ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Republika - je polsczi rock karno. Pòwstôło w 1981 rokù. We 2001 rokù zawieszëło karno zwòją dzéjnotã. Grzegorz Ciechowski - spiéw, klawisze, autor tekstów (1981-1986, 1990-2001) Zbigniew Krzywański - gitara (1981-1986, 1990-2002) Sławomir Ciesielski - perkùsëjô (1981-1986, 1990-2002) Paweł Kuczyński - basowô gitara (1981-1986, 1990) Leszek Biolik - basowô gitara (1990-2002) Historëjô. Karno Republika pòwstało 25 łżëkwiata 1981 rokù. W 1983 rokù wëdôle swojã pierszą dołgogrającą platã Nowe sytuacje ë pózdzé albùm 1984. Rok pózdni wëdôle albùm Nieustanne tango. W latach 1982 ë 1985 karno wëstãpiwôło na festiwalu w Jarocinie. W 1986 rokù, karno ògłoszëło swojé rozpùscëni. Znowa naczãło òno wëstãpiwac w 1990 rokù, chòc zmienionëm skłôdze. W 1991 rokù wëdôle albùm 1991. W 1993 Siódma pieczęć. W 1995 rokù Republika marzeń ë trzë lata pózdzé albùm Masakra. 22 gòdnika 2001 roka ùmarl Grzegorz Ciechowski ë karno zawieszëło zwòją dzéjnotã.   1983 - Nowe sytuacje 1983 - 1984 1984 - Nieustanne tango 1991 - 1991 1993 - Siódma pieczęć 1995 - Republika marzeń 1998 - Masakra 2002 - Ostatnia płyta 1983 - Kombinat/Gadające głowy 1983 - Układ sił/Sexy doll 1986 - Sam na linie/Moja krew 1991 - Lawa/Balon 1993 - '82-'85 1999 - Biała flaga 2003 - Komplet 2007 - Gwiazdy polskiej muzyki lat 80. vol. II 1993 - Bez prądu 2002 - Republika 2004 - Największe przeboje - LIVE 2007 - Trójka Live! http://republika.art.pl/ http://republikamarzen.pl/ https://web.archive.org/web/20181116215723/https://www.polskirock.art.pl/republika,1,81,wykonawca.html https://www.discogs.com/artist/669346-Republika
Wòjcech Łuka (pòl. "Wojciech Łuka") 10 strëmiannika 1958 r. w Rejowcù Fabrycznym w lubelsczim wòjewództwie – je znòny pòlsczi ùtwórca, malôrz, wielestarnowi artista grafik, kunsztler. Òn wiele twòrzi, kòl 40 lat. Jegò òbrazë, pòrtretë lëdzy zasłużonëch dlô kùltury ë kòmpòzycëje ò témie historiczny mòże nalezc w salonach ë galerijach w rozmajitëch mùzeach w Pòlsczi Repùbliczi. Wiele téż za greńcama, na przëmiôr w: Miemcë (2022 w Oberhausen) , Zjednóné Kraje Americzi, Szwedzkô, Egipt, Wiôlgô Britanijô, Italskô ë Kanada. Żëcé. Narodzënë Łuki nastąpiłë 10 strëmiannika 1958 w Rejowcù Fabrycznym. W młodich latach chòdzëł nôprzódka do spòdleczny szkòłë w Swinecczù – gard na prawach krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, henë téż pòtemù ucził sã w Òglowòsztôłcącym Liceùm, w 1977 rokù zdôł maturã. Pòtemù sztudérowôł m.jin. : na Szląsczim Ùniwersytece w Katowicach, w Toruniu (na Ùniwersytece Mikòłôja Kòpernika), òn sztôłcył sã m.jin. w akademie w gardze w Krakòwie (absolwent Akademii Kùńszta 1984). Je żeniałi ze Magdaléną Ewą. Òjc Jakùba, Maksyma ë mô córkã Marta. Galerëjã. Westrzód eksponatów w mùzeùm (institucjô pòwòłónô do zbiéraniô) je m.jin. "Droga Krziżewô" (abò "Darga Krziżewô") – ùtwórca malôrz Wòjcech Łuka.
Pòdrąbiónô (pòl. "Podrąbiona") – môłô kaszëbskô sedlëna w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Leżi w lasny òbéńdze Tëchòlsczich Bòrów. Niedalek òd wsë miescy sã dôwné wòjskòwé latawiskò. Wchôdô w skłôd szôłtëstwa Bòrsk. Òficjalną kaszëbską pòzwã „Pòdrąbiónô” wprowadzëlë 26 maja 2014.
Mòra – jak wierzele Kaszëbi to je dësza, chtërna wëszła z cała człowieka w spikù i òbróca sã w jabkò, krëszkã, kòta, mësz, nocną mòrówkã abò jesz co jinégò, a pòtemù dłôwi lëdzy, jezdzy do ùpadłégò na kòniu abò młodim bëdle, wëpijô soczi z drzéwiãt, dëszi drëżónë i wòdã. Mòra wlôżô w jizbã dzurką òd klucza i kładze sã na człowieka jak miészk piôsku. Òna zaczinô mòrzëc òd nogów jaż pò gardło, do môłkù, a przë tim mrëczi: mër, mër, mër.
Haga – to je wiôldżi gard w Néderlandzce ë ji rząd mô tu sedzbã. W 2012 rokù òna mia 490 282 mieszkańców.
Domôcô kùra ("Gallus gallus domesticus") – to je ptôch z rodzënë kùrowatëch. Lëdze chòwióm je na całim swiece òd dôwnëch czasów. Ôrtë. To dô kòl 80 zortów kùrów: letczé kùrë, niosczi mògą sã niesc do 13 rokù żëcégò miãsné kùrë wôżą nawetka do 5 kg kùrë krzyżówczi: kąsk miąsa i niosóm jaja kùrë amatorsczi: bòjowiczi malinczi pòkraczny Przëpisë. Òbrôzk:Kura 001. JPG
IX młin w Òlëwie - je wcyg ùżiwónym stôrim młinem przë Òlëwsczi Strëdze. Òn béł rozbùdowóny w 1874 rokù, a w 1594 rokù to béł fòlusz.
Kôłk - je ùpiekłi z mączi, jaja ë mléka abò wòdë. Òn je piekłi z dwóch strón na òléju w patelni. Gò mòże pòsëpac cëkrem.
Kònstantin Ferber ("Constantin (Konstantyn) Ferber") – ùr. 9 czerwińca 1520 rokù, a ùm. 15 gromicznika 1588 rokù béł wiele lat bùrmésterã Gduńska. W 1548 rokù òn béł przësëżnik. Jak òn béł bùrmésterã Gduńska 18 czerwińca 1568 rokù - 13 frajbitrów z Gduńska napadło na kaszëbsczich lëdzy, a pòtemù bëło ùkôróny. To bëło ùznóné za òbrazã króla i òn rok czasu béł w sôdzy. W tim czasu mòcny béł tu mieszczónowi stón, a òn dôł dosc wiele dëtków na lëterską szkòłã, ale béł téż stôwiôrz dodómù Ferberów w Gduńskù. Jegò grób je w tim gardze. Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego od VII wieku do 1945 roku / [Stanisław Mielczarski et al. ; koordynacja całości Wacław Odyniec], Gdańsk : Wydaw. Morskie, 1978, s. 127. L. Krzyżanowski: Gdańsk, Sopot, Gdynia. Przewodnik, "Sport i Turystyka", Warszawa 1970, s. 61. VIAF
Jezoro Môłé Brodno (pòl. "Małe Brodno") - to je jezoro ò wiéchrzëznie 0,71 km² w kartësczim krézu, w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Człuchòwò (téż: Człochòwò, Człëchòwò; w zdrojach: "Slochow" 1312, "Slochow" 1344, "Czlochow" 1454, "Słuchów" 1565, "Człuchowo 1614"; pòl. "Człuchów", miem. "Schlochau") - to je krézewi gard w pòmòrsczim wòjewództwie nad Rëchnowsczim Jezorã. Tu je Regionalné Mùzeum w Człëchòwie i krzëżacczi zómk. Lëdztwò gardu: 13.869 (2017) Wiéchrzëzna gardu: 12,48 km2
Zwëczajnô macerzónka ("Thymus pulegioides" L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë głëszkòwatëch ("Lamiaceae"). M. jin. na Kaszëbach òna rosce. Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s.176 ("Feldthymian").
