Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, Şırnak'ın Cizre ilçesinde sokağa çıkma yasakları sırasında güvenlik güçleri tarafından terörle mücadele kapsamında yürütülen operasyonlarda meydana gelen ölüm ve bunu takip eden süreç nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir. Türkiye'de, PKK terör örgütünün neden olduğu şiddetin sona erdirilmesi amacıyla 2012 yılında başlatılan, yaklaşık üç yıl devam eden ve demokratik açılım olarak adlandırılan sürecin ardından -güvenlik güçlerinin raporlarına göre- anılan süreçte terör örgütünün bazı şehirlerde silah ve mühimmat yığınağı yapması sonucu 2015 yılının ortalarından itibaren terör ve şiddet eylemleri özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yoğun olarak yaşanmaya başlamıştır. Şırnak'ın Cizre, İdil, Silopi ilçeleri; Hakkâri'nin Yüksekova ilçesi, Diyarbakır'ın Silvan, Sur ve Bağlar ilçeleri, Mardin'in Dargeçit, Nusaybin ve Derik ilçeleri ile Muş'un Varto ilçesinde PKK terör örgütü tarafından cadde ve sokaklara hendekler kazılarak barikatlar kurulmuş; patlayıcılar yerleştirilmiş ve bu yerleşim yerlerinin bir kısmında öz yönetim adı altında hâkimiyet kurulmaya çalışılmıştır. Terör ve şiddet olaylarına, Türk Silahlı Kuvvetleri ve Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından PKK mensuplarına karşı ortak olarak gerçekleştirilen, başta Sur, Cizre ve Nusaybin olmak üzere on bir şehirde yürütülen askerî operasyonlarla müdahale edilmiştir. Terör örgütü mensuplarının yakalanması, halkın can ve mal güvenliği ile kamu düzeninin sağlanması için yapılan operasyonların gerçekleştirildiği bölgelerin bazılarında 2015 yılının ikinci yarısından başlamak üzere değişen tarihlerde sokağa çıkma yasakları uygulanmış ve bazı yerleşim birimleri geçici süreyle askerî güvenlik bölgesi ilan edilmiştir. Terör örgütü üyelerinin yakalanarak halkın can ve mal güvenliğinin sağlanması amacıyla getirilen sokağa çıkma yasakları güvenlik güçlerince yürütülen operasyonların sona ermesinin ardından kaldırılmıştır. Gerçekleşen geniş çaplı operasyonlarda beş yüze yakın güvenlik görevlisi şehit olmuş, iki binin üzerinde terörist etkisiz hâle getirilmiştir (sürece ilişkin detaylı aktarım ile operasyonlar ve hendek olaylarına ilişkin arka plan bilgisi için bkz. Gülser Yıldırım (2), B. No: 2016/40170, 16/11/2017; Ayşe Çelik, B. No: 2017/36722, 9/5/2019; Seyid Narin [GK], B. No: 2018/20156, 18/5/2022; Gazal Kolanç ve diğerleri [GK], B. No: 2017/37897, 5/7/2022). Operasyonların gerçekleştirilip sokağa çıkma yasaklarının uygulandığı dönemde, Cizre Cumhuriyet Başsavcılığının (Başsavcılık) kararına istinaden güvenlik güçleri tarafından C-3135 olarak belirtilen binada arama yapılırken bu binadan C-3151 olarak belirtilen binaya geçiş yapmak için tünel kazıldığının fark edilmesi üzerine C-3151 numaralı bina için arama kararı çıkartılmıştır. Cizre Emniyet Müdürlüğü Olay Yeri Grup Amirliği görevlileri 7/2/2016 tarihinde arama yapmak için binaya gelmiş ancak çatışmaların yaşanması nedeniyle arama işlemi tamamlanamamıştır. 