ihanif/pashto-wikipedia-corpus huggingface dataset:
د فراه سیند

د فراه سیند پارسی، فراه رود د افغانستان په لوېديځ کي د کندهارهرات پر لویه لاره پروت يو سيند دی. دغه سیند د غور ولایت په ختیځه برخه کې د بند بایان لړۍ څخه سرچینه اخلي او د په اوږدو کي د افغانستان- ایران په پوله کي د هلمند سیمو ته وربهیږي. د فراه ښار د یاد سیند پر غاړه باندي پروت دی، چي په وچ موسم کي یې پراخوالۍ شاوخوا او ژوروالۍ کیږي. د فراه ښکته دره حاصلخیزه او ښه کرنه لري.
د فراه کلا

د فراه قلعه پښتو د فراه ارګ، دری ارگ فراه د الکساندر کلا او په سیمه کي د شهر فریدون په نوم هم پیژندل کیږي د افغانستان په سوېل لویدیځ فراه ولایت کي یوه پخونۍ کلا ده. د تاریخونو پر اساس کله چي لوی سکندر په لرغوني افغانستان باندي برید وکړ دا ځای په ډرینګیانا پېژندل کېده، چي وروسته یې پلازمینه فرادا د اکتوبر په مخکي تر میلاد کي بدله سوه. یاده سیمه اوس د فراه په نوم پېژندل کیږي. د فراه کلا د فراه ښار په څنډه کي پرته ده. د کلا دېوالونه فوټه لوړ دي او داخلي برخه یې ډېره پراخه جوړه سوې ده.
چټ جي پي ټي

چټ جي پي ټي یو چیټ بوټ د مکالمې سیسټم دی چي د لخوا رامینځته سوی او د نومبر په ، کې پیل سوی دی. د لوی ژبو موډلونو پراساس یاده ټکنالوجي کاروونکو ته وړتیا ورکوي ترڅو د مطلب اوږدوالی، بڼه، سټایل، د توضیحاتو کچه، او ژبي خبري اتري اصلاح او پرمخ بوځي. چټ جي پي ټي د بوم ټکنالوجي پر اساس اعتبار لري، کوم چي د مصنوعي استخباراتو په ډګر کي یې د رواني چټکي پانګوني له امله د خلکو پام ځان ته اړولی دی. د په جنوري کي یاده ټکنالوجي د تاریخ ترټولو ګړندئ وده کونکی او مصرف کونکی پوستغالۍ سافټوېر وګرځېدی، چي له ملیون څخه ډیر کاروونکي یې ترلاسه کړل او د اوسني ارزښت ملیارد ډالرو ته ورسېد. د چټ جي پي ټي له راتګ سره یوځای مایکروسافټ د - پراساس سیسټم رامنځ ته کړ. ځینو کتونکو د او ورته پروګرامونو د احتمال په اړه اندیښنه څرګنده کړې ده چي ګواکي د انساني استخباراتو بې ځایه کولو یا کمولو، د غلا کولو توان، یا د غلطو معلوماتو د خپرولو ګواښ هم له ځان سره لري. د سیسټم لمړۍ په آزاده توګه د موجوده څیړني د مخکتنې په توګه خپور سو، مګر ددې د نړیوال شهرت له امله اوس دا خدمت په فریمیم ماډل کي هم پرمخ وړي. هېره دې نه وي چې چټ جي پي ټي په خپل ترکيب کې پښتو ژبې ته وروسته له هغې چې غوښتنه ترې وشوه په څلور ورځو کې مثب ځواب ووايه او پښتو ژبه يې په خپلو خدماتو کې شامله کړه، خو له بده مرغه چې پښتو ځواب يې ډېرې ستونزي لري. سرچينې
ځمکنئ توپان

د ځمکي توپان هغه پیښه ده چي د اوبو څخه وروسته په ځمکه کې حرکت رامنځ ته کوي. په عمومي توګه دا توپان هغه وخت رامنځ ته کیږي کله چي د اوبو پر سربېرنه څپو باندي توپاني بادونه په قوت کي روان او ځان وچي ته ورسوي. اغیزي د ځمکي د توپان له امله د اوبو سطحه ناڅاپه لوړه ځي، همدرانګه قوي بارانونه او توند بادونه هم رامنځ ته کوي، چي له کبله یې د انساني تلفاتو وېره زیاتیږي او خلکو ته زیانونه اړوي.
جلیسکو

جالیسکو یا جلیسکو په مکسیکو هیواد کي د طبیعي سرچینو او همدارنګه اوږد تاریخ او کلتور له امله یو مهم اقتصادي او تاریخي ایالت دی. د مکسیکو کلتور ډیری ځانګړتیاوې په اصل کې د جالیسکو ایالت سره اړه لري، لکه ماریاچي ، ټیکیلا ، رانچیرا ، بیریا ، او جاریپیو - چي له همدې امله د دولت شعار هم جالیسکو مکسیکو دی. له اقتصادي پلوه ، دا ایالت د مکسیکو ایالتونو په مینځ کي دریم ځای لري. دلته صنعتي سیمي او ځایونه د ګوادالجارا میټروپولیټان په سیمه کي موقعیت لري، کوم چي په مکسیکو کي دریم لویه میټروپولیټان سیمه بلل کیږي. جالسکو ایالت د دوو مهمو ځایي نفوسو لکه هویچول او ناهوس کور او استوکنځی دی. دلته د پام وړ بهرني خلک هم شتون لري، چي ډیری یې د متحده ایالاتو او کاناډا څخه راغلي دي، او د چپالا جهيل او پورټو والارټا په سیمو کي ژوند کوي.
لر غر

لر غر یا هم لر کوه د افغانستان په لويديځ کي د فراه ښار سوېل ختيځ ته د ٢٤٩٢ متره په لوړوالي يو غر دى. دغه غر په ۱۹۷۹ کال کي د افغان مجاهدینو له خوا د شرافت کوه د عزت غر په نوم ونومول سو. افغان کمونستانو دغه غر د مردار کوه یا مردار غر په نامه ياداوه. د شوريافغان جګړه له ۱۹۷۹ څخه تر ۱۹۸۹ پوري د افغانشوروي جګړې پر مهال لر غر د افغان مجاهدینو او شورويانو ترمنځ د خونړي جګړې ډګر وو چي او شورویانو د کندهارهرات پر لویه لار دې سیمي ته ځانکړې پاملرنه کول. تر ۱۹۸۹ کال پوري د هرات، فراه او کندهار لویه لار د لر کوه له امله چي مجاهدینو ورباندي جګړې کولې تر سخت ګواښ لاندي وه. په ۱۹۸۴ کال کي د شوروي او افغان ځواکونو په ګډو عملیاتو کي د لر غر له مجاهدینو څخه ونیول سو او د لاري واک د افغانستان د وخت حکومت په لاس کي واخیست، خو د شورویانو تر وتلو وروسته داځای بیرته مجاهدینو سقوط کړ. جغرافيايي موقعیت لر غر د فراه ښار سوېل ته د کندهار او هرات لویي لاري په دوولس کیلومتره کي پروت دی. دغه غر ۲۵۶ کیلومتره مربع سیمه په ځان کي رانغاړي.
د شرافت کوه ډله

د شرافت کوه ډله جبهه د افغان مجاهدینو یوه ډله وه چي په ۱۹۸۰ لسیزه کي یې په فراه ولایت کي فعالیت کاوه. ددې ډلي مشري یو افغان مولوي محمد شاه کوله چي له اڅکزی پښتنو سره یې اړه درلوده. یاده ډله ځکه د شرافت کوه په نوم ونومول سوه، چي د فراه ښار په سوېل ختیځ کي یې په یو لوی غر کي فعالیت کاوه، کوم چي د شرافت غر کوه شرافت نومېدی.
پدر وطن

پدر وطن یا پدری وطن د چریکيانو ضد یو سیمه ایز سازمان وو چي د شوروي اتحاد او د دوی د متحد افغانستان دیموکراتیک جمهوریت لخوا رامنځ ته سوی وو. ددې ډلي لمړئ واحد په کال کي راڅرګند سو، خو دا معلومه نده چې دوی تر دې مخکي هم فعالیت درلود کنه.
د فراه هوايي ډګر

د فراه هوايي ډګر د افغانستان په سوېل کي د فراه ولایت په ختیځه برخه کي موقعیت لري. یاد هوايي ډګر د افغانستان د ترانسپورت او ملکي هوايي چلند وزارت اړوند بلل کیږي او د افغانستان د سوېل لویديځ خلکو ته چوپړتیاوي ترسره کوي. دغه شرکت د هیواد یو شمیر ښارونو ته د کورنیو الوتنو خدمات وړاندي کول، خو په پام کې ده چي په راتلونکي کي ځیني نړیوالي الوتنې هم پکښي پیل سي. قطر هیواد د ۲۰۱۰ کال په وروستیو کي د فراه هوايي ډګر د نړیوالو الوتنو د برابرولو او خدماتو لوړولو لپاره له سیمه ییزو چارواکو سره کار پیل کړ. د فراه هوايي ډګر پخوا د امريکا د وسله والو ځواکونو ، نړيوالو سوله ساتو ځواکونو ايساف او د افغانستان د پخواني هوايي ځواک له خوا د پوځي موخو لپاره کارول کېدی. په وروستیو کي د لسیزې په اوږدو کي ترمیم او پراخ سو، چې تر پوري یې د افغان ملي امنیتي ځواکونو لپاره نوي تاسیسات هم ور زیات کړل. د افغانستان نوي سرپرست حکومت اسلامي امارت تر چتر لاندي د هوایي چلند وزارت د افغانستان د فضایي حریم او هوایي ډګرونو عملیات د متحده عربي اماراتو شرکت ته سپارلي دي. له څو کلونو راهیسي له دې هوايي ډګر څخه منظم پروازونه نه دي سوي، خو کابل ته د الوتنو د بیا پیلولو هڅي رواني دي. د فراه هوایی ډګر تر ډېره پوري د سرې میاشتې مرستندویه موسسې لپاره الوتني ترسره کړي.
515 لویه لار (افغانستان)

