Coba jelasin Jalan Cadas Pangéran dari Pangéran Kornél (Pangeran Kusumadinata ) dalam bahasa sunda dong

Jalan raya Anyer – Banyuwangi, anu nyambungkeun Pulo Jawa ti Kulon ka Wétan, dijieun minangka aya paréntah Gubernur Jenderal Herman Willem Daendels (1807-1811). Ti Bandung jalan éta nuju ka Cirebon sarta Semarang kalawan ngaliwatan kabupatén Sumedang. Tapi hancaan jalan di hiji tempat di wewengkon kabupatén Sumedang éta pohara noyod, antukna aya hiji kajadian anu saterusna jadi sohor sarta nyeungitkeub ngaran Pangeran Kusumah Dinata minangka bupati anu mikanyaah sarta nangtayungan rahayatna, alatan wani ngabéla rahayatna éta di hareupeun Gubernur Jenderal Daendels anu kaceluk galak sarta gedé ambek.

Dijieuna jalan raya éta, anu disebut ogé Jalan Pos, sabenerna aya maksud lian keur kapentingan militer. Daendels saméméh diangkat jadi Gubernur Jenderal di Hindia Walanda, aktip dina militer sarta pulitik di nagarana. Salaku Gubernur Jenderal, manéhna kaceluk heuras, boh ka kaum pribumi boh ka bangsa Walanda sorangan. Manéhna ngalakonan sagala rupa tindakan anu teges ka para pajabat Kompeni anu korup, tapi leuwih tiheula naékkeun gaji anu saméméhna memang pohara leutik. Manéhna ogé ngalegaan praktek Tanam Paksa anu pohara nguntungkeun Kompeni. Sabot manéhna narima kalungguhan éta ti Gubernur Jenderal AT Wiese (1805‑1808), pancén utamana nyaéta pikeun ngajaga kapentingan Walanda ti anceman Inggris anu kakawasaanana beuki badag di wewengkon anu jadi pangaruh Walanda. Jumlah soldadu Kompeni ditambahna kalawan sukarélawan‑sukarelawan pribumi, tuluy manéhna ogé ngadegkeun pabrik pakarang di Surabaya, ngadegkeun sakola perwira di Semarang, pabrik cor beusi meriam di Jakarta, sarta séjéna. Nalika ngawangun jalan raya Anyer ‑ Banyuwangi éta kakejemanana pohara kaceluk. Manéhna henteu maliré sabaraha loba manusa anu jadi korban. Anu penting pikeunana pakasaban éta kudu réngsé luyu jeung kahayangna.

Pikeun nyieun jalan éta dikaluarkeun tanaga pribumi ngaliwatan pajabat ‑ pajabat satempat. Mangka loba jalma didatangkeunn ti wewengkon-wewengkon anu laér, ninggalkeun anak pamajikan sarta pakasabanana sapopoé.

Di palebah kulon dayeuh Sumedang, aya gunung batu cadas anu pohara teuas. Di dinya pangwangunan jalan pohara noyod, alatan jalma anu digarawé ngan saukur maké leungeun sarta maké pakakas anu pohara sederhana, kawas linggis sarta pacul. Mangbulan‑bulan geus dipigawé, tapi hasilna ampir euweuh teu katingali. Mangka sabot Gubernur Jenderal Daendels sorangan rék datang ngadalikeun pangwangunan jalan éta, jalma geus dikeputan kahariwang, alatan maranéhanana geus ngadéngé ngeunaan kegalakan sarta kakejemanana. Daendels saméméh indit ka Hindia Walanda diangkat jadi Nurschalk anu ku létah urang Jawa disaluyukeun kalawan sipatna anu galak saterusna kaceluk minangka Mas Galak. Jalma‑jalma geus bisa ngabayangkeun sakumaha baris ngadatna Tuan Besar Mas Galak lamun nempo yén pangwangunan jalan di gunung cadas éta tacan aya hasilna. Tapi Bupati Kusumah Dinata henteu nempokeun rasa kahariwang. Nalika Gubernur Jenderal Daendels nepi, dipapagna kalawan léngkah tegep tur leungeun katuhuna pageuh nyekel hulu keris anu geus digilirkannya ka hareup (biasana keris diselapkeun di tukang, kajaba dina perang). Nalika Gubernur Jenderal ngasongkeun leungeun pikeun sasalaman, Pangeran Kusumah Dinata nampa maké leungeun kénca.

