Coba jelasin Hari-hari Terakhir dari Sri Ramakrishna dalam bahasa melayu dong

rohani yang luarbiasa, tekanan berterusan akibat mengajar, bercakap, bernyanyi

dan menari, akhirnya menjejaskan kesihatan Ramakrishna. Pada tahun 1885,

para doktor mengesahkan bahawa Ramakrishna menghidap kanser tekak. Bagi memudahkan

rawatan, Ramakrishan dipindahkan ke Syampukur, Kolkata dan kemudiannya ke

rawatan yang terbaik diberikan, kesihatannya semakin merosot. Ketika itu, tidak

ada sebarang ubat untuk penyakit kanser. Narendra dan pemuda-pemuda lain

tinggal bersama-sama Ramakrishna dan menjaganya. Sarada Devi mengambil tugas

memasak, sementara pengikut-pengikut yang telah berumahtangga pula menguruskan

badannya sakit, Ramakrishna meneruskan dengan latihan rohani

pengikut-pengikutnya. Beliau mengikat pengikut-pengikutnya dengan ikatan persaudaraan

yang unik, yang berterusan walaupun selepas kematiannya.

1 Januari 1886, Ramakrishna keluar dari biliknya di Kasipur dan berjalan-jalan

di taman. Ramai pengikut-pengikutnya telah berkumpul untuk bertemu dengannya. Ramakrishna

merestui semua orang agar mereka berjaya dalam disiplin rohani masing-masing. Seperti

terkena sihir, setiap orang mendapat pengalaman mistik yang berlainan, mengikut

kecendurungan masing-masing. Sehingga kini, semua pengikut Ramakrishna

menyambut peristiwa ini sebagai ‘Hari Kalpataru’ (merujuk kepada pokok Kalpataru iaitu sebatang pokok dalam mitologi India yang dipercayai

berada di Kasipur juga, Ramakrishna mengagihkan dua belas pasang kain jingga

rahib dan kalungan rudraksha kepada dua belas orang pengikutnya. Selepas

memberikan mereka kain jingga, beliau juga meminta mereka untuk mengemis

makanan seperti fakir Hindu tradisional. Apabila mereka membawa makanan yang

diperolehi secara sedekah, beliau juga merasakan sedikit makanan itu. Peristiwa

ini dianggap sebagai perasmian pertubuhan rahib yang dikenali sebagai

Ramakrishna Sangha (gabungan Ramakrishna Math dan Ramakrishna Mission).

suatu hari, Ramakrishna memanggil pengikut setianya, Narendra dan menyerahkan

semua kuasa rohaninya. Selepas itu, beliau mengarahkan Narendra untuk menjaga

saudara-saudara segurunya dan meneruskan kerja yang diamanatkan kepadanya.

hari sebelum kematiannya, dalam keadaan tenat, Ramakrishna mendedahkan kepada

Narendra bahawa Dewa Rama dan Dewa Krishna telah lahir semula sebagai Ramakrishna.

16 Ogos 1886 pada pukul 1.02 pagi, Ramakrishna menyeru nama Devi Kali tiga kali

dan meninggalkan jasadnya dalam Mahasamadhi. Pengikut-pengikutnya melaksanakan upacara pembakaran

mayatnya di Kasipur. Lama kemudian, sebuah memorial dibina di tempat itu. Abu

suci Ramakrishna kini disimpan di kuil Biara Belur ('Belur Math'), di Howrah.

Ramakrishna tidak mengutarakan sebarang sistem falsafahnya

sendiri. Beliau hanya mendedahkan pengalamannya sendiri yang memberikan nafas baharu kepada falsafah Vedanta.

Seperti Sri Sankara, Ramakrishna juga menerima Brahman sebagai

realiti yang tertinggi dan mutlak. Beliau juga bersetuju bahawa Brahman yang

Mutlak adalah nirguna dan nirakara. Sebaliknya, beliau tidak bersetuju bahawa

Tuhan (Isvara) iaitu aspek Brahman yang berupa (sakara) dan bersifat (saguna)

sebagai ilusi atau realiti yang lebih rendah. Sri Ramakrishna menyatakan bahawa

Tuhan mempunyai rupa dan Tuhan juga tidak berupa. Bukan itu sahaja, Tuhan juga

“Tuhan tidak ada rupa dan Tuhan juga mempunyai rupa. Tuhan

juga merentasi rupa dan ketakrupaan.” (Sayings of Sri Ramakrishna, 871)

Ramakrishna menamakan yang Mutlak sebagai Brahman dalam aspek

abadi-Nya (Nitya) iaitu apabila Ia tidak aktif. Apabila Ia bertindak (lila)

iaitu melakukan aktiviti ciptaan, pemeliharaan dan pemusnahan, Ia dipanggil

sebagai Shakti atau Kali. Ramakrishna juga menyamakan Shakti dengan Isvara atau

Tuhan. Oleh itu, Brahman dan Sakti sebenarnya adalah satu dan tidak boleh

“Tidak ada perbezaan sebenar antara Brahman dan Sakti.

