Jabarkan Contoh:- dari Bajau dalam bahasa melayu

manis - manis(rupa yang manis);

amamis - manis(gula ataupun makanan atau minuman yang manis),

dua/rua, empat, lima, onnom/, sangpuh - dua, empat, lima, enam, sepuluh

issa, tullu, pituh, waluk, siam - satu, telu(tiga), tujuh, lapan, sembilan

langan - jalan(palengan2 - jalan2)

lumaan tanak = jalan/berjalan kaki

benad betis = lenguh/kebas kaki

yan abar = apa khabar

turi = tidur  saging = pisang

dendo = perempuan  laruk = tapai

jomo = orang  kambul = selimut

gaai/segai = mereka  payau = rusa

dela = lelaki  baie = basi

yangto'o = nenek  tarum = terung

mato'o = datuk  ngeluteh = lesu

eyang = emak  kilik = cerek

iram/irom = hitam  peberinut = beransur balik

ema = bapa  sian = siapa

luma'an = jalan/berjalan  parak = berkecai/hancur

nguta = muntah  limbo = lemas

tio = jauh  seruan = bertunang

sikot = dekat  limpas/pelimpas = lalu/tumpang lalu  lulaai = lari

ngantuk = mengantuk  sekelat = selimut

tegega = terkejut  odon = tangga

ingin = suka  beluang = pintu

gali/kernuan = geli  pendawan = tingkap

tito'o = ketawa sesapu = penyapu

pinggo = pergi ke mana  temang = lidi

minggo = mana/di mana  kuri-kuri/beragam = main-main, bermain

songom = malam  kaleh = dengar

sekul = sekolah mekaleh = mendengar

iyan/iyen = apa  betutur = bercakap

kinum-kinum = senyum  beserita = bercerita

delak' = lidah  mandi badak = malam berinai

urung = hidung  sabuk = gayung/cebok

moto = mata  situn = tempayan

telingo = telinga  kebentianan = ????

siyen/sian = siapa  suang = sungai

isak = satu  regisin = tali air

duo = dua  ungkab = terkopek/buka

ai siku elling= sudah aku bilang

- bei nu mangan? = sudah kau makan?

Bajau Kudat ialah kumpulan beberapa sub-etnik Bajau yang bergabung dan menuturkan bahasa yang sama serta berkongsi budaya dan adat resam yang sama. Bajau Kudat yang asli ialah gabungan daripada sub-etnik Bajau iaitu etnik suku Banadan, Danauan serta Κagayan dengan etnik suku orang Suluk. Oleh itu, Bajau Kudat yang asli menuturkan kedua-dua bahasa iaitu Bahasa Bajau Banadan dan Bahasa Suluk sebagai bahasa harian mereka dan mereka juga dikenali sebagai Bajau Suluk. Dalam legenda juga dikenali sebagai Bajau Gunung seperti cerita Puteri Gunung Ledang, Puteri Santobong, Puteri Saadong dan puteri-puteri lain di Tanah Melayu, Pahlawan-pahlawan hebat dan bijaksana pada masa itu akan membina penempatan di kawasan gunung dan berkahwin dengan puteri-puteri kayangan yang menjaga gunung. Mat Salleh "Wira Pahlawan Sabah" merupakan salah seorang keturunan Bajau Suluk dan menetap di kawasan pergunungan Sabah sebelum mula berhijrah. Bajau Kudat kadang kala dikenali juga dengan panggilan Bannaran atau Dannawan atau Samah atau Bajau di kalangan kelompok Bajau yang lain. Manakala suku bangsa lain di daerah Kudat seperti Suku Brunei, Suku Bajau Samah, Suku Orang Sungai, Suku Rungus dan Suku Tambanuo yang mendiami kawasan Kudat memanggil orang-orang Bajau Kudat sebagai Bajau Suluk. Oleh itu, orang-orang Bajau Kudat agak unik kerana berkongsi bangsa, bahasa, budaya dan adat resam suku kaum Bajau dan Suluk dan daripada etnik Bajau yang lain. Keadaan ini disebabkan adanya asimilasi(percampuran) antara dua suku bangsa ini yang akhirnya menghasilkan Bajau Kudat/Bajau Suluk. Walau bagaimanapun, Bajau Suluk merupakan sub-suku yang paling sedikit dalam etnik Bajau dan menyebabkan mereka kurang dikenali ramai. Namun, darah pahlawan mereka seperti Mat Salleh dan Raja Islam Sulu menyebabkan mereka menjadi rujukan untuk menyelesaikan masalah. Kini, keturunan suku Bajau Suluk masih dikenali dengan kelebihan seperti lebih bijak, pandai, cantik berbanding sub-ethik bajau lain biarpun hidup bersama Bajau Kota Belud/Tuaran.

