Haklar: Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı

Başvuru, tutuklama tedbirinin hukuki olmaması, bu kararın doğal hâkim ilkesine aykırı olarak kurulmuş, bağımsız ve tarafsız olmayan sulh ceza hâkimliğince verilmesi ve soruşturma dosyasına erişimin engellenmesi nedenleriyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının; soruşturma sırasındaki bazı işlemler nedeniyle adil yargılama hakkının; ceza infaz kurumundaki uygulamalar nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiği ve 18/6/2014 tarihli ve 6545 sayılı Kanun'un sulh ceza hâkimlikleriyle ilgili değişiklik yapan hükümlerinin Anayasa'ya aykırı olması nedeniyle iptal edilmesi gerektiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 11/2/2015 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvuruların kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.   Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, başvuruya konu eylemlerin gerçekleştiği tarihte Trabzon İstihbarat Şube Müdürlüğünde komiser olarak görev yapmaktadır. Başvurucu, İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığının 2014/40810 sayılı soruşturma dosyası kapsamında görevi kötüye kullanma ve ihmali davranışla kasten adam öldürme suçlarından tutuklanması istemiyle İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliğine sevk edilmiştir. İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliğinin 26/12/2014 tarihli ve 2014/384 Sorgu sayılı kararı ile başvurucunun adli kontrol tedbiri uygulanarak serbest bırakılmasına karar verilmiştir. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından 31/12/2014 tarihinde anılan karara itiraz edilmesi üzerine İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliğinin 9/1/2015 tarihli ve 2015/157  İş sayılı kararı ile başvurucu hakkında tutuklamaya yönelik yakalama emri çıkartılmasına karar verilmiştir. Kararın gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:"...Şüpheli Özkan Mumcu'nun 2004 yılı Ekim ayından 2008 yılı Şubat ayına kadar Trabzon İstihbarat Şube Müdürlüğü'nde komiser yardımcısı ve komiser rütbesi ile görev yaptığı, 15/2/2006 tarih ve 9 numaralı F4 Raporu'nun 17/2/2006 tarih ve 027246 sayılı yazı ile Trabzon Emniyet Müdürlüğü'nden Emniyet Genel Müdürlüğü İstihbarat Daire Başkanlığı'na gönderilmesinden sonra, aynı tarihte 027248 sayılı yazının da cinayetin hedef şahsı olan [H.D]nin İstanbul'da yaşaması nedeniyle 17/02/2006 tarihli İstihbarat Daire Başkanlığı'na gönderilen yazı ekindeki F4 Raporu içeriğinin gereği için İstanbul İstihbarat Şube Müdürlüğü'ne de gönderildiği ancak İstihbarat Daire Başkanlığı'na gönderilen F4 Raporu içeriğinde [Y.H.]nin ne pahasına olursa olsun [H.]yi öldüreceğini ve takipte olduğunu bilmesi nedeniyle görevlileri yanıltmak amacıyla telefonunu Çaykara İlçesi'ndeki köyüne bırakacağının belirtilmesine rağmen İstanbul İstihbarat Şube Müdürlüğü'ne gereği için gönderilen yazıda bu şekildekiistihbarat bilgisinin gizlenerek [Y.H.]nin[H.]e karşı ses getirecek bir eylem yapmayı planladığının bildirildiği, Bu yazının İstanbul İstihbarat Şube Müdürlüğüne ulaşmasından sonra, İstanbul İstihbarat Şube Müdürlüğünde görev yapan [A.]nın şüpheli Özkan Mumcu'yu telefonla arayarak kendilerine gönderilen yazı ile ilgili olarak ellerinde başka bir istihbari bilgi, belge olup olmadığını söylemesine rağmen 15/2/2006 tarihli F4 Raporu içerinğindeki kesin istihbari bilgiden haberi olmasına rağmen, şüpheli Özkan MUMCU'nun bu bilgiyi 'elimizde başka bir bilgi yok' diyerek [A.]ya vermeyerek [H.] ile ilgili olarak alınacak koruma kararın önüne geçtiği, Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu'nun 1, 2, Ek 4 ve 16/B maddeleri suç işlenmesini önlemek, halkın ırz ve canını korumak bakımından polis (kolluk) görevlilerine garantörlük yükümlülüğü yüklemiştir. TCK'nun  maddesinde 'kasten öldürme suçunun ihmali davranışla işlenmesi' düzenlenmiş;Garantörsel ihmali suçlarda genel olarak kişinin neticeyi önleme yükümlülüğüne aykırılığı değil, kişiye belli bir neticenin gerçekleşmesini önlemek hususunda özel bir yükümlülük altında bulunduğu için, bu neticenin oluşumuna kendisi sebep olmasa bile bunu engellememiş olması halinde, özel bir dayanışma ilişkisi içerisinde mütaala edilebilecek yükümlülüğe aykırı ve icrai harekete denk sayılan ihmali cezalandırılmıştır.TCK'nun 83/2-a maddesinde ise, neticeyi önleme yükümlülüğünün kanundan kaynaklanması düzenlenmiştir. Somut olayda maktul [H.]nin öldürülmesini önleme yükümlülüğü (garantörlüğü) bulunan, suç tarihinde İstihbarat Şube Müdürlüğünde kolluk