Brahman dan Sakti adalah satu (Abhinna), sama seperti api dan kuasa

pembakarannya. Brahman dan Sakti adalah sama seperti susu dan keputihan susu.

Brahman dan Shakti adalah sama seperti permata dan kilauannya. Kamu tidak boleh

menggambarkan satu tanpa yang lain atau membezakannya.” (ibid, 857.)

“Tuhan Yang Maha Mutlak dan Tuhan dengan Peribadi adalah

satu. Kepercayaan kepada satu juga bermaksud kepercayaan kepada yang lain. Api

tidak boleh digambarkan berlainan dari kuasa pembakarannya. Kuasa pembakarannya

tidak boleh dibezakan dari api dan sebaliknya. Cahaya matahari tidak boleh

difikirkan tanpa matahari, atau matahari tidak boleh difikirkan tanpa

cahayanya. Kamu tidak boleh memikirkan tentang keputihan susu tanpa susu.

Demikian, Yang Maha Mutlak tidak boleh difikirkan tanpa idea tentang Tuhan yang

bersifat iaitu Tuhan yang Peribadi dan sebaliknya.” (ibid, 856.)

Dalam falsafah Advaita Sankara, Brahman tidak mengendahkan

doa atau perasaan manusia. Sankara juga menganggap Isvara sebagai ilusi. Sebaliknya

menurut Ramakrishna, Isvara ialah Brahman dalam aspek Lila. Oleh itu, Isvara

adalah benar. Pendekatan ini memberikan Bhakti satu kedudukan yang sah sebagai

satu disiplin rohani. Dalam tradisi Advaita, Bhakti tidak diberikan

kepentingan. Sebaliknya, Sri Ramakrishna memberikan Bhakti kedudukan yang sama

taraf dengan Jnana dengan meluaskan skop Advaita.

Sri Ramakrishna mengakui aspek Lila dan oleh itu beliau juga

menerima konsep Avatara atau Jelmaan Tuhan dalam Bhagavad Gita. Tuhan adalah

Maha Berkuasa, maka Tuhan boleh melakukan apa-apa sahaja. Tiada sesiapapun yang

dapat menyekat kuasa Tuhan. Jika mahu, Tuhan boleh lahir dalam rupa manusia dan

hidup sebagai manusia. Demi kebaikan dunia, Tuhan menjelma sebagai manusia. Ramakrishna

juga menegaskan bahawa Avatara ialah sama dengan Tuhan. Jika manusia melihat

seorang Avatara, ianya sama seperti melihat Tuhan!

Ramakrishna menerima maya sebagai tirai yang menyelindungi

Tuhan dari pandangan kita. Beliau menyamakan maya dengan awan kecil yang

Ramakrishna juga berpendapat seperti ahli-ahli Sankhya

bahawa sebaik sahaja maya dikenalpasti, ia melarikan diri. Beliau juga menerima

bahawa maya mempunyai dua aspek iaitu avidya maya dan vidya maya. Vidya maya

membantu jiwa mencapai kebebasan. Avidya maya menyebabkan jiwa dibelenggu

dengan nafsu syahwat, ketamakan dan keegoan.

Seseorang harus menggunakan Vidya maya untuk melepaskan diri

daripada belenggu avidya maya. Duri digunakan untuk membuang duri lain, dan

selepas itu, kedua-dua duri dibuang. Begitu juga, Vidya digunakan untuk

menyingkirkan avidya dan selepas itu, Vidya maya juga dibuang.

Dalam kalangan mazhab-mazhab tradisional, wujud percanggahan

mengenai lokus maya. Ramakrishna menyelesaikan masalah ini dengan menyatakan

bahawa maya wujud dalam Brahman tetapi ia bertindak ke atas jiwa. Ini sama

seperti bisa ular yang berada dalam mulut ular. Bisa tidak meracuni ular tetapi

ia bertindak ke atas orang yang dipatuk ular. Demikian, Ramakrishna menunjukkan

bahawa Brahman tidak dijejaskan oleh maya.

Ramakrishna memberikan maksud yang mendalam bagi ciptaan

berbanding Sankara. Menurutnya, ciptaan ialah aspek lila atau permainan Brahman

dan oleh itu, ia benar-benar wujud. Seperti bongkah ais yang terbentuk dalam

kolam dan akhirnya mencair. Walaupun bongkah ais wujud tetapi ia tidak tetap.

