Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, bir öldürme olayıyla ilgili olarak yapılan soruşturmanın etkili olmaması nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 21/3/2019 tarihinde yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.  Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucunun babası olan R.A. 1/8/2002 tarihinde Diyarbakır'da ateşli silahla vurularak öldürülmüştür. Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığınca (Cumhuriyet Başsavcılığı) başlatılan soruşturma kapsamında yapılan ölü muayene ve otopsi işlemleri sonucunda R.A.nın ölümünün ense bölgesinden giren ateşli silah mermi çekirdeğinin beyincik ve beyin sapında oluşturduğu harabiyet sonucu meydana geldiği, atışın uzak atış mesafesinden gerçekleştirildiği tespit edilmiş; olay yerinde bulunan 7,65 mm'lik bir kovan ile bir adet aynı çapta bir deforme mermi çekirdeği muhafaza altına alınmıştır. Başvurucu, olay tarihinde kolluk görevlilerine verdiği ifadede emekli avukat olan babasının daha önce A.A. ile S.S. arasındaki bir arazi davasına baktığını, babasının öldürülmesiyle ilgili olarak S.S.den şüphelendiğini belirtmiştir. Başvurucu ve olayla ilgili olarak ifadelerine başvurulan F., A., A., T.Ş. ve K.nın beyanları doğrultusunda şüpheliler S.S., Ş.F., F.S., S.S., S. ile A.S. gözaltına alınmıştır. Şüphelilerin ev ve işyerlerinde arama yapılmış, S.S.nin evinde ele geçen 7,65 mm çaplı tabancanın Diyarbakır Kriminal Polis Laboratuvarı Müdürlüğünde yapılan balistik inceleme sonucu olay yerinden elde edilen suç delilleriyle irtibatı tespit edilememiştir. 2/8/2002 tarihinde, alınan ifadelerinde suçlamaları reddeden şüphelilerin serbest bırakılmasına karar verilmiştir. 2/8/2002 tarihinde ifadesine başvurulan N.A., olay günü maktul R.A.nın -öldürüldüğü- apartmana girdikten sonra peşinden yüzünü göremediği 25-30 yaşlarında, 70 boylarında bir şahsın apartmana girdiğini ve daha sonra patlama sesi duyduğunu ifade etmiştir. Aynı gün kolluk görevlilerince R.A.nın çalışanı olan T.Ş., şoförü K. ile başvuru konusu olayın yaşandığı apartmanın kapıcısı F.nin olaya ilişkin beyanları alınmıştır. Diyarbakır Kriminal Polis Laboratuvarı Müdürlüğünün 7/7/2002 tarihli raporuyla maktulün ellerinden alınan svap örneklerinde atış artığının bulunmadığı tespit edilmiştir. 1/10/2002 tarihinde kendi iradesiyle bilgi vermek istediğini ifade eden R.A., maktulün yeğeni olduğunu, öldürülmesinden bir hafta kadar sonra F.Y.nin kendisiyle görüşmek istediğini söylediğini, bu şahısla görüştüğünde Diyarbakır'da içkili bir yerde oturduğu sırada bir arkadaşının "Biz yolumuzu bulduk, Silvanlı bir avukatı öldürdük, 25 milyar parayı Ergani yolunda bir benzinlikteki şahıstan aldık, silahların nerede olduğunu da biliyoruz." dediğini fakat bu arkadaşının ismini vermediğini ifade etmiştir. Bunun üzerine Mersin E Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu olduğu tespit edilen F.Y.nin beyanına başvurulmuştur. F.Y. 23/12/2002 tarihli ifadesinde, başvuru konusu olayın şüphelilerinden olan S.nin kendisine Diyarbakır'daki bir avukatla arasında arazi meselesinin olduğunu söyleyerek onu öldürmesi karşılığında para teklif ettiğini, kendisi kabul etmeyince şaka yaptığını söylediğini dile getirmiştir. F.Y.nin beyanı üzerine 29/1/2003 tarihinde tekrar gözaltına alınan S. ifadesinde F.Y.nin kendisi hakkında anlattıklarının doğru olmadığını beyan etmiştir. 