Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında yapılan başvurunun reddedilmesi, ret işlemine karşı açılan davaya ilişkin yargılama sürecinin adil olmaması ve yargılamanın makul sürede sonuçlanmaması, mahkeme kararlarının gerekçesiz olması nedenleri ile adil yargılanma ve mülkiyet haklarının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.   Başvuru 26/6/2013 tarihinde Batman İdare Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.  Birinci Bölüm Birinci Komisyonunca 8/12/2014 tarihinde, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Bölüm Başkanı tarafından 5/1/2015 tarihinde, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlığın 2/2/2015 tarihli yazısında Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarına ve bu kapsamda sunulan görüşlerine atfen başvuru hakkında görüş sunulmayacağı bildirilmiştir.  A. Olaylar  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir:  Başvurucu, Batman ili Kozluk ilçesi Gündüzlü köyünde meydana gelen terör olayları nedeniyle oluşan zararlarının giderilmesi için 5233 sayılı Kanun uyarınca 4/10/2004 tarihinde Batman Valiliği 2 No.lu Zarar Tespit Komisyonuna (Komisyon) başvuruda bulunmuştur. Yapılan değerlendirme sonucu Komisyonun 6/11/2007 tarihli ve 2007/2-1203 sayılı kararı iledosya kapsamında bulunan bilirkişi raporlarının incelenmesi neticesinde Kozluk ilçesi Gündüzlü köyü Ömerli mezrasının boşaltılmadığı ve bu yerde başvuru sahibine yönelik direkt bir olay veya tehdit yaşandığına dair herhangi bir belge olmadığı gerekçelerine dayanılarak başvuru reddedilmiştir. Başvurucu, tazminat isteminin reddedilmesi üzerine 30/1/2008 tarihinde Diyarbakır  İdare Mahkemesinde iptal davası açmış; tazminat isteminin reddi yönündeki Komisyonu kararının iptal edilmesini istemiştir. Diyarbakır  İdare Mahkemesi 27/2/2009 tarihli ve E.2008/330, K.2009/190 sayılı kararı ile başvurucunun tazminat talebinin incelendiği Komisyon aşamasında yapılan keşif sonrası düzenlenen bilirkişi raporuna göre başvurucunun maddi zararının oluştuğu yönünde tespitler yapıldığı, başvurucunun köyü 1993 yılında can güvenliğinden dolayı terk ettiği, hâlâ dönmediği ve bu süreçte mal varlığına ulaşamadığı, köyde eğitim veren ilköğretim okulunun 1987-1988 yılları arasında faaliyetlerine ara verdiğinin belirtildiği, yine ifade tutanaklarının ve yargılama kapsamında Millî Eğitim Müdürlüğü tarafından gönderilen yazının bilirkişi raporunda ortaya konulan tespitleri doğruladığı, bu durumda Komisyon kararında hukuka uyarlık bulunmadığı ayrıca bir kişinin yaşamakta olduğu yerde ve civarında genel olarak güvensiz bir ortam oluşmasının kişinin bu yeri terk etmesine yeterli sebep teşkil edeceği, terör olayının yaşandığının kabulü için doğrudan kişiye veya yakınlarına saldırı olması gerekmeyeceği gerekçelerine dayanarak davanın kabulüne hükmetmiştir. Davanın kabul edilmesi üzerine davalı idare 11/5/2009 tarihinde temyiz talebinde bulunmuş, yargılama dosyası Danıştaya gönderilmiştir. Dosya üzerindeki temyiz incelemesi sürerken davalı idare başvurucuya 15/9/2009 tarihli Sulhname Tasarısı İmza Davetiyesi göndermiş, başvurucuya kabulü hâlinde 485,59 TL tazminat ödenmesine karar verildiği bildirilmiştir. Başvurucu kendisine sunulan teklifi kabul etmiş ve davalı idare ile başvurucu arasında 4/1/2010 tarihli sulhname imzalanmıştır. Temyiz incelemesi sonucunda Danıştay Onuncu Dairesi 17/2/2010 tarihli ve