د نيوټن د نړيوالې جاذبې قانون

د نيوټن د نړيوالې يا ټوليزې جاذبې قانون په عادي ډول بيانوي، چې په نړۍ کې هره ذره هره بله ذره په هغه ځواک سره جذبوي، چې په سيده ډول د دوی د کتلو له توليد سره متناسب او يا په سرچپه ډول يې د مرکزونو تر منځ د واټن مربع سره متناسب ده. د يادې نظريې خپرېدنه ، دلومړني ستر يووالي په توګه ځکه پېژندل شوې ده، چې پر ځمکه باندې د ستورو پېژندنې په پېژندل شويو حرکتونو سره د جاذبې قوې د پخوانيو تشرېح شويو ښکارندو يووالی يې په نښه کړ. دا يو عمومي فزيکي قانون دی، چې له هغو لنډ مهالو کتنو څخه تر لاسه شوی دی، چې اسحق نيوټن ورته قياسي استدلال وايي. دا د لرغوني ميخانيک يوه برخه ده او د نيوټن په کار کې جوړه شوې وه، چې د ۱۶۸۷ ز د جولای پر ۵ مه نېټه د لومړي ځل لپاره خپره شوه. کله چې نيوټن د ۱۶۸۶ ز په اپرېل کې د ناخپور شوي يا ناچاپ متن لومړی کتاب شاهي ټولنې ته وړاندې کړ، ادعا وکړه چې: نيوټن له هغه څخه د سرچپه مربع قانون تر لاسه کړی دی. د نن په ژبه ياد قانون روښانه کوي چې، د هر ټکي کتله کوچنۍ کتله د هر بل ټکي کتله د هغه ځواک له مخې جذبوي، چې د دواړو ټکو د نښلولو ليکه په اوږدو کې عمل کوي. ذکر شوې قوه، د يادو دوو کتلو له توليد سره متناسب ده او په سرچپه ډول د دوی د واټن مربع تر منځ سره متناسب ده. د نړيوالې جاذبې لپاره معادله په دې ډول بڼه غوره کوي: په ليکل شوې معادله کې د دواړو شيانو تر منځ عمل کوونکي جاذبي قوه ده، او د شيانو کتلې، د دوی د کتلو مرکزونو تر منځ واټن او جاذبي ثابت دی. په لابراتور کې د کتلو تر منځ د جاذبې قوې په اړه د نيوټن نظريې لومړی ازمېيښت د بریتانوي پوه له لوري، په ۱۷۹۸ز کې د ازمېښت و. دا ازمېښت د نيوټن اصولو له خپرېدنې څخه، ۱۱۱ کلونه وروسته او د نيوټن له مړينې نه نږدې ۷۱ کلونه وروسته وشو. د نيوټن جاذبې قانون د برېښنايي ځواکونو په اړه د له قانون سره ورته والی لري، چې د دوو چارج لرونکو جسمونو تر منځ د راپورته کېدونکې برېښنايي ځواک د پراخوالي معلومولو محاسبه کولو په موخه کارول کېږي. دواړه د سرچپه مربع قوانين دي، چې قوه يا ځواک په کې د جسمونو تر منځ د واټن له مربع سره په سرچپه ډول متناسب دی. د کولمب قانون، د کتلو د توليد په ځای کې د دوو چارجونو توليد او د جاذبي ثابت په ځای کې د کولمب ثابت لري. که څه هم د نيوټن قانون د البرټ انسټاين له لوري د عمومي نسبيت په نظريې سره ځايناستې لغوه شوه، مګر په ډېرو کاريالونو کې د جاذبې قوې د اغېزو حقيقت ته د يوه غوره نږدېوالي په توګه يې کارونه دوام لري. نسبيت يوازې هغه وخت اړين دی، چې زيات دقت ته اړتيا وي يا هغه وخت اړين دی، چې له خورا پياوړو جاذبي ډګرونو سره سروکار لري. لکه: هغه ډګرونه چې له خورا سترو او غليظو شيانو سره نږدې يا په کوچنيو واټنونو لکه: د لمر په شاو خوا د عطارد مدار کې موندل شوي دي. تاريخچه پخوانۍ تاريخچه ګاليله په ۱۶۰۴ز کې په سم ډول فرض کړل چې، د يوه غورځېدونکي جسم واټن د تېر شوي وخت له مربع سره متناسب دی. د نيول شوي وخت مربع ته په آزاده غورځېدنه کې د شيانو د واټن اړيکه، د ۱۶۴۰ او ۱۶۵۰ ز کالونو تر منځ د دوو ايټالويانو او له خوا تاييد شوه. دوی د يوې نڅاګرې د خوځېدنې په ثبتولو سره د