ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Swiónowò abò Sjónowò (pl. "Sianowo") – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. Swiónowò je pòłożoné nad Swiónowsczim J., kòl 10km òd krézowégò gardu Kartuzë. Swiónowò je turistnym òstrzódkã z wiele wczasowima chëczama ë agrokwatérama. M. jin. tądkã jidze stegna sw. Jakùba, a téż turistny, Kaszëbsczi Szlach. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé. Ze Swiónowam je starszi ju kaszëbsczi ùsôdzca mùzyczi Wacłôw Kirkòwsczi. Sanktuarium Kaszëbsczi Królewi. W kòscele w Swiónowie mô swój trón Matka Bòskô Swiónowskô - Kaszëbskô Królewô. Tuwò tej sej w niedzelã òdprôwianô je Mszô Sw. w kaszëbsczim jãzëkù. Kòscół je zbùdowóné w 1816 rokù, ale przed nim béł jiny. Figùra Madonnë je z XV stalata. W 1856 rokù bëło tu bractwò trzézwòscë. Tu w 1931 rokù béł biskùp sufragan chełmińsczi diecezëji Kònstantin Dominik - dzysô Słëga Bòżi. Figùra Madonnë bëła ùkorónowónô w òprzenim ò dekret papiéża Pawła VI 1966 rokù na "Kaszëbską Królewą". Ksądz Francyszk Grucza - dzéjôrz kaszëbsczi baro sã ò to starôł. Òn béł w miemiecczim lagrze Stutthof i zaczął w kaszëbsczim jãzëkù òdprawiac Msze sw. w kòscele katolëcczim. Co rokù na dwa òdpùstë do sanktuarium, ò chtërnym gôdôł papież Jan Paweł II, jidze wiele pielgrzimów. Nôdali mają ti, chtërny kòl 16 lëpinca (Matczi Bòsczi Szkaplérzny) jidą z Miastka. Kòl 8 séwnika (Matczi Bòsczi Séwny) je drëdżi òdpùst dóny przez papiéża Piusa VII w 1803 rokù. Niechtërny pielgrzymi przejażdżają téż aùtobùsama. Tu kòscele je tôblëca z Magnificat pò kaszëbskù. Dosc nowi są tu zéńdzenia Kaszëbów na pòspólné mòdletwë przë stacjach Kaszëbsczé Krziżewi Drodżi w Wiôldżim Pòsce. Jón Szlaga jakno biskùp biwôł w tim Sanktuarium ë tu je tôblëca jemù na wdôr. Apòstolsczi nuncjusz w Pòlsce Celestino Migliore 17 lëpinca 2016 rokù przëwitôł tu Kaszëbów pò kaszëbskù. Czajkowski M. (red.): Kaszuby, tu spełniają się marzenia. Tekst. Bydgoszcz 2001. Czajkowski M. (red.): Powiat Kartuski : Szwajcaria Kaszubska / Kaszëbskô Szwajcarëjô. Bydgoszcz 2003, str. 11, ISBN 8372081247 Sianowo 1880 Fankidejski J. s. 97 - Sanktuarium Kaszëbskô Królewô Piosenka VI "Kaszëbskô Królewô" (Jan Trepczik) „Lëdowô Nóta" z Kanadë Królowa Kaszub "Matka Boża Sianowska" Snôżé Swiónowò Pelplin Magnificat ROLA PIELGRZYMEK W KSZTAŁTOWANIU TOŻSAMOŚCI KASZUBSKIEJ Wòjskòwô kôrta z 1937 - 1:100 000 m.jin. "Sianowo"
Agùstin Hildebrand ("Augustyn Hildebrand" ùr. 1811 rokù - ùm. 1879) - ksądz. Òn dlô kòscoła katolëcczégò ùcził ksãżi m. jin. pòlsczégò jãzëka w zëmòwim semestrze 1851/1852 rokù w Pelplinie. Ks. Agùstin Hildebrand w swòjim dokôzu „Wiadomości niektóre o dawniejszym archidiakonacie pomorskim”, wëdónym pò pòlskù i pò miemieckù w Pelplinie w 1856 r., w dzélu II pt. „O wschódnym Pòmòrzu, tj. pòlsczim” napisôł ò Kaszëbach. To béł dr h. c. Wiadomości niektóre o dawniejszym archidiakonacie pomorskim, wyd. 3, Pelplin 1866. Zdrzë téż. Wiôldżi Kack
Prabùtë (we zdrojach: "*Rezijā" (Górnowicz), "Resia" 1249, 1250, "Resemburg" 1265, "plebanus de Resya" 1286, "de Ryzenburg" 1323, "castro Resinburg" 1326, "civitas Resinburg" 1330, "Risenburgk" 1340, "Resimborg" 1347, "Resinburg" 1378, "Resenburgk" 1454, "*Prābūtis" (Górnowicz), "Prabuth" <1454, "Prabuty alias Resemburg" 1466, "Risenburg" 1513, "Pranbuthy" 1519, "Prabuti alias Rizemberg" 1521, "z Prabuthami" 1565, "pod Prabutami" 1649, "Riesenburg" 1661, "do Prabut" 1711, "Prabuty" 1888 " Prabuté" (Cenôwa) ; gw. "Prabuti"; pòl. "Prabuty", miem. "Riesenburg") - garc we kwidzëńsczim krézu nad jezorã Liwieńc. Lëdztwò gardu: 8.881 (2011) Wiéchrzëzna gardu: 7,29 km2
Łąkòwô pólnica ("Agaricus campestris") - to je grzib z rodzëznë pólnicowatëch ("Agaricaceae"). Dosc wiele tich pólniców rosce m. jin. w kaszëbsczëch stronach òb lato, ale òd maja je mòże ju nalezc. Òne są do jedzeniô.  "Grzyby w polskich lasach"
Gméw (abò téż: Gniéw; gwar. "Gn´yef", "Gn´eva", pòl. "Gniew", miem. "Mewe") - garc w Dërszewsczim Krézu w Pòmòrzczim Wòjewództwie nad ùscém Wierzësë do Wisłë. Wôżne stôrodôwnotë w Gméwë to krzëżacczi zómk i Palast królowë Marysieńki Sobiesczi. Miona gardu w zdrojach. Jinsze miona gardu i w zdrojach to téż: we zdrojach: "ordinis Gymeu cum tota Wansca" 1229; "Gmewam etiam cum tota Wansca" 1235, fals.; "Gimen", "Gymeu" 1245, kòpijô z XVII w.; "Mewa" 1258, kòpijô ze XVII w.; "que Gimeo cum tota Wanska vulgariter appellantur" 1262); "guod nos terram nostram Wanzeke alio nomine vocatam Mewe" 1276; "Gymeu" 1279, kòpijô; "Gymev" 1281; "Gymew" 1281, "de Wansk sive de Gmew" 1282, "Mewa" 1282; "Gniew" 1282; "Gmewam sive Wanzeke" 1283, "Gmewa" 1283; "terram Gmewi sive Wanzek" 1283, kopia; "in Wansk" 1283, "Gimew" 1283, fals. ; "Gymew" 1283, kopia; "Gmew" ; "Gimea" 1283, kòpijô ; "videlicet Gymea sive Wanzeke" 1284 ; "Gemeve" 1291; "Gemewe"; "Mewam" 1304; "Gmewa" 1312; "Gemewa" 1320, kopia; "Gnieva"; "Mewe" 1328, kòpijô; "Mewa" 1329; "Mewa" 1334, kòpijô ze XVIIw.; "Gmewa" 1334, kopia z XIV w.; "Mewe" 1404; "Gmyew alias Mewe" 1448; "Gnyew" 1456; "Gnyew" 1476; "Mewe" 1495; "Gnyeff" 1495; "Gnyew" 1504; "Mewa" 1534; "Mewe" 1553 ; "Gniew" 1565; "Gniewu" (gen.); "Gniewiem" (instr.); "Gniewem" (instr.); "Mewa" 1570 ; "Gniew " 1583; "civitate Mevensi" 1596; "Gniewie" (loc.); "Mewa" 1596); "Gmewem" (instr.) 1624; "Gimea a. Gniew" 1624; "Gniew" 1682; "Meva" 1749; "Mewe" 1790; "Gniew" 1881; "Gniew", "niem. Mewe" 1921; "Gniew" 1936; "Gniew" 1980; "Gnjèv" (Cenôwa); Lëdztwò gardu: 6.759 (2009)  Wiéchrzëzna gardu: 6,75 km2
Hiacynt - to je mineral. Òn mô chemiczny wzór ZrSiO4. Hiacyntë mają rozmajité farbë.
