Coba jelasin Sajarah dari Kasultanan Acéh dalam bahasa sunda dong

Numutkeun sumber ti Cina jeung hikayat-hikayat sarta legenda nepi ka warta Portugis, Tomé Pires yén saméméh Kasultanan Acéh Darussalam geus aya kasultanan-kasultanan. Numutkeun warta ti Cina nyaéta Chau-Ju-Kua jeung Kitab Negarakartagama yasana Prapanca, Lambri atawa Lamuri atawa Ramni disebut salaku karajaan nu aya nalika abad ka-13-14 M sarta aya di handapeun Sriwijaya jeung Majapahit. Sanggeus éta, Sultan Ali Mughayat Syah nu ngarana di warta Portugis disebut Raja Brahim, ngaleupaskeun diri ti kakawasaan karajaan Pedir taun 1520 jeung dina mangsa éta ogé nyokot karajaan Daya ka kakawasaan Acéh. Mangsa harita, Sultan Ali Mughayat Shah ti Acéh boga tarékah pikeun ngahijikeun kabéh kakuatan anti-Portugis pikeun ngusir kolonial ti markasna di Pidië (1521) jeung Pasai (1524). Cara ieu ngawengku usaha bangsawan jeung rahayat mangsa harita. Ti dinya dataran basisir kalér nu subur dihijikeun ku walungan Acéh (Acéh Besar, urang Éropa nyebutna Atjéh Proper atawa Groot-Atjeh) nu diwatesan ku pasir-pasir nu handap. Rahayat Samudera Pasai bisa disebut salaku bangsa nu nyorangan sanajan maké basa Acéh, ngaku ka sultan-sultan Acéh jeung nganggap dirina urang Acéh. Sanggeus dihijikeun, sakabéh kulawarga Sultan dihijikeun kalawan dibéré kalungguhan nu penting di Pidië, Pasai jeung puseur penting kasultanan Acéh di basisir Kulon. Padagang asing bisa dagang tapi ngan bisa di puseur dayeuh, deukeut muhara walungan Acéh-Banda Acéh Darussalam.

Peran penting Banda Acéh Darussalam nyaéta minangka jalur anyar padagang Muslim ngaliwatan Selat Sunda teu deui ngaliwatan Selat Malaka ngalantarankeun mangsa abad ka-19, jumlah rahayat di Acéh Besar jadi daérah pangpadetna di Sumatera kalawan jumlah penduduk 300.000 jalma. Salila saabad diplomasi jeung nalukeun daérah sakurilingna nu dilancarkeun ku Ali Muhayat, kabeungharan puseurdayeuh-palabuan éta disawang yén sultan-sultan sanggeus Sultan Ali Mughayat Syah bisa nalukeun kaum ménak nu masih gumantung kana hasil tatanén salaku sumber kabeungharana. Kawijakan kasultanan nyaéta sakabéh ménak kudu ngarojong kana kawijakan nu maksudna pikeun ngahontal kadigjayaan ngaliwatan dua ambisi: ngusir Portugis ti Selat Malaja jeung nyekel monopoli ékspor hasil produksi Sumatra jeung Malaya.

Raketna Kasultanan Acéh jeung Asia Barat utamana Turki ngalantarankeun Sultan Ala'ad-din Riayat Shah al-Kahar (1537-1571) nyokot jalur resmi pikeun ngaku kana kakawasaan Sultan Turki di luhur Acéh kalawan upeti bantuan militér Turki pikeun ngalawan Portugis. Tawis Katineung éta tuluy dihirupkeun ku Kasultanan Acéh ngaliwatan dipakéna kélébét (basa Acéh: alam) beureum Kasultanan Ottoman ogé disimpena meriam gedé lada secupak (takaran hijian pikeun lada) nu ngajaga dalam (istana raja jeung buruana) di Banda Acéh. Kélébét jeung meriam ieu dipihormat minangka paméréan Khalifah, lambang yén karajaan handapna bakal terus dijaga.

Sultan Ali Mughayat tilem taun 1530 sarta di kurebkeun di Kandang XII Banda Acéh. Tuluy kakawasaan diteruskeun ku Sultan Ala'ad-din Riayat Shah al-Kahar (1537-1571). Dina taun 1563, Sultan Ala'ad-din Riayat Shah al-Kahar ngirim utusan ka Konstantinopél ménta bantuan dina usaha ngalawan Portugis. Dua taun sanggeus éta bantuan datang ti Turki. Kalawan kakuatan tentara Sultan Alaud-din Riayat Shah al-Kahar anjeunna loba nyerang jeung nalukeun loba karajaan saperti Batak, Aru jeung Barus. Pikeun ngajaga kautuhan kasultanan, Sultan nempatkeun salaki ti dulur awéwéna di Barus kalawan gelar Sultan Barus, dua urang putra Sultan diangkat jadi Sultan Aru jeung Sultan Pariaman kalawan gelar resmi Sultan Ghori jeung Sultan Mughal sarta sababaraha daérah pangaruh Kasultanan Acéh ditempatkeun wakil-wakilna ti Acéh.

Nalika taun 1537, 1547 jeung 1568 Sultan nyerang Johor jeung Malaka ngaliwatan tangtara anu gedé ogé dibantuan ku tangtara Turki anu diperbantukeun di sababaraha meriam nu ukurana leutik jeung gedé. Upaya pikeun ngalegakeun kasultanan dituluykeun ku Sultan Pariaman nu maréntah ti taun 1568 nepi ka 1588 sarta nalukeun Malaka taun 1573 jeung ka Pérak taun 1575. Disagédéngeun éta, ngayakeun tali kerjasama jeung Ratu Kalinyamat di Japara. Nalika perang di Pérak 1579 Sultan Ahmad maot. Garwa jeung budakna dibawa ka Acéh tuluy ditikahkeun jeung putri Sultan nu saterusna bakal ngagantikeun Sultan kalawan gelar Sultan Alauddin Mansur Syah.