افغانستان په ۲۰۱۹ز کال کې

په افغانستان کې د ۲۰۱۸ کال پیښې. دولتې چارواکي ولسمشر: اشرف غني اجراییه ریس:عبدالله عبدالله د ولسي جرګې رییس: عبدالرووف ابراهیمي د مشرانو جرګې رییس: فضل هادي مسلمیار د افغانستان د ولسمشر لومړی مرستیال: عبدالرشید دوستم د افغانستان د جمهور رئیس دوهم مرستیال: سرور دانش د افغانستان د اجراییه ریاست لومړی مرستیال: خیال محمد خان پیښې په افغانستان کې جګړه له ۲۰۰۱ څخه تر اوسه پورې دوام لري. جنوري په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه ادارې یوناما د راپور له مخې په ۲۰۱۸زکال کې د ملکي تلفاتو شمېر ۱۰۹۹۳ ۳،۸۰۴ مړه او ۷۱۸۹ ټپیان ته رسېږي چې د تېر کال په پرتله بیساری لوړالی ښئ ، چې دا ارقام د ۲۰۱۷ز کال په پرتله په ټولو ملکي تلفاتو کې ۵ سلنه او د ملکي وګړو په مرګ ژوبله کې ۱۱ سلنه زیاتوالی ښئۍ. یوناما د مرګ ژوبلي د زیاتوالي لاملونه د مخالفو ډلو له خوا ځانمرګي بریدونه او د حکومت پلوه ځواکونو له خوا د هوایی بریدونو زیاتوالې په ګوته کوي په راپور کې ویل شوې چې د لومړي ځل لپاره د هوایی عملیاتو له امله ۵۰۰ نه ډیر ملکي وګړي وژل شوي. فبروري امریکایي ځواکونو د ۲۰۱۸ز کال په وروستیو دریو میاشتو کې په چوپتیا سره د اوسپنېزې جګړې په نوم عملیات پای ته ورسول؛ د ۲۰۱۷ز کال په وروستیو کې یو لړ هوايي او توپچي بریدونه پیل شول تر څو د طالبانو د نشه يي توکو د قاچاق او له دغې لارې د عوایدو د ترلاسه کولو مخه ونیسي. د افغانستان د بیارغونې لپاره د ځانګړي پلټونکې سیګار ادارې په وینا، دغه کمپاین چې د هوايي بریدونو خورا پیچلې وړتیاوې پکې شاملې وې، د نشه یي توکو په غیر قانوني سوداګرۍ لږ اغیز درلود، افغانستان لا هم د تریاکو د تولید په برخه کې تر ټولو مخکښ هیواد ګڼل کیږي چې د۲۰۰۱ز کال په پرتله چې د متحده ایالاتو د نظامي مداخلې د پیل کلونه ګڼل کیږې دوه برابره ډیر ښودل کیږي. د فبروري ۵ مه - طالب جنګیالیو د افغانستان په شمالي ولایت کندز کې د ملي اردو پر یوې امنیتي پوستې برید وکړ، چې لږترلږه۲۳ د اردو سرتیري او درې پولیس افسران پکې ووژل شول. همدارنګه په بغلان ولایت کې تېره شپه یو شمېر وسله والو د پولیسو پر پوسته برید وکړ، چې په ترڅ کې یې ۱۰ عسکرو ته مرګ ژوبله واوښته. په همدې حال کې په مسکو کې د طالبانو د مرکچيانو یوې ډلې د حکومت له سیاسي مخالفینو سره چې پخواني ولسمشر حامد کرزي ېې هم ملتیا کوله، وکتل. د طالبانو د مرکچي پلاوي مشر شېر محمد عباس ستانکزي په یوه مرکه کې ویلي، چې دغه ډله نه غواړي د پوځي زور له لارې په ټول هېواد ولکه ټینګه کړي. خو زیاته ېې کړه چې د بهرنیو ځواکونو تر بشپړ وتلو پورې به اوربند ونه مني. مارچ د مارچ په لومړۍ نېټه ځانمرګو بریدګرو او وسله والو سهار وختي د هیلمند ولایت په شورابک کمپ کې پر افغان امنیتي ځواکونو برید وکړ، چې په ترڅ کې ېې لسګونه کسان په داسې حال کې ټپیان او ووژل شول چې د امریکا او طالبانو تر منځ د خبرو اترو بل پړاو جریان لري. د امریکا د پوځ د یوه ویاند په وینا، د امریکا د سمندري ځواکونو سلاکارانو چې کوم زیان یې نه دی لیدلی د افغان امنیتي ځواکونو ملاتړ وکړ چې دغه بریدونه ېې په شا وتمبول. مارچ ۳ د کندهار ولایت په ګډون په ټول هیواد کې سختو بارانونو مرګوني سیلابونه راوپارول، چې لږ تر لږه ۲۰ کسان یې ووژل، د ماشومانو په ګډون یې ۱۰ تنه تري تم کړل او شاوخوا ۲۰۰۰ کورونه یې ویجاړ کړل..