Kôłkòwò - to bëła kaszëbskô wies w gminie Gniewino. Tu w 1945 rokù bëłë białczi z lagru z Stutthof. Wiele jich ùmarło i w 1969 rokù bëła tôblëca ò tim. Ta wies bëła znikwionô do nédżi latach 90. XX stalata, ale to sã zaczãło rëchli. Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 265
Héklowanié to je proces wërôbianiô wiãzëdła prze pòmocë héklôcza. =Spòsób wiãzaniô= Héklowanié tak jak wiãzenié na spicach zanôlégô na przecyganim zôdzeżgów nitków bez se na rozmajite ôrtë. Jinosc midze héklowaniém a wiãzaniém na spicach je tako, że  tu robi tëlkò jedna raka , bò  hékluje sã  jino jednym héklôczem ,  a prze wiãzaniém na spicach robią dwie rãce, bò całô robota zatôrczënô je na dwùch spicach. =Etymòlogiô= Rodowizna słowa héklowanié pòchòdzy ód stôrô francëszczégò jãzëka ,hook”. Héklôcz wëstãpiwô w rozmajitëch wiôlgòscach i może bëc sprawiony z wszelejaczich materiôłów, taczich jak: gnôtë, bambus, aluminium, sztëcznégò twòrzëwa i stalë. =Doczëzna= Spòdlecznã doczëznã do wërôbianiô wiãzëdła je héklôcz i jaczis ôrt doczëzny, chtërny bãdze wërôbiany. Nôczãscy je to nitka abò wôłna. =Jinosc midzë héklowniém, a wiãzaniém na spicach= Nôbarżi jasnô jinosc zanôlegô na tim, że do héklôwaniô ùżëwô sã jednégò héklôcza zakùńczënégò hôczykã, a nie dwùch spiców. W héklowanim aktiwnô je blós jedna zôdzerzga, czej we wiãzenim na spicach robi sã narôz na côłim rzãdze zôdzerzgów. Spùszczone zôdzerzgi mogą sprawic rozplecenie wiãzëdła. Jinaczi je w przëpôdkù héklowaniô, tu spuszczenie zôdzedzgów nie je wiôldżim zadanim. Sprôwiô to jinosc bùdaceji midze tima spòsobama. We wiãzëdle wërôbianym na spicach kòżdé òczkò pòdtrzëmëwóne je bez òczkò z wëższégò rządu. Zôs w héklowniém zôdzerzgi parłãczają są strónką. =Spòdlowé splecënczi hékloczôwé= Je czilenôsce ôrtów spòdlowëch splecenków hékloczowëch. Mòżnô je ùkłôdac w niezrechòwóną lëczbã òbmëszleniów. Do modłów dołączone są téż òpisë splecënków chtërne wëstãpiwają we wiãzëdłch. W zanôleżnoce òd òsobistëch pierszëznów niechtërny ledzë wëbierają òdtwòrziwanie mòdła òglownika abò chcą robic wedle jinszëch òpisënków. =Wczesnô historiô= W XIX stalace Jirlandjiã òpanôwôł wiôldżi głód (1845-49). W tim czase nastãpiłwô rozwiniãce héklowaniô knëpczi. Wëróbk héklôwóny knëpczi stôł sã wińscem na zôróbk dlô ùbòdżich jirlancczich robotników. =Héklowanié jakno kùńszta= Yarn bombing je to forma kunsztów darżëcnych na ten sam ôrt jak graffiti, tëli, że nie je to malowóne farbą, a do twòrzënô dokôzu ùżëwô sã wôłny i héklocza. Twòrzënié jinstalacëji może bawic baro długo. Dôkazë z wôłny òbchadane sã jakno forma nietrwałô. Pierszi rôz taką formã dôkòzù wëkònała Magda Sayeg, 37, z Houston w 2005 rokù. Wëmëszlëła, żebë òbhéklowac klëczczi w swòjim krómie. =Przëpisë=
Jozef Murgaš ("Joseph Murgas"; ùr. 1864 rokù w Słowacce – ùm. 1929 rokù w Zjednónëch Krajach Americzi) – to béł słowacczi ksądz, fizyk i wënalôzôrz w òbrëmie m.jin. bezdrótny telegrafie. Òn miôł wiele patentów na wënalôzczi.
Kòszëlka pòlo – to je zort kòszëlë z kòłnérzkã i rozcãcém kòl szëji. Òna mòże miec czieszinkã i dwie abò trzë kòszlówczi.
Mòjszewskô Hëta (pl. "Mojuszewska Huta") – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù. "Mojuszewska
Jednoseminnô mąkùszka ("Crataegus monogyna" Jacq.) – to je czerz abò nisczé drzéwiã z rodzëznë różowatëch ("Rosaceae"). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach, a ji jeden brzôd mô jedno semiã.
Renifer ("Rangifer tarandus") – to je lądowi susk z rodzëznë jeléniowatëch ("Cervidae"). Òn żëje m. jin. w tundrze - dalek na nordze np. w Szwedzce.
Melanie Griffith, (ùr. 9 zélnika 1957) je amerikańską teatrownicą.
Nonius - je pòmòcny przë dokładniészim mierzeniu.
Rowë (pòl. "Rowy") - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół. Czesław Piskorski, Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka Warszawa, 1980, s. 232
Gryfice (we zdrojach: "civitatis nostre Griphemberch super Regam" 1264, "Gryphenberge" 1277, "Grifenberg" 1302, "de Griphenberch" 1331, "Grifenberch" 1538, "Griphenberch" 1535, "stat Griphenberge" 1535, "Grifenberg" 1535, "Griffenberg" 1539, "Griffenberch" 1539, 1540, "Grifenberge" 1540, "Greiffenberge" 1618, "Greiffenberg" 1789, "Greifenberg" 1834, miem. "Greifenberg in Pommern"; òdtwòrzóné mòżebné kaszëbsczé pòzwë: "Gripiewô Góra", "Grifiô Góra") – krézewi gard w zôpadnopòmòrzczim wòjewództwie nad Régą. Lëdztwò gardu: 16.595 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 12,4 km2
Encyklopedia powszechna PWN – to je pòlskô pòwszechnô encyklopediô wëdónô w latach 1973–1976 (Suplement 1988) we Warszawie. W ni jakòs wnetka zabôczele, że je zemia "Kaszuby" (Kaszëbë). W dodôwkù ("Uzupełnienia" 1974 - 76) do ni m.jin. napisôlë, że są na swiece "Kaszubi" (Kaszëbi). Napisóné równak je ò pòmòrsczi òwcë ("Pomorska owca") na "Kaszubach" (Kaszëbach).
Słoweniô (téż: Słoweńskô) – państwò w pôłniowim dzélu westrzédny Eùropë, nôleżącé do Eùropejsczi Ùnie. Grańczi z Aùstrią, Chòrwacją, Madżarską i Italską. Geògrafiô. Pòłożenié. Leżi w pôłniowim dzélu westrzédny Eùropë, pòmidzë Aùstrią i Chórwacją. całownô: 20,273 km² wiéchrzëzna lądu: 20,151 km² wiéchrzëzna wòdów: 122 km² môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 155. òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,211 km państwa, z jaczima mô grańce: Aùstriô 299 km, Chòrwacjô 600 km, Wãgrë 94 km, Włochë 218 km Brzegòwô liniô. 46,6 km Klimat. Strzódzemnomòrsczi klimat na ùbrzegù; na plaskati wëżawie i dolënach na pòrénkù klimat kòntinentalny, z chłodną zëmą i łagódnym abò gòrącym latã. Ùsztôłcenié terenu. Na ùbrzegù rozcygô sã plaskatô wëżawa Kras; w nordowò-zôpadnym dzélu rozcygô sã górsczi region (Julijsczi Alpë) , chtëren przëlégô do teritorium Włoch i Aùstrie (na nordze) ; na pòrénkù przeplôtają sã wëszawë i dolëznë z mnodżima rzékama. strzédnô wësokòsc: 492 m. n.r.m. nôniższô wësokòsc: o m. n.r.m. (Adriaticczé Mòrze) nôwëższi czëp: 2,864 m. n.r.m. (Triglav) rolné gruńtë 22,8 % (w tim 8,4% òrnëch gruńtów) lasë 62,3% (w 2011) wielëna lëdztwa: 1,972,126 (wôrtoscë szacowóné na lëpińc 2017) môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 147. Lëdze i spòlëzna. Etniczné karna. Słoweńcë 83.1%, Serbòwie 2% , Chòrwacë 1.8% , Bòsniacë 1.1% (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2002) Jãzëczi. słoweńsczi (òficjalny) 91.1%, serbò-chòrwacczi 4.5% (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2002) Religijné karna. katolëcë 57.8%, mùzułmanie 2.4%, prawòsławny 2.3% mieskô pòpùlacjô: 49,6% (w 2017) wikszé miesczé westrzódczi: Lublana (stolëca) – 279,000 mieszkańców (w 2014) òficjalnô pòzwa: Repùblika Słoweniô (słoweń. "Republika Slovenija") pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika stolëca: Lublana czasowô cona: UTC+1 nôrodny himn: „Zdravljica” ("Toast") pezydent: Borut Pahor (òd 22 gòdnika 2012) premier: Marjan Šarec (òd 13 séwnika 2018) Pòliticzny system. Ùstawòdôwczô władza. Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô Państwòwô Radzëzna (słoweń. "Državni Svet"; 40 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i Państwòwé Zéńdzenié (słoweń. "Državni Zbor"; 90 nôleżników na sztërëlatną kadencjã; dwùch z nich wëbiérô sã w òsóbnëch welownëch òkrãżach dlô włosczi i wãgersczi miészëznë). Słoweniô w „The World Factbook” Òficjalnô starna Slovenia.si Rząd Repùbliki Słoweniô
Wòdnô bróma – biwô np. w Gduńsku, brómny bùdink, chtëren tu zamikô drogã do rzéczi Mòtławë. Je nią np. Zelonô Bróma w Gduńsku - to je barżi pałac, ale pòd nim dołã mòże przejachac.
