ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
1877 - Hermann Hesse, miemieckò-szwajcarsczi runita, noblësta, aùtor "Stepòwégò Wilka" (ùm. 1962) 1914 - Alojs Andricki - górnołużëcczi ksądz, dzejôrz procëm miemiecczim nazistóm, katolëcczi błogòsławiony (ùm. 1943 w Dachau) 1904 - René Lacoste, francësczi tenisista, ùsôdzca marczi szpòrtowich ruchnów (ùm. 1996) 1922 - Pierre Cardin, francësczi projektôrz mòdë 1923 - Wisława Szymborska, pòlskô pòétka, noblëstka, lëterackô redaktórka, dolmôczka (ùm. 2012) 1925 - Patrice Lumumba, premier Demòkraticzni Repùbliczi Kongo (zamòrdowany w 1961) 1929 - Imelda Marcos, filipińskô pierszô dama 1986 - Lindsay Lohan, amerikańskô teatrownica 1566 - Nostradamus, francësczi lékarz, astrolog (ùr. 1503) 1778 - Jean-Jacques Rousseau, francësczi filozof, runita (ùr. 1712) 1796 - Jón Krësztof Kluk, pòlsczi ksądz, nôtërnik, biolog, runita (ùr. 1739) 1904 - Antón Czechow, rusczi runita (ùr. 1860) 1937 - Amelia Earhart, amerikańskô pilotka (ùr. 1897) - znikła w samòloce nad Spòkójnym Òceanã 1961 - Ernest Hemingway, amerikańsczi runita, noblësta (ùr. 1899) 1977 - Wladimir Nabokow, ruskò-amerikańsczi runita (ùr. 1899) 2016 - Elie Wiesel, rumùńskò-żëdowsczi runita, swiôdk Holokaustu, pòkòjowi noblësta (ùr. 1928)
Serwal ("Leptailurus serval") - to je susk z rodzëznë kòtowatëch. Ten zwiérz żëje stronama w Africe.
Lubelszcze wòjewództwò (pòl. "Województwo lubelskie") - to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù Pòlsczi Repùbliczi. W nim je dzél Pòleségò. Stolëcznym gardã lubelszczegò wòjewództwa je Lublën. Podôwczi. Wiéchrzëzna - 25 155 km²  Lëdztwò - 2 185 000 Lublin – 354.967 Chełm – 72.560 Zamość – 66.802 Biała Podlaska – 58.082 Puławy – 49.976 Świdnik – 40.041 Kraśnik – 36.170 Łuków – 30.612 Biłgoraj – 27.208 Lubartów – 23.017 Łęczna – 21.767 Tomaszów Lubelski – 20.170 Krasnystaw - 19.531 Hrubieszów - 18.633 Dęblin - 18.150 Międzyrzec Podlaski - 17.193 Radzyń Podlaski - 16.135 Włodawa - 15.724 Janów Lubelski - 11.947 Parczew - 10.286 Poniatowa - 9.983 Ryki - 9.730 Opole Lubelskie - 8.842 Bełżyce - 7. 090 Terespol - 5.981 Szczebrzeszyn - 5.305  (29,04 km²) Bychawa - 5.304  (6,68 km²) Rejowiec Fabryczny - 4.537  (14,36 km²) Nałęczów - 4.266  (13,84 km²) Kazimierz Dolny - 3.584  (30,42 km²) Kock - 3.497  (16,79 km²) Tarnogród - 3.372  (10,86 km²) Zwierzyniec - 3.339  (4,84 km²) Krasnobród - 3.027  (6,99 km²) Stoczek Łukowski - 2.718  (9,13 km²) Annopol - 2.681  (7,75 km²) Piaski - 2.642  (8,44 km²) Józefów - 2.453  (5,28 km²) Tyszowce - 2.263  (18,52 km²) Ostrów Lubelski - 2.253  (29,68 km²) Frampol - 1.427  (4,67 km²)
Rita Hayworth, (ùr. 17 rujana 1918, zm. 14 maja 1987) bëła amerikańską teatrownicą.
Chińsczi aligator ("Alligator sinensis") – to je ôrt gadzënë z rodzëznë aligatorowatëch ("Alligatoridae"). Òn żëje w Chinach i je chróniony, a je w niebezpiekù, mòże wëdżinąc. Ten aligator je kòl 1.5 m dłudżi. Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 1 / [zespół autorów i tłumaczy Wojciech Bresiński et al.], Poznań : Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 10
Wiodro to stón atmòsferë w tim sztërkù. Dzélë wiodra. cepłota, òpôdënczi, zachmùrzenié, wiater, cësnienié. Cepłota. Mòżeme mierzëc termòmétrã. Òpôdënczi. W pògòdze baro wôżné są òpôdënczi. Pòzwë òpôdënków: deszcz, plësk, sniég, dôka, mżëczka, grôd, kùrzatwa, żłódz, rosa. Kaszëbi rozmajice nazéwają deszcze: mòrsczi, prëczk, mżëczk, krajewi, szlaga, plësk. Zachmùrzenié. Blónë to są kapci wòdë, co wiszą w lëfce. Blónë mògą bëc: biôłé, czôrné, sniegòwé, drobné, grzmòtowé, wiatrowé, wełniané. Wiater. pòwstôwô z rësznotë lëftu. Mòże òn wiôc z wszelejaczich czerënków i zrozmajitą mòcą. Òd ti mòcë téż mòże zanôlegac jegò miono, mòże òn tedë bëc: dzëwi/"niespodziewany"/, głëchi/"zapowiadający burzę"/, krziżewi/"przeciwny"/, niegòdzëwi/"silny"/, prosti, procemny, sësznik, szôlińc, krãcëszk, zerwańc. Znaczenié wiodra w żëcym człowieka. Wiodro je baro wôżné w żëcym człowieka. Òd niégò zanôlégò wiele robòtów i wëpòczink. Z pògòdą parłãczi sã nasze zdrowié i przëòdzéwk. Òd wiodra zanôlégô téż w wiôldżim dzélu nasze zdrowié. Zmianë pògòdë wpłiwają na to, jak człowiek sã czëje. Òsoblëwie stôri i schòrzałi lëdze baro òstro òdczuwają ji zmianë. Wiele chòrosców, jak to sã gôdô na Kaszëbach, pòwstôwô z „lëftu”. Nasze òbleczenié mòcno zanôlégô òd pògòdë abò niepeleczi. Lëteratura. Danuta Pioch, Żëcé codniowé na Kaszëbach, ZK-P, Gdańsk 2007
Biôłé Jezoro (pòl. "Białe Jezioro") to je jezoro ò wiéchrzëznie 88,1 ha w gminie Chmielno, w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Ditrich – rãczné nôrzãdło, chtërno brëkùją czasã np. szlosôrze do otmikaniô zómków (np. w dwirzach abò szafkach) jak ni ma klucza. Taczi òdmikôcz pòdług pòlsczégò prawa mòże miec np. szlosôrz, a prosti człowiek z nim mòże bëc ùkôróny.
Kòrónowò (w zdrojach: "Smeysche" 1288, "Smexe" 1292, "Corunowo" 1426, "Corunow" 1476, 1495, "Choronowo" 1484, "Korunowo" 1511/12, "Coronow" 1583, "Corunau" 1612 (Langenes), "Koronów" 1699, "Pohln. Crone", "Coronowo" 1796-1802 "Koronowo", "Polnisch Crone", "Crone an der Brahe", "Krone a. Brahe"; pòl. "Koronowo", miem. "Polnisch Krone", "Crone an der Brahe", 1942-45 "Krone an der Brahe") - gard w bëdgòsczim krézu w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie nad Brdą.    Lëdztwò gardu: 11.025 (2010) Wiéchrzëzna gardu: 28,18 km2
Wëbiérné prawò – je w Pòlsce òd 1 zélnika 2011 rokù regulowóné przez wëbiérny kòdeks. "DYREKTYWA RADY 94/80/WE z dnia 19 grudnia 1994 r. ustanawiająca szczegółowe zasady korzystania z prawa głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych przez obywateli Unii zamieszkałych w Państwie Członkowskim, którego nie są obywatelami" "Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Kodeks wyborczy. " (Dz.U. 2011, nr 21, pòz. 113) "Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy. " (Dz.U. 2011, nr 21, pòz. 112)
Metafòra (òbraznô wëpòwiesc) - to je sztatura sztëlisticznȏ w jaczi dżinie pierwòszny znaczënk słowów, a zwëskóny je nowi. Metafòra mȏ swój òsoblëwi mȏl w pòétnym jãzëkù . Metafòrą je czasã skróconé przërównanié, w jaczim òminiony òstȏł przërównawczi zlënk ("spójnik"), np. òczë jak gwiȏzdë – gwiȏzdë òczów. Metafòra hewò wërażenié, w jaczim dochȏdȏ do przesëniãcȏ znaczeniégò. Pȏra abò wicy słowów je bùten szëkù, żlë je rozmiejemë dosłowno. Szëk pòkȏże sã dopiérze czejbë je rozmiȏc razã. Taczé sztëlisticzny sztaturë bë brëkòwȏł do plasticznégò òbrazowégò i czëcowégò pòkȏzaniȏ zamkłoscë wëpòwiescë, np. „ … w rézë, chtërnȏ tëlé zemi mùdzy”
Brzeznëckô Wãgòrza (pòlsczi jãzëk: "Brzeźnicka Węgorza") je to rzeka w Pòlsce, chtërô mô 40 km długoscë. Je òna lewą dopłëwiną Redżi. Na ni ùtwòrzóno òstoja dlô ptoków ë jinszëch zwierząt.
