Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, kolluk görevlilerinin gereksiz güç kullanması sonucu gerçekleştiği ileri sürülerek ölüm olayından kaynaklanan maddi ve manevi zararların karşılanması istemiyle açılan tam yargı davasında ilgisiz ve yetersiz gerekçeyle karar verilmesi, hakkaniyete uygun yargılama yapılmaması nedenleriyle gerekçeli karar ve hakkaniyete uygun yargılanma haklarının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 11/5/2016 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirilmesine gerek görülmediğini bildirmiştir.    Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden erişilen belgelere, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) Şimşek ve diğerleri/Türkiye (B. No: 35072/97, 37194/97, 26/7/2005) kararındaki tespitlere ve başvuruya konu edilen İstanbul  İdare Mahkemesinin (İdare Mahkemesi) E.2008/782 sayılı dava dosyasına göre ilgili olaylar özetle şöyledir:  Başvurucunun annesi İ.Y. 12/3/1995-13/3/1995 tarihlerinde yaşanan ve kamuoyunda Gazi olayları olarak bilinen hadiseler sonrasında 15/3/1995 günü o tarihte Ümraniye (İstanbul) sınırlarında bulunan Mustafa Kemal Mahallesi'nde toplanıp Gazi olayları sırasında ölenlerin cenazelerine doğru ilerleyen kalabalıkta yer almış ve bu sırada ateşli bir silahla vurularak öldürülmüştür. Meydana gelen olayda İ.Y. dışında dört kişi ölmüş, birçok şahıs da yaralanmıştır.A. Ölüm Olayı Hakkında Yürütülen Ceza Soruşturmasına ve Sonrasında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılan Başvuruya İlişkin Süreç  İ.Y.nin ölümü hakkında Üsküdar Cumhuriyet Başsavcılığınca (Cumhuriyet Başsavcılığı) yürütülen soruşturma 15/4/1997 tarihli takipsizlik kararıyla (kovuşturmaya yer olmadığına dair karar) son bulmuştur. Cumhuriyet Başsavcılığı söz konusu kararı verirken ölümün polis memurlarınca yapılan atış sonucu meydana gelmemesi nedeniyle polis memurları hakkında kamu davası açılmasını gerektirecek yeterlikte ve nitelikte delil bulunmamasına dayanmıştır. Bu karara yapılan itiraz reddedilmiştir. Gazi olayları veya Ümraniye'de yaşanan olaylar sırasında vefat eden bazı kişilerin yakınları ile başvurucu, yakınlarının polisin gereğinden fazla güç kullanması sonucu öldüğü ve ölüm olaylarıyla ilgili soruşturmaların hem yetersiz hem de etkisiz olduğu iddiasıyla 1997 yılında AİHM'e başvuru yapmıştır. AİHM 26/7/2005 tarihinde;- Başvurucuların yakınlarının ölümüne neden olan kuvvetin kesinlikle gerekli olandan fazla olduğu ve başvurucuların yakınlarının ölümü hakkında yürütülen soruşturmanın hızlı ve yeterli olmadığı gerekçesiyle yaşam hakkının, - Yakınlarının ölümü konusunda etkili bir hukuk yolundan ve dolayısıyla tazminat talebi gibi diğer hukuk yollarından başvurucuların yararlanmalarının engellendiği gerekçesiyle de yaşam hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Verilen ihlal kararlarının ciddiyetini dikkate alarak başvuruculara ayrı ayrı 000 avro manevi tazminat ödenmesine karar veren AİHM, ölen kişilerin ailelerine yardımda bulunulup bulunulmadığına dair bir bilginin olmaması nedeniyle başvurucuların maddi tazminat istemlerini reddetmiştir. B. Ölüm Olayından Doğan Zararların Tazmini İstemiyle Açılan Tam Yargı Davasına İlişkin Süreç Annesinin ölümü nedeniyle uğradığı maddi ve manevi zararların tazmini istemiyle başvurucu tarafından İçişleri Bakanlığına başvuru yapılmış ancak bu başvuruya cevap verilmemiştir. Başvurucu, olayda hizmet kusuru bulunduğunu iddia ederek 10/7/1996 tarihinde idare mahkemesi nezdinde annesinin öldürülmesi nedeniyle ortaya çıkan maddi ve manevi zararlarının tazmini istemiyle tam yargı davası açmıştır. Bu davada başvurucu; olay esnasında polisin öldürmek ve yaralamak kastıyla hareket ettiğini, kolluk amirlerinin ise olayı hukuka uygun yöntemlerle önleyemedikleri gibi emrindeki polislerin hukuka uygun davranmalarını da sağlayamadıklarını öne sürmüştür.  