ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Charzëkòwë (pò pòlskù "Charzykowy") – są wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Chònice. Wies je nad Charzëkòwsczim Jezorã. Tu w 2011 rokù mieszkało 1492 lëdzy. W Charzëkòwach rosce kaszëbskô wika.  Marian Biskup, Andrzej Tomczak, Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w., Toruń, 1955, s. 81 "Polsko-Kaszubski Słownik Nazw Miejscowych i Fizjograficznych" / "Pòlskò-Kaszëbsczi Słowôrz Miestnëch ë fizjografnëch Mión", wydanie I, Gdańsk 2006 Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie pod redakcją Andrzeja Chludzińskiego
Dzëk abò dzëkô swinia ("Sus scrofa") – lądowi susk z rodzëznë swiniowatëch ("Suidae"). Òń żëje m. jin. na Kaszëbach. Òd niegò są domôcé swinie. Rozmajitoscë. Dzëk je pòpùlarnym łownym zwierzã i jakno taczi dożdôł sã w jãzëkù jachtôrzów wiele òsoblëwëch pòzwów, chtërne pòzwôlają w krótczich słowach gò òpisac. Ò jachce i dzëkù napisôł Augùstin Dominik tak: "..., że béł to nówikszi zwiérz zastrzeloni tegò dnia, pò skończony jachce łowczi òmòczoną w krëwi dzëka chòjnową wietewką zatknął mù w czôpk ë ògłosził gò królã jachtë. " Nôprzód dzëk wëstãpòwôł w Europë, nordowi Africe i Azëjë. Wëstãpòwanié zanôleżi òd klimatë i lëdzy. Jesz w pòczątkach XX wiekù ùwôżony był za szkòdnika dlô gbùrów i jegò robòtë na pòlu. Nie bëło żódnéch zasadów òchronë i dzëki nie bëłë dokôrmióné. Zmôdżi. Nôlepszim zmôgã je cknienié, ale też maklënk, szmakã i słëch. Wzérny zmôg też mô dobré, chòc przez to, że òczë mô rozłożoné pò bòkach głowë nie widzy tegò co dzeje sã z przódkù. Rozrôdzanié. Nôczãscy rodzë sã òd szterech do òsmë sztëk môłëch. Czasã sã zdôrzô nawet dwanôsce sztëk.   Augùstin Dominik. Tóna z pustk, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Oddział Miejski w Pucku, Puck 1983, s. 45
Stôri Dwór – to są pùstczi kòl kaszëbsczi wsë Bòrzestowò w gminie Chmielno.
Rëkòwiszcze – to je gòdowi czas ù jeléniów. W tim czasu mòże czëc rëk jelénia. Jeléń
Figùrowé szrëcowanié - to je dyscyplina zëmòwégò spòrtu na lodze. (en)
Świdwin (we zdrojach: "*Skwi(e)lbin(o)", "Schiuelben" 1280, "Cchiuelbin" 1291, "terram Schiuelbeyn" 1292, "terram Scyuelbein" 1292, "SCHIVELBEM" 1507, "Sibelbon" 1575 (1579), "Schifilbein", "Schifelbein", "Schivelbein", "Szifelbejn" (Cenôwa); miem. "Schivelbein") – krézewi gard we Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Régą. Lëdztwò gardu: 15.503 (2010)
No Means No (téż Nomeansno) je hardcore pùnkòwé karno z Vancouveru w Kanadzé. Założëlë je w 1979 rokù braca Rob Wright (basowô gitara ë spiéw) ë John Wright (perkùsëjô, spiéw ë keyboard). W 1983 dorzëszëł do nich Andy Kerr (gitara), na chtëtnegò plac przëszed w 1992 rokù Tom Holliston. Nôlëżnicë wëstãpiwôją czãsto brëkùjąc pseudonimów, tak je widzëc na platach bracënów Wright jakno "Mr. Right" ë "Mr. Wrong", a òsoblëwi w tim je gitarownik Andy Kerr, chtërnegò prôwdzewegò nôzwëska nié je mòżno nalezc na niżódni place, miast tegò pòdiwô "...Uuuuh...", "Buttercup" czë "None of your fucking business". Sztël mùzyczny karna to hardcore punk z funkòwima elementama ë chrakterną ritmiczną sekcëją. Tekstë są sparłączoné z pòlitëcznëma, spòlëcznëma (w tim familëjnëma ë midzëlëdzczëma) témama. Wëdiwôjã téż platë jakno The Hanson Brothers. 1982: "Mama" 1986: "Sex Mad" 1988: "Small Parts Isolated and Destroyed" 1989: "Wrong" 1991: "The Sky Is Falling And I Want My Mommy" (przë wespółrobòcë z Jello Biafrą) 1991: "Live and Cuddly" (live) 1991: "0 + 2 = 1" 1993: "Why Do They Call Me Mr. Happy?" 1993: "Oh, Canaduh" (coverë karnów Subhumans ë D.O.A.) 1994: "Mr.Right & Mr. Wrong/One Down & Two To Go" 1995: "The Worldhood of the World" 1998: "Dance of the Headless Bourgeoisie" 2000: "No One" 2004: "The People's Choice" (zestôwk) 2004: "Mama" (nowé wëdanié z bònusã) 1980: "Look,here come the wormies" 1981: "Betrayal, Fear, Anger, Hatred" 1986: "You Kill Me" 1988: "The Day Everything Became Nothing" 1990: "The Power of Positive Thinking" 1996: "Would we be alive?" 1997: "In the fishtank vol.1" 2001: "Generic Shame"
Fòlklor (z anj. "folklore" - wiédza lëdu) to je òdrãbnô kùltura rozëmòwô lëdu: zwëczi, òbrzãdë, religijné i lajicczé wierzenia, wszëlejaczé artisticzné zjawiszcza taczie jak piesnie, òracje, bôjczi, lëdowé legendë, òbrazë na binã. Materialną kùlturą jinteresëje sã etnografiô. Włascewòscë. To, co nôleżi do fòlkloru je: leno w gôdce, ùstnym jãzëkù, dlôtegò synonimama fòkloru są "ùstnô lëteratura" i "òralnô lëteratura" ; kòżdi zôpis fòlkloru je sztëczny, je jak òdjimk, chtëren je zrobiony w chwili wëgłoszeniô, wistępòwanié tekstu w wielu pòstacëjach, brëkùjë jedny wersjë, chtërną mòglë bë më ùznac za bezbłãdną, anonimòwi, ni mómë niżôdnégò aùtora, wszëtce, chtërny òpòwiadają bôjkã są autorama, to je zbiorowi autor, pòwtarzalny, kòżdi tekst béł bùdowóny ze znónëch wszëtczim, pòwtôrzającëch sã elementów, spòntaniczny - jak chtos chcôł, to gôdôł, spiéwôł, nie mòże to bëc zorganizowóné. tradicijny fòlklor - fùnkcjonëją w wielu môlach pòzostałoscë tegò fòlkloru, dzysészi fòlklor, je to nieoficjalnô starna terny kùlturë, fòlklor rekonstruowóny (fòlklorizm) - òbrzãdë i tekstë wyuczoné, òpracowóné stilistycznie. Tipologiô fòlkloru. Tekstë fòlkloru mùszimë badac razã z kontekstem, w jaczim òstałë wëgłoszóné i zapisóné. Mòżemë stosowac téż jinszé pòdzéle wedle kriteriów taczich jak: Kriterium socjohistoriczné, np. chłopsczi, szlachecczi, miejsczi, Kriterium sparłãczóné z òkòlim, np. żołniersczi, ùczniowsczi, Kriterium robòtë, np. rëbacczi, Kriterium regionalné, np. góralsczi, sląsczi, Kriterium situacyjny, np. wòjnowi, strajkòwi, òbòzowi, Kriterium etniczné, np. cëgansczi, żëdowsczi, Kriterium nôwôżnieszich strzodków wirazu, np. słowny, muziczny. Òbôcz téż. Fòlkloristika Lëdowô kùltura Fòlklor - tekst w anielsczim jãzëkù Cządnik "Kultura Ludowa" Starna Zakładu Historii Polsczégò Jãzëka i Dialektologiô UW J. Krzyżanowski, "Folklor", [w:] "Słownik folkloru polskiego", red. J. Krzyżanowski, Warszawa 1965. B. N. Putiłow, "Folklorystyka współczesna i problemy tekstologii", "Literatura Ludowa" 1973, nr 2.