Hòlsztin (miem. "Holstein") - to je krôj w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òn béł ksyżestwã.
Stôrô Hëta (pl. "Stara Huta") – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce. We wsë mieszkało 99 lëdzy w 2005 rokù. 4.) "Stara
Malbórg (téż: Nalbórg, Nalibórg, Malibórg; we zdrojach: "Sanctemarienburch" 1276, "Castri sancte Marie" 1285, "Marienburg" 1296, 1306, "Mariemburg" 1321, "Mariemborg" 1323, "Margenburgk" 1343, "Marienburg" 1346, "Mergenborg" 1346, "Mariemburg" 1352, "Marienburg" 1396, 1413, "Malbork" 1565, "Margenburg" 1576 (Henneberg); "Malbòrg" (Cenôwa), "Malibòrk" (Cenôwa); gw. "Malbórk", "Nalbórk", "Nalibórk"; pòl. "Malbork", miem. "Marienburg") - krézewi gard w Pòmòrzczim Wòjewództwie. Gard. Lëdztwò gardu: 38 872 mieszkańców Wiéchrzëzna gardu: 17,15 km2 Historëjô. Òd 1286 rokù to je gard. To bëła krzëżackô stolëca w latach 1309–1466. W 1772 rokù tu na zómkù przësygelë na wiérnotã prësczémù królowi m.jin. niejedny Kaszëbi. Krzëżacczi Zómk
Zwëczajny słuńcownik ("Helianthus annuus" L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch ("Asteraceae") ze szlachù słuńcownik. Kaszëbi mògą na niegò gadac leno słuńcownik. Òn terô rosce m. jin. na Kaszëbach, ale czedës òn rosł le w amerikańsczich stronach. Z jegò zôrna mòże robic jôdny òléj. Rozmajitoscë. Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. zôrna słonecznjika bëłë dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.
Przëmierzé – 1) zrzesz midze Bògã a Jizraelitama. Bóg przërzekł jiscënk ò Jizraelsczi naród, prowadzëc gò ë bëc z nim. Jizraelicë przërzeklë Bògu bëc Jegò narodã, kòchac Gò ë przestrzegac przëkôzënków (Wj 19,40). Nie bëlë temù do kùca wierny. Robiëlë lëchò w òczach Bòga. Nie przëjãlë téż Jezësa jakno Mesjasza – Sëna Bòżégò. Zrzesz zawiérôł Bóg w Starim Testamence z prorokama Noem, Abrahamem i z całim Jizaelem pòd Sënajem (zalakowóny krwią celców). To òstatny òbrzeszało Jizraela do wiernote Jahwe ë pòswiącëwało naród dlô Bòga. Dlô proroków je òno wiernotą Bògù wobec niewierny òblubienice Jizraela. Równoczasno je òno pòdstawą òdnowieniô na przindnosc związkù òsłabłégò przez ta niewiernotã. Òdnowienié mô charakter Nowégò Zrzeszeniô zawartégò przez Bòga z Jégò ludem, z Kòscołem, zalakowóné òstało Krwią Jezësa Christusa,chtëren je rãczelnikom ë arciksãdzem tegò Zrzeszeniô 2) Przez smierc Jezësa òstało zrobioné z lëdzama nowé ë wieczné zrzeszenié (1 Kor 11,25) Marianna Ligendza, Mały Słownik Pojęć i Symboli Religijnych, W-wa 1993 r. Jewish Encyclopedia: Covenant: The Old and the New Covenant (ang.) Jon Ruthven, "'This Is My Covenant with Them': Isaiah 59.19-21 as the Programmatic Prophecy of the New Covenant in the Acts of the Apostles." Journal of Pentecostal Theology 17 (2008), Part I: 32-47; Part II: 219-37.
Piekarniô. Piekarniô –to môl w chtërnëm piecze sã chléb i rozmajitô pieczëzna. Dzéle : ciastownia òbrabialnia piecownia Pieczëzna. Pieczëzna – to wërobë z mączi, wòdë i solë z różnyma dodatkama. Je to pòdstawòwé dzélëk codniowé dietë człowieka. Jinszi zestowné dzéle pieczezne to mlékò, proszci,młodze,cëczier i dôdôwczi, chtërne zależą òd zortu chleba: mak, sezam, bania, soja, słuńcownik, zéle i sëszoné sliwczi. Ôrte pieczëzne. Ôrte pieczëzne: Pieczëzna pszënô (wëpiekónô z mączi pszëny) zwëczajny: chléb pszëny, chléb pszëny letczi, kòłôcze,chléb żarnowi, chléb graham, grachamczi, bagietczi, frańcësczé wëborowé (òbjëmiwô tłuszcz, cëczier i jaja), np. kajzerki, rogale, kòłôcze do hot dogów, chléb tostowi, kòłôcz wrocławsczi półcekrôwi: chałka, kòłôcze maslané, rogale maslané Pieczëzna żëtnô (wëpiekónô z żëtné mączi jasny abò ciemny na zakwasé i përzinkã młodzy mòże bec 15% mączi pszeny): chléb żëtnié (letczi, jasny mléczny, żarnowi, fulzôrny, staropolsczi, żarnowi na miodze, żarnowi z soją i słuńcownik), pumpernikiel Pieczëzna mieszónô (pieczëzna pszeno-żytnô robionô na młodzach, abò na młodziach z zakwasã i téż pieczëzna żytno-pszenô gniotłô na zakwase, abò z młodzama) , np. chléb wiejsczi, kaszëbsczi, krakòwsczii, òliwsczi, mléczny, prasczi, baltonowsczi, słuńcownikòwi, z soją. Literatura. Literatura: Franciszek Sławski. Słownik etymologiczny języka polskiego 1958, Wiesław Boryś. Słownik etymologiczny języka polskiego 2005
9 rujana – Agnieszka Osiecka 29 gòdnika – Jan Louis Perkowski
Stocznia Gdynia S.A. – òkrãtowniô w Gdini jakô mô zôczątk swòjegò pòwstaniô kòl 1927 rokù. Òb czas II Swiatowi Wòjnë bëła òkrãtownią miemiecczich pòdwòdnëch òkrãtów (U-bòtów). Zniszczonô òb noc z 18/19 gòdnika 1944 rokù. W gòdnikù 1970 rokù krótkò ti òkrãtowni bëło wiele òfiarów (zabitëch). Tu miało robòtã wiele Kaszëbów. Òficjalnô starna
Czôplënkò (we zdrojach: "terra Tempelborch" 1291, "Tempelburch" 1311, "Tempelborch" 1334, "Tepelborg", "Czaplinek albo Tempelborg" 1564-67, "Czaplink", "Tempelborch" 1618, "Tempelburg" 1789, "Tempelburg" 1838, "Czaplinek", "Tempelbork", "Czaplink" (Cenôwa); pòl. "Czaplinek", miem. "Tempelburg") - garc w drawieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie mizë jezorama Drawskò ë Czôplëno. Lëdztwò gardu: 6.838 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 13,62 km2
Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo (PGNiG) abò Pòlsczé Pétrochòwé Górnictwò ë Gazownictwò - to je znónô firma (wëcmanizna). M.jin. na Kaszëbach mòże òd nich kùpiac gaz. W 2015 rokù òni jesz szukele széfrowégò gazu.
Szaré gòjidło (łac. "Unguentum Hydrargyri cinereum" FP IV) - to bëło gòjidło, a w nim m. jin. tãż (Hg). Òno mògło bëc np. procem wszóm.
