ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Lasëzna - to je zbiér zelów, trôwów, grzëbów i jin. w lasu. Òna je midzë pòdscelënkiem a gajewizną. Na Kaszëbach achtnione są m.jin. rozmajité ôrte grzëbów.
Weterinarnô medicyna je ùczbą jakô òbjimô całosc wiédzë ò zdrowim ë chòroscach zwierzów, jich lékarzenim ë zascyganiém. (pl)
Czarcé łajno ("Ferula assa-foetida", "Ferula foetida", etc.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë "Apiaceae". M. jin. w Afganistónie òna rosce. Kaszëbi we wsë Stajszewò w XIX stolaté czarcym łajnã lékòwelë chòwã. Ks. Bernard Zëchta napisôł, że nim smarowałë sã czarownice.
Jón Klawiter (pòl.: "Jan Klawiter") ùr. 10 lëstopadnika 1950 rokù w Rëmie, je pòlsczi pòsélc do Sejmù. Òn je doktor chemie.
Jón Nepòmùcen ("Jan Nepomucký") (kòl 1345 – 20 strëmiannika 1393 rokù) – prezbiter, mãczelnik, swiãti katolëcczégò Kòscoła z Czechów. Kùlt. To je np. patrón kaplëcë na przëklôsztornym smãtôrzu w Żukòwie.
Jón Bauer (pòl. "Jan Bauer") - ùr. 16 zélnika 1904 rokù, ùm. 18 stëcznika 1940 rokù - to béł szkólny i pòlsczi dzejôrz. Òn ùczôł m.jin. Kaszëbów kòl Bëtowa, ale zaczinôł jakno szkólny w Łãżëcach w 1926 rokù. Miemcë mają gò w kòncentracyjnym lagrze zabité. Kaszubi i słupski proces Jana Bauera w 1932 roku : z dziejów polskiego ruchu narodowego na Pomorzu Zachodnim. (Cz. 1) / Wojciech Skóra. Słupsk ; Poznań : [s.n.] ; Dopiewo : Wydawnictwo Rys, 2016.
Krziżewé zelé ("Mentha × piperita" L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch ("Lamiaceae"). Tegò zelégò Kaszëbi ùżiwają do léczeniô schòrzałégò żôłądka.
Tom Cruise, (Thomas Cruise Mapother IV), (ùr. 3 lëpinca 1962) je amerikańsczim teatrownikã.
Dzëk - to je kaszëbsczi tuńc. Piérwi to béł chłopsczi tuńc. Dzëk Dzëk północny -[[Zélewò] ] Lëteratura. [[Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura]]
Mòdrôk ("Centaurea cyanus" L. 1753) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òn roscë na Kaszëbach i tu plotą z modrôków wińce. To je zelëskò na pòlach. Mòdrôk s. 27 Centaurea cyanus
Rządz – to je terô dzél gardu Grëdządza nad Wisłą w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie. Kòl niegò w 1243 abò 1244 rokù Krzôżëce przegrelë pòbitwã ze Swiãtopôłkã II Wiôldżim, a òn zajął jesz Zantir. Za to òni ùdôwelë na niegò do papiéża krzëwé òbsądë.
Swiãti Florión (Florion z Lauriacum; ùr. 2. pòłowa III stolatégò w Ceti, ùm. 304) – wczasnochrześcëjańsczi mãczelnik i swiãti. Żëwòt świãtégò. Ùrodzył sã kòl 250 rokù w Zeiselmauer (dôwni Ceti, Dolnô Austriô). Jegò żëcé przëpôdało na cząd przesladowań chrzescëjan. W młodim wiekù òstôł wezwóny do armii rzymsczégò cesarza – Dioklecjana (284-305). Béł òrganizatorã i dowódcą ògniowich òddzałów, wchódającëch w skłôd armii Rzimsczégò Jimperium. W rokù 304 wstôwiôł sã za przesladowanyma chrześcëjańsczima legiónistama, za co òstôł skôzóny na smierc. 4 maja 304 r. nalôzł smierc mãczeńską w prądu rzéczi Enns (Anizy), na terenach dzysdniowi Górny Austrii, w môlowòscë Lauriacum (dzysô Lorch). Cało Floriana nalazła gdowa Waleria. Nad jegò grobã pòstawióno kòscół i klôsztor òjców Benediktinów, a pòzdze klôsztór Kanoników laterańskich wd. regùły sw. Agùstina. Patronizna. Sw. Florión je patrónã warków pòwiązónëch z ògniã: ògniôrzów, hëtników, kòminarzów, garnkòwników, piekarzów. Je téż patrónã Górny Austrii kòl sw. Léópòlda i Linz, gdze rozwiniãté je hëtnictwò. Ikònografiô. W ikònografii przedstôwióny je nôczãscy w òbleczenkù rzymsczégò òficéra, ze statkã z wòdą do gaszeniô ògnia, abò gaszącégò òdżin. Dzéń òbchòdów. Jegò liturgiczné wspómnienié w katolëcczim Kòscele òbchôdô sã 4 maja. Prawòsławié wspòminô sw. Floriana 17 maja. W pòlsczim Kòscele mô rangã wspóminkù òbowiązkòwégò. "Święty Florian, żołnierz, męczennik" "Św. Florian - patron strażaków"
Złotnica - to béł np. jedwôbny czepc bògatszëch kaszëbsczich żeniałëch białków, artistno wësziwóny złotą abò strzébrzną nitką na czôrnym, niebiesczim, jasnozelonim abò brunim spódkù, pòd brodą òna béła zawiązónô farwną blewiązką. Friedrich Lorentz (1934) pisôł ò wësziwaniu ji złotã.
Wanda Lew-Czedrowskô (pòl. "Wanda Lew-Kiedrowska") – szkólnô kaszëbsczégò jãzëka, jedna z pionierów w gałãzë ùczbë rodnégò jãzëka na Kaszëbach. Pòétka, jinicjatorka kaszëbsczich òrtograficznëch diktandów. W pierszi kadencje Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka (do 2008) bëła kòòrdinatorką ji Edukacjowi Kòmisje . Założiła i przez czile lat prowadzëła dzecné kaszëbsczé karno „Niezabôtczi” w Stãżëcë. Przez czile kadencjów òbjima téż fùnkcjã przédniczczi stãżëcczégò partu Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. W 1998 nalôzła sã w karnie pierszich 12 szkólnëch z ùprawnieniama do ùczbë kaszëbsczégò w szkòle. W slédnym czasu szkólnô w I Òglowòsztôłcącym Liceùm w Kòscérznie. Aùtorka zbiérkù "Jich troje... Wiersze wybrane" (1993; do grëpë z Dorotą Ùlenberg i Janã Szutenbergã). Wiérzta Czedrowsczi "Naji chléb" je pòétnym szkicã historii lëteraturë. W 1996 wëprzédniònô Medalã Stolema za długòlatné promòwanié i naùczanié kaszëbszczégò jãzëka westrzód dzecë i szkòłowi młodzëznë. Wanda Lew-Czedrowskô je téż nôdgrodzônô midzë jinyma Perłą Kaszëb. Je recenzentã taczich ùczbòwników do nôùczi kaszëbsczégò jãzëka D. Pioch jak: Kaszëbë : zemia i lëdze : podręcznik języka kaszubskiego z ćwiczeniami. Cz. 1, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Zarząd Główny, 2005; Wydanie III popr. Żëcé codniowé na Kaszëbach : ùczbòwnik do nôùczi kaszëbsczégò jãzëka. Dzél 2, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko Pomorskie, 2005; Wydanie II. Najô domôcëzna : ùczbòwnik z cwiczënkama do nôùczi kaszëbsczégò jãzëka. Dzél 3, Banino-Pelplin, 2005. Òjczëstô mòwa : ùczbòwnik do nôùczi kaszëbsczégò jãzëka w I klase gimnazjum. Gduńsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, 2007. VIAF
Rëbôczi - są wsą w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. 4.)
