Jabarkan Kahanan wewangunan dari Pasaréan Ratu Mas Malang dalam bahasa jawa

Dhedhasar dhata sajroning Laporan Studi Teknis Arkeologis kang dileksanakaké déning Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala (BP3) Yogyakarta (saiki BPK Wilayah X) tanggal 27 Sèptèmber–12 Oktober 2004, Pasaréan Ratu Mas Malang miturut administratifé mapan ing pucuk Gunung Sentana, Padhukuhan Gunung Kelir, Kalurahan Plèrèt, Kapanéwon Plèrèt, Kabupatèn Bantul, Provinsi Daérah Istiméwa Yogyakarta, kang dhuwuré + 99 mèter saka praèn samudra. Priswanto lan Alifah nambahaké yèn akèh bagéan pasaréan iki nemahi rusak jalaran katrajang lindhu kang dumadi tanggal 10 Juni 1867 lan 27 Mèi 2006 uga tanduran-tanduran kang ngrusak témbok pasaréan, kaya ta alga lan lumut godhong.

Babad Momana nyathet yèn pasaréan iki diyasa kurang luwih telung taun suwéné, ya iku wiwit Mas Malang tilar donya taun 1665 nganti rampung tanggal 11 Juni 1668. Amangkurat I jenengaké papan iki Antakapura (basa Kawi: ”karaton pepati” utawa “karaton papan methak layon”), wondéné masarakat sakiwa-tengené ngarani kanthi jeneng Pasaréan Gunung Kelir jalaran ana tatahan-tatahan ing témbok pasaréan iki kang mèmper kaya ta kélir ing pagelaran wayang kulit.

Situs cagar budaya kasebut duwé jembar udakara + 32 mèter x 33 mèter2, wondéné gunggung sakabèhing maésan kang ana ing jero cacah 28 iji lan kapérang dadi telung bagéan. Sepisan ya iku latar ngarep cacah 19 iji, latar tengah akèhé wolung iji (salah sijiné kijing Mas Malang), lan latar mburi akèhé sakijing (kijing Dhalang Panjang). Prasetyo ing laman resmi Balé Palestarèn Cagar Budaya (BPCB) Ngayogyakarta medharaké yèn wangunan témbok pasaréan kasebut kagawé saka balok-balok watu putih, wondéné maésané umumé kagawé saka watu andhesit, kanthi princèn 14 iji wujud kurung kurawal lan siji mèmper jajaran génjang. Prasetyo nambahi katrangan yèn kijing-kijing liyané arupa tumpukan watu putih tanpa maésan.

Situs liya kang ana ing sapepadha panggonan pasaréan iki ya iku Sendhang Maya. Situs kang duwèni rong kolam iku mapan ing sisih lor wétan pasaréan lan kagunakaké kanggo tandhon banyu udan. Kolam kang ana ing jero pager ubeng ukurané + 3,5 mèter x 5 mèter, wondéné kang ana ing jaban pager ubeng ukurané + 6 mèter x 6 mèter. Sendhang kasebut diubengi déning témbok bata kang padha karo Pasaréan Ratu Mas Malang, sarta dhuwuré + 3 mèter lan kandel 2,1 mèter. Surakso Sardjito minangka juru kunci pasaréan nuturaké yèn sendhang kasebut wiwitané arep dinggo Amangkurat I methak Mas Malang, nanging lemahé terus ngetokaké banyu nalika didhudhuk. Amangkurat I tundhoné methak Ratu Mas Malang ing panggonan kang padha déning Dhalang Panjang.

Sistem Registrasi Nasional Cagar Budaya uga nyathet yèn ana sawijining balok watu andesit kang tinemokaké ing panggonan pasaréan iki. Masarakat sakiwa-tengen mitayani yèn watu kang diarani Watu Jonggol lan duwèni rong blendhukan ing kaloro pucuké kuwi ya iku kothak wayang duwéné Dhalang Panjang. Sardjito neguhaké panemu kasebut kanthi nambahi yèn sapa wae kang ranggèhan tangané bisa nyandhak dawaning watu kasébut, kepénginané bisa kabul.