Gw mau tau Puak-puak dari Senoi. Jelasin dalam bahasa melayu

Senoi merupakan kelompok Orang Asli terbesar iaitu kira-kira 45 persatus daripada keseluruhan Orang Asli. Kelompok etnik Senoi terdiri daripada enam puak, iaitu Che Wong, Mah Meri, Jah Hut, Semaq Beri, Semai dan Temiar. Mereka mempunyai pertalian rapat dengan puak Semelai yang tergolong dalam Melayu Proto. Terdapat satu lagi puak kecil iaitu Temoq yang terbubar pada 1980-an ketika disertakan ke dalam Senoi oleh pertubuhan yang mendahului JAKOA iaitu Jabatan Hal Ehwal Orang Asli (JHEOA).

Kriteria yang digunakan untuk mengenal pasti Senoi adalah tidak konsisten. Kelompok ini selalunya merangkumi puak-puak yang bertutur dalam bahasa Asli Tengah dan terlibat dalam pertanian tebas dan bakar. Kriteria ini dipenuhi oleh Semai dan Temiar selaku dua puak terbesar, tetapi Senoi juga termasuk puak Che Wong yang berbahasa Asli Utara, puak Jah Hut yang bahasanya tergolong dalam cabang istimewa di kalangan bahasa-bahasa Asli, dan puak Semaq Beri selaku penutur bahasa Asli Selatan. Dari segi kebudayaan, Senoi seharusnya merangkumi puak Semelai dan Temoq yang secara rasminya tergolong dalam Melayu Proto. Mah Meri pula terlibat dalam pertanian dan perikanan, dan budaya mereka lebih mirip dengan Melayu. Semelai, Temoq, dan Mah Meri semuanya bertutur dalam bahasa Asli Selatan.

Che Wong (Chewong, Ceq Wong, Che 'Wong, Ceʔ Wɔŋ, Siwang) merupakan puak separa Semang yang mendiami tiga empat kampung di lereng selatan Gunung Benom di kawasan pedalaman Pahang (Daerah Raub dan Temerloh). Pengelasan suku Cheq Wong dari segi etnologi sering dibelenggui masalah. Nama "che wong" terjadi daripada putar belitnya nama seorang pekerja Melayu di Jabatan Perburuan, Siwang bin Ahmat, sebelum Perang Dunia Kedua, yang disalah faham oleh pemburu British sebagai nama kelompok etnik. Ekonomi tradisional Che Wong didominasi oleh kerja memungut hasil hutan. Bahasa mereka tergolong dalam rumpun bahasa Asli Utara, iaitu serumpun dengan bahasa-bahasa Semang.

Temiar (Sakai Utara, Temer, Təmεr, Ple) merupakan puak Senoi kedua terbesar, menduduki kawasan hutan seluas 5,200 km di kedua-dua belah Banjaran Titiwangsa, di bahagian selatan Kelantan dan timur laut Perak. Umumnya, mereka hidup di hulu sungai di kawasan yang paling tinggi dan terpencil. Di kawasan pinggiran wilayah etnik mereka, mereka menjamin hubungan rapat dengan suku-suku jiran. Pekerjaan tradisional utamanya ialah pertanian tebas dan bakar dan perdagangan.

Semai (Sakai Tengah, Səmay, Səmey) merupakan puak terbesar bukan sahaja dalam kelompok Senoi bahkan juga dari kalangan keseluruhan Orang Asli. Mereka hidup dalam kelompok-kelompok berasingan di kawasan selatan dari Temiar, juga di kedua-dua lereng Banjaran Titiwangsa di bahagian selatan Perak, barat laut Pahang, dan kawasan pinggiran Selangor. Pekerjaan tradisional utamanya ialah pertanian tebas dan bakar dan pertanian, tetapi mereka juga terlibat dalam pertanian tanaman komersial dan buruh kasar. Mereka hidup dalam keadaan berbeza-beza dari hutan gunung hingga kawasan bandar. Kaum Semai tidak pernah memupuk jati diri bersama yang mantap. Orang Semai hulu menggelar orang Semai hilir sebagai "Melayu", dan orang Semai hilir pula menggelar orang Semai hulu sebagai "Temiar".

