Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru; ceza infaz kurumunda çıplak arama ile ayakta sayıma tabi tutulma, bu uygulamalara karşı gelinme nedeniyle darbedilme ve telefon hakkının kısıtlanması nedenleriyle kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.   Başvuru 18/5/2017 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu 24/1/2017 tarihinde, hükümlü olarak bulunduğu Malatya E Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumundan Elazığ T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumuna nakil olmuştur. Kabul işlemleri kapsamında başvurucudan elbiselerini çıkararak ameliyat önlüğü giymesi ve bu şekilde X-Ray cihazından geçmesi istenmiştir. Başvurucu, bu uygulamayı kabul etmemesi üzerine darbedildiğini ileri sürmektedir. Başvurucu 25/1/2017 tarihinde telefonla görüşme talebinde bulunmuş, telefon hakkını 31/1/2017 tarihinde kullanmıştır. Başvurucu, Elazığ Cumhuriyet Başsavcılığına hitaben yazdığı 2/2/2017 tarihli dilekçe ile ceza infaz kurumunda çıplak aramaya tabi tutulması, çıplak aramaya karşı gelmesi nedeniyle darbedilmesi, telefon hakkını kullanamaması, nakil işleminin ailesine bildirilmemesi, sabahları avluda ayakta ve tek sıra hâlinde sayım alınması, sayım alınma usulüne karşı gelmesi nedeniyle şiddet uygulanarak zorla avluya çıkarılması uygulamalarından şikâyet etmiş; vücudunda morartı, şişlik ve yaralanmalar bulunduğunu belirtmiştir. Ayrıca başvurucunun annesinin İnsan Hakları Derneği Diyarbakır Şubesine aynı iddialarla başvurması üzerine Dernek tarafından 31/1/2017 tarihinde Elazığ Cumhuriyet Başsavcılığına ihbar yazısı gönderildiği, yine başvurucunun annesinin 6/2/2017 tarihli dilekçe ile Elazığ Cumhuriyet Başsavcılığına başvuru yaptığı anlaşılmıştır. Elazığ Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından başvurucu hakkında darp ve cebir raporunun aldırılmış, olaya ilişkin güvenlik kamera kayıtlarının temin edilmiş ve şikâyete konu hususlara ilişkin olarak Elazığ T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumundan bilgi istenmiştir. Elazığ T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumundan Elazığ Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilen cevap yazısında başvurucunun 24/1/2017 tarihinde Kuruma nakil geldiğinin, 6/4/2006 tarihli ve 26131 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Tüzük'ün (Tüzük)  maddesinin ikinci fıkrasında yer alan "Hükümlünün üzerinde, kuruma sokulması veya bulundurulması yasak madde veya eşya bulunduğuna dair makul ve ciddi emarelerin varlığı ve kurum en üst amirinin gerekli görmesi hâlinde, çıplak olarak veya beden çukurlarında aşağıda belirtilen usullere göre arama yapılabilir." şeklindeki düzenleme kapsamında mevzuata uygun olarak ve insan onuru esas alınarak arama işleminin gerçekleştirildiği bildirilmiştir. Bunun yanı sıra aynı maddenin sekizinci fıkrasında yer alan ''Sayımın yapılış şekli, kurum güvenliğini tehlikeye düşürmeyecek biçimde odada bulunan hükümlülerin sayısı dikkate alınarak idare tarafından belirlenir.'' şeklindeki düzenleme kapsamında koğuşlarda sayımın gerçekleştirildiği, hükümlünün kalmakta olduğu B/8 No.lu koğuşta sürekli olarak sabah ve akşam sayımlarında adı geçenin ve koğuş arkadaşlarının görevli personelin işini yapmasını engellemeye çalıştıkları, sayım yapılmasına karşı çıktıkları, koğuşta bulunan kamerayı sürekli olarak kapattıkları, şahsın kalmakta olduğu B/8 No.lu koğuş ile ilgili olarak 13/1/2017 tarihine ait sayıma karşı çıkmak ile ilgili disiplin kurulu kararının bulunduğu bildirilmiştir. Başvurucunun telefon hakkından yararlandırılmadığı iddiası yönünden ise Tüzük'ün  maddesinde yer alan ''Hükümlülerin telefonla görüşme gün ve saatleri kurumda bulunan telefon adedi, başvuru sırası, kurumun asayiş ve güvenliği dikkate alınarak idare tarafından belirlenir. Anılan bu hüküm uyarınca hükümlü tutukluların kendi talebi üzerine değil kurum tarafından belirlenen gün ve saatlerde telefon görüşmesi yaptırılmaktadır.'' şeklindeki düzenleme uyarınca hükümlülerin telefon görüşmesi yapacakları zaman dilimlerinin idare tarafından belirlendiği, başvurucunun 31/1/2017 tarihinden itibaren telefon görüşmesinin yaptırıldığı ifade edilmiştir.  