Haklar: Özel hayatın ve aile hayatının korunması hakkı

Başvuru, Bağbaşı regülatörü ve hidroelektrik santrali projesi için verilen çevresel etki değerlendirmesi olumlu kararının iptali istemiyle açılan davanın reddedilmesi nedeniyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 31/5/2018 tarihinde yapılmıştır. Komisyon başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmuştur.  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: K.H. Enerji Elk. Ürt. San. ve Tic. A.Ş. (Şirket) tarafından Erzurum'un Tortum ilçesi sınırları içinde Katıklı Çayı üzerinde yapılacak Bağbaşı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi'nin (proje) çevresel etki değerlendirmesinin (ÇED) yapılması, Çevre ve Şehircilik Bakanlığından (İdare) talep edilmiştir. Şirket tarafından hazırlanan nihai ÇED raporunda aylık bazda uygun görülen miktardaki çevresel akışın düzenli şekilde mansaba salınacağı, kurak dönemlerde regülatöre belirlenen yağıştan daha az su gelmesi hâlinde ise gelen suyun tamamının mansaba salınması gerekeceği belirtilmiştir. İdare tarafından anılan proje kapsamında inşaat ve işletme dönemine ilişkin çevresel etkilerin kapsamlı ve detaylı olarak incelendiği vurgulanarak olumsuz etkilerin giderilmesi için alınacak önlemlerin çevre mevzuatı çerçevesinde öngörülen modelleme çalışmaları ile desteklendiği, nihai ÇED raporu ve eklerinin yeterli ve uygun olduğu, yapılan tüm incelemelerin, hesaplamaların ve değerlendirmelerin yeterli düzeyde veri, bilgi ve belgeleye dayandığı gerekçesiyle 2/9/2016 tarihinde ÇED olumlu kararı verilmiştir. Başvurucu tarafından bahse konu projeye yönelik ÇED olumlu kararının, geçici kabul teklif belgesi ve Geçici Kabul Tutanağı'nın ve anılan projeyle ilgili bazı idari işlemlerin iptali istemiyle Erzurum  İdare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) dava açılmıştır. Dava dilekçesinde başvurucu, projenin yukarısında bulunan Büyükbahçe regülatörü ve HES projesi kapsamında yapılan biriktirme havuzuna ve yapılması planlanan Büyükbahçe Göleti'ne ÇED raporunda yer verilmediğini, biriktirme havuzunun vadi suyunu 12 saat alıkoyma etkisine değinilmediğini belirtmiştir. ÇED raporunda verilen bilgilerin gerçeği yansıtmadığını ileri süren başvurucu, anılan proje hakkında ÇED olumlu kararı verilmesinin çevre haklarını ortadan kaldırdığını vurgulamıştır. İdarenin savunma dilekçesinde, ÇED raporunda proje ve yakın çevresine yönelik yapılan hesaplamalar ve bilimsel çalışmalar çerçevesinde öngörülere dayalı tedbirler alındığı, bu bağlamda projenin çevreye olabilecek etkilerinin kabul edilebilir değerlerin altında kabul edilerek proje hakkında ÇED olumlu kararı verildiği vurgulanmıştır. İdare Mahkemesi 9/12/2016 tarihli kararıyla mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmasına karar vermiştir. Oluşturulan bilirkişi heyeti ile 13/5/2017 tarihinde mahallinde gerçekleştirilen keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda 27/7/2017 tarihli bilirkişi raporu düzenlemiştir. Bilirkişi raporunda ÇED olumlu kararının uygun olduğu görüş ve kanaati bildirilmiştir. Bilirkişi raporunun mansap su hakları ile ilgili kısmında şu tespitlere yer verilmiştir:" ... Ocak, Şubat, Mart, Kasım ve Aralık