Jabarkan Prosés Kawangunna dari Kaldéra dalam bahasa sunda

Kawangunna kaldéra mangrupa hiji jejer dina kajian gunung api, vulkanologi.  Kawangunna kaldéra di gunung api mangrupa ciri yén éta gunung api geus kacida kolotna jeung aya dina tahap anu satuluyna di mana puncak gunung geus henteu basajan deui sakumaha mimitina nyaéta winangun aseupan (kerucut) atawa perisai. Kaldéra kawangun ku lantaran ayana letusan éksplosif gunung api jeung runtuhna batuan ka jero dapur magma anu geus kosong. Waktu hiji ruang magma anu gedé dikosongkeun ku letusan gunung api atawa akibat gerakan magma di handapeun permukaan, batuan panahan anu ngawangun dapur magma bagéan luhur bakal runtuh jeung ngawangun hiji kawah anu gedé. Crater Lake di Oregon jeung kaldéra-kaldéra lainna kawangun akibat ieu prosés. Hal ieu sakumaha anu disebutkeun ku Bemmelen c.s. yén lantaran letusan Perret nepi ka ngabalukarkeun ruangan kosong di jero gunung api jeung puncakna titeuleum nepi ka ngahasilkeun kawah anu lega anu disebut kaldera.

Letusan dahsyat ngahasilkeun liang jeung ngaluarkeun lebu vulkanik anu kacida jangkungna, kalawan dibarengan ku material piroklastik (pyroclastic flows). Lantaran makin loba magma anu maksa ka luhur, bakal makin loba retakan batuan di sabudeureun puncak nepi ka nyababkeun runtuhna batuan panahan. Ledakan kaldéra (explosive calderas) kawangun waktu magma dina jumlah anu kacida lobana tur ngandung loba silika jeung gas, maju ka luhur. Magma anu ngandung silika nu loba pisan miboga viskositas anu kacida gedéna anu ngamungkinkeun maranéhna nahan gelembung gas di handapeun tekenan anu kacida gedéna.

Waktu magma naék ka luhur, aya pangurangan tekenan nepi ka ngabalukarkeun panyebaran gas anu lega. Gas anu kacida lobana bakal ngabalukarkeun ledakan gedé anu mawa magma jeung batuan sabudeureunana dina volume anu kacida gedéna. Ledakan gedé hiji gunung api biasa disebut minangka supervulkan (supervolcano).

Sedengkeun numutkeun sababaraha ahli lain saperti Escher, manéhna nétélakeun yén henteu mungkin nepi ka aya kakosongan dina jero sumber magma, tapi lantaran letusan Perret pipa kawah jadi lega anu nyababkeun morosotna dingding kawah jeung ngahasilkeun kaldéra.Sacara leuwih rinci prosés kawangunna kaldéra bisa dibagi jadi dua cara nyaéta kawangunna kaldéra lantaran érupsi gedé (érupsi éksplusif) jeung kawangunna kaldéra lantaran érupsi leutik (érupsi éfusif).

Kawangunna Kaldéra Lantaran Érupsi Gedé

Kawangunna kaldéra lantaran érupsi gedé miboga dua skénario nyaéta:

skénario kahiji, letusan ngabalukarkeun puncak gunung kaalungkeun ka luhur babarengan jeung material anu robah jadi magma, lebu, gas, jeung bahan-bahan piroklastika lainna jeung sababarana bagéan lainna runtuh ka jero dapur magma. Gedéna kaldéra anu kawangun gumantung kana sakumaha legana aréa puncak anu leungit lantaran letusan.

Skénario kadua, érupsi gedé ngabalukarkeun magma di dapur magma (magma chamber) béak lantaran letusan. Magma biasana ngandung loba silika anu mampu ngahasilkeun riolit, ignimbrite, jeung rupaning batuan lainna nu engkéna bisa ngeusian kaldéra. Salian ti éta, magma anu beunghar ku silika miboga tingkat kelekatan anu kacida gedéna nepi ka nyababkeun magma hésé kaluar. Akibatna, gas-gas di jero magma bakal ngalaman tekenan anu kacida gedéna jeung maksa permukaan bumi sarta batuan di sabudeureunana. Lamun magma bisa ngajebol éta babatuan, maka bakal ngabalukarkeun letusan gunung di mana magma bakal nyebrot kaluar jeung lebu-lebu vulkanik ogé milu kaluar. Sanggeus letusan gedé, ruangan dapur magma jadi kosong. Kakosongan ieu ngabalukarkeun tekekan anu biasana nahan puncak gunung jadi euweuh tepi ka puncak jadi runtuh jeung ambles ka handap. Di dieu kaldéra bakal kawangun.Gedéna kaldéra anu kawangun lantaran ieu hal biasana sagedé dapur magma éta sorangan. Makin lega dapur magma hiji gunung api maka makin gedé ogé kaldéra anu kawangun. Tapi, lamun kagiatan vulkanik jeung letusan masih aktif salila prosés pangawungan ieu kaldéra, bagéan tengah kaldéra bakal naék jeung lila kalilaan bakal ngawangun permukaan anu siga kubah. Ieu kondisi sabenerna leuwih bahaya lantaran kaldéra anu ngawangun kubah nandakeun yén masih aya aktivitas magma atawa magma masih ngandung silika anu ngamungkinkeun bisa meletus deui. Dina kajadian saperti kieu, prosés pangwangunan kaldéra mangrupa kajadian anu nyababkeun ayana Dano Toba, Cerro Galan, jeung Yellowstone. Hiji kaldéra anu beunghar ku silika atawa anu ngawangun kubah karék bisa bitu ku ratusan atawa rébuan kilométer kubik material dina sakali bitu. Komo deui kaldéra leutik ogé bisa jadi letusan siga Krakatau dina taun 1883 atawa Gunung Pinatubo taun 1991, anu nyababkeun karusakan di sabudeureunana jeung kacatet nurunkeun suhu hawa di sakabéh permukaan bumi. Kaldéra anu leuwih gedé tangtuna waé bakal nyababkeun kajadian anu leuwih dahsyat.

