Haklar: İfade özgürlüğü

Başvuru, tanınmış bir siyasetçi hakkında ulusal bir gazetede yapılan haberler nedeniyle tazminata hükmedilmesinin ifade ve basın özgürlüklerini ihlal ettiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 15/1/2015 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucular sırasıyla Yeni Akit isimli ulusal gazetenin olay tarihindeki yayımcısı, sahibi ve dava konusu yayının eser sahibidir. Tanınmış bir siyasetçi ve ana muhalefet partisinin lideri olan B. kendisi ve bir kadın milletvekiline ait olduğu iddia edilen mahrem içerikli gizli kamera görüntülerinin ortaya çıkmasının ardından 10/5/2010 tarihinde ana muhalefet partisi genel başkanlığı görevinden istifa etmiştir.  Ulusal basında yaygın bir biçimde yer alan kimi iddialara göre anılan görüntüler ilk olarak olay tarihinde Anadolu'da Vakit ismiyle yayın yapan ulusal gazetenin internetteki haber sitesi olan habervaktim.com'da yayımlanmıştır. Anadolu'da Vakit gazetesinin yerini 11/10/2010 tarihinden geçerli olmak üzere somut başvuruya konu haberin yapıldığı Yeni Akit gazetesi almıştır. Anadolu'da Vakit gazetesinin 10/10/2010 tarihli nüshasının birinci sayfasında konuyla ilgili yapılan duyuruda; Anadolu'da Vakit gazetesinin imtiyaz sahibinin vefatı sonrası gazetenin isim hakkına sahip olan kanuni varisleri, neşriyatın devam edip etmemesi konusundaki tereddütler üzerine Anadolu'da Vakit gazetesi Yayın Kurulunun faaliyetlerine Yeni Akit gazetesi adı altında devam etme kararı aldıkları belirtilmiştir. Öte yandan B. ile birlikte başka bazı siyasetçilerin özel hayatlarına ilişkin olduğu iddia edilen mahrem içerikli görüntülerin internetten yayımlanmasını konu edinen bir soruşturma Ankara Cumhuriyet Başsavcılığınca başlatılmıştır. Anılan soruşturma kapsamında ilgili dönemde Anadolu'da Vakit gazetesinin, daha sonraki dönemlerde ise bu gazetenin yerini alan Yeni Akit gazetesinin Ankara temsilciliği görevini üstlenmiş olan Y. isimli kişi 23/6/2016 tarihinde tutuklanmıştır. Anılan görüntülerin yayımlanmasıyla ilgili olarak Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yapılanması (PDY) olarak isimlendirilen örgütün lideri Fetullah Gülen'in ve Y.nin de aralarında bulunduğu çok sayıda sanığın yargılandığı dava devam etmektedir. B.nin istifasından sonraki süreçte Yeni Akit gazetesinin 18/3/2011 tarihli nüshasının  ve  sayfalarında "Şok Diyaloglar" başlığı altında -bir karikatür ve habere konu kişilerin fotoğraflarıyla birlikte- yayımlanan haberlerde B. ile İ.B. isimli bir kadın gazeteci arasında geliştiği iddia edilen telefon görüşmelerinin kayıtlarına ulaşıldığı belirtilmiş, bu kayıtlara dayalı olduğu belirtilen bazı diyaloglara yer verilmiş ve bunlara dayalı olarak B. eleştirilmiştir.  B. ve bir kadın milletvekiline ait olduğu iddia edilen mahrem gizli kamera görüntülerinin ilk olarak Anadolu'da Vakit ismiyle yayın yapan ulusal gazetenin internetteki haber sitesi olan habervaktim.com'da yayımlanması olayında olduğu gibiD.B. ve İ.B. isimli bir kadın gazeteci arasında geliştiği iddia edilen mahrem içerikli telefon görüşmeleri de ilk kez Yeni Akit gazetesinde yayımlanmıştır ("Şok Diyaloglar" başlıklı haber ve haber metninde yer verilen telefon görüşmesinin içerikleri bireysel başvuru dosyasında mevcuttur.).  