ipipan/kashubian-wikipedia-clean-20230901 huggingface dataset:
Kôrsyńsczé Jezoro (pòl. "Jezioro Karsińskie") - to je jezoro ò wiéchrzëznie 6,79 km² w gminie Chònice.
Piroga - to je bôt zrobiony z jednégò sztëka drewna; wëkùmuny, z plaskatim dnem, na snôdszich wòdach mòże w nim paczënowac.
Różewô wąsotka ("Lathraea squamaria" L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë "Orobanchaceae". Òna rosce m. jin. na Kaszëbach. To je cëzożiwca np. na kòrzeniach òlszi.  11 kwietnia 2016
Brodnica (we zdrojach: "Streisbergk" 1262, "Strasberg" 1298, "Brodnicza" 1317, "Straasberg alias Brodnica" 1466, "Strasburg" 1921, "Brodnjca" (Cenôwa); pòl. "Brodnica", miem. "Strasburg in Westpreußen", "Strasburg an der Drewenz") - krézewi gard w Kùjawskò-Pòmòrsczim Wòjewództwie nad Drwãcą. Lëdztwò gardu: 27.731 (2010) Wiéchrzëzna gardu: 23,15 km2
Dromader ("Camelus dromedarius") – to je ôrt wiôldżégò suska z rodzëznë kamélowatëch ("Camelidae"). Dzëkò òn wierã żił w Africe i Azëji.
Swiãti Òto (miem. Otto von Bamberg; ùr. kòle 1060 rokù, ùm. 1139 rokù w Bambergù) – béł bamberzczim biskùpã. Jakno misjónôrz béł na Pòmòrzu, a tam ksyżã Wartësłôw béł przëmùszony do przëjãcô wiéchrzëznë Pòlsczi - ksyżëca Bòlesława Krzëwògãbégò - na skùtk niszczotnëch wòjnowëch cygniéń. Pòlskô zbrojnô zdrëszëna bëła z bamberzczim biskùpã Òto. Òn dokùńcził christianizacjã państwa Wartësława. Miało to wiôldżi znaczënk dlô christianizacji Kaszëbów. Wnetka - bò 1140 rokù - bëło założoné biskùpstwò pòmòrsczé ze stolëcą w Wòlinie. Òn béł w 1124 w Përzëce, Szczecënie, Wòlinie, Kamiéniù, Lubinie kòl Mizëzdrojów, Kòlbrzégù, Biôłogardze i Garcù nad Òdrą, a w 1128 - w Wòłëgòszczi, Dëminie, Usedom, Chòckòwie i drëdżi raz w Szczecënie, Kamiéniù i Wòlinie. Pisôł ò tim biskùpie i jegò misji miemiecczi mnich Herbòrd (XII stalaté). Swiãti Òto je patrónã m. jin. Përzëcë i szczecyńskò-kamieńsczi archidiecezji. Gerard Labùda:"Historia Kaszubów w dziejach Pomorza" t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006, s. 97
Renee O'Connor (ùr. 15 gromicznika 1971) je amerikańską spiéwôrką ë teatrownicą.
Kùlturowô pòzwa – tikô sã pòzwów, chtërne òpisëją produktë kùlturë człowieka (np. Mòstë, Smólniczi, Zelonô Hëta), w tim dëchòwëch elementów. Biuletin Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka 2010, K-PZ Gduńsk 2010, s. 39 "nazwy kulturowe"
Katalońskô (abò Kataloniô; kat. "Catalunya", szp. "Cataluña", oksytańsczi "Catalonha") – autonomicznô krôjna w Szpańsczi.
Haùmea (symbòl: ) - je karłã (kòrusowatą planétą) Słuńcowégò Ùkładu, chtëren je znóny òd 2004 rokù.
Pùrcel - () pùlchné młodzewi kùszk z pszény mączi. Mô spłaszczony sztôłt. Je smażony na cemno-złotô farwã w głãbòczim szmôłcë. Tradicjô kôże je nadzewac przed smażeniém. Czedë pùrcel je ùpieczony, trzeba gò pòsmarowac roztopionym cëkrem pùdrem. Je to jedno z nôbarżi tradycyjnëch pòlsczich kùchów. Przëjeło sã, że cziej chtos w tłësty czwiôrtk nié zjé pùrcla, nie mdze mù sã wiodło. W tłësty czwiôrtk statystyczny Pòlôk zjada 2,5 pùrcla, a wszëtcë Pòlacë razã w tém czasu jedzóm jich kòl 100 milionów. Pierwi pùrclë nadzewało sã czasã migdałem abò òrzechem. Wierzono, że chto na taczi trafi, bãdze mieć szczescy w żëcém. Na Sląskù pùrclë znóny są pòd pòzwą kreple. Pòzwa ta ma dawné pòchòdzenié. Wedle wëdóny w 1714 r. we Frankfùrce i Lipskù kroniczi slasczi (Der Schlesischen Kern-Chronicke) w òdrãbnym sląsczim jãzëkù ùżywónym w mòwie i sztuce (pòezji) jistniało òd dôwna słowò Kraeppel. W jãzëkù miemiecczim ni ma jednégò òkresleniô na taczi wyrób cëczierniczi, a słowò Pfannkuchen mòże òznaczac równo pùrcel jak i nalesnik. W Americe pùrcle sã zwónë doughnuts (donut). Mają sztôłt piestrzenia z dzërą w westrzódkù. Mniszi, barżi òkrągłë są holes. Przësłowia ò pùrclach:. ,Czedë w tłësty czwiôrtk człowiek zjé wiele pùrclów, łaskawi Pón Bóg grzech óbżarstwa darëje.” ,Tłësty czwiôrtk pùrclama swiãtëje, a ód Strzodë Pópielcowi pòst szëkùje.” ,Ód tłëstégò czwiôrtkù do Jastrów- kłóni sã pòst.” ,Chto w tłësty czwiôrtk nie zjé pùrclów wiele , temu mëszë zjedzą pòle i bãdze miôł pustą stodołã.” ,Pòwiedzôł Bartk, że dzys je tłësty czwiôrtk. Jegò białka ùwierzëła i pùrclów nasmażëła”. Skądka sã wzął Tłësty Czwiôrtk? Tłësty Czwiôrtk to òstatni czwiôrtk przed Wiôldżim Pòstem. Rozpòczinô óstatny tidzéń karnawału. Czëdës tego dnia swiãtowano kùńc zëmë, pòczątk zymkù. Jimpreza rozpòczina sã òd tłëstégò jedzeniô: miãsa, kapùstë ze skwarkama, abò blós skwarkama. Pùrcle bëłë na òstatk. Tedë pùrclë miałë nadzenie ze słoninë. Zós sóm kùch nie bëł cëkrzony. 12 minut wchodzeniô pò trapach 20 minut bieganiô 30 minut jazdë na szrëcach 40 minut chùtczégò szpacerù 45 minut gòrącegò kùszkaniô 50 minut òdkùrziwaniô 60 minut czeszczeniô wescëloka 60 minut tuńcowaniô 120 minut pisaniô na kòmputrze 120 minut seksù 150 minut gôdczi przez telefón 180 minut mëcégò 180 minut zmiwaniô statków 240 minut spaniégò 300 minut jazda aùtã 600 minut òbzëraniô zdrzélnika Recepta na pùrclë:. Nôpierwi 14 dkg młodzów rozmieszac w szklance cepłégò mléka i 2 sklónkach mączi. Czej weroscą, dodac je do 2 kg mączi, wëmieszac. Tedë wlôc roztopioné masło (25 dkg), jesz jesz jednã sklónkã mléka i jniné dodatczi – cëczer waniliowi, skórã i sok z cytrónë. Wszëtkò wërabiac rãką i pòdsëpòwac mąką. Pòtemù ùlepic môłé kùgelczi, natkac marmeladą , ùłożëc na płócienku i òstawic jaż wërosną. Piec w głãbòczim òleju. Na kùńc ùmòczëwac Purce w krowinie zrobiony z cëkru pùdru i wòdë i smaczno zjesc. Bibliografia:. Czerwińska, T., Pająk A., Lucyna S. Z kaszëbsczim w szkòle, Gduńsk 2001, s. 173 https://web.archive.org/web/20150214032936/http://www.poradnikzdrowie.pl/zywienie/co-jesz/jak-spalic-kalorie-z-jednego-paczka_40548.html [dostęp 2014.11.17] http://www.ilewazy.pl/paczek [dostęp 2014.11.17]
Decoupage (òd. francesczégò "wëcënac") je to metoda òzdabianiô rozmajitëch przedmiotów pòlegająca na prziklejaniô na rozmajité pòwierzchnie taczie jak drewno, metal, wôrpòwinã, skło, plastik, ceramikã wzorów wëcãtëch z papióru abò papiórowi serwetczi. Klasiczny decoupage pòlegô na tim, że przëklejô sã wzorë z papióru i przëkrëwô gò warstwama lakeru tak, żebë sã wtopił w całoscë i nie béł do wëczëcô przë dotkniãcu. Mô òn wëzdrzec jakno namalowóny. Historiô. Kunszt pòchòdzy z Syberii. Lëdze òzdabialë grobë swòjich starszich. W XII wiekù ùżiwóno techniczi w Chinach do òzdobianiô lampionów, òknów, skrzinków i jinszëch przedmiotów. W XVII stalatim kùpcë przënieslë technikã nôpierwi do Włochów, a dali w XVIII wiekù do jinszëch eùropejsczich krajów. Stolôrze z Wenecji ùżiwalë decoupage do robieniô méblów, chtërne bëłë jiwerné do chińsczich lakerowónëch méblów (leno bëłe tóńszi). Ùmiejãtnosc takô zwa sã contrafatta. Jak sã zmieniła móda, sztëka òstała nazwónô "sztëką biedôków". Pòtim decoupage stało sã białczim hobby, znónym na dwòrze Ludwika XV. Ùżiwónô gò do òzdabianiô skrzinków, kastów i toaletnëch przibòrów. Wëkòrzëstiwano do niegò nie leno òdbitczi, le téż wëcãté elementë òrginalnëch òbrôzów. Zniszczono tak wiele dokôzów ternych malôrzów taczich jak Boucher, Fragonard, Redoute, Pillement, Watteau.   Niechtërnëch ùtwórców decoupage ùwożono za artistów, np. było z Mary Delaney, zajmòwalë sã tim téż Pablo Picasso i Henri Matisse. przedmiotë do òzdabianiô, np. kaste, skrzinczi z drewna, przedmioté z metalu, wôrpòwinë, skła, plastiku, ceramiczi, wzorë do wëcãcô z papióru abò papiórowi serwetczi, nożecë, nóż, pãzle, kùchniowô gąbka, kléj do decoupage, farwë, laker. http://www.decoupageart.pl/ http://www.decoupage.net.pl/ http://www.creativehobby.pl/ http://www.decoupage.com.pl/ http://www.decouart.pl/ http://www.decoupage.art.pl/ http://pasjadecoupage.pl/ http://przyda-sie.pl/ https://scrapshop.com.pl/ https://sklep-ewa.pl/ M. Pryce, "Decoupage", Warszawa 2007. M. Lupato , "Decoupage : wszystkie techniki", Warszawa 2010.
