Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, ceza infaz kurumunda zorla saç tıraşı yapılması nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.   Başvuru 11/1/2018 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca, başvurucunun adli yardım talebinin kabulüne karar verilmiştir. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur.   Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla elde edilen bilgilere göre ilgili olaylar özetle şöyledir: Devletin birliğini ve ülke bütünlüğünü bozma suçundan 9/11/2015 tarihinde tutuklanan 1982 doğumlu başvurucu, İzmir 1 No.lu F Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda (Kurum) barındırılmaktadır.  Başvurucunun saçları 17/10/2017 tarihinde Kurum personeli tarafından kesilmiştir. Başvurucunun saçlarının şekli ve uzunluğuna ya da saçlarını kestirmesi için kendisine bir uyarı yapıldığına ilişkin bir bilgi veya belgeye rastlanmamıştır. Başvurucu 20/10/2017 tarihinde Kurum idaresine bir dilekçe ile başvurarak saçının rızası dışında ve haksız şekilde kesildiğini belirtmiş ve olayla ilgili olarak gerekli tahkikatın yapılmasını talep etmiştir. İnfaz Kurumu İdare ve Gözlem Kurulu 31/10/2017 tarihinde uygulamanın kanun ve tüzüğe uygun olduğuna karar vermiştir. Kararın ilgili kısmı şöyledir:"...Tutuklunun söz konusu talebe ilişkin, Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi İle Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Tüzük'ün Altıncı Kısım İyileştirme - Dördüncü Bölüm Sağlığın Korunması ve Tıbbi Müdahaleler Hükümlünün Temizliği MADDE 112- (4) 'Hükümlülerin, toplum içinde alışılmışın dışında saç, bıyık ve sakal uzatmalarına izin verilmez.' Hükmü esasınca;Tutuklu Yaser ÖZOĞLU hakkında yapılan uygulamanın Kanun ve Tüzüğe uygun olduğuna karar verilmiş olup; kararın adı geçen hükümlüye tebliğine, tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içerisinde İnfaz Hakimliği nezdinde itirazı kabil olmak üzere karar verildi...." Başvurucunun bu karara karşı yaptığı şikâyet, İzmir  İnfaz Hâkimliğinin 23/11/2017 tarihli kararıyla uygulamanın mevzuata uygun olduğu gerekçesiyle reddedilmiştir. Kararın gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir: "...Hükümlünün 17/10/2017 tarihinde odasından çıkarılarak, saçlarını kestirmek istemediği halde saçlarının zorla kesildiğini, İzmir 1 Nolu F Tipi Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumu İdare ve Gözlem Kurulu Başkanlığının 31/10/2017 tarih ve 2017/1222 sayılı kararında Ceza İnfaz Kurumları Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkındaki Tüzük' ün Altıncı Kısım İyileştirme- Dördüncü Bölüm Sağlığın Korunması ve Tıbbi Müdahaleler Hükümlünün Temizliği Madde 112-(4) 'hükümlülerin, toplum içinde alışılmışın dışında saç, bıyık ve sakal uzatmalarına izin verilmez' hükmü gereğince 13/11/2017 tarihli şikayetin reddine karar verilmesi talep edilmiştir. (...)Hükümlünün 17/10/2017 tarihinde odasından çıkarılarak saçlarını kestirmek istemediği halde saçlarının zorla kesilmesi hususunda İzmir 1 Nolu F Tipi Yüksek Güvenlikli Ceza İnfaz Kurumu İdare ve Gözlem Kurulu Başkanlığının 31/10/2017 tarih ve 2017/1222 sayılı kararı ile uygulamanın mevzuata uygun olduğu anlaşıldığından şikayetin reddine karar vermek gerekmiştir...." Başvurucunun bu karara yaptığı itiraz İzmir  Ağır Ceza Mahkemesinin 7/12/2017 tarihli kararıyla kesin olarak reddedilmiştir. Başvurucu 20/12/2017 tarihinde tebliğ edilen karara karşı 11/1/2018 tarihinde süresinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un "Sağlığın korunması kurallarına uyma" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "(1) Hükümlü, sağlığının korunması ve salgın hastalıkların önlenmesi için gerekli ve alınmış tedbirlere uymak, kişi sağlığı için tehlike doğuran durumları gecikmeksizin kurum yönetimine bildirmek, kendi ve içinde yaşadığı ortamın temizliğine uygun davranışlar göstermek zorundadır. (2) Hükümlü, hem kendi, hem de diğer hükümlülerin sağlığını tehlikeye düşürebilecek eylemlerden kaçınmakla yükümlüdür." 