لویه لاره د افغانستان د بکوا ولسوالۍ لوی سړک دی. دا له جغل څخه جوړ یو سړک دی چي له ختیځ څخه لویدیځ ته غځېدلی دی، او په ختیځ ټرمینس کي دلارام سیمه له لویدیځ فراه ښار سره نښلوي. سړک شاوخوا ٧٥ کيلومتره اوږدوالی لری او له دلارام څخه تر بکواه ولسوالۍ پوري شاوخوا ٣٨ کيلومتره غځېدلی دی.
د احمد شاه بابا مقبره

د احمد شاه بابا دراني مقبره د افغانستان په کندهار ولايت کي موقعيت لري. دا د کندهار یو له مهمو تاریخي ځایونو څخه ګڼل کیږي. احمدشاه دراني چي د کندهاریانو ترمنځ په ډېره مینه د احمدشاه بابا په نوم یادېږي، د ۱۷۴۷ او ۱۷۷۲ کلونو ترمنځ د کندهار د دراني امپراتورۍ واکمن تېر سوی دی. د احمدشاه بابا مقبره د په زړه پورې اکټاگونال یادگار په بیسالټیک پلیټ فارم کي ولاړه ده. د ساده خټینو خښتو بهرنۍ برخه د متقابل مخامخ لوړوالی او ژورو بې شمیره طاقونو سره سینګار سوې ده، او په نازک ډول د ژړ او شین ، شنه او نیلي کاشیو سره ډیزاین ورکړل سوی دی. د مقبرې لوړ منارونه د یادګار د اصلي برخي په سر کي د ګلانو بیلسټراډ سره تړل سوي دي، او شاته یې د لنډو منارونو یو بل سیټ په نیلي رنګ باندي د یو لړ کمو طاقونو په سر کي د یو ډرم تاج شاوخوا د روښانه نیلي ټایلونو گنبد سره جوړ سوی دی. د اصلي محرابونو سوفټونه په ډېره ځیرکتیا سره په شاتنیو برخو کي په بڼه ییزه توګه سینګار سوي دي، چي د نیمه حلقو څخه جوړ سوي د لاپیس لازولي او سرو زرو د ګلانو سره ورته والی لري. نور ولولئ مقبرې ته چي کله یو څوک ننوزي بهرنۍ سینګار سوې بڼه خورا ورته سپینه ښکاري. د زیارت کوونکو سترګي د مرمرو په فرش کي د ښکلي افغاني غالۍ څخه نیولې بیا د گنبد په ښکلي رنګ سوي او ژړ سوي ګلانو باندي د رنګ او ډیزاین له کبله ددې مقبرې په ښایست نه مړیږي. د دېوالونو د جوړښت په شاوخوا کي په ژړ او نسواري رنګونو باندي نیلي-شنې کاشیاني په کندهار کې جوړي سوي دي او د هرات د کاشیانو له کار څخه خورا ځانګړې بڼه لري. د مقبري کونج ته په لاندي خوا کي په اتو کونجونو باندي په سپینه نیلي کاشي کي یوه لویه لیکنه د امپراتور احمدشاه بابا دراني فضیلتونه او ښېګڼي بیانوي په مقبره کي سرکوفګس د افغان مرمر څخه جوړ سوی دی، او د ژورو شرابو مخمل د سرو زرو په ګنډل سوي ټوکر کي پوښل سوی دی. د دې تر څنګ د مقبرې سرته یو میز دی چي د قرآن کریم ښایستې نسخې او د شیشې په المارۍ کي د سرو زرو پوښل سوې خولۍ او د سپینو زرو یوه لکړه د دوه سرونو مرغیو سره رغول سوې پراته دي. له همدغو شیانو سره احمدشاه درانی جګړې ته تللی وو. د مقبرې د احاطې دننه جامع جومات هم شتون لري چي د چادرۍ زیارت لري، او باور کیږي د اسلام د پیغمبر محمد لخوا اغوستل سوې ده. سرچينې
د پېښور دره

د پېښور دره پارسی : وادی پیشاور یا د پېښور حوزه چي له تاریخي پلوه د ګندهارا دره په نوم هم یادیږي، یوه پراخه سیمه ده چې د پاکستان د خیبر پښتونخوا ایالت په مرکزي برخه کي موقعيت لري. یاده دره ده او د کابل سیند خواته رسیږي. دا دره په اوسط ډول لوړوالی لري . د درې نوم د پېښور له ښار څخه اخیستل سوی دی، چي په لویدیځ کي د ورسک بند ته نږدې موقعیت لري. پېښور دره لويديځ ته د خيبر لاره هم ګڼل کیږي. په دې دره کي پنځه ډیر نفوس لرونکي ښارونه پېښور، مردان ، صوابۍ ، چارسده او نوشهره دي. د درې اړوند ولسوالۍ د خیبر پښتونخوا لاندي ولسوالۍ په بشپړه توګه د پېښور په دره کي موقعیت لري: د چارسدې ولسوالۍ نفوس: د مردان ضلع نفوس: د پیښور ضلعه نفوس: برسېره پردې، د نوښار ډیری ضلعي، د صوابۍ ډیری برخه، د خیبر کوچنۍ برخي د جمرود په ګډون، مهمند ، ملاکنډ ، او سرحدي سیمه پیښور هم د پیښور په وادی کي موقعیت لري. تاریخي لاسوندونه په میلادي کال کي ژون ژانګ د پیښور له درې څخه لیدنه وکړه، او د اشوکا لخوا جوړ سوي د دوه سټوپاونو یادونه یې وکړه.
محمد مراد بیګ

میر محمد مراد بیګ دری : محمد مراد بیگ - په نولسمه پیړۍ کي د کندز د خاناتو خان وو. مراد بیګ د خپلي واکمنۍ پر مهال میر یار بیګ ته ماتي ورکړه، ترڅو د بدخشان واک په لاس کي واخلي او خپله واکمني یې د امو دریا شمال لور ته قرغان تپې او کولاب سیمو ته وغځوله. د نوموړي وزیر احمد بیګ نومېدی. مراد بېګ په ۱۸۳۸-۳۹ کلونو کې د افغان ترکستان په جګړه کي د دوست محمد خان پر وړاندي جګړه بایلول، او له همدې سره یې واک پای ته ورسېدی. د هغه د مړیني تاریخونه متضاد دي، چي د تاریخ پوهانو په اند د څخه تر پوري کلونه یاد سوي دي.
افغان ترکستان جګړه (۱۸۳۸-۳۹)

د افغان ترکستان جګړه د کال په ژمي کي پیل او د په مارچ کي پای ته ورسیده. دا جګړه د کندز د خاناتو د واکمن مراد بیګ د ظلم په پایله کي رامنځ ته سوې وه. همدارنګه په سیمه کي د افغان دولت له لوري د ډیرو ازبک دولتونو څخه د اضافي عوایدو لاسته راوړل او خراج ترلاسه کول هم ددې جګړې موخي بلل کېدې، ترڅو د خلم او قطغان مهم دولتونه د یو واحد افغان دولت تر واکمنۍ لاندي راسي. د افغانستان واکمن دوست محمد خان ځکه دا جګړه ترسره کړه چي مراد بیګ خپل نفوذ ورځ تربلي د بامیان په لوري غځاوه او افغانستان یې هم تر نظر لاندي کړی وو. لنډیز په افغانستان کي د دراني امپراتورۍ له ړنګیدو په پایله کي یوشمېر دولتونه د هغې له زوال څخه رامنځ ته سول، چي پکښي د افغان ترکستان او د کندز خاناتو واکمني هم شتون درلود. د بارکزي واکمنۍ مشر دوست محمد خان له دې ویري چې نوی خپلواک سوی مراد بیګ به ځواکمن او د افغان واکمنۍ نفوذ به د بامیان ، چي له کابل څخه بلخ ته پر لاره یو ستراتیژیک ښار دی وو، وګواښي په جګړه پیل وکړ. د همدې ستونزي د هوارۍ لپاره دوست محمد خپل زوی اکرم خان او یوسیا هارلان د مراد بیګ او د هغه د رژیم د پرځېدلو لپاره واستاوه. نښته د امیر دوست محمد خان افغان پوځ د ۱۸۳۸ کال د اکتوبر په وروستۍ اونۍ کي له کابله ووت او بامیانو ته ورسېدی. ورپسې سیغان ته ورسید او د هغه ځای د کلا له نیولو سره سم یې د افغان توپخانې لپاره د خټو دیوالونه ترمیم کړل. له سیغان څخه د افغان فوځ له وتلو وروسته یاد ځواکونه کهمرد ته لاړل، او په دې توګه یې د ګڼ شمېر خپلواکو هزاره ګانو تر منځ پوله جوړه کړه. په کهمرد کې له ٢٢ ورځو پاتې کېدو وروسته افغان پوځ يو ځل بیا چي تر دوه زره زيات ازبک او هزاره ګان ورسره وه ووت. دره صوف ته په رسېدو سره افغان لښکر کلا محاصره کړه، دښمن چي د جګړې توان یې نه درلود ټوله تسلیم او کلا یې افغانانو ته وسپارل. تر یادي بریالۍ محاصرې وروسته افغان ځواکونه بلخ ته ولاړل، چیري چي د بخارا واليان، اسحاق عراق او اشان سدور پرته له جګړې ورتسلیم سول. د بلخ، سیغان او کهمرد د پرځېدو خبر چي مراد بیګ ته ورسید، هغه هم تسلیم سو او یو تړون یې له دوست محمد خان سره لاسلیک کړ. ددې تړون له مخي په بلخ کي د دوست محمد نفوذ زیات سو، او ددغه ولایت د سیاست کنټرول یې په لاس کي واخیست. نه یوازي دا بلکي دوست محمد خان د دې تړون په پایله کي خپلي سیمې تر اقچې پوري وغځولې او له بدخشان سره یې ګډه پوله رامنځ ته کړه. د جګړې څخه بیرته راستنیدل د ۱۸۳۹ کال د مارچ په میاشت کي دوست محمد خپل پوځ بیرته کابل ته راوغوښت. د راستنېدو پر وخت د ډیري یخني له امله په زرګونو سړي د غرونو له لارې د سفر څخه مړه سول، او ځیني حیاتي تجهیزات لکه توپخانې او نور یې شاته پریښودل. پایله د ترکستان تر جګړې څه موده وروسته د افغانستان او انګرېز لومړۍ جګړه پاى ته ورسېده او دوست محمد خان د واک لپاره له شاه شجاع دراني سره په سيالۍ کي ونښت. ددوی د سیالي په پایله کي د افغانستان په وروستیو فتحه سویو سیمو باندي د افغانانو کنټرول ختم سو او دوست محمد د ۱۸۴۳ کال د هزاره جات تر کمپاین پوري بیا یادو سیمو ته نه ولاړی. ورته لیکني شاه شجاع دراني د کندهار فتحه د بلخ فتحه د افغانستان د کندز فتحه تیمور شاه دراني د بارکزيو واکمني
د 1843 د هزاره جات جګړه

