Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, ceza yargılamasında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmiş olması üzerine muvazzaf astsubay adayı hakkında tesis edilen ilişik kesme işlemi nedeniyle masumiyet karinesinin; Askeri Yüksek İdare Mahkemesinin hâkim olmayan subay üyelerinin tarafsız olmaması, mahkeme kararının yeterli gerekçeyi içermemesi, yargılamanın sonucu itibarıyla adil olmaması nedenleriyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 18/2/2016 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirilmesine gerek görülmediğini bildirmiştir.  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, dış kaynaktan astsubay temini faaliyetleri kapsamında Jandarma Okulları Kurslar Komutanlığı (Kurslar Komutanlığı) bünyesine astsubay adayı olarak 2014 yılında kabul edilmiştir.  Başvurucu, muvazzaf astsubay adayı olarak eğitime başlamadan önceki bir tarihte Adana  Sulh Ceza Mahkemesinde sanık sıfatıyla yargılanmış; anılan Mahkemenin 27/11/2012 tarihli kararıyla sesli, yazılı veya görüntülü bir ileti ile hakaret, tehdit suçu nedeniyle yetmiş beş gün adli para cezası ile cezalandırılmasına hükmedilmiş ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (HAGB) karar verilmiştir. Anılan karar, itiraz edilmeksizin kesinleşmiştir. Söz konusu HAGB hükmü nedeniyle 28/5/2004 tarihli ve 25475 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Dış Kaynaktan Muvazzaf Astsubay Temin Yönetmeliği’nde (Yönetmelik) aranan koşulları taşımadığının sonradan anlaşıldığı gerekçesiyle 23/12/2014 tarihinde başvurucunun Kurslar Komutanlığından ilişiği kesilmiştir. Başvurucu tarafından Kurslar Komutanlığından ilişiğinin kesilmesine yönelik işlemin iptali istemiyle 31/12/2014 tarihinde Askeri Yüksek İdare Mahkemesinde (AYİM) dava açılmıştır. AYİM İkinci Dairesinin (Mahkeme) 9/12/2015 tarihli kararıyla oyçokluğuyla davanın reddine hükmedilmiştir. Kararın gerekçesinde, ilgili Yönetmelik'e göre astsubay adayı olabilmek için bir cürümden dolayı soruşturma altında bulunulmaması gerektiği belirtilerek uyuşmazlığın başvurucu hakkında verilen HAGB kararının taksirli suçlar hariç olmak üzere bir cürümden hükümlü bulunmamak veya soruşturma altında olmamak kapsamında kabul edilip edilmeyeceği noktasında düğümlendiği vurgulanmıştır. Kararda HAGB kararının niteliği irdelenerek 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun  maddesi uyarıca, hakkında HAGB kararı verilen kişinin sanık sıfatını hâlen koruduğu, sanık sıfatının ve dolayısıyla yargılamanın denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmediği takdirde açıklanması geri bırakılan hükmün ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilmesi veya denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlemesi hâlinde mahkemenin hükmü açıklaması ile sona erdiği belirtilmiştir. Özetle HAGB'nin öncelikli olarak kovuşturma evresinde bir hüküm kurulmasını gerektirdiği ancak bu hükmün yasadaki düzenlemeye göre hukuki bir sonuç doğurmadığı, başka bir anlatımla kurulan hükmün hukuki sonuç doğurup doğurmamasının belli bir süreye ve bazı ek koşullara bağlı kılınması nedeniyle hakkında HAGB kararı verilen kimsenin hükümlü sayılmadığı ancak sanık sıfatını muhafaza ettiği ifade edilmiştir. Başvurucu hakkında sesli, yazılı veya görüntülü bir ileti ile hakaret, tehdit suçu nedeniyle Adana  Sulh Ceza Mahkemesinin 27/11/2012 tarihli kararıyla verilen mahkûmiyet hükmünün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verildiği ve bu kararın itiraz edilmediğinden kesinleştiği, bu durumda söz konusu karardan dolayı başvurucunun muvazzaf