ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Gòdowé drzéwkò abò danka - to je przëstrojoné drzéwkò danë pòstawioné we Wilëjã Gòdów. Czedës òbstrojënczi na dance bëłë do jedzeniô np: òrzechë, jabka i kùszczi, ale bëłë téż swiéczczi.
Tuszkòwë - to je kaszëbskô wies w gminie Lëpùsz, w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Rozmajitoscë. Z tą wsą parłãczi sã gôdka ò Tuszkòwsczi Matce: "Tuszkòwsczim Mëckóm ùmarła matka i òni ją wiozlë do Lëpùsza, żebë ją tam pòchòwac. Gdze béł piôsk, to òni jachalë pòmału, a pò kòrzéniach i kamiéniach òni jachalë chiżi, żebë jich matka chòc w trëmie na wiorach kąsk sã pòhockała, bò w żëcu nigdë sã dosc nie wëhockała. Jak òni bëlë bliskò Lëpùsza, tej trëma z matką spadła z wòza òd tegò trzãseniô. - Tu nasza matka chce bëc pòchòwónô - rzeklë Mëcce i wëkòpalë kùlã. W nią òni wsadzëlë trëma, zakòpalë ją, a na to miejsce zasadzëlë chójkã. Ta wërosła baro wësok i je grëbô tak, że trzej chłopi ni mògą ji òbłapic. Dzys lëdze mówią na tã chójkã Tuszkòwskô Matka".  "Przyrodnicze i kulturowe skarby w krajobrazie mojej okolicy " Lëteratura. Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: "Bedeker kaszubski", Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 438.
Midzëgòrzé (pl "Międzygórze") - to są pùstczi kòl Môłégò Pòmëska w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bëtowò.
Tãpcz - to je kaszëbskô wies w gminie Lëzëno, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Stądka je nôzwëskò Tãpsczi ("Tempski").  Lëteratura. Édwôrd Bréza: Pochodzenie przydomków szlachty pomorskiej, Gdańsk 1986, s.233.
Tôrg – to je fòrma przedôwkù i kùpiszu wôrów, chtërna òdbiwô sã na wëdzelony rëmie, w wëznaczonym czasu.
Òwczôrz abò széper - zajimô sã òwcama. Rozmajitoscë. Czedës m. jin. na Kaszëbach òni bëłë w majątkù achtniony, bò òkróm paseniô mòglë léczëc lëdzy. Dzysô òwczôrz je tu dosc zabôczonym warkã. Chrabkowski A.: Jak jô béł bògati. Banino 2007, s. 121.
Strzoda – to je dzéń tidzénia midzë wtórkã a czwiôrtkã.
Rumùńsczi jãzëk (rum. "limba română," ['limba ro’mɨnə]) - romańsczi jãzëk ùżiwôny przez 24 mln lëdzë 17,25 mln w Rumùńskô, kòl 2,7 mln w Mòłdawskô, Szpańskô (kòl 2 mln), Jitalskô (kòl 800 tys.), kòl 200 tës. w Izraelu, kòl 100 tës. w Serbjô ë kòl 400 tës. w Ùkrajinié. Do zôpisu tégò jãzëka ùżiwôna bëła cërëlicô do 1860, a dzys je łacëzniany alfabét (w Mòłdawskô cërëlicô bëła do 1989, a w Pòdniéstrzu (de iure Mòłdawskô) do dzys. W rumùńsczim je wiele słów słowiańsczich, np.: "da" (jo), "ceas" (gòdzina, òd słowa "czas"), "război" (wòjna, òd prasł. słowa "*orzbojь"), "nevastă" (białka, prasł. *nevěsta), "duh" (dëch, prasł. *duxъ). Dzys slawizmë to 14% słów rumùńsczégò, le w XIX w. bëło jich pònôd 50%. Òd XIX w. rumùńsczi bëł reromanizowny, czëli rëmôjownié niromańsczich słów i zastãpòwanié jich romańsczimi słowami. W Kaszëbskô nie mòżnô studiowac rumùńsczéj filologji, le mòżnô w Pòlsce w Poznaniù i Krakòwié. Geograficznô pòzycjonowanié. Rumùńskô. Wedle konstytucji Rumùsczi z 1991, rumùńsczi je ùrzãdnym jãzëkã w krôju. Mòłdawskô. Òd 2013 ùrzãdnym jãzëka je rumùńsczi w latach 1992-2013 bëł to rumùńsczi mionowany mòłdawsczi, a do 1989 mòłdawsczi bëł zôpisëwôny cërëlicą ë tak je do dzys w niéùznôwónym Pòdniéstrzu. Wojwodina. Artikel 6 sztatutu Aùtonomicznégò Regionu Wojwodini mówi, że ùrzãdnymi jãzëkama regionu są serbsczi, madżarsczi, słowacczi, rumùńsczi ë rusynsczi. W spisënku z 2002 1,5% lëdzë w Wojwodinié wëbralo rumùńsczi za rôdną mòwã.
Pómpelk — to je òbstrój zrobiony colemało z wełnë.
Scarlett Marie Johansson, (ùr. 22 lëstopadnika 1984) je amerikańską teatrownicą.
- Nellie Melba, aùstralëjskô òperowô śpiewôrka (zm. 1931) 1890 - Hồ Chí Minh, wietnamsczi pòlitikôrz, antikolonialni dzejôrz procëm Francëji, prezydent Nordowégo Wietnamu (ùm. 1969) 1925 - Malcolm X, afroamerikańsczi dzejôrz spòlëznowi (ùm. 1965) 1925 - Pol Pot, kambodżańsczi diktatòr, lëdzëbójca, prowôdnik Czerwionech Khmerów (ùm. 1998) 1927 - Jusuf Idris, egipsczi runita (ùm. 1991) 1928 - Juliusz Kulesza, pòlsczi grafik, runita, uczestnik warszawscziego pòwstaniégò 1941 - Ritt Bjerregaard, dëńskô pòlitikorka, burmestrzeni Kopenhagi 1952 - Grace Jones jamajskô spiewôrka, kompozitorka, teatrownica 1480 - Jón Długosz, pòlsczi historek, kronikôrz, lwowsczi biskup, krakowsczi kanonik (ùr. 1415) 1536 - Anna Boleyn, anielskô królewa (ùr. 1501) - scieto przez ji chlopa, Henrika VIII 1912 - Bolesław Prus, pòlsczi runita w sztelu pozitiwisticznem (ùr. 1847) 1965 - Maria Dąbrowska, pòlskô runitka (ùr. 1889) 1994 - Jacqueline Kennedy Onassis, amerikańskô gazetniczka, pirszô dama USA jakò bialka prezydenta Johna F. Kennedy (ùr. 1929) 2014 - Zbigniew Pietrzykowsczi, polsczi bokser, olimpijsczi medalista, politikorz (b. 1934)
Dd D, d – piãtô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë "Delta" (Δ, δ) i fenicczi "daleth". Nôczãscy òznôczô spółzwãk [d]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [t], [dz], [z], [ð], [j], [nd]. W kaszëbsczim alfabéce je szóstą lëtrą.
Ecser je wies w Madżarsczi Repùblice, pòłożóné w òbéńdze Bùdapesztu, blëżnô pòrtu lotniczégò Ferihegy ë aùtodardżi M0 ë namòlnégò bana 120a (Budapest-Újszász-Szolnok). Bliscze jemù wsë są to Mglód, Vecsés, Gyömrő a Üllő. Lëdztwò gardu to 3272 mieszkańców. Wies mô baro dłëgô historëjô. Z 1315 rokù pòchôdô pierszô zmiónka ò wsë, leno Ecser bëł tam ju òd 896, czedë najachôł jen nôrod madżarsczi.
Minysterstwò Cyfrizacji (pòl.:Ministerstwo Cyfryzacji) - je jednym z minysterstwów we Warszawie. Òno je òd 2015 rokù, a zajimô sã cyfrizacją. (pl)
Neptun (symbòl: ) - je planetą w Słuńcowim Ùstawie.
Bùczënka ("Veronica dillenii") - to je roscëna z rodzëznë przëdróżnikòwatëch ("Plantaginaceae").
Biertka - to je délëk brëkòwóné do rãcznégò zesziwaniô sudłów w sécach do łowieniô rëbów np. w mòrzu. Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 95.
