Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, idari işlemin iptali istemiyle üçüncü kişi tarafından açılan davanın işlemin lehine tesis edildiği kişiye ihbar edilmemesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 4/9/2014 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur.  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: Şırnak İl Özel İdaresi tarafından, Silopi tır parkının bulunduğu taşınmazın 300 m²lik kısmının ikinci etap çalışmaları tamamlanıncaya kadar lokanta, market, fırın, WC-duş üniteleri donatılarının prefabrik olarak yapılması ve işletilmesi amacıyla kiraya verilmesi işiiçin 8/9/1983 tarihli ve 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu’nun 51/g maddesi uyarınca pazarlık usulü ile ihale gerçekleştirilmiştir. İhale 31/5/2013 tarihinde başvurucu üzerinde bırakılmıştır. İhale konusu işin ifası amacıyla Şırnak İl Özel İdaresi ile başvurucu arasında 7/6/2013 tarihinde üç yıl süreli taşınmaz kira sözleşmesi imzalanmıştır. Başka bir şirket tarafından, pazarlık usulü ile gerçekleştirilen ve başvurucu üzerinde bırakılan ihalenin iptali istemiyle Şırnak İl Özel İdaresine başvuruda bulunulmuş; başvuru cevap verilmemek suretiyle reddedilmiştir. Söz konusu Şirket, zımni ret işleminin iptali istemiyle Şırnak İl Özel İdaresi ve Şırnak Valiliğine karşı Mardin İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açmıştır. Mahkeme, yapılan yargılama sonucunda dava konusu zımni ret işlemini 14/2/2014 tarihli kararla iptal etmiştir. Kararın gerekçesinde; ihale konusu işin 2886 sayılı Kanun’un 50 ve  maddelerinde belirtildiği şekilde acil veya idareye daha fazla yarar sağlayıcı nitelikte bulunmadığı, pazarlığın ne suretle yapıldığı ve ne gibi tekliflerde bulunulduğu, üzerine ihale yapılan kişinin neden tercih edildiği hususlarının pazarlık kararında belirtilmediği ifade edilmiştir. Kararda ayrıca, ihalede açıklık ve rekabetin sağlanması hâlinde idarenin söz konusu yerin kiraya verilmesi işinden daha fazla gelir elde edebileceğinin anlaşıldığı, ilan yapılmaksızın pazarlık usulüyle sadece bir kişiden teklif alınması ve ihalenin bu kişi üzerinde bırakılması suretiyle yapılan ihalede saydamlık, açıklık, rekabet ve yararlılık ilkelerine uygun hareket edilmediği vurgulanmıştır. Davalılardan Şırnak İl Özel İdaresi 13/3/2014 tarihinde kararı temyiz etmiştir. Diğer taraftan Şırnak İl Özel İdaresi 14/4/2014 tarihli yazıyla da Mahkemenin mezkur kararı gereğince ihalenin iptal edildiğini, bu nedenle taşınmazı on beş gün içinde boşaltması gerektiğini başvurucuya bildirmiştir.  Başvurucu; temyiz incelemesi için Danıştayda bulunan dava dosyasına sunduğu 12/5/2014 tarihli dilekçeyle Şırnak İl Özel İdaresinin 14/4/2014 tarihli yazısının 6/5/2014 tarihinde tarafına tebliğ edilmesi üzerine temyize konu karardan haberdar olduğunu, davaya müdahil olmak istediğini belirtmiş ve kararın bozulmasını talep etmiştir. Müdahale dilekçesinde, tehlikeye düşen kamu sağlığının yeniden sağlanması ve korunması için acil tedbir alınması gerekliliğinden dolayı idarenin ihaleyi pazarlık usulü ile gerçekleştirdiği ifade edilmiştir. İdarenin aynı iş için daha önce iki kez kapalı teklif usulü ile ihaleye çıktığını ancak ihaleye katılanın olmaması nedeniyle ve ticari ahlakı ile ekonomik gücü gözetilerek idare tarafından kendisinin tercih edildiğini vurgulayan başvurucu; Mahkemenin temyize konu kararında üstün kamu yararı ilkesini değerlendirmediğini, ihalenin iptal edilmesinin kamu hizmetini kesintiye uğratarak kamu sağlığını ve güvenliğini tehlikeye düşüreceğini ileri sürmüştür. Danıştay Onüçüncü Dairesi (Daire) E.2014/1271 sayılı dosyasında 3/7/2014 tarihli ara kararıyla başvurucunun davalı idareler yanında davanın bulunduğu noktadan itibaren müdahale istemini kabul etmiş, aynı tarihte verdiği K.2014/2737 sayılı kararla da temyiz istemini yerinde görmeyerek Mahkeme kararını onamıştır. Başvurucu, onama kararına karşı karar düzeltme yoluna müracaat etmiştir. Başvurucu, karar düzeltme dilekçesinde de 12/5/2014 tarihli müdahale talepli temyiz dilekçesindeki iddialarını tekrar etmiştir. Başvurucu 4/9/2014 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Bireysel başvurunun incelenmesi sürecinde Daire 9/12/2014 tarihli kararıyla başvurucunun (müdahil) karar düzeltme istemini incelenmeksizin reddetmiştir. Kararın gerekçesinde, davada taraf olan davalı idarelerin karar düzeltme isteminde bulunmadığı belirtilmiştir. 