دپښتو اصل او ريښه

کله چې سړی هغه روايات او نظريات راسپړي چې دپښتو داصل او ريښې په باره کې په مختلفو آثارو کې راغلي دي، نو له راورټی سره دا خبره هرو مرو منی چې دپښتنو دژبې داصل او ريښې په باره کې هم دنظر اختلاف تر هغه نه کم نه دی، لکه خپله دپښتنو داصل او نسب په باره کې چې دی. پښتو چا ددېوانو ژبه بللې ده، چا سامی طبو ته ورکش کړې ده او چا په هندوايرانی طبو پورې تړلې ده. چا د هندو ايرانی ژبو دسترې ونې په ندي څانگه پورې مربوط گڼلې ده او چا يې په ايرانی څانگه پورې. چا بيا پښتو اصلاً، دساکانو پاسيتيانو ژبه بللې ده او چا دهندو ايرانی ژبو تر منځ يوه متقله ژبه او د اتصال کړۍ گڼلې ده. د تذکرةالملوک مؤلف وايی چې ځينې روايتونه پشتو ددېوانو ژبه بولي. دی ليکي: ځينې روايتونه وايی چې افغانانو خپله ژبه له دېوانو زده کړه ، ځينې نور بيا وايی دا دکسی د غره داوسېدونکو ژبه ده ، دافغانانو دا عادت ؤ چي ددغو خلکو ښځې او لوڼې به يې ترې بوولې او ودونه به يې ورسره کول او ځکه یې نو پښتو طبه ورنه زده کړه او خپله طبه يې چې ابراهيمی عبری وه، هېره کړه. کوم مطالب چې دپښتو داصالت په باره کې ځينې غربی مؤلفينو ليکلي دي، په هغو کې هم بعصی دتذکرةالملوک له افسانوی روايت نه وروسته نه پاتې کيږي. هنري راورټي ليکي: دپښتو ژبې اافعالو او صماير له خصوصياتو او ځينو نورو مشخصاتو نه داسې ښکاري چې دا يوه عجيبه او لرغونې ژبه او له هرې معلومې طبې نه متفاوته ده. راورټی وايي ددې خبرې دليل دادی چې پښتانه اصلاً ديهودو دلسو ورکو شوو قبېلو بقايا دي. دی وايی کوم وخت چې دا قبيلې دفلسطين په يهوديه کې اوسدې هلته يې ژبه ديو شمېر نورو قبايلو له لهجو سره گډه شوه. کله چې دا قبيلې له خپل اصلی ملکه دهغوی دا اوسنی ملک،افغانستان ته روانې وې، په لاره کې يې زبه دډېرو نورو ملکونو له ژبو سره هم گډه شوه.څرنگه چې پدأسې وړو وړو قومونو وېل شوي وو چې له بهر سره يې رابطه او مخابره نه لرله. ځکه يې نو دهر قوم زبې له نورو طبو سره بېخی توپير لاره.راورټی په پای کې ليکی څرنگه چې دپښتو ژبې اساس همدغه گډه وډه ژبه جوړوي نوله دې امله دا يوه عجيبه او له نورو نه متفاوته زبه ده. کله چې راورټی دخپل گرامر په مقدمه کې دپښتو او نورو ژبو په ارتباط غږيږي، دهغو کسانو نظريات ردوي چې وايی پشتو يوه آريايی ژبه ده او وايی چې پشتو زما په خيال دسامی ژبو په کورنۍ پورې اړه لری. پدې پسې راورټی کوشش کوي دا وښيی چې پښتو هم په صوتی، هم په صرفی او هم په نحوی لحاظ له له عربی او عبرانی ژبو سره تؤلې ده. راورټی يو ځيرک او دډېرې وسيعې مطالعې خاوند محقق و او له زړه ايرانی ژبو په تېره بيا زند سره يې دپښتو نژدې ارتباط درک کړی و.مثلاً يو ځای ليکی: نن له اباسيند نه سمدستی لويديځ پلوته داسې يوه ژبه ويل کيږی چې دعباراتو او ساختمان په لحاظ له هرې معاصرې ژبې نه بېخي فرق لري او په غالب گومن له زند، پهلوی او عبري نه راوتې ده او دا ژبه پښتو......