Mars () - to je czwiortô pòsobicą (jak rechùje òd Słuńca) planéta w Słuńcowim Ùstawie. W 2018 rokù tu bëła nalazłô wòda.
Edyta Anna Górniak (ùr. 14 lëstopadnika 1972, Ziębice) je pòlską spiéwôrką. 1995 - "Dotyk" 1997 - "Edyta Górniak" 1999 - Live '99 2002 - "Perła" 2003 - "Invisible" 2007 - "E.K.G." 2008 - "Kolędy (Zakochaj się na Święta w kolędach)" edytagorniak.com e-gorniak.com
Żôgòwinë – to są drobné wiórka, chtërne robi np. krézżôga z drewna. Òne mògą bëc brëkòwóny do grzeniégò jizbów. Mòże je téż wëwiezc na wësëpiskò.
Sardińsczi jãzëk ("sardu, limba sarda, lingua sarda") - to je jeden z romańsczich jãzëków. Na Sardinie wiele dzecy ùczi sã tegò jãzëka.
Sakrameńt (z łacyńsczégò "sacramentum") – w chrzescëjaństwie religijny òbrzãd, traktowóny jakò widzalny znak Bòsczi łasczi, ùstanowióny – jak ùwôżają wëznawcowie – przez Christusa. Sakrameńtë wprowôdzelë stãpniowò, razã ze zmòcniwanim chrzescëjańsczi kòscelny òrganizacje. Na zôczątkù chrzescëjańsczi kòscół ùznôwôł leno dwa sakrameńtë: chrzest i swiãtą kòmóniã, temù że le ò nich bezpòstrzédno wspòminô sã w ewanieliach. Pòòstałi dzél sakrameńtów pòjawił sã w chrzescëjańsczi nôùczi pózni. W rzëmskòkatolëcczim Kòscele nôùka ò sétmë sakrameńtach bëła ùgòdzonô na sobòrach jakò dogmat – nôprzód na drëdżim lyonsczim sobòrze w 1274, a za régą na sobòrze we Florencji w 1439. Do negò karna słëchają taczé sakrameńtë, jak: Chrzest; Bierzmòwanié; Swiãtô Kòmóniô; Pòkùta; Namaszczenié chòrëch; Ksãżestwò; Małżeństwò. Prawòsławné naùczanié, pòdobno jak katolëcczé, wëmieniwô na òglë sétmë sakrameńtów, ale nie je to w ti wierze dogmatã. Protestancëzna je baro zróżnicowónô żle to jidze ò rozmienié pòjãcô sakrameńtu. Lëtërstwò ùznôwô dwa sakrameńtë: chrzest (ùdzeliwóny je dzecóm) i swiãtą kòmóniã. Nôprzód Luter ùwôżôł, że sakrameńtë są trzë (òkróm nëch dwùch jesz spòwiédz). Kompendium KATECHIZMU KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO
Krãcëszk - to je wiater, chtëren wieje baro chùtkò. Krãcëszk sygô òd niejedny chmùrë jaż do zemi. Òn mòże wiele zniszczëc. Czasem Kaszëbi gôdają, że to diôbeł sã żeni. Krãcëszk w Paczewie
Wëdôwizna "Bernardinum" ("Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej "Bernardinum"") w Pelplinie je kùlturową jinstitucëją, chtërna pòwsta w 1998 rokù. Jegò robota polégô m.jin. na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów przez wëdëwanié i drëkòwanié w dzysdniowim pisënkù dokôzów kaszëbsczich lëteratów. Wëdôwizna "Bernardinum" wëdôwô pò pòlskù wszelejaczé materiałë (ksążczi, katalodżi wëstawów ë jinszé). Worldcat (pl)
Anielsczé pòzdrowienié ("Ave Maria") Kaszëbsczi jãzëk. W kòscele je mówiony Anielsczé pòzdrowienié m.jin. pò kaszëbskù. Zdrowas Marijo, łasczi pełnô, Pón z Tobą. Błogòsławionô jes midzë niastama i błogòsławiony je brzôd żëwòta Twòjégò, Jezës. Swiãtô Marijo, Matkò Bòżô, mòdlë sã za nama grzésznyma terô i w gòdzënie smiercë naszi. Amen. F. Cenôwa:"Xążeczka dlo Kaszebov przez Wojkasena", 1850 Gduńsk E. Gòłąbk, E. Prëczkòwsczi:"Më trzimómë z Bògã",Gduńsk 1998, s. 17 "Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum;" "benedicta tu in mulieribus," "et benedictus fructus ventris tui, Iesus." "Sancta Maria, Mater Dei, ora pro nobis peccatoribus," "nunc et in hora mortis nostrae. Amen. "
2016 - ataka terrorësteczna ISIS w Berlënie na jarmarku wilëjnym, 12 zabitëch i 56 renionëch polsczim pòjôzdem Scania, ISIS zabiłë téż polscziegp kerowca pòjôzdu Łukôsza Urbana. 1869 - Antón Ôbram 1875 - Mileva Marić-Ajnštajn, serbskô matematiczkô, białka Albert Einsteina (ùm. 1948) 1875 - Carter Godwin Woodson, afroamerikańsczi dzejôrz, dzennikôrz i runita (ùm. 1950) 1906 - Leonid Breżniew, sowiecczi pòlitik (ùm. 1982) 1915 - Édith Piaf, frańcësckô spiéwôrka (ùm. 1963) 1958 - Limahl, anielsczi spiéwôk 1972 - Alyssa Milano, amerikańskô teatrownica 1980 - Jake Gyllenhaal, amerikańsczi teatrownik 1370 – papiéż Urban V 1741 - Vitus Bering, dëńsczi pòlarnik (ùr. 1681). 1848 - Emily Brontë, anielsczô runitkô (ùr. 1818). 1915 - Alois Alzheimer, miemiecczi neurolog (ùr. 1864). 1996 - Marcello Mastroianni, italsczi teatrownik (ùr. 1924). 2016 - zastrzélony przez ISIS Łukôsz Urban (ùr. 1979) z Rożnowô, wsë w gripiewsczim krézu.
Kòmisjô Ùstalaniô Pòzwów Miescowëch – to béł państwòwi òrgan przë minysterstwie w 1934 rokù i pò wòjnie òd 1945 do 1960 rokù. Swégò czasu bëlë w ti Kòmisji m.jin. profesorowie: Kazmiérz Nitsch i Mikòłôj Rudnicczi. Òna mia ùstalëc pòzwë zamieszkałëch òbiektów i fizjograficzëch, wiele razy zmienic niemiecczé na pòlsczé. Dzysô w Polsce to je Kòmisjô Pòzwów Môlowòsców i Òbiektów Fizjograficzëch. Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie - Gduńsk 2014, ss. 206 - 221 "Problematyka związana z urzędowym nazewnictwem miejscowości i obiektów fizjograficznych" "Yoshioka, Jun (2007). "
Christina Maria Aguilera, (ùr. 18 gòdnika 1980) je amerikańską spiéwôrką. 1999 - "Christina Aguilera" 2000 - "My Kind Of Christmas" 2000 - "Mi Reflejo" 2001 - "Just Be Free" 2001 - "Mi Reflejo" (Bonus Remixes) 2002 - "Stripped" 2006 - "Back To Basics" 2010 - "Bionic" 2010 - "Burlesque: Original Motion Picture Soundtrack" 2012 - "Lotus"
Saint-Dié-des-Vosges je gardã ë gminą we Francëji. W 1999 rokù miôł 22 569 mieszkańców. Wiéchrzëzna : 46,15 km2 Pòłożenié : 48° 17'N ; 06° 57'E Historëjô. 1507 : "Cosmographiae Introductio" (Martin Waldseemüller) Katédra Klôsztor Kòscół Saint-Martin Kapela Saint-Roch Mùzeùm Pierre-Noël Institut universitaire de technologie (IUT) Vautrin Lud (1448-1527) Jacques Augustin (1759-1832) Jules Ferry (1832-1893), pòlitikôrz Ferdinand Brunot (1860-1938) Fernand Baldensperger (1871-1958) Ivan Goll (1891-1950), pisôrz, pòeta Jacques Brenner (1922-2001) Arlon (Belgijskô) Cattolica (Italskô) Crikvenica (Chòrwackô) Friedrichshafen (Miemieckô) Lowell (USA) Meckhe (Senegal) Ville de Lorraine (Kanada) Zakopane (Pòlskô) Òficjalnô starna gardu Institut universitaire de technologie
Salwadór (szp. "El Salvador") - Państwò w Strzédni Americe. Òficjalnym jãzëkem państwa je szpańsczi. Salwadór leżi pòmidzë Gwatemalą a Hònduras i mô przëstãp do òceana. Stolëcą Salwadóra je San Salvador.
