نړیوالې اوبه

د نړیوالو اوبو یا له پولو هاخوا اوبو اصطلاحات هغه وخت کارول کېږي، چې د اوبو بېلابېل ډولونه له نړیوالو حدودو نه تیرې شي لکه: سمندرونه، لوی سمندري ایکوسیستمونه، تړل شوي یا نیمه تړل شوي سیمه ایز سمندرونه او سیندونه، سیندونه، جهيلونه، د ځمکې لاندې د اوبو سیسټمونه. نړیوالې اوبه په نړیوال قانون کې تعریف شوې اصطلاح نه ده. دا یوه غیر رسمي اصطلاح ده چې ځینې وختونه د هیوادونو د ځمکنۍ بحر نه هاخوا اوبو ته اشاره کوي او یا په بل عبارت نړیوالې اوبه کله ناکله د غیر رسمي اصطلاح په توګه د ازاده سمندرونو او یا په لاتیني کې لپاره د مترادف په توګه کارول کېږي. نړیوالې اوبه ازاده سمندرونو د د نظریې پر بڼسټ د هېڅ هېواد په واک پورې اړه نه لري، چې هېوادونه په کې د کب نیولو، تګ راتګ، په هوا کې د الوتنې، کیبلونو او پایپ لاینونو او همدارنګه د علمي څېړنو حق لري. د ازادو سمندرونو کنوانسیون، چې په ۱۹۵۸ز کال کې لاسلیک شو او ۶۳ لاسلیک کونکي یې درلودل. ازاد سمندرونو د سمندر د هغو برخو په توګه تعریفوي چې د یو هېواد داخلي اوبو کې شاملې نه وي او هېڅ دولت نشي کولی د یادې اوبو پر هېڅ یوې برخه د خپل حاکمیت ادعا وکړي. د لویو سمندرونو کنوانسیون د سمندرونو د قانون په اړه د ملګرو ملتونو کنوانسیون د بنسټ په توګه کارول کېږي، چې په ۱۹۸۲ز کال کې لاسلیک شو. ازاد سمندرونه د ځمکې ۵۰ سلنه برخه جوړوي او د سمندرونو دوه پر درېیمه برخه ده. دغه راز د نړیوالو اوبو نړیوال واک د داخلي اوبو، ځمکنیو اوبو او ځانګړي اقتصادي زونونو سره توپیر لري. همدارنګه په خپله دولسمه برخه کې د سمندري چاپیریال ساتنې لپاره ځانګړي مقرارت هم لري، چې د هغه له مخې په ځینو مواردو کې بندري هېوادونو ته اجازه ورکوي چې د نړیوالو چاپیریال قوانینو د له خوا تصویب شوی نه د سرغړونې په صورت کې په ازاده سمندرونو کې د بهرنیو بیړیو په اړه د کنوانسیون له مخې له خپل واک نه کار واخلي. د اوبو نړیوالې لارې په نیمه تړلو سمندرونو کې د تګ راتګ ازادي لپاره ځینې نړیوالو تړونونو رامنځته شوي لکه. په ۱۸۵۷ز کال د کوپنهاګن کنوانسیون بالتیک ته د لاسرسی لپاره حق الزحمې لغوې کړې او د ټولو سوداګریزو کښتیو لپاره یې د ډنمارک تنګی په نړیوالو اوبو کې د لارې په توګه پرانیست. دغه راز د ۱۹۹۹ز کال شاهي فرمان د ډنمارک اوبو ته د بهرنیو جنګي کښتیو لاسرسی تنظیموي. څو نور کنوانسیونونو باسفورس او داردانیل سمندرونو کې د بار وړلو لپاره لارې پرانیزي. همدارنګه د ترکیې د تنګیو په اړه د مونټریکس وروستی کنوانسیون د نړیوالو اوبو د لارې په توګه د تنګي حیثیت ساتي. نورو نړیوالو تړونونو هغه سیندونه خلاص کړي چې په دودیز ډول د نړیوالو اوبو لارې نه دي. د ډانیوب سیند یوه نړیواله د اوبو لاره ده ترڅو المان او کروشیا او همدارنګه په وچه کې میشته اتریش، سلواکیا، هنګري، سربیا او مالدووا تور سمندر ته خوندي لاسرسی ولري. د نړیوالو اوبو پر سر شخړه اوسنۍ ناحل شوې شخړې چې ایا ځینې ځانګړي اوبه نړیواله اوبه دي یا نه په لاندې ډول دي: شمالي قطب سمندر: په داسې حال کې چې کاناډا، ډنمارک، روسیه او ناروې د شمالي قطب سمندر ټولې برخې د ملي اوبو یا داخلي اوبو په توګه پیژني، خو بیا د اروپایي ټولنې ډېری هېوادونه او متحده ایالات په رسمي توګه ټول سمندر د نړیواله اوبو په توګه پیژني، چې د کاناډا د شمالي قطب د مجمع الجزایر له لارې د شمال لوېدیځ تیریدنه یو له خورا نامتو بېلګو نه ده، کوم چې کاناډا یې د داخلي اوبه په توګه ګڼي، پداسې حال کې چې متحده ایالات او اروپایي ټولنه دا