Tëchlëno (pl. "Tuchlino") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Srôkòjce. Stądka béł biskùp Marwicz. Wies je nad jezorã Tëchlëńsczim ë na szlachù wòjewódzczi dardżi . Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã wse : Tëchlënkò (lëdztwò: 181), Kùjôtë (lëdztwò: 128), Karłowò (lëdztwò: 86), Rembiénica (lëdztwò: 82) ë Zôrembiskò (lëdztwò: 36). Tu je kòscół ë szkòła.  Szkòła
Parchòwsczi Młin - to są pùstczi kòl Parchòwa w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
blink-182 (Blink) je punk rockòwé karno z San Diego w Kalifòrnijë. Pòwstało òno w 1992 rokù w San Diego z jinicjatiwë Marka Hoppus'a (spiôw/basowô gitara)Toma DeLonge'a (spiôw/gitara), ë Scotta Raynor'a (perkùsëjô). Tom Delonge: gitara, spiôw Mark Hoppus: basowô gitara, spiôw Travis Barker: perkùsëjô Scott Raynor: perkùsëjô (1992-1998) 1994: "Cheshire Cat" (Grilled Cheese) 1997: "Dude Ranch" (MCA) 1999: "Enema of the State" (MCA) 2001: "Take Off Your Pants and Jacket" (MCA) 2003: "blink-182" (MCA) 1992: "Flyswatter" (EP) 1993: "Second Demo" 1993: "Buddha" (Grilled Cheese) 2000: "The Mark, Tom, and Travis Show: The Enema Strikes Back" (MCA) 2005: "Greatest Hits" (MCA) blink-182 - domôcô starna
Tãgódka abò wëzgódka - to je zadanié do wëzgòdniãcégò. Wiele młodëch Kaszëbów lubi wëzgadëwac. Nierôz wëzgòdnąc nie je letkò np. takô: w kùzni nie mieszkóm, w ògniu sã nie smażã, chto sã mie dotknie, tegò zarô sparzã - żôgówka. Dosc znónô je jinô wëzgódka: nie bòdze, chòc mô rodżi, nie chòdzy, chòc mô nodżi - stół. Biwają téż krziżné tãgódczi, a rozrzeszec je, nierôz nie je letkò.
Dobiegniewò (we zdrojach: "Debegnewe" 1250, "Dobegnewe" 1252, "Dobyegnyew" 1421 (KDW), "Wollenberg" 1662-1665, "Woldenberg"; pòl. "Dobiegniew", miem. "Woldenberg") - garc w strzeleckò-dërżeńsczim krézu w Lubùsczim wòjewództwie.    Lëdztwò gardu: 3.179 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 5,69 km2
Juwal – to je pòstacjô z Knédżi Zôczątków (Zo 4,21). "Òn béł òjcã wszëtczich, co grają na cytrze i fléce.” "Knéga Zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM", Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gdańsk 2015, s. 32.
Dead Kennedys (1978 - 1986) je nordowò-amerikańsczim punkòwim karnã z San Francisco w Kalifòrnijë w USA. Mùzyka jaką gralë bëła sparłączëniem klasycznégò britijsczégò punka z chùtkòscą ë energijã jegò amerikańsczégò zortu. Dôwny spiéwôrz karna Jello Biafra, ze swòją platową wëdowizną Alternative Tentacles, stôł sã téż wôżnim promòtorã jinszëch karnów. Historëjô. The Dead Kennedys pòwstało w czerwińcu 1978 rokù. Zakłôdôrzama bële w tim czasu Jello Biafra (spiéw), East Bay Ray (gitara), Klaus Flouride (basowô gitara) ë Bruce Schlesinger "Ted" (perkùsëjô). Karno wëstąpiwało wprzód blós le w San Francisco ë wëdało w czerwińcu 1979, w Alternative Tentacles, pierszi singel "California Über Alles". Pò tim przëszed czas na tourne pò òstowim ùbrzégù USA, jacze òżëwiło baro ji pùnkową spòlëznã.   W jeseni 1980 rokù wëdôle swojã pierszą dołgogrającą platã "Fresh Fruit for Rotting Vegetables". Zarô pò tim zachòrzôł perkùsjownik "Ted" ë na jegò plac przëszed D.H. Peligro. Całi 1980 rok dôwało karno Dead Kennedys kòncertë w USA ë Eùropie, bez co dobële swòjima sarkasticznima tekstama wiele lùbòtników westrzód undergroundowi scene. Dead Kennedys dôwôł bôczenié na spòlëczné jiwre ë prowòkòwôł nié le blós tekstama. W 1981 wëchôdô EP "In God We Trust, Inc." z Jesësã przëbitim do krziżã z amerikansczich dëtków, rok pózdni LP "Plastic Surgery Disasters" z rãką wëgłodniałégò Afrikóna na tołsti ë biôłi rãce. W 1985 wëchôdô LP "Frankenchrist" jakô òsta òsądzonô ò demòralizacëjô młodzëzne - bëło to sparłączoné z òbrôzkã szwajcarczégò kùństôrza H.R. Gigera na jaczim bëło widzéc m.jin. pénisa. Domôgano sã 2000 dolarów ë rok sôdze sztrafë dlô kôżdegò nôlëżnika karna, do czégò równak nié bëłó doszłi. Pò wëdaniém "Bedtime for Democracy", kòl kùńca 1986 rokù, Dead Kennedys ògłoszëło swojé rozpùscëni. Jello Biafra òstôł dali aktiwni w pùnkòwi rësznoce, dozérôł dali wëdowizne Alternative Tentacles ë spiéwôł m.jin. z hardcorowima karnama jak D.O.A., czë No Means No. 1980: "Fresh Fruit for Rotting Vegetables" 1982: "Plastic Surgery Disasters" 1985: "Frankenchrist" 1986: "Bedtime for Democracy" 1987: "Give Me Convenience or Give Me Death" 2001: "Mutiny on the Bay" 2004: "Live At The Deaf Club" 1981: "In God We Trust, Inc." 1979: "California Über Alles" 1980: "Holiday In Cambodia" 1980: "Kill The Poor" 1981: "Too Drunk To Fuck" 1981: "Nazi Punks Fuck Off!" 1982: "Bleed for Me" 1982: "Halloween" 1983: "A Skateboard Party" Historëjô Dead Kennedys na starnach Alternative Tentacles Wëdowizna Alternative Tentacles
Człopa (we zdrojach: "Szlopa" 1245, "Slopa" 1349, "Sloppe" 1364, "Sloppa" 1421 (KDW), "Schloppe", "Człopa" (Cenôwa), miem. "Schloppe") – gard we wôłecczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Ceszënką. Lëdztwò gardu: 2.370 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 6,27 km2
Rezerwat Gòłãbiô Góra to je krajòbrazno-lasowy rezerwat ò wiéchrzëznie 6,95 ha. Tu nad Słëpią rosce wiele sosnów, bùków, a téż jinëch drzéwiãt. Stądka nie je dalek do Gòstkòwa. W 2013 rokù tu w sosnach bëłë pszczołë, a móże jesz są. Romuald Wiczk: Barcie w Nadleśnictwie Bytów. Bartnik_Gdański nr 1, ss. 5-6,2017 film "Barcie w Nadleśnictwie Bytów"
Fińskô, Fińskô Repùblika (fin. "Suomi, Suomen tasavalta;" szw. "Finland, Republiken Finland") je państwã w Nordowi Eùropie, krôj Eùropejsczi Ùniji. Stolëcznym gardã są Helsinki. Samòstujnotã mô òd 1917 òd Rusczi. Je nôleżnikã Eùropejsczéj Ùnji. Grańczy òd zôpadù ze Szwedzką, òd nordy z Norweską ë òd pòrënkù z Ruską. Geografiô. Wikszi dzél kraju to niżëznë. Naturalné zôpodné ë pôłniowé grańce robią Bòtnickô Hôwinga ë Fińskô Hôwinga, midzë chtërymi roztacza sã Fińsczé Pòjezerzé składającé sã z 55 tës. jezor. Na nordã òd pòlarnégò kòła je Lapòniô. Linia sztrądù szczérowégò mô baro wiele òstrowów. Wiéchrzëzna ląd: 304 473 km² wòda: 33 672 km² całkòwita: 338 145 km² % Lasów: 69% Nô- Nôwëższi punky: Haltiatunturi – 1328 m n.n.m. Nônëższi punkt: Wiôldżé Mòrze - 0 m n. n.n.m. Nôdłëgszô rzéka: Kemijoki – 550 km Nôwiãkszi jezoro: Saimaa – 1377 km² Nôwiãkszi gardë: Helsinki: 634 940 Espoo: 273 627 Tampere: 228 125 Vantaa: 218 663 Oulu: 200 232 Turku: 187 433 Jyväskylä: 138 800 Lahti: 119 341 Kuopio: 113 028 Demografiô. Jãzëczi. fińsczi ë szwedzczi są tu ùrzãdowima. Pò fińskô gôdô 92% lëdzë, 5,6% gôdô pò szwedzkù. Na jãzëk fińsczi bëłë tołmaczoné kaszëbsczi wiérztë, jak téż bôjczi. Tu ùrzãdnicë pierszégò zortu (pò wëższi szkòle) mùszą rozmiec jãzëk wikszoscë w òkòlim w chtërnym robią. W dwajãzëkòwëch òbéńdach kòżdi ùrzãdnik mùszi rozmiec gadac ë pisac téż drëdżim jãzëkã. Sãdza mùszi rozmiec wësłowic sã w dwùch jãzëkach (mòwno ë na pismie). Òd 1992 rokù tu w trzech nôbarżi nordowëch gminach lapònsczi jãzëk je ùrzãdowi. W gminach mùszą bëc szkòłë dlô nôleżników miészëznë, jeżlë jich je wicy jak 13 lëdzy. Ùczbë są téż pò lapònskù.
