Katem itu apa sih? Jelaskan dalam bahasa sunda ya

Katem téh singgetan tina kawih jeung tembang. Kawih nyaéta rakitan basa sabangsa dangding nu teu maké patokan pupuh .

R. Mahjar Angga Koesoemahdinata, nyieun sesebutan séjén, nyaéta sekar irama merdika pikeun tembang jeung sekar tandak keur kawih. Disebut “merdika” duméh lagu-lagu dina tembang teu kauger ku aturan wiletan. Boh dina tembang boh dina kawih, kamekaran basana loba dideudeul ku para sastrawan. Ku kituna, loba rumpaka anu miboga ajén-inajén nu kalintang alus. Upama tembang dideudeulna tos ti béh ditu mula, dina kawih mah kakara karasa nguniangna téh dina tengah taun lima puluhan. Kilang kitu, aya sababaraha juru sanggi anu boh dina nyanggina boh dina nyieun rumpakana ogé alus, saperti Mang Koko, Apung S. Wiratmadja, O.K. Yaman (Barmara), jrrd.

Nurutkeun pamadegan Nano. S, kawih ngagunakeun irama anu tandak (ajeg), sedeng tembang sasarina ngagunakeun irama anu bébas (irama merdika)

Katem mangrupa bagian tina kasenian daérah, anu bisa ngajembaran kabudayaan nasional. Maluruh rumpaka katem beunang Nano S, didadasaran ku éndahna éta rumpaka sarta eusi éta lagu téh euyeub pisan ku rupa-rupa amanat sarta maksud nu nyamuni pikeun kahirupan, kayaning asih, moral, sosial, jeung agama. Ieu kasenian ogé upama teu dipulasara ku masarakat, hususna urang Sunda, pasti lila-lila mah bakal tumpur, sabab kilangbara ngaprésiasi, miboga rasa cinta tur resep ogé henteu.

Katem mangrupa hiji karya nu bisa dirasakeun boh pikeun hiburanana boh pikeun mangpaatna, dina ieu hal nyaéta ajén atikan. Pola pikir jalma ogé salah sahijina bisa diseukeutan ngaliwatan daya aprésiasi hiji hal, nu dimaksud di dieu nyaéta katem. Ku kituna upama hiji jalma miboga daya aprésiasi kana hiji hal, tangtu maluruh eusi atawa maksud hiji karya bakal leuwih gampang tur katingal pamaksudanana.

Nepikeun ka ayeuna aya hal nu mangrupa dikotomi, utamana ti lingkungan tembang Sunda anu ngarasa yén manéhna téh pangalusna, pangheulana, sarta pangbuhunna. Upama urang ningal kana cutatan sajarah, témbong pisan yén tembang kakara datang atawa dipikawanoh ti mimiti abad ka-17, kira-kira taun 19-an. Sedengkeun dina Sanghyang Siksakanda (ng) Karesian anu ditulis dina taun 1518 M, disebutkeun aya rupa-rupa kawih anu jumlahna 14. Ngan nepi ka ayeuna teu apal kumaha kawihna téh tapi ngan apal ngaran kawihna wungkul di antarana Porod Eurih, Bongbong Kaso, Péngpélédan, Kawih Panjang, Kawih Tangtung, Kawih Igel-igelan, Kawih Sisindiran, jrrd. Jadi upama kitu mah, di urang téh heula kénéh kawih batan tembang katambah mekarna tembang Sunda deukeut-deukeut kana ahir abad ka-20.

Nano S salaku nu nyipta katem, boga pamadegan yén seni Sunda kawih mangrupa hal anu sacara idéntitas jauh leuwih ti heula batan tembang. Datangna seni tembang asalna ti Mataram, sanggeus urang diéréh ku Mataram di mana pangagung  urang leuwih loba sumujud kana tatapakanana. Anu di antarana nyaéta undak-usuk basa Sunda sarta datangna pupuh, boh dina wangun puisi boh dina wangun lagu. Dina wangun puisi mah langsung ditarima ku urang, ieu hal katingal tina aturan guru lagu jeung guru wilangan anu digunakeun.

Bedana Tembang Sunda jeung Tembang Jawa

Dina seni tembang mah antara tembang di Jawa jeung tembang di Sunda béda. Tina sababaraha hal di luhur Nano S ngarasa yén sacara data, di Sunda kawih leuwih ti heula batan tembang. Dina kamekaran seni tembang Sunda ayeuna, geuning upama ngukur kana aturan anu “umum” yén kawih nyaéta lagu anu kauger ku wiletan (matra),  di jerona aya aturan goong anu dipirig ku catrik sarta patokanana 16 ketukan anu saterusna ragrag goong.

Dina tembang mah henteu kauger, anu matak disebutna ogé irama merdika, tapi lain hartina euweuh ketukan, da dina tembang mah mangrupa rasa, ngan écés henteu kauger. Misalna dina samatra aya 4 ketukan anu dina tembang mah teu bisa diukur saperti kitu. Dina kamekaran tembang ayeuna, naon anu disebut kelompok tembang téh nyaéta antara gaya tembang irama merdika jeung kawih anu kaiket geuningan panambihna mah lagu kawih. Nu matak Nano S hayang ngahijikeun wangun kawih jeung tembang, di antarana supaya ulah aya dikotomi.