Haklar: İfade özgürlüğü

Başvuru, bir siyasi parti liderinin Türkiye Büyük Millet Meclisi parti grup toplantısında aile ve sosyal politikalar bakanına karşı söylediği sözler nedeniyle tazminat ödemeye mahkûm edilmesinin ifade özgürlüğünü ihlal ettiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 29/6/2017 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmuştur.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: 12/3/2016 tarihinde ulusal bir gazetede, bir yurtta kalan küçük yaştaki çocukların taciz edildiğine ilişkin haber yer almıştır. Habere göre 1979 yılından bu yana eğitim ve yayıncılık alanında faaliyet gösteren bir vakfa ait yurtlarda kalan en az on öğrenci kendilerinden sorumlu olan bir öğretmen tarafından istismara uğramıştır. Haberde; çocuklardan birinin yaşadıklarını ailesine anlatması, ailenin de konuyu yetkililere bildirmesiyle olayın ortaya çıktığı ve Karaman'da Cumhuriyet savcısının konuyla ilgili soruşturma başlattığı yer almıştır. Daha sonraki haberlere göre sanığın kısa süre içinde tutuklandığı, hazırlanan iddianame sonrasında yargı sürecinin başladığı anlaşılmaktadır. Kamuoyunda büyük infial uyandıran olay çok sayıda sivil toplum kuruluşunca takip edilmiş, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) gündemine gelmiş, ulusal ve uluslararası yayın organlarında sayısız habere konu olmuştur.  Olayların meydana geldiği tarihte Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı S.R. de yaşanan olaylar hakkında basına bazı açıklamalarda bulunmuştur. Bakan S.R.nin 22/3/2016 tarihli açıklamalarının bir kısmı şu şekildedir:"Maalesef biz bütün hassasiyetimizi göstermemize rağmen toplumumuzda böyle olaylar ile karşılaşıyoruz ki bu da bir gerçeğimiz. Buna da toplumsal olarak başka bir açıdan bakmamız lazım. Karaman'da olan konu ile ilgili olarak, vaka ortaya çıkar çıkmaz bütün vakalarda olduğu gibi hukuki açıdan bakanlığımız müdahil oldu. Ben bizzat hukukçu arkadaşlarımızı arayarak bir toplantı yaptım dedim ki 'bu olayı da takip ediyoruz, ben de takipçisiyim.' Tabii ki bu olay bizim hizmetleri ile her zaman gurur duyduğumuz bir Vakıf ile ilişkilendirilmek istendi ki bu Vakfımızda bir süre görev yapmış onun da ne kadar olduğunu vakıf çalışanları tarafından açıklandı. Her zaman kötü niyetli insanlar, bazı işleri suistimal edebilen insanlar olabiliyor. Buna bir kere rastlanmış olması hizmetleri ile ön plana çıkmış bir kurumumuzu karalamak için gerekçe olamaz. Biz E. Vakfı’nı da tanıyoruz, hizmetlerini de takdir ediyoruz, ama öteki taraftan bunu yapan kişi için de sıfır toleransla hukuki açıdan bütün takibimizi yapıyoruz. Bu çocuklar ile ilgili bakanlığımızın rehabilitasyon ve sosyal hizmet uzmanlarımız, psikologlarımız devreye girdiler. Aileler ziyaret edildi. Çocuklarımızın rehabilite edilebilmesi için çalışmalar başlatıldı. Çocuklarımızın en az travma ile bu dönemi en iyi şekilde atlatabilmeleri için gerekli bütün psikolojik destekler veriliyor ve vermeye devam edeceğiz." Kamuoyu gündemini yoğun bir şekilde meşgul eden söz konusu olayla ilgili olarak Cumhuriyet Halk Partisinin (CHP) genel başkanı olan başvurucu da TBMM'deki 5/4/2016 tarihli grup toplantısında değerlendirmelerde bulunmuştur. Başvurucu, Partisinin TBMM'deki grup toplantısında gündeme dair görüşlerini belirli periyotlarla açıklamaktadır. Başvuruya konu ifadeler 5/4/2016 tarihli grup toplantısında söylenmiştir. Grup toplantılarına genel olarak çok sayıda partili ve vatandaş da dinleyici olarak katılabilmektedir. Başvurucu, kısa bir süre önce meydana gelen ve kamuoyunda büyük infiale neden olan bir taciz olayı ile ilgili bazı açıklamalar yapmıştır. Başvurucu, açıklamalarından dolayı Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı S.R.yi hedef alan sert sözler kullanmıştır. Başvurucunun yapmış olduğu konuşmanın ilgili kısmı şu şekildedir:"...