Pòpielnô Strzoda - to je pierszi dzéń Wiôldżigò Pòstu. W tã strzodã ksądz w katolëcczim kòscele sëpie lëdzóm pòswiãcony pòpiół na głowë. Malicki L.: Rok obrzędowy na Kaszubach, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Gdańsk 1986
Czôrny bòcón ("Ciconia nigra") – to je wiôldżi ptôch z rodzëznë bòcónowatëch ("Ciconiidae"). Czôrné bòcónë mają gniôzda i młodé na Kaszëbach, ale òb zëmã jich tu ni ma. s. 87 "Ciconia nigra "
Bùdowò (pòl. "Budowo") to je starô kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w stôłpsczim krézu, w gminie Dãbnica. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożonô je mniészô kòloniô Bùdówkò. Tu je kòscół. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi .
Ten słowôrz gwar kaszëbsczich òbjimô tekstë ò roscëznie i zwierzëznie czë demónach (np. Pólnica), czarzënowé, ò pòwstôwaniu swiata (ajtiologiczné) ë ò „swiece na òpak”. Są w nim téż pòdaniô historiczné (np. o spiącëch ricerzach), nôtërné (np. ò maniewidach, krôsniãtach, mòrach, stolemach), demónologòwé (np. ò diôbłach), ò czarownicach i farmazónach itd. Słowôrz Zëchtë òbjimô m.jin. 8 tës. gôdk i 4 tës. frazeologizmów, wiele tekstów piesni, òpòwiescy, anegdotów, a téż tãgódk. To béł "doctor honoris causa" Gduńsczégò Ùniwersytetu. Òn ùmarł w 1982 rokù w Gduńskù, a pòchòwóny je w Pelplinie. W centróm Serakòjc je òd 2015 rokù jegò widzałô szlachòta. 3876904889. F. Neureiter: Historia literatury kaszubskiej : próba zarysu, przełożyła Maria Boduszyńska-Borowikowa ; wstępem opatrzył Tadeusz Bolduan, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział Miejski, 1982, ISBN 8300002561. Doktorat h.c. Geni nôdgroda m. Òskara Kòlberga scholar.google Worldcat
Riszôrd Kasyna (pl Ryszard Kasyna) - ùr. 28 séwnika 1957 w Nowim Stawie kòl Malbòrga. W młodich latach òn ùcził sã m. jin.. w Malbòrgù. Òn sztudérowôł w Dëchòwny Seminarëji w Gduńskù. Tuwò pò pôrã latach dożdôł sã ksãżich swiãceniów, chtërne przëjimnął w 1982 rokù w katédrze w Òlëwie. Marijën Kòscół w Gduńsku to je kòscół, w chtërnim òn béł jakno ksądz. Òd 2005 rokù òn béł biskùpã sufraganã archidiecezji gduńsczi. Òn je doktorã cywilnégò i kanonycznégò prawa. Jakno swòje zawòłanié òn przëjimnął słowa “In veritate et caritate” (“W prôwdze i w miłoce”). Òd 2012 rokù òn je biskùpem òrdinariuszem w Pelplinie. Jakno biskùp òn biwôł w Żukòwie ë tu je tôblëca m.jin. jemù na wdôr. Swiónowò Anielskòjãzëkòwi biogram kùltura
Bibloteka Kòngresu ("Library of Congress") - je w Waszingtonie D.C. òd 1800 rokù. Òna mô m.jin. baro wiele ksążków. To je nôwôżniészô bibloteka swiata. Kaszëbi mają téż tu kaszëbskòjãzëkòwé ksążczi. Dzél z nich to je kaszëbskô lëteratura do kaszëbskòjãzëkòwégò czëtaniégò, a kąsk z nich je do kaszëbsczi edukacji na ùniwersytecczi rówiznie. Stądka je midzënôrodny kòd ISO 639-2 dlô kaszëbsczégò jãzëka - "csb". Bibloteka ISO 639-2 "csb" Kashubian (Kaszëbsczi)
Wiôldżé Roczitczi (pòl. "Rokity") - to je kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka. Tu w szkòle dzece ë młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi Tu je kòscół.  Szkòła
Jastrzëbóg – Kaszëbi miele gò za bóżka. Lëdze czedës gôdelë: „W roczicënowim krzu mô diôbeł młodi a w barabónach Jastrzëbóg – biôjta jich szëkac". Piesniodzeja nordowëch Kaszëb – Józef Ceynowa napisôł dokôz „Jastrzëbóg wëgóniô zëmã”. J. Samp: "Z woli morza : bałtyckie mitopeje", Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1987, s. 11
Mùzyka – to je kùńszt ùkłôdanió zwãków w kòmpòzycje i wëkònywanié tich kòmpòzycji na mùzycznëch jinstrumentach abò lëdzczim głosã.
Katolëcczi Kòscół Armeńsczégò Òbrządkù ("Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի, Hay Kat’oġikē Ekeġec’i") - to je jedna z chrzescëjańsczich wiarów. Òna je m. jin. w Armenie, Kanadze, a kąsk téż w Pòlsce np. w Gduńskù. W Armenie wôżny dlô tegò kòscoła je 301 rok. "ARMENIAN CATHOLIC CHURCH" Katolicki w Rzeczypospolitej Polskiej obrządek ormiański"
Parafiô p.w. sw. Walãtégò w Gdùńskù - to je stôrô parafiô w Matarni - dzélu Gduńska. Matarniô razã ze wsama z òkòlégò òd kùńca XIII stalata słëcha cëstersom. Kòscół zbùdowóny je na gòticczé mòdło. Parafiô je òd XIII/XIV stalata.
Kòmisjô Teritorialny Samòrządzënë i Regionalny Pòliticzi – to je jedna ze sztabilnëch sejmòwëch kòmisjów. W ni są pòsélce. Òna zajimô sã funkcjonowanim sztrukturów teritorialny samòrządzënë, założeniama regionalny pòliticzi i jinima jistnyma sprawama.
Sandra ("Sander lucioperca") rëba z rodzëznë òkónkòwatëch. Òna żëje m. jin. w snôdczich wòdach Bôłtu.
Wiôldżi Pòdles (pòl. "Wielki Podleś") - to je kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Kòscérzëna. Tu je kòscół ë szkòła. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Wiôldżi Pòdles” òsta wprowadzónô 4 lëpińca 2013. 1.) "Wielkie
Lizôczi - to je kaszëbskô wnożëna w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Lizôcczi kòscół je tu przeniosłi z Tëłowa w latach 2002-2003.
Gduńsczi kréz (pòl. "Powiat gdański") - to je zemsczi kréz w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Pruszczu. Wiéchrzëzna: 793,17 km² Lëdztwò: 81 676 Cedrë Wiôldżé Kòlbùdë Pruszcz "Gard " Gmina Pruszcz Przëwidz Pszczółczi Sëchi Dąb Wiôldżé Trąbczi
Queen to béło pòpùlarné, achtnioné rockòwé karno w sztélu glam rock, opera rock, hard rock i rock'n'roll z Wiôldżi Britaniji. Pòwstało òno w 1970 rokù w Londinë z jinicjatiwë Freddie Mercurego, chtëren beł charizmaticznã spiéwôrzã, wiôldżim showmanem, ùsôdzczim kompozitorã, producentã mùzyczném, autorã tekstów i grëwôł na pianinie i klawiszach w karnie. Jinë nôleżnicë Queen to bëłë Brian Harold May (gitara), John Deacon (basowô gitara) ë Roger Meddows Taylor (perkùsëjô). Stolemne hity karna to bëłë m.jin. 'Bohemian Rhapsody' (1975), 'Somebody to Love' (1976), 'We Are the Champions" (1977), "Don't Stop Me Now" (1978), "Crazy Little Thing Called Love" (1980), "Under Pressure" z Davidem Bowie (1982), "Another One Bites the Dust", "Radio Ga Ga" (1984), "We Will Rock You", "The Show Must Go On" - chtërnë wszëtczé ùsadzył Freddie. Balladô "Bohemian Rhapsody" dobëłô midzënôrodna pòpùlarnotã dla Queen w 1975 rokù i je do dzys ùważanô jako jednô z nôjlepszych pjesnj na swecie. Freddie Mercury ùmarł 24 lëstopadnika 1991 roka na AIDS, miał blós 45 lat, ë karno zawieszëło zwòją dzéjnotã. Po smiercë Mercurego karno wëdôle slédné jegò nagrania i dôwało blós kòncertë jegò pamiãcë i dedikòwóne Freddiemù jak stolemny ”Freddie Mercury Tribute Concert” w 1992 na Wembley Stadionë z jinëmi spiéwôrzami i karnami jak David Bowie, Annie Lennox, Elton John, George Michael, Robert Plant z Led Zeppelin, Axl Rose i Slash z Guns'N'Roses, Black Sabbath, The Who, Metallica i jin. Queen (1973) Queen II (1974) Sheer Heart Attack (1974) A Night at the Opera (1975) - z 'Bohemian Rhapsody' A Day at the Races (1976) News of the World (1977) Jazz (1978) The Game (1980) Flash Gordon (1980) Hot Space (1982) The Works (1984) A Kind of Magic (1986) The Miracle (1989) Innuendo (1991) Made in Heaven (1995) - plata nagranô przed smiercą Mercurego
Przewóz (pl "Przewóz") – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno. Òna je w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù. 1.)