Cassie abò Cassie Ventura, (ùr. 26 zélnika 1986) je amerikańską spiéwôrką ë teatrownicą. 2008 - "Official Girl" 2009 - "Must Be Love" 2009 - "Let's Get Crazy" 2012 - "The Boys"
Sykórkòwaté ("Paridae") – to je rodzëzna ptôchów z rzãdu wróblowëch ("Passeriformes"). W ni są lądowé ptôchë, chtërne żëją na nordowi półkùglë i w Africe. Òne są dosc môłé – 12 do 13 cm długotë i mają krótczi skrzidła a dłudżi ògón. Jich dzóbk je môłi i krótczi. Òne jedzã òwadë, a òb zëmã lëdze mògą jim dawac szpiek. Specjalną jôdã dlô ptôchów mògą jim dawac lesny. Je charakterizëje kòntrastowi baro czãsto biôłoczôrnô farwa głòwë. Òne mają 10 lecków i 12 piórów w ògónie. Òn sykórczi mô charakteristiczny szlips na brzëchù. Wikszim dzélã to są trójné ôrtë i jima nie zagrôżô wëmrzenié. Trzë ôrtë ze szlachu sykórka z ti rodzëżnë są równak w niebezpiekù wëmrzeniô w przińdnym czasu. W Pòlsce je sédmé ôrtów z ti rodzëznë i wszëtczi są òbjimniãté ùrzãdową akùrôtną òchrónią. Niejedne jich ôrtë żëją m. jin. na Kaszëbëach np.: Błotnô sykórka Czôrnô sykórka Mòdrô sykórka
Ii R, r – òsmënôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu. W kaszëbsczim alfabéce je 26-ą lëtrą.
Biskùp sufragan chełmińsczi diecezëji Kònstantin Dominik béł w Swiónowie
Przyborze (pòlskô wëmòwa: [pʂɨˈbɔʐɛ], miem. ""Piepenhagen", "Piepenberg"; drëdżé miono: "Pipihoga") je wies w Pòlsce, w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, w łobesczim krézu, w gminie Łobez. Przyborze je pòłożoné kòl 7 km òd Łobza, pòrenkòwò òd rzéczi Redżi.
Rasŏn (przóde Rajin-Sŏnbong) to Direktno Administrowóny Gard w Nordowi Kòreji. Greńcze z prowincëją Jilin w Chinach ë Nadmòrsczim Krajã w Rusczi. Region òstôł wëapartniony z prowincëji Nordowé Hamgyŏng w 1993 rokù pòd mionã "Rajin-Sŏnbong". Miono to òsta skróconé do "Rasŏn" w 2000 rokù. W Pôłniowi Kòreji zaczątkòwé "R" w mionie je wëmówióné jakno "N", téj w niechternëch zdrojach mòże czasã pòtkac zapis miona gardu jakno "Najin". Ùrzãdny pòdzélk. Rasŏn pòdzélony je na jedną dzelnicã ("Kuyŏk") ë jeden kréz ("Kun"). Rajin-guyŏk (라진구역; 羅津區域) Sŏnbong-gun (선봉군; 先鋒郡)
Henrik Dawidowsczi (1929-) kaszëbsczi pisôrz. Przëszedł na swiat 21 gòdnika 1929 r. w Baninie, jakno gbùrsczi syn. W kaszëbsczim jãzëkù òpùblikòwôł: "Magda" (2004) ë "Rozalka" (2004). Jegò òpòwiôdania "Z Kaszëbama ò Kaszëbach" są z 2007 rokù. VIAF
Parchatnica abò zwëczajny kąter ("Bufo bufo") - to je łaza z rodzëznë kąterowatëch ("Bufonidae"). Ten kąter żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Parchatnica mòże zjadac pszczołë. Òb zëmã òna je w sklepie abò zagrzebónô w zemi.
Zôpadné Prësë (pòl. Prusy Zachodnie, miem. Westpreußen) historicznô prowincëjô prësczégò państwa jakô pòwsta z pierszégò ë drëdżégò pòdzelënkù Pòlsczi. Òna bëła w latach 1773–1824 i 1878–1919/20. Ji stolëcą béł òd 1793 rokù Gduńsk. Dzél jich béł dali kaszëbsczi, a téż katolëcczi. Òd 25 gromicznika 1947 rokù ni ma prësczégò państwa.
Wãglownik - zajimôł sã robieniém drzewianëch wãglów z drewna. Rozmajitoscë. Czedës na Kaszëbach òni mùszëlë bëc. Dzysô wãglownik je tu zabôczonym warkã.
Nowi Jork (ang. State of New York lub New York State ) – stón w nordowò -wschòdni czãscy Zjednónëch Krajów Americzi. Stolëcą je Albany. Historiô. Przódë (czej jesz nie bëło tam Eùropejczików) ne òbszarë zamieszkiwelë Jindianie Mohegan, Munsee i Delawarowie (algònkińskô grëpa), a téż Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga i Seneka. Pierwim Eùropejczikã, chtëren nawiedzył òbéńdã przińdnégò Nowégò Jorkù béł Giovanni da Verrazzano w 1524 rokù. Henry Hùdson w 1609 rokù òdkrił główną rzékã stanu, pózni pòzwóną jegò mionã. Pierszima stójnyma eùropejsczima òskòlańcama bëlë Hòlandrë, chtërni òd 1613 rokù òrganizowelë w òbrëmienim Manhatanu swòjiznowé zamòrsczi òbszôr. Le pózni pò III wòjnie anielskò–hòlendersczi òddelë te zemie Anglikóm, chtërny nadelë ji nowé miono "Prowincjô Nowi Jork" (1777 r.). Òstateczno òbszarë Nowégò Jorkù stałë sã swòjizną Zjednónëch Krajów Americzi na skùtk ùgòdów pòdpisónëch do 1797 rokù z Jindianama . Geògrafiô. Stón rozcygô sã òd jezora Òntario i Erie do Atlanticczégò Òceanu (tikô gò na pôłniowim wschòdze). Na nordze mô grańcë z Kanadą. Nôwiãkszé rzeczi to: Niagara, Hùdson, Rzéka Swiãtégò Wawrzińca. Stón Nowi Jork leżi pòmidzë taczima stanama jak: Vermount, Connecticut, New Jersey i Pennsylvania. Nôwiãkszim gardã stanu je Nowi Jork, gdze żëje bezmała pòłowa jegò mieszkańców. Jinszé wiôldżé gardë to: Bùffalo, Rochester, Syracusë i stolëca stónu – Albany. Demògrafiô. Nowi Jork mô 17 421 800 mieszkańców (2005). Hewò lëdze gôdają pòstãpnyma jãzëkama :  anielsczi jãzëk – 71,84% szpańsczi jãzëk – 14,08 % chińsczi jãzëk – 1,66 % rusczi jãzëk – 1,33 % włosczi jãzëk – 1,27 % francësczi jãzëk – 0,8 % kreólsczi jãzëk – 0,65 % jãzëk jidisz – 0,6 % kòreańsczi jãzëk – 0,6 % pòlsczi jãzëk – 0,54 % katolëcyzna – 39 % protestantizna– 32 % (w tim Lëterstwò 11%) bez wëznaniô – 17 % judajizna – 6 % òstałë (m. jin. islam ...) – 6 % Religiô. Nôwikszima religijnyma grëpama w 2010 rokù bëłë: Katolëcczi Kòscół: 6 286 916 Judajizm: 784 106 Jislam 392 953 Protestantiznë : 374 521 Zjednóny Metodisticzny Kòscół: : 328 315 Zelonoswiãtkòwcë : 175 000 Kòscół Baptistów : 173 407 Kòscół Episkòpalny : 163 730 Kòscół Ewangelickò–Lëtersczi: 134 407 Prezbitersczi Kòscół: 116 960 City University of New York Cornell Uniwersity Siracuse Uniwersity Columbia University Nôwiãkszi turisticzny atrakcje. Sztatura Wòlnoscë, Wòdospôd Niagara, Wëższô Wòjskòwô Szkòła "West Point", Central Park i jinszé.
Òsek (pl. "Osiek") - zgrëpionô, gbùrskô wies, jakô leżi w zôpadnym dzélu gminë, na zberkù dolëznë Łebë. Pierwòsznô pòzwa wsë - Òseczi - wskazëje na militarné znaczenié negò môla w strzédnëch stalatach, jaczi zajimał pas wëcãtégò lasu (dzysô më bë rzeklë zaseczi), òsłaniającégò krótkò pòłożoną przëszlôgã w Tłuczewie. Historiô. Pierszé wiadło ò Òsekù pòchôdô z 1342 rokù. Bëło to òsedlé założoné na pòlsczim prawie, słëchającé do lãbòrsczi zemi. Òd 1466 rokù Òsek razã z lãbòrską zemią słëchôł do zôpadnopòmòrsczich ksyżëców i béł greńczną wsą. W 2. pòłowie 16. stalatégò wies bëła dobrã pòmòrsczi familie Bòchenów. W kùńcu 19. stalatégò òsecczi majątk słëchôł do rodzëznë Zielke mającë 532 ha gruńtu. Szpecjalizowelë sã tuwò w chòwie òwców. W latach 1920-1945 bëła to miemieckô greńcznô wies. Czekawinczi. Òdwiedzającë Òsek, wôrt wëbrac sã nad Łebã, jakô płënie na nordã òd wsë, w nié za baro szeroczi dolëznie, òtoczony przitczima, zalesonyma grzëpama. Wedle rzéczi prowadzy droga do dôwnégò "młina w Tãpczu" i "pałacu w Paraszënie". W Òsekù stoji szlachòta Jablóna - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô. 1.)
