Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, askerî öğrencilik statüsüne son verilen başvurucunun, maddi ve manevi tazminat istemiyle açtığı davanın Askerî Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) tarafından kısmen reddedilmesi ve hükmedilen vekâlet ücreti nedeniyle adil yargılanma hakkının, onur kırıcı ceza ve işlemlere maruz kaldığı sabit olduğu hâlde tazminat talebi değerlendirilirken bu durumun AYİM tarafından dikkate alınmaması nedeniyle işkence yasağının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.   Başvuru, 26/12/2013 tarihinde Anayasa Mahkemesine doğrudan yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi neticesinde başvuruda, Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir eksikliğin bulunmadığı tespit edilmiştir.  Birinci Bölüm Birinci Komisyonunca 31/3/2014 tarihinde, kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir. Bölüm Başkanı tarafından 2/5/2014 tarihinde, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına ve başvuru belgelerinin bir örneğinin görüş için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmesine karar verilmiştir.  Başvuru konusu olay ve olgular 2/5/2014 tarihinde Bakanlığa bildirilmiştir. Bakanlığın yazılı görüşü 3/7/2014 tarihinde Anayasa Mahkemesine sunulmuştur. Bakanlık görüş yazısı, 11/7/2014 tarihinde başvurucuya bildirilmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanlarını 24/7/2014 tarihinde sunmuştur. A. Olaylar Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: Askerî öğrenci olarak Hava Harp Okuluna devam etmekte iken hakkında “psikotik bozukluk” teşhisi konulan başvurucunun, ilgili sağlık kurulu raporuna dayanılarak okul ile ilişiği kesilmiştir. Başvurucu, 2008 yılında geçirdiği varikosel ameliyatı sonrası, komutanlarının onur kırıcı sözlerine maruz kalması ve kendisiyle alay edilmesi, 2009 yılında katıldığı Yalova kampında okuldan ayrılması konusunda baskıya maruz kalması, dövülmesi ve hakaret edilmesi; tabur denetlenmesinde aşağılanması ve kendisine ağır hakaretlerde bulunulması, uçuş eğitimi sırasında kendisine ve ailesine ağır küfürler edilmesi, doğum gününde tokatlanması, oda hapislerinin infazı sırasında masa temizliği yaptırılması ve sancak nöbeti tutturulması, sürekli okuldan atılma korkusu yaşatılması, gerçek dışı sebeplerle cezaya tabi tutulması nedenleriyle psikolojik durumunun bozulması sonucu hastalandığını ve öğrencilik ile ilişiğinin kesildiğini belirterek uğradığını ileri sürdüğü 000 TL maddi ve 000 TL manevi zararının tazmini istemiyle AYİM İkinci Dairesinde dava açmış ve yargılama giderlerini ödeme gücünden yoksun olduğu gerekçesiyle adli yardım talebinde bulunmuştur. AYİM İkinci Dairesinin 23/3/2011 tarihli ve E.2011/1507 sayılı kararıyla başvurucunun adli yardım talebinin kabulüne karar verilmiştir.  Öte yandan başvurucunun, kendisine yapılan haksız uygulamalar nedeniyle yaptığı şikâyet sonucunda Kuzey Deniz Saha Komutanlığı Askerî Savcılığının 26/1/2012 tarihli ve E.2012/43, K.20102/22 sayılı kararı ile Üsteğmen T.Ö., Üsteğmen S.S. ve Yüzbaşı N.Ç.nin eylemlerinin “asta hakaret” suçunu oluşturduğu ve şikâyetin, disiplin mahkemesinin görev alanına girdiği gerekçesiyle, belirtilen kişiler hakkında görevsizlik kararı verilmiştir. Aynı kararla, Kurmay Albay F.K. hakkında “müteselsilen memuriyet nüfuzunu sair surette kötüye kullanmak”, Yüzbaşı G. hakkında ise “asta müessir fiil” suçlarını işledikleri iddiasıyla kamu davası açılmıştır. Kuzey Deniz Saha Komutanlığı Askerî Mahkemesinin 31/7/2012 tarihli ve E.2012/246, K.2012/153 sayılı kararı ile “müteselsilen memuriyet nüfuzunu sair surette kötüye kullanmak” suçunun oluşmadığı, “asta müessir fiil” suçunun ise işlendiğinin şüpheli kaldığı gerekçeleriyle adları geçen subaylar hakkında beraat kararı verilmiştir.  