ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Kaszëbskô wika ("Vicia cassubica" L. 1753) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach je ji mało, a òna kwitnie òd czerwińcu do lëpinca. Òna mô pùrpùrowò-lilewé kwiatë – kòl sétme w grónkù. Kaszëbskô wika mòże rosc np. kòl lasa m. jin. na Kaszëbach, a kòl 1841 rokù ona rosła w òkòlim Òlëwë. Albert Dietrich: "Flora regni Borussici: Flora des Königreichs Preussen oder Abbildung und Beschreibung der in Preussen wildwachsenden Pflanzen, Verlag von Ludwig Ochmigke Berlin" 1841, Tom 9, 644 J. Nacel: Swojskie nazwy. Pomerania nr 5 (454) maj 2012, s. 24. J. Nacel, M. Jeliński: Biologiô. Spòdlowô wiédzô. Z K-P Zarząd Główny Gduńsk 2018, s. 21. Kashubian Vetch "Vicia cassubica" s. 14
Frãcëszk Peplińsczi (ùr. 10 lëstopadnika 1878 rokù w Skòrzewie – ùm. 20 pazdzérznika 1958) - to béł m.jin. rëbôk. Ten chłop w 1905 rokù zamieszkôł w cyrkòwim wòzu, jak prësczé władze zabroniłë mù bùdowë chëczi. R. Ostrowska, I. Trojanowska: "Bedeker kaszubski", Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, ss. 315 - 316
Mińsk – stolëca Biôłorusë, administracyjné centrum mińsczégò òbwodu i mińsczégò rejonu, w skłôd jaczich równak nie wchôdô, temù że jawi sã gardã z òsoblëwim (stolëcznym) statusã. Nôwikszi transpòrtowy wãzeł, a téż pòliticzné, gòspòdarczé, kùlturalné i nôùkòwé centrum państwa. W Mińskù miescy sã sedzba Zrzesznicë Samòstójnëch Państw. Gard leżi kòl geògraficznégò òstrzódka kraju, nad rzeką Świsłacz. Wiéchrzëzna gardu skłôdô 348,84 km², lëdztwò 1,949 mln (stój na 1 rujana 2015).
Archeòlogòwi môl – to je kòżdi szlach materialnégò, lëdzczégò dzejaniô w przeszłoce.
Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Słowacczégò Òbrządkù ("Gréckokatolícka cirkev na Slovensku") - to je jedna z chrzescëjańsczich wiarów. Ta wiara je w Słowacce i Kanadze, a liturgiô słowa mòże bëc w słowacczim jãzëkù .
Żëcé i przigòdë Remùsa to je titel znòny pòwiescë doktora Aleksandra Majkòwsczégò. Òn ją skùńcził pisac przë kùńcu swòjégò żëcégò. To je jegò nôwikszi dokôz, chtëren zagwësnił mù pòczestny môl w dzejach całi kaszëbsczi pismieniznë. "Żece i przigode Remusa. Zvjercadło kaszubskji" w stôrim pisënkù ùkôzało sã w całosce dopiérze pòd kùńc 1938 rokù, ju pò smiercë pisôrza. Òn nie dożdôł sã wëdaniô wszëtczich dzélów ny pòwiescë. Z kaszëbsczégò "Żëcé i przigòdë Remùsa" przedolmacził na pòlsczi Lech Bądkòwsczi, ale są téż dolmaczenia w jinëch jãzëkach. VIAF Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji
Wëdôwkòwi dëtk - mònéta ò môłi wôrtnoce. Wiele razy w państwie to je 1/100 pòjedinczi mònetë. W Pòlsce òd 1924 roku to je 1 grosz = 1/100 zł, a np. w II swiatowi wòjnie na Kaszëbach béł 1 fenig.
Pôlëdło - to je przërëchtënk do grzôniô wësoczima temperaturama przez spôlëwanié gazu abò jinégò òpôłu.
Etnografné Mùzeum miona Marii Znamierowsczi-Prufferowi w Toruniu je samorządzëznową jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1959 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim lëdowi kùlturë m. jin. Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Mùzeùm wëdôwô téż np. ksążczi. Sedzbą Mùzeùm je gard Toruń.
Pełniô - to je jedna z fazów Miesądza, jak òn je pò procemny stronie Zemii jak Słuńce. Leno przë pełnii mòże bëc zacmienié Miesądza.
Slédny Sąd - to je triptik (trzëdzélowy òbrôz) néderlandzczégò malownika. Ten òbrôz namalowôł kòl 1467-1471 rokù Hans Memling, a terô òn je w Nôrodnym Mùzeum w Gduńskù. "Slédny Sąd", kòl 1467-1471 rokù. Nôrodné Mùzeum w Gduńskù
Wicno (we zdrojach: "Vitzenn" 1300, "Vytz" 1300, "Fietze" 1630-1660, "Vietz"; pòl. "Witnica", miem. "Vietz") - to je gard w łącbarzczim krézu w Lubùsczim wòjewództwie.    Lëdztwò gardu: 6821 (2017) Wiéchrzëzna gardu: 8,24 km2
Nadmòrsczi Park Krajòbrazny to je park krajòbrazny ò wiéchrzëznie 188 km² (założony w 1978 rokù) nad Bôłtem na Kaszëbach. W parkù roscą: mùszilepë, wronôczi i jin. Je tu 9 rezerwatów i żëje wiele ptôchów, w tim cytrónowé plëszczi, sowë (np. ùszatô sowa), mëszniczi i biegôcze. W Pùcczi Hôwindze biwają szaré foczi.
Wãbórk - biwô zrobiony z blachë, przóde béł z drewna, terô czãsto z plasticzëznë. Czasã wëzdrzi kąsk jak walc. Służi do noszeniô wòdë i jinszëch ceków, taczich jak np. mlékò. Mòże bëc téż ùżiwóny do sëpnëch materiałów, jak piôsk, wãdżiel czë zôrno. Wãbórk mô pałągòwaty chwët. Wãbórk mòże òbrëmic kòl 15 litrów.
Kabôtkòwie – wëdżiniónô etnicznô pòdgromada Kaszëbów. Mieszkelë w òbéńdze na pôłnié òd jezora Łebskò (parafie Cecenowò i Główczëce). Miono „Kabôtkòwie” pòchôdô òd òbleczënkù (òblekelë òni kabôtë). Ùżiwelë gwôsny gwarë kabôcczi. Miono „Kabôtkòwie” do nôùkòwi lëteraturë wprowadzył Aleksander Hilferding, chtëren zapisôł dwa kabôcczi teksty z Rowów i òsem z Jizbicë. W wikszoscë prawie òd Kabôtków pòchòdzy słowizna kaszëbskò-niemieckò-pòlsczégò słowôrzka Mrągòwiusza, chtëren w latach 1826-1827 òdbéł nôùkową wanogã do Cecenowa i Główczëc. Słowôrzk Mrągòwiusza pòbùdzył téż jinëch ùczałëch do badaniów kaszëbisticznëch, dzãka czémù zainteresowania Kaszëbama dostałë sã w krąg eùropejsczi pòliticzi. Kabôtkòwie w kaszëbsczi lëteraturze. Nadczidka ò Kabôtkach pòjôwiô sã w dokazie „Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł” Hieronima Derdowsczégò we fragmeńce: "Tej mù to rëbôk òdrzekł rozczulony:" "– Druchù, jesz i ród Kabôtków nie bãdze zgùbiony!" "Ninia òn za òjców winë cãżkò pòkùtuje," "Ale wiémë, że sã Pón Bóg nad nama zlituje." "Za to, że wa, naszi bracô, mù służëlë wiernie," "Òn Kabôtkóm bët i mòwã wrócy miłosernie." Ò Kabôtkach je mòwa téż w pòwiescë „Żëcé i przigòdë Remùsa” Aleksandra Majkòwsczégò: "Przez rzékã Pùstinkã pòkôzelë nóm drogã. Dzeli òna dwie rózdżi Kaszëbów: tëch, chtërnëch zowią Kabôtkama, òd tëch, co nad Jezorã Gardneńsczim żëją i zwią sã Słowińcama". "Остатки славян на южном берегу Балтийского Моря", Sankt-Petersburg 1862 (wyd. polskie "Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego", tłum. Nina Perczyńska, oprac. Jerzy Treder, Gdańsk 1989, s. 132.
Kòlibczi - to béł kòlibsczi zemsczi majątk dosc krótkò Gdinie. Dzysó to je w Gdinie.
