Haklar: Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı

Başvuru, 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü etkinlikleri çerçevesinde Taksim Meydanı'nda gerçekleştirilmek istenen gösteri yürüyüşüne hukuka aykırı olarak müdahale edilmesi nedeniyle toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.   Başvuru 6/1/2017tarihinde yapılmıştır. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır. Bölüm, başvurunun Genel Kurul tarafından incelenmesine karar vermiştir.  A. Genel Açıklamalar Türkiye 2015 yılı Haziran ayından itibaren yoğun bir şekilde terör saldırılarına maruz kalmıştır (2012 ve 2015 tarihleri arasında Türkiye tarafından terör örgütü olarak ilan edilen Demokratik Birlik Partisi (PYD) ile DEAŞ'ın ortaya çıkışı, eylemleri ve bunun Türkiye etkileri ile gerçekleştirilen şiddet eylemlerine ilişkin ayrıntılı açıklamalar için bkz. Gülser Yıldırım (2) [GK], B. No: 2016/40170, 16/11/2017, §§ 26, 27; Figen Yüksekdağ Şenoğlu, B. No: 2016/25187, 4/4/2018, §§ 9-17; Ayşe Çelik, B. No: 2017/36722, 9/5/2019; Ahmet Parmaksız [GK], B. No: 2017/29263, 22/5/2019, § 9; Zübeyde Füsun Üstel ve diğerleri [GK], B. No: 2018/17635, 26/7/2019; Selahattin Demirtaş (5), B. No: 2016/4154, 10/6/2020, § 8). 20/7/2015 tarihinde Suruç'ta (Şanlıurfa) Suriye'deki çatışmalara ilişkin yapılan basın açıklaması sırasında DEAŞ tarafından gerçekleştirildiği ileri sürülen bombalı intihar saldırısında 34 kişi hayatını kaybederken 73 kişi de yaralanmıştır (Gülser Yıldırım (2), § 28; Selahattin Demirtaş (5), § 11). Bu saldırı sonrası Türkiye genelinde birçok terör saldırısı gerçekleştirilmiştir. İstanbul'da bu tarihten 2016 yılı Aralık ayına kadar gerçekleştirilen terör saldırılarının kronolojik sıralaması ise şöyledir:- 10/8/2015 tarihinde Sultanbeyli'de bomba patlatmak suretiyle Fatih Polis Merkezine düzenlenen saldırı ile sonrasında gerçekleştirilen silahlı saldırıda on kişi yaralanmış ve bir güvenlik görevlisi hayatını kaybetmiştir.- 23/12/2015 tarihinde Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı'nda gerçekleştirilen havan topu saldırısı sonucunda bir kişi hayatını kaybederken bir kişi de yaralanmıştır.- 12/1/2016 tarihinde Fatih ilçesindeki Sultanahmet Meydanı’nda DEAŞ tarafından düzenlendiği ileri sürülen ve turist kafilesinin içine girilmesi suretiyle gerçekleştirilen bombalı intihar saldırısında 13 kişi hayatını kaybederken 16 kişi de yaralanmıştır.- 19/3/2016 tarihinde toplanılmak istenen yer olan Beyoğlu ilçesindeki İstiklal Caddesi'nde DEAŞ tarafından gerçekleştirildiği ileri sürülen bombalı intihar saldırısında beş kişi hayatını kaybetmiş, 16 kişi yaralanmıştır. Bu terör eylemi, 2016 yılı Ocak ayında Sultanahmet Meydanı’nda gerçekleştirilen saldırının ardından 2016 yılında İstanbul'da meydana gelen ikinci bombalı intihar saldırısı olmuştur.- 12/5/2016 tarihinde Sancaktepe ilçesindeki Samandıra Kışlası yakınlarında askerî servis aracına yönelik olarak bomba yüklü araçla gerçekleştirilen terör saldırısında dokuz kişi yaralanmıştır.- 7/6/2016 tarihinde Fatih ilçesinin Vezneciler semtinde bomba yüklü araçla gerçekleştirilen bombalı intihar saldırısında beşi güvenlik görevlisi olmak üzere 13 kişi hayatını kaybederken 36 kişi de yaralanmıştır.- 28/6/2016 tarihinde Atatürk Havalimanı'nın dış hatlar terminalinde DEAŞ tarafından gerçekleştirildiği ileri sürülen silahlı ve bombalı intihar saldırısında 45 kişi hayatını kaybederken 236 kişi de yaralanmıştır.- 10/12/2016 tarihinde Beşiktaş ilçesindeki Vodafone Park yakınında ve Maçka Demokrasi Parkı içinde gerçekleştirilen iki ayrı bombalı intihar saldırısında 39'u emniyet personeli olmak üzere 46 kişi hayatını kaybetmiş, 166 kişi ise yaralanmıştır.B. Başvuru Konusu Olaya İlişkin Bilgiler Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu Halkın Kurtuluş Partisi (HKP) günümüzde faaliyetlerini sürdürmekte olan siyasi bir partidir.  