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun  maddesi ve bu maddenin atıfta bulunduğu 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun ,  ve  maddeleri uyarınca davanın taraflarından olmayan, dava sonucunda hakkında hüküm kurulmayan ve ancak yanında katıldığı tarafa yardımcı olabilen müdahilin yanında davaya katıldığı tarafın kanun yollarına başvurmaması durumunda tek başına kanun yollarına başvurmasına hukuken olanak bulunmadığı ifade edilmiştir. A. Ulusal Hukuk 2577 sayılı Kanun’un  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"Bu Kanunda hüküm bulunmayan hususlarda; ... üçüncü şahısların davaya katılması, davanın ihbarı, ... hallerinde ...Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygunlanır. Ancak, davanın ihbarı Danıştay, mahkeme veya hakim tarafından re'sen yapılır." 6100 sayılı Kanun'un "Yargılamaya Hâkim Olan İlkeler" ana başlıklı ikinci bölümünde yer alan  maddesinde "Hukuki dinlenilme hakkı" düzenlenmiştir. Anılan madde şöyledir:"(1) Davanın tarafları, müdahiller ve yargılamanın diğer ilgilileri, kendi hakları ile bağlantılı olarak hukuki dinlenilme hakkına sahiptirler.(2) Bu hak;a) Yargılama ile ilgili olarak bilgi sahibi olunmasını,b) Açıklama ve ispat hakkını,c) Mahkemenin, açıklamaları dikkate alarak değerlendirmesini ve kararların somut ve açık olarak gerekçelendirilmesini,içerir." 6100 sayılı Kanun'un üçüncü ayrımında davanın ihbarı ve davaya müdahale ile ilgili hükümler düzenlenmiştir.  6100 sayılı Kanun'un "İhbar ve şartları" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:"Taraflardan biri davayı kaybettiği takdirde, üçüncü kişiye veya üçüncü kişinin kendisine rücu edeceğini düşünüyorsa, tahkikat sonuçlanıncaya kadar davayı üçüncü kişiye ihbar edebilir." 6100 sayılı Kanun'un  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:"Dava kendisine ihbar edilen kişi, davayı kazanmasında hukuki yararı olan taraf yanında davaya katılabilir." 6100 sayılı Kanun'un "Fer’î müdahale" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"(1) Üçüncü kişi, davayı kazanmasında hukuki yararı bulunan taraf yanında ve ona yardımcı olmak amacıyla, tahkikat sona erinceye kadar, fer’î müdahil olarak davada yer alabilir." 6100 sayılı Kanun'un  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:"Müdahale talebinin kabulü hâlinde müdahil, davayı ancak bulunduğu noktadan itibaren takip edebilir. Müdahil, yanında katıldığı tarafın yararına olan iddia veya savunma vasıtalarını ileri sürebilir; onun işlem ve açıklamalarına aykırı olmayan her türlü usul işlemlerini yapabilir."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme)  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:"Herkes davasının, medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili uyuşmazlıklar ... konusunda karar verecek olan,... bir mahkeme tarafından ... görülmesini isteme hakkına sahiptir..." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme'nin  maddesinin (1) numaralı fıkrasının açık bir biçimde mahkeme veya yargı merciine erişim hakkından söz etmese de maddede kullanılan terimler bir bütün olarak bağlamlarıyla birlikte dikkate alındığında mahkemeye erişim hakkını da garanti altına aldığı sonucuna ulaşıldığını belirtmiştir (Golder/Birleşik Krallık, B. No: 4451/70, 21/2/1975, §§ 28-36). AİHM'e göre mahkemeye erişim hakkı Sözleşme'nin  maddesinin (1) numaralı fıkrasında mündemiçtir. Bu çıkarsama, Sözleşmeci devletlere yeni yükümlülük yükleyen genişletici bir yorum olmayıp  maddenin (1) numaralı fıkrasının birinci cümlesinin lafzının Sözleşme'nin amaç ve hedefleri ile hukukun genel prensiplerinin gözetilerek birlikte okunmasına dayanmaktadır. Sonuç olarak Sözleşme'nin  maddesinin (1) numaralı fıkrası, herkesin medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili iddialarını mahkeme önüne getirme hakkına sahip olmasını kapsamaktadır (Golder/Birleşik Krallık, § 36).  