Elazığ Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından başlatılan soruşturmada Ceza İnfaz Kurumunun kamera kaydı görüntüleri dosyaya getirtilmiş ve görüntülerin çözümü yaptırılmıştır. Düzenlenen bilirkişi raporunda 25/1/2017-2/2/2017 tarihleri arasına ait sabah ve akşam sayımlarına ilişkin görüntülerin izlendiği, "akşam sayımlarının hiçbirinde tartışma ve itiş kakış olmadığı, sabah sayımlarında ise infaz koruma memurları tarafından havalandırma kapısının açıldığı, mahkumların dışarı çıkmamaları üzerine infaz koruma memurları tarafından kollarına girilerek yerlerinden kaldırılarak dışarı çıkartıldıkları bu sırada itiş kakışın meydana geldiği" belirtilmiştir. Ceza İnfaz Kurumu hekimi tarafından düzenlenen 14/2/2017 tarihli sağlık raporunda, darp ve cebir izine rastlanmadığı, sol göğüs hizasında ağrılı hareket kısıtlılığı olduğu kayıtlıdır.  Elazığ Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından 2/3/2017 tarihinde kovuşturma yapılmasına yer olmadığına dair karar verilmiştir. Kararın gerekçesi şöyledir:"Elazığ T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumundan gelen cevabi yazı ve eki belgeler, şikayetçiye ait adli rapor içeriği, kurumdan temin edilen güvenlik kamera kayıtları içerikleri ve bilirkişi raporu ile tüm dosya kapsamı değerlendirildiğinde, ... hükümlünün kuruma kabulü esnasında yapıldığını iddia ettiği çıplak aramanın mevzuat kapsamında gerçekleştirildiği, çıplak arama bakımından mevzuat kapsamında tanınan yetkinin kullanılması nedeniyle hukuka uygunluk hali mevcut olduğundan, yapılan arama bakımından isnat edilen suçun yasal unsurlarının oluşmadığı, ilgilinin bu aramaya karşı çıktığı için infaz koruma memurları tarafından darp edildiği ve hakarete maruz kaldığı iddialarının soyut ve dayanaktan yoksun olduğu, atılı eylemlerin gerçekleştiğine dair somut herhangi bir bulgunun mevcut olmadığı, mevzuat kapsamında kurumda bulunan koğuşlarda sayımın ne şekilde gerçekleştirileceğini belirleme yetkisinin kurum idaresine ait olduğu, dosyada yer alan güvenlik kamera kayıtlarına göre de iddia edildiği şekilde sayımda şikayetçi ve koğuşunda bulunan diğer hükümlülerin darp edilmeleri, hakarete veya kötü muameleye maruz kalmalarının söz konusu olmadığı gibi, şikayetçinin bulunduğu koğuşta olduğu gibi terör suçundan tutuklu ve hükümlülerin kurum idaresi tarafından belirlenen sayım usulüne karşı çıktıkları, infaz koruma memurlarını mevzuattan kaynaklanan şekilde bu eylemlere ilişkin zor kullanma yetkisi çerçevesinde ilgilileri havalandırmaya çıkarttıkları, yapılan müdahalenin kötü muamele niteliğinde olmadığı, hukuka uygunluk hali bulunması nedeniyle isnat edilen suçların yasal unsurlarının oluşmadığı..." Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara karşı yapılan itiraz, Elazığ  Sulh Ceza Hâkimliğinin 26/4/2017 tarihli kararıyla reddedilmiştir.  