Gw mau tau 3. Topeng atawa Ubrug dari Kabupatén Lebak. Jelasin dalam bahasa sunda

Sajaba jadi salah sahiji unsur penting kabudayaan, kasenian topéng bisa ditempo tina latar Lebak nu beunghar ku nilai budaya. Aya ngarana Kasenian Topéng Masyarakat Kasepuhan Guradog Lebak Banten nu mana ngandung répléksi kaéndahan gerak jeung sore, ogé para pamaén anu mintonkeun makna nu hirup di masyarakat Lebak tepi ka ayeuna. Kasenian topéng ieu mekar di Kampung Guradog, Lebak nu mana kaasup lila pangmekarana sabab aya sababarahahiji paktor nu nyieun ieu kasenian teu pati mekar.

Ditempo tina unsur di jero kasenian ieu, aya dua bentuk seni, nyaéta Jaipongan jeung drama. Atraksi kasenian diayakeun ku cara bentuk carita, ceuk urang sastra mah babad jeung roman téa. Carita babad dicokot tina caritaan heubeul (klasik) nu ngandung unsur kasajarahan jeung kapercayaan. Lamun caritaan roman ngandung kisah kahirupan sapopoé. Kasenian nu ayana di Kampung Babakan Pasir Nangka, Kacamatan Curug Bitung ieu neundeun warisan ti karuhun mangrupakeun seni nu bisa nempokeun makna simbolik.

Istilah Guradog, dipaké jang méré idéntitas kampung nu boga asal silsilah kata ogé nyaéta mantog. Mangsa harita ceuk karuhun di Guradog, aya warga nu keur nyiar ngaran jang ngaran kampungna. Péktéh ditéang kaditu kadieu acan kapanggih, geus kitu mah mantog wéh. Mantog hartina balik deui lantaran teu kapanggih naon nu ditéangna. Aya paribasa kieu:

'Baheula maranehna kaditu kadieu néangan ngaran, tapi teu beubeunangan tuluyna mantog, nya ahirna ngaran mantog teh dipake keur ngaran anu di téangan téa nyaéta guradog wé nepi ka ayeuna.'

Ti saprak aya paribasa kitu ka hareupna istilah mantog dimekarkeun pikeun jadi Guradog. Kasenian ti wewengkon ieu beda jeung topéng di tempat séjén kawas Indramayu jeung Cirébon lantaran lamun ti Kasepuhan Guradog mah lain kasenian asli ti dieu, nalika leuwih ka akulturasi Kabupatén Sérang jeung Rangkasbitung. Jadi aya pataliana jeung daérah Kérésék Kabupatén Sérang sabab di ditu loba pakumpulan jeung tokoh seni topeng nu ngarana “Murta” jeung “Konah.” Duanana ngahiji dina hiji pakumpulan kasenian topéng nu ayana di Sérang tadi.

Geus itu, ata oge pakumpulan Kasenian Topeng “Sarmanuh,” ti Cijambul nu tepi ka ayeuna teras mekarkeun kasenian topéng ka kabéh wilayah Banten. Lamun numutkeun ceuk tokoh masyarakat Guradog, basa taun 1970-an rombongan ti Kérésék sering digeroan kanggo ngaramékeun Upacara Sérén Taun di Guradog. Basa harita, kasenian topéng mekar pisan sering dilalajoan ku masyarakat unggal acara kariaan boh éta pésta rakyat atawa pésta formal.

Kasenian topéng di Guradog sabenerna mah acan lila sabab karék aya sababarahahiji taun Kamari nanging para pamaén jeung warga nu sok lalajo kasenian geus aya ti basa harita. Maranéhna biasana indit sorangan-sorangan jang bisa lalajo kasenian topéng. Ditempo deui tina pergerakan tokoh kasenian, ieu tari topéng kaasup lila majuna sabab grup anu biasa ngeusi atraksi can bisa nyieun pertunjukan sorangan. Butuh loba baraya nu mantuan ngeusi pamaén topéng ti seniman séjén.

