Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, bir polis memurunun mesai saati dışında sivil kıyafetli iken tartıştığı kişiye karşı beylik silahını kullanması neticesinde meydana gelen ölüm olayıyla ilgili olarak devletin gerekli önlemleri almaması ve etkili bir ceza soruşturması yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının; açılan tam yargı davasının makul sürede neticelendirilmemesi ve yargılamanın sonucu itibariyle adil olmaması nedeniyle de adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.   Başvuru 17/5/2016 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden elde edilen bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucuların oğlu olan E. olay tarihinde 20 yaşındadır. E.Y. ise Bağcılar İlçe Emniyet Müdürlüğü Bilgi İşlem Büro Amirliğinde polis memuru olarak görev yapmaktadır. 25/6/2007 tarihinde E.nin işyeri önünde E. ile E.Y. arasında tartışma çıkmış, mesai saati dışında ve sivil giyimli olarak olay yerinde bulunan E.Y. beylik silahı ile ateş etmek suretiyle E.nin ölümüne neden olmuştur. A. Ceza Soruşturması Süreci Olayla ilgili olarak (kapatılan) Bağcılar Cumhuriyet Başsavcılığı (Başsavcılık) tarafından derhâl soruşturmaya başlanmıştır.  Soruşturma kapsamında olay yeri incelemesi yapılmış, olay yerinde bulunan ve delil niteliği taşıyabilecek materyallere el konulmuş, materyaller ile suç silah ve aletleri üzerinde laboratuvar ve kriminal incelemeler yaptırılmış, olay yeri ve çevresini gören güvenlik kamera görüntüleri temin edilmiş, bu görüntülerin çözümlemeleri yapılmış, olayı gören kişilerin tanık sıfatıyla ifadeleri alınmış, ölü muayene ve otopsi işlemleri gerçekleştirilmiştir.  Yapılan ölü muayene ve otopsi işlemi üzerine düzenlenen 25/6/2007 tarihli tutanakta, gerekli tahlillerin yapılıp müteveffanın kesin ölüm sebebinin tayin ve tespit edilebilmesi için cesedin Adli Tıp Kurumu Morg İhtisas Dairesine gönderilmesine karar verildiği belirtilmiştir.  Adli Tıp Kurumu Morg İhtisas Dairesinin 18/7/2007 tarihli otopsi raporunun sonuç bölümünün ilgili kısmı şu şekildedir:"...1- Kimya İhtisas Dairesi'nin raporuna göre; kanda alkol (etanol, metanol) bulunmadığı, kanda ve idrarda sistematiğimizdeki uyutucu uyuşturucu maddeleri bulunmadığı, 2- Kişinin vücuduna iki (2) adet ateşli silah mermi çekirdeği isabet etmiş olup, sol kol dış yandan girip sol kol iç yandan çıkarak kolun uygun pozisyonunda göğüs sol dış yandan tekrar vücuda girerek göğüs sol dış yandan vücudu terk eden mermi çekirdeğinin meydana getirdiği yaralanmanın tek başına ölüm meydana getirir nitelikte olduğu, sağ gluteal bölgedeki yaralanmanın öldürücü nitelikte olmadığı, 3- Ateşli silah mermi çekirdeği giriş delikleri cilt cilt altı bulgularına göre; sol kola isabet eden atışın yakın atış mesafesinden yapılmış olduğu, sağ gluteal bölgedeki yaralardan hangisinin giriş olduğu tespit edilmemiş olmakla birlikte bu yaralanmayı oluşturan atışın bitişik atış mesafesi dışından yapılmış olduğu, ancak atış elbiseli bölgeye isabet etmiş olduklarından kesin atış mesafesi tayini yapılamadığı, kesin atış mesafesi tayini isteniyorsa olay anında kişinin üzerinde bulunan ve delik ihtiva eden giysilerin yıkanmadan incelenmek üzere Adli Tıp Kurumu Fizik İhtisas Dairesi'ne gönderilmesi gerektiği, 4- Cesetten mermi çekirdeği elde edilemediği, 5- Kişinin ölümünün ateşli silah mermi çekirdeği yaralanmasına bağlı kot ve omur kırığıyla birlikte iç organ ve büyük damar delinmesinden gelişen iç ve dış kanama sonucu meydana gelmiş olduğu kanaatini bildirir rapordur."  