Fökhö Gulo itu apa sih? Jelaskan dalam bahasa nias ya

Fӧkhӧ Gulo (FG) ya'ia da'ӧ sambua fӧkhӧ metabolik bӧrӧ me'so dahataha ba wame'e baero isuli (insulin), halӧwӧ isuli ma bӧrӧ zidombua da'e. Fӧkhӧ da'e tobali fӧkhӧ ni'hӧrӧgӧ ba zi sagӧrӧ ulidanӧ, ba fa'aluania alio sibai. Angorudua Ndra Sohalӧwӧ ba Kesehatan ba Zisagӧrӧ ulidanӧ (WHO), la erai ba zi sagӧrӧ ulidanӧ so 422 juta niha so-ndrӧfi (usia) 18 fakhe töra, tola gӧna fӧkhӧ gulo ba ndrӧfi 2014. Da'e itohugӧ gӧi data moroi ba Federasi Wӧkhӧ Gulo Sagӧrӧ Ulidanӧ ba Amerika / International Diabetes Federation (IDF) La mane tesӧndra 382 juta niha (175 juta lӧ oroma ba wamareso) zigӧna fӧkhӧ gulo ba zisagӧrӧ ulidanӧ ba ndrӧfi 2013, moroi ba gangarahuta da'e la erai tedou tobali 592 juta niha ba ndrӧfi 2035. Fӧkhӧ da'e abӧlӧ tedou ia ba soi si'kamba, bӧrӧ me alio tedou nono mbanua'nia, fa'atua (penuaan), lӧ baga gӧ, fa'esolo (obesitas), ba tanӧ'bӧ'ӧ'nia.

Indonesia sambua soi si kamba ba zisagӧrӧ ulidanӧ. Ono mbanua Indonesia ba zi'dua wulu a'lima wakhe mifӧna, itugu tedou ya'ia da'ӧ moroi ba zi 238,5 juta ba ndrӧfi 2010 tobali 305,6 juta ba ndrӧfi 2035. Data moroi ba Riset Kesehatan Dasar (Riskesdas) lamane fӧkhӧ gulo ba Indonesia molo'ӧ wawancara tedou moroi ba zi 1,1 fӧrӧse (ndrӧfi 2007) tobali 2,1 fӧrӧse ba ndrӧfi 2013. Aefa da'ӧ, molo'ӧ wa'alua wӧkhӧ da'e (epidemiologi) la'kirakӧ wa ba ndrӧfi 2030, fa'oya wӧkhӧ gulo andre tola irugi 21,3 juta niha ba Indonesia. Angarahuta wӧkhӧ da'e tola manӧ alua na'lӧ te'angelama'si i'otarai ia'da'a, zilӧ'ӧ-lӧ'ӧ'nia mozago gulo ndro.