Haklar: Adil yargılanma hakkı (Hukuk)-Mülkiyet Hakkı

Başvuru, orman olarak tespit edilen taşınmazın bir kısmı için ödenen tazminatın yetersiz olması, diğer kısmı yönünden ise tazminat ödenmemesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 13/3/2019 tarihinde yapılmıştır. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu 1951 doğumlu olup İzmir'de ikamet etmektedir. Başvurucu 2/1/1982 tarihinde ölen A.G.nin kızıdır.A. Olayın Arka Planı İzmir ili Buca ilçesi Kırıklar köyünde kâin 630 parsel numaralı 000 m² büyüklüğündeki taşınmazın 1948 yılında yapılan orman kadastrosunda orman sınırları içinde kaldığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte anılan taşınmaz, 1964 yılında yapılan tapulama çalışması sonucu zilyedi A.G. adına tarla vasfıyla tespit edilmiştir. Hazine tarafından bu tespite yapılan itiraz, Tapulama Komisyonunca 24/10/1964 tarihinde reddedilmiştir. Tapulama tutanaklarının kesinleşmesinden sonra 26/11/1964 tarihinde A.G. adına çaplı tasarruf vesikası düzenlenmiştir. Orman Kadastro Komisyonunca 1975 yılında başlanan 31/8/1956 tarihli ve 6831 sayılı Orman Kanunu'nun 2/B maddesi uygulaması sonucunda 21/6/1976 tarihinde ihtilaf konusu taşınmazın 000 m²lik kısmının 1961 yılından önce orman vasfını yitirdiği tespit edilerek 6831 sayılı Kanun'un 2/B maddesi uyarınca Hazine adına orman sınırları dışına çıkarılmasına karar verilmiştir. Benzer işlemler 24/7/1984 ve 12/3/1999 tarihlerinde de tekrarlanmıştır. Ancak 12/3/1999 tarihinde kesinleşen tutanakta, taşınmazın orman özelliğini yitiren kısmının 250 m² olduğu tespit edilmiştir. Hazine tarafından 18/6/2002 tarihinde A.G.nin mirasçıları aleyhine İzmir  Asliye Hukuk Mahkemesinde sicilin düzeltilmesi davası açılmıştır. İzmir  Asliye Hukuk Mahkemesince yaptırılan bilirkişi incelemesi sonucunda taşınmazın orman özelliğini yitiren kısmının 367 m² olduğu tespit edilmiştir. İzmir  Asliye Hukuk Mahkemesi 24/1/2006 tarihinde davayı kabul ederek taşınmazın 367 m²lik kısmının A.G. adına olan tapu kaydının iptali ile orman niteliğiyle Hazine adına tesciline ve bu kısım üzerinde bulunan ağaçların A.G.ye ait bulunduğunun tapuya şerh verilmesine, 633 m²lik kısmının A.G. adına olan tapu kaydının iptali ile Hazine adına tesciline karar vermiştir. İlk derece mahkemesi kararı Yargıtay  Hukuk Dairesinin 9/11/2006 tarihli kararıyla onanmış, karar düzeltme istemi de aynı Dairenin 12/4/2007 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Gerçekleştirilen ifraz işlemi sonucunda taşınmazın 367 m²lik kısmı 1045, 633 m²'lik kısmı ise 1044 parsel numarasını almıştır.B. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Başvuru Süreci Başvurucu 8/11/2007 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. AİHM 28/3/2017 tarihli kararıyla başvurunun iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar vermiştir. Anılan kararda 9/1/2013 tarihli ve 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'un  maddesinin (2) numaralı fıkrasına atıfta bulunulmuştur. İnsan Hakları Tazminat Komisyonuna Başvuru Süreci Başvurucu 21/6/2017 tarihinde İnsan Hakları Tazminat Komisyonuna (Tazminat Komisyonu) müracaat etmiştir. Başvuru dilekçesinde başvurucu, taşınmazın 19/4/2012 tarihli ve 6292 sayılı Orman Köylülerinin Kalkınmalarının Desteklenmesi Ve Hazine Adına Orman Sınırları Dışına Çıkarılan Yerlerin Değerlendirilmesi İle Hazineye Ait Tarım Arazilerinin Satışı Hakkında Kanun'un  maddesi uyarınca bedelsiz iadesi için Maliye Bakanlığına yaptığı müracaatın üzerinden yaklaşık beş yıl geçmesine rağmen henüz cevaplanmadığını belirtmiştir. Başvurucu; taşınmazın 6292 sayılı Kanun'un  maddesi uyarınca bedelsiz olarak aynen iadesine karar