Kłómka - to je rãczno miechòwatô séc na dłudżim szachù do łowieniô rëbów. Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 95. Longin Malicki. Pożywienie rybne Kaszubów Wdzydzkich, Gdańsk : Muzeum Pomorskie, 1972, s. 10.
Antropòlogijô je ùczbą ò człowiekù ë lëdzczim ôrce. Zajimô sã ewolucëją "Homo sapiens" ë wszëtczima aspektama lëdzczich biologijô ë kùlturów.
Szkòłowi rok – je w Pòlsce ùmòwno òd 1 séwnika do 31 zélnika przińdnégò rokù. Direktor mòże ùcznióm w nim kąsk zmieniac. Dz.U. 2010 nr 186 poz. 1245
Zymk to je jedén ze snôżich i robòcych, przédnych cządów rokù. Kalãdôrzowi zymk zaczinô sã kòl 21 strumiannika, a astrologòwi téj, czéj słuńce przekrôczô niebiesczi ekwator. Za klimatowi zymk ùwôżo sã czas , w chtërnym strzédnô temperatura òb całi dzéń je òd 5 do 15 celsjusowëch gradów cepła. Zëma jidze wiedno wprzódk przed zymkiem. Zymk dzeli sã na nôzymk (pierszô pòłòwa), zwóny téż przedzymkã, ë na pòzymk (drëgô pòłòwa). Astronomòwi zymk kùnczi sã w nôdłëgszim dniu rokù - kòl 21 czerwińca. Zymk to je snôżi i robòcy cząd rokù. Bùten robi sã cepli i przëlôtiwôją do naji rozmjité ptôchë z daleczich cepłich krajów. Reno móże bùdzëc naji môłi skòwarnk swòjim piãknym spiéwem. Zakwitają téż niejedne drzéwiãta ë zjawiają sã pierwszi kwiôtczi np. pòdsniéżczi, zymkòwi szafran ë kukówczé rãkawice, a jak je cepłi wiodro chùtkò pòkôziwają sã téż tëlpë. Całi swiat przirodë bùdzy sã pò dłudżim, zëmòwim spikù. W ògardze ùnoszô sã miłô wòniô besowëch kwiatów. Zymk przeòblôkô całi swiat w szëkòwną zeloną sëkniã, jakô ceszi òczë. Dnie robią sã corôz dłëgszi, chùtczi wschôdô słuńce i rôczi do robòtë. Trzeba téj chùtkò wstajac, bò na zymkù je wiele do robieniégò; téj je nót robic zymkòwé pòrządczi np.: pòzbierac pòłómóné przez òstri zëmòwi wiater wietewczi, zrëc ògardk, zasadzëc kwiôtczi na zôgónkù. Zymk w kòżdim môlu je wëfùlowóny nôdzeją na nowé żëcé. Dłudżi żdanié na cepliszé dnie mòże prawie bëc snôżi, bò "(...) czôłwiek z nôtërë je taczi, czej długò na co wezérô, téj mù nôwikszi chòc skôrb pòwszédnieje". To sã chùtkò zabôcziwô ò snôżoce zymkù ë zôs żdô, ale tim razã na lato. Pierwszi dzéń zymkù wiąże sã z kùńcem zëmë i òbùdzenim sã nôtërë do żecégò, miôł òn długò wiôldzi cësk na lëdzy. Mòże cos z pògańsczich zwëków pòwitaniégò zymkù òstało do dzysdnia np. w farwòwanim jôj abò degòwanim jałowcã, czë w òrzbie na swiãtégò Józwa. Czasã na Kaszëbach 19 strëmiannika je równak tëli sniegù, że ò òrzbie tegò dnia je cãżkò gadac. Jaje je znanką żëcégò. Na zymkù séwôrz wëchôdô téż sôc zôrna. Do nowich zwëków jaczé parłãczą sã z przëwitônim pierwszégò dnia zymkù mòże zarëchòwac ùcek ùczniów ze szkòłë (lóprowanié). Ten zwëk je colemało lëdóny przez szkólnych i ùczniowie chòc ùceklë z lekcji nie brëkùją skùtków wzyc na se. Wierã wszëtcë długò żdają na cepliszé zymkòwé dnie, chtërne dôwają lëdzama wiele redotë ë ùcechë? Lëteratura. Alojzy Bùdzysz: Zemja kaszëbskô (1982).
Lëdowô nóta ("Ludowa Nuta") z Kanadë - je amatorsczim karnã, chtërno òd 2005 rokù mô mòcną łączbã z Kaszëbama. Òni spiéwają dosc wiele pò kaszëbskù, a nawlékają do bëlny tradicji pòlsczi mùzyczi w Americe - "Chicago Style Polka". Jich platkã mòże pùszczac na wszelejaczich rozegracjach i przëjãcach. To karno wëstãpiwało na Kaszëbach. Lëdowô nóta
Przëwidz (pòl. "Przywidz") - to je kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w gduńsczim krézu, w gminie Przëwidz. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Gròmadzënò ë Katrënczi. Wies je nad jezorã Przëwidzczim ë na szlachù wòjewódzczi dardżi . Tu je kòscół.  Szkòła
Dôwôcz (abò datiw; łac. "casus dativus") – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié dalszégò dopełnieniô. Przëpôdk ten brëkòwóny je do òpisaniô òsobë, chtërna dostôwô cos w rezultace dzejaniów agensa. Jistnieje we wnetka wszëtczich słowiańsczich jãzëkach, a téż m.jin. w stôrogrecczim, miemiecczim, jislandzczim. Dôwôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka.