Wãgòrz ("Anguilla anguilla") - to je rëba z rodzëznë wãgòrzowatëch ("Anguillidae"). Czedës na Kaszëbach bëło dosc wiele tich rëbów, ale terô nie je wòlno jich wiele łowic. Na nordze Kaszëb wilijnym smaczkã béł gòtowóny wãgòrz z klóskama i krëszkama abò solony wãgòrz z pùlkama. Malicki L.: Pożywienie rybne Kaszubów Wdzydzkich, Gdańsk : Muzeum Pomorskie, 1972, s.10 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI
Lech Wałęsa (ùr. 29 séwnika 1943 w Popowie) – to je pòlsczi pòlitikôrz. W latach 1980-1991 béł przédnikã „Solidarnoscë”, òd 1990 do 1995 rokù béł prezydentã Pòlsczi Repùbliczi, noblista w 1983 rokù . Òd 1997 rokù òn je pòczestnym òbëwatelã gardu Gduńsk. Przëpisczi.
Kwasnica ("Oxycoccus palustris" Hill) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë kwasnicowatëch. Na Kaszëbach rosce dosc wiele kwasniców. Òne mają jagòdë, a je Kaszëbi zbiérają. "Skarb ukryty na bagnach. Kaszubska żurawiana"
Grzebajk – to je rãczné nôrzãdo, chtërno brëkùją np. do pòprôwianiô ògnia w piéckù.
1986 - Katastrofa amerikanscziego fligra kosmicznego ”Challenger”, chtëren wëbuchnãł przë starce z latawiska - zdzinãło wszëtczé 7 astronautów na fligrze. 2003 - Lawina snieżno pod Rysami - zdzinãło 8 ùczniów z I LO w Tychach. 2006 – Od sniegù zawaloł sã dach hali Miãdzënôrodnech Targów Katowicczich - zdzinãło 65 osóbow, 170 rannech. 1887 - Artur Rubinstein, polsczi pianista i dirigent (ùm. 1982) 1611 – Jan Heweliusz, gduńsczi astronoma, matematik (ùm. 1687) 814 - Karol Wiôldżi, miemiecko-rzimsczi cesôrz (ùr. 742/748) 1547 - Henrik VIII, anielsczi krol (ùr. 1491) 1939 - William Butler Yeats, irlandzczi runita, dobewca Nodgrody Nobla w leteraturze (ùr. 1865) 2002 - Astrid Lindgren, szwedzkô runitkô dla dzece i mlodzeze (ùr. 1907) 2011 - Hamida Barmaki, afganistónskô profesorkô prawa, dzejôrkô politycznô i spoldecznô (ùr. 1970 ) Dobré słowò nierôz wicy płacy jak pieniądz.
Wschòdnô platana ("Platanus orientalis" L.) - to je drzéwiã z rodzëznë platanowatëch ("Platanaceae"). Ta platana rosce 30 m i wicy w górã.
Syrëjô je państwã w zôpadnej Azëji nad pòrenkowim Strzódzemném Mòrzem, czej je tu tragedia: od 2011 wojna domoca diktatora Assada i midzënarodno wojna od 2014 przecem ISIS, Tëreckô i jin. Syrëjô greńczë z państwama: Irak od pòrenku, Tëreckô od nordu, Jordan i Jizrael od półnio, Liban i Strzódzemné Mòrze od zopadu i tez w bleze Cyper na mòrzu. Stolecznym gardã je Damaszk. Nôwikszim gardã beło Aleppo, le pre wojną od 2011 rokù. Jine wiksze gardë Syrëji to Latakia, Homs i Hama. Nôstarsze gardë Syrëji to m.jin. bełë Aleppo (od 7000 lat p.n.e), Damaszk (od 1700 lat p.n.e.) i Palmira (od 2000 lat p.n.e), bela tu tez Elamsko cywilizacejo 2500 lat p.n.e. i jin. od czadu neolitu. Od 36 r. p.n.e. Syrëjô beła rzimsczą prowinceją do 8. wieku noszi ery, czej tu islamscza dynasteja Ummayadów brekowala Damaszk jako stolecę. Le dzys ne garde baro zniczone przez wojnę i karno terroristiczne ISIS. Lëdzë w Syrëjo to je baro wiela narodów i mieszizne od wiela tesąców lat: syrëjsczi Arabowie, Aramejczice, Kurdôwie, Tërkomanë, Assyrëjônie, Czerkasejônie, Palestinczice, Ormijônie, Grece, Żëdzë, Tërcë i jin. Lëdzë w Syreji beło 20.900.000 le pre wojną w 2011 rokù. Od 2011 diktator Assad zamordował baro wela lëdzë (ponad 2 miliony ledze zdżinęło lub ranione)) , 5 milionów lëdzë ucékło z kraju żebë retac żëcé, 7,5 milionów ledze jest bezdodoma bënë kraju. Krom wojni domocej, jinne kraje tez atakuja Syreje, jako Terecko atakuje syrejczi Kurdistón na nordze Syreji w Kobane i Afrin; a Rusko, USA, Wiolgo Britanijo i jin atakuja ISIS i al Nusra w Syreji, Izrael atakuje Iran i Hizbollah w Syreji etd. Je to wiolgo humanitarno tragedia dla ledze syrejsczich od 2011. W Syrëjo też je baro wiala dawni religijnech karnów od ponad tesąca lat: mùzelmanie (sunnice, szijice, Druze, alawice, salafice, i jin.), chrzescejanie (syrejsko-ortodoksejny kosceł, syrejcze-katoleccze kosceł, grecko-melchiccze mariawice, prezbeterianie i jin.), Mandejczice-gnosticë, Jazidice, żedze, agnosticë ë atejiscë. Swiãti Paweł beł w Syreji, rezował w Damaszku i Antiocheji z głoszeniém Ewanielëję, czej kole Damaszku ukozoł mu są Jezus. Nowiksze karno religijne to mùzelmanie sunnice. Od 2014 r. do Syrejo wmaszérowała z Iraku armia terroristicznego karna islamsczego ISIS i morduje, gwałce i torturuje ledze z jinnech religiji jako syrejczich Jazidiców, nicząc kulturę i wolnote w Iraku i Syreji. "Galerejo" Syria World Factbook
Oi!, street punk (dosłowno: "darżëcowi punk") – pòdgatunk w mùzyce punk, chtëren mô zaczątk w Wiôldżi Britaniji pòd kùńc lat 70. XX s. Je to téż òpisënk młodzéżowi subkùlturë z ną muzyką sparłãczony, rzeszący narôzkù pùnków ë skinheadów. Oi! sformòwôł sã jakno ôrt procëmnotë do artistnëch doswiôdczënków dzélu punkowich karnów, a téż zbyt wiôldżi pòliticzni sztarturë jinëch. W ùdbie miôł pòdtrzëmòwac prosti, "darżëcowi" kòrzénie punkrocka ë skôzac na wëcmaniznã ti subkùlturë z wiôlgòmiastowima robòtnikama, z chtërnëch sã wëprowadzëlë. Zrzësz ną pòdczorchiwało same miono "street punk", wëpiarti pùzdni przez "Oi!" To drudżé w robòtniczi gwarze òznôczo cos niespòdzajnegò, a téż pòzdrówk. Pierszi raz brëkòwôł gò mùzyczny gazétnik Garry Bushell we wczasnych latach 80 XX s., pòdskôcóny sztëczkã karna The Cockney Rejects: "Oi! Oi! Oi!". Oriental Oriental
Wójt (miem. "Vogt") - je w Pòlsce wëkònywnym òrganã w gmnie. Òn mô robic to co mù prawò kôże m.jin. òn mòże gadac i pisac pò kaszëbskù. Dz.U. 2020 poz. 713
Kòbëlôsz-Pòtãgòwò (pl. "Kobylasz-Potęgowo") - szôłtëstwò skłôdô sã z cziledzesąt gbùrstwów rozsónëch we westrzëdnym dzélu gminë Lëniô, na norda òd kòmpleksu Mirochòwsczich Lasów i karna Pòtãgòwsczich Jezór. Zgrëpioną zabùdowã mô leno Pòtãgòwò, w chtërnym mieszkô le 40 sztëk lëdzy, jaczé òb lato je nôwôżniészim turistnym môlã òkòlégò. Historiô. W prehistorëcznëch czasach no òkòlé bëło dosc gãsto zalëdnioné, czegò szlachama są wielné pòpielnicowé pòchówczi òdkriwóné na pòlach wkół Kòbëlôsza i Pòtãgòwa. Terôczasny Kòbëlôsz abò Kòbëlôszny Las i Pòtãgòwò są fòlwarkama pòwstałima na przeł. 16. i 17. stalatégò w greńcach mirochòwsczégò starostwa. Za prësczich czasów Pòtãgòwò przeszło w priwatné rãce, pózni zôs bez kôrczowanié jegò òbéńda òstała pòwikszonô. W kùńcu 19. stalatégò ne dwa òsedla słëchałë do kartësczégò krézu i miałë - Kòbëlôsz 533 mòrgów a Pòtãgòwò 600 mòrgów wiéchrzëznë. W Kòbëlôszu mieszkało 10 gòspòdarzów i 2 zagrodników, za to w Pòtãgòwie 8 gòspòdarzów. Dzysô rozdrzëconé westrzód grzëpków ë lôsków zabùdowania Kòbëlôsza z pùstkama Jigrzënô, Wronica i Kùkówka, a téż malińczim Pòtãgòwã wcyg przëbôcziwają corôzka mni pòtikóny krôjòbrôz tipiczny kaszëbsczi wsë. Czekawinczi. Przédné atrakcje Kòbëlôsza ë Pòtãgòwa to 'Pòtãgòwsczé jezora', mdącé karna 6 jezorów, pòla i łączi przeplôtóné lôskama ë snôżima jezórkama.   Kòl Kòbëlôsza są 3 rezerwatë: ""Kòcenkò", "Lubògòszcz" ë "Trulôczowé Błota"". W nëch rezerwatach nalézemë "widzënkòwi pùńkt Zosynk" ë "bùnker KWÒ Kaszëbsczi Grif "Ptôszô Wòla"". W Kòbëlôszu stoji szlachòta Lubiczka - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô. "Kobyli
Brózda - je robionô płëgã przë zaprôwianim zemi, jak je òrané np. pòle. Kaszëbi gôdelë: „Na swiãtégò Józwa przez pòle brózda”, ale 19 strëmiannika wiedno òrac nie jidze, bo mòże jesz bëc sniég.