Katalońsczi jãzëk (kat. "català") - to je jeden z romańsczich jãzëków. Pierszim katalońsczim pisôrzã béł Ramon Llull (1232–1315), chtëren w tim jãzëkù pisôł ju w 13. stalatim teologòwé knédżi i romanë. Wiôldżi rozwij katalońsczi lëteraturë béł w 14. i 15. stalatim, czéj zawita ricerskô epika. W 18. stalatim katalońskô mòwa bëła zakôzóny, ale w 19. stalatim ùrosło nowé pòkòlenié, a z nim òdroda, chtërna dostała katalońską kùlturã zôs na eùropejską rówiznã. Òd 1940 rokù katalońskô mòwa bëła znôwù zakôzóny, a gôdóné miało bëc pò szpańskù. Pò latach 1975–1982 przëszła zmiana i katalońsczi jãzëk w Katalońsce miéwô sã dobrze. Tu je jegò òbrzészkòwô ùczba.
Skrzeszewò (pòl. Skrzeszewo) – kaszëbskô wies pòłożonô w kartësczim krézu, w Pòmòrsczim wòjewództwie, w gminie Serakòjce. W midzëwòjnowim cządze wies bëła kòl pòlskò-miemiecczi grańcë. Tu ùrodzył sã dr Marian Majkòwsczi. Schroedersfelde (pòlskòjãzëkòwi dzél) "Skrzeszewo na fotografii"
Narwówka dzarnówc ("Tetramorium caespitum") – to je ôrt mrówczi z rodzëznë mrówkòwatëch ("Formicidae"). Jich mrowiszcza są m. jin. na Kaszëbach. Òne mògą bëc pòd kamieniama. Narwówka dzarnówc, chtërna je dosc małô mòże równak szkòdzëc miodnym pszczołóm. m.jin. "Tetramorium caespitum"]
Kaszórk - to je rãczno miechòwatô séc na pałągù i dłudżim szachù do łowieniô rëbów w błotkach, a téż rowach. Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 95. Longin Malicki.
Walãti Dąbrowsczi (ùr. 14 gromicznika 1847 w Gòwinie, ùm. 15 gromicznika 1931 rokù) – béł katolëcczim ksãdzã i kaszëbsczim dzejôrzã. Do lëdzy, chtërny bëlë przëszłi na òdpùst do Wejrowa òn gôdôł pò kaszëbskù. Lëteratura. G. Labuda: Zapiski kaszubskie, pomorskie i morskie, Gdańsk : Oficyna Czec, 2000, Wyd. 1, s. 332
Arkadiusz Òkroj ("Arkadiusz Okroj") - ùr. 27 maja 1967 w Kartuzach to je ksądz doktor i biskùp w Pelplinie. W młodich latach òn mieszkôł w Chmielnie, a ùcził sã ni leno tu, ale dali w Kartuzach, gdze zdôł egzamin dozdrzelałotë. Sztudérowanié òn zaczął w Dëchòwny Seminarëji w Pelplinie. Tùwò pò pôrã latach dożdôł sã ksãżëch swiãceniów, chtërne przëjimnął 6 czerwińca 1992 rokù. Jakno ksądz béł np. w Łątczińsczi Wigòdze (1996-1997). Òn w latach 2000 – 2010 béł òjcã dëchòwnym pelplińsczi seminarëji. Probòszczã w Kôłpinie, gdze je stôrô parafiô, òn béł òd 2010 rokù. Òd 2 strumiannika 2019 rokù òn je biskùpã sufraganã pelplińsczi diecezji. Biskùp Òkroj nie zabôcził ò swòjim kaszëbsczim pòchòdzënkù i gôdô pò kaszëbskù, a w 2016 rokù òn dostôł nôdgrodã „Kartëskô Skra” za pòmôganié jinym. catholic-hierarchy.org dr Arkadiusz Okroj Pòlskòjãzëkòwi biogram "Homilia na XXI Zjazd Kaszubów w Chojnicach (2019) "
Pólny kòlińc ("Spergula arvensis" L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch ("Caryophyllaceae"). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, tu to je np. zelëskò w ògródkach. Zróżnicowanie florystyczne zachodniego obrzeża Zatoki Puckiej (północna Polska) s. 13 "Spergula arvensis"
Agùstin Côrnowczi (pòl. "Augustyn Czarnowski") (ùr. 20 maja 1861 rokù w Glësnie - ùm. 2 strumiannika 1934 rokù w Hélu) - béł znónym dentistą, chtëren wiele lat robił jakno szkólny. Òn mùszôł równak jidz do Berlëna, bò w prësczich czasach ùczôł pò pòlskù. Òn skùńcził sztudérowanié medicynë w Berlënie, a béł praktikòwny lékôrz i miôł nawetka patent na lék „Dentipurol”. Ten dentista z Kaszëb napisôł m.jin. "Zielnik lekarski czyli Opis 125 ziół używanych w lecznictwie z podaniem ich uprawy i zastosowania. Berlin: „Przewodnik Zdrowia”", 1905. "Augustyn Wika-Czarnowski" s. 4 "O doktorze Augustynie Czarnowskim ..." VIAF
Zz Z, z – dwadzestô szóstô i slédnô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë "Zeta" (Z, ζ) i fenicczi "zain". Nôczãscy òznôczô spółzwãk [z]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [ʒ], [t͡s], [d͡z], [ð], [θ], [s]. W kaszëbsczim alfabéce je trzëdzestą trzecą lëtrą.
Drew Blyth Barrymore, (ùr. 22 gromicznika 1975) je amerikańską teatrownicą.
Trus - susk z rodzëznë zajcowatëch np. domôcy trus. Jégò tatczëzną je pôłniowô zapadnô Europa a òsoblëwie Hiszpania. Bùdowa i wëzdrzatk. Je dłùdżi 30-50 cm ,a wôżé 1-2,5 kg. Mòże bëc szari, bruny, żółté, a czasã rudawé, brzëch mô biółé, tepa z wiérzchu czôrnô a pòd spódkã biółô. Przédné szpërë są do grzebaniô, a tëlné do skôkaniô. Zorte trusów bëlë sztëczno robiony przez człowieka,dló rozmajitich célów. Móme trusë miãsny( belgijsczi òlbrzym),skórkòwy(Reks) i wôłniasti(Angòra). Gdze żëje trus. Trus żeje w sëchëch lasach,ògrodach,chróscewiu i piôskòwëch ùrzmach. Co cekawé, mòżna gò pòtkac w miesce gdze żëje w drewùtniach. Kòpie jamë w zëmi i tam mô młodé. Trusë żëją w karnach. Co jé trus. Jegò jôda je rozmajitô,zanôlégò òd cządu roku. Òb lato jé zelony roscenë, zbòża, wietewczi,òb zëma jodô sëchy trôwë,kóra drzéwiãtów i krzów i kòrzónczi. Rozmłodzenié trusa.. Òd stremiannika do rujana co piãc do szesc niedzél rodzy 5-10 młodéch. Młodé są nadżi i slepé. Matka żëwi młodi mlëka do pòstãpnégò rozpłodzeniô. Dozdrzeniałosc ôrtną mają pò 8 miesãcach. Trus żëje kòle 10 lat. W nôtërze młodi czãsto dżiną, bò mają wiele nieprzëcélów i blós niechterné dochôdają dozdrzelaòte. Literatura. Literatura: W.Serafiński,E.Wielgus-Serafińska: Ssaki,PWN 1998 https://web.archive.org/web/20110806064033/http://www.swiatkrolikow.com/ [dostãp:12.07.20011r ]
Ćć Ć, ć – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w czile jãzëkach: pòlsczim (z chtërnégò lëtra ta pòchòdzy), òbù łużicczich, chòrwacczim, serbsczim. Je téż lëtrą ùżiwóną w łacyńsczim abécadle biôłorusczégò jãzëka (òdpòwiôdô sparłãczeniémù „ць” w cyrilicë). Lëtra ta na ògle òznôczô zwãk [t͡ɕ].