ده خو څرنگه چې دراورټی مطالعه په زړو فارسی او پښتو آثارو کې ډېره پراخه وه او پدغو آثارو کي، چې راورټی په ډېر زيات اهميت ورته قايل و، پشتانه په مکرر او متواتر ډول بني اسرائيل بلل وي وو او خپله پشتنو هم دا روايت تائيداوه، نو له دې امله دی ترپايه له سامی ژبو په تېره بيا عبري سره دپشتو داصل اوريښې په نږدې ارتباط کلک ودريد او ورنه تېرنه شو.سرويليم جونز، دبنگال د شاهنشاهي آسيايی ټلنې دمؤسسې رئيس، له راورټی نه پخوا پشتو له سامي ژیو سره ورته بللې وه. جونز دبنگال دآسيايی ټولنې په مجله کې په هغې يوې لنډکۍ اوبې درنگه تبصره کې چې ديوې تاريخي ليکنې په ارتباط يې وکړه، وويل چې پښتو کلدانی ژبې ته ډېره زياته ورته ده مگر دپښتنو دتاريخ او ژبې يو شمېر څيړونکو او دژبنيو مطالعاتو مقتدرو پوهانو له کلدانی او نورو سامی زبو سره دپښتو ارتباط په قاطعيت رد کړ او وې ويل چې پښتو له اصله يوه آريايی ژبه ده. کلاپروت لومړنی وتلی مستشرق ؤ چې په کال. ۱۸۱۰ کې يې دآسيايی ادبیاتو دآرشيف په اول ټوک کې دا نظريه په صراحت رد کړه چې گوندې پښتو له سامی ژبو سره تړلې ده . ده وليکل چې دپښتو او سامی ژبو ترمنځ نه په کلماتو کې اندکترين شباهت شته اونه په گرامري جوړښت کې. منستو ارټ الفنسټن، چې دپشتنو دټلنې او تاريخ د مطالعې په برخه کې دډېرو وچ صلاحيت خاوند و،په کال ۱۸۱۴ کې دپښتو او کلدانی ژبې دورته والی په باره کې دويليم جونز خبره رد کړه او ويې ليکل چې ده دوه سوه او اتلس پښتو کلمې ديو شمېر نورو ژبو له معادلو کلمو سره مقايسه کړې. خو : له دې وونه يوې هم له عبراني او يا کلداني سره اندکترين شباهت نه لاره. يو بل انگريز مولف، جان ملکم، هم دفارس په تاريخ کې الفنسټن ته ورته نظر څرگند کړ او ويې ليکل چېد عبري او پښتو يا دافغانانو د معاصرې ژبی تر منځ دنژديوالي هيڅ څرک نه لگيږی. په يو بل اثر کې هم چې دهرې مځکې انجيل نوميږي او په کال ۱۸۴۸ کې بېگسټر خپور کړی دی، دپښتو دساميت نظريه په قاطع ډول رد شوې او ليکل شوي دي چې پښتو دسامی ژبو هيڅ خصوصيات نه لری. البته يو زيات شمېر غرتی مؤلفينو او دژبنيو مطالعاتو پوهانو نه يوازې دا چې له ډېر پخوانه دپشتو دساميت نظريه ردکړې،بلکه دايې هم په ډاکه کړې ده چې پښتو يوه هندو اروپا يی ژبه ده. بيا هم کلاپروت لومړنی غربی محقق دی چې پښتو يې يوه آريايی ژبه وبلله او دا عقيده يې په ډېره کلکه په ډاکه کړه چېپښتو بې شکه دهندو، جرمانيک طبو دسترې ډلې يوه څانگه ده. دژبنيو مطالعاتو ډېر لوی عالم پاټ هم پشتو په قاطع ډول آريايی ژبه وبلله . لوونتال پدې ارتباط داسې ليکی: پاټ چې بل دده په سويه ستر دفق اللغه عالم نه دی تېر شوی، يوه شيبه هم پدې صرفه نه کوي چې پشتو دهندو اروپايی ژبو په کتار کې ودروی. ډورن هم دپښتو منتخباتو په مقدمه کې پښتو يوه سوچه آريايی ژبه وبلله او ويې ليکل چې پښتو دهندو فارسی ژبو په لويه کورنۍ پورې مربوطه