5275 sayılı Kanun’un "Tutukluların yükümlülükleri" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"(1) Bu Kanunun; yüksek güvenlikli kapalı ceza infaz kurumları, ...güvenlik ve iyileştirme programına ve sağlığın korunması kurallarına uyma, ...kapıların açılmaması ve temasın önlenmesi, ...haberleşme veya iletişim araçlarından yoksun bırakma veya kısıtlama, ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma, hücreye koyma, ...yönetim tarafından alınabilecek tedbirler, zorlayıcı araçların kullanılması, ...şikâyet ve itiraz, ...avukat ve noterle görüşme hakkı, kültür ve sanat etkinliklerine katılma, ifade özgürlüğü, kütüphaneden yararlanma, süreli veya süresiz yayınlardan yararlanma hakkı, telefonla haberleşme hakkı, radyo, televizyon yayınları ile internet olanaklarından yararlanma hakkı, ...muayene ve tedavi istekleri, ...hükümlülerin sayısı ve uygulanacak güvenlik tedbirleri, eğitim programları, öğretimden yararlanma, muayene ve tedavileri, sağlık denetimi, hastaneye sevk, ... ziyaret, yabancı hükümlüleri ziyaret, ziyaret ve görüşlerde uygulanacak esaslar, beden eğitimi, kütüphane ve kurslardan yararlanma konularında 9, 16, 21, 22, 26 ilâ 28, 34 ilâ 53, 55 ilâ 62, 66 ilâ 76, 78 ilâ 84 ve 86 ilâ 88 inci maddelerinde düzenlenmiş hükümlerin tutukluluk hâliyle uzlaşır nitelikte olanları tutuklular hakkında da uygulanabilir." 5275 sayılı Kanun’un "Kınama" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"(1) Kınama cezası, hükümlüye eyleminin kötü niteliğinin ve uygunsuzluğunun açıklanması ve tekrarı durumunda doğuracağı sonuçlara dikkatinin çekilmesidir. (2) Kınama cezasını gerektiren eylemler şunlardır:...k) Kişisel temizliğe veya çevre temizliğine dikkat etmemek...." 1/8/1967 tarihli ve 12662 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga Ceza İnfaz Kurumları ile Tevkifevlerinin Yönetimine ve Cezaların İnfazına Dair Tüzük'ün "Hükümlü ve tutukluların tıraşı" başlıklı  maddesi şöyledir:"Hükümlü ve tutukluların toplum içinde alışılmış hal dışında saç ve sakal bırakmalarına izin verilmez. Bunlar sık sık tıraş ettirilir."  6/4/2006 tarihli ve 26131 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan mülga Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Tüzük'ün "Hükümlülerin temizliği" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"(1) Hükümlülerin kişisel bakım ve temizliklerinin sağlanmasına yönelik tedbirler kurum idaresince alınır.(2) Hükümlülerin barındırıldıkları odalarda gerekli sağlık ve hijyen kurallarına uymaları özendirilir.(3) Hükümlülerin kurum olanakları ölçüsünde kısa aralıklarla yıkanmaları sağlanır. (4) Hükümlülerin, toplum içinde alışılmışın dışında saç, bıyık ve sakal uzatmalarına izin verilmez.(5) Hükümlülerin kişisel bakım ve temizliklerinin sağlanmasına ilişkin esas ve usuller kurum iç yönetmeliklerinde düzenlenir." 29/3/2020 tarihli ve 31083 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik'in "Hükümlülerin temizliği" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"(1) Hükümlülerin kişisel bakım ve temizliklerinin sağlanmasına yönelik tedbirler kurum idaresince alınır. (2) Hükümlülerin barındırıldıkları odalarda gerekli sağlık ve hijyen kurallarına uymaları özendirilir. (3) Hükümlülerin, kurum olanakları ölçüsünde kısa aralıklarla yıkanmaları sağlanır. (4) Hükümlülerin, toplum içinde alışılmışın dışında saç, bıyık ve sakal uzatmalarına izin verilmez. (5) Hükümlülerin kişisel bakım ve temizliklerinin sağlanmasına ilişkin esas ve usuller kurum iç yönergesinde düzenlenir." İzmir 1 