aylarında 158,9L/s, Nisan ayında 238,9L/s, Mayıs ayında 239,58L/s, Haziran ayında 164,52L/s, Temmuz ayında 575,26L/s, Ağustos ayında 542,18L/s, Eylül ayında 413,68L/s ve Ekim ayında 247,02L/s suyun kadim su hakları doğrultusunda dere yatağına bırakılacağı ÇED raporunda ifade edilmektedir. Proje sahasında yer alan 47 adet toprak ark, değirmen ve özellikle alabalık tesisi için ekosistem suyunun alıcı ortama verilmesi yanında özellikle kurak mevsim sulama süreçlerinde bu su iletim ve kullanım yapımlarına yeterli su verilmesi ve sistematik bir şekilde çalışmasının sağlanması için yöre halkının desteklenmesi gerektiği de göz ardı edilmemelidir. ...aylık bazda uygun görülen miktardaki çevresel akışın Bağbaşı Regülatöründen düzenli biçimde mansaba salınması gerekeceği, mevzuat uyarınca kurak dönemlerde regülatöre belirlenen çevresel akıştan daha az su gelmesi durumunda ise gelen suyun tamamının mansaba salınacağı ÇED, EDR, hidrobiyolojik değerlendirme ve kümülatif değerlendirme raporlarında yer almaktadır ..." İdare Mahkemesince 31/10/2017 tarihinde ÇED olumlu kararı ile geçici kabul teklif belgesi ve Geçici Kabul Tutanağı'nın iptali istemi yönünden davanın reddine, diğer idari işlemlerin iptaline karar verilmesi istemi yönünden anılan işlemlerin kesin ve yürütülmesi gerekli işlemlerden olmadığı gerekçesiyle davanın incelenmeksizin reddine karar verilmiştir.  İdare Mahkemesi, bilirkişi raporuna yönelik itirazların raporu kusurlandırıcı nitelikte görülmediğini ve raporun hükme esas alınabilecek yeterlilikte olduğunu vurgulamıştır. Kararın gerekçesinde; keşif ve bilirkişi incelemesi sırasında tüm proje elemanlarının hazırlık ve inşaat aşamalarının tamamlandığı görüldüğünden ÇED dosyasında yer alan toz, gürültü vb. hususlarda değerlendirme yapılması mümkün olmamakla birlikte, belirlenen tespitler sonucunda inşai faaliyetlerin ÇED dosyasına uygun olarak yapıldığının anlaşıldığı ifade edilmiştir. Yapılan projenin yeterli uzman personel tarafından asgari gerekliliklere ve usulüne uygun olarak hazırlandığı, proje hazırlanırken gerekli incelemelerin yapıldığı, proje nedeniyle çevre açısından oluşabilecek olumsuz etkilerin en aza indirilmesi kapsamında verilen taahhütlerin ve alınacak tedbirlerin yeterli olduğu belirtilmiştir. Projeye yönelik olarak alınan ÇED olumlu kararının ilgili mevzuata uygun olarak hazırlandığı, çevre açısından da ciddi boyutta olumsuz sonuçlara neden olmayacağı, dolayısıyla dava konusu edilen ÇED olumlu kararında, geçici kabul teklif belgesinde ve Geçici Kabul Tutanağı'nda hukuka ve mevzuata aykırılık bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. İdare Mahkemesi kararına karşı temyiz başvurusunda bulunulmuştur. Temyiz dilekçesinde başvurucu; hükme esas alınan bilirkişi raporunun gerçeği yansıtmadığını, raporda Büyükbahçe Göleti'ne ve biriktirme havuzuna ilişkin değerlendirme yapılmadığını ve iddialarının İdare Mahkemesince de dikkate alınmadığını vurgulayarak bilirkişi raporunda yer alan hususlarda detaylı açıklamalarda bulunmuştur. (Kapatılan) Danıştay Ondördüncü Dairesi 22/2/2018 tarihinde İdare Mahkemesi kararının ve dayandığı gerekçenin hukuk ve usule uygun olduğu ve bozulmasını gerektirecek bir sebep de bulunmaması