ځمکپوهنې

د ځمکې ساینس یا جیوساینس کې د طبیعي علومو ټولې هغه څانګې چې د ځمکې له سیارې سره تړاو لري، شاملې دي. دا د ساینس یوه داسې برخه ده چې په هغه کې د ځمکې اړوند فزیکي، کېمیاوي او بیولوجیکي پېچلي جوړښتونه او د ځمکې څلور پوړونه بیوسفیر، هایدروسفیر، اټموسفیر او جیوسفیر مطالعه کېږي. د ځمکې ساینس د سیاراتو ساینس په توګه هم، د لږ څه لرغوني تاریخ په توپیر سره، انګېرل کېدای شي. د ځمکې ساینس د مطالعې اصلي څانګې څلور دي: لیتوسفیر، هایدروسفیر، اټموسفیر او بیوسفیر؛ دغه څانګې په خپل وار سره په نورو ځانګړو برخو وېشل شوې دي. د ځمکې ساینس د روښانولو لپاره کېدای شي دواړه ریډکشنیزم او هولیسټیک لارې وکارول شي. دغه طریقې د ځمکې او په فضا کې د ګاونډیو سیارو د مطالعې په موخه هم کارول کېږي. د ځمکې ځیني ساینسپوهان، د سیارې په اړه د خپلې پوهې په کارولو سره، غواړي ترڅو د انرژي او منرالونو سرچینې ومومي او دغو زېرمو ته پراختیا ورکړي. ځیني نور پوهان غواړې چې د ځمکې پر چاپېریال باندې د وګړو د فعالیت اغېزې مطالعه کړي او د ځمکې د خوندي ساتنې لپاره لارې چارې وسنجوي. یو شمېر نور بیا د ځمکې اړوندو پروسو لکه: اورشېندونکي، زلزلې او توپانونه پر مطالعې باندې بوخت دي، ترڅو داسې تدبیرونه طرح کړي چې وګړي د دغو پېښو له ګواښونو سره مخامخ نهشي. د ځمکې ساینس کې کېدای شي، جیولوجیکي مطالعات، لیتوسفیر او د ځمکی لویهمقیاسه دنننی جوړښت، اټموسفیر، هایدروسفیر او بیوسفیر شامل وګڼل شي. د ځمکې د فعالیت او تکامل پر څرنګوالي باندې د پوهېدو په موخه، په ټولیزه توګه د ځمکې ساینسپوهان د جیولوجي، کرونولوجي، فزیک، کېمیا، جغرافیې، بیولوجي او ریاضیاتو په مرسته مقداري موډولونه رامنځته کوي. د بېلګې په توګه: هواپوهان د هوا حالاتو په مطالعې سره د سترو توپانونو د رامنځته کېدو احتمال څېړي. هایدرولوجيپوهان، اوبه او د سېلابونو ګواښ مطالعه کوي. زلزلهپوهان د زلزلې پر مطالعې بوخت دي او د پېښېدو سیمې یې اټکلوي. جیولوژيپوهان ډبرې تر مطالعې لاندې نیسي او د ګټورو منرالونه د موندلو لپاره هڅه کوي. د ځمکې ساینسپوهان ډېری وخت په ساحه کې کار کوي، له غرونه پورته کېږي، د سمندر تل راسپړي، مغارو ته ننوځي او تر جبهزارو سیمو پورې وځي. هغوی اندازې اخلي او د ډبرو یا د سیند اوبو په څېر بېلګې راغونډوي او خپلې موندنې د چوکاټونو او نقشو په بڼه ثبتوي. د مطالعې ساحې د ساینس لاندې څانګې په ټولیزه توګه د ځمکې د ساینس په ډلبندي کې راځي: جیولوجي: چې د ځمکې د باندني قشر ډبرینه برخه او د هغې د ودې لرغونتیا مطالعه کوي. سترې فرعي څانګې یې منرالپوهنه او ډبرپوهنه، جیومورفولوجي، پالیونټولوجي، ستراتیګرافي، ساختماني جیولوجي، انجنیري جیولوجي او سېډمېنتولوجي دي. فزیکي جغرافیه: چې پر جغرافیې باندې د ځمکې د یوه ساینس په توګه متمرکزه ده. فزیکي جغرافیه د ځمکې فصلونه، اقلیم، اټموسفیر، خاوره، سیندونه، د