Başvurucu, kendi mensuplarının da aralarında bulunduğu topluluğun 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü kapsamında Taksim Meydanı'na yürüyüş düzenlemek ve bu alanda kutlama yapmak amacıyla 1/5/2016 tarihinde İstanbul'un Beşiktaş ilçesinde yer alan Barbaros Bulvarı'nda toplandığını belirtmiştir.  Kolluk görevlilerince düzenlenen 1/5/2016 tarihli tutanağa göre yaklaşık kırk kişiden oluşan bir grup saat 30'da Barbaros Bulvarı'nda toplanmıştır. Tutanağa göre başvurucu Partinin adının yazılı olduğu flama ve pankart taşıyan söz konusu grup "Kahrolsun AKP Emperyalizmi, İnsanlık Onuru İşkenceyi Yenecek, 1 Mayıs Hakkımız Engellenemez!" şeklinde sloganlar atmıştır.  Polis tutanağına göre Taksim Meydanı'na doğru yürüyüşe geçen grup, kolluk görevlilerince durdurulmuştur. Kolluk görevlileri gruba hitaben "1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü kutlamaları için İstanbul Valiliğince uygun görülen alan Bakırköy Cumartesi Halk Pazarı alanıdır. 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü için Taksim Meydanına yürüyüşünüze izin verilmeyecektir. Yapmış olduğunuz eylem kanuna aykırı eylemdir. Eylemlerin sonlandırılmasını rica ediyorum." anonsu yapmış ve grubun dağılmasını istedikleri istikameti göstermiştir. Polis tutanağına göre makul bir süre beklenerek anons iki defa daha tekrarlanmış fakat grubun dağılmaması üzerine kamu düzenini bozan, yolu trafiğe kapatarak hayatın olağan akışını engelleyen, toplu olarak hareket eden ve kolluk görevlilerine karşı saldırıya geçen gruba, Zincirlikuyu istikameti boş bırakılmak suretiyle dirençleri kırılacak ölçüde ve artan oranda zor kullanılarak müdahale edilmiştir. Müdahale sonunda grup içinden yirmi bir kişi hakkında yakalama işlemi gerçekleştirilmiştir. Yukarıda belirtilen polis tutanağından ayrı olarak 1/5/2016 tarihli farklı iki polis tutanağı daha düzenlenmiştir. Bu tutanaklara göre ilk grubun dağıtılmasından sonra saat 00'de yaklaşık kırk kişilik, saat 40'ta ise yaklaşık yirmi kişilik grup Barbaros Bulvarı'nda tekrar toplanmıştır. Bahsedilen diğer iki tutanağa göre dağıtılan ilk grupla aynı flama ve pankartı taşıdığı, ayrıca aynı sloganları attığı belirtilen grupların dağıtılması süreci de ilk grubun dağıtılması süreciyle aynı olmuştur. Yani her iki grup da Taksim'e doğru yürüyüşe geçmek üzereyken durdurulmuş, gruplara dağılmaları yönünde üç defa anons yapılmış fakat dağılmamakta ısrar etmesi nedeniyle gruplar zor kullanılarak dağıtılmıştır. Dağıtma eylemi sonunda saat 00'de toplanan gruptan 12 kişi hakkında, saat 40'ta toplanan gruptan ise dokuz kişi hakkında yakalama işlemi yapılmıştır.  Başvurucu Parti 17/5/2016 tarihinde bu olayla ilgili olarak Başbakan, İçişleri Bakanı, İstanbul Valisi, Emniyet Genel Müdürü, İstanbul İl Emniyet Müdürü ve Beşiktaş İlçe Emniyet Müdürü ile sorumluluğu tespit edilecek polis memurları hakkında İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığına (Başsavcılık) suç duyurusunda bulunmuştur. Başvurucu Parti şikâyet dilekçesinde, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) toplantı hakkına ilişkin ilkelerini içeren kararlarından bahsetmiş ve kendilerinin de barışçıl bir biçimde toplantı haklarını kullanmak istediklerini vurgulamıştır. Başvurucu Parti, orantısız biçimde biber gazı kullanılmasının ve mensuplarının darbedilmesinin, hukuka aykırı olarak gözaltına alınmasının ve toplantı hakkını kullanmasının keyfî şekilde engellenmesinin suç oluşturduğunu belirtmiş; bu suçların idari hiyerarşi uyarınca silsile yoluyla kanuna aykırı emirler verilmesi ve bu emirlerin uygulanması şeklinde gerçekleştiğini ifade etmiştir. Soruşturma usullerinin farklı olması sebebiyle olaya doğrudan müdahalede bulunan kolluk görevlileri ile İlçe Emniyet Müdürü hakkındaki soruşturma Memur Suçları Soruşturma Bürosuna; Başbakan, İçişleri Bakanı, Vali, Emniyet Genel Müdürü ve İl Emniyet Müdürü hakkındaki soruşturma ise Özel Soruşturma Bürosuna kaydedilmiştir.  