فرانسوا ګیزو

فرانسوا پيیر ګیوم ګیزو فرانسوي: ؛ ۱۷۸۷ اکتوبر ۴مه ۱۸۷۴ سپټمبر ۱۲مه یو فرانسوی تاریخپوه، ویناوال او سیاستوال و. ګیزو د ۱۸۴۸ کال تر انقلاب وړاندې د فرانسې په سیاست کې یوه واکمنه څېره وه. د یوه منځلاري لیبرال په توګه یې د پاچا لسم شارل له لوري د مقننه قوې د غصبولو له هڅې سره مخالفت کاوه، او د ۱۸۳۰ کال د جولای له انقلاب وروسته واکمنې شوې د اساسي قانون یا مشروطه پاچاهۍ د ساتلو هڅې یې کولې. نوموړی بیا د ملکي پاچا لویي فیلیپ په دوره کې د پوهنې وزیر، د ۱۸۳۲-۱۸۳۷ کلونو ترمنځ په لندن کې سفیر، په ۱۸۴۰-۱۸۴۷ کلونو کې د بهرنیو چارو وزیر، او بالاخره د ۱۸۴۷ کال د سپټمبر له ۱۹مې د ۱۸۴۸ د فبروري تر ۲۳مې پورې د فرانسې لومړی وزیر و. د عامه زده کړو د پراخولو په برخه کې یې مهم رول درلود او د هغه د وزارت پر مهال د فرانسې په هره سیمه کې د لومړنیو ښوونځیو جوړول ولیدل شول. نوموړی د دکترینانو د رهبر په توګه، د لویي فیلیپ د پالیسیو ملاتړ او د سیاسي امتیاز د لا پراخولو محدودیتونو ته ژمن و، او د بډایه خلکو لپاره د رایې ورکولو پر حق له نورو محدودیتونو څخه د کلک ملاتړ له کبله یې د کین اړخو لیبرالانو او جمهوري غوښتونکو کرکه راوپاروله. نوموړي هغو کسانو ته، چې د رایې ورکولو غوښتنه یې لرله، مشوره ورکړه چې د سخت کار او سپما له لارې ځانونه بډایه کړي. د لومړي وزیر په توګه، د ۱۸۴۸ کال په جنوري میاشت کې د مخ په زیاتېدونکي قوي اپوزیسیون پر سیاسي غونډو د ګیزو بندیز چې د کامپاین بانکویټ یا د پاریس مېلمستیاوې په نوم یادېږي او د منځلارو لیبرالانو لخوا ترسره کېدې د دې لامل شو چې انقلاب ته زمینه برابره کړي او بالاخره یې په فبرورۍ میاشت کې د لويي فیلیپ واکمني وپرځوله او د فرانسې دویم جمهوریت جوړ شو. نوموړی د کمونیستي بیانیې په مشهور پرانیستونکي پراګراف کې یو پېری اروپا ښکار کوي... د زړې اروپا د ارتجاعي ځواکونو د استازي په توګه یاد شوی. مارکس او اېنګلز دا کتاب د ۱۸۴۸ کال په انقلاب کې د ګیزو له راپرځولو څو ورځې مخکې خپور کړ. د پاچا لويي فیلیپ وزیر په ۱۸۳۱ کال کې کازیمیر پییر یوه ډېره پیاوړې او ټولګډونه اداره جوړه کړه، چې د ۱۸۳۲ کال په مې کې د هغه له مړینې سره پای ته ورسېده. د همدغه کال په اوړي کې په پاریس کې د جمهوریت غوښتونکو د پاڅون پیاوړې څپه ولیدل شوه او بالاخره د ۱۸۳۲ کال د اکتور پر ۱۱مه یو باثباته حکومت رامنځته شو، چې مارشال سولټ یې لومړی وزیر و، ویکتور دو بروګلي د بهرنیو چارو وزارت، اډولف تییر د کورنیو چارو وزارت، او ګیزو یې د عامه لارښوونو وزارت په غاړه واخیست. که څه هم ګیزو عملا له پرمختللي لیبرال ګوند سره محبوبیت نه درلود. هغه بیا ټول عمر همداسې غیرمحبوب پاتې شو. بیا هم د هغه عالي وړتیاوې د خپل هېواد لپاره هېڅکله هم د هغې دورې په پرتله زیاتې ګټورې نه وې چې نوموړي دا دفتر په ثانوي رتبه کې مګر د عامه لارښوونو په برخه کې له لومړني اهمیت سره ډک کړ. هغه دندې چې نوموړي ته ورکول کېدې په بشپړه توګه یې د هغه له ادبي ذوق سره سمون درلود، او نوموړی له هغوی سره په تړلو موضوعاتو برلاسی و. هغه په لومړي سر کې د ۱۸۳۳ کال د جون د ۲۸مې د قانون د اجرا کولو