AYİM İkinci Dairesince, Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Başkanlığından, başvurucunun “... Askeri öğrenci olamayacağına ilişkin raporda belirtilen rahatsızlığın ne olduğu, bu rahatsızlığın oluşum ve ilerleme süreci ve bu süreçte etkili olan etmenlerin neler olduğu, rahatsızlığının bünyesel bir rahatsızlık mı, yoksa dış etkenlerden kaynaklanan bir rahatsızlık mı olduğu, davacının rahatsızlığı bünyesel bir rahatsızlık değilse, bu rahatsızlığın oluşumunda davacının askeri öğrenci olduğu dikkate alınarak askeri öğrenciliğin sebep ve tesirinin bulunup bulunmadığı, davacının rahatsızlığı bünyesel bir rahatsızlık ise, bu rahatsızlığın tetiklenmesinde ve ilerlemesinde askeri öğrenciliğin sebep ve tesirinin bulunup bulunmadığı, davacının teşhis, tedavi ve bakım hizmetlerinde herhangi bir hata, gecikme ve eksiklik bulunup, bulunmadığı” hususlarında bilirkişi raporu hazırlanması istenmiştir.  Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı Başkanlığında görevli üç öğretim üyesi tarafından düzenlenen bilirkişi raporunda “... Psikotik bozukluk, düşünce ve davranış bozukluğu ile seyreden, muhakeme, yargılama ve gerçeği değerlendirme yeteneğinin bozulduğu, ilerleyici ve işlevselliği bozucu bir hastalıktır, ilaç kullanarak işlevsellik kısmen düzelebilir ancak tamamen düzelme beklenmemektedir. Bu nedenle askeri öğrenci olmasına engeldir. / Davacının rahatsızlığı bünyeseldir. Rahatsızlığın tetiklenmesinde ve ilerlemesinde askeri öğrenciliğin koşullarının etkisi sınırlıdır. Dosyası incelenen askeri öğrencinin, iddia edilen koşullar ve kötü muameleler neticesinde psikotik bozukluk geliştirdiği söylenemez. / Davacının teşhis, tedavi ve bakımında bir gecikme ya da bir ihmale rastlanmamıştır.” kanaati bildirilmiştir. Başvurucu vekili, bilirkişi raporunun kendi içinde çelişkiler barındırdığını belirterek rapora itiraz etmiş ise de AYİM İkinci Dairesince başvurucunun itirazı yerinde görülmemiş ve yeniden bilirkişi incelemesi yaptırılmamıştır. AYİM İkinci Dairesinin 3/4/2013 tarihli ve E.2011/458, K.2013/452 sayılı kararı ile başvurucunun maddi ve manevi tazminat istemlerinin reddine ve 26/9/2011 tarihli ve 659 sayılı Genel Bütçe Kapsamındaki Kamu İdareleri ve Özel Bütçeli İdarelerde Hukuk Hizmetlerinin Yürütülmesine İlişkin Kanun Hükmünde Kararname’nin (659 sayılı KHK)  maddesi gereğince, reddedilen maddi ve manevi tazminat miktarları esas alınarak belirlenen 890 TL vekâlet ücretinin başvurucudan alınarak davalı idareye verilmesine oy çokluğuyla karar verilmiştir. Kararın gerekçesi şöyledir:“Yukarıda yapılan açıklamalar çerçevesinde; tıbbi bilirkişi heyeti tarafından hazırlanan 2012 tarihli bilirkişi raporunda; davacıda mevcut ‘psikotik bozukluk’ rahatsızlığının, bünyesel olduğu, genellikle 18-20 yaşlarında kendiliğinden başlayan kuvvetli bir biyolojik temeli olan bir bozukluk olduğunun, hastanın askeri okula girme sırasında sağlıklı olması ilerleyen yıllarda geliştirdiği hastalıkların Harp okulundaki kötü muamele ile ortaya çıktığını kanıtlamayacağı, davacının başka bir yerde de eğitimine devam etse bile benzer psikotik belirtilerin gelişebileceğini, davacının, iddia edilen koşullar