Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, kötü muamele sonucu gerçekleşen ölüm olayı hakkında etkili bir ceza soruşturması yürütülmemesi nedeniyle kötü muamele yasağı ile yaşam hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 8/4/2014 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucular, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Muş Cumhuriyet Başsavcılığından (Cumhuriyet Başsavcılığı) Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla temin edilen belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir:  Cumhuriyet Başsavcılığına 24/10/1993 tarihinde saat 00 sıralarında, yanarak vefat eden üç kişiye ait cesedin bir camiye getirildiği yönünde ihbar gelmiştir. Söz konusu ihbara göre Muş il merkezine bağlı Yörecik köyünden üç kişi 23/10/1993 tarihinde eşyalarını almak amacıyla köylerine gitmiş, burada bulunan bir araç ile bazı eşyaların yakılması şeklinde tezahür eden olay esnasında yanarak vefat etmişlerdir. Ölü muayenesi işlemi için cesetlerin Muş Devlet Hastanesine morguna getirtilmesinden sonra Cumhuriyet savcısının huzurunda bir hekim tarafından aynı tarihte yapılan ölü muayenesi işleminde -bir kimlik tanığı yardımıyla- cesetlerin S.T., Me.S.T. ve A.T.ye ait olduğu tespit edilmiş; S.T.nin sırtından uzun namlulu bir silaha ait bir mermi çekirdeği çıkarılmış, Me.S.T. ve A.T.nin cesedinde kurşun giriş ve çıkış delikleri saptanmış ve bahse konu üç kişinin ateşli silah yaralanmasına bağlı sebepler ve yanma nedeniyleöldükleri kanaatine varılmıştır. Ölüm nedenlerinin tespit edilmesi ve patolog temin edilememesi sebebiyle klasik otopsi işlemi yapılmasına gerek görülmemiştir. S.T.nin cesedinden çıkan mermi çekirdeği adli emanete alınmıştır. Kızılağaç Jandarma Karakol Komutanlığı emrindeki görevliler 24/10/1993 tarihinde Çevrecik köyüne gidip olay yerini incelemiştir. Olay yeri incelemesine ilişkin tutanakta; köyün daha önce terk edilmesi nedeniyle köyde yaşam belirtisinin bulunmadığı, cesetlerin taşınması ve ev ile aracın büyük bir kısmının yanması nedeniyle herhangi bir delil bulunamadığı belirtilmiştir. Kolluk görevlileri ayrıca ölen kişilerin akrabalarının memurlarla akraba olması, ölenlerden birisinin Siyasal Bilgiler Fakültesi öğrencisi olması, ölenlerin terör örgütü tarafından daha önce mimlendiklerine ve öğrencinin üzerine gidildiğine, terör örgütüne bağlı iki grubun bölgede faaliyet gösterdiğine ve olay tarihinde söz konusu grupların da bölgede olduğuna dair duyumlarının olması nedenleriyle ölenlerin örgüt tarafından cezalandırıldıklarına dair kanaatlerini ve olaya tanık herhangi bir kimsenin kesinlikle bulunmadığını tutanakta belirtmişlerdir.  Kolluk görevlilerinden birisi olay yerinin basit bir krokisini çizmiştir. Cumhuriyet Başsavcılığına 25/10/1993 tarihinde saat 00 sıralarında, Yörecik köyünde meydana gelen olayda yanarak vefat eden başka iki kişinin Muş Devlet Hastanesi morgunda olduğu yönünde ihbar gelmiştir. Cumhuriyet savcısının huzurunda bir hekim tarafından aynı gün yapılan ölü muayenesi işleminde -iki kimlik tanığı yardımıyla- cesetlerin N.T. ve Ç.ye ait olduğu belirlenmiş, N.T.nin vücudunda giriş deliği tespit edilemese de bir kurşun çıkış deliği bulunduğu anlaşılmış, Ç.nin vücudunda kurşun giriş ve çıkış delikleri saptanmış, bahse konu