ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Dzélnicowé rozbicé bëł to czas w dzejach Pòlsczi jaczi òstawôł ùgòdno òd 1138 do kòronowaniégò Władisława I Łoczetka w 1320. Òsoblëwą znamką tegò cządu je pòstãpùjącé pòdrobienié pòlsczégò państwa na côrozkã miészé òwładë, co bëłë dërżeniowò samòstójné. Ten proces rzeszôł sã z rozradzanim dinastié Piastów, jaczi kôżdi nôleżnik miôł prawo do władaniégò cządã domôcënë pòdle pòlsczégò zwëkòwégò prawa. Rozbicé państwa, wëdarzało sã ju wczasni, le ùdawało sã ten proces wstrzëmôwac. Dłudżi cząd waraniégò rozbicégò cësnãł na wëbùdzenié regionalnëch partikùlarëznów, urôstanié wôżnotë panowiznë ë wëższégò dëchòwiéństwa. Brak mòcnégò òstrzodka władzë ë spiérczi midzë ksãcama doprowadzëłë téż do trwałi stratë czãscë òbéńdë. Łoczetków krôj ni zajimôwôł ju Zôpadny Pòmòrsczi jakô bëła pòd cëskem Brambòrsczi, Pòrénkòwi Pòmòrsczi, jakô òstała zawòjowanô przez krzëżacczi zôkón, ë téż Lubùsczi Zemi, jakô stała sã brambòrską Nową Marchią ë Szląska, chtëren bëł wikszim dzélã zanôleżny òd Czesczégò Królestwa. Pierwòszné dzélnice. Bolesław III Krzëwògãbi rozdzélëł krôj na: senioralną dzélnicã — niedzélownô ë nieerbòwnò, z Krakòwem, Sieradzem ë Łãczëcą, zôpadnimi Kùjawama, Pòrénkòwą Pòmòrską ë pòrénkòwą Wiôlgòpòlską z Gnieznem, Szląsk ë Lubùskô Zemia — dlô Władysława II, pierszégò seniora, Mazowsze — dlô Bolesława Kãdzerzawégò, zôpadną Wiôlgòpòlskã — dlô Mieszka Stôrégò, Sandomierszczëznã ë Lubelszczëznã — dlô Henryka Sandomiersczégò. Zôpadnô Pòmòrskô mògła bëc pòd władzą seniora jakno leno do 1181 rokù.
Klôtka na mëszë – to je przërëchtënk do chwôtaniô i zabijaniô mëszów.
Swiecé (we zdrojach: "Scwet" 1265, "Zweth" 1321, "Schwedt" 1775; miem. "Schwedt/Oder") - gard we wkrzańsczim krézu w Brambòrzce nad Òdrą.    Lëdztwò gardu: 34.586 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 200,12 km2
Ònufri - kaszëbszczé miono chłopsczégò ôrtu. Mòżlëwé zdrobnienié je Nufri. Jeden stolem miôł miono Ònufri.
Wrzescénkò - to je kòlonia w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Mòłdawiô (téż: Mòłdawskô) – strzódlądowé państwò w pòrénkòwi Eùropie, jaczé na zôpadze grańczi z Rumùńską, a òd pôłniégò, nordë i pòrénkù z Ùkrajiną. Stolëcą Mòłdawsczi je gard Kiszëniów. Geògrafiô. Pòłożenié. Leżi w pòrénkòwi Eùropie, na nordowi pòrénk òd Rumùnie. całownô: 33,851 km² wiéchrzëzna lądu: 32,891 km² wiéchrzëzna wòdów: 960 km² môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 140. òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,885 km państwa, z jaczima mô grańce: Rumùniô 683 km, Ùkrajina 1,202 km Brzegòwô liniô. 0 km (państwò strzódlądowé) Klimat. miérny òb zëmã, cepło òb lato Ùsztôłcenié terenu. pòfałdowóny step, nachilony w pôłniowim czerënkù (w stronã Czôrnégò Mòrza) strzédnô wësokòsc: 139 m. n.r.m. nôniższô wësokòsc: 2 m. n.r.m. (rzéka Dniestr) nôwëższi czëp: 430 m. n.r.m. (Dealul Bălănești) rolné gruńtë 74,9% (w tim 55,1% òrnëch gruńtów) lasë 11,9% wielëna lëdztwa: 3,474,121 (wôrtosc szacowónô na lëpińc 2017) môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 131. Lëdze i spòlëzna. Etniczné karna. Mòłdawióni 75.1%, Rumùni 7%, Ùkrajincë 6.6%, Gagaùzowie 4.6% , Rëskòwie 4.1%, Bùłgarzë 1.9%, jinszi 0.8% (wôrtoscë szacowóné na 2014) Jãzëczi. Mòłdawsczi/rumùńsczi 80.2% (òficjalny) (56.7% ùwôżô swój rodny jãzëk za „mòłdawsczi”, chtëren z pòzdrzatkù lingwisticzi je tim samim jãzëkã, co rumùńsczi; 23.5% ùwôżô swój rodny jãzëk za „rumùnsczi”) , rusczi 9.7%, gagaùzczi 4.2%, ùkrajińsczi 3.9%, bùłgarsczi 1.5%, romani 0. 3% (wôrtoscë szacowóné na 2014). Religijné karna. 90,1% prawòsławié (wôrtoscë szacowóné na 2014) mieskô pòpùlacjô: 45,2% (w 2017) wikszé miesczé westrzódczi: Kiszëniów (stolëca) – 725,000 mieszkańców (2015) òficjalnô pòzwa: Repùblika Mòłdawiô (mòłd. i rum. "Republica Moldova") pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika stolëca: Kiszëniów czasowô cona: UTC+2 państwowé swiãto: 27 zélnika – Dzéń Samòstójnotë nôrodny himn: „Limba noastră” ("Nasza mòwa") pezydent Maia Sandu (òd 24 gòdnika 2020) premier Natalia Gavrilița (òd 6 zélnika 2021) Pòliticzny system. Ùstawòdôwczô władza. jednojizbòwi parlament (101 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) Mòłdawiô w „The World Factbook”
Hermann Lange (ùr. w 1912 rokù w Miemiecce - ùm. 10 lëstopadnika 1943 r. - ksądz, błogòsławiony Kòscoła rzimskòkatolëcczégò. Miemcë mają go zabiti w sôdzi w Hambùrgù, bò òn miôł gadac, że za przesprawë jich Bóg skôrze. Jegò beatifikacjô bëła 25 czerwińca 2011 rokù w Lubece. Lëteratura. J. Salij, Poszukiwania w wierze. Wydawnictwo „W drodze”.Poznań 1991, s. 88 m.jin. Hermann Lange m.jin. Hermann Lange VIAF
Wirus ("virus") - je z biôłtka i kwasu nuklajinowégò (RNA abò DNA), ale òn ni mô kòmórkòwi sztrukturë. Òn je jak żëwi kòmórkòwi òrganizm, ale téż jak nieżëwô materiô, to je cëzożiwca w kòmórce. Òd wirusów mòże ù lëdzy bëc np.: kòwid-19, wirusowé zapôlenié wątrobë, wietrzné gòscëje.