ve kötü muameleler neticesinde psikotik bozukluk geliştirdiğinin söylenemeyeceği, davacının teşhis, tedavi ve bakımında bir gecikme ya da bir ihmale rastlanmadığının belirtildiği, vazife maluliyeti aylığı bağlanmaması işleminin iptali istemi ile açılan davada, AYİM 3'üncü Dairesinin 2012 tarih ve 2011/2543 Esas ve 2012/325 Karara sayılı kararı ile davacının askeri öğrenciliğe engel teşkil eden hastalığın, öğreniminin sebep ve tesiriyle meydana geldiğini söylemenin mümkün olmadığı, yapılan işlemde hukuka aykırı bir yön bulunmadığı belirtilerek davanın reddine karar verildiği, şikayet olunanlar hakkında verilmiş herhangi bir mahkumiyet kararının bulunmadığı, dava dilekçesindeki ifadelerin kanıtlanamadığı, idareyi sorumlu tutacak herhangi bir kusurlu hareket veya kusursuz sorumluluğu gerektirecek bir durumun söz konusu olmadığı anlaşılmakla, davacının maddi ve manevi tazminat isteminin reddinin gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.” Çoğunluk görüşüne katılmayan üyelerin karşı oy gerekçesi şöyledir:“…Davacının söz konusu kötü muameleler dolayısıyla şikâyetçi olması nedeniyle Kuzey Deniz Saha Komutanlığı Askeri Savcılığının 2012 tarih ve 2012/43-22 Esas Karar sayılı iddianamesi ile Kur.Alb. M… F… K… hakkında ‘müteselsilen memuriyet nüfuzunu sair suretle kötüye kullanmak’ suçu, Hv.Mu.Yzb. M… G… hakkında ‘asta müessir fiil’ suçu nedeniyle dava açıldığı, henüz kesinleşmeyen Kuzey Deniz saha Komutanlığı Askeri Mahkemesinin 2012 tarih ve 2012/246-153 Esas Karar sayılı kararı ile ‘müteselsilen memuriyet nüfuzunu sait suretle kötüye kullanmak’ suçu yönünden müsnet suçun oluşmadığı, ‘asta müessir fiil’ suçu yönünden ise, işlendiği hususunun şüpheli kalması nedeniyle beraat kararı verilmiş ise de, gerekçeli kararda ve mahkumiyet kararı verilmesi gerektiği yönündeki karşı oy gerekçesinde, Hava Harp Okulu’nda askeri öğrencilere mutfakta sebze ayıklatılması gibi işlerin genel bir uygulama olmadığının tespit edildiği, buna rağmen 2’inci Öğrenci Filo Komutanı Kur.Alb. M… F… K…’un görevi olmadığı halde davacıya fasülye ayıklattığının kabul edildiği, öte yandan yine aynı gerekçeli kararda ast’a müessir fiil suçundan yargılanan Hv.Mu.Yzb. M… G…’nin isimlerini bildirdiği kişilerin tanık olarak dinlendiği ve bu tanıkların beyanları dikkate alınarak Yzb. G…’nin davacıya karşı asta müessir fiil olarak kabul edilebilecek (tokat atma, göğüs bölgesine vurma, göğsünden tutup sertçe silkeleme v.b) davranışlarının olmuş olacağının da kabul edildiği, ancak iddianamede belirtilen tarihte bu eylemin sübutu hususunda şüphe görüldüğünden, şüphe sanık lehine yorumlanarak beraat kararı verildiği, ayrıca Askeri savcılığın kovuşturmaya yer olmadığı kararında da; bazı haksız uygulamaların yapıldığına ilişkin tanık beyanları olmakla, tanıklıklarının tek başına güvenilir bulunmaması, hakaret davalarında şikayet süresinin geçirilmiş olması, özellikle ceza alması için dolabının kontrol edildiğine dair tanık beyanı olmakla birlikte kimin bu eylemi yaptığının tespit edilememesi ve bazı eylemlerde davacının gösterdiği kişilerin tanıklık yapmasının gerekçe gösterildiği, öte yandan Ütğm. T… Ö…, Yzb. S… S… ve Bnb. N… Ç…’ın da çeşitli zaman ve mekanlarda davacıya hakaret ettiği hususunun tanık beyanları ile doğrulandığı belirtilerek, anılan personelin eylemleri hakkında yargılama yapmaya görevli Hava Harp Okulu Disiplin Mahkemesine gönderilmek üzere görevsizlik kararı verildiği anlaşılmıştır.Davacının mevcut