د افغانستان - چین پوله

د افغانستان او چین ترمنځ پوله ۹۲ کیلومتره ۵۷ مایله اوږدوالی لري چې د دواړو هېوادونو ترمنځ له هغې درې ګونې سرحدي نقطې څخه پیلېږي چې د پاکستان د ګلګت بلتستان له فدرالي اداره کېدونکي قلمرو سره هم پوله لري او بیا د مستاغ لړۍ په اوږدو کې د خط الرس په امتداد دوام مومي او له تاجکستان سره په درې ګوني سرحدي نقطې پای ته رسېږي. دغه لنډه پوله د افغانستان په تر ټولو لرې شمال ختیځه برخه کې د واخان د اوږده او نازک کوریډوردهلېز په پای کې موقعیت لري چې د دواړو هېوادونو له استوګنیزو او ښاري برخو څخه ډیره لرې ده. د دغې پولې چینايي اړخ ته د چالاچیګو دره موقعیت لري. دغه پوله په سوېل کې د واخجیر د کوتل او په شمال کې د تګرمانسو د کوتل په ګډون له څو نورو غرنیو کوتلونو تېرېږي. د افغانستان - چین پوله د افغانستان او چین ترمنځ پوله ۹۲ کیلومتره ۵۷ مایله اوږدوالی لري چې د دواړو هېوادونو ترمنځ له هغې درې ګونې سرحدي نقطې څخه پیلېږي چې د پاکستان د ګلګت بلتستان له فدرالي اداره کېدونکي قلمرو سره هم پوله لري او بیا د مستاغ لړۍ په اوږدو کې د خط الرس په امتداد دوام مومي او له تاجکستان سره په درې ګوني سرحدي نقطې پای ته رسېږي. دغه لنډه پوله د افغانستان په تر ټولو لرې شمال ختیځه برخه کې د واخان د اوږده او نازک کوریډوردهلېز په پای کې موقعیت لري چې د دواړو هېوادونو له استوګنیزو او ښاري برخو څخه ډیره لرې ده. د دغې پولې چینايي اړخ ته د چالاچیګو دره موقعیت لري. دغه پوله په سوېل کې د واخجیر د کوتل او په شمال کې د تګرمانسو د کوتل په ګډون له څو نورو غرنیو کوتلونو تېرېږي. د پولې دواړو خواوو ته محافظت کېدونکې سیمې شتون لري: د افغانستان په خوا کې د واخان ملي پارک، د واخان ولسوالۍ او د بدخشان ولایت او همدارنګه د چین په خوا کې د اویغور سین کیانګ د خود مختاره منطقې د کاشغر ولایت په تاجیک تاشکورګان خودمختاره ښارګوټي کې د تاشکورګان طبیعي زېرمه . دغه پوله له مهالیز پلوه د بل هر ځای په پرتله له خپلو دواړو خواوو سره لوی مهالیز اختلاف لري؛ په داسې توګه چې د افغانستان د ۴:۳۰ او د چین د ۸:۰۰ وخت سره ۳.۵ ساعته توپېر لري. تاریخچه دغه پوله د ورېښمو د لارې په مسیر کې موقعیت لري. باور دا دې چې مشهور چینايي بودايي زیارت کوونکی، شوان زانګ د ۶۴۹ زکال پر مهال بېرته چین ته په همدغه لار تللی. د افغانستان او چین ترمنځ پوله په ۱۸۹۵ زکال کې د سترې لوبې د برخې په توګه د بریتانیا او روسیې ترمنځ د هوکړې پر بنسټ رامنځته شوه، په داسې حال کې چې چین او افغانستان تر ۱۹۶۳ زکال پورې د دغې پولې پر سر هوکړې ته وه نه رسېدل. د افغانستان پاچاهۍ او د چین د خلکو جمهوریت په ۱۹۶۳ زکال کې د دواړو هېوادونو ترمنځ رسمي پوله وټاکله. باور دا دې چې په وروستیو وختونو کې د واخجیر د کوتل له لارې په ډېره لږ کچه د نشه یي توکو د قاچاق د مسیر په توګه ګټنه شوې او پر مټ یې د افغانستان تریاک چین ته لېږدول شوي. په ۲۰۰۰مه لسیزه کې افغانستان څو ځله له چین څخه وغوښتل چې د واخان دهلېزکوریډور د اقتصادي یا سوداګریز تګ راتګ په موخه خلاص او له دغې لارې څخه د طالب یاغیانو سره د مبارزې په برخه کې د ځای نیونکي تدارکاتي مسیر په توګه ګټنه وشي. ورته مهال چین تر ډېره بریده په خپل لرې پراته لویدیځ ایالت سین کیانګ کې چې د واخان له کوریډور سره پوله لري؛ د نارامیو له امله دغو غوښتنو ته مثبت ځواب ور نه کړ. د ۲۰۰۹ زکال په ډسمبر میاشت کې داسې راپورونه خپاره شول چې متحده ایالاتو له چین څخه غوښتي دغه دهلېز پرانېزي. له ۱۹۹۰مې لسیزې راهیسې د کاشغر سیمه ییز حکومت د اقتصادي موخو لپاره څو ځله د دې وړاندیزونه او پلانونه وړاندې کړل چې د تګرمانسو کوتل د یو رسمي بندر په توګه پرانیستل شي. خو لا هم دغه چاره نه ده ترسره شوې. له پولې څخه د تېرېدو نقطې له تاریخي پلوه د دواړو لورو ترمنځ د تګ راتګ اصلي لاره د واخجیر کوتل و. د واخجیر له کوتل څخه د وریښمو د لارې له مهاله، لږ تر لږه د یوې زریزې لپاره ګټنه شوې. د واخجیر له کوتل سربېره د تګرمانسو کوتل هم د دغې پولې په اوږدو کې شتون لري چې د کوچني پامیر په لرې ختیځه څنډه کې موقعیت لري. دغه کوتلونه اوس مهال تړلی دي ځکه چې په چینايي اړخ کې د چالاچیګو دره د لیدونکو پر مخ تړلې ده؛ ورته مهال یوازې د سیمې اوسېدونکي او چوپانان په کې د ګرځېدو اجازه لري. سرچينې