ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Universidade Federal da Bahia (Ùniwersytet Federal da Bahia) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1946 rokù. Brazylskô Universidade Federal da Bahia
Sëlëczëno (pl. "Sulęczyno") – kaszëbskô gminnô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Sëlëczëno. Sëlëczëno je turistnym òstrzódkã z wiele wczasowima chëczama ë agrokwatérama. Tu je kòscół. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka . W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã miészé kòlonie: Bùkòwô Góra, Kłodno, Maùszewsczi Òstrów, Nowi Dwór, Zëmnô Góra
Zwëczajnô pielniczka ("Berteroa incana" (L.) DC.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë kapùstowatëch "Brassicaceae". Kaszëbi mògą na niã gadac pielniczka. Lëteratura. Jan Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski t. 2, s. 129; Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
Kòlbôłtëcczé Centróm Kùlturë – to je samòrządnô jinstitucjô kùlturë. Òno je òd 1992 w Gduńsku, a jegò robota polégô na promòwanim pòmòrsczi kùlturë w kraju ë za grańcą, a téż prezentowaniu we wòjewództwie i krôju zagrańcznégò ùróbkù kùlturowégò, òsoblëwò bôłtowëch krôjów. Sedzbą Centróm je dosc stôri bùdink.
Gra dlô dzëcy . Gra je rozegracëjã wedle wëznaczonych riglów, jakbe ôrt biôtczi rozgrywunô wedle ustalonych zasad. Gra me służëc jakò lùbkosc, miły spãdzenié wòlnegò czasu i rozrywka. Gra je jinszy od zabawe bò w grze sum elemente biôtczi, miónczëznë i hazardu. Më charakter jawny, z dokładnym opsënkã riglów i zasad. Pasownó gra mòże rozkòscérzac cëchë òsobòwô i rozëm młodigò człowiéka. Ùczi robòte wespół, wërôbi refleks, rozeznanié i intelekt ( pamiãc, mëslenié, mòwa ).Bëtnictwo w dobrze przësztelowuny grze sztôtuje ceche charakteru: opanowanié, dążenié do célu, poradzenié z procëmnotã. Kôżdy gra mùszi bëc pasowné do lat, stopnia sprawnosce fizyczné i zaintersowaniégò .
Nôrodny Pòlsczi Bank ("Narodowy Bank Polski, NBP") - to je centralny bank w Pòlsce z sedzbą w Warszawie. Òn je òd 1945 rokù. Ten bank je wôżny w pòlsczi gòspodarsczi pòlitice. Pòlsczi pieniądz "złoty" je pòd jego kòntrolą. Nôrodny Pòlsczi Bank ùstôw
Drobnokwiatowi tuj ("Erysimum cheiranthoides" L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë kapùstowatëch "Brassicaceae". Kaszëbi mògą na niã gadac tuj.
Macy Gray (Natalie Renee McIntyre), (ùr. 6 séwnika 1967) je amerikańską spiéwôrką.
Lëscëna – to je ùkłôd lëstów, a roscënë jinaczą sã midzë sobą jich ùłożenim. Rozmajité ôrtë mają je rozmajice ùłożoné na chłądze. Do nôbarżi tipòwëch słëchô lëscëna: skrãtoległô, nakrziżległô, naprocëmległô i òkrãżnô. Wszëtczé lëstë sã dzeli na pòjedińczé (taczé co mają jedną lëstową blaszkã) i złożoné (mają wicy lëstowëch blaszków). J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 281
Robert Schuman (ùr. 29 czerwińca 1886 r. w Luksembùrgù, ùm. 4 séwnika 1963 r. w ScyChazelles kòl Metz) - pòlitik francësczi ùznôwóny za jednégò z òjców sparłãczony Europë. R. Schumana starszi pòchòdzëlë z Lotaringii, dokądka wrócëlë niedługò pò narodzenim tegò knôpa. Lotarinigô przënôléga tej do Niemców i Schuman òdebrôł niemniecczé sztôłcenié - skùńcził prawò na Ùniwersytece Humboldta w Berlinie. Czej pò I swiatowi wòjnie Lotarynga òsta zwróconô Francji, Schuman aktiwno włącził sã do francësczégò żëcégò pòliticznégò. W rokù 1919 pierszi rôz zdobéł mandat depùtowónégò do Zgromadzeniô Narodowégò (fr."Assemblee Nationale"). Robił jaknò parlamentarzista do rokù 1940, czej Rząd Vichy ùmiescył gò kùreszce w domòwim areszce. Rok pózni Schuman ùcekł z aresztu i przëłącził sã do ruchù zatôrczënkù (procëmnotë). Walka z nazyzmã dała mù wiôldżi autoritet w zestawienim z jinszima pòlitikama òskôrżiwónyma ò kolabòracjã z Niemcama. Òd 24 XI 1947 do 26 lëpińca 1947 pełnił fónkcjã Premiera Francji. W latach 1948-1953 pełnił fónkcjã minystra zagreńcznëch sprawów Francji. W maju 1950 r. Schuman w wespółrobòce z Jeanã Monnetã i kanclerzã Niemców Kònradã Adenauerã doprowadzył do pòrozmieniô midzë Francją a Niemcama w sprawie wspólnégò zarządzywaniô przemysłama stalowim i wãglowim na terenie Zôgłãbiô Ruhrë. W ten spòsób pòwstała Europejskô Wspólnota Wãgla i Stalë, jaczi nôstãpcą je dzysdniowô Wspólnota Europejskô. Deklaracjã Schumana pòdpiselë 9 maja 1950 rokù - dlô ùpamiãtnieniô tegò dnia 9 maja òbchòdzymë jakò Dzéń Europë. W latach 1958-1960 Schuman Béł przewòdniczącym Parlamentu Eurpejsczégò. Ùmarł 4 séwnika 1963 rokù w Scy-Chazelles kòl Metz. 14 maja 2004 r. Kòscół katolëcczi rozpòczął proces beatifikacyjny Roberta Schumana. Jean Rey, znóny belgijsczi pòlitik, przewòdniczący Kòmisji Europejsczi w kadencji 1967-70, rzekł òbczas jednégò ze swòjich pùblicznëch wëstãpieniów: "Przińdze dzéń, czej zbùdëjemë Stanë Zjednoczoné Europë, że pùdzemë pòchilëc sã nad grobã Schumana i zwiedzëc jegò dodom w Scy-Chazelles, tak jak Amerikónie jidą zwiedzac chëcz Jerzégò Waszingtona w Mount Veron"
Lëpienié (we zdrojach: "castrum Lipene" 1249, "Lipen" 1265, "terra Lipene" 1269, "Lippene", "Leppene" 1276, "Lippen" 1290, "Wendenburg", "Lipenitz" 1303, "Lippen" 1337, "Lippehne", "Lippeen"; pòl. "Lipiany", miem. "Lippehne") - garc we pirzëcczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.    Lëdztwò gardu: 4.159 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 5,54 km2
Klémãs Derc (pòl. Klemens Derc), (1900-1977) béł kaszëbsczi ùtwórca. Òn ùrodzył sã 24 séwnika 1900 rokù w Gniéżdżewie i miôł wiele do ùczinkù z téatrã np. w Wejrowie ("Teatr Kaszubski im. J. Karnowskiego").
Pòwiesc - zort lëteraturë piãkny, narracyjny dokôz, chteren òpisywô rozbǜdowóny cyg zdarzeniów. Klasicznô pòwiesc je pisanô prozą, w chternej wiele je dwugôdków, òpisënków akcëjô i naturë, pòdzelonô je na dzéle. W klasyczny pòwiescë westãpiwô wszetkòwiedzący òpòwiôdôcz i wielowątkòwô fabla. Historëjô. Pierwszé pòwiescë pòwstałë ju w antikòwich czasach. W Grecëji powiecë pisôł m.in. Ksenofont z Efezu ("Oowieści efeskie"). Bëła to pòwiesc awanturniczô i melodramaticznô. W Rzimie autorama pòwiescë bëlë Petroniusz ("Satyricon") i Apùlejusz ("Metamorfozy albo złoty osioł"). Do rozwiju pòwiescë przëczënił sã strzédnowieczny epos ricersczi. W epoce òdrodzeniégò baro wôżny dokôz dôł François Rabelais ("Gargantua i Pantagruel"). W barokù nadzwëkòwą pòwiesc ("Don Kichot") napisôł Miguel de Cerwantes. Wiôldżi rozwij pòwiescë nastôł w òswiecenim, a pòtimù w XIX stolaté. listownô dialogòwô pòwiesc rzéka szkatułkòwô strzemiń swiąde tendencyjnô edukacëjnô biograficznô
Kaszëbsko-Pòmòrsczé Mùzeùm bëło w Sopòce òd 1913 rokù. Òno dzejało tu do 1914 rokù. Béł to bëlny ôrt rozkòscérzaniô kaszëbiznë midzë lëdzama z bùtna Kaszëb. Wiele zrobił w nim dr Aleksander Majkòwsczi.