Nadreniô-Palatinat (miem. "Rheinland-Pfalz") - je związkòwim krôjã w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òn òbjimô 19854,21 km² wiéchrzëznë. Tu mieszkało 4073000 lëdzy w 2016 rokù.
Alimentë ("alimentum") – są w Pòlsce regùlarnyma òbrzésznyma òbdôwama dlô lëdzy, do chtërnych są òbòwiózóny jiny lëdze. Mòże bëc tak, że chłop pò rozdënkù z białką płacy ji alimentë na dzece. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 2015 poz. 2082) rozdënk
Samùm - to je pôłniowi, pòriwny, gòrący i sëchi wiater, chtëren wieje na pùstiniach np. Nordowi Africzi. Òd niegò są piôskòwé krzëkwë. Jak wieje samùm robi sã baro cepło
"Zrzesz Kaszëbskô" - to bëło wôżné dlô Zrzeszéńców pismiono kaszëbsczi rësznotë. Òno bëło wëdôwóné latach 1933-39, 1945-47 i 1992-93. Neureiter F.: Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu. Pòlsczi dolmaczënk Maria Boduszyńska-Borowikowa, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1982 Zrzesz Kaszëbskô
Damnica (pòl. "Damnica") - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Damnica. Tu je pałac ë Zrzesz Szkòłów, a w ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka . 1.)
Karwiô (pòl. "Karwia", miem. "Karwen") je wsą nad sztrądã Bôłtu na Kaszëbach, w gminie Wiôlgô Wies , w ji zôpadnym parce. Pierszô zmiónka ò Karwiô pòchôdô z 1274 rokù. W XX-im stolatim miôł plac zacht rozwij wsë dzãka turistice. Karwia
Zôpùstë są czasem òd niedzeli (zôpùstnô niedzela) do wtórkù przed Pòpielną Strzodą. W zôpùstë miało bëc tuńcowóné, a nié mógł szëc, bò chòwa mògła bë zakùlawiec. Na Kaszëbach òb ten czas miôł sã dobrze najesc, bò z pòczątkiem Wiôldżigò Pòstu kùnczą sã ùcechë i dobrè jedzeniè. Wôżnë bëłë téż: zôpústny „tuńc na dłudżi len”, plińce i zôpùstné plôcczi. Dzysô na kaszëbszczich zemiach ju prawie ni ma widzec lnu, ale czedës rosło gò wiele. W zôpùstë czasem pôrã gbùrsczëch rodzëznów sôdało we wasądżi ë òdwiédzało krewnëch. Saniówka w tim czasu biwô snôżô. Rzeczónczi: W zôpùstë mùszi bëc miãso, bò chto w zôpùstë nie jé miãsa, tegò mëdżi òb lato zjedzą. Na zôpústny dzèń, szëkújta, babë, nodżi na dłudżi len. Chto w zôpùstë nie tańcuje, tegò pchłë grëzą. Zôpùstni tuńc zdrowia kùńc. Malicki L.: Rok obrzędowy na Kaszubach, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Gdańsk 1986
Bërczk – to je zôbôwka zrobionô z wikszi knąpczi z dwùma dzurkama, przez chtërne przewlokłô je dëbeltnô nitka. Przez nitkã ë palce knąpka sã krãcy i jakbë brzãczi. Òn je zôbôwką dlô dzecy, a znaje gò wiele starszëch Kaszëbów.
Młënôrz - zajimó sã młocém mączi z zôrna w młinie. Nôprzód we wiele chëczach bëłë żarna i na nich młolë mąkã. Rozmajitoscë. Czedës m. jin. na Kaszëbach bëło dosc wiele młinów kòl rzéków. Dzysô młënôrz je tu dosc zabôczonym warkã.
Szëflôda - to je wësëwónô òtemkłô z górë skrzinka w méblach. Òne są np. w kòmódze i przëdôwają sã do trzimaniô rzeczi w schòwie, a biwają w biblotece.
Pierwszi Lëst do Kòrintczików [1 Kor] – to je dzél Nowégò Testameńtu napisóny kòl 57 rokù. Swiãti Paweł dłëgszi czas béł Efezu i tu nen lëst béł pisóny za czasu jegò trzecy misyjny rézë (lata 53 – 58). No pismiã je òbrôzã spòleczno-religijnégò żëcô gminë w grecczim òstrzódkù – Kòrince. 13 dzélëk tegò lëstu - ò miłoce – je zwóny „Piesnią nad piesniama” Nowégò Testameńtu. Eùgeniusz Gòłąbk (tołmaczenié): "Swiãté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk-Pelplin 1993, ss. 297 – 321.
Rafaela Herrera, wòjskòwô bohaterka Nikaragui (ùm. 1805) Teofila Sapieżyna, pòlskô szlëchcanka, politiczna dzejôrka, pamiãtnikorka, bibliofilka (ùm. 1816) Tadeusz Reytan, pòlsczi pòliticzni dzejôrz, pòsł na Sejm (ùm. 1780) Edmund Halley, anielsczi astronoma (ùr. 1656) Maria van Lommen, néderlandzkô jubilerka (ùr. 1688) Pylyp Orlyk, ùkrajińsczi prowadnik kozacczi, diplomata (ùr. 1672) Bohuslav Matěj Černohorský, czesczi organowi muzyk, kòmpòzytor (ùr. 1684) William Somervile, anielsczi poeta (ùr. 1675)
Abaddon - polsczé pùnkòwé karno z Bëdgòszczë. Pòwstôło w 1982 rokù pòd mionã "Partyzantka miejska". Założëlë je Tomasz Dorn (perkùsëjô), Tomasz Frost (basowô gitara), Bernard Szarafiński (gitara) ë "Mirek" (spiéw) - pózdzé na jegò plac przëszëdł Waldemar Jędyczowski. W latach 1984 ë 1985 karno wëstãpiwôło z dobiwkama na festiwalu w Jarocinie. Rok pózdzé grało w kòncertowi trase pò Jugòsławijë dze nagrało w studio w Ljubljanie (Słowenijô) sztof na pierszą sztudijną platą "Wet za wet", jakô òstała wëdónô przez samòstójna francëską wëdowizna "New Wave Records" ë dostała swegò ôrtu kùltowi sztatus w Pòlsce. Niezgòdnoscë co do sztélu dôlszegò graniô doprowadzëłë w 1987 rokù do rozpôdu karna. Znowa naczãło òno wëstãpiwac, chòc w kąsk zmienionëm skłôdze, trzë lata pózdzé. Wprzód blós pò Pòlsce, a w 2003 òdbëło krótką kòncertową trasã pò USA. We łżekwiôce 2005 rokù zawieszëło karno zwòją dzéjnotã.. "Wet za wet" - LP (New Wave Records 1986), MC (Melissa Records 1993), CD (Pop Noise 2001) "Walcz o swoją wolność" - SP (Bydłoszcz Records 1996) "Nie do Poznania" - SP (HC PZPR Rercords 1996) "Godzina krzywd" - CD (Lou & Rocked Boys 2004) "Kto?" na LP "Fala" (Polton 1985) "Wet za wet" ë "Kto?" na LP "Jak punk to punk" (Tonpress 1988) "Kto" ë "Kukły" na MC "Był kiedyś Jarocin" (GZG Rec. 1998) "Zamknij się w sobie" ë "Zostań bohaterem" na Promò CD "Punks, Skins & Rude Boys NOW!!! vol. 8" (Jimmy Jazz 2003)
Georgi Greczko, rësczi astronauta 735 Beda Tczëwôrtny, zôkonik ë dzejopisôrz 992 Mieszkò I, pòlsczi ksążã 1085 Papiéż Grzegorz VII 1261 Papiéż Alexander IV 1555 Henrik II Nawarsczi, król francësczi
Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Kaszëbsczi Grif" ("pòl. Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Kaszubski") - na zôczątkù II Swiatowi Wòjnë bëła nôbarżi rozkòscërzoną pòlską wòjskòwą òrganizacją zrzeszającą wiele Kaszëbów - aktiwnëch w rësznoce zatôrczënkù. Pòtemù bëła òna pòprzezwónô na Krëjamnô Wòjskòwô Òrganizacëjô "Pòmòrsczi Grif". Ji nôleżnicë wespółrobilë z AK i ùznôwalë wëszëzna Pòlsczégò Rządu w Londinie.