23/12/2002 tarihinde maktulün yazıhanesinin bulunduğu binada çalışan E.A. olayla ilgili olarak bilgi vermek istediğini belirtmiş ve ifadesinde, olay tarihinden önce birkaç kez maktulün işyerinin önünde şüpheli bir şahıs gördüğünü söylemiştir. 30/1/2003 tarihinde E.A. kendisine gösterilen şüpheli S.yi teşhis edememiştir. Ayrıca E.A.nın verdiği eşkâl bilgilerine göre robot resim çizdirilmiştir. Cumhuriyet Başsavcılığınca 19/3/2003 tarihinde, yapılan tüm araştırmalara rağmen faillerin tespit edilememesi nedeniyle zamanaşımı süresi dolana kadar olayın faillerinin daimî olarak aranmasına (daimî arama kararı) karar verilmiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı 2/2/2012 tarihinde Diyarbakır Emniyet Müdürlüğüne müzekkere yazarak 23/12/2002 tarihinde ifadesine başvurulan F.Y.nin olayın şüphelisi olup olmadığının tespiti için fotoğrafının tanıklar E.A., N.A. ve R.A.ya gösterilmek suretiyle teşhis işlemi yaptırılmasını ve F.Y.nin yeniden ifadesinin alınmasını istemiştir. R.A. 28/3/2012 tarihli tutanağa göre kendisine fotoğrafı gösterilen F.Y.nin önceki ifadesinde bahsettiği şahıs olduğunu belirterek F.Y.yi teşhis etmiştir.E.A. ve N.A. kendilerine fotoğrafı gösterilen F.Y.yi teşhis edememiş, F.Y. ise 23/5/2012 tarihinde verdiği ifadesinde önceki beyanlarını inkâr etmiş, R.A.nın kendisiyle ilgili söylediklerini yalanlamış ve S.nin kendisine bir avukatı para karşılığında öldürmesi için teklifte bulunmadığını söylemiştir. Başvurucu 3/4/2012 tarihinde Cumhuriyet Başsavcılığına müracaat ederek F.nin -bu şahsın daha önce ifadesi alınarak serbest bırakılan Ş.F. olduğu anlaşılmıştır- arazi meselesiyle ilgili olarak akrabalarıyla birlikte babası R.A.yı tehdit ettiğini duyduğunu, F.nin babasının ölümünden birkaç hafta önce bankadan yüklü miktarda para çektiğini öğrendiğini, bu parayı babasının kiralık katiline vermek için çektiğini düşündüğünü anlatmış ve bu hususların araştırılmasını istemiştir. Başvurucunun talebine istinaden Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulundan F.nin hesap hareketlerinin bildirilmesi istenmiş fakat bu talep ilgili makamın görev ve yetki alanında olmaması nedeniyle yerine getirilememiştir. Cumhuriyet Başsavcılığınca 18/8/2017 tarihinde, şüpheliler S. ile S.S. hakkında maddi bir delil elde edilemediği ve eylemin olay tarihinde yürürlükte olan 1/3/1926 tarihli ve 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun  maddesinde yaptırıma bağlandığı ve aynı Kanun'un  maddesinin (2) numaralı fıkrasında öngörülen on beş yıllık dava zamanaşımının dolduğu gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiştir. Başvurucu bu karara dava zamanaşımının henüz dolmadığı ve toplanan delillere göre takipsizlik kararının yerinde olmadığı gerekçeleriyle itiraz etmiştir. Diyarbakır  Sulh Ceza Hâkimliği 31/10/2017 tarihinde itirazı kabul ederek takipsizlik kararını kaldırmış ve başvurucunun F. hakkındaki iddialarının araştırılması, F. ile Ş.F.nin aynı kişi olup olmadığının tespiti, şüphelilerin telefon görüşmeleri ile şüpheli F.nin banka hesap kayıtlarının tespit edilmesi, maktulün tehdit edilip edilmediğinin araştırılması, dosyada yer alan robot resmin kolluk arşivlerinden soruşturulması ve görgü tanıklarına teşhis ettirilmesi için