Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, kamu makamları tarafından öngörülebilir ve önlenebilir nitelikteki silahlı saldırı sonucu yaralanma meydana gelmesi ve olaydan kaynaklanan zararların geç ve yetersiz şekilde tazmin edilmesi nedenleriyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 15/9/2014 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirmemiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu 14/7/1998 tarihinde karşıdan karşıya geçmek üzere caddede beklerken kendisine bir aracın çarpması suretiyle trafik kazası geçirmiştir. Kaza sonucunda başvurucunun sol gözü görme yeteneğini kaybetmiş; kaburga kemiği ile sol köprücük kemiği kırılmıştır.  Başvurucunun kendisine çarpan otomobilin sürücüsü ile otomobili işleten şirkete karşı açtığı tazminat davası sonucunda Mahkeme, sürücünün 8/8 kusurlu olduğunu tespit ederek maddi ve manevi zararların ilgilisince karşılanmasına karar vermiştir.  Başvurucu, işleten şirket yetkilisi S.G tarafından hükmolunan tutarın tahsilinden vazgeçmesi için baskı ve tehditlere maruz kaldığı şikâyetiyle 7/9/2004 tarihinde İzmir Cumhuriyet Başsavcılığına (Cumhuriyet Başsavcılığı) bir dilekçe ile başvurmuştur. Başvurucu şikâyet dilekçesinde, yüzüne karşı sözlü tehditlerin yanı sıra mektup ile tehdit edildiğini belirtmiştir. Dilekçede, yazılı tehditleri almasının ardından avukatının otomobilinin kurşunlandığını, avukatının bu durumla ilgili olarak Cumhuriyet Başsavcılığına başvurduğunu, yazılı tehditlerde yer alan "Sıra sende." ifadesinin tehditlerin ciddiyetini ortaya koyduğunu ve bu nedenle devletin korumasına ihtiyacı olduğunu hissettiğini dile getirmiş; olayların araştırılmasını, kendisine yönelen tehditler için gerekli önlemlerin alınmasını talep etmiştir.  Başvurucu, aynı husustan dolayı -Cumhuriyet Başsavcılığına verdiği şikâyet dilekçesini de ekleyerek- ailesi ve kendisinin can güvenliğinden endişe ettiğinden bahisle güvenliğinin sağlanması için 8/9/2004 tarihli dilekçeleriyle Bornova ve Konak Kaymakamlıklarına ayrı ayrı başvuruda bulunmuştur.  Başvurucu 30/9/2004 tarihinde İçişleri Bakanlığına da başvurmuş ve can güvenliğinin sağlanması için gerekli önlemlerin alınmasını talep etmiştir.  İçişleri Bakanlığınca 5/11/2004 tarihinde başvurucuya, kendisine koruma sağlanabilmesi için ilgili valiliğe başvurması gerektiği bildirilmiştir.  Başvurucu 19/9/2004 tarihinde Bornova Emniyet Müdürlüğüne davet edilmiştir. Burada şikâyeti ile ilgili ifadesi alınmış, kendisine Müdürlükte çalışan görevlilerin telefon numaraları verilerek şüpheli bir durum ve kişilerle karşılaştığında bilgi vermesi istenmiş; ayrıca sık aralıklarla ev adresinin görevli ekipler tarafından kontrol edileceği bildirilmiştir. Başvuru formunda, bu görüşme sırasında talebinin Valilik makamına iletileceğinin ve korunması ile ilgili kararın Valilik makamınca değerlendirileceğinin kendisine söylendiği ancak bu konuda daha sonra herhangi bir bilgilendirmenin yapılmadığı hususu yer almaktadır. Öte yandan Konak İlçe Emniyet Müdürlüğü de 3/11/2004 tarihli yazısıyla işyeri ve çevresinin ekiplerince kontrol edildiği hususunda başvurucuyu bilgilendirmiştir.  