Haklar: Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı

Başvuru, idarenin yasaklama kararı bulunduğu gerekçesiyle yapılmak istenen bir etkinliğe izin verilmemesinin başvurucunun toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını ihlal ettiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 7/5/2021 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir:A. Olayın Arka Planı  Halkların Demokratik Partisi (HDP) Mersin İl Başkanlığı 19/8/2019 tarihinde Mersin'de bulunan bir parkta "Diyarbakır, Mardin ve Van Büyükşehir Belediyelerine hukuksuz bir şekilde atanan kayyımlar" konulu bir basın açıklaması yapmak için Mersin Valiliğine (Valilik) bildirimde bulunmuştur. Mersin Valiliği Hukuk İşleri Şube Müdürlüğü (Hukuk İşleri Şube Müdürlüğü) 19/8/2019 tarihli ve 19504 sayılı yazısıyla Mersin İl Emniyet Müdürlüğünden (Emniyet Müdürlüğü) konuyla ilgili görüş bildirmesini talep etmiştir. Emniyet Müdürlüğü aynı tarihli görüş yazısında; planlanan basın açıklamasının yapılması hâlinde terör örgütü propagandası yapılarak suç işlenmesinin kuvvetle muhtemel olduğunu, halkı kin ve düşmanlığa sevk edebileceğini, infiale ve fiziki saldırılara sebep olabileceğini, bu durumun huzur ortamı ile millî güvenlik ve kamu düzeninin bozulmasına neden olabileceğini değerlendirmiştir. Bu nedenle bildirimde bulunulan etkinliğin yapılmasının uygun olmadığını Hukuk İşleri Şube Müdürlüğüne bildirmiştir.  Hukuk İşleri Şube Müdürlüğü 19/8/2019 tarihli ve 19505 sayılı yazıyla basın açıklaması yapılmasına dair talebin uygun olmadığına karar vermiştir. Kararda uygun bulmama gerekçesine ilişkin herhangi bir açıklamada bulunmamıştır. Valilik 20/8/2019 tarihinde, il genelinde "PKK/KCK terör örgütü ile iltisaklı faaliyetleri nedeniyle Diyarbakır, Mardin ve Van Büyükşehir Belediye Başkanlarının görevden alınması sebebiyle ... gerçekleştirilebilecek ve belirtilen konuların devamı niteliğindeki" tüm etkinlikleri on gün gün süre ile yasakladığını resmî internet sitesinden duyurmuştur. Duyuruda yer alan yasaklama kararı şöyledir:"İçişleri Bakanlığınca PKK/KCK terör örgütü ile iltisaklı-irtibatlı faaliyetleri ve terör örgütüne destek verdikleri yönünde tespit ve deliller bulunan Diyarbakır, Mardin ve Van Büyükşehir Belediye Başkanları Anayasa[n]ın  Maddesi ve 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun  Maddesine istinaden görevden uzaklaştırılmış, yerlerine Belediye Kanunu’nun  Maddesi uyarınca belediye başkan vekilleri görevlendirilmiştir.Alınan istihbarat ve terör örgütüne müzahir basın yayın organlarının/sosyal medya paylaşımlarından edinilen bilgiler doğrultusunda Mardin, Diyarbakır ve Van illerine Büyükşehir Belediye Başkan Vekili atanmasına tepki göstermek, sözde demokratik haklarını savunmak amacıyla toplanma çağrıları yapıldığı ve müzahir kitle tarafından çeşitli legal-illegal eylem ve etkinlikler ile birlikte ülke genelinde sokak olayları çıkarma ve kaos ortamı yaratmaya çalışarak kamu düzeninin bozulmasına sebep olunacağı tespit edilmiştir.Bu kapsamda milli güvenliğin sağlanması, kamu düzeninin ve güvenliğinin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, temel hak ve özgürlükler ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin ve genel asayişin korunması, genel trafik ve yolcu güvenliğinin sağlanması, şiddet olaylarının meydana gelmemesi, yaygınlaşmasının önlenmesi ve yaşanabilecek her türlü olumsuz bir durumun önüne geçilebilmesi amacıyla 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu’nun  ve  Maddeleri ve 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu Madde 11/Ave 11/C hükümleri doğrultusunda;Söz konusu 'PKK/KCK terör örgütü ile ittisaklı faaliyetleri nedeniyle Diyarbakır, Mardin ve Van Büyükşehir Belediye Başkanlarının görevden alınması sebebiyle' ilimiz genelinde gerçekleştirilebilecek ve belirtilen konuların devamı niteliğindeki, açık ve kapalı yer toplantıları, yürüyüş, basın açıklaması, açlık grevi, oturma eylemi, stant açma, çadır kurma, bildiri dağıtma, protesto eylemi vb. her türlü