Jón Patock (ùr. 10 lëstopadnika 1886 rokù – ùm. 3 łżëkwiata 1940 rokù w Grëdządzu) - pòchôdzôł ze Strzelna kòl Pùcka. Òn béł fòlkloristą, runitą i szkólnym. Pò skùńczeniu w 1908 rokù seminarium dlô szkólnëch w Kòscérznie òn robił jaknò szkólny w Strzelnie, Chiloni i Gòscëcënie. Pózni òn béł czerownikã elementarnëch szkòłów na Rãbie i w Żukòwie. Òd 1920 rokù to béł zastãpca szkòłowégò szpektora w Kartuzach, a òd 1925 rokù krótczi czas szkòłowi szpektor w Sëlëczënie, pózni w Brodnicë i òd 1930 rokù w Grëdządzu. Òd 1932 rokù òn ùcził w priwatnym gimnazjum w Gdini. Òstatné lata robòtë òn béł rektór grëdządzczi pòwszechny szkòłë. 4 séwnika 1939 r. gò zaaresztowelë Miemcë. Òn wespółrobił m. jin. z "Gryfem", "Miteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde", "Gryfem Kaszubskim", "Zrzëszą Kaszëbską", "Kaszubami", "Latarnią Morską", "Słowem Pomorskim" i "Ilustrowanym Kurierem Codziennym". VIAF
Bruksela - to je gard w Belgijsce ë ji stolëca. Bruksela to je téż stolëca Eùropejsczi Ùniji. wiéchrzëzna: 161,38 km² lëdztwò: 1 147 876 mieszkańców (2012) Rozmajitoscë. Tu biwają Kaszëbi np. z leżnoscë òbchòdzonëch w ni Kaszëbsczich Dniów. Westrzód farwnëch flagów eùropejsczich regionów widzec mòże tedë kaszëbską. Pierszi rôz tak bëło w 2006 rokù, czej môłi knôpiczk, symbòl Brukselë – Manneken Pis, béł òblokłi w kaszëbsczé ruchna. Drëdżi raz, 2012 rokù, widzec bëło białczi z Karna Wiejsczich Gòspòdëniów z Żukòwa. Deją Kaszëbsczich Dniów w Brukselë je pòkôzanié òsoblëwòsców Kaszëb i tegò, że wôrt je je òdwiedzëc. Regionalné Bióro Wòjewództwa Pòmòrsczégò w Brukselë mòże pòmòc przë tim, żebë nie zabôcziwac ò kaszëbsczi spôdkòwiznie z ji apartną kùlturą, jãzëkã i rodą.
Nerwné rëszenié - to je bòlącé krzélowégò mlécza z môłim cësnienim krëwi i pòmałé mòże bëc bicé serca.
Czesczi jãzëk – jãzëk z zôpôdnosłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków. Czech Czeskô Wikipedijô Kashubian-Czech
Bòjano (pòl. "Bojano") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Chwaszczinsczich Grzëp, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szemôłd. Tu w szkòle dzece ùczą sã m. jin. kaszëbsczégò jãzëka. Bòjano je pòłożoné kòl 19 km òd krézowégò gardu Wejrowò ë na szlachù wòjewódzczi dardżi . Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Bòjano” òsta wprowadzónô 3o łżëkwiata 2010.
Gmina Kãpice (pòl. "Gmina Kępice") - to je miastowò-wsowô gmina w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu.
Pòmòrsczé wòjewództwò (1919–1939) - bëło jedną z jednostków administracjowégò pòdzélënkù II Pòlsczi Repùbliczi. Òno bëło w nordowim dzélu państwa, téż nad Bôłtã a mieszkało w nim dosc wiele Kaszëbów, ale wiele razy zwëskanié tu lepszi robòtë bëło dlô nich cãżczi. Dosc długą grańcã ono miało z Wòlnym Gardã Gduńskã. Pierszim wòjewòdą béł tu Sztefón Łaszewsczi. W 1938 rokù òno bëło pòwikszoné. Stolëcznym gardã pòmòrsczégò wòjewództwa béł Toruń. Pò II-dżi swiatowi wòjnie w 1945 rokù téż z dzéla pòmòrsczégò wòjewództwa bëło wëdzeloné gduńsczé wòjewództwò (1945–1975). Chònice Dërszewò Gdiniô Wiéchrzëzna: 16,386 km² (1921) Dz.U. 1945 nr 11 poz. 57 Dz.Pr.P.P. 1919 nr 64 poz. 385 Dz.U. 1937 nr 46 poz. 350
Góra Dónas - to je wëszańc w Gdinie ò wësokòscë 206 m w. r. m.
Stutthof – niemiecczi kòncentracëjny lager, chtëren béł zbùdowóny we wsë Sztutowò. Dzejôł òbczas II swiatowi wòjnë (òd 2 séwnika 1939 do 9 maja 1945). Bëło w nim wiele Kaszëbów, Pòlôchów, Żëdów i jinëch lëdzy. Ten lager pòchłonãł tësące òfiarów, w tim wiele kaszëbsczi jinteligencëji. Òd 1944 rokù do ùsmiercaniô lëdzy służił tu gaz. Wiele lagrowëch zdżinãło téż w "marszu smiercë" z tego lagru w 1945 rokù. Òfiarów bë bëło wicy, ale kąsk lepi bëło òd Niestãpòwa, bò Kaszëbi w dardze dôwale lagrowim jesc i òni miele miszi głód. Grobë lagrowëch są m. jin. w Lëzënie, Łãczëcach, Strzépczu, Żukòwie, a nawetka na òstrowie w Dëńsce, bò tam trafia barka z nima. W tim lagrze bëlë m. jin. Francyszk Grucza, Jón Rómpsczi i Lubòmir Szopińsczi. Smierc w lagrze Stutthof nalezlë m. jin. katolëcczi ksãża: Kònstantin Krefft (ùm. 11 czerwińca 1940) ; Władisłôw Szëmańsczi (ùm. 11 stëcznika 1940); Bernhard von Wiecki (ùm. 11 stëcznika 1940) . Ùmiérelë z głodu jak mùchë. Z Alfónksã Blockã z Bólszewa gôdôł Eùgeniusz Prëczkòwsczi. „Pomerania” z 2013 r. nr 7-8, ss. 16-17. "Geschichte der Kaschuben" Stasys Yla: A priest in Stutthof: human experiences in the world of subhuman, Manyland Books, 1971 Stutthof
Meg Ryan (prôwdzëwé miono Margaret Mary Emily Anne Hyra), (ùr. 19 lëstopadnika 1961) je amerikańską teatrownicą. 1981 - "Rich and Famous" – Debby 1986 - "Armed and Dangerous" – Maggie Cavanaugh 1986 - "Top Gun" – Carole Bradshaw 1987 - "Innerspace" – Lydia Maxwell 1987 - "Promised Land" – Bev 1988 - "The Presidio" – Donna Caldwell 1988 - "D.O.A." – Sydnet Fuller 1989 - "When Harry Met Sally" – Sally Albright 1990 - "Joe Versus the volcano" – Angelica / Patricia 1991 - "The Doors – Pamela Courson 1992 - "Prelude to a Kiss" – Rita Boyle 1993 - "Flesh and bone" – Kay Davies 1993 - "Sleepless in Seattle" – Annie Reed 1994 - "I.Q" – Catherine Boyd 1994 - "When a Man Loves a Woman" – Alice Green 1995 - "French Kiss" – Kate, producent 1996 - "Courage Under Fire" – Karen Emma Walden 1996 - "Restoration" – Katharine 1997 - "Addicted to Love" – Maggie 1997 - "Anastasia" - głos 1998 - "City of Angels" – Maggie Rice 1998 - "You've Got Mail" – Kathleen Kelly 1998 - "Hurlyburly" – Bonnie 2000 - "Hanging Up" – Eve Mozell Marks 2000 - "Proof of Life" – Alice Bowman 2001 - "Kate & Leopold" – Kate 2003 - "In the Cut" – Frannie Thorstin 2004 - "Against the Ropes" – Jackie Kallen 2006 - "In The Land of Women" – Sarah 2008 - "My Mom's New Boyfriend" − Martha 2008 - "The Women" − Mary Haines 2008 - "The Deal"
