Jabarkan Kolonialis wiwitan dari Timor Portugis dalam bahasa jawa

Sadurungé wong Éropah teka nguwasani, Pulo Timor iku pérangan jalur dagang sing dawané saka Indhiya tekan Cina lan ing sajeroné kalebu wewengkon Nusantara. Pulo iki gumantung kayu cendhana minangka komodhitasés sing baku. Wong Éropah sing pisanan nekani laladan iki ya iku wong Portugis nalika wiwitan abad ping enem belas, nuli wong Walanda nalika pungkasan abad ping enem belas. Péhak loro iku teka saperlu ngluru Kapuloan Rempah-Rempah Maluku sing kondhang kala samana. Ing taun 1515, wong Portugis pisanan ndharat ing cedhaké Pasisir Makasar saiki. Sudagar-sudagar Portugis ngèkspor kayu cendhana saka pulo iki lan njalari wité nyaris cures. Ing taun 1556, kaum biyarawan Dhominika ngukuhaké Désa Lifau.

Ing taun 1613, wong Walanda njupuk kendhali iring kulon pulo iki. Telung abad candhaké, wong Walanda nuli nguwasani Kapuloan Indonésia kajaba iring wétan Pulo Timor sing nuli dadi Timor Portugis. Wong Portugis nepungaké jagung minangka tuwuhan pangan déné kopi minangka tuwuhan èkspor. Aturan pajeg lan tata buruh ing Timor uga lumaku. Sajeroning pranatan iku pajeg dibayaraké sarana mburuh lan dum-duman kopi saha tuwuhan cendhana. Wong Portugis uga nepungaké gagasan ngenani prajurit upahan marang bebrayan Timor. Lumantar iku, lurah-lurah Timor kapatah dadi wadya Portugis saperlu merangi golongan-golongan ètnik liya. Disaranani bedhil Portugis, wong Timor akèh sing malih dadi gurma menjangan lan tukang pasok sungu menjangan sing dièkspor ndhelik-ndhelik.

Wong Portugis uga nepungaké agama Katulik Roma, aksara Latin, mesin pangecapan, lan pamulangan formal ing Timor Wétan. Ing jaman iki, rong golongan wong uga kawujud sajeroning bebrayan Timor Wétan, ya iku wong Portugis lan wong Topas. Basa Portugis ditepungaké kanggo urusan gréja lan nagara. Wong Asia Portugis racaké nganggo basa Lumayu saliyané basa Portugis. Sajeroning pranatan kolonial, kawarganagaran Portugis bisa dipikolèh déning wong lanang sing bisa basa Portugs, melèk aksara, lan nggilut agama Katulik Roma. Nalika taun 1970, ana wong Timor Wétan cacah 1.200 sing sapérangan gedhé saka kalangan ningrat lan warga Dili utawa warga kutha gedhé liya sing kasil mikolèh kawarganagaran Portugis. Tumapak pungkasaning pamaréntahan kolonial ing taun 1974, 30 persèn wong Timor wis nggilut agama Katulik Roma, déné sapérangan gedhé liyané isih manembah marang hyang siti lan akasa.