E.2009/7152, K.2010/1277 sayılı ilamı ile İlk Derece Mahkemesi kararının bozulmasına hükmetmiştir. İlamın ilgili kısımları şöyledir: "... Temyize konu kararı veren mahkemece maddi olayın değerlendirilmesi ve nitelendirilmesinde, bir başka ifade ile aralarında davacının da bulunduğu mezrada yaşayan halkın bir kısmının güvenlik kaygısıyla mezradan ayrıldıkları yönündeki saptamada bir isabetsizlik görünmemektedir. Ancak, davacının terör olayları sonucu terk ettiği mezrada bulunan malvarlığına ulaşamamasından kaynaklanan zararın, mezranın tamamen veya köy korucuları ve bunların aileleri dışında kısmen boşaltılması halinde ve mezranın boşaltılmasından mezraya dönüşün başladığı tarihe kadar geçen süreçle, başka bir ifadeyle, mezranın boş kaldığı süreçle sınırlı kalmak kaydıyla tazmini olanaklı bulunmaktadır. İdare Mahkemesince, davacının, ikamet ettiği mezrayı terör olayları nedeniyle terkettiği ve bu nedenle malvarlığının zarara uğradığı sonucuna varılarak karar verilmiş ise de; dosyanın ve Gündüzlü Köyü, Ömerli Mezrasına ait diğer dosyaların birlikte incelenmesinden; jandarma tarafından 5233 sayılı Yasa kapsamında düzenlenen araştırma tutanaklarında; Gündüzlü köyü Ömerli Mezrasında terör olayının meydana gelmediği, Gündüzlü köyü Ömerli Mezrasının boşaltılmadığının belirtildiği, dolayısıyla anılan mezranın idarece veya mezrada yaşayanlar tarafından tamamen boşaltılıp boşaltılmadığı ortaya konulamadığından; İdare Mahkemesince, uyuşmazlık konusu dönemde adı geçen mezrada oturan olup olmadığı, seçim yapılıp yapılmadığı, sandık kurulu oluşturulup oluşturulmadığı gibi konular araştırılarak bir karar verilmesi gerekmektedir.  ..."  Bozma ilamının ardından yargılama dosyası tekrar kendisine dönen Diyarbakır  İdare Mahkemesi yaptığı araştırma ve incelemeler sonucu 30/11/2010 tarihli ve E.2010/2436, K.2010/2408 sayılı kararı ile davanın reddine hükmetmiştir. Kararın ilgili kısımları şöyledir:"...Mahkememizce yapılan ara kararı üzerine dosyaya sunulan belgelerden ve Mahkememizde bulunan diğer dava dosyalarında Ömerli mezrasına ait bilgi ve belgelerin incelenmesinden, koruculuk sistemi bulunan köy ve mezra çizelgesinde Gündüzlü Köyü ve Ömerli Mezrasının yer almadığı, Kozluk İlçe Seçim Kurulunun 2009 gün ve 174 sayılı yazısında; 1990-2000 yılları arasında İlçeye bağlı tüm köylerde muhtarlık seçiminin yapıldığının belirtildiği, Köy nüfusunun 1990 yılında 684, 1997 yılında 547, 2000 yılında 444 kişi olduğu, Kozluk İlçe Milli Eğitim Müdürlüğünün 2006 gün ve 2372 sayılı yazısında; güvenlik nedeniyle okulu kapatılan yerler arasında Gündüzlü Köyü ve Ömerli Mezrasının bulunmadığı, Boşalan/Boşaltılan Köy Listesinin incelenmesinden; Gündüzlü Köyü Ömerli Mezrasının terör olaylarından etkilenmeyen yerlerden olduğunun belirtildiği, Batman İli sınırlarında meydana gelen terör olaylarının sıralandığı listede Ömerli Mezrasına ait olay kaydı bulunmadığı ve araştırma tutanaklarında da bu mezrada terör olayı yaşanmadığının belirtildiği görülmektedir.Bu durumda, Gündüzlü Köyü ve Ömerli Mezrasının boşalan yerleşim yerlerinden olmaması nedeniyle, davacının subjektif güvenlik kaygısıyla da olsa köyden göç etmesinden dolayı uğradığını ileri sürdüğü zararın, 5233 sayılı Yasa kapsamında karşılanmasına olanak bulunmadığından, dava konusu işlemde hukuka aykırılık görülmemiştir...." Diyarbakır  İdare Mahkemesinin davanın reddi yönündeki kararına karşı başvurucu 14/2/2011 tarihinde temyiz talebinde bulunmuş, temyiz dilekçesinde genel olarak esasa ilişkin itirazlarının yanında davalı idare ile aralarında sulhname imzalandığını, Danıştay Onuncu Dairesi içtihadına göre zararın sulh yoluyla giderilmesinin yargı yoluna başvurmayı engelleyici nitelikte olduğunu, bu bağlamda sulhname imzalanması ile taraflar arasındaki uzlaşmanın sona erdiğini ifade etmiş; dolayısıyla karar verilmesine yer olmadığına dair hüküm kurulmasını istemiştir.  