kişilerin ateşli silah yaralanmasına bağlı sebepler ve yanma nedeniyle öldükleri sonucuna varılmıştır. Ölüm nedenleri tespit edildiği için klasik otopsi işlemi yapılmasına gerek görülmemiştir. Ölenlerden S.T., ölenler Me.S.T., N.T. ve A.T.nin babasıdır. Ölen Ç.nin diğer ölenlerle veya başvurucularla herhangi bir yakınlığı tespit edilememiştir.Başvurucuların nüfus kayıtlarına göre başvurucular Dilaver Toktaş, Ahmet Toktaş ve Habibe Seyrek S.T.nin çocukları, başvurucu Gülcihan Toktaş Me.S.T.nin eşi, başvurucu Meryem Çağlar N.T.nin annesi, başvurucular İlyas Toktaş, Sihat Fırat Toktaş ve Arzu Toktaş ise Me.S.T.nin çocuklarıdır.  Kolluk görevlileri 25/10/1993 tarihinde Çevrecik köyüne tekrar gidip olay yerini incelemiştir. Kolluk görevlilerince düzenlen olay yeri incelemesine dair tutanakta; evin ve Ç.ye ait olduğu iddia edilen kamyonun tamamen yandığı, delil oluşturabilecek herhangi bir şeyin kalmadığı, ölen kişilere ait şahsi eşyalara rastlanmadığı, bütün araştırmalara rağmen olaya tanık olabilecek herhangi bir kişinin tespit edilemediği ve faillerin saptanamadığı belirtilmiştir. Kolluk görevlilerinden birisi tarafından olay yerinin yeni bir krokisi çizilmiştir.  Cumhuriyet Başsavcılığı, olayın PKK terör örgütü mensuplarınca gerçekleştirildiği kanaatine vararak 29/12/1993 tarihinde görevsizlik kararı vermiş ve soruşturma evrakını Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi (DGM) Cumhuriyet Başsavcılığına (Başsavcılık) göndermiştir.  Diyarbakır DGM Başsavcılığı 17/1/1994 tarihinde, olayla ilgili bilgi, beyan ve itiraflarınbildirilmesi, faillerin tespitine çalışılması, arama ve neticelerinden üç ayda bir bilgi verilmesi için Başsavcılığa, Muş Emniyet Müdürlüğüne ve Muş Jandarma Komutanlığına müzekkereler yazmıştır. Bahse konu yazılara istinaden faillerin tespitine çalışıldığı yönünde kolluk görevlilerince tutulan tutanaklar Diyarbakır DGM Başsavcılığına zaman zaman gönderilmiştir. Başvurucu Dilaver Toktaş 4/9/1996 tarihinde, ölen S.T. ve çocuklarının terör örgütü mensuplarınca öldürülmesi olayıyla ilgili olarak soruşturmanın devam edip etmediği ve faillerin yakalanıp yakalanmadığı konusunda kendisine bir belge verilmesini talep etmiştir. Bu talep doğrultusunda başvurucu Dilaver Toktaş'a, soruşturmanın ve faillerin yakalanması için çalışmaların devam ettiğine dair bir belge verilmiştir. Diyarbakır DGM Başsavcılığı, Van'da DGM kurulduğu gerekçesiyle 13/6/1997 tarihinde yetkisizlik kararı vererek soruşturma evrakını Van DGM Başsavcılığına göndermiştir. Van DGM Başsavcılığı 22/9/1997 tarihinde, olayla ilgili bilgi, beyan ve itiraflarınbildirilmesi, faillerin tespitine çalışılması, arama ve neticelerinden üç ayda bir bilgi verilmesi için Başsavcılığa, Muş Emniyet Müdürlüğüne ve Muş Jandarma Komutanlığına müzekkereler yazmıştır. Bahse konu yazılara istinaden faillerin tespitine çalışıldığı yönünde kolluk görevlilerince zaman zaman tutulan tutanaklar Van DGM Başsavcılığına gönderilmiştir. Başvurucu Dilaver Toktaş, Van DGM Başsavcılığına gönderilmek üzere Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığına verdiği 4/9/2000 tarihli bir dilekçe ile kardeşi Me.S.T.nin şehit olduğuna dair kendisine bir belge verilmesini istemiştir. Söz konusu dilekçede, ikamet ettikleri evin terör örgütü mensuplarınca yakılması sonucu S.T., Me.S.T., N.T. ve A.T.nin şehit edildiği belirtilmiştir.  