Jistnik (abò substantiw) – klasa pełnoznacznëch słów (dzél mòwë) , chtërna zawiérô pòzwë przedmiotów i żëjącëch jistot. W zdaniu mòże wëstãpòwac przede wszëtczim jakò pòdmiot i dopełnienié. W kaszëbsczim jãzëkù jistnik charakterizëje sã kategòriama ôrtu, lëczbë i przëpôdkù. Do te w jistnikach chłopsczégò ôrtu w pòjedinczi lëczbie wërôżô sã kategoriô żëwòtnoscë/nieżëwòtnoscë. Jistniczi chłopsczégò ôrtu, chtërne òznôczają òsobë, charakterizëją sã òsoblëwą kategorią chłopskòpersonowoscë. Òdmianã jistników przez przëpôdczi nazéwô sã deklinacją.
Minysterstwò Kùlturë i Nôrodny Spôdkòwiznë (pòl.:Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego) - je jednym z minysterstwów we Warszawie. Òno je wierã òd 1944 rokù, a zajimô sã kùlturą i spôdkòwizną, m.jin. dotacjama np. na kaszëbiznã. Minysterstwò Kùlturë i Nôrodny Spôdkòwiznë na 2021 rok
Shakira Isabel Mebarak Ripoll, (ùr. 2 gromicznika 1977) je Kolumbiô spiéwôrką.
Lëdowy téater – ôrt pòlubnégò téatru, chterën pòchòdzy z lëdowëch òbrzãdów. Na Kaszëbach znaczënk dlô niégò mielë: Bernard Zëchta Jan Karnowsczi Aleksander Majkòwsczi Léòn Heyke Alojzy Bùdzysz Jan Rómpsczi Sztefan Bieszk Stanisłôw Janke i jiny.
Mscëwòj - kaszëbszczé miono chłopsczégò ôrtu. Mòżlëwé zdrobnienié je Mscëwòjk.
Ww W, w – dwadzestô trzecô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë "Ipsilon" (Y, υ) i òd fenicczi "waw", jakò téż lëtrë F, Y, V i U. W kaszëbsczim alfabéce je 31-ą lëtrą.
Bòsniô i Hercegòwina – państwò w pôłniowò-pòrénkòwi Eùropie, na Bałkańsczim Półòstrowie. Stolëcą i nôwikszim gardã je Sarajewò. Na zôpadze i òd pôłniégò grańczi z Chòrwacją, òd pòrénkù z Serbią, òd pôłniowégò pòrénkù z Czôrnogórą, na pôłnim mô przistãp do Adriaticczégò Mòrza i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 20 km. Je federacją, w skłôd chtërny wchôdają dwie aùtonomiczné jednostczi: Federacjô Bòsnie i Hercegòwinë i Repùblika Serbskô. Geògrafiô. Pòłożenié. Leżi w pôłniowò-pòrénkòwi Eùropie, na Bałkańsczim Półòstrowie. całownô: 51,197 km² wiéchrzëzna lądu: 51,187 km² wiéchrzëzna wòdów: 10 km² môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 129. òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,543 km państwa, z jaczima mô grańce: Chòrwacjô 956 km, Serbiô 345 km, Czôrnogóra 242 km Brzegòwô liniô. 20 km (przistãp do Adriaticczégò Mòrza wkół gardu Neum) Klimat. Pôłniowi krańc Bòsnie i Hercegòwinë leżi w conie strzódzemnomòrsczégò klimatu. Wiele wikszi bënowi dzél kraju mô klimat ùmiarkòwóny kòntinentalny, je tuwò gòrąco òb lato, a òb zëmã mrozno i sniéżno. Ùsztôłcenié terenu. W westrzédnëch i nordowëch dzélach kraju górzësti krôjòbrôz, na nordowim pòrénkù grzëpòwati. Na nordowim zôpadze i pôłniowim krańcu spòtikómë wikszim dzélã równiznë.   strzédnô wësokòsc: 500 m. n.r.m. nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Adriaticczé Mòrze) nôwëższi czëp: 2,386 m. n.r.m. (Maglić) rolné gruńtë 42,2% (w tim 19,7% òrnëch gruńtów) lasë 42,8% (w 2011) wielëna lëdztwa: 3,856,181 (wôrtosc szacowónô na lëpińc 2017) môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 128. Lëdze i spòlëzna. Etniczné karna. Bòsniacë 50,1%, Serbòwie 30,8%, Chòrwacë 15,4% (wôrtoscë szacowóné na 2013) Jãzëczi. bòsniacczi (państwòwi) 52,9%, serbsczi (państwòwi) 30,8%, chòrwacczi (państwòwi) 14,6% (wôrtoscë szacowóné na 2013) Religijné karna. mùzułmanie 50.7%, prawòsławié 30.7%, katolëcë 15.2%,  mieskô pòpùlacjô: 40,1% wikszé miesczé westrzódczi: Sarajewò (stolëca) – 356,454 mieszkańców; Banja Luka – 185,042, Tuzla – 110,979, Zenica – 110,663, Bijeljina – 107,715, Mostar – 105,797 (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2013) òficjalnô pòzwa: Bòsniô i Hercegòwina pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika stolëca: Sarajewò czasowô cona: UTC+1 państwowé swiãto: brak na òglowòpaństwowi rówiznie; w Federacji Bòsnie i Hercegòwinë òbchòdzy sã Dzéń Samòstójnotë (1 strëmiannika) i Dzéń Państwòwòscë (25 lëstopadnika); w Repùbliczi Serbsczi òbchòdzy sã m.jin. Dzéń Respùbliczi (9 stëcznika) nôrodny himn: „Državna himna Bosne i Hercegovine” ("Państwòwi Himn Bòsnie i Hercegòwinë") Przédnictwò Bòsnie i Hercegòwinë (kòlektiwny òrgan władzë, skłôdô sã z trzech nôleżników – Serba, Chòrwata i Bòsniaka; wëbiérô sã jich równoczasowno na sztërëlatną kadencjã). Parlamentarné zéńdzenié Bòsnie i Hercegòwinë – dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô Jizba Przedstôwców (42 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) i wëższô Jizba Nôrodów (15 nôleżników, jaczich zacwierdzëwają parlamentë aùtonomicznëch repùblik). Bòsniô i Hercegòwina w „The World Factbook”
Pòłãczëno (pòl. "Połęczyno") – kaszëbskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Somònino. Pòlëczëno je pòłożoné nad Pòlëczënsczim Jezorã, kòl 17 km òd krézowégò gardu Kartuzë. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szołtëstwa pòłożonô je wies Jekmùca. Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w pòstacje „Pòłãczëno” òsta wprowadzónô 17 lëstopadnika 2011.