Gwiôzdeczka - to je kòlãda z Kaszëb, chterny słowa napisôł Sztefan Bieszk. Słowa w stôrim pisënkù.   O Gwiôzdeczko të, jak ubëtno mërgosz mie! Pewno të jes hewo sta i na kumk Jezusa zdrza. Dôj nóm wiadę, dôj wew kaszëbsczi i nasz krôj. Złotô Gwiôzdeczko, jak jô lëdóm wzérac w cę. Parmin twój jak anioł Gód z podniebiô na gladę jezra sôdł. Tak twój strzébni wid wdô ters moji dëszë sztrid. Bosczi swiatło të, slôdë cę ny trzeji Madzë szlë. Niechcéj nijak zéńc dlô mie, cziej rôz żëcô wid mój schôdac mdze. Wiedno swiécë nóm, jak nëch wiedzë do szczescô bróm. </poem> ; Kaszëbsczié kolędë ë godowé spiéwë / zebr. i wstępnie oprac. Władysław Kirstein ; [wybór i przygot. do druku Jerzy Stachurski ; wstęp Józef Borzyszkowski]. Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1982, s. 102 DISCANTUS
Mizëzdroje (we zdrojach: "Mysdroje" 1579, "Misdroy" 1579; pòl. "Międzyzdroje", miem. "Misdroy") - garc, a téż kùrort w kamieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie na Wòlënijë nad Bôłtã. Lëdztwò gardu: 5.502 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 4,50 km2 "Międzyzdroje i okolice. Praca zbiorowa, Wydawnictwo Rajd, Polska, 2008.
Pas - to je dłudżi, wąsczi sztëk skórë, wôrpòwinë abò jinégò sztofù. Òn przëtrzimiwô np. bùksë. M. jin. Kaszëbi rôd gò mają.
Zwëczajnô leszczëna ("Corylus avellana" L.) – to je czerz z rodzëznë brzózkòwatëch ("Betulaceae" Gray). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach ë mòże tu ju w gromicznikù kwitnąc, a pòtemù mô lëszczënowé òrzechë. W przëtrôfkù ti roscënë ji parzënka je przenôszónô przez wiater, ale z ni pich mògą zbiérac pszczołë. Leszczinczi są leszczënowim lôskã. Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 48.
Glësno (pòl. "Małe Gliśno", miem. "Klein Glisno")) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. W 2011 we wsë mieszkało 201 lëdzy. Òficjalnô kaszëbskó pòzwã wsë w pòstacje „Glësno” òsta wprowadzónô 10 stëcznika 2011. Pôzwã „Glësno” nosy téż czerpiskò, jaczé je kilométer òd Bòrëszk i jaż szterë kilométrë òd wsë ò ti sami pòzwie. Je tak temù, że pòzwa czerpiska wzãła sã nie òd wsë, a òd nazwë geòlogicznégò czerpniczégò rëmù, a ten je téż zapisóny jakno „Glësno”. Fùńt wòskù z Glësna i jin. "Glisno
Pòtrusowati sromòtnik ("Amanita phalloides" (Vaill. ex Fr.) Link) - to je grzib z rodzëznë mùchôrzowatëch ("Amanitaceae"). Ten pòtrus baro trëje lëdzy.
Johanna von Puttkamer (ùr. 1824 rokù; ùm. 1894 rokù), prëskô szlachcónka, białka Òtto von Bismarcka - prësczigò kanclérza. Òn pisôł do ni w lësce z 1847 r. ò „pògańsczëch Kaszëbach ("Kassuben")”. Zeswiôdczenié, że kòl Kòłczëgłowów "wëją wilczi i Kaszëbi" je w wspòminkach Bismarcka. To znaczi, że chòc w Kòłczëgłowach ju w 1740 r. bëłë zniosłé nôbòżéństwa dlô Kaszëbów - bò bëło rzekłé, że jich ni ma - òni równak, jak je widzec jesz pò kòl 100 latach, tam bëlë.
Arka Gdyniô (pòl. "MZKS Arka Gdynia") - pòlsczi fósbalowi klub z Gdini.
Prowizjô – to je fòrma wënadgrodzeniô subiektu w òprzenim ò sczënioną prawną dzejnotã.
Frank Meisler (1925 – 2018) – to béł żëdowsczi architekta i rzezbiôrz ùrodzony w Gduńskù, chtëren w swòich wspòminkach ("Zaułkami pamięci : Gdańsk, Londyn, Jaffa / Frank Meisler ; w tł. Agaty Teperek i Andrzeja Szewczyka ; w oprac. Miłosławy Borzyszkowskiej-Szewczyk", 2014) pisôł téż ò Kaszëbach. W zélniku 1939 rokù òdjachôł z Gduńska "Kindertransport" razem z nim. Òn przëżił wòjnã we Wiôldżi Britanii, a w 1956 rokù wëjachôł do Izraela. Swòim dzecóm òn òpòwiôdôł ò strôszkach, tak jak to robilë Kaszëbi. W swòjim ùsôdztwie nawlékôł do II swiatowi wòjnë. Jegò robòta je wëstawiony m. jin. w Gduńskù kòl banowiszcza. VIAF
Nowô Wies - je wiôlgą wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies. Tu je sedzba Gminë Nowô Wies.
Zimbabwe - to je państwò w pôłniowi Africe, ze stolecznym gardã Harare. Galerëjô Zimbabwe.
Suchań (we zdrojach: "Zukan" 1269, "Zuchan" 1295, "Suchan" 1312, "Szuchan" 1319, "Sochan" 1417, "Zochghan" 1345, "Czuchan" 1495, "Zachan"; dólnomiem. "Zachon"; miem. "Zachan"; mòżebné kaszëbsczé pòzwë: "Sëchóń", "Sëchąń") – gard we stôrgardzczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie. Lëdztwò gardu: 1.465 (2008) Wiéchrzëzna gardu: 3,57 km2
Wendowie ("Wenden","Venedi") - tak Miemcë na Słowión czedës gôdelë. Friederich von Dreger pisôł, że mòwa Wendów ("wendische Sprache") bëła milonô z mòwą Kaszëbów ("Cassubische"). Stefan Ramułt napisôł, że dlô Miemców to mògle bëc np. Słowińcë. Kaszëbskô Karznica to pò miemieckù bëła "Wendisch Karstnitz". Pòdług miemiecczich wiadłów 1 gòdnika 1900 rokù w Miemcach 93.032 personów znało mòwã Wendów ("Wendisch"). Mòże rzec, że jesz przë rodny mòwie - górnosorbsczi jãzëk - trzimają sã Wendowie.
Kaszëbsczi półtorôk - mònéta ò wôrtnoce 5 fenigów. Òna bëła przed I swiatową wòjną.
1899 - Ernest Hemingway, amerikańsczi runita, noblesta (ùm. 1961) 1951 - Robin Williams, amerikańczi teatrownik, komik (ùm. 2014) 1908 - Nikolaj Rimskij-Korsakow, rusczi kòmpòzytora (ùr. 1844)
Cesla - rzemiãsnik, chteren zajimó sã zwiksza robieniém kònstrukcji bùdowni. Czedës béł òkrãtowi cesla.
Swiãtokrzësczé wòjewództwò (pòl. "województwo świętokrzyskie") - to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù Pòlsczi Repùbliczi. Stolëcznym gardã swiãtokrzësczégo wòjewództwa je Kielce. Wiéchrzëzna - 11 709,95 km² Lëdztwò - 1 281 796 https://www.kielce.uw.gov.pl/
Abdón Strëszôk (pòl. "Abdon Stryszak") - ùr. 30 gòdnika 1908 w Domôtowie, ùm. 27 lëstopadnika 1995 we Warszawie - profesor, ùczbiôrz, kaszëbsczi dzejôrz. Òn sztudérowôł na Warszawsczim Ùniwersytece, a òd 1935 rokù béł doktor. To béł m. jin. "doctor honoris causa" Warszawsczégò Ùniwersytetu. Òn béł czestnym nôleżnikiem Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, a mieszkôł we Warszawie. Aùtor dokôzów pòswiãconëch m. jin. Gdinie. Za żëcégò béł òdznaczony Kòmańdérsczim Krziżã z Gwiôzdą Òrderu Òdrodzeniegò Pòlsczi i jinyma odznaczeniama. Jegò grób je we Warszawie. "Epizootiologia ogólna", 1961 Stryszak Abdon Stefan (1908–1995) VIAF
Łapalëce (pl. "Łapalice") – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. Wies je pòłożona nad Łapalëcczim J., kòl 5km òd krézowégò gardu Kartuzë. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka . Lapalice
- Lewis Caroll, anielsczi matematik, runita (ùm. 1898) 1901 - Giuseppe Verdi, italsczi kompozitora (ùr. 1813) 1972 - Mahalia Jackson, amerikańskô spieworkô (ùr. 1911) 1983 - Louis de Funès, francesczi teatrownik-komik (ùr. 1914) Tegò co daje chleba, słëchac trzeba.
Gardë w Pòlsce - pòlsczé môle i gminë, chtërné môją sztatus gardu. Od 1 stëcznika 2020 rokù w Pòlsce je 944 gardów. Wedle pòdôwków GUS z 1 stëcznika 2008 rokù, w Polsce bëło 892 gardów. Nowi sztatus gardu nadôwa w Pòlsce ùstawa Radë Minysterstwa Bënowëch Sprawów i Administraëji (MSWIA). 66 pòlsczich gardów mô sztatus gardu na prawach krézu. Niżi lësta nôwikszëch z pòlsczich gardów.