Indie ("भारत, Bhārat, pò anielskù:India") to państwò w pôłniowi Azëji. Stolëca: Nowé Delhi - kòl 0,312 mln lëdztwa Inne wiôldżé garde: Mumbaj (przódë jakno Bómbôj) - 12,6 mln lëdztwa, Delhi (dôwnô stolëca.) - 10,4 mln, Kòlkôta (przódë jakno Kalkuta), Chennai (przódë jakno: Madras), Bangalore, Hajdarabad, Ahmadabad, Kanpur. lëdztwò: 1,389,637,446 mieszkańców, w tim: : 39% to Hindusë, 8% Telugòwie, 8% Bengalczëcë, 7% Marathowie, 7% Tamilowie, 5% Gùdzaratowie, 4% Kannadowie, 4% Keralczëcë (18% jinsze miészëznë) wiéchrzëzna: 3.287.590 km²
Fana Kaszëbsczi je czôrna ë żôłta. Òna je znanką naji nôrodny apartnoscë. Niech kòżdé kaszëbsczé domôctwò mô swòja fana i niech òna flatrëje z leżnoscë wszelejaczich zéńdzeniów: "Chto chce bëlnym Kaszëbą bëc Naj stanicã/fanã doma mùszi miec" Przëjął sã zwëk, że òna przëkriwô trëmë wszëtczich Zrzeszińców.
Truso - to bëł stôri gard, w chtërnym mieszkelë Prësowie ë jiné lëdze. To bëło nad jezorã Druzno, a tam pierwi lëdze trzimelë hańdlową faktoriã i pòrt. Wùlfstan, Anglosas z IX stalata pisôł ò tim. Pòtemù dłudżé lata to bëło w Królewsczich Prësach, tak jak Gduńsk, chtëren wierã gò zastãpił. „Truso – wikińskie emporium” (pl)
8 łżëkwiata - Kurt Cobain (Nirvana) 19 maja - Jacqueline Kennedy Onassis, amerikańskô gazétniczka, pierszô dama USA , bò ji chłop béł prezydent John F. Kennedy (ùr. 1929)
Solnica – to je statk do przetrzëmaniô w schòwie kùchniowi soli.
Oo O, o – piãtnôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu. W kaszëbsczim alfabéce je 21-ą lëtrą.
Bezdrutnô môlowô séc - nowô technologijô brëkòwónô w jinfòrmatice ë telekomunikacëji, òznôczającô sparłaczenié kòmpùtrów bez ùżëcô kabla ë niżódnëch jinëch kablów. To terô dô szterë sztandardë sécy WLAN: 802.11a - séc òpiartô na wali 5 GHz, transmitëje pòdôwczi z chutkòscą 54 Mb/s, 802. 11b - nôstarszi sztandard, chtëren pòséłô jinformacëje z chutkòscą leno 11 Mb/s, 802.11g - pòpularny sztandard - dzysdniowò we wikszoscë kòmpùtrów; szlachùjący do 802.11a, chtëren równak transmitëje pòdôwczi na wali 2,4 GHz, 802. 11n - nônowszi sztandard, chteren pòséli jinfòrmacje z chùtkòscą 150, 300 ë 600 Mb/s i nadôwô na wałach 2,4 ë 5 GHz.
Słowińsczi jãzëk - to miono brëkòwóné dlô wëmarłi gwarë pòmòrsczégò jãzëka. Na zôczątkù swòjegò badérowaniô , pisôł ò ni jakno ò jãzëkù słowińsczim Friedrich Lorentz rozdzelając jã òd kaszëbsczégò. Zmienił òn równak swój na to pòzdrzatk ju czile lat pòzdze, pò tim jakno blëżi pòznôł pòrenkòwé dialektë pòmòrsczégò jãzëka. Gwara słowińskô nalazała tuwò wedle niegò plac w dzélu nordowich dialektów pòmòrsczégò jãzëka, kòl tich ze sztolpsczégò, lãbòrsczégò ë pùcczégò krézu. Przëdzelëł ji òn wprôwdze òsoblëwé pòłożenié, nie rodzëlôł ji równak òd tich dialektów, jaczé dzysô nazëwómë kaszëbsczim jãzëkã.
Smażëno (pòl. "Smażyno") – kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, we wejrowsczim krézu, w gminie Lëniô. Smażëno je pòłożoné kòl 19 km òd krézowégò gardu Wejrowò. Smażëno leżi na nordowò-wschòdnym zberkù gminë Lëniô, kòle drodżi do Wejrowa. Pòzwa wsë pòchôdô òd słowa "smaga", co òznôczô pragniączkã. Historiô. Pierszé wiadło ò Smażënie pòchôdô z 1348 rokù. W czasach 1. Pòlsczi Repùbliczi Smażëno bëło królewizną, do jaczich słëchałë 2 fòlwarczi - Głodowò i Nowô Wies. W 1701 rokù na 49 sztëk mieszkeńców Smażëna bëło 39 katolëków a 10 lëtrów. Òd 1778 rokù smażińsczi majątk słëchôł do pòmòrsczi familie Wòbeserów. Pòd kùńc 19. stalatégò wikszosc mieszkeńców wsë bëła ju lëtrama. W 1862 rokù lëtersczi miéwcowie majątków z òkòlégò zarzeszëlë kòmitet bùdacje kòscoła, jaczi stanął tu w 1865 rokù. Pò II swiatowi wòjnie swiątnica òstała wëswiãconô jakno katolëcczi kòscół. Dzysô Smażëno je tipiczno gbùrską wsą. Czekawinczi. W ceńtrum Smażëna zaòstôł sã "19-stalatny dwór" (dzysô je tuwò Òstrzódk Rehabilitacje dlô Ùzależnionëch Lëdzy). Stôrodôwnotą je tu "19-stalatny młin" na Bólszewce. Tu mòże téż òbezdrzec neogòticczi parafialny "kòscół". W Smażënie stoji szlachòta Bòrowi Cotczi - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Czek - to je wôrtny papiór. Ten chtëren mô pòdpisóny czek mòże chcec zôpłatë sëmë pòdóny w czekù. W Pòlsce baro wiele banków òbniechało czeczi, bò béł jiwer z jich pòdrôbianim.
Bronisłôw Labùda - ùrodzył sã 27 gòdnika 1903 rokù w Niepòczołejcach w wejrowsczim krézu. Òn béł ksądz. Jakno wikari béł w Puckù. Miemcë mają go zabité na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë (24 rujana 1939) w lasu kòl Piôsznicë. Labuda Bronisław
Ratlerë - to są rasë domôcégò psa. Òne chwôtają m. jin. szurë.
Piéńkùń (we zdrojach: "Pencun" 1240, 1284, "Pinkun" 1269, "Penkun"; miem. "Penkun") - garc w Ùkrzańskò-Rãdowsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë.    Lëdztwò gardu: 1.950 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 78,63 km2
Frãcëszka Majkòwskô ("Franciszka Majkowska"; ùr. 9 rujana 1882 w Kòscérznie, ùm. 19 zélnika 1967 w Iławie) – bëła jedną ze znónëch dzejôrków kaszëbsczégò żëcô, zrzeszoną z Młodokaszëbama. Z pòczątkù bëła szkólną niemiecczégò jãzëka w Warszawie i Łodzë. Pò drëdżi swiatowi wòjnie robiła nôprzódka w kaszëbsczim mùzeùm w Kartuzach, a pózni w Wejrowie. Zajimała sã wësziwkã i je znónô jakò prekùrsórka wejrowsczi szkòłë kaszëbsczégò wësziwkù, jaką ùsadzëła na spòdlim tradicje żukòwsczégò i pùcczégò sztilu. Frãcëszka Majkòwskô bëła sostrą Aleksandra Majkòwsczégò. Varia. 26 zélnika 1955 r. Jan Trepczik nadczidnął fónkcjonariuszowi Ùrzãdu do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù, że wedle niegò takô robòta i taczi wzątk za niã, jaką mô Frãcëszka Majkòwskô, to pòmsta ze stronë wëszëznów. Majkòwskô robia tedë w wejrowsczi Miesczi Bibliotece i zarôbia tam 400 złotëch na miesąc. Dlô pòrównaniégò wôrt wspòmnąc, że strzédnô miesãcznô wëpłata w latach 1955 i 1956 wënôsza pòsobicą 1008 i 1118 zł. "Franciszka Majkowska 1882-1967. Działaczka kaszubska i twórczyni wejherowskiej szkoły haftu kaszubskiego" Przëpisczi.
Gazowi blatk – to je zort blatka, w chtërnym je wëzwëskiwóny zemny gaz abò miészónka jinéch gazów. Taczé blatczi są m.jin. Kaszëbach.
Bąsôk – to je dłudżi drąg zakùńczony metalowim hôkiem i pékôczem. Òn biwô brëkòwóny do gaszeniô wiôldżégò ògnia, a téż w żeglôrce.
Wiatromierz – to je przërëchtënk do mierzeniô chùtkòsce gónu gazów i ceklënów, a nôbarżi wiatru. Niejedne wiatromierze pòkôzëją téż czierënk gónu.