Benedikt Karczewsczi (ùr. 1926 rokù - ùm. 18 łżëkwiata 2019 rokù) - to béł chemik, doktor jinżinéra. Òn béł òd 1973 rokù wicedirektorã w Fabrice Stołowy Pòrcelanë w Łubianie i dôł ùdbã kaszëbsczi pòrcelanë. Tak wiele tësącë tasków, snôdczich i głãbòczich talérzów ùfarwòwónëch kwiôtkama je dzãka niemù w kaszëbsczich, a téż jinëch dodómach. Te kwiatë szlachùją za tima z kaszëbsczégò wësziwkù. Òn pisôł pò kaszëbskù wiele lat. "Zmarł Benedykt Karczewski, twórca kaszubskiej porcelany"
Kwas deòksyribònuklejinowy (abò KDN), w anielsczim DNA (deoxyribonucleic acid), to je biopòlimer, chtërni zamëka geneticzni informacëji w żëwich òrganizmëch, i je ò sztrukturze 2 nicë, zwiniãtëch w sztôłt helisë. Ne 2 nicë DNA to pòlinukleòtidë, skłôdającë sã z nukleòtidów, chtërnë skłôdają sã z cëkru deòksyribòzë, sparłãczonégò z 4 tãcheniowemi zasadami: 2 purënowë – adenina (A abò Ade) i guanina (G abò Gua) – i 2 pirëmidënowë: cëtozyna (C abò Cyt) i tëmina (T abò Thy).   Ne zasadë wiążą sã w kòmplementarnë parë A-T i G-C, chtërnë jakò môłé strzonki parłãczą 2 dłëgë nicë deòksyribòzowe. W eùkariontëch DNA je w binë kòmórkòw, w prokariontëch DNA je w cytoplazmë, we wirusëch DNA je w kapsëdach. DNA w chemiczni kategòrëji to je òrganiczni związk z grëpë nuklejinowëch kwasów. L. Stryer, J.M. Berg, J.L. Tymoczko: Biochemia. Wyd. 4. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-15811-8
Johnny Depp, (ùr. 9 czerwińca 1963), je amerikańsczim teatrownikem.
Kiszëniów (rum. "Chișinău", cyryl. Кишинэу, wym. [kiʃiˈnəw]; ros. Кишинёв) – stolëca ë nôwikszi gard Mòłdawijë na prawie landu. Wiéchrzëzna gardu skłôdô 571 km², lëdztwò 690 000 (stój na 2018). Je ùsadłe nad rzéką Byk Historëjô. Kiszëniów założony w 1436 roku.
Jadamòwé (pòl. "Niedamowo") – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Kòscérzëna. Tu je kòscół ë szkòła. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Piékło, Smólniczi, Kòwôlczi ë Nowé Jadamòwé. Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Jadamòwé” òsta wprowadzónô 4 lëpińca 2013.
Pòłabsczi Słowiónie (Pòlabsczi Słowióni) - to òglowé miono zôpôdnosłowióńsczich plemión (Òbòdritów np. Drzewiónów, Wagrów, Weletów) żëjących òd VI s. na zemiach midzë Bôłtã, Elbą (Labą), Hawelą ë Òdorą. Òd pòrénkù greńczëlë z Lubùszanama ë Pòmòrzanama, òd zôpôdu z Sasama, òd pôłnia z Łużëczanama (Łużanama). Czãsto, nëch slédnëch rechùje sã do pòlabsczëch Słowiónów.
Pùcczi kréz (pòl. "Powiat pucki") - to je zemsczi kréz w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Pùckù. Wiéchrzëzna: 577,85 km² Lëdztwò: 72 292 Hél "Gardzkô gmina" Jastarniô "Gardzkô gmina" Kòsôkòwò Krokòwa Pùck "Gardzkô gmina" Pùck Wiôlgô Wies "Gardzkô gmina"
Mòrzëno (w zdrojach: "Morin" 1263, 1265, 1306, "Moryn" 1331, 1401, "Mohrin" 1833; pòl. "Moryń", miem. "Mohrin") - garc we grifëńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad jezorã Mòrzëckò Lëdztwò gardu: 1.634 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 5,54 km2
Szczelësc (łac. "mandibula") – to je pòjedinczi, rëszny gnôt szkeletu czërzepù człowieka i zwierzów – wiele razy òna biwô zwónô szczãką (dólną).
Mùzeum Wòjnowi Marinarczi w Gdini je jinstitucją z 1953 rokù. Mùzeum zbiérô stôré rzecze sparłãczoné z Wòjnową Marinarką RP i tu mòże je òbzérac. Sedzbą Mùzeum je gard Gdiniô. Dłëgszi czas rekruce z Kaszëb nie mògle służëc w wòjnowi òkrãcëznie, szlë za to do kòpalni. Domôcô starna Mùzeum
thumb Kaszëbi wiedno rôd spiéwelë i spiéwają, chòc w historii jinszi nôrodë ùważają nas za nié spiéwający. Spiéwe na Kaszëbach. Spiéwe na Kaszëbach dzelą sã na dwa ôrte: a) Bòżé-czasã zwąny pôcerzónkama abò bòżónkama np.: W stajeneczce narodzony ks. Antoniégò Peplińsczégò Z piesnią do Cebie jidzemë Matinkò- L. Roppela, Tatkù naj- Alojzegò Nagla. b) Kózé-chterny nadôwóny są téż jinszé pòzwë: frantówczi chòranka kòzlinczi. Literatura. Literatura: Pioch D., Najô domocëzna, Gduńsk 2005
Berwôłd (we zdrojach: 1295 "Berenvalde", 1298 "Berwalde", 1317 "Berenwolde", 1319 "Bernwald", 1325 "Bernwolde", 1338 "Bernwalde", 1348 "Bernwoldt", 1350 "Berenwaldt", 1371 "Berinwalde", 1625 "Bernwalde", 1630 "Berwalde", "Berwalt", do 1945 "Bärwalde"; pòl. "Mieszkowice", miem. "Bärwalde in der Neumark") - garc w Gripiewsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Kùrzecą. Lëdztwò gardu: 3.562 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 4,73 km2
Pólnô mësz ("Apodemus agrarius") - to je grëzôk z rodzëznë mëszowatëch. M. jin. na Kaszëbach òna biwô w lasach. Òna zjôdô np. semiona. Biwają lata, że jich je baro wiele. "myszy polnej" s. 112
Òstatnô kwadra - to je jedna z fazów Miesądza, jak òn schnie do nowù, w ni Zemia, Miesądz i Słuńce robią ze sobą prosti nórt.
Òliwkòwi pawión ("Papio anubis") – to je môłpa z rodzëznë makakòwatëch. Òn żëjë w Africe
Romuald Byzewski (ùr. 10 rujana 1842 w Karwi - ùm. 30 rujana 1905) to béł ksądz, francyszkana - OFM. Òd chrztu miôł miono Jón. Pò skùńczenim gimnazjum w Wejrowie òn béł òd 1861 rokù w klôsztorze Francyszkanów w tim gardze. Pò sztudérowaniu w Belgijsce dożdôł sã ksãżëch swiãceniów, chtërne przëjimnął 5 zélnika 1866. Òn béł profesorã w Prësach, ale jak òstré ùstawë kùlturkampfù, sczerowóné procëm katolëcczémù Kòscołowi nie dôwałë klôsztoróm pòkù òn trafił w 1875 rokù do Zjednónëch Krajów Americzi ë béł ksãdzã tam, a pòmôgôł m. jin. Kaszëbóm. W môlowosce Winona òn béł probòszczã ë pòmôgôł H. Derdowsczémù jak òn wëdôwôł "Wiarusa". Òn ùmarł w 1905 rokù, a jegò grób je w Zjednónëch Krajach Americzi. Lëteratura. Szulist W.: Kaszubi w Ameryce; Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005, ss. 26,51,74,75,79
Eumhun to òdczëtanié zwãkù ("eum") ë znaczeniô ("hun") hanji (chińsczégò znakù). W dzysdniowim kòrejańsczim, czede hanja zjôwiô sã jakò słowò abò jegò dzél, je wiedno òdczëtiwóny ji zwãk. Abë zrozmiec sóm znak, słowôrze ë szkòłowé ùczbòwniczi pòdôjã nie blós zwãk a téż znaczënk. Baro czãsto słowò abò słowa w znaczënkù są słowama kòrejańsczi a nié chińsczi rodowiznë. Na przëmiôr, znak 愛 w słowôrzach dolmaczony je jakno "sarang ae" (사랑 애 w hangeulu), ga "sarang" òznoczô "lubòta" (znaczënk słowa) a "ae" jegò zwãk. Znak 人 czëtô sã "saram in" (사람 인), ga samò "saram" òznôczô "òsoba" a "in" to zwãk negò znakù. Czede dwa znaczi są razã ë robią jedno słowò 愛人, czëtô sã je "aein" (애인; pò kaszëbskù czëtôj "aj-in"), a òznôczô to mùlka ("lubòta" + "òsoba").