Zacmienié Ksãżëca – to je astronomicznô rzôdzëzna, chtërna je tedë, czedë Zemia naléze sã midzë Słuńcã a Ksãżëcã i temù zacygnie słuneczny wid. Przebiég całownégò i czãstkòwégò zacmieniô Ksãżëca. Dlô wëjasnieniô pòchwôtu całownégò i czãstkòwégò zacmieniô Ksãżëca kònieczno je przerozmiôc pòjãca: "stóżk céniô całoscowégò" i "stóżk półcéniô". Stóżk cénia całoscowégò je to taczi plac geometriczny tëch pónktów znajdujących sã pò procëmné stronie Zemi niżle Słuńce, z chtërnëch Słuńce nie je w całoscë widzané. Stóżk półcénia je to taczi plac geometriczny tëch pónktów, z chtërnëch blós dzél Słuńca je widzec, a dzél zastąpiwóny je przez Zemiã. Jeżlë Ksãżëc, chtëren krążé wkół Zemi, najdze sã w całoscë w òbéńdze stóżka cénia całoscowégò Zemi, to parmine słuneczné nie dochadają bezpòstrzédno do jegò wiéchrzëznë. Całi wiéchrzëzna Ksãżëca je tedë cemnô i gôdómë tedë, że je całowné zacmienié Ksãżëca. Czedë chòc dzél Ksãżëca najdze sã pòza stóżka cénia całownégò Zemi i równoczasno naléze sã w òbéńdze stóżka półcénia, wtenczas bądze zacmienié całoscowé. Jeżlë Ksãżëc przesuwô sã przez stóżk półcénia Zemi i naléze sã w całoscë pòza stóżkã cénia całownégò, zwiemë to zacmienim półcéniowim. Czas dérowaniô całoscowégò zacmieniô Ksãżëca je różny – maksymalno 1 gódzëna i 47 minutów. Òbrechòwóno (aùstrëjacczi astronom Teodor Oppolzer), że midzë 1207 rokã p.n.e., a 2162 rokã n.e., tak tej óbczas 3369 lat wińdze 8000 zacmieniéniów Słuńca i 5200 zacmieniéniów Ksãżëca. Wic tegò strzédno na trzë zacmienia Słuńca trôfiają sã dwa zacmienia Ksãżëca. Lëdze czãsto mëslą, że zacmienié Słuńca wëchôdô nie tak czãsto, jak zacmienié Ksãżëca, co je nieprôwdą. Óbczas rokù zdarzają sã co nômni dwa zacmienia Słuńca, a w òdpòwiedniéch lëżnoscach piãc. A zôs w rokù mògą pòjawic sã blós trzë zacmieniéeni Ksãżëca, ale mòże bëc téż i tak, że w nym rokù nie zdarzi sã ani jedno (nawetka dzélowé). Równak dlô niegò place òbserwacji zacmieniô Ksãżëca widzawné są czãscy niżle zacmieniô Słuńca. Przëczëną tegò je to, że to òstatné zjawiszcze je widoczné blós w pasë wãższim òd 300 km dlô zacmieniów całoscowich. A znowa zacmieniô Ksãżëca je widzec wszãdze tam, gdzë Ksãżëc najdze sã nad hòrizontã. Òstatné całowné zacmienié bëło widoczné w Pólsce 28 séwnika 2015 rokù, a pòstãpné dopiérze 27 lëpinca 2018 rokù.
Kôrsëno (pòl. "Karsin") – to je wiôlgô kaszëbskô wies, sedzba gminë Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Leżi na pôłniowim kraju Wdzydzczégò Krôjòbrôzowégò Parkù. Tuwò je Zespół Szkòłów nr 1 i Spòdlecznô Szkòła miona Wincãta Rogali, a ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Szkòła pòwstała pòd kùńc XIX st. Do te w Kôrsënie miescy sã zabëtkòwi drzewiany kòscół Matczi Bòsczi Różańcowi, wëbùdowóny w latach 1904-1906, westrzódk chtërnégò pòchòdzy dzélowò ze stôrégò kòscóła w Wielu, a w dzélu téż z rozebróny kaplëcë w Òdrach. Òficjalną kaszëbską pòzwã „Kôrsëno” wprowadzëlë 30 séwnika 2014.  Szkòła
Dëbeltnô flińta – to je dłùgô strzélnô barń z dwùma kòmòrama na patronë i dwùma flińtowima lópama, z chtërnëch jedna je kòl drëdżi abò jedna nad drëgą. Wiele razy z ni je strzélóné do ptôchów.
Marijën Kòscół w Sztetënie - to béł kòscół p.w. Nôswiãtszi Mariji Panienczi. To béł jeden z nôwôżniszëch kòscołów w Sztetënie. Òn miôł jedną wieżą, a dôł gò pòstawic ksyżëc Barnim I. Gò zaczãle z cegłë bùdowac w 1263 rokù. W 1789 rokù ten kòscół sã splił i òn béł baro zniszczoné, a pòtemù gò zlikwidowalë.
Darżnô rëna - to je wgłãbienié midzë darżëcą a deptownikã, w nim sã zbiérô wòda jak padô deszcz, a czedës biwało wiele kòmùnalnégò sztokù.
Loretańskô lëtaniô abò Litaniô Loretańskô do Nôswiãtszi Mariji Pannë ("Litaniae Lauretanae") – to je katolëckô mòdlëtwa z XII stalata na Nôswiãtszi Mariji Pannë pòczestnosc, chtërną mòże mòwic ksądz przemieniwno z wiérnyma. E. Gòłąbk, E. Prëczkòwsczi: "Më trzimómë z Bògã", Gduńsk 1998, s. 49
Pòbłocé (pl. "Pobłocie") - wiôlgô szôłtëskô wies ë dôwny zemsczi majątk, jaczi je kòle drodżi parłãczący Strzépcz z Wejrowã i Lëzënã. Pòzwa wsë pòchôdô òd ji pòłożeniégò w stosënkù do stolecznégò dôwni Strzépcza - ""pò błoce". Historiô. Pierszé wiadło ò wsë, jaczi pòzwã pòdónô bëła w fòrmie "Poblocz"" pòchôdô z 1401 rokù. Z Pòbłocégò pòchôdô szlacheckô familiô Pòbłocczich herbù Brochwicz. W 2. pòłowie 16. stalatégò miéwcama wsë bëło òsmë szlachecczich familiów. Na zôczątkù 19. stalatégò môlowi majątk òstôł rozparcelowóny midzë miestnëch chłopów, a sama wies sta sã sedzbą wëszëznów gminë. Czekawinczi. We wsë w dzélu zaòstôł sã tradicjowi ôrt zabùdowë z przebùdowónym "19-stalatnym dwòrã", a téż bùdinkã dôwny karczmë. W Pòbłocym stoji szlachòta Szëmicha - Dëcha ze szlachù "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha" w gminie Lëniô.
Bizantińsczi òbrządk (grecczi òbrządk) – wschòdny liturgiczny òbrządk, jaczi rozwinął sã w stôrożëtnym kònstantinopòlitańsczim patrijarchace i rozkòscerził sã pózni na aleksandrijsczi i antiochijsczi patrijarchat. Słowiónie i Rumùni bizantińsczi òbrządk przëjãlë z Kònstantinopòla. Bizantińsczi òbrządk òpierô sã na liturgii sw. Jakùba z Jerozolëmë ze zmianama, jaczé wprowadzëlë sw. Bazyl i sw. Jón Chrizostom. Nen òbrządk je ùżiwóny we wszëtczich prawòsławnëch cerkwiach i w grekòkatolëcëzmie. W liturgii można ùżëwac nôrodowé jãzëczi, chòc westrzód słowiańsczich nôrodów rozkòscerzony je przede wszëtczim cerkwiowòsłowiańsczi. W bizantińsczim òbrządkù wëstãpùje czile pòrządków sprôwianiô liturgii: Liturgiô sw. Jakùba – ùżiwónô w dzéń sw. Jakùba i w pierszą niedzelã pò Jastrach; Liturgiô sw. Jana Chrizostoma – zwëczajnô prawòsławnô liturgiô; Liturgiô sw. Bazyla Wiôldżégò – ùżiwónô w niedzele Wiôldżégò Pòstu (òkróm Palmòwi Niedzelë), a téż we Wiôldżi Czwiôrtk, Wiôlgą Sobòtã, w Wilëjô Gòdów, wilëjô swiãta Pańsczégò Chrztu, dzéń sw. Bazyla Wiôldżégò (to je 1 stëcznika) ; Liturgiô Przedtim Pòswiãconëch Darów – ùżiwónô na ògle w strzodã i piątk òbczas Wiôldżégò Pòstu. Шмеман А. Д., "Введение в литургическое богословие", Париж 1961. Pòlsczé tłómaczenia nôbòżeństwów bizantińsczégò òbrządku ùżiwónëch w prawòsławny Cerkwi
Redëszewò - to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Za dôwnëch lat pò kaszëbskù bëło napisóné Redeszewo. W 2008 rokù tu mieszkało 202 lëdzy. Radoszewo (pò kasz.