Azkoitia je szpańskô gmina w Krôju Basków. Lëdztwò gminë: 10 641 mieszkańców (2006). "Azkoitia"
Nôzwëskò - je pòzwą rodzëznë, do chtërny nen człowiek słëchy. To dô m.jin. kaszëbsczé nôzwëska np. Jank, Kòsznik, Miszk, Mùża, Naczk i jiné, a niejedné z nich pòchòdzą òd szlachtë, jak np.: Bronk Kłopòtk-Główczewsczi Młotk-Trzebiatowsczi Pażątka-Lëpińsczi Pich-Lëpińsczi Spiczôk-Brzezyńsczi Szada-Bòrzëszkòwsczi Nôzwëska Kaszëbóm w Kanadze tam wiele razy zmiéniele. Izabela Jost: Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin 1983, s. 104. Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego.
Złocësti szakal ("Canis aureus") - to je ôrt rabùsznégò suska ze szlachu wilków. W 2017 rokù òn béł dosc krótkò Kaszëb.
Gwyneth Kate Paltrow, (ùr. 27 séwnika 1972) je amerikańską teatrownicą.
Talérz – to je òkrągły statk, na ògle mni (snôdczi talérz) abò wicy (głãbòczi talérz) głãbòczi, òn je nôbarżi do dôwaniô jestkù.
Gryfino (we zdrojach: "Gryphenhaghen" 1254, "Gryfenhagen" 1270, "Grifenhaghen" 1303, "Griphenhagen" 1330, "Grifenhagen" 1535, "Griffenhagen" 1539, "Greiffenhagen" 1539, "Griffenhagen" 1540, "Grippnhagn" 1570 (Ortelius), "Grippenhag" (Tabula Germaniae emendata recensAutor: Visscher, Claes Jansz. 1586-1652) , "Griffenhage" (Georg Braun & ; Frans Hogenberg: Alten Stettin) 1588, "Greiffenhagen" 1618, "Greiffenhagen" 1789, 1827; dólnomiem. "Gripenhagen", miem. "Greifenhagen"; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: "Gripiewò", "Grifëno") – krézewi gard w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Pòrénkòwą Òdrą. Lëdztwò gardu: 21.065 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 9,58 km2
Czijew (ùkr. "Київ") – stolëca Ùkrajinë, jeden òd nôwiãkszich i nôstarszich gardów Eùropë. Wiéchrzëzna gardu skłôdô 847,66 km², lëdztwò 2,9 mln (stój na lëstopadnik 2015). Pòłożenié. Wiãkszi dzél Czijewa leżi na wësoczim (do 196 m n.r.m.) prawim brzegù rzéczi Dniepr. Mniészô czãsc leżi na niżawnym lewim brzegù. Historiô. Czijew pòwstôł ju na zôczątkù V stalatégò jakò targòwi pùnkt na szlachù, jaczi łącził Kònstantinopòl ze Skandinawią. W IX-XI stalatim – znóny jakò Kanugård – béł centrum hańdlu Wikingów. W 882 gard òstôł zdobëti wikinsczim włôdcą Òlegiem Mądrim, chtëren przeniósł tuwò swòje sedłowié. W 988 abò 989 w Czijewie òdbił sã chrzest Włodzmierza I Wiôldżégò, symbòliczno ùznôwóny za chrzest Rusje. Na kùńc IX stalatégò Czijew stôł sã stolëcą Czijewsczi Rusje, w 1169 rôwnak pòzbéł na pòliticzny wôżnoce.   W 1240 gard najachalë i zniszczëlë Tatarowie, co bëło przëczëną ùpadkù dôwnégò gardu i pòczątkù móngòlsczi òkùpacje. W 1363 lëtewsczi ksążã Òlgerd dołãcził nen gard do Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãżstwa. Pò lubelsczi unie (w 1569) Czijew òstôł dołãczôny do Pòlsczi Kòrónë. W 1648 zajął gò Bògdón Chmielnicczi. W 1654 Czijew wszedł w skłôd Rusczi. W 1686 do Mòskòwsczégò patrijarchatu trafiła téż prawòsławnô czijewskô metropòliô. W XIX stalatim Czijew stôł sã wiôldżim przemësłowim i hańdlowim centrum. W 1870 doprowadzëlë tuwò liniô banu, a w 1892 w gardze òstała wprowadzónô elektriszowô rësznota (Czijew béł drëdżim gardã w Eùropie, w jaczim pòjawił sã tramwaj). W 1917, pò pazdzérznikòwi rewòlucje, w gardze pòwòłóno Ùkrajińską Centralną Radzëznã, a pózni (w tim samim rokù) Ùkrajińską Nôrodną Repùblikã. W 1920 Czijew òstateczno òstôł zajãti Czerwòną Armią i dołãczóny do Ùkrajińsczi Socjalistny Sowiecczi Repùbliczi, chtërnô w 1922 nalôzłô sã w składze Sowiecczégò Związkù. W 1934 Czijew stôł sã stolëcą Ùkrajińsczi SSR. Zabëtkòwi òbiektë. Leżącé w Czijewie Sobór Bòsczi Mądroscë i Peczerskô Ławra nôleżą do nôstarszich òstrzódków chrzescëjaństwa w tim dzélu Eùropë i òstałë wpisóné na lëstã swiatowégò kùlturnégò dzedzëctwa UNESCO.
Dërłowò (téż: Rëwôłd; we zdrojach: "in terra Dirloua" 1205, "Dirlov" 1205, "Reyneuelde" 1237, "in civitate nostra Rugenwolde" 1271, "ciuitate Ruyenwolde" 1277, "Thirlou" 1285, "Marquardus dictus Rugenwolt" 1302, "Ruienwolt" 1304, "Rugenwaldt" 1307, "Marquardus Ruyenwold" 1309, "Laurentii de Ruwenwald" 1312, "Ruwenwald" 1312, "Ruyewold" 1315, "Ruyenwold" 1315, "Ruyewald" 1315, "Rugienwalt" 1320, "Rugium in territorio Rygeno" 1324, "Rugenwold" 1348, 1406, 1410, 1443, 1444, 1450, 1452, 1459, 1478, "Růgenwold" 1406, "Růgenwolt" 1406, "de/prope Ruyenwolde" 1411, "Ruyenwold" 1411, 1451, "Rugenwald" 1439, "Hennyngk zilmitze to Rugenwolde" 1493, "Rugenwolde" 1523, 1539, "Rugenwaldt" 1617, "Rugenwalde" 1618, "Rügenwalde" 1628, "Ryuald" 1638, "Dirłow" (Cenôwa), "Ravut" (Cenôwa), "Rygenvałd" (Cenôwa), pòl. "Darłowo", dólnomiem. "Rügenwoold", miem. "Rügenwalde") – gard i kùrort w sławieńsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Bôłtã. Lëdztwò gardu: 14.308 (2012) Wiéchrzëzna gardu: 20,21 km2
Torgelow (we zdrojach: "in mercia turglowe" 1270, "Turreghlaue", "Torgelow"; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: "Turzogłowë", "Turzô Gôłwa", "Turzô Głowa") – gard w Krézu Vorpommern-Greifswald w kraju Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë nad Ùkrą. Lëdztwò gardu: 9.413 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 49,46 km2
Zymkòwi mùchôrz ("Amanita verna") - to je ôrt grzëba z rodzëznë mùchôrzowatëch ("Amanitaceae"). To je pòtrus. Òn wëzdrzi kąsk jak òwczi pólnica i trzeba òpasowac żebë sã nie zmilëc.
Slawistika to je interdiscëplinarnô nôucznô plón, chtéren òbjimô badérowanié i òpisënk nôòglowi rozmiónëch kùlturów, krajów, nôrodów i słowiańsczich jãzëków. Kaszëbizną zajimele sã taczi slawisce jak: Aleksander Hilferding, Friedrich Lorentz, Friedhelm Hinze, a téż Jooseppi Julius Mikkola przińdny profesor slawisticzi. Jan L. Perkowski - profesor słowiańsczich jãzëków i lëteraturë zajimôł sã kaszëbizną. To robił téż Sven Gustavsson (1938 - 2013) - profesor słowiańsczich jãzëków.
Czôrnô kadzelnica ("Hyoscyamus niger" L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë lilkòwatëch ("Solanaceae" L.). Òna je trëjącô.