Knéga Wińdzeniô (z hebrajsczégò וְאֵלֶּה שְׁמוֹת‎, we'elleh shəmōṯ,) - to je dzél Piãcoksãgù napisóny pierwòszno pò hebrejskù. Òna je w Stôrim Testameńce. Ji przełożënk z hebrajsczégò je dokôzã òjca profesora Adama Sykòrë, a pòmôga mù w robòce Danuta Pioch. Knéga Wińdzeniô, Exodus z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gduńsk 2016 Knéga Wińdzeniô - do słëchaniô Verba Sacra
=Disleksjô= Disleksjô rozwòjowô (gr. dis – nie + lexis – słowò, czëtanié) czyli specyficzné kłopòtë w nôuce czëtaniô i pisaniô – to pòdług Swiatowi Federacëji Neurologów - zabùrzenié manifestującé sã kłopòtama w nôuce czëtaniô i pisaniô przë stosowanim standardowëch metodów nôuczaniô i jinteligencji na niwiznie co nômni westrzédnym i téż w sprzijającëch warënkach spòłeczno-kùlturowich. Je spòwòdôwónô zabùrzeniama spòdlecznëch fónkcjôw pòznawczich, co czãsto ùwarunkowôné je kónstitucjonalnié. Przëczënë disleksji. Na rozwój disleksji skłôdô sã wiele przëczënów. Dzysdnia je wiedzec, że mòże miec m.jin. spòdlé geneticzné. Zmianë doticzą genu 6 òkreslonégò jakò DCDC2. Òkróm tegò badóné są genë 1, 2, 3 i 15. Ten slédny béł piérszim kandidatã na "winnégò disleksji". Kòl rokù 1950 przeprowôdzonëch òstało wiele badaniów w familiach òbcążonëch tima zabùrzeniama i prawie gen 15 DYXS1 miôł wëwòłiwac zmianë w rozwòju mùskú i pòstrzeganiù zdrokòwim i słëchòwim. disleksjô tipù wzrokòwégò, ù jaczi spòdlégò leżą zabùrzenia percepcji i pamiācë zdrokòwi pòwiązóné z zabùrzeniama kòòrdynacji zdrokòwò-ruchòwi i ruchòwò–przestrzenny, disleksjô tipù słëchòwegò ùwarunkòwónô zabùrzeniama percepcji i pamiãcë słëchòwi zwãków mòwë, nôczãscy pòwiązónô z zabùrzeniama fónkcji jãzëkòwich, disleksjô jintegracyjnô, czédë to pòszczególné fónkcje nie wëkôzywają zakłóceniów, timczasã zabǜrzonô je kòòrdinacjô , to je wëstãpùją zabùrzenia jintegracji percepcyjno-mòtoriczny, disleksjô tipu mieszónégò, czej wëstãpiwają równoczasno zabùrzenia w percepcji i pamiãcë słëchòwi, pamiãcë i percepcji zdrokòwé, wëòbrazni przestrzenny, disleksjô wizualnô, czej wëstãpiwô tzw. niepòrządk. disleksjô disortografiô disgrafiô diskalkuliô rozwòjowô głãbòkô disleksjô Marta Bogdanowicz: O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu. Odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli. Lubin 1994 ;
Cepë – to są rãczné nôrzãdza, chtërne brëkòwelë czedes np. gbùrze do draszowaniô zbòża. W nich je: bijôk i dërżôk. Dzieje Brus i okolicy : praca zbiorowa / pod red. Józefa Borzyszkowskiego ; [aut. Krzysztof Walenta et al.].Chojnice ; Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1984, s. 146.
Miesąc (symbòl: ; jiné miona: miesidz, ksãżëc, miesądz) to je jedurny nôtërny satelita Zemi. Òn krąży wkół Zemi ë mô rozmajité fazë. Na Miesącë bëlë w 1969r. dwaji Amerikanie.
Wòdny kòblunk ("Nymphoides peltata") – to ôrt roscënë z rodzëznë bòbkòwatëch ("Menyanthaceae"). Na Kaszëbach ti roscënë prawie ni ma.
Òksëwié (pòl. "Oksywie", niem. "Oxhöft"), przódë stôrô kaszëbskô wies; dzysô dzél gardu Gdini. Tuwò je nôstarszi gdińsczi kòscół, chtëren mô pòczątk w czasach Swiãtopôłka II, Przë tim kòscele - na smãtôrzu - pòchòwóny je kaszëbsczi dzéjôrz Antón Ôbram.
Łubianô (pòl. "Łubiana", miem. "Lubianen") - to je wielgô kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je Fabrika Stołowi Pòrcelanë w Łubianie i stądka pòchòdzy kaszëbskô pòrcelana. (pl)
Stôłpsk (téż Stôłpskò, Stôłp, Słupszcze, Stolpskò, Słëpsk, Słëpskò, Miasto; we zdrojach: "Stolp" 1180, "Stolpensis" 1180, "Ztulp" 1180, "Stulp" 1180, "Slupsk" 1180, "castellania Slupensis" 1180, "Sulpensis" 1180, "Stolp" 1227, "Slupsko" 1236, "Slupcz" 1236, "Slupc" 1236, "Slupsch" 1238-1248, "Stolp" 1240, "Stolpe" 1243, "Slupe" 1252, "Slupc" 1257, "Slupsc" 1275, "castro Stolpz" 1276, "Slupzk opido" 1277, "Slupsczhe" 1288, "Schlupische" 1288, "Stolpzk" 1294, "Stolptzk" 1295, "Stolp" 1535, 1539, 1545, 1554, "Stolpen" 1575 (1579), "Stolpin" 1575, "Stolpe" 1618, "Stolp" 1789, "Słupsk" 1889, "Słépsk" (Cenôwa), "Słëpsk" (Lorentz), "Stołpsk" (Kętrzyński); pòl. "Słupsk", miem. "Stolp", sz. "Stölpe") - krézewi gard w Pòmòrsce, stolëca stôłpsczégò gardnégò ë zemsczégò krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu w Spòdleczny Szkòle nr 2 dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Historëjô. Ju w IX wiekù béło tu kaszëbsczé sedlëszcze. Kòle 1236 rokù włączony do Pòrénkòwi Pòmòrsczi. Gardné prawa mô ód 1265 rokù òd Swiãtopôłka II. Słôwny lëdze. Anna Łajming Stôrodôwnotë. Pòklôsztórny kòscół Dominikanów. Pomnik zamòrdowónëch lagrowich z lagru Stutthof. W jednym kòscele je tu czasem w niedzelã Mszô Sw. dlô Kaszëbów, téj mòże ùczëc kaszëbsczi jãzëk.   Tôfla Annie Łajming na wdôr, ùl. "Anny Łajming" Mùzeum Westrzédnégò Pòmòrzégò w Słëpskù Partnersczima gardama Stôłpska są:, miemiecczi i jin. Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, ss. 393 - 395  Szkòła
Pòkrãtnik abò ksãżi kòlnérz ("Tanacetum vulgare" L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch ("Asteraceae"). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach. Rozmajitoscë. Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. pòkrãtnik béł dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.
Téater - to je przedstôwianié przez teatrowników zamkłosce scenowich dokôzów.
Tëchómie "(téż Tëchóm)" to je kaszëbskô gminnô wies w Pòlsce pòłożonô w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. W 1385 rokù zaczãło sã w ni krzëżacczé panowanié. Wë wsë nachôdô sã ùrzãd gminë. Do dzys tu stoi katolëcczi kòscół z 1905 rokù, jakno ë pòùpadłi lëtersczi. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka . W Tëchómiu w 1956 rokù ùrodzył sã Ludwik Prądzyński. Tuchomie
Nowi Stôw abò Nowy Staw (pòl. "Nowy Staw", miem. "Neuteich"; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: Nitëch, Nytëch, ) – gard w malborsczim krézu w Pòmòrsczim wòjewództwie na Zëławie nad Swiãtą Rzéką. Lëdztwò gardu: 4.403 (2008)  Wiéchrzëzna gardu: 4,67 km2  Miona gardu w zdrojach. Jinsze miona gardu to téż: "Nuwen Tiche" 1316, "Newentiche" 1350, "Nuwentiche" 1352, "Nyethhych" <1454, "Newteich" 1476, "Nitich" 1495, "Neuteuch" 1510, "Nytych", "przy Nitichu" 1565, "Nitych" 1570, "Neuteich" 1582, "Nytych" 1641, "Nowystaw" 1886, "Nitich" (Cenôwa), "Novistôw" (Cenôwa); gw. "N.itich".
Òjc – to w òglowym znaczenim je chłop, jeden ze starszich gwësnégò dzecka abò dzecy (òjc rodzëznë). Jan Trepczyk : Słownik polsko-kaszubski t. 1, s. 423; Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
Klëczkòwë - są wsą w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.
Cedynia (we zdrojach: "Cidini" (Thietmarowô kronika), "Zedin" 1187, "Ceden" 1240, "Cedene" 1248, "Zehden"; miem. "Zehden"; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: "Cedzëniô", "Cediniô") – gard w gripiewsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie. Lëdztwò gardu: 1.622 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 1,67 km2
Gduńsk òdpòjãti przez pòwstańców Prësczi Zrzeszë Wiôldżé Privilegium pòlsczégo króla Kazmierza ë miono "Królewsczi Pòlsczi Gard Gduńsk"
Pallôd (łac. "palladium") – to je chemiczny pierwiôstk, metal. Symbòl: Pd Lëczba atomòwô: 46 Temperatura topnieniô: 1554,9 °C Atomòwô masa 106,42 Jerzi Nacel (pòl. Jerzy Nacel): Chemiô òglowô i òrganicznô, Gduńsk 2013
Norweskô (norwesczi "Kongeriket Norge (Norge), Kongeriket Noreg (Noreg)") – je państwã w Nordowi Eùropie na Skandinawsczim Półòstrowie. Stolëcznym gardã Norwesczi je Oslo. Norweskô je kònstitucyjną mònarchią. lëdztwò: 5.488.984 mieszkańców (2023) wiéchrzëzna: 385.207 km² Przëpise.