Pingwin dôwnô pòzwa 'bezlotë' ("Spheniscidae"), blós le jednô familëjô ptôchów z rzãdë pingwinów ("Sphenisciformes"), òbjimającô 17 zortów. Wëstãpòwanié. Familiô pingwinów wëstãpùje blós na półkùli pôłniowi, na wëbrzeżach Antarktidë, Ògnisti Zemi, Nowi Zelandii, pôłniowi Australii i pôłniowi Africzi. Apartné znanczi. Ptôchë te mają taczi apartné znanczi: długòsc òd 20-30 do 120-130cm; wôga òd 19-40 kg; dzobë zróżnicowóné; fest przesunioné dowsladë mòcné nodżi, co robią za tilné płetwë; trzë przédné pôlce spiãté pławną plewą; krótczi, sztiwny ògòn, co robi z nogama jakno czier; wąsczé skrzidła, co robią za nëkającé płetwë;; nielatającé; pażwinowé pióra; brzëch biôłi, krzept i głowa cemnô (czôrnô, cemnomòdrô, szarô); czãsto na głowie czëp; na lądze chòdzą wëprostowóné, abò slëzgają sã na brzëchù, òdpichającé sã nogama; w wòdze òsygają chùtkòsc wiãcy òd 20 km/h; mają blós jednégò partnéra; żëją w wiôldżich karnach (nôwikszé karna mają do mëlióna ptôchów); gniôzda na niezasłonionym placu, w rozpadlënie abò w dzurze, zbùdowóné z kamów i z roscënów; skłôdają dwa jaja( królewsczi pingwin a cesarsczi pingwin - jedno); wësadiwają jaja na szpérach pòd tłëstim fałdã brzëcha; òb czas wësadiwaniô nick nie jedzą; jich jôdą sã zwierzãta: rëbë, głowònodżi i skòrupiaczi, chtërne łowią w mòrzu; mają baro dobri słëch; grëbô wiôrzta setégò pòd skórą chróni jich przed zëmnã. Systematika. W rzãdze Sphenisciformes wëróżnionô je jednô familiô (Spheniscidae). Wszëtczé terczasné fòrmë klasyfikòwóné są w pòdrodzeznie Spheniscinae: "Aptenodytes" "Pygoscelis" "Eudyptes" "Megadyptes" "Eudyptula" "Spheniscus" Lëteratura. Zdrzódło http://pl.wikipedia.org/wiki/Pingwiny
Round Lake - to je jezoro w Kanadze. Na jegò brzegù je Round Lake Centre (Ontario), a to bëła wnożëna Kaszëbów. W tich stronach długò ùchòwôł sã kaszëbsczi jãzëk ë zwëczi.
Welownô cëszô – to je czas, w chtërnym pòd grozbą ùkôrë zakôzóny je równo jakô metoda pòdskôcënkù. W tim czasu òbëwatele, pò welowny rësznoce, mògą sã namëszlac, jaczi chcą zrobic wëbiér. słowôrzk
Albin Bychowski przëszedł na swiat 29 séwnika 1949 rokù w Skrzeszewie kòl Żukòwa. Ùcził sã w Skrzeszewie i Kartuzach, a sztudirowôł we Gduńskù. Zaczął robic w 1973 rokù jakno energetik w Żukòwie. Òd 1976 rokù je nôléżnikã Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. W latach 1978-1990 béł radnym i je nim òd 2010 w gminie Żukòwò. Jegò białka Grażyna bëła szkólną w Baninie. A. Bychòwsczi béł bùrméster w Żukòwie i rozmieje gôdac pò kaszëbskù; przënôlégô do karna lëdzy wëprzédnionëch Medaliã 50-leca Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Żukòwsczé ùfanowienié Albin Bychowski (en)
Wąbrzézno (we zdrojach: "Wambrez" 1246, "Vambresin" 1251, "Fredek oder Briesen" 1311, "Wambrzeszno alias Fredek" 1466; "Wąbrzezno" 1572, "Vąbrzèzno" (Cenôwa); pòl. "Wąbrzeźno", miem. "Frideck" abò "Briesen") - krézewi gard w Kùjawskò-Pòmòrsczim Wòjewództwie mizë trzema jezorami: Zómkòwim, Syceńsczim ë Fridkã. Lëdztwò gardu: 13 877 (2010) Wiéchrzëzna gardu: 8,53 km2
Ùlëniô - to je kòlonia w gminie Wickò, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Ùskô (téż Ùszcz, we zdrojach: "Stolpmünde" 1628, "Stolpmunde" 1760, "Wuskô" (Lorentz), "Vûskà" (Lorentz), "Wuszcz" (XIX w., Cenôwa), "Ujść" (XIX w.), "Wuść" (Kętrzyński), "Ùszcz" (Ramułt); pl: "Ustka", de: "Stolpmünde") - garc ë kùrort w stôłpsczim krézu, w Pòmòrsczim wòjewództwie. Òd X - XII stalata bëła w tich stronach wnożëna i mieszkelë w ni Kaszëbi. Tu mieszkôł Marión Majkòwsczi. Czesław Piskorski. Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Wyd. "Sport i Turystyka" Warszawa, 1980, ss. 298 - 299.
Maks (pl. "Maks") – to je kaszëbskô wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno. Tu dlô turistów je "Kaszëbskô chëcz".
Czibaba ("Parus major") – môłi ptôch z rodzëznë sykórkòwatëch. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach, téż òb zëmã je tu. Òna mòże miec gniôzdo w lãgòwi bùdce. Òn czibabë spiéwô.
Epiphany je wòlnym internetowim przezérnikã dlô desktopù GNOME, wëdónym pòd licencëją GPL. Do wëskrzëwaniégò internetowich starn brëkùje òn nëkù Gecko z ùdbë Mozilla. Równak graficzny interfejs tegò przezérnika je zrëchtowóny na spòdlém knégòwnicë GTK jakno ë jinszich elementów ze òkòlégò GNOME, w procëmnocé do Mozilli, chtërnej interfejs opiarti je na XUL. Epiphany, je wietwą (an.Fork) ùdbë Galeon ë òstôł przëszëkòwóny dlô mni doswiôdczonëch brëkòwników, chtërny to kładą môłi cësk na wszelejaczé nastôwczi. Brëkòwnosc stoi w nim na pierszim placu. Òsoblëwòtë. Wôrt je wspòmniec ò òrganizacëji ùlëbników. Są òne pòdług kluczowich słów zortowóne, chtërne jidzé pùzdni rozbùdowiwac. Òznôczô to, że jeden URL mòże òstac przëpisóny do cziles kluczowich słów. Starna ùdbë Epiphany
Łokcowô przedżiblëna ("articulatio cubiti") - to je ù człowieka przedżiblëna, chtërna łączi remiã z przedremieniã.
Kùrnik – to je gbùrsczi bùdink dlô kwëkù, czãsto dlô kùrów. Tu mòże bëc mało kùrów i wiele razy kùr, a òne tu są le òb noc abò jak je lëchi wiodro.