Dilekçesine istinaden başvurucu Dilaver Toktaş'a, soruşturmanın ve faillerin yakalanması için çalışmaların devam ettiğine dair 4/9/2000 tarihli belge verilmiştir.  Talebine istinaden başvurucu Dilaver Toktaş vekiline soruşturma evrakının bir örneği 2/5/2011 tarihinde verilmiştir. Başvurucular Dilaver Toktaş ve İlyas Toktaş, 12/9/2012 tarihinde Van Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmek üzere Ankara Cumhuriyet Başsavcılığına bir dilekçe vererek soruşturmada -kendi tabirlerince- bir arpa boyu yol alınamadığını, olay hakkında etkili bir soruşturma yapılması gerekirken faillerin tespiti ve yakalanması için herhangi bir işlem yapılmadığını, olayın meydana geldiği tarihten sonra bölgeye giden İnsan Hakları İzleme Örgütü (İHİÖ) yetkililerinin hazırlamış raporda bölgede Kayseri ve Bolu Komando Tugayı'na bağlı birliklerin bulunduğunun belirtildiğini, raporda ismi açıklanmayan bir polis müdürünün ifadesinin de bu hususa işaret ettiğini, kamuoyunda Temizöz davası olarak bilinen davanın Diyarbakır Ağır Ceza Mahkemesinde derdest olduğunu, söz konusu davada da benzer tür suçların işlendiğinin iddia edildiğini ileri sürmüş ve soruşturma evrakının Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmesini talep etmişlerdir.  Cumhuriyet savcısı, somut herhangi bir bağlantı tespit edilemediği gerekçesiyle talebi reddetmiş ve bu hususu 12/9/2012 tarihli dilekçenin üzerine yazmıştır.  Van Cumhuriyet Başsavcılığı (TMK  madde ile görevli) 18/2/2013 tarihinde başvurucu Meryem Çelik ile S.İ.nin tanık sıfatıyla ifadelerine başvurmuştur. i. Başvurucu Meryem Çelik ifadesinde; askerlerin köye gittiğini duyunca operasyonda hayvanlar telef olmasın diye köye doğru yola çıktığını, yolda S.İ. ile karşılaştığını, dağa çıkınca askerlerin kendisine ateş açtığını, helikopterler gidince köye gittiğini, ahır olarak kullandıkları yerde üç ceset gördüğünü, cesetlerin zincirle birbirlerine bağlı olup üzerlerine de odun atılmış olduğunu, köyde asker bulunmadığını, evin biraz uzağında duran kamyonun yanmış olduğunu gördüğünü, S.İ.nin yanında gidip cesetlerden söz ettiğini ve birlikte köye döndüklerini, yerde bulunan kendilerine ait seccadeleri görünce cesetlerin eşi, oğlu ve kızına ait olduğunu anladığını, eşyalarını Muş'a götürmek amacıyla eşinin çocukları ile birlikte Ç.nin kamyonuyla köye gittiğini, askerlerin daha fazla ceset olabileceğini söylemeleri üzerine sonraki gün tekrar gittikleri köyde N.T. ile Ç.nin yanmış cesetlerini bulduklarını ve etrafta konuşulduğu kadarıyla askerlerin Bolu Komando Tugayı emrinde olduklarını söylemiştir. ii. S.İ. ifadesinde; köylerinin boşaltılması sonrasında Eralan köyüne yerleştiğini, samanlarını ve kümes hayvanlarını kontrol etmek amacıyla olay günü birkaç kişiyle birlikte Yörecik köyüne doğru yola çıktığını, yolda karşılaştıkları ve tanımadığı bazı kişilerin askerî operasyondan söz edip köye gitmemeleri konusunda kendilerini uyardığını, dönüş yolunda Meryem Çelik ile karşılaştıklarını, dönme konusunda onu ikna edemeyince Meryem Çelik'in peşinden köye gittiğini, köye yakın bir yerdeki bir demir yolu tüneline varınca korktuğunu, helikopter sesi duyduğunu, Meryem Çelik'in köye doğru gittiğini ancak kısa bir