soruşturmanın genişletilmesine karar vermiştir. Cumhuriyet Başsavcılığınca 11/12/2010 tarihinde vefat ettiği anlaşılan Ş.F.nin tüm banka hesap kayıtları temin edilerek incelenmiş ancak suç tarihinden önce şüpheli bir işleme rastlanmamış, maktulün olaydan önce tehdit edildiğine ilişkin herhangi bir tahkikatın olmadığı anlaşılmış, kimliği tespit edilemeyen şüpheliye ait robot resme ilişkin yapılan kolluk araştırmasından ve şüphelilerin incelenen telefon görüşme kayıtlarından sonuç alınamamıştır. Bunun üzerine 22/3/2018 tarihinde şüpheliler S. ile S.S. hakkında ek kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiştir. Anılan kararda maddi bir delil elde edilemediği ve soruşturmanın sonuçsuz kaldığı belirtilmiş ve kimliği tespit edilemeyen şüpheli yönünden 765 sayılı mülga Kanun'un  maddesinin (1) numaralı fıkrasına göre 20 yıllık dava zamanaşımı süresinin dolduğu 30/1/2023 tarihine kadar daimî arama kararı verildiği açıklanmıştır. Dolayısıyla inceleme tarihi itibarıyla soruşturmanın derdest olduğu anlaşılmaktadır. Başvurucu bu karara, telefon görüşme ve banka hesabı kayıtlarının yeterince araştırılmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Diyarbakır  Sulh Ceza Hâkimliği 15/10/2018 tarihli kararıyla itirazı kabul ederek şüphelilerin telefon görüşme kayıtlarının incelenmesi için soruşturmanın genişletilmesine karar verilmiştir. Cumhuriyet Başsavcılığının talebi üzerine Diyarbakır Emniyet Müdürlüğünce şüphelilerin telefon kayıtlarıyla ilgili hazırlanan 17/1/2019 tarihli raporda olayın aydınlatılmasına ilişkin kayda değer bir tespit yapılamadığı belirtilmiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı 4/2/2019 tarihinde eksikliklerin giderildiğini belirterek dosyayı Diyarbakır  Sulh Ceza Hâkimliğine göndermiştir. Bunun üzerine Diyarbakır  Sulh Ceza Hâkimliğince 11/2/2019 tarihinde başvurucunun itirazının reddine karar verilmiştir. Başvurucunun 19/2/2019 tarihinde tebliğ edildiğini beyan ettiği anılan kararın 24/2/2019 tarihinde kendisine elektronik olarak tebliğ edilmesinin ardından başvurucu 21/3/2019 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun “Bir suçun işlendiğini öğrenen Cumhuriyet savcısının görevi” kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir: “Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar.” 5271 sayılı Kanun’un “Cumhuriyet savcısının görev ve yetkileri” kenar başlıklı  maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:“Cumhuriyet savcısı, doğrudan doğruya veya emrindeki adli kolluk görevlileri aracılığı ile her türlü araştırmayı yapabilir; yukarıdaki maddede yazılı sonuçlara varmak için bütün kamu görevlilerinden her türlü bilgiyi isteyebilir. Cumhuriyet savcısı, adli görevi gereğince nezdinde görev yaptığı mahkemenin yargı çevresi dışında bir işlem yapmak ihtiyacı ortaya çıkınca, bu hususta o yer Cumhuriyet savcısından söz konusu işlemi yapmasını ister.Adli kolluk görevlileri, el koydukları olayları, yakalanan kişiler ile uygulanan tedbirleri emrinde çalıştıkları Cumhuriyet savcısına derhâl bildirmek ve bu Cumhuriyet savcısının adliyeye ilişkin bütün emirlerini gecikmeksizin yerine getirmekle yükümlüdür.”B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "İnsan haklarına saygı yükümlülüğü" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Yüksek Sözleşmeci Taraflar kendi yetki alanları içinde bulunan herkesin, bu Sözleşme'nin birinci bölümünde açıklanan hak ve özgürlüklerden yararlanmalarını sağlarlar" Sözleşme'nin "Yaşam Hakkı" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:"Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur..." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Sözleşme'nin  maddesi  maddesiyle birlikte yorumlandığında devletin yaşam hakkı kapsamındaki bir olayı etkili soruşturma yükümlülüğünün bulunduğunu kabul etmiştir (McCann ve diğerleri/Birleşik Krallık [BD], B. No: 18984/91, 5/9/1995, §161). AİHM, yaşam hakkı kapsamında incelediği McCann ve diğerleri/ Birleşik Krallık başvurusunda verdiği kararla devletin etkili soruşturma yükümlülüğü bulunduğunu ilk kez belirgin bir şekilde karar altına almıştır. AİHM'e göre bu yükümlülük, sadece bir kamu görevlisinin eylemi veya ihmali sonucu meydana gelen ölüm olayları açısından geçerli değildir (Salman/Türkiye [BD], B. No: 21986/93, 27/6/2000, § 105, Şener Can ve diğerleri/Türkiye, B. No: 27446/12, 24/11/2014, § 37). Devletin doğal olmayan her ölüm olayında -öldürmeme ya da yaşamı korumama yükümlülüklerini ihlal etmemiş olsa da- gerçekleşen ölümün sebebini ve varsa sorumlularını ortaya çıkarmaya yönelik etkili bir soruşturma yapma yükümlülüğü vardır. Ayrıca devletin etkili soruşturma yapma şeklindeki usul yükümlülüğü, maddi yükümlülükten ayrı ve bağımsız bir yükümlülük hâline gelmiştir. AİHM, 2001 yılında incelediği bir başvuruda verdiği kararda ise devletin yükümlülüğündeki etkili soruşturmanın ilkelerini belirlemiştir (Hugh Jordan/Birleşik Krallık, B. No: 24746/94, 4/5/2001). "Jordan Prensipleri" olarak anılan bu ilkeler, AİHM'in tamamen yeni belirlediği ilkeler değildir. Yukarıda belirtilen McCann ve diğerleri/ Birleşik Krallık kararından beri önüne gelen davalarda uyguladığı birtakım ilkelerin sistematikleştirilmesinden ibarettir. AİHM'in yaşam hakkı kapsamında etkili soruşturmaya ilişkin belirlediği ilkeler şöyledir:- Soruşturma makamlarının yaşama hakkıyla ilgili konulardan haberdar olduklarında kendiliğinden harekete geçmesi (Hugh Jordan/Birleşik Krallık, § 105)- Soruşturma makamlarının bağımsız olması (Hugh Jordan/Birleşik Krallık, § 106)- Soruşturmanın sorumluların tespitini ve cezalandırılmasını sağlayabilecek şekilde etkili olması, bu kapsamda olayı aydınlatmaya yarayabilecek bütün delillerin toplanması (Hugh Jordan/Birleşik Krallık, § 107)- Soruşturmanın makul bir süratle tamamlanması (Hugh Jordan/Birleşik Krallık, § 108)- Yürütülen soruşturmanın ve sonuçlarının kamu denetimine açık olması, her olayda, ölen kişinin yakınlarının veya başvurucunun meşru menfaatlerini korumak için bu sürece gerekli olduğu ölçüde katılmalarının sağlanması (Hugh Jordan/Birleşik Krallık, § 109). AİHM, kararlarında soruşturmanın etkililiği için bu ilkeleri belirlemekle birlikte soruşturma yükümlülüğünün bir sonuç yükümlülüğü değil uygun araçların kullanılması yükümlülüğü olduğunu, bu itibarla bu konudaki yaptığı değerlendirmelerin hiçbir şekilde başvuruculara üçüncü kişileri adli bir suç nedeniyle yargılatma ya da cezalandırma hakkı verdiği, tüm yargılamaları mahkûmiyetle ya da belirli bir ceza kararıyla sonuçlandırma ödevi yüklediği anlamına gelmediğini de belirtmiştir (Öneryıldız/Türkiye [BD], B. No: 48939/99, 30/11/2004, § 96).