubsku. Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Miejski, 1989, ss. 39 - 40. Zdrzë téż. Kaszëbsczi wësziwk