Estoniô (est. "Eesti"; òficjalnô pòzwa: Repùblika Estonie, est. "Eesti Vabariik") – państwò w nordowi Eùropie. Òd zôpadu i nordë (przez Fińską Hôwingã) mô przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 3,794 km. Òd pôłniégò grańczi z Łotewskô a ód pòrénkù – z Ruskô (przez grańczné jezoro Peipus). Stolëcą i nôwikszim gardã je Tallinn. Na teritorium Estonie ò wiéchrzëznie 45,228 km² mieszczą sã 2,222 òstrowë. Etniczni Estończicë są lëdã fińsczégò pòchòdzeniô, kùlturowo blisczim do mieszkańców Finlandie, z chtërną Estoniô grańczi przez Bôłtëcczé Mòrze. Òd 2004 Estoniô nôleżi do NATO i Eùropejsczi Ùnie. Geògrafiô. Pòłożenié. Leżi w nordowò-zôpadnym dzélu Eùropë. Òd zôpadu i nordë (przez Fińską Hôwingã) mô przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza. Grańczi z Łotewskô òd pôłniégò i Ruskô ód pòrénkù.   całownô: 45,228 km² wiéchrzëzna lądu: 42,388 km² wiéchrzëzna wòdów: 2,840 km² môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 133. òglowô długòsc wszëtczich grańców: 657 km państwa, z jaczima mô grańce: Łotewskô 333 km, Ruskô 324 km Brzegòwô liniô. 3,794 km (przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza) Klimat. Klimat przechódny midzë ùmiarkòwónym kòntinentalnym i ùmiarkòwónym mòrsczim, z łagódną zëmą i chłodnym latã. Wiôldżi cësk na klimat mają atlanticczé cyklonë. Z przëczënë bliskòscë mòrza sërosc lëftu je wiedno wësokô. Ùsztôłcenié terenu. Zdrzącë na ùsztôłcenié terenu, Estoniô je krajem płasczim. Mô baro długą brzegòwą liniã wedle Bôłtëcczégò Mòrza z wiãcy jak 2 tës. òstrowów. Nôwiãkszé z nich to Saaremaa ò wiéchrzëznie 2,673 km² i Hiiumaa (989 km²).   strzédnô wësokòsc: 61 m. n.r.m. nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Bôłtëcczé Mòrze) nôwëższi czëp: 318 m. n.r.m. (Suur Munamägi) rolné gruńtë 22,2% (w tim 14,9% òrnëch gruńtów) lasë: 52,1% wielëna lëdztwa: 1,251,581 (na lëpińc 2017) môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 158. Lëdze i spòlëzna. Etniczné karna. Estończicë 68.7%, Ruskòwie 24.8%, Ùkrajińcë 1.7%, Biôłorusënowie 1%, Fini 0.6%, (wôrtoscë szacowóné na 2011) Jãzëczi. estońsczi (òficjalny) 68.5%, rusczi 29.6%, ùkrajińsczi 0.6% Religijné karna. prawòsławié 16,2%, lëtërstwò 9,9% (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2011) mieskô pòpùlacjô: 67,4% (w 2017) wikszé miesczé westrzódczi: Tallinn (stolëca) – 426,538 mieszkańców, Tartu – 93,124, Narwa – 57,130 òficjalnô pòzwa: Repùblika Estonie (est. "Eesti Vabariik") pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika stolëca: Tallinn czasowô cona: UTC +2 państwowé swiãto: 24 gromicznika – Dzéń Samòstójnotë nôrodny himn: „Mu isamaa, mu õnn ja rõõm” ("Mòja tatczëzno, mòja radosco i szczescé") pezydent Kersti Kaljulaid (òd 10 rujana 2016) premier Jüri Ratas (òd 23 lëstopadnika 2016) Pòliticzny system. Ùstawòdôwczô władza. jednojizbòwi parlament "Riigikogu" (101 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) Estoniô w „The World Factbook”
Chôłmżô abò téż: Łoza (we zdrojach: "Chêłmżô" (Cenôwa); pòl. "Chełmża", miem. "Culmsee", "Kulmsee") – gard w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie w torëńsczim krézu nad Chôłmżëńsczim Jezorã. Lëdztwò gardu: 14.965 (2010) Wiéchrzëzna gardu: 7,84 km2
Melinit - [(O2N)3C6H2OH] to je chemiczny związk. Brëkòwelë gò np. w I swiatowi wòjnie, pòtemù w jegò plac do detonacjów trafił trotil.
Altocumulus (Ac - strzédna bôłdowana blóna) zrobiona z biôłëch czë szarich fôłtów (téż légów). Zesôdzô sã z wòdnëch kroplów, le nié je to òpôdowô blôna. Je na wiżë òd 2 400 do 6 100 m.
Tãglim (we zdrojach: "Tanchlim" 1243, 1251, 1264, "Tanchlym" 1247; "Tanclam" 1272, "Tanglim" 1280, 1283, "Anclem" 1283, "Danglyn" 1321, "Anklam" 1321, "Tanklam" 1570-1612; dólnomiem. "Anklam"; miem. "Anklam") - krézewi gard (Północnoprzédnopòmòrzczi Kréz) w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą.    Lëdztwò gardu: 13.537 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 56,57 km2
Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié mô taczé miono òd 1964 r. - tëdë Kaszëbsczé Zrzeszenié przëjãło w swòje rédżi karno dzejôrzi Zrzeszenia Kòcewsczégò. Òno òbjimało swòjim dzejanim, nimò zôwad z państwòwy stronë, całé Pòmòrzé. Nimò krizësów i nieùdôwków apartniło sã w dzejanim niezanôleżnotą òd partiowëch władzów, ale zbiérało téż nôremnëch nôleżników Pòlsczi Zjednóny Robòtniczi Partie i ZSL. Wôżné téż bëło òtemkniãcé szerok Zrzeszeniô na òkrãżô inteligencji, lëteracczé i nôùkòwé, lëdzy za kòrzeniającëch sã w kaszëbsczi tradicji Gduńska i Pòmòrzô, pòchôdającëch z rozmajitëch strón. Barżi niż w przeszłoce, zgódno z tradicją i dejologią kaszëbsczi rësznotë, zaczãlë jidentifikòwac kaszëbskòsc z całoscą Pòmòrza. Òstała wnenczas wërobionô nowô fòrmùła regiónalny rësznotë, pòdczorchiwającô wskôzë demòkracji w państwie i dejã samòrządnoscë-krajowòscë, chtërny ùsôdzcą béł Lech Bądkòwsczi. Pòwszédnotë ti dejologii w kaszëbskò-pòmòrsczim òkrãżim pòmôgałë zwënégòwania na niwie wëdowizn w òbrëmienim lëteraturë (wicy jak 350 titułów, 1 mln wëdôwkù), wespółdzejanié z Gduńsczim Towarzëstwã Nôùkòwym, trójné ùdbë i institucje w terenie, a w tim pòwstanié mùzeów, jak téż zwielający sã ùróbk zrzeszeniowégò cządnika, miesãcznika "Pomerania", redagòwónégò dłudżé lata przez Wòjcecha Czedrowsczégò, Stanisłôwa Pestkã ë jinszëch. "Pomerania" bëła i je wôżnym pismionem kaszëbsczi rësznotë.
Réda (téż: Reda, Rejda, Grãzowò; we zdrojach: "Granslow" 1357, "Granissow" kòl 1400, "Grantzlof" kòl 1400, "Redau" kòl 1400, "Gralof" 1407, "Granisslaw" 1415, "Granschelow" 1419, "Reda" 1433, "Rede" 1433, "Reda" 1534, "Rheda" 1583, "Gralaf" 1621, "Gręnzlau", "Gręzowo" 1635, 1638, "Reed" 1655, "Roda" 1659, "Rehda" 1796, "Reda" (Cenôwa), "Réda" (Zëchta), "Rejda" (Tréder); pl: "Reda", de: "Rheda") - gard w wejrowsczim krézu w pòrenkòwi Pòmòrsce. Archeòlodzë pòdôwają, że ò pierszich lëdzczich szlachach w òbjimie dzysdniowi Redë mòże ju gôdac w I wiekù p.n.e. 1 stëcznika 1967 rokù Réda dostaa gardné prawa, mô dzysô sztatus gardu w wejrowsczim krézu Pòmòrsczim wòjewództwie. Réda mô greńcã z Rëmią ë Wejrowã, ùrôbiając z nima Môłé Trójgardze. 4 lëpinca 2015 - Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów. Pòdôwczi. Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): mln zł  Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): mln zł Lëdztwò. Zgòdno z pòdôwkama z 30 czerwińca 2004 rokù: Kaszëbi w Rédze 2015
Maszop - rëbôk z maszoperëji. Taczi rëbôcë łowią w Bôłce razem - maszoperëją. Mòże rzec: "Maszop maszopòwi krziwdë nie zrobi. "
Kòzëno (pòl. "Kozin") - to je kaszëbskô kòlonia w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Czôrnô Dãbrówka.
Pòrënkòwi Timor abò Pòrénszi Timòr (tetum: "Timór Lorosa'e" , pòrt. : "Timor-Leste") - je môłim państwã w Azëji na pòrénszim dzélu òstrowù Timòr, ze stolëcą w Dili. Òstrów bëł zamieszkóny òd 40.000 lat przez aùstralëjsczé plemiona i przez melanezëjsczé plemiona òd 5000 lat. Rosłë tu sandałowé drzewa. Pòrénszi dzél òstrowù béł pòrtugalską kòloniją jakno Pòrtugalsczi Timòr òd 17-égò stoleca do 1975 rokù, a zôpadni dzél òstrowù béł néderlandzką kòloniją, jaż òstôł dzélem Jindonezji. Pòrénszi Timòr ògłosył samòstójnotã od Pòrtugalsczi w lëstopadnikù 1975 rokù, le chùtkò òstôł zaatakowóné przez wòjskò Jindonezji. Krôj béł pòd ôkùpacëją Jindonezji òd 1976 do 1999 rokù i bëłë tu stolemné mùżdżówczi jak np. mùżdżówka w Dili w 1991 r.   20 maja 2002 Pòrénszi Timòr stôł sã państwã ùznónym przez ONZ, a zôpadny dzél òstrowù wcyg mô Jindonezjô.