rahatsızlığının bünyesel olup olmadığı, bünyesel bir rahatsızlık değilse, bu rahatsızlığın oluşumunda askeri öğrenciliğin sebep ve tesirinin bulunup bulunmadığı, rahatsızlık bünyesel bir rahatsızlık ise, bu rahatsızlığın tetiklenmesinde ve ilerlemesinde askeri öğrenciliğin sebep ve tesirinin bulunup bulunmadığı, hususunda tıbbi bilirkişinin görüşüne başvurulduğu, bilirkişinin hastalığı tanımladıktan sonra ‘… Davacının rahatsızlığı bünyeseldir. Rahatsızlığın tetiklenmesinde ve ilerlemesinde askeri öğrenciliğin koşullarının etkisi sınırlıdır. Dosyası incelenen askeri öğrencinin, iddia edilen koşullar ve kötü muameleler neticesinde psikotik bozukluk geliştirdiği söylenemez. Davacının teşhis, tedavi ve bakımında bir gecikme ya da bir ihmale rastlanmamıştır.’ şeklinde görüş bildirdiği görülmüştür.Tıbbi bilirkişinin mütalaası incelendiğinde, davacının rahatsızlığın bünyesel olduğu konusunda kuşku bulunmadığı, ancak bilirkişinin ‘…Rahatsızlığın tetiklenmesinde ve ilerlemesinde askeri öğrenciliğin koşullarının etkisi sınırlıdır’ görüşü dikkate alındığında; davacı vekilinin ileri sürdüğü ve bir kısmının askeri mahkemenin gerekçeli kararında, bir kısmının ise askeri savcılığın kovuşturmaya yer olmadığı ve görevsizlik kararlarında doğrudan ve dolaylı olarak doğrulanan ve bu suretle kötü muamele kabul edilebilecek uygulamaların, davacının bu rahatsızlığını kısmen de olsa tetiklediği ve ilerlemesine sebep olduğunun değerlendirildiği, her ne kadar bilirkişi mütalaasında ‘… Dosyası incelenen askeri öğrencinin, iddia edilen koşullar ve kötü muameleler neticesinde psikotik bozukluk geliştirdiği söylenemez…’ şeklinde görüş beyan edilmiş ise de, bu görüşün söz konusu rahatsızlığın doğrudan kötü muamelelerden kaynaklanmadığı, doğuştan ve bünyesel olduğu olgusunu vurgulamak amacıyla beyan edildiği, bunun dışında kötü muamelelerin bu rahatsızlığa hiç etkisi bulunmadığı yönünde bir değerlendirme olmadığı düşünülmüştür.Bu itibarla, idarenin ajanlarının kötü muamele kabul edilebilecek eylemleri dolayısıyla rahatsızlığı tetiklenen ve ilerleyen davacının sonuçta askeri öğrenci olamayacak derecede hasta olması sebebiyle oluşan zararının, bünyesel rahatsızlığı da dikkate alınarak davalı idarece tanzim edilmesi gerektiği düşüncesinde olduğumuzdan aksi yönde oluşan sayın çoğunluk kararına katılamadık. …” Başvurucu, 27/6/2013 tarihli dilekçe ile AYİM kararının, usul ve yasaya aykırı olduğunu ileri sürerek düzeltilmesini talep etmiş, AYİM İkinci Dairesinin 27/11/2013 tarihli ve E.2013/991, K.2013/1416 sayılı kararıyla talebin reddine oy çokluğuyla karar verilmiştir. Çoğunluk görüşüne katılmayan üyeler, 3/4/2013 tarihli kararın karşı oy gerekçelerine (bkz. § 16) atıf yapmakla yetinmişlerdir.  Anılan karar başvurucuya, 20/12/2013 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucu 26/12/2013 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.B. İlgili Hukuk 4/7/1972 tarihli ve 1602 sayılı Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Kanunu’nun “Dosya dışında inceleme” kenar başlıklı  maddesinin dördüncü ve devamı fıkraları şöyledir:“…(Değişik dördüncü fıkra: 19/6/2010-6000/20 md.) Dava dosyasındaki bilgi ve belgeler taraf ve vekillerine açıktır. Şu kadar ki; mahkeme tarafından getirtilen veya idarece gönderilen bilgi, belge ve dosyalardan, başka şahıs ve makamların özel bilgileri ile şeref, haysiyet ve güvenliğinin korunması veya idarenin soruşturma metotlarının gizli tutulması maksatlarıyla taraf ve vekillerine