امينو اسيد

په کيميا کې امينو اسيد يو داسې ماليکيول دی کوم چې هم اماين او هم کاربوآکسيل کړنډله په ځان کې لري. په ژونکيميا کې همدا اصطلاح د الفا-امينو اسيدونو لور ته اشاره کوي او عام فورمول يې دی په همدغه فورمول کې يو عضوي ماده ده. په الفا-امينو اسيدونو کې د امينو او کاربوآکسيلات گروپونه په يوه کاربون پورې سره تړلي دي، چې دې ته کاربون وايي. بېلابېل الفا-امينو اسيدونه د يو بل نه د خپل اړخي زنځير گروپ کې چې د الفا کاربون سره تړلی وي، سره توپير لري. دا اسيدونه په جسامت کې هم توپير لري، لکه په گلايسين کې چې يو هايډروجن اټوم لري، آلانين چې د ميتايل گروپ په ځان کې لري او تر ټرېپټروفان پورې چې يو لوی هېټروسايکلېک گروپ لري. سره له دې چې په هر ډول ژونديو کې امينو اسيدونه موندل کېږي، ډېر نور داسې غېر-طبيعي امينو اسيدونه هم شته چې ډېر گټور او اهم دي. او د دغو ښه بېلگه د چېلاتنگ اجنټونو او نيټريلواسېټيک اسيدونه دي چې دا دواړه د هغه الفا-امينو اسيدونو په کتار کې راځي کوم چې په صنعتي ډول په فابريکو کې جوړېږي کله ناکله د طبيعي امينو اسيدونو نه هم لاس ته راځي. کتنه الفا-امينو اسيدونه د پروټينونو د جوړولو بنسټيزه توکي دي. يو پروټين د امينو اسيدونو د راغونډېدلو په پايله کې هغه وخت جوړېږي کله چې امينو اسيدونه د يو ځای کېدو وروسته يوه ځنځيري کړۍ جوړوي چې همدا کړۍ د پېپټايډ بانډونو په مرسته د يو بل سره تړل کېږي. پروټينونه د امينو اسيدونو د پاتې شوونکو له پرله پسې بې مثالو سلسلو له مخې څرگندېږي. همدا پرله پسې تسلسل د پروټينونو لومړنی جوړښت دی. لکه څنگه چې جوته ده چې د بېلابېلو ابېڅو د سره يوځای کولو په مرسته يو گڼ شمېر وييکي لاس ته راځي، همداراز کله چې امينو اسيدونه په بېلابېلو سلسلو کې سره يو ځای تړل کېږي نو دوی هم يو گڼ شمېر پروټينونه جوړوي. د بدن سلولونه ۲۰ معياري امينو اسيدونه د پروټينو ژونجوړښت په پروسه کې کاروي، او دا ۲۰ امينو اسيدونه د عام جنيټيک کوډ له مخې ټاکل کېږي. همدا ۲۰ امينو اسيدونه د نورو ماليکيولونو څخه ژواکي-جوړښت مومي، خو دا جوړښت په اورگانيزمونو کې هم توپير لري او دا هر ځانگړي اورگانيزم پورې اړه لري چې کوم يو ډول امينو اسيد دوی جوړوي او کوم اسيدونه بايد د دوي د خواړو برخه وي. هغه امينو اسيدونه چې په يوه اورگانيزم کې نه جوړېږي او د هماغه اورگانيزم ژوند پرې تړلی دی، د اهم امينو اسيد په نامه يادېږي. په پروټينو کې کړنې امينو اسيدونه د پروټينو بنسټيزه جوړښتي يوونونه واحدونه دي. همدا اسيدونه لنډ پوليميري زنځيرونه جوړوي چې د پېپټايډونو په نامه يادېږي او يا همدا شان د پېپټايډونو اوږده زنځيري کړۍ هم جوړوي چې د پوليپېپټايډونو يا پروټينونو په نامه يادېږي. د پروټينونو ژونجوړښت بيالوژيکي-جوړښت ته چې د ام آر ان اې د کېنډيو په مرسته ترسره کېږي، د ټرانسلېشن يا ژباړې پروسه وايي او همدا پروسه د پروټينونو د جوړښت اهمه برخه ده. په دغه پروسه کې ۲۰ امينو اسيدونه د معياري جنيټيک کوډونو په مرسته په کوډونو کې سره راغونډېږي چې همدغو ته پروټينوجېنيک يا معياري امينو اسيدونه وايي. نور امينو اسيدونه چې په پروټينو کې موندل کېږي، اکثراً د ټرانسلېشن د پروسې وروسته د پوسټ ټرانزېشنل موډيفيکېشن