Petempatan utama Bajau dan Suluk Kudat ini adalah di Kampung Limau-Limauan (pada masa sebelum penjajahan British Limau-Limauan ialah ibu negeri dan Pusat Pentadbiran Kerajaan Bajau Kudat di bawah pemerintahan Maharajah Untung Haji Abdul Rahim moyang kepada Tun Datu Mustapha Bin Datu Harun dan juga Tuan Guru kepada Datu Paduka Mat Salleh), Kampung Talaga (Pusat Kekuasaan Bajau Kudat sebelum bertukar ke Limau-Limauan), Kampung Parapat Laut (Pecahan daripada Kampung Limau-LImauan), Kampung Landung Ayang Laut, Kampung Tanjung Kapor, Kampung Membatu Laut, Kampung Liwatan, Kampung Milau, Kampung Tampakan, Kampung Batu Putih dan beberapa perkampungan lain.

Bajau Kudat ialah Suku Bajau yang agak unik. Mereka menggunakan seratus peratus istilah dan bahasa Banarran-Suluk dalam kebudayaan, adat resam dan persuratan mereka. Dokumen lama ditulis dalam tulisan Bajau dan Suluk. Semua sebutan, huruf, istilah, tulisan, gaya lagu, bacaan dan kaedah pengajian al Quran menggunakan bahasa Аrab dan Jawi Bajau-Suluk kuno. Semua istilah nikah, kahwin dan pertunangan menggunakan bahasa Βajau dan Suluk Kuno dan bercampur dengan bahasa Melayu lama. Istilah-istilah seperti "Turul Taimah"(istilah yang seerti dengan "jawapan penerimaan lamaran") dan "Muka Laung"(buka mulut dalam bahasa Melayu Sabah) ialah contoh istilah bahasa Suluk Kuno yang digunakan dalam majlis dan adat pertunangan. Manakala istilah "Mahanda" adalah daripada bahasa Bajau yang bererti "meminang". Istilah "Tampan Maru" pula ialah istilah bahasa Bajau yang digunakan oleh kaum Bajau Kudat yang bererti denda akibat pelanggaran satu-satu adat pertunangan atau perkahwinan. Istilah seperti akat nika, mas kawin dan tunang berasal daripada Bahasa Melayu. Pasangan pengantin Bajau-Suluk atau Bajau Kudat ini selalunya akan diarak menggunakan usungan seperti seorang raja dan permaisuri. Keberangkatan dan ketibaan pengantin selalunya diiringi dengan irama titik palang ngan dan irama titik sambutan. Keberangkatan dan ketibaan pengantin atau pasangan pengantin juga akan diiringi dengan bunyi tembakan senapang yang selalunya tujuh das atau sembilan das bergantung kepada status-quo keluarga pengantin. Keberangkatan pengantin yang diarak akan dialu-alukan dengan syair tradisi dalam bahasa Suluk yang dikenali sebagai kalangan dan panji-panji berwarna merah yang dikenali sebagai panji dan sambulayang dengan kumpulan muzik tradisional akan turut sama menyertai rombongan pengantin.

Orang-orang lama Bajau Kudat hampir keseluruhannya mengakui dan mendakwa bahawa nenek moyang meraka berasal daripada keturunan manusia yang lahir daripada ruas bambu atau dikenali sebagai bambu "Kayawan". Berdasarkan kajian, satu-satunya manusia di Kepulauan Borneo dan Sulu yang diakui dalam Tarsila Kesultanan Sulu sebagai keluar daripada ruas bambu ialah Tuan Masaik iaitu Raja Islam Sulu yang pertama (memerintah dan mengasaskan Kerajaan Sulu Islam pada tahun 1280 Masihi sebelum Sultan Syariful Hashim menyatukan dan mendirikan Kesultanan Sulu pada tahun 1450 Masihi) yang berasal dari Tanah Besar Borneo Utara (Sabah) yang telah berkahwin dengan Puteri Raja Sipad daripada Suku Kaum Dayak Buranun (nenek moyang suku kaum Tausug atau Suk).

Antara tokoh ternama di Sabah yang pancar keturunannya daripada Bajau Kudat ialah Datu Paduka Mat Salleh (anak-anaknya seperti Halipan (Ungkung) daripada isterinya Dayang Bandang dan anak-anaknya daripada isteri kedua Dayang Shariffah masih terdapat keturunannya di Kampung Parapat Laut, Kampung Landung Ayang dan Kampung Talaga Kudat), Tun Datu Mustapha Datu Harun, Datu Aliuddin Datu Harun, Datu Salam Datu Harun, Maharajah Panglima Untung Haji Abdul Rahim, Shariff Osman Wira Marudu, Shariff Ligaddung (Digadung), Datu Khalil Jamalul dan ramai lagi.

Satu lagi ciri unik Bajau Kudat ialah rata-rata golongan tua daripada suku kaum ini mampu menuturkan lebih daripada dua bahasa persukuan di Sabah. Mereka mampu bercakap dengan fasih dan lancar bahasa suku-suku sub-etnik Bajau seperti bahasa Banadan, bahasa Kagayan, bahasa Bajau Samah (Bajau Kota Belud) dan bahasa-bahasa etnik suku Suluk, Sungai dan Rungus.