Chwaszczëno (pòl. "Chwaszczyno") – to je kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Chwaszczinsczich Grzëp, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò. Tu je stóri kòscół. W nim òdprôwiónô je czasem w niedzelã Mszô Sw. z liturgią słowa w kaszëbsczim jãzëkù. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã miészé kòlonie: Czôrné Błoto, Kaczé Bùczi, Kòwôle, Lësé Błoto ë Rewerendô. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi ë krajowczi dardżi .  KGW Szkòła
Dżokej ("Jockey") – to je miónkôrz w miónkach na kòniach.
Krëwiónk ("Achillea millefolium" L.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, a téż w Kanadze - tam gdze są Kaszëbi. To zelé je pòmòcné do pòprawieniô trawieniô. Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł.
Główczëce (pol "Główczyce") - są kaszëbską wsą w gminie Główczëce, w stołpsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je kòscół zbùdowóny w 1891 rokù i przez stalata mieszkelë Kaszëbi. Rozmajitoscë. Aleksander Majkòwsczi napisôł, że Remùs béł w Główczëcach jak piorën spôlił swiątiniã, "w chtërny zgasëlë mòwã tich, co jã zbùdowelë (...)."  kùltura
w3m je tekstowim przezérnikã, chtëren szlachùje kąsk za Lynxa czë téż Linksa, równak, bez mòżnota òbzéraniô tabelów, ramów ë partno òbrôzków, je òn barżi kòmfòrtowy. Dôwô òn téż, chòc blós partną, mòżnotã brëkòwaniégò mëszczi. http://w3m.sourceforge.net/ - Starna ùdbë http://emacs-w3m.namazu.org/ - w3m dlô Emacsa
Niestãpòwò (pòl. "Niestępowo") – to je kaszëbskô wies w gminie Żukòwò, w kartësczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół, a w szkòle dzece ùczą sã m. jin. kaszëbsczégò jãzëka.
Pùstczi- môl zamieszkóny przez mało lëdzy np. gbùrów za wsą. Niejedny gódają, że to mòże bëc môl nijak nie zamieszkóny, jinaczi: bezlëdzé, pùstkòwié, pùstkòwizna, głëszëzna, głëszô dzëwizna. Szpôsowno abò zgardlëwie mòże rzec na nie: barabónë, përdëgónë, pùtawë, jôchë, pajączi (pajądżi), pajiczënë, pajónë, pòjéwczi (pòjówczi, pùjawë), wëgwizdowò, zarzëcé, dzura, òsék, sowińc (tzn. tam, gdze le sowë knipią); „zapadłô” wies, zapadłé (dzëczé) stronë. Pùstczi mògą òznôczac téż òkòlé dalek w kraju. Dzys czãsto zastãpiwô sã 'pùstczi' słowã 'wëbùdowanié' (pòlsczi: 'przysiółek', 'wybudowanie za wsią'). Pòjãcé "Pùstków" stało sã wôżną figùrą w ùtwórstwie Jana Drzeżdżona, òsoblëwie w "Twarzë Smãtka". Przëkładë zdaniów: "Mieszkac w pajiczënach". "Głëszô, jakbë chto òczarził". "Nie wiém, jak ti lëdzë na taczim bezludkòwim mògą mieszkac?".
Lato - je jednym z przédnich sztërzech cządów rokù. Kalãdôrzowi lato zaczinô sã na Kaszëbach kòl 21 czerwińca, a kùńczi kòl 23 séwnika. Za klimatowi lato ùwôżo sã czas w chtërnym strzédny dobòwi temperatura je wëższi òd 15 gradów cepła. W naszëch stronach przed latã je zymk, równak westrzód tich cządów nôprzód je spòzymk. Astronomòwi lato zaczinô są òd latny przemòdżi dnia z nocą. Lato to je snôżi i robòcy cząd rokù. Bùten je cepło i mają ù nas pisklãta ptôchë przëlecałé z dôleczich cepłich krajów. W tim czasu colemało kwitną lëpë, a pòtemù sã pierszi kwiôtczi bùkwitë na pòlach i lôtają pszczołë. Z ògródków je swiżi ògardowizna do jedzeniô. Òb lato kòl nas dnie robią sã corôz krotszi, słuńce wschôdô i "wòłô" nas do robòtë. Trzeba tedë chùtkò wstajac, bò òb lato są np. żniwa i roscą grzëbë. Trzeba téż płoc zelëska zanim òne zaczną sã rozrastac np. w ògródkù. Lato je wôżne téż np. dlô agroturisticzi i stronama mòże chòdzëc na bòsôka. Òbaczë téż: Bòrzón Brzezan
Lucille Frances Ryan, (ùr. 29 strëmiannika 1968) je amerikańską spiéwôrką ë teatrownicą.
Polskie Koleje Państwowe SA (PKP SA) abò pò kaszëbskù Pòlsczi Krajowi Ban Akcjowô Wëcmanizna – to je przédny banowi òperatora w Pòlsce. Ta firma bëła czedës państwòwim òperatorã "Polskie Koleje Państwowe", ale terô òna je pòdzelonô na czile dzélów, bò tak trzeba w Eùropejsczi Ùnie. Òni są w wëcmaniznie z państwã. M.jin. na Kaszëbach òni dzejają.
Préklowatô gùreczka ("Echinocystis lobata") – to je roscëna z rodzëznë baniowatëch. Òstatny czas òna rosce téż na Kaszëbach. Zlikwidowac ją je cãżkò, a pòdłùg prawa òna w Pòlsce nié mô rosnąc. Może ptôche ją rozséwają? prawò
Dãbczi (pòl. "Dębki", miem. "Dembeck") - to je starô kaszëbskô wnożëna w gminie Krokòwa. Kòl Dãbk w dôwnëch czasach bëła pòzwa Miodowô Góra, a XVIII stalata szedł na dno britańsczi òkrãt "General Carleton". Dębek "Polsko-Kaszubski Słownik Nazw Miejscowych i Fizjograficznych" / "Pòlskò-Kaszëbsczi Słowôrz Miestnëch ë fizjografnëch Mión", s. 29, ISBN 978-83-87258-86-3 wydanie I, Gdańsk 2006 Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie pod redakcją Andrzeja Chludzińskiego
Madonna ze Stalingradu (miem. "Stalingradmadonna") – to je òbrôz Miemca - ksydza, chtëren béł na wòjnie w 1942 rokù pòd Stalingradã w Rusce. Na nim òn napisôł: "1942 Gòdë w kòcle - gôrcz Stalingrad – Wid, Żëcé, Miłota“ ("„1942 Weihnachten im Kessel – Festung Stalingrad – Licht, Leben, Liebe“"). Ten òbrôz je w Berlënie. (en)
Stãżëcczé Jezoro (pòl. "Jezioro Stężyckie") to je jezoro ò wiéchrzëznie 62 ha w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Reduniô mô swòje zdroje kòl Stãżëcczégò Jezora.