Towarzëstwò Młodokaszëbów (pòl.: "Towarzystwo Młodokaszubów") to bëła kaszëbskô òrganizacëjô założónô w zélnikù 1912 rokù we Gduńskù. Sekretarzã ji béł dochtór Aleksander Majkòwsczi. Jakno spòdlowi cél Towarzëstwò miało òcucenié w Kaszëbach swòji nôrodowi swiądë ë podwëszënié wiedzë ò nich, jakno téż wrechowanié jich w strzôl òglowòpòlsczégò żëcô. Młodokaszëbi wëdôwali w cządnikù "Gryf". Jich parola bëła "Co kaszëbsczé, to pòlsczé" – òddôwali przez to mëslã, że nimo jãzëkòwi jinoscë nié są òni apartnym dzélã òd Pòlôchów wedle parłãczni historëji, kùlturë ë wiarë.
Palmiarniô Òlëwsczégò Parkù stoji w parkù w Òlëwie ë ji pòczątk je z XVIII stalata. W ni mòże òbezdrzec egzoticzné drzéwiãta, krzaczi ë jinë roscënë (np. palmë, kaktusë). Òna bëła rozbùdowónô w 1954 rokù.
Kôrczowina – to je drewno z pòdzemnògò dzéla drzewa razem z kôrczem, chtëren òstôł pò spùszczeniu drzéwiãca. Sosna daje kôrczowinã, z chtërni pò 7 abò wicy latach mòże wëdostac żëwicã.
Ùniwersytet Heidelberg je ùniwersytet Miemiecczi, założonô w 1386 rokù, z sedzbą rektora w Heidelbergu.
Adóm Szada-Bòrzëszkòwsczi ("Adam Szada Borzyszkowski") - ùmarłi 2010 roku czej miôł 28 lat, ze wsë Trzebiôtkòwa béł żôłnérzã. Jaczis czas òn béł w Kòszlënie, ale téż na wòjnie w Irakù. Òn béł zabiti jakno żôłnérz. Jegò białka mieszka we wsë Trzebiôtkòwa. "sierż. Adam Szada Borzyszkowski"
Karl Gottlob von Anton (ùr. w 1751 rokù - ùm. 1818 rokù) – prawnik, znajôrz jãzëka łużëcczich Serbów ë jich kùlturë. Òn zbiérôł téż kąsk słowa kaszëbsczégò jãzëka. VIAF
Stodoła – to je gbùrsczi bùdink do zeżniwionégò zbòżégò (np. w snopach) abò słomë. Tu mòże bëc np. draszmaszina.
Sądowny ekspert – to je człowiek, chtëren rozmieje swój fach, pòwòłóny przez sąd do wëdaniô ekspertizë w zôkrãżu jegò wiédzë. W urzãdnëch sprawach, chtërne są prowadzoné na spòdlim ùstawù, pò zdaniu sã na rozsądzenié znajôrza nie brëkùje płacëc. Państwa na swiece mają ò sądownëch ekspertach rozmajité prawa. Dz.U. 2005 nr 15 poz. 133
Ben Stiller, (ùr. 30 lëstopadnika 1965), je amerikańsczim teatrownikem.
Równiô - w technice (np. w bùdowiznie) do ji wëznôczaniô je dobrô równica.
Bernardus Scultetus (ùr. kòl 1455 rokù w Lãbòrgù – ùm. 30 lëpinca 1518 rokù w Rzimie), ksądz, pisôrz. Béł wôżnym ksãdzem w kòscele katolëcczim. W latach 1513 - 1517 to béł pisôrz kòl papiéża Léòna X. Òn nazwôł se "Cassubius" Kaszëba w 1488 rokù. Onomastica VIAF
Mùzeum Kòscersczi Zemi w Kòscérznie je jinstitucją kùlturë, zacwierdzoną w 2006 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Do niégò słëchô téż skansen ze stôrima lokòmotiwama. starna ò Mùzeum
Niezabëszewò (pl "Niezabyszewo") - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bëtowò. Tu je spòdlecznô szkòła, a w ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka . Niezabyszewo
Jón Filëp Breyne ("Johann Philipp Breyne"), (ùr. 9 zélnika 1680 rokù w Gduńskù – ùm. 12 gòdnika 1764 rokù w Gduńskù) - to béł kùpc i bòtanik w Gduńskù, a syn Jakùba Breyne. J. Breyne pisôł ò kaszëbsczi wice - w zmiéniony przez niegò pùblikacji Jakùba Breyne z 1739 rokù je napisóné ò wice i ò Kaszëbach. Òn wespółrobił z Karolã Linneùszã. Historia naturalis Cocci Radicum Tinctorii quod polonicum vulgo audit (Danzig, 1731). Jacobi Breynii, "Prodromus fasciculi rariorum plantarum, nowi zmiéniony przez niegò pùblikacjô z 1739 rokù. VIAF
Aniół Pańsczi ("Angelus Domini") Kaszëbsczi jãzëk. W kòscele znónô je mòdlëtwa: V. Aniół Pańsczi zwiastowôł Pannie Mariji. R. I pòczãła z Dëcha Świãtégò. Zdrowas Marijo... V. Hewò jô jem Służebnô Pańskô. R. niech mie sã stónie pòdług Twòjégò słowa. Zdrowas Marijo... V.A Słowò sã stało Całã. R.I mieszkało midzë nama. Zdrowas Marijo... E. Gòłąbk, E. Prëczkòwsczi:"Më trzimómë z Bògã",Gduńsk 1998, ss. 19 - 20 Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka "V. Angelus Domini nuntiavit Mariæ." "R. Et concepit de Spiritu Sancto. " "Ave Maria"... "V. Ecce Ancilla Domini. "R. Fiat mihi secundum Verbum tuum. "Ave Maria... "V. Et Verbum caro factum est. "R. Et habitavit in nobis. "Ave Maria...
Tradicjô òbazów swiãtëch malowónëch na òpaczny stronie szkła datëje sã na Kaszëbach òd wieków XVII-XVIII. Lëdowi artiscë kaszëbsczi, jak swiôdczą ò tim zachòwóné malowidła, z wikszim zamiłowaniém twòrzelë ornamentë niglë mòtiwë figùralné. Czãsto téż miast malowac swiãtëch, pòdklejiwelë dostãpné jima drzewòritowé òbrôzczi pòstaców abò twarzów swiãtich. Zôz òrnamentë ùtwórcë malowelë z wiôldżim pietizmã, p=ùziwając przede wszëtczim charakteristicznyma, kwiatowima mòtiwama, znónyma i w jinszich dzélach kùńsztu kaszëbsczégò zdobnictwa. Dzysô taczé òbrazë i jich ùtwórców rzôdkò mòże ju spòtkac. Równak kùńszt malowaniô na szkle czësto jesz nie wëgasł. Dzysô òżiwô dzãka dzejalnoscë mùzeów (dnt. Muzeùm Etnograficzné w Gduńskù-Oléwie), Kaszëbsczégò Ùniwersytetu Lëdowégò itp. Dopùszcziwô sã téż swiécką tematika.
Motoczi Nomachi (pòl. "Motoki Nomachi") (ùr. 1976) - to je jãzëkòznajôrz, kaszëbista, profesor w Japòńsce. Ùsôdzca wiele ùczbòwëch robòtów, w tim dosc wiele ò kaszëbiznie. To je Ricerz Witosława za przëczënienié sã do rozwiju kaszëbsczégò jãzëka. Jegò są wôżné socjolingwisticzné badérowania. (z Yumi Nakajima) ニューエクスプレスセルビア語・クロアチア語 /Nyū ekusupuresu serubiago kuroachiago [New Express Textbook of Serbo-Croatian]. 2010. Tokyo: Hakusuisha, 149pp. Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie - Gduńsk 2014, s. 44. LC
Kaszëbsczi Krôjòbrazny Park (pòl. "Kaszubski Park Krajobrazowy") - park krajòbrazny ò wiéchrzëznie 332.02 km² (założony w 1983 rokù) òbrëmiô wiele jezor ë lasów na Kaszëbach w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. W parkù są: Rëna Pòtãgòwskô, Rëna Brodnickò-Kartëskô, Rëna Redëni, Rëna Dąbrowskò-Òstrzëckô i jin. Tu jesz czasã rosce kaszëbskô wika i kąkel. Tu je dwanôsce rezerwatów i żëje wiele ptôchów, w tim klataté sowë, mùcnice i trulôcze. Reczi wëdżinãłë w nim wierã w latach 60. XX stalata. W tim parkù je m. jin. Wieżëca i wôżnô - òsoblëwie - dlô turistów Kaszëbskô Droga. Rezerwatë to m.jin. : Rezerwat Kùrzé Grzãdë Trulôczowé Błota "Kaszubski Park Krajobrazowy" poz. 1462 Czajkowski M.: Powiat Kartuski : Szwajcaria Kaszubska / Kaszëbskô Szwajcarëjô. Bydgoszcz 2003 PRZEWOŹNIAK, M. (Red.): Materiały do monografii przyrodniczej regionu gdańskiego, T. 2, Kaszubski Park Krajobrazowy : walory - zagrożenia - ochrona : praca zbiorowa. Gdańsk : "Marpress", 2000 ISBN 83-87291-87-0.
