Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvurucu, Aralık/2001 dönemine ilişkin olarak ihtirazi kayıtla verdiği beyanname üzerinden banka ve sigorta muameleleri vergisi tahakkuk ettirilmesi işleminin iptali istemiyle açtığı davada verilen karar nedeniyle Anayasa’nın  maddesinde tanımlanan mülkiyet hakkının ve  maddesinde tanımlanan adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüş, tazminat talebinde bulunmuştur.   Başvuru, 26/6/2013 tarihinde İstanbul Bölge İdare Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. İdari yönden yapılan ön incelemede belirlenen eksiklikler tamamlatılmış ve başvurunun Komisyona sunulmasına engel bir durumunun bulunmadığı tespit edilmiştir. İkinci Bölüm Birinci Komisyonunca, 13/12/2013 tarihinde kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir.  Bölüm tarafından 6/2/2014 tarihinde yapılan toplantıda kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.  Başvuru konusu olay ve olgular ile başvurunun bir örneği görüş için Adalet Bakanlığına gönderilmiş, Adalet Bakanlığı 7/4/2014 tarihli yazı ile görüşünü sunmuştur. Adalet Bakanlığının görüş yazısı 17/4/2014 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiş, başvurucu 2/5/2014 tarihli yazı ile karşı beyanda bulunmuştur.  A. Olaylar Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, 2001 yılı Aralık ayına ilişkin banka ve sigorta muameleleri vergisini ihtirazi kayıtla 15/1/2002 tarihinde posta yoluyla beyan etmiş ve aynı tarihte vergisini ödemiş, daha sonra ihtirazi kayıt talebi ilgi gösterilerek, iadenin yerine getirilemeyeceğinin 2/7/2002 tarihinde bildirilmesi üzerine, 24/7/2002 tarihinde işlemin iptali istemiyle İstanbul  Vergi Mahkemesinde dava açmış, anılan Mahkeme 24/12/2002 tarih ve E.2002/1608, K.2002/2747 sayılı kararı ile davayı kabul ederek, dava konusu tahakkuk işleminin iptaline karar vermiştir. Bu kararın davalı idarece temyizi üzerine Danıştay Yedinci Dairesi 28/12/2005 tarih ve E.2003/1468, K.2005/3446 sayılı kararı ile dava açma süresi geçtikten sonra açılan davada süre aşımı bulunduğu gerekçesiyle İstanbul  Vergi Mahkemesi kararını bozmuştur. Bu karara karşı başvurucunun yaptığı karar düzeltme başvurusu neticesinde Danıştay Yedinci Dairesi 24/9/2007 tarih ve E.2006/3702, K.2007/3711 sayılı kararı ile karar düzeltme talebini kabul etmiş ve tahakkuk işleminin başvurucuya tebliğ edilip edilmediği ile dava konusu işlemle ilgi kurulan ve 30/1/2002 tarihini taşıyan bir dilekçenin bulunup bulunmadığı, bu dilekçenin 15/1/2002 tarihinde postayla verilen ihtirazi kayıt dilekçesi olup olmadığının araştırılması gerekirken bu hususlar araştırılmaksızın verilen Mahkeme kararında isabet görülmediği gerekçesiyle kararı tekrar bozmuştur. İstanbul  Vergi Mahkemesi 16/7/2008 tarih ve E.2007/3635, K.2008/1656 sayılı kararı ile davanın süre aşımı nedeniyle reddine karar vermiştir. Karar gerekçesi şöyledir:“…ihtirazı kayıt beyanı, yükümlülerin kendi beyan ettikleri matrahlar üzerinden yapılan tahakkuklara karşı dava açmalarına olanak sağlayan istisnai bir durum olup ihtirazi kayıt beyanı bu niteliği itibariyle idarenin yeni bir işlem tesis etmesini gerektiren, yada ihtirazi kaydın kabul edilmediğinin açıkça yada zımni olarak yükümlüye bildirilmesi zorunluluğu içeren bir başvuru niteliğinde bulunmamaktadır.Bir başka ifadeyle yükümlüler ihtirazi kayıtla beyanda bulunmakla idareden bir işlem tesis edilmesini, var olan bir işlemin değiştirilmesini, kaldırılmasını, yerine yeni bir işlem tesis edilmesini istememekte, sadece ihtirazi