Pada mulanya, seorang jnani menafikan kewujudan dunia.

Selepas mendapat kesedaran Brahman dan menjadi seorang ‘vijnani’ iaitu ilmu

yang agung, dia menerima bahawa dunia juga ialah Brahman kerana tiada apa-apa

yang wujud selain Brahman. Teori ini meluaskan pemikiran kita untuk memahami

perbuatan seorang jivanmukta (orang yang telah bebas). Seorang jivanmukta

meneruskan kerja-kerjanya demi kebaikan dunia kerana dia melihat bahawa dunia

Ramakrishna mengakui bahawa jiwa manusia ialah Tuhan.  “Jiwa

yang terikat ialah manusia. Apabila ia mencapai kebebasan daripada belenggu

'Apakah perhubungan antara Jivatman dan Paramatman? Air

kelihatan terbahagi dua apabila sesuatu papan kayu diletak untuk menghalang

alirannya. Begitu juga, Maha Sempurna, kelihatan terbahagi dua, sebagai

Jivatman dan Paramatman disebabkan halangan Maya.'

'Air dan buih di atasnya ialah satu. Buih terbentuk di atas

air, terapung di atasnya, dan akhirnya ia lenyap dalam air. Begitu juga

Jivatman dan Paramatman adalah satu yang sama. Hanya perbezaan tahap yang wujud

antara mereka kerana satu adalah terhad dan terikat dan satu lagi tidak terhad

Apakah yang menyebabkan jiwa dibelenggui? Menurut Ramakrishna,

ia disebabkan oleh ego akibat Avidya-Maya.  Kalau kita terus mengupas bawang, akhirnya,

tiada apa yang tinggal. Begitu juga, kalau kita meneliti ‘Aku’ dengan mendalam,

akhirnya kita akan mendapati bahawa sebenarnya ia tidak wujud. Tambahan lagi,

bukannya mudah untuk melepaskan diri daripada keegoan! Jadi, macam mana kita

boleh menyingkirkan ego? Ramakrishna mengelaskan ego kepada dua jenis : ego

yang masak dan ego yang belum masak. ‘Jika kamu tidak dapat menyingkirkan perasaan

‘Aku’, biarlah ia tinggal sebagai “Aku orang gaji.” Perasaan “Aku orang gaji

Tuhan, aku pemuja-Nya” tidak membawa bahaya.

Beliau juga menjelaskan bahawa jiwa yang bebas terus berada

di dunia ini demi mengajar manusia meskipun mereka tidak ada ego.  ‘Apabila

seutas tali dibakar, abunya kekal dalam bentuk tali. Namun, ia tidak boleh

mengikat lagi. Begitu juga, ego yang telah hangus dalam api Ilmu Yang Agung,

Meskipun Ramakrishna mengakui bahawa semua jiwa ialah

setaraf, namun beliau mengelaskannya kepada empat kumpulan: Baddha (terikat),

Mumukshu (cuba untuk bebas), Mukta (terbebas) dan Nitya-Siddha (sentiasa

bebas). Jiwa yang sentiasa bebas atau golongan Nitya-Siddha lahir

demi mengajar manusia. Jenis yang terikat pula langsung tidak memikirkan

tentang kerohanian kerana asyik dengan kehidupan duniawi. Kumpulan kedua perlu

diberi perhatian kerana mereka sedang berusaha untuk bebas.

Menurut Ramakrishna, matlamat hidup adalah untuk menyedari

Tuhan. Semua masalah kita, semua penderitaan akan berakhir, apabila kita

menyedari Tuhan. Sri Ramakrishna mengikuti jejak tradisi dan menasihatkan

bahawa dengan mendapatkan seorang guru rohani yang mahir dan mengamalkan

disiplin rohani menurut ajarannya, seseorang boleh bebas.

Ajaran Ramakrishna tidak dogmatik tentang amalan yang

diikuti oleh seseorang. Seperti jalan-jalan berlainan yang menuju ke suatu

destinasi, begitu juga, Tuhan boleh dicapai dengan pelbagai jalan atau disiplin

rohani. Jnana, Bhakti, Yoga dan Karma, kesemuanya ada dalam ajaran beliau. Seseorang

boleh mengamalkan satu atau beberapa disiplin rohani ini. Apa yang penting

ialah Vyakulata, kedahagaan kuat dan mendalam untuk mencapai matlamat. Pendekatan

Ramakrishna merangkumi, bukan sahaja pelbagai disiplin rohani agama Hindu,

tetapi juga agama-agama lain. Malah beliau juga mengakui beberapa amalan keji

Tantra sebagai ‘pintu belakang’, meskipun beliau tidak mengajar atau menyarankannya.