Eùropejsczi bòber ("Castor fiber" L.) – to je susk i kòl nas nôwikszi grëzôk z rodzëznë bòbrowatëch ("Castoridae"). Òn mòże wôżëc do 29 kg i żëc m. jin. na Kaszëbach. W latach 1978–1979 do Brdë bëłë wpùszczoné eùropejsczi bòbrë i tak òne biwają téż na Kaszëbach. Òne są tu òbjimniãti dzélową òchrónią, ale òd 1 rujana do 15 gromicznika mòże na nie jachtowac. s. 41
Sofia Rotaru ("Sofia Mihailovna Evdokimenko-Rotaru"), (ùr. 7 zélnika 1947) je ruską, ùkrajińską, môłdawską ë sowiecką spiéwôrką. Jinternetowô starna artistczi
Młoleczka - to je jakbë baro môłi wietrzny młin. Òna je zôbôwką dlô dzecy.
Waldémôr Wiôldżi ("Waldemar der Große" ùr. kòl 1280 – ùm. 1319 rokù) - to béł markgraf Brandenbùrgie òd 1308 rokù. Òn w 1308 rokù spôlił Chmielno. Uta Lehnert: Der Kaiser und die Siegesallee. Réclame Royale, Dietrich Reimer Verlag, Berlin 1998.
Sachsenhausen-Oranienburg – niemiecczi kòncentracëjny lager, chtëren béł zbùdowóny w gardze Oranienburg. Òn dzejôł òd 1936 do maja 1945. Bëło w nim wiele Pòlôchów, Żëdów, Kaszëbów i jinëch lëdzy. Ten lager pòchłonãł tësące òfiarów, w tim wiele jinteligencëji. Do ùsmiercaniô lëdzy służił tu téż gaz. Wiele lagrowëch zdżinãło téż w "marszu smiercë" z tego lagru w 1945 rokù. "Memorial and Museum Sachsenhausen" "Sachsenhausen" VIAF
Wiôldżé Masłowice są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Nepal (òficjalnô pòzwa: Federalnô Demòkraticznô Repùblika Nepalu) – państwo w westrzédny Azje, bez przëstãpù do mòrza, grańczi z Indiama i Chinama. Wiéchrzëzna 147 181 km²; wielëna lëdztwa wnet 29,4 mln (stój na lëpińc 2017). Stolëca –Katmandu. Głową państwa je prezydent (òd 2015 Bidhya Devi Bhandari) , przédnikã rządu je premier (òd 2018 Khadga Prasad Oli). Na pògrańczim Nepalu z Chinama je nôwëższi czëp na swiece – góra Mount Everest.
Dolëzna Jadwidżi (pòl. "Dolina Jadwigi") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce, w òbéńdze szôłtëstwa Gòwidlëno. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi .
Òctowi kwas - (CH3COOH) to je chemiczny związk. W òcce je zwiksza ten kwas i wòda.
Òsławnô mimòza ("Mimosa pudica" L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë bòbòwatëch ("Fabaceae"). Na Kaszëbach òna mòże bëc w jizbie, bò lubi cepło.
Penzjónat - to je òbiekt, w chërnym je nômni sédem (7) jizbów, a je to téż całodniowô wiktowô chëcz dlô klientów (gòscy). Art. 36
Słôwno (we zdrojach: "de Slauna" 1200, "Zlawen" 1273, "de Slavna" 1321, "Schlawe", "Słôvno" (Cenôwa), "Szlôga" (Cenôwa), "Słôwno" (Ramułt); pòl. "Sławno", miem. "Schlawe") - krézewi gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Wieprzą ë Mòszczenicą. Jaż do XVII stalata mieszkelë w tich stronach wnetka sami Kaszëbi. Lëdztwò gardu: 13.117 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 15,83 km2 Czesław Piskorski. Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Wyd. "Sport i Turystyka" Warszawa, 1980, ss. 240 - 241.
Nowògard (we zdrojach: "Nogart Castrum" 1268, "Nowgart" 1274, "Newgard", "Naugard"; pòl. "Nowogard", miem. "Naugard") - gard w Gòłonożnym Krézu w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie.    Lëdztwò gardu: 16.772 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 12,44 km2
Malbòrsczi kréz (pòl. "Powiat malborski") - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Malbòrgù. Wiéchrzëzna: 494,23 km² Lëdztwò: 62 948
Wiążnica - to je maszina ùżiwónô w gbùrzëznie do zautomatizowónégò seczeniô zbòżégò, seminny trôwë i rapsu, ùkłôdaniô zesekłégò materiału w snopë i wiązaniô jich pòwrózkiem.
Torf – to je nômłodszi kòpalny wãdżel. W nim je mni jak 60% wãgla. Òn béł dłudżi lata na Kaszëbach kòpóné. Ò nim sã wiadła w lëdzczich kôr­biónkach. Òn béł kòpóny jesz w pierszi pòłowie XX stalata i nie bëło to wcale dôwno jak pò nim òstôwałë torfkùle. Torf sã barżi żôlił jak pôlił ë to béł dosc dobri òpôł. Mielë gò np. gbùrze.
Mežduslavjanski jezik - sztëczny jãzëk ôrtu nôtërnëgò, ùsôdzony w latach 1954 - 1958 òb karno czechosłowacczich interlingwistów pòd prowadzënkã Ladislava Podmele. Projekt òbjimôł wëcmanowe gramaticzne ë słowiznowe ùstôwë słowiańsczich jãzëków. Próbka tekstu. "V meždunarodnich jezikach dlužno stvorit taki cennosti, ktori budu značit veliki prinos v oblasti nauk, izučenia jezikov, techniki, umenij itd. Jasno, če znanie jezika ne jest cel usilia ludi, če znanie jezika jest v praktike toliko posredek, da bi čitatel mog poznat taki dela i soderžanie del, ktori važni dle jego raboti..." Midzësłowiańsczi jãzëk, Slovio
1813 - Richard Wagner, miemiecczi kompozitora (ùm. 1883) 1859 - Sir Arthur Conan Doyle, anielsczi pisôrz (ùm. 1930) 1907 - Sir Laurence Olivier, anielsczi aktora (ùm. 1989) 1924 - Charles Aznavour, francëszczi aktora, spiéwôk 337 - Kònstantin Wiôldzi, cesôrz Rzimsczégò Cesarstwa 1667 - Papież Aleksander VII 1885 - Victor Hugo, pisôrz
Pipa - to je statk do pôleniô (kùrzeniô) tobaczi abò jinëch substancëji. Na swiece je baro wiele rozmajitych materiałów z chternych robi sã pipë. Sã pipë z kaczanu kukurydzë, z mòrsczi szëmczi, glëniany, porcelanowi, szklane, drewniany (kokos, brzózka,wisznia, klón, heban,òrzech, krëszka). Glëniany i porcelanowi pipë miałë dobri szmaka, ale bëłë krëchi, szëmka wëmôgô wiele robòtë przë òbrôbiôniô. Drewniany pipë np. z wisznié pôlałë sã wespół z tobaką. Pòtrzëbny był materiał, chtëren je cwiardy, wëtrzëmałi na cepłotã, nie reagòwôł z tobakã. Wszëtczi te céchë mô pipa z kòrzénia wrzosu. Na swiece pòjawiła sã na póczątkù XIX w. Wiele pipów nie blus przëdatnyma statkã, ale téż mają artistycznô wôrtnota. Są paradny, szëkòwny i mają fùl fantazejô. Tej sej łebczi pipów są bògato rzeźbiony, a cybchë baro dłudżi i òzdobny. Czasama pipë przëbirają wëzdrzatk lëdzy, zwierzãtów, prziborów. Na niechtërnych są historycznô i ôrtny zdrzadniô. Muzea. Bògati zbiorë pipów mòżna òbezdrzec w muzeach. Pòlskô Muzeum Dzwonów i Fajek w Przemyślu Ukraina Muzeum Etnografii we Lwowie Daniô Storm P. Musset Francjô Museé de la Pipe et du Diamant Le museé du Fumeur Holandiô Pijpenkabinet Foundation & Smokiana Pipeshop Norwegiô JL Tiedemann's Tobakks Fabrikk Szwajcariô Museé de la pipe et des Objects du tabac Museum of the pipe USA The Frank P. Burla Antique Pipe and Tobacciana Museum Wielkô Brytaniô The Sherlock Holmes Museum Włochë Museo Savinelli Literatura. Literatura: Michôł Mòrawsczi: O fajce prawie wszystko, Warszawa 1991 Jack Schmidt: Fajka - powtórne narodziny, Poznań 2005 M. J. Olbromsczi, U. Olbromska, A. Sarkady: Najcenniejsze kolekcje fajek, Przemyśl 2006 "http://www.stormp-museet.dk/index.html" "http://www.muzeum.przemysl.pl/madk/index.php?option=com_content&task=view&id=89" "http://www.fajka.org" "http://www.pijpenkabinet.nl/" "http://www.savinelli.it/index.php" "http://www.sherlock-holmes.co.uk/"
Fòtografijô je proces twòrzeniégò sztabilnëch òbrazów w rozmajitëch technikach z pòmòcą widu. Pòchwôt "fòtografijô" pòchôdô òd grecczich słów: φωτος "(fotos)" - "wid", ë γραφις "(grafis)" - "céchòwac". Òbrazë ùzwëskóné fòtograficznyma strzodkama mianëjemë téż fòtografijama, abò òdjimkama. Òdjimczi mògą bëc zapisëwóné na rozmajitëch mediach, np.: òdjimkòwim papiórze, diapozytiwach (tzw. "slajdach") ôs jakno kòmpùtrowé lopczi.
