Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru; Şırnak'ın Cizre ilçesinde sokağa çıkma yasakları sırasında güvenlik güçleri tarafından terörle mücadele kapsamında yürütülen operasyonlarda meydana gelen ölüm olayı ve bu olayı takip eden süreç nedeniyle yaşam hakkının, sokağa çıkma yasağı ilanı ve uygulaması ile sağlık hizmeti sunulmaması nedeniyle de kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir. PKK terör örgütü 12/8/2015 tarihinden itibaren Cizre ilçesinin de dâhil olduğu bazı merkezlerde öz yönetim ilan etmiştir. Öz yönetim ilan ettiği bölgelerde patlayıcıyla tuzaklanmış hendekler kazmak ve barikatlar kurmak suretiyle yalıtılmış bölgeler oluşturmaya çalışan PKK terör örgütü, kamuoyunda hendek olayları olarak adlandırılan ve aylarca devam eden bu süreçte roketatarlar, keskin nişancı tüfekleri, patlayıcılar ve otomatik saldırı tüfekleri kullanarak terör saldırıları düzenlemiştir. Okullar, hastaneler, barajlar, adliye binaları, ambulanslar gibi temel kamu hizmetlerini sağlayan eşya ve binaların yanında sivilleri de hedef alan bu terör saldırılarında 335 sivil hayatını kaybederken 106 kişi yaralanmıştır. Terör saldırılarında 859 güvenlik görevlisi ve Derik kaymakamı şehit olmuş, 711 güvenlik görevlisi yaralanmıştır. Bu terör eylemlerinin engellenmesi, halkın can ve mal güvenliğinin sağlanması amacıyla sözde öz yönetim ilan edilen bazı bölgelerde mülki idare amirliklerince sokağa çıkma yasakları uygulanarak terörle mücadele operasyonları başlatılmıştır (hendek olayları, öz yönetim ilanları, PKK terör örgütünün şehir savaşı stratejisi ve sokağa çıkma yasakları hakkında arka plan bilgisi ile ayrıntılı açıklamalar için bkz. Gazal Kolanç ve diğerleri [GK], B. No: 2017/37897, 5/7/2022, §§ 16-28, 67, 346-348).A. Tıbbi Yardım Sağlanmasına ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuru Yapılmasına İlişkin Süreç Operasyonların gerçekleştirilip sokağa çıkma yasaklarının uygulandığı dönemde başvurucular vekili 16/1/2016 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) başvurarak 15/1/2016 tarihinde H.P.nin bacağından vurulduğu ve fazlaca kan kaybı yaşadığı konusunda telefonla bilgilendirilmeleri üzerine acil servisi arayarak bir ambulans istediklerini ancak güvenlik kaygıları nedeniyle ambulansın söz konusu bölgeye gönderilemeyeceğinin bildirildiğini, bir milletvekili ve yerel idari amirle birkaç defa görüştüğü hâlde yardım alamadıklarını belirterek H.P.nin derhâl hastaneye erişimini sağlamaları konusunda geçici tedbir kararı talep etmiştir. AİHM 18/1/2016 tarihinde talebi kabul etmiş, aynı gün saat 49’da Türk Hükûmetine H.P.nin yaşamının ve fiziksel bütünlüğünün korunması için yetkileri dâhilindeki bütün tedbirleri alması yönünde bildirimde bulunmuştur. Başvurucular 15/1/2016 günü saat 20-31 ile 17/1/2016 günü saat 58-59 arasına ait 112 ve 155 telefon kayıtlarını sunmuştur. Kayıtlara göre 15 Ocak günü F.S. saat 02'de A.N.nin ateşli silahla yaralanması nedeniyle ambulans talep etmiş, saat 20'de ise daha önce belirttiği kişinin 16 yaşındaki H.P. olduğunu, Dalmış Petrol civarında bulunduğunu, başvurucu Mesut Paksoy'un daha önce 112 Acil'i aradığını, kardeşi H.P.nin Dalmış Petrol yanında olduğunu bildirmiştir. 