Jezoro Reduńsczé Dólné (pòl. "Jezioro Raduńskie Dolne") - to je jezoro ò wiéchrzëznie 7,37 km² w kartësczim krézu, w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.
Zbòżé – są to roscynë z rodzëznë trôw. Są nima: żëto, pszénica, jãczmin, òws, kùkùridza, a bëło wierã téż proso. Z pòdrzadkù ùpraw gbùrsczich są nima téż: bùkwita (lëtewka), raps, len, kònople. Na Kaszëbach zbòża bëłë wôżnyma roscënama. Czedës zbòżé zwano „żëtã”. Całi bògactwò sparłãczony z tim słowã mòże nalezc w "Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej" Bernarda Sychty. Brzôd mô wielodajną zamkłosc mączi, z chtërnej wërôbiô so: mąkã, krëpë, òlej, cyrop, alkòhól; je to téż ùżëwóné w przerobinié: browarnim, mëłarznim, gòrzelnim, farmaceuticznim. Stanisław Tołpa, Jan Radomski, "Botanika. Podręcznik dla techników rolniczych", wyd. dziesiąte, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1975, s.319-322.
Jastrzëbiôk – to są pùstczi kòl wsë Miłoszewò. Mòże ta pòzwa je òd Jastrzëbòga
Pòdsniéżk ("Galanthus nivalis" L.) – to je roscëna z rodzëznë amarilkòwatëch ("Amaryllidaceae"). Rosce òna w westrzódny ë pôłniowi Eùropie, w tim téż na Kaszëbach. Je to roscëna w Pòlsce chrónionô; ji pòkôzanié sã, np. w gromicznikù abò strumiannikù, symbòlizëje chùtczé nadéńdzenié zymkù.
Matarniô (pòl. "Matarnia", miem. "Mattern") - to je dzél Gduńska, a bëła wies. Tu je kòscół, a nim je czasã w niedzelã Mszô Sw. m. jin. dlô Kaszëbów i mòże czëc kaszëbsczi jãzëk. Probòszczã w latach 1983 - 1994 béł tu ksądz Władisłôw Szulëst.
Céza - ôrt secé do łowienô rëbów przë dnie np. bańtków. Cézą rëbôcë mògle łowic np. w Bôłce. Friedrich Lorentz (1934) pisôł, że Kaszëbi łowile cézą òb noc.
Nowi Dwór (pòl. "Nowy Dwór Gdański", miem. "Tiegenhof") - to je krézewi gard w Pòmòrsczim Wòjewództwie na Zëławie nad Tugą. Lëdztwò gardu: 12.459 (2010) Wiéchrzëzna gardu: 5,06 km2 19.)
Radio Kaszëbë – priwatnô regionalnô radiowô rozsélnica, chtërnô bëła zapùszczenô 18 gòdnika 2004 rokù. Kòncesjonariuszã i załóżcą rozsélnicë je Stowôra „Pùckô Zemia”. Programa Radia Kaszëbë dochôdô do 800 tës. słëchińców na Pòmòrzim (w Trzëgardze, krézach: pùcczim, wejrowsczim, kartësczim, kòscersczim, lãbòrsczim, niechtërnëch dzélach chònicczégò, gduńsczégò, starogardzczégò i tczewsczégò krézu). Dzél programù radio nadôwô w kaszëbsczim jãzëkù. 60% całownotë programù zajimô mùzyka (w tim i kaszëbskô). Co gòdzënã radio nadôwô lokalné infòrmacje, jaczich mòże słëchac w programie „Klëka”. Radia Kaszëbë mòżna słëchac na czãstotlëwòscach: 98,9 FM (wejrowsczi pòwiôt, dzél pùcczégò pòwiatu i Trzëgardu); 92,3 FM (kartësczi pòwiôt); 90,1 FM (kòscersczi pòwiôt); 106,1 FM (nordowé Kaszëbë); 94,9 FM (lãbòrsczi pòwiôt). Òbaczë téż. CSB TV Przëpisczi.
'Skòwrónk'(Alauda arvensis) - ptôch z rodzëznë "skòwrónczi" z rédżi "wróblowé" Wëstãpianié. Gniazdëje na pòlach i òtemkłëch terenach òd Europë i nôrdowëch grańców Africzi, przez Azëjô, pò nordóstową Sybirëjã i Chinë. Pòpùlacje nordowi i wschòdni migrëją na zëmã na pôłnié. Wiôlgòsc i wôga. Długòsc cała: 18 cm. Wôga:29-51 g. Pòzdrzatk. Niewiôldżi, bruny ptôch ò trzënórtnëch skrzidłach,môłim kùnôszkù na głowie, dłùdżëch slédnëch pazurach i dosc dłudżim ògònie. Wiérzk cała bruny z cemniészim sztrichaniém; skrzidła i ògón cemnobruny ò biôłëch rańtach; spódk cała żôłtawobiôłi. Nodżi i dzób żôłtawobruny,òczë bruny. Jôda. Semiona i dzéle roscënów, òwôdë, pajiczi i jinszi bezpôcorniczi. Rozrôdzanié. Gniôzdo na zemi w sztôłce snôdczi szôlczi, ùkrëté midze kãpamë trôw. Zrobiony je z sëchi trôwë, a ód bëna wëlożony mitkò steblamë. Samnica skłôdô 3-4 zelonkawoszari abò krémòwoszari jaja, gąsto pòkrëti szarobrunëma plachckamë. Wësôdëje je sama przez krótkò 11 dniów. Pisklãta starszi dozérają razã. Młodi òpuszczają gniôzdo, czé minie 9-10 dni. Spòsób żëcégò. Skòwrónk je znóny z pësznégò spiéwù. Spòtkac gò mòże na òtemkłëch i pòrosłëch trôwama môlach. Je widzóny midzë wësoczima rzmama, ùbrzeżnëma słonëma brëzgawicama i dunama. Nôwicy czasu bawi na zemi, czé szukô żercô. Wëstraszony przëcëskô sã do zemi, a pózni narôz zriwô sã do lecënkù. Samc mòże spiewac w lëfce przez całi rok, z wëjimka dzéle czasë pierzenié sã pòd kunc lata. Ptôch ùnôszô sã pionowo w lëft na zachtną wiżawã, òstôje wiszącë na czile minut, trzepòce skrzidłama i wëléwô ze se strëga głôdczégò, perlowatégò swirgolë. Pòtemù òpôdô pòmalë na dół jaż w kuńcu cëchnie na zemi. Lëteratura. Zdrzódło: Mini enciklopediô. Ptôchë.
Jastrowi Pòniedzôłk - jak kôże stôri zwëk w to drëdżi swiãto knôpi na Kaszëbach niosą jałówcowé dëgówczi do chëczów, żebë dëgòwac dzéwczãta pò nogach. Za to òne jima dôwają malowóné jaja do kòsza - bò cëż to są za Jastrë bez dëgòwaniô. Dzece zazérają do wczasni zrobionëch zajcowéch gniôzdków, czë jim zajc mô co przëniosłé.
