Jelaskan Sajarah dari Macapat dalam bahasa jawa

Macapat minangka sebutan metrum gurit jawa tengahan lan jawa anyar, kang nganti saiki isih ditresnani masarakat, nyatané pancèn angèl dilacak sajarahé. Poerbatjaraka mratélakaké yèn macapat lair bebarengan karo geguritan basa Jawa tengahan, nalika macapat wiwit kaloka, durung diweruhi kanthi premana. Pigeaud duwé panemu yèn tembang macapat dipigunakaké ing wiwitan kalamangsa Islam. Pratélan Pigeaud kang asipat informasi kira-kira iku isih perlu diupayakaké kacocogan tauné kang mesthi. Déné Karseno Saputra ngira-ira dhedhasar analisis marang sawatara panemu lan pratélan. Yèn nyata pola metrum kang dipigunakaké ing tembang macapat padha karo pola metrum tembang tengahan lan tembang macapat tuwuh ngrembaka sairing karo tembang tengahan, mula banjur dikira-kira yèn tembang macapat wis ana ing kalangan masarakat saora-orané taun 1541 masèhi. Pangira-ira iki dhedhasar angka taun kang ana ing kidung Subrata, Juga Rasa Dadi Jalma = 1643 J utawa 1541 masèhi. (Saputra, 1992: 14)  Bab iki dhedhasar pola metrum macapat kang paling wiwitan kang ana ing kidung Subrata. Watara taun iku tueuh geguritan abasa jawa kuna, jawa tengahan lan jawa anyar yaiku kekawin, kidung lan macapat. Taun pangira-ira iku cocog uga karo panemuné Zoetmulder luwih kurang ing abad XVI ing jawa urip bebarengan telu basa, yaiku jawa kuna, jawa tengahan lan jawa anyar.

Sajeroning Mbombong manah I (Tejdohadi Sumarto, 1958: 5) disebutaké yèn tembang macapat (kang nyakup 11 metrum) diciptakaké déning Prabu Dewawasesa utawa Prabu Banjaransari saka Sigaluh ing taun Jawa 1191 utawa taun Masèhi 1279. Nanging miturut sumber liya, macapat ora mung diciptakaké déning sawiji wong, nanging déning sawatara wali lan bangsawan. (Laginem, 1996: 27). Para pancipta iku yaiku Sunan Giri Kedaton, Sunan Giri Prapen, Sunan Bonang, Sunan Gunung Jati, Sunan Murya, Sunan Kali Jaga, Sunan Drajat, Sunan Kudus, Sunan Geseng, Sunan Majagung, Sultan Pajang, Sultan Adi Eru Cakra lan Adipati Nata Praja.  Nanging miturut kajian ilmiah ana loro panemu kang duwé prabédan ngenani lairé macapat. Panemu sapisan mratélakaké yèn tembang macapat iku luwih tuwa tinimbang tembang gedhé lan panemu kaloro suwaliké. Kajaba panemu iku isih ana panemu liya ngenani lairé macapat adhedahsar perkembangan basa.

A). Tembang macapat luwih tuwa tinimbang tembang gedhé

Panemu pisanan nganggep yèn tembang macapat luwih tuwa tinimbang tembang gedhé tanpa wretta utawa tembang gedhé kawi miring. Tembang macapat timbul ing jaman Majapahit pungkasan nalika prabawa kabudayan Islam wiwit surut (Danusuprapta, 1981: 153-154). Diandaraké déning Purbatjaraka yèn lairé macapat bebarengan karo kidung, kanthi anggepan yèn tembang tengahan ora ana. (Poerbatjaraka, 1952: 72)

B). Tembang macapat luwih anom tinimbang tembang gedhé

Panemu kaloro nganggep yèn tembang macapat lair ing wektu prabawa kabudayan Hindhu tansaya tipis lan rasa kabangsan wiwit tuwuh, yaiku ing jaman Majapahit pungkasan. Lairé macapat urut-urutan karo kidung banjur muncul tembang gedhé abasa jawa pertengahan, sabanjuré muncul macapat abasa jawa anyar. Lan ing jaman Surakarta wiwitan muncul tembang gedhé kawi miring. Wangun gubahan abasa jawa anyar kang akèh disenengi yaiku kidung lan macapat. Prosès pamunculané wiwit nalika lair karya-karya abasa jawa pertengahan kang biyasa ingaran kitab-kitab kidung, banjur muncul karya-karya abasa jawa anyar wujud kitab-kitab suluk lan kitab-kitab niti. Kitab suluk lan kitab niti iku mènèhi sumbangan kang gedhé marang perkembangan macapat.