Witóld Fòrmańsczi ("Witold Formański", ùr. 22 lëstopadnika 1913 r. w Pelplinie – ùm. 25 czerwińca 1998 r.) – pòlsczi sãdza Nôwëższégò Sądu. Skùńcził prawò na Ùniwersytece w Pòznaniu. Òn jakno przédnik z dwùma sãdzama w Nôwëższim Sądze we Warszawie zarejestrowôł Samòstójną Samòsprôwną Warkòwą Zrzesz "Solidarnosc". To bëło 10 lëstopadnika 1980 r. VIAF
Fana - to płat sztofu òkreślonégò sztôłtu i farwë przimòcowonégò do drziwca, mòże miec godło, symbòle, òbrôzczi. Fana je znakã rozpòznawczim, symbolã państwa abò garda abò òrganizacëji czë jednostek np. administracëjnëch, wòjskòwich i jinszich. Fana kaszëbskô je czôrnô ë żôłtô. Òna je znanką naji nôrodny apartnoscë i naji nrodny bùchë. Frarwa zółtô òznôczu cepło, słuńce i zbòże, a farwa czôrnô - zëmiā. Fana kaszëbskô mô farwe òdherbowéa herbem Kaszëbów je czôrny grif w złotim placu. Pòzwa grif pòchòdzy z grecczigò gryps, łac. gryphus i òznôczało cos héklowatigò. To pòwiôstkòwi zwiérz ,w pòłowie lew, w pòłowie rabùszny ptôch. Òrzłową mô głowã, sznobel, skrzidła i krale. Òn téż mô pótë, srąb i ògón lwa. Lëdze antikòwi ùznôwelë, że grifë pilëją górów złota, a dzérzników, chtërny próbùją tam pòdéńc, pòriwają razã z kòniama. W strzédnëch wiekach szlachòtë grifa zjawiłë sã w Europie. Mòże bëc, że przęnioslë je pierwsi ricerze, co wãdrowelë pò rozmajitëch krajach. W Pòmòrsce i Kaszëbsce grif je òd XII wiekù, ale òstateczno za herb Kaszëb ùznôł gò Aleksander Majkòwsczi. Przëjął sã zwëk, że wiele kaszëbsczéch domôctwòch mô swòja fana - òna flatrëje z leżnoscë wszelejaczich swiāt. Gôdô sā, że chto chce bëlnym Kaszëbą bëc fanã doma mùszi miec. Przëjął sã téż zwëk, że kaszëbskô fana przëkriwô trëmë wszëtczich bëlnëch Kaszëbów. www.kaszubi.pl www.naszekaszuby.pl http://csb.wikipedia.org/wiki/Grif
Jôdny lińcuch - to je réga òrganizmów ùstawionëch tak, że kòżdi przédny je pòdstawą jôdë pòsobny. Np. : wòdnô mërta - stôwkòwô swòrka - strzënówka.
Mscëwòj I - ksyżëc Pòrénkòwi Pòmòrzczi w latach 1207–1213/20, stark królewi Margarétë Dëńsczi. Jegò córką bëła Mirosława. Jakno „dei gracia princeps in Gdanzk" dôł pòstawic klôsztór sostrów z zôkónu sw. Norberta w Żukòwie. Mscëwòj I je téż titlowóny w Pòlsce i w dëńsczim zdrzódle jakno: "dux", a prawno-pùbliczny sztatus ksyżëców Zôpadny i Pòrénkòwi Pòmòrzczi béł nen sóm. MESTWIN
Strzédnowiek - to je w Eùropie dzél czasë òd V do XV stalata. W strzédnëch stalatach bëło pisóné m. jin. ò Kaszëbach. Nie bëło tegò równak wiele, a pierszi rôz miono kaszëbsczégò ôrtu wëstąpiło 19 strëmiannika 1238 ròku w dokùmeńce wëstawionym przez papieża Grzegòrza IX, gdze je nazwóné ksyżã Kaszëb Bògùsłôw "duce Cassubie". Pòtemù w titlu zôpadno-pòmòrsczich ksyżãtów bëło "dux Slavorum et Cassubie". Barnim III (1320-1368) miôwôł w titlù "dux Cassuborum" (ksyzã Kaszëbów - lëdzy, chtërny gôdelë pò kaszëbskù). "Historia Kaszubów w dziejach Pomorza" t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006.
Lëpińce ("Lëpnica, Lëpienice, Lëpienica", pòl. "Lipnica") to kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Charzëkòwsczi Rówiznë, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Lëpińce. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Smôłdzënë (lëdztwò: 29), Trzebiélsk (lëdztwò: 21), Warszawa, Wigòda (lëdztwò: 17). Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi . Tu je kòscół ë szkòła.
1. Krótczi pòeticczi ùtwór ò prosté akcji, nie za wiôldżich rozmiarów, jednowątkòwé fabùle, pisóné prozą. Òpòwiôdanié ni mô tak scaloné bùdowé jak nowela, ò czim decëdëją òsobë na drëdżim planie, òpisë ë refleksje. Òd nowelë dzeli ją letkô bùdowa ë ni ma w nim óbòwiązkòwëch zasadów. 2. Pòdstawòwô fòrma narracyjné gôdczi, prezentëje narôstonié w czasu toku zdarzeniów, procém òpisowi. Nen gatunk mòże miec w sobie jesz inszé gatunczi ë dialodżi.
Zelony skòczk ("Tettigonia viridissima" L.) - to je ôrt òwada z rodzëznë skòczkòwatëch ("Tettigoniidae"). Te skòczczi są znóné m. jin. na Kaszëbsczim Pòjezerzu. "Wąglikowice
Kanie abò kùlindżi ("Milvinae") - pòdrodzëzna ptôchów z rodzëznë jastrzibowatëch. Kania mòże miec młodé na Kaszëbach, ale òb zëmã ji tu ni ma. W ti pòdrodzëznie są np: brunô kania i czerwònô kania. Kaszëbi na nordze gôdają, że czedës kania bëła nieżëczną białką.
Stôrnia ("Platichthys flesus") - to je rëba z rodzëznë flińdrowatëch ("Pleuronectidae"). Òna żëje m. jin. w Bôłce. Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 1 / [zespół autorów i tłumaczy Wojciech Bresiński et al.], Poznań : Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 44
ẞß ẞ, ß (escet, miem. "Eszett" lub "scharfes S") - lëtra brëkòwónô blós w miemiecczim alfabéce jakò warijant lëtrë „S", przesztôłcëła sã z ligaturi lëtrë ſ (és) i ʒ (zet) w (ſʒ).
Karból - (C6H5OH) to je chemiczny związk. Brëkòwelë gò np. hitlerówcë do zabijaniô lëdzy. Jan Trepczik : "Słownik polsko-kaszubski" Gduńsk 1994, t. 1, s. 229
Żëto ("Secale cereale") – ôrt zbòżô zëmòwégò abò jôrczi. chłąd – stebło pùsté, ok. 1,5 m. pòkòrzëna – bùńtnô; kwiatë – kłos dwùkwiatowi, szczeżlowati; brzôd – zôrniôk pòdłużny, farwa szarozelonô Mòrfòlogiô. Brzôd ùżiwô sã do produkòwaniô: mączi (na przëmiar rżanô mąka na chléb), szpirtusu, charnë. Słomã ze stebłów bierze sã do wërobinë słomianych daków (strzech) jak téż służi jakò scelëna dlô chòwë. Synonimë: Systematika. "Gramen" Séguier Pozycjô systematicznô wedle APweb (aktualizowóny system APG III z 2009): Zort nôleżący do rodzënë wiéchlinowatëch ("Poaceae"), rzãdu wiechlinowców ("Poales"). W òbrãbie rodzënë nôleżi do pòdrodzënë wiéchlinowëch ("Pooideae"). Gatënczi pòlsczi florë: "Secale cereale" L. Jinszé gatënczi: "Secale africanum" Stapf "Secale anatolicum" Boiss. "Secale ciliatiglume" (Boiss.) Grossh. "Secale montanum" Guss. "Secale segetale" (Zhuk.) Roshev. "Secale sylvestre" Host "Secale vavilovii" Grossh. Midzëgatënkòwi mieszańc: "Secale × derzhavinii" Tzvelev Stanisław Tołpa, Jan Radomski, "Botanika. Podręcznik dla techników rolniczych", wyd. dziesiąte, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1975, s.319-322, 327.
Rysy są nôwikszim môlem w Pòlsce (2499 m).
Òsetnik - to je kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò, w chtërny je bliza.
Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gduńsk 2008, ISBN 978-83-87258-13-9
Skarbòwi ùrząd – państwòwô jednota bùdżetowô, chtërna òbsłużiwô przédnika skarbòwégò ùrządu , a ten je òrganã administracji niezrzeszony w terenie i pòdlégô Minystrowi Dëtkòwiznë, a téż je pòdatkòwim òrganã pierszi jinstancji.
Pinczerë – są karnã rasów psów. Jednym z nich je strzédny pinczer. Môłpi pinczer mòże bëc jizbòwi pies.
