Kamu bisa jelasin ke aku soal Kritik sastra Sunda dalam bahasa sunda?

Kritik sastra Sunda nyaéta karangan wangun prosa anu eusina medar atawa ngaguar masalah sastra, pangarang, atawa bagbagan tiori sastra Sunda.

Sajarah Kamekaran Kritik Sastra Sunda

Kritik sastra asup kana kasusastran Sunda téh ngaliwatan urang Walanda ampir babarengan jeung wangun sastra moderen liana, saperti sajak, carita pondok, jeung novel. Wangun éséy mimiti gelarna dina sastra Sunda kira-kira dina mangsa taun 1930-an, di antarana karangan R. Memed Sastrahadiprawira ngeunaan Basa Sareng Kasusastran Sunda. éta karangan téh kungsi dimuat dina majalah Pusaka Sunda Taun VII  No 7 jeung 8. saméméh dimuat dina éta majalah mah éta esey téh mangrupa bahan ceramah nu diayakeun ku pakumpulan Sekar Rukun.Lian ti R.Memed Sastrahadiprawira, pangarang mangsa saméméh perang anu sok nulis esey téh di antarana H.Hasan Mustapa, Husein Djajadiningrat, R.Satjadibrata, R.I.Adiwidjaja, D.K.Ardiwinata, Patah Nataprawira, M.A Salmun,jrrd. Masalah anu dipedarna lain baé masalah sastra, tapi sagala rupa masalah upamana masalah basa, masalah kasenian/kabudayan, masalah agama, masalah atikan, masalah tatanen, masalah palsafah,masalah adat istiadat, prak-prakan cara nyieun film, prak-prakan cara ngarang, jsb. (Yetty Kusmiyati Hadish, 1988). Esey-esey anu ditulis ku para pangarang mangsa saméméh perang téh pangpangna dimuat dina majalah jeung surat kabar basa Sunda saperti Sastra Winangun, majalah Pusaka Sunda (1923), majalah Papaes Nonoman (1915), majalah Pajajaran (1918), majalah Volksalmanak Sunda (1919), majalah Parahiangan, jeung surat kabar Sipatahunan (1923).béda jeung wangun sastra saperti carpon, sajak, novel, atawa drama, wangun esey mah henteu pati mekar.

Kakara dina mangsa sabada perang dunya kadua wangun esey mimiti mekar nuturkeun kamekaran jaman. Dina sastra Sunda mangsa sabada perang nu munggaran naratas nulis wangun esey téh nyaéta Ajip Rosidi, kira-kira mangsa taun 1950-an. Esey-esey sastra  anu ditulis ku Ajip Rosidi mangsa harita pangpangna mah mangrupa kritik kana kaayaan kahirupan sastra anu masih kénéh katalikung ku kabiasaan nyastra mangsa saméméh perang, utamana mah masih ngagegedékeun wangun guguritan, dangding, jeung wawacan. Esey-eseyna réa dimuat dina majalah jeung surat kabar saperti majalah Sunda, majalah Kiwari, majalah Pembimbing Pembaca, majalah Mangle, surat kabar Siliwangi,  surat kabar Sipataunan, surat kabar Pikiran Rakyat, Kalawarta LBSS, jsb.Ajip Rosidi dina sawatara eseyna kungsi ngeritik ka sawatara pangarang Sunda saméméh perang anu sikepna kolot anu sok leuwih ngagul-ngagul jeung ngagung-ngagung wangun dangding jeung wawacan. Sabalikna ka pangarang-pangarang moderat cara Moh.Ambri, DK.Ardiwinata, Joehana, H.Hasan Mustapa, R.Memed Sastrahadiprawira,jsb anu geus ngahasilkeun karya sastra moderen, anu saméméhna mah kurang diajenan, Ajip Rosidi kacida ngajenanana.