Diğer yazılı ve görsel basın yayın organlarının pek çoğu daİ.B. isimli kadın ile B. arasında geçtiği iddia edilen konuşmaları Yeni Akit gazetesinde yayımlanan başvuru konusu habere referans vererek haberleştirmişlertir. Anılan haber üzerine B. (davacı) kişilik haklarının saldırıya uğradığı iddiasıyla başvuruculara karşı manevi tazminat davası açmıştır. Yargılamayı yapan Ankara  Asliye Hukuk Mahkemesi aşağıdaki gerekçelerle davayı reddetmiştir:"...Ergenekon soruşturması kapsamında Cumhuriyet Başsavcılığının talebi üzerine yapılan teknik incelemeler ve mahkeme kararları doğrultusunda tespit olunan şüphelilerin suça konu telefon görüşmelerine dayanılarak haber yapıldığı, söz konusu soruşturmaya ait iddianamede dava konusu haberin içeriğine ilişkin tape kayıtlarının ve ilgili bilgi ve belgelerin mevcut olduğu anlaşılmaktadır. ...Dava konusu haber içeriğinde de ... söz konusu telefon görüşmelerindeki kayıtlar aynen yayınlanmıştır. Dolayısıyla haberin ses kayıtlarına ilişkin olduğuna dair bölümü bu yönüyle gerçektir. ...Bunlarla birlikte davacının toplum içinde sıradan bir kişi olmayıp siyasi bir lider olması toplumun devamlı dikkatini çeken konumda bulunması nedeniyle ve kamunun bilgilendirilmesi amacıyla bu gibi kişiler hakkında sıradan kişilere göre daha fazla haber yapılması hatta gerektiğinde de bu gibi kişilerin sıradan insanlar için "özel hayat" olarak nitelendirilen durumları hakkında kamunun bilgilendirilmesi doğaldır. Ve bunlara ilişkin her türlü olayların gündeme getirilmesinde hukuka aykırılık yoktur. Ayrıca siyasi kimliği ve toplum içindeki konumu sebebiyle davacı ve bu gibi kişilerin sıradan insanlara göre cevap ve düzeltme hakkından çok daha büyük haklara sahip olduğu da bilinen bir gerçektir. Davacının kişiliği ve statüsü nedeniyle soruşturma kapsamında adı geçen bilgi ve belgelerin kamuoyunun bilgilenmesi açısından yararları olacaktır. Ayrıca toplum tarafından önemli bir şahsiyet olarak tanınan davacıhakkında böyle bir haber yapılmasında toplumsal ilginin varlığı da aşikardır. Bu sebeplerle dava konusu haberde kamu yararının ve toplumsal ilginin mevcut olduğu kanaatine varılmıştır. Bunlarla birlikte dava konusu ses kayıtlarına ilişkin bir çok basın yayın organında haber ve köşe yazılarına yer verilmiş ve o dönem itibariyle kamunun yakından ilgilendiği bir konu haline gelmiştir....Dava konusu haber de de soruşturma kapsamındaki ses kayıtları baz alınarak bu kayıtlar hakkında yorumlara yer verilmiştir. Ancak ne kadar haberde yorum söz konusu ise de soruşturma kapsamında elde edilen ses kayıtlarına haberde aynen yer verilerek haberin özünü kavrama konusunda okuyucuya imkan tanımıştır. Yani haber sadece yorumlardan ibaret olmayıp ses kayıtlarına da yer verilerek haberin özü de korunmuştur.Bu sebeplerle dava konusu haber verilirken öz ve biçim arasındaki dengenin de korunduğu ve haberin bu yönüyle de hukuka uygun olduğu kanaatine varılmıştır. Sonuç olarak dava konusu haberin kamuoyunun ilgilendiği, güncelliğini koruduğu ve özle biçim arasındaki