Kasenian topeng di Guradog bisa mekar dipangaruhan ogé ku Karajaan Pajajaran, kungsi nyebar carita yén baheulana alat musik paranti kasenian dibikeun ku pihak karajaan nu disebut gamelan karuhun. Tepi ka ayeuna, di kalangan masyarakat ditatanyakeun ieu lain hartina masyarakat Guradog turunan Prabu Siliwangi. Sésérahan gamelan karuhun ti Banten ka Guradog lumangsung basa aya kénéh Bapak Kolot dina taun 1900. Tepi ka ayeuna, éta gamelan karuhun diteundeun di Citorék atawa Guradog I. Masih kénéh diteundeun sabab éta banda dianggap cikal bakal mekarna kasenian topéng.

Alat-alat kasenian mangrupakeun goong, bonang, saron, suling, jeung sajabana. Tepi ka ayeuna degung buhun éta dipaké dina acara Sérén Taun. Kasenian topéng di Guradog dimimitian ku Atong Grup nu aya ti taun 2005. Dibéré ngaran Atong sabab nyokot tina sesepuh kaseniana, pakumpulan Atong Grup mung aya dua taun sabab basa 2007 aya kasenian lain nu leuwih maju deui. Salah sahiji panangtu kaayaan kasenian topéng di Guradog sabab bisa nyitak penari nu bisa jaipong bari ngabogaan cara jogét nu alus.

Nu bisa jaipong dina kasenian wajib bisa silat, ku kituna penari jaipong dibekelan dasar-dasar silat heula basa latihana. Maranehna dibekelan 33 jurus silat, pungsina jang bela diri bisi aya jelema jahat nu boga maksud goréng ka para penari. Pungsi kadua diajar dadasar silat nyaéta mangaruhan gerakan awak kawas leungeun jeung suku sangkan boga gerakan nu has nyirikeun bela diri silat. Lamun diténjo tina alat-alatna, goong nu dipaké nyaéta goong angkog, lamun nu dipaké jang kasenian jaipong disebutna goong ageung.

Pamaén kasenian topéngna, aya kira-kira limaan nu mana unggal pamaén didatangkeun ti luar Guradog kawas Balaraja, Kérésék, Muncung, jeung sajabana. Sabenerna, pamaén tari topéng bisa ogé dibawa ti kampung sorangan tapina biasa tampil di sabudureun rohangan atawa imah sabudureun ditu wungkul. Salian ti anu nari, aya ogé propesional nu didatangkeun ti daérah Muncang. Kasebut propésional sabab geus biasa ngeusi jaipong di tempat nu loba panongtona. Aya ogé sindén lokal ti Gurandog najan bisa ngeusi ti imah ka imah tapina can bisa di tempat nu pertunjukana loba panongton sabab masih kénéh latihan sababaraha bulan.

Kostum penari topéng sabenerna mah aluna ku anu husus paranti atraksi, ngan ayeuna mah diuihkeun deui ka para pamaén jeung sanggarna. Lamun enya bisa make kostum husus leuwih alus lantaran alus katempona ku panongton. Biasana pamaén kasenian topeng aya anu maké baju kamprét hideung atawa baju jeung calana hideung kawas pamaén pencak silat. Nu penting mah dina hiji rombongan seni aya anu saragam kabéhanana.

Kasenian tradisional dina mangsa na kantos ngalaman kejayaan, sabot éta masyarakatna ngajadikeun salah sahiji tontonan anu dipikabeuki pisan ku kawula anom atawa golongan sepuh. Nanging pandeuri, ku ayana kasenian tradisional anu museur di wewengkon wewengkon pilemburan atos ngalaman pergeseran anu cekap hartina. Pintonan kasenian wewengkon ngan digemari ku golongan umur nu tangtu, éta ge geus loba ngurangan. Sapalih kasenian tradisional ayeuna atos kantun ”posil” patilasan wungkul tanpa wujud. Tahapan-tahapan dina kasenian Topéng nyaéta minangka: Ibing Jaipongan, bobodoran, tahapan lakon atawa carios. Tahapan lawakan atawa bodor nyaeta pembuka antawis seni Jaipong ka tahapan lakon atawa carios. ku kituna lakon atawa carios dipisahkeun ku tampilan lawakan atawa bodor. Dina lawakan biasana tukang lawak atawa pelawak ngayakeun jual beuli kalawan pamaen kendang. Maranéhanana silih walon atawa ngawaler sahutan piliganti.