Davalı idare başvurucunun temyiz talebine karşı savunma vermemiştir. Yargılama dosyası üzerindeki temyiz incelemesi devam ederken Komisyon, 15/11/2011 tarihli kararı ile Diyarbakır  İdare Mahkemesinin 30/11/2010 tarihli davanın reddi yönündeki hükmünü dikkate alarak başvurucu ile aralarında imzalanan sulhnamenin iptaline ve başvurucuya ödemenin yapılmamasına karar vermiştir. Temyiz incelemesi sonucu Danıştay Onbeşinci Dairesi 6/6/2012 tarihli ve E.2011/11483, K.2012/3840 sayılı ilamı ile İlk Derece Mahkemesi kararını, İdare ve Vergi Mahkemelerinin nihai kararlarının temyizen bozulmasının 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun  maddesinde yer alan sebeplerle mümkün olacağını, temyizen incelenen kararın usul ve hukuka uygun olduğunu, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenlerinin kararın bozulmasını gerektirici nitelikte olmadığını, belirterek onamıştır.  Aynı Daireye yapılan karar düzeltme istemi de 20/12/2012 tarihli ve E.2012/11474, K.2012/14729 sayılı ilam ile reddetmiştir. Karar düzeltme talebinin reddine ilişkin ilam başvurucuya 10/6/2013 tarihinde tebliğ edilmiş, başvurucu 26/6/2013 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.B. İlgili Hukuk 5233 sayılı Kanun'un , , , , , , geçici , geçici  maddeleri (Celal Demir, B. No: 2013/3309, 6/2/2014, §§ 15-21, 23). 5233 sayılı Kanun'un  maddesi şöyledir: "Komisyon, doğrudan doğruya veya bilirkişi aracılığı ile yaptığı tespitten sonra 8 inci maddeye göre belirlenen zararı, 9 uncu maddeye göre hesaplanan yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm hâllerindeki nakdî ödeme tutarını, 10 uncu maddeye göre ifa tarzını ve 11 inci maddeye göre mahsup edilecek miktarları dikkate alarak, uğranılan zararı sulh yoluyla karşılayacak safi miktarı belirler. Komisyonca, bu esaslara göre hazırlanan sulhname tasarısının örneği davet yazısı ile birlikte hak sahibine tebliğ edilir. Davet yazısında hak sahibinin sulhname tasarısını imzalamak üzere otuz gün içinde gelmesi veya yetkili bir temsilcisini göndermesi gerektiği, aksi takdirde sulhname tasarısını kabul etmemiş sayılacağı ve yargı yoluna başvurarak zararının tazmin edilmesini talep etme hakkının saklı olduğu belirtilir. Davet üzerine gelen hak sahibi veya yetkili temsilcisi sulhname tasarısını kabul ettiği takdirde, bu tasarı kendisi veya yetkili temsilcisi ve komisyon başkanı tarafından imzalanır.Sulhname tasarısının kabul edilmemesi veya ikinci fıkraya göre kabul edilmemiş sayılması hâllerinde bir uyuşmazlık tutanağı düzenlenerek bir örneği ilgiliye gönderilir.Sulh yoluyla çözülemeyen uyuşmazlıklarda ilgililerin yargı yoluna başvurma hakları saklıdır." 5233 sayılı Kanun'un  maddesinin birinci fıkrası şöyledir: "Sulhnamede belirlenen zararlar, sulhnamenin imzalanmasından sonra valinin onayı üzerine ifa tarzına göre Bakanlık bütçesine bu amaçla konulan ödenekten üç ay içerisinde karşılanır." 