Öyle bir kültürün içine sokuldu ki Türkiye, öyle bir yoz kültürün içine Türkiye sokuldu ki değerli arkadaşlar, bakın Karaman'da olan olaydan sonra, çocuk istismarından sonra Türkiye'nin neredeyse her tarafından olaylar patladı, her tarafından. Peki bunlar sabah akşam Müslümanlıktan bahsediyorlardı, dinden imandan bahsediyorlardı, on dört yıldır Türkiye'yi yönetiyorsunuz bu çocukları bu yoz kültüre siz nasıl ve hangi gerekçeyle teslim ettiniz? Ve öyle bir şey ki kalkmışlar vakıfları savunuyorlar. Ya, çocuklara sahip çıkın kardeşim, vakıflara değil, derneklere değil. Bir Allah'ın kulu çıkıp da demiyor ya, kardeşim bu çocuklar yasa dışı burada nasıl kaldı? Nasıl kaldı bu çocuklar burada? Valisi konuşmuyor, emniyet müdürü konuşmuyor, Milli Eğitim Bakanı konuşmuyor, Aileden Sorumlu Bakan da zaten birilerinin önüne yatmış vaziyette, o da konuşmuyor. Bu yurtlara kim izin veriyor arkadaşlar? Koro halinde 'Biz izin vermedik' diyorlar. İzin vermedinizse bunlar nasıl açıldı? Kocaman bir sessizlik... Bu çocuklar oraya niçin gitti? Kocaman bir sessizlik... Bu çocuklara o yurtta öğretmenler bakarken bu öğretmenleri siz nasıl seçtiniz? Kocaman bir sessizlik... Milli Eğitim Bakanı konuşmuyor, niye konuşmuyorsun sen? Bu işlerin baş sorumlusu sen değil misin? O fakir ailelerin çocuklarına sen bakmak zorunda değil misin? Neden böyle o çocukları sapıklara teslim ediyorsunuz ..." Bakan S.R., başvurucunun anılan konuşmasında kişilik haklarına saldırıda bulunulduğu iddiasıyla 7/4/2016 tarihinde manevi tazminat davası açmıştır. Davacı; başvurucunun konuşmasında kendisine hakaret ettiğini, ahlak, edep ve eleştiri sınırlarını aşan sözler sarf ederek kişisel haklarına saldırıda bulunduğunu ileri sürmüştür. Ankara  Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) görülen davada başvurucunun şu sözleri dava konusu edilmiştir:"...Valisi konuşmuyor, emniyet müdürü konuşmuyor, Milli Eğitim Bakanı konuşmuyor, Aileden Sorumlu Bakan da zaten birilerinin önüne yatmış vaziyette, o da konuşmuyor..."  Mahkeme 23/1/2017 tarihli kararla davanın kısmen kabulü ile başvurucunun davacıya 000 TL tazminat ödemesine karar vermiştir. Kararın gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:"...Davalının TBMM CHP Grup Toplantısındaki konuşmasında sarfedilen ve dava konusu edilen ifadelerin yer aldığı 'Bu çocukları bu yoz kültüre nasıl terk ettiniz' konulu konuşmada Karaman'da bir vakıf yurdunda meydana gelen çocuk istismarının ve istismara sebep olarak görülen eylemlerin eleştirildiği, istismar olayı ve olayının meydan geldiği mahal itibariyle eleştirilerin de o denli sert ve ağır olması doğaldır. Ancak konuşmada Vakıf yurdunda meydana gelen istismar olayı eleştirilirken konunun özünden ayrılarak davacıya yönelik olarak '... Aileden Sorumlu Bakan da zaten birilerinin önüne yatmış vaziyette ...' ifadesi kullanılmıştır. Her ne kadar davalının bu ifadeleri davacının Vakfı korumak için kendisini siper ettiği, bu kurumu korumak için elindeki tüm imkanları kullandığını ifade etmek için 'önüne yatmak' ifadesini kullandığı savunulmuş ise de, konuşmada 'vakfın' yerine 'birilerinin' kelimesinin kullanılması, konuşmayı konunun özünden ayırmış, davacının 'vakfın önüne yatması' yerine 'birilerinin önüne yatması' ifadesinin kullanılması, davacıyı konuşmadaki konunun dışına çıkarmıştır. Her ne kadar konuşmada eleştirilen istismar olayı güncel, toplumun ilgisini çeken ve eleştirilmesinde kamu yararı bulunmakla birlikte, davalının Aileden Sorumlu Bakana yönelik dava konusu edilen ifadelerinin sarf edilmesinde ne güncellik, ne toplumun ilgisi, ne de kamu yararı bulunmadığı gibi özle biçim arasındaki denge de sağlanmış değildir. Toplumumuzun ağırlıklı olarak ifadelerden çıkaracağı sonuç hakaret içerikli olup, bu ifadelerin sarfı ülkemizin içinde olduğu dönem itibariyle kamuoyunu germek dışında ülkemize bir fayda sağlamayacaktır. Dolayısıyla dava konusu ifadelerin, ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilemeyeceği, bu suretle davacının kişilik haklarına ihlal edildiği sonucuna varılmıştır..."  