Jimpresjonizm – czierënk kùńszta jaczi sã uformował w XIX wiekù we Franceji. Jegò dokôzcë chcelë ùkôzac naturã, jak swòje subiektiwné òdczëca. Sztudérowôné zmienno wida ë farwë w zanôleżnocë dzéla dnia cze czadu rokù. Pòzstanié nurtu. Ôbrôz bëł malowany za pòmòcą czëstich farbów jaczi kładło sã prosto na płótno wszelejaczich czierënkach ë sztôłtach. Termin jimpresjonizm mô swój pòczątk od ôbrôza Claude’a Moneta „Jimpresja, porénk słuńca” (1872 r.) Pierwszi pòkôz jimpresjonisticzny miôł plac w 1874 rokù w Pariżu. Przedstôwcë. Bëtnictwò w pòkôzënkù mielë:  Claude Monet, August Renoir, Alfred Sisley, Camille Pissarro, Paul Cézanne, Edgar Degas, Berthe Morist. Tematika òbrazów. Jimpresjinisticzné ôbrôzë są baro „żëwi” malowôné jinstinktowno, w otemkłi kompozycji. Częsti téma to: krôjobrôz, scenë rozmajitégò ôrtu (postojec białczi, chłopa, dzecka, tuńcôrczi ë miónków na kòniach) Pòstjimpresjonizm. czësto jinszi kùńszt ùprôwiôlë pòstjimpresjoniscë;  Wincent Van Gogh Paul Gauguin Paul Cézanne. Van Gogh òstôł legendã nié blós z tegò, że fejn malowôł, le temù,że miół barwné żëce zakłóńczoné tragedëjã. Jegò dynamiczné, ful ekspreseji óbrôzë ùderzywają wiôldzim napiãcym, jaczi przeżiwôł jakno malowôł. Kompozycëjã Van Gogha sã zdeformowôné sztôłtë, grëbô lëniô malarskô rozceskóné w rozmajitich czerënkach ë baro widzałi faktura. Paul Gauguin w swòjim kuńszcezwrôcôł uwôgã na wspólny relacje człowieka z naturą, jinteresowałé gò znankòwn é zagadnienia lédzcziégò bëtowaniô. Wiôldzi znaczenié na jegò kùńszt miôl pobyt na osëchach Oceanii, dokądka jachół z Franceji.malowôł jasné òbrôzë, bëło w nich ful jasny farwë z miãtczim konturem. Malowôł téż lëdzy z Oceanii,portretë autoportretë ë kompozëcëje znankòwné. Paul Cézanne znô sã na dolëznie. Miôł swój styl, dobiérół jasné farwë ë rozmajiti bryłë. malowôł krôjobrôzë gdze mòżna nalezc zdeformowônë sztôłtë. Uniwersalny leksykon sztuki Muza S.A., M. Bernhard i inni rok wyd. W-wa 2002 r.
Frańcësczi jãzëk ("français, la langue française") - to je romańsczi jãzëk, ùrzãdny w Frańcji, Kanadze i jinëch państwach.
Òstrowina (abò archipelag z gr. "Archipélagos" - miono bizantyjsczéj prowincëji òbjimający przédne òstrowë Egejsczégò Mòrza) - karno òstrowów ùsadłich w blëze se, nôczãsczi ò sparłãczonym pòchodzënkù ë taczi sami geòlogòwi bùdacëji. Z pòzdrzatkù na ùkłôd òstrowów mòzemë wëprzédnic karna - ostrowinë zesôdzone z pòzrénowóno rozmiészanych małich òstrowów ôs régë òstrowów, w chtërnych te rozmiészane są régą kòl se.
Òlga Tokarczuk (fùl miono pò pòlskù "Olga Nawoja Tokarczuk", ùr. 29 stëcznika 1962 rokù w Sulechowie) - pòlskô runitka, noblëstka, eseistka, pòétka, dzejôrka spoldeczna i kulturna. W 2019 rokù dobëła lëteracką Nôdgrodã Nobla za rok 2018. Dobëła téż nôdgrodë jakò Man Booker International Prize, Nôdgrodã Vilenica, pòlsczie nôdgrodë Nike, nôdgrodã Polcul Foundation, midzënôrodna Nôdgrodã Mostu gardów Görlitz i Zgorzelc, nôdgrodã Fundacëji Koścëlsczich, nôdgrodë Paszportë Pòliticzi, Strzébni Medal Gloria Artis, Dólnoszląsczą Nôdgrodã Kulturalną „Silesia” i jinë. Dokôzë Oldżi Tokarczuk òstëłë dolmaczoné na 37 jãzëków, w tem na anielsczi, miemiecczi, arabsczi, chińsczi, hindi, hiszpańsczi, japońsczi, persczi, pòrtugalsczi, rusczi i jin. Òlga Tokarczuk òstała téż honorną òbëwatelką gardów Wrocław, Nowô Ruda i Bardo, jakò téż òstała wëróżnieną dla gardu Wałbrzëcha, dólnoszląsczego wòjewództwa i kłodzcziego krézu za ji kulturalné i spoldeczné dzejôrstwo. 1989: Miasto w lustrach (Gard w zdrzadłech) 1993: Podróż ludzi Księgi (Réza lëdzów Knédżi) 1995: E.E. 1996: Prawiek i inne czasy (Prastalece i jinë cząde) 1997: Szafa 1998: Dom dzienny, dom nocny (Dzenowi dodóma, nocni dodóma) 2000: Opowieści wigilijne (Wilëjné òpòwiescé) 2001: Lalka i perła (Pùpa i perła) 2001: Gra na wielu bębenkach (Gra na czile bãbniczkach) 2004: Ostatnie historie (Slédné historëje) 2006: Anna In w grobowcach świata (Anna Jin w grobnicach swiata) 2007: Bieguni (Biegunë) 2009: Prowadź swój pług przez kości umarłych (Przecygni swòji płëg bez gnati ùmarłëch) 2012: Moment niedźwiedzia - eseje (Moment miedwłédzia) 2014: Księgi Jakubowe (Jakùbowé Knédżi) 2017: Zgubiona dusza 2018: Opowiadania bizarne (Bizarné òpòwiôstczi) 2018: Profesor Andrews w Warszawie. Wyspa (Profesor Andrews w Warszawie. Òstrów) Ùsôdztwò.
Parafiô p.w. Nôswiãtszi Mariji Panienczi Bez Skazë Pierwòrodny Pòczãti w Grzëbnie - je òd 2000 rokù. Tu przë parafialnym kòscele w Grzëbnie je ksądz, chtëren dobrze znaje kaszëbsczi jãzëk.
Stôrô Maszina (pl. "Stara Maszyna") – to je dzél kaszëbsczi wsë Mrozë w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce. Tu rosce dosc wiele kaszëbsczi wiczi kòl lasu.
Strzélón (łac. "panaritium") - to je zariwnô chòrosc pôlca. Jak napisôł Bernard Zëchta Kaszëbi nibë tã chòrosc lékarzą przez krzôsanié kamã ò kam nad chòrim pôlcą, tak że skrë strzélają prosto na renã.
Katarzëna Kankòwskô-Filëpiôk (pòl. Katarzyna Kankowska-Filipiak; ùr. 20 strëmiannika 1986 w Wejrowie) – gazétniczka, pòetka, pisôrka, aùtórka tekstów na binã, dolmaczka, kaszëbskô dzejarka, nôleżniczka Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i Pòlsczégò Towarzëstwa Pedagogicznégò, liderka Młodëch Kaszëbów i przédniczka Klubù Młodëch Kaszëbów „Òska” w Lëzënie. Przédniô redaktórka cządnika „Kaszëbskô Zemia” i pórtalu „Nëże”. Doktorantka Gduńsczégò Ùniwersitetu. Aktórka mùzicznëch scenów, animatorka kùlturë. Mieszkô w Lëzënie. Katarzyna Kankowska-Filipiak, "Wpływ Teatru Muzycznego Junior na wychowanie dzieci i młodzieży", 2017. Katarzëna Kankòwskô-Filëpiôk, Eùgeniusz Prëczkòwsczi, "Kaszëbskô Młodëch Rewòlucjô", 2017.
Czerwińc je szósti miesąc roku w gregorijansczim kalãdôrzu. Mô 30 dniów. Jinszé kaszëbsczé miona: jigrzan, czerwc.
Skarniowi gnôt (łac. "os temporale") – je w szkelece czërzepù. W nim są dwa skarniowé gnôtë.