د ولايت مقام د معلوماتو له مخې، درنې واورې له مخکې نه تګ راتګ ستونزمن او خطرناک کړى و، چې د سيلابونو د ژغورنې او بيارغونې چارې يې هم له خنډ سره مخ کړې وې. اپریل د حکومت او مرستندویه موسسو په وینا، د جون او جولای په میاشت کې د غنمو حاصلات به د تیر کال د سختې وچکالۍ او سختو سیلابونو له امله له جدي ستونزو سره مخ شي. پخوا د غلو ذخیرې کارول کیدې، او ځینو بزګرانو خپل تخمونه د ډوډۍ تیارولو په پار کارولي دي. کرنیزې زیربناوې لکه؛ ویالې، څاګانې او حوضونه له منځه تللي او د واورې سملاسي وریدل کولای شي چې پاخه فصلونه له منځه یوسي. می می ۳مه طالبانو هغه لویه جرګه رد کړه چې د روژې په مبارکه میاشت کې د اوربند ټینګولو لپاره په کابل کې جوړه شوې وه. ولسمشر محمد اشرف غني د ۳۲۰۰ دیني، سیاسي مشرانو او استازو په ځواب کې پر اوربند هوکړه وکړه؛ په دې شرط چې دا توافق یو اړخیز نه وي او د ښه نیت لرلو په پار ېې د ۱۷۵ طالب بندیانو پر خلاصون هوکړه وکړه. طالبانو له افغان حکومت سره مخامخ خبرې رد کړې، خو د دوحې د خبرو پر مهال یې د جګړې د درولو لپاره د امریکا وړاندیز ته ځواب ورکړ او پر امریکا یې غږ وکړ چې په بدل کې دې له زور نه کار وانخلي. می ۸مه - طالبانو په کابل کې د کاونټرپارټ نړیوالې مرستندویه موسسې پر دفتر د برید مسوولیت په غاړه واخیست، چې په پایله کې ېې څلور ملکي وګړي او یو پولیس افسر ووژل شو او ۲۴ نور یې ټپیان کړل. پنځه بریدګر له یوې وحشتناکې چاودنې او له افغان امنیتي ځواکونو سره تر شپږ ساعته جګړې وروسته ووژل شول. د برید په ترڅ کې ۲۰۰ کسان ژغورل شوي دي. جان آر باس او د یوناما دفتر پر یادې مرستندویه موسسې برید وغانده. جون د اسټرالیا د اقتصاد او سولې انسټیټیوټ له خوا د نړۍ د سولې د شاخص له مخې افغانستان د سورېې هېواد په شاته پرېښودلو سره د نړۍ تر ټولو ناکراره هیواد وبلل شو. تېر کال افغانستان د بل هر هېواد په پرتله د سیمه ییزو پولیسو په باور کې تر ټولو لوی کمښت تجربه کړی، چې ۳۲ سلنې ته رسېږۍ. جولای جولای لومړۍ نېټه - د ۲۰۱۹ز کال د جولای میاشت کې کابل کې برید د جولای ۷ مه ۲۰۱۹ز کال په غزني کې چاودنه د جولای ۱۵ مه طالبانو په شمال لوېدیځ ولایت بادغیس کې په یوه کمین کې ۲۵ لوړ پوړي افغان کمانډویان ووژل. بل لوري ته ۲۰ تنه وسله وال طالبان هم وژل شوي دي. د جولای ۱۸ مه - په کندهار کې د پولیسو پر یوه مرکز د طالبانو ځانمرګی برید وشو، چې د ملکي وګړو په ګډون یې ۱۲ کسان ووژل او شاوخوا ۹۰ نور یې ټپیان کړل. د جولای ۱۹ مه- د کابل پوهنتون بهر یوې چاودنې اته پولیس ووژل او ۳۳ نور یې ټپیان کړل. خو تر اوسه کومې ډلې د دغه برید مسوولیت نه دی منلی. اگست د اګست ۷مه د طالبانو موټر بم چاودنې ۱۴ تنه ووژل او تر ۱۵ زیات یې ټپیان کړل. د اګست ۱۷ـ په کابل کې یوه ځانمرګي بریدګر د واده په یوه تالار کې ځان ته چاودنه ورکړه، چې لږترلږه ۸۰ کسان یې ووژل او تر ۱۶۰ ډېر یې ټپیان کړل. ویل کیږي چې چاودنه هغه مهال شوې وه چې د واده په مراسمو کې تر زرو زیات کسان ورغلي وو. طالبانو سمدلاسه په دې برید کې خپل لاس لرل رد کړل. د اګست ۲۱ د امریکا د پوځ قوماندانې تایید کړه چې په افغانستان کې د یوې نښتې په ترڅ کې د ځانګړو ځواکونو دوه سرتېري وژل شوي دي. سپتمبر د سپتمبر ۲ مه - طالبانو د هغه موټر بم چاودنې پړه پر غاړه واخیسته چې په کابل کې د څو نړیوالو سازمانونو سیمې ته نږدې چاودنه وشوه، چې پایله کې۱۶ کسان ووژل شول او له ۱۰۰ څخه ډیر نور یې ټپیان کړل. سپتمبر ۵ مه - د طالبانو له خوا موټر بم چاودنې ۱۰ تنه ووژل او لسګونه نور یې ټپیان کړل. دغه چاودنه د امریکا د سفارت مخې ته وشوه. سرچینې