20/10/2004 tarihli ve 25619 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Yönetmelik'in  maddesi şöyledir:"Sulhname tasarıları hak sahibi veya yetkili temsilcisi ile komisyon başkanı tarafından imzalandıktan sonra Vali veya Bakan tarafından onaylanır.Ödemeler sulhname tasarılarının onay tarih ve sıraları dikkate alınarak yapılır. Nakdi ödemeler hak sahibi veya sahiplerinin banka hesaplarına yapılır." 2577 sayılı Kanun'un  maddesinin (2) numaralı fıkrası,  maddesinin (3) ve (4) numaralı fıkraları,  maddesinin (5) numaralı fıkrası,  maddesinin (1) numaralı fıkrası. Danıştay Onbeşinci Dairesinin 23/1/2012 tarihli ve E.2011/8888, K.2012/400 sayılı ilamının ilgili kısımları şöyledir: "... Dava; davacının, yörede meydana gelen terör olayları nedeniyle ikamet ettiği Tunceli İli, Ovacık İlçesi, Eğrikavak Köyü'nden göç etmek zorunda kaldığından bahisle mal varlığına ulaşamaması ve taşınır, taşınmaz mallarının tahrip olması nedeniyle uğradığı zararın, 5233 sayılı Kanun kapsamında tazmini istemiyle Güllü Gülek ile birlikte yaptığı başvurunun Tunceli Valiliği Zarar Tespit Komisyonunca kabul edilerek bu kapsamda davacıya Güllü Gülek'le birlikte 788,99- TL ödenmesine ilişkin 2009 tarih ve 2009/2-1756 sayılı sulhname ve dayanağı Zarar Tespit Komisyonu kararının, gerçek zararını yansıtmadığı ileri sürülerek iptali ile uğradığı zararlara karşılık olarak 000-TL maddi ve 500-TL manevi olmak üzere toplam 500- TL tazminatın yasal faiziyle birlikte ödenmesine karar verilmesi istemiyle açılmıştır. ... 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun'un  maddesi ile, Kanun kapsamındaki maddi zararların sulhen karşılanması için özel bir usul öngörülmüştür. Buna göre, Kanunda belirtilen süreler içinde ilgili valiliklere yapılan başvurular, valilikler nezdinde oluşturulan komisyonlarca değerlendirmeye tâbi tutulmakta ve başvuranın zarara uğradığı sonucuna varılması halinde saptanan zararın ödenmesine karar verilerek bu miktar üzerinden düzenlenen sulhname tasarısı davet yazısı ile birlikte hak sahibine tebliğ edilmektedir. Davet üzerine gelen hak sahibi veya yetkili temsilcisinin sulhname tasarısını kabul etmesi halinde, bu tasarının kendisi veya yetkili temsilcisi ve komisyon başkanı tarafından imzalanacağı belirtilmiş, maddenin son fıkrasında da sulh yoluyla çözülemeyen uyuşmazlıklarda ise ilgililerin yargı yoluna başvurma haklarının saklı olduğu hükme bağlanmıştır. Anılan  maddenin gerekçesinde ise "... Hukukumuzda feragat, kabul ve sulh gibi işlemler, görülmekte olan davaları sona erdiren işlemlerdir. Sulh işlemi, dava öncesi yapılmışsa dava açılmasını engelleyici özelliktedir. Sulh işlemine rağmen dava açılırsa bu durum itiraz olarak ileri sürülebilir ve dava ortadan kaldırılır. Böylece dostane bir çözüm şekli olan sulh bağlayıcı niteliktedir." şeklinde açıklamalara yer verilmiştir. 5233 sayılı Kanun'un yukarıda aktarılan amacı, gerekçesi ve  madde metninin birlikte değerlendirilmesinden; sulhnamenin imzalanmasından sonra dava açılmasına hukuki olanak bulunmamaktadır.Olayda, davacı ve G.G. adına vekilleri tarafından komisyona her ikisi adınabaşvuruda bulunulduğu, komisyon tarafından tespit ve değerlendirmenin davacı ve müştereği G.G. adına yapılarak toplam 788,99 TL üzerinden sulhname imzalamalarının teklif edilmesi üzerine 2009 tarihinde davacı vekili tarafından sulhname imzalanarak uyuşmazlık ortadan kalktığından, davanın reddi yolunda karar