Agùstin Klémãs Hërsz (pòl. Augustyn Klemens Hirsz) - ùr. 7 zélnika 1921 w Pòmiéczënie - ùm. 26 lëstopadnika 1993 rokù - béł szkólny i kaszëbsczi pisôrz. Ùcził sã w kartésczim gimnazjum, a pòtemù w Warszawie. Òn pùblikòwôł swoje artikle ò kaszëbiznie np. w "Gazecie Kartuskiej". Òn miôł téż w swòjim ùróbkù òpòwiôdania np.: "Stôri mùszi, młodi mòże". "Kronika życia i twórczości Aleksandra Majkowskiego", Banino 2008. VIAF
Rafael José Orozco Maestre (ùr. 24 strëmiannika 1954 - ùm. 11 czerwińca 1992) béł Kolumbiô spiéwôrzã. 1975：Adelante 1975：Con emoción 1977 - Binomio de oro 1977 - Por lo alto 1978 - Enamorado como siempre 1978 - Los Elegidos 1979 - Súper vallenato 1980 - Clase aparte 1980 - De caché 1981 - 5 años de oro 1982 - Festival vallenato 1982 - Fuera de serie 1983 - Mucha calidad 1984 - Somos vallenato 1985 - Superior 1986 - Binomio de oro 1987 - En concierto 1988 - Internacional 1989 - De Exportación 1990 - De fiesta con binomio de oro 1991 - De américa 1991 - Por siempre Discogs MusicBrainz Allmusic Biography Rafael Orozco
Krąconô trichina ("Trichinella spiralis") - to je ôrt nitkówca ("Nematoda") z rodzëznë "Trichinellidae". Z tima trichinama mòże bëc skweres m. jin. na Kaszëbach i temù np. swinié miãso je badóné. To je cëzożiwca np. dlô człowieka. Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gduńsk 1994 t. 2, s. 264 ISBN 83-85011-73-0
Karbit - (CaC2) to je chemiczny związk. Òn béł w karbitowëch lãpach, a knôpi brëkòwelë gò do robieniô petardów.
Zelonô Bróma - to je wòdnô bróma w Gduńskù kòl Mòtławë, bùdowóné w latach 1564-1568. W tim môlu biwelë pòlsczi królowie. Terô tu je mùzeum.
Combermere, Ontario to je wnożëna w Kanadze. Tu je parafialny kòscół. Długò ùchòwôł sã w tich stronach kaszëbsczi jãzëk ë zwëczi.
Gg G, g – sódma lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu. Do III st. p.n.e. w łacëznie lëtra c òznacziwała równo zwãk [k], jak i [g]. Kòl III st. p.n.e. do lëtrë „c” òstała dołożonô niwnô liniô – pòwstała w ten spòsób nowô lëtra „g”. Lëtrze ti òdpòwiôdô nôczãscy zwãk [ɡ] (jak w kaszëbiznie). We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [dʒ], [d͡ʒ], [ʒ], [x]. W kaszëbsczim alfabéce je jednôstą lëtrą.
1 séwnika pòwstało w Wejrowie Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Runitwë ë Mùzyczi 26 strëmiannika w Żukòwie Jadwiga Ptôch
Lesyństwò - to je bùdink, w chtërnym mieszkô lesny, ale je to téż sedzba lesyństwa. Dodóm lesnégò mòże miec znaczënk dlô turisticzi.
Sësz (we zdrojach: "Susz" (Cenôwa); pòl. "Susz", miem. "Rosenberg in Westpreußen") - garc we warmińskò-mazursczim wòjewództwie wòjewództwie w jëławsczim krézu nad Sësczim Jezorã. Lëdztwò gardu: 5.733 (2012) Wiéchrzëzna gardu: 6,67 km2
Dësza - pòdług nôpierszëch prôwdów wiarë w Katolëcczim Kòscele lëdzkô dësza je niesmiertelnô.
Dobrô (we zdrojach: "Dober", "Daber"; pòl. "Dobra", miem. "Daber") - garc w łobesczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad jezorã Tëczno.    Lëdztwò gardu: 2.336 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 2,37 km2
Friedrich Lorentz (ùr. 18 gòdnika 1870 rokù w Güstrow, ùm. 29 strëmiannika 1937 rokù w Sopòce) - miemiecczi slawista, wôżny badéra jãzëka i kùlturë Kaszëbów ë Słowińców. Òd 1894 rokù doktor, chtëren kaszëbiznã rozdzelił wedle 21 dialektalnëch gromadów z 76 gwarama. Mieszkôł w: Gduńskù, Wejrowie, Kartuzach i Sopòce. W 1907 rokù założëlë w Kartuzach, m.jin Izydor Gùlgòwsczi ë òn Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié "Verein für kaschubische Volkskunde", chtërno wëdôwało pismiono "Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde". Lorentz je ùsôdzcą: "Die kaschubischen Ortsnamen nebst Ableitungen, Slovinizische Grammatik, Slovinizische Texte, Slovinizisches Wörterbuch, Teksty pomorskie, Zarys ogólnej pisowni i składni pomorsko-kaszubskiej, Zarys etnografii kaszubskiej, Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskim, Kaschubische Grammatik, Gramatyka pomorska" i jin., a wespółautorã "Kaszubi : kultura ludowa i język". Nôùkòwé dzejanié tegò meklembùrzczégò lingwistë miało znaczënk dlô szerszégò pòdjimniãcô przez młodą inteligencjã deji F. Cenôwë. W 1919 rokù jegò kaszëbsczi alfabét béł taczi: A Ą B C Č D E É Ë F G H I J K L Ł M N Ń O Ó Ô Œ Ǫ P R Ř S Š T U V W Z Ž Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie - Gduńsk 2014, s. 35 "Archiv für slavische Philologie" Kaszubi : kultura ludowa i język "Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde" 1908 Teksty pomorskie czyli słowińsko-kaszubskie. Z. 2, Pomorszczyzna południowa: A. Kaszubszczyzna Południowa, B. Dyalekty przejściowe kaszubsko-zaborskie / zebrał F. Lorentz, 1914
Nordowé Mòrzé (an. "North Sea") - je mòrzã kòl brzegów Eùropë - dzél Atlanticczégò Òceanu. Òno je kòl: Dëńsczi,Szwedzczi, Norwesczi, Wiôldżi Britanije, Miemiecczi, Belgijsczi, Néderlandzczi i Francje. Nordowé Mòrzé sã łączi z Bôłtã. Òno mô wiéchrzëznã kòl 750 000 km² i strzédną głãbòkòsc 95 m.
Bób ("Vicia faba" L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë bòbòwatëch ("Fabaceae"). Na Kaszëbach w ògródkach biwô gò colemało wiele. Bób je òd dôwna sóny téż na Kaszëbach
Platëna abò platina (łac. "Platinum') – to je chemiczny pierwiôstk, metal. Symbòl: Pt Lëczba atomòwô: 78 Temperatura topnieniô: 1768.3 °C Atomòwô masa 195.078 Jerzi Nacel (pòl. Jerzy Nacel): Chemiô òglowô i òrganicznô, Gduńsk 2013
Darżlëbié (pòl. "Darzlubie") - to je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w pùcczim krézu, w gminie Pùck. Tu przë dardze stoi kaplëczka sw. Rózelë z I pòłowë XIX stalata. Dlô turistów je tu plac "U Kaszuba". Historëjô. Pierszé wiadło ò ti wsë je zapisóné w 1296 rokù - tëdë òna słëcha jakno "Darsolube"  do ricerza Redosłôwa ze Strëdżi. Wies dłudżi lata słëcha do cëstersów. Wiôlgô Piôsznica Żarnówc Legenda
Erik Pòmòrsczi ("Erik I"- pòmòrsczi titel, "Erik af Pommern" - dënsczi titel, "Erik av Pommern (Erik XIII)" - szwédzczi titel, "Erik av Pommern (Erik III)" - norwesczi titel) bëł sënã Warcësława VII-gò ë Mariji Meklenbùrsczi, ùrodzëł sã w 1382 rokù w Dirlowie. Na rëchcenim dostôł miono Bògùsłôw, pò starkù Bògùsławie V-im, bùdownikù zómkù w Dirlowie. W 1388 rokù wzãti za swòje przez swoją cotkã, dëńską królewą Magòrzatã I-szą (Margrete), przëcygnął do Roskilde w Dëńsczi. W 1389 erbòwôł òd ny Norwesczé Królestwò, w stëcznikù 1396 òstôł wëlowóny królã Dëńsczi, a w lëpincu- Szwedzczi. 20 czerwińca 1397, jakno rezultat starë Magòrzatë I, na zómkù w Kalmarze (Szwedzkô) miôł plac ùgôdënk midzë Dëńską, Szwedzką ë Norweską, zwóny Kalmarską Ùniją. Ji pierszim królã òstôł Erik Pòmòrsczi, równak jaż do smiercë Magòrzatë w 1412 z nią dzélëł władzã nad Skandinawiją. W 1405 mia plac żeńba Erika z Filipiną "(Phillippa)"- córką anielsczégò króla Henrika IV-gò. Zgrôwã Erika bëła wiôlgô skandinawskô imperëjô z centróm w Dëńsce. W 1429 rokù w gardze Helsingør nad zwãżëną Øresund wprowôdzëł mòrsczi col dlô òkrãtów wpłëwającëch ë wëpłëwającëch z Bôłtu. Przez wicy jak 4 stalata nen col dowôł dënsczémù państwù zacht zwësk. Dejadë dosc chùtkò wdôł sã Erik w marachùjącé wòjnë z Hanzą, a przez to narôsta òpòzycëjô procëm niemù. Òsoblëwò wiele procëmników miôł westrzód Szwedów, chtërny òskarżëwelë gò téż ò fawòrizowanié Dënów ë Pòmòrzanów przë òbsadzëwanim ùrzãdów. W 1439 mùszôł ùstąpic z tronu ë wëcopôł sã do zómkù na Gòtlandiji. Stamtądka wiele razë napôdôł jakno pirata na òkrãtë, ë dlôte dostôł pòzwã "pòslédnégò wikinga Bôłtu". W 1449 béł znôwu w Dirlowie, tu rozbùdowôł zómk ë jakno Erik I miôł przëjãté przédnictwò nad stołpsczim dzélã Pòmòrsczi òd Bògùsława IX-gò. Ùmar 3 maja 1459 rokù, pòchòwalë gò w mariacczim kòscele w Dirlowie.