Efoj abò wspinôcz ("Hedera helix" L.) – to je pnącô roscëna, chtërna téż òb zëmã mô zeloné lëstë. Òn rosce midzë jinyma na Kaszëbach. Efoj mô téż jiné kòrzenie - chwôtné kòrzenie. Òne wërôstają nad rëdã i chwôtają sã rozmajitëch pòdpiarów. Przez taczé kòrzenie ta roscëna mòże sã pnąc na przëmiôr na drzéwiãta. Rozmajitoscë. Alojzy Bùdzysz napisôł, że nim mòże farbòwac wełnã na bruno "Hedera helix"
Mòrës ("Coloeus monedula" syn. "Corvus monedula") – to je ôrt strzédnégò ptôcha z rodzëznë krëkòwatëch ("Corvidae"). Òn żëje m. jin. na Kaszëbach kòl bùdinków. Òb jeséń òn mòże dzobac brzôd krëszczi.
Wãdżel (łac. "Carbonium", drzewiani wãdżel) – to je chemiczny pierwiôstk, niemetal, chtëren baro łacno twòrzi wiele chemicznëch związków z jinemi pierwiôstczemi (na Zemi je 10 milionów badérowanëch związków wãgla) - i je we wszëtczich żiwech òrganizmëch , dzãka czimu wãdżel je baro wôżni dlô żëcégò na Zemi. W nôtërë wëstãpùją baro wiele zortów, związków i òdmian wãgla, np: jakò czësti pierwiôstk wãdżla: baro mitczi grafit, baro cwiardi diamańt i fuleren; nieòrganiczné związczi wãgla jakò: wãglanë (np. wãglan kalcéńa, marmor, dolomit i jin. minerałë), wãgliczi, tlenczi (krziseńczi np. CO i CO2), wãdżlowi kwas; òrganiczné związczi wãgla w żiwech òrganizmëch jakò: biôłtcza, tłuszcze, cëkrë, wãglowòdzëczi, aldehëdë, alkohole, aminë, aromatë, estrë, karboksële i jin; miészónczi òrganicznëch związków wãgla jakò kòpôlné òpôłë to są: zemny gaz (butan, propan i jin), naftowô ropa, kòpôlné wãdżle - torf, bruny wãdżel, kamowi wãdżel i baro cwiardi a czësti kamowi antracët. Jakò òpôł wãdżel baro łacno sã pôli, le ma nôwikszã temperatura topnieniô ze wszëtczich pierwiôstków. Symbòl: C Lëczba atomòwô: 6 Temperatura topnieniô: 4440 °C (leno diamańt, w stolemnim cësku 122 tys. atm) Atomòwô masa 12,011 Chemiczné pòdôwczi.   Jerzi Nacel (pòl. Jerzy Nacel): Chemiô òglowô i òrganicznô, Gduńsk 2013
Parszczenice - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Kònôrzënë.
Agroturistika - to je spòsób wëpòczinkù w leżnoscach, chtërne szlachùją za wiesczima. Wiejsczé terenë kòl nas to są snôżé widzënczi, czësti lëft, bògactwò nôtërë, architektoniczné stôrôdôwnotë, kaszëbskô kùchniô, lëdowi kùńszt i żëczny gòspòdôrze. Corôz wicy lëdzy chce òdpòczëwac na wsë, w agroturisticznëch gòspòdarstwach. Czej są na to chãtny tej corôz wicy gbùrów jidze na to, żebë dac swòjë jizbë gòscóm. Temù dërch rosce wielëna i baza agroturisticznëch gòspòdarstwów. Agroturistika je ôrtã wiesczi turisticzi. Ji pierszą znanką je pòłączenié turisticznëch ùsłëżnotów z gbùrstwã. Ritm żëcégò gòspòdarstwa wëznôczają terminë robòtów w pòlach i czas òpòrządzaniô chòwë, przejôwiô sã òsoblëwą wònią, zwãkama np. zwãkã kanë przë dojenim krów, czë rëkã bëdła nëkónégò w pòle, kôrkanim kùrów, pôchą swiéżégò mléka abò miodu itp. To wszëtkò skłôdô sã na apartnosc agroturisticzi. Na wiérzk je bliskô łączba z gbùrską familią, ù jaczi mijô snôżi czas, mòżnosc pòznaniô zwëków i dzejów òkòlégò, gôdka z jinima lëdzama, dzelenié sã swòjima jiwrama ë doswiôdczenim. Serdecznô i gòscynnô atmòsfera chëczë colemało òstôwô dłëżi w pamiãcë niżlë anonimòwé wczasë w nôbarżi luksusowim hotelu. Célã agroturisticzi je procemdzejanié wëlëdzaniu sã kaszëbsczich wsów i miastków, wërôbianié pamiątkòwëch rzeczi, rost atrakcyjnoscë wiejsczich terenów, jaczi je merkac w dwiganim prizu gruńtów, a przez to wôrtoscë gbùrsczich terenów i téż rozwij infrastrukturë, jakô wspiérô ekòlogiczné znanczi turisticzi. Założenié agroturisticznégò gòspòdarstwa je dosc prostą sprawą i to mòże dwigac wzątk môlowëch lëdzy. Rozpòczãcé taczégò dzejaniô wëmôgô le përznã fòrmalnosców w ùrzãdze gminë. Barżi rechùje sã ùdba na przëcygniãcé turistów i zafédrowanié jima atrakcjów. Òkróm kaszëbsczi kùchni colemało w taczich bédënkach są jazdë briczką, grillowanié, czë pôlenié ògnia, wòdné spòrtë abò pòżëczanié kòła. Dosc wiôldżé znaczenié mô pòłożenié agroturisticznégò gòspòdarstwa. Czej sã mësli ò taczim dzejanim, tej dobrze je sã bëlno wezdrzec na snôżotã òkòlégò , chtërna mòże bëc "magnétã", co przëcygnie wanożników. Nômni fòrmalnosców, żlë jidze ò założenié agroturisticznégò gòspòdarstwa, mają gbùrzë, chtërny żëją z zemi abò chòwë, a chtërny w agroturistice widzą le dodôwkòwé zdrzódło wzątkù. W tim przëtrôfkù ùstôw ò swòbòdze gòspòdarczégò dzejaniégò z dnia 2 lëpińca 2004 rokù (Dz. U. Nr 173 poz. 1807 z pózniészima zmianama) nie kôże rejestrowac gòspòdarczégò dzejaniégò. (pol) np. "Kaszëbskô chëcz" (en)
SHARP (an. SkinHeads Against Racial Prejudice - "Skinheadowie Procëm Rasëznowim Ùrëchlenim") je dzélã subkùlturë skinheadów, jaczi pòwstôł je w 1987 rokù w Nowim Jorkù z antirasëzmòwëch òrganizacëji. Karno SHARP rozwinãło sã z czasã do lózëch midzënôrodówków z partama w wiele krôjach, w tim eùropejsczich. Na zôczątkù w Wiôldżi Britanijë, pùzdni w Miemcach ë Pòrtugalijë. Skinheadów SHARP parłączą deje artirasëzmòwé, mają òni starã ò to, bë sã klôrowno dëstansowac nazëstowsczëch karnów. "Niżóden Skinheada ni mòże bëc rasëstą, bò bë mùszôł zatrzéc swòje czôrné darzénié" - Roddy Moreno, nôlëżnik skinhead punk rockòwégò karna "The Oppressed" z Walëji, zwóny tribùnã rësznotë SHARP. Rësznota SHARP w [[Sztokholm|Sztokhòlmie] ] Rësznota SHARP w [[Toronto], [[Kanada]] ]
Subisław I Rozkòscérzélc (ùr. kòl 1130 – ùm. kòl 1177/79) panownik w Pòrénkòwi Pòmòrzczi. Jegò sënama bëlë: Sambòr I i Mscëwòj I. To béł załóżca dinastii Subisławiców, chtërna tuwò panowała do 1294 rokù.
Torń abò Toruń (we zdrojach: "Thorun" 1230, "Thorn" 1241, "Thorum" 1248, "Toruń" 1892, "Torunj" (Cenôwa); pl. "Toruń", miem. "Thorn") – wiôldżi gard ë jedna ze stolëców kùjawskò-pòmòrsczégò wòjewództwa. Torń mô sztatus gardu na prawach krezu. Tu ùrodzył sã Mikòłôj Kòpernik, wiôldżi pòlsczi astronom, matematik, ekonomista, wòjskòwi strateg i lékôrz (ùr. 1473 - ùm. 1543). Tu w 1466 rokù, na torëńsczim Dwòrze Artusa béł pòdpisóny II torëńsczi mir z Krzëżôkama. Wôżne starodôwnotë to: rôtësz, krzëżôczi zómk i jin. Stôri Gard Tornia je wpisóny na lëstã swiatowi spôdkòwiznë kùlturë UNESCO. Torëńskô Galerëjô.
David Jude Heyworth Law, (ùr. 29 gòdnika 1972) je anielsczim teatrownikem.