Başvurucu 10/12/2004 tarihinde işyerinden çıkarken, kimliği tespit edilemeyen bir kişinin silahlı saldırısı sonucu yaralanmıştır. Ege Sağlık Hastanesi tarafından başvurucu hakkında düzenlenen kesin adli raporda şu hususlara yer verilmiştir."Hastanın 11/1/2005 günü yapılan muayenesinde: sol uyluk anteriorunda (dizden 12 cm. praximalinde) mermi giriş deliği; uyluk posteriorundaki (diz ardından 10 cm proximalinde) mermi çıkış deliği, (15) onbeş gün iş ve gücüne mani olarak (4) dört haftada iyileşmiştir. ..."A. Olayla İlgili Ceza Soruşturmaları Süreçleri Başvurucunun Tehdit Edilmesi ile İlgili Ceza Kovuşturması Süreci Tehdit edildiği şikâyetiyle başvurucunun 7/9/2004 tarihinde Cumhuriyet Başsavcılığına yaptığı başvuru üzerine yürütülen soruşturma sonucunda düzenlenen 31/12/2004 tarihli iddianameyle, S.G.nin cezalandırılması talebiyle kamu davası açılmıştır. İddianamede şu hususlar kayıtlıdır:"Müşteki [başvurucu] Abdülkadir Tayfun Alpay'ın 1998 tarihinde Gediz Caddesinde yaya olarak karşıdan karşıya geçmek üzereyken [S...] Uluslar arası Kara ve Deniz Taşımacılığı isimli firmaya ait aracın kendisine çarpması sonucu aracın sürücüsü [K.T.] hakkında ceza davası, aracın şirkete ait olması nedeniyle şirket sahibi [S.G.] hakkında da maddi ve manevi tazminat davası açtığı ve davaları kazanması üzerine müştekinin bürosuna gelerek yaptığı görüşme esnasında 'beni yıkanı bende yıkarım daha önce cezaevine girdim yine girerim' demek suretiyle tehdit ettiği, 2003 yılında yine sanığın müştekinin Alsancak'taki bürosuna gelerek görüştüğü esnada 'beni yıkanı ben de yıkarım' demek suretiyle tehdit ettiği, 2004 tarihinde ise müşteki adına finansbank tarafından gönderilmiş zarfın açılarak el yazısıyla 'ayağını denk al ve kendine dikkate et, sıra sende Tayfun bey' yazan imzasız mektupla tehdit edildiği, son olarak da 2004 tarihde müştekinin Alsancak'taki bürosunun po[s]ta kutusun[a] konulmuş zarfın üzerinde A. Tayfun Alpay zarfın içerisinde, 'bu sana ikinci ihtarım, her şeyin bedeli var sende bu bedeli ödeyeceksin Tayfun bey' yazılı imzasız mektupla tehdit edildiği yukarıda yazılı delillerden anlaşıldığından, Sanığın yargılamasının mahkemenizde yapılarak eylemine uyan yukarıda yazılı sevk maddesi uyarınca cezalandırılmasına karar verilmesi kamu adına iddia ve talep olunur. 2004" İzmir  Asliye Ceza Mahkemesi 26/10/2005 tarihli kararıyla, S.G.nin 2002 yılı Mayıs ayında ofisine gelerek başvurucuyu tehdit ettiğine ilişkin iddia dışında delil elde edilemediği, bürosuna gönderilen mektuplar üzerinde yaptırılan bilirkişi incelemesinden bu yazıların eli mahsulü olmadığının tespit edildiği ancak 2003 yılında başvurucunun bürosuna gelerek "Beni yakanı, ben de yakarım." demek suretiyle tehdit ettiğinin tanık ifadesi ile sabit olduğu gerekçesiyle bir ay hapis cezası ile cezalandırılmasına, cezanın 270 TL adli para cezasına çevrilmesine ve ertelenmesine karar vermiştir. Anılan karar, temyiz incelemesi sonucunda Yargıtay  Ceza Dairesinin 5/11/2007 tarihli kararıyla onanarak kesinleşmiştir. Başvurucunun Yaralanması ile İlgili Ceza Soruşturması ve Kovuşturması Süreci Başvurucunun yaralanması ile ilgili olarak Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen soruşturmada 30/5/2005 tarihinde, başvurucuyu silahıyla yaralayan ve eşkâli "zayıf, uzun boylu, 80 boylarında" olarak tanımlanan şüphelinin kimliğinin tespit edilememesi nedeniyle bu kişi hakkındaki soruşturmanın tefriki ile ayrı bir soruşturma dosyası üzerinden yürütülmesine karar verilmiştir.  