112 Acil görevlisi saat 29'da F.S.yi aramış; F.S.nin yaralının Botan Hastanesi civarında olduğunu, ağabeyinin ise Dalmış Petrolde olduğunu söylediğini, F.S.nin iki adres arasında yüz metre olduğunu beyan ettiğini, kendisinin ise ekibin Dalmış Petrole giriş yapamayacağını, emniyetin yaralıyı Dörtyol'dan alınmasını onayladığını, yaralının Dörtyol'a getirilmesini istediğini söylemiş; F.S. de ilgili kişiye ulaşmaya çalışıp dönüş yapacağını ifade etmiştir. Aynı gün saat 44'te F.S. 112 Acili arayarak yaralının yanındaki kişinin numarasını vermiş, bu numaradan arayarak "Nerdeler, Dörtyol'a nasıl gelebilirler?" diye sorulmasını talep etmiştir. F.S. saat 30'da 112 Acili tekrar aramış; Dalmış Petrol ile Dörtyol arasındaki mesafenin 150-200 metre olduğunu, yaralının iki akrabası yol üzerinden alınarak Dörtyol'a götürülürse yaralıyı taşıyarak ambulansa getirebileceğini, emniyetle durumun paylaşılmasını istemiş, 112 Acil görevlisi de ekiple görüşmek üzere telefonu kapatmıştır. Başvurucuların sunduğu 17/1/2016 tarihli ses kayıtlarında 112 ile 155 arasında saat 58'de geçen konuşmada Dalmış Petrolün olduğu yere gece ambulans gönderilmek istendiği ancak operasyon nedeniyle gönderilemediği, şu an tank taburunun biraz aşağısına, Dalmış Petrolün bulunduğu yere 112 Acil ekibinin gönderilmesi, hastanın buraya getirileceği ifade edilmiştir. Saat 49'da geçen konuşmaya göre emniyet görevlisi, 112 Çağrı Merkezinden ambulansın  Kavşak'a gelmesini istemiştir. Saat 59'daki ses kaydında da emniyet görevlisinin 112 Acil görevlisinden ambulansı çekmesini ve "Bir saat beklediğimiz halde hasta gelmemiştir." şeklinde tutanak tutulmasını istediği, 112 Acil görevlisinin bunu onayladığı ve ekibi çekeceğini belirttiği görülmüştür. Güvenlik güçleri tarafından tutulan 17/1/2016 tarihli tutanağa göre H.P.nin ağabeyi Mesut Paksoy ile 16/1/2016 günü saat 30 sıralarında telefonla görüşülmüş, kardeşi H.P.nin İdil Caddesi'ndeki Dalmış Petrol arkasında hangi adreste olduğu kendisine sorulmuş, adresi biliyorsa ambulans yönlendirileceği ve yaralının hastaneye götürülerek tedavisinin yapılacağı belirtilmiş; Mesut Paksoy'un kendisinin ilçe dışında olduğunu, kardeşinin tam adresini bilmediğini fakat Şırnak Milletvekili F.S.nin bildiğini beyan etmesi üzerine F.S. ile bağlantı kurulup tam adresi bildirirse kardeşine yardımcı olunacağı söylenmiş, ağabey Mesut Paksoy saat 50 sıralarında aynı numaradan tekrar arandığında F.S. ile bağlantıya geçtiğini, F.S.nin kardeşinin Dalmış Petrol arkasında bir apartmanda olup durumunun iyi olduğunu, yarın sabah (17/1/2016) saat 00'de ambulans yönlendirilerek aldıracaklarını söylediği ifade edilmiştir. 17/1/2016 günü saat 30'da 112 Acil aranarak İdil Caddesi üzerine bir ambulans sevk etmeleri sağlanmış, Mesut Paksoy ile aynı numaralı telefonla tekrar irtibata geçilmiş, Mesut Paksoy'un milletvekili olan F.S.ye ulaşamadığını belirtmesi üzerine saat 10 sıralarında 616… No.lu telefonla Cizre İlçe Belediyesinde görevli nöbetçi olduğunu belirten Lokman isimli şahıstan Belediye Başkanı'nın bu konuya dair bilgisinin olduğu, F.S. ile bağlantıya geçecekleri ve Belediye bünyesindeki ambulansı bahse konu adrese sevk edecekleri bilgisi alınmıştır. Cizre Belediyesinde ambulans şoförü olarak görev yapan A.G. saat 45 sıralarında F.S.nin bildirdiği adrese gidildiğini ancak H.P.ye rastlanmadığını güvenlik güçlerine bildirilmiştir. Bu nedenle 112 Acile bağlı olan ve İdil Caddesi üzerinde saat 30'dan saat 15'e kadar H.P.yi bekleyen ambulans ve 112 çalışanları da görevlerine döndürülmüştür. 