Lëst – to je wiadło na pismie, chtërno pòsélô jeden człowiek (wësélôrz) do drëdżégò człowieka (adresôrz). Kaszëbsczi alfabét sã zmieniôł, temù Kaszëbi nie pisele lëstów tak samò przez dłudżi dzél czasë. Terô na kùwertach mòże też pisac pò kaszëbskù, bò nawetka niejedné gardë mają tôblëce pò pòlskù i pò kaszëbskù (Brusë, Kartuzë, Kòscérzna, Żukòwò). Czasã równak chtos mòże leno wzyc zamkłosc lësta do wiédzë.
Hangeul (kòr.: 한글, "hangeul") je apartym alfabétã kòrejańsczégò jãzëka, procëmno do systemy pisma hanja, zapòżëczonej z Chin. Chòc hangeul wëzdrzi kąsk za chińsczima znakama, je taczim samym alfabétem jakno łacëńsczi. Zgrupòwóny je w szlabizowe związczi (bloczi), a kożderny taczi blok zamëkô w se nômni dwie z 24 lëter ("jamo"): przënômni pò jedni z 14 spółzwãkôw ë 10 samòzwãków. Jamo. Jamo (자모; 字母) abò jinaczi "nassori" (낱소리) to nômnisze dzéle z jaczich skłôdô sã alfabét hangeul. "Ja" òznôczô lëterã abò znak a "mo" mëmkã. "Jamo" wchòdzą w złożënã szlabizogramów, czëlë sparłãczeniô spółzwãkòwich ë samòzwãkòwich lëter dającëch jedną szlabizã. Je 51 jamo , z czegò 24 to równoznaczënë lëter łacëznianegò alfabétu. Dalszi 27 jamo to złożenia dwóch abò czasã trzech z tëch lëter. Z nëch 24 dërżeniowich jamo, 14 to spółzwãczi (ja-eum 자음, 子音 "dzecne zwãczi") a 10 to samòzwãczi (mo-eum 모음, 母音 "mëmczine zwãczi"). 5 z dërżeniowich spółzwãków są zdëbeltnione ë robią dalszich piãc spółzwãków, a néżne 11 są zrobione z dwóch jinëch spółzwãkiwich lëter. 10 samòzwãków robi 11 diftongów. 14 dërżeniowich spółzwãkòwich lëter: ㄱㄴㄷㄹㅁㅂㅅㅇㅈㅊㅋㅌㅍㅎ, plus dôwne (dzyso nie brëkòwóne ㅿㆁㆆㅱㅸㆄ 5 zdëbeltowanëch lëter: ㄲㄸㅃㅆㅉ, plus dôwne (dzyso nie brëkòwóne) ㅥㆀㆅㅹ 11 złożeń spółzwãkòwich: ㄳㄵㄶㄺㄻㄼㄽㄾㄿㅀㅄ, plus dôwne (dzyso nie brëkòwóne) ㅦㅧㅨㅪㅬㅭㅮㅯㅰㅲㅳㅶㅷㅺㅻㅼㅽㅾㆂㆃ, ë téż nie brëkòwóne ju pòtrójne złożenia ㅩㅫㅴㅵ 6 dërżeniowich samòzwãkòwich lëter: ㅏㅓㅗㅜㅡㅣ, plus dôwne (dzyso nie brëkòwóne) ㆍ 4 dërżeniowich jotacjowich samòzwãków: ㅑㅕㅛㅠ 11 diftongów: ㅐㅒㅔㅖㅘㅙㅚㅝㅞㅟㅢ, plus dôwne (dzyso nie brëkòwóne) ㆎㆇㆈㆉㆊㆋㆌ Szlabizowe bloczi. Króm czile gramaticznëch mòrfemów w dôwnëch tekstach, niżódna lëtera ni mòże sama jedna reprezentowac elementu pisma kòrejańsczégò jãzëka. Miast tegò, "jamo" są grupòwóne w szlabizowe bloczi, w chtërnëch je 2 abò wicy lëter: spółzwãk, abò grëpa spółzwãków zwóne "pòczątkòwima" (ang. "initial", kòr. 초성, 初聲, "choseong"), samòzwãk abò diftong zwóny "strzédnym" (ang. "medial", kòr. 중성, 中聲 "jungseong"), a téż, òptacëjno, spółzwãk abò grëpa półzwãków na kùńc szlabizë, zwóne "kùńcowima" (ang. "final", kòr. 종성, 終聲 "jongseong"). Czéde szlabiza nié mô wstãpnegò samòzwãkù, brëkùje sã pùstégò zaczątkù ㅇ "ieung" (nie brëkùje sã gò na kùńcu). Dlôte, szlabizowi blok mô nie mni nigle dwie "jamo".
Kurów je wiôlgô gminnô wies w pùławsczim krézu, lubelsczim wòjewództwie, leżącô nad rzéką Kurówką. Wojciech Jaruzelski - dôwny pòlsczi prezydent (ùr. 1923 w Kùrowie) Jacek Janczarski - pòlsczi satirik, dramaturga, ùsôdzca filmòwëch scenarników (ùr. 1945 w Kurowie, ùm. 2000 we Warszawie) Czesław Janczarski - polsczi pòéta, ùsôdzca bôjków (ùr. 1911 w Hruszwicë, ùm. 1971 w Warszawie) Ignacy Potocki - pòlsczi pòlitikôrz (ùr. 1750, ùm. 1809 we Widniu) Piotr Kurowski - sądedzczi ë lubelsczi kastelana
Gromica – to je wiôlgô wòskòwô swiéca, chtërną brëkùją niejedny chrzescëjónie np. katolëcë. Kaszëbi gôdele, że gromica òdgóniô diôbła, grzmòt i òdżin. Biwało tak, że Kaszëbi robile zapôloną gromicą krziż na balce pòd pòsową, żebë piorën nie trzasł w chëcze. Jak chtos ùmiérô zapôliwają mù gromicą, żebë mù swiécëła òb drogã na drëdżi swiat.
Baskijsczi jãzëk je jãzëkã nôrodu Basków.
Nowòjorskô Bibloteka Pùblicznô ("New York Public Library") - je w Nowim Jorkù òd 1895 rokù. Òna mô m.jin. baro wiele ksążków. To je jedna z nôwôżniészëch bibloteków swiata. Kaszëbi mają téż tu kaszëbskòjãzëkòwé ksążczi. Dzél z nich to je kaszëbskô lëteratura do kaszëbskòjãzëkòwégò czëtaniégò, a kąsk z nich je do kaszëbsczi edukacji na ùniwersytecczi rówiznie. Kashubian (Kaszëbsczi)
Pelerina – to je wierzchné òkrëcé, bez rãkôwów, zarzuconé na remiona i spiãté na piersach abò na remieniu. Lëteratura. Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 14.
Hél (we zdrojach: "Hell" <1454, "do Helu" 1490, "Hele" 1491, "do Helia" 1565, "Hoel" 1572, "Hyl" 1583, "Chel" 1583, "Helam" 1599, "in Hill" 1599, "Hale" (Langenes) 1612, "do Helia" 1627, "ku Heliowi" 1627, "Höhl" 1655, "Heel" 1655, "Hela" 1749, "heyla" 1749, "Hela" 1796, Hél (Lorentz, Treder); pòl. "Hel", miem. "Hela") — nadmòrzczé miasto ë kùrort na Hélsczi Sztremlëznie w Pùcczim Krézu w Pòmòrzczim Wòjewództwie. Tuwò badérowaniém zelińtów zajimô sã Gduńsczi Ùniwersytet. <br> ;  Hela
Emilija Kokić (ùr. 10 maja 1968) – chòrwackô spiéwôrka. Bëła wòkalistką karna Riva, jaczé w 1989 (z piosenką „Rock Me”) wëgrało dlô Jugòsławii Kònkùrs Piosenczi Eùrowizje.