süre sonra geri döndüğünü, askerlerin kendisine ateş ettiğini söylediğini, biri havada, diğeri hayvanları otlattıkları düzlükte durur vaziyette olmak üzere iki helikopter gördüğünü, köye gidip akşam üzeri tünelin bulunduğu yere dönen Meryem Çelik'in evlerinin ve bir kamyonun yakıldığından ve Eralan köyünden bir kişiye benzettiğibir ceset gördüğünden söz ettiğini, birlikte Eralan köyüne döndüklerini, ertesi gün köyün yakıldığını ve beş kişinin öldürüldüğünü öğrendiklerini beyan etmiştir. Van Cumhuriyet Başsavcılığı (TMK  madde ile görevli) 18/2/2013 Muş Jandarma Komutanlığına, 19/7/2013 tarihinde ise Jandarma Genel Komutanlığı ve Kara Kuvvetleri Komutanlığına, 10/12/2013 tarihinde ise Genelkurmay Başkanlığına müzekkere yazarak olay tarihinde Yörecik köyü ve kırsalında askerî bir operasyon yapılıp yapılmadığı, yapılmış ise hangi askerî birlik tarafından yapıldığı, operasyona katılan rütbeli personelin kimlik ve adres bilgilerinin ne olduğu hususlarında bilgi istemiştir. Gönderilen cevabi yazılardan, olay tarihinde operasyon yapıldığına dair bilgi ve belge bulunmadığı, hizmet defterinin on yıl boyunca arşivde tutulup sonrasında imha edildiği anlaşılmıştır.  Van Cumhuriyet Başsavcılığı (TMK  madde ile görevli) 18/2/2013 tarihinde Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığına (TMK  madde ile görevli), 31/7/2013 tarihinde ise Cumhuriyet Başsavcılığına müzekkere yazarak ölen S.T.nin vücudundan çıkan ve adli emanete alınan mermi çekirdeğinin gönderilmesini istemiştir. Söz konusu yazılara verilen cevap ve eklerinden mermi çekirdeğinin Cumhuriyet Başsavcılığınca 31/3/2003 tarihinde imha edildiği, söz konusu işleme ilişkin tutanağın ise 8/6/2010 tarihinde Birim Arşivi Ayıklama ve İmha Komisyonunca yok edildiği (Yazıda imhanın 31/3/2013 tarihinde gerçekleştiği belirtilmiş ise de imha işlemine dair tutanağın 8/6/2010 tarihinde yok edildiği dikkate alındığında mermi çekirdeğinin 31/3/2003 tarihinde imha edildiği, imha tarihininyazıya sehven 31/3/2013 olarak yazıldığı sonucuna varılmıştır.) anlaşılmıştır. Başvurucu Dilaver Toktaş 5/12/2013 tarihli bir dilekçe ile Van Cumhuriyet Başsavcılığına (TMK  madde ile görevli) müracaat etmiş ve 22/10/1993 tarihinde Diyarbakır'ın Kulp ilçesinde gerçekleşen olaylarla ilgili olarak dönemin Bolu Komando Tugayı sorumlusu olan emekli General Y.E. hakkında dava açıldığını, yakınlarının da 23/10/1993 tarihli köy yakma ve boşaltma sırasında öldürüldüğünü belirterek dava dosyasının Y.E. hakkında açılan dava ile birleştirilmesini talep etmiştir. Van Cumhuriyet Başsavcılığı (TMK  madde ile görevli) 21/2/2014 tarihli ve 6526 sayılı Kanun'la 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu'nun  maddesi uyarınca kurulan mahkemeler ile Cumhuriyet Başsavcılıkların görevlerine son verildiği ve soruşturma yetkisinin yetkili Cumhuriyet Başsavcılığına ait olduğu gerekçesiyle 17/3/2014 tarihinde yetkisizlik kararı vermiş ve soruşturma evraklarını Cumhuriyet Başsavcılığa göndermiştir. Başvurucular 8/4/2014 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Cumhuriyet Başsavcılığı başvurucu Dilaver Toktaş'ın dilekçesinde bahsi geçen, yargılaması Diyarbakır  Ağır Ceza Mahkemesince yapılmakta iken Ankara  Ağır Ceza Mahkemesine nakledilen ve söz konusu mahkemenin E.2014/139 sırasına