پښتو /ی/ ګاني

په پښتو املاء کي د ی ګانو سمه کارونه د غلطیو او اشتباهاتو مخه نیسي. سم استعمال ئې د متن د ویلو په وخت کي د تلفظي او مانیزي ستونزو مخنیوی کوي. د ی ګانو سم استعمال نه یوازي دا چي لوستونګي له تیروتونو څخه ژغوري بلکي د دغي ژبي په ګرامري جوړښت کي هم لوی ځای لري. د ځینو ی ګانو په استعمال سره مفرد او جمع حالتونه ټاکل کیږي. د نومونو اصلي او مغیره حالتونه په ی ګانو معلومږي. د امر او عادي حالت زماني افعال د ی ګانو په ذریعه ښوول کیږي. پښتو ی ګاني پنځه بېل بېل ږغونه دئ. له دې جملې څخه ئې دوې واول او پاته درې ئې غبرګ دیفتونګونه دي. نرمه، بې ټکو يا نارینه ی دا ی له دوو ږغونو څخه جوړه شوې ده. یعني یو غبرګ ږغ دیفتونګ دئ، چي یو ږغ ئې خپلواک او بل ئې نیم واک دئ. د استعمال ځایونه ئې په لاندي ډول دي. أ. د مفرد مذکر نومونو په پای کي راځي؛ لکه: سړی، منګی، لرګی او داسي نور. ب. په ځينو نسبتي صفتونو کي هم راځي؛ لکه: کندهاری، کابلی، هلمندی او نور.... ج. په هغو فعلونو کي هم راځي، چي د مفرد مذکر نوم لپاره ګردان سوي يا اوښتي وي؛ لکه: احمد ډېر ځورېدلی دئ. محمود ډېر کړېدلی دئ. لاس مي سوځېدلی دئ. او داسي نور.... د. د هغو نومونو او صفتونو په پای کي هم راځی چي په پای ته رسېدلي وي؛ لکه: ځای ، چای، پای، خوشحالېدی، راتلای او نور... څرګنده، لنډه، یا معروفه ي دا ي يو خپلواک ږغ دئ. دغه ي په پښتو متن کي ډېر کاريږي، د استعمال ځايونه ئې دا دي: أ. د هغو مفردو نارينه نومونو د جمعي له پاره راځي، چي په نارينه ی پای ته رسېدلي وي؛ لکه: سړی سړي زمری زمري لرګی لرګي او داسي نور.. ب. د هغو مفردو نارينه نومونو د مغيره يا اوښتي حالت لپاره راځي، چي په نارينه ی پای ته رسېدلي وي؛ لکه: سړی کار کوي. سړي کار وکړ. بريالی درس لولي. بريالي درس ولوست. ج. په يو شمېر کسبي نومونو کي چي د يو کسب ښکارندويي کوي هم کاريږي؛ لکه: ډولچي، موچي، توپچي، دوبي، جارچي او نور... د. په يو شمېر فعلونو کي په تېره بيا د حال زمانې په فعلونو کي هم استعمالېږي؛ لکه: ځي، راځي، خوري، کړي، څښي، وړي، لولي، ناڅي، پاڅي او نور... اوږده يا مجهوله ې دا ې هم يو خپلواک اواز واول دئ، چي په پښتو کلمو په تېره بيا په ښځينه نومونو کي زيات کاريږي. د استعمال ځايونه: أ. دا ښځينه ې د هغو مفردو مونثو نومونو له پاره کاريږي، چي په زور پای ته رسېدلي وي او خج د کلمې پر وروستۍ څپې وي؛ لکه: مڼه مڼې کاسه کاسې وړانګه وړانګې او داسي نور... ب. د پورتنيو مفردو ښځينه نومونو مغيره يا اوښتي حالت هم په دغه ې سره ښوول کيږي؛ لکه: اصلي حالت اوښتی حالت پلوشه درس لولي. پلوشې درس ولوست. او داسي نور... ج. په ځينو مفردو ښځينه نومونو کي استعماليږي؛ لکه: مستې، ادې، شلومبې او نور... د. په ښځينه ضميرونو کي هم استعماليږی؛ لکه: دې هغې او نور... ښځينه يا زورکيواله ۍ دا ۍ يو غبرګ ږغ دئ. يعني له دوو اوازونو څخه جوړه ده.چي لومړی ئې خپلواک او دوهم ئې نيم واک دئ.د استعمال ځايونه: أ. د ځينو هغو نسبتي صفتونو د جمعي او مغيره حالت له پاره راځي، چي په څرګنه ي پای ته رسېدلي وي؛ لکه: اصلي حالت مغيره يا اوښتی حالت خوښي خوښۍ دوستي دوستۍ خوشحالي خوشحالۍ مثال: د احمد او محمود تر منځ دوستي ده. د احمد او محمود د دوستۍ مزه نسته. ب. د مفردو مونثو نومونو په پای کي راځي، لکه: خولۍ، هیلۍ، ګلالۍ او. همزه لرونکې ئ دا هم يو غبرګ ږغ دئ او له زورکۍ والي ۍ سره ئې په سکښت، جوړښت او تلفظ کي هيڅ توپير نسته. زورکۍ واله ۍ په نومونو کي استعماليږي او همزه لرونکې ئ په فعلونوکي استعماليږي. د همزه لرونکې ئ د استعمال ځايونه: أ. اکثره د امر او نهي فعلونو په پهی کي راځي؛ لکه: کښېنئ ، ولاړسئ ، وخورئ ، مه خورئ ، مه ځئ او داسي نور... د کومکي فعل دئ هم پر سر همزه غواړي. يو داچي داهم کومکي فعل دئ او بله داچي د دی ضمير سره ئې توپير وسي. دغه دواړه حالته نه يوازي دا چي د ګرامر په لحاظ توپير سره لري، بلکي آوازونه ئې هم توپير سره لري.