Dialog Globalnëch Miastów ("Global Cities Dialogue") - to je òrganizacjô, chtërna je òdpòwiescą na wezwania globalizacji a téż na to że, rosce znaczenié miastów. Ji célã je wëmiana doswiôdczeniów i robòta na rzecz rozwiju jinfòrmacjowi spòlëznë. M. jin. Gduńsk je w ni òd 12.05.2000 r.
Wisła to nôdłëgszô rzeka w Pòlsce (1047 km).
Wanda Kiżewskô (pòl. Wanda Kiżewska; ùr. 22 rujana 1919, ùm. 29 maja 2016) – kaszëbskô dzejôrka z Czëczków kòl Brus. Ùrodzyła sã we familie Aùgustina i Frãcëszczi Drobińsczich, chtërny mielë môłé gòspòdarstwò. W latach 1926-1933 chòdzyła do pòwszechny szkòłë w Czëczkòwach. W 1936 na żôłtówkã ùmarła ji matka, a nôstarszô z dzecë Wanda òsta gòspòdënią. W czasu II swiatowi wòjnë familiô ucékô do Czôrnéża. W 1944 òjc Wandë ùmarł na zawôł serca. 8 gromicznika 1946 wëszła za mąż za Leònarda Kiżewsczégò. Chłop Wandë ùmiérô 16 czerwińca 1950. Òd 1950 zrzeszónô je z dramaticznym kółkã w Czëczkòwach, a w 1956 òsta jegò czerowniczką. W latach 60. zaczãła starã ò bùdowã dodomù kùlturë w Czëczkòwach, ùroczësté òtemkniãcé chtërnégò stało sã 22 lëpińca 1970. Wanda Kiżewskô òsta czerowniczką dodomù kùlturë. To béł plac, dze wëstawiła wiele kaszëbsczich dokazów na binã. Òkróm òrganizacji téatralnëch przedstôwków, czerowniczka założiła w WDK fòtograficzné kółkò, a téż kółkò kaszëbsczégò wësziwkù. W gòdnikù 1978 przë WSK pòwstało fòlkloristiczné karno „Zabòracë”. Wanda Kiżewskô je laùreatką Medalu Stolema za 2014 rok za zasłudżi dlô kaszëbsczi kùlturë. Zbigniew Gierszewski, "Los człowieka: Wanda Kiżewska w 90. rocznicę urodzin", „Ziemia Zaborska”, lato 2009, s. 7-8. "Stolemczi 2014", „Pomerania” 2015 nr 1, s. 30.
Michael Kirk Douglas (ùr. 25 séwnika 1944), je amerikańsczim teatrownikem.
Lëzëno (pòl. "Luzino", miem. "Lusin") - to je gminnô wies w zôpadnym dzélu wejrowsczégò krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je sëdzba wëszëznów gminë ë w ùrzãdze kaszëbsczi jãzëk to je pòmòcny jãzëk. Lëzëno mô kòl 7 tësąców mieszkańców. Tu je Gimnazjum miona Kaszëbsczich Runitów, a w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Historëjô. Tu dżinãlë lagrowi w "marszu smiercë" z lagru Stutthof w 1945 rokù. Ófiarów bë bëło wicy, ale Kaszëbi dôwale lagrowim jesc i òni miele miészi głód. 12 lagrowëch je tu pòchòwóné. Téż tu na smãtôrzu je grób Gerarda Labùdë ë szkòła jegò miona. 7 lëpińca 2018 rokù tu béł Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów. Òficjalnô starna gminë Lëzëno lagrowi  VIAF
Gościno (w zdrojach: "Gostino" 1238, "Jezstyn .. maiorem" 1281, "Yestin, duabus villis ... antiquo et magno" 1296, "utraque villam nostram Iestin" 1329, "Gross Jestin" 1334, "Gestin" 1553, "Gr. Gestin" 1618, – "Gr. Jestin" 1789, 1836; pòl. "Gościno", miem. "Groß Jestin"; mòżebné kaszëbsczé miono "Gòscëno") – gard w kòlbrzesczim krezu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Gościnką. Lëdztwò gardu: 2.430 (2010) Wiéchrzëzna gardu: 5,7 km2
Van Halen je hard rock karno z Pasadena, California. Pòwstało òno w 1974 rokù z jinicjatiwë David Lee Roth (spiôw), Edward Van Halen (gitara), Michael Anthony (basowô gitara) ë Alex Van Halen (perkùsëjô). David Lee Roth: spiôw (1974-1985) Gary Cherone: spiôw (1996-2000) Sammy Hagar: spiôw (1985-1996, 2004-) Edward Van Halen: gitara Michael Anthony: basowó gitara Alex Van Halen: perkùsëjô 1978: "Van Halen" (Warner Bros.) 1979: "Van Halen II" (Warner Bros.) 1980: "Women and Children First" (Warner Bros.) 1981: "Fair Warning" (Warner Bros.) 1982: "Diver Down" (Warner Bros.) 1984: "1984" (Warner Bros.) 1986: "5150" (Warner Bros.) 1988: "OU812" (Warner Bros.) 1991: "For Unlawful Carnal Knowledge" ( Warner Bros.) 1995: "Balance" (Warner Bros.) 1998: "Van Halen 3" (Warner Bros.) 1993: "Live: Right Here, Right Now" (Warner Bros.) 1996: "The Best of Van Halen" (Warner Bros.) 2004: "The Best of Both Worlds" (Warner Bros.) 1986: "Live Without a Net" 1993: "Live: Right Here, Right Now" 1996: "Video Hits, Vol. 1" Van Halen - domôcô starna
Rãb (pòl. "Rąb") - to je kaszëbską wsą w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. Tu ùrodzył sã Henrik Héwelt
Kanada ("Canada") je państwã na nordze Nordowi Americzi. Stolëca to Òttawa, a nôwiksze garde to Toronto, Montreal i Vancouver. Kanada je drëdżim co do wiôlgòscë państwã swiata, bò zamëka cali nordowi i pòlarni dzél kontinentù Nordowi Americzi òd Atlantikù do Pacëfikù (kròm Alasczi). Kanada bëła francësczą i pòtemù anielsczą koloniją, i dzys je to dwùjãzëczny krôj. W Kanadze żëją téż òd tësąców lat dërżeniowé krajówcowie zwóni "First Nations (Pirszé Nôrodë)" tej Eskimosë-Jinuicë-Japikë na pòlarnim nordze i kanadejsczi Jindiónë. Òni gôdôją jãzëkama z 6 apartnéch grëpów jakò eskimò-aleucczich, na-dene, algicczich, irokijsczich, siouan-catawbansczich i saliszjônsczich. Tu mieszkają téż Kaszëbi. W pińcdzesątich latach XIX stalaca wiele Kaszëbów wëwanożiło do Kanadë, dze zamieszkalë m. jin. kòloniã Wilno i miastkò Barry's Bay w Ontario. Kanadejsczi Kaszëbi wiele razy przëjéżdżelë na Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów. Kaszëbsczé wësziwanié żukòwsczégò sztélu w Kanadze
Magnez abò magnéz (łac. "magnesium") – to je chemiczny pierwiôstk, metal. Symbòl: Mg Lëczba atomòwô: 12 Temperatura topnieniô: 650 °C Atomòwô masa 24,305 Jerzi Nacel (pòl. Jerzy Nacel): Chemiô òglowô i òrganicznô, Gduńsk 2013, s. 22
Trzëgard (pòl. "Trójmiasto") — je aglomeracëją, jaką twòrzą trzë miasta: Gdiniô, Sopòt ë Gduńsk. Trzëgard je pòłożony w Pòrénkòwi Pòmòrsce, nad sztrądã Bôłtu. Je fòrmalną zrzeszą́ òd 28 marca 2007 r., czedë pòdpisónô òstała „"Karta Trójmiasta"”.
Kaligrafiô – kùńszt starownégò pisma. Òna bëła w Pòlsce ùczoné w spòdleczny szkòle do kòl 1960 rokù.
Żôłdzë ("Coryza contagiosa equorum") są chërą kòni, colemało schòrzałé są zgrzebce. Do chòroscë doprowôdzy bakteriô "Streptococcus equi".