Międzyrzec Podlaski - to gard ë gminô w bialsczim krézu, w lubelsczim wòjewództwie, leżącé nad rzéką Krzną. Jan Brożek Grzegorz Piramowicz Sława Przybylska Mieczysław Kalenik Andrzej Kopiczyński Elżbieta Dzikowska Karol Ferdynand Eichler Ryszard Kornacki Yehoshua Leib Diskin Kazimierz Kierzkowski Bolesław Leon Hryniewiecki Makary Aleksandra Potocka Jan Zabrzeziński Jacob ben Wolf Kranz Morris Michael Edelstein Feliks Paweł Turski
Wepskô Nôrodnô Gmina (rus. "Вепсская национальная волость") – je w Rusce krótkò Fińsczi. Tu mieszkô kòl 1200 Wepsów, a òni gôdają wepsczim jãzëkiem.
Kaszëbizm to je słowò tipòwé dlô kaszëbsczégò jãzëka, przeniosłé do jinégò jãzëka. Np. "dalli" ("weiter, los") przeniosłé do miemiecczégò z kaszëbsczégò "dali" abò "Litewka" przeniosłé do miemiecczégò z kaszëbsczégò litewka. Lëteratura.
Łobzenica (we zdrojach: "Lopszenecz", "Lobszenecz" 1398, "Lobszenica" 1427, "Lobzenycza" 1441, "Lobzenicza" 1578, "Łobzenica" 1618-20, "Łobżenica" 1846, 1884, "Lobsens"; pòl. "Łobżenica", miem. "Lobsens") - garc w pielsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie. Lëdztwò gardu: 3.090 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 3,25 km2
Skansen - pòtocznie pòzwa mùzeum na wòlnym lëfcë, chtërnégò célem je zaprezentowanié kùlturë ludowô dóné òkòlë abò téż ekspozycëjô òbiektów stôrodôwnych (archeologowich, bùdownych, etnografnych). Pòlsczi mùzea skansenowsczi zrzeszają sã w "Zrzeszeniu Mùzeów na Wòlnym Lëfcë". Nôstarszim skansenem w Pòlsce je Kaszëbsczi Park Etnografny we Wdzydzach Kiszewsczich. http://www.muzeum-wdzydze.gda.pl/ Pòzwa tego tipù mùzeów pòchòdzy òd szwedzczi pòzwë własnô, parkù Skansen, ùżëtô dlô òdemkłi w 1891 przez Artura Hazeliusa ekspozycëji 150 przëkłôdów architekturë drewnionô z môlu całégò kraju, na wyspie Djurgården na terenie Sztokhòlmù, gdze pò rôz pierwszi przëgòtowano tego tipù zbiér stôrodôwnotów. Przeniesono tam z rozmajitich môlów kraju apartny dlô nich bùdynczi wiejsczi. Skansenë etnografny : Przenôszi sã do nich tipòwé abò nadzwëkòwé przëkłôdë nôczãscô architekturë ludowô z dóné òkòlë, a wraz z bùdinkama jich wëpòsażenié, statczi, nôrzãdza, wëstrojenié, òbleczënk ludowé i jinszi elementë fòlkloru. Skansenë techniczi : pòzwë ti terô ùżiwô sã téż dlô zebrónych pòd gòłim niebem stôrodôwnych òbiektów technicznych. Skansen przerobinë: stôré czerpiskò i przëgòtowóné do zwanożënié fòrtyfikacëji np. Skansen Fòrtyfikacëjny – Oderstellung – Lesnô Góra, Skansen fòrtyfikacëjny w Dobieszowicach. Skansen górowny : w Zabrzu (ùl. Wòlnoscë) – na môlu założoné w 1791 r. czerpiska kamianégò wãdżiela, w jegò skłôd wchôdają m.jin. dôwné wërobiska Königin Luise Grube (Pò II wòjnie swiatowé i pò zmianie państwowiznë Zabrza pòzwano "Luizã" KWK "Zabrze") Skansen pòdzemny : Stôrodôwny Czerpiskò Kamianégò Wãdżiela "Guido" zrobionô na terenie Zabrza Małô Encyklopedia Pòwszechnô PWN
Stolôrz – rzemiãsnik, chtëren robi z drewna méble i zachë na codzénny ùżëtk. pòl. pòl
Bretóńskô Frizëjskô Łużickô Mòrawskô Pòmòrskô
Smarlëna ("Ribes nigrum" L.) - to je roscëna z rodzëznë kòsmatkòwatëch ("Grossulariaceae"). Òna rosce m.jin. na Kaszëbach. Ten czerz to je wielelatnô roscëna drzewòwi ze zdrewniałim chłądã, chtërna sã nie pnie, a òd nôsôdu je rozwietwionô na wiele taczich samëch zdrewniałëch chłądów.
Kaszëbsczé Parlamentarné Karno (pòl. "Kaszubski Zespół Parlamentarny") – karno senatorów i pòsélców òd 2011 rokù we Warszawie. Jegò spòdlowi cél to m. jin. rozwij kaszëbiznë. Swój zaczątk òno miało w 2006 rokù. Kaszëbsczé Parlamentarné Karno w parlamence 9 kadencje (2019 -) Kaszëbsczé Parlamentarné Karno w parlamence 8 kadencje (2015 - 2019) Kaszëbsczé Parlamentarné Karno w parlamence 7 kadencje (2011-2015)
Ùniwersytet w Toronto ("University of Toronto") - je wôżnym kanadnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1827 rokù. Kanada University of Toronto Bibloteka
Wòłôcz (abò wòkatiw, krzikôcz; łac. "vocativus") – òsoblëwô fòrma miona (na ògle jistnika), ùżiwónô do identifikacje òbiektu, do jaczégò nastãpùje zwrot. Wòłôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka. Fòrma wòłôcza jistniała w indoeùropejsczi systemie przëpôdków. Do dzysô ùchowała sã m.jin. w grecczim jãzëkù, w wiele słowiańsczich jãzëkach (na przëmiôr ùkrajińsczi, biôłorusczi, pòlsczi, serbsczi), a téż w bôłtëcczich jãzëkach (lëtewsczi, łotewsczi) i niechtërnëch celticczich (na przëmiôr jirlandzczi).
Bùjón ("Paeonia officinalis" L.) - to je roscëna z rodzëznë bùjónowatëch. Bùjónë czasem roscą m. jin. w kaszëbsczich ògródkach.