Olay sırasında kesici aletle kollarından yaralanan E.Y., İstanbul Tıp Fakültesi ve Şişli Etfal Eğitim ve Araştırma Hastanesinde yapılan tedavisinin ardından 26/6/2007 tarihinde gözaltına alınmıştır.  E.Y. alınan ifadesinde özetle; olay günü mesai bitiminde evine yakın bir yerdeyemek yedikten sonra dinlenmek için evine çıkacağı sırada internet kafe önünde 10-15 kişilik genç grubun yüksek sesle konuştuğunu duyduğunu, bu şahısları ikaz etmektense internet kafe sahibi E. ile konuşmayı tercih ettiğini, oturduğu apartmanın girişine ait ara boşlukta E. ile konuşmaya başladıklarını, "Seni dinlerler ya internet kafeye girsinler ya da uzak bir yere giderek muhabbet etsinler" dediği E.nin kendisini "Sana ne lan, sen kimsin, niye karışıyorsun?" diyerek terslemesinin ardından aralarında tartışma çıktığını, ilk olarak E.nin kendisine yumruk attığını, kendisinin de ona yumrukla vurarak onu yere düşürdüğünü, aralarında geçen arbedeyi gören E.nin arkadaşlarının bir anda kendisine saldırdıklarını, bu sırada E.nin döner bıçağını kafasına doğru savurduğunu, döner bıçağını tutmak isterken sağ el avuç içinden yaralandığını, ikinci kez döner bıçağını savurduğunda bu kez de sağ kolundan yaralandığını, her yerinin kanlar içinde kalması üzerine bir fırsatını bulup yemek yediği dükkâna sığındığını belirtmiştir. E.Y. ifadesinin devamında özetle; dükkânda iken üzerindeki gömleği çıkararak kanayan yaralarını sarmaya çalıştığını, dükkânda bulunanlardan ambulans ve polise haber vermelerini istediğini, o anda aklına 50-100 metre ileride sabit duran polislere sığınmak geldiğini, dükkândan dışarı çıktığında kalabalığın içinde olan E.nin elinde döner bıçağı ile üzerine saldırdığını, döner bıçağı ile kafasına vurmak istediği sırada siper ettiği sol kolu ile yaralandığını, bunun üzerine E.yi ittirip yeniden kendisine saldıracağı düşüncesiyle beylik silahı ile önce iki üç el yere, E.nin korkmadan üzerine doğru gelmesi üzerine de bu defa koluna ateş ettiğini, E.nin yere düşmesini fırsat bilip koşarak polislerin bulunduğu alana sığındığını beyan etmiştir. E.Y. şüpheli sıfatıyla alınan ifadesinin ardından Başsavcılık tarafından kasten adam öldürme suçunu işlendiğine dair kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren olguların ve tutuklama nedeninin bulunduğu gerekçesiyle aynı tarihte tutuklanması talebiyle (kapatılan) Bağcılar  Sulh Ceza Mahkemesine (Sulh Ceza Mahkemesi) sevk edilmiş ve Sulh Ceza Mahkemesi 26/6/2007 tarihli kararıyla tutuklama talebini reddederek E.Y. hakkında adli kontrol hükümlerinin uygulanmasına karar vermiştir.  Anılan karara Başsavcılık tarafından itiraz edilmesi üzerine itirazı inceleyen (kapatılan) Bağcılar  Asliye Ceza Mahkemesi 29/6/2007 tarihli kararıyla itirazın kabulüne ve E.Y. hakkında tutuklamaya yönelik yakalama emri çıkarılmasına karar vermiştir. Yakalama emri üzerine E.Y. 17/7/2007 tarihinde kasten adam öldürme suçundan tutuklanmıştır. Başsavcılık 25/7/2007 tarihli iddianame ile, şüpheli E.Y.nin üzerine atılı haksız tahrik altında kasten adam öldürme suçundan cezalandırılması talebiyle Bakırköy  Ağır Ceza Mahkemesinde kamu davası açmıştır.  Yargılama sırasında olayı gören N.A., A. ve K.