Karya-karya pangarang nu kaasup golongan nu kadua,lian ti dibéré  sawangan jeung bobot pangayon kalawan objektif tur proporsional téh ogé diwanohkeun ka masrakat tur dituduhkeun ajén inajenna. Buku-buku karya pangarang nu geus diterbitkeun dina jaman saméméh perang jeung sabada perang nu kungsi disawang atawa ditulis kritik sastrana nyaéta buku novel Baruang ka nu Ngarora karya D.K.Ardiwinata, Dogdog Pangrewong, kumpulan carita pondok munggaran karya G.S, Neangan, kumpulan carita pondok karya Caraka, Papacangan, kumpulan carita pondok karya Rusman Sutiasumarga, Jurig, kumpulan carita pondok karya Tini Kartini,  jeung Lalaki di Tegal Pati, kumpulan sajak Sunda nu munggaran,karya Sajudi, jeung réa-réa deui karangan séjénna boh nu gelar ti pangarang entragan saméméh perang, boh ti pangarang entragan sabada perang.

Esey-esey jeung kritik sastra karya Ajip Rosidi, anu saméméhna bacacar dina sawatara majalah jeung surat kabar saperti majalah Sunda, majalah Kiwari, majalah Mangle, jeung surat kabar Sipataunan, satuluyna mah dikumpulkeun jadi buku nyaéta Beber Layar (1964), Dur Panjak (1966), Ngalanglang Kasusastran Sunda (1983), Dengkleung Dengdek (1986), Haji Hasan Mustapa jeung Karya-karyana (1988),Pancakaki (1996), Eundeuk-eundeukan (1998), jeung Ayang-ayang Gung (2005). Lian ti anu ditulis dina basa Sunda, aya deui buku anu husus ditulis dina basa Indonésia nyaéta Kesusastraan Sunda Dewasa Ini (1966) jeung Manusia Sunda (1984) anu eusina mangrupa pedaran perkara sastra Sunda, utamana karya sastra sabada perang jeung pedaran husus nu ngaguar tokoh-tokoh sastra jeung non sastra Sunda, minangka representasi manusa Sunda.

Sabada ditaratas ku Ajip Rosidi, wangun esey jeung kritik sastra dina kasusastran Sunda téh jadi mekar bareng jeung wangun sastra  moderen séjénna. Buktina réa pangarang nu nuturkeun tapak lacak Ajip Rosidi narulis esey jeung kritik sastra, pangpangna dina majalah Kiwari,majalah Sunda,majalah Mangle jeung surat kabar Sipataunan, anu daria nyadiakeun lahan rubrik-rubrik keur tulisan wangun esey jeung kritik sastra. Upamana, dina majalah Sunda, anu kabeneran diredaksian ku Ajip Rosidi, disadiakeun rubrik Bobot Pangayon. Ieu rubrik husus pikeun madungdengkeun jeung nyawang karya-karya sastra moderen, boh anu geus diterbitkeun mangrupa buku, boh karya nu dimuat dina éta majalah. Dina majalah Mangle, utamana sabada diredaksian ku Yus Rusyana, Wahyu Wibisana, Dudu Prawiraatmadja, jeung Saini K.M. sarta ka dituna diteruskeun ku Muh.Rustandi Kartakusuma, disadiakeun rubrik husus “Sawangan” jeung “Urang Leuleui Leuyangkeun”. Rubrik “Sawangan”mah diajangkeun pikeun kritik sastra kana buku-buku sastra nu geus diterbitkeun, ari rubrik “Urang Leuleui Leuyangkeun” mah husus keur carita-carita pondok anu kungsi dimuat dina Mangle. Nu méré  sawanganana ogé teu kudu pangarang wae, tapi ti nu maca ogé bisa nembrakkeun kritik jeung sawanganana. Hanjakal dina ieu rubrik, henteu kalawan daria dihususkeun tulisan kritik sastra anu nyosok jero, tapi ukur sawangan sausap saulas; bisa jadi ukur komentar saperluna, minangka kesan-kesan kana carpon nu geus dibaca. saméméhna dina awal taun 60-an aya rubrik “Bale Rancage” mangrupa rubrik umum keur esey-atawa karangan-karangan anu patula-patali jeung basa, sastra, seni jeung kabudayaan Sunda.