verilmesini, ayrıca lehine tazminata hükmedilmesini talep etmiştir. Tazminat Komisyonu 4/10/2018 tarihinde 1045 numaralı parsel yönünden olağan başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle başvurunun reddine, 1044 numaralı parsel yönünden ise tazminat talebinin kabulü ile başvurucu lehine 500 TL tazminata hükmedilmesine karar vermiştir. Kararın gerekçesi özetle şu şekildedir:i. 6292 sayılı Kanun'un  maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinde, 6831 sayılı Kanun'un  maddesinin (B) paragrafının (2/B) uygulanmasıyla mülkiyet hakları iptal edilmiş arsa sahiplerine tapularının iadesi öngörülmektedir. Aynı Kanun'un  maddesinin (4) numaralı fıkrasına göre ormanlık araziye dâhil olması sebebiyle Maliye Hazinesi tarafından açılan dava sonucunda mülkiyet hakkı Maliye Hazinesine geçen arsalar, Orman Genel Müdürlüğünün ağaçlandırması için kullanımına sunulan araziler, kamuya açık olarak kullanılan ya da başka sebeplerle değerlendirilen, diğer kanunlara bağlı olan veya Maliye Hazinesi tarafından seçilen araziler iade konusu olamaz. İlgili şahıslar, söz konusu arsalar karşılığında eşdeğer bir arsa ya da ticari değerine eşdeğer bir tazminat elde edebilmektedir. AİHM Arıoğlu ve diğerleri/Türkiye ((k.k.), B. No: 11166/05, 6/11/2012) kararında 6292 sayı Kanun'un  maddesinde öngörülen iade imkânının etkili ve tüketilmesi zorunlu bir yol niteliğinde olduğuna karar vermiştir. ii. Somut olayda A.G.nin mirasçıları 3/7/2012 tarihinde Maliye Bakanlığına dilekçe vererek taşınmazın bedelsiz olarak iadesini talep etmiştir. Maliye Bakanlığı tarafından defterdarlık uzmanına yaptırılan inceleme sonucu düzenlenen raporda ifraz ile 1045 parsel numarası altında 367 m² yüz ölçümlü tarla vasfıyla Hazine adına tapuya tescil edilen taşınmazın başvurucuya hissesi oranında iadesi gerektiği görüşü bildirilmiştir. Ancak başvurucunun AİHM'e yapmış olduğu başvurunun 2/B iade kapsamındaki 1045 numaralı parsel ile birlikte 1044 numaralı parseli de (633 m²lik kısmı) kapsaması nedeniyle iade işlemi henüz yapılamamıştır. iii. 6292 sayılı Kanun'a dayanan iade talebi başvurucu açısından daha güvenceli ve etkilidir. Bu talebin yetkili makamlarca incelenmesinin beklenmesi daha uygun olacaktır. Dolayısıyla başvurucunun ölmüş babasının malik olduğu 630 numaralı parselde bulunan taşınmazın 367 m²lik kısmının 2/B olarak belirtilerek tapu kaydının iptali ile Hazine adına tapuya kayıt ve tesciline ilişkin başvurunun olağan başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddine karar verilmiştir. iv. Buna karşılık 630 numaralı parselde bulunan taşınmazın 633 m²lik kısmının (ifraz ile yeni 1044 numaralı parsel) orman vasfı ile Hazine adına tapu kütüğüne kayıt ve tesciline karar verilmesi sonrasında başvurucunun da aralarında bulunduğu mirasçılarının tazminat talebiyle herhangi bir başvurularının olmadığı anlaşılmaktadır. v. Defterdarlık uzmanı bilirkişinin gayrimenkul değerleme raporu ile Buca Belediye Başkanlığı ve Buca Tapu Müdürlüğünün cevap yazılarından başvurucunun murisinin maliki olduğu taşınmazın 633 m²lik kısmının 1/25000 ölçekli İzmir Büyükşehir Bütünü Çevre Düzeni Planı Kapsamında Tahtalı Barajı Su Koruma Havzası dâhilinde kısmen yolda kısmen de orman alanları içinde kaldığı, köy merkezine 1,4 km, ilçe merkezine 17,6 km, şehir merkezine ise 22,5 km mesafede olduğu ve üzerinde önceki tapu malikine ait herhangi bir muhdesatın bulunmadığı tespit edilmiştir. Taşınmaza ulaşım imkânının kolay olması, köy merkezine yakın konumda olması ve bölgeye olan talebin artma eğilimi göstermesi hususları taşınmazın değerini artıran unsurlar iken orman vasfının bulunması, müstakil kullanıma elverişli