Krézżôga – to je maszina do cãcégò drewna abò np. betonu przë pòmòcë żôdżi, a je nią òkrãgłô zãbòwatô tôrcz. Nëkô jã zwiksza elektriszi mòtor.
Dzegc - to je produkt z taczégò ôrtu drzewa jak np. bardówkòwatô brzózka (zort smòłë). Kaszëbi nim smarowelë swôrb. Ks. Bernard Zëchta napisôł, że òn béł procem czarownicóm.
Tëczk ("Calla palustris" L.) - to je roscëna z rodzëznë arónowatëch ("Araceae"). Na Kaszëbach rosce dosc wiele tëczkù i tu gôdają "tëczką swinie tëczą". "... NAZWY DZIKO ROSNĄCYCH ROŚLIN ZIELNYCH NA TLE SŁOWIAŃSKIM"
Magnificat ("Magnificat anima mea Dominum") – pòdług Ewanielie wedle sw. Łukôsza (1,47 – 55): Wielbi dësza mòja Pana i redëje sã dëch mój w Bògù, mòjim Zbôwcë, bò wezdrzôł na ùniżenié swòji służebnicë, hewò òdnądka wszëtczé pòkòlenia bãdą mie błogòsławiłë, bò wiôldżé sprawë uczënił mie Nen, co je mòcny i swiãté je Jegò miono, a Jegò miłoserdzé z pòkòleniégò na pòkòlenié [dôwô tima] co sã Gò bòją. Òn pòkôzôł mòc swòjégò remienia, zniszcził mëslë serc tëch, co bëlë bùszny. Zdrzucył mòcnëch z trónów, a wëwëższił pòkórnëch. Głodnëch napełnił dobrama, a bògatëch òdesłôł z niczim. Wspòmógł swòjégò słëgã Izraela, czej wspòmniôł na swòje miłoserdzé, jak przërzekł najim òjcóm – Abrahamòwi i jegò nôstãpnikóm na wieczi. "Magnificat anima mea Dominum", "Et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo," "quia respexit humilitatem ancillae suae;" "ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes," "quia fecit mihi magna qui potens est" "et sanctum nomen eius;" "et misericordia eius a progenie in progenies timentibus eum." "Fecit potentiam in brachio suo;" "dispersit superbos mente cordis sui." "Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles." "Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes." "Suscepit Israel puerum suum, recordatus misericordiae suae," "sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini eius in saecula. " A. R. Sikora OFM: Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk. Gdańsk 2010, s. 158; ISBN 9788387258399 Mòja dësza wielbi Pana òdjimczi
Lëtwa (téż Lëtewskô) – państwò w nordowòwestrzédny Eùropie. Stolëcą i nôwikszim gardã je Wilno. Òd nordë grańczi z Łotwą, òd pôłniowégò pòrénkù z Biôłorusą, òd pôłniowégò zôpadu z Pòlską i kaliningradzczim òbwodã (eksklawa Rusje). Mô przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 99 km. Òd 2004 nôleżi do NATO i Eùropejsczi Ùnie. Geògrafiô. Pòłożenié. Leżi w nordowòwestrzédny Eùropie, na pòrénkòwim ùbrzegù Bôłtëcczégò Mòrza. całownô: 65,300 km² wiéchrzëzna lądu: 62,680 km² wiéchrzëzna wòdów: 2,620 km² môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 124. òglowô długòsc wszëtczich grańców: 1,549 km państwa, z jaczima mô grańce: Biôłorus 640 km, Łotwa 544 km, Pòlskô 104 km, Ruskô (kaliningradzczi òbwód) 261 km Brzegòwô liniô. 99 km (przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza) Klimat. Klimat przechódny midzë mòrsczim i kòntinentalnym. Strzédnô cepłota òb zëmã sygô minus 4,9 °С, òb lato – 17 °С. Wielëna òpadënków sygô 748 mm òb rok. Ùsztôłcenié terenu. Pòwiérzchniã państwa zajimają równiznë ze szlachama dôwnégò zlodowaceniô. Pò kraju rozsónëch je wiele môłëch jezór. strzédnô wësokòsc: 110 m. n.r.m. nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Bôłt) nôwëższi czëp: 294 m. n.r.m. (Aukštojas) rolné gruńtë 44,8 % (w tim 34,9 % òrnëch gruńtów) lasë 34,6% wielëna lëdztwa: 2,823,859 (na lëpińc 2017) môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 140. Lëdze i spòlëzna. Etniczné karna. Lëtwini 84.1%, Pòlôsze, 6.6% , Ruskòwie 5.8%, Biôłorusënowie 1.2% (wôrtoscë szacowóné na 2011) Jãzëczi. lëtewsczi (òficjalny) 82%, rusczi 8%, pòlsczi 5.6% (wôrtoscë szacowóné na 2011) Religijné karna. katolëcë 77,2%, Rusczi Prawòsławny Kòscół 4,1%, stôroòbrzãdowcë 0,8%, lëtrowie 0,6% mieskô pòpùlacjô: 66,5% wikszé miesczé westrzódczi: Wilno (stolëca) – 542,990 mieszkańców, Kòwno – 299,466 mieszkańców, Kłajpeda – 155,032 mieszkańców òficjalnô pòzwa: Lëtewskô Repùblika (lët. "Lietuvos Respublika") pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika stolëca: Wilno czasowô cona: UTC +2 państwowé swiãto: 16 gromicznika – Dzéń Òdbùdowaniô Lëtewsczégò Państwa (lët. "Lietuvos valstybės atkūrimo diena") nôrodny himn: „Tautiška giesmė” ("Nôrodnô spiéwa") prezydent Gitanas Nausėda (òd 12 lëpińca 2019) premier Ingrida Šimonytė (òd 11 gòdnika 2020) Pòliticzny system. Ùstawòdôwczô władza. jednojizbòwi parlament – Sejm Lëtewsczi Repùbliczi (lët. "Lietuvos Respublikos Seimas"; 141 nôleżników na sztërëlatną kadencjã) Rozmajitoscë. Òd 15 do 17 maja 2013 rokù òdbiwało sã zéńdzenié parlameńtarzistów Delegacji Karna Sejmù Repùbliczi Litwë ds. Midzëparlameńtarnëch Kòntaktów z Rzeczpòspòlitą Pòlską i Litewskò-Pòlsczégò Parlameńtarnégò Karna Sejmù RP, òni chcele wiedzec ò ùczbie kaszëbsczégò jãzëka i dwajãzëkòwòsce na Kaszëbach. Lëtwa w „The World Factbook” https://web.archive.org/web/20050901162618/http://www.lietuva.lt/
Szarô òlszô abò szarô ólszka ("Alnus incana" (L.) Moench) - to je roscëna z rodzëznë brzózkòwatëch ("Betulaceae" Gray). To drzéwiã abò wiôldżi czerz colemało rosce kòl rzéków, téż na Kaszëbach.
Légôczka - to je zort mébla, chtëren przëdaje sã do òdpòczinkù na sedząckù. Òb lato mòże na ni wnetka leżëc.
Glandirana – ôrt płazów bezògònowëch z rodzëznë żabòwatëch, òbjimającé gatënczi wëstãpùjącé w Azjë. Gatënk "G. rugosa" òstôł introdukowóné na Hawajach. "Glandirana emeljanovi" "Glandirana minima" "Glandirana rugosa" "Glandirana tientaiensis" http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/names.php?taxon=&family=&subfamily=&genus=Glandirana&commname=&authority=&year=&geo=0&dist=&comment=
Szarlota (pòl. "Szarłata") - je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.