Yaptığı yargılama sonunda İdare Mahkemesi, başvurucunun annesinin izinsiz bir gösteride yer almasının idareyi tazmin yükümlülüğünden kurtarmadığı ve davalı idarenin ölüm olayından sosyal risk ilkesi gereğince sorumlu olduğu sonucuna varmıştır. Bu nedenle 25/5/1999 tarihli kararla, maddi tazminatın hesaplanabilmesi için ihtiyaç duyulan bilirkişi avansını yatırmaması ve müteveffanın ölmeden önceki işi ve gelirini gösteren belgeleri sunmaması nedeniyle başvurucunun maddi tazminat isteminden vazgeçtiği kabul edilerek maddi tazminat istemi reddedilmiş ancak başvurucuya bir miktar manevi tazminat ödenmesine hükmedilmiştir.  Anılan karar gerek davalı idare gerekse başvurucu tarafından temyiz edilmiştir. Yaptığı temyiz isteminde maddi tazminat talebinin reddiyle ilgili olarak herhangi bir şikâyette bulunmayan başvurucu, hükmedilen manevi tazminata faiz uygulanması gerektiğini iddia etmiştir. Danıştay Onuncu Dairesi (Onuncu Daire) 11/12/2002 tarihinde, münferit olaydan kaynaklanması nedeniyle uğranılan zararın sosyal risk ilkesine göre tazmininin lazım gelmediğini ancak tazmini istenen zararın meydana gelmesinde davalı idarenin hizmet kusuru bulunup bulunmadığının araştırılması gerektiğini belirterek İdare Mahkemesince verilen kararın bozulmasına karar vermiştir.  Bozma sonrası yaptığı yargılama sonunda 21/10/2002 tarihinde İdare Mahkemesi kamu hizmetinin olay öncesinde, olay sırasında ve olay sonrasında hiçbir şekilde kusurlu işlemediği, bu nedenle tazmini istenen zararın meydana gelmesinde davalı idarenin hizmet kusurunun bulunmadığı, olayda maddi ve manevi tazminat sorumluluğu için gereken koşulların oluşmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar vermiştir. İdare Mahkemesi söz konusu kararda, yapılacak yürüyüşler sırasında çıkması muhtemel olaylara karşı hangi önlemlerin alınabileceği konusunda yapılan toplantılara ve bu toplantılarda ulaşılan sonuçlara istinaden sokağa çıkma yasağı dâhil alınan güvenlik tedbirlerine işaret etmiştir.  Başvurucunun anılan karara yönelik temyiz istemini inceleyen Onuncu Daire 14/4/2006 tarihinde, izinsiz gösteri yürüyüşü içinde yer almakla birlikte başvurucunun annesinin 15/3/1995 tarihinde meydana gelen olaylara katkısının olduğuna ve emniyet güçlerine aktif biçimde mukavemet ettiğine dair somut bilgi ve belgenin bulunmadığı, izinsiz gösteri yürüyüşüne katılmanın idarenin hukuki sorumluluğunu ortadan kaldıran bir sebep olarak nitelendirilemeyeceği, bu durumda ölüm olayında müteveffanın kusurunun bulunmadığını kabul edilerek annesinin ölümü nedeniyle başvurucunun uğradığı maddi ve manevi zararların sosyal risk ilkesi gereğince tazmin edilmesi gerektiği gerekçesiyle İdare Mahkemesince verilen kararın bozulmasına karar vermiştir. Davalı idarenin bu karara yönelik karar düzeltme istemi de 21/3/2008 tarihinde reddedilmiştir.  İdare Mahkemesi 26/5/2009 tarihinde, Onuncu Dairenin bozma ilamına karşı davanın reddine dair önceki kararında ısrar etmiştir.  