ځمکې د جاذبې قوې يوه محاسبه هم وکړه. د سرچپه مربع قانون، د پخوانۍ تاريخچې په اړه يوه معاصره ارزونه دا ده، چې د ۱۶۷۰ ز لسيزې په وروستيو کې د جاذبې قوې او واټن مربع تر منځ سرچپه ورته والی لږ عام و او د بېلابېلو دلايلو لپاره د بېلابېل شمېر خلکو له لوري يې وده کړې ده. ورته همدغه ليکوال ته د پام وړ او اصلي ونډې سره امتياز ورکوي، مګر د سرچپه مربع ټکي په اړه د هووک ادعا ځکه اړوند نه بولي، چې په نيوټن او هوک سربېره ځينو اشخاصو دا وړانديز کړی و. نوموړی د دې پر ځای د اسماني حرکتونو د ترکيب کولو نظريې او د هوک د اغېزناکو ونډو په توګه د نيوټن فکر مرکز څخه د تيښتې او يا د مرکز پر لور کښښ ته اشاره وکړه. نيوټن په خپل اصل کې دوه تنو ته امتياز ورکوي: هغه څوک چې له ثبوت پرته يې پر ځمکه باندې د لمر پر لور د يوې قوې د شتون په اړه وليکل او هغه څوک چې ويې ليکل، چې ټولې سيارې د لمر پر لور راکښل شوې دي. اصلي اغېزه کېدای شي و، چې نيوټن يې د کتاب يوه کاپي يا نقل درلود. د ادبي غلا شخړه هغه وخت چې په ۱۶۸۶ کې د نيوټن د اصولو لومړنی کتاب شاهي کورنۍ ته وړاندې شوی و، رابرت هوک په دې ادعا سره نيوټن په ادبي غلا تورن کړ، چې نيوټن له ده څخه د جاذبې قوې له مرکز څخه د واټنونو د مربع ګانو په توګه په متقابل ډول اوسېدلو د لږوالي د قانون نظريه اخيستې وه. په ورته وخت کې د د معاصر راپور له مخې هوکړه وکړه چې د توليد شوې منحني اشاره ټوله د نيوټن وه. د هووک کار او ادعاوې رابرت هووک په ۱۶۶۰ لسيزه کې د نړۍ د سيستم په اړه هغه مهال خپل نظريات خپاره کړل، چې د ۱۶۶۶ مارچ پر ۲۱ يې شاهي ټولنې ته د د ناڅاپي راښکونکي اصل په واسطه د سيده حرکت منحني حرکت ته د کږېدنې تر سرليک لاندې يوه مقاله ولوستله او په ۱۶۷۴ کې يې په لږ څه پرمختللې بڼه يو ځل بيا د له کتنو څخه د ځمکې د حرکت ثابتولو په موخه يوه هڅه دا يې بله مقاله وه سره د زياتونې په توګه خپره کړه. هووک په ۱۶۷۴ ز کې اعلان وکړ چې، نوموړي پلان درلود چې: تر اوسه د پېژندل شوي هر سيستم څخه بېل متفاوت په خورا ځانګړتياوو کې د نړۍ يو سيستم تشرېح کړي چې د درې انګېرنو پر بنسټ به وي: ټول اسماني جسمونه چې هر څه دي، د خپلو مرکزونو پر لور يو راښکون او جاذبيت لري او هم ټول نور هغه اسماني جسمونه ځانته راکاږي، چې د دوی د فعاليت په کره کې دي.ټول جسمونه چې په يو سيده او ساده حرکت کې اېښودل شوي دي، په سيده ليکه کې مخ پر وړاندې تللو ته به تر هغې ادامه ورکړي، چې د ځينو نورو اغېزناکو قوو له لوري يوې خوا ته کوږ يا قات شي... او دا چې په عمل کې د دې راښکونکو قوو پياوړتيا خپلو مرکزونو ته د دوی له نږدېوالي او لري والي سره متناسبه اړيکه لري. په دې ډول هوک د لمر او سيارو تر منځ دوه اړخيزه راښکونونه جاذبې په داسې ډول وانګېرلې، چې د خطي جبري ځواک له يو اصل سره يو ځای راښکونکي جسم ته په نږدېوالي سره زيات شو. تر ۱۶۷۴ ز پورې د هووک بيانونو، که څه هم د سرچپه مربع يو قانون پر دې راښکونونو باندې پلی کېږي يا کېدای شي پلی شي. د هوک جاذبه تر اوسه پورې نړيواله هم نه وه، که څه هم د پخوانیو فرضيو په پرتله خورا زر نړيوالتوب ته ورسېده. نوموړي د دې اړوند ثبوت يا رياضيکي تشرېح هم چمتو نه کړه. سرچینې