Łëpawa to wies w gminie Pòtãgòwò, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół z kòńca XVIII stalata, a w parku rosła swiniô wesz ("Myrrhis odorata"). W Łëpawie dzece w szkòle są ùczoné kaszëbsczégó jãzëka. s. 13 "Myrrhis odorata" szkòła
Zélnik je ósmi miesąc roku w gregorijansczim kalãdôrzu. Mô 31 dniów. Jinszé kaszëbsczé miona: zelan, august, sërpiń.
Kòminowi pòdatk - to béł pòdatk òd proga. Téż Kaszëbi mùszele gò płacéc. Òn béł òd 1629 rokù.
Chalëpë abò Chałëpë (pl. "Chałupy") - môlowòsc w gminie Wiôlgô Wies. Òna je nad Bôłtã na Kaszëbach, w pòrénkòwi Pòmòrsce. Administracëjnô słëchô do pùcczégò krézu. Òb lato tu òrganizowóné są "Kaszëbsczé Bôtë pòd Żôglama". Dosc krótkò Chalëpów je Kùsfeld.  Tablice z kaszubskimi nazwami miejscowości ... www.chalupy.pl
Egipsczi òkùlôrnik ("Naja haje") – to je òrt gadzënë z rodzëznë "Elapidae". Jegò jôd je baro niebezpieczny dlô lëdzy. Òn żëje w Africe np. na sawannie
Patoczi – są kaszëbską wsą w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce. Òne są w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù.
1833 - Zaczinô dzejôc Téatr Wiôldżi w Warszawie. 1818 - Pierszi pùbliczny kòncert małego Fredricha Chopina, czej mioł blós 8 lat, w Pałacu Radziwiłłów w Warszawie. 1938 - Piersze szczetecczi do zãbów z nylonu. 1985 – Zaczinô dzejôc Téatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza w Zakopanem. 1304 - Ibn Battuta, marokansczi rézownik, rézowoł 30 lat przez 44 kraje, okolo 20.000 km (ùm. 1377) 1853 - Stanisłôw Ignac Witkiewicz, ps. Witkacy, polsczi malôrz, cechownik, runita, dramaturg, filozof, fotograf (ùm. 1939) 1953 - powieszone przez stalinowców polsczi generał AK August Emil Fieldorf ps. „Nil” 1984 - Lech Bądkòwsczi, kaszëbsczi i polsczi runita, dzejôrz, ùsôdzcą fòrmùły regiónalny rësznotë w Kaszëbskò-Pòmòrsczém Zrzeszeniu Na Macejca zniese gãs pierszé jôjca. Swiãti Macéj zëmã tracy, ale czasã pòdskacy. Cziej Macéj lodu nie topi, jesz długò bãdą chùchalë w rãce chłopi.
Mandril ("Mandrillus sphinx" L.) – to je môłpa z rodzëznë makakòwatëch. Òn żëjë w Africe
Kaszëbienié - to je zastąpienié "ć, ś, ź, dź" przez c, s, z, dz (np. pò pòlskù "świat, zima, ziemia, rodzić, siedzieć" to pò kaszëbskù je: swiat, zëma, zemia, rodzëc, sedzec). Kaszëbsczi alfabét ju w 1850 rokù ni miôł "ć, ś, ź" a nawetka "ń".
Mazowiecczé wòjewództwò (pòl. "Województwo mazowieckie") - to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù Pòlsczi Repùbliczi. Stolëcznym gardã mazowiecczégò wòjewództwa je stolëca Pòlsczi Warszawa. Lédztwò: 5 356 838 Wiéchrzëzna: 35 579 km² Gardë. 10 nôwikszich gardów:
Głosowanié – to je metoda pòdjimaniô rozsądzënkù w zgromadzeniu lëdzczim taczim szëkiem, że kòżdi z bëtników tegò zgromadzeniô dôwô swój głos. Głosë są pòtemù liczoné i są spòdlém rozsądzënkù. Przë wëbiéraniu (głosowaniu) mòże bëc: Jawnô welacjô (np. przez dwigniené rãczi, ale strzimanié sã òd welowaniô je mòżebny) Krëjamnô welacjô (np. głosowanié przë pòmòcë welownëch cedlów – ni ma wiedzec chto jak głosowôł, czë za kògùms, czë jak) "Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r.
Spiéwné Towarzëstwò miona Jana Trepczika z Wejrowa - to je chùr z Wejrowa. Pòczątczi chùru sygają drëdżi pòłowë dwadzestégò wiekù, czej szkólny Jón Trepczik prowadzył nié leno szkòłowi chùr dzecy, ale téż przë Związkù Warkòwim Banowëch ("ZZK") Chùr Kaszëbsczi Mło­dzëznë. To spiéwné karno liczëło strzédno 30–40 lëdzy. Rozkòscérziwelë òni kaszëbską chòrankã na rozmajitëch rozegracjach, jak w Dniach Mòrzégò w Gdini i jin. 24 czerwińca 1956 spiéwalë na Jubileùszu Spiéwnégò Karna ZZK "Lutnia” w Malbòrgù i wiele ùroczëznach Kaszëbsczégò Zrzeszeniô. 22 lëpinca 1959 rokù spiéwalë téż na Zlo­ce Młodzëznë Kaszëbsczi w Kòscérznie, òbczas wanodżi pò Kaszëbach. Pò bezdokôzowëch rewizjach 14 gòdnika 1960 rokù ù dzejôrzów kaszëb­sczich, J. Rompsczégò, S. Bieszka ë A. Labùdë, nastało zamercé dzejaniô tak w Zrzeszenim, jak i w Trepczikòwim Chùrze Kaszëbsczi Młodzëznë. W tim chùrze spiéwô m.jin. Édmùnd Kamińsczi. pl, csb.
Pôłniowô Afrika abò RPA, "Repùblika Pôłniowi Africzi" ("zulu: Ningizimu Afrika; xhosa: Umzantsi Afrika; afrikaans: Suid-Afrika; anielsczi: South Africa") to je duże, wielonôrodne państwò na nôbarżi pôłniowim ùbrzégu Africzi, i grańczë z Jindijsczim Oceanã i pôłniowoatlanticczim Oceanã. RPA ma dzys miono "Tãczôwi Nôrod", bo tu baro wiele różno-narodnich lëdow afrikańsczich jako stolemné lëdze Zulu i Xhosa, i wiele jazëkow, z chtërnëch nôrodne to zulu, xhosa, afrikaans, sotho, tswana, tsonga, swazi, venda, ndebele i anielsczi. Nôwikszi gard to Johannesburg. RPA mô dzys 3 stolëce: Cape Town, dze je parliment, Bloomfontain, dze je nôwëższi sąd i Pretoria, dze je rząd. Nederlandzczé kupcë ùsôdzelë tu kolonijë Fort Goede Hoop i Kaapstad (dzys Cape Good Hope i Cape Town) i z jich nederlandzczégò jãzëka powstôł afrikaans.
Nôcetka abò nokce ("Calendula officinalis" L.) - to je roscëna z rodzëznë astrowatëch ("Asteraceae" Dumort). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach w ògródkach. Jãzëczkòwé kwiatë nôcetków są pòmòcné przë lékarzeniu wątrobë. Rozmajitoscë. Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. nokce bëłë dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.
Sławina - kaszëbszczé miono białgowsczégò ôrtu. Mòżlëwé zdrobnienié je Słôwka, Sławinka abò Sławika.
Kòszalëno (we zdrojach: "Kòszaléno" (Cenôwa); pòl. "Koszalin", miem. "Köslin") - gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie. Nadanié gardzczich prôw: 1266 Wiéchrzëzna: 98.33 km² Lëdztwò: 107146 mieszkańców (2009) Domôcô starna gardu Cassuben, 1654  Kaszëbi (pl) Związkowi Kaszubów Òbaczë téż. Kaszëbi
Biôłi nosoróg ("Ceratotherium simum") – to je ôrt wiôldzégò niepôrokòpëtnégò suska z rodzëznë nosorógów. Òn żëje w Africe.