eylem/etkinlikler 5442 sayılı İl İdaresi Kanununun 11/A ve 11/C maddeleri ve ayrıca 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununun  ve  Maddeleri hükmü gereğince 2019 tarihinden itibaren (10) gün boyunca YASAKLANDIĞI hususu;Kamuoyuna önemle duyurulur." Hukuk İşleri Şube Müdürlüğü, HDP Mersin İl Başkanlığınca gerçekleştirilmek istenen basın açıklamasına 6/10/1983 tarihli ve 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nun  maddesi ve 10/6/1949 tarihli ve 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu'nun  maddesinin (C) fıkrası ve  maddeleri uyarınca izin verilmemesi yönündeki 19/8/2019 tarihli ve 19504 sayılı yazısını Valilik oluruna sunmuştur. Valilik 23/8/2019 tarihinde anılan yazıya olur vermiştir.B. Somut Olaya İlişkin Bilgiler  Olay tarihinde Mersin Barosuna kayıtlı avukat olan başvurucu, kendisinin de aralarında olduğu bir grubun HDP'ye mensup bazı büyükşehir belediye başkanlarının görevlerinden alınarak yerlerine kayyım atanmasını protesto etmek istediklerini belirtmiştir. Ancak Valiliğin 20/8/2019 tarihli yasaklama kararı nedeniyle, 21/8/2019 tarihinde Mersin'de bulunan Forum AVM Havuzbaşı'nda gerçekleştirmeyi planladığı protesto faaliyetini gerçekleştiremediğini ifade etmiştir. Başvurucu 22/8/2019 tarihinde, Valiliğin söz konusu işlemin yürütmesinin durdurulması ve iptali talebiyle Mersin  İdare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) dava açmıştır. Başvurucu; idarenin somut olgulara dayanmayan bazı varsayımlar üzerine toplantı hakkının kullanılmasını yasaklayamayacağını belirterek güvenlik riski mevcut ise gerekli güvenlik tedbirlerini almasının devletin görevi olduğunu, bu nedenle idari işlemin sebep unsurunun bulunmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca idarenin tüm toplantılar için genel bir yasak kararı veremeyeceğini belirterek idari işlemin şekil bakımından da hukuka aykırı olduğunu, ifade özgürlüğü ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını ihlal ettiğini vurgulamıştır. İdare Mahkemesi 26/9/2019 tarihinde yürütmenin durdurulması talebini, 26/12/2019 tarihinde de işlemin iptaline ilişkin davayı reddetmiştir. Başvuruya konu olan kararda, 2911 sayılı Kanun’un  maddesi ile 5442 sayılı Kanun'un  maddesinin (C) fıkrasına (ilgili kanuni düzenlemeler için bkz. §§ 14, 15) yer vermiştir. İdare Mahkemesi talebin reddine ilişkin kararda dava konusu idari işlemin anılan kanuni düzenlemelerdeki yetkiler kapsamında olduğu ve anılan yasaklama kararının "meydana gelebilecek terör ve şiddet olaylarını önleme, kamu güvenliği ve kamu düzenini sağlama, Cumhuriyetin temel nitelikleri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması" amacıyla verildiğini belirtilerek dava konusu işlemde hukuka ve mevzuata aykırılık bulunmadığı sonucuna varmıştır. Başvurucu, davanın reddine ilişkin karara karşı istinaf başvurusunda bulunmuştur. Adana Bölge İdare Mahkemesi  İdari Dava Dairesi 19/3/2021 tarihinde, başvuruya konu mahkeme kararının kaldırılmasına ilişkin bir neden bulunmadığından bahisle istinaf istemini kesin olarak reddetmiştir. A. Ulusal Hukuk 2911 sayılı Kanun'un  maddesi şöyledir: "Bölge valisi, vali veya kaymakam, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlığın ve genel ahlâkın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla belirli bir toplantıyı bir ayı aşmamak üzere erteleyebilir veya suç işleneceğine dair açık ve yakın tehlike mevcut olması hâlinde yasaklayabilir.".  5442 sayılı Kanun'un maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"A) Vali, il sınırları içinde bulunan genel ve özel bütün kolluk kuvvet ve teşkilatının amiridir. Suç işlenmesini önlemek, kamu düzen ve güvenini korumak için gereken tedbirleri alır. Bu maksatla Devletin genel ve özel kolluk kuvvetlerini istihdam eder, bu teşkilat amir ve memurları vali tarafından verilen emirleri derhal yerine getirmekle yükümlüdür.....C) İl sınırları içinde huzur ve güvenliğin, kişi dokunulmazlığının, tasarrufa müteaallik emniyetin, kamu esenliğinin sağlanması ve önleyici kolluk yetkisi valinin ödev ve görevlerindendir.