لویو وچو جوړښتونه او سمندرونه مطالعه کوي. فزیکي جغرافیه کېدای شي، په لاندې څو سترو فرعي څانګو یا اړوند برخو باندې ووېشل شي: جیومورفولوجي، بیوجغرافیه، چاپېریالي جغرافیه، پالیوجغرافیه، اقلیمپېژندنه، هواپېژندنه، ساحلي جغرافیه، هایدرولوجي، ایکولوجي او کنګلپوهنه. جیوفزیک او جیوډېزي: چې د ځمکې بڼه شکل، وارده قوو ته غبرګون او د ځمکې جاذبوي او مقناطیسي ساحې څېړي. جیوفزیکپوهان د ځمکې هسته او منټل راسپړي او د لیتوسفیر د برخې زلزلهیي او تکتونیکي فعالیت مطالعه کوي. جیوفزیک په ټولیز ډول، د ځمکې د پورتني پوړ د مطالعې، په ځانګړې توګه د منرالونو او پټرولیم د پلټنې په برخه کې د یوه هراړخیز پوهاوي په موندنې او پراختیا کې د جیولوجستانو د فعالیتونو اړتیاوې پوره کوي. زلزلهپوهان د ځمکې د پلېټونو تکتونیکي بېځایه کېدنې د مطالعې او د زلزلې فعالیتونو د وړاندوینې په موخه له جیوفزیک څخه ګټه اخلي. جیوکېمیا: چې په جیولوجیکي چاپېریال کې د کېمیاوي مرکباتو او ایزوتوپونو د ډېرښت، جوړښت او وېش د کنټرول کوونکو پروسو پر مطالعې باندې بوخته ده. جیوکېمیاپوهان د ځمکې د رامنځته کېدو، جوړښت، اړوندو بهیرونو او نورو فزیکي اړخونو د مطالعې په موخه د کېمیا له اصولو او وسایلو څخه کار اخلي. سترې فرعي څانګې یې د اوبو جیوکېمیا، کیهاني کېمیا، ایزوتوپي جیوکېمیا او بیوجیوکېمیا دي. د خاورې ساینس: چې د خاورې د جوړښت بهیرونو پر وړاندې د ځمکې د قشر تر ټولو باندنۍ واقع شوې طبقه پېډوسفیر تر څېړنې لاندې نیسي. سترې فرعي څانګې یې اېدافولوجي او پېډولوجي دي. ایکولوجي: چې د ژوندي موجوداتو او چاپېریال خپلمنځي اغېزې څېړي. له هغه ځایه چې د لمریز نظام د ټولو سیارو له جملې څخه یوازې په ځمکه کې په پراخه توګه ډلهییز ژوند شتون لري، نو له دغه اړخه د ځمکې مطالعه، هغه له نورو سیارو څخه جلا کوي. هایدرولوجي، سمندرپېژندنه او لیمنولوجي: چې د اوبو خوځېدنې، وېش او څرنګوالي پر څېړنې باندې تمرکز لري او د ځمکې پر مخ او اټموسفیر یا هایدروسفیر کې د هایدرولوجیکي دوران ټولې برخې ورپورې اړه لري. د هایدرولوجي فرعي څانګې هایدرومټرولوجي، د سطحي اوبو هایدرولوجي، هایدروجیولوجي، د واټرشېد ساینس، د ځنګلونو هایدرولوجي او د اوبو کېمیا دي. کنګلپوهنه: چې د ځمکې کنګلینې سیمې کرایوسفیر څېړي. اټموسفیري ساینس: چې د ځمکي د سطحې او اګزوسفیر تر منځ کابو کیلومټره پرتې ګازي برخې یا اټموسفیر تر څېړنې لاندې نیسي. سترې فرعي څانګې یې هواپېژندنه، اقلیمپېژندنه، اټموسفیري کېمیا او اټموسفیري فزیک دي. د ځمکې منځ د پلېټونو تکونیکي خوځښت، د غرونو لړۍ، اورشېندونکي او زلزلې هغه جیولوجیکي پېښې دي چې د ځمکې په باندني قشر کې د رامنځته کېدونکو فزیکي او کېمیاوي بهیرونو له مخې تشرېح کېدای شي. د ځمکې د باندني قشر ترلاندې منټل پروت دی چې د درنو عناصرو د راډیواکتیفي متلاشي کېدو په پایله کې تودېږي. منټل په بشپړه