Seul (kor. 서울, Seoul, Sŏul; ) to òd wicy jakno 600 lat stolëca Kòreji. Òd kùńca II swiatowi wòjnë, pò pòdzélënkù Kòreji na dwa państwa, Seul òstôł stolëcã Repùbliczi Kòreji, a P'yŏngyang - Nordowi Kòreji. Òbczas kòrejańsczi wòjnë òb krótczi czas Seul béł zajëmniãti przez kòmùnisticznëch òkùpantów, a stolëca Pôłniowi Kòreji przeniosłô bëła do jińszëgò gardu. Seul je w wëstrzódno-zôpadnym dzélu Kòrejańsczégò Półòstrowa. Gard pòłożony je krótkò na pôłnié òd zdemilitarizowóne conë (DMZ), nad rzékã Han. Seul je pòlitikòwim, spòlëznym ë ekonomicznym centróm Pôłniowi Kòreji. Z gsscëzną lëdztwa wicy jakno 15 tys/km² je jednym z nôbarżi zatłoczonych gardów na swiece. Równoczasno mô nôwikszą lëczbã chùtczich sécowych łączów a téż przistãpòwych pùnktów WiFi. W Seulu je téż zaregisterowóné wicy jakno 1 mln mòtorowich wozów. Blëżô Seulu do DMZ to sprawa zwikszónégò bôczënkù sztrategów. Wedle ekspertów CIA wòjskò kòmùnisticzné nordë w razu zwadë je w stónie w cządze czilu gòdzënów zniszczëc gard brëkùjąc raczétów zemia-zemia. Ùgòda dérô, bò Pôłniowô Kòreja ë USA dają reżimòwi ekonomiczną pòmòc, trzëmająca zniszczoną nordowòkòrejańską gòspòdarkã. Zwada midze Kòrejama słëcha kąsk za zemną wòjną.
Òn kôzôł ùczëc môłé dzecë z ksążczi "Mały uczeń czytania i myślenia polsko-niemieckiego dla szkół narodowych" z 1836 rokù, a pisôł ò tim "Janusz Jasiński: Pomorze-Kaszuby : rozprawy, artykuły, recenzje, omówienia, polemiki, Gdańsk : Instytut Kaszubski, 2006, s. 124". Historiô
W 1924 rokù bëło wiôldzi spadnienié dëtka (inflacjô), a téż wëmiana pieniãdzy w Pòlsce, za milión i òsemset tësąsy pòlsczich marków mògł dostac jednégò złotégò.
Ùplotë - fach, znôny òd czasów prehistoricznych,chtërny pòligù na wërabianiu wszëlczigò dzylù prziborów ze słomë, wiklinë i rafii itp. Pòzwa ta òdnôszô sãdo zachów domòwich i ùrzitkòwich, na przëmiór kòsze. Lëdze na Kaszëbach czëdes bële biédné. Nié wszëtczé zachë dało do kùpieniô abò nie bëło na nie dëtków. Temù dzél przibòrów robilë sami. Jednym ze spòsobów na wëpòsażenié chęczë w pòtrzébné nôrzãdza bęłę ùplotë. Kaszëbi wëplôtatają je ju òd XI wiekù. Do ùplotów nôbarżi nadôwô sã kòrzéń chójczi, danë abò jałówca, chtëren nôleżi wërwac i zarô sczechlac kórã, a tej przecąc na pół. Czejbë kòrzéń wëschł, nick nie dôbsã ju z niegò zrobic, bò bãdze pãkôł. Dôwni czãsto plotło sã krãżną techniką, co òznôczô, że zwiniãti w spiralã nieszczépióny kòrzéń przeplôtało sã szczépiónym kòrzeniã. Dzysô taczich ùplotów je ju baro mało. Dzysô ùplotë zrobioné sã techniką żeberkòwò-krziżewą. kòsze i kòsziczi do bùlew wiértle i kòrce do zbòżégò mace do grzëbów, bùlew i mączi czipczi do skrobaniô bùlew czipë do seczczi karinë i leszczi do wòżeniô rib wãbórczi do wòdë. Zbigniew Skuza, "Ginące zawody w Polsce", Muza, 2006 Izabella Trojanowska, "Twórcy ludowi Kaszub", Krajowa Agencja Wydawnicza, Gdańsk, 1982
Czisewskô Strëga - to je rzéka, chtërny zdrzódło je kòl Tawãcëna. Òna wpłiwô do Łebë.
Mieszkò I (ùr. 922-945, ùm. 25 maja 992) – ksążã Pòlsczi z dynastie Piastów sprawùjący władzã òd kòl 960 r. Syn Semòmësła, wnëk Lestka. Òjc Bòlesława I Chrobrégò, Swiãtosławë-Sygrëdë, Mieszka, Lamberta i Swiãtopôłka. Bracyna Czcëbòra. Rejon panowaniô. Mieszkò I to piérszi historiczny włodôrz Pòlanów, ùwôżóny zarazã za prôwdzëwégò twórcã pòlsczi nôrodnoscë. Cygnął dali pòlitikã swòjégò òjca i starka, chtërny jakno włodarze pògańsczégò ksãstwa, jaczé bëło na terenach dzysdniowi Wielkòpòlsczi, pòprzez sojusze abò militarną sëłã pòdpòrządkòwalë sobie Kùjawë i prawdopòdobno Wschòdné Pòmòrze i Mazowszé. Białczi. Kòl 965 pòslëbił czeską ksãżniczkã Dobrawã. W 966 przëjął chrzest. Walcził z miemiecczim margrabią Hodonã, zwëcãżającë w wôżny biôtce pòd Cedënią w 972. Zdobëł téż ùjsce Òdrë. Òdpiarł wëprawã cesarza Òttona II procëm Pòlsczi w 979.   Pò smiercë Dobrawë pòslëbił Òdã, córkã margrabiegò Dëtrika, i wspòmôgany przez cesarsczé wòjska kòl 990 zdobëł Szląsk, zemiã Wislanów a téż Małopòlskã. Dokumeńtã "Dagome iudex" z 991 òddôł pòlsczé państwò pòd òpiekã papieża. W testameńce pòdzelëł pòlsczé zemie midzë Bòlesława Chrobrégò, sëna Dobrawë, i małolatnëch sënów z drëdżi żeńbë. Zdroje. Zachòwané zdrzódła pòzwalają twierdzëc, że Mieszkò I béł sprôwnym pòlitikã, ùtalentowónym wòdzã i charizmaticznym włodarzã. Prowôdzëł zrãczné dzejania diplomaticzné, zawiarł sojusz nôprzód z Czechama, a pòstãpno ze Szwedzką i Cesarstwã. W zagraniczny pòlitice czerowôł sã przede wszëtczim racją stanu, wchòdzëł w ùkładë nawetka ze swòjima wczasnyma wrogama. Sënom pòzostawił państwò ò wiele wëższi pòzicje w Eùropie i przënômni pòdwòjonym teritorium.