یو نړیوال تنګي ګڼي. سویلي سمندر: اسټرالیا د خپل سویلي قطب سیمه شاوخوا کې د ځانګړي اقتصادي زون ادعا کوي، چې دا ادعا یوازې د څلورو نورو هېوادونو له خوا پېژندل شوی. دغه راز د ادعا اړوند هم ډېري اختلافات شتون لري. د شاوخوا ساحه: جاپان ادعا کوي چې یوه ټاپو ده او له همدې امله دوی باید د هغې شاوخوا کې یو ځانګړي اقتصادي زون ولري، خو ځینې ګاونډی هېوادونه بیا داسې ادعا کوي چې دا یو مرجاني ټاپو ده نو له همدې امله باید ونه لري. د سویلي چین سمندرګي: ځینې هېوادونه د سویلي چین سمندرګي لږترلږه یوه برخه نړیوالې اوبه ګڼي، خو دا یو نړیوال نظر نه دی. دغه راز چین له هر هغه وړاندیز سره مخالفت کوي چې د هغه پر بنسټ ساحلي هېوادونه وکولی شي تر څو د ځانګړي اقتصادي زون سرچینې دې له نورو هغو قدرتونو سره شریکې کړاي شي چې په تاریخي ډول یې هلته کب نیونه کړې او د سویلي چین په سمندر کې د نورو ټولو ساحلي هېوادونو د ځانګړي اقتصادي زونونو د سرچینو تاریخي حق ادعا کوي. د رسمي شخړو سربیره د سومالیا حکومت د سومالیا په ځمکنیو اوبو باندې لږ کنټرول لري، چې په پایله کې ډېری سمندري غلاګانې، د کثافاتو غیرقانوني ډنډونه او پرته له اجازې کب نیولو پیښې رامنځته شوي. نړیوال تړونونه د خوږو اوبو نړیوال تړونونو یوازې د تازه اوبو د چاپیریال په اړه د نړیوالې همکارۍ کلنۍ کتاب او د سمندري چاپیریال او د تازه اوبو سرچینو پورې اړوند تړونونو وړاندې کول. د ۱۹۷۲ز کال د لندن کنوانسیون چې د کثافاتو او نورو موادو د مخنیوي له لارې د سمندري ککړتیا مخه نیسي د لندن کنوانسیون ۱۹۷۲. د ۱۹۷۳ز کال د کښتیو د ککړتیا د مخنیوي لپاره د لندن نړیوال کنوانسیون د سمندر د قانون په اړه د ملګرو ملتونو کنوانسیون، چې په ۱۹۸۲ز کال کې لاسلیک شوی. د ۱۹۹۷ز کال د ملګرو ملتونو کنوانسیون چې په نړیوالو اوبو کې د بېړیو د کارونې قانون دې او لا تر اوسه نه دی تصویب شوی. د ځمکې لاندې له پولو هاخوا اوبو تړون یا د مسوده چې وړاندیز شوی، خو لا تر اوسه لاسلیک شوی نه دی. نور نړیوال کنوانسیونونه او معاهدې چې د نړیوالو اوبو لپاره اړینې دي: د لندبلونو په اړه د ۱۹۷۱ز کال د رامسر کنوانسیون. د بیولوژیکي تنوع په اړه د ۱۹۹۲ز کال کنوانسیون. سیمه اېز تړونونه لږترلږه لس کنوانسیونونه د د سیمه ایزو سمندرونو په پروګرام کې شامل دي، په شمول: د لوېدیځ او مرکزي افریقا اتلانتیک ساحلونه شمال ختیځ ارام سمندر د انټيګوا کنوانسیون مدیترانې د بارسلونا کنوانسیون پراخه کاربین د کارټاګینا کنوانسیون سویل ختیځ ارام سمندر سویلي ارام سمندر د نومیا کنوانسیون د ختیځې افریقا ساحل د کویټ سیمه د کویت کنوانسیون سور سمندر او د عدن خلیج د جدې کنوانسیون د سیمه ایزو خوږو اوبو مسلو ته د رسېدو لپاره په ۱۹۹۲ز کال کې د هالسنکي کنوانسیون رامنځته شوی، چې له سرحدونو بهر اوبو او د نړیوالو جهيلونو د ساتنې او کارولو په اړه دی د اوبو کنوانسیون. د نړیواله اوبو سازمانونه د تازه اوبو ادارې د یونیسکو نړیوال هیدرولوژيکي پروګرام د کاناډا او متحده ایالاتو ترمنځ نړیوال ګډ کمیسیون - د بیسن سازمانونو نړیواله شبکه د نړیوالو شریکو اوبو سرچینو مدیریت پروژه د مکسیکو او متحده ایالاتو ترمنځ د اوبو د سرحدونو نړیوال کمیسیون د اوبو د مدیریت نړیوال انستیتیوت د د اوبو او طبیعت نوښت سمندري ادارې نړیواله سمندري سازمان د سمندري بستر نړیوال سازمان د ویلنګ نړیوال کمیسیون د سیمه اېز سمندر پروګرام د یونیسکو بین الحکومتي سمندر ګرافیک کمیسیون د سمندر نړیوال انسټیټیوټ نړیوال سمندري او قطبي پروګرام سرچينې