Rupi ieu biasana henteu mangrupa hiji carios dina wangun drama atawa sandiwara nanging dina wangun obrolan atawa dialog sababaraha jalmi anu matak gelak seuri para panongton. Dina babak bubuka, dimimitian kalawan tatabeuhan atawa soanten musik gamelan kalawan lantunan tembang-tembang wirahma Jaipong. Lantunan tembang kasebat ngiringkeun sababaraha jalmi penari Jaipong. Sateuacan kasenian dikawitan leuwih tiheula dibuka kalawan Kidung, kartk disambung embang-tembang anu lianna. Tembang-tembang ieu lolobana dipeéta ku para panongton, saterusna asup kana acara lawakan tuluy obrolan antara tukang ngabodor kalawan pamaén kendang.

Réngsé ngalawak saterusna kadenge tembang Dermayon dituluykeun tembang jalan. Tembang ieu teh pembuka acara kanggo ngalengkah ka tahapan carios atawa lakon. Selanjutnya para tukang bodor dina tahapan lakon atawa carios badé robah kaayaan pembantu ‘badéga’. Ditutup kalawan tembang Karatagan anu wirahma ampir sarua kalawan tembang jalan. Tembang Kratagan eta minangka panutup acara kasenian Kedok. Mengawali seni ibing Jaipong minangka tahapan kahiji dina kasenian Kedok, dibuka kalawan kidung bubuka.

Kidung ieu téh minangka tembang kahiji anu kadudukan na minangka panangtayungan supados acara lancar, suksés, nyenangkeun sadaya pihak, sarta henteu lumangsung perkara anu henteu dipikahayang sepertos kaributan sarta cilaka. Diteraskeun kalawan tembang Tepang Sono atawa biasana seniman beuki kana neda tembang naon anu rék ditembangkeun ka para panongton atawa penikmat seni ieu. Tembang-tembang anu disuguhkeun di antarana Kidung Bubuka, Papacangan, Kembang Boled, Kabungbulengan, Poho Ka Wangsul, Dermayon, Masket Hate, Tepang Sono, Ayunan Ambing, Gaplek, Buah Kawung, Kangsreng, sarta Daun Hiris.

Kasenian tradisional ieu dina mangsa na kantos ngalaman kajayaan, sabot éta masarakatna ngajadikeun salah sahiji tontonan anu digemari pisan sae ku kawula anom atawa golongan sepuh. Nanging pandeuri, kehadiran kasenian tradisional anu museur di wewengkon wewengkon pilemburan atos ngalaman pergeseran anu cekap hartina. Pintonan kasenian wewengkon ngan digemari ku golongan umur nu tangtu, itu pun atos ngurangan. Sapalih kasenian tradisional ayeuna atos kantun posil ayawa patilasan wungkul tanpa wujud.

Kasenian Topéng anu aya dina balarea Kasepuhan Guradog, ngan dipikawanoh ku balarea kira-kira sepertos Kabupaten Lebak,Rangkasbitung, sarta Kabupaten Serang Propinsi Banten. Kanggo balarea di jabi eta, kasenian Kedok wujudna sindang siur aya anu mengidentikkeun kalawan ibing Kedok ti Kabupaten Indramayu sarta Cirebon,aya deui anu nyaruakeun na kalawan Kedok Monyet (Doger Monyet). Perkawis ieu ngabuktoskeun yen hal mekar kasenian Kedok tacan menyebar sarta dipikawanoh ku balarea anu tebih sepertos Propinsi Jawa Kulon, DKI Jakarta, sarta Lampung.

Kasenian Topéng béda kalawan Kasenian Ibing Kedok sarta Kasenian Kedok Monyet (Dogér Monyét). Kasenian Topéng mangrupa wangun kasenian anu di jerona ngandung unsur musik, ibing, lawakan, sarta lakon atawa carios. Musik dina kasenian Topéng ngagunakeun instrumen Jaipong, kitu ogé dina tariannya. Dituluykeun kalawan pintonan lakon atawa carita. Carios anu dipidangkeun dibagi barobah kaayaan dua rupi nyaéta Babad sarta carios Roman.