kaydedilen dava dosyasının onaylı bir örneğini getirtmiştir. Yargılamaya esas iddianame ve duruşma tutanaklarında başvuruya konu olay hakkında herhangi bir bilgi yer almadığı gibi başvuruya konu olay hakkında sanık Y.E.nin herhangi bir beyanda bulunmadığı anlaşılmıştır. Cumhuriyet Başsavcılığı 15/5/2014 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İnceleme Komisyonuna bir müzekkere yazarak başvurucuların yakınlarının ölümü ile sonuçlanan olay hakkında yürütülen herhangi bir inceleme bulunup bulunmadığı konusunda bilgi talep etmiştir. Müzekkereye verilen cevaptan başvurucu Dilaver Toktaş'ın 16/1/2012 tarihinde olayın faillerinin araştırılması için talepte bulunduğu, kendisinden bilgi ve belge talep edildiği, sunulan belgelerin sağlıklı bir inceleme yapmak için yeterli olmadığı ve bu nedenle dosyanın kapatılarak başvuru Dilaver Toktaş'a konu hakkında bilgi verildiği anlaşılmıştır.  Cumhuriyet Başsavcılığı; olayın terör örgütü mensuplarınca gerçekleştirildiği iddiasıyla yirmi yıl soruşturma yürütüldüğü, başvurucular Dilaver Toktaş ve Sihat Ferat Toktaş vekilinin 2012 yılında yaptığı başvuru sonrasında Y.E.nin şüpheli sıfatıyla dosyaya eklendiği, şüpheliye isnat edilen eylemin 1/3/1926 tarihli ve 765 sayılı mülga Türk Ceza Kanunu’nun  maddesinin  fıkrası ile  maddesinin ,  ve  fıkralarında düzenlenen suçları oluşturduğu, söz konusu suçların yirmi yıllık dava zamanaşımı süresine tabi olduğu, soruşturmaya konu eylemlerin 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun  ve  maddelerinde düzenlenen suçları oluşturduğu, söz konusu suçların otuz yıllık zamanaşımı süresine tabi olduğu ve şüphelinin lehine olan yirmi yıllık dava zamanaşımı süresinin dolduğu gerekçesiyle 20/4/2015 tarihinde şüpheli hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiştir. Y.E.nin yargılama sırasındaki sorgusunda olay tarihinde Muş'a beş kilometre uzaklıkta bulunan Şenyayla'da bulunduğunu söylediğini, yakınlarının öldürülme şekli ve kullanılan araçlar dikkate alındığında eylemin sıradan bir kasten öldürme suçu olarak nitelendirilemeyeceği, işkence ve insanlığa karşı suçlar için zamanaşımının söz konusu olmadığı ve şüpheli hakkında dava açılması gerektiği gerekçeleriyle kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz edilmiştir. İtiraz dilekçesinde itiraz edenlerin "başvurucu Dilaver Toktaş ve diğerleri" olduğu belirtilmiş ancak "diğerleri" ifadesinin hangi başvurucuları kapsadığı açıklanmamıştır. Bununla birlikte başvurucular Dilaver Toktaş ile Sihat Fırat Toktaş tarafından iki avukata verilen bir vekâletname ile başvurucu Mahpuz Toktaş tarafından başka bir avukata verilen vekâletnamenin soruşturma evrakı arasında olduğu, Habibe Seyrek dışındaki başvurucular içinbaşvurucular Dilaver Toktaş ile Sihat Fırat Toktaş vekilince bir avukata yetki belgesi verildiği ancak Dilaver Toktaş ile Sihat Fırat Toktaş dışındaki başvurucular yönünden dayanak vekâletnamenin soruşturma evrakı arasında bulunmadığı anlaşılmıştır. İtiraz, Muş Sulh Ceza Hâkimliğinin 1/6/2015 tarihli kararıyla reddedilmiştir.  Konuyla ilgili ulusal hukuk ve uluslararası hukuk normları ile uluslararası hukuk uygulaması Anayasa Mahkemesinin Sultani Acar (B. No: 2014/16344, 22/3/2018, §§ 29-61) başvurusu hakkında verdiği kararda yer almaktadır.