Jabarkan Ta'lôk keu Beulanda dari Hindia Blanda dalam bahasa aceh

Dari teuka kapai niaga Beulanda phôn bak akhé abad keu 16, sampoe watèe geupeunyata meurdèka thôn 1945, kuwasa Beulanda ateuëh pulo-pulo Nusantara nakeuh hana that teuga. Meuhat cit bansa Jawa sagai nyang asé jijajah meureutôh thôn lé Beulanda, salang bansa-bansa nyang la'én sampoë akhé abad keu 19 sabé lam meudèelat ngon meurdèka lagèë Acèh, Bali, Lombok ngon Kalimantan. Wilayah nyang teutap lam meudèelat nyan nakeuh leubèh luwah lam kawan pulo-pulo Nusantara, keubit hana piyôh prang antara bansa-bansa meurdèka nyan lawan Beulanda nyang jibantu lé aneuk bansa jajahan jih di Nusantara. Barô keuneuk meuhasé jipeudong Koloni Hindia Beulanda ban lagèe luwah wilayah Indônèsia modern jinoe nakeuh lheuëh jipeuancô lé awak nyan Keurajeuën Acèh Darussalam akhé that bak thôn 1914, meunan pih di neugara Acèh nyan sampoë 'an uroë jitamong aseuka Jeupang u Nusantara sabé na ureuëng nyang lawan Beulanda.

Bak thôn 1806 Beulanda jireubôt lé Peurancih, Raja Peurancih watèe nyan Napolèon Bonaparté jitunyok keuh adoë jih Louis Bonaparté keu raja di Hindia Beulanda, ngon seubab nyan Herman Willem Daendels jiangkèe keuh Gubernur Jeundran Hindia Beulanda. Thôn 1811 aseuka Inggréh meuhasé jireubôt pulo Jawa ngon padum-padum boh banda la'ôt Hindia Beulanda, lé Inggréh laju jipeuduëk Thomas Stamford Raffles jeuët keu Letnan Gubernur. Kuwasa Beulanda di wilayah nyan baro hasé jipeupuléh keulayi bak thôn 1816. Dimeuyub meujanji Anglo-Beulanda bak thôn 1824, lé Inggréh jipulang wilayah jajahan keu Beulanda ngon jaminan neugara Bengkulu teutap jeuet keu neuduëk bansa Inggréh seureuta meutuka kuwasa di Semenanjung Melayu ngon India.

Dari phôn teudong VOC bak abad keu-17, lé Beulanda ka jipeuluwah wilayah jajahan jih keu guna jeuet keu teumpat meuniaga. Graaf van den Bosch Gubernur militer (1830-1835) jipeugah mandum keu-untôngan nakeuh jeuet keu bhaih peunténg ngon raseumi jeuet keu peunutôh nyang meuhat bak jikuwasa Jawa, Pulo Ruja ngon Bangka mantong. Bahpih meunan bak kira-kira thôn 1840, Beulanda jipeuluwah lom wilayah jajahan jih ngon jimeuprang bak padum-padum böh wilayah la'én. Prang-prang rayeuek nyan jeuet keu meutamah luwah wilayah jih di luwa pulo Jawa. Meukeusud Belanda hat nyan nakeuh hana le'én bak jimita laba dagang, jilindông wilayah nyang ka jijajah, ngon jipeumulia droë jih bansa Beulanda seubagoë bansa ubeut nyang ék ji mat kuwasa ban sigom wilayah nyang luwah di Asia Teunggara, ngon teutap Beulanda lam wilayah nyang luwah nyan jeuet keu han dijeuët teuka keunan bansa Iërupa nyang la'én. Ngon hasé bumoë dari nanggroë jajahan jih jeuet jipeu-udép Keurajeuën jih di banuwa Iërupa.

