Haklar: Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı

Başvuru, haksız olarak gözaltında tutulma, tutuklamanın hukuki olmaması, soruşturma dosyasına erişimin kısıtlanması, sulh ceza hâkimliklerinin hem tutuklama kararı veren hem de bu karara itirazı değerlendiren makam olmasının hukuka aykırı olması nedenleriyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının; gözaltında kötü muameleye maruz kalınması nedeniyle işkence ve kötü muamele yasağının; gözaltında iken kişisel bilgilerin ve görüntülerin basınla paylaşılması nedeniyle de masumiyet karinesinin ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 26/10/2016 tarihinde yapılmıştır.  Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurucunun adli yardım talebinin kabulüne karar verilmiştir. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Türkiye 15/7/2016 tarihinde askerî bir darbe teşebbüsüyle karşı karşıya kalmış, bu nedenle 21/7/2016 tarihinde ülke genelinde olağanüstü hâl ilan edilmesine karar verilmiş ve olağanüstü hâl bugüne kadar birçok kez uzatılmıştır. Kamu makamları ve yargı organları -olgusal temellere dayanarak- bu teşebbüsün arkasında Türkiye'de çok uzun yıllardır faaliyetlerine devam eden ve son yıllarda Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yapılanması (PDY) olarak isimlendirilen bir yapılanmanın olduğunu değerlendirmiştir (Aydın Yavuz ve diğerleri [GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, §§ 12-25). Darbe teşebbüsü sırasında ve sonrasında ülke genelinde Cumhuriyet başsavcılıkları tarafından, darbe girişimiyle bağlantılı ya da doğrudan darbe girişimiyle bağlantılı olmasa bile FETÖ/PDY'nin kamu kurumlarındaki örgütlenmesinin yanı sıra eğitim, sağlık, ticaret, sivil toplum ve medya gibi farklı alanlardaki yapılanmasına yönelik soruşturmalar yürütülmüş; çok sayıda kişi hakkında gözaltı ve tutuklama tedbirleri uygulanmıştır (Aydın Yavuz ve diğerleri, §§ 51, Mehmet Hasan Altan (2) [GK], B. No: 2016/23672, 11/1/2018, § 12).  Bu kapsamda Gaziantep Cumhuriyet Başsavcılığınca FETÖ/PDY'nin mali kaynağı olduğu belirtilen ve 23/7/2016 tarihli ve 667 Sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile kapatılan Zirve Üniversitesindeki örgütlenmesine yönelik olarak başvurucunun da aralarında bulunduğu şüpheliler hakkında soruşturma başlatılmıştır. Başvurucu 6/8/2016 tarihinde ifade vermiştir. Başvurucu özetle aleyhindeki iddiaları kabul etmediğini, FETÖ/PDY ile bağlantısının bulunmadığını, örgütün toplantılarına katılmadığını, Bank Asyadamaaşhesabının olduğunu, indirim sağlamaları nedeniyle çocuklarının FETÖ/PDY ile bağlantılı olduğu belirtilen okullarda öğrenim gördüğünü, daha önce çalıştığı ve FETÖ/PDY ile yakınlığı bilinen eğitim kurumundan bu nedenle istifa ettiğini ifade etmiştir. Gaziantep Cumhuriyet Başsavcılığı, silahlı terör örgütüne üye olma suçundan tutuklanması istemiyle başvurucuyu sulh ceza hâkimliğine sevk etmiştir. Gaziantep  Sulh Ceza Hâkimliğinin 8/8/2016 tarihli kararıyla başvurucu hakkında tutuklama tedbiri uygulanmıştır. Kararın ilgili bölümü şöyledir: "Şüphelilere... Mehmet Fatih SÜZER, ... ve Ş.'yeyüklenen Anayasal Düzeni Ortadan Kaldırmaya Teşebbüs Etme, Silahlı Terör Örgütü Üyesi Olmak suçu bakımından, atılı suçun niteliği, mevcut delil durumu, şüphelilerin atılı suçu işlediğine dair kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması, (şüphelilerin halen dere teşebbüs dediğimiz fetö terör örgütüne yakın okul ve vakıflarda yönetici pozisyonunda bulunuyor