Alior Bank - to je bank w Pòlsce. W 2008 rokù italsczi karno dostało zgòdã na òtemkniącé tegò bankù. Z niegò mòże miec kreditną kôrtã "paypass" i ni mùszi za wiele w swòjim miészkù za dëtkama szëkac. W tim bankù w 2018 rokù włożëna pieniãdzów sã barżi òpłôca jak PKO Bank Polski. Alior Bank
Dzéle mòwë – klasë słów jãzëka, wëdzeliwóné na spòdlim jich znank syntaksycznëch, mòrfòlogicznëch i semanticznëch. Kòżdi dzél mòwë charakterizëje sã gwôsnym systemã gramaticznëch kategòriów. Na przëmiôr w kaszëbiznie jistnik charakterizëje sã kategòriama ôrtu, lëczbë i przëpôdkù. W kaszëbsczim jãzëkù wëapartnic mòże taczé dzéle mòwë : znaczeniowé: jistnik, znankownik, zamiono, wielnik, czasnik, przëczasnik; pòmòcniczé: przëmiónk, wiąznik, partikla, krziknik.
Paweł Hébel (ur. 8 môja 1920 rokù w Bòjanie – ùm. 1945 rokù) béł w II swiatowi wòjnie w Krëjamni Wòjskòwi Òrganizacëji "Pòmòrsczi Grif" i wierã w miemiecczim lagrze Stutthof a mòże zamãczało gò Gestapo. Je mòżno, że òn w 1944 rokù zabił Miemca z KRIPO, chtëren zwôł sã Kurt Hagemann.
Òglowô wëdowiédzô. Internetowi przezérnik (w skrodzëni przezérnik) je kòmpùtrową soft-wôrą, brëkòwóną do òbzéraniô wszelejaczich zamkłoscë - przédno równak do wëskrzëwaniégò starn internetowich. Przezérnik òpisywôł na zaczątkù ("an. to browse") blós brëkòwónié elemeńtów nawigacëji ("do przódkù, nazôd...") do czëtaniégò tekstów. Póznié óstało rozszérzóné jegò znaczenié przez zadostanié sã hipertekstu (lënkù), jesz póznié przez doszłô mòżnota òbzéraniô òbrôzków, jaż do dzysdniowégò znaczeniégò z jegò wielefùnkcëjnotą. Òkòma rozszérzeniégò pòdtrzëmëwónych lopkòwich fòrmatów, òstałë téż rozszérzóné fùnkcëje przezérników. Takno wspiérają dzysdniowé przezérniczi òkòma HTTP midzë jinima téż protokòłë FTP ë Gopher, òb to jidze dzysô przezérnikama zladowac programë czë téż wszelejaczi lopczi. Ôrtë przezérników. Gôdômë ò tekstowich ë graficznich przezérnikach.   Tekstowé przezérniczi rozmieją przedstôwiac ë interpretowac blós prosté tekstë ë tekstowé fòrmôtë jakno HTML abò XML. Czãsto dôwają téż mòżnota zapisënkù grafik, czë téż jejich óbzéranié w bùtnowé soft-wôrze. Tekstowé przezérniczi są baro zdatne dlô slepich ë lëchò widzących brëkòwników Internetu. Przëmiarë: Lynx, Links, w3m Graficzné przezérniczi są nóbarżé rozkòscërzóne ë brëkùją jakno spòdlé òpiartegò na GUI ("an. Graphical User Interface") (n.p. Unix z X11, Macintosh, czë Windows) òperatné systemë. Pòkaziwują òne kòmpleksowë internetowé starnë, z grafikama, tekstã ë Pluginsama. Przemiarë: Internet Explorer, Mozilla, Opera, K-Meleon Amaya Contiki (téż dlô 8-Bitowi Systemë) HotJava links lynx Microsoft Internet Explorer Mozilla Mozilla Firefox (przódë jakno "Phoenix" ë "Firebird") NCSA Mosaic Netscape Navigator Opera SeaMonkey Dillo Epiphany Galeon Konqueror w3m Rekonq Midori K-Meleon Maia Camino (przódë jakno "Chimera") iCab OmniWeb Safari AWeb Crystal Atari Browser (CAB) Wen. Suite Archiwa przezérników
Aragoniô ("Aragón") - to je krôjna w nordowò-pòrénkòwi Szpańsce. Lëdze mògą tu gôdac swòjim jãzëkã. Wiéchrzëzna: 47 719 km² Lëdztwò: 1 376 654 Stolëca: Zaragoza
Topòrzëskò – to je strzonk topòra, seczerë abò paséczera. Na topòrzëska nôlepszi je jasón abò grôbk òd pnia.
Tunezjô ("Tunisia, Tūnisīyah") - to je państwò w nordowi Africe. Òno je kòl Strzódzemnégò Mòrza. Stolëca i nôwikszi gard to Tunis. Miono Tunis i Tunisia są od miona dôwni fenicczi bòżënë Tunit/Tannit. Stôrożëtné Fenicjônë miôli tu wôżni gard Kartaginã i tu béł kartaginsczi jenerôł Hanibal, chtëren walczëł z rzimsczim imperium.