Beulanda jipeuta'lôk Minangkabau di Sumatera lam Prang Padri (1821-1838), rab meusigo ngon nyan jimeuprang lom awaknyan lam Prang Jawa (1825-1830) meunang bak prang Jawa nyan meuhasé keumeutamah kong lom awak Beulanda nyan di Hindia Beulanda.. Prang Banjar (1859-1863) di Kalimantan teunggara meuakibat talô Sultan., seugolom nyan na prang Bali I thôn 1846 ngon 1848, thôn 1849 lam prang keuneulheuëh di Bali barô keuh meuhasé awak Beulanda jikuwasa Bali. Prang paléng trép lam seujarah Hindia Beulanda nakeuh Prang Acèh phôn bak thôn 1873 sampoë seuleusoë prang nyan bak thôn 1914. meunan pih neuduëk Hindia Beulanda di Acèh hana reuda nibak geupeukaru lé bansa Acèh sampoë 'an uroë teuka Jeupang u Acèh. Da'irah nyang paléng dudoë cit lam kuwasa Hindia Beulanda nakeuh Lombok, da'irah nyan barô asé jikuwasa lé Beulanda bak thôn 1894. Na prang Batak nyang meubarô teudôh bak thôn 1895.

Sampoë akhé abad keu-19 hana pré neugara koloni Hindia Beulanda nibak karu ngon prang, meuhat kuwasa Beulanda ateueh mandum da'irah ngon keurajeuën-keurajeuën ubeut di pulo-pulo Nusantara mantong cit jipeupanyang. Mandum keurajeuën atawa da'irah la'én di luwa Jawa ngon Madura keubit barô glah jimat lé Beulanda bak thôn 1920. Nyan keuh thôn Beulanda meuhasé jipeutamong Seumeunanjung Ulèe Cicém (Papua Barat) dimeuyub peumeurèntah Hindia Beulanda di Batavia.

Prang dônya keu-II akhé Hindia Beulanda

Bak 10 uroë buleuën 1 thôn 1942, lam Prang dônya II Pasifik, aseuka Jeupang meuhasé jitamong u Hindia Beulanda. Beulanda nyang jibantu lé teuntra sikutu han ék jipeutheun wilayah jajahan jih di Hindia Beulanda, 3 buleuën lheuëh uroë jitamong teuntra Jeupang Beulanda di Jawa jimeunyeurah bak 8 uroë buleuën 3 thôn 1942..

Jeupang watèe nyan jeipeugah droe jih seubagoë Cahaya Asia ngon meunan jeuet keu bansa Asia di Hindia Beulanda that neuharap Jeupang nyan keu nyang usé peunjajah Eropa dari Asia Teunggara. Mandum ureuëng watèe jitamong Jeupang nyan geusambôt aseuka Jeupang lagèe syèdara nyang teuka dijak bantu bansa Asia la'én. Meuhat dudoë barô leumah kri, nakeuh Jeupang nyan hana kureuë bratcit buët keujam jih nibak bansa-bansa Nusantara nyang barô glah nibak peunjajah Eropa. Peukara teuka Jeupang nyan keuh nyang jeuet keu seubab rayeuek bak runtôn neugara kolonial Hindia Beulanda. Lé Jeupang banmandum struktur peumeurintah kolonial Hindia Beulanda jigantoë ngon struktur barô. Neuduëk paléng peunténg lam nanggroë teutap jimat lé Jeupang, mandum ureuëng Beulanda nyang mantong na di Hindia Beulanda jidrop ngon ji peutamong lam peunjara awak nyan.

Lam lhèe thôn leubèh lam jaroë Jeupang na peuët juta droë ureuëng di Hindia Beulanda nyang meuninggai  Bak thôn 1945 Jeupang jimeunyeurah ngon hana syarat bak teuntra sikutu. Meunan geukalon Jeupang ka talô lam prang raya nyan, lé peumimpin peujuangan politik Hindia Beulanda laju geupeunyata meurdèka Neugara Indônèsia. Meuhat dudoë jigisa lom Beulanda u euncit nanggroë jajahan jih keuneuk jijak cok pulang lom wilayah nyan. Peuët thôn leubèh kureuëng lam prang geurila, bak buleuën 12 thôn 1949 meubarô keuh Indônèsia geu akô jeuet keu saboh neugara meurdèka. Wilayah nyang jiakô lé Beulanda bak thôn nyan hana rôh Irian Barat, wilayah paléng barat Indônèsia nyan meubarô sah lam jaroë Indônèsia bak buleuën 5 thôn 1963.