ده. اما هر څومره چې دژبې تاريخي مقايسوي څېړنې زياتره دعلم حيثيت غوره کاوه، دژبو په باره کې مطالعه هم هغومره دقيقه کېدله. دپشتو په برخه کې هم پوهانو يوازې پدې قناعت ونه کړ چې دهندو- ايرانی ژبو په کورنۍ پورې مربوطه آريايی ژبه يې وبولی، بلکه غوښتل يې دا هم معلومه کړي چې ددغې لويې کورنۍ له کومې څانگې سره خاص ارتباط لري. څرنگه چې په پښتو کې دهندو ايرانی ژبې دلويې کورنۍ ددواړو ډلو خصوصيات دورايه او په وفرت موجود دي، نو په اول کې چا پښتو په هندی ډله پورې وتړله او چا په ايرانی ډله پورې. کوم غربی لیکوال چې پښتو يې لومړی ځل دهندو ايرانی ژبو له هندی ډلي سره مربوطه وگڼله هغه رابرت ليچ دی.ليچ په کال ۱۸۳۹ کې دبنگال دآسيايی ټولنی په مجله کې دپښتو گرامر په باره کې يو مضمون، چې په حقيقت کې په لويديځ کې دپښتو گرامر لومړنۍ ېرحه ده. خپور کړ او دهغه په مقدمه کې يې دپښتو او سنسکرت داصواتو ښيي چې پښتو په قاطع ډول دسنسکرت بڼه لری. اما چا چې پښتو دهندی ژبو ديوې ښايسته وسيعې تاريخی-مقايسوی مطالعې په نتيجه کې دهندو ايرانی ژبو له هندې څانگې سره مربوط وگڼله هغه رودولف هورنل دی. هورنل په خپل هغه اثر کې چې دگادي ژبو مقايسوی گرامر نوميږي، ليکی چې د هندشمال غربی سرحد ترنهايی حدودو پورې پراکرت ژبې ويل کېږي. خوله دې ځای نه ها خوا پښتو او کافري ژبې پرتې دي. دی خبرې ته دوام ورکوي اوليکي: ترومپ په خپلو هغو مقالو کې چې دپښتو او کافري ژبو په باره کې يې ليکلې دي، له گادي سره ددغو دوو ژبو نژدې والی ته توجه ور اړولې ده........مگر خبره له دې نه وړاندې ځی او دغه ژبې خصوصاً پښتو دمگادي پراکرت ژبې مسلم خصوصيات لری. هورنل پدې پسې له ځينو گادي ژبو سره دپښتو او نورستانی ژبو يو شمېر گډ خصوصات او مميزات په گوته کوي او په پای کې ليکي چې له دې نه څرگنديږي چې مگادي پراکرت او پښتو او کافري ژبې په لرغونې زمانه کې بېخی سره نژدې وې او حتی يوه ژبه يې جوړوله.وروسته سور اسينی ژبې دمگادي او دغو ژبو تر منځ واقع شوې او مگادي ژبه يې ورو ورو د شرق په لور بيخي لرې ټېل وهله . په پښتو کې دهندی آريايی ژبو خصوصيات دومره بارز وو چې حتی فرانسوي لوی ختيځ پوه جېمز ډار مستتر هم په اول سرکې په خپل هغه اثر کې چې هند ته دفلالوجيکو مطالعاتو دسفررپوټ نومېږي او په کال ۱۸۸۷م کې خپور شوی دی، دهندو ايرانی طبو په هندي ډله پورې مربوط وگڼله. اما چاچې پښتو اول وار دهندو ايرانی ژبو دونې له ايرانی څانگی سره دوتړله هغه شيلې ډيور دی.ده په خپل هغه اثر کې چې دمقايسوی فلالوژی اجمال نومېږی او په کال ۱۸۵۳ کې خپور شوی دی، پښتو، اساساً، دایرانی ژبو په کتار کې ودرو له خو په عين وخت کې يې وويل چې پښتو څانته خاص موقعيت لری.دی دايرانی ژبو په بحث کې ليکي چې دافغانستان ژبه يهنې پښتو هم په همدې څانگه پورې ارتباط لري خو ځانته يې په يوه خاصه او ابتکاري طريقه انگشاف ورکړی دی. دژبنيو مطالعاتو لوی عالم ماکس ميولر هم پښتو له ايرانی ژبو سره مربوطه وگڼله. ده په خپل هغه اثر کې چې عنوان يې په شرق کې د جگړې دمرکز ژبې دي اوپه کال ۱۸۵۵م کې خپور شو،وليکل: افغانی ياد پښتنو ژبه.......