Yapılan soruşturma sonunda 30/5/2005 tarihinde, S.G. hakkında kasten yaralama suçuna azmettirmeden iddianame düzenlenmiştir. İzmir  Asliye Ceza Mahkemesinde (Asliye Ceza Mahkemesi) görülen kamu davası sonucunda 12/10/2005 tarihinde, atılı suçu inkâr etmesi, olayın failinin yakalanamamış olması ve dosya kapsamına göre usulüne uygun tebligata rağmen duruşmaya gelmeyen başvurucunun ayrıca beyanının tespitine gerek görülmediği gerekçeleriyle S.G.nin beraatine karar verilmiştir. Söz konusu kararda olayın görgü tanığının anlatımına da yer verilmiştir. Görgü tanığının anlatımına göre, başvurucu kendisi ile görüşmeye gelen saldırganı, aradığı kişinin kendisi olmadığını söyleyerek işyerinden bir süreliğine uzaklaştırmayı başarmış ancak saldırganın bina çıkışındaki silahlı saldırısında yaralanmıştır. Temyiz talebine ilişkin dilekçeyi inceleyen Asliye Ceza Mahkemesi 18/10/2005 tarihli kararıyla başvurucunun temyiz hakkı olmadığı gerekçesiyle talebinin reddine karar vermiştir. Aynı günlü dilekçesiyle başvurucu, şikâyetinden feragat ettiğini Asliye Ceza Mahkemesine bildirmiştir. Öte yandan Cumhuriyet Başsavcılığı 23/1/2007 tarihli müzekkeresi ile İzmir Emniyet Asayiş Şube Müdürlüğüne olayın failinin daimî olarak aranması talimatını vermiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı 6/7/2010 tarihinde yapılan tüm aramalara rağmen olayın failinin bulunamadığı, dava zamanaşımını kesen usule ilişkin bir işlemin yapılmadığı ve suçun nevi ve miktarına göre dava zamanaşımı süresinin dolduğu gerekçesiyle olay hakkında kovuşturmaya yer olmadığına dair karar vermiştir. B. Olayla İlgili İdari Yargı Süreci Başvurucu; yaşamına yönelik tehditlere maruz kaldığını, güvenliğinin sağlanması için başvurularına rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığını, saldırının önlenememesi sonucu yaralanması nedeniyle iki ay süreyle mesleki faaliyetinden uzak kaldığını belirterek bu olaydan dolayı uğradığını ileri sürdüğü maddi ve manevi zararlarının giderilmesi talebiyle 12/9/2005 tarihinde İçişleri Bakanlığına karşı tam yargı davası açmıştır. İzmir  İdare Mahkemesi (İdare Mahkemesi) 7/2/2007 tarihli kararıyla;i. Anayasa'nın  maddesi uyarınca idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğu,ii. İdarenin tazmin yükümlülüğünün doğabilmesi için hizmetin kötü ya da geç işletilmesinin, hiç işletilmemesinin, bunun sonucunda da idarenin hizmet kusurunun bulunması gerektiği,iii. Başvurucunun 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında özel korumaya tabi kişilerden olmadığı, iv. Başvurucunun güvenliği ile ilgili kaygılarını davalı idareye belirterek yaptığı başvurunun ardından idarenin 10/6/1949 tarihli ve 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu kapsamında işyeri ve