astsubay adayı olarak Kurslar Komutanlığı bünyesinde eğitimine alınmadan önce bir cürümden soruşturma altında olduğunun kabulü gerektiği değerlendirilmiştir. Buna göre öğrenciliği öncesinde işlenen bir suç dolayısıyla hakkında soruşturma yapılan ve hatta kovuşturması devam eden -sanık statüsündeki- başvurucunun okuldan ilişiğinin kesilmesi işleminde mevzuata aykırılık bulunmadığı kanaat ve sonucuna varılmıştır. Bir üyeye ait karşıoy gerekçesinde ise öncelikli olarak Yönetmelik'te yer alan soruşturma altında olmamak koşulunun irdelenmesi gerektiği ifade edilmiştir. Cumhuriyet savcılıklarına yapılacak şikâyetler üzerine soruşturmaya başlandığı dikkate alındığında bu hükme göre soruşturma sonucunda beraat kararı verilse dahi hakkında bir şekilde soruşturma başlatılan kişilerle ilgili olarak okuldan çıkarılma kararı verilmesi gerektiği hususuna yer verilmiştir. Bu durumda askerî öğrencilerin basit bir şikâyet nedeniyle subaylık veya astsubaylık mesleğini ömür boyu icra edememeleri gibi insan hayatında çok önemli bir hukuki sonucun doğacağı vurgulanmıştır. Tüm hususların birlikte değerlendirilmesi neticesinde Yönetmelik'in ilgili maddesinde yer alan veya soruşturma altında olmamak hükmünün Anayasa'nın  maddesinde düzenlenen hukuk devleti ilkesine ve masumiyet karinesine aykırı olduğundan hukuka uygun olmadığı, dava konusu işlemde dikkate alınmaması gerektiği ve bu gerekçeyle tesis edilen işlemin iptaline karar verilmesi gerektiği belirtilmiştir. Karar 20/1/2016 tarihinde başvurucu vekiline tebliğ edilmiştir. Etkisiz bir yol olarak görüldüğü ifade edilerek kararın düzeltilmesi isteminde bulunulmadığı belirtilmiştir.  Başvurucu 18/2/2016 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk Mevzuat Hükümleri 5271 sayılı Kanun'un "Hükmün açıklanması ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısımları şöyledir:"(5) Sanığa yüklenen suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza, iki yıl veya daha az süreli hapis veya adlî para cezası ise; mahkemece, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukukî sonuç doğurmamasını ifade eder.... (8) Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının verilmesi halinde sanık, beş yıl süreyle denetim süresine tâbi tutulur...... (10) Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmediği ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun davranıldığı takdirde, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak, davanın düşmesi kararı verilir. (11) Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlemesi veya denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere aykırı davranması halinde, mahkeme hükmü açıklar..." 27/7/1967 tarihli ve 926 sayılı Türk Silâhlı Kuvvetleri Personel Kanunu'nun "Temin ve yetiştirme" kenar başlıklı  maddesinin olay tarihinde yürürlükteki şeklinin ilgili kısımları şöyledir:"Muvazzaf astsubay olabilmek için;a) Astsubay meslek yüksek okullarından mezun olmak veya,b) Genelkurmay Başkanlığı tarafından tespit edilecek fakülte, yüksek okul veya meslek yüksek okullarını kendi nam ve hesabına bitirmek; dört yıl veya daha fazla süreli yüksek öğretimi bitirenler için 28 yaşından, daha az süreli yüksek öğretimi bitirenler için 26 yaşından gün almamış olmak; yönetmelikte öngörülen sınavlarda başarılı olmak ve uygulanacak temel askerlik eğitimini başarı ile bitirmek gereklidir.Astsubay hazırlama okulları:...d) Astsubay hazırlama okulu öğrencileri aşağıdaki hallerde öğrencilik niteliğini kaybederler :...6) Yönetmelikte tespit edilecek giriş koşullarına uymadıkları sonradan anlaşılanlar.e)(d) bendi gereğince