Başvurucunun ısrar kararına yönelik temyiz istemini inceleyen Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu (İDDK) 27/5/2013 tarihinde İdare Mahkemesince verilen 26/5/2009 tarihli kararın sonucunu farklı gerekçeyle onamıştır. Söz konusu kararın ilgili kısmı şöyledir: “...Uyuşmazlık konusu olayda, davacının annesinin dava konusu olaya katkısı ve olaylar sırasında aktif biçimde emniyet güçlerine mukavemet ettiği konusunda bilgi ve belge bulunmamaktadır.Bu itibarla, davacının annesinin ölümü nedeniyle davacının uğradığı zararın ‘sosyal risk’ ilkesi uyarınca tazmini gerektiği sonucuna varılmıştır.Ancak ... Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İkinci Dairesi'nin 26/07/2005 tarihli kararıyla davacıya uyuşmazlık konusu olay nedeniyle 000 Euro (otuzbin Euro) manevi tazminat ödenmesine karar verildiğinden bu davada ayrıca aynı olay nedeniyle manevi tazminat ödenmesine olanak bulunmamaktadır. Davacının maddi tazminat istemine gelince: İstanbul  İdare Mahkemesi'nin 26/02/2009 günlü ara kararı ile davacı vekilinden,  kez, davacının miras bırakanı [İ.Y.nin] bir işte çalışıp çalışmadığının sorulduğu, çalışmış ise ücret veya maaş tutarını gösterir bilgi ve belgeler istenildiği; Davacı vekili tarafından ara kararına verilen cevapta, davacı Ali Gül Yüksel ve annesi [İ.Y.nin] 15/03/1995 tarihinde ve öncesinde bir işte çalışmadıklarının, bu nedenle herhangi bir gelirlerinin bulunmadığının belirtildiği anlaşılmaktadır. Yukarıda da belirtildiği üzere davacının maddi tazminat talebi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İkinci Dairesi'nin 26/07/2005 tarihli kararıyla da maddi zarara uğranıldığını kanıtlayamadığından bahisle reddedilmiştir. Dolayısıyla ortada tazmini gereken bir maddi zararın bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bu itibarla davanın reddi yolundaki temyize konu İdare Mahkemesi kararında sonucu itibarıyla isabetsizlik görülmemiştir. ...” Başvurucu; başka hususlar yanında AİHM tarafından hükmedilen manevi tazminatın niteliği ve gerekçesinin farklı olduğunu, bu sebeple söz konusu tazminatın manevi tazminat hesabında dikkate alınamayacağını, maddi zararın bulunmadığı sonucuna nasıl varıldığına ilişkin bir gerekçe sunulmadığını, ölmeden önce annesinin ev hanımı olarak sağladığı desteğin maddi zarar yönünden tartışılmadığını, davaya konu edilen olayda yaşamını yitiren bir başkasının yakını lehine aynı İdare Mahkemesince maddi ve manevi tazminata hükmedildiğini ve bu kararın AİHM tarafından hükmedilen tazminat dikkate alınmadan Onuncu Daire tarafından 2008 yılında onandığını ileri sürerek karar düzeltme talebinde bulunmuştur.  Karar düzeltme isteminde bulunmasından çok kısa bir süre sonra başvurucu, tam yargı davasıyla ilgili süreç hakkında Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapmıştır. Yaptığı 2013/9507 sayılı bu başvuruda başvurucu özetle; i. Annesinin çalışmadığı gerekçesiyle maddi tazminata hükmedilmediğine ancak gelirin tespit edilememesi durumunda dahi asgari ücretten maddi tazminata hükmedilmesi gerektiğine, ii. AİHM'in verdiği manevi tazminat ile tam yargı davasında talep ettiği manevi tazminatın konusunun, gerekçesinin ve niteliğinin farklı olduğuna,iii. Tam yargı davasında yeterli inceleme yapılmadığına ve AİHM kararının tartışılmadığına,iv. Temyiz itirazlarının dışında bir gerekçeyle İdare Mahkemesi kararının onadığına, v. İDDK’nın tazminat hakkını kabul etmesine karşın neden tazminat ödenmemesi gerektiğine dair yeterli gerekçe sunmadığına, vi. Tam yargısının makul sürede yapılmadığına ve yargılamanın uzunluğu nedeniyle başvurulabilecek bir yol bulunmadığına ilişkin şikâyetlerini dile getirmiştir. İDDK 19/11/2015 tarihinde başvurucunun karar düzeltme istemini reddetmiştir. Sözü edilen kararın ilgili