20. strëmiannika. - Alessandro Volta napisôł do baderów z Royal Society w Londine o jigò wënalôzkù ògniwa Voltë, pierszi baterii 1815 - Napoleon nawrôca z ostrowa Elbë do Pariza i naczëna slédné 100 dniów jakò francësczi cesôrz 1916 - Albert Einstein ògłosëł teorëjã raznotë (relatiwnotë) 1978 - Kristina Chojnowskô-Liskiewicz, pòlskô jinżiniérka okrãtowô i kapitan, jakò pierszô białka na swecie, samòtno okrãżéła całi swiat w żeglówce 2001 - Taliban w Afganistónie rozwalôł 2 stolemné szlachotë Buddy przez wëbùchnienié 2003 - USA naczëna ataka i wòjnã w Iraku 2010 - Na Islandëji wëbùchnienié wùlkana kòl lodówca Eyjafjallajökull 2015 - Zacmienié Słuńca 43 r. pne. - Òwidiusz, rzimsczi pòéta (ùm. 17 r. ne.) 1828 - Henrik Ibsen, norwesczi runita (ùm. 1906) 1941 - Jerzi Duda-Gracz, pòlsczi malôrz, cechownik, pedagóga (ùm. 2004) 1956 - Stanisłôw Janke, kaszëbsczi pòéta, runita, dolmacz, dzejôrz, przedolmacził Póna Tadeùsza na kaszëbsczi 1957 - Spike Lee, amerikańsczi reżiséra filmowi 1986 - Ruby Rose, aùstralëjskô teatrownica 1727 - Isaac Newton, stolemni anielsczi naukòwiec (ùr. 1642) 1738 - Jan Balthasar Langa, górnosorbsczi ksadz, runita, dolmacz na górnosorbsczi jãzëk (ùr. 1697) 1806 - Salomea Deszner, pòlskô teatrownica, òperowô spiewôrka (ùr. 1759) 1925 - George Curzon, britijsczi pòlitikorz, minystr zagrańcznech sprawów, znóny z Linii Curzona - grańcë pòlskô-ruscziej (ur. 1859) 1929 - Ferdinand Foch, francësczi jenerôł, marszôłk Francëji, marszôłk Polsczi, feldmarszôłk Wiôldżi Britaniji (ùr. 1851) 2016 – Anker Jørgensen, dënsczi politikòrz socjaldemokraticzni, beł premierã Dëńsczi (ùr. 1922)
Biała Podlaska - to gard ë gminô w bialsczim krézu, w lubelsczim wòjewództwie. Józef Ignacy Kraszewski Honorat Koźmiński Roman Kłosowski Marcin Wójcik Bogusław Kaczyński Wacław Kowalski Karol Okrasa Zofia Tajber Roman Kulesza Jacek Kaspszyk Julian Bartoszewicz Stanisław Brzóska Franciszek Wężyk Roman Zmorski Jan Gloger Roman Rogiński Jan Gawiński Władysław Wężyk Ludwik Maciąg Stefan Żeromski Maksymilian Hartglas Zbigniew Safjan Krzysztof Skubiszewski Małgorzata Markiewicz Waldemar Golanko Georgina Tarasiuk Józef Oleksy
Ùscé (we zdrojach: "Uscie" kòl 1224, "Usce" 1225, "Usche" 1234, "Husce" 1242, "Uste" 1257, "Uszczie" 1266, "Uscze" 1280, "Uschye" 1280, "Usze" 1283, "Uszce" 1285, "Uzech" 1294, "Uzek" 1312, "Usth" 1336, "Uzst" 1338, "Vsce" 1397, "Ujście", "Uscie", "Usch", "Uscye" 1789; pòl. "Ujście", miem. "Usch") - garc w pielsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie kòl ùscégò Gwdë do Notecë. Lëdztwò gardu: 3.869 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 5,78 km2
Barwice (we zdrojach: "Barwitz" 1286, "Bertoldswall", "Berwall", "Berwoll", "Beerwolde", "Bärwalde", "Bervałd" (Cenôwa); miem. "Bärwalde"; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: "Barwica", "Bôrwica", "Berwôłd") – to je gard w szczecënecczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie. Lëdztwò gardu: 3.756 (2008)  Wiéchrzëzna gardu: 7,5 km2
Lombardiô ("Lombardia") - to je krôjna na nordze Jitalsczi. Krótkò ni je Szwajcarskô. Italskô
Pòlaszenié (òd "Pòlôch") — pòwszédné zjawiszcze we terëczasni kaszëbiznie, chtërno sã rzeszi z nierôz niewiadnëm zeszlachòwanim kaszëbsczi mowë z pòlaszëzną. Mòże tëkac sã wszëtczich aspektów jãzëka, le nôczãscy ùkazywô sã we słowiznie ë wësłowie ë je zwëskã wszãdzebëcëznë pòlsczégò jãzëka. W ùrzãdach gminów, szkòłach, mediach ë kòscele tak biwało do 2005 rokù. Ks. dr Zëchta zanotérowôł (1970): "Gadôj abò pò kaszëbskù, abò pò pòlskù, bò nie cerpiã taczégò pòlaszeniégò. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, t. V (1972), s. 294. *Dz.U. 2017 poz. 823
Dwanôsce Apòsztołôw (òksëpë) – to je karno òksëpów na Kaszëbsczim Ùbrzégù. Jeden z nich je w Nadmòrsczim Parkù Krajòbraznym.
Fabrika Stołowi Pòrcelanë je w Łubianie. Tu robi są kaszëbską pòrcelanã. Stądka są zbónczi, tasczi, taseczczi, snôdczé ë głãboczé talerze i jin. wërobinë. Na nich czasem bëłë namalowóné kwiate i lëste pòdobné do tich z kaszëbsczégò wësziwkù. Te farwné statczi są znóné nié leno na Kaszëbach, ale téż dali w swiece np. w Kanadze.
Radiska ("Raphanus sativus") L. – to je roscëna, chtërni je wiele zortów. Kaszëbi mają jich dosc wiele w ògródkach.
Kùńszt – to je artistny ùróbk, a jego spòsobem wëpówiedaniô są dokôzë w òbrëmieniém lëteraturë, mùzyczi, architekturë, malarztwa i jinëch, chtërne òdpòwiôdają wëmôganióm szëkòwnosce, harmónji, esteticzi.
- Ja Rule, amerykańsczi raper, teatrownik 1984 - Olga Bołądź, polsko teatrownica filmowa i teatralna 1172 - Cadwaladr ap Gruffydd, walëjsczi ksyzec 1928 - Ina Coolbrith, amerikansko poetko (ur. 1841) 1996 - Shams Pahlavi, iranscza ksyzna, sestra slednego szacha Iranu, dzejorka spoldeczna, prezydatka "Red Lion & Sun Society"
Rechòwnica pòmôga czedës przë rechòwaniu. Dzysô w szkòle ju mało chto wié, jak ne gùzë przesëwac, bë na przëmiôr cos òbrachòwac, bierze sã chòcbë kalkùlator.
Gduńskô Roztoka je nôbarżi pôłniowô roztoka Bôłtu, zamkłô midzë Rozewim a Sambijsczim Półòstrowã. Zôpadny dzél Gduńsczi Roztoczi je twòrzony przez snôdczé wòdë Pùcczi Roztoczi. Nôwôżniészima pòrtama nad Gduńską Roztoką są: Gduńsk, Gdiniô, Kaliningrad, Pùck, Hél.
Sëwô mietelnica ("Corynephorus canescens" L.) - to je roscëna z rodzëznë "Poaceae". Òna rosce m.jin. na Kaszëbach. Na sëwą mietelnicã Kaszëbi mògą gadac mietelnica. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 231
Kara (téż pchôczka, kòłownica, rototot) – môłi wòzyk z jednym kòłã, po czãscë ùnôszóny rãkama, ùżëwóny do transpòrtu na niewiôldżich òdległòscach. Wëzwëskiwóné są òsoblëwie w bùdowiznie i ogrodzëznie. Kònstrukcjô. Karë są wëpòsażóné w dwa ùchwëtë, przë pòmòcë chtërnëch ùnôszô sã je i pchô, czasã są téż cygniãté. Robi sã je z różnëch materiałów (drewno, plastik, metôl, czãsto wëzwëskùje sã téż kòmbinacjé wëżi wëmienionëch materiałów).   Elementë karë (zdrzë na òbrôzkù): dwa bidła (chwëcadła); ladënkòwô skrzënia; kòło; pòdpiérka. Historiô. Pòchòdzy z Chin i je znónô òd 230 rokù (wedle tradicji wënalôzł jã Zhuge Liang). W Eùropie ùżëwóné òd XII stalatégò. Heraldika. Wëstãpùje na stanicë i herbie wëspë Pitcairn.
Òknownik - to je dólne wëkùńczenié scanë pòd òknem.