Kk K, k – jednôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu. W kaszëbsczim alfabéce je piãtnôstą lëtrą.
Bladi lës ("Vulpes pallida") - to je ôrt suska z rodzëznë psowatëch ("Canidae"). Òn mô czôrny kùńc ògóna, a żëje w Africe.
Nina Badrić, (ùr. 4 lëpinca 1972) je chòrwacką spiéwôrką.
Mùza (pòl. "Muza", miem. "Musa") - to je kòlonia krótkò Lesniewa w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
Droga Krziżewô (abò Darga Krziżewô)– to są w Katolëcczim Kòscele pòspólné mòdletwë przë ji stacjach: STACJÔ I Pón Jezës na smierc przez Piłata skôzóny STACJÔ II Pón Jezës krziż bierze na remiona STACJÔ III Pón Jezës pierszi rôz upôdô pòd krziża STACJÔ IV Pón Jezës spotikô sã ze Swòją Nôswiãtszą Matką STACJÔ V Szimón z Cyrenë pòmôgô Jezësowi niesc krziż STACJÔ VI Sw. Werónika océrô Twôrz Panu Jezësowi STACJÔ VII Pón Jezës drëdżi rôz upôdô STACJÔ VIII Pón Jezës pòcészô płaczącé niastë STACJÔ IX Pón Jezës trzecy rôz upôdô STACJÔ X Pón Jezës z ruchnów wëzeblokłi STACJÔ XI Pón Jezës przëbiti do krziża STACJÔ XII Pón Jezës ùmiérô na krziżu STACJÔ XIII Pón Jezës zjãti z krziża STACJÔ XIV Pón Jezës do grobù złożony Przë kòżdi Stacji sã mówi: Ksądz (abo Prowadnik): Tobie kłóniómë sã Christe i błogòsławimë Cebie. Lëdze: Bò przez swiãti krziż Twój môsz swiat òdkùpiony. Të, co renë cerpiôł za nas, Jezë Christe zmiłuj sã nad nama! Dzysô wiele razy je jesz: STACJÔ XV Pón Jezës zmartwëchwstôł E. Gòłąbk, E. Prëczkòwsczi: "Më trzimómë z Bògã", Gduńsk 1998, ss. 83 - 97
Rota (pòl. "Rota - tekst przysięgi") - je fòrmą przësëdżi, np. w pòlsczim wòjskù: "Ja żołnierz Wojska Polskiego przysięgam "służyć wiernie Rzeczypospolitej Polskiej, "bronić jej niepodległości i granic. "Stać na straży Konstytucji, "strzec honoru żołnierza polskiego, "sztandaru wojskowego bronić. "Za sprawę mojej Ojczyzny, "w potrzebie krwi własnej ani życia nie szczędzić. "Tak mi dopomóż Bóg". Òna w wòjskù bëła òbrzészkiem też dlô Kaszëbów. rotë
ORP Kaszub (1921) - to béł pòlsczi torpedówc w latach 1921-1925. Òn zatonął w òkrãtowni w Gduńskù.
Òbrona Òksëwsczi Kãpë w 1939 rokù - bëła slédnym dzélã biôtków lądowi òbronë mòrsczégò strądù. Zepchniãté na Òksëwską Kãpã pòlsczé òddzélë, scësniłë sã w môłi òbéńdze midzë Mòstama a Òksëwim ë midzë wąsczim pasã lasu na zôpôdnym kùńcu kãpë a Bôłtã. Miemce zôs dërch bómbardowelë Pòlôchów nie blós z zemi, le téż z mòrza ë lëftù. W tak cãżczich leżnoscach òbrona |Òksëwsczi Kãpë dérowa jaż do 19 séwnika. Tedë to skuńcziła sã wszelejakô pòlskô òpiéra, zôs półkòwnik Dąbek zabił sã. Òglowo, w biôtkach lądowi òbronë mòrsczégò strądù zdżinãło ë bëło renionëch kòle 5 tësãcy żôłniérzów ë dobrowólników. Té, co zdżinelë mają terô na smãtôrzach grobë w: Gdinië,Wejrowie ë króm tegò w Redzë, Rëmie, Kòsôkòwie ë jinszich placach. Gdynia 1939 : relacje uczestników walk lądowych / wstęp, wybór, koment. Wacław Tym, Andrzej Rzepniewski. Gdańsk : Wydaw. Morskie, 1979, ss. 533 – 534 Pomorscy patroni ulic Trójmiasta / pod red. Stanisława Gierszewskiego. Wrocław : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1977, s. 70
Alojzy Ptôch (pòl.: "Alojzy Ptach") - ùrodzył sã 13 czerwińca 1901 rokù w Miszewie kòl Żukòwa. Ksãżé swiãcenia przëjimnął 25 czerwińca 1925 rokù. Òn jakno wikari béł w Brusach (1931 – 1932) i jinëch parafiach, a pòtemù probòszcz w jinym môlu – kòl Grëdządza. Miemcë mają gò zabiti na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë - 11 lëstopadnika 1939 rokù, ale òd 20 séwnika 1939 r. òn béł w sôdzy w Grëdządzu. Òni mają téż zabiti jegò brata, chtëren miôł miono Bronisłôw, a ùrodzył sã 1903 rokù. To béł gbùr, chtëren miôł białkã ë dzece. Leksykon Ziemi Żukowskiej / Eugeniusz Pryczkowski, Banino : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział ; Żukowo : [s.n.], 2012, ss. 82 - 83. "Alojzy Ptach"
Kadzëmiérz (pòl. "Kazimierz", miem. "Kasimir") kaszëbskô wies w Pòlsce, w gminie Kòsôkòwò, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Leżi midzë Rëmią a Dãbògòrzém. Żëjé tam 350 lëdzy. Pòłożenié. Kadzëmiérz leżi 4 kilométrë na nordowy pòrénk òd Rëmi, 4,7 km na pòrénk òd Rédë, 5,3 km na pôłnié òd Mrzeżëna i 2,4 km na nordowy zôpôd òd Dãbògòrza. Je na nordowo - zôpôdnéj grańcë Òksëwsczéj Kãpë. Kadzëmiérz leżi w Pòlsce, na nordowéch Kaszëbach, w wòjewództwie pòmòrsczim, w pùcczim krézu w gminie Kòsôkòwò. 1.)
Òglowô wëdowiédzô. Internet Explorer, w skódzënim IE abò MSIE, szportowno téż Internet Exploder przez wiele felrów w jegò bezpiekù, je przezérnikã Microsoftu dlô Windowsa, Macintosha ë niechtërnyma òtmianama Unixa, Solaris ë AIX. Je òn, jakno ë Netscape Navigator, dôlszim rozwiniącym NCSA Mosaic, przezérnika pierszi generacëji. Programa na òsta pierszi rôz przedstawionô 23.zélnika 1995 rokù; òd wersëji 3.0 òbsłëgiwô ramë ("frames"). Dzysdnia je nierozestôwnym partã systemë Windows, òd wersëji Windows 98 niechtërné jegò dzéle są zanôléżné òd "MSIE", przez co nie je mòżlewé jegò całowné ùsëniãcé z systemë. Z leżnotë wiele jiwrów z dzurama w bezpiekù "MSIE", znajôrze zamôdlają brëkòwónié jińszich przezérników, taczich jak np.: Mozilla ë òdprowôdnëch n.p. Galeon czë K-Meleon, Opera abò Netscape Navigator. Brëkòwnicë, chtërny nie zdrzącë na to chcą dali brëkòwac "Internet Explorera", mògą pòdniesc bezpiékã, instalëjącë wiedno na czas jegò aktualizacëje. Wôrt je téż brëkòwac do tegò bùtnowé zychrowùjącé programë ë antiwirusë. Nót je dodac, że z familëji "MSIE" nôlepi trzëmô sã jesz sztandardów W3C jegò wersëjô 5.5 dlô Macintosha. Historëjô. Wersëjô dlô Windowsa: 1.0 (Final) -- 23 zélnik 1995 2.0 (Final) -- lëstopadnik 1995 3.0 (Final) -- zélnik 1996 4.0 (Final) -- rujan 1997 5.0 (Final) -- strumiannik 1999 5.5 (Final) -- lëpinc 2000 6.0 (Final) -- rujan 2001 6.0 (SP2) -- zélnik 2004 terô téż z kòntrolą nade òknama 'popup' "(w Mozilli ë òdprowôdnych jakno ë Òperze ju òd 2002. rokù)" 7.0 (Beta 1) -- 27 czerwińc 2005 Wersëjô dlô Macintosha: 2.0 -- łżëkwiôt 1996 3.0 -- stëcznik 1997 4.0 -- stëcznik 1998 4.5 -- stëcznik 1999 5.0 -- strumiannik 2000 5.2 (Mac OS X) -- czerwińc 2003 Avant Browser Crazy Browser iRider Maxthon NetCaptor NeoPlanet SlimBrowser "Internet Explorer" - Domôcô starna
Żniwny wóz - to je to dargòwô tërlëka na sztërzech kòłach, w chtërny nëkòwną mòcą są mùskle zwierza np. kòniów. Òn wiedno je dwaszlachòwi, wiele razy z kòłama ò rozmajiti przemiarze z przódkù i z tëłu. Żniwny wóz béł do wiezeniô np. snopów zbòża w gbùrzëznie. Fùrmankã dô sã przerobic na żniwny wóz.