Jeléńcz - to je kaszëbskô wies w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. W 1293 rokù tą wies dostôł "Mistco" òd ksyżëca Mscëwòja II. Wierã Cramer pierszi pisôł, że Jeléńcz to je kaszëbskô ("cassubische") pòzwa (1858). Pò 1920 rokù òn béł w Miemcach. To je rodné gniôzdo Jelińsczich. Cramer R.: Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow, Tom 1. E. J. Dalkowski, Königsberg 1858, s. 306
Alain Ducasse (ùr. 1956) – francësczi szef kùchnie, restauratora i biznesmen, znóny méster „wësoczi kùchnie” (haute cuisine). Stoji na przódkù lëstë nôlepszich kùcharzów "Michelin". Trzë jegò restauracje zdobëlë maksymalną lëczbã tak pòzwónëch "gwiôzdków Michelin", co je swiatowim rekòrdã. VIAF
Sétmë darów Dëcha Swiãtégò - to np. w Katolëcczim Kòscele są: 1. Mądrosc 2. Rozëm 3. Rada 4. Dyrzkòsc 5. Ùmiejãtnosc 6. Pòbòżnota 7. Bòjazniô Bòżô
Kashubian Griffins ("Kaszëbsczé Grifë") - to je kaszëbsczé karno hokeja na lodze z Kanadë. W 2014 rokù òni grôlë w Gduńskù. To mòże bëc le jedno taczi kaszëbsczé karno na swiece. KashubianGriffins (facebook) Kashubian Griffins HockeyTeam 2008
Tëchómkò je kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Talôr – wiôlgô strzébrznô mònéta (strzébrzny dëtk) ò zacht wôrtnoce. Òd kùńca XV stalata gò emitowele. Znòny je gduńsczi talôr z 1577 rokù.
Krãpa - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies. Tu w gromicznikù i na pòczątkù strumiannika 1945 rokù bëlë lagrowi ze Stutthofù. Dzysdnia mòże tu òbezdrzec wiôldżi smãtôrz bò sta lagrowëch ùmarłë nôbarżi z głodu i zemna.
Szchanie - bëłë zrobioné z drewna. Z jich pòmòcą mógł nosëc np. dwa wãbórczi wòdë.
Tëreckô sënogarlëca ("Streptopelia decaocto") - to je ôrt strzédnégò ptôcha z rodzëznë gòłąbkòwatëch. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach, czasã jã mòże czëc kòl bùdinków. Tëreckô sënogarlëca wiele razy żëje kòl jiglënowëch drzéwiãt, bò tam òna je òb noc, ale lubi ògrodë ë parczi w gardach. Ta sënogarlëca wiele razy bùduje swòje gniôzdo bëlejak. Òna niese 2 jaja w gniôzdze nawetka 3 – 4 razë w rokù. Tëreckô sënogarlëca mòże zjadac néżczi jedzeniégò człowieka, ale też jesc np. z kùrama bùten. Długòta ji cała je kòle 28 – 33 cm.
Lesyństwò to je produkcjô drewna w lasu i jiny gòspòdarzënk w nim. Czedës na Kaszëbach bëłë niewielné i môłé miasta, a wikszi dzél lëdztwa żił w lasach. Jesz dzysô np. w Gminie Brusë je wiele lasów, bò rëda je tu dosc lëchô. Dzieje Brus i okolicy : praca zbiorowa / pod red. Józefa Borzyszkowskiego ; [aut. Krzysztof Walenta et al.].Chojnice ; Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1984, ss. 450 - 453 EÙ 2.10.3. 2.b
Kùba ("Cuba") - to je państwò na òstrowiu w Karaibsczim Mòrzu. Stolëca i nôwikszi gard to Hawana. Kùba je słôwnô z komunisticzni rewolucëji pòd przédnictwã Fidela Castro procëm USA i proamerikańscziemù diktatorowi Batista. Kùba je téż znônô z muziki, spiewù i tuńców jakò salsa, mambo, czacza, rumba, son, bolero i conga; z tobaczi i kùbańsczich cygarëch; z rëmù z cëkrowi strzënë jakò Bacardi i Havana Club, i rëmowich koktajlów jakò mojito, daiquiri i cuba libre.
Katowniô w Gduńskù (pòl. "Katownia w Gdańsku") – je zbùdowónô w II pòłowie XIV stalata.
Przëjazniô (pòl. "Przyjaźń") – kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò. Tu je kòscół ë szkòła. W ti szkòle dzece ùczą sã m. jin. kaszëbsczégò jãzëka. Tu je dwór, a béł wiôldżi majątk (kòl 1000 ha), chtëren w 1928 rokù kùpił Kaszëba Òtomar Zielke (1893 - 1949).
Władisłôw Szëmańsczi ("Władysław Szymański", " Wladislaus Szymanski" ) - to béł ksądz w Wòlnym Gardze Gduńsk. Òn ùrodził sã w Domôtówkù 5 łżëkwiata 1901 rokù. 1 séwnika 1939 rokù Miemcë gò wzãlë do sôdze . Miemcë mają go rozstrzélné w II swiatowi wòjnie (11 stëcznika 1940 rokù) w lagrze Stutthof. Lëteratura. Władisłôw Szulëst: Kaszubska Polonia na świecie dawniej i dziś, Lipusz 2014, s. 79 (Szamański?) Studnia Gdańskie
Szczëka pòspòlito ("Esox lucius") – to je szerok rozcygniony, rabùsznô rëba z rodzëznë szczëkòwatëch. Ji ókòłe biegunowi òbjim westpòwani je nowikszi. Czedës wiele tich rib żëło na Kaszëbach, chòcbë w jezorach Słowińsczégò Nôrodnégò Parkù. Jezórnô rëba- szczëka (szczipôk). Szczëka – familejô szczëpakòwôti. Òchrónowi cząd – òd 1 stëcznika do 30 łżëkwiata. Òchrónowô wiôlgòsc - 50 centimétrów. Je barô wëcygniony i pò bòkach plaskati. Na wierzkù rëbë je drobné naribk. łeb kùńczy sã wiôlgą munią (flabą)w chtërny są òestri zãbë. nordowô półkùgla wòdë jezór, rzék- tëch co flot nie płëną môl nierzchnieniô ti rëbë òdbiwo sã na łąkach zalónëch wòdą czëdë snig sã topi, zaczënô są w strumianniku, a kùnc je w łżekwiôce. Gdzë zëje: Żëcy ë rozrodzenié. Samica daje òd 3000- 200000 tësąców jaj chtërny kleją sã do roscënów i wszëtczégò co je pòd wódą. Mółi szczëczi jedzą zeloné z wòdë, le barô flot stają sã rabusznikama. Szczëczi jedzą jedna-drëgą, są kanibalama. Baro drãgò ję jich hodowla. Szczëka chòwô sã w wòdnëch roscënach i żdaje tam na swòja ofiarã. Żeżérô ją w jednym sztëku. Flot rozmieje płënąc, le na baro krótczich sztrasach. Na Kaszëbsczich jezorach je barô spòpularizowónô. Znaczenié.. Miãso szczëczi je barô wôrtny w westrzédny i pôłniowy Europie.   Pòpularnô rëba westrzód wãdkôrzów je łowionô na mamidła nôtërny i sztëczny i jinszy. Wãdkôrzé òb czos łowinié szczëczi obrzeszô cząd i wiôlgosc ochrónowi zgódno z regulamina PZW. Czë wiész, że... Nôwiãkszo ùdokùmentowóno szczëka chtęrnã wzãlë na wãdka w Pòlsce miôła 128 cm rostu i 24.10kg.wódżi. S.Słupkiewicz:Nasze rëbë, Bauer Weltbild Media Warszawa 2010 A. Rudnicki:Rëbë wòdów pòlsczich, WSIP Warszawa 1989 J.Bailey:Prôwadnik wãdkarsczi, Elipsa Publicat Sa Poznań 2001