No.lu F Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu İç Yönetmeliği'nin "Banyo ve berber ihtiyaçlarının karşılanması" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Hükümlü ve tutukluların banyo ihtiyaçlarını gidermek ve kişisel eşyalarını yıkamalarını sağlamak için Çarşamba, Cuma ve Pazar günlerinde 00-00 saatleri içerisinde sıcak su verilir. Hükümlü ve tutukluların saç tıraşları, dilekçe karşılığında kurum berberi tarafından mesai saatleri içerisinde her gün ve 09:00-17:00 saatleri arasında berberhanede veya kurum yönetimince belirlenen yerlerde ücretsiz yaptırılır. Hükümlü ve tutuklular sakal tıraşlarını kantinden temin edebilecekleri plastik saplı tıraş bıçakları ile kendileri günlük olarak yaparlar. Toplum içinde alışılmış hal dışında saç ve sakal bırakmalarına izin verilmez."B. Uluslararası Hukuk Mevzuat Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "İnsan haklarına saygı yükümlülüğü" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Yüksek Sözleşmeci Taraflar kendi yetki alanları içinde bulunan herkesin, bu Sözleşme'nin birinci bölümünde açıklanan hak ve özgürlüklerden yararlanmalarını sağlarlar." Sözleşme'nin  maddesi şöyledir: “Hiç kimse işkenceye veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele veya cezaya tabi tutulamaz.” İçtihat Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Sözleşme'nin  maddesi ile ilgili içtihatlarında kötü muamele yasağının demokratik toplumların en temel değeri olduğunu vurgulamıştır. Terörizmle ya da organize suçla mücadele gibi en zor şartlarda dahi Sözleşme'nin mağdurların davranışlarından bağımsız olarak işkence, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya işlemlerden men ettiğini belirtmiştir. Kötü muamele yasağının Sözleşme'nin  maddesinde belirtilen toplum hayatını tehdit eden kamusal tehlike hâlinde dahi hiçbir istisnaya yer vermediğini içtihatlarında hatırlatmıştır (Selmouni/Fransa [BD], B. No: 25803/94, 28/7/1999, § 95; Labita/İtalya [BD], B. No: 26772/95, 6/4/2000, § 119). AİHM, Sözleşme’nin  maddesi çerçevesinde ceza infaz kurumunda tutulma koşullarını değerlendirirken başvurucular tarafından yapılan somut olaylara ilişkin iddialarla birlikte koşulların bir bütün olarak gözetilmesi gerektiğini belirtmiştir (Dougoz/Yunanistan, B. No: 40907/98, 6/3/2001, § 46). Bu kapsamda önlemlerin şiddeti, amacı ve bireyler için sonuçları birlikte değerlendirilmelidir (Van der Ven/Hollanda, B. No: 50901/99, 4/2/2003, § 51). AİHM'e göre infazın yöntemi ve infaz sürecindeki davranışların mahkûmları özgürlükten mahrum kalmanın doğal sonucu olan kaçınılmaz elem seviyesinden daha fazla sıkıntılı veya eziyetli bir duruma sokmaması gerekir. Ceza infaz kurumunda tutulmanın pratik gerekleri çerçevesinde mahpusların sağlık ve esenlikleri gibi hususların yeterli bir şekilde güvence altına alınması ve onlara gerekli tıbbi yardım sağlanması da insan onuruna yakışır şartların sağlanması için gereklidir (Piechowicz/Polonya, B. No: 20071/07, 17/4/2012, § 162). Öte yandan bir muamele veya cezanın kötü muamele olduğunun söylenebilmesi için eylemin asgari ağırlık eşiğini aşması beklenir (Raninen/Finlandiya, B. No: 20972/92, 16/12/1997, § 55; Erdoğan Yağız/Türkiye, B. No: 27473/02, 6/3/2007, §§ 35-37; Gäfgen/Almanya [BD], B. No: 22978/05, 1/6/2010, §§ 88-90; Costello-Roberts/Birleşik Krallık, B. No: 13134/87, 25/3/1993, § 30). AİHM'e göre hükümlü ve tutuklular Sözleşme’nin  maddesine göre tutulmanın açıkça hukuka uygun olarak değerlendirilebileceği durumlarda özgürlük ve güvenlik hakkı hariç olmak üzere Sözleşme kapsamında kalan temel hak ve hürriyetlerin tamamına kural olarak sahiptir (Hirst/Birleşik Krallık (No. 2), B. No: 74025/01, 6/10/2005, § 69). AİHM, ceza infaz kurumunda tutulmanın kaçınılmaz sonucu olarak