Garc (we zdrojach: "Gora" 1232, "Villa Berghe" 1294, "Berghe" 1278, "Bergh in Ruya" 1302, "Berghen" 1306, "Bergen"; miem. "Bergen auf Rügen") - gard w Rujańsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë na Rujanie.    Lëdztwò gardu: 14.479 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 51,42 km2
Kąkel ("Agrostemma githago" L.) – to je roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch. Czedës na Kaszëbach bëło to zelëskò colemało w zëmòwim żëce, a terôzka gò je baro mało np. jeden kwitł w zelëskù na pòlu kòle Serakòjc w zélnikù 2014 rokù. Dzys za nim trzeba barżi zdrzec w ògródkù zelësków. Kąkel to je téż stôré nôzwëskò na Kaszëbach w 1488 r. napisele gò "Conkoell". Osłanin
16 pazdzérznika - Günter Grass - pisôrz, noblista
Lady Gaga (Stefani Joanne Angelina Germanotta), (ùr. 28 strëmiannika 1986 r.) je amerikańską spiéwôrką pop / dance. "The Fame" (2008) "The Fame Monster" (2009) "Born This Way" (2011) "Artpop" (2013) "Cheek to Cheek" (2014) "Joanne" (2016) "A Star is Born" (2018) "Chromatica" (2021)
David Woodard (ùr. 6 łżëkwiata 1964 r. w Santa Barbara, California) je amerikańską dirigent i runita. Kracht, C., i Woodard, "Five Years" (Hannover: Wehrhahn Verlag, 2011) Tenaglia, F., "Momus—A Walking Interview" (Milan: Noch Publishing, 2015) Allen, B., "Pelican" (Londin: Reaktion Books, 2019) Horzon, R., "The White Book" (Berlëno: Suhrkamp, 2021) Wikicëtaty: David Woodard (en) Òficjalnô starna David Woodard w Bibloteka Kòngresu
Cynamón (téż: cymt, kanél) – to je òbrobiónô kóra cynamònówca (nôczãscy ôrtu "Cinnamomum verum"). Kóra zbiérónô je 2-3 razë w rokù òb czas deszczowégò cządu. Sërowina krótkò fermentëje i je czëszczónô. Pòwstôwają pasyczi, jaczé trzeba obsëszëc w słuńcu. Òb czas tegò procesu pasyczi stają sã żôłtobruné i zwijają sã z obùch strón – twòrzą sã dwie sparłãczoné rérczi. Tak przërëchtowónô sërowina trôfiô do hańdlu pòd pòzwą „cynamón”.
Tëreckô (téż Tërcëjô, tër. "Türkiye", Repùblika Tërecczi – "Türkiye Cumhuriyeti") je państwã w Azëji na półòstrowie Miészô Azëjô, a dzélowo téż w Eùropie ze stolëcą w Ankarze. Eùropejsczi dzél – Tracëjô robi 3% wiéchrzëznë ë je òddzelony òd azjacczégò dzélu przez mòrzé Marmara ë zwãżënë Bòsfor ë Dardanele. Tëreckô je krôjã sztërzech mòrzów, bò òd nocë òbtôczô jã Czôrné Mòrzé, òd wieczoru Egejsczé Mòrzé ë mòrzé Marmara, a òd pôłni Westrzódzemné Mòrzé – zwóné w tërecczim jãzëkù Biôłim Mòrzã.
Wiôldżi drop ("Otis tarda") – to je ôrt wiôldżégò ptôcha z rodzëznë "Otididae". Te ptôchë jesz żëją m. jin. w Szpańsce
Nożëce do blachë – to je rãczné nôrzãdo do cãcô blachë.
Édwôrd Bréza (pòl. Edward Breza) (ùr. 24 séwnika 1932 - ùm. 12 rujana 2017) - jãzëkòznajôrz, òd 1988 rokù profesor Gduńsczégò Uniwersytetu. Ùsôdzca wicy jak 2 200 robòtów, w tim wiele ksążków. Òn przëczëniwôł sã do rozwiju, òchronë i rozszerzwianiô kaszëbsczégò jãzëka w szkòłowim, akademicczim i òglowim ùżëcym. Kaschubisch-Pommersche Heimat/Pomorze – mała ojczyzna Kaszubów, Gdańsk-Lubeka 2000. Pochodzenie przydomków szlachty pomorskiej, Gdańsk 1986. Gduńsczi Ùniwersytet LC scholar.google ""Sopocka muza" dla profesora Edwarda Brezy "
Plésza ("Abramis brama") – to je rëba z rodzëznë karpiowatëch. Czedës wiele tich rib żëło w rzékach i jezorach na Kaszëbach. Jich nierzch òdbiwô sã w maju i czerwińcu. Dosc tëli tich rib bëło w jezorach Słowińsczégò Nôrodnégò Parkù. Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 1 / [zespół autorów i tłumaczy Wojciech Bresiński et al.], Poznań : Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 113
Smòlôrz - zajimôł sã robieniém smòłë z drewna.
Lãdë - są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. W tich stronach bëlë pszczélkòwie. 1.)
Lean Back – niefòrmalné karno grającé acid-jazz/funky/soul/pop/blues założoné w 1985 r. w Szląsczi Rudze, chtërné pierszi rôz pòkôzało sã na mùzyczny binie bluesowim kòncertã w Klubie „Pulsar” wëkònywające sztandardë m.jin. B.B. Kinga, Luthera Allisona i Jeffa Becka. W 2000 r. karno zagrało slédny autorsczi kòncert na żëwò dlô TVP 3 Katowice; w tim téż roku ostało rozrzeszoné. Skłôd (1985-2000). Janusz Biedrowski – saksofón, Jacek Dobrzanski – gitara, Wojciech Feodorow – trąbka, Janusz Frychel – basowô gitara, Damian Jambor – perkùsëjô, Zbigniew Janowski – perkùsëjô, Maciej Kałwak – basowô gitara, Jarosław Kierkowski – basowô gitara, Marian Kowalik – basowô gitara, Ireneusz Kucharczyk – basowô gitara, spiéw, Tomasz Kupka – klawiszowé statczi, Jarosław Lelen – saksofón, Krzysztof Nowakowski – perkùsëjô, Zbigniew Szczerbinski – perkùsjô, Dariusz Wantuch – klawiszowé statczi, Michał Zabrzenski – pùzón, Robert Zug – pùzón.  Wespółdzejanié: Patrycja Gola, Andrzej Gaszczyk, Justyna Gwardecka, Marek Raduli, Michał Czachowski „10 + 1” (MR Records, 1999) „Lean Back Kolędy 2000” (MR Records, 2000) (Kòlãdë) 1991 r. „Jazzowe promocje” – program III TVP (Jazzowé promòcje) 1991 r. „Silesia Jazz Festival” – program III TVP 1995 r. „100% Live” – program III TVP 1995 r. „Muzyczne penetracje” - program III TVP (Mùzyczné gnëbòlenia) 1997 r. „Koncert Laureatów Festiwalu „FAMA” – program II TVP (Kòncert Dobiwców Festiwalu „FAMA”) 1998 r. „Tam, gdzie biją źródła” - program II TVP, TV Polonia (Tam, dze biją zdrzódła) 2000 r. „100% Live” – program III TVP 2000 r. „Dni Rudy Śląskiej” – TV Elsat (Dni Szląsczi Rudë) 1993 r. kòncert na żëwò w Radiu „Flash” 1999 r. kòncert na żëwò w Radiu „Flash” promùjący platã „10 + 1”
Argentińskô sardela ("Engraulis anchoita") - to je ôrt mòrsczi rëbë z rodzëznë sardelowatëch ("Engraulidae"). Òna żëje np. w òceanie krótkò Argentinë.