18/1/2016 tarihinde, Cizre Cumhuriyet Başsavcılığının kararına istinaden Cizre'nin Nur Mahallesi, Varol Caddesi, Karataş Sokak, No: 39'da bulunan ve güvenlik güçleri tarafından N-1483 olarak belirtilen binada kimliği belirsiz bir erkek cesedi bulunmuştur. Arama ve olay yeri inceleme işlemleri sırasında Cumhuriyet savcısının telefonla talimatları alınmış, gerçekleştirilen işlemler kamera ve fotoğraf makinesiyle kayıt altına alınmıştır. Ceset, cenaze aracıyla Cizre Devlet Hastanesine nakledilmiştir. AİHM, H.P.nin 18/1/2016 tarihinde ölü bulunduğuna ilişkin olarak taraflarca sunulan bilgiler ışığında 28/1/2016 tarihinde geçici tedbirin kaldırılmasına karar vermiştir. AİHM başvuruculara ait başvuruyu 63130/15 numaralı başvuruyla birleştirmiş ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin , , , , ,  ve  maddeleri yönünden iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle 4/4/2019 tarihinde kabul edilemez bulmuştur. Başvurucular, yakınları H.P.nin sokağa çıkma yasağı döneminde meydana gelen olaylarda hayatını kaybettiğinden bahisle uğradıkları zararların idareden tahsili talebiyle İçişleri Bakanlığı aleyhine Mardin  İdare Mahkemesi nezdinde tam yargı davası açmıştır. Mardin  İdare Mahkemesi 8/3/2019 tarihinde davanın reddine karar vermiştir. Söz konusu kararda; 112 Acil sağlık ekiplerince 15/1/2016 tarihinde Dörtyol Kavşağı olarak belirtilen adrese gelindiği ancak yaralı şahsın sağlık ekiplerine ulaştırılmadığı, 16/1/2016 tarihinde davacı Mesut Paksoy ile irtibata geçildiği ancak yaralı olan kardeşinin durumunun iyi olduğunu beyan ettiği, 17/1/2016 tarihinde ise bildirilen adrese ambulans ekibi gönderilmesine karşın H.P.nin söz konusu adreste bulunamadığı, ertesi gün Cizre Terörle Mücadele Bürosu ekiplerince başka bir adreste yapılan arama sırasında davacılar yakınının cesedine ulaşıldığı, 112 Acil sağlık ekipleri ve görevli polis memurlarının tüm olanakları kullanarak müdahalede bulunmak istenmelerine rağmen davacılar yakınının bulunduğu adresin net olarak bildirilmediği, bildirilen adrese intikal edildiğinde ise kendisine ulaşılamadığı, cesedinin beyan edilen adres dışında bir adreste bulunduğu gerekçesiyle idarenin olay nedeniyle uğranılan zarar ile nedensellik bağı kurulabilecek herhangi bir eyleminden söz edilemeyeceğinden idareye atfedilebilecek hizmet kusuru ya da kusursuz sorumluluktan söz edilemeyeceği sonucuna varılmıştır. Ayrıca tanık ifadeleri, teşhis tutanakları, dosya kapsamındaki bilgi ve belgelerin değerlendirilmesi sonucunda maktulün güvenlik kuvvetleri ile girdiği silahlı çatışma sonucu hayatını kaybettiği, PKK/KCK terör örgütü ve bu örgütün sözde gençlik yapılanması olan YDG-H içinde aktif faaliyet gösterdiği hususları birlikte değerlendirildiğinde uğranıldığı ileri sürülen zararlardan kusurlu ve/veya kusursuz sorumluluk ilkeleri uyarınca davalı idarenin sorumlu tutulabilmesinin meri mevzuat kapsamında mümkün olmadığı, anılan nedenlerle maddi ve manevi tazminat taleplerinin reddi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Gaziantep Bölge İdare Mahkemesi  İdari Dava Dairesi 17/2/2021 tarihinde istinaf talebinin reddine karar vermiştir. Yargılama Danıştay nezdinde derdesttir.B. Bireysel Başvuruya Konu Olaylar 18/1/2016 tarihli Olay Yeri İnceleme Tutanağı'nın incelenmesi neticesinde arama yapılan bina çevresinde sıcak çatışmanın devam ettiği, binanın giriş katında, beyaz aracın yanında, sırtüstü yatar vaziyette, üzeri kıyafetli, sol ayağın dizden aşağısı kanlı olup sargılı, sağ ayak bileğinde kemiği görünecek durumda ağır yaralı, yaklaşık 18-20 yaşlarında bir erkek cesedinin bulunduğu, cesedin bulunduğu yerin kepenginin açık olduğu, kepenkler üzerinde birçok noktada çatışma sırasında meydana gelmiş, ateşli silaha ait olan mermi giriş deliklerinin olduğu anlaşılmıştır. Bu tutanağa göre cesedin bulunduğu