Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru; murisin faili meçhul kişilerce öldürülmesi nedeniyle yaşam hakkının, uğranılan manevi zararın tazmin edilmemesi ve bu kapsamdaki idari ve yargısal sürecin makul sürede sonuçlandırılmaması nedenleriyle de adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 11/9/2015 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün  maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca bireysel başvuruya konu alanda içtihat oluştuğundan Bakanlık cevabı beklenmemiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla temin edilen belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvuruculardan Vehbiye Ağar'ın resmî nikâhlı olmayan eşi, diğer başvurucuların ise babası olan R.B. 3/3/1994 tarihinde kardeşi İ.B. ile birlikte Cizre ilçesindeki evlerinin önünde öldürülmüştür. Başvurucuların Cizre Başsavcılığı tarafından olayla ilgili olarak başlatılan soruşturmanın dosyasındaki herhangi bir belgeyi bireysel başvuru formu ile eklerine eklemedikleri ve bu dosyanın akıbeti hakkında bir açıklamada bulunmadıkları anlaşılmıştır.  Başvurucular, olayın faillerinin ilçede görev yapan sivil kıyafetli polis ve jandarmalar olduğu gerekçesiyle 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun uyarınca Şırnak Valiliği bünyesindeki Tazminat Komisyonuna (Komisyon) başvuru yapmışlardır.  Komisyon, muris R.B.nin kimliği bilinen kişiler tarafından, kişisel amaçla öldürüldüğü gerekçesi ile başvurunun reddine karar vermiştir.  Başvurucular anılan kararın iptali ve tazminat talebiyle Mardin İdare Mahkemesinde dava açmıştır. Mahkeme 19/3/2008 tarihinde başvurucu Vehbiye Ağar'ın ölen R.B.nin resmî nikâhlı eşi olmaması nedeniyle tazminat talebinin reddine karar vermiştir. Aynı kararda 5233 sayılı Kanun'da öngörülen kriterler uygulanarak belirlenen 652,75 TL maddi tazminatın diğer başvurucuların her biri için ödenmesine, manevi tazminat taleplerinin ise reddine karar verilmiştir. Mahkeme kararının ilgili kısımları şöyledir: ''...[D]osyanın incelenmesinden, davacılar tarafından murisleri [R.B.]nin 3/3/1994 tarihinde Şırnak ili Cizre ilçesine yasadışı PKK terör örügüt mensuplarınca yapılan saldırı sonrasında çıkan çatışmada ölümü nedeniyle uğranılan zararların tazmini için 27/7/2004 tarihinde yaptıkları başvuru sonucunda murislerinin kimliği bilinen kişilerce kişisel amaç güdülerek öldürüldüğü, olayın 5233 sayılı Yasa kapsamına girmediği gerekçesiyle reddine dair Şırnak Valiliği Zarar Tespit Komisyonu işleminin iptali ile maddi ve manevi zararlarının yasal faiziyle ödenmesine karar verilmesi istemiyle bakılmakta olan davanın açıldığı anlaşılmıştır. ...Bakılan davada olayın oluş şekli ve niteliği ile yukarıda belirtilen hususlar dikkate alındığında 4/3/1994 tarihinde davacıların murisi [R.B.]nin yasadığı terör örgütü militanlarının saldırı sonucu çıkan çatışmalar sırasında öldürüldüğü kanaatine varıldığından ...dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. ...Uyuşmazlığın manevi tazminat talebiyle ilgili kısmına gelince ...5233 sayılı Yasa ile terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar uğrayan kişilerin sadece maddi zararlarının karşılanmasına ilişkin esas ve usulleri düzenlemiş olup, manevi zararlar Yasa kapsamında yer almadığından, davacının manevi tazminat talebinin kabulüne olanak bulunmamaktadır. '' Anılan kararın temyiz edilmesi üzerine Danıştay Onbeşinci Dairesinin 17/6/2014 tarihli ilamı ile hükmün onanmasına karar verilmiştir. Karar düzeltme istemi de aynı Dairenin 11/6/2015 tarihli ilamı ile reddedilmiştir.  Karar düzeltme isteminin reddi kararı, başvurucular vekiline 12/8/2015 tarihinde tebliğ edilmiş ve başvurucular 11/9/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.  İlgili hukuk için bkz. Özeyir Kocakaya (B. No: 2014/1457, 14/11/2018, §§ 26-32), Ali Şaşkın ve diğerleri (B. No: 2013/6819, 21/4/2016, §§ 17-20), Celal Demir (B. No: 2013/3309, 6/2/2014,§§ 15-24) başvuruları hakkında verilen kararlar. 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’un  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısımları şöyledir: “ İdari dava türleri şunlardır: ...b) İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan tam yargı davaları, ...” 2577 sayılı Kanunu’nun  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:  “İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında altmış gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir.”  