Krajenka (we zdrojach: "Krainka", "Kraina" 1420, "Crayna" 1453, "Kroganick" 1676, "Crajanez" 1772, "Krojanka" (Cenôwa); pòl. "Krajenka", miem. "Krojanke") - garc we złotowsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie. Lëdztwò gardu: 3.681 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 3,76 km2
Chałëpnik, wãgòrznik, szëplôrz, kòrmòrón, "Phalacrocorax carbo" Ptôch wòdny z cémnyma, blós czôrnyma piórama z trochã zelonym a niebiesczim sklëniém. Cało je wedłużony,dzób mòcny z hakòwatim kònca. 4 pólce pòłączony plewa pławną z òstryma pazurama, chtërnyma chwitô sã gałązów. W ùszłoscë chałëpników bëło mniéj, a żëłë leno na sztrądze Bôłtu. Òb 30 lat je iich corôz to wiãcy a terôz są też na sztrądze jezór. Tak je dlôte, że w jezorach òb lëdzką dzejacelnosc, pòjawiło sã wiele małé rëbë. A te je tak, je żercy są ptôchë. To je dokóz, że kóżdi skùtk mô swòjã przëczënã, że lëdzczé wtrącywanie w nôtërã mùszi bëc baro dobrzé przemëszlëwóny. dłëgòsc cała ( mit dzób a ògón )- òk. 1 m szerokòsc skrzidłów 130 -160 cm wësokòsc ok. 80 cm Co lubi jesc. Chałëpniczi chãtno jedzą tilkò rëbë. Są to monofagi i ichtiofagi. Òb dzyń zeżrą ók. 0,5 kg rib. Nôbarżi szmakają jima te rëbë, chtërnych w jezórze je naôjwiãcy tj.ùkleje, òkónczi, płotczi.. Rëbôcë ùwôżają chałëpnika szkòdnikã, bez to, że wëjôdô „dobrą rëbã”. A chalëpnik nie wëjôdu wiôldżi rëbë leno tą małowôrtną. Pòmôgô w nën spòsób zrobic plac we wòdze jezora dlô wiôldzi rëbë. Pòtimù ti co chwitają rëbë na jezorze mają wiãkszą redotã, a nie kłopotë z ptôchama. Chałëpnik je òbjãti òchroną. Zwëczi. Czãsto mòżemë òbôczëc chałepnika sedząc na drzéwie abò sztrądze ze szérok rozłożonyma skrzidłama. Tak je dlôtë, bò òn mùszé je wësuszëc. Jegò pióra stają sã mòkré, w rozszlachòwanié do piórów inszëch ptôchów, jegò nie są òbtłuszczałé. Mòkri pióra są cãższé a të ptôch mòże pikòwac głãbok w wòda. Gniôzdo i pisklãta. Chałëpnik bùdëje z wietewków gniôzda na drzewie, krótkò jezór. Czãsto je to widzec ( np. kòl jezora Wdzydzczégò) pò biôłëch òd lóntów kikutach zniszczonëch drzéw.   Ptôszëca skłódu 3-4 jajów a pò 24 dniach wëkluwają sã młodé. Pisklóczi są nadżi, slepé i dopiérze pò czile dniach dostówają cémné pùch. Staré ptôchë żëwią pisklaczi trochã przęrobionyma, przëtrówionyma rëbama a w dzobach prznószają wòdã. Projekt strategii zarządzania populacją kormorana w Polsce Opracowanie krajowych strategii gospodarowania wybranymi gatunkami... Ptaki-Kormoran
Danuta Stenka (ùr. 10 rujana 1961 w Serakòjcach na Kaszëbach) - je pòlskô teatrownica. Òd 1984 rokù przez szterë lata òna bëła teatrownicą w téatrze w Szczecënie. Òna biwô we Wejrowie. "Danuta Stenka"
1505 - Mikòłôj Rej, pòlsczi poeta, runita, dolmacz, pòlitikôrz (ùm. 1569) 1746 - Tadeùsz Kościuszko, pòlsczi generał i przednik polscziego pòwstaniégò przecyw Ruskô i Presem, amerikańsczi generał (ùm. 1817) 1884 - ks. Józef Wrëcza 1905 - Francyszk Mamùszka 1913 - Rosa Parks, amerikańskô dzejôrkô praw lëdze afrikańskô-amerikańsczich (ùm. 2005) 211 - Septimius Severus, rzimsczi cesôrz (ùr. 146) 1894 - Adolphe Sax, belgijsczi ùsôdzca saksofonu (ùr. 1814) 1983 - Karen Carpenter, amerikańskô spiewôrkô, nôleżniczkô karna The Carpenters (ùr. 1950) 1987 - Liberace, pòlsko-amerikańsczi spiewôrz (ùr. 1919) 2002 - Agatha Barbara, maltańskô pòlitikôrkô, prezydentkô Malty (ùr. 1923) Gromicznik cepłi, wòjcechòwi zëmny.
Antóniewò (pòl. Antoniewo) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. Krótkò Antóniewa leżą wsë Môłé Chełmë (0,7 km) i Dużé Chełmë (1,7 km). Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Antóniewò” òsta wprowadzónô 10 stëcznika 2011.
Stolëca - gard bãdący môlã nôwëższich wëszëznów (króla, prezidenta, parlimentu, rządu, nôwëższigò sądu) danégò państwa. Jednym z wëjimków òd ti reglë je Hòlandzkô, dze Amsterdam mô sztatus stolëcy państwa, a Haga je môlã parlimentu ë królewsczégò dworu. Mionã stolëcë òpisëje sã téż môlë môlowëch wëszëznów dlô mniészëch òbéńdnëch jednotów (wòjewództw, stanów, prowincëjów ëtd). Mómë 3 ôrtë stolëców: stôłé - historijowò ùstaloné (np. Londin, Rzim) ùstanowioné - swiadomie ùstaloné (Brasília w Brazylëji, Warszawa ùstanowionô przez króla Pòlsczi Zygmuńta III) pòdzéloné - sprôwianié nie je ùsadzoné w jednym môlu, le w czilu placach (Amsterdam ë Haga, Cape Town (parliment) , Bloemfontein (nôwëższi sąd) ë Pretoria (rząd) w Pôłniowi Africe , Sucre ë La Paz w Bòliwii) W zwëkòwi słowiznie stolëca to centróm jaczégò dzejaniô, np. "kùlturowô stolëca", "ùczbòwô stolëca" ëtd.
Mùzeum Gardu Gdini je samorządzëznową jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1983 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë m. jin. Kaszëbów w kraju. Dlô realizacji sztatutowëch célów òni wespółrobią z Samorządzëzną Gminë Gdini. Mùzeùm wëdôwô téż ksążczi. Sedzbą jegò je nowi bùdink. Partã Mùzeum je Chëcz Ôbrama. Domôcô starna Mùzeùm VIAF
Wëdôwk we Warszawie ksążczi J. Drzéżdżóna "Współczesna literatura kaszubska 1945 - 1980".
Singulare tantum (z łac. ‘leno w pòjedinczi lëczbie’; wiel.l.: "singularia tantum") – jistnik fòrmalno wëstãpùjący leno w fòrmie pòjedinczi lëczbë. W słowôrzach taczé jistniczi są òpatrziwóné wspólnym symbòlã "sing". Wikszi dzél jistników "singulare tantum" słëchô do taczich kategorii: kòlektiwné jistniczi, na przëmiôr: "młodzëzna", "szlachta"; jistniczi wërôżającé abstrakcyjné pòjãca, na przëmiôr: "głód"; "wargòsc", "zgniłosc"; włôsné jistniczi, pòzéwającé pòjedinczé przedmiotë, na przëmiôr: "Gduńsk", "Wòłga"; jistniczi, pòzéwającé niepòliczalné przedmiotë, na przëmiôr: "mlékò", "strzébro", "celëczëzna". Plurale tantum
Kléd, klédzek – wiérzchny jednodzylowi strój białogłowsczi, òbkrëwający srąb i nodzi, czãsto téż rãce. W dôwnocë bëło to òbleczenié, dlô chłopów i białków. Kléd pòchòdzy z strzédnowiecznëch mańtlów i pelerin na skùtk zmianë ich krojów i ùlepszeniô sztofów. Z ùbiwaniém lat klédowô móda sã zmieniwała, zanôlégało to òd, sztofù, módë, brëkòwnotë i wëgòdë. koktajlowi kléd wieczorowi kléd slëbny kléd môłô czornô dzénny kléd karnawałowi kléd mini,midi, maksi kléd Lëteratura. Miesãcznik "Twój styl" nr 1-5 2011r
Jakùb [Błaszczikòwsczi] (ùr. 14 gòdnika 1985 rokù w Truskòlasach kól [Częstochòwë]) – pòlsczi piłkarz, chtërny westãpùje na pòzycji pòmòcnika w niemiecczim klubie [VfL Wolfsburg] ë w reprezentacjiô Pòlskô. Dostôł titel „Piłkôrz Rokù” (w 2008 i w 2010 rokù). Ùczãstnik Miónków Eùropë 2012i 2016. Kawalôr Òrderu Ùsmiechù. Przëszedł na swiat w môlowosce Truskòlasë kòl Częstochòwë. Òn miôł sédmë lat gdë wespół ze starszim bratã Dawidem zaczął treningi w Rakòwie Częstochòwa, gdze trenowôł òsmë lat. Òb lato 2002 trenowôł dlô Górnika Zabrze i wëstãpôwôł w piłkarszczi szkòle tegò klubu. Swòją pierwszą brômkã zdobéł 25 rujana 2003 dlô KS Częstochòwa. Jakùb Błaszczikòwsczi brôł ùdzél w testach w rozmajitëch klubach wyższych ligów, midzë jinszima w GKS-ie Bełchatów, Tirolu, Innsbruck i Lechù Pòznań. 8 gromicznika 2005 rokù Błaszczikòwszczi przëjechôł na testë do [Wisłë Kraków]. Jegò talent dozdrzéł ceszczi trenôr tegò karna Verner Lička ë 24 gromicznika piłkarz pòdpisôł 5-letni kòntrakt z krakòwsczim klubem. Zadebiutirowôł 20 strëmiannika 2005 rokù, w wëgranym pòtkanii procëm Polonii Warszawa. W sezonie 2004/2005 dobéł MP. Błaszczikòwsczi òstł wëbróny przez czëtińców Gazetë Krakòwsczi nôlepszim piłkôrzã Môłipòlsczi 2006 r.
Piotrogard (rus. Санкт-Петербург, "Sankt-Pjetjerburg"), 26.01.1924-06.09.1991 Leningrad "Ленинград" "-" drëdżi nôwinkszi gard w Rusce. Je przy muni rzeczi Newi, nad Fińską Hôwingą. W latach 1712–1918 stolëca Rusczégò Czezerswa. Piotrogard je swòjim administrôcëjnim firtlem ë téż stolëcą leningradzczégò òbwodu.
