د فرانسې تاریخ

د فرانسې د تاریخ لومړني لیکل شوي اسناد د اوسپنې په عصر کې څرګند شول. هغه ځای چې اوس د فرانسې په توګه یادېږي، د هغې سیمې لویه برخه جوړوي چې رومیانو د ګال په نامه یادوله. یوناني لیکوالانو په دغه سیمه کې درېیو اصلي قومي او ژبنیو ډلو ته اشاره کړې: ګالان ، اکیتانیان او بلګیان . ګالان د سلتیک وګړو تر ټولو لویه او غوره ډله وه چې په ګالي ژبه به یې خبرې کولې. له میلاد نه په مخکنۍ لومړنۍ زریزه کې یونانیانو، رومیانو او کارتاژاني وګړو د مدیترانې په سواحلو او د سواحلو په لرې څنډو کې مستعمرې جوړې کړې. د روم جمهوریت د میلاد نه مخکې دویمې پېړۍ په وروستیو کې سویلي ګال د دګالیا ناربوننسیس د ولایت په توګه ضمیمه او د جولیوس سزار تر مشرۍ لاندې رومي لژیونانو د ګال پاتې نوره برخه له میلاد نه وړاندې ۵۱- ۵۸ کلونو پر مهال ونیوله. له هغې وروسته ګالو- رومن کلتور رامنځته شو او ګال په مخ پر زیاتېدونکي ډول په رومي سترواکۍ کې ادغام شو. د رومي سترواکۍ په ورپسې پړاوونو کې، ګال د بربریانو د بریدونو او کډوالۍ پر وړاندې قرار درلود چې تر ټولو مهم یې د جرمني فرانکانو له خوا و. فرانکي پاچا لومړني کلویس د پنځمې پېړۍ په وروستیو کې د ګال ډېرې برخې تر خپلې واکمنۍ لاندې سره یوځای کړې او په سیمه باندې یې د فرانکانو واکمنۍ ته د سلګونو کلونو لپاره زمینه برابره کړه. د فرانکانو واکمني په شارلماني مهال کې خپل اوج ته ورسېده. د منځنیو پېړیو فرانسوي پاچهۍ د کارولنژي شارلماني سترواکۍ په لوېدیځه برخه کې چې د لویدیځې فرانسیا په نوم پېژندل کېده، رامنځته او د کاپت کورنۍ د واکمنۍ پر مهال چې هیوکاپت یې په ۹۸۷ ز کال کې بنسټ اېښی و، ورځ تر بلې زیاتېدونکي شهرت ته لاسرسی وموند. په ۱۳۲۸ ز کال کې د کاپتي کورنۍ د وروستۍ پاچا له مړینې وروسته د واک پر سر کړکېچ د یو لړ نښتو لامل وګرځېد چې د والوا او پلانتاژنت کورنیو ترمنځ د سل کلنې جګړې په نامه پېژندل کېږي. جګړه په رسمي ډول په ۱۳۳۷ ز کال کې وروسته له هغه پیل شوه چې شپږم فیلیپ هڅه وکړه څو دوکیه آکیتن د هغه له موروثي څښتن، انګلیسي درېیم ادوارد نه چې د پلانتاژانت له خوا یې د فرانسې د واکمنۍ ادعا کوله، ونیسي. په داسې حال کې چې پلانتاژنت په پیل کې د فرانسې د دویم ژان د نیولو او د هغه له خوا د باج ترلاسه کولو په ګډون بریاوې لرلې، خو وروسته په جګړه کې بخت د والوا لوري ته مخه کړه. په جګړه کې له پام وړ څېرو نه د فرانسوي بزګر لور ژان دارک وه چې فرانسوي ځواکونه یې د انګلیسانو پر وړاندې رهبري کړل او ځان یې د ملي اتلې په توګه معرفي کړ. جګړه په ۱۴۵۳ ز کال کې د والوا په بریا سره پای ته ورسېده. په سل کلنه جګړه کې بریا د فرانسوي ملت پالنې د پیاوړتیا او د فرانسوي واکمنۍ د واک او لمنې د پراختیا لامل وګرځېده. د لرغوني رژیم پر مهال د راتلونکو پېړیو په اوږدو کې فرانسه د رنسانس او پروتستانت اصلاحاتو له امله په رښتیني مرکزي پاچهۍ واوښته. د فرانسې د مذهبي جګړو په اوج کې، فرانسه یوځل بیا د واکمنۍ پر سر د شخړو شاهده وه، ځکه د والوا کورنۍ وروستی پاچا درېیم هنري له خپلو سیالو بوربون او ګیز کورنیو سره جګړه وکړه. د ناوار بوربوني پاچا آنري جګړه وګټله او د بوربون لړۍ بنسټ یې کېښود. په ۱۶ مه پېړۍ کې یې په نړۍ کې مخ پر ودې استعماري سترواکۍ رامنځته کړه چې د فرانسي سیاسي واک د څوارلسم لويي د لمر پاچا د واکمنۍ پر مهال اوج ته ورسېد. د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې، پاچهي او هغو ته اړوند بنسټونه د فرانسوي انقلاب پر مهال له منځه ولاړل. دغه هېواد تر هغه مهاله د جمهوریت په توګه اداره شو، کله چې ناپیلیون بوناپارت د فرانسوي سترواکۍ اعلان وکړ. په ناپیلیوني جګړو کې د هغه له ماتو وروسته، فرانسه تر هغه مهاله یوځل د پاچهۍ، ورپسې د لنډ مهال لپاره د دویم جمهوریت او