Gw mau tau Nasionalismeu Wiranatakusumah dari R.A.A. Wiranatakusumah V. Jelasin dalam bahasa sunda

Wiranatakusumah kungsi jadi wali nagara Pasundan.<ref name="Pasundan">Iip. D. Yahya,  Pelurusan Sejarah R.A.A. Wiranatakusumah dina Pikiran Rakyat, 25 Januari 2011</ref> Ieu hal ngabalukarkeun dirina teu meunang pangaku minangka nasionalis. Padahal, déklarasi nagara pasundan téh saéstuna aya dua. Nu Kahiji, nagara Pasundan nu diproklamasikeun ku partéy Rakyat Pasundan (PRP) tanggal 4 Méi 1947, di Alun-alun Bandung. Harita, Radén Mohammad Soeria Kartalegawa jadi présidén, jeung dr. Radén Koestomo jadi kabinetsformateur. Nya ieu nagara pasundan anu ngadéklarasikeun dirina misahkeun ti nagara Républik Indonésia. Sanajan meunang pangrojong Walanda, tétéla umurna henteu panjang.

Kadua, nagara Pasundan nu dibentuk dumasar tilu kali Konférénsi Jawa Barat nyaéta Dina tanggal 12-19 Oktober 1947, 16-20 Désémber 1947, jeung 23 Pébruari-5 Maret 1948. Numutkeun sajarawan Agus Mulyana, dina éta konférénsi téh aya tilu kubu, nyaéta Féderalis nu hayang ngadegkeun nagara di Jawa Barat sarta papisah ti RI, Républiken nu teu mikahayang ngadegkeun nagara di Jawa Barat nu misah ti RI, jeung anu nétral nu nungguan naha mihak Féderalis atawa Républiken.

Sanggeus dua kali deadlock, konférénsi katilu antukna milih Wiranatakusumah nu diusulkeu ku faksi Républiken jadi wali nagara. Anjeunna ngéléhkeun Hilman Djajadiningrat nu diusulkeun ku faksi Féderalis.

Kana nagara Pasundan nu kahiji, Wiranatakusumah katut kulawargana nolak pisan. Samalah ka wartawan Antara yang nu satuluyna dimuat dina Soeloeh Ra`jat, 8 Mei 1947, Wiranatakusumah nétélakeun, “Aksi Pasundan itu tidak berdasar atas riwayat sebagai perjuangan untuk kemerdekaan Indonesia…. Rakyat Pasundan di daerah-daerah yang diduduki oleh orang-orang Belanda dipaksa supaya menjadi anggota Partai Rakyat Pasundan. Aksi itu bertentangan dengan demokrasi dan peraturan-peraturan pokok persetujuan Linggarjati. Dipandang dari sudut ekonomi, adalah tak mungkin untuk mendirikan suatu negara Pasundan yang berdiri sendiri.”Wiranatakusumah jeung Islam

Kaislaman Wiranatakusumah katangén pisan nalika anjeunna mulih ti Mekkah satutas ibadah haji. Sanggeus mulang ti tanah suci, anjeunna teu weléh maké pakéan saperti urang Arab nalika rék solat Juma'ah. Di lingkungan kadaleman Bandung ogé anjeunna nyieun hiji rohangan anu niru-niru wangunan di Arab.  Saban waktu buka puasa atawa saur dina bulan Romadon, Dalem Haji ngagedurkeun meriem kawas di Arab deuih.  Sajaba ti éta, anjeunna ogé naratas ide pikeun ngadegkeun masjid raya di Bandung nu dingaranan Quwwatul Islam, samalah kungsi mesen rarancang gambarna ka Sukarno, hanjakal rarancangna téh teu tinekanan.

Saéstuna saméméh munggah haji ogé anjeunna téh geus deukeut jeung para tokoh ulama ti Cianjur nalika anjeunna nyekel kalungguhan minangka Bupati Cianjur, saperti jeung K.H. R. Muhammad Isa Al-Kholidi.  Nalika Wiranatakusumah nyekel kalungguhan Bupati Bandung kitu deuih, anjeunna dalit jeung panghulu Bandung nu kawentar, Haji Hasan Mustapa (1852-1930).

Tapi di antara nu disebut di luhur, bukti nu paling nembrak mah ngaliwatan buku-bukuna nu dihasilkeun satutas anjeunna munggah haji, di antarana:

Mijn Reis naar Mekka; naar het dagboek van den regent van Bandoeng Raden Adipati Aria Wiranatakoesoema (1924),

De beteekenis der mohammedaansche feestdagen (1931),

Het leven van Muhammad, de profeet van Allah (1940),

Riwajat kangdjeng Nabi Moehammad s.a.w. (1941),