incelettirilmemesi kaydı konulanlar ile personelin özlük dosyasındaki dava konusu haricindekiler taraf ve vekillerine incelettirilemez. (Ek fıkra: 19/6/2010-6000/20 md.) Taraf ve vekillerine incelettirilemeyecek nitelikteki bilgi ve belgeler; bulundukları yer itibarıyla taraf ve vekillerine açık olan diğer evraktan ayrılamaz nitelikte iseler, taraf ve vekillerine incelettirilecek suretleri, ilgili bölümleri idare tarafından karartılarak ayrıca gönderilir. (Ek fıkra: 19/6/2010-6000/20 md.) Davacı taraf veya vekili, karartılan veya verilmeyen bilgi ve belgelerin savunmaya esas teşkil edecek unsurlar olduğu iddiası ile mahkemeye itiraz edebilir. Yapılan bu itiraz, mahkeme tarafından incelenerek haklı görülen hususlarda, mahkemenin belirleyeceği çerçevede daha önce karartılan veya verilmeyen bilgi ve belgeler karşı tarafa incelettirilebilir. (Ek fıkra: 19/6/2010-6000/20 md.) Bu hükümlere göre elde edilen ve gizlilik derecesine sahip bilgi ve belgeler, taraf ve vekillerince mahkeme haricinde, diğer bir maksatla kullanılamaz. Aksine davranışta bulunanlar hakkında ilgili kanun hükümleri saklıdır.” 659 sayılı KHK’nın “Davalardaki temsilin niteliği ve vekalet ücretine hükmedilmesi ve dağıtımı” kenar başlıklı  maddesi şöyledir:“(1) Tahkim usulüne tabi olanlar dahil adli ve idari davalar ile icra dairelerinde idarelerin vekili sıfatıyla hukuk birimi amirleri, muhakemat müdürleri, hukuk müşavirleri ve avukatlar tarafından yapılan takip ve duruşmalar için, bu davaların idareler lehine neticelenmesi halinde, bunlar tarafından temsil ve takip edilen dava ve işlerde ilgili mevzuata göre hükmedilmesi gereken tutar üzerinden idareler lehine vekalet ücreti takdir edilir.(2) İdareler lehine karara bağlanan ve tahsil olunan vekalet ücretleri, hukuk biriminin bağlı olduğu idarenin merkez teşkilatında bir emanet hesabında toplanarak idare hukuk biriminde fiilen görev yapan personele aşağıdaki usul ve sınırlar dahilinde ödenir.a) Vekalet ücretinin; dava ve icra dosyasını takip eden hukuk birimi amiri, hukuk müşaviri, muhakemat müdürü veya avukata %55’i, dağıtımın yapıldığı yıl içerisinde altı aydan fazla süreyle hukuk biriminde fiilen görev yapmış olmak şartıyla, hukuk birimi amiri, hukuk müşaviri, muhakemat müdürü ve avukatlara %40’ı (…) eşit olarak ödenir.b) Ödenecek vekalet ücretinin yıllık tutarı; hukuk birimi amiri, hukuk müşaviri, muhakemat müdürü, avukatlar için (000) gösterge (…) rakamının, memur aylıklarına uygulanan katsayı ile çarpımı sonucu bulunacak aylık brüt tutarının oniki katını geçemez.c) Yapılacak dağıtım sonunda arta kalan tutar, hukuk biriminde görev yapan ve (b) bendindeki tutarları dolduramayan hukuk birimi amiri, hukuk müşaviri, muhakemat müdürü ve avukatlara ödenir. Bu dağıtım sonunda arta kalan tutar üçüncü bütçe yılı sonunda ilgili idarenin bütçesine gelir kaydedilir.(3) Hizmet satın alınan avukatlara yapılacak ödemeler bu madde kapsamı dışındadır.” 11/4/2013 tarihli ve 6459 sayılı İnsan Hakları ve İfade Özgürlüğü Bağlamında Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un  maddesi ile 1602 sayılı Kanun’un  maddesinin dördüncü fıkrasına eklenen cümle şöyledir:“Ancak, tam yargı davalarında dava dilekçesinde belirtilen miktar, süre veya diğer usul kuralları gözetilmeksizin nihai karar verilinceye kadar, harcı ödenmek suretiyle bir defaya mahsus olmak üzere artırılabilir ve miktarın artırılmasına ilişkin dilekçe otuz gün içinde cevap verilmek üzere karşı tarafa tebliğ edilir.”