Haklar: Özel hayatın ve aile hayatının korunması hakkı

Başvuru; Türk vatandaşı ile evliliğine rağmen sınır dışı edilmesi nedeniyle aile hayatına saygı hakkının, koşulları oluşmamasına rağmen verilen sınır dışı etme kararının iptali amacıyla açılan davanın reddedilmesi nedeniyle adil yargılanma hakkının, haksız olarak idari gözetim merkezinde tutulma nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 11/3/2015 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: Başvurucu 17/7/1978 doğumlu olup Rusya Federasyonu vatandaşıdır. 23/1/2004 tarihinde bir Türk vatandaşı ile evlenerek Türkiye'de yaşamaya başlamıştır. Başvurucu evlilik amaçlı ikamet izni talebinde bulunmuştur. İdari makamlarca yapılan araştırma sonucu, evliliğin ülkede kalmak için yapılan anlaşmalı bir evlilik olduğu tespit edilerek başvurucunun talebi reddedilmiştir. Ret kararına karşı kanun yoluna başvuru yapıldığına dair herhangi bir bilgi veya beyan başvuru dosyasına yansımamıştır. Kararın ardından başvurucu sınırdışı edilmiştir. 13/3/2013 tarihinde başvurucu bu kez turist vizesiyle Türkiye'ye giriş yapmış, aynı gün kendisine vize süresinin otuz gün olduğu ve ülkede daha uzun süre kalabilmek için ikamet izni alınması gerektiği yazılı olarak hatırlatılmıştır. Başvurucu 12/4/2013 ve 8/5/2013 tarihlerinde Ankara İl Emniyet Müdürlüğüne posta yoluyla yeniden ikamet izni talebinde bulunmuş, 20/5/2013 tarihinde başvurucunun talebinin değerlendirilebilmesi için bizzat müracaat etmesi gerektiğine karar verilmiştir. Yaklaşık bir yıl sonra -2/6/2014 tarihinde- Ankara İl Emniyet Müdürlüğü bünyesinde bulunan Yabancılar Şube Müdürlüğü tarafından yapılan idari tahkikat sonucu başvurucunun vize ihlali yaparak kaçak yollarla ülkede bulunduğu tespit edilmiş ve sınır dışı edilmesine karar verilmiştir. Ayrıca başvurucu hakkında idari gözetim kararı uygulanmıştır. Anılan kararın iptali amacıyla başvurucu tarafından Ankara  İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açılmıştır. Mahkeme 17/12/2014 tarihli kararıyla idari gözetim kararı yönünden görevsizliğine, sınır dışı edilme kararı yönünden davanın reddine kesin olarak karar vermiştir. Mahkemece 4/4/2013 tarihli ve6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun maddesinin  fıkrası gereği idari gözetim kararlarına karşı başvuru yolunun adli yargı mercileri olduğu belirtilerek görevsizlik kararının nedeni açıklanmıştır. Sınır dışı etme işlemine yönelik olarak yapılan incelemede ise başvurucunun Türk vatandaşı ile yapmış olduğu evliliğinin anlaşmalı evlilik olduğunun idari tahkikatla tespit edildiği, ayrıca davacının Türkiye'de kalmasını sağlayabilecek usulüne uygun olarak yapılmış bir ikamet izni başvurusunun ve ikamet izninin bulunmadığı belirtilmiştir. Dolayısıyla turist vizesiyle ülkeye giriş yapan başvurucunun ülkede azami kalış süresinin on günden fazla olması nedeniyle sınır dışı işleminin hukuka uygun olduğu gerekçesine yer verilmiştir.  Karar başvurucuya 10/2/2015 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucu 11/3/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu tekrar yurtdışına çıkmak zorunda olmasının aile bütünlüğünü bozacağı iddiasını ileri sürerek tedbir kararı verilmesini talep etmiştir. Başvurucunun tedbir kararı verilmesi istemi, Anayasa Mahkemesinin 17/3/2015 tarihli kararı ile başvurucunun yurtdışına çıkması durumunda yaşam hakkına ya da bireyin maddi ve manevi bütünlüğüne yönelik bir riskin bulunmaması gerekçesine istinaden reddedilmiştir. A. Ulusal Hukuk 6458 sayılı Kanun'un "Anlaşmalı evlilik yoluyla talep edilen aile ikamet izni" kenar başlıklı  maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir: "(1) Aile ikamet izni verilmeden veya uzatılmadan önce makul şüphe varsa, evliliğin sırf ikamet izni alabilme amacıyla yapılıp yapılmadığı valiliklerce araştırılır. Araştırma sonucunda, evliliğin bu amaçla yapıldığı tespit edilirse aile ikamet izni verilmez, verilmişse iptal edilir.(2) Aile ikamet izni verildikten sonra da evliliğin anlaşmalı olup olmadığı konusunda valiliklerce denetim yapılabilir." 