(Ek cümle: 25/7/2018-7145/1 md.) Bunları sağlamak için vali gereken karar ve tedbirleri alır. (Ek paragraf: 25/7/2018-7145/1 md.)Vali, kamu düzeni veya güvenliğinin olağan hayatı durduracak veya kesintiye uğratacak şekilde bozulduğu ya da bozulacağına ilişkin ciddi belirtilerin bulunduğu hâllerde on beş günü geçmemek üzere ildeki belirli yerlere girişi ve çıkışı kamu düzeni ya da kamu güvenliğini bozabileceği şüphesi bulunan kişiler için sınırlayabilir; belli yerlerde veya saatlerde kişilerin dolaşmalarını, toplanmalarını, araçların seyirlerini düzenleyebilir veya kısıtlayabilir ve ruhsatlı da olsa her çeşit silah ve merminin taşınması ve naklini yasaklayabilir."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Lashmankin ve diğerleri/Rusya (B. No: 57818/09 ve diğer başvurular, 7/2/2017) kararında; kamu otoritelerinin somut olayın koşullarına göre belirli yerleri veya güzergâhları yasaklaması ve değiştirmesi toplanma hakkına yönelik açık müdahale olmakla birlikte tek başına hakkın ihlâli olmadığını belirtmiştir. Kararda, somut olayın koşulları açısından, toplantının amacı, zamanı, süresi ve yöntemi gibi, toplanma yerinin yasaklanmasının, ulaşılmak istenen meşru amaçlar için gerekli ve orantılı bir tedbir olup olmadığını değerlendirmiştir. Bu doğrultuda kamu otoritelerinin gerçek bir tehdidin varlığını ve bu tehdidin toplanma hakkını daha az sınırlayan bir tedbir alarak önlenmesi imkânının olmadığını ortaya koyması gerektiğini açıklamıştır (Lashmankin ve diğerleri/Rusya, §§ 433, 434). AHİM birçok kararında, kamu otoritelerinin yalnızca barışçıl toplanma hakkını korumakla kalmayıp aynı zamanda bu hakka makul olmayan dolaylı kısıtlamaları uygulamaktan da kaçınması gerektiğini ifade etmiştir. Toplanma özgürlüğünün temel doğası ve demokrasi ile yakın ilişkisi gözönüne alarak bu hakka bir müdahale için haklı, ikna edici ve zorlayıcı nedenler bulunmasının zorunlu olduğunu vurgulamıştır (Ouranio Toxo/Yunanistan, B. No: 74989/01, 20/10/2005, § 36; Adalı/Türkiye, B. No: 38187/97, § 267;Emin Huseynov/Azerbaycan, B. No: 59135/09, 7/1/2015, § 97). AİHM Gün ve diğerleri (B. No: 8029/07, 18/6/2013) kararında, toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı ve bu hak kapsamında ifade özgürlüğünün demokratik toplumun en temel değerleri arasında olduğunu ve demokrasinin özünde açık bir tartışma ortamıyla sorunları çözebilme gücünün yer aldığını belirtmiştir. Kararda gösterilerin genel anlamda yasaklanması ancak gösterilerin diğer daha az sert tedbirlerle önlenemeyecek nitelikte karışıklıklara yol açabileceği konusunda gerçek bir tehlikenin mevcut olması hâlinde haklı olacağını vurgulamıştır. Yalnızca benzer yürüyüşlerin yasaklanması nedeniyle oluşan engelin bu yasaklamayı haklı gösteren güvenlik sebepleriyle açıkça aşılması ve aynı zamanda bu yasaklamanın -kapsamı yer ve süre uygulaması bakımından sıkıca sınırlandırılan- istenmeyen yan etkilerinden sakınma imkânının bulunmaması hâlinde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme)  maddesinin ikinci fıkrası anlamında söz konusu yasaklamanın gerekli olduğunun kabul edilebileceğini açıklamıştır (Gün ve diğerleri/Türkiye, §§ 50, 70). AİHM Güneri ve diğerleri/Türkiye (B. No: 42853/98, 43609/98, 44291/98, 12/7/2005) kararında kamu otoritelerinin Demokrasi ve Barış Partisinin (DBP) organize ettiği toplantıyı herhangi bir gerekçe göstermeden yasaklamasının toplanma hakkını ihlal ettiğine karar vermiştir. Nitekim yasaklama kararında katılımcıların şiddete çağrıya veya demokrasiyi ortadan kaldırmaya yönelik herhangi bir tutumları olduğuna dair hiçbir hususa değinilmediğini ifade etmiştir (Güneri ve diğerleri/Türkiye, § 76). Benzer nitelikte bir diğer kararında AİHM, yerel otoritelerin terörist saldırı tehdidi nedeniyle yapılması planlanan bir gösteriyi yasaklarken tehdide ilişkin herhangi bir somut gerekçe göstermemesini toplanma hakkının ihlali olarak değerlendirilmiştir (Makhmudov/Rusya, B. No: 35082/04, 26/7/2007, § 71-72).