olmaması ve kısmen yolda kalması yönleri de değerini azaltan faktörlerdir. Tüm araştırmalar ve değerlendirmeler ışığında dava konusu taşınmazın 2018 yılı birim bedelinin 60-65 TL/m², 2007 yılı değerinin ise 5-7 TL/m² aralığında olabileceği anlaşılmaktadır. vi. Başvurucunun murisinin malik olduğu taşınmazın 633 m²lik kısmının orman tahdit sınırları içinde kaldığından bahisle tazminat ödenmeksizin tapu kaydının iptali ile orman vasfıyla Maliye Hazinesi adına tapuya kayıt ve tesciline karar verilmesi nedeniyle mülkiyet hakkı ihlal edilmiştir. AİHM'in mülkiyet hakkı konusundaki yerleşik içtihatları ve hissesi de gözönüne alınarak başvurucuya toplam 500 TL tazminat ödenmesi gerekir.  Defterdarlık uzmanı bilirkişi tarafından hazırlanan 23/7/2018 tarihli raporda özetle 2007 yılında bölgede gerçekleştirilen satış işlemleri sonucu oluşan metrekare rayiç değerin 0,06 TL ila 1,33 TL arasında değiştiği ancak bunun gerçek rayiç değerini göstermekten uzak olduğu ve taşınmazın 2007 yılı metrekare birim rayiç değerinin 5 TL ila 7 TL olabileceği belirtilmiştir. İdari Yargı Süreci Başvurucu, Tazminat Komisyonu kararına karşı Ankara Bölge İdare Mahkemesi  İdari Dava Dairesinde (Bölge İdare Mahkemesi) itiraz yoluna başvurmuştur. İtiraz dilekçesinde başvurucu, murisi adına kayıtlı bulunan tapunun hukuka aykırı olarak iptal edildiği iddiasının yanında Tazminat Komisyonunun rayiç bedel takdir etme yetkisinin bulunmadığını, bu yetkinin Maliye Bakanlığına ait olduğunu, başvuru dilekçesindeki tazminat talebinin sadece manevi tazminata ilişkin olduğunu belirtmiştir. Başvurucu; taşınmazın bir bütün olarak iadesi gerektiğini savunmuş, takdir edilen 500 TL'nin düşük olduğunu iddia etmiştir. İtiraz dilekçesinde başvurucu ayrıca Maliye Bakanlığının 1045 numaralı parselin iadesi için kendisini 1044 numaralı parselden kaynaklanan haklardan feragat etmeye zorladığını iddia etmiş, 6292 sayılı Kanun kapsamındaki başvurusunun haksız yere bekletildiğini öne sürmüştür.  Bölge İdare Mahkemesi 19/12/2018 tarihinde itirazı reddetmiştir. Kararın gerekçesinde, 1045 numaralı parsel yönünden 6292 sayılı Kanun kapsamındaki iade yolunun tüketilmemesi nedeniyle başvurunun reddedilmesinin hukuka uygun olduğu belirtilmiştir. Kararda ayrıca 1044 numaralı parsel yönünden taşınmazın mülkiyetinin yitirildiği tarih esas alınarak değerinin belirlenmesinin hukuka uygun olduğu ve tazminatın hesaplanma yönteminde de bir isabetsizlik bulunmadığı açıklanmıştır. Nihai karar 11/2/2019 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir. A. Ulusal Hukuk 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun  maddesi şöyledir:"Tapu sicilinin tutulmasından doğan bütün zararlardan Devlet sorumludur.Devlet, zararın doğmasında kusuru bulunan görevlilere rücu eder. Devletin sorumluluğuna ilişkin davalar, tapu sicilinin bulunduğu yer mahkemesinde görülür." 6384 sayılı Kanun'un  maddesi şöyledir:"(1) Bu Kanunun amacı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılmış bazı başvuruların tazminat ödenmek suretiyle çözümüne dair esas ve usullerin belirlenmesidir." 6384 sayılı Kanun'un  maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:"Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamında korunan haklara ilişkin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin yerleşik içtihatları doğrultusunda Ülkemiz aleyhine verilen ihlal kararlarının yoğunluğu dikkate alınmak suretiyle diğer ihlal alanları bakımından da Cumhurbaşkanı kararıyla bu Kanun hükümleri uygulanabilir." 