ikameti çevresinde gerekli güvenlik tedbirleri aldığı,v. Bu tedbirlerin alınmasına rağmen başvurucunun kimliği belirlenemeyen bir kişi tarafından silahla yaralanması nedeniyle idarenin hizmet kusurunun bulunduğundan bahsedilemeyeceği gerekçesiyle davanın reddine karar vermiştir. Başvurucunun temyiz talebini inceleyen Danıştay Onuncu Dairesi (Onuncu Daire), yaralanma nedeniyle uğranılan maddi zararın hizmeti kusurlu işlettiği ortaya konulamayan idarece tazmin edilmesine olanak bulunmadığı ancak başvurucunun yaralanması olayı dışında can güvenliğinin ve vücut bütünlüğünün ciddi tehdit altında olduğu sabit iken olayın ciddi görülmeyerek başvurusunun ivedilikle sonuçlandırılmaması nedeniyle oluşan sıkıntı ve üzüntünün giderilmesi amacıyla manevi tazminata hükmedilmesi gerektiği gerekçesiyle söz konusu kararın bozulmasına karar vermiştir.  Bozma kararına uyan İdare Mahkemesi 16/2/2012 tarihli kararıyla;i. Kişilerin can ve mal güvenliğinin korunmasının devletin asli görevi olduğu, idarenin bu görevi yerine getirmek, kamu düzeni ve esenliği sağlamak üzere kolluk örgütünü kurması, gerekli araç ve olanakları sağlaması, yeterli önlemleri zamanında alması gerektiği, risk taşıyan kolluk hizmetlerinin önceden haberdar olunan durumlar dışında genel nitelikli önlemler alınarak yürütülmesinin olağan yol olduğu,ii. Buna göre idarenin önceden haberdar edildiği ve özel önlem alması gereken durumlar dışında münferit olaylardan kaynaklanan zararları tazmin yükümlülüğünün bulunmadığı,iii. 5442 sayılı Kanun ile 4/7/1934 tarihli ve 2559 sayılı Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu'nun genel anlamda güvenliğin sağlanması konusunda valilikler ile kolluğa görev verildiği,iv. 3713 sayılı Kanun'un  maddesinde sayılan kişiler ile terör örgütlerinin açık hedefi hâline gelenler yönünden özel bir düzenleme yapılarak bu kişiler hakkında koruma tedbiri alınmasının devletin görevi olduğu yönünde düzenleme yapıldığı,v. Bu hükümde sayılan kişiler dışında mevzuatın özel koruma öngörmediği,vi. Somut olayda davalı idarenin başvurucunun bilgilendirmesi üzerine gerekli ve yeterli tedbirleri aldığı, yaralanma olayının bu tedbirlerin alınmasından sonra gerçekleştiği,vii. Buna göre yaralanma nedeniyle meydana geldiği ileri sürülen maddi zararın hizmetin kusurlu işletildiğinden bahisle tazminine olanak bulunmadığı,viii. Ancak başvurucunun can güvenliği ve vücut bütünlüğünün ciddi tehdit altında olduğu sabit iken olayın ciddi görülmeyerek başvurusundan iki ay gibi bir sürenin sonunda önlem alınmış olması nedeniyle eksik ve kusurlu işletilen kolluk hizmeti nedeniyle çekilen manevi sıkıntının tazmin edilmesi gerektiği gerekçeleriyle başvurucunun 000 TL manevi tazminat talebinin takdiren 000 TL'lik kısmının kabulüne karar vermiştir. Tarafların temyiz talebi üzerine dosyayı yeniden inceleyen Onuncu Daire 1/7/2013 tarihinde söz konusu kararı onamıştır.  