Kalëska - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. Krótkò ti wsë w lasach Miemcë - w II swiatowi wòjnie pòmòrdowalë sta lëdzy. W Kalëskach w 2005 rokù mieszkało 220 lëdzy
Kòscérzna (téż: Kòscérzëna, Kòscérzëno, Miasto; pòl. "Kościerzyna"; miem. "Berent"; łacëzna: "Costerina") - krézowi gard na Kaszëbach. Kòscérzna je stolëcą kòscersczégò krézu i gminë Kòscérzna w pòmòrsczim wòjewództwie. Kòscérzna mô apartné ùrzãdë dlô gardu i wiesczi gminë. Pòłożenié. Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 54°07' N, dôłgòta - 17°58' E. Lëdztwò gardu: 23 200 mieszkeńców Wiéchrzëzna gardu: 16 km2 Historiô. We zdrojach miono gardu wëstãpòwało w brzmienim: "Costerina" 1284, "Costrinam" 1289, "Chossorino" 1312, "de Costerin" 1320, "Cuterin" 1336, "Coterin" 1346, "Bern" 1398, "Kostrin" I pôłw. XV w., "Beren" 1412, "Berren" 1412, "Coscerzin" 1471, "Kostzerczyn" 1471, "Coscerzin" 1472, "Cosczyerzyn" 1473, "Bern" 1501, "Kosczyersyno" 1501, "Cozyerzyno" 1501, "Coscerzin" 1526, "Bernth" 1526, "Bern" 1526, "Cosczyerzino" 1526, "Cosczierzino" 1534, "Coßczierzyni" 1551, "miaßtka kosczyerskyego" 1559, "koscyerzyna" 1564, "m. Kościerzyny" 1577, "kościerski" 1577, "Koscierszni" 1571, "Koscirszni" 1571, "Koszcziersznii" 1571, "Koscierzyno" 1583-1599, "Koscierzyn" 1583-1599, "Kosczierzyno" 1583- 1599, "Kosczierzyno" 1583-1599, "Kosczierzino" 1583-1599, "kosczierzinensis" 1583-1599, "kosczierzinensis" 1583-1599, "Koscierensis" 1583-1599, "Bernensis" 1583-1599, "Costzerczyn" 1640-1645, "czu Bern" 1415, "bernt" 1568, "Bernn" 1640-1645, "Kościerzyna" 1664, "kościerzyńskie" 1664, "Berndt" 1647, " Kościerzynie" 1647, "Kośćcierzyna" 1765, "od Kościerzyny" 1767, "Bernd" 1780, "Behrendt" kòl. 1790, "Berent" 1659, 1883; "oppidum Berna" 1583, "Behrendt" ok. 1790, "Behrend" 1804, "Kościerzyna" 1879 , "Kościerzyna" 1883, "Kościerzyna" 1925, "Berend", "Kościerzyna"; Kòscèrzéno" (Cenôwa); "Kœsceřéna (Ramułt) 1893. Dlô Kòscérznë II swiatowi wòjna skùńczëła sã 8 strëmiannika 1945 rokù. 10 lëpińca 2004 òdbéł sã tuwò Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów Òficjalnô kaszëbskô pòzwã gardu w pòstacje „Kòscérzna” òsta wprowadzónô 6 maja 2013. Aleksander Majkòwsczi Léòn Heyke Mùzeum Kòscersczi Zemi Mùzeum na òtemkłim lëfce ze stôrima cuchami Rôtësz z 1843-gò rokù Òficjalnô kòscérskô starna
Eùro (EUR, €) - to je eùropejsczi dëtk w 26 państwach: Aùstriô, Belgijskô, Chòrwacją, Cyper, Estóńskô, Fińskô, Francëjô, Greckô, Irlandëjô, Italskô, Lëtewskô, Luksembùrskô, Łotewskô, Malta, Miemieckô, Néderlandzkô, Pòrtugalskô, Słowackô, Sloweńskô i Szpańskô. W krôjach nie-EÙ z ùmòwą Andorra, Watikan, San Marino, Mònakò ë bez-ùmòwë Czórnogóra ë Kòsowò. Eùro (miemiecczi) (anielsczi)
Amerikańskô norka ("Neovison vison") - to je rabùszny susk z rodzëznë łasëczkòwatëch. Òna je sprowadzonô zza òceanu i ù nas nikwi swòje môlowé notërné òkrãżé, a do tegò chùtkò sã rozrôdzô. Gdze na Kaszëbach pòjôwiô sã amerikańskô norka, tam òna wnetka je baro wôżnym rabùsznikiem, òsoblëwie w òkòlim rzéków ë wòdnëch zbiérników. Tak je np. w Słowińsczim Nôrodnym Parkù. Te norczi w klôtkach zwëskôł lëterackò np. Jerzi Łisk. Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 1 / [zespół autorów i tłumaczy Wojciech Bresiński et al.], Poznań : Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 148.
Nicejskò-kònstantinopòlsczi symbòl wiarë – chrzescyjańsczé wëznanié wiarë, nôbarżi rozkòscérzóné westrzód tekstów "credo" ùżiwónëch wespółczasno w liturgiach. W rzëmskòkatolëcczim Kòscele i prawòsławny Cerkwi je òdmawióné abò spiewóné pòdczas liturgii Eucharystie. Autoritet symbòlu przëjimô téż anglikańskô spòlëzna, stôrokatolëczi, lëterskô wiara, a téż niechtërne jinszé protestancczi profesji. Jednym z fòrmalnëch pòwòdów rozłamu chrzescëjaństwa na rzëmskòkatolëcczi kòscół i prawòsławié bëło dodanié do Nicejskò-kònstantinopòlsczégò symbòlu fòrmùłë "filioque" (ò pòchòdzenim Swiãtégò Dëcha nié leno òd Bòga-Òjca, ale „òd Òjca i Sëna”). Na Kaszëbach òn je mówiony tak: Wierzã w jednégò Bòga, Òjca wszëtkòmògącégò, Stwórcã nieba i zemi. Wszëtczégò co mòżemë widzec i czegò dozdrzec ni mòżemë. I w jednégò Pana, Jezësa Christusa, Sëna Bożégò Jednorodzonégò, co z Òjca je zrodzony przed wszëtczima wiekama. Bóg z Bòga, wid z widu, Bóg prôwdzëwi z prôwdzëwégò Bòga. Zrodzony, a nié stwòrzony, wespółjistny Òjcu, a przez niegò wszëstkò sã stało. Òn to dlô naju lëdzy, i dlô najégò zbawieniô zestąpił z nieba i za sprawą Dëcha Swiãtégò przëjął cało z Mariji Dzéwicë i stôł sã człowiekã. Ùkrziżówóny téż za naju za Póncczégò Piłata béł zamãczony i pòchòwóny, a trzecégò dnia, wedle Pismionów zmartwëchwstôł. I wstąpił do nieba, sedzy pò prawiznie Òjca. i jesz rôz przińdze w chwale sądzec żëwëch i ùmarłëch, a Jegò Królestwù nie mdze kùńca. Wierzã w Dëcha Swiãtégò, Pana i Òżiwcã, co òd Òjca i Sëna pòchòdzy, co z Òjcã i Sënã wespół òdbiérô tczã i chwałã, co mówił przez Proroków. Wierzã w jeden swiãti, pòwszechny i apòsztolsczi Kòscół. Wëznôwóm jeden chrzest na òdpùszczenié grzéchów, żdajã na wskrzeszenié ùmarłëch i żëwòt wieczny w przińdnym swiece. Amen. Eùgeniusz Prëczkòwsczi: Ksążeczka do nôbòżéństwa, Pelplin 2005, ss. 5 - 6
Pòdlasczé wòjewództwò (pòl. "Województwo podlaskie") - to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù Pòlsczi Repùbliczi. Stolëcznym gardã pòdlasczégò wòjewództwa je Białystok. Pòdlasczé wòjewództwò greńczë z trzema wòjewództwama: warminskô-mazursczim, mazowiecczim ë lubelsczim. Na nordowim pòrénkù greńczë z Lëtewską, a na pòrénkù – z Biôłorëską. Pòdlasczé stanowi bënową (z Lëtewską) i bùtnową (z Biôłorëską) grańcã Eùropejsczi Ùnijé. Pòdlasczé wòjewództwò zajimô 20 187 km i je na 6 môlu w Pòlsce żle to jidze ò wiéchrzëznã (6,4% wiéchrzëznë Pòlsczi). W 2015 w pòdlasczim wòjewództwie mieszkało 1 191 918 òsób. Pòdlasczé je wòjewództwã z nômniészą gãstoscą zaludnieniégò – 59 òsób na km (strzédnô dla Pòlsczi wënôszô 123 òsobë). Wòjewództwò rozdzélô sã na 118 gminów i 17 pòwiôtów (w tim 3 gardni krezë: Białystok, Łomża, Suwałki). Dzysdniowé sprôwné grańce wòjewództwa nie pòkrëwają sã z historëcznyma grańcama Pòdlasza. Terôczasny region òbjimô leno dawné nordowé Pòdlasze, a òkróm niegò dzél Mazowsza, Suwalską Zemiã, a téż skrôwki jinëch historëcznëch òbéńdów. Przed 1999 rokã òbéńdë , chtërné ùtwòrzëlë wespółczasné pòdlasczé wòjewództwò , bëłë pòdzelone midzë trzë ju niejistniejącé wòjewództwa: suwalsczé, łomżyńsczé i białostocczé. Region charakterizëje sã czekawim wëdrzatkã plónu i strzédnim zalasenim. Nôwôżniészą rzéką je Narew za swòjim wôżnym dopłiwã – Biebrzą. Pôłniowim krajem wòjewództwa płënie Bùg, a w nordowim dzélu wëstãpùje wiele jezorów. Je tuwò téż nôwikszô w Eùropie zgrëpina mòczôr i pùszczów, chtërnë są stosënkòwò nienarëszoné dzejanim człowieka. Wiôlgą przërodną wôrtnotã mają nôrodné parczi: Białowiesczi (wpisóny na lëstã swiatowégò kùlturnégò dzedzëctwa UNESCO), Wigiersczi, Biebrzańsczi. Pòdlasczé wòjewództwò je mòcno zróżnicowóné z pòzdrzatkù na bëtnosc tuwò różnych nôrodnosców i wëznaniów. Òkróm Pòlôchów nalezc mòże wiele mieszkańców nôleżącëch do rozmajitëch nôrodnëch miészëznów (m.in. Biôłorusënowie, Ùkrajińcë, Lëtwinowie, Tatarowie). Òsoblëwim wëróżnikã wòjewództwa je to, że mieszkô tu zacht lëczba wëznôwców prawòsławny Cerkwi, a w siemiatycczim pòwiece leżi Swiãtô Góra Grabarka – nôwôżniészé sanktuarium pòlsczich prawòsłôwnëch. Pòdôwczi. Wiéchrzëzna - 20 187,02 km²  Lëdztwò - 1 187 587