Wisława Szymborska (fùl miono Maria Wisława Anna Szymborska, ùr. 2 lep. 1923, ùm. 1 grom. 2012) to bëła pòlskô pòétka, noblëstka, lëterackô redachtôrka, dolmôczka, eseistka, felietônistka, runitka. Czej dobëła lëteracką Nôdgrodã Nobla w 1992 rokù, òstała drëgą pòlską noblëstką po Marii Skłodowskiej-Curie. Ji pòézjô bëła pòpularnô w Pòlsce, Miemieckô i jinnech państwach. Krom Nôdgrodë Nobla, dobëła przëznôné pòlsczé orderë: Order Biôłego Orła, Order Òdrodã Pòlsczi, Złoti Krziż Zasłudżi i Mëdal „Zasłudżoni Kùlturzë Gloria Artis” i téż nôdgrodë: Goethego, Hardera, Fùńdacji Kościelsczich i jin. Bëła nôleżniczką Pòlsczi Akademji Umiejętności, Związku Pòlsczich Lëteratów, PEN Clubu i Amerikański Akademji Kùńsztu i Lëteratury. Jeden òd ji nôpòpularnejszich wiérztów w Pòlsczi to je "Kòt w pùstim mieszkanù". Òna ùrodzeła sã na folwarkù Prowent (dzys Kórnik), a robiła i mieszkała w Krakòwe do smërce. "Dlatego żyjemy", 1952, 1954 "Pytania zadawane sobie", 1954. "Wołanie do Yeti", 1957. "Sól", 1962. "Sto pociech", 1967. "Wszelki wypadek", 1972. "Wielka liczba", 1976. "Ludzie na moście", 1986. "Koniec i początek", 1993. "Chwila", 2002 "Dwukropek", 2005 "Tutaj", 2009) "Wystarczy", 2012 "Czarna piosenka", 2014 "101 wierszy", 1966 "Wiersze wybrane", 1964 "Poezje wybrane", 1967 "Poezje: Poems" (pòlskò-anielskò edycjo), 1989 "Widok z ziarnkiem piasku", 1996 "Sto wierszy – sto pociech", 1997 "Miłość szczęśliwa i inne wiersze", 2007 "Wiersze wybrane", 2010 "Milczenie roślin", 2011, 2012 "Lektury nadobowiązkowe", 1992 (felietone) "Rymowanki dla dużych dzieci", Kraków, 2003, ISBN|838556859X "Błysk rewolwru", Warszawa, Agora, 2013, ISBN|978-83-268-1248-4
Òlëwa (pòl. "Oliwa", miem. "Oliva") - to je dzys dzél Gduńska. Tu je archikatédra - môl pòchòwaniô ksyżeców Pòrénkòwi Pòmòrsczi. Òni tu mają stôrodôwny, czôrny grobówc. Dzys archikatédra gduńskô to je nôwôżniszi stôrodôwnota Òlëwë. Ten pòcëstersczi kòscół Swiãti Trójcë, Nôswiãtszi Marii Panienczi i swiãtégò Bernata je swiątnicą bazylikòwégò ôrtu. Zachòwało sã tuwò bòkadné wëpòsażenié (XVII-XVIII st.), w tim òrganë (XVIII st.). W 1186 rokù Sambòr I sprowadzył tu cëstersczich klôsztorników z Kòlbacza (Zôpadnô Pòmòrskô). Tu w cëstersczim klôsztorze 3 maja 1660 rokù béł pòdpisóny spòkój òlëwsczi. W archikatédrze są pòrtretë achtnionëch przez Kaszëbów ksyżëców np. Swiãtopôłka II. Òd 1831 rokù béł to parafialny kòscół, w 1925 rokù stôł òn sã katédrą, òd 1976 rokù miéjszą bazyliką, a òd 1992 rokù je to archikatédra. W katédrze wôrt je pòsłëchac mùzyczi stôrëch òrganów. Rozmajitoscë. Aleksander Majkòwsczi napisôł, że Remùs miôł taczi nakôz: "Do Òliwë kòżdi Kaszëba, chòc le rôz jeden w żëcu, òdbëc pòwinien pielgrzimkã, bë sã pòmòdlëc na grobach ksążąt kaszëbsczich. (...). "  Kòss VIAF (pl) 1886 (pl) pòcëstersczé pismiono z 1616 rokù
Kramarzënë są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Wë wsë je mùrowòné katolëcczi kòscół z lat 1855-57. Tu gòspòdarzył jak gbùr Ludwik
Miechùcëno (pl. "Miechucino") – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno. Tu béł nalazłi stôrodówny miecz. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé.
Cc C, c – trzecô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë "gamma" Przódë w łacëznie òznacziwała zwãk [k]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac regã jinëch zwãków, na przëmiôr [t͡s] (jak w kaszëbiznie), /t͡ʃ/, /d͡ʒ/. Czãsto wchodzy w skłôd digrafów (nôstarszim i nôbarżi rozkòscérzónym je digraf " ch") abò je mòdifikòwónô diakriticznyma znakama (przikładã je m.jin. lëtra „ć”). W kaszëbsczim alfabéce je piątą lëtrą.
Lechicczé jãzëczi – to je jedna z gromadów zôchódnosłowiańsczich jãzëków. Do ni słëchają: pòłabsczi jãzëk † kaszëbsczi (kòl 100 tës) pòlsczi (kòl 44 mln) Pòdzél ti gromadë biwô czasã jinszi. Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie, Gduńsk 2014
Kaspijsczé Mòrzé (an. "Caspian Sea") - to je baro wiôldżé słoné jezoro, chtërnégò nordowi dzél je w Eùropie, a reszta w Azje. Òno je m.jin. w Rusce. Z niegò wòda sã ropi, ale nie òdpłiwô. Òno mô wiéchrzëznã kòl 371 000 km² i strzédną głãbòkòsc 211 m. VIAF
Jennifer Lynn Lopéz (ùr. 24 lëpińca 1969), znónô téż jakno J.Lo, w Nowim Jorkù – amerikańskô aktórka, spiéwôczka pòpòwô, tancérka, projektantka mòdë, biznesménka. Ùrodzëła sã i spãdzëła dzëcinné lata w Bronksu, dzélnicë Nowigò Jorkù, a czedë bëła sedemnôscë lat stôrô wëstãpiła w piérszim filmie "Mòja môłô dzéwczënka". Pózni jisz grała w jinszëch, mniészich produkcëjach. W 1997 rokù òdegrała pierszôplanową rolã w filmie Selena" i òtrzimała za nią nominacjã do "Złotégò Globù". Òd négò czasu ji kariera artisticznô sã chùtkò rozpãdzëła i nabrała mòcë. W 1999 rokù aktórka piérszi rôz wëstãpiła w rolë spiéwôczczi albùmem "on the 6" i òdniosła wiôldźi zwënéga. W pòstãpnëch latach ji spiéwónczi bëłë na piérszich môlach swiatowëch lëstów nôwiãkszich hitów. Lopéz sedzy w kòmisji amerikańsczigò Idola. Ùtworë Lopéz sprzedônô na całim swiece w òkòlim 75 milinów egzemplôrzy. Òtrzimała nôdgrodë taczi jak: American Music Award MTV video Music Award dwa razë nominowônô do Grammy Lopéz nie je blós spiéwóczką, aktórką i tancérką, ale téż biznesmenką. Mô swòją kòlëkcjã òblëczenków i parfumów i wiele ùmòwów na reklamë. Jennifer je znônô jakno przédniczka mòdë i nôlëpi òpòcônô aktórka latinoskô w Hollywood. W 2011 rokù zdobëła titél nôpëszniszy białczi na całim swiece wedlë magazynu "People", a rok pózni "Forbes" pòzwôł ją nôbarżi òsôblëwą i bòkadną gwiôzdą. Òna zbiła majątk zrëchòwôny na òkòlim 150 milinów dolarów. Lëdzë interesëją sã ji sprawama priwatnëma. Lopéz mia trzech chłopów, a przez dwa lata ji chłopem bëł aktór Ben Aflleck". Pózni òzëniła sã z Marcem Anthony'm", a w 2008 ùrodzëła blëzniôczi. Pò sedmë latach òni sã rozeszlë, a w 2014 wzãlë rozdënk. 1998: Selena MTV Movie Award nôblëpszô aktórka 1998: Selena Złoty Glob nôblëpszô aktórka , 1998: Anakonda Saturn nôblëpszô aktórka, 1999: American Music Awards – nôblëpszô spiéwôczka Latinoamerykańskô, nôblëpszô nowô artistkô, 1999: If You Had My Love MTV Video Music Awards za nôblëpszi teledysk 1999: Co z òczu, to z sérca MTV Movie Award nôblëpszô białogòwskô rola, 2001: Cela MTV Movie Award nôblëpszô białogòwskô rola, 2001: Let's Get Loud Grammy Award nôblëpszi dokôz Dancebiałogłowsczi, 2001: American Music Awards nôblëpszô spiéwôczka Pop / Rock, 2001: Cela Saturn najlepsza aktórka, 2001: Waiting for Tonight Grammy Award nôblëpszi dokôz Dance, 2002: American Music Awards nôblëpszô spiéwôczka Hip-Hop / R&B, 2002: I’m Glad MTV Video Music Awards dlô nôblëpszi spiéwôczczi pop, 2003: Nigdy więcej Złota Malina nógòrszô aktórka, 2011: MTV EMA dlô nôblëpszi wokalistczi 2012: ALMA AWARDS dlô nôblëpszi wokalistczi Oficjalna strona Jennifer Lopez Jennifer Lopez Online
Kùjôtë (pòl. Kujaty) – są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce. Òna je kòl Tëchlëna (w òdległoscë 2,1 km). W 2011 we wsë mieszkało 155 lëdzy. Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Kùjôtë ” òsta wprowadzónô 1 gòdnika 2009.
Maszewò Lãbòrsczé (pòl. "Maszewo Lęborskie") – to wies w gminie Céwice w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzecë ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Maszewò Lãbòrsczé” òsta wprowadzónô 9 łżëkwiata 2019.