6458 sayılı Kanun'un "Sınır dışı etme kararı alınacaklar" kenar başlıklı  maddesinin ilgili fıkraları şöyledir:"(1) Aşağıda sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınır: ...e) Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar veya vizesi iptal edilenler ... f) İkamet izinleri iptal edilenler..." 6458 sayılı Kanun’un "Sınır dışı etmek üzere idari gözetim ve süresi" kenar başlıklı  maddesinin (6) numaralı fıkrası şöyledir:"İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz. Dilekçenin idareye verilmesi hâlinde, dilekçe yetkili sulh ceza hâkimine derhâl ulaştırılır. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır. Sulh ceza hâkiminin kararı kesindir. İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden sulh ceza hâkimine başvurabilir."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (Sözleşme) bir yabancının ülkeye giriş yapma veya orada ikamet etme hakkını yahut bir kişinin aile yaşamını belirli bir ülkede kurma şeklindeki bir hakkı güvence altına almamaktadır (Abdulaziz, Cabales and Balkandali/Birleşik Krallık, B. No: 9214/80, 9473/81, 9474/81, 28/5/1985, § 68; Ahmut/Hollanda, B. No:21702/93, 28/11/1996, § 67-c). Bunun yanı sıra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) göre aile hayatına saygı hakkının kamusal makamlara yüklediği yükümlülüğün, çiftlerin evlenme suretiyle ikamet edecekleri ülkeyi seçmeleri ve aynı ülke vatandaşı olmayan eşlerin bu ülkeye yerleşmelerini kabul etmek şeklinde genel bir yükümlülüğü kapsadığı söylenemez (Biao/Danimarka [BD], B. No: 38590/10,24/5/2016, § 117). Ayrıca AİHM devletlerin, yabancı ile bir vatandaş arasında gerçekleştirilen evlenmenin sadece o ülkede ikamet izni alabilmek amacıyla yapılmış olup olmadığını araştırma ve gerektiğinde bu tip evlilikleri engelleme konusunda yetkilerinin olduğunu, bu yönde bir araştırmanın Sözleşme'nin  maddesinde düzenlenen evlenme hakkını ihlal etmeyeceğini kabul etmektedir (O'donoghue ve diğerleri/Birleşik Krallık, B. No: 34848/07,14/12/2010, § 87; Frasik/Polonya, B. No: 22933/02, 5/1/2010, § 89). Öte yandan Sözleşme'nin  maddesinde düzenlenen aile hayatına saygı hakkı, aile kurma hakkını güvenceye almaz. Söz konusu hak, hâlihazırda mevcut olan ve hakiki aile yaşamı oluşturan fiilî, yakın ve şahsi bağların kurulduğu aile ilişkilerini korumaktadır. Bu hüküm kapsamında aile kavramı, evliliğe dayalı ilişkilerle sınırlı değildir ve tarafların evlilik olmadan bir arada oturduğu fiilî "aile" bağlarını da kapsayabilir. Dolayısıyla Sözleşme ve AİHM içtihadı resmî evlilik akdi gibi şeklî unsurlarla ilgilenmemekte, gerçek ve mevcut aile yaşamını korumayı esas almaktadır. AİHM'e göre Sözleşme'nin  maddesinin amaçları bakımından "aile hayatı"nın varlığı ya da yokluğu, somut olayda yakın kişisel bağların mevcut olup olmadığına bağlı olan olgusal bir sorundur (K. ve T./Finlandiya [BD], B. No: 25702/94, 12/7/2001, § 150; Marckx/Belçika, B. No: 6833/74, 13/6/1979, § 31). AİHM, yakın tarihli Schembri/Malta (k.k.) (B. No: 66297/13, 19/9/2017, §§ 53, 54) kararında göçmenlerle ilgili kurallardan kurtulmak, ikamet izni veya vatandaşlık kazanmak için yapılan, dolayısıyla hakiki olmayan anlaşmalı evliliklerin "aile hayatı" kapsamında olmadığını, dolayısıyla da konu bakımından  maddenin kapsamında olmadığını vurgulamıştır. Avrupa İnsan Hakları Komisyonu (AİHK) da evliliğin amacının bir aile hayatı kurmak değil ülkeye giriş,çalışma ve/veya ikamet izni almak için yapıldığının tespit edildiği başvuruları, ortada Sözleşme'nin  maddesi kapsamında korunması gerekli gerçek bir aile hayatı bulunmadığı gerekçesiyle kabul edilemez bulmuştur (Ayhan Yavuz/Avusturya (k.k.), B. No: 25050/94, 16/01/1996; F.P./Birleşik Krallık (k.k.), B. No: 20118/92, 12/10/1992). AİHM ayrıca yabancıların ülkeye girişleri, ikametleri ve sınır dışı edilmeleri ile ilgili işlem ve yargılama süreçlerinin, Sözleşme’nin  maddesinin (1) numaralı fıkrası anlamında bir “medeni hak ve yükümlülük” veya bir “suç isnadının” esasının karara bağlanması ile ilgili olmadığını kabul ederek anılan Sözleşme hükmünün, belirtilen yargılama süreçleri bakımından uygulanabilir olmadığına karar vermiştir (Maaouia/Fransa [BD], B. No: 39652/98, 5/10/2000, §§ 33-40).