Bùksczi – rodzôj nasebné piérzi òkriwającé zwikle intimnë czãscë cała. Dôwni słowò to òznôczało téż chłopsczi bùksë. bùksczi do kąpaniô slipë bòkserczi strindżi białogłowsczi bùksczi bùksczi mòdelującé Historiô. Nasebnô piérzô je noszonô prosto na cele pòd ruchnama. Pòjawiła sã w Europie pòd kùńc Strzédnowiecza. W XVI stalatim białczi nosëłë pòd sëkniama krótczi bùksczi zwóne kalesonama. Bùksczi pojawëłë sã w XIX stalatim. Przez wiele stalatów bùksczi zmieniałë swój fasón, długòsc i przëlgłosc. Bùksczi rozcënóné. Bùksczi rozcënóné, nie zszëté w krokù, nastałë w latach 20. XIX stalatégò. Bez cepłëch dłudżich do kòlón pantalonów białkom bëło zëmno. Kombinacjô. Bëła sparłączenim dłudżich rozcënonëch bùksków i kòszlë noszonëch przez białczi w latach 70. XIX stalatégò. W latach 20. XX stalatégò kompletã bëla kòszulka i krótczé bùksczi – dzysô body. Chłopi bëlë òblokłé w kalesonë z kòszlą, zapinané na gùzë òd krocza pò szëjã. Bùksczi z klapą. Pòjawiłë sã na zaczątkù XX stalatégò. Przyjãłë sã w dzecnëch ruchnach, bò môłim dzecóm wiedno chtos pòmagôł w òbleczenim. Pierszé chłopsczi slipë pòkôzałë sã w latach 30. XX s. w Chicagò.
Chińskô Lëdowô Repùblika je państwã w Azëji. Stolecznym gardã je Pekin. lëdztwò: 1.411.778.724 mieszkańców (2021) wiéchrzëzna: 9.596.960 km² Historiô. Chińskô Lëdowô Repùblika pòwstałó 1 pazdzérznika 1949 w wëszłosci wòjnë domôcej, naczãtô bez Mao Zedonga. prezydeńt: Xi Jinping Wiceprezydeńt: Wang Qishan premiér: Li Keqiang Wicepremiérzy: Han Zheng, Sun Chunlan, Hu Chunhua, Liu He
Warta to rzeka w Pòlsce (808 km), przédnô dopłëwina Òdrë.
Ùraniô - to je mùza gwiôzdowiédzë.
Harold Amed Wallace Rónald Gómez Gómez David Beckham Gary Neville Rami Shaaban Marvin Andrews Avery John Hernan Crespo Giovanni van Bronckhorst Blaise Kouassi Koffi Ivica Dragutinovic Ramon Higuera Rahman Rezaei Antonin Kinsky Juninho Pernambucano Dario Simic Mario Tokic Michel Saldago
Prãgòwò (pòl. "Pręgowo") - to je wies w gminie Kòlbùdë w gduńsczim krézu, w Pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je stóri kòscół. W nim òdprôwiónô je czasem w niedzelã Mszô Sw. z liturgią słowa w kaszëbsczim jãzëkù.
Sepultura je heavy metalowé karno z Brazylëji. Pòwstało òno w Belo Horizonte w 1984 rokù z jinicjatiwë Max ë Igor Cavalera. Mùzyczny sztél karna ewòluòwôł òd death metalu, przez thrash, pò groove metal, jaczégò trzëmónô Sepultura je za jednegò z prekùrsorów. Niejedné z ji dokôzów mòże téż trzëmac za hardcore pùnkòwé czë téż folk metalowé. Miono karna òznôczô pò pòrtugalskù "grobnica". Andreas Kisser - gitara (1986-) Derrick Green - spiôw, gitara (1997-) Paulo Jr. - basowó gitara (1984-) Jean Dolabella - perkùsëjô (2006-) Max Cavalera - spiôw, gitara (1984-1996) Igor Cavalera - perkùsëjô (1984-2006) Jairo Guedes - gitara (1984-1986) 1986: "Morbid Visions" (Cogumelo Records) 1987: "Schizophrenia" (Roadrunner Records) 1989: "Beneath the Remains" (Roadrunner Records) 1991: "Arise" (Roadrunner Records) 1993: "Chaos A.D." (Roadrunner Records) 1996: "Roots" (Roadrunner Records) 1998: "Against" (Roadrunner Records) 2001: "Nation" (Roadrunner Records) 2003: "Roorback" (SPV Records) 2006: "Dante XXI" (SPV Records) 2009: "A-Lex" 2011: "Kairos" 2013: "The Mediator Between the Head and Hands Must Be the Heart" 2017: "Machine Messiah" 2020: "Quadra" 1985: "Bestial Devastation" (Cogumelo Records) 2002: "Revolusongs" (SPV Records) 2002: "Under a Pale Grey Sky" (Roadrunner Records) 2005: "Live in São Paulo" (SPV Records) Sepultura - domôcô starna
Bruny miedwiédz ("Ursus arctos") – to je ôrt miãsojôdnégò suska z rodzëznë miedwiedzowatëch ("Ursidae"). Òn żëje w Azji, Eùropie i Nordowi Americe. Jich je terô dosc mało. Bruny miedwiédz wôżi òd 125 do 450 kg. Òn mô dosc małą głowã i mòcné nodżi. Bruny miedwiédz dobrze biegô i płiwô, a zjôdô susczi, rëbë a téż roscënë, a nawetka miód. Tak òn żëwi sã nié le miãsã. Bruny miedwiédz òb zëmã dosc słabò spi. Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 1 / [zespół autorów i tłumaczy Wojciech Bresiński et al.], Poznań : Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 144
Rëmiô (we zdrojach: "Rumina" 1220, "Rumnam" 1235, "Rumpna" 1245, "Rumnam" 1291, "Rumna" 1295, "Ronna" (krónika òlëwsczégò klôsztora), "Romna" (krónika òlëwsczégò klôsztora), "Rumńa" (Lorentz), "Romele" 1399, "Rumija" 1570, "Rumia" 1570, "Romla" 1582, "Rumie" 1583, "Romlia" 1598, "Rahmele" 1584, "Romla" 1584, "Ramelaw" 1602, "z Rumiei" 1627, "Rameln" 1655, "Ramel" 1659, "Rumia" 1678, "Rahmel" 1796, "Rëmjå" 1866, "Rumia" (SG), "Rumie" 1912, "Rumija" 1912, "Rémjô, krol. é szlach. (Rahmel)" (Cenôwa), "Rëḿå" (Lorentz, Zëchta), "(Stårå) Rëḿå" (Tréder); pòl. "Rumia", miem. "Rahmel") je gardã ë gminą w wejrowsczim krézu w pòmòrsczim województwù. Rëmiô mô greńcã z Gdinią ë Redą. Rëmiô robi za mieszkaniowi slôd dlô Gdini. Razã z Wejrowã ë Redą ùsôdzô wespòlëznã trzëch gardów - Môłé Trójgardze. W latach 1975 - 1998 Rëmiô słëchaa gdóńsczémù wòjewództwù. Tu mô sedzbã radio Kaszëbë, chtërno nadaje dosc wiele pò kaszëbskù. Eùropejskô Kôrta Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków w artiklu 11, ùst. 1a pòdaje, że taczi radio dlô m. jin. Kaszëbów mô bëc. Je nôwikszim gardã pòlsczim, jaczi nie je stolëcą krézu. Pòłożenié. Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 54°34' N, dôłgòta - 18°24' E. Pòdôwczi. Wedle pòdôwków z 2002 rokù, Rëmiô mô wiéchrzëznã 32,86 km², w tim: rólné ùżëtczi: 26% lasowé ùżëtczi: 44% Gard zajëmô 2,56% wiéchrzëznë krézu. Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): mln zł Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): mln zł Lëdztwô. Pòdôwczi z 30 czerwińca 2004: Wedle pòdôwków z 2002 rokù, strzédny wzątk na mieszkańca béł 1189,86 zł. Sąsadné gminë. Gdiniô, Kòsôkòwò, Pùck, Réda, Wejrowò 1 lëpińca 2017 rokù tu béł Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów. Jerzi Tréder http://www.rumia.pl - Òficjalnô rëmskô starna
mBank - to je bank m.jin. w Pòlsce. Òn je òd 2000 rokù.