kısmı şöyledir: “...Destekten yoksun kalma tazminatının amacı, zarar verici olay meydana gelmeseydi zarar gören, malvarlığı açısından hangi durumda bulunacak idiyse, o durumun yeniden kurulmasıdır. Bu zarar, eğer destek ölmeseydi, destekten yoksun kalanın gelecekte faydalanacağı yardımı tespit etmek suretiyle belirlenir. Burada karşılanması gereken zarar, desteğin sağlayacağı yardımların toplamıdır. Bu itibarla, davacının annesinin ölümü nedeniyle muhtemel destek kaybının herhangi bir kanıta ihtiyaç duyulmaksızın davalı idarece karşılanması gerekmektedir. Burada davacıya verilecek destek, davacının destek alma yaşı ile sınırlı olacaktır. Ancak, davacı destek alma yaşından sonra da annesinin desteğine muhtaç olduğunu kanıtlar ise, destek alma yaşından sonrası içinde destekten yoksun kalma tazminatı hesaplanacaktır.Bu açıklamalar ışığında, olay meydana geldiğinde davacı 28 yaşında olup, anne ve babası tarafından destek alma yaşını aştığından ve destek alma yaşından sonrada annesinin desteğine muhtaç olduğunu kanıtlayıcı bir bilgi ve belge sunamadığından, davacı için destekten yoksun kalma tazminatına hükmedilmesine olanak bulunmamaktadır. ...” İDDK kararı başvurucuya tebliğ edilmeden önce Anayasa Mahkemesi 20/1/2016 tarihinde, başvurucunun yaptığı bireysel başvuruyu karara bağlamıştır. Başvurucunun bütün iddialarının adil yargı hakkı kapsamında incelendiği söz konusu kararda varılan sonuçlar şöyledir: - Makul sürede yargılanma hakkı ihlal edilmiş olup bu nedenle başvurucuya 000 TL manevi tazminat ödenmelidir.- Başvurucu, karar düzeltme talebi hakkında karar verilmeden başvuru yapmıştır. Bu bakımdan yargılamanın sonucu itibarıyla adil olmadığına ve gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine ilişkin diğer iddialar başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez niteliktedir.  İDDK'nın 19/11/2015 tarihli kararı başvurucuya 20/4/2016 tarihinde tebliğ edilmiş olup başvurucu bireysel başvuruyu 11/5/2016 tarihinde yapmıştır.  A. Ulusal Hukuk 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun “Doğrudan doğruya tam yargı davası açılması” kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:“ İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında altmış gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir....”B. Uluslararası Hukuk AİHM, Refik Güzüpek/Türkiye ((k.k.), B. No: 51181/10, 26/2/2019, §§ 35-48) ve Zekine Tercan ve diğerleri/Türkiye ((k.k.), B. No: 64964/09, 19/9/2017, §§ 13-16) kararlarında başvurucuların güvenlik güçlerince kullanılan ve yakınlarının ölümüne neden olan gücün gerekli ve orantılı olmadığı iddialarıyla açtıkları tam yargı davasına ilişkin yargısal süreci tamamlamalarının ardından yaşam hakkının ihlal edildiğini belirterek yaptıkları bazı başvurularda şikâyetlerine ilişkin olarak yeterli telafiyi sağlayabilecek iç hukuk yolunun ceza soruşturması yolu olduğunu ve tam yargı davasının başvuru süresine bir etkisinin bulunmadığını ifade etmiştir.  Öte yandan AİHM, Zekine Tercan ve diğerleri/Türkiye kararında yakınlarının polis memurları tarafından öldürüldüğünün tartışmaz oluğunu belirterek polis memurlarının haksız eylemlerinden kaynaklanan zararları devletin tazmin etmekle yükümlü olduğuna, idare mahkemelerinin objektif sorumluluk ilkesi uyarınca da gördükleri zarar karşılığında başvuruculara tazminat ödenmesine karar verebileceğine ve yargılama süresinin makul olamayacak ölçüde uzun olduğuna yönelik şikâyetlerini adil yargılanma hakkı kapsamında incelemiştir (anılan kararda bkz. §§ 17-21).