öğrencilik niteliğini kaybedenlerin Türk Silâhlı Kuvvetleri ile ilişikleri kesilir. Sağlık sebebi dışında öğrencilikle ilişikleri kesilenlere Devlet tarafından yapılan masraf, faizi ile birlikte ödettirilir. Bu borçlar, askerlik hizmetleri süresince tehir edilir. Sağlık sebebi dışında öğrencilikle ilişkisi kesilenler, muvazzaf subay veya astsubay olarak tekrar Türk Silâhlı Kuvvetleri hizmetine alınamazlar.f) Astsubay hazırlama okulu öğrencilerinin okulla ilişiklerinin kesilmesi ve ilişikleri kesilenler ile ilgili diğer hususlar yönetmelikle düzenlenir.Astsubay meslek yüksek okullarına veya kendi nam ve hesabına fakülte, yüksek okul veya meslek yüksek okullarını bitirenlerden astsubay nasbedilmek üzere temel askerlik eğitimine alınacaklarda aranacak şartlar, bunların tâbi tutulacakları seçme sınavlarına ilişkin usul ve esaslar ile temel askerlik eğitimiyle ilgili esaslar yönetmelikte gösterilir." Yönetmelik'in "Aranacak Nitelikler" başlıklı  maddesinin ilgili kısımları şöyledir: "Muvazzaf astsubay adaylarında aranacak nitelikler aşağıda belirtilmiştir:a) Genel şartlar:...2) Taksirli suçlar hariç olmak üzere; affa veya zamanaşımına uğramış, yahut para cezasına çevrilmiş veya ertelenmiş, hükümlülüklerine ilişkin kayıtları adli sicilden çıkarılmış olsa bile bir cürümden hükümlü bulunmamak veya soruşturma altında olmamak,...5) Yapılacak güvenlik soruşturmasında olumlu sonuç almak" Yargıtay İçtihadı HAGB kurumunun niteliğine yer verilen Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 1/2/2012 tarihli ve E.2011/19-639, K.2012/30 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:"...hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı ile kurulan hüküm, belli bir süre sanık hakkında hüküm ifade etmemekte, herhangi bir sonuç doğurmamaktadır. Sanık bulunduğu hal üzere bırakılmakta, aynen yargılanan kimsenin durumunda kalmakta ve yapılan yargılama geçici bir süre askıda kalmaktadır. Askı süresi boyunca, yargılanan kimsenin sanık sıfatı devam eder ise de, hiçbir şekilde bu kimse hükümlü sayılamaz." Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 23/10/2018 tarihli ve E.2017/4-1353, K.2018/1552 sayılı ile 31/1/2019 tarihli ve E.2017/13-681, K.2019/46 sayılı kararlarında da HAGB kurumuna yönelik yukarıda alıntısı yapılan karar (bkz. § 19) ile aynı nitelemeye yer verilmiştir.B. Uluslararası Hukuk  İlgili Sözleşme Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) “Adil yargılanma hakkı” kenar başlıklı  maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:"Kendisine bir suç isnat edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz sayılır." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı Masumiyet karinesi, kamu görevlilerinin ceza yargılamasına konu olan eylemleri nedeniyle ayrıca idari yaptırıma tabi tutulmamaları gibi bir amaç taşımamaktadır. Masumiyet karinesi bir fiilin hem ceza hem de idari bir soruşturmaya konu olmasına ve paralel olarak iki ayrı dava sürecinin yürütülmesine mâni değildir. Bu bağlamda masumiyet karinesi, cezai sorumluluk bulunmaması hâlinde dahi daha hafif bir ispat yükümlülüğü temelinde aynı eylemden kaynaklanan medeni ya da diğer sorumluluk biçimlerinin kurulmasını engellememektedir. Ayrıca suçlu olduğu kesin olarak hükme bağlanmamış olan bir kişiye yönelik kamu görevlileri tarafından kullanılan ifadelerde yer alan kelimelerin seçimi önemli olmakla birlikte kullanılan dilin masumiyet karinesini ihlal edip etmediği hususu, olaya ilişkin özel şartların da dikkate alınması suretiyle tespit edilmelidir (Güç/Türkiye, B. No: 15374/11, 23/1/2018, §§ 38, 39).