Tarafların kararın düzeltilmesi kanun yoluna yaptığı başvurunun 25/6/2014 tarihinde reddolunmasıyla karar kesinleşmiştir. Başvurucu 15/9/2014 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 3713 sayılı Kanun’un “Koruma tedbirleri" kenar başlıklı  maddesinin 29/6/2006 tarihli ve 5532 sayılı Kanun'un  maddesi ile değiştirilmeden önceki hâli şöyledir:  “Koruma tedbirleriMADDE  — Terör ve anarşi ile mücadelede görev veren veya bu görevi ifa eden adlî, istihbarı, idarî ve askerî görevliler, zabıta amir ve memurları, Ceza ve Tevkif evleri Genel Müdürü ve Genel Müdür Yardımcıları, terör suçlularının muhafaza edildiği ceza ve tutukevlerinin savcıları ve müdürleri, Devlet Güvenlik Mahkemeleri hâkim ve savcıları ile bu görevlerinden ayrılmış olanlar ve terör örgütlerinin açık hedefi haline gelen veya getirilenler ile suçların aydınlatılmasında yardımcı olan tanık ve ihbarcılar hakkında gerekli koruma tedbirleri Devlet tarafından alınır.Bu koruma tedbirleri; talep halinde estetik cerrahî yoluyla fizyolojik görünümün değiştirilmesi dahil, nüfus kaydı, ehliyet, evlenme cüzdanı, diploma ve benzeri belgelerin değiştirilmesi, askerlik işleminin düzenlenmesi, menkul ve gayrimenkul mal varlıklarıyla ilgili hakları, sosyal güvenlik ve diğer hakların korunması gibi hususlarda düzenleme yapılır.Bu tedbirlerin uygulanmasında, İçişleri Bakanlığı ile ilgili diğer kurum ve kuruluşlar gerekli her türlü gizlilik kurallarına uymak zorundadırlar.Koruma tedbirleriyle ilgili esas ve usuller Başbakanlıkça çıkarılacak bir yönetmelik ile belirlenir.Yukarıda sayılanlardan kamu görevlileri, görevlerinden ayrılmış olsalar dahi terör suçluları tarafından kendilerine veya eş ve çocuklarının canına vuku bulan bir taarruzu savmak için silah kullanmaya yetkilidirler.” Olay tarihinde yürürlükte olan 30/7/1999 tarihli ve 4422 sayılı Çıkar Amaçlı Suç Örgütleriyle Mücadele Kanunu'nun "Tanığın ve görevlilerin korunması" kenar başlıklı  maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları şöyledir:"...Tanığın dinlenmek suretiyle kimliğinin açıklanması gerektiğinde, tanık hakkında 1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun 20 nci maddesindeki hükümlerin uygulanmasına karar verilebilir.Yukarıdaki fıkralarda yer alan hükümler, muhbirler ve bu Kanunun kapsamına giren suçlara ait istihbaratta veya soruşturulmasında görev alan kolluk amir ve memurları hakkında da uygulanır, kimlik bilgileri ile görevine ve özel hayatına ilişkin bilgiler hiç bir şekilde açıklanmaz...." 5442 sayılı Kanun'un  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:" A) Vali, il sınırları içinde bulunan genel ve özel bütün kolluk kuvvet ve teşkilatının amiridir. Suç işlenmesini önlemek, kamu düzen ve güvenini korumak için gereken tedbirleri alır. Bu maksatla Devletin genel ve özel kolluk kuvvetlerini istihdam eder, bu teşkilat amir ve memurları vali tarafından verilen emirleri derhal yerine getirmekle yükümlüdür....C) İl sınırları içinde huzur ve güvenliğin, kişi dokunulmazlığının, tasarrufa müteaallik emniyetin, kamu esenliğinin sağlanması ve önleyici kolluk yetkisi valinin ödev ve görevlerindendir.Bunları sağlamak için vali gereken karar ve tedbirleri alır...."