Jakùb Breyne ("Jacobus Breynius Gedanensis"), (ùr. 14 stëcznika 1609 rokù w Gduńskù – ùm. 25 stëcznika 1657 rokù w Gduńskù) - to béł kùpc i bòtanik w Gduńskù. W "Species Plantarum" jegò dokôzë cëtowôł Karol Linneùsz. J. Breyne pierszi napisôł ò kaszëbsczim jastrownikù. W jegò nowi zmiéniony przez sëna pùblikacji z 1739 rokù je napisóné ò wice i ò Kaszëbach. Òn wespółrobił z bòtanikama z rozmajitéch strón swiata. Jacobi Breynii, "Exoticarum aliarumque minus cognitarium plantarum centuria prima, 1678. Jacobi Breynii, "Prodromus fasciculi rariorum plantarum, 1680 i 1689, a téż nowi zmiéniony przez sëna pùblikacjô z 1739 rokù. "Ranunculus cassubicus" (pò łacëznie) "Zapiski Historyczne"
Stôłpsczi kréz (pòl. "powiat słupski") - to je nôwikszim zemszczim krezã w zôpadnym parce pòmòrsczégò wòjewództwa z sedzbą w Stôłpsku. Wiéchrzëzna: 2303,98 km² Lëdztwò: 92 200
Damno (pòl. "Damno") - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica. Tu je kòscół z 1879 rokù. Tu w szkòle dzece i młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Szkòła
Zwela – to je nôniższô balka w drzewianëch kònstrukcjach scanów. Zwele m. jin. na Kaszëbach biwają spiarté na kamieniach. Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 44.
Wëdarzenia. Pòwstałë nowé państwo Ruskô i ùwòlnienë od Sowietów samòstójnë państwa jakò Armenijô, Ùkrajina, Estóńskô, Lëtewskô, Kazachstan, Ùzbekistan i jinsze.   2004 - stolemne trzãsiene Zemi i Tsunami 2004 w Jindijsczi Òceanie, 9.0 na skali Richtera, zabitëch 300.000 lëdzy, bez doma òstało 1.500.000 lëdzy w Jindiach, Jindonezeji, Tajlandii, Sri Lance i Malezeji. 1791 - Charles Babbage, anielsczi matematik i wënalôzca (ùm. 1871) 1891 - Henry Miller, amerikańsczi runita (ùm. 1980) 1893 - Mao Zedong, diktatôr chińsczi (ùm. 1976) 1904 - Alejo Carpentier, kubańsczi runita (ùm. 1980) 1963 - Lars Ulrich, dënsczi perkùsëjita i kòmpòzytór w karno Metallica. 1972 - Harry S. Truman, amerikańsczi prezydent (ùr. 1884). 1997 - Adòm Giedrys, pòlsczi krawc, astronoma-amator (ùr. 1918) 2000 - Magik, pòlsczi raper z karnów Kaliber 44 i Paktofonika (ùr. 1978) 2006 - Gerald Ford, amerikańsczi prezydent (ùr. 1913) 2009 - Yves Rocher, francësczi przerobnik (ùr. 1930)
Dzãgel - to je kaszëbskô wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Kònôrzënë. 1.)
Domôcy kòt abò pùjk ("Felis silvestris catus", czedës téż "Felis catus" abò "Felis (silvestris) domesticus") – to je susk miãsojôdny z rodzëznë kòtowatëch. Człowiek wenerùje gò za niszczenié mëszów i szùrów. M. jin. na Kaszëbach kòtë są w chëczach òd baro dôwnëch czasów. Historëjô. Kòta ùdomôcóno prawie 4000 lat p.n.e. Gatùnk kòta domôcégò pòchòdzy bòdôj òd kòta nùbijsczégò, ale w Europie òn machtôł sã ze żbikiem. W antikòwim Egipce béł swiãti ë identificérowôny z bòżëną Baset. W strzédniowieczy Europie kòtë bëłë sparłãczóné z czarownicoma i niszczôné. Charakteristika. Kòt domôcy mô baro dobri wãch, słëch i wid przë nisczim widze dnia. Të kòtë, co są doma żëją do 20 lat, a të, chtërne są na wòlé do 7-8 lat. Na swiece je baro wiele rasów, bò jaż 100. Nôbarżi znóné to: persczi, britańsczi, birmańsczi, kartuzczi, syjamsczi, sybirsczi, europejsczi i abisyńsczi. Rozmajitoscë. Kaszëbi gôdają: Czej kòt sã mëje, przińdą gòsce. Kòt je dokôzcą bôjków i mitów np.: „Kòt w bótach” „Nowa Encyklopedia Powszechna”, Wyd. PWN, Tom III, Warszawa,1995r.
Wòjcech Czedrowsczi (ùr. 22 lëstopadnika 1937 - ùm. 18 łżëkwiata 2011) - to béł jinżinéra i kaszëbsczi spòlëznowi dzejôrz. Jegò òjc Władisłôw béł sãdzą w Gdini, chtëren zdżinął w 1939r. w lasach krótkò wsë Wiôlgô Piôsznica. Wòjcech Czedrowsczi béł przez wiele lat przédny redaktor "Pomeranii", chtërna je cządnika Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. W 1959 rokù dwa zestawë spiéwków J. Trepczika bëłë wëdóné przez Karno Sztudérów Kaszëbów "Òrmùzd", z Gduńska, w chtërnym òn béł dzejôrzã. Służbã Bezpiekù swégò czasu prowadza òperacjową sprawã ò kriptonimie „Grif”, chtërny òn béł „figùrantã”, to je òsobą rozprôcowiwóną. Przëczëną òsoblëwégò nieùbëtkù westrzód fónkcjonariuszów pòliticzny pòlicje „lëdowi” Pòlsczi bëłë lëstë, chtërne krążëłë midzë Rómpsczim a nôleżnikama Òrmùzda. Z aktów wëchôdô, że bëłë òne krëjamno czëtóné przez robòtników esbecczégò Wëdzélu „W” (wëdzéle ò taczi pòzwie zajimałë sã prawie krëjamnym przezéranim lëstów) Wòjewódzczi Kòmańdë Òbëwatelsczi Milicje w Bëdgòszczë. Pózni Wëdzél III ti sami kòmańdë, co zajimôł sã prowadzenim sprawë procëm Rómpsczémù, pòdzelił sã wiadłama, jaczé zwëskôł dzãka tim lëstóm, z Wëdzélã III w Gduńskù. Jeden z nëch lëstów òn napisôł do Jana Rómpsczégò. Pòchôdôł òn z 19 gromicznika 1959 rokù. W. Czedrowsczi przeprôszôł w nim Rómpsczégò, że nie napisôł gò pò kaszëbskù. Pòtemù òn béł przédnikiem w Karnie Sztudérów Pòmòraniô. Z 1987 rokù je redagòwóné przez niegò "Nauczanié w przëpowiôstkach" - skaszëbioné przez E. Gołąbka- wëjimk z Nowégo Testameńtu, a pòdarowóny Janowi Pawłowi II. W Wòjcecha Czedrowsczegò wëdowiznie - "Arkun", a pòtemù "Czëc" bëło wëdónëch wiele wôżnëch dlô Kaszëbów ksążków. Òn przënôlégô do karna lëdzy, chtërny bëlë wëprzédniony przëznôwónym przez Karno Sztudérów Pòmòraniô Medaliã Stolema. Òstatné lata òn mieszkôł w Kartuzach.
Szwedzkô jarzbina ("Sorbus intermedia") – drzéwiã z rodzëznë różowatëch. Òna roscë w lasach kòl Bôłtu midzë Kòlebrzegiem a Gduńskiem, m. jin. w rezerwace Redłowskô Kãpa.