Jaskùleczka - to je môłi ptôch wãdrowny z jaskùłczi rodzënë. Mòżna ją spòtkac na rozmajitéch môlach całi Europé i Azji, na nordzë Afryczi i Amerika. Òb zema żëje na pôłniowim wschòdze Azji i na pôłni Americzi. Wiôlgòsc - dwie płcë równo wiôldżi, kùsk miészi òd wróbelk. Farwë - dwie płcë równo farwnô. Na pùkle czôrnô, na brzëchù biôłô. Nodżi i pôlce mają biôłé piórô. Dzëb je czôrnô, òczë cemnobruné. Jaskùleczka je norodni ptôchã Estoniô. Jaskùleczka Dymówka "(Hirundo rustica)" - żëje krótkò gospodarstwa westrzódku òbòrë. Jaskùleczka Oknówka "(Delichon urbicum syn. Delichon urbica)" - mòżna ją spòtkac na wse i w miesce le z daleka òd reszné darżece. Gniózdo są buten
Gromadnik ("Armillaria mellea") - to je ôrt grzëba z rodzëznë "Physalacriaceae", chtëren rosce na spòri òbéńdze Eùropë. Kaszëbi jedzą m. jin. gromadniczi, ale nôprzód je dobrze 8 mënut je gòtowac we wòdze. "Armillaria mellea"
Swiãti Wòjcech (czes. Vojtěch, miem. Adalbert; ùr. kòle 956 rokù w Czechach, ùm. 23 łżëkwiata 997 kòl Świãtégò Gôju w Prësach) – béł biskùpã Pradżi (òd 983 rokù do kòle 989 rokù), pòtemù jakno misjónôrz béł w Gduńskù w 997 rokù i òrëchcył wiele mieszkeńców - Kaszëbów. Òn zatrzimôł sã w tim gardze i z negò rokù pòchôdô pierszô zmiónka ò gardze "Gyddanyzc" w żëwòce swiãtégò Wòjcecha. Prësowié gò zabile. Pò smiercë sw. Wòjcecha - biskùpa - bëła w tich stronach ùtwòrzonô organizacjô kòscelnô (w 1000 rokù). Zaczãła sã téż, na pòczątkù XI stalata christianizacjô Kaszëbów. Bëło tej założoné biskùpstwò pòmòrsczé ze stolëcą w Kòlbrzegù. Ò tim, że ten swiãti miôł mòc czënieniô cëdów bëło pisóne w latach 1260-1292.
Banowi òbrôcnik - to je banowi przërëchtënk zrobionô zdłuż szinów do òbrócaniégò np. lokòmòtiwów.
Zwëczajnô sosna abò chójka ("Pinus silvestris" L.) – to je wiedno zeloné drzéwiã z rodzëznë sosnowatëch ("Pinaceae"). Na Kaszëbach òna je nôczãscé spòtikónym drzewã. To biwają szlagùtë dobré na balczi. Colemało chójczi rosną abò w jednorodnëch drzéwiãcëznach (bòrë sosnowé, chòjnë) abò miészónëch - z bùkã abò daną. Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 46.
Sylwester – to je noc z 31 gòdnika na 1 stëcznika abò òstatny dzéń stôrégò rokù. Ju kòl wieczora knôpi zwònielë i grochòtalë klekòtkama, wkół drzéwków w sadze i wòłalë: “Jãdrzné jabka, jãdrzné krëszczi, jãdrzné slëwë, jãdrzné żëtkò, na ten nowi rok”. W sylwestową noc młodzëzna strzélała z batugów i trzôskiem wëgónia stôri rok. Dôwnym zwëkã bëłë psotë młodzëznë. W tã noc òni wëjimelë brómë z wjazdów, wëprowôdzelë wòzë na pòla, kòminë zastôwielë np. rutama. Nawetka przeprowôdzelë bëdło i kònie gbùra do jegò sąsada. Je to jedinô noc w rokù, w chtërny młodi Kaszëbi mògą tak psocëc starszim, bò w nowi rok nie mô bëc gòrzu. Baro popùlarny sã zabawë i rakétniczi.
Beril - to je mineral. Òn mô chemiczny wzór Be3Al2(Si O3)6.
Łóżkò - to je zort mébla, chtëren przëdaje sã do spaniô abò òdpòczinkù leżąc.
1858 - Emmeline Pankhurst, anielskô sufrażistka, pòlitikôrka (ùm. 1928) 1862 - Gùstôw Klimt, aùstriacczi malôrz, céchùnkôrz (ùm. 1918) 1904 - Izaak Baszewis Singer, pòlsczi runita żëdowsczi, noblësta, pisôł w jãzëkù jidisz (ùm. 1991) 1918 - Ingmar Bergman, szwedzczi filmòwi reżiséra (ùm. 2007) 1907 - William Henry Perkin, anielsczi chemik, ùsôdzca „mòweinë” , pierszi synteticzny farbinë (ùr. 1838) 1939 - Alfons Mùcha, stolëmny czesczi malôrz, céchùnkôrz, panslawisticzni dzejôrz (ùr. 1860)
Pijawnica ("Petromyzon marinus" L.) – je cëzożëwnym zwierzã z rodzëzne pijawnicowatëch ("Petromyzontidae"). Òna mòże żëc m. jin. w Bôłce i je ù nas òbjimniãtô òchrónią.
Błotnô niezabôtka ("Myosotis palustris" (L.) L. em. Rchb.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë wòdrôkòwatëch ("Boraginaceae"). Ji semiona roznôszają mrówczi. Te niezabôtczi roscą m. jin. na Kaszëbach. Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 53 "Myosotis palustris"
Nordowô gwiôzda abò Panajezësów pies ("Alfa Ursae Minoris") – òd stalat ta gwiôzda je wiedno na nordze i pòmôgô lëdzóm nalezc czierënczi swiata.
Przëpôdk – gramaticznô kategòriô, przez chtërną òdmieniają sã jistniczi, znankòwniczi, wielniczi, zamiona, mionoczasniczi (temù téż pòzéwô sã jich òglowò mionama). W niechtërnëch jãzëkach przez przëpôdczi òdmieniają sã téż czasniczi. Kategòriô przëpôdkù odzdrzadlëwô rozmajité fùnkcje dóny fòrmë słowa. Òdmianã słów przez przëpôdczi nazéwô sã deklinacją. Teoriã deklinacje òpracowóno w IV st. p.n.e. w Grecczi. Grecë nadalë téż przëpôdkóm pòzwë, chtërne òstałë przedolmaczoné na łacënã przez Rzëmian. Jãzëczi, w chtërnëch wëstãpùją przëpôdczi, mają jich na ògle òd 4 do 7. Trôfiają sã téż jãzëczi z leno dwùma przëpôdkama, jak bùłgarsczi (na ògle są to jãzëczi, jaczé dôwni miałë jich wicy, ale jich system przëpôdków ùproscëł sã). Nawetka w jãzëkach z wiôlgą lëczbą przëpôdków (kaszëbsczi i pòlsczi – 7, łacëna – 6/7, greczëzna – 5) kòżdi przëpôdk mòże miec czile syntaksycznëch fùnkcjów. W jãzëkach, chtërne ni mają przëpôdków, jistnieją alternatiwné spòsobë pòkôzaniô roli słowa w zdanim: pòrządk słów, ùżëcé przëmiónków i pòmiónków. W kaszëbsczim jãzëkù wëstãpùje sétmë przëpôdków nazéwôcz; rodzôcz; dôwôcz; winowôcz; nôrzãdzôcz; môlnik; wòłôcz.
Pòmiéczëno (pl. "Pomieczyno") to je kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã wse ë mniészé kòlonie Bôrwik (lëdztwò: 420), Hejtuz (lëdztwò: 75), Kroléwsczé Pòmiéczëno (lëdztwò: 83). Tu je znóny kòscół. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi . Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Dzél ti wsë zwie sã Hejtuz. Pomieczyn
Swòrë (pò pòlskù "Swornegacie") – kaszëbskô wies pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Chònice. Wies je nad Kôrsyńsczim Jezorã. Papiéż Grzegòrz X pisôł ò ti wsë w 1272 rokù. Tu béł zôkón Augùstianów. W 1291 ròkù béł w ti wnożënie ksyżã Mscëwòj II z trójną prowadzëną. W Swòrnégacach w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.  Szkòła Przemysław Zientkowski, "Swornegacie - stara kaszubska wieś", „Ziemia Zaborska”, lato 2009, ss. 15 - 16.
Józef Jankòwsczi (ùr. w 1910 rokù w Czëczkòwie kòl Brus na Kaszëbach - ùm. 16 rujana 1941 r. w lagrze Auschwitz, gdze miôł nómer 16895) - ksądz, zôkònnik pallotin, błogòsławiony Kòscoła rzimskòkatolëcczégò. 13 czerwińca 1999 rokù jegò beatifikacji dokònôł papiéż Jan Paweł II. Liturgiczny wspòmink bł. Józefa Jankòwsczégò ë jinëch òbchôdë sã w katolëcczim Kòscele 12 czerwińca. Jozef Jankowski "bł. ks. Józef Jankowski" Patrón Gardu i Gminë Brusë VIAF
Walc na rolã – to je nôrzãdzé, chtërno brëkùją czasã gbùrze do zaprôwianiô rolë pò òraniu. Òn np. skrësziwô grużle. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 303
Jack Nicholson (ùr. 22 łżëkwiata 1937) - je amerikańsczim teatrownikã.