kayıt koymakla kendi beyanına yada kendi iradesiyle yaptığı ödeme gibi bir işleme karşı dava açma hakkı kazanmakta olup ihtirazi kayıt müessesesi bu amaçla öngörülmüş ve kabul edilmiş bir müessesedir.Yine sözü edilen düzenlemeler uyarınca yükümlüler tarafından beyanname verilmiş olmakla tahakkuk edecek vergilerin nevi ve miktarı da bilinmektedir. Zira idarece beyanname üzerinden farklı bir işlem yapılması, farklı bir şekilde tahakkuk verilmesi hukuken mümkün bulunmamakta olup idarece farklı bir işlem tesisi ancak tarhiyat yapılması ile mümkün olacaktır.Bundan dolayı beyannamenin tevdii üzerine idarenin tahakkuk fişi ile vergileri tahakkuk ettirmesi zorunlu ise de tahakkuk fişinin ayrıca yükümlüye tebliğine gerek ve ihtiyaç bulunmamaktadır. Zira tebliğ işlemi, yükümlülerin hukuki durumunda değişiklik meydana getiren işlemler için ve yükümlülerin bu hukuki durumlarında meydana gelen değişikliklerden haberdar edilerek yasal haklarını kullanmalarını sağlamak için öngörülen yasal bir zorunluluktur. Tahakkuk fişi düzenlenmesi ile idarece, tek yanlı kamu gücüne dayalı olarak kesin ve yürütülmesi zorunlu bir işlem tesis edilmemekte kişilerin iradesine uygun olarak iradesi doğrultusunda kamusal bir görev yerine getirilmektedir.213 sayılı Vergi Usul Kanununun sözü edilen 25 ve  maddeleri ile  maddelerinde yer verilen düzenlemelerden de bu sonuca varmak mümkün bulunmaktadır. Zira anılan maddelerde, beyannameyi veren kimsenin tahakkuk fişini almamasının verginin tahakkukuna engel olmayacağı belirtilmekte ve tahakkuk fişinin normal posta yoluyla tebliğ edileceği de değil gönderileceği belirtilmekte ve açıkça tahakkuk fişinden gayrı vergilendirme ile ilgili işlemlerin iadeli taahhütlü olarak tebliğ edileceği belirtilmekle de bu hususa işaret edilmektedir.Bu durumda; ihtirazi kayıtla verilen beyanname üzerine, ihtirazi kayıtla beyanda bulunulduğu tarihten itibaren 30 gün içinde dava açılması gerekli ve zorunlu olup olayda davacı tarafından 2002 tarihinde ihtirazi kayıtla iadeli taahhütlü olarak beyanda bulunulması, iadeli taahhütlü olarak beyanda bulunulmasının mümkün ve bu halde postaya veriliş tarihinin beyan tarihi olması karşısında iadeli taahhütlü olarak beyanda bulunulduğu ve ödeme yapıldığı 2002 tarihinden itibaren 30 gün içinde en son 2002 tarihinde dava açılması gerekli ve zorunlu iken bu süre geçirilerek 2002 tarihinde açılan davanın süre aşımı nedeniyle esasının incelenmesi olanağı bulunmadığı ve davanın süreden reddi gerektiği sonucuna varılmıştır.Öte yandan idarece 2002 tarihinde tahakkuk fişi düzenlenmiş ise de bu tarihte tahakkuk fişi düzenlenmesinin sebebi PTT ile gönderilen beyannamenin ve ihtirazi kaydın 2002 tarihinde idare kayıtlarına girmesi olup her halükarda idarece bu tarihte tahakkuk fişi düzenlenmiş olduğundan tahakkuk fişinin düzenlendiği 2002 tarihinden itibaren 30 gün içinde dava açılması gerektiği düşünülebilecek olsa dahi bu halde de dava açma süresi geçirildikten sonra dava açıldığı açıktır. Kaldı ki; idarece iade yönünden yapılan inceleme sonucu düzenlenen vergi tekniği raporu da 2002 tarihinde tebliğ edilmiş durumda olup bu durumda davacının tahakkuku en geç bu tarih itibariyle bildiğinin kabulü gerekmektedir, 2002 tarihinden itibaren de 30 günlük dava açma süresi geçirildikten sonra 2002 tarihinde dava açılması karşısında davanın bu haliyle de süresinde olmadığı meydandadır.