Wiôldżé Klôsztórné Jezoro (pòl. "Jezioro Klasztorne Duże") - to je jezoro ò wiéchrzëznie 57,5 ha w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Òno je w nordowym dzélu Kartuz. "Jezioro Klasztorne Duże"
Szlach mùskù ("apoplexia cerebri") – to je zbiér klinicznëch òbjôwów, sparłãczonëch z niespòdzajnym wëstãpiénim wërwarkù w dzejnoce mùskù òd wërwarkù mùskòwégò òpłiwù krëwi, chtërne warają wicy jak 24 gòdzënë. Jak kògòs rëszi ten szlach to òn mòże bëc na pół rëszony.
P!nk (Alicia Beth Moore), (ùr. 8 séwnika 1979) je amerikańską spiéwôrką.
Pólny mak ("Papaver rhoeas" L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë makòwatëch ("Papaveraceae" Juss.). Kaszëbi mògą gadac na niegò padëmak i to mòże bëc zelëskò w pòlu.
Michôł Pontanus (1583-1654) – to béł pastor rodem ze Słëpska. To Smôłdzëno bëło jegò parafią, a tu mieszkalë Kaszëbi. Òn pòmógł wëdac: Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko Wándalski ábo Słowięski/ to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwion y ná jáwnosc wydan/ Z Przydatkiem Siedm Psálmow Pokutnych krolá Dawida y inβych Potrzebnych rzeczi: osobliwie Historiy Passiy náβego Páná Jesusa według Ewángelistá Mattheuβá/ y niektorych Piesn duchownych. Stettin 1828, ss. 132 -.
Bògùsłôw I (ùr. kòl. 1130, ùm. 18 strëmiannika 1187) – ksążã z dinastëji Grifitów. W 1181 rokù òn złożił ùczestnienié cesarzowi Friderikòwi Czerwònobardémù. W 1185 rokù òn równak złożił ùczestnienié królowi Dëńsczi, ale w jesz XII w. całô Zôpadnô Pòmòrskô dostała sã pòd wiéchrzëznã miemiecką. Tò papiéż Grzegórz IX 19 strëmiannika 1238 ròku napisôł ò nim "duce Cassubie" ("ksążã Kaszëb"), a to je pierwszi dokùmeńt z mionã Kaszëbë. Gerard Labùda: O Kaszubach, Gdiniô 1991, str.
Swiecé (téż: Swiecé nad Wisłą; we zdrojach: "Zwece" 1198, "Zvece"1209, "Swece" 1224, "Sueze" 1238, "Swez" 1238, "Swez" 1253, "in Szweth" 1260, "Sueche" 1278, "in Swiecie" 1282, "in Suiecie" 1283, "Swieczie" 1289, "Swetz" 1309, "in Swecz" 1313, "tzur Swetze" 1324, "Swecze" 1407, "Swyecye" 1495, "Swiecie" 1565, "Swiecze" 1583, "Swieczie" 1584; "Swiecze" (Langenes) 1612, "Swiecie" 1664, "Schwetz" kòl 1790, "Świecie, niem. Schwetz, urzęd. Schwetz an der Weichsel" 1890, "Svjecè" (Cenôwa), "Svjecè nad Vjsłą" (Cenôwa), gwar. "Śfjeće/Śveće, -ća, śfjeck'i"; pòl. "Świecie", miem. "Schwetz an der Weichsel") – krézewi gard w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie.
Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi w Wejrowie – kùlturowô jinstitucja, jakô pòwsta w 1968 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów w kraju i za grańcą. Dlô realizacji sztatutowëch célów Mùzeùm wespółrobi z wielnyma kùlturowima karnama i ùsôdzcama na Kaszëbach. Tu je np. òstôwizna Aleksandra Majkòwsczégò i jin. Mùzeùm wëdôwô téż wszelejaczé materiałë (ksążczi, katalodżi wëstawów, folderë i jinszé). Domôcô starna mùzeùm
Szarô foka ("Halichoerus grypus") - to je rabùszny susk z rodzëznë fokòwatëch. Òna żëje m.jin. w Bôłce.
Papiéż Jón XXIII (swiecczé miono Angelo Giuseppe Roncalli; ùr. 25 lëstopadnika 1881, ùm. 3 czerwińca 1963 w Watikanie) – swiãti rzimskòkatolëcczégò Kòscoła, papiéż (midzë 28 rujana 1958 a 3 czerwińca 1963). Za knôpiczëch lat mieszkôł z òjcã i mëmką, chtërni pachtowalë sztëk zemi i bëlë dosc biédni. Òn béł sztudérą teòlogie. W 1904 rokù òn béł wëswiãcony na ksãdza. Kąsk rëchli òn òbronił swój doktorsczi dokôz z teòlogie. W 1925 rokù òn dostôł biskùpié swiãcenia. W 1953 rokù òn béł ju kardinałã. Òd pòczątkù jegò pòntifikatu baro wôżnô bëła dlô niegò sprawa miru w swiece ë jednota midzë chrzescëjónama. Òn zaczął Sobór Watikańsczi II. Òd 1965 rokù dérowała sprawa jegò beatifikacji. 3 séwnika 2000 ròkù dokònôł ji papiéż Jan Paweł II. Òd 27 łżëkwiata 2014 rokù to je swiãti.
ŁABĘDŹ NIEMY – KÔŁP SNIEGULC CHARAKTERISTIKA Rodzaj ptôchów płënących z rodzëzne kaczkowatich . Szyja długô, ò 23 téż 24 pôcorë . Dzëbk równo – szëroczi, przë kuńcu płasci i zaokręgloni. Szpétë krótczi z dłdżima pôlcoma. FARBA Farwa kôpa je biôło tëż i czôrny, młodi szarawi- popielati. Pióra kôłpa sã gãsti i sztywni, pòdbiti gãstim pucha. Dziedes ze skóre garbłëwłeni robiono drodzi kòżëszk kôłpa. Lecëdło szeroczi, ògón krótczi. ŻYWIENI Żywi sę trôwą i roscënizną, a i wòdowati swórczëznama, drobnima zwierzótoma. Płëwają baro chiże. Jidzenié pòkraczno, lecënk Chuck i dosc wytrzymale. Gniozda nadziemnié. W czasie wësôdanié joj samiec pilnuje strzérze samica, bierze dzél w òpiece nad piskląt oma. Felënk dimorfizmu pëłcowego. SPIEW Kôłpi spiéw wôżny, jazgoty. KÔŁP SNIEGULC wydaje zwęki ksykające i zachrapiałi. Mięso cemné i lëbawé. Wëstępiac: Na całim kontynentach, wëjimk Afrika. Trzëmają sę na wiéchrzëni stojącô wòd. W czasë wanodzi ptôche nocujó na sztrądach mòrzczich. Wymiare [edytuj] • Długòsc cała ok. 150 – 170 cm • Skrzydła ok. 235 cm • Masa od 10 do max. 23 kg (samica nieco mniejszó òd samca) Liczebnosc [edytuj] Nieliczny, lokalnie średnio liczny, w Polsce ok. 5000-6000 par. Bibliografia[edytuj] 1. Russel Ash: "Whitaker. Księga faktów" wyd. Firma Księgarska, wersja pol. 2006. 2. Karel, Stastny: Ptaki wodne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-10-7.