د خپل گرامر په لحاظ دفارس دژبو له ډلې سره تړلې ده. ميو لروروسته په خپل يوه بل اثر دافغانانو زبه کې چې په کال ۱۸۶۲م کې خپور شو، خپله خبره نوره هم تصريح کړه او پښتو يې دايرانی ژبو په شرقی ډله پورې مربوطه وگڼله اوپدې ترتيب يې له زند سره ونښلوله. پاټ په کال ۱۸۳۳م کې اروپايی ژبې په پنځو کورنيو وېی او پښتو او فارسی دواړه يې په دوهمه کورنۍ پورې مربوطې گڼي. اما ځينو پوهانو بيا پښتو دهندي او ايرانی ژبنيو ډلو ترمنځ يوه څانته او مستقله ژبه بللې ده. ډاکتر ارنست ترومپ چې دخپلو ډېرو وسيعو ژبنيو مطالعاتو او څېړنو په لړکې يې پښتو گرامر هم ليکلی دی،پښتو دهندي او ايراني ژبو ترمنځ يوه اتصال کړۍ بولي او ليکي: پښتو کلمات مستقيماً له گاونډيو پراکرت لهجو،په تېره بيا پنجابی او سندهي نه مشتق شوي دي، دصرف او ترکيب دعمليې دساختمان له نظره سندهی ته بېخی زياته ورته ده: پښتو په تېره زمانه کې دمتعدی افعالو له نظره له سندهي سره کامل مطابقت لري او يوازې دسندهي ژبې پر اساس تشريح کيدلی شی.مگر پښتو په هيڅ صورت کومه دپراکرت لهجه نه ده ، بلکه یوه زړه مستقله ژبه ده چې له هندی آريايی ژبو نه دايرانی ژبو کورنۍ ته دبدلون لومړنۍ مرحله ښيی او ځکه نو ددواړو خصوصيات او مميزات پکښې څرگند دي، خو بيا هم دپراکرت خصوصيات زياتره پکې بارز دي. دپښتو دا خصوصيت دهغې له جغرافيايی موقعيت سره هم اړخ لگوي. پروفيسور اډيلنگ هم پښتو يوه ځانته مستقله او خاصه ژبه وبلله. او شيلی ډيور هم، لکه څنگه چې وړاندې وويل شول، وايي چې پښتو ځانته په يوه خاصه او ابتکاري طريقه انکشاف ورکړی دی. ډورن خپله دپښتنو په باره کې هم همدا نظر لري او وايی چې پښتانه، نه د ايرانيانو له پښته دي او نه دهندیانو، بلکه داددغو دواړو سترو ولسونو تر منځ يو مستقل قوم دی. جان ملکم هم پدې برخه کې ډورن ته ورته نظر لري او ليکي چې پښتانه له فارسيانو او هنديانو نه متفاوت خلک دي. اما دچا خبره چې دپښتنو دژبې ديښې او اصالت دټاکلو په برخه کې د کاڼي کرښه شوه،هغه فرانسوي لوی عالم او ستر مستشرق جېمز ډار مټټر ؤ. ده دخپل هغه درانه او ستر اثر په اوله برخه کې چې دافغانانو ولسی سندرې نومېږي تو پشتو او زند په پوره تفصيل اوډېر دقت سره مقايسه کړې اوپه پای کې دې نتيجې ته ورسېد چې پشتو له زند سره دومره نژدې ارتباط لري، لکه نوې فارسي يې چې له زړې فارسی سره لري. پدې ډول ډار مټټر ديوه واقعي طالب العلم په حيث پخوانۍ نظريه دنويو حقايقو په رڼا کې بدله کړه او پښو يې په قاطع ډول دهندو ايرانی ژبود لويې ډلې دايرانی ډلې په شرقی ډلگۍ پورې مربوطه وگڼله او په ډاگه يې کړه چې پښتو زند ته بېخی نژدې يوه بله ژبه ده. خو پښتو دشمالی هندي ژبو عناصر هم په بېخی خلاص لاس