Jelbiąg, abò Elbiąg (pol. Elbląg, łac. Elbinga, Elbingus, miem. Elbing, prës. Elbings, rus. Эльблонг) - krézewi gard w warminskô-mazursczém wòjewództwe nad rzéką Elbiag, stôri gard hanzeatecczi. Jeden òd nôstarszich gardów w Pòlsce, gard béł ùsôdzóny w 1237 roku przez Krzëżôców, dostôł lubecczé gardowé prawo w 1246 roku. Jelbiąg béł stolëcã wòjewództwa jelbiąsczégò od 1975 do 1998 roku. Browarniô w Jelbiągù warzë dzys piwò EB.   Òficjalnô starna Jelbiąga
Hilary Ann Lisa Erhard Duff, (ùr. 28 séwnika 1987) je amerikańską spiéwôrką ë teatrownicą.
Peplin - to je kaszëbskô wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. 3.)
Gòdzynka sédemkropka (łac. "Cocinella septempunctata") – chrząszcz z rodzëznë gòdzynkòwatëch. Pòwszechnie wëstãpùje w Eùropie. Wëzdrzatk. Gòdzynka sédemkropka mô òwalny, wëpùkłi sztôłt i je dłudżé do 8 mm. Ji głowa, nodżi i krzebt są czôrné, z biôłą plamką z dwóch stronów. Pòkrëwë gòdzynczi sédemkropczi są czerwioné, a na nich je sédmë kropków, trzë pò òbù stronach i jedna na westrzódkù. Jôda. Gòdzynka sédemkropka jé mszëce. Dorosłô gòdzynka ùmie zjesc wiele mszëców òb dzéń, a ji pònarwa czileset. Wëstąpòwanié. Eùropa, Azjô, Nordowô Amerika Strzodowiskò. Chrząszcz je tam, dze są mszëce. Gòdzynkã sédemkropkã mòżna trafic na pòlach, w sadach i na łąkach. Rozwij. Gòdzynka sédemkropka składô żôłté, òwalné jaja w lëczbie kòl 40 szt. na rozmajitëch czãscach roscënów, chtërne òstałé zaatakòwóné przez mszëce. Z jaj wëchôdają pònarwë. Òne są niewiôldżé, dosc grëbé i czôrné. Na bòkù mają apfelzynowé plachë. Jinszé. Czëde gòdzynka sédemkropka je zagrożonô, wëdzelëwô trëjącą hemolimfã. Gòdzynka sédemkropka ("Coccinella septempunctata") "Adalia bipunctata" "Anatis ocellata" "Psyllobora vigintiduopunctata" "Hippodamia tredecimpunctata") "Subcoccinella vigintiquatuorpunctata" "Propylea quatuordecimpunctata" "Calvia quatuordecimguttata" "Harmonia axyridis" "Calvia decemguttata" bòrówka bòrowiczka bòrowiónka bòrowôcoteczka bòrowô mateczka lëtewka lëtewniczka pakóweczka pòpruszka mòtileczka mòrówka pòpieleczka "Coccinella septempunctata Linnaeus, 1758" "Biedronka siedmiokropka"
Adwańt - to je czas czekaniô, szëkòwaniô sã do Gòdów.
Rodzôcz (abò genetiw; łac. "genitivus", "genetivus") – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, chtëren w jãzëkach swiata òznôczô na ògle stósënczi przënôleżnoscë. Òprócz tegò zjiscywô téż régã jinëch fùnkcji, co òdróżniô gò òd possessivusa (jinégò pòdóbnégò przëpôdkù, chtëren wërôżô równak leno przënôleżnosc). W słowiańsczich i bôłtëcczich jãzëkach rodzôcz pòjawił sã w rezultace sparłãczeniô indoeùropejsczégò genetiwa i ablatiwa i zachòwôł tak jegò kùnôszk, jak i fùnkcjã (brëkòwóny je w znaczeniu pòczątkòwégò pùnktu ruchù, z taczima przëmiónkama, jak „z” abò „òd”). Rodzôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka.
Lasowi òzdobnik ("Calamagrostis arundinacea") - to je ôrt roscënë z rodzëznë "Poaceae". Ta trôwa rosce ni leno w Eùropie. J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 264
Kaszëbsczé Karno Piesni i Tuńca "Kaszëbë" z Kartuz - je amatorsczim karnã, chtërnegò zakłôdôrzã bëła Marta Bistroń. Karno je założony w 1946 r. i do dzysô je propagatorã bòkadnégò kaszëbsczégò fòlkloru na rozmajitëch jimprezach, akademiach, ùroczëznach òrganizowónëch w kraju, jak téż za grëńcama. Na repertuar karna skłôdają sã kaszëbsczé: piosenczi, melodie i tuńce. Elemeńta skłôdającé sã na nowi program to nowòroczné zwëczi, swiãtojańskô noc, wiesela a téż tuńce, gôdczi i kaszëbsczi spiéwczi. "Kaszëbë" jakno piérwszé wprowadzëłë dôwné lëdowé jinstrumeńta: bazunë, diôbelsczé skrzëpce i bùrczibasë. Karno wëstãpiwało w filmach "Kaszëbë", "Scënanié Kanie" i jin., a téż òglowòpòlsczich programach radia i telewizje. Karno za swòje artisticzné dobëca dostało régã nôdgrodów, wëprzédnieniów, diplomów i òdznaczeniów, m.jin. Złoti Krziż Zasłëdżi, Medal Stolema (1971) , Medal 1000-lecô Pòlsczégò Państwa, nôdgroda Ministra Kùlturë i Kùńsztu ë wiele jinëch. Òd 1961 rokù czerownikã karna béł jegò wëchòwank Frãcëszk Kwidzińsczi (w karnie òd 1952 r.), chtëren òd 1985 r. béł téż jinstruktorã tuńca. Jinstruktorã mùzycznym bëła Celina Leszczëńskô. Czerownik, jinstruktor, kapela i nôleżnicë prôcëją w karnie spòłeczno. Stelmachowska B.: Strój kaszubski, Wrocław : Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1959 Kaszëbë (pò pòlskù) JADĄ GWIŻDŻE òdjimczi
Priskôcz ("Impatiens noli-tangere") – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë priskôczowatëch. Na Kaszëbach to je zeleskò np. w lese.
Karwica (pòl. "Karwica") – to je wies w gminie Céwice, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Krótkò ti wsë je rezerwat rodë „Karwicczé zdrzódlëszcza”, chtëren òbjimô dzél lasów z naturalnyma zdrzódlëszczama rzéczi Ùnieszynczi. Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Karwica” òsta wprowadzónô 18 lëpińca 2016.
