Haklar: Adil yargılanma hakkı (Hukuk)-Mülkiyet Hakkı

Başvuru, terör olaylarından doğan zararların tazmin edilmesi isteminin eşin mahkûmiyet hükmünden dolayı reddedilmesi nedeniyle adil yargılanma ve mülkiyet haklarının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 11/1/2016 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: Ev hanımı olan başvurucu 1946 doğumlu olup Diyarbakır'ın Dicle ilçesinde ikamet etmektedir. Başvurucu Dicle ilçesinin Taşağıl köyünde meydana gelen terör olayları nedeniyle 27/12/1993 tarihinde köyden göç etmek zorunda kalmıştır. Başvurucu 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında uğradığı zararların karşılanması talebiyle 20/9/2004 tarihinde Diyarbakır Valiliği Zarar Tespit Komisyonuna (Komisyon) başvurmuştur. Başvurucu talep dilekçesinde; köyün boşaltılması sırasında babadan kalma kargir ev ile samanlığın tahrip olduğunu, üzüm bağı ile meyve bahçesinin zarar gördüğünü ve hayvanlarının telef olduğunu iddia etmiştir. Komisyon, başvurucunun uğradığı zararların 5233 sayılı Kanun kapsamına girmediği gerekçesiyle 23/3/2008 tarihinde başvuruyu reddetmiştir. Komisyon, başvurucunun eşinin terör örgütüne yardım ve yataklık suçundan mahkûmiyeti bulunması nedeniyle 5233 sayılı Kanun'un  maddesinin ikinci fıkrasının (f) bendi gereğince talebi reddettiğini belirtmiştir. Başvurucu, ret işleminin iptali ve uğradığı zararların tazmini için 2/7/2008 tarihinde dava açmıştır. Dava dilekçesinde başvurucu; kendisi hakkında bir mahkûmiyet kararı olmadığını, tapusu olmayan taşınmazların kendisine değil de eşine ait olduğunun iddia edilemeyeceğini ve mal rejimi hükümlerine göre de mal varlığının sadece eşine ait olamayacağını belirtmiştir. Diyarbakır  İdare Mahkemesi (Mahkeme) 17/3/2009 tarihinde davanın reddine karar vermiştir. Kararın gerekçesinde; Komisyon tarafından düzenlenen 30/9/2005 tarihli keşif tutanağında başvurucuya ait ev, ahır, arazi ve meyve ağaçları bulunduğu yönünde tespit yapıldığı, 26/4/2006 tarihli kolluk tutanağında ise ev ve arazinin başvurucunun eşine ait olup başvurucunun tapulu arazisi olmadığı ve belirtilen arazinin hazine arazisi olduğunun tespit edildiği belirtilmiştir. Mahkeme, başvurucunun eşinin terör örgütüne yardım ve yataklık suçundan cezalandırılmasına karar verildiğini belirterek başvurucunun eşinin 3/9/2007 tarihli muvafakatname ile terörden zarar gören mal varlığının başvurucu adına tespit edilmesine muvafakat ettiğine işaret etmiştir. Bu kapsamda değerlendirme yapan Mahkeme, başvurucuya ait mal varlığı bulunmadığını, başvurucunun eşine ait mal varlığının başvurucu adına tespiti yoluna gidildiğini, başvurucunun eşinin de terör örgütüne yardım ve yataklık suçundan cezalandırılması nedeniyle 5233 sayılı Kanun'un  maddesinin ikinci fıkrasının (f) bendi uyarınca başvurucunun talebinin reddi kararında hukuka aykırılık bulunmadığını belirtmiştir. Karar başvurucu tarafından temyiz edilmiştir. Başvurucu temyiz dilekçesinde; terör örgütüne yardım ve yataklık suçundan eşinin mahkûm olduğunu, kendisi hakkında bir mahkûmiyet olmadığını, tespit edilen mal varlığının eşine değil kendisine ait olduğunu ve mal rejimi hükümlerine göre de söz konusu mal varlığının mülkiyetinde bulunduğunu iddia etmiştir. Danıştay Onbeşinci Dairesi (Daire) 16/4/2015 tarihinde kararı onamış; başvurucunun karar düzeltme istemini de 15/10/2015 tarihinde reddetmiştir. Nihai karar 17/12/2015 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucu 11/1/2016 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk Mevzuat Hükümleri 5233 sayılı Kanun'un "Amaç" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Bu Kanunun amacı, terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle maddî zarara uğrayan kişilerin, bu zararlarının karşılanmasına ilişkin esas ve usulleri belirlemektir." 