Bunun yanında İstanbul Valiliği 1/7/2016 tarihinde şikâyete konu olay nedeniyle müdahaleyi gerçekleştiren kamu görevlileri hakkında da disiplin soruşturması başlatmıştır. Cumhuriyet Savcılığının talebiyle olaya ilişkin görüntülerin kaydedildiği DVD'lerin incelenmesi sonucu düzenlenen 11/7/2016 tarihli bilirkişi raporunda tespit edilen hususlar şu şekildedir:- "Beşiktaş'ta da karıştı- Gerçek Gündem" şeklinde kayıtlı videoda; caddede "Katil ABD Ortadoğudan defol, direne direne kazanacağız." şeklinde slogan atarak, HKP flamaları ve pankartları taşıyarak yürüyen grubun içindeki katılımcıları kolluk güçlerinin tek tek çekip gözaltına aldığı, kişilerin gözaltı işlemine direndiği, slogan atmaya ve zafer işareti yapmaya devam ettiği ve akabinde gözaltı aracına bindirildiği tespit edilmiştir.- "Gözaltına alınan HKP'liler böyle tepki gösterdi- ODATV Vide" şeklinde kayıtlı videoda; gruba biber gazı sıkan kolluk güçlerinin katılımcıları tek tek gözaltına aldığı, gözaltına alınan şahısların "Yaşasın Halkın Kurtuluş Partisi, halkız haklıyız yeneceğiz. Davamız halkın kurtuluş davasıdır." şeklinde slogan atmaya devam ettiği tespit edilmiştir. - "VID-20160501- WA0005" şeklinde kayıtlı videoda, grubun slogan attığı, bu esnada önlerinde bekleyen kolluk güçleri ile aralarında itişmeler yaşandığı tespit edilmiştir. - "VID-20160501- WA0007" şeklinde kayıtlı videoda, emniyet görevlilerinin kaçmakta olan grubun arkasından biber gazı sıktığı ve şahısları gözaltına aldığı görülmüştür.- "VID-20160503-WA0101" şeklinde kayıtlı videoda; grubun slogan attığı, birbirlerine kenetlendiği, tek tek gözaltına alınmaları sırasında direndiği ve kolluk güçlerinin gruba biber gazı sıktığı tespit edilmiştir. Başsavcılık 1/8/2016 tarihinde, Beşiktaş İlçe Emniyet Müdürü hakkında şikâyete konu hususlara ilişkin olarak Valilikten soruşturma izni talep etmiştir. Valilik, ön inceleme raporu doğrultusunda İlçe Emniyet Müdürü hakkında soruşturma izni verilmemesine karar vermiştir. Anılan kararda; gerçekleştirilmek istenen toplantı için Valilik tarafından Bakırköy Cumartesi Halk Pazarı alanının uygun görüldüğü, Taksim Meydanı'na yürüyüş izni verilmeyeceğinin belirtildiği, yapılan eylemin kanuna aykırı olduğu ve sonlandırılması için gruba anons yapıldığı ancak eylemlere devam etmesi üzerine kamu düzenini bozan, yolu trafiğe kapatarak hayatın olağan akışını engelleyen, toplu hareket ederek güvenlik güçlerine saldırıya geçen gruba dirençlerini kıracak ölçüde ve artan oranda zor kullanılarak müdahale edildiği, müdahale sonrası yirmi bir şahsın gözaltına alındığı, dolayısıyla kolluk görevlilerinin kanuni sınırlar çerçevesinde olaya müdahale ettiği vurgulanmıştır. Başsavcılık soruşturma başlattığı altı kolluk görevlisi hakkında 5/6/2017 tarihinde atılı suçları işlediklerine dair haklarında dava açılmasını gerektirir delil elde edilemediğinden bahisle kovuşturma yapılmasına yer olmadığına ilişkin karar vermiştir. Başsavcılık 12/10/2016 tarihinde Başbakan, İçişleri Bakanı, Emniyet Genel Müdürü, Vali, İl Emniyet Müdürü hakkında kovuşturma yapılmasına yer olmadığına ve dosyanın işlemden kaldırılmasına karar vermiştir. Kararın gerekçesinde; Başbakan ve İçişleri Bakanı hakkında Başsavcılığın doğrudan soruşturma yapma yetkisinin olmadığı, bunlar hakkında Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) İçtüzüğü'ndeki özel usulün uygulanması gerektiği, bu sebeple Başbakan ve İçişleri Bakanı hakkındaki başvurunun TBMM Başkanlığınca yapılması gerektiği belirtilmiştir.  