Wejrowskô Kalwarëjô - je zbùdowónô w latach 1649–1655 kòl Wejrowa. Òpiekùją sã nią òjcowie Frãcëszkanie. To je to baro wôżny pielgrzimkòwi môl sparłãczony m.jin. z pòbòżnotą westrzód Kaszëbów. Prawie przez bëtnosc w Wejrowie Kalwarëji nazëwóny je nen gard "Dëchòwą Stolëcą Kaszëb". Wiele młodszô je Wielewskô Kalwariô na pôłniu Kaszëb. Tu ks. Walãti Dąbrowsczi - probòszcz z Wejrowa miôł pò kaszëbskù kôzania. Na to òn miôł zezwòlenié z Pelplina. Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : Instytut Kaszubski w Gdańsku, 2017, s. 21 Kult Matki Bożej na Kaszubach i Pomorzu : studia nad kulturą religijną Kaszubów i Pomorzan : materiały z sympozjum mariologicznego w Wejherowie, 17-18 maja 1999 r. / [red. Gaudenty A. Kustusz, Borys J. Soiński]. Wejherowo : Urząd Miasta ; Poznań : Prowincja św. Franciszka z Asyżu Zakonu Braci Mniejszych, 1999, s. 141 Kaszubi : kultura ludowa i język / Friedrich Lorentz, Adam Fischer, Tadeusz Lehr-Spławiński. Toruń : Wydaw. Instytutu Bałtyckiego ; Warszawa : Skł. gł. Kasa im. Mianowskiego - Instytut Popierania Nauki, 1934, s. 80. "Kalwaria Wejherowska"
15 zélnika. 1769 - Napòléón Bonaparte, stolemny kòrsikańsczi generał, francësczi czezer i diktator (ùm. 1821) 1771 - Walter Scott] ] , szkòcczi runita, aùtor "Iwanhoe" (ùm. 1832) 1858 - Edith Nesbit, anielska runitka dla dzecy, aùtorka "5 dzecy i Cus" (ùm. 1924) 1898 - Jón Brzechwa, pòlsczi pòeta, runita, aùtor bôjk i wiérztów dla dzecy, dolmacz (ùm. 1966) 1972 - Ben Affleck, amerikańsczi teatrownik 1057 - Makbet, szkòcczi król (ùr. 1005) 1861 - Ranavalona I, przedniczka Imerine, królewa Madagaskaru (ùr. ~1788) 1967 - René Magritte, surrealisticzni malôrz belgijsczi (ùr. ~1898) 2013 - Sławomir Mrożek, stolemny pòlsczi dramaturg, runita, cechownik (ùr. 1930)
Stanisłôw Rejter (ùr. 13 strëmiannika 1937 - um. 2000 rokù) - béł aùtorã rozmajitëch wiérzt. Pò sztudiach robił w pòrce w Gdini. To béł kaszëbsczi pòéta.
Józef Torlińsczi (pòl. Józef Torliński) (ùr. 16 czerwińca 1911 rokù w Wiôldżi Wsë - ùm. 14 gromicznika 1968 rokù) - béł doktorã medicynë, chtëren zajimôł sã téż kaszëbską kùlturą. W wòjskù òn béł kapitena. Są òpublikòwóné np. "Przesądy i zwyczaje lecznicze kaszubskich rybaków nadmorskich" (2008) -  jegò doktorsczi robòtë. W ni òn pisôł m. jin. ò ùspiewie. Przesądy i zwyczaje lecznicze kaszubskich rybaków nadmorskich. Poznań : Nakł. Adam Wrzosek, 1938. Józef Torlińsczi za "Barbara Kuźnicka" VIAF
Chełmno (we zdrojach: "Culmensem" 966, "in Culmine" 1065, "Chelmensem" 1197, "Colme" 1229, "Culmen" 1320, "Chełmno" 1570, 1880, "Chełmno" (Cenôwa); łac. "Culmen", niem.: "Culm", "Kulm"; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: "Chôłmno", "Chôłmień") – krézewi gard w kùjawskô-pòmòrsczim wòjewództwie.
Te Deum Na Kaszëbach "Te Deum" - ta piesniô mòże miec taczi słowa: Cebie, Bòże, sławic chcemë, Tobie, Panie wiecznô chwała, Cebie wielbią nieba brómë, Cebie wielbi ziemia całô. Tobie wszëtce Aniołowie, Tobie Mòce i Niebiosë, Cherubë, Serafinowie, Slą wieczësti piesni głosë. Swiãti, Swiãti, pònad wszëtkò, Bóg Zôstãpów, Król łaskawi! Niebo, zemia, całé lëdztwò, Twój Majestat wiedno sławi. Tobie ùrzmë Apòsztołów, Całé w chwale mãdrców stónë, Tczã niesc jidą z wszëtczich môlów Cemiãżonëch biôłé gónë. Do Ce w kòżdi ziemi stronie, Czëc je głosë wiôldżi mòcë, Lëdztwò spiéwô w zgódnym tónie, Swiãtą piesnią, Bòże, ò Ce. E. Gòłąbk, E. Prëczkòwsczi:"Më trzimómë z Bògã",Gduńsk 1998, ss. 119 - 120
Religijô to systema wierzeniów ë praktików, òpisëwôjącëch sparłączenié człowieka z wszelejakò rozmióną sferą swiãtoscë ë sferą bòską. Manifestëje òna sã w doktrinalnym wëmiôrze (doktrina), wierze, w religijnëch dzejaniach (kùlt), w spòleczno-òrganizacëjny sferze (Kòscół, religijnô zrzesznica) ë w indiwidualny sferze dëchòwnosc (m.jin. mistika).
Smãtôrz Słowińców to je cerkwiszcze, na chtërnym czedës bëłë pògrzébë Słowińców i Słowińcków. Òni czedës mògle gadac słowińsczim dialektã. Terô ten smãtôrz to je stôrodôwnota. Mòc trzimaniô sã tich Kaszëbów-lëtrów przë rodny mòwie, zwëku i tradicji miała swój czas. Jak napisôł ks. Bernard Zëchta w 1948 rokù jich ju prawie nie bëło.
Dekalog abò Dzesãc Bòsczich Przëkôzaniów - mòralne normë òd czasów Mòjżesza. Jô jem twój Pón Bóg, co ce wëprowadzył z egipsczi zemi, z kraju pòjmaniô. 1. Nie mdzesz miôł cëzëch bògów przede mną. 2. Nie mdzesz na darmò brôł miona Pana Bòga twégò. 3. Pamiãtôj, żëbës swiãcył dzéń swiãti. 4. Tczë swòjégò òjca i swòjã matkã. 5. Nie zabijôj. 6. Nie cëzołożë. 7. Nie kradnij. 8. Nie swiadczë falszëwie procëm swòjémù blëznémù. 9. Nie pòżãdôj białczi swòjégò blëznégò. 10. Ani dëcht niczegò, co jegò je. Knéga Wińdzeniô, Exodus z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gduńsk 2016, ss. 83 - 84
Klészczka - je do rãcznégò zesziwaniô sudłów w sécach do łowieniô rëbów np. w mòrzu. Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 95. Bernard Zëchta.