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "İnsan haklarına saygı yükümlülüğü" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Yüksek Sözleşmeci Taraflar kendi yetki alanları içinde bulunan herkesin, bu Sözleşme'nin birinci bölümünde açıklanan hak ve özgürlüklerden yararlanmalarını sağlarlar." Sözleşme'nin "Yaşam hakkı" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili bölümü şöyledir:" Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Sözleşme'nin  maddesi kapsamında devleti yalnızca kasten ve yasaya aykırı biçimde ölüme sebebiyet vermekten kaçınma yükümlülüğü altına sokmamakta, aynı zamanda egemenliği altındaki kişilerin yaşamını korumak konusunda gerekli tedbiri almakla da yükümlü tutmaktadır (B/Birleşik Krallık, B. No: 23413/94, 9/6/1998, § 36).  Devletin yaşam hakkı alanındaki pozitif yükümlülükleri olarak nitelendirilen bu yükümlülükleri, etkili ve caydırıcı bir ceza hukuku sistemini yürürlüğe koymak ve bu sistemi etkin bir şekilde uygulanmasını sağlayacak adli bir mekanizma kurmak suretiyle yaşam hakkını koruma şeklindeki temel görevinin ötesine geçen sorumlulukları içermektedir. Bu bağlamda AİHM, Sözleşme'nin  maddesinin tanımlanmış belli koşullar altında bireyin yaşamına yönelik olarak üçüncü kişilerin eylemlerinden kaynaklanan tehditlerin ortadan kaldırılması konusunda koruyucu tedbirlerin alınması yükümlülüğünün de Sözleşmenin  maddesinin gereklerinden olduğunu değerlendirmektedir (Osman/Birleşik Krallık [BD], B. No: 23452/94, 28/10/1998, § 115; R.R. ve diğerleri/Macaristan, B. No: 19400/11, 4/12/2012,§ 28). Ancak AİHM, Sözleşme'nin  maddesi kapsamında görülen bu yükümlülüğün kişilere yönelik her türlü şiddet olasılığını önleme yönünde bir pozitif yükümlülüğe işaret etmediğini belirtmektedir (Tanrıbilir/Türkiye, B. No: 21422/93, 16/11/2000, § 71; Choreftakis ve Choreftaki/Yunanistan, B. No: 46846/08, 17/1/2012, § 46). AİHM, bu yükümlülüğün kamu makamlarına aşırı ve imkânsız bir yük yüklenilmesi şeklinde yorumlanamayacağını öngörmektedir. Buna paralel olarak kişilerin yaşamına yönelik her tehdidin kamu makamlarını bu riskin gerçekleşmesini önleyici tedbirleri alma yükümlülüğü altına sokmadığını kabul etmektedir. AİHM'e göre kişiye karşı işlenen suçları önleme ve bastırma yükümlülükleri bağlamında yaşam hakkının korunmasına ilişkin pozitif yükümlülüklerin ihlal edildiği iddiaları gündeme geldiğinde ilgililerin öncelikle kamu makamlarının belli bir zamanda üçüncü kişilerin suç teşkil eden eylemleriyle belli bir kişi veya kişilerin yaşamlarına yönelik gerçek ve yakın bir tehlike altında olduklarını bildikleri veya bilmeleri gerektiğini, buna rağmen bu riski ortadan kaldırmak için imkânları dâhilinde kalan ve makul olarak kendilerinden almaları beklenebilecek önlemleri almadıkları konusunda AİHM'i ikna etmesi gerekir. AİHM'e göre  maddenin Sözleşme kapsamında taşıdığı temel önem dikkate alındığında başvurucunun bu bağlamda kamu makamlarının bildikleri veya bilmeleri gereken, yaşamına yönelik gerçek ve yakın bir riski ortadan kaldırmak için kendilerinden makul olarak yapmaları beklenebilecekleri yapmadıklarını kanıtlaması yeterlidir. Bu sorun incelenen her olayın kendine has koşulları ışığında yanıtlanabilecek bir husustur (Osman/Birleşik Krallık, §§ 115, 116; R.R. ve diğerleri/Macaristan, § 29).