Vali, Emniyet Genel Müdürü ve İl Emniyet Müdürü hakkında verilen kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın gerekçesinde ise bu kişilerin başvuru konusu toplantının ve gösteri yürüyüşünün dağıtılması hususunda emir ve talimat verdiklerine ilişkin delillerin şikâyet dilekçesinde gösterilmediği, bu konuda somut bir delil de bulunmadığı, ayrıca İstanbul'un birçok ilçesinde meydana gelen, adli ve idari soruşturma gerektiren olaylar nedeniyle Emniyet Genel Müdürü, İstanbul Valisi ve İstanbul İl Emniyet Müdürü'nün doğrudan sorumlu tutulmasının ceza hukukunun şahsi sorumluluk ilkeleriyle de bağdaşmadığı ifade edilmiştir. Ceza hukuku açısından sorumluluk doğması için eylem ile eylemin faili veya failleri arasında uygun illiyet bağı bulunmasının hukuki bir zorunluluk teşkil ettiğini vurgulayan Başsavcılık, söz konusu olaylar bakımından şikâyet edilen üst düzey kamu görevlileri ile gerçekleşen olaylar arasında uygun illiyet bağının bulunmadığı sonucuna varmıştır.  Başvurucu, Cumhuriyet Başsavcılığı Özel Soruşturma Bürosunun 12/10/2016 tarihli kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz etmiştir. İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliği (Hâkimlik) 13/12/2016 tarihinde itirazı reddetmiştir. Başvurucu, bu karara karşı bireysel başvuruda bulunmuştur.  6/10/1983 tarihli ve 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun idarenin işlem yaptığı tarihte yürürlükte olan "Toplantı ve gösteri yürüyüşü yer ve güzergahı" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Toplantı ve gösteri yürüyüşleri, tüm il ve ilçe sınırları içerisinde aşağıdaki hükümlere uyulmak şartıyla her yerde yapılabilir.İl ve ilçelerde toplantı ve gösteri yürüyüşü yer ve güzergâhı, kamu düzenini ve genel asayişi bozmayacak ve vatandaşların günlük yaşamını zorlaştırmayacak şekilde ve 22 nci maddenin birinci fıkrasında sayılan sınırlamalara uyulması kaydıyla Türkiye Büyük Millet Meclisinde grubu bulunan siyasi partilerin il ve ilçe temsilcileri ile güzergâhın geçeceği ilçe ve il belediye başkanlarının, en çok üyeye sahip üç sendikanın ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının il ve ilçe temsilcilerinin görüşleri alınarak mahallin en büyük mülki amiri tarafından belirlenir. İl ve ilçenin büyüklüğü, gelişmişliği ve yerleşim özellikleri dikkate alınarak birden fazla toplantı ve gösteri yürüyüşü yer ve güzergâhı belirlenebilir.Belirlenen toplantı ve gösteri yürüyüşü yer ve güzergâhı yerel gazeteler ile valilik ve kaymakamlık internet sitelerinden ilan edilerek halka duyurulur.Toplantı ve gösteri yürüyüşleri yer ve güzergâhı hakkında sonradan yapılacak değişiklikler de aynı yöntemle yapılır. Bu değişiklikler duyurudan on beş gün sonra geçerli olur.Birden fazla toplantı ve gösteri yürüyüşü yer ve güzergâhının belirlendiği il ve ilçelerde düzenleme kurulu, kamu düzenini ve genel asayişi bozmayacak ve vatandaşların günlük yaşamını zorlaştırmayacak şekilde belirlenen yer ve güzergâhlardan birisini tercih edebilir." 2911 sayılı Kanun'un "Kanuna aykırı toplantı ve gösteri yürüyüşleri" kenar başlıklı  maddesinin (d) bendi şöyledir:" d) 6 ve 10 uncu maddeler gereğince belirtilen yerler dışında,...Yapılan toplantılar veya gösteri yürüyüşleri Kanuna aykırı sayılır." 2911 sayılı Kanun’un "Toplantı veya gösteri yürüyüşünün dağıtılması" kenar başlıklı maddesinin son fıkrası şöyledir:"...Toplantı veya gösteri yürüyüşlerinin Kanuna aykırı olarak başlaması hallerinde; güvenlik kuvvetleri mensupları, olayı en seri şekilde mahallin en büyük mülki amirine haber vermekle beraber, mevcut imkanlarla gerekli tedbirleri alır ve olaya müdahale eden güvenlik kuvvetleri amiri, topluluğa dağılmaları, aksi halde zor kullanılarak dağıtılıcakları ihtarında bulunur ve topluluk dağılmazsa zor kullanılarak dağıtılır."  İlgili uluslararası hukuk için Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) ([GK], B. No: 2017/36889, 29/9/2022, §§ 25-27) kararına bakılabilir.