Charakteristika. Spaniel to je jedna z nôstarszich rasow psów jachtarsczich. Mô bëlny wãch, rôd (szlachǜje) cknie, przënôszô (aportùje)to co mù kôrzesz. To je baro rozumni i letczi do tresérowaniô pies. Dzys nôbarżi to je pies towarzëszny, chtëren lubi rozegracëje i szpacèrë. Je tëż baro łaszczëwi. Spaniel to je niewiôldżi pies ò wëważóni sylwetce. Długòsc òd kãbù do ógóna mô bëc takô jak jegò wësokòsc. Historëjô. Spaniele to je baro stôrô rasa. Jegò prototip mòżna òbaczëc w rzezbie z czasów Filipa II Macedońsczégò. Pòdobni psë miałë bëc znôny tëż w Kartadżinie. W VII i VIIIw. jistniałë psë klatati ò dłudżich, zwisłich ǜszach ǜziwónych do jachté. Jǜ w 914 rokǜ mòzna nôlëzc zapisënk, w chtërnim ǜżëto słowa "spaniel'. W XVI wiekù bëłë wëkòrzistiwôné do płoszéniô ptochów wòednych. W 1859 rokǜ na wëstôwkǜ w Birmingham ǜżëto pòzwë "cocker". Pòzwa "spaniel" pòchòdzy òd słowa "Hispaniola" albò "Espagnol" co miałobë wskôziwac na jegò Szpańszczi pòchódzenié. Do Angli òne doszłë razã z swòima szpańszczéma pônoma. Z tegò czasù móżna nalézc wiele wzmiónków ò ti rasé w literatùrze anielsczi m.in. w sztùkach Williama Shakespearea. W XVII i XVIII wiekù spaniele dzelóno na "psë na piepiórczi" i "psë na bażantë", albò na wòdné i zemsczi. Anatomijô. Rost: 39-45 centimetrów Wôga: 12-14 kilów Rǜchno: jedwabni, głôdkczé, krótczé na łbie, dłëgszszé na pǜklǜ. Mòże bëc sztiwné albò skróconé. Farba: jednofarwnô (czornô, złotô, brǜnô) i wielofarwnô. Biografjô. 1. ,Wybierz psa dla siebie", K. von der Leyen, Wyd. Świat Książki 2. ,Psy", L. J. Dobrovuka, Wyd. DELTA 3. ,Nowa Encyklopedia Powszechna", PWN, tom I, Warszawa 1995r.
Kóńsczi jiczmiónk ("Hordeum murinum" L.) - to je roscëna z rodzëznë "Poaceae". Kóńsczi jiczmiónk mòże rosc np. kòl drodżi. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. I, s. 221
Matczi Bòsczi Gromiczny - Òfiarowanié Pańsczé - to je swiãto, chtërno wëpôdô 2 gromicznika w katolëcczim kòscele. Kaszëbi gôdele, że lepi je jak tegò dnia nie swiécy słuńce, bò bãdze lëchi rok, a òwczôrz wòlôłbë na Gromiczną widzec wilka westrzód òwc w òwczarni jak słuńce. Na Gromiczną gãs wòdë, na Strëmianą òwca trôwã.
Ataka Dënów na pòlsczich frajbitrów kòl Pùcka w 1571 rokù - bëła 29 lëpinca, to wnenczas dënskô flota wpłënãła do Pùcczi Hôwindżi i ùprowadza òkrãtë i frajbitrów òd Pùcka do Kòpenhadżi. Wacław Odyniec, Jerzy R. Godlewski "Pomorze Gdańskie: Koncepcje obrony i militarnego wykorzystania od XIII wieku do roku 1939" (Warszawa 1982)
Andrzéj Slëwińsczi (1939-2009) - ùrodzył sã w Wôrblëni w gminie Pùck. W latach 1956–1961 sztudérowôł w Wëższi Dëchòwny Seminarëji w Pelplinie. Tùwò dożdôł sã ksãżëch swiãceniów, chtërne przëjimnął w 1961 r. Jakno ksądz béł nôprzód w Łątczińsczi Wigòdze. Òd 1986 rokù béł biskùpã. Jakno biskùp sufragan chełmińsczi diecezji miôł dobré zdanié ò dolmaczenim z pòlsczégò "Nowégò Testameńtu" (1993) na kaszëbsczi jãzëk zrobionym przez Eùgeniusza Gòłąbka. Ten syn Kaszëbsczi Zemi je pòchòwóny w Jelbiągù, gdze béł òrdinariuszem. Pòlskòjãzëkòwi biogram Anielskòjãzëkòwi biogram
Karawana - to je grëpa kùpców, co wanoży razem przez barabónë np. z kamélama, bò tak mòże bëc np. wikszi bezpiek.
Wadë pòstawë cała. Wada pòstawë cała to pòdług Wolańsczégò zmianë ùtrwalony w gnôtowim ùkładze, fele „trzymaniô sã”, to téż wërwark remnygò ùkształtowaniô cała. Fele sztature to zmianë prostégò swobòdnégò położenia cała, chterne junaczą sã òd tipòwich dlô òkreslonégò ôrtu,wiekù, bùdowë i rasë. Fele sztature są pòwstałi bez patologòwi zjinaczenie. (Tylman 1972) Fele sztature to odchylenia òd òglowò przëjãtich céchów przënôléżny sztature. (Malinowska 1983) Cządë rozrostu fele: I Cząd dzejnotowich zmianów Jedne grëpë Musilów ùlegają òsłabieniu i rozcygniãcu, a w drëdżich wëstąpiwo nacygnienié i jich. II Cząd Pòwstôwanié przëgnãców (wiãzënów, żëłów, mùskùłów) III Cząd sztrukturalné zmianë Pòdzélënk felów: wrodzony nabëti rozwijowi przëwëczny plecë okrągli plecë wklãsłi plecë òkrãgło-wklãsłi plecë plaskati plecë kòlibkòwati bòczny skrzywieni porów (krzéla) piersnô klôtka kùrzô kòlãna wëkrzéwioné kòlãna szpòtawi stopë plaskati stopë plaskatô-kòszlawi stopë szpòtawi stopë wëkùmóny stopë plaskati pòprzecznô kòszlawi pôlcoch sztiwny pôlcoch młotuszkòwati pôlce. Bibliografio. T. Kasperczyk, Wady postawy ciała- diagnostyka i leczenie, Kraków 1998 E. Zeyland- Malawka, Ćwiczenia korekcyjne, Gdańsk 1999
Skłôd apòstolsczi ("Symbolum Apostolicum") Kaszëbsczi jãzëk. W kòscele je mówiony Skłôd apòstolsczi m.jin. pò kaszëbskù. Wierzã w Bòga Òjca wszëtkòmògącégò, Stwórcã nieba i zemi. I w Jezësa Christusa, Sëna Jegò jedurnégò, Pana Najégò, jaczi sã pòczął z Dëcha Swiãtégò, narodzył sã z Mariji Pannë, ùmãczony za Póncczégò Piłata, ùkrziżowóny, ùmarł i béł pòchòwóny; zestąpił do piekłów, trzëcégò dnia zmartwëchwstôł; wstąpił do nieba, sedzy pò prawiznie Bòga Òjca wszëtkòmògącégò. Stądka przińdze sãdzëc żëwëch i ùmarłëch. Wierzã w Dëcha Swiãtégò, swiãti Kòscół pòwszéchny, Swiãtëch przestôwanié, grzéchów òdpùszczenié, cała zmartwëchwstanié, żëwòt wieczny. Amen. F. Cenôwa:"Xążeczka dlo Kaszebov przez Wojkasena", 1850 Gduńsk E. Gòłąbk, E. Prëczkòwsczi:"Më trzimómë z Bògã",Gduńsk 1998, s. 18 "Credo in Deum Patrem omnipotentem," "Creatorem caeli et terrae." "Et in Iesum Christum," "Filium eius unicum, Dominum nostrum," "qui conceptus est de Spiritu Sancto," "natus ex Maria Virgine," "passus sub Pontio Pilato," "crucifixus, mortuus, et sepultus," "descendit ad inferos, tertia die resurrexit a mortuis," "ascendit ad caelos," "sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis," "inde venturus est iudicare vivos et mortuos." "Credo in Spiritum Sanctum," "sanctam Ecclesiam catholicam," "sanctorum communionem," "remissionem peccatorum, " "carnis resurrectionem et vitam aeternam." "Amen. "
Panama - Państwò w Strzédni (i Pôłniowi) Americe. Òficjalnym jãzëkem je szpańsczi. Stolëcą Panami je Panama. Wiéchrzëzną Panami je 75 417 km².
Chòckòwò (we zdrojach: "Chozcho" 1140, "Chozkowe" 1183, "Chozcowe" 1214, "Gutzkowe" 1228, "Gokecowe", "Gotzekowe", "Gotzkovborg", "Gützkow"; miem. "Gützkow") - garc w Pòrénkòwòprzédnopòmòrzczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą.    Lëdztwò gardu: 2.832 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 42,68 km2
Józef Łãgòwsczi (pòl. "Józef Łęgowski") - ùr. 8 stëcznika 1852 rokù, ùm. 13 lëstopadnika 1930 rokù - to béł szkólny i pòlsczi m. jin. jãzëkòznajôrz. Czasã jegò tacewné miono bëło Dr. Nadmorski. Òn pisôł téż ò Kaszëbach. Dr Nadmorski: Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, podania, zagadki i pieśni ludowe w północnej części Prus Zachodnich, Poznań 1892. Kozłowski (Łęgowski): Ludowe nazwy roślin z Prus Królewskich. „Pamiętnik Fizjograficzny". Warszawa 1885.