5/5/2017 tarihinde tebliğ edilen itirazın reddi kararı üzerine başvurucu 18/5/2017 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ceza İnfaz Kurumunda Arama ve Sayım Yapılması ile Güç Kullanılmasına İlişkin Olarak 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un "Kuruma alınma ve kayıt işlemleri" başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:"Haklarında kesinleşmiş hapis cezasını içeren mahkûmiyet ve ödenmeyen adlî para cezalarının hapse çevrilmesine ilişkin karar bulunanlar, Cumhuriyet Başsavcılığının yazılı emriyle ceza infaz kurumuna gönderilirler. Üstleri ve eşyaları arandıktan sonra kabul odalarına konulur ve hekim muayenesinden sonra kuruma yerleştirme işlemleri yapılır." 5275 sayılı Kanun'un "Arama" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"1) Kurumlarda, odalar ve eklentilerinde, hükümlülerin üst ve eşyasında habersiz olarak her zaman arama yapılabilir. Her ay bir kez mutlaka arama yapılır. (2) Aramalar, gerektiğinde dış güvenlik görevlileri veya kolluk kuvvetleriyle veya diğer kamu görevlilerince ortaklaşa gerçekleştirilebilir." 2006/10218 sayılı Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi İle Ceza Ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Tüzük'ün "Arama, güvenlik tatbikatı ve sayım" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"(1) Kurumlarda, oda ve eklentilerinde, hükümlünün üst ve eşyasında habersiz olarak her zaman arama yapılabilir. Kurumun tamamında her ay bir kez mutlaka arama yapılır. Oda ve eklentilerinde yapılacak aramalarda bir hükümlü hazır bulundurulur.(2) Hükümlünün üzerinde, kuruma sokulması veya bulundurulması yasak madde veya eşya bulunduğuna dair makul ve ciddi emarelerin varlığı ve kurum en üst amirinin gerekli görmesi hâlinde, çıplak olarak veya beden çukurlarında aşağıda belirtilen usullere göre arama yapılabilir.a) Çıplak arama, hükümlünün utanma duygusunu ihlal etmeyecek şekilde ve kimsenin görmemesini sağlayacak tedbirler alınarak gerçekleştirilir,b) Arama sırasında önce bedenin üst kısmındaki giysiler çıkarttırılır, bedenin alt kısmındaki giysiler üst kısmındaki giysiler giyildikten sonra çıkarttırılır. Bu giysiler de mutlaka aranır,c) Çıplak arama sırasında bedene dokunulmaması için gerekli özen gösterilir. Aranan kişinin beden çukurlarında bir şeyin bulunduğuna dair makul ve ciddi emarelerin bulunması hâlinde öncelikle, hükümlüden madde veya eşyanın kendisi tarafından çıkartılması istenir, aksi hâlde bunun zor kullanılarak gerçekleştirileceği bildirilir. Beden çukurlarındaki arama, cezaevi tabibi tarafından yerine getirilir,d) Çıplak olarak arama, mümkün olan en kısa süre içinde bitirilir.(3) Beden ve üst aramaları aynı cinsiyetten güvenlik ve gözetim görevlileri tarafından yapılır.(4) Aramalar, gerektiğinde dış güvenlik görevlileri veya kolluk kuvvetleriyleya da diğer kamu görevlilerince ortaklaşa gerçekleştirilebilir.(5) Kurum en üst amiri, Cumhuriyet başsavcısına bilgi vermek suretiyle önceden hazırlanan olağanüstü hâl plânlarına göre kurumun fiziksel özelliği ve mevcudunu değerlendirerek, yılda en az iki kez olmak üzere uygun gördüğü zamanlarda diğer kamu görevlilerinin katılımıyla; isyan, firar, yangın ve benzeri olaylara karşı tatbikat yaptırır.(6) Sayımlar, Tüzüğün 22 nci maddesinde belirtilen görevliler tarafından, dörtlü vardiya hizmetinin uygulandığı kurumlarda sabah, akşam ve gece olmak üzere günde üç kez, diğer vardiya hizmetlerinin uygulandığı kurumlarda ise her vardiya değişiminde yapılır.(7) İdare tarafından uygun görülmesi durumunda, her zaman sayım yapılabilir. Olağanüstü durumlarda, kurum en üst amirinin talebi, Cumhuriyet başsavcısının oluru ile dış güvenlik görevlileri sayımlara katılabilir.(8) Sayımlar, yatma plânları da göz önünde bulundurularak odalarda yapılır. Sayımın yapılış şekli, kurum güvenliğini tehlikeye düşürmeyecek biçimde odada bulunan hükümlülerin sayısı dikkate alınarak idare tarafından belirlenir.  (9) Arama ve sayımlar sırasında insan onuruna saygı esastır. " Tüzük'ün "Güvenlik ve gözetim servisi" başlıklı  maddesinin (8) numaralı fıkrası şöyledir:"İnfaz ve koruma başmemuru ile infaz ve koruma memuru, kurumun güvenliğini bozan firara teşebbüs, isyan, rehin alma, saldırı, yasaya veya düzenlemelere dayalı bir emre karşı aktif veya pasif fiziki direnme gibi olaylar ile 5237 sayılı Kanunun 25 inci maddesindeki meşru savunma ve zorunluluk hâli ortaya çıktığında kurum en üst amirinin izni ile zor kullanabilir. Acil hâllerde tehlikenin ortadan kaldırılması amacıyla izin alınmaksızın da zor kullanılabilir. Durumu derhâl en üst amire iletir. Zor kullanan personel gerekenden fazla kuvvet kullanamaz."B. İnfaz Hâkimliğinin Görev ve Yetkilerine İlişkin Olarak 16/5/2001 tarihli ve 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu’nun "Amaç ve kapsam" kenar başlıklı  maddesinin ikinci fıkrası şöyledir:"Bu kanun, ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde bulunan hükümlü ve tutuklular hakkında yapılan işlemler veya bunlarla ilgili faaliyetlere yönelik şikâyetleri incelemek, karara bağlamak ve kanunlarla verilen diğer görevleri yerine getirmek üzere kurulan infaz hâkimliklerine ilişkin hükümleri kapsar." 4675 sayılı Kanun'un "İnfaz hâkimliklerinin görevleri" kenar başlıklı  maddesinin olay tarihinde yürürlükte olan hükümleri şöyledir:"İnfaz hâkimliklerinin görevleri şunlardır: Hükümlü ve tutukluların ceza infaz kurumları ve tutukevlerine kabul edilmeleri, yerleş-tirilmeleri, barındırılmaları, ısıtılmaları ve giydirilmeleri, beslenmeleri, temizliklerinin sağlanması, bedensel ve ruhsal sağlıklarının korunması amacıyla muayene ve tedavilerinin yaptırılması, dışarıyla ilişkileri, çalıştırılmaları gibi işlem veya faaliyetlere ilişkin şikâyetleri incelemek ve karara bağlamak. Hükümlülerin cezalarının infazı, müşahadeye tâbi tutulmaları, açık cezaevlerine ayrılmaları, izin, sevk, nakil ve tahliyeleri; tutukluların sevk ve tahliyeleri gibi işlem veya faaliyetlere ilişkin şikâyetleri incelemek ve karara bağlamak. Hükümlü ve tutuklular hakkında alınan disiplin tedbirleri ve verilen disiplin cezalarının kanun, tüzük veya yönetmelik hükümleri ile genelgelere aykırı olduğu iddiasıyla yapılan şikâyetleri incelemek ve karara bağlamak. Ceza infaz kurumları ve tutukevleri izleme kurullarının kendi yetki alanlarına giren ceza infaz kurumları ve tutukevlerindeki tespitleri ile ilgili olarak düzenleyip intikal ettirdikleri raporları inceleyerek, varsa şikâyet niteliğindeki konular hakkında karar vermek. Kanunlarla verilen diğer görevleri yapmak.Kanunlarda başka bir yargı merciine bırakılan konulara ilişkin hükümler saklıdır." 4675 sayılı Kanun'un "İnfaz hâkimliğine şikâyet ve usulü" kenar başlıklı  maddesinin son fıkrası şöyledir:"Şikâyet yoluna başvurulması, yapılan işlem veya faaliyetin yerine getirilmesini durdurmaz. Ancak, infaz hâkimi giderilmesi güç veya imkansız sonuçların doğması ve işlem veya faali-yetin açıkça hukuka aykırı olması koşullarının birlikte gerçekleşmesi durumunda işlem veya faaliyetin ertelenmesine veya durdurulmasına karar verebilir." 4675 sayılı Kanun'un "İnfaz hâkimliğince şikâyet üzerine verilen kararlar" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"Şikâyet başvurusu üzerine infaz hâkimi, duruşma yapmaksızın dosya üzerinden bir hafta içinde karar verir; ancak, gerek gördüğünde karar vermeden önce şikâyet konusu işlem veya faaliyet hakkında re’sen araştırma yapabilir ve ilgililerden bilgi ve belge isteyebilir......İnfaz hâkimi, inceleme sonunda şikâyeti yerinde görmezse reddine; yerinde görürse, yapılan işlemin iptaline ya da faaliyetin durdurulmasına veya ertelenmesine karar verir."