Waktu Kaldéra Yellowstone meletus kurang leuwih 640.000 taun ka tukang anu ngaleupaskeun material kurang leuwih 1.000 km³ (luyu jeung ukuran dense rock equivalent (DRE), anu nutup sabagéan gedé Amérika Utara nepi ka 2 méter ku lebu jeung material vulkanik.  Minangka babandingan waktu Gunung St. Helens bitu dina taun 1980 anu ngaleupaskeun kurang leuwih 1,2 km³ (DRE).Dampak ékologis tina bituna kaldéra bisa ditingali tina catetan bituna Dano Toba di Indonésia.

Pangwangunan kaldéra lantaran letusan anu dipikanyaho, hususna kaldéra La Garita di Pagunungan San Juan Colorado, di mana 5.000 km³ Fish Canyon Tuff kaalungkeun dina hiji letusan hébat kurang leuwih 27,8 juta taun ka tukang. Dina sababaraha titik dina skala waktu géologis, aya kaldéra riolitik dina kelompok anu béda. Sésa-sésa éta kelompok bisa kapanggih di tempat-tempat pagunungan San Juan Colorado (bitu dina periode tersier) atawa Saint Francois Mountain Range (bitu salila Proterozoikum).

Kawangunna Kaldéra Lantaran Érupsi Leutik

Béda jeung magma gunung api anu ngandung loba silika, sababaraha gunung api miboga sipat anu basal. Hartina éta magma henteu miboga kandungan silika nu loba nepi ka gampang ngalir jeung henteu miboga tekenan anu gedé. Aliran magma anu tuluy tumuluy jeung cukup lancar nyababkeun ayana kakosongan di jero taneuh. Sarua jeung kajadian letusan, kakosongan ieu nyababkeun taneuh urug.

Kawangunna kaldéra lantaran érupsi leutik kajadian sacara lalaunan jeung tanpa letusan. Hal ieu biasana disababkeun ku lantaran salian ti puncak kepundan, ékstruksi magma ogé aya ngaliwatan liang di léréng gunung. Lantaran ayana liang-liang alternatif magma ngabalukarkeun awak gunung henteu kuat jeung henteu mampu ngajaga kasaimbangan nepi ka gaya gravitasi bakal nyababkeun awak gunung ambles keur ngeusian rongga kosong anu aya di handapeunana. Daérah anu ambles éta anu tuluy jadi kaldéra. Gedé leutikna kaldéra anu kawangun biasana gumantung kana ukuran awak gunung anu ngalaman urug. Prosés kawangunna kaldéra ku ieu cara nyababkeun lini jeung lééhan lava anu kacida gedéna. Ieu prosés dipikawanoh ku sebutan kaldéra susutan lantaran prosésna lumangsung bertahap jeung henteu saékstrim pangwangunan kaldéra alatan letusan. Conto kaldéra susutan nyaéta Kaldéra Kilauea, Kaldéra Taburiente, jeung Kaldéra La Palma di pulo Canaria. Dina prosés ieu, kaldéra mangrupa hasil runtuhna permukaan akibat magma anu ngalir kaluar jeung ieu kaldéra henteu kaasup kana kawah vulkanik. Kaldéra Kilauea miboga kawah jero anu dipikawanoh minangka Halema‘uma‘u, anu umumna dieusi ku dano lava. Kaldera Taburiente jeung Caldereta, duanana aya di pulo La Palma (Kapuloan Canaria), mangrupa kaldéra anu kosong lantaran aliran walungan lava kurang leuwih 500.000 taun ka tukang. Conto lainna nyaéta kaldéra pulo Fernandina runtuh dina taun 1968 basa sabagéan tina dasar kaldéra turun 350 méter.

Prosés kawangunna kaldéra dina gunung api nyababkeun parobahan anu signifikan kana wangun morfologi atawa topografi tina gunung api éta sorangan. Morfologi jeung topografi anyar kadang-kadang nyababkeun pamandangan peuting anu éndah jeung unik. Kaldéra gunung api bisa dieusian ku zat padet saperti keusik atawa zat cair.

Kaldera nu aya di Bumi