Tangtu waé peta éta matak reuwas Daendels. Tara biasa jalma ngabagéakeun asongan leungeun maké leungeun kénca, komo deui leungeun katuhuna nyekel hulu keris. Alatan nempo lampah anu rongkah éta, Gubernur Jenderal Daendels henteu gura-giru nanya soal noyodna pakasaban nyieun jalan. Nurutkeun imajinasi pengarang Memed Sastrahadiprawira, di antara kadua gegedén éta lumangsung paguneman kawas kieu:

Daendels: “Bupati, naon maksud Anjeun narima asongan leungeun kami maké leungeun kénca?”

Pangeran Kusumah Dinata: “Kanjeng Tuan Besar, kuring henteu bisa ngalaksanakeun pancén anu Tuan Besar bikeun, alatan paréntah éta mustahil dilaksanakeun. Lain maksud kuring nyapirkeun paréntah, lain ogé alatan henteu miboga kahayang digawé kalayan soson-soso, tapi hayang meunang tinimbangan yén pakasaban anu kuring sanghareupan pohara beuratna, malahan leuwih beurat tibatan anu disanghareupan ku anu séjén. Tapi alatan kuring henteu nempo baris nampa tinimbangan kitu ti Kanjeng Tuan, mangka kuring hayang nempokeun yén bupati Sumedang anu ngaranna Pangeran Kusumah Dinata leuwih resep maot ngahiji jeung taneuh batan kudu ngalaksanakeun pakasaban anu henteu luyu jeung rasa kaadilanana. Lamun kapaksa, kuring leuwih resep disebut jadi jelema heuras sirah batan dituduh maéhan rahayat kuring sorangan anu teu boga dosa.”

“Naon, anu jadi kabeuratan Anjeun, lamun kami meunang nyaho?”

Mangka Pangeran Kusumah Dinata ogé nyaritakeun masalah anu disanghareupanana. Wewengkon éta arang pengeusina, ku kituna jalma‑jalma anu digawé di dinya didatangkeun ti wewengkon anu lian, anu ngandung harti jelema éta kudu ninggalkeun anak pamajikan atawa kulawargana, sarta ogé pakasabanana sapopoé anu jadi sumber panghirupanana. Sedengkeun parabot anu dipaké pohara biasa ogé.

Ngadéngé katerangan Bupati Kusumah Dinata, Gubernur Jenderal Daendels ogé jadi ma’lum, yén noyodna pakasaban di dinya lain alatan dihaja atawa diantepkeun. Manéhna muji kawani Pangeran Kusumah Dinata. Ka ajudanana manéhna maréntahkeun sangkan ka dinya dikirimkeun pasukan Zeni, pikeun nulungan ngancurkeun batu cadas anu mustahil dilinggis éta kalawan ngagunakeun dinamit.

Bagéan jalan di gunung batu cadas éta, tempat Pangeran Kusumah Dinata pahareup-hareup jeung Gubernur Jenderal Daendels, ayeuna kaceluk kalawan ngaran “Cadas Pangeran” minangka miéling kana kawani saurang pajabat dina ngabela rahayatna. Sanajan jalan anu ayeuna saéstuna lain jalan anu dijieun dina mangsa Pangeran Kusumah Dinata deui (anu dipikawanoh minangka “jalan heubeul” atawa jalan lila anu tempatna di luhur jalan anu ayeuna dipaké), tapi ngaran “Cadas Pangéran” éta masih tetep nerap.

Kajadian harita bisa ogé, ditempo minangka nyatakeun kawani Pangeran Kusumah Dinata dina ngedalkeun naon anu dianggapna hiji pibenereun. Lamun manéhna yakin kana hal anu pibenereun éta, mangka manéhna wani ngaguarna di hadapan saha waé ogé, sanajan balukarna manéhna kudu nandonkeun kalungguhan sarta kasalametan dirina.