توګه جامد نهدی او له مګما څخه جوړ شوی، چې په نیمهدایمي توګه د حرکت په حال کې دی. دغه حرکت که څه هم په کراره دی، خو د لیتوسفیري پلېټونو د خوځښت لامل ګرځي؛ په پایله کې یې رامنځته شوی بهیر د پلېټونو د تکتونیکي خوځښت په توګه پېژندل کېږي. د پلېټونو تکتونیکي خوځښت کېدای شي د ځمکې د بیا رابرسېرنې کېدو پروسې په بڼه وانګېرل شي. د سمندري پوړ د پراختیا په پایله کې، له منتل څخه نږدې سطحې ته د درزونو له لارې د مګما د بهېدنې له امله نوی باندنی قشر او لیتوسفیر رامنځته کېږي؛ دغه بهېدلې مګما په نوموړو درزونو او مجراګانو کې سړه او منجمدېږي. د ښکته لېږدوونکې پروسې له لارې، سمندري باندنی قشر او لیتوسفیر بېرته خوځېدونکي منتل ته دننه کېږي. د ځمکې د باندني قشر هغه برخې چې په هغو کې نوی قشر رامنځته کېږي، د متباعدو پولو؛ هغه برخې چې په کې قشر بېرته د ځمکې دننه لېږدول کېږي، د متقاربو پولو او هغه برخې چې هلته پلېټونه یو پر بل ښویېږي، خو هېڅ لیتوسفیري مواد نه رامنځته کېږي او نه هم له منځه ځي، د متحولو یا محافظوي پولو په نامه یادېږي. زلزله د لیتوسفیري پلېټونو د خوځښت پایله ده او ډېری وخت د متقاربو پولو په شاوخوا کې رامنځته کېږي، چېرې چې د رامنځته شوي قشر بېلابېلې برخې د ښکته لېږدوونکې پروسې پر مټ بېرته ځمکې ته دننه کېږي. اورشېندونکي، په اصل کې له باندني قشر څخه د ښکته لېږل شوو موادو د وېلې کېدو په پایله کې رامنځته کېږي. قشري مواد چې په زوره استېنوسفیر ته دننه شوي دي، وېلې کېږي؛ د وېلې شویو موادو یوه برخه بیا دومره سپکېږي چې د ځمکې سطحې ته راپورته او د اورشېندونکو د رامنځته کېدو لامل ګرځي. د ځمکې اټموسفیر تروپوسفیر، ستراتوسفیر، مېزوسفیر، ترموسفیر او اګزوسفیر هغه پنځه پوړونه دي چې د ځمکې اټموسفیر جوړوي. د اټموسفیر کابو سلنه ګازونه په تروپوسفیر تر ټولو لاندني پوړ کې شتون لري. په ټولیزه توګه، د ځمکې اټموسفیر . سلنه له نایټروجن، . سلنه له اکسېجن او . سلنه له ارګون، او په ټیټه کچه د اوبو بخار او د په شمول له نورو ګازونو څخه رامنځته شوی دی. د اوبو بخار او د ځمکې اټموسفیر ته وړتیا وربخښي ترڅو د لمر هغه انرژي او وړانګې چې ګلخانهیي اغېزې لري، ونیسي او وساتي. دا د دې لامل ګرځي ترڅو د ځمکې سطحه تر هغې کچې توده شي چې مایع اوبه شتون ولري او ژوند شونی وي. اټموسفیر د تودوخې د زېرمه کولو ترڅنګ، له کیهاني وړانګو څخه د ځمکې سطحې په خوندي ساتنې سره د ژوندي موجوداتو ژوند هم ژغوري، چې په ناسم اند سره ځینې داسې انګېري چې دغه وړانګې د مقناطیسي ساحې پر مټ بېرته ګرځول کېږي. مقناطیسي ساحه، چې د هستې دنني حرکتونو له امله رامنځته شوې ده، مقناطیسي پوړ مګنېټوسفیر جوړوي چې د ځمکې اټموسفیر له لمریز باد څخه خوندي ساتي. له هغه ځایه چې ځمکه . بیلیونه کلنه ده، که چېرې ساتندویه مقناطیسي پوړ شتون نهدرلود، سمدستي به یې خپل اټموسفیر له لاسه ورکړی ؤ. سرچینې