Tuszkòwskô Matka – pòmnik nôtërë, zwëczajnô chójka, jakô rosła w lese midzë wsama Tuszkòwë i Lëpùsz. No drzewò miało kòl 230 lat. Òna nie przetrzima nawôłnicë w 2017 rokù. "Tuszkòwsczim Mëckòm ùmarła matuszka i oni ją wiozlë do Lëpùsza, żebë ją tam pòchòwac. Gdze béł piôsk, tam òni jachalë pòmału, a pò kòrzéniach i kamieniach òni jachalë chiże, żebë jich matuszka chòc w trëmie na wiórach kąsk so pòchôckała, bò w żëcu nigdë so nie wëchôckała. Jak òni bëlë bliskò Lëpùsza, tej trëma z matka spadła z wòza òd tegò trzãseniô. – Tu nasza matuszka chce bëc pòchòwanô – rzeklë Mëcce i wëkòpalë kùlã. W nią òni wsadzëlë trëma, zakòpalë ją, a na to miejsce zasadzëlë chójkã. Ta wërosła baro wësokô i je grëbô tak, że trzej chłopi ni mògą òbłapic. Dzys lëdze mówią na tã chójkã tuszkòwskô matuszka".
Stanisłôw Pestka (ps. J. Zbrzyca) (ùr. 8 łżëkwiata 1929 w Rolbikù, ùm. 2 łżëkwiata 2015) - piesniodzejôrz pôłniowich Kaszëb, zaczął pisac pòd cëskã Jana Karnowsczégò. Wëdôł zbiérczi "Południca" (1976), "Wizrë ë duchë" (1986) i jin., òbjimającé ùsôdzczi artisticzno nowé, intelektualné, grãdé jãzykòwò i òriginalné, nafùlowóné mòwnyma swòjiznama z jinëch strón Kaszëb (np. ùmiarti, skarń), òdchôdającą w przeszłotã słowizną (np. ògnarëjô) czë neòlogizmama (np. zéwia, zéwiszcza), téż mëslowyma metafórama. Ta pòezja je òdwôżnym artisticznym eksperimeńtã. Zajimné są téż jegò felietónë (pòd ps. Krëban z Milachòwa). Òn béł swégò czasu przédnym redaktorem "Pomeranii". Dolmacził wiérztë G. Carducci'égò, I. Bunina i A. von Chamiso. Bibliografiô w serwisu „Polska Bibliografia Literacka”
Kùrk – to je dzél w strzélni barni kòl kòmòrë na patronë. Jak nacygniãti kùrk spùscy, a w kòmòrze je patróna to barń strzélô. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. I, s. 275
Strëga - to je môłô kaszëbskô wnożëna w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je elektrowniô na wòdã.
Wiérzchòwanié - to je nôwëższi môl gdze schôdają sã dwa dzéle dakù. Gò mòglë robic dakôrze. Rozmajitoscë. Czedës m. jin. na Kaszëbach bëłë bùdowóné bùdinczi z dakama ze słomë, a na wiérzchòwaniu bëłë kòzełczi. Jan Trepczik : "Słownik polsko-kaszubski" Gduńsk 1994, t. 1, s. 225
Gryf (pełnô pòzwa „"Gryf. Pismo dla spraw kaszubskich"”; kasz. „"Grif. Pismiono dlô kaszëbsczich sprôw"”) – jedno z nôwôżniészich pismionów w dzejach kaszëbsczi rësznotë, stwòrzoné w 1908 rokù w Kòscérzënie. Cządnik nen miôł wiôldżi cësk na przińdny rozwój kaszëbsczi lëteraturë i spopularizowanié kaszëbsczi dëchòwi i materialny kùlturë. Załóżcama pismiona bëlë Aleksander Majkòwsczi i Jón Kôrnowsczi. Ùdało sã jima ùdostac – na zôczątkù niewiôldżé – karno zdrëszonëch z nima lëdzy, rëchtëjącë pòle dlô pòwstaniô pierszi w dzejach Kaszëb regionalny òrganizacji – Towarzëstwa Młodokaszëbów, do czegò doszło 22 zélnika 1912 rokù. Cządnik béł adresowóny przede wszëtczim do młodégò pòkòleniô pòmòrsczi jinteligencje. Przedstôwiôł z całą òstroscą zagróżbã germanizacji spòlëznë (tikało sã to téż szkólnëch i dëchòwnëch) i wskôzywôł, że mòżna procëmdzejac wënôrodnieniu, retëjącë spôdkòwiznã, rozkòscérzającë i rozwijającë kaszëbską kùlturã. Jón Kôrnowsczi pisôł, że zadanim Grifa bëło z jedny stronë „piastowac lëdową kùlturã i zrobic jã spòrą dlô òglowòpòlsczi kùlturë, a z drëdżi stronë terôczasną pòlską kùlturã zrobic kaszëbsczémù lëdowi swójską i przistãpną”. Numrë pismiona w cyfrowi wersje na stronie Gduńsczi Cyfrowi Biblioteczi
Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò (pòl. "Województwo kujawsko-pomorskie") - to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù Pòlsczi Repùbliczi. Stolëcznyma gardama kùjawskò-pòmòrsczégò wòjewództwa są Bëdgòszcza ë Toruń. Wiéchrzëzna - 17 969 km² Lëdztwò - 2 068 000
Pón Tadeùsz (pòl. "Pan Tadeusz") – epicczi pòémat Adama Mickiewicza. Geneza pòwstaniô. Aùtorã dokôzu „Pón Tadeùsz to je ostatni najachùnk na Lëtwie. Szlacheckô historiô z rokù 1811 i 1812 w dwanôsce knégach wiérszã” je Adóm Mickiewicz. Jegò pierszé wëdanié ùkôzało sã w Pariżu w 1834 rokù. Dokôz skłôdô sã z 12 ksãgów pisónych wierztã trzënôstozgłoskòwim. Dokôz nen pisół Mickiewicz z mëszlą ò wërwaniu sã òd sztridów w kòłach pòlsczi emigracje w Pariżu. Miôł òn téż bëc wënadgrodzënim pòétë za to, że nie biôtkòwôł sã w lëstopadnikòwim pòwstanim. Jinszą wôżną przëczëną do napisaniô „Póna Tadeùsza” bëła cëszk za rodną Lëtwą, chtërną òpisół w „Jinwòkacji”: „Lëtwò! Tatczëzno mòja! të jes jak to zdrowié. Kùli cã trzeba trzëmac, nen leno sã dowié, Chto cã stracył. Dzys snôżosc twòjã w całi zdobie Widzã i òpisëjã, bò teskniã pò tobie”. Òglowô zamkłosc. Całô akcëjô dokôzu mô môl na Lëtwie, we wsë Soplicowò w rokù 1811 i 1812. Przédnô mësla „Póna Tadeùsza” tikô tragëdnëch dzejów Jacka Soplëcë, chtëren pò latach przëchôdô w rodné starnë chòwające sã pòd pòstaceją ksãdza Robôka. Z nim parłãczi sã historëjô sztridu ò zómk, chtëren kùńczi sã najachùnkã na Soplicowò. W dokôzu mómë téż wątk miłotë Tadeùsza i Zosi.   „Pón Tadeùsz” je téż pësznym òbrôzkã nôczôsny Pòlsczi szlachecczi. Pòéta ùkôziwô ji apartné klasë, chtërnë wëjinaczają sã bòkadnoscą: mómë tuwò Stolnika Horeszkã- przedstójnika aristokracëji, bùsznégò póna. Mómë téż szlachtã strzédnobògatą- są to Soplicowie ë parcanëch szlachcëców- Dobrzińsczich. Dolmaczënczi. Wëdóny w 1834 rokù pòéma Adóma Mickiewicza dożdôł sã ju wëszi 50 dolmaczënków. Niedôwno dolmaczono „Póna Tadeùsza” na jãzëk kòrejańsczi – w 2005 rokù ë wietnamsczi- w rokù 2008, zôs na kaszëbsczi w 2012. Sprôwił to ùtwórca kaszëbsczi lëteraturë Stanisłôw Janke. Wëdôwcą „Póna Tadeùsza” w kaszëbsczim jãzëkù je gduńskô Wëdôwizna Maszoperia Lëterackô wespół z Mùzeùm Pismieniznë ë Mùziczi Kaszëbskò- Pòmòrsczi w Wejrowie. Film „Pón Tadeùsz". W 1999 rokù na spòdlim pòematu pòwstôł film fabùlarny w reżisérie Andrzeja Wajdy. We filmie wëstąpilë m.jin. : Michał Żebrowski − Tadeùsz Soplica Bogusław Linda − Jacek Soplica / ksądz Robôk Daniel Olbrychski − Gerwazy Rębajło Grażyna Szapołowska − Telimena Andrzej Seweryn − Sędzia Soplica Marek Kondrat − Hrabia Alicja Bachleda-Curuś − Zosia Krzysztof Kolberger − Adam Mickiewicz Siergiej Szakurow − kpt. Nikita Rykow Jerzy Bińczycki − Maciej Dobrzyński „Rózeczka” Marian Kociniak − Protazy Baltazar Brzechalski Jerzy Trela − Pòdkòmorzy Jerzy Grałek − Wojski Hreczecha Piotr Gąsowski − Rejent Bolesta Andrzej Hudziak − Asesor Marek Perepeczko − Maciej Dobrzyński „Chrzciciel” Cezary Kosiński − Bartłomiej Dobrzyński „Brzytewka” Władysław Kowalski − Jankiel Mùzykã do filmù napisôł Wojciech Kilar. Stanisław Pigoń: „Pan Tadeusz”: wzrost, wielkość i sława. Studium literackie. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2001. ISBN 83-87893-50-1. http://gdynia.naszemiasto.pl/artykul/kaszubski-pan-tadeusz-juz-za-tydzien,634020,artgal,t,id,tm.html
Ògród - to je to plac, na chtërnym roscą rozmajité roscënë. Mògą tu bëc np. wisznie i malënë. Jaromira Labudda, "Zdrój słowa /Ùczbownik dlô kl. IV-VI/ dzél II.", Wëdôwizna KPZ, Gduńsk 2010
Wurtemberga (miem. "Württemberg") - historicznô krôjna w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òna òbjimô zemie krótkò Bajerów.