dengenin korunup haberin yayınlanmasında kamu yararının mevcut oluğu anlaşılmış; dolayısıyla kişilik haklarına saldırının kabulü için yukarıda açıklanan şartlar oluşmadığı ve belirtilen ilkelerin aşılmadığı anlaşılmış[tır]..." Davacı tarafından yapılan temyiz başvurusu üzerine Yargıtay aşağıdaki gerekçelerle bozma kararı vermiştir:"Dosya arasındaki bilgi ve belgelerden, dava konusu haberde ... ulaşıldığı bildirilen kayıtlardan aktarıldığı iddia olunan görüşme içeriklerine yer verilmiş bulunmasına karşın, davalıların söz konusu telefon dinleme kayıtlarını dosyaya ibraz edemedikleri, davacı tarafından dosyaya ibraz olunan İstanbul Başsavcılığının ... soruşturma esas sayılı iddianamesi içeriğinden, haberde anlatılan tarzdaki diyaloğun davacı ile [İ.B.] arasında geçmediği, [İ.B.] isimli kişinin, telefonlarının dinlendiğini düşündüğü [S.Y.] isimli kişiye, davacının ismini kullanarak aralarında geçtiğini iddia ettiği olayları anlattığı, soruşturma kapsamında başvurulan ifadesinde de iddialarını tekrar ettiği anlaşılmaktadır. Şu durumda, dava konusu haberde bahsi geçen diyaloğun dava dışı iki kişi arasında geçmiş bulunmasına karşın davacının telefon görüşmesi kayıtlarından elde edilmiş gibi aktarılması nedeni ile haber görünür gerçeğe uygun olmayıp davacının kişilik haklarına saldırı oluşturmaktadır. Mahkemece açıklanan olgular gözetilerek, davacı yararına uygun bir tutarda manevi tazminat takdir edilmesi gerekirken, yerinde olmayan yazılı gerekçeyle, istemin tümden reddedilmiş olması usul ve yasaya uygun düşmediğinden kararın bozulması gerekmiştir."  Ankara  Asliye Hukuk Mahkemesi bozma üzerine yapılan yargılama sonunda 22/4/2014 tarihli kararıyla Yargıtay kararında gösterilen gerekçeleri benimseyerek başvurucular aleyhine müştereken ve müteselsilen 000 TL manevi tazminata hükmetmiştir. Başvurucuların temyizi üzerine karar Yargıtayca 13/11/2014 tarihinde onanmıştır. Onama kararı başvuruculara 17/12/2014 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucular 15/1/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 22/4/1926 tarihli ve 818 sayılı mülga Borçlar Kanunu'nun "Şahsi menfaatlerin haleldar olması" kenar başlıklı  maddesinin birinci fıkrası şöyledir:"Şahsiyet hakkı hukuka aykırı bir şekilde tecavüze uğrayan kişi, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat namıyla bir miktar para ödenmesini dava edebilir. "B. Uluslararası Hukuk İfade Özgürlüğünün Demokratik Toplumdaki Önemi ve Basının Rolü Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) göre ifade özgürlüğü, demokratik toplumun temelini oluşturan ana unsurlardandır. AİHM, ifade özgürlüğüne ilişkin kararlarında ifade özgürlüğünün toplumun ilerlemesi ve bireyin gelişmesi için gerekli temel şartlardan birini teşkil ettiğini yinelemektedir. AİHM'e göre Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme)  maddenin ikinci paragrafı saklı tutulmak üzere ifade özgürlüğü sadece toplum tarafından kabul gören, zararsız veya ilgisiz kabul edilen bilgi ve fikirler için değil incitici, şoke edici ya da endişelendirici bilgi ve düşünceler için de geçerlidir. İfade özgürlüğü, yokluğu hâlinde demokratik bir toplumdan söz edemeyeceğimiz çoğulculuğun, hoşgörünün ve açık fikirliliğin bir gereğidir. AİHM,  maddede güvence altına alınan bu hakkın bazı istisnalara tabi olduğunu ancak bu istisnaların dar yorumlanması ve bu hakkın sınırlandırılmasının ikna edici olması gerektiğini vurgulamıştır (Handyside/Birleşik Krallık [GK], B. No: 5493/72, 7/12/1976 § 49; Von Hannover/Almanya (No. 2) [BD], B. No: 40660/08 ve 60641/08, 7/2/2012, § 101).  