İdarece, davacının, 2002 gün ve 12105 sayılı dilekçesine yer verilerek 2002 tarih ve 18259 sayılı yazı ile iadenin yerine getirilemeyeceği davacıya bildirilmiş ise de idarenin yazısında belirttiği 2002 gün ve 12105 sayılı davacı dilekçesinin, ara kararı cevabından, ihtirazi kayıt beyanı ve PTT ile gönderilen beyannamenin idare kayıtlarına intikal ettiği tarih olduğunun anlaşılması, bir başka deyişle davacının söz konusu yazıda yer verilen dilekçesinin ihtirazi kayıt beyanı dışında farklı ve yeni bir başvuru olmaması, bu itibarla davacının ihtirazi kayıtla beyandan sonra 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun  maddesi uyarınca yapılmış bir başvurusu bulunduğundan söz edilmesine hukuken olanak bulunmaması, yine söz konusu dilekçenin yeni bir işlem tesisi başvurusu olarak değerlendirilmesinin ve davalı idarenin 2002 gün ve 18259 sayılı yazısının bu kapsamda yeni tesis edilmiş idari davaya konu olabilecek bir işlem mahiyetinde olmaması, 2002 gün ve 18259 sayılı yazının esasında zorunlu olmamakla birlikte idarece ihtirazi kaydın ve iadenin neden yapılmadığının izahı mahiyetinde ve tekrar niteliğinde bilgilendirici bir işlem olduğunun görülmesi karşısında bu yazı ile yeni bir dava açma süresi başladığının kabulüne de olanak görülmemiştir.Açıklanan nedenlerle davanın 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 14/6 ve 15/1-b maddeleri uyarınca SÜREDEN REDDİNE,…” Bu karara karşı yapılan temyiz başvurusu üzerine Danıştay Yedinci Dairesinin 29/4/2010 tarih ve E.2008/6106, K.2010/2066 sayılı kararı ile İlk Derece Mahkemesi kararının bozulmasına karar verilmiştir. Karar gerekçesi şöyledir:“…davacı banka tarafından 2002 gününde vergi dairesine ödenen Aralık/2001 dönemine ait banka ve sigorta muameleleri vergisinin, 5422 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun geçici 29'uncu maddesinin 3'üncü fıkrası uyarınca ödenmemesi gerektiği halde ödendiği belirtilerek, iadesi istemiyle 2577 sayılı Kanunun 10'uncu maddesine göre 2002 günlü olup, 2002 gününde idare kaydına intikal eden dilekçe ile yapılan başvurunun 2002 tarihli işlemle iade talebinin yerine getirilemeyeceği gerekçesiyle reddedilerek aynı gün tebliği üzerine, yukarıda sözü edilen 10'uncu maddesinde yer alan, ilgililerin yetkili idari makamlarca verilen cevabın tebliğinden itibaren süresi içerisinde dava açabilecekleri hükmü uyarınca, anılan işlemin iptali istemiyle 2002 gününde açılmış olan davada; Mahkemece, işin esası incelenmek suretiyle karar verilmesi gerekirken, davanın süre aşımı nedeniyle reddi yolundaki temyize konu mahkeme kararında hukuki isabet görülmemiştir.” Bu karara karşı davalı idarece karar düzeltme yoluna başvurulması üzerine Danıştay Yedinci Dairesi 26/3/2013 tarih ve E.2011/2195, K.2013/1471 sayılı kararı ile bu kez davalı idarenin karar düzeltme talebini kabul ederek kendi bozma kararını kaldırmış ve İstanbul  Vergi Mahkemesi kararının onanmasına karar vermiş, karar başvurucuya 27/5/2013 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucu, 26/6/2013 tarihinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Diğer taraftan başvurucu, banka ve sigorta muameleleri vergisinden muaf olduğundan bahisle vergi tahakkukunun terkini talebiyle idare nezdinde düzeltme ve şikayet başvurusunda bulunmuş, bu başvuruların reddi üzerine açtığı dava, İstanbul  Vergi Mahkemesinin 28/12/2007 tarih ve E.2007/196, K.2007/3278 sayılı kararı ile reddedilmiş, bu kararı temyizen inceleyen Danıştay Yedinci Dairesi de 26/3/2013 tarih ve E.2008/1260, K.2013/1473 sayılı kararı ile Mahkeme kararının onanmasına karar vermiştir. Bu karara karşı yapılan karar düzeltme başvurusu, Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel başvurudan sonra anılan Dairenin 26/12/2013 tarih ve E.2013/5147, K.2013/7882 sayılı kararı ile reddedilmiştir. B. İlgili Hukuk 4/1/1961 tarih ve 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun  maddesi şöyledir:“Vergi kanunlarına göre beyan üzerinden alınan vergiler "Tahakkuk fişi" ile tarh ve tahakkuk ettirilir.Bu esasa göre, vergi dairesince beyannamenin alınması üzerine bir tahakuk fişi tanzim olunur ve bunun bir nüshası mükellefe veyahut beyannameyi mükellef namına vergi dairesine tevdi edene verilir. Bu suretle vergi tahakkuk etmiş olur. Tahakkuk fişinin mükellefe verilen nüshası aynı zamanda beyannamenin makbuzu yerine geçer.Lüzum görülen hallerde beyana dayanan vergi tahakkuk fişi yerine ihbarname ile tebliğ olunabilir. Kanunen belli hallerde tebliğ tekalif cetvelinin ilaniyle yapılır.” 213 sayılı Kanun’un  maddesinin birinci ve ikinci fıkraları şöyledir:“Beyannamenin posta ile gönderilmesi halinde de tahakkuk fişi kesilir. Bu takdirde, tahakkuk fişinin mükellefe verilecek nüshası, kapalı bir zarf içinde, mükellefin beyannamede gösterdiği adrese gönderilir ve fişin dairede kalan nüsnasına posta zimmet defterinin tarih ve numarası işaret olunur.Beyannamenin elektronik ortamda gönderilmesi halinde tahakkuk fişi elektronik ortamda düzenlenir ve mükellef veya elektronik ortamda beyanname gönderme yetkisi verilmiş gerçek veya tüzel kişiye elektronik ortamda iletilir. Bu ileti, tahakkuk fişinin mükellefe tebliği yerine geçer.” 213 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir:“Tahakkuk fişinden gayri, vergilendirme ile ilgili olup, hüküm ifade eden bilümum vesikalar ve yazılar adresleri bilinen gerçek ve tüzel kişilere posta vasıtasiyleilmühaberli taahhütlü olarak, adresleri bilinmiyenlere ilan yolu ile tebliğ edilir. Şu kadar ki, ilgilinin kabul etmesi şartiyle, tebliğin daire veya komisyonda yapılması caizdir.” 213 sayılı Kanun’un  maddesinin dördüncü fıkrası şöyledir: “Beyannamenin posta ile gönderilmesi halinde, beyan edilen vergi tahakkuk işleminin bitmesi beklenmeksizin vadesinde ödenir.” 213 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir:“Vergi mahkemesinde dava açabilmek için verginin tarh edilmesi, cezanın kesilmesi, tadilat ve takdir komisyonları kararlarının tebliğ edilmiş olması; tevkif yoluyla alınan vergilerde istihkak sahiplerine ödemenin yapılmış ve ödemeyi yapan tarafından verginin kesilmiş olması lazımdır. Mükellefler beyan ettikleri matrahlara ve bu matrahlar üzerinden tarh edilen vergilere karşı dava açamazlar. Bu Kanunun vergi hatalarına ait hükümleri mahfuzdur.” 6/1/1982 tarih ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun  maddesi şöyledir:“ Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ve vergi mahkemelerinde otuz gündür. Bu süreler;a) İdari uyuşmazlıklarda; yazılı bildirimin yapıldığı,b) Vergi, resim ve harçlar ile benzeri mali yükümler ve bunların zam ve cezalarından doğan uyuşmazlıklarda: Tahakkuku tahsile bağlı olan vergilerde tahsilatın; tebliğ yapılan hallerde veya tebliğ yerine geçen işlemlerde tebliğin; tevkif yoluyla alınan vergilerde istihkak sahiplerine ödemenin; tescile bağlı vergilerde tescilin yapıldığı ve idarenin dava açması gereken konularda ise ilgili merci veya komisyon kararının idareye geldiği; Tarihi izleyen günden başlar.” 2577 sayılı Kanun’un  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:“Süreler, tebliğ, yayın veya ilan tarihini izleyen günden itibaren işlemeye başlar.” 