olmaları, şüphelilerin bir kısmının himmet parası topladığını ve örgüt içerisinde etkili kişiler olduklarına yönelik tanık beyanları, şüpheli Ş.nin elinde F serisinden olmak üzere 15 adet, diğer serilerden olmak üzere 109 adet 1 doların ele geçirilmiş olması, yakalama ve olay tutanağı, 15/07/2016 tarihinde meydana gelen darbeye kalkışma olayı esnasında olayın işleniş tarzı, darbeye kalkışanların TBMM dahil bir çok kamu kurum ve kuruluşuna ait binaya saldırmaları, bu eylemler neticesinde bir çok kolluk kuvvetinin ve sivil vatandaşların hayatlarını kaybetmesi, yaşanan darbe girişimine ilişkin basına da yansıdığı üzere darbe girişiminde bulunanların girift yapısı , bu girift yapı ve kalkışılan soruşturmaya konu darbeye teşebbüs suçunun ani bir şekilde gerçekleşmesi, soruşturmaya konu terör örgütünün eylemlerinin ülke sathına yayılmasıbu sebeple birden fazla mecrada soruşturmaya konu suçun işlendiğine dair kuvvetli şüphenin varlığı, şüphelinin üzerlerine atılı suçun Anayasal Düzeni Ortadan Kaldırmaya Teşebbüs Etme suçu oluşu, bu suçun Laik Demokratik Hukuk Devleti olan Türkiye Cumhuriyetine yönelik bir suç niteliğinde bulunması, İnsan Hakları Özgürlükleri ile İnsan Hakları Özgürlüklerinin teminatı olan Laik Demokratik Hukuk Devletinin ortadan kaldırılmasının veya buna teşebbüs edilmesinin Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan 80 Milyon vatandaşın hak ve hürriyetlerini kullanmasına engel olabileceği gibi ortadan kalkmasına sebep olabilecek suçlardan olması, suçlara ilişkin ivedi şekilde suçun aydınlatılması için soruşturmanın selameti bakımında tedbir alınmasındaki zorunluluğun göz önünde bulundurulması gerekliliği), atılı suçun CMK100/3-a-11 maddesi hükmünde sayılansuçlardan olması sebebiylevar sayılan kaçma, saklanma, ihtimali vedelillerin halen toplanıyorolması dikkate alınarak ve bu aşamada adli kontrol tedbirlerine başvurulmasının yetersiz nitelik taşıyıp, şüphelilerin almaları muhtemel cezaya nazaran tutuklama tedbirinin ölçülü olacağı değerlendirmesi ile CMK 100 ve devamıhükümleri uyarınca yapılan değerlendirme neticesi Gaziantep Başsavcılığının vaki talebinin KABULÜ İLE, şüphelilerin atılı suçlardan AYRI AYRI TUTUKLANMALARINA...[karar verildi.]"Bir haber ajansı 9/8/2016 tarihinde, başvurucu hakkında yürütülen soruşturma ile ilgili bir haber yayımlamıştır. Haberin içeriği şöyledir:"Gaziantep'te, darbe girişimi ardından başlatılan soruşturma kapsamında gözaltına alınan, aralarında kapatılan Zirve Üniversitesi ile kayyum atanan Naksan Holding'in yöneticilerinin de bulunduğu 9 kişi tutuklandı. Gaziantep Cumhuriyet Başsavcılığından yapılan yazılı açıklamada, 15 Temmuz darbe girişimi ardından FETÖ/PDY'ye yönelik başlatılan soruşturmaların sürdüğü belirtildi. Başsavcılık açıklamasında, soruşturma kapsamında gözaltına alınan ve adliyeye sevk edilen 9 kişinin tutuklandığı belirtilerek şöyle denildi: Gaziantep Cumhuriyet Başsavcılığımızca daha önce hakkında işlem başlatılarak gözaltına alınan İ.P. ... Mehmet Fatih Süzer (Zirve Üniversitesi idarecisi), ... tutuklanarak cezaevine gönderilmişlerdir.Açıklamada ayrıca yürütülen soruşturma kapsamında 1 cezaevine personeli ile 1 özel okul öğretmeninin de gözaltına alındığı kaydedildi." Başvurucu, tutukluluk hâlinin devamı kararına itiraz etmiş; Gaziantep  Sulh Ceza Hâkimliği 26/10/2016 tarihinde itirazın reddine karar vermiştir.  