AİHM, demokratik bir toplumda basının oynadığı temel rolün altını birçok kez çizmiştir. AİHM'e göre görev ve sorumluluklarının bilincinde olarak kamu yararını ilgilendiren her konuyu basının iletme görevi vardır. AİHM, basının böyle konularda bilgi ve fikir yaymadan ibaret olan görevine kamunun bu fikir ve bilgileri alma hakkı eklendiğini hatırlatmıştır. AİHM’e göre bu görevi olmasa basın, vazgeçilmez kamusal gözetleyici (watchdog) rolünü oynayamaz (Bladet Tromsø ve Stensaas/Norveç [BD], B. No: 21980/93, 20/5/1999, §§ 59, 62;Pedersen ve Baadsgaard/Danimarka [BD], B. No: 49017/99, 17/12/2004, § 71; Von Hannover/Almanya (No. 2), § 102).  AİHM, Radio France/Fransa (B. No: 53984/00, 30/3/2004, § 37) kararında basın özgürlüğünün kapsamının demokrasi ile yakın ilişkisinin doğal sonucu olarak bir dereceye kadar abartıya hatta kışkırtmaya izin verecek şekilde geniş yorumlanması gerektiğini belirtmiştir:"Mahkeme "görev ve sorumluluklar"ın, ifade özgürlüğünün doğasından kaynaklandığını yineler.  madde tarafından kamusal yararlara ilişkin meselelerin aktarılması içingazetecilere sağlanan güvencenin şartı, gazetecilik etiğine uygun olarakonların kesin ve güvenilir bilgi sağlamak konusunda iyi niyet sahibi olmalarıdır (örneğin bkz.Bladet Tromsø and Stensaas/Norveç, § 65;Colombani ve diğerleri/FransaB. No: 51279/99,25/06/2002, §65). Ne var ki basın özgürlüğü belli dereceye kadar abartmaya hatta kışkırtmaya (provocation) izin verir (bkz. özellikle, Bladet Tromsø and Stensaas/Norveç, § 59)..." Basının Sorumlulukları Sosyal görevini yerine getirebilmesi için basının özgür olması kadar sorumluluk bilinci ile hareket etmesinin de şart olduğunu ifade eden AİHM, basın özgürlüğünde belli ölçüde abartıya hatta tahrik yoluna başvurmak mümkün olsa da (Prager ve Oberschlick/Avusturya, B. No: 15974/90, 26/4/1995, § 38) bu özgürlüğün aynı zamanda ilgililerin meslek ahlakına saygı göstererek doğru ve güvenilir bilgi verecek şekilde ve iyi niyetli olarak hareket etmelerini zorunlu kıldığını da ifade etmiştir (Bladet Tromsø ve Stensaas / Norveç, § 65). Gerçekten de kötü niyetli olarak gerçeğin çarpıtılması, kabul edilebilir eleştiri sınırlarını aşabilir. Gerçeğe uygun bir iddiaya kamuoyunun gözünde yanlış bir imaj oluşturabilecek ek yorumlar, değer yargıları, tahminler hatta imalar eşlik edebilir. Dolayısıyla AİHM'e göre haber verme görevi zorunlu olarak ödev ve sorumluluklar ile basın kuruluşlarının kendiliğinden uymaları gereken sınırlar içermektedir. Bu durum özellikle basında yer alan söylemlerde isimleri zikredilen kişilerin ciddi şekilde itham edilmeleri hâllerinde geçerlidir (Mater/Türkiye, B. No: 54997/08, 16/7/2013, §§ 54, 55). Bu doğrultuda AİHM, bir