suçun önlenmesi ve disiplinin sağlanması gibi güvenliğin ve düzenin korunmasına yönelik kabul edilebilir gerekliliklerin olması durumunda mahkûmların sahip olduğu haklara sınırlama getirilebileceğini kabul etmiştir. Ancak bu durumda dahi hükümlü ve tutukluların haklarına yönelik herhangi bir sınırlama makul ve ölçülü olmalıdır (Silver ve diğerleri/Birleşik Krallık, B. No: 5947/.., 25/3/1983, §§ 99-105). AİHM, ceza infaz kurumunda yedi gün hücre cezası verilen bir başvurucunun disiplin hücresine yerleştirilmeden önce saçlarının tıraş edilmesini aşağılayıcı muamele olarak görmüş ve Sözleşme'nin  maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir. AİHM'e göre hükûmet, başvuranın saçının tıraş edilmesinin hijyenik bir önlem olduğu iddiasını kanıtlayamamıştır. Eylemin hiçbir yasal dayanağı veya gerekçesi olmayıp başvuranın saldırgan ifadeleri nedeniyle cezalandırılma amacıyla gerçekleştirilmiştir. AİHM, 1943 doğumlu başvuranın yaşını ve saçları tıraş edildikten birkaç gün sonra duruşmaya katılmak zorunda olduğunu da gözönünde bulundurarak eylemin  madde anlamında aşağılayıcı olarak nitelendirilebilecek yeterli ciddiyette haksız bir muamele olduğu sonucuna varmıştır (Yankov/Bulgaristan, B. No: 39084/97, 11/12/2003). AİHM'e göre saçları zorla tıraş edilmiş bir tutuklu en azından belirli bir süre, gördüğü muamelenin izlerini taşımaya devam eder. Bu iz, kısa süre sonra serbest bırakılırsa veya halka açık bir yere çıkarılırsa başkaları tarafından hemen fark edilebilecektir. Görünür bir fiziksel iz taşıdığı için ilgili kişi büyük ihtimalle haysiyeti incinmiş hissedecektir. Bu nedenle tutukluların saçlarını zorla kazıtmanın prensipte insanlık onurlarını azaltma etkisine sahip olabilecek veya onları aşağılama ve aşağılama yetisine sahip aşağılık duyguları uyandırabilecek bir eylem olduğu kanaatine ulaşmıştır. Bununla birlikte, asgari ağırlık eşiğine ulaşılıp ulaşılmadığı ve şikâyet edilen muamelenin Sözleşme'nin  maddesine aykırı muamele teşkil edip etmediği, mağdurun kişisel durumu, ihtilaf konusu eylemin amacı ve gerçekleşme koşulları da dâhil olmak üzere davanın kendine özgü şartlarına göre değerlendirilmesi gerekmektedir (Yankov/Bulgaristan, §§ 112-114). AİHM, Popa/Romanya ((k.k.), B. No: 4233/09, 18/6/2013, §§ 6-10, 32-34) kararında yıllardır uzun olan saçını disiplin cezası ile karşı karşıya kalmamak için kısaltmak zorunda bırakılan başvurucunun şikâyetini Sözleşme'nin  maddesi kapsamında incelemiştir. AİHM söz konusu uygulamanın özellikle çok sayıda kişinin tutulduğu hapishanelerde sağlığın korunması, hijyen koşullarının sağlanması ve hastalık bulaşmasının önlenmesi için gerekli bir önlem olarak değerlendirilebileceği kanaatine ulaşmıştır. Romanya Ulusal Cezaevi İdaresinin 499/2007 sayılı kararına göre tutuklu ve hükümlüler belirli şartlar altında saçlarını uzun tutmak için izin başvurusunda bulunabilmektedir. Başvurucunun saçlarını uzatmak için izin alma yönünde bir girişimde bulunmadığını da gözeten AİHM başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olduğuna karar vermiştir. Son olarak AİHM, ceza infaz kurumunun iç kurallarına göre sakalın uzunluğuna veya düzenine bakılmaksızın sakal bırakılmasının yasaklanmış olması şikâyetini başvuranın sakal bırakıp bırakmama kararının kişiliğin ve bireysel kimliğin ifadesiyle ilgili olduğu gerekçesiyle Sözleşme'nin  maddesi kapsamında incelemiştir. AİHM hijyen veya güvenlik gerekliliklerinin uzunluğuna, düzenliliğine veya diğer hususlara bakılmaksızın sakal bırakan mahpuslara mutlak bir yasak öngören kuralların, açıkça bu yasağa herhangi bir istisna sağlamadığı durumda gerekçelendirilemeyeceğini belirterek Sözleşme'nin  maddesinin ihlal edildiği sonucuna ulaşmıştır (Biržietis /Litvanya, B. No: 49304/09, 14/6/2016, §§ 55-58).