nedeniyle temyiz isteminin reddi ile anılan kararın onanmasına, 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A maddesinin (2) numaralı fıkrasının (i) bendi uyarınca karar düzeltme yolu kapalı olarak karar vermiştir. Nihai karar 9/5/2018 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir. Öte yandan başvurucu tarafından Devlet Su İşleri  Bölge Müdürlüğünce hazırlanan Erzurum'un tortum büyükbahçe göleti yapım işine ait şartname dosyaya sunulmuştur. Aynı zamanda söz konusu gölet ile ilgili olarak alınan 11/4/2014 tarihli ÇED kapsam dışı kararı Erzurum  İdare Mahkemesinde dava konusu edilmiştir. Erzurum  İdare Mahkemesi 6/11/2020 tarihli kararıyla göletin göl hacminin 3/10/2013 tarihli ve 28784 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren ÇED Yönetmeliği'nde belirtilen eşik değerden düşük olduğu gerekçesiyle davanın reddine karar vermiştir. Bu karara yönelik temyiz başvurusu Danıştay Altıncı Dairenin 14/9/2021 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Ayrıca projenin yukarısında bulunan Büyükbahçe regülatörü ve HES projesi hakkında verilen ÇED olumlu kararı da İdare Mahkemesinin 2015/220 Esas sayılı dosyasında dava konusu edilmiş, bu kapsamda 12/10/2015 tarihli teknik bilirkişi raporu hazırlanmıştır. Anılan raporda, Bağbaşı yöresindeki tarım arazilerinin su haklarına değinilerek Büyükbahçe HES kapsamında yer alan büyük kapasiteli yükleme havuzundaki depolamaya bağlı olarak Büyükbahçe HES mansabındaki arazilerin tarımsal sulama gereksinimlerine yetecek miktarlarda sürekli bir debi akışı sağlanamaması durumunda bu alanların su ihtiyacının karşılanmamasının söz konusu olacağı belirtilmiştir. Akabinde İdare Mahkemesince Büyükbahçe HES projesine yönelik ÇED olumlu kararının iptaline karar verilmiştir. Bu karar uyarınca yeniden ÇED raporu hazırlanmış; bu raporda anılan projenin kanal tipi olduğu, depolamanın olmaması nedeniyle depolamadan kaynaklı sorunların da söz konusu olmadığı belirtilmiştir. Bu rapora dayanılarak Büyükbahçe HES projesi hakkında ÇED olumlu kararı verilmiştir. Diğer yandan başvurucunun bireysel başvuru dosyasına sunduğu 9/8/2018 tarihli ek beyan dilekçesi ekinde Erzurum Valiliği tarafından tesis edilmiş beş farklı idari yaptırım kararı bulunmaktadır. Söz konusu kararlarda projeyle ilgili taahhüt edilen çevresel akış miktarının altında su bırakılması nedeniyle Şirket aleyhine idari yaptırım uygulandığı belirtilmektedir. Ayrıca projenin uygulanacağı yörenin halkı, su kullanımı hususunda Çevre Şehircilik İl Müdürlüğüne şikâyetlerde bulunmuştur. Bu dilekçelerde; suyun büyük kısmının HES'e gitmesi nedeniyle su arklarına su gelmediği, bu nedenle sulama yapılamadığı, su nöbetlerinin bozulduğu ve komşular arasında bu durum nedeniyle kavgalar yaşandığı ifade edilmektedir. Öte yandan Devlet Su İşleri  Bölge Müdürlüğü benzer şikâyetler üzerine Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne gönderdiği 6/6/2018 tarihli yazıda, yapılan denetim sonucunda HES'in taahhüt edilen su miktarını bırakmadığı hususunun rapor altına alındığını belirtmektedir.  İlgili hukuk için bkz. Mehmet Kurt [GK], B. No: 2013/2552, 25/2/2016, §§ 19-31; Ahmet Bilgin ve diğerleri, B. No: 2015/11709, 12/12/2018, §§ 18-