Kalander - to je papiórnô maszina ùżiwónô np. do robieniô papióru. Òn mô walce, chtërne sã òbrôcają.
Tobaczéra – to je zabiérnik do tobaczi. Òna mòże bëc kùńsztowno zrobionô z krowiégò rogù (różk). Na Kaszëbach mòże bëc na tôblëczce napisóné: "Tu sã nie kùrzi le tobaczi. " Lëteratura. Friedrich Lorentz w:"Kaszubi : kultura ludowa i język" (pl)
Kazachsczi jãzëk ("қазақ тілі", "қазақша") je jãzëk słëchający pòdkarnu kipczacko-nogajsczémù, kipczacczémù karnu tërecczich jãzëków (razã z karakałpacczim, nogajsczim ë nordowima dialektama ùzbecczégò). Je to rodnô mòwa dlô kòl 12 milijónów lëdzy. Bùten Kazachstanu je ùżëwóny midzë jinima w Chińsczi Lëdowi Republice, Ùzbeczistanie, Rusczi ë Mòngolsczi. Miészé karna Kazachów są téż w Afganistanie, Iranie, Tërecczi ë Miemiecczi.
Swiãtojónczi(pol. porzeczka) – zort krza z rodzëznë krëzbùlowatich. Wëstãpujący w òbrëmié ò klimace ùmiarkòwónym na całi półkùli nordowi. Szesc zortów rosce dzёkò w Pòlsce. Krze mògą bёc nawetka 3m dłudzi. Lëstë wiôldzi, kwiatё môłi. Brzôd je òkrãgli jak jagòda, farwë czôrny, czerwiòny abò biôłi. Roscëna ùprawiônô przede wszёtczim w Europie. Rozwielô sã letkò, lubi mòklёznô zemia. Brzôd nadôwô sã na trzãsk, zaprawё, wino i kompòt. Mòżna je téż jesc na sёrowò. Bògati w witaminã C. Z rodzëznë łac. Grossulariaceae, Gromada okrytonasiennych (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różëwi (Rosidae Takht.), nadrząd Saxifraganae Reveal, rząd skalnicowce (Saxifragales Dumort.), rodzëzna agrestowati (Grossulariaceae DC. in Lam. & DC.) , podrodzina Ribesioideae K. Koch, plemię Ribesieae Horan, rodzaj porzeczka (Ribes). Zort flory Polsczi: porzeczka agrest, agrest (Ribes uva-crispa L., syn. R. grossularia L.) porzeczka alpejska (Ribes alpinum L.) porzeczka biała (Ribes niveum L.) porzeczka czarna (Ribes nigrum L.) porzeczka czerwona, p. dzika (Ribes spicatum E. Robson, syn. R. schlechtendalii Lange) porzeczka krwista (Ribes sanguineum Pursh) – gatunek uprawiany porzeczka skalna (Ribes petraeum Wulfen) porzeczka złota (Ribes aureum Pursh) – gatunek uprawiany porzeczka zwyczajna (Ribes rubrum L., syn. R. vulgare Lam.) – antropofit zadomowiony Pozostałe zortë Ribes acerifolium T.J. Howell Ribes amarum McClatchie Ribes americanum P. Mill. Ribes binominatum Heller Ribes bracteosum Dougl. ex Hook. Ribes californicum Hook. & ; Arn. Ribes canthariforme Wiggins Ribes cereum Dougl. Ribes cruentum Greene Ribes curvatum Small Ribes cynosbati L. Ribes divaricatum Dougl. Ribes echinellum (Coville) Rehd Ribes erythrocarpum Coville & Leib. Ribes fasciculatum Sieb. & ; Zucc. – porzeczka japońska Ribes odoratum Wendl. – porzeczka wonna Pomieszóny: porzeczkoagrest (Ribes ×nidigrolaria) – skrzyżowanie porzeczki czarnej i agrestu.
Żirafa ("Giraffa camelopardalis") – to je wiôldżi susk z rodzëznë żirafòwatëch. Òna żëjë w Africe.
Jadwiga Ptôch (ùr. 14 gòdnika 1902 w Żukòwie, ùm. 26 strëmiannika 1968 w Żukòwie) – to bëła baro znónô kaszëbskô wësziwôczka. Òna wiele zrobia dlô kaszëbsczégò wësziwkù w Żukòwie, a w wòjnie bëła w lagrze w Ravensbrück. Ji grób je w Żukowie. Pro memoria Izabella Trojanowska (1929-1995). Józef Borzyszkowski (red.) Wejherowo - Gdańsk, 2015 Wzory haftu kaszubskiego : szkoła żukowska. Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział Gdański, 2007, ISBN 978-83-925340-0-6 Kaszëbsczé wësziwanié żukòwsczégò sztélu ss. 16-17 JADWIGA PTACH (pl) VIAF
Bernd Lucke - (ùr. 19 zélnika 1962 w Berlënie) to miemiecczi pòlitikôrz i ekònomista. Òd 2013 na 2015 rokù òn bëł prowadnikã Alternatiwë dlô Miemiecczi. Òd 2015 rokù òn je prowadnikã Przëmierze na pòkrok ë przëbùdzenié.
Krówniô - to je wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë.
Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka - ùdba ùsadzonô 26 zélnika 2006 rokù jakô je fòrmalno dzélã Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Przédnym ji zgrôwã je m.jin. wëpòwiadanié sã w sprawach jãzëkòwi pòliticzi K-PZ, króm tegò pòdja òna próbã ùsztandarizowaniô pisënkù kaszëbsczégò jãzëka. Przédnikã "Radzëznë" béł prof. Édwôrd Bréza, a òn ùznôł, że "... jem téż dbë, że waranié kaszëbiznë bãdze zanôlégac òd te, czë Kaszëbi so na to ù Bòga zasłùżą. " Wiele ò ròbòtach ti Radzëznë mòże przeczëtac w "Biuletinie Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka". "Kreatywność językowa Kaszubów na przykładzie uchwał podejmowanych przez Radę Języka Kaszubskiego" z Radzëznë "Uchwały w sprawie stosowania kaszubskich imion oficjalnych oraz ich zdrobnień"
Geògrafijô je nôtérnô ùczba chtërnô zajimô sã badérowanim wiéchrzëznë Zemi (geògrafny rëmnotë). Miono ùczbë pòchòdô òd grecczich słów "hê gê" = 'Zemia' ë "graphein" = 'pisac'. Ekonomicznô geògrafijô Geògrafijô gburzëznë Geògrafijô łączbë Geògrafijô przerobinë Geògrafijô wnożënë Geògrafijô zalëdzeniégò Fizycznô geògrafijô Geòlogijô Geòmorfologijô Hidrografijô Kartografijô Klimatologijô Òbéńdnô geògrafijô Òceanografijô Pòliticznô geògrafijô Wiodrzëna abò Meteòrologijô
Sycëna ("Juncus effusus" L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë sycënowatëch. Rozmajitoscë. Alojzy Bùdzysz w wëdóny w 1982 r. ksążce "Zemja kaszëbskô" òpisôł m. jin. jak knôp zrobił sobie bawidła ze sycënë. Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 53 "Juncus effusus"