د پروسې له لارې کوم چې د پروټينو په جوړښت کې يو بدلون دی رامېنځ ته کېږي. د پروټين د تنظيم يا عمل لپاره همدا موډيفيکېشنونه يا بدلونونه اهم گڼل کېږي؛ د ساري په توگه د گلوټامېټ کاربوآکسيلېشن د کلسيم د کېتاينونو د ښه تړنگ چاپېريال برابروي، او د پرولين هايډروآکسيلېشن د کولاجين د ثبات لپاره او د هايپوآکسيا يا د آکسيجن کمی ته په ځواب وييلو کې اهم گڼل کېږي. همداسې موډيفيکېشنونه د پروټينو د ځای او موقيعت په جوتولو کې هم مرسته کولای شي، د ساري په توگه د اوږدو اوب-کرکجنو ماليکيولي گروپونو ورگډېدنه پروټين دې ته اړ باسي چې د فوسفوليپېډ پردې پورې ځان وتړي. په غېرپروټينو کې کړنې همدا ۲۰ معياري امينو اسيدونه دي چې د پروټينو او ژونماليکيولونو په جوړېدنه کې کارېږي، او يا هم د يوريا او کاربون ډای آکسايډ د آکسيډايز کولو سره د انرژي د سرچينې په توگه کارېږي. د آکسيډېشن پروسه د ټرانسامينېس په مرسته د امينو گروپ په لرې کولو سره پېلېږي او په همدې توگه د امينو گروپ بيا د يوريا څرخ ته ورننوځي. کيټو اسيد د ټرانساميډېشن يو بل توليد دی کوم چې د سېټريک اسيد څرخ ته ورننوځي. گلوکوز-جوړونکي امينو اسيدونه د گلوکوزجوړېدنې د پروسې له مخې په گلوکوزو بدلېږي. په طبيعت کې په سلگونو ډوله غېر پروټيني امينو اسيدونه موندل شوي او همدا امينو اسيدونه په ژونديو اورگانيزمونږ کې گڼ شمېر کړنې ترسره کوي. مايکرواورگانيزمونه او بوټي گڼ شمېر ناعامه امينو اسيدونه توليدوي. په ميکروبونو کې يې ښې بېلگې -امينوآيسوبوټيريک اسيد او لېنتيونين، کوم چې د آلانين ډايمر يو سلفايډي اړخ دی. همدا دواړه امينو اسيدونه په پېپټايډيک لانټيبايوټکسو لکه آلاميتاسينو کې موندل کېږي. خو په بله خوا په بوټو کې، -امينوسايکلوپروپېن--کاربوآکسېلېک اسيد یو وړوکی څرخيزه امينو اسيد دی چې د بوټو د يو ډول هورمون ايتايلينو په جوړونه کې يو اهم منځگړی تړنگ دی. په انسانانو کې، غېر پروټيني امينو اسيدونه هم ژواکپوهنيزه اهم رول لري. د ساري په توگه گلايسين، گاما-امينوبوټيريک اسيد او گلوټامېټ نيوروټرانسمېټرونه دي او گڼ شمېر نور امينو اسيدونه د ډېرو نورو ماليکيولونو په جوړښت کې هم کارېږي، د بېلگې په توگه: ټرېپټوفان د سيروتينين يو مختلونی عصبلېږدونکی ده. گلايسين د پورفيرينونو، لکه د هېم يو مختلونی ده. آرگېنين د نايټريک آکسايډ يو مختلونی ده. په يوه سلول کې دننه د شحمياتو د لېږد لپاره کارنيتين کارېږي، اورنيتين او -اډينوسيل ميتيونين د پولي اماينونو، يو مختلونی ده، هوموسيسټين د -اډينوسيل ميتيونين په بياتوليد کې د يوه منځگړي تړنگتوکي په توگه کارېږي. همدا شان هايډروآکسيپرولين، هايډروآکسيليسين، او سرکوسين هم د بېلو ځانتياو سره د امينو اسيدونو تړنگتوکي دی. د تايرايډ هورمونونه هم د الفا امينو اسيدونو له ډلې څخه شمېرل کېږي. ځينې امينو اسيدونه بيا په لکۍ داره ستورو، کې هم پېژندل شوي، په ځانگړې توگه يو ډول چې د کاربونلرونکي کونډرايټو په نامه يادېږي. د همدغو کتنو په سبب، ځينې په داسې اند دي چې کېدای شي د زمکې ته ژوند هم د يوې ناخاورينې سرچينې نه راغلی وي. ټولگړی جوړښت دلته په کيڼ لور ورکړ شوي انځور کې د امينو اسيدونو اړخي زنځير ښکاره کوي. هر يو امينو اسيد ځان ته يو