او پراخه پيمانه کسب کړي دي. جورج مارگنسټرن چې دپښتو ژبې په تېره بيا دهغې دتاريخی-مقايسوي څېړنې په برخه کې له ډار مټټر نه راوروسته دډير اوچت صلاحيت خاوند دی، دډار مټټر نظر کاملاً تائيدوی. خو په عين وخت کې پښتو په شرقی ايرانی ژبو کې دساکانو لرغونې ژبې ته دومره ورنږدې بولی چې وايی پښتو له اصله، غالباً، يوه دساکا لهجه ده. دی خبرې ته دوام ورکوي او وايي البته ددې امکان نشته چې سړی دې ددغو دوو ژبو ډيرې نږدې اړيکی تثبيت کړي. دمار گنسټرن خبره ځينې نور مؤلفين هم، اساساً، تائيدوي. که سړی دمارگنسټرن نظريه منی اوپښتو دساکايوه لهجه گڼی، نو معنا به يې داوي چې پښتو لږ ر لږه دوه زره کاله پخوا معموله وه. ځکه د ساکانو مشران ل ميلاد نه تخمين سل کاله دمخه يعنې د ۹۷ ق.م. په شاوخوا کې، په نننۍ پښتونخوا کې مسلط شول اوپه پنځم ميلادي کال کې يې سلطه پای ه ورسېده اوپدې پسې يې ژبه هم لادر که شوه. اوس سوال دادی چې پښتو او ساکاخو، اساساً دايرانی ژبو په شرقی ډله پورې مربوطې ژبې دي،نو پښتو دا دومره قوي دهندي ژبو خصوصيات له کومه کړل؟ داسوال دوه احتمالی ځوابونه لرلی شی. يو دا چې پښتو له اصله يوه ايرانی ژبه وه او هندي ژبو ډېر زيات عناصر، لکه څنگه چې ډار مسټټر او نور وايی، وروسته ور داخل شوي دي. بل دا چې پشتو له اول سرنه داسې يوه ژبه وه چې هم يې دهندي ژبو خصوصيات لرل او هم دايرانی ژبو. راځئ چې لومړی دا اول احتمال وڅېړو. ديوه قوم ژبې ته ديوه بل قوم دژبې په ډېره وسيعه پيمانه خصوصيات، معمولاً، هغه وخت ور داخلېدلی شی چې لومړی قوم ددوهم قوم تر ډېرې قوي او اوږدې سياسی او ثقافتی سلطې لاندې راغلی وي. خو تاريخ شاهددی چې دپښتو ملک په اسلامی عصر کې هيڅکله هم دهندوستان تر دغه راز سلطې لاندې نه دی راغلی، بلکه پدې دوره کې ډېر ځله هندوستان دافغانانو او پښتنو تر سياسی سلطې لاندې راغلی او اساساً همدا کار په هند کې داسلام او اسلامی ثقافت د خپريدو سبب گرځېدلی دی. اما له اسلام نه وړاندې داسې يوه دوره تېره شوې چې په هغې کې دپښتنو ملک دهندوستان تر يوې قوي او طولانی سياسی او ثقافتی سلطې لاندې راغلی و. دا دوره دموريا دکورنۍ دواکدارۍ عصر دی چې دچندراگوپتا دواکدارۍ له سرنه ۳۲۳ق.م. پيل شوې او دآشوکا په مرگ ۲۲۷ق.م. پای ته رسېدلې ده او نږدې سل کاله يې دوام کړی دی. په واقعيت کې همدا يوازينۍ دوره ده چې کېدی شی پښتو ته دندي ژبو خصوصيات په دومره وسعت او قوت ور ننوتی وي او که دا خبره داسې وي نو پښتو به لږ تر لږه يوه دوه نيم زره کلنه او حتی تر هغه نه هم زړه ءبه وي. اما کله که سړی هغه اول احتمال وني او داسې وگڼی چې په پښتو کې دهندی او ايرانی ژبو خصوصيات ان دوال سرنه موجود وو، هلته نو بيا دترومپ نظيه تقويه کېږي اوپښتو دندي او ايرانی ژبو تر منځ يوه ډېره لرغونې داتصال کړۍ يا په بل عبارت ددغو دوو کورنيو ديو شمېر ژبو دانشعاب منشأ گرځی. ددوهم فصل يادداشتونه: سرچينې پښتانه