Karno Sztudérów „Pomorania” je òd 1962 rokù jakno karno młodzëznë, chtërna mia përznã òdswiéżëc Kaszëbsczé Zrzeszenié. Diskùsëje, wëjazdë, pòtkania – sã tipiczné w fùnksnérowaniu Karna. Célã tëch wszëtczich pòdjimiznów je samòùczenié sã Pòmòreńców ë lubòtników Karna, ale téż cësk na jinszich i òsoblëwé jintegrowanié lëdzy wkół sprawów juwernotë ë kùlturowi spôdkòwiznë. 1967 rokù Karno dało pierszą Medaliã Stolema. Ùczestniwóny są nią lëdze, òsoblëwò zasłużony dlô Kaszëbów ë Pòmòrzégò. W pierszich latach dzejaniô Karno dostało Chëcz – stôri kaszëbsczi bùdinuszk w Łątczińsczi Hëce ë to jegò „terenowô” sedzba. Tu bëło wiele wôżnëch zetkaniów nié leno w historië Karna, ale całégò Zrzeszeniégò. Òd lat rok w rok są téż òrganizowané wanodżi - rézë pò Kaszëbach ë Pòmòrzim, jaczich célã mô bëc dostôwanié sã do wôżnëch môlów, priwatnô edukacjô bëtników, a kù reszce pòspólnô wanoga i pòznôwanié se nawzôjno. Pòdjimizną Karna do dzysô je pòkôzk scynaniégò kanië w Łątczińsczi Hëce czë Kònkùrs Wiédzë ò Pòmòrzim dlô ùczniów strzédnëch szkòłów, jaczégò zaczątk béł w 1985 rokù. Karno mô kòńtaktë z jinszima etnicznyma ë jãzëkòwima miészëznama Eùropë ë òdwiédzô Frizów czë Serbòłużiczanów. „Pomorania” to je téż Nôùkòwi Krąg (na Gduńsczim Ùniwersytece òd 1983 rokù, na Gduńsczi Pòlitechnice òd 1992 rokù). Jich dzejanié je widzec w rëchtowanim rozmajitëch ùczałëch kònferencjów czë wëstôwków. "Pòmòreńcowie" pùblikùją swòje artikle na stronach „Pòmeranie”. Zadanim jich je rozkòscérzanié swòjich ùdbów w rozmajitëch placach, promòwanié samòrządzënë ë wspiéranié spòlëznowégò dzejaniégò. Nôleżnikama Karna są Kaszëbi, Kòcewiôcë, gduńczónowie ë wszëtcë, chtërni czedës przëjachelë tuwò, a chtërnym zanôlégô na ti zemi. Pomorania Lëteratura. Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 338
Aùstriô (niem. "Österreich") , Repùblika Aùstrie (niem. "Republik Österreich") – państwò pòłożoné w Westrzédny Eùropie, federacjô, chtërną twòrzi dzewiãc stôwornëch krajów (miem. "Bundesländer") ze stolëcą w gardze Widen. Òd 1995 nôleżi do Eùropejsczi Ùnie. W regione Karintie mieszkô wiele lëdzy nôleżącëch do słoweńsczi miészëznë, nalezc mòże tam dwùjãzëkòwé niemieckò-słoweńsczé tôfle. W stôwornym kraju Burgenland mieszkają zôs przedstôwcowie chòrwacczi i wãgersczi miészëznë. Na ti òbéńdze téż stosowóné są dëbeltné zapisë nazw môlëznów. stoleczny gard: Widen lëdztwò: 8.783.198 mieszkańców (2017) wiéchrzëzna: 83.879 km² Przëpisczi.
Przëmùszewò - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. Tu w 1904 r. ùrodza sã Ana Łajming - kaszëbskô i pòlskô pisôrka, a w 2008 rokù mieszkało 77 lëdzy.
Sprãżëna – to je sprëżny element brëkòwóny przë bùdownie maszinów, zwiksza jakno łączba w sprëżnëch łączeniach. (en)
Ágústa Eva Erlendsdóttir (ùr. 28 lëpinca 1982) je islandzkô spiéwôrka ë teatrownica.
1897 - Pierwszi elektriczni tramwaj w Szczecënë. 1901 - W Stôłpskù nowi rôtësz. 1941 - Mùżdżówka profesorów: we Lwowie miemieccë naziscë pòmòrdowelë 25 polsczich profesorów i jich rodzëznë, w tim Tadeùsza Boya-Żeleńsczégò. 1946 - W Gduńskù pùblicznô egzekucjô: pòwiszonëch òstëlë 6 nôleżniców personelù i 5 pòlsczich kapo z lagrù Stutthof. 1946 - W Kielcech pògrom Żëdów (kielecczi pògrom). 1095 – Usama Ibn Munkiz, syrëjsczi aristokrata, rëcôrz, prowadnik fortù Szajzar, diplomata, rézownik, pòeta, runita, aùtor achtnionégò pamiãtnika (ùm. 1188) 1767 - Bakin Kyokutei, japońsczi runita, pòeta, malôrz (ùm. 1848) 1804 - Nathaniel Hawthorne, amerikańsczi runita, aùtor "Szkarlatni lëtrë" (ùm. 1864) 1807 - Giuseppe Garibaldi, italsczi rewolucjonista, politiczni dzejôrz (ùm. 1882) 1873 - Zofiô Moraczewskô, pòlskô dzejôrka, pòlitikôrka, pòsłônka na Sejm (ùm. 1958) 1896 - Janina Mierzecka, pòlskô fotografka, cechowniczka (ùm. 1987) 1927 - Gina Lollobrigida, italskô téatrownica 1929 - Kónrôd Swinarsczi, pòlsczi téatrowi, filmowi, telewizijni i òperowi reżiser (ùm. 1975) 1934 - Křesćan Bart, górnosorbsczi téatrownik, téatrowi reżiser 1936 - Henryk Grynberg, pòlsczi runita, swiôdk Holokaustù 1936 - Zdzisława Donat, stolemna pòlskô òperowô śpiewôrka (koloraturowi sòpran) 1826 - John Adams – drëdżi prezydent USA 1826 - Thomas Jefferson – trzecy prezydent USA 1921 - Antón Grabowsczi, pòlsczi inżiner, esperantista (ùr. 1857) 1934 - Mariô Skłodowskô-Curie, pòlskò-franceskô ùczona, noblëstka z chemii i fizyki (ùr. 1867) 1941 - Tadeùsz Boy-Żeleńsczi, pòlsczi runita, dolmacz (ùr. 1874) - mùżdżówka profesorów 1943 - Władisłôw Sikorsczi, pòlsczi generał, minister, premier (ùr. 1881) - katastrofa samolotù w Gibraltarze 2003 - Barry White, amerikańsczi spiewôrz (ùr. 1944)
Na latowiskù - to je titel pòlsczégò kòmiksu "Na wczasach" Janusza Christë (seria "Kajkò i Kòkòsz") w kaszëbsczim wëdanim. "Kajko i Kokosz – Na wczasach"
Sejong Wiôldżi (7 maja 1397 - 18 maja 1450) - béł czwiôrtim królã kòrejańsczi dinastëji Joseon, rzãdzëł Kòreją w latach 1418 - 1450). Béł ùsôdzcą rodnégò kòrejańsczégò alfabétu hangeula, chtëren wprowôdzëł nimò wiôldżégò protestu ze starnë ùczałëch znającëch hanja. Seojong je jednym z dwóch władców Kòreji pòsmiertno ùhonorowónëch dodôwkã do miona "Wiôldżi", drëdżim je Gwanggaeto.