Roczitnik - to je - pòdłùg Kaszëbów - złi dëch, diôbëł co robi mòcny wiater. Òn lubi sedzec w roczicënie i robic z ni sobie piszczówczi do graniô.
Zrzeszéńcowie to pòétné karno, zebróné wkół cządnika "Zrzesz Kaszëbskô" (1933-39): Aleksander Labùda (1902-81) ze Strëszi Bùdë, Jan Trepczik (1907-89), Jan Rómpsczi (1913-69) z Kartuz, Francëszk Grëcza (1911-93) z Pòmieczińsczi Hëtë. Cządnik – z gòdłã "W imię Boga – odrodzenie Kaszub" – miôł za zgrôwã "òdrodã Wiôldżégò Pòmòrzô na spòdlim kaszëbiznë, w nôbëlniészëch ùdbach z pòmòcą i wespółbëcym Pòlsczi, dlô ji dobra". Kaszëbiznã ùznôwelë za apartny słowiańsczi jãzëk. Jich teòretik Sztefan Bieszk (1895-1964), ùrodzony we Fribùrgù (Badenia), ale jegò tatk wëszedł z Kòleczkòwa w Wejrowsczém, pisôł – z ekwiwaleńtama pòlsczima – słôwiącé snôżotã swòji tatczëznë "Sonety kaszubskie", a w 1959 r. ùsadzył gwôsny pisënk. Debiutë Zrzeszéńców przëpadłë na zôczątk trzëdzestëch lat XX stalata. Długò naznôczalë czerënk rozwiju kaszëbsczégò lëteracczégò jãzëka, mającë wërazny cësk na stanowiszcze Młodokaszëbów, òd chtërnëch sã dowiedzelë ò pòzdrzatkach Cenôwë i Ramùłta na kaszëbiznã. Òstawilë dosc tëlé wôżnëch dokôzów, np. zbiérk widzałëch i aktualnëch felietónów lëdzkò-pòliticznëch Labùdë (Guczów Mack gôdô), melodné piesnie ("Kaszebskji Pjesnjôk") i snôżé wiérztë (np. zbiérk "Odecknienié" 1977) J. Trepczika, dolmaczenié Biblëji kaszëbsczi Grëczë (1992), òsoblëwò słowôrze Labùdë (1960, 1981) i "Słownik polsko-kaszubski" Trepczika (1994). Zbiérk Labùdë "Kaszëbsczim jesma lëdã" przënôszô cziledzesąt tekstów-manifestów z mòttã: "Chto dzys nie chce mòwë òjców tczëc, mùszi witro słëgą cëzëch bëc". Szlachã felietónistë Labùdë szedł A. Hirsz. Wiérztë Trepczika tikają trzech témów: historii (np. Piesniô Wendów), jãzëka (np. Tczëwôrtnô jes jak dzejów duch) i miłotë do rodny zemi (np. piesniô Hej mòrze, mòrze, lubòtné mòrze...). Labùda tak ùjął ewòlucjã jãzëka: "...mòże gadac ò lëteracczi kaszëbiznie dzelący sã na baro gwarową i òglową. Pierszô jinaczi sã òd drëdżi tim, że przëjimô wszëtczé dodôwné swòjiznë wszëtczich gwar [...] Znaczącą znanką ti drëdżi je téż ji wikszô apartnota w ùprocëmnienim do lëteracczi pòlaszëznë[...] Jini pisôrze bëlë w sztãdze sã ùniesc nad domôcą gwarã i ùsôdzają w òglowy kaszëbiznie, czemù zôczątk delë znóny lëteratowie [...] Dokôz Majkòwsczégò pt. "Żëcé i przigodë Remusa" je klasykòwym przëmiôrã prozë gwôsno lëteracczi, a "Nowotné spiéwë" Bùdzësza – pòezji. Òdezdrzëwają jich pisôrze młodszégò pòkòleniô, jak Jan Trepczik, Jan Rómpsczi i jini, zbiérający sã wkół cządnika "Zrzesz Kaszëbskô", jaczi tekstë zasługiwają na miono kaszëbiznë òglowy, tj. gwôsno lëteracczi..." (1937). Zrzeszéńcowie ùznelë zasłëdżi Cenôwë, dzãka chtërnémù lud "przëbôcziwô mowę tatków przódë" i Majkòwsczégò, że "skażonô gôdka sta sã nama sjãtô" – słowama Bieszka, co pisôł téż: "Dzél poétów z Labudą i Trepczikę przédnyma (Karnowsczim, Bilotã, Bùdzëszã, Patokã) stworzëlë jistnô dlô se mowę lëteracką o dobëtnëch céchach swojsczëch. Proces zéńdzeniô kaszëbsczich dijalektów w jednę oglowokaszëbską mowę ni mógł jesz dóńc. Bo element rëbacczi (nordowy), nôwôżniészi bodôj, mô chdze môl" (1937). Strach ò kawel jãzëka przewijô sã ù Rómpsczégò.
Òseczi - są kaszëbską wnożëną w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò. 1.)
Krakòwò (pòl. "Kraków", łac. "Cracovia", miem. "Krakau") - to je nôwikszim gardã ë stolëcą małopòlsczégo wòjewództwa. Je téż wôżnym ùczebnym, pòliticznym ë gòspòdarzczim môlã. Do 1596 beł téż stolecznym gardã Pòlsczi Repùbliczi.
Jezoro Òsëszëno (pòl. "Osuszyno") - to je jezoro ò wiéchrzëznie 33,2 ha w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Piôskòwi òzdobnik ("Calamagrostis epigejos") - to je ôrt roscënë z rodzëznë "Poaceae". Ta trôwa rosce ni leno w Eùropie. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 265
Jj J, j – dzesątô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu. W kaszëbsczim alfabéce je sztërnôstą lëtrą.
Eùropejskô Bibloteka ("The European Library") – to je cifrowô bibloteka, chtërna dôwô przistãp do 48 nôrodnëch bibloteków. Kąsk w ni je do kaszëbskòjãzëkòwégò czëtaniégò. Bibloteka - kashubian (kaszëbsczi) Eùropeana
Elżbiéta Bùgajnô ("Elżbieta Bugajnа") - ùr. 1961 rokù je szkólną kaszëbsczégò jãzëka i mô stãpiéń doktora. Òna napisa dosc wiele pò kaszëbskù np. „Ruchna nôdzeje’’abò „Na stikù historii i kùlturë”, a pò pòlskù np.: "Tajemnica Boga Ojca w kaszubskiej poezji religijnej’’. Òna je sekretôra Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka (2020-2022). Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : Instytut Kaszubski w Gdańsku, 2017, s. 307. VIAF "Elżbieta Bugajnа" "Spotkanie autorskie z Elżbietą Bugajną i promocja jej książki" Ruchna nôdzeje
Grzegórz Szalewsczi  (ùr. 1956 rokù w Kòscérzënie - ùm. 28 zélnika 2017 rokù)  -  béł lékôrz i spòlëznowi dzejôrz. Pò skùńczenim sztudérowaniégò medicynë w Gduńskù òn robił w warkù doktóra. Òn zajimôł sã w Rëmi m. jin. kaszëbską kùlturą , ale béł téż starostą we Wejrowie i w tim czasu òd 2000 rokù dzejała jedurnô w gminie strzédnô szkòła - Kaszëbsczé Òglowòsztôłcącé Liceum w Strzépczu. "Odszedł doktor Grzegorz Szalewski"
Trzebiatowskô Gromada – gromada z 1534 rokù, na jaczi bëło stanowioné wprowadzenié w Pòmòrsce protestantizmù jakò państwòwi religije. Genéza gromadë. Refòrmacëjô w Pòmòrsce mia swój zaczątk ò czas panowaniô Bòdżisława X. Miało to dosc tëlé do sprawë z bënowim krizysã sztruktur rzimsczégò Kòscoła, marną efektiwnoscą refòrm, rozwijã hùmanizmù strzód profesorów Akademije w Grifii ë rozkòscérzającą sã kritiką ksãżëznë, a òsoblëwie jich szpecjalnëch prôw. To bëłë le niechtërne przëczënë, dlô jaczich pòmòrsczi nôród chãtno słëchôł na słowa Môrcëna Lëtra.