Jah Hut (Jah Hět, Jah Hət) bertempat di daerah-daerah Temerloh dan Jerantut di lerengan timur Gunung Benom di kawasan tengah Pahang; oleh itu, mereka merupakan jiran kepada Che Wong di sebelah timur. Pekerjaan tradisional mereka termasuk pertanian tebas dan bakar.

Semaq Beri (Səmaʔ Bərēh, Semoq Beri) menduduki kawasan pedalaman Pahang (daerah-derah Jerantut, Maran, Kuantan) dan Terengganu (daerah-daerah Hulu Terengganu, Kemaman). Nama Semaq Beri dalam bahasa mereka bermaksud "kaum hutan", mula-mula diberikan kepada salah seorang kelompok setempat oleh pihak penjajah British, kemudian tersebar ke seluruh kaum. Antara pekerjaan tradisional mereka ialah pertanian tebas dan bakar, memburu dan memungut hasil hutan. Terbahagi kepada kelompok-kelompok petempatan di selatan dan kelompok-kelompok bekas pemburu-pengumpul yang pernah merantau di seluruh kawasan besar sekitar Tasik Bera di Pahang, dan juga di Terengganu dan Kelantan. Ramai Orang Asli lain menyamakan Semaq Beri sebagai Semelai.

Mah Meri (Hmaʔ MərĪh, nama-nama lapuk lain termasuk Besisi, Besisi, Btsisi', Ma' Betise', Hma' Btsisi') hidup di kawasan pantai Selangor. Di samping pertanian, terlibat dalam perikanan. Dalam kalangan semua puak Senoi, Mah Merilah yang paling dipengaruhi oleh Melayu. Akan tetapi, mereka enggan hidup di kawasan bandar kerana tetap setia kepada tanah adat.

Semelai (Səməlay) bertempat di kawasan tengah Pahang, khususnya di sekitar Tasik Bera, sungai-sungai di Daerah Bera, Teriang, Paya Besar dan Paya Badak. Juga menghuni di sekitar sempadan Pahang-Negeri Sembilan (sepanjang sungai-sungai Serting dan Lui, dan kawasan hilir di utara Daerah Segamat hingga tebing selatan Sungai Pahang). Tergolong dalam Melayu Proto secara rasmi, memungut hasil hutan bukanlah pekerjaan tradisional. Di samping pertanian tebas dan bakar, mereka memancing di tasik dan bekerja untuk upah.

Temoq (Təmɔʔ) merupakan puak kurang dikenali yang kini tidak diiktiraf oleh JAKOA, walhal pernah disertakan dalam senarai puak-puak etnik. Mereka terangkum dalam kiraan puak Semelai, iaitu jiran mereka di sebelah barat. Mereka hidup di Pahang, di sepanjang Sungai Jeram di timur laut Tasik Bera. Tradisi mereka hidup berpindah randah dan sekali-sekala berkecimpung dalam pertanian.

Pada masa yang lampau pastinya pernah ada puak Senoi yang lain. Di kawasan hulu Sungai Klau di barat Gunung Benom, pernah disebut tentang suku Beri Nyeg atau Jo-Ben yang bertutur dalam bahasa yang seiras dengan Cheq Wong. Juga pernah dikhabarkan tentang puak Jah Chong yang bertutur dalam dialek yang jauh berbeza dari suku Jah Hut. Beberapa lagi dialek yang dikaitkan dengan kaum Besis (Mah Meri) pernah wujud di kawasan Kuala Lumpur. Barangkali terdapat puak-puak lain yang bertutur dalam bahasa-bahasa Asli Selatan dan mendiami kawasan-kawasan yang kini diduduki oleh suku-suku Temuan dan Jakun yang bertutur dalam bahasa-bahasa Austronesia. Kawasan petempatan Senoi kini semakin sempit disebabkan kegiatan membasmi hutan di kawasan lereng gunung atas usaha pembangunan kerajaan.