Jabarkan Ilas prinsipál dari Doit Timór-Leste nian dalam bahasa tetun

Doit sira-nia oin hatudu valór idaidak nian (ho númeru boot atu ema bele lee), kaibauk ida no, iha rohan, dezeñu lafaek nian ne’ebé mosu iha tais sira.

Doit centavo 1 (ho kór osan-mutin, iha besi-asu nikel, ho diámetru 17 mm, ho mahar 2,15 mm no todan 3,1 grama), hatudu nautilus pompilius, molusku ka ida-ne’ebé moris iha metru 600 iha tasi laran. Ita uza ilas ne’e iha doit atu fó-hanoin katak ita presiza kuidadu didi’ak riku-soi tasilaran ita-nia rain nian, riku-soi prinsipál ida iha Timór-Leste. Doit 1 cent amerikanu nian sukat 19 mm, bootliu uitoan doit 1 centavo Timór-Leste nian.

Doit 5 centavos (kór osan-mutin nian, halo ho besi-asu no nikel, ho diámetru sukat 18,75 mm, ho mahar 2,15 mm, no todan 4,1 g) reprezenta hare (oryza sativa). Ne’e atu fóhanoin katak ita sei buka haburas ai-hán ba Timór-oan tomak, liuliu sira be kiak liu -- sá tán sira ne’e mak lubun boot iha railaran. Doit 5 cents amerikanu (nickel) sukat 21,2 mm, ne’e duni boot liu uitoan 5 centavos Timór-Leste nian.

Doit 10 centavos (kór osan-mutin nian, halo ho besi-asu no nikel, ho diámetru 20,75 mm, mahar 2,15 mm no todan 5,2 g) reprezenta manu raina’in, baibain tau tara hodi futu. Ne’e atu hahi’i kultura Timor nian, nune’e mós determinasaun povu Timor iha luta ba independénsia. Manu mós tama iha F-FDTL – Falintil-Forças de Defesa de Timor-Leste nia tadak, nune’e, hatudu mós omenajen ba ema hotu ne’ebé luta iha kombate ba liberdade ba ita-nia rain. Doit ida-ne’e bootliu fali 10 cents Amérika nian (dime), sura resin besik 3 mm.

Doit 25 centavos (kór osan-mean nian, iha nikel mahar, diámetru 21,25 mm, mahar 2,3 mm, no todan 5,58 g) hatudu beiru-oan tiha ikan nian ida. Ne’e atu fó-hanoin katak ita sei uza ita-nia riku-soin tasi nian ho kuidadu atu bele husik mós ba ita-nia bei-oan sira abanbainrua nian. Nune’e mós, loke-matan ba ai-hán oinoin ne’ebé ita-nia povu bele han atu hetan isin di’ak. Doit 25 cents Amérika nian bootliu uitoan fali 25 centavos.

Ikusliu, doit 50 centavos (haree pájina kotuk; iha kór osan-mean nian, iha nikel mahar, ho diámetru 25 mm, mahar 1,9 mm, no todan 6,5 g) reprezenta riku-soi makaas ita-nia rain nian, kafé (coffea arabica). Ne’e atu hatudu momoos funan ne’ebé to’os-na’in no nasaun bele hetan bainhira esporta produtu ne’e. Ne’e mós atu hateke aas ba 75% Timór-oan sira ne’ebé moris iha zona rurál no barakliu mak moris husi agrikultura. Nia boot atu hanesan ho doit quarter Amérika nian, no ita bele uza nia envezde osan surattahan dólar amerikanu 1 (USD 1), ne’ebé bele aat lalais tan ita uza demais.