Başvurucu 26/10/2016 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Gaziantep Cumhuriyet Başsavcılığının 30/5/2017 tarihli iddianamesi ile başvurucunun silahlı terör örgütü yöneticiliği suçunu işlediğinden bahisle cezalandırılması istemiyle hakkında aynı yer ağır ceza mahkemesinde kamu davası açılmıştır. İddianamede, başvurucu dışında on üç şüpheli hakkında da benzer suçlardan cezalandırma talebinde bulunulmuştur.  İddianamede, başvurucunun gerek organik olarak gerekse örgütsel nitelikli eylemleri bakımından FETÖ/PDY hiyerarşisi içinde yer aldığı ileri sürülmüştür. Bu suçlamalara esas alınan olgular şöyle özetlenebilir:i. Başvurucunun FETÖ/PDY ile iltisaklı olduğu gerekçesiyle 667 sayılı KHK ile kapatılan Zirve Üniversitesinde projeler genel müdürü ve proje ofisi sorumlusu olarak çalıştığı belirtilmiştir. Bu kapsamda;- E.B. isimli şahsın (kapatılan) Zirve Üniversitesinde idari personel biriminden sorumlu imam olduğu ifade edilmiştir. Buna göre E.B.; anılan birimdeki örgüt üyelerine emir ve talimat vermekte, yapılan örgütsel nitelikli toplantıların konusunu belirlemekte, ayrıca örgütün bu birimdeki mali yapısını kontrol etmekte ve buna ilişkin hesabı bir üst birimi olan Üniversite imamına aktarmaktadır. - (Kapatılan) Zirve Üniversitenin yurdunda E.B. isimli şahıs tarafından düzenlenen toplantılara örgüt yapılanmasına göre başvurucunun muhasebeci olarak katıldığı, toplantılarda konuşmalar yaptığı, bu toplantılarda ülke gündeminin tartışıldığı, sonrasında örgüt lideri Fetullah Gülen'in ülke gündemine ilişkin haftalık yorumlarının izletildiği iddia edilmiştir. Toplantı sonunda başvurucunun katılımcılardan örgüte ait gazete ve dergilere abone olmalarını istediği, abone olmayanları E.B.ye bildirdiği belirtilmiştir. Ayrıca toplantıya katılan şahıslara aldıkları ücret oranında örgüte burs ve himmet adı altında yardımında bulunmalarının söylendiği, başvurucunun örgüte para yardımında bulunan çalışanların verdiği paraları elden teslim aldığı öne sürülmüştür.- (Kapatılan) Zirve Üniversitesinden mezun olduğu belirlenen gizli tanık Kılıç, beyanında; E.B.nin kendisini terör örgütünün sohbet olarak adlandırdığı toplantılara davet ettiğini, katıldığı toplantıda başvurucunun konuşmacı olduğunu, toplantı sonunda örgüte ait gazete ve dergiye aboneliği bulunmayan katılımcılara abone olmaları konusunda telkinde bulunduğunu ve yayınlara abone olmayanları E.B.ye rapor ettiğini gördüğünü ifade etmiştir. Ayrıca başvurucunun toplantıya katılan şahıslardan aldıkları ücret oranında burs ve himmet adı altında yardımda bulunmalarını istediğini, burs parası verecek kişilerin bu paraları bir hafta içinde kendisine teslim etmelerini söylediğini ifade etmiştir. - Şüpheli A. ifadesinde; başvurucunun da aralarında olduğu birçok kişinin FETÖ/PDY yapılanmasının içinde bulunduğunu bildiğini, başvurucununFETÖ/PDY ile bağlantılı olarak daha önceden tutuklandığını beyan etmiştir.ii. Başvurucunun kızının FETÖ/PDY ile iltisaklı olduğu belirlenen özel bir okulda öğrenim gördüğü iddia edilmiştir.iii. Başvurucunun FETÖ/PDY ile iltisaklı olduğu gerekçesiyle 667 sayılı KHK ile kapatılan Güneydoğu Anadolu Mali Müşavir ve Bağımsız Denetçiler Derneği ile Gaziantep MBA Mezunları Derneğine üye olduğu iddia edilmiştir.iv. Başvurucunun FETÖ/PDY'nin finans kuruluşu olduğu belirtilen Bank Asyadaki hesap harkeketlerinin örgüte destek mahiyetinde olduğu ileri sürülmüştür. Bu kapsamda;- Başvurucunun Bank Asyada hesabının olduğu, bu hesapta 2013 yılı Aralık ayında 1,2 TL bulunduğu, 2014 yılı Ocak ayında 551,28 TL'nin olduğu belirtilmiştir. Başvurucunun hesap hareketlerinin Şubat ayında 289,19 TL, Mart ayında 396,12 TL, Nisan ayında 143,53 TL, Aralık ayında ise 180,21 TL olarak tespit edildiği iddia edilmiştir. Başvurucunun anılan hesabında 2015 yılı Mart ayında 947,3 TL, Haziran ayında 251,47 TL, Eylül ayında 401,83 TL paranın olduğu; Aralık ayında ise başvurucunun bakiyesinin 0 TL olduğu ileri sürülmüştür.- Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) 3/2/2015 tarihinde FETÖ/PDY ile irtibatlı olduğu değerlendirilen Bank Asyanın yönetimine el koymuş, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu ise anılan Bankayı 29/5/2015 tarihinde TMSF'ye devretmiştir. Yine FETÖ/PDY ile bağlantıları olduğu belirtilen çok sayıda ticari kuruluşa da kayyım atanmıştır (Aydın Yavuz ve diğerleri, § 35).  İddianamede, başvurucuya yöneltilen eylemlere ilişkin olarak aşağıdaki hukuki değerlendirme yapılmıştır:"... Şüphelinin [başvurucunun] örgütün finansman kaynağı olan Bankasya'ya örgütün çağrısı üzerine mevduat yatırarak örgüte finansman desteği sağladığı, terör örgütüne müzahir şirketlerde/işyerinde çalıştığı, çocuklarını örgütün eğitim kurumu olarak çalışan okullarına kaydını yaptırarak örgütün fikir ve eylemlerini benimsemesini sağladığı, örgüt ile iltisaklı olduğu tespit edilen derneklere üye olduğu, örgüt ile iltisaklı olduğu tespit edilen sendikaya üye olduğu, kamu tanıklarının beyanları ve etkin pişmanlık kapsamında ifade veren şüphelilerin anlatımlarıyla doğrulanan örgütün finansmanı için Zirve Üniversitesi kurumlarında ve örgütle iltisaklı kurumlarda örgüt adına düzenlenen toplantıları düzenlediği ve konuşmacı olarak ve muhasebeci olarak katıldığı, himmet adı altında bağış verdiği ve elden para topladığı,himmet yolu ile sağlanan gelirlerin genel olarak mütevelli heyetleri vasıtası ile toplandığı, örgüt adına yayın yapan zaman gazetesi/sızıntı derğisine abone olduğu, aramalarında yasaklı yayın evlerine ait yayınlar ele geçirildiği, Şüphelinin [başvurucunun] FETÖ/PDY silahlı terör örgütünün fikir, eylem ve ideolojisini benimsediği, örgütün yapılanmasının oluşturulması yönünde faaliyetlerde bulunduğu, örgütte yukarıdan gelen talimatlara uygun hareket ederek, örgütün alt kademesini yönlendirdiği, dosyamız şüphelileri ve örgütün diğer yönetici ve üyeleri ile sürekli irtibat kurdukları, eylem ve faaliyetlerindeki süreklilik, çeşitlilik, gizlilik ve yoğunluk durumu ve örgütün kurduğu üniversitede yönetici ve mütevelli üyesi olduğu da dikkate alındığında, şüphelinin örgütle organik bağ kurarak hiyerarşik ilişki içerisinde girerek Fetullahçı Silahlı Terör Örgütünün (Parelel Devlet Yapılanması) yönetici konumunda bulunduğu [anlaşılmıştır]." Gaziantep  Ağır Ceza Mahkemesinin 15/6/2017 tarihli ve E.2017/298 sayılı kararıyla başvurucu hakkındaki iddianamenin kabulüne karar verilmiştir. Gaziantep  Ağır Ceza Mahkemesince aralarında hukuki ve fiilî bağlantı olması sebebiyle davanın Kahramanmaraş  Ağır Ceza Mahkemesinin E.2016/206 sayılı dosyasıyla birleştirilmesine karar verilmiştir. Başvurucu yargılama aşamasındaki savunmasında özetle aleyhindeki beyanları kabul etmediğini, kimseden himmet adı altında para toplamadığını, Bank Asyada maaşhesabının olduğunu, indirim sağlamaları nedeniyle çocuklarının FETÖ/PDY ile bağlantılı olduğu belirtilen okullarda öğrenim gördüğünü, daha önce çalıştığı ve FETÖ/PDY'ye yakınlığıyla bilinen eğitim kurumundan bu nedenle istifa ettiğiniifade etmiştir. Başvurucu 26/3/2018 tarihinde tahliye edilmiş olup yargılama hâlen Kahramanmaraş  Ağır