Żabòwaté (Ranidae), tzw. żabë włascëwé – rodzëzna płazów bezògònowëch zarechòwónëch do grëpë Neobatrachia. Do żabòwatëch nôleżi 16 ôrtów i ponad 350 gatënków. W Pòlsce żëje 6 gatënków płazów z ti rodzëznë. Wëzdrzatk. Wëzdrzatk gatënków z ti rodzëznë je dosc teli jinorodny. Farwa skòrë to zelonosc i brunosc. Farwnosc mòże sã zmieniwac. Zanôlégò òd cządu rokù i farwë òtoczeniô. Cało żabòwatëch je smùkłé, kùńczënë dłudżé, òsoblëwie z tëłu, dziãka témù skôczą pò zemi. 7 przodowklãsłëch krãgów przedkrzëżowëch, 8. krãg dwuwklãsłi, a trzón krãgu krzëżowégò wëpukłi z przodu i z tëłu, obrãcz barkòwô tipu nieruchòmégò, Jãzëk wiôldżi i przërosniãté przédnim kùńcym. Slédny kùńc jãzãka wòlny i pòdzelony na dwa płatë, Błonë bãbenkòwé i ùchò strzédny bëlno rozwiniãté, slédny kùńczënë wëdłużoné, dostosowóné do wëkònywaniô skòków i płëwaniô. Sistematika. Do rodzëznë żabòwatëch nôleżą pòstãpny ôrtë: "Amolops" "Babina" "Clinotarsus" "Glandirana" "Huia" "Humerana" "Hylarana" "Lithobates" "Meristogenys" "Odorrana" "Pelophylax" "Pseudorana" "Pterorana" (jedurnym przedstôwcą je "Pterorana khare") "Rana" "Sanguirana" "Staurois" Rozrôdzanié. Westrzód żabòwatëch wëstãpùje dëmorfizm płcowi. Samce są zwëczajno jinszich rozmiarów jakno samice, mają rezonatorë, ùfarwienié gòdowé i jinszi cechë. Samce nawòłują samice mòcnim głosã. Ampleksus je pachòwi (u ôrtu Occidozyga jest pachwinowi). U wikszoscë gatënków zapłodzenié je bùtnowé. Samice skłôdają òd czile do czile tësãcy jaj co zanôlégù òd gatënkù w lóznym kłãbie abò do błocësti gniôzda. Z jaj wëkluwają się czijanczi, czasã równak ju przeòbrażoné żabczi. Zachòwanié. Żabòwaté pòlują żadając nierëchlawò na swòją òfiarã, jaż ta sama sã zbliży. Òb czas gòdów wiele żab z ti rodzëznë przejôwiô mòcny terytorializm. żaba jezorkòwô ("Pelophylax lessonae") to nômniészi, pòspòliti w Pòlsce, przedstôwca żab zelonëch. żaba wòdnô ("Pelophylax esculentus") to hibrida żabë jezorkòwé i smiészczi. W pachwinach ë na slôdkach ni mają żółtëch plamów, co òdróżniwô ją òd żabë jezorkòwé. żaba smiészka ("Pelophylax ridibundus") to nôwikszi przedstôwca żab zelonëch. żaba mòczarowô ("Rana arvalis") to przedstôwca żabòwatëch pòtikany w naji lasach i łąkach. Je baro pòdobnô do żabë trôwné. żaba dalmatińskô ("Rana dalmatina") to przedstôwca żabòwatëch baro rzôdkò pòtikany w najim kraju. Pòtrafi skôkac na 2m w dôl. żaba trôwnô ("Rana temporaria") to przedstôwca żabòwatëch bëtnëch w Eùropie i Azjë, czãsto pòtikany w naji lasach. żaba rëczącô (Rana catesbeiana) żaba strëmiéńowô (Rana graeca) żaba szpańskô (Rana iberica) żaba włoskô (Rana latastei) żaba Bergera (Rana bergeri) żaba jońskô (Rana epeirotica) iberyjskô żaba wòdnô (Rana perezi) żaba albańskô (Rana shqiperica, syn. Pelophylax shqiperica) żaba Grafa (Rana grafi) żaba gòliat (Conraua goliath) żaba buczącô (Pyxicephalus adspersus) "Rząd: Płazy bezogonowe Anura". W: W. Zamachowski, A. Zyśk. "Strunowce Chordata", Wydawnictwo Naukowe WSP, Kraków 1997, ISBN 83-86841-92-3. http://www.medianauka.pl/zabowate
Dolores Ibárruri Gómez - (ùr. 9 gòdnika 1895 Gallarta, zm. 12 lëstopadnika 1989, Madrit) szpańsczi pòlitik, wespółòrganizatorka Szpańsczi Kòmùnisticzny Partëji. Je znóna pòd pseudonimã "La Pasionaria" ë bëła ùsôdzcą słôwny rzeczónczi: ¡No pasarán!.
Kacper Maciej Płażyński (ùr. 10 maja 1989 we Gduńskù) - pòlsczi politikôrz ë adwokata, kandidat na bùrméstera Gduńska 2018, radzëzny Gduńska 2018-2019, poseł na sejm IX kadencji. òtrôk Macieja Płażyńskiego. Żëcopis. Edukacjiô ë robòta. Je absolwentã Gruntowéj Szkòły nr. 74 we Gduńskù ë II LO we Sopòcé. Ma titel magistra prawa. Miół kancelariã we Gduńskù.   W 2019 zaregistrowôł sã jakò bezrobòtny dzãka czemù dostôł 20.000PLN. Wiwołało to wiele kontrowérsji, np. czë òsoba mójąca majątk kòl 900.000PLN mòże bëc zaregistorwany jakò bezrobòtny. K. Płażyński gôdô, że miół taczé prawò. Politicznô aktiwnota. Pò parlamentarnych wëbòrach 2015 zostôł nôleżnikã Prawa ë Sprawiedlënota (pòl. "Prawo i Sprawiedliwość", PiS). Kritikowôł politikã bùrméstera Pawła Adamowicza. 26 łżëkwiata 2018 przédnik PiS Jarosław Kaczyński ògłosił, że Kacper Płażyński mdzë kandidatã na bùrméstera Gduńska z PiSù. Jégò wëbòrczim céchã bëło "Gduńsk najich snów (pòl. Gdańsk naszych marzeń). " W drëdzij tërze wëbòrów miôł przerzniãté z Pawłã Admowoiczã, ùziskując wëszłosc 32,2%. W wëbòrach parlamentarnych 2019 kandidowôł do Sejmù z gduńsczégò òkrãgù z listë PiSù. Òstôł posłã. Priwatné żëce. Mó białkã Natliã òd 2018.
Frãcëszk Krãcczi (pòl.: "Franciszek Kręcki") - béł doktorem prawów, kaszëbsczim dzejôrzã i òd 1919 rokù direktorem bankù w Gduńskù. Òn urodzył sã 16 łżëkwiata 1883 rokù w Bòrzestowie kòl Kartuz. Swégò czasu òn prowadzył i financowôł cządnik "Gryf". Ùm., zabity 22 strëmiannika 1940 w Stutthofie. Òn béł w Kaszëbsczim Lëdoznawczim Zrzeszeniu, a pózni òd 1912 rokù kasérą w Stowôrze Młodokaszëbów.
Zwëczajnô perlita ("Numida meleagris") – to je ptôch z rodzënë "Numididae". Kaszëbi chòwelë je czasã jak kùrë, ale nie bëło jich wiele.
Zwëczajny cetrzéw ("Lyrurus tetrix") – to je wiôldżi ptôch z rodzëznë kùrowatëch ("Phasianidae"). Òn je wikszi jak òna - cetrzéwka. Na Kaszëbach òn je słowôrzu, ale tu te ptôchë wierã wëdżinełë..
Rómbiń abò Rãbinò (pòl. "Rąbiń", miem. "Rombin") je wsą w wiôlgòpòlsczim wòjewództwie, kòl 17 km òd swòjégò gardu krézowégò – Kòscana ë kòl 14 km òd jinégò krézowégò gardu – Szrému. Wies leżi na szlachù pielgrzimkòwëm wiôlgòpòlsczi stegni sw. Jakùba.
Skórowô szczipówka ("Carabus coriaceus") - to je dosc wiôldżi bączk rabùszny z rodzëznë szczipówkòwatëch ("Carabidae"). Òna żëje np. w lasach m. jin. na Kaszëbach i je tu òbjimniãti òchrónią. Skórowô szczipówka ni mòże latac. Òna jachtuje przë bieganiu. Augustowski B. (red.): Pojezierze Kaszubskie (praca zbiorowa), Gdańsk : GTN, 1979, s. 208 Lëteratura.
Baltexpo – to je pòzwa nôwikszëch w Pòlsce tôrgów, chtërne tikają są mòrsczi branżë.
Italskô je państwã w pôłniowi Eùropie, krôj Eùropejsczi Ùniji. Dzél tegò kraju òbtôczô Westrzódzemné Mòrzé. W Italsce w 2013 rokù bëła gòspòdarzeniowô kriza. stoleczny gard: Rzim lëdztwò: 60.599.936 mieszkańców (2016) wiéchrzëzna: 301.300 km² dëtk: euro telefón: +39 Internet: .it
Bòhemizm - to je słowò tipòwé dlô czesczégò jãzëka, przeniosłé do jinégò jãzëka. Np. "robòt" przeniosłé do kaszëbsczégò z czesczégò "robot". Słowò "robot" to béł czesczi neòlogizm. Lëteratura. Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 141.