Wespółmiectwò – je w pòlsczim prawie zortã miectwa.
Jón Walkùsz (ùr. 27 maja 1955 w Klëkòwi Hëce) – rzimskòkatolëcczi ksądz, pòeta i ùczałi, wëkładowca Katolëcczégò Lubelsczégò Ùniwersytetu. Sztudérowôł w Wëższim Dëchòwnym Seminarium w Pelplinie, dze òb sztërë lata béł przédnikã („królã”) Klubù Sztudérów Kaszëbów. W 1980 béł wëswiãcony na ksãdza. W 1990 òstôł doktorã. Òd 2010 je profesorã zwëczajnym. Jesz w seminarium jegò wiérztë trafiłë na kònkùrs lëteracczi ògłoszony przez Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié. Dobéł wnenczas drëdżi plac i dzãka temù w 1977 pòetickò zadebiutowôł w „Pomeranii”. Je aùtórã wiãcy jak 700 pùblikacjów, w nym 31 ksążków. Wëdôł m.jin. taczé pùblikacje, jak "Kańta nôdzeji" (zbiérk kaszëbsczich wiérztów, 1981), "Jantarowi pôcerz – Jantarowy pacierz" (wiérztë kaszëbsczé z gwôsnyma pòlsczima dolmaczeniama, 1991), "Fotografia Pana Boga" (1992), "Sztrądë słowa" (1996), "Piastun słowa. Ks. Bernard Sychta 1907–1982" (1997), "Piórem i słowem. Aktywność literacka polskiego duchowieństwa katolickiego na Pomorzu Nadwiślańskim, Warmii i w Wielkopolsce w latach 1848–1939" (2003), "Przez okno czasu" (2014). W 2021 wëdôł zbiérk kaszëbskòjãzëkòwëch hòmiliów "Wiertle Bòżégò widu". W 1997 dostôł Medal Stolema. Je téż dobiwcą Kaszëbsczi Lëteracczi Nôdgrodë za 2022 rok. "Lëterackô nôdgroda dlô ks. Walkùsza", „Pomerania” 2022 nr 11, s. 12-13. Dërchôj królewiónkò. Antologia dzysdniowi prozë kaszëbsczi. Zebrôł i òprôcowôł E. Prëczkòwsczi, Gdiniô 1996, s. 195-196
Mùzeùm – institucjô pòwòłónô do zbiéraniô, badérowaniô, a téż òpieczi nad òbiektama, chtërne mają gwësną historiczną abô artisticzną wôrtosc. Pòzwa pòchôdô z łacëznianégò słowa "musaeum", chtërné samò pòwstało z grecczégò "mouseion" – plac abò swiãtnica, przeznaczony mùzóm (grecczim bòstwóm). Fùnkcje mùzeùm: òchronné wëchòwné estetyczné Pierszé mùzeùm w Pòlsczi òstało założoné przez Izabelã Czartoryską w 1801 r. w Puławach i gromadzëło nôrodny pamiątczi.
Brunô hiena ("Hyaena brunnea") – to je ôrt miãsojôdnégò suska z rodzëznë hienowatëch ("Hyaenidae"). Òna żëje w Africe. Jich je mało.
Andżelika Cëchòckô (pòl. "Angelika Cichocka") - ùr. 15 strëmiannika 1988 rokù, to je strzébrznô medalëstka halowëch mésterstwów swiata Òna biegô wnetka jak skra ògnia, a ùrodza sã w Kartuzach.
Jerzi Stachùrsczi (ùr. 9 strëmiannika 1953 we Gduńskù) – pòéta, kòmpòzytor, aùtór dokazów na binã i pedagóga. Przińdny pòéta wëchòwôł sã we Gduńskù i w Kłosowie. W latach 50. i 60. w jegò òtoczenim gôdało sã blós pò kaszëbskù, tej wiedno czuł òn ten jãzëk, téż òd starka, z chtërnym béł baro mòcno zrzeszony. Òkróm tegò młodi Stachùrsczi brôł ùdzél w rozmajitëch kaszëbsczich òbrzãdach. Kaszëbskô codniowòsc, a z drëdżi starnë pòswiãtnosc, miała wiôldżi wpłiw na jegò ùtwórstwo. Sztudérowôł jaż sédmë czerënków, z czegò skùńcził piãc. Òkróm PWSM (Państwòwô Wëższô Mùzycznô Szkòła) we Gduńskù skùńcził téż m.jin. etnografiã i pòdiplomòwé sztudia w Wëższi Szkòle Gazétnictwa w Gdini. Ju w liceùm pisôł mùzykã do piãc téatrów pòézji. Òd 1979 rokù napisôł mùzykã dlô warkòwëch téatrów do sto trzëdzescë przedstôwków, a téż – jak sam gôdô– kòl trzësta-sztërësta tekstów ò rozmajitëch témach dlô solëstów, estradowëch karnów, spiéwôków i dzôtków. Ùłożił pôrãnôsce szkòłowëch himnów, midzë jinszima dlô szkòłów z Bòrkòwa, Wiôldżi Wsë, Kartuz, Dzerżążna, Niestãpòwa, Przedkòwa, Czéczéwa, Wiela. Je autorã czile tomików wiérztów w pòlsczim i kaszëbsczim jãzëkù: "Té pokazëją na mnie" (1980); "Droga" (1984); "Gwiazdki" (1985); "Procesje" (1997); "Naczynia połączone mowy. Sparłãczoné statczi mòwë" (2005). Swój pierszi zbiérk „Té pokazëją na mnie” (1980) napisôł kaszëbizną zblëżoną do ti, jaką pisôł Aleksander Labùda, chòc tematowò i pòétno tomik je czësto jiny, priwatny, jakno np. wiérzta "Z Guczowim Mackem przë jednym stole", chtërna je òkôzanim tczë Labùdze. Stachùrsczi je téż aùtorã słów i nótów wiele piesni i kòlãdów, m.jin. zapisónëch na kasétach i platkach. Òd lat 90. Jerzi Stachùrsczi wespółrobił z regionalną prasą ("Gazeta Kartuska", "Głos Kaszub", "Kurier Kartuski"). Dobiwca wielu nôdgrodów, z jaczich wôrt wëmienic Medal Stolema (w 1993), Pòmòrską Artisticzną Nôdgrodã czë Medal Nôrodny Edukacji za regionalną robòtã z dzôtkama. Pùblikacje Jerzégò Stachùrsczégò w katalogù BN
Fat Possum Records - platowô wëdowizna z Oxford, Mississippi, założonô w 1992 rokù przez Matthew Johnson'a. Specjalizëjë òna sã òsoblëwié blusã z nordowi Deltë Mississippi. Tuwò wëdiwôlë swòje platë m.jin. R. L. Burnside, Junior Kimbrough czë T-Model Ford. Z rozwijã wëdowiznë naczãle dochôdac do programë młodzi wëkònôwôczë jak na przëmiôr Heartless Bastards ë The Black Keys. Platë Fat Possum rozprowôdzô samòstójna platowô wëdowizna Epitaph Records. 2003 "You See Me Laughin': The Last of the Hill Country Bluesmen". Domôcô starna wëdowiznë