6384 sayılı Kanun'un  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:"Bu Kanun kapsamında yapılacak müracaatlar hakkında karar vermek üzere Bakanlığın merkez, bağlı ve ilgili kuruluşlarında çalışan hâkim ve savcılar arasından Adalet Bakanı tarafından atanacak dört kişi ile Maliye Bakanı tarafından Maliye Bakanlığı personeli arasından atanacak bir kişiden oluşan toplam beş kişilik bir Komisyon kurulur. Komisyon Başkanı bu üyeler arasından Adalet Bakanı tarafından seçilir." 6384 sayılı Kanun'un  maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:"Başvuran, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren altı ay içinde Komisyona müracaat edebilir. Bu süre içinde müracaatta bulunmayanlar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin münhasıran iç hukuk yollarının tüketilmemiş olması gerekçesine dayanan kabul edilemezlik kararının kendilerine tebliğinden itibaren bir ay içinde de Komisyona müracaat edebilirler." 4721 sayılı Kanun'un  maddesiyle tapu sicilinin tutulmasından doğan bütün zararlardan devletin sorumlu olduğu, devletin zararın doğmasında kusuru bulunan görevlilere rücu edebileceği hüküm altına alınmıştır. Öncesinde Yargıtay, bu maddenin sadece tapu sicilinde yapılan hataları kapsadığı ancak tapu sicili oluşturulurken yani kadastro çalışmalarından kaynaklanan hataların bu madde kapsamında değerlendirilemeyeceği yönünde kararlar vermiştir. Bununla birlikte AİHM tarafından verilen çok sayıda ihlal kararından sonra Yargıtay, içtihat değişikliğine giderek kadastro sırasında yapılan hataların da 4721 sayılı Kanun'un  maddesi kapsamında devletin sorumluluğu altında olduğuna ve tazminat ödenmesi gerektiğine dair kararlar vermiştir.B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (Sözleşme) ek (1) No.lu Protokol'ün  maddesi şöyledir:"Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez." AİHM, mülkün gerçek değerine göre makul kabul edilebilecek bir miktarda tazminat ödemeden mülkiyetten yoksun bırakmanın Sözleşme'ye ek (1) No.lu Protokol'ün  maddesi kapsamında aşırı bir yük oluşturduğunu ve hiç tazminat ödenmeden mahrum bırakmanın ancak istisnai durumlarla haklı bulunabileceğini belirtmektedir (Jahn ve diğerleri/Almanya [BD], B. No: 46720/99, 72203/01, 72552/01, 30/6/2005, § 116; Nastou/Yunanistan (No. 2), B. No: 16163/02, 15/7/2005, § 33). Turgut ve diğerleri/Türkiye (B. No: 1411/03, 8/7/2008) kararına konu olayda, 1911 yılında tapuya tescil edilen taşınmazın tapu kaydı orman olması dolayısıyla özel mülkiyete konu olamayacağı gerekçesiyle yargı kararıyla iptal edilmiştir. AİHM, başvurucuların miras bırakanının 1911 yılında bu taşınmazı edindiğine ve başvurucuların tapu kayıtlarının Hazine yararına iptal edildiği tarihe kadar söz konusu taşınmazın iç hukuktaki tüm sonuçlarıyla birlikte meşru olduğuna işaret etmiştir. AİHM sonuç olarak tazminat ödenmeksizin tapu kaydının iptal edilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlaline karar vermiştir (Turgut ve diğerleri/Türkiye, §§ 86-93). AİHM, adil dengenin sağlanıp sağlanmadığının ve malike aşırı külfet yüklenip yüklenmediğinin değerlendirilmesinde tazminat tutarının önemli bir unsur olduğunu vurgulamakta, taşınmazın gerçek değerinin karşılanmamasının kural olarak adil dengeyi bozacağını kabul etmektedir. AİHM'e göre tazminat miktarı kural olarak taşınmazın mülkiyetinin kaybedildiği tarihteki değerine göre hesaplanmalıdır. Başka türlü yaklaşımlar az veya çok keyfîliğe ve belirsizliğe neden olabilir (Vistiņš ve Perepjolkins/Letonya [BD], B. No: 71243/01, 25/10/2012, §§ 110, 111). AİHM, somut olayda benzer bir başvuruyu 4721 sayılı Kanun'un  maddesinde öngörülen tazminat yolunun ve 6292 sayılı Kanun'da düzenlenen iade mekanizmasının tüketilmemesi sebebiyle kabul edilemez bulmuştur (Arıoğlu ve diğerleri/Türkiye, (k.k.) B. No: 11166/05, 6/11/2012).