په کي د هزاره جات جګړه په افغانستان کۍ د انګلیس - افغان لومړۍ جګړې وروسته د وضعیت په پایله کي رامنځ ته سول. ددې جګړې په جریان کي بهسود او بامیان له افغاني واکمنۍ څخه جلا سول او دوست محمد په کابل کي د واک له بیا پیلولو وروسته ددوی د بیرته نیولو هڅه پیل کړه. لنډیز د افغان انګلیس په لومړۍ جگړه کي د درانيو واکمن شاه شجاع دراني غوښتل چي تخت بیرته ترلاسه کړي او په افغانستان کي د سدوزي کورنۍ یو ځل بیا واک ته ورسوي. نوموړي په ۱۸۳۹ کال کي د انګریزانو په مرسته په بریالیتوب سره یرغل وکړ. شاه شجاع د څخه تر پوري تر هغه وخته واکمني کوله څو چي د دوست محمد خان د زامنو په ځانګړې توګه د وزیر اکبر خان له خوا مات سو. له یادي پیښي وروسته دوست محمد خان د کابل پر تخت کښېناست او د بامیان او بهسودو په څېر د جګړو په پایله کي یې د باغي سیمو د بیا نیولو پلان پیل کړ. پایله د بریالۍ جګړې په پایله کي دوست محمد خان وتوانید ترڅو خپله واکمني پراخه، او وروسته په ۱۸۴۵ کال کي له بامیان څخه د هندوکش تر هاخوا د بلخ پر سیمو باندي هم کنټرول ترلاسه کړي. ورته لیکني د درانيو واکمني وزیر اکبر خان د افغان-انګلیس لومړۍ جګړه محمد افضل خان
د کندهار دوه ژبی ډبرلیک

د کندهار دوه ژبۍ ډبرلیک په دوو ژبو لیکل سوی چي د اشوکا د کندهار ایت په نوم او یاهم د د چیل زینو ایت په نوم پیژندل کیږي، په یوناني او آرامي ژبو کې یوه لیکنه ده چې د مخکي تر میلاد کلونو پورې تاریخ لري، او په لرغوني افغانستان کي د موریان امپراتور اشوکا اړوند ده، چي اوس وخت د کندهار ولایت په چهل زینو سیمه کي ده. یاد ډبرلیک د اشوکا د لومړنیو پیژندل سویو فرمانونو څخه دی، چې د هغه د واکمنۍ د اتم کال په شاوخوا کي تر میلاد ۲۶۰ کاله ترمخه او د هغه د نورو ټولو لیکنو څخه مخکي لیکل سوی دی. همدارنګه په هند کي د کوچني ډبرې ایډیکټس او باربار غارونه او د لوی راک ایډیکټس هم ددغه تمدن اړوند ګڼل کیږي. د اشوکا دغه لومړنۍ لیکنه په یوناني او آرامي ژبو لیکل سوې وه. د اشوکا لیک په کي د یوې کیندني په جریان کي په کندهار کي تر خځلو لاندي کشف او د په نوم ونومول سو. د ځینو تاریخونو له مخي اوسنی لیک د اشوکا د کوچنیو ډبرو ایډیټس یوه برخه ګڼل کیږي د کوچني ډبرې فرمان نمبر پر اساس، د اشوکا د کندهار ایت په افغانستان کي له دوو لرغونو لیکنو څخه یو دانه دی چي یوناني لیکنه لري او بل یې د کندهار یوناني لیکنه ده چي کټ مټ په یوناني ژبه لیکل سوې ده. چهل زینه، هغه غرنۍ سیمه ده چیري چي دغه فرمانونه کشف سوي دي. دغه ځای د لرغوني یونان د الکساندریا اراکوشیا ښار او همدارنګه د اوسني کندهار زوړ ښار د طبیعي حوزې لویدیځ اړخ جوړوي. دا فرمان د غره په غاړه کي لیکل سوی دی چي کشف یې وروسته په ۱۳۳۷ کال کي ترسره سو او د افغانستان مشهوره تاریخ پوه احمد علي کهزاد خلکو ته وروپېژندی. د ایټالوي لرغونپوه امبرټو سیراتو په وینا، دغه ځای د کوچني سیډل په ختیځ کي د دوه غرنیو غونډیو په مینځ کي تر څوکۍ لاندي پروت دی چي د مغولی واکمن بابر له لوري چهل زینې ورباندی جوړي سوي دي. په کابل کي د افغانستان په ملي موزیم کي د نقاشۍ یوه کاسه هم ددې تمدن اړوند شتون لري. د کندهار په فرمان کي اشوکا د بودیزم ملاتړ او د افغانستان یوناني ټولني ته د تقوی اختیار د منلو غوښتنه کوي. لنډیز یوناني ټولنې د موریانو د امپراتورۍ په شمال لویدیځ اوسني افغانستان کي ژوند کاوه، په ځانګړې توګه د افغانستان د بدخشان سیمي ته نږدې د لرغوني یوناني بکتریا بلخ، او د اراکوشیا کندهار په سیمو کي چي نن ورځ د افغانستان په سویل کي د سکندر اعظم د فتحې او استعمار هڅي او تاریخ په ډاګه کوي، کوم چي تر میلاد کاله ترمخه یې ترسره کړي وې. د همدې ثبوتونو پر اساس داسي ښکاري چي یاد تمدن د سکندر څخه شاوخوا کاله وروسته د اشوکا د واکمنۍ پرمهال د افغانستان په سیمه کي لاهم فعال وو. سرچينې
د کردانو او بلوڅانو اړیکې

د کردانو او بلوڅانو اړیکې د کردانو او بلوڅانو ترمنځ اړیکې بیانوي. تاریخ بلوڅان هغه ډله ده چې له کردانو سره نږدې تاریخي اړیکې لري، د جینیات او ژبې له مخې. کرد او بلوڅان، چې دواړه ایرانیان دي، د منځنۍ اسیا له اندرانوو څخه زیږیدلي، مخکې له دې چې لویدیځ ته له یو بل سره مهاجر شي. په داسې حال کې چې په حلب کې، بلوڅان وروسته د کسپین سیمې ته او بیا د نن ورځې بلوچستان ته مهاجر شول، دوی په څلورمه پیړۍ کې له حلب څخه ووتل او په اوومه پیړۍ کې په بلوچستان کې میشت شول. حلب لا هم د کردانو ډېر نفوس لري. بلوڅانو تر شلمې نیټې پورې د خپل اصل په اړه څه نه دي لیکلي، مخکې له دې چې دوی په لویه کچه دا د شفاهي دود له لارې تیر کړي. بلوچستان ته له مهاجرت وروسته بلوڅي ژبه د فارسي، اردو، پښتو او دراوډي ژبو تر اغېز لاندې راغله. سره له دې چې لا هم ورته والی شته او دواړه لوېدیځ ایراني ژبې سره له دې چې د اوږدې مودې لپاره سره جلا شوي، بیا هم یو بل ته نږدې ژبې دي. بلوڅان او کردانو، میسوپوتامیا ته د مهاجرت دمخه هم د البرز په غرونو کې ژوند کاوه. د بورز کلمه، چې معنی یې لوړ ده، یوازې په بلوچي او کردانو کې موندل کیږي. کرد او بلوڅان دواړه د میډیا څخه د نسل ادعا کوي. د دې ادعاوو تر څنګ چې آیا بلوڅان د کردانو اولادونه دي، یا که کردان د بلوڅانو اولادونه دي، دوی دواړه د یو بل سره تړاو لري او د مهاجرت څخه مخکې یوه ډله وه. دلته کردان د بلوڅي ژبې تخلصونه او د قبیلې نومونه لري او بلوڅان هم د کرد ژبې تخلصونه او د قبیلې نومونه لري. د بلوڅانو او کردانو عصري جنیټیک ازموینې یو اړیکه تایید کړه. په عصري تاریخ کې، بلوڅان او کردان، دواړه بې وطنه او په مختلفو هیوادونو کې ویشل شوي، تل یو بل سره مینه لري. بلوڅان په خپله سیمه کې ډیر سیکولر او د ډیموکراسۍ زغمونکي په توګه پیژندل شوي. کردان هم د منصفانه سیکولر په توګه پیژندل شوي. د سیکولرانو تر څنګ، حتی د کردانو او بلوڅو تر منځ اسلامپالو هم د خپلو خپلواکۍ د غورځنګونو په ملاتړ کې له یو بل سره همکاري کړې ده. په هرصورت، مذهبي کردانو او بلوڅانو دواړو د کردستان او بلوچستان په غورځنګونو کې برخه اخیستې ده. ښځو د کردانو او بلوڅو په دواړو خوځښتونو کې لوی رول لوبولی دی. د پاکستان د حکومت پر ضد د بلوڅو ښځو په مشرۍ د احتجاجونو له څپې وروسته، د کردانو یوې ډلې د روژاوا څخه د بلوچستان ټولو ښځو او خلکو ته تر سرلیک لاندې یو پیغام واستاوه چې په کې یې وویل چې تر پایه پورې، موږ ستاسو سره ولاړ یو او موږ. یو بل به نه پریږدي. بلوڅ ډلو په عراق کې د ۲۰۱۷ کال د کردستان د خپلواکۍ ټولپوښتنه کې پراخ ملاتړ څرګند کړ. هغه کُردان چې د صدام حسین له حکومته وتښتېدل او پاکستان ته ولاړل، لکه بلوچان، چې ډېر کله د پاکستاني چارواکو له خوا ورسره بد چلند کېږي. ایران، چیرته چې کرد او بلوڅان دواړه اوسیږي، د دوی ترمنځ خورا د پام وړ پیوستون شتون لري. دوی په لاریونونو کې له یو بل سره ملګري دي او شعارونه یې ورکول چې کردان او بلوڅان وروڼه دي، ټول د مشر وینې تږي دي. دوی دواړه په ایران کې لوی شمیر بندیان جوړوي. د ایران اسلامي جمهوریت معمولاً تور لګوي چې اسرائیل او امریکا د بلوڅو او کردانو په خوځښتونو کې فعال دي. ترکیه په داسې حال کې چې د کردانو فعالان یې نیولي، بلوڅ فعالان یې هم نیولي او پاکستان او ایران ته یې سپارلي دي. الله نظر بلوچ د کردانو ملاتړ وکړ. د او ترمنځ د همکارۍ راپورونه هم ورکړل شوي، او په افغانستان کې د کرد-بلوڅ جبهې د جوړولو پلان لري ترڅو په ترکي او پاکستاني اډو بریدونه وکړي، او همدارنګه په کردستان او بلوچستان کې د بېلتون غوښتونکو تمویل وکړي. سرچینې
احسان الله توحید سنگر