8/2/2016 tarihinde tekrar gidilen Cizre ilçesi, Cudi mahallesi, Niran Sokak No: 4'teki C-3151 numaralı binada yapılan aramada kimliği belirsiz altı ceset bulunmuştur. Cesetler, terör örgütü mensuplarının silahlı saldırıya geçmesi sebebiyle binadan çıkarılamamış, çatışmaların sona ermesinden bir gün sonra Cizre Devlet Hastanesine nakledilmiştir. Cesetlerin bulunmasını takiben Başsavcılık tarafından başlatılan olaya ilişkin soruşturma kapsamında ilgili emniyet birimlerine gereken delillerin toplanması için talimat verilmiş, bir gün sonra olay yerinde fotoğraf, video çekimi gerçekleştirilip tutanağa bağlanmıştır. 8/2/2016 tarihinde düzenlenen Olay Yeri İnceleme Tutanağı'na göre binada birden fazla otomatik tüfek (bazılarının fişek yatağı, şarjörü dolu AK-47/Kalaşnikof marka), birer keskin nişancı silahı, roketatar silahı, uzun namlulu silah, çok sayıda otomatik tüfek şarjörü, fişeği ve mermi, hücum yeleği, telsiz tespit edilmiştir. Söz konusu ateşli silahlar, ateşli silah ürünleri ve diğer deliller, elkoyma kararıyla muhafaza altına alınmıştır. Güvenlik güçlerince tutulan tutanaklarda (Telsiz Kayıtları Çözümlemesi ve Olay Yeri İnceleme Tutanakları) C-3151 koduyla belirtilen bina ve çevresinin yürütülen operasyonlarda terör örgütü mensuplarınca kullanıldığı, güvenlik güçlerine bu binadan da ateş açıldığı ve böylece çatışmaların yaşandığı ifade edilmiştir. Olay Yeri Arama Tutanağı'nda da binanın yoğun çatışma ve patlamalarda hasar alıp dış duvarlarının yandığı, müştemilatta bir insanın geçebileceği büyüklükte bir tünel olduğu, bu tünelin başka bir binanın içine açıldığı, dışarıdan bakıldığında varlığının belli olmadığı belirtilmiştir. 9/2/2016 tarihinde olay yerinde bulunan (daha sonra başvurucunun yakını olduğu anlaşılan) ceset üzerinde Cizre Devlet Hastanesinde, Cumhuriyet savcısı huzurunda, bilirkişilerle ölü muayene ve ön otopsi işlemleri yapılmıştır. Hastanede düzenlenen ölü muayene raporunda; cesedin muhtemelen erkek olduğu, yandığından ve kömürleştiğinden vücut bütünlüğünün bozulduğu, kıyafet ve deri dokusuna ulaşılamadığı gerekçesiyle el svapları ile parmak izlerinin alınamadığı açıklanmıştır. Kesin ölüm nedeninin tespiti için klasik otopsi yapılmak üzere ceset Mardin Adlî Tıp Şube Müdürlüğüne sevk edilmiştir. 10/2/2016 tarihinde Cumhuriyet savcısının katılımıyla yapılan otopsi işlemi neticesinde cesetten DNA analizi için kan, kemik ve saç örnekleri alındığı, mermi çekirdeği ya da şarapnel parçası elde edilemediği, cesetten alınan kan örneğinin Diyarbakır Adli Tıp Şube Müdürlüğüne gönderilerek sistematik toksikolojik analizlerinin yaptırılmasının uygun olacağı, ölüm zamanının yanığa bağlı değişiklikler nedeniyle değerlendirilmesinin mümkün olmadığı, kişinin karbonize derecede yanığa bağlı olarak öldüğünün kuvvetle muhtemel olduğu belirtilmiştir. DNA testi sonucunda cesedin başvurucunun oğlu K.A. olduğu tespit edilmiştir. Çatışmaların devam ettiği bölgede güvenlik güçleri tarafından yapılan araştırma sonucu olay yerini gören ve kayıt yapan kamuya ya da özel şahıslara ait kamera ve/veya tanık bulunamamıştır. Güvenlik birimleri, yaptıkları inceleme sonucu K.A. hakkında 21/6/2015 tarihinde 22/5/1930 tarihli ve 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'na muhalefet suçunu, eski bir tarihte de hırsızlık suçunu işlediğinden