2577 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir:“ İlgililer, haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlem veya eylemin yapılması için idari makamlara başvurabilirler. Altmış gün içinde bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. İlgililer altmış günün bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde, konusuna göre Danıştaya, idare ve vergi mahkemelerine dava açabilirler. Altmış günlük süre içinde idarece verilen cevap kesin değilse ilgili bu cevabı, isteminin reddi sayarak dava açabileceği gibi, kesin cevabı da bekleyebilir. Bu takdirde dava açma süresi işlemez. Ancak, bekleme süresi başvuru tarihinden itibaren altı ayı geçemez. Dava açılmaması veya davanın süreden reddi hallerinde, altmış günlük sürenin bitmesinden sonra yetkili idari makamlarca cevap verilirse, cevabın tebliğinden itibaren altmış gün içinde dava açabilirler.”  2577 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir:“ İlgililer tarafından idari dava açılmadan önce, idari işlemin kaldırılması, geri alınması değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan, idari dava açma süresi içinde istenebilir. Bu başvurma, işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur.  Altmış gün içinde bir cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. İsteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması halinde dava açma süresi yeniden işlemeye başlar ve başvurma tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır.” 2577 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir:“… (Değişik: 5/4/1990 - 3622/5 md.) Dilekçeler, Danıştayda daire başkanının görevlendireceği bir tetkik hakimi, idare ve vergi mahkemelerinde ise mahkeme başkanı veya görevlendireceği bir üye tarafından: …e) Süre aşımı,…Yönlerinden sırasıyla incelenir.… Yukarıdaki hususların ilk incelemeden sonra tespit edilmesi halinde de davanın her safhasında 15 nci madde hükmü uygulanır.” 2577 sayılı Kanun’un  maddesinin olay tarihinde yürürlükte bulunan (3) numaralı fıkrası şöyledir:“Vergi mahkemelerinde, vergi uyuşmazlıklarından doğan davaların açılması, tarh edilen vergi, resim ve harçlar ile benzeri mali yükümlerin ve bunların zam ve cezalarının dava konusu edilen bölümünün tahsil işlemlerini durdurur. Ancak, 26’ncı maddenin 3’üncü fıkrasına göre işlemden kaldırılan vergi davası dosyalarında tahsil işlemi devam eder. Bu şekilde işlemden kaldırılan dosyanın yeniden işleme konulması ile ihtirazi kayıtla verilen beyannameler üzerine yapılan işlemlerle tahsilat işlemlerinden dolayı açılan davalar, tahsil işlemini durdurmaz. Bunlar hakkında yürütmenin durdurulması istenebilir.” 2577 sayılı Kanun’un  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:“Danıştay dava daireleri ve İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurullarının temyiz üzerine verdikleri kararlar ile bölge idare mahkemelerinin itiraz üzerine verdikleri kararlar hakkında, bir defaya mahsus olmak üzere kararın tebliğ tarihini izleyen onbeş gün içinde taraflarca;a) Kararın esasına etkisi olan iddia ve itirazların, kararda karşılanmamış olması, b) Bir kararda birbirine aykırı hükümler bulunması, c) Kararın usul ve kanuna aykırı bulunması, d) (Değişik: 5/4/1990 - 3622/23 md.) Hükmün esasını etkileyen belgelerde hile ve sahtekarlığın ortaya çıkmış olması, Hallerinde kararın düzeltilmesi istenebilir.” 6/1/1982 tarih ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun  maddesinin (2) numaralı fıkrası,  maddesinin (4) numaralı fıkrası,  maddesinin (5) numaralı fıkrası,  maddesinin (3) numaralı fıkrası ile  maddesi.