Dalam mazhab-mazhab tradisional, sering wujud persengketaan

pendapat antara Jnana dan Bhakti sebagai satu-satunya jalan kebebasan. Sri Ramakrishna

menyelesaikan persengketaan ini dengan mengajar Bhakti yang mengandungi Jnana

(Jnana Misrita Bhakti) sebagai jalan yang paling sesuai untuk zaman Kali. Pendekatan

ini mengelakkan seseorang menjadi fanatik dan menjadi terlalu hambar atau

Apakah yang berlaku kepada orang yang menyedari Tuhan? Ramakrishna

mengesahkan sastera agama dan mengajar bahawa orang yang menyedari Tuhan

menikmati kebahagiaan yang tidak terputus dan melihat Tuhan dalam

segala-galanya. Dia mungkin tidak akan menunjuk sebarang tanda tentang

keadaannya dan mungkin berkelakukan ganjil untuk mengelakkan orang lain. Dia

juga tidak terjejas dengan suka duka kehidupan dan sentiasa tenang dalam semua

situasi. Hidupnya bertumpu pada Tuhan dan dia bertindak hanya demi kebaikan

Mengenai Prarabdha Karma (hasil tindakan dalam

kelahiran lepas yang memberi berkesan dalam kelahiran semasa) Ramakrishna

berkata bahawa ia seperti anak panah yang telah dilepaskan dari busur. Ia pasti

akan membawa padahnya dan tidak boleh dielakkan. Namun, dengan kuasa nama Tuhan,

sebahagian besar kesannya boleh dikurangkan. (Teachings of Sri Ramakrishna,

Soal kebaikan dan kejahatan merupakan satu masalah yang

sering dibincangkan dalam hampir semua sistem falsafah. Ramakrishna mengatakan

bahawa ciptaan tidak boleh berlaku tanpa kecacatan atau kekurangan. Emas tulen tidak

boleh dijadikan cincin atau rantai. Emas mesti dicampurkan dengan logam lain

untuk memberinya sesuatu bentuk. Demikian, dunia tidak boleh wujud tanpa Maya. Kebaikan

dan kejahatan perlu wujud agar ciptaan dapat diteruskan. Namun, kejahatan boleh

diatasi dengan menambahkan kebaikan. Namun, matlamat hidup ialah untuk

mengatasi kedua-dua kebaikan dan kejahatan dan mencapai Tuhan. Apabila seseorang

mencapai Tuhan, dia akan melihat baik dan buruk dengan sama rata.

Mengapakah wujud percanggahan dan perselisihan faham antara pelbagai

agama dan mazhab berlainan? Ramakrishna memberikan dua penjelasan iaitu yang

objektif dan subjektif. Secara subjektif, Ramakrishna memberikan contoh sebuah

cerita popular tentang beberapa orang buta dan seekor gajah. Menurut beliau, percanggahan

pendapat wujud kerana masing-masing hendak membuktikan bahawa pendapatnya

sahaja ialah betul dan semua orang lain yang bercanggah dengannya salah. Secara

objektif pula, Ramakrishna mengatakan bahawa Tuhan Maha Mulia dan tiada sesiapa

pun yang dapat menggambarkan kemuliaanya. Hanya Tuhan sahaja yang tahu tentang

kemuliaan-Nya. Brahman merupakan satu-satunya yang tidak pernah dicemari atau

dapat diceritakan oleh manusia. Usaha manusia untuk memahami dan menjelaskan

Tuhan ialah sama seperti usaha sebuah patung garam yang ingin mengukur

kedalaman laut. Oleh itu, apabila manusia yang telah menyedari Tuhan ingin

untuk menjelaskan tentang pengalamannya, dia tidak menjelaskan pengalamannya

dengan betul dan kemungkinan pengalamannya bercanggah dengan pengalaman orang

Swami Harshananda telah mencipta sebuah Sutra (Ayat-ayat ringkas dan pendek)  dengan lapan rangkap dalam bahasa Sanskrit. Lapan ayat ini mengandungi rumusan ajaran Sri Ramakrishna.

Sesungguhnya Tuhan wujud. Hanya Tuhan yang Benar.

Tuhan boleh dilihat, dikenali, dan manusia boleh bercakap dengan-Nya.

Matlamat hidup ialah untuk melihat-Nya, menyedari-Nya.

Dengan melihat-Nya, dengan menyedari-Nya, segalanya dicapai, segalanya diperolehi.

Seorang guru diperlukan untuk ini.

Pelepasan hawa nafsu dan ketamakan ialah disiplin utama.