bahisle iki yakalama kararı olduğunu tespit etmiştir. Başvurucu 9/5/2016 tarihinde müşteki sıfatıyla verdiği ifadesinde özetle sokağa çıkma yasağı başlamadan önce çocuklarıyla evlerini terk ettiğini, o sırada oğlu K.A.nın Ankara'da askerlik görevini ifa ettiğini ancak sokağa çıkma yasağının başlamasından üç dört gün önce firar ettiğini ve nerede olduğunun bilinmediğini yetkililerin haber verdiğini, oğlunun neden firar ettiğini, Cizre'ye nasıl döndüğünü, nerede kaldığını bilmediğini, oğlunun herhangi silahlı terör örgütüne üyeliğinin veya sempatisinin olmadığını beyan etmiştir. Gizli tanık Batıkan 1/4/2016 tarihinde savcı huzurunda verdiği ifadesinde; K.A.nın ismini K., kod adını Zindan olarak bildiğini, Nur Mahallesi'nde güvenlik güçleriyle silahlı çatışmalara girdiğini, Nur Mahallesi'nin güvenlik güçleri tarafından kuşatılması sonrasında Cudi Mahallesi'ne gelerek çatışmaya devam ettiğini ve Cudi Mahallesi'ndeki çatışmalarda öldüğünü beyan etmiştir. Bu tanık, Cizre  Ağır Ceza Mahkemesinde 3/8/2017 tarihli duruşmasında alınan ifadesinde her ne kadar Cumhuriyet savcısı huzurunda olsa da daha önce verdiği teşhis beyanlarının hiçbirini kabul etmediğini, tutanaktaki parmak izinin kendisine ait olduğunu ancak teşhis tutanağı olduğunu bilmediğini, kimseyi teşhis etmediğini beyan etmiştir. Başsavcılık, yürüttüğü soruşturma neticesinde 22/1/2017 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına dair karar vermiştir. Karar gerekçesinde özet olarak K.A.nın cesedinin terör örgütü mensuplarınca kullanılan evde Kalaşnikof marka silah ve mermilerle bulunduğu, ikametgâhta terör örgütü mensuplarınca kullanıldığı değerlendirilen birçok silah, mermi ve mühimmatın ele geçirildiği, K.A.nın terör örgütü üyesi olarak faaliyetlerde bulunduğuna dair teşhis beyanı olduğu, adı geçene ait kıyafetlerde yapılan incelemelerde antimon (Sb) elementine rastlandığı ifade edilmiştir. Elde edilen deliller uyarınca K.A.nın terör örgütü üyesi olduğunun, silahlı faaliyet gösterdiğinin tespit edildiği belirtilmiştir. Güvenlik güçlerinin terör örgütüne yönelik operasyonlarda ve belirtilen amaçlar doğrultusunda yetkili merciden aldıkları hukuka uygun emri yerine getirmeleri esnasında kendilerine, diğer güvenlik güçlerine ve sivil halka örgüt mensuplarınca yöneltilen, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız saldırıları o anda, hâl ve koşullara göre, saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunda olduklarının, meşru müdafaa hakkı kapsamında hareket ettiklerinin değerlendirildiği, meşru müdafaa sınırını aştıklarına dair herhangi bir delil elde edilemediği ifade edilmiştir. Başvurucu; kovuşturmaya yer olmadığına dair karara, olayda varlığı kabul edilen meşru müdafaada orantılılığın açıklanmadığını ve soruşturmanın maddi gerçeği açığa çıkarmada yetersiz kaldığını belirterek itiraz etmiştir. Başvurucunun itirazını inceleyen Cizre Sulh Ceza Hâkimliği, olayda hukuka uygunluk sebebi bulunduğu değerlendirmesinde yanlışlık bulunmadığı gerekçesiyle 20/10/2017 tarihinde itirazın reddine karar vermiştir. Başvurucu, nihai kararı 5/7/2018 tarihinde öğrendikten sonra 6/8/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.