Gerard Labùda (pòl. Gerard Labuda) - ùr. 28 gòdnika 1916 w Nowi Hëce kòl Kartuz, ùm. 1 rujana 2010 w Poznaniu - kaszëbsczi dzejownik, znajôrz strzédnowiekù, profesor. Ùcził sã w Lëzënie, Wejrowie, a pòtemù w Pòznaniu. Béł rektorã Pòznańsczégò Ùniwersytetu w latach 1962-1965. Ten Ùniwersytet je wôżnym môlã m.jin. dlô kaszëbiznë. To béł m. jin. "doctor honoris causa" Gduńsczégò Ùniwersytetu i Szczecëńsczégò Ùniwersytetu. Òd 1994 rokù béł czestnym mieszkańcem Gardu Gduńsk. Mieszkôł w Pòznaniu. Aùtor dokôzów pòswiãconëch m. jin. Kaszëbóm. W 1996 rokù òn pisôł, że pierszi rôz miono kaszëbsczégò ôrtu wëstąpiło 19 strëmiannika 1238 ròku w dokùmeńce wëstawionym przez papieża Gregòra IX, gdze je nazwóné ksyżã Kaszëb Bògùsłôw "duce Cassubie". Pòtemù w titlu zôpadno-pòmòrsczich ksyżãtów bëło "dux Slavorum et Cassubie". Barnim III (1320-1368) miôwôł w titlù "dux Cassuborum" (ksyzã Kaszëbów - lëdzy, chtërny gôdalë pò kaszëbskù). Za żëcégò béł òdznaczony Kòmańdérsczim Krziżã z Gwiôzdą Òrderu Òdrodzeniegò Pòlsczi i jinyma odznaczeniama. Òn béł wëprzédniony przëznôwónym przez Karno Sztudérów Pòmòraniô Medalã Stolema, a chcôł bëc pòchòwóny na Kaszëbach. Jegò grób je w Lëzënie, téż tu je òd 2016 rokù jegò widzałô szlachòta. We Wejrowie je Ksążnica profesora Gerata Labùdë.   "Studia nad początkami państwa polskiego", 1946. "Słowiańszczyzna pierwotna", Warszawa 1954. "Fragment dziejów Słowiańszczyzny Zachodniej", t. 1-3, Poznań 1960, 1964, 1975. "Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach. Gospodarka-Społeczeństwo-Państwo-Ideologia" (wraz z Marianem Biskupem), Gdańsk 1986, "O Kaszubach", Gdynia 1991, "Kaszubi i ich dzieje", Gdańsk 1996. "Historia Kaszubów w dziejach Pomorza" t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006 "Rozważania nad teorią i historią kultury i cywilizacji" Wydawnictwo Poznańskie 2008. Ksążnica LCCN Watikan - Bibloteka Nôdgroda m. Gerarda Labùdë téż G. Labùda film
Òlëwsczé Lasë - to są znóné lasë kòl Gduńska. Jich wiéchrzëzna je 60 km². Òd 1188 rokù òne słëchałë do klôsztoru w Òlëwie, a òd 1 lëstopadnika 1772 rokù przez dłudżi lata do prësczégò króla. W nich je grzëpa Pëchôłk i diôbli kam. Cos je stôri jak òlëwsczi las (znaczi, że to je baro stôri). 1886 (pl)
Catalão ("Catalão"), gard w pôłniowô Brazylëji. Lëdztwò (2007): 75 623 Gãscëzna lëdzy: 20 sztatur/km² Wiéchrzëzna: 3.777,65 km² Pòłożenié: 18° 09' 57" S 47° 56' 47" W 18_09_57_S_47_56_47_W 18° 09' 57" S 47° 56' 47" W Czasowô cona: -3 UTC Czerënkòwi numer: (+55) 64 Administracëjô/ Bùrméster: Adib Elias Jr. Domôcô starna gardu http://www.guiacatalao.com.br
Kòłomëja (ùkr. "Коломия") – to je gard w pôłniowò-zôpadny Ùkrajinie. Tu mieszkô kòl 61 tës. lëdzy na wiéchrzëznie gardu 41 km². Hùcułowie mają tu wôżné mùzeum.
Òdnëczk - to je knôdnô, drzewnianô òzdoba nad dachã. To mòże bëc wëkrajóny kaszëbsczi znak na stôri chëczi. Lëteratura. Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, ss. 57-58. dane Bożeny Stelmachowskiej 1902 r.
Makemake (symbòl: ) - je karłã (kòrusowatą planétą) Słuńcowégò Ùkładu, chtëren je znóny òd 2005 rokù. Òn je w pasu Kùipera.
Bradley Cooper, (ùr. 5 stëcznika 1975), je amerikańsczim teatrownikã.
Species Plantarum – to je wialdżi dokôz Karola Linneùsza òpublikòwóny w 1753 rokù, w nim je wëłożënk jegò klasyfikacyjnégò systemu roscënów. Òpisënczi są ùznóné w taksonomii roscënów za pierszé przënôléżno òpùblikowóné, nôùczné definicje ôrtów (gatunków). wëjimk m. jin. "Cassubia" ze "Species plantarum" Linnaeus Link Union Catalogue
Łobéz (ˈwɔbɛs, ) (we zdrojach: "Lobis" 1271, "Lobese" 1280, "Lobse" 1285, "Labes"; pòl. "Łobez", miem. "Labes") - krézewi gard w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Regą. Lëdztwò gardu: 10.066 (2019) Wiéchrzëzna gardu: 12,8 km2 Łobez BIP Łobez Łobez - You Tube Przëpisczi.
Rózgòwnicë - to są lëdze, chtërny biją sami se. To mô bëc jich pòkùta i to biczowanie je zgódné z jich wierzeniama.
1927 - Eartha Kitt, amerikańskô teatrownica (ùm. 2008). 1931 - James Earl Jones, amerikańsczi teatrownik 1942 - Muhammad Ali, amerikańsczi bokser (ùm. 2016) 1964 - Michelle Obama, amerikańskô pierszô damô i prawniczkô 395 - Teodozjusz, cesôrz rzëmsczi (ùr. 347) 1468 - Skanderbeg, albańsczi bohater nôrodni (ùr. ~1405). 1961 - Patrice Lumumba, pierszi premier DR Kongo (ùr. 1925) 1966 - Kazimierz Jasnoch 2004 - Czesław Niemen, polski spiéwôr, kompozitora (ùr. 1939) Nie wierz jasnémù niebù ë człowiekòwi, co sã wiedno ùsmiéwô.
Mscëwòj II (ùr. kòl 1220 – ùm. 25 gódnika 1294) ksyżëc w Swiecu, a pòtemù Pòmòrsczi w Gduńskù òd 1271 rokù, bëł sënã Swiãtopôłka II (Wiôldżégò). Òn nie dożdôł sã sëna. Òd 1997 rokù Gduńskô Gardowô Radzëzna wëprzédniwô òrganiza­cje, jinstitucje i lëdzy, chtërny zrobilë cos baro dobrégò i òsoblëwégò dlô Gduńska, w pier­szi rédze zwikszëlë wiédzã ò nim i jegò prestiż, medalią Ksyżëca Mscëwòja II. Je òna dlô tëch, dzãka chtërnym rosce ùwôżanié dlô gardu w òkòlim. Dobiwcama są m.jin. Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié (1997), Wawrzińc Samp (1998), prof. Édwôrd Bréza, prof. Stanisłôw Wrëcza, prof. Bruno Synak (2011) i jin. 1269 r.
Zôgónë - są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Slayer je thrash metalowé karno z Huntington Beach, California. Pòwstało òno w 1981 rokù z jinicjatiwë Tom Araya (spiôw/basowô gitara), Jeff Hanneman (gitara), Kerry King (gitara) ë Dave Lombardo (perkùsëjô). 1983: "Show No Mercy" (Metal Blade) 1985: "Hell Awaits" (Metal Blade) 1986: "Reign in Blood" (American Recordings) 1988: "South of Heaven" (American Recordings) 1990: "Seasons in the Abyss" (American Recordings) 1994: "Divine Intervention" (American Recordings) 1996: "Undisputed Attitude" (American Recordings) 1998: "Diabolus in Musica" (American Recordings) 2001: "God Hates Us All" (American Recordings) 2006: "Christ Illusion" (American Recordings) 1984: "Haunting the Chapel" (Metal Blade) 1996 : "T.S.O.L./Slayer Split 7"" (Sub Pop) 1984: "Live Undead" (Metal Blade) 1991: "Decade of Aggression" (American Recordings) 2003: "Soundtrack to the Apocalypse" (American Recordings) 1985: "Combat Tour" (Combat Rec.) 1991: "Metal Head Vol.5" (BMG Entertainment) 1995: "Live Intrusion" (American Home Video) 2003: "Live at the Warfield" (American Home Video) 2004: "Reign in Blood Live: Still Reigning" (American Home Video) Slayer - domôcô starna
Kôłp sniegùlc KÔŁP SNIEGULC Rodzaj ptôchów płënących z rodzëzne kaczkowatich. Szyja długô, ò 23 téż 24 pôcorë . Dzëbk równo – szëroczi, przë kuńcu płasci i zaokręgloni. Szpétë krótczi z dłdżima pôlcoma. Farwa kôpa je biôło tëż i czôrny, młodi szarawi- popielati. Pióra kôłpa sã gãsti i sztywni, pòdbiti gãstim pucha. Dziedes ze skóre garbłëwłeni robiono drodzi kòżëszk kôłpa. Lecëdło szeroczi, ògón krótczi. Żywi sę trôwą i roscënizną, a i wòdowati swórczëznama, drobnima zwierzótoma. Płëwają baro chiże. Jidzenié pòkraczno, lecënk Chuck i dosc wytrzymale. Gniozda nadziemnié. W czasie wësôdanié joj samiec pilnuje strzérze samica, bierze dzél w òpiece nad piskląt oma. Felënk dimorfizmu pëłcowego. Kôłpi spiéw wôżny, jazgoty. KÔŁP SNIEGULC wydaje zwęki ksykające i zachrapiałi. Mięso cemné i lëbawé. Wëstępiac: Na całim kontynentach, wëjimk Afrika. Trzëmają sę na wiéchrzëni stojącô wòd. W czasë wanodzi ptôche nocujó na sztrądach mòrzczich.