Pekerjaan utama golongan tua suku kaum ini ialah sebagai nelayan dan petani padi bukit. Walau bagaimanapun, generasi Bajau Kudat pada hari ini kebanyakannya bekerja di sektor kerajaan dan swasta.

Pada masa sekarang, Bajau Kudat masih lagi mengekalkan beberapa adat dan budaya lama yang telah diamalkan turun-temurun seperti adat Mag Gunting atau bergunting beramai-ramai di masjid dan adat Mag Duaah iaitu kenduri arwah beramai-ramai satu kampung di masjid pada masa Hari Raya Aidil Fitri dan Aidil Adha. Budaya Mag Gunting agak unik kerana setiap anak Bajau-Suluk yang baru lahir akan diadakan upacara bergunting rambut di masjid setiap kali masa hari raya atau dua kali setahun sahaja. Kanak-kanak lelaki yang akan digunting rambutnya akan diarak ke masjid bersama-sama dengan sebuah replika jong atau kapal layar yang dihias manakala anak perempuan pula akan diarak disertai dengan sebuah replika mahligai. Kedua-dua replika ini iaitu Jong dan Mahligai melambangkan seorang Putera Raja dan seorang Puteri Raja. Jong ialah kenderaan Putera Raja manakala Mahligai tempat tinggal seorang Puteri Raja.

Senjata tradisi Bajau Kudat ialah barung dan bakuku serta kalis. Barung, Bakuku dan Kalis ialah senjata tempur dan selalunya ia menjadi senjata pusaka keturunan. Barung menjadi senjata kebanggaan bagi orang-orang Bajau Kudat.

Bajau Kudat telah mendiami perairan Teluk Marudu (Kudat) sekurang-kurangnya seawal abad ke-13 lagi. Sarjana Barat mengakui bahawa kedatangan agaama islam ke Palawan dan Balabak (sekarang ini Filipina) adalah dari Teluk Marudu (Kudat) dan Teluk Darvel (Segama-Lahad Datu).

Ahli Pelayaran Belanda Van N Hort yang telah memetakaan daerah Marudo dalam peta dunia pelayarannnya pada tahun 1595 mengakui adanya petempatan dan pelabuhan di Teluk Marudu. Perkataan Marudu berasal daripada bahasa Bajau Kudat iaitu kata Ma Ilu Du Atau Maru Du yang bererti "Di situ-situ juga". Daerah Marudu ialah daerah tertua di Sabah yang dipetakan oleh sarjana Barat selain daerah Kinabatangan. Dalam Peta Belanda Melaka 1602 pula, nama wilayah Marudo dan Api-Api (Kota Kinabalu pada masa ini) telahpun dipetakan sebagai dua kawasan yang didiami oleh dua sub-etnik orang Bajo atau Bajau.

Alat muzik tradisoinal Bajau Kudat ialah Kulintangan, gong, tambul (Tambur), gabbang (dibuat daripada bambu) dan biola. Uniknya, Bajau Kudat ini mempunyai beberapa jenis irama lagu tradisional yang dimainkan menggunakan kulintangan, gong dan tambul. Antara irama atau dikenali sebagai jinis titik yang selalu dimainkan ialah titik samah, titik mangkabung, titik kagayan, titik suk (irama peperangan atau silat), titik ta (kita), taddoh habah (irama percintaan), titik kablitan (irama muzik yang diiringi tarian igal) dan ttik palangngan (irama pengantin berangkat dan tiba).

Kaum perempuan Bajau Kudat terkenal dengan tenunan kain pis iaitu kain dastar ikat kepala. Kain pis yang ditenun selalunya akan dijual kepada suku kaum Rungus yang selalunya bertaraf sekurang-kurangnya ketua kaum. Ini disebabkan kain pis ini harganya mahal dan pada masa dahulu ia dijual secara tukaran barang sama ada ditukar dengan barangan tembaga seperti gong dan gadur ataupun dengan kerbau. Kadangkala ditukar dengan padi. Sehelai kain Pis boleh mencecah harga tukaran 2 biji gong atau 2 ekor kerbau atau 10 karung padi bergantung kepada motif tenunan. Terdapat beberapa jenis motif tenunan antaranya ialah corak naga (paling mahal), burung merak dan awan larat yang mana ada nama-namanya tersendiri di kalangan ahli tenun Bajau Κudat.

Di Kudat juga terdapat suku Bajau Samah yang merupakan penghijrah dari daerah Kota Belud dan daerah Tuaran. Mereka telah datang ke daerah Kudat semasa dan selepas pendudukan Jepun untuk mencari perlindungan. Kecuali Bajau Samah di perkampungan Sebayan, mereka ialah penduduk awal Bajau Samah di daerah Kudat.