جینومیک

جینومیک د بیولوژۍ یوه ګڼعلمي څانګه ده چې د جینوم پر جوړښت، کارکړنو، تکامل، نقشېاخیستنې او سمون تمرکز کوي. جینوم د یوه ژوندي موجود د بشپړه مجموعه ده چې د هغه ژوندي موجود ټول جینونه او سلسهيي درېاړخیزه جوړښتي شکلبندي په کې شاملېږي. د جنټیک برعکس چې د فردي جینونو او په وراثت کې د هغوی د رول پر څېړنه تمرکز کوي، د جینومیک موخه د یوه ژوندي موجود د جینونو د ټولیز کمیت او ځانګړنو، د هغوی د متقابلو اړیکو او پر ارګانیزم د هغوی د اغېزو مشخصول دي. جینونه ښايي د پروتینونو تولید د انزایمونو او پیغام رسوونکو مالیکولونو په مرسته مخته یوسي. پروتینونه د اندامونو او نسجونو په څېر بدني جوړښتونه جوړوي، کیمیاوي غبرګونونه کنټرولوي او د سلولونو تر منځ سګنالونه انتقالوي. د جینومیک پرمختګونو په اکتشافي څېړنو او د سیستمونو په بیولوژۍ کې داسې بدلون رامنځته کوي چې د مغز په څېر پر پېچلو سیستمونو پوهېدل یې اسانه کړي دي. په دې برخه کې د جینوم د داخلي پدیدو څېړنه هم شاملېږي؛ لکه اپیسټاز پر یوه جین د بل جین اغېزې، پلیوټراپي یو جین چې تر یوه ډېر صفتونه تر اغېز لاندې راولي، هټروزیس ترکیبي ځواک او د جین په دننه کې د موقعیتونو او اللونو تر منځ نورې متقابلې اغېزې. تاریخچه د لومړني تسلسل هڅې د د مارپېچ جوړښت په اړه د روزالینډ فرانکلین له تایید، په ۱۹۵۳ ز کال کې د د جوړښت په اړه د جېمز واټسون او فرانسېس کریک له خپرونو او په ۱۹۵۵ ز کال کې د انسولین د اسید امینو له تسلسل نه د فرېډ سانګر له خپرونو وروسته د نیوکلیک اسیدو تسلسل ټاکنه د لومړنیو مالیکولي بیولوژیستانو پر اصلي موخه بدله شوه. په ۱۹۶۴ ز کال کې رابرټ هالي او د هغه همکارانو د نیوکلیک اسید لومړنی ټاکلی تسلسل خپور کړ، دا د الانینو د انتقالوونکې ریبونوکلیوټيډي تسلسل و. د دغه کار په پراخېدو سره مارشال نیرنبرګ او فليپ لېډرد جنیټيکي کوډ درېګونی ماهیت څرګند کړ او په خپلو څېړنو کې یې له ۶۴ کډونونو نه د ۵۴ کډونونو د تسلسل پر ټاکنه او معین کولو باندې بریالي شول. په ۱۹۷۲ ز کال کې والټر فیرز او د هغه همکاران د ګنټ پوهنتون د مالیکولي بیولوژۍ په لابراتوار کې لومړني کسان شول چې د باکټریوفاژ د پوښوونکي پروتین د جین تسلسل یې معلوم کړ. د فیرز ډلې د خپل پوښوونکي پروتین کار پراخ کړ او د - باکټریوفاژ چېجینوم یې په ۳۵۶۹ بنسټیزو جوړو کې یوازې څلورو جینونو ته کوډونه ورکوي او ۴۰سیمیان ویروس بشپړ نوکلیوټيدي تسلسل یې په ۱۹۷۶ او ۱۹۷۸ ز کلونو کې معلوم کړ. څېړنېزې برخې وظیفوي جینومیک وظیفوي جینومیک د مالیکولي بیولوژۍ یوه څانګه ده چې هڅه کوي، د جینومیکي پروژو لکه: د جینوم د تسلسل پروژې په مرسته د تولید شوې ډېټا لویه برخه د جین او پروتین د کارکړنو او متقابلو اغېزو د تشرېح لپاره وکاروي. وظیفوي جینومیک د جینومیکي معلوماتو د ساکنو اړخونو لکه: د د تسلسل یا جوړښتونو په مقابل کې پر ډینامیکي اړخونو تمرکز کوي؛ لکه د جین ټرانسکرېپشن، انتقال او د پروتین-پروتین متقابلې اغېزې. په وظیفوي جینمویک کې هڅه کېږي چې د جینونو په کچه د د کارکړنو، د د ترانسکرېپشنونو او پروتیني محصلولاتو اړوندو پوښتنو ته ځوابونه ورکړل شي. د وظیفوي جینومیک د څېړنو تر ټولو مهمه مشخصه د دغو پوښتنو لپاره پراخه جینوميکي تګلاره ده چې په ټولیز ډول د دودیزې جین پر جین تګلارې پر