Dzëwô panienka ("Malva sylvestris" L.) - to je roscëna z rodzëznë slôzowatëch ("Malvaceae"). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach
Płutkò - płiwało pò wòdze przë łowieniu rëbów. Płuta bëłë zrobioné np. z kòrë chójczi i biwałë 15 cm dłudżi.
Żaba dalmatińskô, żaba zwinka ("Rana dalmatina") – gatënk płaza z rodzëznë żabòwatëch. Mô szpicowati pësk, baro dłudżé kòńczënë tëlné, leżący w niwie zdrzelnice òczë, wiôldżé błonë bãbenkòwé. Skóra mô z wiérzchu bruną farwã, na łbie so cymné plamë skarniowé, za łbem na grzbiece plama kątowô w sztôłce lëtrë "V". Brzusznô starna je ùfarwionô biôło, bez plam. Na tëlnëch kòńczënach znajdują sã pòprzeczné plamë w cymny farwie. Wëstãpùje w Eùropie, a téż w Pòlsce, gdze przebiegô nordowo-wschòdniô grańca jegò òbjimaniô, ale blós le na czilenastu stanowiskach w pôłniowi ji czãsce (przede wszëtczim na pôłniowi Kòtlinie Sandomiersczé i na Pògórzu Karpacczim). Żëwi sã òwadama. Nôleżi do grëpë żab brunatnëch. Juwerno jak jinszi gatënczi żab òbjãta je w Pòlsce scësłą òchroną. Długòsc tegò płaza wënôszi kòl 9 cm. Jasné, jednolité ùfarwienié. Mô cemną plamã skarniową. Samce mnijszi òd samic. Na zymkù pòjôwiô sã czãsto ju w strëmiannikù. Gòdë òdbiwają w niewiôldżich zbiornikach wòdnëch ò glëniastim dnie i z nié za baro bùjną roscënizną. Żaba ta lubi òkali pòdgórsczé i pagórkòwaté, żëje czãsto na skraju lasów lëscastëch westrzód wësoczich trôw. Pòluje ò zmiérzchù, wieczorama abò w pochmùrné dnie ale w miéjscach zacëmnionëch téż òb dziéń. Płaz ten doskònale skôcze, długòsc skòków tegò zwierzãca dochôdô do 2 metrów. Morfologiô i anatomiô. Òczë so złocësté abò miedziané i mają leżący w niwie zdrzelnice. Parotydë ni wëstãpiwają. Bëlno widoczné so wiôldżé błoné bãbenkòwé ò strzédnicë pòrównywalné ze strzédnicą òczu. Na spòdniéj strónie stopë wëstãpiwają wiôldżé mòdzele. Brak rezonatorów ù samców. Wzdłuż fałdów grzbietowëch mògą wëstãpiwac cymné linie. Samce òb czas gòdów mają cymné mòdzele gòdowé na palcach przédnich kòńczyn. Rozrôdzanié. Òkres gòdowi rozpòczinô sã w łżëkwace. Żaba dalmatińskô rozmnôżô sã w zbiornikach stojący lub płënący wòdë. Samice skłôdają skrzek, chterën ma pòstacejô kùlistëch, galaretowatëch brił. Samica znôszi òd 400 do 1800 jaj ò strzednicë 1,5-2 mm, z galaretowatą òsłonką 9-12 mm. Po 3 tédzeniach wëkluwają sã czijanczi. Czijanczi dorôstają do 6 cm długòscë, a òsobniczi pò przeòbrażeniu mają kòl 2 cm. Czijanczi so bruné, mają cało wëdłużoné, ògòn je smùkłi. Òchrona i zagrożenia. W Pòlsce żaba dalmatińskô je pòd całkowitą òchroną. W Pòlsce je baro rzôdka i wëstãpùje na môłim òbszarze. Ni je rôwnak zarëchòwônô do zwierząt zagrożonëch wëmarcym. Òsoblewòscë. Żaba dalmatińskô pòtrafi skôkac na òdległosc 2 m i wësokòsc 1 m. Marian Młynarski, "Płazy i Gady Polski", Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1966 http://www.herpetologia.waw.pl/herpetologia/plazy/gatunki/Rana%20dalmatina.htm|tytuł=żaba dalmatyńska "Rana dalmatina" Bonaparte, 1840|opublikowany=Płazy i Gady Europy|autor=Joanna Mazgajska|data dostępu=17 września 2010 http://www.medianauka.pl/zaba-dalmatynska
Samòstójnô Samòsprôwnô Warkòwô Zrzesz "Solidarnosc" (pòl. "Niezależny Samorządny Związek Zawodowy "Solidarność"") - wòlnô warkòwô zrzesz ë zôczątk spòlëznowi rësznotë procëm nadùżëcóm kòmùnistnégò przédnictwa, pòwsta pò spisanim 21 pòstulatów sztrëjkùjącëch robòtników na drewnianëch tôblëcach 17 séwnika 1980 w Gduńsczi Òkrãtowni mionã Lenina. Aktiwny tam béł m. jin. Ludwik Prądzyński, Lech Wałęsa. Drewniané tôblëce z 1980 rokù są wpisóné na lëstã swiatowi kùlturny erbë UNESCO. Znóné są Trzë Krziże "Solidarnoscë" - pòmnik Pòległëch Òkrãtowników 1970 kòl Gduńsczi Òkrãtowni. Domôcô satrana warkòwi zrzeszë Solidarnosc IPN
Paris Whitney Hilton, (ùr. 17 gromicznika 1981) je amerikańską spiéwôrką ë teatrownicą. Sąd jã ùkôrôł za to, że òna mia narkózënã.
Prekmùrsczi jãzëk - jãzëk z pôłniowosłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków, chtërnym gôdô kòl 80.000 Prekmùrów. Prekmùrsczi je czasã uznôwóny za apartny dialekt slowensczégò jãzëka. Czedës w Madżarsczi pisale ò nim w dokumeńtach jakno ò wandalsczim jãzëkù ("lingua vandalica").
Stanisłôw Kòssôk-Główczewsczi (pòl.: "Stanisław Kossak-Główczewski") - ùrodzył sã 24 stëcznika 1893 rokù w Môłich Chełmach kòl Brus. Jak ksądz Kònstantin Dominik w 1911 rokù òstôł òjcã dëchòwnym pelplińsczi seminarëji ë ji wicerektorã, zaczął tu sztudirowac Stanisłôw Kòssôk-Główczewsczi. Òn równak mùszôł jic na wòjnã i ksãżé swiãcenia przëjimnął dopiérkù 20 strëmiannika 1920 rokù w Pelplinie. Jakno wikari béł m. jin. w Serakòjcach (1923). Miemcë mają gò zabiti na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë - 28 rujana 1939 rokù. "Stanisław Kossak-Główczewski" "Nauczyciel, proboszcz, męczennik (I)"
Astronomijô je ùczbą jakô zajimô sã òbserwacëją ë wëjasnianim zjawiszczów bùten Zemi ë ji wiodrowinë. Astronomijô badérëje pòchòdzënk, ewolucëjã, chemiczné ë fizyczné swòjiznë òbiektów jaczé mògą bëc òbserwòwóné na niebie (ë są bùten wiodrowinë), ôs zrzeszoné z nima procesë.
Michôł Kòżëczkòwsczi ("MICHAEL KOZICZKOWSKI" abò "Michał Kożyczkowski"): ùr. 11 séwnika 1811 - ùm. 1882) to béł wiôldżi gbùr i znóny pòlitikôrz w Americe. Òn rozmiôł wicy jãzëków, a trafił w 1857 rokù do Zjednónëch Krajów Americzi z białką i dzecama. Tam w Portage County Wisconsin òn béł pòlitikôrzã, a pòmôgôł m. jin. Kaszëbóm. Òn ùmarł w 1882 rokù. Lëteratura. Szulist W.: Kaszubi w Ameryce; Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005, s. 170
Steven Seagal, (Steven Frederic Seagal), (ùr. 10 łżëkwiata 1952) je amerikańsczim teatrownikã.