احسان الله توحید سنگر احسان الله توحید سنگر د ډیسکټاپ اپلکیشن، ویب اپلکیشن او موبایل اپلکیشن طراح او جوړونکی!
حاجي زړګی اغا

حاجي زړګی اغا يا حاجي آغا يو افغان چارواکی دی چی په کندهار ولایت کې زېږېدلۍ دی. هغه د ۲۰۲۱م کال د طالبانو د حکومت د راتګ سره د مولوي ھیبت الله اخوندزاده په امر د کندهار د ډنډ ولسوالۍ امنيه قومندان وټاکل سو او ورپسې بیا د ۲۰۲۳ کال د فبروري پر ۲۷مه د ارغنداب امنيه قومندان وټاکل سو. دا هم وګورئ سرچینې
سواهيلي ژبه

سواهیلي ، چې د سواحلي ژبې په نوم هم یادیږي، د ختیځې افریقا په ساحلونو کې خپره شوې د بانتو ژبې څانګه ده او د تانزانیا ، کېنيا یوګانډا ، کانګو د دیموکراتیک جمهوریت ملي ، او ا د سواهیلي خلکو مورنۍ ژبه ده، او دا د افریقا لوی جهيلونو او د ختیځې او سوېل ختیځې افریقا نورو برخو لکه تانزانیا، کېنیا، یوګانډا ، روانډا ، برونډې ، موزمبیک ، او د کانګو دیموکراتیک جمهوریت کې هم ويل کيږي. کومورو ژبه ،چې د کوموروس رسمي ژبه ده، ځینې وختونه د سواهیلي ژبې په توګه طبقه بندي کیږي، که څه هم دا د ځینو سرچینو له مخې یوه خپلواکه ژبه ګڼل کیږي. د کومورو ژبه د سواهيلي ژبې سره خپلوي لري. د سواهيلي ژبې د ويونکو شمېر د اټکل له مخې د ۵۰ - ۱۰۰ مېلونو ترمنځ دی دا د افریقایي اتحادیې لخوا تصویب شوې ژبه ده، او د ختیځې افریقا ټولنه د عامه اړیکو رسمي ژبه ګڼي. د سوېلي افریقا په سواحلو کې د عربي ژبو خلکو او هندي سوداګرو سره د تماس په پایله کې سواهیلي ژبه ډېر ويوکي له عربي او سانسکريت څخه اخلي. د پرتګالي ژبې داسې کلمې هم شته چې اوس په لاتیني تورو لیکل شوي، خو مخکې په عربي تورو لیکل کېدې. لیکنه عربي د سواهیلي متنونه چې په عربي ليکدود د عربي ليکنو په څېر وو لکه څنګه چې د قرانکريم متن ليکل کيږي، عين همداسې سواهيلي ليکنې هم ليکل کېدې، ځینې لیکوالان په دې لټه کې وو چې د ځینو کلمو د تلفظ لپاره د عربي اندازې اټکل وکړي، لکه د س په سا بدلول او د ک ځای په کف سره. د عربي سره د سواهیلي ژبې اړیکه په ختیځه افریقا کې د عمانیانو د اړیکو له امله ده، په ځانګړې توګه د زنجبار سیمه او تانزانیا ، دا د اوولسمې پېړۍ په نیمایي کې د یاریبه دورې راهیسې د عمان د سلطنت مستقیم حاکمیت لاندې راغی. سرچينې ژبې
پکتاس (پښتون)

پکتاس یوه لرغونې ویدیک هندو - آریایي قبیله ده چي د جنوبي آسیا په شمالي سرحدونو کي ژوند کوي. دوی د عصري پښتنو د ممکنه پلرونو څخه هم ګڼل کیږي. پکتاس د هیروډوټس لخوا د پکتیان په نوم پېژندل شوي دي. سرچينې
پوله

پولي یا سرحدونه په عمومي توګه د جغرافیایي سرحدونو په توګه تعریف سوي دي، چي د بحرونو او خاورې په څیر ځانګړتیاوو، د سیاسي ادارو لکه حکومتونو ، خپلواکو دولتونو ، فدرالي دولتونو ، او نورو سیمه ایزو ادارو لخوا رامنځ ته کیږي. سیاسي پولي د جګړې ، استعمار ، یا د سیاسي ادارو ترمنځ د دوه اړخیزو موافقو له لاري رامینځته کیدای سي چي په یادو سیمو کي اوسیږي. ځیني پولي لکه د ډیرو ایالتونو داخلي اداري سرحدونه، یا د شینګین په سیمه کې د دولتونو ترمنځ پولي عموما خلاصي او په بشپړه توګه خوندي نه دي. ډیری بهرنۍ سیاسي پولي بیا په جزوي یا بشپړ ډول کنټرول کیږي، او کیدای سي په قانوني توګه یوازي په ټاکل سويو سرحدي پوستو کې تیري سي؛ همدارنګه له جغرافيايي پلوه نږدې سرحدي سیمې هم کېدای سي کنټرول سي. بفر زونونه کیدای سي د جنګیدونکو ادارو ترمنځ په سرحدونو کي جوړ شي ترڅو د زیاتوالي ګواښ کم کړي. څرنګه چي پوله پخپله سرحد ته اشاره کوي، ځکه نو د پولي شاوخوا ساحه د سرحد په نوم یادیږي. سرچينې
نظامي سرحدي کرښه

د پوځي حدبندۍ کرښه یا نظامي سرحدي کرښه چي کله ناکله د ارمیسټیس لاین په نوم هم یادیږي، د شمالي کوریا او سویلي کوریا ترمنځ د ځمکنۍ پولې یا حدبندۍ کرښه ده. د کرښې دواړو خواو ته د کوریا غیر نظامي سیمه موقعيت لري. او د کوریا د اوربند تړون لخوا رامنځ ته سوي دي. په ژړ سمندر کي دواړه کوریاګاني په حقیقت کي د سمندري پوځي حدبندۍ کرښې په واسطه ویشل سوي او سمندري سرحد چي په کي د ملګرو ملتونو د قوماندې لخوا ترتیب سو، د شمالي محدودیت لاین په نوم یادیږي د کوریا د آرمیسټیس تړون لخوا تر اوسه نه دی تشریح سوی.
ګوهر شاد بیګم

ګوهر شاد بېګم مړه جولای په افغانستان کي د تیموریانو د امپراتور شاه رخ مېرمن وه. ژوند ګوهرشاد بېګم د غیاث الدین ترخان لور وه، چي د تیمور د واکمنۍ پر مهال یو مهم او با نفوذه مشر ګڼل کېدی. د کورنیو دودونو له مخي د ترخان لقب د چنګیز خان لخوا په شخصي توګه یادي کورنۍ ته ورکړل سوی وو. واده ګوهر شاد له شاه رخ سره په ۱۳۸۸ کال کي واده وکړ، او په ۱۳۹۴ کال کي یې زوی الغ بیګ وزېږېد. د هرات د تاریخ پر اساس دا یو ډېر ښکلۍ واده وو. ګوهر شاد د خپلو وروڼو ترڅنګ چي په هرات کي د تیموریانو په دربار کي مدیران وه، د تیموریانو په تاریخ کي خورا مهم رول لوبولی دی. په کي هغې د تیموریانو پلازمینه له سمرقند څخه هرات ته انتقال کړه. ګوهر شاد د هرات د مصلح کمپلیکس په جوړولو کي هم مهم رول درلود. د هغې تر سرپرستۍ لاندي په افغانستان او سیمه کي پارسي ژبه او پارسي کلتور ډېره وړه وکړه. ګوهرشاد او میړه یې د هنرونو پراخه ملاتړ کاوه، او د سیمي هنرمندان، معماران، فیلسوفان او شاعران یې دربار ته راجلب کړه چې نن ورځ هرات د شاعر جامي په ګډون مهمي څېرې لري. د تیموریانو د معمارۍ نوموتي بیلګي نن هم په هرات کي شتون لري. وروستي کلونه په کي د خپل میړه له مړیني وروسته ګوهر شاد د خپلي خوښې لمسی په تخت کښېناوه. نوموړې مېرمن د لسو کلونو لپاره هغه د دجلي څخه د چین تر سرحدونو پوري د یوې پراخي امپراتورۍ اصلي واکمنه سوه. ګوهرشاد د ۸۰ کلونو په عمر ، د ۱۴۵۷ کال د جولای په ۱۹ مه د سلطان ابو سعید په حکم اعدام سول. مزار د ګوهر شاد مقبره د هغې مدرسې ترڅنګ ده کوم چي نوموړي پخپله واکمنۍ کي جوړه کړې وه، او منار یې تر نن ورځي پوري پاته دی. میراث په کابل کي د ښځو پوهنتون په ۲۰۰۳ کال کي د ګوهر شاد په نوم پرانیستل سو ګوهر شاد په ۱۴۱۸ کال کي د خراسان په مشهد کي یو جومات مسجد ګوهرشاد هم درلود. د هغې خور، ګوهر تاج هم په خراسان کې قبر لري.
د ګوهر شاد بېګم مقبره