Klëkòwô Hëta (pl. "Klukowa Huta") – kaszëbskô wies w Pòlsce, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca na przëgrańczu Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi ë . W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Danachòwò, Klëkòwô Hëta-Pùstczi
Termin "filozofijô" pòchòdô òd grecczich słów "philos" (miłota) ë "sophia" (mądrosc), ë je dolmaczony jakno "miłota mądroscë". To czim filozofijô dokładno je, abò czim darwô bëc, je samò w se filozoficzną problemą, jaką filozofòwie w historëji rozmajice rozmieli ë traktowelë. Filozofijô mòże bëc rozmiónô jakno discëplina, co òna zajimô sã nôbarżi òglowima ë fùndamentalnyma pëtaniama, chtërné mòże człowiek pòstawic, np.: czim je jistnienié? czim je wiedzba? czim je dobro ë zło? jakô je nôtëra czasu ë rëmù? czim je mëslenié ë swiąda?
Glória Maria Cláudia Pires de Morais (ùr. 23 zélnika 1963) je brazylską teatrownicą.
Prasa - maszina ùżiwónô w gbùrzëznie do zbiéraniô i prasowaniô sana, słomë abò zelonégò (zeloné dlô chòwë), a téż wiązaniô tegò w pãczi.
Wrzos ("Calluna vulgaris" (L.) Hull) – wielelatnô roscëna z rodzëznë wrzosowatëch ("Ericaceae" Juss.). Òn roscë na Kaszëbach, ale rôz czedës bëło gò wicy. Z wrzosu je miód - wrzosnik. Czedës Kaszëbi na zymkù wrzos pôlelë.  wrzosz
Kòlano (pl "Kolano") – to je kaszëbskô wnożëna w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca.
York University (Ùniwersytet York) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1959 rokù. Kanada York University bibloteka
Benedicta Boccoli, (Milano, ùr. 11 lëstopadnika 1966) je italską teatrownicą. Benedicta Boccoli Web Page
Balika – to je drzewiany statk do praniô piérzë.
Klészcze ("Ixodida") – to są môłé zwierzãta z rzãdu "Parasitiformes". Òne piją krew, mògą przenôszac chòrobë, a żëją m.jin. na Kaszëbach. Jak klészcz je na człowiekù to trzeba gò jak nôblëżi skórë złapic pincetą i wëjąc. Òne kąsk szlachùją za krziżëwim pajkã.
Dólnô Brodnica (pòl. "Brodnica Dolna") – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Òstowò, Sarnowkò. 1.) Brodnica
Frãcëszk Tréder (ùr. 6 łżëkwiata 1903 rokù w Kòżëczkòwie – ùm. 22 zélnika 1980 rokù - béł kaszëbsczi dzéjôrz. Òn béł szef w Kaszëbsczim Mùzeùm miona Frãcëszka Trédera òd 1947 do 1973 rokù, a pisôł téż pò kaszëbskù. Neureiter F.: Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu. Pòlsczi dolmaczënk Maria Boduszyńska-Borowikowa, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1982, ss. 202 - 204 VIAF
Łebińskô Hëta – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd. Tu je szkòła, a w ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Łebińska huta Szkòła
Draszmaszina - to bëła maszina ùżiwónô w gbùrzëznie do draszowaniô (òddzélaniô zôrnów zbòżô òd kłosów), terô to colemało robi kòmbajn. Òna mòże miec pasowé kòło. Dzieje Brus i okolicy : praca zbiorowa / pod red. Józefa Borzyszkowskiego ; [aut. Krzysztof Walenta et al.].Chojnice ; Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1984, s. 146.
Stôrgard (we zdrojach: "Stargardt", "Stargardia", "Starogard", "Zitarigroda", "Starigardt", "Ztaregard", "Staregarde", "Staregord", "Stargart", "Stargard an der Ihna", "Stargard in Pommern", "Starogród", "Starogród nad Iną", "Stargard Szczeciński"; pòl. "Stargard", łac. "Stargardia", miem. "Stargard in Pommern") - krézewi gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, nad rzéką Jiną. Tu je kòscół NMP Królewi Swiata, a w nim w 2013 rokù bëła òdprôwiónô Mszô Sw. z liturgią słowa w kaszëbsczim jãzëkù. Pierszi dokùmeńt, w chternym bëło brëkowano miono "Kaszëbë", tikôł môla kòl Stôrgardù (19 strëmiannika 1238 - dzysô to je Dzéń Jednotë Kaszëbów). Pòłożenié. Geògrafné kòòrdinatë: długòta 15°04' E, szérzô 53°34' N Pòdôwczi. Lëdztwò gardu: 71.367 mieszkańców Wiéchrzëzna gardu: 48 km2 1124 Pierszô zmiónka o gradë "Zitarigroda" 1243 Nadanié gardnëch prôw 1292 Lubecczé gardné prawò 3 strëmiannika 1945 Wëzwòlenié gardu Kòscół NMP Królewi Pòlsczi Kòscół swiãtégò Jana Rôtësz Gardné brómë: "Wałowô" "Pirzëckô" "Pòrtowô" Swiãtégò Jana pòlitik Werner von Blomberg aktór Hans Joachim von Werkatz bard Przemysław Gintrowski aktórka Ewa Kasprzyk
Léòkadia Trepczik (ùr. 16 séwnika 1915 w Wejrowie, ùm. 28 lëstopadnika 1998) – kaszëbskô dzejôrka, wedle warkù krôwczka. Białka Jana Trepczika, starka Witosławë Frankòwsczi. Ùrodzyła sã jakò Léòkadia Ùzdrowskô we familie ò kaszëbsczich tradicjach. W ji chëczë gôdało sã pò kaszëbskù, dzéwczãta zajimałë sã rãcznyma robòtama, w tim szëcym i wësziwkã na gwôsné pòtrzebë. Chòdzyła do szescoklasowi Wëdzélowi Szkòłë w Wejrowie i skùńcziła jã z wëprzédnienim. Mia chãc ùczëc sã dali, le òjc sczerowôł jã do prakticzny nôùczi fachù. Zdała egzamin przed Rzemiãsniczą Jizbą w Gduńskù i dobëła méstersczi diplom w specjalnoscë damsczé krawiectwò. Òd 16 zélnika 1953 do 31 zélnika 1954 robiła jakò szkólnô fachù w Państwòwich Wëchòwnëch Zakładach w Wejrowie. W pózniészich latach (jaż do emeriturë) prowadzëła gwôsny zakłôd krawiecczi. Wëùczëła wiãcy jak dwadzesce ùczenków, za co w 1970 dosta òd gduńsczi Rzemiãsniczi Jizbë strzébrzną znakã méstra. W 1988 Centralny Związk Rzemiãsła wëprzédnił jã Złotą Hònorową Znaką Rzemiãsła. Sprôwiała fónkcjã wiceprzédniczczi Egzaminacyjny Kòmisje Rzemiãsniczi Jizbë w Gduńskù, a téż nôleżnika zarządu wejrowszczégò Klubu Seniora. Kòl warkòwégò dzejaniô wiedno nachôda czas na spiéw. Jù òd 16 rokù żëcô spiéwała w chùrze „Swiãto Cecylia” i bëła mù wiérnô przez 50 lat. Pò smiercy pierszégò chłopa, Pawła Czaji, wiele lat samòtno wëchòwëwa córkã Zofiã. W 1955 zôs wëszła za mąż za Jana Trepczika. Przez wiele lat duet Trepczików przë akómpaniamence córczi Zofie (chtërna gra na klawirze) towarził dzesątkóm kùlturalnëch jimprezów na Kaszëbach. Na drëdżim Òglowòpòlsczim Przezérkù Artisticznëch Karnów Rzemiãsła zajimnãlë drëdżi plac. Léòkadia Trepczik bëła téż wespółzałożëcelką Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, w robòce chtërnégò ùczãstniczëła przez 40 lat. W 1967 nalôzła sã w karnie pierszich laùreatów Medalu Stolema. Òsta wëprzédnionô, razã z Janã Trepczikã, w dzedzënie pòpùlarizacji za pòpùlarizacjã kaszëbsczich piesniczków. Léòkadia Trepczik przëczëniła sã téż do wëdaniô, pò smiercy Jana Trepczika, dwùtomòwégò pòlskò-kaszëbsczégò słowôrza, nad jaczim Trepczik robił 25 lat. Kòl słowôrza ùkôzała sã téż drëgô edicjô kaszëbsczégò spiéwnika razã z kasetą „Lecë choranko”. Leòkadia Trepczik ùmarła 28 lëstopadnika 1998. Pòchòwanô na wejrowsczim smãtôrzu.