5233 sayılı Kanun'un "Kapsam" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"Bu Kanun, 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun 1 inci, 3 üncü ve 4 üncü maddeleri kapsamına giren eylemler veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören gerçek kişiler ile özel hukuk tüzel kişilerinin maddî zararlarının sulhen karşılanması hakkındaki esas ve usullere ilişkin hükümleri kapsar.Aşağıda belirtilen zararlar bu Kanunun kapsamı dışındadır:...f) 3713 sayılı Kanunun 1 inci, 3 üncü ve 4 üncü maddeleri kapsamındaki suçlar ile terör olaylarında yardım ve yataklık suçlarından mahkûm olanların bu fiillerinden dolayı uğradığı zararlar." Yargıtay İçtihadı Yargıtay  Hukuk Dairesinin 10/9/2019 tarihli ve E.2019/2880, K.2019/7226 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:"... dava evrakı ile yargılama tutanakları münderecatına, dava konusu taşınmazla ilgili talep tapu iptal ve tescil isteğine ilişkin olduğuna, mal rejimi sona erdiğinde eşlerin ya da mirasçılarının tasfiye davası sonucunda katkı payı, değer artış payı ve artık değere katılma alacak hakları doğduğuna ve kural olarak, eşlerden birine ait mal varlığında, diğer tarafın mülkiyet veya başka ayni hak talebi söz konusu olamayacağına, mal rejiminin tasfiyesi isteğinde bulunan eşe ya da mirasçılarına tanınan hak ayni olmayıp, şahsi alacak hakkı olduğuna, bu kuralın istisnaları 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 226/ maddesinde (alacaklı eşin tasfiyeye konu paylı malda üstün yararını kanıtlaması) ve  maddesinde (aile konutu veya eşyanın söz konusu olması) tahdidi olarak belirtildiği ..." Yargıtay  Hukuk Dairesinin 18/3/2019 tarihli ve E.2018/676, K.2019/2839 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:"...TMK'nin 202 ve devamı maddeleri gereğince, edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesine ilişkin olduğu anlaşılmaktadır.Mal rejimi sona erdiğinde eşlerin ya da mirasçılarının tasfiye davası sonucunda katkı payı, değer artış payı ve artık değere katılma alacağı hakları doğar.Kural olarak, eşlerden birine ait mal varlığında, diğer tarafın mülkiyet veya başka ayni hak talebi söz konusu olamaz. Mal rejiminin tasfiyesi isteğinde bulunan eşe ya da mirasçılarına tanınan hak ayni olmayıp, şahsi alacak hakkıdır (1953 tarihli ve 8/7 YİBK, 4721 sayılı TMK mad. 227/1, 231, 236/1). TMK'nin 239/ fıkrasında; 'katılma alacağı ve değer artış payı ayın veya para olarak ödenebilir…' denilmektedir.226/ maddede ise "Eşler karşılıklı borçları ile ilgili düzenleme yapabilirler" hükmüne yer verilmiştir. Anılan kanuni düzenlemelerden de anlaşılacağı gibi, borcun ayın olarak ödenmesi borçlu eşe tanınmış bir haktır. Başka bir anlatımla, tasfiye alacaklısı ayrık durumlar hariç ayni hak isteğinde bulunamaz, ancak borçlu eş isterse, mal rejiminin tasfiyesine ilişkin dava sonuçlanıncaya kadar borcunu ayın olarak ödemeyi kabul edebilir. Açıklanan bu kuralın istisnaları 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 226/ maddesinde (alacaklı eşin tasfiyeye konu paylı malda üstün yararını kanıtlaması) ve  maddesinde (aile konutu veya eşyanın söz konusu olması) tahdidi olarak belirtilmiştir. Temyize konu davadaki somut olayda açıklanan istisnai durumlar mevcut değildir."