د ګوهر شاد مقبره چي د بایسنګور مقبرې په نوم هم یادیږي، یو مزار دي چي د افغانستان په هرات کي موقعیت لري. د پیړۍ په افغانستان کي جوړ سوی، دا جوړښت د تیموریانو د کورنۍ د غړو لپاره د شاهي قبر په توګه کار کاوه او د مصلا کمپلیکس برخه وه. تاریخ مقبره په اصل کي د تیموریانو د واکمن شاه رخ د مشري میرمن ګوهر شاد لخوا جوړه سوې وه. ددې مقبرې موقعیت په موسلا کمپلیکس کي د باغ زغان شاهي استوګنځي ته د نږدې موقعیت له امله مناسب ګڼل کېدی. په دې توګه په راتلونکو کلونو کي د بایسنګور د کورنۍ نور غړي هم د هغه تر څنګ ښخ سوي دي. په مقبره کي خپله ګوهر شاد او د هغې ورور امیر صوفي ترخان، د هغې زوی محمد جوکي ، د بایسنګغور زامن سلطان محمد او علاء الدوله او همدارنګه وروستنی زوی ابراهیم شامل دي. له مقبره څخه لږ هاخوا د تیموریانو، احمد او شاه رخ د ابو سعید میرزا زامن ښخ سوي دي. په شلمه پیړۍ کي یاده مقبره په پراخه کچه زیانمنه سوې وه. په لسیزه کي د ودانۍ بڼه د پام وړ بدله سوه، او په بشپړه توګه نوې ختیځه برخه پکښي جوړه سول، همدارنګه د مسدس محراب ړنګ او د مستطیل سره بدل سو. د مقبرې دغه رغوني ټیټ کیفیت درلود او نامناسب مواد پکښي کارول سوي وه. په کي یونیسکو او د افغانستان حکومت په ګډي همږغۍ سره د بهرنۍ گنبدي د کاشیانو کار د ساتنې هڅي ترسره کړې. یونیسکو اوس مهال د نړیوال میراث ځای په توګه د هرات نوم چیري چي مقبره شتون لري په پام کي نیسي. معماري او بڼه ګوهر شاد مقبره په کلاسیکه بڼه جوړه ده چي د لرغوني افغانستان او تیموریانو تاریخ پکښي ورایه څرګندیږي.
ميرعلي هروي

میر علي هروي په پارسي: میرعلی هروی چي د میر علي حسین هروي، میر جان او کاتب سلطاني په نوم هم پېژندل کیږي، په شپاړسمه پیړۍ کي د افغانستان د پارسي خطاطۍ او نستعلیق مشهوره استاد وو. نوموړی له میر عماد وروسته دویم مهم پارسي خطاط بلل کېدی. میرعلي په وروستیو خطاطانو باندي ځانګړې هنري اغیزه درلوده. ژوندلیک ميرعلي هروي د افغانستان د هرات اوسېدونکی وو. په ۱۵۰۶ م کي یې له خپلي کورنۍ سره مشهد ته هجرت وکړ، خو لږ وخت وروسته بیرته هرات ته راستون او مېشت سو. نوموړی د ځوانۍ پر مهال د هرات د والي لپاره د حکمونو او لارښوونو لیکونکی وو. ورپسې یې د سلطان حسین میرزا باقره په دربار کې د خطاط په توګه کار پیل کړ، او په دې توګه د پاچا غوره خطاط وګرځېدی. پاچا دده د ښه مهارت له امله د کاتب السلطان لقب ورکړ. میرعلي د سلطان حسین میرزا بایقرا تر مړیني پوري په هرات کي ژوند کاوه. د پاچا تر مړیني وروسته به کله په مشهد او کله په هرات کي اوسېدی. په ۱۵۱۲ کال کي د صفویانو واکمن اسماعیل اول هرات اشغال کړ. میرعلي په دې وخت کي د کریم الدین حبیب الله ساوجي سرپرست وو. د حبيب الله تر وژلو وروسته کله چي د طهماسپ اول ورور سام ميرزا صفوي د خراسان والي وو، ميرعلي هروي بیا هم تر ۱۵۲۸ پوري په هرات کي اوسېدی. په ۱۵۲۸ م کي عبيد خان د لنډ وخت لپاره هرات سقوط کړ او ميرعلي هروي يې بخارا ته د خپل زوی عبدالعزيز خان د خطاطۍ د ښووني لپاره بوت. میرعلي هروي ۱۶ کاله په بخارا کې ژوند وکړ. نوموړي ته اجازه نه وه چي له ښار څخه ووځي، څو چي په ۱۵۴۴ کال کي په بخارا کي مړ سو. هروي بخارا ته د هجرت او له کورنۍ څخه د لیري کیدو له امله په خپګان او پردېسۍ کي ژوند کاوه. د هروي شاګردان میرعلي هروي اوه مهم شاګردان درلودل: میر محمد باګیر، چي د عبدالرحیم خان ، همایون او اکبر په دربار کي خطاط وو. د هرات امنیه قومندان خواجه محمد شبستري احمد مشهدي ، لیکوال او د طهماسب اول ملګری. میر حسین بخاري ملک دیلمي ، د میر عماد د خطاطۍ استاد. میر حیدر بخاری میر چلم
د شینډنډ هوايي اډه

د شینډنډ هوايي اډه یوه افغان هوايي اډه ده چي د افغانستان په لوېدیځ کي د هرات ولایت د شینډنډ ولسوالۍ په فاصله کي د شینډنډ ښار شمال ختیځ ته موقعيت لري. د اډې ځغاستلیکه یوه کانکریټ سطح لري. شینډنډ اډه له جغرافيايي پلوه خورا ستراتیژیک اهمیت درلودونکې ده، ځکه دا اډه یوازې د ایران له پولې څخه فاصله لري. یاده اډه د سل پوځي الوتکو د استوګني وړتیا لري. شینډنډ اډه د افغان هوايي ځواک یوه له سترو اډو څخه ګڼل کیږي.
حسین امیر عبداللهیان

حسین امیرعبداللهیان اپریل - می یو ایرانی سیاستوال او ډیپلومات وو چي له څخه تر کال، یعني د هغه تر مړینې پوري یې د ایران د بهرنیو چارو وزیر په توګه دنده ترسره کوله. نوموړی له ۲۰۱۱ کال څخه تر ۲۰۱۶ کال پوري په عربي او افریقايي چارو کي د بهرنیو چارو وزارت مرستیال وو. حسین امیر په نړیوالو چارو کښي د ایران د پارلمان د استازي، د اسلامی مشورتی جرګې د نړیوالو چارو د عمومی مشر او د علی لاریجانی له صدارت څخه د محمد باقر غلیباف تر صدارت پوري د نړیوال کانفرنس د دایمی دارالانشاء د عمومی منشی ځانګړی مرستیال وو. د فلسطین د انتفاضې په ملاتړ کي نوموړی د فلسطین د ستراتیژیکو خبرو اترو درې میاشتنۍ مدیر هم تېر سوی دی. حسین امیر د علي اکبر صالحي په وزارت کي د بهرنیو چارو د مرستیال په توګه وټاکل سو. همدارنګه د بهرنیو چارو وزارت د نړیوالو اړیکو په ښوونځي کي پروفیسور هم وو. د جواد ظریف له نا اعلان شوې استعفا وروسته مختلفو رسنیو داسي ګومان کړی وو چي امیر عبداللهیان د وزارت مقام ته احتمالي نوماند دی، او د هغه وخت د ایران د پارلمان له رییس علي لاریجاني سره یې د نږدې اړیکې یادونه وکړه. مړینه حسین امیر د کال د می پر نېټه د یوې چورلکي په پېښه کي د ایران د ولسمشر ابراهیم رئیسي سره یوځای ووژل سو.
د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت

د افغانستان د اسلامي امارت د بهرنیو چارو وزارت دری : وزارت امور خارجه امارت اسلامی افغانستان د کابینې وزارت دی چي د افغانستان د بهرنیو اړیکو د مدیریت مسولیت په غاړه لري. دا هم وګورئ سرچینې
ورزقان

ورزقان د ختیځ آذربایجان ولایت د ښارونو څخه دی چي د ورزقان سیمې مرکز هم دی. دا ښار چې له اهر څخه په ۳۵ کیلومترۍ کې، له تبریز څخه ۶۵ کیلومتره او له جلفا څخه په ۱۳۵ کیلومترۍ کې پروت دی. دې ښار ته څېرمه د زراباد په نوم یو مهم بند هم دی چې هر کال د کب نیولو او نورو سیاحتي فعالیتونو لپاره ګڼ شمېر سیلانیان راجلبوي. د ۲۰۲۴ کال د مې په ۱۹مه، و ښار ته څېرمه د یوې چورلکې غورځېدو پېښه وسوه، چې د ایران ولسمشر ابراهیم رئیسي، د بهرنیو چارو وزیر حسین امیر عبداللهیان او نور کسان پکې ووژل سول. دا هم وګورئ سرچینې
سيد محمد

سيد محمد یعقوب زی د کندهار ولايت د ارغنداب ولسوالۍ د کلا په کلي کې نړۍ ته سترګې وغړولې. ښاغلی سيد محمد د کندهار په مختلفو برخو کې دنده ترسره کړې ده؛د ماثال په توګه د شاه آغا دوراهي د پوستې قومندان، بیا د سنزري ویالې د غاړي د پوستې قومندان د حکومت په آخرو شپو کي د کوهک د مکتب د پوستې قومندان وټاکل سو. نوموړۍ د ۲۰۲۱ کال د نوي حکومت د راتګ سره ورک او تر اوسه لاپته دی. دا هم وګورئ سرچینې
محمد اکا