Italskô tarantula ("Lycosa tarantula" L.) – to je ôrt pajka z rodzëznë "Lycosidae". Òna żëje w Italsce i mòże bëc nawetka 3 cm dłudżi.
Wérónika Korthals (ùr. 9 stëcznika 1982 r. w Pùcku) - to je pòlską i kaszëbską spiéwôrką. Òna mùzykùje téż na saksofónie. "Ta cëchò noc" "Kaszëbi na Gòdë II". "Na wiedno" "Velevetka" Welewetka Jinternetowô starna artistczi spiéwô téż Natalia Szroeder
Żëcopis - to je krótczé opisanié dotëchczôsnégò żëcô człowieka, ògrańczoné do wôżnëch faktów.
Kòlbrzég (we zdrojach: "Kòlbrzèg" (Cenôwa); pòl. "Kołobrzeg", miem. "Kolberg") - gard ë gmina w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie. Tu je mòżlëwé słonowòdowé kąpanié. Kòl 1370 rokù tu bëło gôdóné pò kaszëbskù. Nadanié gardnëch prôw: 1255 Wiéchrzëzna: 25,7 km² Lëdztwò: 46 830 mieszkańców (2014) Stefan Ramułt:"Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Redakcja i korekta Jerzy Treder, Gdynia" 2011, 533. Domôcô starna gardu Cassuben, 1654 Cassubia - Colberg  Òbaczë téż. Kaszëbi
Masłowice są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Leszczinczi (pòl. Leszczynki) – są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce. W 2011 we wsë mieszkało 371 lëdzy. Krótkò leżą wsë Kamiéńca Szlacheckô (2,5 km) i Dłudżi Czerz (2,5 km). Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Leszczinczi” òsta wprowadzónô 1 gòdnika 2009.
Gòspòdarzeniowô kriza - to je to ekònomicznô rzôdzëzna w gòspòdarzënkù. W Pòlsce bëła takô kriza np. w latach 1929–1935.
Xx X, x – dzwadzestô czwiôrtô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô dzys prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë "Chi" (X, χ) i òd etrusczi "X". Nôczãscy òznôczô spółzwãk [x]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [χ], [ħ], [kʰ], [k͡s], [ʃ], [ɕ], [tʼ], [ɗ], [ʔ], [ǁ], [k͡ʃ], [d͡z], [d͡ʒ], [sʲ], [z].
Mierëszëno - to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Pierszô zmiónka ò Mierëszënie pòchôdô z 1286 rokù - Mscëwòj II. Tu w mierësczi Spòdleczny Szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Szkòła 1.) (kasz.
Aleksander Tomaczkòwsczi (1909-1979) - kòle 20 lat béł w Kaszëbsczim Karnie Piesni i Tuńca "Kaszëbë" z Kartuz. W latach 1971-1979 czerowôł jiném karnem piesni i tuńca. Jakno kòmpòzytor wëzwëskiwôł lëdową piesnią. Szerok znóny je jegò refren: "Cynda, cynda, cynda dô/ kaszëbskô kapela grô." "Kaszubska kapela ..."
Paul Breza (ùr. 23 czerwińca 1937 rokù w gardze Winona, Minnesota), ksądz w kòscele katolëcczim, dzéjôrz kaszëbsczi. Ksãżé swiãcenia òn przëjimnął 1 czerwińca 1963 rokù i béł kòl 50 lat ksãdzem w rozmajitëch kòscołach. Terô ksądz Breza prowdzy mùzeum i dbô ò kaszëbską kùlturã w Zjednónëch Krajach Americzi. Òn lubi Bëtowò. Ks. Paul Breza
8. Strëmiannika. 1908 - 15.000-25.000 białk robiącëch w fabrikach ruchnow sztrëjkùją w Nowim Yorku i Chicago dla lepszich praw warkòwech i detkow za robote białk, czej òsta inspiracëjo dla Dna Białk. 1910 - Midzënôrodny Dzéń Białk Robiacech ùsôdzony na 2. konferencëji socjalistecznech białk w Kopenhadze dla lepszich praw białk i prawa welowania dla bialk. 1910 - W Szpańskô krol Alfonso XIII dawa szpansczim bialkom prawo sztudérowônio na uniwersitetach. 1911 - Pierszi Dzéń Białk Robiacech swiãtowany w Aùstriô, Denskô, Miemieckô i Szwajcarskô. 1913-1914 - Bialki w Europeji protestujô procëm I swiatowë wòjnë. 1914 - Pierszi Dzen Białk Robiacech swiãtowany tez w Szwedzkô i Ruskô (wedl. kaladarza julianscziego, sledni tidzen godnika). 1917 - Ruskie białki na Dzéń Białk organizeja sztrëjki i protestowe demonstraceje (z parola "chleba i pokoju") procëm glodowi, procëm wòjnë i procëm monarchii jako Rewolucejô Gromicznikowo (8. stremiannika gregorianscziego to 23. gromicznika julianscziego), sledni rusczi cesorz car Niklosz II musi tedy abdekowac, czej dawa zaczatk Rewoluceji Pazdzérznikowej nego roku. 1922 - Pierszi Dzéń Białk swiãtowany w Chinëch. 1939 - Pierszi Dzéń Białk swiãtowany w Szpańskô. 1939 - W Gdini òtemkłe kino "Gwiôzda", po wojnie to kino Bôłt, kino Warszawa. 1977 - ONZ usodza Midzënôrodny Dzéń Praw Białk i Pokoju jako swiãto wszetczech panstw noleznich do ONZ. 2011 - Je òbchôdzone swiãto 100 lat Midzënôrodnego Dnia Białk. 1822 - Ignacy Łukasiewicz, pòlsczi chemik, aptekorz, ùsôdzca 1839 - Josephine Cochrane, amerikańskô usodzôrka (ùm. 1913) 1892 - Juana de Ibarbourou, urugwajskô poetka i runitka (ùm. 1979) 1896 - Charlotte Whitton, kanadejskô gazetniczka i politikôrka, pierszô białka jako burmester Ottawy (ùm. 1975) 1902 - Louise Beavers, afroamerikańskô teatrownica i spieworka (ùm. 1962) 1909 - Beatrice Shilling, anielskô inzinierka, rajdowniczka motoceklowa (ùm. 1990) 1945 - Sylwia Wiegand, amerikańskô matematiczka 1947 - Carole Bayer Sager, amerikańskô kompozitorka, spiewôrka, malôrka 1982 - Kat von D, meksikansko-amerikańskô artistka tatuazu 415 - Hypatia, anticzna greckò-egipskô filozofka neoplatońskô, astronomka i matematiczka 2001 - Jón Piépka, kaszëbsczi poeta, runita (ùm. 2001) Jak le spiéwac zaczną drózdë, wnet na pòlach pòkôżą sã brózdë.