Ö.nün tanık sıfatıyla ifadeleri alınmıştır. İfadelerin ilgili kısmı özetle şöyledir:- N. A olay yerinin yakınında dükkânının olduğunu, bir ara dükkândan dışarı çıktığı esnada E.yi elinde döner bıçağı ile kafasından kan gelir hâlde gördüğünü, E.nin elindeki döner bıçağını karşısındaki şahsın koluna vurduğunu, o şahsın da E.ye direkt önce iki kere, sonra da arkasından beş altı el ateş ettiğini, ateş eden şahsın sivil giyimli olduğunu, olayın başlangıcını görmediğini beyan etmiştir. - A. mahallede işyerinin olduğunu, olay günü E.Y.nin burada yemek yediğini, bir ara dışarıdan bağrışma seslerinin geldiğini duyması üzerine dışarıya çıktığını, kaldırımda kanlar gördüğünü, dükkâna girdiğinde E.Y. ile karşılaştığını, E.Y.nin sağ eliyle kolunun kanlar içinde olduğunu, gömleği ile kolunu sardığını gördüğünü, kendisine "Hastaneye gitmem gerekir, iç kanama geçiriyorum" diyerek dükkândan çıktığında E. ile karşılaştığını, arkadaşlarının E.ye "Vur, vur" diye bağırdıklarını, E.nin E.Y.ye kendisini kaybetmiş şekilde saldırması üzerine E.Y.nin de E.ye ateş ettiğini, ardından E.nin yere yığıldığını, E.Y.nin de olay yerinden ayrıldığını beyan etmiştir. - K.Ö. olay günü arkadaşları ile kafede oturduğunu, gelen sesler üzerine dışarıya çıktığını, dışarı çıktığında E.yi yüzü kanlı, elinde döner bıçağı bulunduğu hâlde, E.Y.yi ise elinde silahla gördüğünü, olay yerinin çok kalabalık olduğunu, E.Y.nin elindeki silahın kabzası ile E.ye vurduğunu, E.nin de döner bıçağı ile E.Y.nin eline vurduğunu, ardından E.Y.nin kafeye girdiğini, oradan eli sarılı vaziyette çıktığını ve "Ambulans!" diye bağırdığını, dışarı çıkması üzerine E.nin döner bıçağı ile yeniden E.Y.nin koluna vurduğunu, daha sonra E.Y.nin silahı E.nin üzerine boşalttığını, beş altı el ateş ettiğini, en son E.nin yere düştüğünü gördüğünü beyan etmiştir.  Bakırköy  Ağır Ceza Mahkemesi 26/12/2007 tarihli kararıyla E.Y.nin döner bıçağı ile elinden ve kolundan yaralanması, kendisini kanlar içinde görmesinin yarattığı üzüntünün meydana getirdiği hiddet ve şiddetin etkisi ile E.ye öldürme kastı olmaksızın ateş ettiği, eyleminin kasten yaralama niteliğinde olduğu ve bu yaralama sonucu E.nin hayatını kaybettiği gerekçesiyle E.Y.nin üzerine atılı haksız tahrik altında, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçunu işlediğini sabit görerek neticeten 2 yıl 6 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına ve hükümle birlikte tahliyesine karar vermiştir.  Anılan karar temyiz edilmiştir. Temyiz incelemesini yapan Yargıtay  Ceza Dairesi 17/5/2012 tarihli ilamında "...Sanığın, kendisine yönelmiş ve halen devam eden saldırıyı o andaki hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetme zorunluluğu ile eylemini meşru savunma koşulları altında gerçekleştirdiği ve meşru savunmada aşırıya kaçılmadığı anlaşıldığı halde, 5237 sayılı TCK.nun 25 ve CMK.nun  Maddeleri uyarınca ceza verilmesine yer olmadığına ve sanığın beraatine karar verilmesi yerine..." şeklindeki gerekçeyle hükmün bozulmasına karar vermiştir.  Bozma ilamına uyulmasına karar veren Bakırköy  Ağır Ceza Mahkemesi 18/9/2012 tarihli kararıyla E.Y.nin eylemini meşru savunma koşulları altında gerçekleştirdiği ve meşru savunmada aşırıya kaçmadığı gerekçesiyle E.Y. hakkında ceza verilmesine yer olmadığına ve atılı suçtan beraatine karar vermiştir.  Anılan karara karşı temyiz yoluna başvurulması üzerine Yargıtay  Ceza Dairesi 25/12/2013 tarihli ilamıyla, Bakırköy  Ağır Ceza Mahkemesinin 18/9/2012 tarihli kararının düzeltilerek onanmasına karar vermiştir. Başvurucular, Yargıtay  Ceza Dairesinin 25/12/2013 tarihli ilamının kendilerine tebliğ edilmediğini belirtmiştir. B. Tam Yargı Davası Süreci Başvurucu Ayfer Ergün, oğlu E.nin 25/6/2007 tarihinde işyeri önünde polis memuru tarafından öldürülmesi olayında idarenin hizmet kusuru bulunduğunu, keza idarenin kamu görevlilerinin mesleğe kabulünü yaparken gerekli özeni göstermek zorunda olduğunu, bu suretle ölüm nedeniyle uğradığı maddi ve manevi zararın tazmin edilmesi için İstanbul  İdare Mahkemesinde tam yargı davası açmıştır.  