محمد اکا د کندهار ولايت د ارغنداب ولسوالۍ د کلا په کلي کې نړۍ ته سترګې وغړولې. ښاغلی محمد اکا د کلي د پیاوړو کورنیو څخه وو. محمد اکا په لومړي سر کي د سيد محمد په پوسته کې دنده تر سره کول؛ خو کله چی یې خپل زامن ځوانان سول نو پخپله یي یوه پوست جوړه کړه، او د نوي حکومت تر راتګ پورې پخپله د محلی پولیسو قومندان وو. دا هم وګورئ سرچینې
ملک اغايګل

ملک اغايګل د کندهار ولايت د ارغنداب ولسوالۍ د کلا په کلي کې نړۍ ته سترګې وغړولې. ملک اغايګل د کندهار د ارغنداب ولسوالۍ د کلا د ملک په حیث دنده ترسره کړې ده. دا هم وګورئ سرچینې
ارتداد په اسلام کې

ارتداد په اسلام کې عربي: ردة یا ارتداد په معمول ډول د فکر، خبرې کولو او عمل په ډګر کې د یو مسلمان له خوا د اسلام پرېښودو ته ویل کېږي. په دغه موضوع کې نه یوازې د اسلام له مبارک دین څخه بل دین یا منسوخ شوو آسماني دینونو ته اوښتون شاملېږي بلکې د ټولو هغو کسانو د کفر ویل او بدعت هم په کې شامل دی چې ځانونه مسلمانان بولي؛ دا ټولې هغې چارې او اقدامات په ځان کې نغاړي چې پر کفر دلالت کوي، په دغو کې د اسلام له اصل یا اساسي عقیدې څخه منکرین شامل دي د بېلګې په توګه هغه کسان چې د پېریانو شتون نه مني. هر هغه څوک چې دغه ډول چاره ترسره کړي بیا نور ورته مرتد ویل کېږي. په داسې حال کې چې کلاسیکې اسلامي فقې د هغو مرتدینو لپاره جزا اعدام اعلان کړې چې توبه نه کوي، خو هغه څرګندونې یا اعمال چې یو څوک د ارتداد په شرایطو برابروي او همدارنګه د هغو د مجازاتو ډول د اسلامي علماوو ترمنځ اختلافي موضوع ګانې جوړوي. کفري نړۍ بیا د مرتدینو د وژلو جزا د نړیوالو بشري حقونو سره په ټکر کې بولي ځکه چې دغه حقونه د مذهب آزادي تضمین کوي؛ هماغه ډول چې د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې، د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال کنوانسیون او د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو د نړیوال کنوانسیون په څېر د بشري حقونو په ټولو اسنادو کې ورته نغوته شوې ده. د نوولسمې پېړۍ تر وروستیو پورې اکثریت سني او شیعه محدثینو له اسلام څخه ارتداد لوی جرم باله او مرتدین یې هم د اعدام په جزا محکوم کول؛ خو بیا یې هم یو شمېر اسانتیاوې رامنځته کړې وې لکه وخت ورکول چې که چېرې توبه وباسي؛ دغه مورد به هم یوازې هغه مهال شتون درلود چې سیاسي مداخله به وشوه؛ دغه اسانتیاوې بیا د هماغې دورې ځانګړنو، حقوقي معیارونو او حقوقي مکتب ته اړوندېدلې. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې د ارتداد لپاره د قانوني جزايي مجازاتو څخه ګټنه له منځه ولاړه په داسې حال کې چې مدني مجازات یې تر نن ورځې پورې شتون لري. تر ۲۰۲۱ زکال پورې ۱۰ داسې اکثریت مسلمان هېوادونو شتون درلود چې په هغو کې د ارتداد جزا اعدام وه، خو قانوني اعدامونه بیا په کې په ډېره لږ کچه وو. دغه اعدامونه هم د سخت دریځو مجاهدینو القاعده، داعش، د الجیریا وسله واله ډله له خوا ترسره کېدل. نورو ۱۳ هېوادونو بیا د مرتدینو لپاره بل ډول جزایي یا مدني مجازات ټاکلي چې په دغو کې بند، د واده فسخ، د ارث د حق او د ماشومانو د مسئولیت له لاسه ورکول شاملېږي. په معاصره اسلامي نړۍ کې د اعدام له مجازاتو ملاتړ د افغانستان د ۷۸٪ او د قزاقستان د ۱٪ کچې ترمنځ له یو بل توپیر لري؛ ورته مهال اکثریت مسلمان حقوق پوهان ارتداد داسې یو جرم بولي چې جزا یې باید اعدام وي. مخالفین یې بیا استدلال کوي چې جزا یې باید له مرګ څخه لږ وي او مرتد کس خپله جزا په آخرت کې وویني یا هم یوازې د عمومي فتنې یا فساد کولو پر مهال اعدام شي. سرچينې
قطغن ولایت

قطغن ولایت پارسی : ولایت قطغن د افغانستان یو ولایت وو چي په کي پر اوسني بغلان ، کندز ولایت او تخار ولایت باندي وویشل سو. له نولسمۍ پېړۍ څخه تر ۱۹۶۳ کال پوري قطغن او ګاونډي بدخشان ولایت په یوه واحد ولایت کي حسابېدل چې نوم یې د قطغان-بدخشان ولایت وو. دا سیمه هغه وخت د یوه والي لخوا اداره کیده، خو په کي په دوه جلا ولایتونو وویشل سوه. د قطغن ولایت مرکز بغلان وو، چي اوس د بغلان ولایت په شمال کې یو ښار دی. نوم د قطفن نوم د افغان واکمنانو له لوري ځکه ایسته کړل سو، ترڅو په افغانستان کي د قومي زورواکۍ او قدرت جزیرو مخه ونیول سي او ټولي سیمي له هره پلوه د مرکزي حکومت د اوامرو پر اساس اداره سي. نفوس د قطغن لوی نفوس اوس وخت د بغلان ولایت په دره نیکپا کي ژوند کوي. اقتصاد د قطغن اړوند سیمو کي تر ډېره د وریجو کرنه شتون لري، همدارنګه له ۲۰۰۳ کال راهیسي خلکو د انګورو کرنه هم پیل کړې. د اوسني بغلان ولایت په ځینو سیمو کي د سرو زرو ډېر کانونه هم سته.
N2KL (سیمه)

هغه نوم دی چې د متحده ایالاتو او ایتلافي ځواکونو لخوا د سیمه ایزې قوماندانۍ په ختیځ کي د یوې سیمي لپاره چي د افغانستان څلور ولایتونه ننګرهار ، نورستان ، کنړ او لغمان پکښي شامل دي، کارول کیږي. دا ولایتونه له پاکستان سره ګډه پوله لري ، چي له همدې امله له پاکستان څخه افغانستان ته او له افغانستان څخه پاکستان ته د وسلو ، نشه یي توکو ، لرګیو ، مسو ، قیمتي ډبرو ، مرمر ، موټرو ، الکترونیکي محصولاتو او همدارنګه د عادي مصرفي توکو په قاچاق کې مهم رول لري. سربیره پردې، دا سیمه د طبیعي زیرمو په شمول د اوبو، کرني، لرګیو او جواهراتو له امله د ستراتیژیک موقعیت درلودونکې ده. په افغانستان کې د جګړې په اوږدو کي یاده سیمه د طالبانو د اورپکو له لوري کارېدل، ورپسې په وروستیو کلونو کي د اسلامي دولت خراسان ولایت په دې سیمه کې یو بغاوت ترسره کړ چي د ډیرو ترهګریزو بریدونو لامل سو. تر ۲۰۱۷ کال پوري د افغانستان په جګړه کي د امریکايي پوځیانو د اتلولۍ له ۱۴ مډالونو څخه ۱۲ دانې یې په دغو ۴ ولایتونو کي د کړنو له امله ورکړل سوي وه.
لنډئ سیند

لنډئ سیند لنډ سیند چي د بشګل سیند هم بلل کیږي د افغانستان په ختیځ کي موقعیت لري. یاد سیند د افغانستان په نورستان ولایت کي د منډول لاري ته نږدې د هندوکش په سلسله کې راپورته کیږي او له شمال څخه د ګلیشیرونو او واورو څخه تغذیه اخلي. لنډئ سیند د کونړ سیند یوه برخه ده. د لنډي سیند په دره کي د نورستانیانو د کاتا ، مومو مادوګل ، کاشتان او کوم قومونه میشت دي. شرقي کاتا-واری ژبه د لنډي سیند په دره کي د ویلو اصلي ژبه ده. ددې سیند پر غاړه اصلي ښار کامدیش بلل کیږي.
مومو

مومو چي د مومن په نوم هم پیژندل کیږي، او پخوا د مدوګل کافرانو په نامه یادیده په افغانستان کي یوه نورستانۍ قبیله ده چي د بشګل په دره کي ژوند کوي، او مرکز یې د بګلګرم په کلي کي دی. د دوی ژبه مومویري ګڼل کیږي، چي د کامکاتا-واری ژبي اړوند ده.
اسماعیل هنیه