Malene Winter Mortensen, (ùr. 23 maja 1982) je spiéwôrką z Dëńsczi. "Paradise (2003)" "Date With A Dream (2005)" "Malene (2006)"
Alojzy Bùdzysz (urodzoni 10 czerwińca 1874 w Swiecënie, ùmarłi 23 gòdnika 1934 w Pùckù) - nordowi kaszëbsczi ùtwórca . Ùrodzył sã w familie szkólnëch. Òn skùńcził Seminarium Szkólnëch w Grëdządzu i zaczął robòtã, a ùcził w Dolmiérzu, Szëmôłdze, Wiczlińsczich Pùstkach ë Mrzezënie. W Kôrlëkòwie pò zakùńczenim I swiatowi wòjnë òn krótczi czas béł szôłtësã. W 1923 r. òn przëcygnął do Pùcka i mieszkôł w klôsztorze sostrów elżbiétanków. W 1928 r. zaczął Bùdzysz pùblikòwac kaszëbsczé dokazë w pismionie „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego” (I seriô 1928–1929) redagòwónym przez niemiecczégò slawistã Friedricha Lorentza. Jegò tekstë ùkazywałë sã téż w miesãcznikù „Bënë ë bùten” (1930), „Gryf Kaszubski” (1931–1932) ë ju pò jegò smiercë w drëdżi serie pismiona „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego” (1936–1938). A. Bùdzysz drëkòwôł m.jin. w: "Przyjaciel Ludu Kaszubskiego", "Gryf (cządnik)", "Bënë ë Buten", "Wiérny Naszińc" ë "Gryf Kaszubski". Dzél jegò dokôzów òstôł òpracowóny bez Jana Drzéżdżóna ë wëdóny w 1982 r. w ksążce "Zemja kaszëbskô", dze òpisywô snôżotë swòji tatczëznë. Alojzy Bùdzysz ùrôbiôł òpòwiadanié, facecjã, anegdotã i hùmòreskã, dolmaczoné na pòlsczi przez Jana Drzéżdżóna w "Modrej krainie"[1]. Jegò "Dokôzë" zebrôł ë zrëchtowôł w nowim pisënkù Róman Drzéżdżón. Ùsôdztwò A. Bùdzysza miało wiôldżi cësk na czile kaszëbsczëch lëteratów, w tim m.jin. na Aleksandrã Labùdã, Jana Trepczika czë téż Jana Drzéżdżóna. F. Neureiter: Historia literatury kaszubskiej : próba zarysu, przełożyła Maria Boduszyńska-Borowikowa ; wstępem opatrzył Tadeusz Bolduan, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział Miejski, 1982, ss. 163 - 165 Wëjimk z ùsôdztwa A Bùdzysza, w tim: "Jak Kùlómbószów Krësztof tã Amerikã wëkrił" Worldcat
Ògardowô pòtrôwnica (kaszëbskô malëna) - ("Fragaria × ananassa" "Fragaria × ananassa", Syn. "Fragaria × magna") to je roscëna - miészańc - dwóch ôrtów pòtrôwniców z rodzëznë różowatëch ("Rosaceae" Juss.). Na Kaszëbach bëlną wiéchrzëznã zabiérają te roscëznë. Òne mògą miec lécczi. Wiele ògardowëch pòtrôwniców mają gbùrze w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Je nawetka Kaszëbskô Stowôra Producentów Pòtrôwniców w Kamińcë Szlachecczi, a kaszëbskô malëna je achtnionô w Eùropejsczi Ùniji. Kaszëbskô malëna 2009 Kaszëbskô malëna w Eùropejsczi Ùniji wijhars w Gdynie kaszëbsczi kùch z pòtrôwnicą " Truskawka Kaszubska" (Kaszëbskô malëna) 2013
Hopë (pòl. "Hopy") - to są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Czelno ("Kiélno", pòl. "Kielno") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd. Czelno je pòłożoné kòl 20 km òd krézowégò gardu Wejrowò. Tu je kòscół ë szkòła. Tu ùrodzony je Alojzy Nôgel.
Niepòczołejce abò Niepòczołowice (pòl. "Niepoczołowice") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzégò, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, we wejrowsczim krézu, w gminie Lëniô w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka . Wies je na szlachù zaniechóny òd lat banowi sécë Kartuzë-Serakòjce-Lãbórg. Niepòczołejce - wies i czile pùstków rozdrzëconëch w pôłniowim dzélu gminë, na zberkù Mirochòwsczich Lasów. Historiô. Pierwszé wiadło ò Niepòczołejcach pòchôdô z 1368 rokù. W kùńcu 16. stalatégò miéwcama wsë bëło trzech Pellów, J. Bòrsz i P. Niemirowicz. Pò 1772 rokù gruńtë Niepòczołejc pòdzeloné òstałë na czile dzélów, twòrzącë gbùrską wies i wëbùdowóny kòle drodżi do Królewsczi Kamiéńcë fòlwark. Mieszkeńcowie kòrzëstalë z pòcztë w Serakòjcach, a môlowô szkòła bëła ewanielickô. W midzëwòjnowim cządze kòle wsë bëła pòlskò-miemieckô greńca. Na przełómanim 19. i 20. stalatégò wies stała sã sedzbą gromadë, jakô w 1928 rokù razã z całim lińsczim wójtostwã òstała włączonô do kartësczégò krézu. Czekawinczi. Niepòczołejce są bëlnym môlã zôczątkù wanogów w pôłniowi a zôpadny dzél "Mirochòwsczich Lasów", a téż nad "jezora Swiãté i Kamieniczno". W Niepòczołejcach stoji szlachòta Nëczka - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Pikón - jeden z 13 "Dëchów", jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha". Òpisënk Aleksandra Labùdë. Pikón - je to mërawi duch, sprôwca kôłtunów i dołemnotë, zadôwóny przez czarownice. Lëdze gôdalë : - "Czarownica mù zada Pikóna, bò kôłtun mù sã wëwijô." - "Chto je dołemónowati, ten mô w se Pikóna." - "Nasz czarzbón mòże wëgóniac zadónégò Pikóna" - "Żebë w ce Pikón wnëkôł!" Szlachòta. Pikón stoji w Lewinie, kòl Starże, przë stegnie do kùrhanów.
Czôrnogłowòwi piechtôrz ("Calathus melanocephalus melanocephalus") - to je bączk z rodzëznë szczipówkòwatëch. Òn żëje np. pòd kamieniama m. jin. w Eùropie.
Diliżans - to bëła wiôlgô zamkłi kòłòwi tërlëka na sztërë abò szesc kòni ùżiwónô do pòłòwë XIX stalata do wòżeniô lëdzy i pòcztowëch przesélków na wëbrónëch trasach pòdług rozłożeniô gòdzyn jazdë.
Kaszëbsczi alfabét (kaszëbsczé abécadło) to je alfabét kaszëbsczégò jãzëka. A, Ą, Ã, B, C, D, E, É, Ë, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ò, Ó, Ô, P, R, S, T, U, Ù, W, Y, Z, Ż Wôżné są téż taczé spółzwãczi jak: Cz,Dz,Dż,Ch,Rz,Sz Przed 1997 rokiem bëła rozmajitosc w krãgù kaszëbsczi òrtografie. Chùtkò stałë sã równak normą zapisënczi „ò” i „ù” w nagłosu i pò współzwãkach: p, b, m, w, f, a téż k, g, ch, h np. òrganë, ùchódnik, pòmùchla, bùk,mòra, wòjewództwò, fòtografiô, kùropatka i jin. ÙCHWÔLËNK NR 7/RKJ/10 Z DNIA 06-07-2010 R. W SPRAWIE SZËKÙ KASZËBSCZÉGÒ ABÉCADŁA 1. Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka ùstaliwô szëk kaszëbsczégò abécadła jakno: A, Ą, Ã, B, C, D, E, É, Ë, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ò, Ó, Ô, P, R, S, T, U, Ù, W, Y, Z, Ż. W słowach, w chtërnëch wëstãpiwają lëtrë z cëzëch alfabetów (np. ü, ê, à), lëtrë te są w szëkù zrównywóné z lëtrą bez diakriticznëch znaków, chòc same te diakriticzné znaczi są òbrzeszkòwé. 2. Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka bédëje pòstãpné kaszëbsczé pòzwë znaków abécadła: A /a/, Ã /ã/, Ą /ą/, B /bé/, C /cé/, D /dé/, E /e/, É /é /, Ë /szwa/, F /éf /, G /gé/, H /ha/, I /i/, J /jot/, K /ka/, L /él/, Ł /éł/, M /ém/, N /én/, Ń /éń/, O /o/, Ò /ò /, Ó /ó/, Ô /ô/, P /pé/, R /ér/, S /és/, T /té/, U /u/, Ù /ù /, W /wé/, Y /igrek/,
Szëmich - jeden z 13 "Dëchów", jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha". Òpisënk Aleksandra Labùdë. Szëmich - je to strogòtlëwi duch lasów, ògradzan ùbëtnëch cyszawów i zdôlnëch szëmów. Szëmich dzejô le dëcht w lasach. Spiéwie lasowim zwierzëcóm. Lëdze gôdalë : - "Zagrôł Szëmich spiéwã lasów." - "Szëmich dôł jim ùtulenié głãbòk w lese. " - "Biej do lasa, a bãdze cë ùbëtno w òbarnim Szëmicha!" Szlachòta. Szëmich stoji w Pòbłocim, przë spòdleczni szkòle.
Môrcën Lëter (miem. "Martin Luther") (1483 - 1546) - béł miemiecczim zôkònnikã, a pòtemù przédnym refòrmatorã, ni leno dlô Miemców, ale w swiece. Òn wspiéróné przez ksyżãt szerzwił deje refòrmacji. Òn ùsadzył m.jin. "Exegetica opera latina". Dlô lëtersczi wiarë to jô baro wôżny człowiek.