Davalı vekilinin temyizi üzerine Ankara Bölge Adliye Mahkemesi  Hukuk Dairesi 25/4/2017 tarihli ilamla hükmün onanmasına karar vermiştir. Kararın gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir: "Davacı, konuşma tarihinde Aile ve Sosyal Politikalardan Sorumlu kadın bir bakandır. Davalı ise ana muhalefet partisinin genel başkanıdır. Tarafların her ikisinin de siyasi kimlikleri bulunduğu, dava konusu edilen ifadelerin TBMM'de parti grup toplantısı sırasında sarf edildiği konusunda uyuşmazlık bulunmadığı anlaşılmaktadır. Davacı, davalının kendisi hakkında kullandığı 'birilerinin önüne yatmış vaziyette' ifadesinin edep ve ahlak dışı olduğunu iddia etmekte, davalı ise söz konusu söz öbeğinin bir kişi veya kurumu korumak amacıyla elindeki imkanları kullanmak amacıyla sarf edildiğini savunmaktadır. Davalı söz konusu deyimin ilk olarak davacının da üyesi olduğu siyasi partinin bir bakanı tarafından kullanıldığını, bu deyimi katıldığı bir TV programında bakanın imkanlarını bu deyimi kullandığı kişi için sarf edeceği biçiminde açıkladığını belirtmiş, bu yöndeki delillerini de sunmuştur. Türk Dil Kurumu Atasözleri ve Deyimler sözlüğünde dava konusu edilen 'önüne yatmak' şeklinde bir atasözü/deyimin bulunmadığı tespit edilmiştir. Bu benzetmenin ne anlamda kullanıldığı yanında toplum tarafından hangi anlamda anlaşılmış olduğunun da belirlenmesi gereklidir. Davalı tarafından delil olarak sunulan ve dava konusunu oluşturan ifade ile ilgili bir bayan yazarın kaleme aldığı yazıda davalının kullandığı deyimin biriyle cinsel ilişki kurmaya işaret etmediği o işe işaret eden deyimin altına yatmak olduğunu açıklanmıştır. Ne var ki Türk Dil Kurumunun deyimler sözlüğünde bulunmayan önüne yatmak deyimi yaygın kullanımı olan bir söz öbeği olmayıp cinsel anlam ifade eden söz öbeğine benzerliği nedeniyle davalının delil olarak sunduğu haber ve belge içeriklerinden de anlaşıldığı üzere toplum tarafından da cinsel anlamda anlaşılmıştır.Davacı bakan olarak siyasi bir kimliği olması yanında bir kadındır. Siyasetçi olması nedeniyle siyasi tutum ve davranışlarının ağır biçimde eleştirilebileceği kabul edilmektedir. Ancak AİHM'nin de dediği gibi siyasi kişilerin de itibarlarının korunması meşru amacıyla ifade özgürlüğünün kısıtlanmasını talep etme hakları vardır. Dava konusu uyuşmazlıkta ana muhalefet partisi genel başkanlığı gibi önemli bir siyasi makamı işgal eden davalının sözlerinin ulaşağı kitleyi de düşünerek neyi kast ettiğinin yanında nasıl anlaşılacağını da düşünmesi gereklidir. Davalının davacı hakkında sarf ettiği sözler maalesef toplum tarafından cinsel anlamda algılanmış olup konuşmanın ulaştığı kitle de düşünüldüğünde, davacının kişilik haklarının zedelendiği sonucuna varılmıştır. Mahkemece aynı yönde yapılan değerlendirme sonucunda davacı yararına 000 TL manevi tazminat ödetilmesine karar verilmiştir....Şu durumda, dava konusu 5/4/2016 tarihli konuşmanın ulusal medya ve basın organlarında yayınlanmış olması, tarafların ekonomik ve sosyal durumları ile yukarıda açıklanan ilkeler gözetildiğinde davanın kısmen kabulü ile 000 TL manevi tazminat ödetilmesi yönündeki Mahkeme kararının aynı zamanda orantılı olduğu sonucuna varıldığından HMK 353/1-b-1 maddesi uyarınca duruşma yapılmaksızın davalı vekilinin istinaf başvurusunun reddine dair aşağıdaki şekilde hüküm kurulmasına karar verilmiştir..." Bu karar başvurucuya 31/5/2017 tarihinde tebliğ edilmiş, başvurucu 29/6/2017 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 11/1/2011 tarihli ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun “Sorumluluk” kenar başlıklı  maddesi şöyledir:  “Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de,bu zararı gidermekle yükümlüdür.”B. Uluslararası Hukuk İlgili uluslararası hukuk için bkz. Koray Çalışkan, B. No: 2014/4548, 5/12/2017, §§ 17-23; Kemal Kılıçdaroğlu, B. No: 2014/1577, 25/10/2017, §§ 29-