Rãbòszewò (pl. "Ręboszewo") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi . Tu je wietrzny młin. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã miészé kòlonie: Grzebiéńcz, Grzebiéńsczi Pùstczi
Gòwidlińsczé Jezoro (pòl. "Jezioro Gowidlińskie") to je jezoro ò wiéchrzëznie 401 ha w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. "Gowidlińskie
"Cumulonimbus" (Cb) – kłãbiasto-bùrzowô chmùra – ôrt blómë, chtëren je wiôldżim, gãstim òbłôka, baro rozbùdowônym wertikalno, na sztôłt górë, wieżë, grziba abò wiôldżiégò kòwadła. Mòże òn segac wësok w górã, nawetka do 20 km kòl Równika, a zaczënac sã 2-3 km nad zemią. Je to sparłączoné z tim, że òkòlim Równika je taczi wiodro,że cepłé lëft idzë chùtkò w górã i ropa chùtko przechòdô w chmùrë. W dole blóma te je cemnoszari, czasa granatni, zbùdowôny z kropów wòdë, a w górze biôłi, zbùdowôny z krisztalków lodu. Z nëch blómów w czas gromówczi w czernkù zemi a westrzódku idą łyskawice. Tedë pòwstaje téż bëstri wiater, robi są zerwańc a jisz mòże chilnąc deszcz, spasc sniég abò grôd. Nôczãscy deszcz nen, chòc je wiôldżi, jednakò chùtkò przechôdô. Grôd czasa je le wiôlgòscë zôrna grochù, ale mòże bëc téż wiôldżi jak kùrze jaja abò jisz wikszi. Cumulonimbusë nôczãsto bùdëją są czedë zëmny front nachôdô na cepłi òbéńda zëmi. W chmùrach tegò tipù wëstãpùją baro mócny prądë wznoszącé (i zstãpùjącé). Ich prãdkòsc mòże dochòdzec nawetka do cziledziesiãcô metrów na sekùndã. Spòtikóne prãdkòscë prądów wznoszącëch dochòdzą do 10-15 m/s, a nawetka do 25 m/s (tedë, czedë je dosc rozbòdowóny). Z ti przëczënë mògą sã wëdawac jinteresëjącé dlô szibòwcowników. Równak z ùwadzi na swój czãsto bùrzowi, turbùlentni charakter, wëkòrzystanié ich w lotach szibòwcowëch je baro niebezpieczné. Dzãka swòim ósoblëwim włôscëwòscam, dawni chmùrë te bëłë wëkòrzëstywóné przez szibòwcowników do zdobëwané wiôldżich wësokoscë, równak terô lotë szibòwcowi w chmùrach Cumulonimbus są w Pòlsce zakôzóny. Cumulonimbus calvus Cumulonimbus capillatus praecipitatio (pra) – òpôd atmòsfericzni, virga – (vir) smùga òpadë nie dochòdzącô do Zëmi, pannus (pan) – strzãpë ù pòdstawë chmùrë dającé òpôd, incus (inc) – kòwadło, mamma (mam) – regùlarné drobné brzëch ù pòdstawë chmùrë przëpòminający mléczëznë, pileus (pil) – soczewkòwati chmùra nad czëpa chmùrë kònwekcyjné przëpòminający czôpeczkã, velum (vel) – gardina, arcus (arc) – szkwôłowi darga, chmùrowi darga ù pòdstawë zblëżającé sã chmùrë kłãbiasté deszczowi, murus (mur) – chmùra pòsowô, niżi pòdstawë cumulonimbusa w strefie prądu wznoszącego, cauda (cau) – „ògòn” chmùrë pòsowé, flumen (flm) – pasmò chmùrów płenącé do superkòmórczi, tuba (tub) – trąba pòwietrznô abò wòdni; òbôcz tornado.
Cechòlewë - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Kònôrzënë. Historëjô. Òd 1696 rokù miôł tu majątk A. T. Goetzendorf Grabòwsczi, chtëren jakno rotméster miôł bëtnictwò w pòmòcë wiedeńsczi w 1683 r.  Òbaczë téż. Chònice
Żukòwò (pò pòlskù "Żukowo", pò miemieckù "Zuckau", pò łacëznie "Sucovia") - gard na Kaszëbach, jaczi je kòlibką kaszëbsczégò wësziwkù. Tu je sëdzba wëszëznów gminë ë w ùrzãdze kaszëbsczi jãzëk to je pòmòcny jãzëk. Żukòwò je gardã ë wieską gminą w kartësczim krézu w Pòmòrsczim wòjewództwie, mô jeden ùrząd dlô gardu ë wiesczi gminë. Żukòwò je jednym z nômłodszëch gardów w Pòlsce. Gardné prawa dobëło 1 stëcznika 1989 rokù. Wiele lat bëłë tu rok w rok zéńdzenia szkólnëch Kaszëbów na pòspólné kònferencje. Òd zélnika 2014 rokù je tu na mùrze przë pòklôsztórnym kòscele tôblëca z Magnificat pò kaszëbskù. Pòłożenié. Kòòrdinatë: szérzô - 54°21' N, dôłgòta - 18°21' E. Lëdztwò gardu: 6.725 mieszkańców Wiéchrzëzna gardu: 4,73 km2 Lëdztwò gminë: 40.063 mieszkańców Wiéchrzëzna gminë: 160,4 km2 Pòdôwczi. Gard ë gmina. Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): mln zł Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): mln zł Historëjô. Tu 24 łżëkwiata 1259 rokù - przë klôsztorze - béł ksyżëc pòrénkòwi Pòmòrzczi Swiãtopôłk II Wiôldżi. Téż tu je môl smiercé 67 lagrowëch z lagru Stutthof - jich grób z 1945 rokù. Karol Krefft Jadwiga Ptôch Stôrodôwnotë. Pòklôsztorny kòscół sostrów z zôkònu sw. Norberta. W jegò miészi wieżi nad dachã je strzédny (dólnô strzédnica 32,5 cm) kòscelny zwónk z 1749 rokù. Bùdowa kòscoła bëła równak napòczãtô w XIII-im stalatim (1212-1214). Béł to nôstarszi białgowsczi klôsztór w Pòmòrsce, chtëren pòstawic dôł Mscëwòj I. W tim pòklôsztornym kòscele je czasã w niedzelã Mszô Sw. i mòże w 2022 r. czëc kąsk kaszëbsczi jãzëk, ale czëtac Kaszëbi mògą tu wiele. Żukòwò je kòlibką kaszëbsczégò wësziwkù.
Witosława - kaszëbszczé miono białgowsczégò ôrtu. Mòżlëwé zdrobnienié je Witka abò Witosłôwka.
Jelónkò – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Czedës to bëłë pùstczi. Lëteratura. Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 349  (pò kaszëbskù ò szkòle)
Norbert Wójtowicz (ùr. 1 gòdnika 1972 w Płockù w mazowiecczim wòjewództwie) to pòlsczi pedagòga, spòlezniany dzejôrz ë felietónista. Ùcził sã w Płockù, a pòtemù sztudirowôł dali we Wrocławie. W 2003 r. dostôł titel doktora za dokôz "Stereotyp masona w polskiej myśli politycznej 1918-1939". W 2005 r.dostôł wëprzednienié "Złote Pióro Wolnomularza Polskiego". Òdznaczony òstôł téż "Œuvre humanitaire”" i "Missio Reconciliationis". Żëjë we Wrocławie. „Sztuka Królewska. Historia i myśl wolnomularstwa na przestrzeni dziejów” (Wrocław 1997) ISBN 83-900696-3-6 „Wielki Architekt Wszechświata. Teologiczna krytyka masońskich wizji Boga” (Wrocław 1999) ISBN 83-910542-5-X „Antymasońska kampania 1938” (Krzeszowice 2005) ISBN 83-60048-10-X „Rozmowy o masonerii” (Krzeszowice 2005) ISBN 83-60048-21-5 „Masoneria. Mały słownik” (Warszawa 2006) ISBN 978-83-7192-307-4 „Praemiando Incitat - Order Świętego Stanisława (Wybrane dokumenty)” (Warszawa 2007) ISBN 978-83-925702-0-2 Tekstë Norberta Wójtowicza na "Opoce" - serwerze katolecczégò Kòscoła. Refleksje Adama Witolda Wysocczégò tikające sã personë Norberta Wójtowicza òpùblikòwóné w wòlnomùlarsczim cządnikù „Wolnomularz Polski”.