Fùndacëjô Wikimedia je òrganizacëją stwòrzoną dlô dozéraniô projektów òpiartëch na deji WikiWiki. Je òrganizacëją ôrtu non-profit, zaregistrowóną wedle prawa krôju Florida, a ji jistnienié òstało òficjalno ògłoszoné przez Jimbo Wales'a 20 czerwińca 2003 rokù. Miono Wikimedia zabédowôł na diskùsjowim karnie Wikipedijë w strumiannikù 2003 rokù Sheldon Rampton. Kąsk pózdni Wikipedista Daniel Mayer zarejegistrowôł domenë http://wikimedia.org/ ë http://wikimediafoundation.org/ na ùżiwk Wikimedijë. Serwis Fùndacëji Wikimedia Ogłosë w sprawie Fundacëji Wikimedia (pò anielskù) Stowôra Wikimedia Polska (pò kaszëbskù) - wspierô téż kaszëbsczé ùdbë (narô blós le Wikipëdijã)
Wôłcz (we zdrojach: "Wałecz", "Wałęcz", "Wałcze", "Walcia", "Welcz", "Walcz" 1575 (1579), "Walcz" 1584 (Ortelius), "Walcks", "Volzen", "Cron", "Crone", "Corona", "Krone", "Arnescron", "Arnscron", "Arneskrone" 1312, "Die Krone", "Deutsch Krone"; "Vałcz" (Cenôwa); pòl. "Wałcz", miem. "Deutsch Krone") - krézewi gard w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Żëdówką.    Lëdztwò gardu: 25.953 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 38,17 km2
Wôżczi ("Odonata") – réga rabùsznëch òwadów. Są krótczé w pniu, mają smùkłé cało, wiôldżé òczë, dłëdżi òdwlék i dwie pôrë skrzidłów. Czedë wôżczi są w sztãdze spòczinkù jich skrzidła są rozłożoné na bòczi abò są pòdniesóné do górë. Wôżczi są związóné z wòdowim strzodowiskã – pònarwë żëją w wòdze, dorosłé òsóbniczi żëją kòl zbiérnika z wòdą stojącą abò płënącą. Wëstãpòwanié. Na swiece znónëch je kòl 6000 tësąców żëjącëch wespółczasno gatënków wôżków, wëstãpùjącëch na wszëtczich kòntinentach òkróm Antarktidë. W Eùropie wëstãpùje kòl 130, a w Pòlsczi 73 gatënków wôżków. Charakteristika. Długòsc cała wôżków òscyluje òd 2 cm do 19 cm. Jich rozłożoné skrzidła mają òd 2 cm do 19 cm. Do nôwiãkszich żëjącëch gatënków wôżków nôleżi "Anax strenuus".   Głowa wôżczi je baro dżibkô. Òna mô baro wiôldżé, rozbùdowóné òczë i krótczé makle. Ji gãbny aparat je grëzącégò tipù. Kroczné nodżi są dłudżé i smùkłé. Òdwlék wôżków zbudowóny z 10 dzélów je dłudżi i cenczi. Samice wôżków są colemało mni ufarwioné niżlë samce. Ù samców na drëdżim segmence je baro złożony kòpùlacyjny aparat. Samice mają jajenkò służące do skłôdaniô jajów. Skłôdają je pòd wòdą abò w pòblëżim, czãsto na płëwającëch abò zagłãbionëch roscenach. Wôżczi żëją òd 6 miesąców do 7 lat, z czegò wikszosc pòd wòdą jakno rabùszné pònarwë. Jakno dorosłé, lôtającé òwadë wiôldżi gatënczi wôżków żëją do 4 miesąców. Wôżczi lôtają nôlepi z wszëtczich òwadów. Robią to chùtkò i cëchò. Jachtują na lôtajacé òwadë m. jin. na mëdżi i plujczi. Chwitają je nogama. Pòtrafią widzec w przód dargã lecënkù swòji òfiarë. Miészé gatënczi wôżków chòdzą pò roscenach i tak jachtują. Dôwné wôżczi. Wôżczi nôleżą do ewòlucyjno nôstarszich westrzód terô żëjącëch òwadów. Prawôżczi z ôrtu "Meganeura" i "Meganeuropsis" bëłë nôwiãkszimi ze znónëch òwadów ò wiôldżich skrzidłach do 720 mm abò 750 mm. Systematika wôżków. Dotądka na swiece mómë 6 tësaców gatënków wôżków. Ich biologicznô klasyfikacjô òpierô sã na analizë skrzidłów dorosłëch pòstacëjów. Dzysdniowo żëjacé wôżczi dzelą sã na pòdrzãdë: różnoskrzidłé wôżczi (Anisoptera) równoskrzidłé wôżczi (Zygoptera) Wëapartniómë jesz 4-5 jinszich rzãdów znónëch z materiałów kòpalëch midze chtërnyma są: Protodonata Protoanisoptera Protozygoptera Archizygoptera Czasã mómë téż trzecy pòdrząd Anisozygoptera a mnidze nima wëmarłé wôżczi i dwa żëjacé w Azja gatënczi żëwëch skamiałosców z ôrtu Epiophlebia. Pònarwë òbù tich karnów - Anisoptera i Zygoptera - mają dzybrorérë ùkrité bënë òdwléka. Wôżczi chronioné w Pòlsczi. W Pòlsczi wëstãpùją 73 gatënczi.   Scësłą òchróną òbjãté są: Ophiogomphus cecilia Nehalennia speciosa Coenagrion ornatum Leucorrhinia albifrons Leucorrhinia caudalis Leucorrhinia pectoralis Aeshna viridis Aeshna caerulea Czãscową òchróną òbjãté są: Gomphus flavipes Coenagrion armatum Sympecma paedisca Somatochlora alpestris Somatochlora arctica Cordulegaster boltonii Aeshna subarctica
Brazylskô abò Brazylëjô ("Brasil, República Federativa do Brasil") je nôwikszim państwã w Pôłniowi Americe. Dzys stolëca to Brasilia, a dôwndôw stolëca to Rio de Janeiro. Nôwikszi gard to São Paulo. Dzysdniowò Brazylskô skłôdô z wiele krôjów. Je piątim co do wiôlgòscë państwã swiata. Tu je stolemnô rzeka Amazonka i stolemnô Amazonskô Pùszczô, dze żëją jagùarë, papùgë, ocelotë, pancernikë, tapirë, zgniłozwiérzë, môłpczi, pirane i jine apartne zwiérzãta. stoleczny gard: Brasilia lëdztwò: 196.343.000 mieszkańców wiéchrzëzna: 8.511.965 km² Dzél òtroków Kaszëbów mieszkô w Brazylsczi na emigracëji m.jin. w gardze Kùritiba (Curitiba).
Pòdwòrzé - to je to plac przë bùdinku. Na wsach pòdwòrzé je ògrodzoné płotem np. ze sztachëtów. Je na nim chléw dlô chòwë: np. swiniów i kòniów. Mòże bëc krówniô dlô krowów, a téż kùrnik dlô kùrów, kaczków, gùłów, gãsów, a nawetka bùda dlô psa. Na wsowich pòdwòrzach są téż ògrode z ògradowizną i brzôdowi drzewa. Jinaczi to wëzdrzi w miastach. Są tam wésoczé bùdinczi. W miesce dzecë bawią sã na gùtorni (placu zabawów). Są tam: zybówka, piôskòwnica, zjéżdżalniô, karasela, a téż plac na auta, łôwczi i deptowniczi. Jaromira Labudda, "Zdrój słowa /Ùczbownik dlô kl. IV-VI/ dzél II.", Wëdôwizna KPZ, Gduńsk 2010
Dzëbôl ("Ornithorhynchus anatinus") − żëje w Aùstralie. To je ôrt suska, chtëren - co za dzyw - niese jaja jak gadzënë. Jegò młodé klëją sã z jôj i pòtemù susają mlékò matczi.
Lydnevi je sztëcznym słowiańsczim jãzëkã.
Jakùb Wejer (ùr. w 1609 rokù – ùm. 1657 rokù). Jegò matką bëła M. Szczawińskô z Mirochòwa. Jak òn béł na rusczi (smòléńsczi) wòjnie (1632-34), to za ùretóné - nad rzéką Biôłą - żëcé, òn òbiecôł Bògù wëstwic kòscół. Czej òn trafił na Kaszëbë, to nad rzéką Biôłą so to przëbôcził i kòscół zbùdowôł, a wkół niegò pòwstôł gard Wejrowò. Dzys na wejrowsczim rënkù stoji jegò szlachòta.
Bògùsława Labùdda (ùr. 17 strëmiannika 1956) w Wejrowie. Òna skùncziła strzédną szkòłã w Kòscérznie, a je aùtorką òpòwiôdaniô "Roczëzna" i jin. Worldcat
Jezoro Wdzydze (téż Wdzydzczé Jezoro, pòl. "Jezioro Wdzydze") - to je jezoro ò wiéchrzëznie 14,5 km² w kòscersczim krézu, w òbéńdze Wdzydzcczégò Parkù Krajòbraznégò. Biwô tak, że lëdze na nie gôdają Kaszëbsczé Mòrzé. Na nim są òstrowë. Film
Strzelcé (we zdrojach: "Strzelci" 1272, "Vredeberg" 1334, "Strzelcze" 1421 (KDW), 1433, "Frideberg", "Strzelcza" 1575 (1579), "Strzelecz" 1577 (Stefano Bonsignori), "Strzeletz" 1578, "Frydberg" 1575 (1579), "Strelicz" 1584 (Ortelius), "Friedebergk" 1662-1665, "Friedeberg"; pòl. "Strzelce Krajeńskie", miem. "Friedeberg") - krézewi gard (strzeleckò-dërzeńsczi kréz) w Lubùsczim wòjewództwie.    Lëdztwò gardu: 10.156 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 4,94 km2
Pòmùchla ("Gadus morhua callarias") – rabùsznô morzkô rëba z rodzëznë pòmùchlowatëch. Òna żëje w Bôłce, ale terô ni ma ji wiele, a rëbôcë mają jiwer.
Magòt, makak magòt ("Macaca sylvanus") – to je môłpa z rodzëznë makakòwatëch. Òn żëjë ni leno w ekwatorowim lasu wiedno zelonym, ale téż w Eùropie.
Dërszewsczi kréz (pòl. "Powiat tczewski") - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Dërszewie.
Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Ùkrajińsczégò Òbrządkù ("Українська греко-католицька церква") - to je jedna z chrzescëjańsczich wiarów. Ta wiara je m.jin. w Ùkrajinie i Pòlsce. Liturgiô słowa mòże bëc w ùkrajińsczim jãzëkù, a ksądz mòże miec białkã, jak òn béł żeniałi przed wëswiãcenim. Cerkwiô w Bëtowie "Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisany w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r." "Kościół Katolicki w Rzeczypospolitej Polskiej obrządek greckokatolicki (bizantyjsko-ukraiński) "
Frédląd (téż: Fréląd, Frëdląd; we zdrojach: "Fredeland" 1346; "Frydland" 1370; "od Freliąda" 1565; "Fredelant" kòl 1688 (Marchionatus Brandenburgi et Ducatus Pomeraniae Tabula que est pars Septentrionalis Ciruculi Saxoniae Superioris . . .), "Frydląd Pruski" 1881, "Frédląnd" (Cenôwa); pòl. "Debrzno", miem. "Preußisch Friedland") - garc w człëchòwsczim krézu w Pòmòrsczim wòjewództwie nad Dobrzinką. Lëdztwò gardu: 5.377 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 7,51 km2 "Frydląd
Frãcëszk Grëcza, téż Frãc Grëcza , (ùr. 19 lëstopadnika 1911 rokù w Pòmieczëńsczi Hëce – ùm. 23 łżëkwiata 1993 rokù w Sopòce), ksądz, dzéjôrz kaszëbsczi, pisôrz, dolmôcz. Béł jednym ze Zrzeszéńców. Ksãżé swiãcenia przëjimnął 4 czerwińca 1939 rokù. W II swiatowi wòjnie béł w Krëjamni Wòjskòwi Òrganizacëji "Kaszëbsczi Grif" i w miemiecczim lagrze Stutthof. Òn zaczął tołmaczënk "Mszôłu Rzimsczégò" na kaszëbsczi jãzëk, a 20 rujana 1984 rokù òdprawiac pò kaszëbskù Msze sw. w kòscele katolëcczim. Jana Mòrdawsczégò, tołmaczënk Jerzi Tréder, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999. K. Kleina, C. Obracht-Prondzyński (red.): Społeczność kaszubska w procesie przemian : kultura, tożsamość, język. Kancelaria Senatu, 2012. F. Neureiter: Geschichte der kaschubischen Literatur : Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, 2. verb. u. erw. Auflage, Sagner, München 1991. F. Neureiter: Historia literatury kaszubskiej : próba zarysu, przełożyła Maria Boduszyńska-Borowikowa ; wstępem opatrzył Tadeusz Bolduan, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział Miejski, 1982 F. Neureiter: Kaschubische Anthologie, Mnichòwò 1973 E. Pryczkowski: "Kaszubski Kordecki.
Mateszkòwé zelé ("Melissa officinalis" L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch. To zelé (malësã) Kaszëbi bralë do wësmarowaniô plecónczi żebë z ni rój pszczół nie ùcekł. Znerwòwóny człowiek mòże so zrobic arbatë z tego zela ë to bë miało gò ùspòkòjic.
Rihanna (Robyn Rihanna Fenty), (ùr. 20 gromicznika 1988) je spiéwôrką. "Music of the Sun", (2005) "A Girl Like Me", (2006) "Good Girl Gone Bad , (2007) "Rated R , (2009) "Loud , (2010) "Talk That Talk , (2011) Unapologetic , (2012) Anti , (2016)
Sztiglëca ("Carduelis carduelis") – to je môłi ptôch. Ten snôżi łëzgôcz żëwi sã m. jin. semionama zelësków. Rozmajitoscë. Alojzy Bùdzysz w wëdóny w 1982 r. ksążce "Zemja kaszëbskô" - òpisywô snôżotë swòji tatczëznë - pisôł m. jin. jak sztiglëca zeżérô òstë.
Asturijsczi jãzëk ("asturianu") - je brëkòwóny w nordowim dzélu Szpańsczi. Òn dłudżi lata béł ùznówóny za dialekt szpańsczegò jãzëka. XVIII stalata béł ùsadzony słowôrz i gramatika tegò jãzëka. Jegò rewitalizacjô zaczãła sã w latach 70. XX stalatégò. Asturijsczi słowôrz
Gmina Łãczëce - to je wieskô gmina w wejrowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Òna je w nordowim dzélu pomòrsczégò wòjewództwa, midzë Wejrowem a Lãbòrgiem. To je nôwikszô gmina w wejrowsczim pòwiace. Na westrzódkù gminë je wies Łãczëce, chtërna je stolëcą gminë.
Ana Lila Downs Sánchez, (ùr. 9 séwnika 1968, Oakzàca, Meksyk) je Meksykanką i spiéwôrką.
Òlëwsczi Park (pòl. "Park Oliwski") - mô 11,3 ha, a je stôrodôwnotą w Òlëwie kòl Òlëwsczi Strëdżi. Ten park m. A. Mickiewicza mô wôrtosc bòtaniczną i je wôrtnym dokùmeńtã ògrodniczégò kùńsztu, chtëren mô kòl 250 lat. W nim są: dzél parkù pòzwóny „francësczim” - wëkònóné kòl 1760 rokù, a téż Stôwk Kôłpi i Lëpòwô Alé. Pësznym dzélã parkù wierã je ògardowi parter kwiatowò-pażëcowi, jaczimù towarzą pò wschódny ë zôchòdny stronie grôbkòwé szpalérë. Zberczi ògardowégò parteru w sztôłce bùrbòńsczich liljów są òzdobioné òbcãtima w sztôłce kùżlów - cësama. Krótkò błotka stoją sztaturë ksyżëców: Swiãtopôłka II ë Mscëwòja II.
Krómòwi priz – to je pòjedinczny priz, za chtëren je zbrëkòwnikòwi bédowóny gwësny produkt abò ùsłëżnota.
flota (25 òkrãtów) pòbiła krzëżôcką flotã (44 òkrãtów) na Wislanim Zôlóju
Kónrôd I Mazowiecczi ("Konrad I Mazowiecki" ùr. kòl 1187 - ùm. 1247) - to béł mazowiecczi ksyżëc òd 1194 rokù do smiercë. W 1226 rokù òn sprowadzył Krzëżôków do Chełmińsczi Zemie. Edward Henry Lewinski Corwin: "The Political History of Poland", Polish Book Importing Company, 1917.
Sztefón Radtke (ùr. 2 strëmiannika 1890 w Dãbògòrzu – ùm. 30 pazdzérznika 1940), béł ksãdzã. Òn sztudérowôł i pò pôrã latach dożdôł sã ksãżich swiãceniów, chtërne przëjimnął 14 czerwińca 1924 rokù. W II swiatowi wòjnie òn béł w miemiecczich lagrach np. Stutthof. Òn ùmarł z głodu w KL Sachsenhausen. Jegò brat béł Jón Radtke. 31. STEFAN RADTKE (en)
Piórkòwnik - to bëło pùdełkò do trzimaniô w nim np. òłówków i gùmë do gùmkòwaniô, a téż jinëch pisarsczich materiałów. Dzysô w nim je czãsto wiele plasticzëznë.
Léòbòra (pl. "Leobór") - to są pùstczi kòl Lewina w pôłniowò-wschòdnym dzélu gminë Lëniô. W lasach Léòbòrë je grëpa "wczasnostrzédnowiecznëch grobniców" datowónëch na 11. s., z centralno ùsëpóną stolemną grobnicą. To bëło archeologiczno zbadérowóné w latach 2005-2008.
Łeba (we zdrojach: "Łeba" (Cenôwa); polsczi: "Łeba", miem: "Leba") - gard w lãbòrsczim krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. Łeba je znónym kùrortã kòl Bôłtu. W ji grańcach je grzëpa Piôszczëtô. Krótkò tegò gardu je Słowińsczi Nôrodny Park.     Czesław Piskorski, Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. "Sport i Turystyka" Warszawa, 1980, s. 177
Klémãs Zmùda Trzebiatowsczi (pòl. Klemens Zmuda Trzebiatowski) - ùr. 15 stëcznika 1913 w Łączim - ùm. 1984 rokù - pòùczënowi dzejownik, profesor òd 1977 rokù. Ùcził sã w Kòscérzie, a pòtemù w Warszawie. Òn béł dirktorã Jinstitutu Pedagògiczi Gduńsczégò Ùniwersytetu w Gduńskù. Òd jeseni 2013 rokù ò tim człowiekù przëbôcziwô tôfla na bùdinkù szkòłë w Łączim – jegò domôcy wsë. Dzysô znóné są przédno jegò nôùkòwé dokôzë tikającé szkòłowiznë na Pòmòrzim. Òn miôł téż w swòjim ùróbkù pòwiôstczi, w chtërnich òpisywôł m.jin. môle znóné mù z dzecnëch lat - bëłë to pòwiôstczi ò kaszëbsczim zbójcë Mòrdôrzu. "Poznajemy Pomorze Koszalińskie", Warszawa 1965.