ځانگړی اړخي زنځير لري. همدلته مرکزي کاربون اټوم د الفا کاربون يا په نوم يادېږي او همدا کاربون يو مرکزي چېرال اټوم دی چې دوه پخښې او د -ډله ورپورې تړلې ده. د ډلبندۍ په وخت کې، امينو اسيدونه اکثراً د دوی د اړخي زنځيرونو د ځانگړتياؤ له مخې په څلورو ډلو وېشل کېږي. د امينو اسيدونو همدا اړخي زنځيرونه د يو کمزوره اسيد، يو کمزوره القلي، يو اوب مين که چېرته قطبي وي او اوب کرکجن که چېرته غېرقطبي وي ځانگړتياوې لري. د ۲۰ معياري امينو اسيدونو کيميايي جوړښت، د هغوی د کيميايي ځانگړنو سره يوځای د معياري امينو اسيدونو لړليک کې راغونډ شوي. - - - . - . . آيسومريزم تعاملونه د پېپټايډ بانډ جوړښت زويټريونونه اوب-مين او اوب-کرکجن امينو اسيدونه د معياري امينو اسيدونو لنډونونه او د اړخي زنځيرونو ځانگړنې . -: . غېر معياري امينو اسيدونه د ۲۰ معياري امينو اسيدونو تر څنگ گڼ شمېر غېر معياري امينو اسيدونه هم شته. د نامعياري امينو اسيدونو نه، دوه امينو اسيدونه د جنېټيک کوډ له مخې د څرگنولو وړ دي، خو داسې امينو اسيدونه په پروټينو کې ډېر کم وي. سېلېنوسيسټين يو . . . لېنتيونين، ۲-امينوآيسوبوټيريک اسيد، ډيهايډروآلانين او نيوروټرانسمټر گاما-امينوبوټيريک اسيد د نامعياري امينو اسيدونو هغه بېلگې دي چې په پروټينو کې موندل کېږي. ډېر ځلې غېر معياري امينو اسيدونه د معياري امينو اسيدونو په ميټابوليکو لارو کې د منځگړو امينو اسيدونو په څېر رابرسېره کېږي. د ساري په توگه اورنېتين او سټرولين په يوريا څرخ کې کوم چې د امينو اسيدونو کېټابوليزم دی رابرسېره کېږي. ډېر وار داسې کېږي چې غېر معياري امينو اسيدونه د معياري امينو اسيدونو د بدلونونو په پايله کې مېنځ ته راځي. د دې يوه ښه بېلگه هوموسيسټين دی، دا هغه غېر معياري امينو اسيد دی چې د ټرانس سلفرېشن له لارې رامېنځ ته کېږي او يا هم د ميتيونين د ډيميتايلېشن چې د منځگړي ميټابولايټ، اس-اډينوسيل ميتيونين يا - په مرسته ترسره کېږي، رامېنځ ته کېږي، خو ډوپامين بيا د - څخه، او هايډروآکسيپرولين بيا د پرولين د پوسټ ټرانزېشنل بدلون په مرسته جوړېږي. په تخنيک کې ددوی کارېدنه غذايي ارزښت د معياري پروټين جوړونکو امينو اسيدونو په کتار کې، ۸ اهم امينو اسيدونه دي چې د انسانانو بدن يې په نورمال ډول د نورو تړنگونو نه چې د انسان ودې ته اړين دي نه شي جوړولای، او په همدې خاطر پکار ده چې همدا امينو اسيدونه د خواړو له لارې انسانان ترلاسه کړي. سيسټېن، تيروسين، هسټيډين او آرگېنين په ماشومانو کې نيم-اهم امينو اسيدونه گڼل کېږي، دا ځکه چې په ماشومانو کې د هغه ميټابوليکې لار چې د هغې په مرسته همدغه امينو اسيدونه جوړېږي لا په بشپړه توگه پرمختللې نه وي. يواځې په ځينو وختونو کې اهم گڼل کېږي. . . . دا هم وگورۍ ژونکيميا بيټا امينو اسيد د سټرېکر د امينو اسيد جوړښت گلوکوجېنيک امينو اسيد . د کوډونونو چوکاټ، د -نيوکلوټايډونو لړۍ چې هر امينو اسيد ته کوډونه ځانگړي کوي. د معياري امينو اسيدونو لړليک کيميايي جوړښتونه هم پدې لړليک کې شته سرچينې او يادښتونه باندنۍ تړنې . - : د امينو اسيدونو ټولگه - . - . د امينو اسيدونو ځانگړنې - د امينو اسيدونو او د دغو د اشتقاقونو جوړښت - - نايټروجن مېټابوليزم ژونکيميا