وروسته د دویمې سترواکۍ په توګه د څو رژیمونو د بدلون شاهده وه، کله چې په ۱۸۷۰ ز کال کې د فرانسې درېیم ډېردوام لرونکی جمهوریت رامنځته شو. فرانسه د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د جرمني او مرکزي ځواکونو پر وړاندې د درې ګونې هوکړې فرانسه، بریتانیا، روسیه له ځواکونو نه یوه وه. په دویمه نړیواله جګړه کې هم د متفقینو په ځواکونو کې وه، خو په ۱۹۴۰ ز کال کې د نازي آلمان له خوا ونیول شوه. درېیم جمهوریت هم له منځه ولاړ او د هېواد ډېرې برخې په مستقیم ډول د آلمان له خوا کنټرول کېدلې، په داسې حال کې چې سویل تر ۱۹۴۲ ز کال پورې د دښمن پلوه ویشلي فرانسوي دولت له خوا اداره کېده. د ژوند کولو شرایط هم ستونزمن و، ځکه جرمنیانو خواړه او بشري قوه له منځه وړې وه او هم یې ګڼ شمېر یهودان وژلي و. د آزادې فرانسې خوځښت پر استعماري سترواکۍ بریالی شو او د جګړې د مهال مقاومت یې رامنځته کړ. په ۱۹۴۴ ز کال کې له آزادۍ وروسته، د څلورم جمهوریت بنسټ کېښودل شو. په هندوچین او الجزایر کې اوږد مهاله جګړو د فرانسې منابع خالي کړلې او په سیاسي ماتې سره یې پای وموند. په ۱۹۵۸ ز کال کې د الجزایري کړکېچ وروسته شارل دوګول د فرانسې د پنځم جمهوریت بنسټ کېښود. په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې د استعمار له منځه تلل د فرانسې د استعماري سترواکۍ د ګڼ شمېر برخو د خپلواکۍ شاهد و، په داسې حال کې چې وړې برخې د فرانسې د دولت په بهرنیو برخو او ډلو کې ادغام شوې. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، فرانسه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا او ناټو دایمي غړې ده. له ۱۹۴۵ ز کال راهیسې یې د اروپايي اتحادیې د یوځای کولو په برخه کې مرکزي رول درلود. په وروستیو کلونو کې د کرارې اقتصادي ودې په خوا کې دغه هېواد د ۲۱ مې پېړۍ د پیاوړی اقتصادي، کلتوري، پوځي او سیاسي عامل په توګه پاتې دی. له ۱۹۸۹ ز کال نه د ۲۱ مې پېړۍ تر پیله پورې د شوروي اتحاد له شیندل کېدو او د سړې جګړې له پای ته رسېدو وروسته د فرانسې د اصلي برخو پر وړاندې باالقوه ګواښونه له منځه ولاړل. فرانسې د خپلو هستوي وړتیاوو په راکمولو پیل وکړ او په ۲۰۰۱ ز کال کې یې د عسکرۍ جبري خدمت هم لغوه کړ. د فرانسوا میتران تر مشرۍ لاندې، فرانسې په ۱۹۹۰ ز کال کې د عراق پر وړاندې د خلیج په لنډه بریالۍ جګړه کې ونډه واخیسته، چې په دغه جګړه کې د فرانسې ونډه د ډاګټ عملیاتو په نامه یادېږي. ترهګرۍ بده وده وکړه. په ۱۹۹۴ کې د ایر فرانس ۸۹۶۹ الوتکه، د ترهګرو له خوا برمته شوه، خو دوی ونیول شول. فرانسه په پخوانۍ یوګوسلاویا کې له نسل وژنې نه د مخنیوي په برخه کې په بالکان کې د ناټو او اروپايي اتحادیې د پالیسۍ یو له پیاوړو ملاتړو نه وه. فرانسوي ځواکونو په ۱۹۹۹ ز کال کې د یوګوسلاویا په فدرال جمهوریت باندې د ناټو په بمباریو کې ونډه واخیسته. فرانسې له نړیوال تروریزم سره د مبارزې په برخه کې فعاله ونډه لرلې. په ۲۰۰۲ ز کال کې یې د په نامه په پاریس ښار کې په پټ ډول د تروریزم پر ضد استخباراتي مرکز جوړ کړ. په همدغه کال کې یې، په افغانستان کې د طالبانو د رژیم په چپه کولو کې مرسته وکړه، خو په کلکه سره یې په ۲۰۰۳ ز کال په عراق باندې برید رد کړ او آن ګواښ یې وکړ چې په دې اړه د متحده ایالاتو وړاندیز شوی پرېکړه لیک به ویټو کړي. د ۲۰۱۲ ز کال په ولمسشریزو ټاکنو سوسیالیست فرانسوا اولاند سرکوزي ته په بیاځلي ټاکنو کې ماتې ورکړه. په ۲۰۱۴ ز کال اولاند د آلمان له لومړۍ وزیرې انګلا مرکل او د امریکا له ولسمشر اوباما سره په خوا کې په روسیه باندې د اوکراین پر وړاندې د اقداماتو له امله په بندیز لګولو کې ودرېد. د ۲۰۱۷ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې د ! نوي ګوند بنسټ اېښودونکی ایمانوئل ماکرون بریالی شو. سرچینې