yerden yan duvar kırılarak karşı binaya geçişte kullanılan, mazgal olarak tabir edilen geçiş yerinin bulunduğu, cesedin bulunduğu yerin arka kısmındaki duvarın da kırılarak 80-100 metrekare bir odaya geçildiği, bu odanın hayatın günlük yaşam koşulları dışında bir görüntü arz ettiği, odadaki materyaller (tıbbi malzemeler bulunan metal çanta, ambulanslarda kullanılan valiz çanta, 31 enjeksiyon malzemesi, 89 enjeksiyon tüpü, 112 Acil müdahale malzemesi, sedye, üzeri kanlı yatak ve yorganlar vb.) ve odanın durumu gözönüne alındığında odanın çatışmalarda yaralanan terör örgütü mensuplarının tedavisi amacıyla kullanıldığı değerlendirmiştir. Svap örneklerinin alındığı, elde edilen delillere elkoyma kararı verilerek muhafaza edildiği tespit edilmiştir. Cesedin bulunduğu gün ölü muayenesi yapılmış, ölümün 12-24 saatlik süre içinde gerçekleşmiş olabileceği tespit edilerek ceset, kesin ölüm sebebinin ve saatinin tespit edilebilmesi için klasik otopsi yapılmak üzere Şırnak Adli Tıp Şube Müdürlüğüne gönderilmiştir. 19/1/2016 tarihinde otopsi yapılmış, otopsiye başvurucu Mesut Paksoy ile avukatı da katılmış, başvurucu H.P.yi teşhis etmiştir. Otopsi Tutanağı'nda sol bacak, sağ bacak, sağ uyluk üst iç kısım ve sol uyluk alt iç kısımda toplam dört farklı yaralanma tespit edildiği, sol bacaktaki yaralanma dışındaki diğer yaralanmaların postmortem (ölüm sonrası) oluştuğunun düşünüldüğü, sol bacaktaki yaralanmanın tek başına öldürücü nitelikte olduğu, yaralanmaların patlayıcı madde veya ateşli silah mermi çekirdeği yaralanmasına bağlı olup olmadığı hakkında kesin bir sonuca varılamadığı, kişinin ölümünün niteliği tespit edilemeyen ekstremite (bir organın son ya da uç kısmı) yaralanmasına bağlı tibia (kaval kemiği) ve fibula (baldır kemiği) parçalı kırıkları ile birlikte büyük damar yaralanmasından gelişen dış kanama sonucu meydana geldiği belirtilmiştir. Diyarbakır Kriminal Polis Laboratuvarı tarafından hazırlanan 20/3/2016 tarihli raporda H.P.nin sol el avuç içi svap örneklerinde ve kıyafetlerde atış artıklarında rastlanan antimon (Sb) elementi tespit edildiği belirtilmiştir. Güvenlik güçlerinin çatışmaların devam ettiği bölgede yaptığı araştırma sonucu olay yerini gören ve kayıt yapan, kamuya ya da özel şahıslara ait olan kamera ve/veya tanık ve/veya telsiz kaydı tespit edememiştir. Güvenlik birimleri, yaptıkları internet taramasında PKK/KCK terör örgütünün sözde gençlik yapılanması olan YPS'ye ait internet sitesinde yayımlanan haberde H.P.nin YPS savaşçılarından olduğunun belirtildiğini belirlemiştir. Ayrıca güvenlik güçlerince 23/1/2016 tarihinde Nur Mahallesi'ndeki bir barakada yapılan aramalarda, H.P.nin elinde tam otomatik Kalaşnikof marka silahı olduğu hâlde leşker kıyafetiyle çekilmiş fotoğrafı ele geçirilmiştir. Güvenlik güçlerinin tuttuğu tutanaktan H.P.nin 2013 yılı Kasım ayında Cudi Dağı bölgesinden bölücü terör örgütünün dağ kadrosuna katıldığı, ailesi kaybolduğundan Çocuk Büro Amirliğine müracaatta bulunduğunu, evden ayrıldığı süre zarfında kimliği belirsiz kişiler tarafından PKK/KCK terör örgütü kampına götürüldüğü, burada dokuz ay kaldığı, PKK/KCK terör örgütü içinde faaliyet göstermekte iken terör örgütünden ayrılarak 9/9/2014 günü teslim olduğu, 10/9/2014 günü Cizre Cumhuriyet Başsavcılığına çıkarıldığı, 2014/3383 numaralı soruşturma dosyası kapsamında ifadesi alındıktan sonra serbest bırakıldığı anlaşılmıştır. Her biri farklı tarihlerde ve farklı Cumhuriyet savcıları huzurunda dinlenen gizli tanıklar; H.P.nin YDG-H üyesi olduğunu, Masıro (K) ismini kullandığını, Cudi ve/veya Nur Mahallelerindeki hendek ve barikatlarda Kalaşnikof marka silahla nöbet tuttuğunu, vatandaşları nöbet tutmaları ve barikat kurmaları yönünde tehdit ettiğini, vatandaşların barikat kurmalarını ve nöbet tutmalarını sağladığını beyan etmiştir. Başvurucu Mehmet Paksoy 4/1/2017 tarihinde mağdur sıfatıyla verdiği ifadesinde özetle sokağa çıkma yasağı başladıktan bir süre sonra ailesiyle birlikte Cizre'yi terk ettiklerini ancak oğlu H.P.nin evdeki güvercinlere bakmak için gelmediğini, ayrıldıktan yaklaşık iki gün sonra daha önce savcılığa verdiği ancak şu an numarasını hatırlayamadığı bir telefondan arandığını, telefondaki kişinin oğlunun Nur Mahallesi Dalmış Petrol yanında, net olarak belirtilmeyen bir adreste yaralı olduğunu ve ambulansa haber verilmesi gerektiğini söylediğini, yanında bulunan oğlu Mesut Paksoy'un öncelikle 112 Acil, sonra 155 Polis İmdat hattını arayarak durumu bildirdiğini, iki saat sonra 112 Acili aradıklarını ancak oğlunun yaralı olduğunun söylendiği yerden yoğun şekilde silah sesleri geldiği, bu sebeple olay yerine gidilemeyeceği bilgisi verildiğini, ertesi güne kadar 112 Acil görevlileriyle defalarca telefonla görüştüklerini ve en son 112 Acil ambulansının oğlu H.P.nin yaralı olduğu bölgeye gittiğini ancak oğlunu bulunamadıkları bilgisini verdiklerini beyan etmiştir. Soruşturma sonunda 23/11/2017 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiştir. Kararda; H.P.nin cesedinin bulunduğu yerin PKK/KCK terör örgütü mensupları ile güvenlik güçleri arasında yaşanan silahlı çatışma (operasyon) bölgesinde yer aldığı, bu mahalde benzer biçimde çatışmalar sonucu ölen terör örgütü mensuplarının ele geçirildiği, burada çok sayıda tıbbi malzemenin ele geçirilmesi nedeniyle örgüt mensuplarınca tedavi edildiğinin anlaşıldığı, iki kişinin H.P.nin terör örgütü üyesi olarak silahlı faaliyetlerde bulunduğuna, güvenlik güçleriyle çatışmaya girdiğine dair birbiriyle uyumlu beyanlarına, el svaplarında ve giysilerinde antimon elementinin tespit edildiğine, örgüte katılması sonrasında güvenlik güçlerine teslim olması nedeniyle yürütülen soruşturmanın mahiyetine dayanılarak H.P.nin terör örgütü PKK üyesi olduğu, sözde öz yönetim kapsamında Nur Mahallesi'nde silahlı faaliyet gösterdiği, operasyonda diğer terör örgütü üyeleriyle birlikte güvenlik güçleri ile yapılan çatışmalara katıldığı, güvenlik güçlerine karşı silahlı faaliyet gösterdiği esnada meşru müdafaa hakkı kapsamında güvenlik güçlerince öldürüldüğü değerlendirilerek kovuşturmaya yer olmadığına hükmedilmiştir. Kararda; H.P.nin ölümünün güvenlik güçlerinin yukarıda belirtilen amaçlar doğrultusunda, yetkili bir merciden aldıkları hukuka uygun emri yerine getirdikleri, bu emrin yerine getirmeleri esnasında kendilerine, diğer güvenlik güçlerine ve sivil halka örgüt mensuplarınca yöneltilen, gerçekleştirilen, gerçekleştirilmesi veya tekrarı edilmesi muhakkak olan haksız saldırıları o andaki hâl ve şartlara göre, saldırıyla orantılı biçimde defetmek zorunda oldukları sırada gerçekleştiği sonucuna ulaşılmıştır. Söz konusu karara yönelik itiraz Şırnak Sulh Ceza Hâkimliği tarafından 4/1/2018 tarihinde reddedilmiştir. Ret gerekçesinde, operasyonların arka planına ve güç kullanımına ilişkin mevzuata dair kapsamlı bir açıklama yapıldıktan sonra H.P. hakkında yukarıdaki kararda yer verilen delillere dayanıldığı belirtilmiştir. Başvurucular, nihai kararı 10/4/2018 tarihinde öğrenmelerinin ardından 9/5/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.