Jabarkan Sajarah dari Candhi Panataran dalam bahasa jawa

Kitab Nagarakretagama ingkang sinerat déning Mpu Prapanca nyariosaken lampahipun Raja Hayam Wuruk ingkang hamrintah Kraton Majapait antawis warsa 1350 - 1389, tumuju Candhi Palah badhé nindakaken pamujan dhumateng Hyang Acalapati ingkang  awujud Girindra (Raja Panguaos Wukir).

Asma ingkang sami inggih punika Girindra ingkang dipunsebat wonten ing Kitab Nagarakretagama ingkang asma Ken Arok ingkang agelar Girindra utawi Girinatha nuwuhaken panyana bilih Candhi Penataran inggih punika papan pandharman (perabuan) Ken Arok. Girindra ugi asma salah satunggaling wangsa ingkang dipunturunaken Ken Arok sanesipun wangsa Rajasa saha wangsa Wardhana. Wondene Hyang Acalapati inggih punika salah satunggaling pawujudan saking Déwa Siwa sarupi kaliyan patuladhan (khodam) watekipun Bathara Siwa ingkang miturun kapitayan katindakaken déning Ken Arok.

Kawigatosan dhateng prasasti Palah wangsul rikala warsa 1286 wonten ing papréntahanipun Kertanagara. Panjenenganipun njumenengaken Candhi Naga kanthi rerenggan relief naga ingkang dipunsangga déning 9 pawongan minangka pralambang candra sengkala "Naga muluk sinangga jalma" utawi warsa 1208 Saka.

Wonten ing papréntahanipun Jayanagara candhi Penataran wiwit pikantuk pemigatosan  malih tumunten dipunlajengaken wonten ing papréntahanipun Tribuanatunggadewi lan Hayam Wuruk. Pamujan dhumateng  Déwa Palah sansaya kenthel wujud pamujan dhumanteng Déwa Wukir utawi Syiwa. Candhi Penataran dipunresmekaken minangka candhi nagara kanthi status Dharma uwal. Jumbuh kaliyan angka warso ingkang kaukiraken wonten ing témbok kolam inggih punika warsa 1337 Saka utawi warsa 1414 M minangka angka warso ingkang paling anem ing antawisipun angka-angka warsa ingkang wonten ing komplek candhi Penataran wau. Wekdal punika Majapait wonten ing papréntahanipun Wikramawardhana.

Kawiwitan  bibaripun kraton Majapait ingkang tumunten kasusul kanthi mlebetipun agami Islam wonten ing tanah Jawi, kathah yasan suci ingkang magepokan kaliyan agami Hindhu lan Buda makaten kemawon dipuntilar déning masarakat penganutipun. Sansoyo dangu yasan-yasan suci ingkang boten kaginakaken malih punika dipunsupèkaken  tiyang amargi masarakat kathah-kathaipun sampun gantos kapercayan. Satemah yasan kasebat dados kalantar boten wonten malih ingkang ngurus, pungkasanipun kaurug longsoran siti saha taneman grumbul.

Candhi Penataran kapanggih malih wonten ing warsa 1815, nanging ngantos dumugi warsa 1950 dèrèng kathah dipunkenal. Ingkang manggihaken ingging punika Sir Thomas Stamford Raffles (1781-1826) Gubernur  Jendral pamarintah kolonial Inggris ingkang naté kuwaos wonten ing nuswantara. Kairingan lampahipun wekdal komplek candhi Penataran ingkang rikala rumiyin naté kasingkiraken, sapunika wiwit pikantuk  kawigatosan saking pamarintah lan salajengipun dipunpugar. Sapunika candhi punika dados tujuwan wisata ingkang merak ati.