verilmesi gerekirken, dava konusu işlemin iptali, maddi tazminat istemi hakkında karar verilmesine yer olmadığı yolunda verilen İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır...." Danıştay Onbeşinci Dairesinin 17/4/2012 tarihli ve E.2011/13961, K.2012/2295 sayılı ilamının ilgili kısımları şöyledir: "...Dava; davacının, ikamet ettiği Mardin İli, Dargeçit İlçesi, Kısmetli Köyü'nden terör olayları nedeniyle göç etmek zorunda kaldığından bahisle uğradığı zararların 5233 sayılı Kanun kapsamında tazmini istemiyle yaptığı başvurunun ev zararı yönünden kabul edilerek sulhname imzalandıktan sonra, diğer zarar kalemlerinin reddine ilişkin zarar tespit komisyonu kararının iptali istemiyle açılmıştır. ... 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamdaki maddi zararların sulhen karşılanması için anılan Kanunda özel bir usul öngörülmüştür. Buna göre, Kanunda belirtilen süreler içinde ilgili valiliklere yapılan başvurular, valilikler nezdinde oluşturulan komisyonlarca değerlendirmeye tâbi tutulmakta ve başvuranın zarara uğradığı sonucuna varılması halinde saptanan zararın ödenmesine karar verilerek bu miktar üzerinden düzenlenen sulhname tasarısı, davet yazısı ile birlikte hak sahibine tebliğ edilmektedir. Kanunun  maddesinde, bu davet yazısında, hak sahibinin sulhname tasarısını imzalamak üzere 30 gün içinde gelmesi veya yetkili bir temsilcisini göndermesi gerektiğinin, aksi takdirde sulhname tasarısını kabul etmemiş sayılacağının ve yargı yoluna başvurarak zararının tazmin edilmesini talep etme hakkının saklı olduğunun belirtileceği; davet üzerine gelen hak sahibi veya yetkili temsilcisinin sulhname tasarısını kabul etmesi halinde, bu tasarının kendisi veya yetkili temsilcisi ve komisyon başkanı tarafından imzalanacağı; sulhname tasarısının kabul edilmemesi veya kabul edilmemiş sayılması hâllerinde uyuşmazlık tutanağı düzenlenerek bir örneğinin ilgiliye gönderileceği; sulh yoluyla çözülemeyen uyuşmazlıklarda ise ilgililerin yargı yoluna başvurma haklarının saklı olduğu kuralabağlanmıştır. Aktarılan  maddenin gerekçesinde ise; "... Hukukumuzda feragat, kabul ve sulh gibi işlemler, görülmekte olan davaları sona erdiren işlemlerdir. Sulh işlemi, dava öncesi yapılmışsa dava açılmasını engelleyici özelliktedir. Sulh işlemine rağmen dava açılırsa bu durum itiraz olarak ileri sürülebilir ve dava ortadan kaldırılır. Böylece dostane bir çözüm şekli olan sulh, bağlayıcı niteliktedir." şeklinde açıklamalara yer verilmiştir.5233 sayılı Kanunun amacı, gerekçesi ve  madde metninin birlikte değerlendirilmesinden; sulhnamenin imzalanmasıyla uyuşmazlık ortadan kalktığı için, başvuruda belirtilen bazı zarar kalemlerinin karşılanmadığından bahisle dava açılmasına hukuken olanak bulunmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. … Bu durumda, davacının uğradığı zararların tamamının karşılandığına ilişkin 2010 tarih ve 2009/3-14370 sayılı sulhname davacı vekili tarafından imzalanarak uyuşmazlık sulhen sona erdirildiği için bu aşamadan sonra dava açılması mümkün olmadığından, İdare Mahkemesince bu gerekçeyle davanın reddine karar verilmesi gerekirken, hangi tarihte düzenlendiği belli olmayan bir muvafakatnameye dayanılarak, davacının babasına ait tarlaların kullanılamamasından kaynaklanan zararlar için hesaplama yapılmadığından bahisle dava konusu işlemin iptali yönünde verilen kararda hukukî isabet görülmemiştir ...”