Coba jelasin Kamunduran jeung Perang Acéh dari Kasultanan Acéh dalam bahasa sunda dong

Abad ka-18 mangrupa abad panghéséna pikeun Kasultanan Acéh. Sababaraha sengketa tutuluyan ngaganggayot di pamaréntahan Kasultanan. Saperti perang dulur, leupasna kasultanan handap jeung beuki kuatna kakawasaan kolonial. Kasultanan angger meunang panghasilan ngan teu sabaraha. Unggal taun 12 kapal mawa candu jeung lawon ti basisir Coromandel pikeun ditukeur ku pinang jeung lada nu aya di basisir kalér Acéh, emas jeung kapur barus di basisir kulon jeung timah nu diimpor ti Semenanjung Malaya. Padagangan ieu beuki lila beuki dikawasaan ku padagang Inggris nu boga markas di India. Ngarojong Perusahaan India Timur Inggris pikeun nyawang Acéh minangka tempat nu bisa waé dijadikeun puseur ngumpulkeun hasil bumi Indonésia pikeun ditukeurkeun jeung téh ti Cina sarta tempat pikeun ngabenerkeun armada dagang India salila usum muson timur. Ti dinya urang Acéh tara pernah curiga ka pos militér asing bangsa mana waé ogé. Sanggeus sababaraha kali Inggris teu bisa ngarayu sangkan Acéh jadi tempat nyimpang, Inggris nyieun palabuan anyar di Pénang. Perang Saudara dimimitian ti dinya antara Sultan Jauhae al-Alam Shah jeung, Leubé Dapa, Uléëbalang ti Acéh Besar jeung Uléëbalang ti Pidië.

Taun 1873-1904 mimiti Perang Acéh diumumkeun nu disebut-sebut salaku perang panglilana, pangkuatna jeung panggedéna sabab dirojong ogé ku motivasi kaagamaan ngalawan kafir nu dipikawanoh ku Perang Sabil. Dina perang éta, Jenderal Johler ditémbak kaping 14 April 1873. Kaping 9 Désémber 1873 tangtara Walanda datang jeung ngawasaan Acéh. Tapi Sultan jeung putrana nu masih leutik, kulawargana, sarta Panglima Polim bisa ngungsi. Gempuran pasukan Acéh dipingpin ku Uléëbalang  jeung ulama. Di antarana, Panglima Polim, Habib Abdurrahman, Teuku Cik Di Tiro jeung Teuku Umar sarta garwana Cut Nyak Din. Di Kampung Tunga, pasukan Acéh bisa ngéléhkeun Walanda nepi ka pamingpinna Jenderal Pel ditembak nalika taun 1878. Taun 1880 tangtara Walanda ngarasa kalungguhana teu aman tuluy mundur. Tapi taun 1884 Walanda balik deui kalawan hasil nu sia-sia. Sanggeus perlawanan jeung prakték adudomba, pangaruh Kasultanan Acéh beuki lila beuki ngaleungit.

Uléëbalang jeung Sistem Bagi Wilayah

Numutkeun tradisi Acéh, Iskandar Muda ngabagi wilayah Acéh kalawan wilayah administrasi anu dingaranan Uléëbalang jeung mukim. Mukim mimitina nyaéta pakumpulan sababaraha désa pikeun ngarojong hiji masjid anu dipingpin ku hiji Imam (basa Acéh Imeum). Ulubalang mimitina handapeun-utama Sultan nu dibéré sababaraha mukim pikeun diperenahkeun sacara féodal. Pola ieu kapanggih di Acéh Besar jeung nagri-nagri talukan Acéh nu penting. Mangsa Sultanah Zakiatuddin Inayat Syah 1678 - 1688 M dilakukeun réformasi bagi wilayah. Kasultanan Acéh dibagi ku tilu fédérasi jeung daérah otonom. Wangun federasi dingatanan Sagoe jeung pupuhuna disebut Panglima Sagoe. Bagi-bagi wilayah baris ditataan ngaliwatan tilu sagi (Lhée Sagoe) baris ditataan saperti ieu di handap:

Sagoe XXII Mukim, pupuhu Sagoena boga gelar Sri Muda Perkasa Panglima Polem Wazirul Azmi. Iwal ti éta anjeuna diangkat jadi Wazirud Daulah (Menteri Negara).

Sagoe XXV Mukim, pupuhu Sagoena boga gelar Sri Setia Ulama Kadli Malikul 'Alam. Ogé diangkat jadi Pupuhu Majelis Ulama Kasultanan.

Sagoe XXVI Mukim, pupuhu Sagoena boga gelar Sri Imeum Muda Panglima Wazirul Uzza. Iwal ti éta anjeuna diangkat jadi Wazirul Harb (Menteri Urusan Perang).

Dina unggal Sagoé aya Gampong. Unggal gampong boga hiji Meunasah. Tuluy gampong éta ngawangun Mukim nu unggal mukim aya hiji masjid pikeun shalat jumat numutkeun mazhab Syafi'i.