Sopòt (téż Sopòtë, pòl. "Sopot", miem. "Zoppot") - gard ë kùrort nad sztrądã Bôłtu w Pòrenkòwi Pòmòrsce. Razã z Gduńskã ë Gdinią twòrzi aglomeracëjã zwóną Trzëgard. Dzãka swòjémù pòłożeniémù ë dobrémù zarządzaniémù w latach 90-tëch XX wiekù miôł plac wiôldżi ekònomiczny rozwij gardu. W rozmajitëch rankingach Sopòt czile razë dobiwôł titël gardu z nôwëższim sztandardã żëcégò w Pòlsczi Repùblice. Pòłożenié. Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 54°26' N, dôłgòta - 18°33' E. Sopòt mô sztatus gardu na prawach krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. Taczi sztatus przëstoji leno gardóm z wicy jak 100 tësącama lëdzy ë Sopòt mô gò dobëté na dardze wëjimkù. Pòdôwczi. Lëdztwò: 41 000 mieszkańców Wiéchrzëzna: 17,31 km2 Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): 141,7 mln zł Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): 144,5 mln zł Historëjô. Òd VIII wiekù do pòłowë X wiekù w môlu dzysészégò Sopòtu stôł gôrcz. Pierszô zmiónka pòchôdô z dokùmańtu Mscëwòja II, wëstawionégò w 1283 rokù. Mizë latama 1919 a 1939 Sopòt słëchôł do Wòlnégò Gardu Gduńska. W 1999 rokù w Sopòce, Papiéż Jan Paweł II rzekł do Kaszëbów jakno òdwiecznëch gòspòdôrzów ti zemi te słowa: "Pragnę Was jeszcze zachęcić, zachęcić abyście nadal strzegli swojej tożsamości, pielęgnując więzi rodzinne, pogłębiając znajomość swojego języka i starając się przekazywać swą bogatą tradycję kaszubską młodemu pokoleniu" . Tu w 2012 rokù ks. prof. Jón Perszón gôdôł: "Jeżlë chcemë bëc kòl se gòspòdôrzama, mùszimë òbronic naszą jistnotã, naju dëszã, rodną mòwã i nasz etniczny charakter. " Jerzy Afanasjew, Kiejstut Bereźnicki, Janusz Christa, Oscar G. Dahlberg, Maciej Dejczer, Jerzy Doerffer, Andrzej Dudziński, Stanisława Fleszarowa-Muskat, Frãcëszk Grëcza Lech Kaczyński, Klaus Kinski, Seweryn Krajewski, Eugeniusz Kwiatkowski, Janusz Lewandowski, Friedrich Lorentz, Aleksander Majkòwsczi, Marión Mòkwa, Leszek Możdżer, Carl Maria Splett, Donald Tusk, 1902-1905 dr Volkmar Wurmb 1905-1908 dr Johannes Kollath 1908 baron von Gagern 1908-1919 Max Woldmann 1919-1930 dr Erich Laue 1930- 1934 dr Hermann Lewerenz 1934-1936 dr Fliessbach 1936-1941 Erich Temp 1942 Gerchard Koß 1942 Schröder 1942-1945 ? 1945 Henryk Michniewicz 1945 Tadeusz Soboń 1946 Antoni Turek 1946-1948 Leonard Wierzbicki 1948 Srebrnik 1948 Bolesław Śliwiński 1948-1949 Jan Kapusta 1949-1950 Piotr Nowak 1950-1952 Alfred Müller 1952-1954 Hieronim Kozieł 1954-1958 Roman Kosznik 1958-1965 Stanisław Podraszko 1965-1969 Zenon Bancer 1969-1978 Bolesław Robakowski 1978-1981 Lech Świątkowski 1981-1984 Cezary Dąbrowski 1984-1990 Andrzej Plona 1990-1992 Henryk Ledóchowski 1992-1998 Jan Kozłowski 1998- Jacek Karnowski nôdôłgszé drzewiané mòlo w Eùropie gôrcz ze wczasnëch Strzédnëch Wieków Sopot Festival Sopot lékòwnica
Bëlëca abò pszczeli ùkropnik ("Artemisia vulgaris" L.) – wielelatny roscëna z rodzëznë astrowatëch. To je zeleskò na Kaszëbach. Rozmajitoscë. Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. bëlëca bëła dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.  Bëlëca w miesce
22 séwnika - w Gduńsczi Zdrzëtni Lenina pòwstôwô samòstójnô samòsprôwnô warkòwô zrzesz "Solidarnosc"
Thomas Kantzow (ùr. kòl 1505 rokù, ùm. 25 séwnika 1542 rokù w Szczëcenie) − to béł pòmòrsczi kronikôrz. W jegò kronice stoji m.jin. ò kaszëbiznie. Òn napisôł m. jin. "Pomerania. Oder Ursprunck, Altheit und Geschichte der Völcker und Lande Pomern, Caßuben, Wenden, Stettin, Rhügen. In vierzehn Büchern". Pomerania : kronika pomorska z XVI wieku. T. 2 (Księga 3 z fragmentami redakcji dolnoniemieckiej i księga 4) / Thomas Kantzow ; tł. Krzysztof Gołda ; przypisy i komentarze Tadeusz Białecki, Krzysztof Gołda, Edward Rymar ; [tł. tekstów łac. Elwira Buszewicz] ; Uniwersytet Szczeciński. Instytut Historii, Archiwum Państwowe w Szczecinie. Szczecin : Uniwersytet Szczeciński : Archiwum Państwowe, 2005.
Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié ("Verein für kaschubische Volkskunde") - bëło założoné w Kartuzach w 1907 rokù. Załóżcama bëlë m.jin. Izydor Gùlgòwsczi i Friedrich Lorentz - miemiecczi slawista, wôżny badéra jãzëka i kùlturë Kaszëbów, a téż Słowińców. Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié wëdôwało pismiono "Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde". Edmund Kizik, Verein für kaschubische Volkskunde w latach 1907–1914. Ludoznawstwo kaszubskie między niemieckością a polskością s. 31
Kòscół swiãtégò Jana w Gduńskù je z drëdzi pòłowë XIV stalata. W przëkòscelny kaplëce òdprôwiónô je w drëgą niedzelã ksãżëca Mszô Sw. w kaszëbsczim jãzëkù.
Zanokczëca (łac. "paronychia") - to je zariwnô chòrosc kòl paznokca. Òna biwô baro bòlesnô.
Brzëszny tifùs ("Typhus abdominalis") - je chòroscą ù lëdzy. Jegò lékarzenié je mòżlëwi. Do chòroscë doprowôdzy "Salmonella typhi", ale wôżny mòże bëc wiselnô wòda. Przë ti chòroscë zwiksza je gòrączka. Z brzësznym tifùsã m.jin. na Kaszëbach béł jiwer.
Marzёbionka - roscёna zelono ò kołowatych lёstkach. Kwiôtci zebrane w wiôldzi koszik, farwë biôłi abò rożewi, z zółtim westrzódkam. Zaprôwiono w ogardze jakno roscёna usnôżno. Roscё téż dzёko. Roscëna leczniczô, wykorzistowanô w medycynie lёdowi jakò leczi procёmgorączkòwi é òglôwo betrowwny. Parzёna mòżna pic prze lёché zjinaczi materёji, jakò lék szczochonёkowny é przeczёszczający, òbniża cёsk krёwi, procёmdzeje skleeroze. Pò wierzchu ùżёwoni do kąpielé i obłożeniô. W Pòlsce występuje le jeden zort. Zôrtë. stokrotka pòspòlitô (Bellis perennis L.) Bellis annua Bellis azorica Bellis bernardii Bellis caerulescens Bellis hybrida Bellis hyrcanica Bellis longifolia Bellis microcephala Bellis rotundifolia Bellis sylvestris Biologiô i ekologiô. Bylina, hemikryptofit. W górach rosce po piętro kosówki. W zorce charakteristiczni dla All. Cynosurion, Ass. Lolio-Cynosuretum. Rosce w zemi bogato w składniczi mineralne i srednio próchniczne. Bylina, hemikryptofit. Rosce na łąkach, pastwiskach, przydrożach. W górach występuje po piętro kosówki. W pòdzale zbiorowisk roscenowich, zôrt charakterystyczny dla All. Cynosurion, Ass. Lolio-Cynosuretum. Lubi zemie bokadne w minerałe i sredniô próchniczne. Domena eukarionty Królestwo roscëne Klad roscëne naczyniowe Klad Euphyllophyta Klad roscëne nasienne Klasa okrytonasienne Klad astrowe Rząd astrowce Rodzëzna astrowate Pòdrodzëzna Asteroideae Zôrt marzёbionka Gatunek marzёbionka pòspòlitô Lucjan Rutkowski, "Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej", Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski, "Rośliny polskie", PWN, Warszawa 1953.
Òperacjowô systema (an. operating system) je soft-wôrą chtërnô ùmòżlëwiô dzejanié kòmpùtra: zarządzëwô wdôrã, czerëje wëkònëwanim aplikacëjów ôs kòntrolëje wszelejaką hard-wôrã.