C). Tembang macapat dhedhasar perkembangan basa

Sajeroning hipotèsis Zoetmulder (1983: 35) disebutaké yèn kanthi linguistik basa jawa pertengahan dudu wujud pangkal basa jawa anyar, nanging wujud rong cawang singkapisah lan divergen ing basa jawa kuna. Basa jawa kuna minangka basa umum sajeroning kalamangsa Hindhu – Jawa nganti runtuhé Majapahit. Wiwit tekané prabawa Islam, basa jawa kuna tuwuh miturut rong arah kang béda siji lan sijiné lan nuwuhaké basa jawa pertengahan lan basa jawa anyar. Sabanjuré, basa jawa pertengahan lan kidungé tumuwuh ing Bali lan basa jawa anyar kanthi macapat-é tueuh ing Jawa. Malah nganti saiki tradisi panulisan karya sastra jawa kuna lan pertengahan isih ana ing Bali.

Sekar macapat utawa sekar alit

Macapat iki uga sinebut tembang macapat asli, kang lumrahé dienggo sumrambah ing ngendi-ngendi. Urut-urutané tembang Jawa iku padha karo lelakoning manungsa saka wiwit bayi abang nganti tumekaning pati. Mungguh kaya mangkéné urut-urutané tembang kaya kang ing ngisor iki:

Maskumambang: Nggambaraké jabang bayi kang isih ana kandhutané ibuné, kang durung kawruhan lanang utawa wadon. Mas ateges durung weruh lanang utawa wadon, kumambang ateges uripé ngambang menyang kandhutané ibuné.

Mijil: Ateges wis lair lan wis cetha priya utawa wanita.

Sinom: Ateges kanoman, minangka kalodhangan kang paling wigati kanggoné wong anom supaya bisa ngangsu kawruh sak akèh-akèhé.

Kinanthi: Saka tembung kanthi utawa nuntun kang ateges dituntun supaya bisa lumaku ngambah panguripan ing alam donya.

Asmarandana: Ateges rasa tresna, tresna marang liyan (priya lan wanita lan kosok baliné) kang kabèh mau wis dadi kodrat Ilahi.

Gambuh: Saka tembung jumbuh / sarujuk kang ateges yèn wis jumbuh / sarujuk banjur digathukaké antarané priya lan wanita kang padha duwé rasa tresna mau, ing pangangkah supaya bisaa urip bebrayan.

Dhandhanggula: Nggambaraké uripé wong kang lagi seneng-senengé, apa kang digayuh bisa kasembadan. Kelakon duwé sisihan / bojo, duwé anak, urip cukup kanggo sak kulawarga. Mula iku wong kang lagi bungah / bombong atine, bisa diarani lagi ndandanggula.

Durma: Saka tembung darma / wèwèh. Wong yèn wis rumangsa kacukupan uripé, banjur tuwuh rasa welas asih marang kadang mitra liyané kang lagi nandang kacintrakan, mula banjur tuwuh rasa kepéngin darma / wèwèh marang sapadha-padha. Kabèh mau disengkuyung uga saka piwulangé agama lan watak sosialé manungsa.

Pangkur: Saka tembung mungkur kang ateges nyingkiri hawa nepsu angkara murka. Kang dipikir tansah péngin wèwèh marang sapadha-padha.

Megatruh: Saka tembung megat roh utawa pegat rohe / nyawane, awit wis titi wanciné katimbalan marak sowan mring Sing Maha Kuwasa.

Pocung: Yèn wis dadi layon / mayit banjur dibungkus mori putih utawa dipocong sadurungé dikubur.