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (Sözleşme) ek 1 No.lu Protokol'ün "Mülkiyetin korunması" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında, mülkiyet hakkının kapsamı konusunda, mevzuat hükümlerinden ve derece mahkemelerinin bunlara ilişkin yorumundan bağımsız olarak özerk bir yorum esas alınmaktadır (Depalle/Fransa [BD], B. No: 34044/02, 29/3/2010 § 62; Anheuser-Busch Inc./Portekiz [BD], B. No: 73049/01, 11/1/2007, § 63; Öneryıldız/Türkiye [BD], B. No: 48939/99, 30/11/2004, § 124; Broniowski/Polonya [BD], B. No: 31443/96, 22/6/2004, § 129). AİHM, Sözleşme'ye ek 1 No.lu Protokol'ün  maddesinin mülkiyeti elde etme hakkını koruma altına almadığını kabul etmektedir (Van der Mussele/Belçika [GK], B. No: 8919/80, 23/11/1983, § 48; Slivenko ve diğerleri/Letonya [BD], (k.k.), B. No: 48321/99, 23/1/2002, § 121; Fener Rum Erkek Lisesi Vakfı/Türkiye, B. No: 34478/97, 9/1/2007, § 52). AİHM, mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasının ancak müdahalenin Sözleşme'ye ek 1 No.lu Protokol'ün  maddesinin anlamı kapsamında bir mülk ile ilişkili olması durumunda ileri sürülebileceğini belirtmektedir. Buna göre alacak haklarını da içeren mevcut mülk veya mal varlığı yanında mülkiyet hakkının elde edilebileceği yönündeki en azından bir meşru beklenti de mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilebilir (Kopecký/Slovakya [BD], No: 44912/98, 28/9/2004,§ 35; Lihtenştayn Prensi Hans-Adam II/Almanya [BD], B. No: 42527/98, 12/7/2001, §  Meşru beklenti kavramının ilk defa geliştirildiği kararlar için bkz. Pine Valley Developments Ltd ve diğerleri/İrlanda, B. No: 12742/87, 29/11/1991, § 51; Stretch/Birleşik Krallık, B. No: 44277/98, 24/6/2003, § 35; Pressos Companía Naviera S.A. ve diğerleri/Belçika, B. No: 17849/91, 20/11/1995, § 31).  Bununla birlikte AİHM içtihatlarına göre temelsiz bir hak kazanma beklentisi veya sadece ulusal hukukta mülkiyet hakkı kapsamında savunulabilir bir iddianın varlığı meşru beklentinin kabulü için yeterli değildir (Kopecký/Slovakya, § 35; Gratzinger ve Gratzingerova/Çek Cumhuriyeti (k.k.), [BD], B. No: 39794/98, 10/7/2002, § 69). İç hukukun ne şekilde yorumlanacağına ve uygulanacağına dair bir uyuşmazlık olduğunda ve bu bağlamda başvurucu tarafından ileri sürülen iddiaların ulusal mahkemelerce kesin olarak reddedildiği durumlarda meşru bir beklentinin bulunduğu sonucuna varılamaz (Kopecký/Slovakya, §§ 50, 52; Jantner/Slovakya, B. No: 39050/97, 4/3/2003, §§ 29-33). AİHM içtihatlarında sıklıkla -her ne kadar anlaşılabilir olsa da- basit beklenti ile daha somut nitelikte olması ve hukuki bir düzenlemeye ya da iç hukukta yerleşik ve istikrarlı bir yargı kararına dayanması gereken meşru beklenti arasındaki fark vurgulanmaktadır (Kopecký/Slovakya, § 52; Bozcaada Kimisis Teodoku Rum Ortodoks Kilisesi Vakfi/Türkiye (k.k.), B. No: 22522/03, 9/12/2008).  Olağanüstü hâl bölgesinde köylülerin zorunlu tahliyesine ve uzun yıllar sonra da dönüşlerine izin verilmemesi ile ilgili Doğan ve diğerleri/Türkiye (B. No: 8803/02, 29/6/2004) başvurusunda hükûmet, bazı başvurucuların taşınmazlarla ilgili malik olduklarını gösterir tapu senedi sunmadığını savunmuş; AİHM ise başvurucuların ulusal hukuka göre mülkiyet hakkını gösterir tapu senedine sahip olup olmadıklarının belirlenmesine gerek olmadığını belirtmiştir. AİHM, başvurucuların 1994 yılına kadar Boydaş köyünde yaşadıkları göz önüne alındığında başvurucular tarafından yürütülmüş olan ekonomik faaliyetlerin Sözleşme'ye ek 1 No.lu Protokol'ün  maddesi kapsamında mülk teşkil edeceğini açıklamıştır (Doğan ve diğerleri/Türkiye, § 139). AİHM her ne kadar başvurucuların tapuda kayıtlı taşınmazları bulunmamaktaysa da atalarından kalan araziler üzerinde yapılan evlere sahip oldukları veya babalarına ait evlerde yaşadıkları, dedelerinden kalan topraklar üzerinde zirai faaliyette bulundukları, köye ait mera, otlak ve orman gibi umumi arazi üzerinde aksi iddia edilmemiş hakları bulunduğu ve geçimlerini besicilik ile ağaç kesiminden kazandıklarını ifade ederek bütün bu ekonomik kaynakları ve bunlardan elde edilen geliri mülk olarak nitelendirmiştir (Doğan ve diğerleri/Türkiye, § 139).