görevlisi olan şüpheliler [Z.] ve Özkan MUMCU'nun ölen [H.]nin yaşam hakkını korumayarak TCK'nun 83/1, 83/2-3 maddelerinde düzenlenen kasten öldürmenin ihmali davranışla işlenmesi suçunu işledikleri anlaşılmakla..." İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliğinin 9/1/2015 tarihli kararıyla, başvurucu hakkında yürütülen soruşturma dosyasına ilişkin olarak dosyayı incelemesinin veya belgelerden örnek almasının soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği gerekçesiyle müdafiinin soruşturma dosyasını inceleme yetkisinin kısıtlanmasına karar verilmiştir. Başvurucu hakkında İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliğinin 9/1/2015 tarihli ve 2015/157  İş sayılı kararı ile verilen tutuklamaya yönelik yakalama emri uyarınca, İstanbul  Sulh Ceza Hakimliğinin 13/1/2015 tarihli ve 2015/150  İş sayılı ve 13/1/2015 tarihli 2015/151  İş sayılı kararları ile başvurucunun görevi kötüye kullanma ve ihmali davranışla kasten adam öldürme suçlarından tutuklanmasına karar verilmiştir. Başvurucunun bu karara yönelik itirazı hakkında İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliğinin 23/1/2015 tarihli ve 2015/157  İş sayılı ek kararı ile kararın kesin nitelikte olduğu gerekçesiyle değiştirilmesine yer olmadığına karar verilmiştir. Başvuru formu ve eklerinde kararın başvurucuya tebliğ edildiğine dair bilgi veya belgeye rastlanılmamıştır. Başvurucu, kararı 6/2/2015 tarihinde öğrendiğini bildirmiş ve 11/2/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliği 12/2/2015 tarihinde başvurucunun tutukluluk hâlinin devamına karar vermiştir. Kararın ilgili kısmı şöyledir:"... İhmali davranışla kasten adam öldürme, görevi kötüye kullanmak suçlarından tutuklanan şüphelilerin üzerilerine atılı suçun vasıf ve mahiyeti, mevcut delil durumu ve delillerin henüz toplanmamış olması, atılı suçun yasada ön görülen cezasının üst sınırı, şüphelilerin üzerine atılı suçu işlediğine ilişkin suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin varlığı, şüphelilerin kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut delillerin bulunması, soruşturma konusu suçun ağırlığı ve önemi dikkate alındığında, adli kontrol hükümlerinin uygulanmasının yetersiz kalacağı, suçun sabit görülmesi halinde verilmesi muhtemel ceza veya güvenlik tedbirleriyle tutuklama tedbirinin ölçülü olduğu, bu suretle şüphelilerin tutukluluk halinin sonlandırılmasını gerektirecek nitelikte yeni bir delilin bulunmadığı, tutuklama nedenlerinin ortadan kalkmadığı anlaşıldığından CMK 100 ve  maddeleri gereğince şüphelilerin tutukluluk hallerinin ayrı ayrı devamına..." Başvurucu, anılan karara itiraz etmiş; İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliğince 20/2/2015 tarihinde itirazın reddine karar verilmiştir. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığının 4/12/2015 tarihli iddianamesi ile başvurucunun silahlı terör örgütü üyeliği, bir kişiyi tasarlayarak kasten öldürmeye yardım ve görevi kötüye kullanma suçlarından cezalandırılması istemiyle hakkında aynı yer Ağır Ceza Mahkemesinde dava açılmıştır.  Başvurucu ile birlikte toplam yirmi altı şüpheli hakkında düzenlenen iddianamede ilk olarak olayın gelişimi ve yapılan idari işlemlere değinilmiştir. Başvurucunun Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yapılanması (PDY) hiyerarşisi içinde yer aldığı ileri sürülmüş ve başvurucunun üzerine atılı suçları işlediğine ilişkin olarak;i. Trabzon İstihbarat Şube Müdürlüğünden 17/2/2006 tarihinde İstanbul Emniyet Müdürlüğü İstihbarat Şube Müdürlüğüne gönderilen "[Y.H.] isimli şahıs tarafından Agos Gazetesi genel yayın yönetmeni [H.]ye karşı İstanbul ilinde ses getirecek bir eylem yapmayı planladığı" hakkındaki 027248 sayılı yazı üzerine kendisi aranarak İstanbul Emniyet Müdürlüğü İstihbarat Şube Müdürlüğünden konu ile ilgili ayrıntılı bilgi almak isteyen kolluk görevlisi A.ya, yine Trabzon İstihbarat Şube Müdürlüğünce hazırlanmış 17/2/2006 tarihli ve 027246 sayılı yazı ile Trabzon Emniyet Müdürlüğünden, İstihbarat Daire Başkanlığına gönderilen yazı ekindeki 15/2/2006 tarihli 09 No.lu F4 raporu içeriğinde yer alan"[Y.H.]nin[H.]yi ne pahasına olursa olsun öldüreceği" bilgisini söylemeyerek gizlemesi, bu şekilde H. hakkında koruma kararı alınmasını engellemesi,ii. Ö.B. kod ismi ile yardımcı istihbarat elemanı E.T. ile H. cinayeti tasarısı konusunda bilgi alma amaçlı yapılan çok sayıda gizli buluşmaya katılması,iii. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığında alınan 29/11/2013 tarihli sesli ve görüntülü ifadesinde "[E.T.]nin [H.] cinayeti tasarısına dair bütün detay bilgileri, tetikçi O. ismine kadar cinayet öncesinde [Ö.B.] kod isimli Özkan MUMCU'nun da bildiğini" söylemesi ancak şüpheli Özkan Mumcu tarafından silahlı terör örgütünün amaçları doğrultusunda araç suç niteliğindeki H. cinayetinin gerçekleşmesi için vâkıf olduğu bütün bilgileri kasten F4 gizli haber raporlarına dönüştürmediğinin tespit edilmesi olgularına dayanıldığı görülmüştür. İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesince iddianamenin kabulüne karar verilmiş ve 15/12/2015 tarihli tensip incelemesiyle birlikte başvurucunun tutukluluğunun devamına karar verilmiştir. Kararın ilgili kısmı şöyledir:"... atılı suçların vasıf ve mahiyeti, mevcut delil durumuna nazaran kuvvetli suç şüphesine işaret eden somut kanıtlar bulunması, müsnet suçların 5271 sayılı CMK.nun 100/3-a maddesindeki katalog suçlar arasında sayılması, müsnet suçlara karşılık ilgili yasa maddesinde öngörülen hürriyeti bağlayıcı cezanın alt ve üst sınırlarının tutuklama nedenlerinden 'kaçma veya savuşma' şüphesini somutlaştırması, işin önemine, istenilen ceza miktarına ve dosyadaki mevcut kanıtlara nazaran tutuklama tedbirinin bu aşamada Anayasanın  maddesi ve AİHM karar ve içtihatları bağlamında orantılı ve ölçülü oluşu, bu itibarla alternatif koruma tedbiri niteliğindeki adli kontrol hükümleri ve tedbirleri ile sanıklar üzerinde yeterli ve etkili hukuksal denetim sağlanamayacak oluşu nedenlerinden ötürü sanıkların CMKnun 101/1-2, 108/3 maddeleri uyarınca tutukluluk hallerinin ayrı ayrı devamına..." Başvurucu, İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesince 19/4/2016 tarihinde yapılan duruşmada tahliye edilmiştir. Dava, bireysel başvurunun incelendiği tarih itibarıyla İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinde (E.2016/32) derdesttir.  26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun "Silâhlı örgüt" kenar başlıklı  maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:"(2) Birinci fıkrada tanımlanan örgüte üye olanlara, beş yıldan on yıla kadar hapis cezası verilir." 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun "Terör suçları" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 302, 307, 309, 311, 312, 313, 314, 315 ve 320 nci maddeleri ile 310 uncu maddesinin birinci fıkrasında yazılı suçlar, terör suçlarıdır."22 3713 sayılı Kanun'un "Cezaların artırılması" kenar başlıklı  maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesi şöyledir: "3 ve 4 üncü maddelerde yazılı suçları işleyenler hakkında ilgili kanunlara göre tayin edilecek hapis cezaları veya adlî para cezaları yarı oranında artırılarak hükmolunur." 5237 sayılı Kanun'un "Nitelikli hâller" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"(1) Kasten öldürme suçunun;a) Tasarlayarak,...İşlenmesi hâlinde, kişi ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile cezalandırılır. " 5237 sayılı Kanun'un "Görevi kötüye kullanma" kenar başlıklı  maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:"(2) Kanunda ayrıca suç olarak tanımlanan hâller dışında, görevinin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme göstererek, kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına neden olan ya da kişilere haksız bir kazanç sağlayan kamu görevlisi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır." 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun “Yakalama emri ve nedenleri” kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir: “Soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli hakkında, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yakalama emri düzenlenebilir. Ayrıca, tutuklama isteminin reddi kararına itiraz halinde, itiraz mercii tarafından da yakalama emri düzenlenebilir." 5271 sayılı Kanun’un “Tutuklama nedenleri” kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir: “(1) Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması halinde, tutuklama kararı verilemez.  (2) Aşağıdaki hallerde bir tutuklama nedeni var sayılabilir: a) Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular varsa. b) Şüpheli veya sanığın davranışları;  Delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme,  Tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma, Hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa.(3) Aşağıdaki suçların işlendiği hususunda kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı halinde, tutuklama nedeni var sayılabilir: a) 2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan; … Kasten öldürme (Madde 81, 82, 83),... Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315),...” 5271 sayılı Kanun’un “Tutuklama kararı” kenar başlıklı  maddesinin (1), (2) ve (5) numaralı fıkraları şöyledir: “(1) Soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından, kovuşturma evresinde sanığın tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya re’sen mahkemece karar verilir. Bu istemlerde mutlaka gerekçe gösterilir ve adlî kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukukî ve fiilî nedenlere yer verilir.  (2) (Değişik: 2/7/2012-6352/97 md.) Tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bu husustaki bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda; a) Kuvvetli suç şüphesini, b) Tutuklama nedenlerinin varlığını, c) Tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu, gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir. Kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir, ayrıca bir örneği yazılmak suretiyle kendilerine verilir ve bu husus kararda belirtilir.... (5) Bu madde ile 100 üncü madde gereğince verilen kararlara itiraz edilebilir.” 5271 sayılı Kanun’un “Şüpheli veya sanığın salıverilme istemleri” kenar başlıklı  maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir: “(1) Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir. (2) Şüpheli veya sanığın tutukluluk hâlinin devamına veya salıverilmesine hâkim veya mahkemece karar verilir. Ret kararına itiraz edilebilir.”5271 sayılı Kanun’un “Usul” kenar başlıklı  maddesi şöyledir: “103 ve 104 üncü maddeler uyarınca yapılan istem üzerine, merciince Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık veya müdafiin görüşü alındıktan sonra, üç gün içinde istemin kabulüne, reddine veya adlî kontrol uygulanmasına karar verilir. (Ek cümle: 11/4/2013-6459/15 md.) Duruşma dışında bu karar verilirken Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık veya müdafiinin görüşü alınmaz. Bu kararlara itiraz edilebilir. ” 5271 sayılı Kanun’un “Müdafiin dosyayı inceleme yetkisi” kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir: “(2) Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Bu karar ancak aşağıda sayılan suçlara ilişkin yürütülen soruşturmalarda verilebilir: a) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan; ... Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315, 316), Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 326, 327, 328, 329, 330, 331, 333, 334, 335, 336, 337).... (3) Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak ile bilirkişi raporları ve adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında, ikinci fıkra hükmü uygulanmaz. (4) Müdafi, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir; bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız olarak alabilir.”  5271 sayılı Kanun’un “Soruşturmanın gizliliği” kenar başlıklı  maddesi şöyledir:  “Kanunun başka hüküm koyduğu hâller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul işlemleri gizlidir.” 26/9/2004 tarihli ve 5235 sayılı Adli Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun'un "Ceza mahkemelerinin kuruluşu" kenar başlıklı  maddesinin beşinci fıkrası şöyledir:"İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde ceza mahkemelerinin birden fazla dairesi oluşturulabilir. Bu daireler numaralandırılır. (Ek cümleler: 2/12/2014-6572/39 md.) Özel kanunlarda başkaca hüküm bulunmadığı takdirde ihtisaslaşmanın sağlanması amacıyla, gelen işlerin yoğunluğu ve niteliği dikkate alınarak daireler arasındaki iş dağılımı, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu tarafından belirlenebilir. Bu kararlar, Resmî Gazete’de yayımlanır. Daireler, tevzi edilen davalara bakmakla yükümlüdür. Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca iş dağılımının yapıldığı tarih itibarıyla görülmekte olan davalarda daireler, iş bölümü gerekçesiyle dosyaları diğer bir daireye gönderemez." 5235 sayılı Kanun'un "Sulh ceza hâkimliği" kenar başlıklı  maddesinin birinci fıkrası şöyledir:"(Değişik: 18/6/2014–6545/48 md.) Kanunların ayrıca görevli kıldığı hâller saklı kalmak üzere, yürütülen soruşturmalarda hâkim tarafından verilmesi gerekli kararları almak, işleri yapmak ve bunlara karşı yapılan itirazları incelemek amacıyla sulh ceza hâkimliği kurulmuştur. İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde birden fazla sulh ceza hâkimliği kurulabilir. Bu durumda sulh ceza hâkimlikleri numaralandırılır. Müstakilen sulh ceza hâkimliğinde görevlendirilen hâkimler, adli yargı adalet komisyonlarınca başka mahkemelerde veya işlerde görevlendirilemez."