Wiãcbórg (téż: Wiązownô; we zdrojach: "Vanzovna" 1288, "Wanszowna" 1383, "Viązowno" 1546, "Wiemczebork" 1405, "Wansczborg" 1432, "Wieczbork" kòl 1520, "Wiczburg" 1548, "Więndzbork" 1578, "Więcbork" 1620, "Vienczburg", "Więcborg" 1766, "Vansburg" 1819, "Więcbork" 1893, "Vandsburg"; pòl. "Więcbork", miem. "Vandsburg") - gard w sãpòleńsczim krézu w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie nad Òrlą.    Lëdztwò gardu: 5.914 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 4,31 km2
Łacyńsczi alfabét – nôbarżi rozkòscérzony na swiece alfabét, chtëren wëwòdzy sã z systemù służącégò do zapisu łacëznë i jaczim dzysdzéń pòsługiwô sã wikszosc eùropejsczich, i wielnëch jinëch jãzëków. W dzysészich czasach system nen zawiérô 26 znaków: Nie je to ùkłôd, chtëren òdpòwiôdô wszëtczim jãzëkóm, temù téż w wersjach łacyńsczégò alfabétu dopasowónëch do fònologii òsóbnëch jãzëków pòjôwiają sã dodôwkòwé symbòle, usôdzóné przede wszëtczim bez mòdifikacjã pierwòsznëch znaków. W kaszëbsczim alfabéce są to lëtrë: ą, ã, é, ë, ł, ń, ò, ó, ô, ù, ż. Nôwiãcy dodôwkòwëch symbòlów (diakriticznëch znaków) jistnieje w wietnamsczim jãzëkù. Òkróm tegò w niechtërnëch jãzëkach stosowóné są kómbinacje lëtrów (digrafë, trigrafë i nawetka tetragrafë), jaczé służą do òznaczeniô zwãków, chtërne nie jistniałë w łacëznie (w kaszëbiznie są to digrafë sz /òznôczô zwãk "š’"/, rz /òznôczô zwãk "ž’"/, cz /òznôczô zwãk "č’"/, dż /òznôczô zwãk "ǯ’"/, ch /òznôczô zwãk "x"/).
Pòmòcny jãzëk - to je jãzëk, w chtërnym lëdze mògą składac wniosczi (w mòwie abò na pismie) w gminie. Tikô sã to lëdzy, jaczi pòsługiwają sã regionalnyma abò miészëznowima jãzëkama, a mòże to bëc np. kaszëbsczi jãzëk. Mòżlëwòta brëkòwaniô pòmòcnégò jãzëka òznôczô, że òsobë nôleżącé do miészëznë mają prawò do: 1) sczerowiwaniô do òrganów gminë w pòmòcnym jãzëkù w pisowny abò gãbny fòrmie wniosków; 2) zwënégòwaniô, na wërazné żëczenié, òdpòwiescë téż w pòmòcnym jãzëkù w pisowny abò gãbny fòrmie. Na spòdlim wnioskù zajinteresowónëch lëdzy trzeba zezwòlëc na pòsługiwanié sã abò przëjãcé nôzwësków w brzmienim w regionalnym abò miészëznowim jãzëkù. Kaszëbsczi je pòmòcny jãzëk w gminach: Gmina Lëniô òd 2012 r. Gmina Lëzëno òd 2014 r. Gmina Parchòwò òd 2006 r. Gmina Serakòjce òd 2007 r. Gmina Żukòwò òd 2013 r. "Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym" (Dz.U. 2017 poz. 823)
Łësniewò Serakòwsczé (pòl. " Łyśniewo Sierakowickie") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Srôkòjce. Łësniewò je pòłożoné kòl 26 km òd krézowégò gardu Kartuzë. Tu je kòscół ë szkòła. Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Łësniewò Serakòwsczé” òsta wprowadzónô 1 gòdnika 2009.
Chronométer - to je dosc dokładny miérca czasu. Znóny je òkrãtowi chronométer. Òn béł wiele razy zrobiony w Szwajcarsce.
Żukòwsczi sztél – jeden òd przédnëch sztélów kaszëbsczégò wësziwkù. Je sétmëfarwny. Nitczi są: czerwòné, żôłté, zeloné, jasnomòdré, mòdré, cemnomòdré ë czôrné. Żukòwsczi sztél jakò dzélëk niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë. Òd 2015 rokù je òn wpisóny na krajową lëstã niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë prowadzony przez Ministra Kùlturë i Nôrodny Spôdkòwiznë. Materiałë, chtërne sã jegò tikają są w Nôrodnym Instituce Spôdkòwiznë we Warszawie. Ùzwëskanié wpisënkù na krajową lëstã niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë przëczëniwô sã do wzmòcnieniô przekazywaniô pòstãpnym pòkòlenióm wiédzë ò rãcznym kaszëbsczim wësziwanim żukòwsczégò sztélu, a téż ùmiejãtnoscë wësziwaniô zgódno ze wskôzama tegò sztélu. W Nôrodnym Instituce Spôdkòwiznë je òbmëslënk dzejaniów, chtërne pòdtrzimùją żëwòtnosc wësziwaniô i służą jegò òchrónie przewidzóné na cząd 5 lat (lata 2016–2020), a bùtnowim zdrzódła finansowaniô je Gmina Żukòwò. To są zrealizóné i jesz zaplanowóné dzejania, chtërne są sczerowóné na zachòwanié żëwòtnoscë i rozwij wësziwaniô, np. edukacyjné i promòcyjné dzejania. W planowanim i realizacje òchrónowëch dzejaniów w wiôldżim stãpniu ùczãstniczą depòzytariusze wësziwaniô, to je wësziwôczczi np. Bernadeta Mariô Reglińskô. Przë realizacje planowónëch dzejaniów pòmôgają pòzarządowé òrganizacje. Wpisaniô kaszëbsczégò wësziwaniô żukòwsczégò sztélu na krajową lëstã niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë je pierszim wpisënkã z pòmòrsczégò wòjewództwa i są téż starania ò jegò wpisënk na jednã z systemù lëstów UNESCO. Do te czasu np. do indeksu tołmaczeniów UNESCO (Index Translationum) trafiłë niechtërne tołmaczenia kaszëbsczi lëteraturë na pòlsczi jãzëk. Baro wôżné je tuwò wzmòcnienié przekazëwaniô rãcznégò kaszëbsczégò wësziwaniô żukòwsczégò sztélu pòstãpnym pòkòlenióm. "Haft kaszubski wyróżniony przez MKiDN" http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Aktualnosci/10.10.16/folder%20krajowa%20lista%20niematerialne%20PL.pdf Krajowa lista niematerialnego
Kòrejańsczi jãzëk (한국말/조선말) je ùrzãdnym jãzëkã òbëdwóch Kòrejów: Pôłniowi ë Nordowi. Je téż jednym z dwóch òficjalnëch jãżëków w prowincëji Yanbian w Chinach. Na całownym swiece je kòl 78 milionów lëdzy, chtërni gôdôją w nym jãzëkù, wrechòwując w to wiôldżé grëpë w Rusczi, Chinach, Aùstralëji, USA, Kanadze, Brazylëji, Japòńsczi a slédnio téż na Filipinach. Genealogòwi régòwanié kòrejańsczégò je dzysdniowò diskùtowane. Wiele mòwòùczałich daje nen jãzëk do grëpy ałtajsczich jãzëków, jinszi do jãzëków izolowónëch. Kòrejańsczi je aglunatiwny w mòrfologiji ë òrtu SOV w syntakse. Czile słów bëło wimpòrtowónëch z chińsczégò jãzëka abò zrobionëch na ôrt chińsczich słów. Miona. Kòrejańsczé miono jãzëka wëprowadzô sã òd miona Kòreji brëkòwónej w gwësnëch òbéndach negò kraju. Tedë w Nordowi Kòreji, jãzëk zwie sã "Chosŏnmal" (조선말), abò "Chosŏnŏ" (조선어) a w Pôłniowi nôczãsci zwie sã "Hangungmal" (한국말), abò "Hangugeo" (한국어) czë "Gugeo" (국어, nôrodowi abò domòcy jãzëk). Czasã zwëczajno zwie sã gò "Urimal" ("naji jãzëk"; 우리말 jakò jedno słowò w Pôłniowi Kòreji, 우리 말 ze spacją w Nordowi).