kişinin siyasetçi ya da kamuoyunca tanınmış bir insan olmasının uyuşmazlık konusu ifadelerin yalnızca değer yargısı içerdiği durumlarda dahi yeterli olgusal temele sahip olduğunun gösterilmesi ihtiyacını ortadan kaldırmadığını da kabul etmiştir (Petrina/Romanya, B. No: 78060/01, 14/10/2008, §§ 45-50). Eldeki başvuruya ışık tutacak kararlardan biri bir radyo istasyonuna uygulanan yaptırımın Sözleşme'nin  maddesini ihlal ettiği yönündeki AİHM'in 19/12/2006 tarihli kararıdır. Radyo yayıncısı olan başvurucu Radio Twist, Adalet Bakanı ile Başbakan Yardımcısı arasındaki telefon görüşmesine ait kayıtları bir haber programında yayımlamaktan suçlu bulunmuştur. Haber programında, yayımlanan kayıtlarla birlikte bazı yorumlara da yer verilmiş ve söz konusu yorumlarda kayıtların en büyük ulusal sigorta şirketinin özelleştirilmesine ilişkin menfaati olan iki gurup arasındaki güç mücadelesine ilişkin olduğu belirtilmiştir. Adalet Bakanı, yasa dışı olmasına rağmen telefon görüşmesinin yayımlanmasının kişilik haklarına zarar verdiği iddiasıyla Radio Twist aleyhine hukuk davası açmıştır. Slovakya Mahkemesi, Radio Twistin Adalet Bakanı'ndan yazılı olarak özür dilemesine ve özür metninin de on beş gün içinde radyodan yayımlanmasına karar vermiştir. Mahkeme, yayıncı Şirketi de Adalet Bakanı'nın şeref ve itibarında meydana gelen ve maddi olmayan zararlar nedeniyle tazminat ödemeye mahkûm etmiştir. Söz konusu mahkeme kararında, cezanın yasa dışı bir şekilde kayda alınan ve özel hayatının bir parçası olan telefon görüşmeleri yayımlanan Adalet Bakanı'nın kişisel haklarına yapılan gayrimeşru müdahalenin bir karşılığı olduğu belirtilmiştir. Buna karşın AİHM, Slovakya mahkemelerinin vardığı sonuca katılmamıştır. AİHM, hem telefon görüşmesinin ve haberin sunumu sırasında yapılan yorumların içeriğinin hem de bağlamının tamamen politik olduğuna ve politikacıların özel hayatları ile bir ilgisi bulunmadığına dikkat çekmiştir. Dahası AİHM'e göre Radio Twist tarafından sunulan haberin gerçek olmadığı veya tahrif edilmiş bilgi barındırdığı da ileri sürülmemiştir. AİHM; başvurucu Şirketin, onun çalışanlarının veya temsilcilerinin bu kayıttan sorumlu olduğunun veya gazetecilerin bu kayıtları elde ederken ya da yayımlarken ceza hukukunu ihlal ettiğinin hiçbir aşamada iddia edilmediğine de dikkat çekmiştir. AİHM,ilgili kayıtların ulusal düzeyde bir soruşturmaya konu edilmediğini de gözönünde bulundurmuştur. AİHM, devletin sahip olduğu şirketlerin yönetimi ve özelleştirilmesiyle ilgili soruların kuşkuya yer bırakmayacak şekilde ve tanımı itibarıyla kamu yararına ilişkin olduğunu düşünmektedir. AİHM ayrıca, kayıtların yayımlanmasından sonra davacının Slovakya Anayasa Mahkemesine hâkim olarak seçildiğini ve itibarının lekelenmiş görünmediğini değerlendirmiştir. AİHM, üçüncü bir kişi tarafından elde edilmiş bir kaydı yayımlaması nedeniyle başvurucunun ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin gerekli olduğunun yeterince ikna edici bir şekilde ortaya konulamadığına ve Sözleşme'nin  maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir (Radio Twist A.S./Slovakya, B. No: 62202/00, 19/12/2006).