AİHM; adil yargılanmanın bir unsurunu teşkil eden mahkemeye erişim hakkının mutlak olmadığını, doğası gereği devletin düzenleme yapmasını gerektiren bu hakkın belli ölçüde sınırlanabileceğini kabul etmektedir. Ancak AİHM, bu sınırlamaların kişinin mahkemeye erişimini hakkın özünü zedeleyecek şekilde ve genişlikte kısıtlamaması ve zayıflatmaması gerektiğini ifade etmektedir. AİHM'e göre, meşru bir amaç taşımayan ya da uygulanan araç ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir orantılılık ilişkisi kurmayan sınırlamalar Sözleşme'nin  maddesinin birinci fıkrasıyla uyumlu olmaz (Sefer Yılmaz ve Meryem Yılmaz/Türkiye, B. No: 611/12, 17/11/2015, § 59; Eşim/Türkiye, B. No: 59601/09, 17/9/2013, § 19; EdificacionesMarch Gallego S.A./İspanya, B. No: 28028/95, 19/2/1998, § 34). AİHM'e göre iç hukuktaki başvuru yollarına erişimi engelleyen bir kanunun bulunmaması  maddenin (1) numaralı fıkrasındaki gerekliliklerin yerine getirilmesi bakımından her zaman için yeterli olmayabilir. Hukuk devleti ilkesinin demokratik toplumdaki işlevi gözönünde bulundurulduğunda kanun koyucu tarafından temin edilen erişimin derecesinin aynı zamanda bireylerin "mahkeme hakkı"nın güvenceye bağlanması bakımından yeterli olması gerektiği anlaşılmaktadır. Erişim hakkının etkili olabilmesi için bireyin, hakkına müdahale teşkil eden eylem ve işleme karşı argümanlarını dile getirebileceği açık ve pratik fırsatlara sahip olması gerekir (Bellet/Fransa, B. No: 23805/94, 4/12/1995,§ 36). AİHM'in idari yargıda ihbar müessesesini incelediği Menemen Minibüsçüler Odası-Türkiye (B. No: 44088/04, 9/12/2008, §§ 4-11) kararına konu olayda Valilik tarafından belli kategorideki araçlara -sigorta yaptırmak kaydıyla- geçici güzergâh yetki belgesi verilmesini öngören bir düzenleyici işlem çıkarılmıştır. Bu düzenleyici işlem, Menemen-İzmir hattında faaliyet gösteren Menemen Minibüsçüler Odasını doğrudan ilgilendirmektedir. Menemen Yolcu Otobüsleri Motorlu Taşıtlar Kooperatifi tarafından söz konusu düzenleyici işleme karşı Valilik aleyhine açılan dava üzerine İdare Mahkemesi düzenleyici işlemi iptal etmiştir. Valilik, kararı temyiz etmiştir. Menemen Minibüsçüler Odası temyiz safhasında müdahale dilekçesi vermiştir. Danıştay 16/3/2004 tarihinde başvurucunun müdahale talebini kabul ettikten kısa bir süre sonra ilk derece mahkemesi kararını onamıştır. Valilik 7/5/2004 tarihinde başvurucunun araçlarına izin veren yeni bir düzenleyici işlem çıkarmış ise de bu işlem de 11/1/2005 tarihinde İdare Mahkemesince iptal edilmiştir. 23/5/2005 tarihinde başvurucuya taşımacılık faaliyetine son vermesi hususu tebliğ edilmiştir. AİHM, 2577 sayılı Kanun’un davanın ihbarı usulüyle ilgili olarak Hukuk Usulü Kanunu’na atıfta bulunan  maddesinin özellikle davanın dava konusu uyuşmazlık nedeniyle menfaati etkilenen üçüncü kişilere bildirilmesinin mahkeme tarafından "resen" yapılmasını öngördüğüne işaret etmiştir (Menemen Minibüsçüler Odası/Türkiye, § 25). AİHM, anılan maddenin açık lafzına rağmen Mahkemenin başvurucuyu ihtilaf konusu uyuşmazlıktan haberdar etmediğini vurgulamıştır. AİHM’e göre sonuç olarak başvurucu -ilk davada- ilk derece safhasında yargılamaya katılamaması nedeniyle dinlenilme imkânından mahrum kalmıştır. Temyiz nedenlerinin sınırlı sayı kuralına tabi olması nedeniyle başvurucu, esasa ilişkin itirazlarını Danıştayda da ileri sürememiştir. İkinci davaya ilişkin ise 2577 sayılı Kanun’un  maddesine uyulmaması nedeniyle başvurucu, uyuşmazlıkla tamamen habersiz kalmıştır. Asıl taraf olarak Valiliğin kararı temyiz etmemesi sebebiyle başvurucu, Danıştayda -sınırlı da olsa- iddialarını öne sürme imkânı bulamamıştır (Menemen Minibüsçüler Odası/Türkiye, § 26). Bu çerçevede başvuruyu değerlendiren AİHM, ulusal mahkemelerin 2577 sayılı Kanun’un  maddesindeki gereklilikleri yerine getirmede başarı sağlayamamalarının başvurucuyu hak ve yükümlülüklerini doğrudan etkileyen uyuşmazlıkla ilgili olarak dinlenilmekten alıkoyduğu ve başvurucunun mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaşmıştır (Menemen Minibüsçüler Odası/Türkiye, § 27).