اسماعیل هنیه د جنوري زیږیدلی یو فلسطیني سیاستوال دی چي په پراخه کچه د حماس لوی سیاسي مشر ګڼل کیږي او له راهیسي د غزې په تړانګه کې حکومت کوي نوموړی د حماس د سیاسي بیورو اوسنی مشر دی. هنيه په ۱۹۶۲ کال کي د مصر تر واک لاندي د غزې په تړانګه کي د الشاطي مهاجرو په کمپ کي وزېږېد. هغه د غزې په اسلامي پوهنتون کي زده کړي وکړې، او په هم دغه ځای کي د حماس سره یوځای سو، ورپسې یې په کي په عربي ادبیاتو کي د لیسانس سند ترلاسه کړ. هنیه په کي د حماس د دفتر مشر وټاکل سو، او د یاد سازمان په لیکو کي یې پرمختګ وکړ. په فلسطین کي د کال د ټاکنو تر ګټلو وروسته هنیه د فلسطين د دولت لمړئ وزیر سو. په کال کي د فلسطین د ملي ادارې مشر محمو عباس د جون په نېټه هنیه له خپلي دندي ګوښه کړ. د فتح-حماس د روانې شخړې له امله هنيه د عباس یاد فرمان ونه مانه او په غزه کي یې د لومړي وزیر په توګه واک ته دوام ورکړ. هنيه له ۲۰۰۶ څخه تر فبرورۍ ۲۰۱۷ پوري د غزې په تړانګه کي د حماس مشر وو، او وروسته یې ځای ناستی یحیی سنور وټاکل سو. د ۲۰۱۷ کال د می په ۶ مه هنیه د خالد مشعل پر ځای د حماس د سیاسي دفتر مشر وټاکل سو، او په همدغه وخت کي نوموړی د غزي له تړانګي څخه قطر ته کډوال سو. ژوند او زدکړه هنيه د مصر د اشغال شوې غزې تړانګې په الشاطي مهاجر کمپ کي د فلسطیني مسلمانانو په کورنۍ کې زیږیدلی وو. د هغه مور او پلار په اصل کي د د فلسطین اخراج او الوتنې دمخه په هغه ځای کي اوسیدل چیري چي اوس اشکلون سیمه ده، کوم چي د عرب اسراییل جګړې هم پکښي ترسره سول. نوموړي په ځوانۍ کي په اسرایل کي د خپلي کورنۍ د ساتلو لپاره کار کاوه. هنیه د ملګرو ملتونو په ښوونځیو شامل سو، او په ۱۹۸۷ کال کي یې د غزې له اسلامي پوهنتون څخه په عربي ادبیاتو کي د لیسانس سند ترلاسه کړ اوپه همدغه پوهنتون کي د حماس سره یوځای سو. له څخه تر پورې، هغه د اخوان المسلمین په استازیتوب د زده کونکو د شورا مشر وو. همدارنګه د اسلامي ټولني د فوټبال په ټیم کي د منځني فیلډر په توګه لوبغاړۍ هم تېر سوی دی. هنیه عیني پر داسي وخت فارغه سو چي په فلسطین کي لومړی انتفاضه ونښته او په ترڅ کي یې د اسراییلو پر ضد په مظاهرو کي ګډون وکړ. سرچينې
رفح

رفح د غزې تړانګي په سویل کي یو فلسطیني ښار دی. دا ښار د فلسطین د رفح ولایت مرکز دی چي د غزې سوېل لویدیځ ته په فاصله کي موقعیت لري. په کي رفح نفوس درلود. د اسرائیلو او حماس د جګړې پر مهال د غزې په ښار او خان یونس کې د پراخو بمباریو او ځمکنیو بریدونو په پایله کي د ۲۰۲۴ کال تر فبرورۍ پورې شاوخوا ۱.۴ میلیونه خلکو په رفح کي پناه واخیستل. د ۱۹۴۸ کال د فلسطین له جګړې وروسته کله چي مصر په یاده سیمه باندي واکمن سو، د بې ځایه سویو فلسطینیانو لپاره د کډوالو کمپونه جوړ سول. په کي د سویز بحران په جریان کي چي اسراییل، انګلستان، فرانسه او مصر پکښي ښکیل وه، د رفح د ډله ایزې وژنې په ترڅ کي د کډوالو په ګډون د اسراییلو پوځ فلسطینیان ووژل. د ۱۹۶۷ کال د شپږ ورځنۍ جګړې په ترڅ کي اسراییلو د سینا ټاپو وزمه او د غزې تړانګه له مصر څخه بیرته ونیول. په هغه کال کي اسرائیلي ځواکونو د رفح د کډوالو په کمپ کي ۱۴۴ کورونه په بمونو والوزول او ۲۳ فلسطینیان یې ووژل. کله چې اسراییل په کي د سینا څخه ووتل، رفح د غزې په یوه برخه کي او د مصر په برخه کي ورسېدی، خو ترمنځ یې اغزن تارونه ولګول سوه. تر یادي پیښي وروسته د د ښار اصلي برخه د لوی بفر زون د رامنځ ته کولو لپاره د اسراییلو او مصر لخوا ویجاړه سول. رفح اوس وخت د مصر او غزې تړانګې تر مینځ یوازینۍ تیریدونکې نقطه ده. د غزې یوازینی هوایی ډګر، یاسر عرفات نړیوال هوایی ډګر د ښار په جنوب کي موقعیت درلود. دغه هوايي ډګر له ۱۹۹۸ څخه تر ۲۰۰۱ پوري رفح ته څېرمه فعالیت درلود، تر دې چي د اسرائیلي پوځ لخوا بمبار او ونړول سو. سرچينې
د غزني هوايي ډګر

د غزني هوايي ډګر دری : میدان هوایی غزنی د افغانستان په غزني ولایت کي د غزني کندهار لویې لارې ته څېرمه هوایي ډګر دی. دا ډګر د غزنی او نورو نږدې ولایتونو خلکو ته چوپړتیاوي ترسره کوي. د غزني هوايي ډګر په عمومي توګه د ملکي الوتنو لپاره کارول کیږي. تاریخ د غزني هوایي ډګر پخوا یو پوځي هوايي ډګر وو، څو چي افغان حکومت په وروستیو کي پریکړه وکړه چې په نړیوال هوایي ډګر یې بدل کړي. دا ډګر اوس مهال د په اندازه یوه ځغاستلیکه لري. حکومت په پام کي لري چې په نږدې راتلونکي کي ورته دوې ځغاستلیکي زیاتي کړي.
د لغمان لومړۍ جګړه

د لغمان لومړۍ جګړه د افغانستان لغمان ولایت ته څېرمه په ۹۸۸ میلادي کال کي د سبکتګین تر مشرۍ لاندي د غزنوي امپراتورۍ او د جیپال تر مشرۍ لاندۍ د هندو شاهانو ترمنځ پېښه سول. په یاده جګړه کي غزنويانو هندو شاهانو ته ماته ورکړه او جيپال يو تړون لاسليک کړ چي له مخي يې هندو شاهانو خپله ماته د افغانانو په وړاندي ومنل. لنډیز دتاریخونو له مخي جیپال اورېدلي وه چي سبکتګین د هغه په سلطنت باندې تیری کوي، او له همدې امله یاده جګړه رامنځ ته سول. نښته جیپال له هندوستان څخه د غزني په لور پرمختګ وکړ او د غزني او لغمان تر منځ د غزک په نوم یو ځای ته نژدې له افغانانو سره مخامخ سو. د مخامخ کېدو سره سم جګړه پیل او څو ورځي یې دوام وکړ، خو دواړو لوریو کوم هدف ترلاسه نکړ. په همدې وخت کي یو تندر مات او جیپال اړ سو چي له افغانانو سره د سپکاوی یو تړون لاسلیک کړي چي پر اساس یې هغه د سبکتیګین واک پر سیمه باندي ومنل سو. پایله د تاریخونو پر بنسټ جیپال د قنوج ، اجمیر او چندیلا د سلطنتونو په ملاتړ د افغانانو په وړاندي د جګړې لپاره د اردو یو کنفدراسیون تنظیم کړ، خو ددې سره سره بیاهم افغانان وتوانېدل چي دوی ته ماته ورکړي. ورته لیکني د لغمان دویمه جګړه سرچينې
د لغمان دویمه جګړه

د لغمان دویمه جګړه په ۹۹۱ زیږدیز کال کي لغمان ته څېرمه د جیپال په مشرۍ د هندو شاهي ځواکونو او سبکتیګین په مشرۍ افغان غزنوي ځواکونو تر منځ پېښه سول. یاده جګړه د افغانستان ، لغمان ولایت ته څېرمه رامنځته سول. په جګړه کي افغانانو هندو شاهانو ته ماتي ورکړه او بريا یې د ځان کړه. دې جګړې د غزنویانو د واکمنۍ بنسټ ټینګ او د افغانستان او شمالي هند پر ځینو برخو یې واکمني ترلاسه کړه. لنډیز افغان غزنوي واکمني تردې دمخه په ۹۸۸ کال کي د لغمان په لومړۍ جګړه کي هندوانو ته ماتي ورکړې وه. خو د هندو شاهي پاچا جیپال چي کله د جګړې وروسته د تړون لاسلیک کولو ته اړ سو، ورسره سم خپلي پلازمیني ملتان ته راستون او د ماتي د غچ اخیستلو لپاره یې چمتووالی پیل کړ. جیپال په دې توګه د یو کنفدراسیون د جوړولو طرحه جوړه کړه چې پکښي د تومارا کورنۍ ، د ګجرارا-پراتیهارا کورنۍ ، چاهماناس او چندیلاس هندو مشران شامل وه. د دې اتحاد موخه د یوې مهمي جګړې لپاره چمتووالۍ وو. جیپال دخپل یاد پلان پر اساس د پام وړ ځواک راټول کړ، چي سپاره او د پیاده عسکرو یوه لویه ډله پکښي شامله وه. نښته جیپال د خپلو متحدینو سره یوځای د ملتان څخه د لغمان په لور حرکت وکړ. سبکتګین هم د خپل ډیر شمیر پوځ په ملتیا د جیپال سره مخامخ سو او د دښمن په ځواکونو کي یې د پام وړ توپیرونه وپیژندل. نوموړي په جګړه کي د بریا د چانس زیاتولو لپاره د هندوانو د ښکیلتیا لپاره ستراتیژیک چمتوالی ونیوی. سبکتیګین خپل عسکر په نفریزه ګروپونو باندي وویشل او هر یوه ته یې لارښوونه وکړه چي په یو ځانګړي ځای کي پر دښمن برید وکړي. دې ستراتیژي ښه پایله ورکړه، او افغانان وتوانېدل څو د هندو شاهي پوځونه مات کړي. د زیاتو تلفاتو وروسته هندوان نور تسلیم سوه، خو د سیند هاخوا یې لوی شمېر ځواکونه له منځه ولاړه. د بریا وروسته سبکتګین په پیښور کي د سرتیرو سره خپل یو والي وټاکه. ورپسې یې د لغمان او پېښور تر منځ سیمه په رسمي توګه پخپله امپراتورۍ کي شامله کړه.
کابلستان