Janiołë są dëchama chterne stwòrził Bóg przed człowiekã. Òne ni mają cała leno rozëm i wòlną wòlã. Òne służą Bògù w niebie i lëdzom na zemi. Kôżdi człowiek mô swòjégò "janioła stróża". Janiół stróż je z człowiekã wiedno i pòmôgô mù w żëcim. Są jesz jinszé janiołë zwôné "jarchaniołama". Jich miona to Michôł, Rafôł i Gabriél. Janiołów je baro wiele. Wedle Biblëji lëczba chórów janielsczich je òd 7 do 11. Są zebrané w trzech triadach (wedle sw. Ambrożégò). Pòwstanié nazwë. Słowò "janiół" przeszło do pòlsczégò z jãzëka czesczégò za sprawą Cyrëla i Metodégò. Piérwòtno pòchòdzy òd grecczégò słowa angelos òznaczającégò "pòsélc". W Stôrim Testameńce są nazwane pò hebrajskù malah - co téż znaczi "pòsélc". Historija wezdrzatkù janiołów. Starożëtnosc. Piérszé ùmëslenia janiołów jistniałë ju w starożëtnim Egipce i Babilonji. W religijach tëch cywilizacëji bëło wiele dëchów i jistot, chtërne bëłë pòstrzédnikama midze bògama a lëdzama. Ùkôzowano je jakò zwiérzãta ze skrzidłama i ludzczima gãbama. Przódeczasném janiołóm przëpisëwano cało, co je pòtwierdzoné w Ksãdze Henoha. W czasach terôczasnych do ti kòncepcëji janiołów wrócëł Emanuel Swedenbòrg. Chrzescëjaństwò i judaizm. Janiołë czãsto wëstãpùją w Stôrim Testameńce (np. Knéga Pòczątków 3,24; knédzi prorocczi). Biblëjô nie gôdô wiele ò nôtërze i ôrtach nëch bëtów. Wicy jinformacëji na tã téma mòżna nalezc w pismach kabalisticznëch i apòkrifach. Chrzescëjaństwò przejãło wiarã w janiołë z judaizmù. W pierwszich stalatach pòsród Òjców Kòscoła jistniôłë sztridë co do nôtërë téch bëtów. Òstateczno tą sprawã rozwiązôł sw.Augustin. "Janiół òznôczô funkcjã, nie nôtërã. Pitôsz jak sã zwie ta nôtëra? - Dëch. Pitôsz ò funkcjã - Janiół. Przez to czim je, je dëchã, a przez to co wëpełniô, je janiołã. " Są jistotama dëchòwama nadleżnama wedle lëdzé - Ps 8,6; Hbr 2,7, Stwòrzeni przed lëdzama Hi 48, 4-7, Nie żenią sã - Mk 12,25, Je jich baro wiele - Ps 68,18; Mt 24,31; Hbr 12,22; Ap 5,11, Nie nôleżi jich wielbic - Kol 2,18-19; Ap 19,10;22,8-9, Służą lëdzą - Hbr 1,14; i jich chronią - Ps34,8; Służëłë Jezësowi - Mt 4,11; Mk 1,13; Łk 22,43; Czãsc z nich ùpadłô - Jud 6; 2P 2,4; i służi diabłu - Ap 12,9 ; Mt 25,41; Islam. Janiołë pełnią ważną rolã w islamie. Wiara w nie jest czãscą dogmaticzi ti wiarë. W islamie wierzą, że janiołë stwòrził Bóg ze swiatła, przebiwają w niebie i jich pierszim zadaniém je służba Bògù. Pełnią służbã pòsélców, chronią lëdzé i spisują wszëtci jich ùczinci. Kòrôn òstôł pòdiktowôny Mahometowi przez janioła Dżibrila. W teologji islamù wëmieniwô sã Dżibrila, Malika (strażnika pieczielnégò ògnia), Izarila (janioła smiercë), Nakira i Mùnkara, Haruta i Maruta, Mikaila i Azrafaela. Jeden le janiół, chtëren òdmówiôł służbë Bògù to Iblis zwôné też diôbłã. Funkcëje janiołów. W chrzescëjaństwie janioły pełnią dwie główné funkcëje: gloryfikùącą - słôwią i chwôlą Bòga pòstrzédniową - są pòsélcama Bòga, òpiekùnama lëdzy, zanoszą mòdlëtwã do Bòga, òznajmiają lëdzom Jegò wòlã, pòmôgają pòdjic dobrô decyzjã. W Knédze Pòczątków Cheruby strzegą wéńdzenia do Edenu a w Apòkalipsé sw. Jana wëmierzają karë spôdającé na lëdzkòsc. Lëteratura. Davidson G., (2003), SŁOWNIK JANIOŁÓW w tim janiołów ùpadłich. Wyd. Zysk i S-ka.
Anafòra (téż epanafòra, gr. anaphorá 'pòdniesenié') - lët. celowé pòwtórzenié tégò samégò słowa abò zwrotu na pòczątkù pòstãpnëch segmeńtów wëpòwiedzë. Je stosowónô w pòezeji ë òratorstwie. Przëkłôd: "Je czas wzéraniô w szpédżel" "Je czas zbiéraniô mùszel" "Je czas zdejmòwaniô gwiôzd" "Je czas żniwie ni mësli" "Je czas jachaniô w dôkã" "Je czas rzucaniô kamieni" "Je czas malowaniô na piôskù" "Je czas na przebiéranié w wąsach" "Je czas…" (Kristina Mùza)
Aksamińtnô rilówka ("Sorex araneus") – to je ôrt suska z rodzëznë rilówkòwatëch. Òna je 55 do 82 mm długô, a żëje m.jin. na Kaszëbach. Aksamińtnô rilówka je zwiksza òwadojôdny, ale w biédze mòże zjadac semiona drzewiãtów.
Pòst – to je dobrowólné strzimanié sã òd jedzeniégò, òglowò abò leno òd jedzeniô niechtërnëch zortów jestkù (np. miãsa), przez wëznaczony czas. Òglowò pòscy sã nôbarżi z nôbòżnëch przёczёnów. Pòst w katolëcczim kòscele (rzimsczégò òbrządkù) regùlujë Kanóniczné Prawò w kanonach 1249 - 1253 i òpisejë jakò pòkùtną formã. W praktice wëapartniwô sã trzë òglowi ôrte pòstów: 1.Akùrôtny pòst - je w całim kòscele katolëczim w: Pòpielnô Strzoda Wiôldżi Piątk - Płaczëbóg To je strzimanié sã òd jedzeniégò miãsa i ògrańczenim jestkù. 2. Strzimanié sã òd jedzeniégò miãsa – to je strzimanié sã òd miãsa w kòżdi piątk liturgicznégò rokù z môłima wëjimkama: a) uroczëzna - liturgiczné dnie nôwikszi randżi, b) chòri lëdze i lëdze co ni mają mòżlëwòtë wëbiérkù jedzeniégò np. môl rzesznégò jestkù, c) w apartnëch przëpôdkach. 3.Eucharisticzny pòst - strzëmòwanié sã òd jedzeniégò na gòdzënã przed przëjãcym Kòmùnie swiãti. Pòstem je téż dobrowólnô ùdba wiérnégò - òdmôwianié sobie jestkù. Są téż jinszi pòstë taczi jak np.: pòst w prawòsławny wiarze, pòst w protestancëznie, pòst w jislamie, pòst w judaizmie. Perszon J., Na Jastra : Wielki Post i okres wielkanocny w Wejherowskiem [oprac. graf. Andrzej Arendt] (1992).
Sardoniks - to je mineral. Òn je zortã chalcedonu.
Krziżewé drzéwkò abò bòżé drzéwkò ("Hypericum perforatum") to je zelé, chtërnégò Kaszëbi ùżiwają do léczeniô schòrzałi wątrobë. Gò sã zbiérô do sëszeniô jak òno kwitnie. D. Tyszyńska-Kownacka, Zioła na działce i w ogródku przydomowym, wyd. Wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo Watra, 1984, s. 38 Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 124. Bòżé drzéwkò w Nôrodnym Parkù Tëchòlsczé Bòrë
Dorota Irvina Arciszewska-Mielewczyk (ùr. 1968 rokù w Gdini) – pòlsczi pòlitikôrz. Dorota Arcëszewskô-Miélewczik mia w 2009 rokù w Kartuzach biuro z tôflą pò kaszëbskù. Òna je w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim i je pòsłã (2011), a bëła senatorã. W 2014 rokù òna je w Kòmisje Nôrodnëch i Etnicznëch Miészëznów i w Parlamentarnim Kaszëbsczim Karnie. Òd 2019 rokù òna nie je senatorã.
1566 - Jakób I Stuart, anielsczi i szkòcczi król 1623 - Blaise Pascal, słôwny francësczi filozofa, matematik i fizyk (ùm. 1662) 1871 - Paul Valéry, francësczi pòeta, (ùm. 1945) 1845 - Aung San Suu Kyi, birmańskô politikôrka, dzejôrka, pokojowa noblistka 1947 - Salman Rushdie, jindejsko-anielski runita, aùtor "Szatańsczich Wersetów" 1957 - Anna Lindh, szwedzkô politikôrka (ùm. 2003) 1962 - Paula Abdul, amerikańskô tancerka, choreografka, spiéwôrka 1867 - Maximilian I, czezer Meksykù 1937 - J. M. Barrie, szkòcczi runita, aùtor "Piotrëszka Pana" (ùr. 1860) 1993 - William Golding, anielsczi pisôrz, noblista, aùtor "Panownika mùchów" (ùr. 1911) 1953 - Julius ë Ethel Rosenbergòwie, amerikańsczi fizycë (projekt „Manhattan”), rësczi szpiedzë
Kaszëbskô Karznica - to je wies w gminie Pòtãgòwò, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. To pò miemieckù bëła "Wendisch Karstnitz", ale ju w latach 1938–1945 "Ramnitz". 4.) "Wendisch Karstnitz - Kaszubska  Zdrzë téż. Wendowie
Jak nen król Heród - to je titel kaszëbsczi kòlãdë. Kaszëbsczié kolędë ë godowé spiéwë / zebr. i wstępnie oprac. Władysław Kirstein ; [wybór i przygot. do druku Jerzy Stachurski ; wstęp Józef Borzyszkowski]. Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1982, ss. 21 - 22 Jak nen król Heród