ځای د عملیاتي وړتیا لرونکي مېتودونه په کې شاملېږي. جوړښتي جینومیک جوړښتي جینومیک د هرهغه پروتین درېاړخیز جوړښت تشرېح کوي چې د یوه مشخص جینوم لهخوا کوډونه ورکړل شوي وي. دغه پر جینوم ولاړه تګلاره د یوه داسې مېتود امکان برابروي چې د تجربوي او ماډل جوړوونکو تګلارو د ترکیب په واسطه د جوړښت د معلومولو لوړه وړتیا لري. د جوړښتي جینومیک او دودیزې جوړښتي وړاندوینې تر منځ اصلي توپیر دا دی چې جوړښتي جینومیک پر یوه ځانګړي پروتین د تمرکز پر ځای هڅه کوي د هر هغه پروتین جوړښت مشخص کړي چې د جینوم لهخوا کوډونه ورکړل شوي دي. د موجودو بشپړ-جینومي تسلسلونو تر څنګ، د ازمېښتي او ماډل جوړوونکو مېتودونو د ترکیب له لارې په چټکۍ سره د جوړښت وړاندوینه کولای شو، ځانګړی دلیل دا دی چې ډېر شمېر تسلسلي جینومونو او مخکې له مخکې حل شویو پروتیني جوړښتونو ته لاسرسی، څېړونکو ته د دې امکان برابروي چې د پروتین جوړښت ته د مخکې حل شویو همولوګونو د جوړښتونو له مخې ماډل ورکړي. جوړښتي جینومیک د جوړښت د ټاکنې یا تعیین لپاره ډېرې تګلارې لري، لکه: تجربوي مېتودونه چې جینومي تسلسل په کې کارول کېږي یا پر ماډل جوړونه ولاړې تګلارې. د دودیزې جوړښتي بیولوژۍ برعکس، د پروتین د جوړښت ټاکنه د پروتین د کارکړنو په اړه تر هر څه وړاندې د جوړښتي جینومیک د هڅو په پایله کې پېژندل شوې ده. اپي جینومیک اپي جینومیک د یوه سلول پر جنیټيکي ماده چې د اپي جینوم په توګه پېژندل کېږي، د اپي جنیټيکي بدلونونو د بشپړې ټولګې څېړنه ده. اپي جنیټيکي بدلونونه پر یا د سلول پر هستونونو د راګرځېدو وړ بدلونونه دي چې د د تسلسل له بدلولو پرته د جین پر څرګندېدو اغېز کوي. دوه تر ټولو مشخص اپي جنیټيکي بدلونونه د مټلېشن او د هسټون تعدیل دي. اپي جنیټکي بدلونونه د جین په څرګندولو او تنظیمولو کې مهم رول لري او په ګڼو سلولي پروسو، لکه: توپیر، پراختیا او تومور لرې کولو کې ښکېل دي. په نړیواله کچه د اپي جنیټیک څېړنه په وروستیو کې د ګټورو ازمېښتونو د عملي کولو له لارې ممکنه شوې ده. مېتا جینومیک مېتا جینومیک د مېتاجینومونو څېړنه ده، هغه جنیتيکي توکي دي چې په مستقیم ډول له چاپېریالي بېلګو نه ترلاسه کېږي. دغه پراخه برخه چاپېریالي جینومیک، اکوجینومیک یا د ټولنې جینومیک هم نومولی شو. په داسې حال کې چې دودیزه مایکروبیولوژي او د میکروبي جینوم تسلسل پر کلونل کښتونو تکیه کوي د کلون معنا هغه بوټي یا ژوندي موجودات دي چې په غیر الحاقي لارو رامنځته شوي وي، لکه: د سلولونو د تثکیر له لارې چې زېږېږي یا رامنځته کېږي د لومړنیو چاپېریالي جینونو تسلسل ځانګړي جینونه تر ډېره جین په یوه طبیعي نمونه کې د تنوع د پېژنیال یا پروفایل د تولید لپاره رامنځته کوي. دغه ډول څېړنو وښوده چې، د ژوندیو موجوداتو ډېری میکروبي تنوع د کرنیزو مېتودونو له امله له لاسه وتلې ده. د فریډېریک سانګر د تسلسل په وروستیو څېړنو کې له ټولو جینونو نه د بېطرفانه بېلګو د ترلاسه کولو لپاره د ټولو هغو ټولنو له غړو نه استفاده شوې ده چې، نمونه یې اخیستل شوې ده. مېتا جینومیک د هغه ځواک له امله چې د مایکروسکوپي موجوداتو د ژوند د پخوانۍ بټې تنوع په څرګندولو کې یې لري، د میکروبي نړۍ د کتلو لپاره یو ځواکمن لنز وړاندې کوي چې د ټولو ژوندیو موجوداتو په اړه د پوهېدو بدلون رامنځته کولی شي. سرچینې