Armeńsczi jãzëk (Հայերեն) - to je ùrzãdny jãzëk w Armenie. Pò armeńskù gôdô kòl 6 miliónów lëdzy.
Nordowô Macedoniô (do 2019: Macedońskô; maced. Република Северна Македонија) – państwò w pôłniowi Eùropie, na Bałkańsczim Półòstrowie. Stolëcą je gard Skòpje. Òd 2020 nôleży do NATO. Geògrafiô. Pòłożenié. Leżi w pôłniowò-pòrénkòwi Eùropie, na nordã òd Grecje. całownô: 25,713 km² wiéchrzëzna lądu: 25,433 km² wiéchrzëzna wòdów: 280 km² môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 150. òglowô długòsc wszëtczich grańców: 838 km państwa, z jaczima mô grańce: Albaniô (181 km), Bùłgariô (162 km), Grecjô (234 km), Kòsowò (160 km), Serbiô (101 km) Brzegòwô liniô. 0 km (państwò strzódlądowé) Klimat. cepło i sëchò òb lato i jeséń, dosc chłodno i snieżësto òb zëmã. Ùsztôłcenié terenu. górzësté z głãbòczima dolënama; trzë wiôldżé jezora, przez kòżdé bieżi państwòwô grańca; rzéka Wardar rozdzelô Macedoniã na dwa dzéle strzédnô wësokòsc: 741 m. n.r.m. nôniższô wësokòsc: 50 m. n.r.m. (rzéka Wardar) nôwëższi czëp: 2,764 m. n.r.m. (góra Kòrab) rolné gruńtë: 44,3% (w tim 16,4% òrnëch gruńtów) lasë: 39,8% (stój na 2011 r.) wielëna lëdztwa: 2,103,721 (stój na lëpińc 2017) môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 145. Lëdze i spòlëzna. Etniczné karna. Macedończicë 64.2%, Albańczicë 25.2%, Tërcë 3.9%, Cëgóni 2.7%, Serbòwie 1.8%, jinszi 2.2% (wôrtoscë szacowóné na 2002) macedońsczi (òficjalny) 66,5%, albańsczi 25,1%, tërecczi 3,5%, romani 1,9%, serbsczi 1,2% Miészëznowé jãzëczi są w òficjalnym (kòle macedońsczégò) ùżëcym w gminach, w jaczich co nômni 20% mieszkańców nôleżi do gwësny jãzëkòwi miészëznë. Religijné karna. Macedońsko Prawòsławnô Cerkwiô 64,8%, mùzułmanie 33,3% mieskô pòpùlacjô: 57,3% (w 2017 r.) wikszé miesczé westrzódczi: Skòpje (stolëca) – 503,000 mieszkańców (w 2015 r.) òficjalnô pòzwa: Repùblika Macedoniô (mac. "Република Македонија") pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika stolëca: Skòpje czasowô cona: UTC+1 państwowé swiãto: 8 séwnika – Dzéń Samòstójnotë nôrodny himn: „Denes nad Makedonija” ("Dzysô nad Macedonią") pezydent Ǵorge Iwanow (òd 12 maja 2009) premier Zoran Zaew (òd 31 maja 2017) Pòliticzny system. Ùstawòdôwczô władza. jednojizbòwi parlament – Zéńdzenié Repùbliczi Macedoniô (mac. "Собрание на Република Македонија") Macedoniô w „The World Factbook”
Galeon - to chùtczi ë sztabilny internetowi przezérnik na Linuksã dlô GNOME z baro wësoką zgòdnoscą z internetowima sztandardama ùgòdzonyma przez W3C. Pòdlégô licencëji GPL ë brëkùje do wëskrzëwaniegò starn nëkù Gecko z ùdbë Mozilla. Juwwerny je do jinszi ùdbë pód GNU/Linuksã jaką je Epiphany, czë téż K-Meleona na Microsoft Windows abò Camino pòd MacOS X. Galeon-przédnô starna ùdbë
Belgrad (serb: Београд/Beograd) - je stolëcą Serbsczi.
Pòczëj Kaszëbsczégò Dëcha - turistno-nôtërny szlach we gminie Lëniô jaczi òstół òdemkłi w môju 2010 rokù. Jinicjatorã béł wójt gminë Lëniô - "Łukôsz Jabłońsczi", chtëren przóde béł szkólnym kaszëbsczégò ë lubòwôł sã w kaszëbsczich lëteracczich dokôzach. Je to szlach midze 13 szôłtësczima wsama, dze pòstawióné są szlachòtë "Kaszëbsczich Dëchów", chtëne zrobił Jón Réckò z Niebãdzëna (kòl Nowi Lãbòrsczi Wsë). We gminie Lëniô najdzemë szlachòtë: Kãtrzëno -> "Wëkrëkùs" Kòbëlôsz-Pòtãgòwò -> "Lubiczk" Lewinkò -> "Pùrtk" Lewino -> "Pikón" Lëniô -> "Rétnik" Miłoszewò -> "Damk" Niepòczołejce -> "Nëczk" Òsek -> "Jablón" Pòbłocé -> "Szëmich" Smażëno -> "Bòrowô Cotka" Strzépcz -> "Grzenia" Tłuczewò -> "Pólnica" Zakrzewò -> "Jigrzan" Jinszë "Dëchë" najdzemë w ksążce Aleksandra Labùdë - "Bògòwie i dëchë naj przodków".
Bùkwita ("Fagopyrum esculentum" Moench) - to je roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. Na Kaszëbach rosce dosc wiele bùkwitë, bò ją gbùrze seją.
Wôrzenkò (pòl. "Warzenko") je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Kòbùsewò (pòl. "Kobysewo") - je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò.
Krãcëszk - to je przërëchtënk do rãcznégò wierceniô dzurów sydrem.
Smãtk - niepòzwónô dzys pòstacëjô, chtërna je gwësno przestarzałoscą pò pògańsczich wierzeniach, a dzys je zapchniãta do rolë złegò dëcha abò diôbła. Aleksander Majkòwsczi pisôł ò nim w pòwiescë „Żëcé i przigòdë Remùsa” m. jin. tak: Smãtk cã spãtôł, spãtôł Złi! Miôł jes zemiã, ni môsz ji!
Édmùnd Kamińsczi (ùr. 23 séwnika 1934 r. w Kartuzach, ùm. 3 lëstopadnika 2022 w Wejrowie) – to béł kaszëbsczi dzejôrz, fotografa, znajôrz kaszëbsczi kùlturë. Wëstãpòwôł w kartësczim Karnie Spiéwë i Tuńca „Kaszuby”, béł wespółùtwórcą tamecznégò partu Kaszëbsczégò Zrzeszeniô, a w 1957 rokù ùsadzył pierszi Klub Młodi Kaszëbsczi Inteligencji dzejający kòl KZ i òstôł jegò przédnikã. W 1960 rokù òżenił sã z Zofią Czają, a jegò starkama òstelë Léòkadia i Jón Trepczik. Kamińsczi czuł sã nadzwëk sparłãczony z Trepczikã i òb całé swòje żëcé miôł starã promòwac jegò ùtwórstwò. Krótkò pò zdënkù Kamińscë przecygnãlë do Wejrowa, dze Édmùnd Kamińsczi dzejôł wkół stwòrzeniô Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi, jaczégò béł nôprzód robòtnikã, a w latach 1973–1986 zôstãpcą direktora. Kaszëbskô kùltura zawdzãcziwô mù ùchòwanié wiele wôrtnëch pùblikacjów, ale téż przëszëkòwanié rozmajitëch wëstôwków, wëdanié wôżnëch pùblikacjów, m.jin. albùmòwëch, tësące òdjimków, prowadzenié regionalnëch pismionów, krótczé wrócenié do żëcégò „Zrzeszë Kaszëbsczi” (1992–1993), wëdôwanié lëteracczich antologiów, fòlderów, pùblikacjã artiklów, ùpamiãtniwanié lëdzy i òrganizacjów zasłużonëch dlô Kaszëb, òsoblëwie dlô Wejrowa (dzejôł w sprawie pòstawieniô pòmnika Jakùba Wejhera). Béł téż bibliofilã i kòlekcjonérą rãkòpisów zrzeszonëch z Kaszëbama. W 1980 òstôł wëróżniony Medalã Stolema. Miôł troje dzecë: Witosławã, Janinã i Radosława (w latach 2007–2013 direktór Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi). Édmùnd Kamińsczi béł m. jin. wespółautorã wëdôwków: "Kaszubi : dzieje i kultura : przewodnik po wystawie = Kaszëbi : historëjô ë kultura : prowadnik = Kaschuben : Geschichte und Kultur : Führer = The Cashubes : history and culture : guide" (1992), "Z czasów Swiãtopôłka Bëlnégò : òbrôzk w trzech aktach = Z czôs Svjętopôłka Bëlniho : wobrôsk ve trzech aktach" (2012). Gdańsk ; Słupsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie = Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié, 2017, ss. 142 - 175.