İstanbul  İdaresi Mahkemesi 28/7/2009 tarihli kararıyla E.nin ölümünün polis memurunun şahsi kusurundan kaynaklandığı, olayda idarenin hizmet kusuru bulunmadığından davalı idareyi maddi ve manevi tazminat ödemekle yükümlü kılmaya hukuken imkân bulunmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar vermiştir.  Başvurucu anılan karara karşı temyiz yoluna başvurmuştur.  Temyiz incelemesini yapan Danıştay Onuncu Dairesi 16/9/2014 tarihli kararıyla E.nin polis memurunca görev silahı kullanılmak suretiyle öldürüldüğünün açık olduğu, olayın meydana gelmesinde idare ajanının görev kusurunun bulunduğu, ancak Yargıtay  Ceza Dairesinin 17/5/2012 tarihli ilamında eylemin meşru savunma koşulları altında gerçekleştirdiği şeklindeki bozma kararı dikkate alındığında meşru savunma kapsamında kabul edilen öldürme eyleminden doğan zararın idarece tazmin edilmesine hukuken imkân bulunmadığı gerekçesiyle İstanbul  İdare Mahkemesinin 28/07/2009 tarihli kararının onanmasına karar vermiştir. Başvurucu 19/1/2015 tarihinde anılan karara karşı karar düzeltme yoluna başvurmuştur.  Karar düzeltme talebini inceleyen Danıştay Onuncu Dairesi 9/3/2016 tarihli kararıyla E.Y.nin ceza hukuku açısından meşru müdafaa nedeniyle beraat ettirilmesine yönelik Yargıtay kararı çerçevesinde, E.nin öldürülmesi olayında idarenin hizmet kusuru veya kusursuz sorumluluk ilkeleriyle başvurucu Ayfer Ergün'ün zararının giderilmesine hukuken olanak bulunmadığı gerekçesiyle karar düzeltme isteminin reddine karar vermiştir.  Anılan nihai karar 3/5/2016 tarihinde tebliğ edilmiş olup başvurucular 17/5/2016 tarihinde bireysel başvuru yapmıştır.  A. Ulusal Hukuk 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun “Meşru savunma ve zorunluluk hali” kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir: “Gerek kendisine ve gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunluluğu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.”  5237 sayılı Kanun'un "Sınırın aşılması" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"(1) Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılması hâlinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur. (2) Meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmiş ise faile ceza verilmez."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "Yaşam hakkı" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:" Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur... hiç kimsenin yaşamına kasten son verilemez. Ölüm, aşağıdaki durumlardan birinde mutlak zorunlu olanı aşmayacak bir güç kullanımı sonucunda meydana gelmişse, bu maddenin ihlaline neden olmuş sayılmaz:a) Bir kimsenin yasa dışı şiddete karşı korunmasının sağlanması;b) Bir kimsenin usulüne uygun olarak yakalanmasını gerçekleştirme veya usulüne uygun olarak tutulu bulunan bir kişinin kaçmasını önleme;c) Bir ayaklanma veya isyanın yasaya uygun olarak bastırılması." Sözleşme'nin  maddesinin tümü gözönüne alındığında ikinci fıkrasının öncelikle kişinin kasten öldürülmesine izin verilen durumları belirtmediği, ancak taksirle ölüme yol açabilecek şekilde güç kullanımının mümkün olduğu koşulları tarif ettiği görülmektedir. Bununla birlikte (a), (b) veya (c) bentlerinde belirtilen amaçlardan birine ulaşmak için güç kullanımının mutlaka gerekli olandan daha fazla olmaması gerekmektedir (McCann ve diğerleri/Birleşik Krallık [BD], B. No: 18984/91, 27/9/1995, § 148). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme'nin  maddesinin ikinci fıkrasında açıklanan amaçlardan birine ulaşılması amacıyla devlet görevlileri tarafından güç kullanılmasının -haklı gerekçelerle- olayın meydana geldiği anda geçerli olarak algılanan ancak daha sonra yanlış olduğu anlaşılan samimi bir inanca dayalı olduğunda haklı gösterilebileceği kanısındadır. Aksini ifade etmek devlete ve yasaları uygulamakla görevli memurlarına, görevlerini yerine getirirken kendilerinin ve başkalarının hayatlarına zarar verecek şekilde gerçekçi olmayan bir sorumluluk yüklemek olacaktır (McCann ve diğerleri, § 200). O hâlde gerek anılan maddenin lafzı gerekse AİHM'in yaklaşımı Sözleşme'nin  maddesinde yazılı istisnaların yalnızca kamu görevlilerince gerçekleştirilen güç kullanımına ilişkin olduğu yönündedir. Öte yandan AİHM, Sözleşme'nin  maddesini  maddesiyle birlikte yorumlayarak devletin yaşama hakkı kapsamındaki bir olayı etkili soruşturma yükümlülüğünün bulunduğunu kabul etmiştir (McCann ve diğerleri, § 161). AİHM'e göre bu yükümlülük, sadece bir kamu görevlisinin eylemi veya ihmali sonucu meydana gelen ölüm olayları açısından geçerli değildir (Can ve diğerleri/Türkiye (k.k.), B. No: 27446/12, 25/11/2014, § 37). Devletin doğal olmayan her ölüm olayında -öldürmeme ya da yaşamı korumama yükümlülüklerini ihlal etmemiş olsa da- gerçekleşen ölümün sebebini ve varsa sorumlularını ortaya çıkarmaya yönelik etkili bir soruşturma yapma yükümlülüğü vardır. Ayrıca devletin etkili soruşturma yapma şeklindeki usul yükümlülüğü, maddi yükümlülükten ayrı ve bağımsız bir yükümlülük hâline gelmiştir. AİHM, Sözleşme'nin  maddesi kapsamındaki şikâyetler bakımından kasti müdahale sonucu gerçekleşen ölüm olaylarında olayın aydınlatılmasını ve sorumlular hakkında ceza tayin edilmesini temin etmekten ziyade verilen zararın giderilmesini amaçlayan hukuk yargılamasının ya da idari yargılamanın giderim sağlama kapasitesini haiz, etkili ve yeterli bir başvuru yolu olamayacağını ifade etmekte (Mocanu ve diğerleri/Romanya [BD], B. No: 10865/09, 45886/07, 32431/08, 17/9/2014, § 227; Jeronovičs/Letonya [BD], B. No: 44898/10, 5/7/2016, § 76), ayrıca mağdur statüsünün sadece tazminat verilerek telafi edilmesi durumunda etkili soruşturma yürütme yükümlüğünün ortadan kalkacağı şeklindeki değerlendirmenin aldatıcı olacağına işaret etmektedir (Alkın/Türkiye, B. No: 7558801, 13/10/2009, § 33, Mehmet Erkan ve diğerleri/Türkiye (k.k.), B. No: 41792/10, 28/1/2014,§§ 64, 65; Zekine Tercan ve diğerleri/Türkiye (k.k.), B. No: 64964/09, 19/9/2017, §§ 14,15). AİHM; hangi soruşturma yönteminin Sözleşme'nin  maddesinin amacını gerçekleştireceğinin somut olayın koşullarına bağlı olarak değiştiğini, bununla birlikte hangi yol kullanılırsa kullanılsın olaydan haberdar olur olmaz yetkililerin kendiliğinden (resen) harekete geçmelerinin gerektiğini belirtmektedir. AİHM'e göre yetkililer, resmî bir şikâyette bulunma ya da herhangi bir soruşturma prosedürünün yürütülmesi sorumluluğunu almayı yakınların inisiyatifine bırakamaz. Yetkililerin değil yakınların girişimi üzerine başlatılan ve failin tespitini ve cezalandırılmasını içermeyen hukuk davaları, Sözleşme'nin  maddesi anlamında devletin prosedürel (usul) yükümlülüklerine uyumunun değerlendirilmesinde dikkate alınamaz. Dahası Sözleşme'nin  maddesi gereğince devletin usule ilişkin yükümlülüğü yalnızca tazminat ödenerek karşılanamaz (Al-Skeini ve diğerleri/Birleşik Krallık [BD], B. No: 55721/07, 7/7/2011, § 165).