کابلستان په پارسي : کابلستان یو تاریخي سیمه ایز نوم دی چي هغه سیمي ته اشاره کوي کوم چي د افغانستان د اوسني کابل ولایت مرکز اړوند بلل کیږي. په لسمه پیړۍ کي ابن خردادبه او هود عالم د هندوکش د جنوبي برخو، لکه د سیستان ، رخخود ، زابلستان او کابل سیمي د خراسان په اړه یادوني کړي دي. په شپاړسمه پېړۍ کي د مغولي امپراتورۍ بنسټ ایښودونکی بابر په خپل بابرنامه کي وايي: د هندوستان خلک له خپل خراسان هاخوا هر هیواد ته په همدې کابلستان باندي وايي. نوموړی زیاتوي: د هند او خراسان تر منځ پر سړک دوه لوی مارشونه دي: یو کابل او بل کندهار . د فرغانه، ترکستان، سمرقند، بلخ، بخارا، حصار او بدخشان څخه کاروانونه ټول کابل ته راروان دي. په داسي حال کي چي له خراسان څخه بیا کندهار ته ځي. د کابلستان هیواد د هند او خراسان تر منځ پروت دی. په ډیرو یوناني او لاتیني منابعو کي په ځانګړې توګه د د جغرافیې په نسخو کي د یادي سیمي نوم د یاد سوی دی. اروپایی لیکوالانو د اتلسمي څخه تر شلمي پیړۍ پوري ځیني وختونه د دراني امپراتورۍ ته د کابل سلطنت په توګه اشاره کړې ده.
ګنګينه څه ته وايي؟

ګنګيه څه ته وايي؟ دخټو ګنګينه جوړشوی هغه کټوی چی انګور ی پکی بند کړی وی ی پکی بند کړی وی
یحیی سنوار

یحیی سنوار په د اکتوبر زیږیدلی چي د یحیی سنوار په نوم هم پېژندل کیږي، یو فلسطیني سیاستوال او د حماس مشر دی، چي د کال راهیسي د سني اسلام پاله سیاسي او نظامي سازمان کوم چي د غزې په تړانګه کي واکمني کوي مشرتوب په غاړه لري. نوموړی په کې د مصر تر واک لاندې غزې کې د خان یونس د کډوالو په کمپ کې په یوې کورنۍ کې زیږیدلی دی. او د عرب - اسراییل جګړې پرمهال له اشکلون څخه مهاجر سو. سنوار خپلي زده کړي د غزې په اسلامي پوهنتون کي پای ته ورسولې او هلته یې په عربي علومو کي د لیسانس سند ترلاسه کړ. په ۱۹۸۹ کال کي سنوار د دوو اسراییلي پوځیانو او څلورو فلسطینیانو د تښتونې او وژلو له امله د اسراییلو له خوا په عمري بند محکوم سو، خو د ۲۰۱۱ کال د بندیانو په تبادله کي له کسانو سره بیرته راخوشي سو. سنوار د حماس د امنیتي دستګاه یو له مهمو همکارانو څخه وو. سنوار په کي د حماس د مشر په توګه بیا وټاکل سو، او په هغه کال کي یې د اسراییلو لخوا د وژنې هڅه هم وسوه. د کال د اکتوبر په نیټه په اسراییلو باندې د حماس په مشرۍ د برید اصلي طراح سنوار وګڼل سو. د ۲۰۱۵ کال په سپتمبر کي سنوار د متحده ایالاتو د حکومت لخوا د ترهګرو په توګه وپیژندل سو، ځکه تردې مخکي حماس او د عزالدین القسام بریګیډونه هم د متحده ایالاتو، اروپایي اتحادیې او نورو هیوادونو لخوا د ترهګرو سازمانونو په توګه پېژندل سوي وه. د می په کي د نړیوالې جنایي محکمې څارنوال په فلسطین کې د د تحقیقاتو د یوې برخي په توګه د سنوار او د حماس د څو نورو مشرانو لپاره د نیولو امر غوښتنه وکړه، او پر دوی یې د جنسي تیري او تشدد تورونه ولګول. ژوند او زدکړه سنوار د یحی ابراهیم حسن السنور په کورنۍ کي په ۱۹۶۲ کال کي د خان یونس د کډوالو په کمپ کې زیږیدلی وو، کله چي غزه د مصر تر واکمنۍ لاندي وه، نوموړي خپل لومړني کلونه هلته تېر کړل. د هغه کورنۍ د عرب اسراییلو د جګړې په جریان کي له المجدل عسقلان عسقلان څخه وشړل سوه او د غزې په تړانګه کي یې پناه واخیستل. وروسته له هغه چي نوموړی د خان یونس لپاره د خان یونس هلکانو ثانوي ښوونځي څخه فارغ سو، د غزې اسلامي پوهنتون ته لاړ او هلته یې په عربي مطالعاتو کي د لیسانس سند ترلاسه کړ. د سنوار کشر ورور محمد سنوار دی، چي د حماس پوځي مشر دی. سرچينې
الحاج مولوي عبدالسليم جمالزی

الحاج مولوي عبدالسلیم جمالزی زوکړه ۱۱ جوزا ۱۳۳۲ لیکوال او ژباړن دی. له تېرو شاوخوا څلورو لسیزو راهیسې يې د حج او عمرې لارښود کتاب لسګونه ځله په افغانستان او پاکستان کې چاپ شوی. دغه کتاب په روانه پښتو ژبه د حج او عمرې لومړنی عملي لارښود ګڼل کېږي. هغه د اطلس القران په نوم د نبوي سیرت یو جامع کتاب هم په روانه پښتو ژباړلی. لیکوالان ديني عالمان
ماه رنګ بلوڅ

ماه رنګ بلوڅ يا ماه رنګ بلوچ د بلوچستان د بشري حقونو فعاله ده چي تر ډېره د پاکستاني پوځ لخوا د اغوا سوو بلوڅانو د موندلو لپاره مبارزه کوي. دا هم وګورئ سرچينې
اوپن اې آی

اوپن اې آی د امریکا د مصنوعي استخباراتو څیړنیز سازمان دی چي د په دسمبر کي رامنځ ته سو، او د خوندي او ګټورو مصنوعي عمومي استخباراتو د پراختیا په هدف سره د مصنوعي استخباراتو څیړنه کوي. یاد سیسټم د لوړ خودمختاره سیسټمونو په توګه دا راپېژني چي په خورا اقتصادي ارزښتناکه کارونو کي د انسانانو څخه ښه کار کوي. د بوم د مخکښو سازمانونو څخه یوه دانه یې ددې د ژبې ډیری لوی ماډلونه، د پرمختللي انځور تولید بڼي او د ځینو سرچینو ماډلونه خپاره کړي دي. د اوپن اې آی سیسټم د الیا سوتسکیور ، ګریګ بروکمن ، ټریور بلیک ویل ، ویکي چیونګ، اندریج کارپاټي ، ډرک کینګما، جیسیکا لیوینسټن ، جان شولمن، پامیلا وګاتا، او وجیچ زرمبا لخوا جوړ سوی دی، او د سیم الټمن او ایلون مسک سره د مدیرانو د بورډ د لومړنیو غړو په توګه کار کوي. دا هم وګورئ سرچینې
تارخون

ترخون یا تارخون چينايي : - ، مړ د - څخه تر پوري د سمرقند د سغديان کورنۍ سغديان : یو واکمن وو. په ۷۰۹ کال کي د اموي جنرال قتیبه بن مسلم له خوا د بخارا د نیولو وروسته ترخون مسلمانانو ته خپل سفیران ولېږل او د اموي خلافت واک یې پر سیمه باندي ومانه. نوموړي خپل دوه زامن د امویانو په دربار کي د یرغمل په توګه هغوی ته واستول. د ترخون د یادي پالیسي له امله یو کال وروسته د محلي بغاوت له لوري دده واک ړنګ سو، او د ګرک په نوم یو بل سغدیان شهزاده چي ترخون یې زنداني کړ، واک ته ورسېدی. ترخون تر زنداني کېدو وروسته ځان وژنه وکړه، او دوه زامن یې په پنجیکانت کي د دیوشتیچ په نوم د بل سغدیاني واکمن سیمي ته په تېښته بریالي سول، چیري چي د هغوی سره ښه چلند ترسره او ښه راغلاست یې وویل سو. د ترخون په اړه د چین د تانګ هویاو په تاریخ کي داسي راغلي دي چي د شین لونګ ۷۰۵-۷۰۷ کلونو په اوږدو کي نینشیشي مستیچ اناش ۶۹۸-۷۰۰ مړ سو، او د هغه زوی ترخون په تخت کېناست. د تانګ په نوي کتاب کي هم یادونه سوې ده چي د هغه له مړیني وروسته مستخ اوناش د هغه ځای ناستی سو، او د مستچ اناش له مړیني وروسته خلکو ترخون د پاچا په توګه غوره کړ.
ماوراءالنهر

ماوراء النهر یا د هغه سیمي او تمدن لاتیني نوم دی کوم چي په ټیټه مرکزي آسیا کي موقعیت لري، او تقریبا د نن ورځي ختیځ ازبکستان ، لویدیځ تاجکستان ، د سویلي قزاقستان برخي، د ترکمنستان ځیني سیمي او سویلي قرغزستان سره په ځان کي رانغاړي. دا نوم د لومړي ځل لپاره په څلورم پیړۍ کي د لوی سکندرلخوا هغه وخت ایښودل سوی وو کله چي د نوموړي ځواکونو یاده سیمه فتحه کړه. دا سیمي ممکن د سکندر اعظم په وخت کي دې ته ورته یوناني نوم درلود، خو د هغه نوم په اړه نور څه نسته. له جغرافيايي پلوه ماوراء النهر په سوېل کي د امو دريا او شمال ته د سير دريا تر منځ سيمه ده. د ماوراء النهر سیمه د سغدیا په نوم د اچمینیډ امپراتورۍ یو له ستراپي ولایتونو څخه وه.