Ceza Mahkemesinde devam etmektedir. A. Ulusal Hukuk 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun "Tutuklama nedenleri" kenar başlıklı  maddesinin ilgili bölümleri şöyledir:"(1) Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması halinde, tutuklama kararı verilemez. (2) Aşağıdaki hallerde bir tutuklama nedeni var sayılabilir:a) Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular varsa.b) Şüpheli veya sanığın davranışları; Delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme, Tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma,Hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa. (3) Aşağıdaki suçların işlendiği hususunda kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı halinde, tutuklama nedeni var sayılabilir:a) 2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;... Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315),..." 5271 sayılı Kanun'un "Tutuklama kararı" kenar başlıklı  maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:"(1) Soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından, kovuşturma evresinde sanığın tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya re'sen mahkemece karar verilir. Bu istemlerde mutlaka gerekçe gösterilir ve adlî kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukukî ve fiilî nedenlere yer verilir. (2) Tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bu husustaki bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda;a) Kuvvetli suç şüphesini,b) Tutuklama nedenlerinin varlığını,c) Tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu,gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir. Kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir, ayrıca bir örneği yazılmak suretiyle kendilerine verilir ve bu husus kararda belirtilir."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları SözleşmesiAvrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "Adil yargılanma hakkı" kenar başlıklı  maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir: “Kendisine bir suç isnat edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz sayılır.Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), suçluluk karinelerine ve ispat yüküne ilişkin olarak ilkeler belirlemiştir. AİHM'e göre Sözleşme'nin  maddesinin (2) numaralı fıkrasında korunan masumiyet karinesi, (a) mahkemelerin kişinin suç işlediği varsayımından başlamamalarını, (b) ispat yükünün iddia makamına ait olmasını ve (c) her türlü şüpheden sanığın yararlandırılmasını gerektirmektedir. Bu kapsamda ispat yükümlülüğünün iddia makamından savunmaya devredilmesi kural olarak masumiyet karinesi ihlal edecektir (Telfner/Avusturya, B. No: 33501/96, 20/3/2001, § 15).  AİHM'e göre herhangi bir mahkûmiyet hükmüne dayanmaksızın bir kimseyi peşinen suçlu ilan eden açıklamalar ile o kimsenin iddia olunan suçu işlediğinden şüphelenildiğine ilişkin açıklamalar arasında temel bir ayrımın yapılması gerekmektedir. Bu nedenle henüz yargılanıp suçlu bulunmayan kişiler hakkında kamu otoriteleri tarafından yapılan açıklamalarda kullanılan ifadeler büyük öneme sahiptir (Khuzhin ve diğerleri/Rusya, B. No: 13470/2002, 23/10/2008 § 94). Ayrıca kamu görevlileri tarafından yapılan açıklamalar nedeniyle masumiyet karinesinin ihlal edilip edilmediğinin tespiti, açıklamanın yapıldığı somut olayın koşulları çerçevesinde değerlendirilmelidir (Butkevičius/Litvanya, B. No: 48297/1999, 25/3/2012 § 49; Farhad Aliyev/Azerbaycan, B. No: 37138/2006, 9/11/2010, § 218).