لپاره خپل ځان وکاراوه، کوم چې په فرانسه کې لومړنۍ زده کړې رامنځته او تنظیم کړې. د فرانسې د انستېتیوت هغه څانګه چې د فرانسې د اخلاقي او سیاسي علومو د اکاډمۍ په نوم پېژندل کېږي او د ناپلیون لخوا ځپل شوې وه، د ګیزو له لوري بیا راژوندي کړای شوه. د دې علمي ادارې ځینې پخوانیو غړو تالیران، سیاس، رویډیریر او لاکانال یو ځل بیا هلته خپلې څوکۍ ونیولې، او د سیاسي او ټولنیزو علومو د لویو مسایلو په اړه د آزاد بحث لپاره د ټاکنو له لارې یو شمېر وروستي مشهور شخصیتونه هم ورشامل شول. د فرانسې د تاریخ ټولنه د تاریخي علمي اثارو د خپرولو لپاره جوړه شوې وه، او د منځنیو پېړیو د تاریخي او دیپلوماتیکو لیکنو پراخه خپرونه د دولت په لګښت ترسره شوه. د جولای پاچاهي په ۱۸۳۹ کال کې د لویي-ماتیو مولیه لخوا ګواښل شوې وه، چا چې یو منځګړی حکومت جوړ کړی و. ګیزو او کیڼ اړخو مشرانو، تییر او اوډیلون بارو، په ګډه کار وکړ چې د مولیه مخه ونیسي. بریا د اصولو په بیه ترلاسه شوه او پر حکومت د ګیزو برید د یوه بحران د زیاتېدو او یوه جمهوري پاڅون لامل شو. د دغه اتحاد له دریو مشرانو څخه یوه یې هم د وزارت څوکۍ وانه خیسته، او ګیزو په لندن کې د سفیر د چوکۍ په منلو کې څه خبره نه لرله، چې هغه یې له پارلماني سیالیو څخه د یو څه وخت لپاره ګوښه کړ. د ۱۸۴۰ کال په پسرلي کې تییر د بهرنیو چارو وزارت ته ورسېد. ګیزو د ملکې ویکتوریا او د لندن ټولنې هرکلی ترلاسه کړ. د هغه ادبي اثار ډېر د قدر وړ وو، او هغه په صمیمانه توګه د دواړو ملتونو له یووالي او سولې سره زړه تړلی و. هغه د ښاغلي تییر په ټینګار سره فرانسې ته د ناپلیون د پاتېشونو بېرته راستنېدل هم شوني کړل. لکه څنګه چې نوموړی خپله وایي، هغه له انګلستان سره نااشنا او په دیپلوماسۍ کې تازهکار او نوی و. د سوریې د جګړې د کړکېچن حالت قضیې، چې له کبله یې د فرانسې حکومت د اروپا له ګډې تګلارې څخه ځان جلا کړی و، او احتمالاً د سفیر او د بهرنیو چارو د وزیر تر منځ د بشپړ باور نشتوالي، نوموړی په ناوړه او نامناسب دریځ کې واقع کړی و. هغه خبرداري چې نوموړي ښاغلي تییر ته لېږدولي وو، باور نه و پرې شوی. د جولای د ۱۵مې تړون د هغه له خبرتیا پرته لاسلیک شو او د هغه د مشورې خلاف اجرا شو. د څو اونیو لپاره داسې برېښېده چې اروپا د جګړې پر څنډه ولاړه ده، تر دې چې پاچا د تییر پوځي چمتووالي ته د هغه د رضایت په ردولو سره بحران پای ته ورساوه، او ګیزو یې له لندن څخه راوغوښت ترڅو یو وزارت جوړ کړي او په هغه څه کې مرسته ورسره وکړي، چې د انارشي پر وړاندې زما کلکه مبارزه نوم یې ورکړی و. د مارشال سولټ دویم حکومت دا دوره تر تورو او ناوړه شرایطو لاندې د ۱۸۴۰ د اکتوبر په ۲۹مه پیل شوه، هغه مهمه اداره چې ګیزو پکې نږدې اته کاله اساسي څېره پاتې شوه. هغه پخپله د بهرنیو چارو د وزیر دنده په غاړه واخیسته او د مارشال سولټ له تقاعد سره سم لومړی وزیر شو. د هغه لومړۍ پاملرنه د سولې ساتل او د اروپا له نورو قدرتونو سره د دوستانه اړیکو بیا رغونه وه. د هغه بریالیتوب منځلاري لیبرال ګوند ته یووالی او ځواک وروباښه، او هغه مهال یې احساس کاوه چې دوی اوس د یوه لوی رهبر خاوندان دي. سرچينې