Jabarkan Wangun Suhunan jeung Adegan dari Undagi dalam bahasa sunda

Nu dimaksud suhunan nyaéta bagian hateup wawangunan pangluhurna, ayana di luhureun para; suhunan imah, gedong, masjid, jll. Suhunan supaya ulah iris luhureunana sok ditutup ku wuwung. Kecap suhunan sok dipaké kecap panambah bilangan imah, upamana salapan suhunan imah.

Badak Heuay potongan wangunan henteu maké wuwung, pasambungna hateup tukang jeung hareup saperti badak keur heuay.

Bapang, potongan imah panjang teu maké juré, disebut ogé potongan halteu. Suhunan nu ngujur ka panjangna imah, saperti potongan elos; di handapeun tungtung suhunan maké ampig; sok disebut ogé suhunan panjang; imah nu suhunanana bapang sok disebut ogé imah suhunan bapang atawa imah bapang.

Buka Palayu, adegan (imah, jsb) anu nyanghareup ka panjangna.

Buka Pongpok, adegan imah anu nyanghareup ka pondokna.

Capit Gunting, potongan wangunan imah anu tungtung suhunanana maké awi atawa kai dicagakkeun kawas gunting rék nyapit.

Jogo Anjing/ tagog anjing, saung nu tihangna ngan dua di hareup  wungkul, méh samodél jeung potongan badak heuay.

Jolopong, potongan wangunan imah nu suhunanana ngajolopong manjang, sok aya nu nyebut ogé suhunan panjang atawa gagajahan.

Lilimasan, hateup imah nu siga wangun piramid. Suhunan pondok maké juré (leuwih pondok manan suhunan gagajahan, rata-rata imah di urang maké suhunan lilimasan. Imah nu suhunanana lilimasan sok katelah imah lilimasan.

Parahu Kumureb, potongan wangunan imah nu suhunanana mirupa parahu nangkub.

Suhunan Papak, suhunan nu rata (ku beton), henteu nyungcung cara ku kenténg atawa eurih. Suhunan cepak, suhunan datar, hateup gedong tina beton nu rata jeung sok dipaké paniisan.

Suhunan Gagajahan suhunan bapang, ngan dina tungtungna maké juré pondok nepi ka jadi sopak saeutik jeung euweuh ampigan.

Suhunan Dengkéng, suhunan cekung saperti suhunan imah gadang di Sumatra Kulon.

Suhunan Jangkung, adeg-adegna jangkung nepi ka hateupna saperti anu nutug.

Suhunan Jungkung, suhunan nyungcung, suhunan nu potonganana saperti aseupan nangkub, upamana suhunan garéja, masjid; tihang adeg-adeg suhunan nu kitu ngan hiji jeung jangkung deuih.

Suhunan Sontog, suhunan nu maké juré di antarana suhunan gagajahan jeung lilimasan, imah suhunan sontog, imah sontog.

Wangunan di Kampung Adat Dukuh

Umumna, wangunan nu aya di Kampung Dukuh téh wangunan panggung nu sok jadi ciri wangunan tradisional Sunda.

Éta wawangunan téh diwangun luhureun tatapakan anu dijieun tina kai, nu langsung ngahijhi jeung tihang imah. Kabéh wangunan anu diadegkeun di Kampung Dukuh suhunanana maké suhunan panjang anu ngujur ngulon-wétan siga masigit. Kitu deui ukuran imahna, kabéh gé méh saukuran, iwal ti imah kuncén anu ukuranana rada gedé. Rupa suhunanana coklat lantaran tiungna hateup anu dijieun tina daun eurih. Aya ogé sawaréh anu ditumpangan deui ku injuk kawung, ngarah eurihna teu gancang bobo ku kahujanan jeung kapanasanan. Di Dukuh mah teu kapanggih imah anu ngagunakeun kenténg téh.

Panto imah di Dukuh teu meunang nyanghareup ngalér. Unggal panto kudu nyanghareup ka kidul, kulon atawa wétan. Pangna panto teu meunang nyanghareup ka kalér duméh di beulah kalér kampung téh aya makam karomah anu dikaramatkeun. Sajaba ti ulah nyanghareup ka kalér, antara panto hareup jeung panto dapur teu meunang sajajar. Éta bisa ngalantarankeun nu nyicinganana teu weléh pinanggih jeung kasusah, pangpangna dina néangan rijki. Lamun sajajar, rijki anu datang ngaiwatan panto hareup téh cenah bakal kaluar deui ka pantu dapur, teu bisa ngarandeg heula di tengah imah. Hareupeun panto dina jajalaneun asup ka imah aya golodog.

Wangunan imahna dipindingan ku bilik awi. Éta bilik téh teu meunang dipulas, kudu tetep siga aslina. Di luhureun dapur aya nu disebut para seuneu, gunana pikeun nunda suluh anu geus gararing sarta siap dibeuleum. Aya ogé para leutik handapeun para seuneu anu sok dipaké tutundaan kabutuh dapur saperti samara atawa bungbu masak. Lanté imah maké palupuh, dijieunna tina bahan awi, diteukteukan,panjangna diluyukeun jeung kabutuhan wangunan anu rék diwangun.

Aya lima rupa wangunan anu aya di Dukuh jero, nyaéta kholwat, masigit, madrosah, bumi kuncén, jeung imah.

Kholwat téh mangrupa wangunan imah panggung, ukuranana kurang leuwih 3X4 méter. Ieu wangunan husus digunakeun keur tapakur. Masigit di Kampung Dukuh aya dua, anu hiji husus keur lalaki, anu hiji deui husus keur awéwé. Madrosah mah saenyana wangunan anyar. Saméméh Kampung Dukuh kahuruan taun 2006, nu aya téh ukur masigit. Tapi sanggeus kaduruk tur kampung adat dibangun deui, sesepuh Kampung Dukuh boga inisiatif ngawangun madrosah pikeun barudak nu ngaraji. Ari perenahna gigireun masigit pisan.  Bumi kuncén ukuranana leuwih gedé leuwih gedé batan imah séjénna, kurang leuwih satengaheun imah biasa. Aya 40 imah nu dicicingan ku masarakat Dukuh jero téh, anu diwatesanan ku pager anu ngabédakeun wilayah Dukuh jero jeung Dukuh luar.