Anayasa Mahkemesinin 25/6/2009 tarihli ve E.2006/79, K.2009/97 sayılı kararı şöyledir:"5233 sayılı Yasa, terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören kişilerin maddi zararlarının özellikle yargı yoluna gitmelerine gerek kalmadan, idarece en kısa süre içinde ve sulh yoluyla karşılanması amacıyla hazırlanmış bir yasadır. Yasa bu yönüyle zarara uğrayan vatandaş ile devlet arasındaki uyuşmazlıkta yargı yoluna gidilmeden alternatif bir çözüm yöntemi getirmiştir. Yasakoyucu bu amaca uygun olarak yargılama hukuku kurallarından farklı hükümler öngörerek buna ilişkin esasları Yasa'da ayrıntılı olarak kurala bağlamıştır.İdare, yürüttüğü hizmetin doğrudan sonucu olan, nedensellik bağı kurulabilen zararları kusur sorumluluğu ilkesi uyarınca tazminle yükümlüdür. Ancak bazen idare, kusur koşulu ve nedensellik bağı aranmadan da meydana gelen bazı zararlardan sorumlu olabilmektedir. Bunlar, idarenin kendi faaliyet alanıyla ilgili önlemekle yükümlü olduğu halde önleyemediği zararlardır. 5233 sayılı Yasa'da yer alan sorumluluğun dayanağını da kusursuz sorumluluğun bir türü olan ve bilimsel ve yargısal içtihatlarla geliştirilen 'sosyal risk ilkesi' oluşturmaktadır.Terör ve terörle mücadeleden doğan ancak idari bir eylem veya işlemle nedensellik bağı bulunmayan maddi zararların karşılanmasına ilişkin 5233 sayılı Yasa'daki düzenlemeler, yasak oyucunun sosyal hukuk devletinin gereği olarak sorumluluk hukukunun genel ilkelerine yasayla getirdiği bir istisnadır. İdarenin kusurunun bulunmadığı ancak 'sosyal risk ilkesi' gereği sulh yoluyla karşılanması gereken zararların nelerden ibaret olduğunun tespiti, yasak oyucunun takdir yetkisi içindedir. İtiraz konusu kurallarda yer alan maddi zararların öncelikle sulh yoluyla karşılanmasına ilişkin hükümlerin bulunmasını bu kapsamda değerlendirmek gerekir.5233 sayılı Yasa, idarenin eylem ve işleminin sonucu olmayan ve herhangibir idari işlem veya eylemle doğrudan nedensellik bağı da bulunmayan, ancak terör ve terörle mücadele sırasında meydana gelen zararların da tazmini yolunu açan, bu anlamda idarenin kusursuz sorumluluk alanını genişleten bir yasadır. Bu Yasa idarenin kusursuz sorumluluk alanını genişletmekle birlikte, aynı zamanda terör ve terörle mücadele sırasında meydana gelen zararlardan sadece 'maddi' olan kısmının sulh yoluyla tazminine ilişkin esas ve usulleri belirlemektedir. Yasa'da bu zararlardan 'manevi' olan kısmın idareden talep edilemeyeceğine ilişkin bir hükme yer verilmediği gibi,  maddede 'sulh yoluyla çözülemeyen uyuşmazlıklarda ilgililerin yargı yoluna başvurma hakları saklıdır' denilerek Anayasa'nın  maddesinin birinci fıkrasına paralel bir düzenlemeye yer verilmiştir. Bu nedenle itiraz konusu ibare, idarenin sorumluluk alanını daraltan veya idari işlem veya eylemlere karşı yargı yolunu kapatan bir hüküm içermemektedir." Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 26/3/2014 tarihli ve E.2013/1489, K.2014/1219 sayılı ilamının ilgili kısımları şöyledir:"5233 sayılı Yasa, idarenin terör olaylarına dayalı kusursuz sorumluluk alanını genişleten, oluşan zararların yargı yoluna başvurmadan sulh yoluyla ödenmesine öngören, bu yönüyle uyuşmazlığın sadece maddi zararlara ilişkin kısmının yargı dışı alternatif bir yöntemle giderilmesini sağlayan, ancak manevi zararların karşılanmasını da engellemeyen nitelikte bir yasadır.Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin 18888/02 nolu başvuruya konu 12/01/2006 günlü Aydın İçyer - Türkiye kararının  paragrafında, 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Kaynaklanan Zararların Karşılanması Hakkında Kanunla ilgili olarak “Tazminat Kanun’unda yalnız maddi zararlar için tazminat talep etme olanağının bulunduğu doğru olsa da Kanun’un  maddesinin idari mahkemelerde manevi zarar için tazminat talep etme olanağı verdiği görülmektedir.” ifadesine yer verilmiştir.Bu durumda, terör olayları nedeniyle meydana gelen ve sosyal risk ilkesi kapsamında bulunup 5233 sayılı Yasa uyarınca karşılanmayan ilgililerin ileri sürdükleri manevi zarara bağlı tazminat taleplerine ilişkin uyuşmazlıklarda, idare hukukunun tazminata ilişkin ilke ve kuralları çerçevesinde 2577 sayılı Yasanın öngördüğü usullere tabi olarak manevi tazminat ödenip ödenmeyeceğine ilişkin yargısal incelemesinin yapılması gerekmektedir."