Filantropiô (greczëzna: "φιλανθρωπία philanthrōpia") – to je dzejanié lëdzy abò jinstitucji, chtërne bezzwëskòwno dôwają financową abò materialną pòmòc tim co ji brëkùją.
Damroka (projekt "Damroka Kaszëbë Joł") je mùzycznym karnã jaczé graje kaszëbskòjãzëkòwégò fòlka z elementama rockù. Pòwstôło w 2010 rokù. Założëlë je Damroka Kwidzyńskô (spiéw, autorka tekstów) ë Marek Romanowski (keyboard, kompozytor). Mùzyczné karno Damroka zadebutowało w 2011 rokù platą "Kaszëbë Joł". W 2013 rokù wëchôdô singel «Takô jem», w 2015 rokù — plata "Made in Kaszëbë". Sztudijné platë "Kaszëbë Joł" — (Soliton, 2011); "Made in Kaszëbë" — 2015. Single «Takô jem» — 2013. Damroka Kwidzyńskô — spiéw, autorka tekstów; Marek Romanowski — keyboard, kompozytor; Krzysztof Paul, Michał Zienkowski, Andrzej Ciborski — gitara; Robert Kuśmierski, Paweł Zagańczyk — akordeon; Grzegorz Sycz — perkùsëjô; Michał Górecki, Tomek Przyborowicz — basowó gitara; Natalia Janik — skrzëpczi. Katalog. Muzyka rozrywkowa. Folk & Szanty. Damroka. Kaszëbë Joł Promocja (Soliton) ; Lokalni muzycy pracują pełną parą (Kartuzy.info); Damroka Kaszëbë Joł walczy o tytuł płyty folkowej roku (Express Kaszubski); Takô jem — nowy energetyczny singiel Damroki (posłuchaj) (Express Kaszubski); Damroka. Songs (Reverbnation.com); Damroka (Facebook).
Jigrzan - jeden z 13 "Dëchów", jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie "Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha". Òpisënk Aleksandra Labùdë. Jigrzan - je to strogòtlëwi duch, ògradzan jigrów i jigrzëcznëch, ùbaw, tunów i wszelejaczich rozgracëji. Za czôs pierwëch bëłë jigrë we wiôldżim ùwôżanim kù tczë słuńca, ògnia i widu. W swiãtëch gajach na grzëpach abò ùrzmach, przë notészi mùzyce, pôlëlë sobòtkã i sã wieselëlë, tunilë i wëstwôrzelë widzawiszcza, jakl na przëmiar Scynanié Kani. Jigrë rokroczno òdbiwałë sã latem na jigrzëcznëch górach w nôkrótszą noc w rokù. Jigrzan jesz dzys żëje i dzejô w sobòtkach. Lëdze gôdalë : - "Jigrzan dzejô wama redosc." - "Jes wiesołi jak Jigrzan." - "Sobòtka sã pôli na Jigrzëczny." - "Le dëcht na Jigrzëczną kwitnie parpac." - "W jigrach chwat i zdrowié, a szczescé w parpatnym kwiôtkù. " Szlachòta. Jigrzan stoji w Zakrzewie, kòl jigrowégò placu dla dzëci.
Gwen Stefani (ùr. 3 rujana 1969) je amerikańską spiéwôrką. Solowé albùmë: "Love. Angel. Music. Baby.", 2004 "The Sweet Escape", 2006 TBA (2014)
Historëczno-Etnografné Mùzeum w Chònicach je jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1932 rokù. Dlô realizacji sztatutowëch célów òni wespółrobią z wielnyma kùlturalnyma twórcama m. jin. na Kaszëbach. Tu są wërobinë lëdowëch artistów, a m. jin. kaszëbsczi wësziwk. Sedzbą Mùzeum są stôré bùdinczi.
Szerszéń abò Eùropejsczi szerszéń ("Vespa crabro") - to je ôrt òwada z rodzëznë łasëcowatëch. Matka szerszénia mòże bëc nawetka 3,5 cm długô. Szerszénie żëją m. jin. na Kaszëbach. Z jich żągłem człowiek może miec kłopòt.
Wësokô Bróma to je bróma w Gduńskù bùdowóné do 1588 rokù przez Willem'a van den Blocke. W II swiatowi wòjnie (1945) òna nie bëła baro zniszczoné. Ksądz Agùstin Wòrzałła gôdôł ò ti brómie do Stefana Ramułta, a jegò je "Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego", w chtërnym mòże przeczëtac co pòwiedzôł. 1886 (pl)
Słowôrz je lëstą słów ë jich definicëji, abò jich równoznaczënów w jińszi mòwie (mòwach). Niechtërné słowôrze pòdôwają téż infòrmacëje ò wëmòwie, pòchòdzenim słowa ôs przëmiarë jegò brëkòwóniô w zdaniach. Jistnieją téż słowôrze ilustrowóné (òbrôzkòwé). Tëlkòsc słowiznë. Z pòzdrzatkù na tëlkòsc słowiznë zamkłi we słowôrzu mòżemë wëapartnic dwa ôrtë słowôrzów: 1. tzw. "maksymalizacëjné słowôrze", chtërnëch zgrôwã je zaprezentérowónié całégò dostónkù słowiznë brëkòwóny przez gwësną jãzëkòwą spòlëznã. Taczé słowôrze mògą zamëkac w se rozmajité fòrmë ë wariantë negò sómégò słowa we wszëtczich dialektach, ôs słowa znóné blós z runitwë, czë téż pòdóné przez infòrmatorów. Przez swòją nôtërã maksymalizacëjny słowôrz ni mòże bëc słowôrzã normatiwnym (preskriptiwnym), równak mòże baro pòmòc przë twòrzenim taczégò słowôrza. Przëmiarã maksymalizacëjnégò słowôrza je "Pomoranisches Wörterbuch" "(Słowôrz pòmòrsczi)" Friedricha Lorentza. 2. tzw. "minimalizacëjné słowôrze", chtërnëch autora pòdôwô blós dzél słowiznë jaczégò jãzëka (np. czile tësąców nôczãstszëch słów). Minimalizacëjnym słowôrzã je np. "Słowniczek kaszubski" "(Słowôrzk kaszëbsczi)" Aleksandra Labùdë czë "Słowniczek polsko-kaszubski" R. Drzeżdżona i G. J. Schramke, Gdynia 2006, a téż "Pòlskò-anielskò-kaszëbsczi słowôrz" Mariana Jelińskiego i Davida Shulista, Żukowo 2010 i "Môłi kaszëbskò-czeskò-pòlsczi słowôrz", Żukòwò 2014. Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego , Krakòwò 1893 Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gduńsk 2003 Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, t. I-II , Gduńsk 1994. BnF Dictionnaires kachoubes
Krziż (we zdrojach: "Kreuz"; pòl. "Krzyż Wielkopolski", miem. "Kreuz") - garc w czôrnkòwskò-trzcanecczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Drawą ë Notecą.    Lëdztwò gardu: 6.300 (2009) Wiéchrzëzna gardu: 5,83 km2
Doda (Dorota Rabczewska), (ùr. 15 gromicznika 1984) je spiéwôrką. "Virgin", (2002) "Bimbo", (2004) "Ficca", (2005) "Diamond Bitch", (2007) "Diamond Bitch - Reedition", (2008) "The Seven Temptations", (2011)
Lëteratura je pòchwôtã jaczi òznaczô wszëtczé artisticzné dokôzë zachòwóné w pisóny abò mówiony fòrmie. W zôpadnym swiece lëteratura je nôczãscy dzelonô na trzë główné lëteracczé zortë: epikã, lirikã ë dramã. Lëteratura mòże bëc téż dzelonô wedle mòwë, krôju abò kùlturnégò krézu.
Lëpa (we zdrojach: "Linde"; pòl. "Borne Sulinowo", miem. "Linde") - garc w szczëcenecczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad jezorã Pile.