Bułgarsczi jãzëk (български език, "byłgarski ezik" [ˈbɤ̞ɫɡɐrski ɛˈzik]) - jãzëk z karna półniowosłowiańsczich jãzëków. Dużi cësk na bułgarsczëznô miółë jãzëczi grecczi ë tërecczi, co spòwòdowało dużo pòżeczëń (np. w bułgarsczim słowniańskô miono dlô lëczbë "tësąc" je greckô "hiliada (хиляда)" ë z tërécczégò dużo słów do mionowaniô ùżitecznéch zachów np. джоб "tasza," шише "bùdla", мушама "cerata," ë miona pòkréwienistw np. баджанак "szwadżer", балдъза "sostra białczi" ëtp.). Alfabét. Bułgarsczi jãzëk zôpisywany jest cërëlicą, szlachùjąca sã z 30 lëter.
Brzadowô zupa - zupa ùgòtowónô z sëszonégò brzôdu (np. krëszka, jabkò, wisznia), a w ni są klósczi. Kaszubska zupa brzadowa (pò pòlskù)
1799 - Walãti Wańkowicz, polsczi malôrz (ùm. 1842) 1847 - Walãti Dąbrowsczi, kaszëbsczi ksãdz, dzejôrz (ùm. 1931) 1392 - Elżbiéta Pòmòrskô 1997 - Andrzéj Bùkòwsczi Swiãti Walk nie kładze pòd lodã balk. Na swiãti Walk ni ma ju pòd lodem balk.
Mozilla nie je le blós miono internetowégò przezérnika w skłôd chtërnégò wchôdô paczét programów, je to téż miono ùdbë namieniony dlô ji ùsôdzeniégò. Przezérnik je darmôk ë òpiarti na licencëji MPL(Mozilla Public License). Wspiérô wnetka wszëtczé nônowszé internetowé sztandardë ùgòdzoné przez W3C (World Wide Web Consortium) np.: XHTML 1.x, HTML 4, DOM, XML, CSS, CSS2 ..., co dôwô baro wiôlgą pòprôwnosc wëskrzëwónëch starn. Slédnô sztabilnô wersëjô, z 21 séwnika 2006 rokù, to 1.7.12 ë je òna slédną jakô òstała wëpùszonô z mionã Mozilla. Nôslédné wersëje bãdą ju wëchôdac jakno SeaMonkey. Rega 1.7.x Mozillë mô dali le blós wspiarce òd startne bezpiekù przezérnika. Òdprowôdné Mozilli. Na spòdlim Mozillë pòwstało wiele internetowëch przezérników, n.p.: Netscape 6.x, 7.x, 8.x IBM Web Browser dlô OS/2 Beonex Communicator Aphrodite Mozilla Firefox (przódë jakno "Phoenix" ë "Firebird") SeaMonkey Na partach z paczétu Mozilla òpiarté są téż m. jin. e-mailowô programa Mozilla Thunderbird ë editora HTML Nvu. Przezérniczi brëkùjącé nëkù Mozillë (Gecko) blós dlô wëskrzëwaniô starn WWW to m.jin. : Camino (Mac OS X) CompuServe 7.0 (Microsoft Windows) Epiphany (GNOME) Galeon (GNU/Linux) K-Meleon (Windows) Minimo Q.BATi (Mac OS X) Skipstone (GNU/Linux) Salamander (GNU/Linux) Domôcô starna Mozilli Mozilla Europe
Pòmòrzanie - to słowiańsczé plemiã, mieszkającé na pôłniowim sztrądze Bôłtu. Je rechòwóné kòl Përzëczón ë Wòlinión do pòmòrsczich plemionów. Slédnym plemienim, chtërne pòchòdzy òd Pòmòrzanów są Kaszëbi.
Strzeżewò - to je kòlonia w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Stãżëca ("Szlacheckô Stãżëca" ë "Kroléwskô Stãżëca", pòl. "Stężyca", miem. "Stendsitz") – to je kaszëbskô wies w kartësczim krézu, w Pòmòrsczim wòjewództwie, w gminie Stãżëca. Ta wies je nad Górnym Reduńsczim Jezorem. Tu je kòscół z 1706 rokù.
Minysterstwò Administracji i Cyfrizacji (pòl.:Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji) - je jednym z minysterstwów we Warszawie. Òno bëło òd 21 lëstopadnika 2011 rokù do 2015 rokù, a zajimało sã m.jin. dotacjama np. na kaszëbiznã. (pl)
Stôw – to je dosc smôdczi wòdny zbiérnik, òn mòże bëc kòpóny przez człowieka dlô rib.
Ametist - to je mineral. Òn mô chemiczny wzór SiO2.
Kãpice (we zdrojach: "Hammermühle" 1784; pòl. "Kępice", miem. "Hammermühle") – gard w stôłpsczim krezu w pòmòrsczim wòjewództwie. Kãpice mają jeden ùrząd dlô gardu ë wiesczi gminë. Lëdztwò gardu: 3.756 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 6,11 km2
Pôchnącô pelargoniô ("Pelargonium graveolens" L'Hér.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë bòcónkòwatëch ("Geraniaceae"). Kaszëbi mògą na niã gadac òrãżé, a jak kùdżelkã z ji lësta włożi snôdkò w ùchò to òno mô òprzestac bòlec. Ò òrãżim w òknach napisôł Frãcëszk Grëcza. Lëteratura. F. Grëcza: Swiãtô Anna [w]:E. Pryczkowski, "Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prałata Franciszka  Gruczy", Banino 2008, s. 148 "Pelargonium graveolens"
Bólszewò (pl. "Bolszewo") – kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Wejrowò. Je pòłożoné w pradolënie rzéczi Redë, na pòrénkù greńczi z Wejrowã. Mô kòl 8 tësąców mieszkeńców, w slédnëch latach w Bòlszewie miôł plac zacht rozwij mieszkaniowi bùdowiznë. We wsë dzejô dosc wiele môłëch ë strzédnëch priwatnëch firmów. Tu je znónô Pùblicznô Bibloteka Gminë Wejrowò m. Aleksandra Labùdë. Neògòticczi kòscół z 1857 rokù Spikrz z 1800 rokù Zwón z 1661 rokù
Kimchi je zwëkòwé, kòrejańsczé zjestkù, w skłôd chtërnégò wchòdô zaprawionô abò kwaszonô ògrodowizna, w przédnëm dzélu kapùsta ë paprika chili. Przédny skłôd to pekińskô (abò chińskô) kapùsta, japòńskô radiska, czosniôk, paprika chilli, cëbùla, zaprawioné krewetczi abò jiny brzód mòrza, jingwer, sól a téż cëczér. Nôwidzalzé kimchi (baechu kimchi) mô w se kwaszoną chińską kapùstã, je fest pòsoloné ë z dodôwkã chili, jingweru a czosniôkù. Je wiele jinëch ôrtów tegò pòdôwkù, czãsto le ò môlowim a cządowim sygù, włączając w to np. kaktugi, chtërnegò pòdspòdlém je radiska, bez dodôwkù kapùstë. Mòże téż zrobic ne zjestkù z jinëma ôrtama kapùstë, dostôwô sã téj strôwã "lżészą" a mni pikantną. "Baechu kimchi", nimò że je terô barô lëdóné, pòwsta dosc pózdno. Paprika chilli òsta wprowadzoné do Kòreji (bez Japòńską na zaczątkù XVII s., a dopiérze 200 lat pózdni dóno je do robionégò kimchi. Chińskô kapùsta (kr. baechu) dotëgòwóné mô do Kòreji z Chinów, gwësno w XIX s., do tegò czasu dobierano le môlową ògrodowiznã. Dôwni trzëmano kimchi w glënianëch grôpach, ùstawionëch dali òd jinëch produktów ë domocëch (bez jintensywny pôch), w dzélu zakòpóné w zemi. Terô brëkùje sã specjalnëch lodowniców.
Papiéż Benedikt XVI (łac. Benedictus PP. XVI) , czedës Josef Alois Ratzinger (ur. 16 łżëkwiata 1927 rokù w Marktl am Inn, ùm. 31 gòdnika 2022 w Watikanie). Òn béł biskùpã Rzimù òd 2005 rokù. Przed nim béł Jan Paweł II. Òn w gromiczniku 2013 rokù zapòwiedzół swòjã abdikacëjã i òd tegò czasu béł penzjonowónym papiéżã. Pò nim papiéżã òstôł Frãcëszk.