- Aleksander Wiôldżi, antikòwi panownik macedońsczi, przednik macedońsczégò imperium (ùm. 323 p.n.e.) 1304 - Francesco Petrarka, italsczi pòeta, runita, humanista (ùm. 1374) 1822 - Grégòr Mendel, czesczi botanik (ùm. 1884) 1947 - Carlos Santana, amerikańskò-latinosczi gitarzesta 1964 - Chris Cornell, amerikańsczi spiewôrz w karnie Soundgarden (ùm. 2017) 1993 - Alycia Debnam-Carey, aùstralëjskô teatrownica 1109 – Eupraksja (Adelheid von Kiev), czijewskô ksyżëcka (ùr. 1071) 1923 - Pancho Villa, meksikańsczi rewolucjonista, lëdowi dzejôrz (ùr. 1878) 1926 - Feliks Dzierżyński, pòlsczi komunista, sowiecczi czekista (ùr. 1877) 1937 - Guglielmo Marconi, italsczi fizyk, wënalôzca radia, noblësta (ùr. 1874) 1973 - Bruce Lee, amerikańskò-chińsczi méster kung fu i karate, teatrownik (ùr. 1940)
Alojzy Nôgel (ùr. 1930 w Czelnie - ùm. 1998 w Gdini) - je wôżnym kaszëbsczim pòetą i prozajikiem, chtëren debiutowôł w 1953. Òn béł sënã krôwca i w latach 1937-1939 chòdzył do pòlsczi szkòłë, a w latach 1940-1944 do miemiecczi. W 1943 ùmarła mù matka, a w 1945 òjc. Òn ùsadzył wiele wiérzt w zbiérkach: "Procem nocë" (1970), "Cassubia fidelis" (1971), "Astrë" (1975), "Otemknij dwiérze" (1992) i jin. Jegò wiérzta "Biskup Domienik" (1992) je ò biskùpie Kònstantinie Dominik‎ù. Ùrobiôł téż prozã dlô dzôtk: "Nënka Roda ë ji dzôtczi" (1977); "Cëdowny wzérnik" (1979); "Szadi Władi" (1983); "Dzéwczę i krôsnięta" (1988); "Bajki i bajeczki = Bôjczi i bôjeczczi" (2011). Ùznôwôł cësk Zëchtë, prozë Majkòwsczégò i felietónów Labùdë. Tołmacził z: biôłorësczégò, miemiecczégò i łotewsczégò. Czãsto dolmaczony na: biôłorusczi, bretońsczi, łotewsczi, miemiecczi, czesczi i sloweńsczi. Jegò "Zarzekłé kamë" ze zbiérkù "Cëdowny wzérnik" (1979) są kaszëbsczim tekstã w ksążce A. F. Majewicza "Języki świata i ich klasyfikowanie, PWN Warszawa, 1989". W tim zbiérkù òn zwie dwanôsce miesąców tak: stëcznik,gromicznik,strumiannik,łżëkwiôt,môj, czerwińc,lëpinc,zélnik,séwnik, rujan,lëstopadnik i godnik. Do niegò pisôł profesor Aleksãnder Duliczenkò. Òn pò latach ùznôwôł kaszëbiznã za jeden ze słowiańsczich jãzëków, a ùtwórców dzelił na kaszëbsczich (np. Jan Trepczik) i niekaszëbsczich (np. Lech Bądkòwsczi). Czile jegò wiérztów muzyczno òbrobilë H. Jabłońsczi i Juliusz Łuciuk ("Kaszëbë"). Òn przetołmacził na kaszëbsczi kòlãdã "Cëchô noc", a też krótczi fragment Nowégò Testamentu (wédóny w 1973 rokù). Instytut Kaszubski w Gdańsku, 2017, s. 231 - 235. F. Neureiter: Historia literatury kaszubskiej : próba zarysu, przełożyła Maria Boduszyńska-Borowikowa ; wstępem opatrzył Tadeusz Bolduan, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział Miejski, 1982 F. Neureiter: "Kaschubische Anthologie", Mnichòwò 1973 Pùblikacje Alojzégò Nôgla w katalogù WorldCat VIAF
Qq Q, q – sétmënôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô dzys w jãzëkù anielsczim, francësczim, katalońsczim, galicyjsczim, italsczim, oksytańsczim, pòrtugalsczim, szpańsczim etc. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë "Koppa, Qoppa" (Ϙ, ϙ) i fenicczi "qoph". Nôczãscy òznôczô spółzwãk [q]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [k], [g], [kʷ], [ku], [/kjuː/].
Lëst do Galatczików [Ga] – to je dzél Nowégò Testameńtu napisóny kòl 57 rokù. Swiãti Paweł dłëgszi czas béł Efezu i tu béł pisóny Pierwszi Lëst do Kòrintczików, a téż wierã béł napisóny Lëst do Galatczików, chòc mòżlëwé je, że no pismiã bëło ùłożoné ju pò wëjachaniu z Efezu, w jaczims dzélu Macedońsczi - rzimsczi prowincji. Galatczicë to béł lud, jak òd etniczny stronë zdrzec, wieloraczi. Ten Lëst pòwiôdô téż ò pòwòłanim do Kòscoła pòganów. Eùgeniusz Gòłąbk (tołmaczenié): "Swiãté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk-Pelplin 1993, ss. 339 - 350.
Sobieszewsczi Òstrów - to je dzél Gduńska. Lëteratura. "Biuletin Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka" 2010, s. 112.
Sanowò (we zdrojach: "Canowe" 1276, "Sanowe" 1311, "Sanow" 1333, "Sczanow" 1402, "Czanaw" 1411, "Czanow" 1411, "Sanouw" 1459, "Zanow" 1402, "Czanowe" 1485, "Zano" 1498, "Tzanow" 1517, "Zahno" 1670, "Canowo" (Cenôwa), "Zanów" 1880-1902, "Canów" 1934, "Czanów "1934; pòl. "Sianów", miem. "Zanow") - garc w kòszalëńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Pòlnicą.    Lëdztwò gardu: 6.606 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 15,88 km2 Czesław Piskorski, Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. "Sport i Turystyka" Warszawa, 1980, ss. 236 - 237.
Plińce - są ùpiekłé z òskrobónëch, riwòwónëch, sërëch bùlew, mączi ë jaja. Òne są piekłé z dwóch strón na òléju w patelni. Je mòże pòsëpac cëkrem. Òne są òsoblëwò pòpùlarné w Biôłorusczi (дранікі, draniki), le téż w jinszich krajach. Plińce (pò pòlskù)
Postgirobygget je rockòwim karnã z Norwesczi. Domôcô starna karna
Andorra – to je môłé państwò w Eùropie midzë Francëją a Szpańską w Pirenejach. Stolëcą Andorrë je gard Andorra la Vella. Tu lëdze gôdają pò katalońskù. lëdztwò: 77.281 mieszkańców (2016) wiéchrzëzna: 467 km² Spòdlowé pòdôwczi.
Gwiôzdór (abò Gwiôzdka, Gwiôzdor, na nordowëch Kaszëbach zwóny téż panëszką) – to je wôżny człowiek w Gwiôzdce, wiele razy òni są dwaji czë trzeji. Gwiôzdór mô kòrbôcz ze słomë i wòłô dzecë do pôcerza. Dzecóm co mògą pôcerz rozdôwô zôbôwczi, pierniczi i òrzechë, żebë dobrze rosłë, a dzecóm co ni mògą i przez całi rok rôkùją, daje wrëczi i bije kòrbôczã.
Mòrzebôb ("Huperzia selago" (L.) Bernh. ex Schrank & Mart., Syn.: "Lycopodium selago" L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë włochôczowatëch ("Lycopodiaceae"). On rosce m. jin. na Kaszëbach w lasu. Ù ti roscënë nie pòwstôwô kłos ze spòrama. Òna cało je trëjącô, bò mô w se alkalojidë. Ù nas òn je òbjimniãti ùrzãdową òchrónią. Prësczi Miemcë gôdele na niego "Mörsemau" cos tak jak Kaszëbi. Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gdańsk 2003, s. 176
Krokòwa - je wiôlgą kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w pùcczim krézu, w gminie Krokòwa. Do òbéńdë wsë rëchòwóné są téż: Minkòwice i Gòszczëno, przez to òna mô charakter môłégò gardu. Tu je skrzëżowanié dróg i są dwie wojewódzczi drodżi. Téż tu je sedzba gminë Krokòwò. Historëjô. Pierszé wiadło ò Krokòwi je zapisóné w 1288 rokù. Wies dłudżi lata słëcha do familëji Krokòwsczich (von Krockow). 2010 Wiôlgô Piôsznica Żarnówc
Jan III Sobiesczi (ùr. 17 zélnika 1629, ùm. 17 czerwińca 1696) - Tërce zwôle gó "Lew z Lechistanu". Òn béł pòlsczim królem òd 1674 rokù. Tëdë bëłë wòjnë pòlskò-tërecczi, a òsoblëwie pòmòc wiedeńskô w 1683 r. Mielë w ni téż bëtnictwò szlachcëce z Kaszëb, a i chłopi. Tej téż wiele kaszëbsczi szlachtë zaczãło sã identifikòwac z Pòlską. Niechtërny doszlë nawetka do równiszcza tipòwégò dlô panownégò òkrãżô, dochôdającë do pòczestnotë senatorów Pòlsczi i wòjewòdów w Królewsczich Prësach. Zwësk z apartnégò prawa z 1677 rokù òd tego króla béł cygniãti np. w Kãpinie.