Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru; iş sözleşmesi feshedilen başvurucuların işe iade ve sendikal tazminat taleplerinin reddedilmesi nedeniyle sendika hakkının, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir. Başvurucuların çalıştığı davalı işyeri, internet sitesinde yer alan bilgilere göre 1937 yılından bu yana ayakkabı üretimi yapan bir firmadır. Başvurucular 3/4/2012 tarihinde deri alanında faaliyet gösteren Türkiye-Deri İş Sendikasına üye olmuştur. Başvurucuların iş sözleşmesi 30/4/2012-2/5/2012 tarihleri arasında "iş gücü maliyetinin azaltılması" amacıyla 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanunu'nun  maddesi kapsamında işçilik alacakları ödenerek feshedilmiştir. Başvurucular, iş sözleşmesinin sendikal nedenlerle feshedildiği iddiasıyla Ankara  İş Mahkemesinde işe iade ve sendikal tazminat talepli dava açmıştır. Başvurucular, iş sözleşmelerinin sendikal nedenlerle feshedildiğini ispat edebilmek için tanık deliline başvurmuştur. İlk derece mahkemesinde dinlenen davacı tanıklarının beyanlarının ilgili kısmı şöyledir: Tanık E.Ç: "..Biz bakanlığa 4/4/2012 tarihinde sendika üyeliği için müracaatta bulunduk. Toplam çalışan sayısı 58 idi 33 kişi çalışma bakanlığına mürcaat ettik. Bir iki üyemiz daha geldi toplam sayımız biraz yükseldi aradan birkaç hafta geçtikten sonra 27/4/2012 tarihinde sendikalı 9 iş arkadaşımızın iş akdine son verildi. Kendilerine bir açıklama yapılmadı. 30/4/2012 de tekrar iş başı yapmak için fabrikaya geldiler çalışmak istediklerini söyler ancak iş veren 'ben sizi kovdum hangi yüzle geliyorsunuz' dedi... Ben halen deri iş sendikasında örgütlenme uzmanıyım. 4,5 yıldır çalışmaktayım. Çıkarılan arkadaşların yasal işçi alacakları ödenmişti. 35 kişi sendikalıydı. Bunların iş akitleri feshedildi. Daha sonra da diğer 23 kişinin de iş akdi feshedildi. Tahminen bir ay içinde 58 kişinin iş akdine son verildiğini duydum. Bizim üyelerimiz çıkartıldıktan sonra kayıt dışı işçi çalıştırıldığını duydum. Fakat çalışma bakanlığına şikayet etmemize rağmen çalışma bakanlığı geldiği zaman içerde kimse olmadığı için bir işlem yapılamadı..." Tanık T.B: "...Ben iş yerinde 7 ay kadar çalıştım. Sendikaya üye olan kişilerin tamamını çıkardılar, sendikalı olmayanlar halen çalışıyorlar. Sendikalı olmayanların bir kısmı başka iş yerlerinde görevlendirildi. Şirkete ait satış mağazasında görevlendirildiklerini duydum. Usta başı biz izine gitmeden önce bana sendikaya üye olup olmadığımı sordu, ben üye olduğumu söyleyince sendikalı işçi çalıştırmayı düşünmediği söyledi. Vazgeçmemi söyledi. Toplam 35 sendikalı işçi işten çıkarıldı..."Tanık T.B: "...ben 2010 yılında Togo'da çalışmaya başladım ancak sigortam yapılmadı. Daha sonra sendika olayları olduğu zaman 9 işçiyi çıkardılar ondan bir gün sonra da beni çıkardılar. Toplam emeklilerle birlikte 65 kişi çıkardılar. 35 kişi sendikalıydı. 12 kişi emekliydi. Sendika yüzünden 9 kişiyi çıkardılar; ayrıca emekli olanlar işlerine devam ettiler ..." İlk derece mahkemesi 8/7/2013 tarihinde davaların reddine karar vermiştir. İlk derece mahkemesinin gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:"...İşletmesel kararın niteliği incelenmiştir. 2/4/2012 karar tarihi ve 345 nolu kararda davalı şirketin üretimini yaptıkları ürünlerin Türkiye'deki iş gücü maliyetlerinin yüksek olması nedeniyle uygulamaya koydukları yurt içi ve yurtdışı fason ürün tedarikçileriyle yaptıkları çalışmalar neticesinde daha düşük maliyetler ile işlerine devam edebileceklerine ve istihdam edilen personel sayısında iş gücü maliyetinin azaltılması amacıyla kademeli olarak işten çıkarmaların yapılmasına ve bu kararın 30 gün içinde uygulanmaya konulmasına karar verdikleri tespit edilmiştir. ... 28/05/2012 tarihli Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Ulucanlar Sosyal Güvenlik İl Merkezine ve 29/05/2012, 29/05/2012, 29/05/2012 tarihli sanayi odası ve Ankara Valiliği Sanayi ticaret İl Müdürlüğü ve Ankara sanayi ve ticaret Odasına yapılan başvurular incelenmiştir. Bu nedenle iş yerinin kapatma konusundaki kararının doğru ve tutarlı olduğu mahkememizce kabul edilmiştir. İşverenin faaliyetlerinde ekonomik kriz dikkate alındığında kar amacı gütmesi esastır. Bu nedenlerle davalının kar amaçlı olarak maliyet tutarını göz önüne alarak değerlendirme yapması doğaldır. Mahkememize ibraz edilen raporlarda, yurtdışı satın alma maliyetleri keşif yapılarak değerlendirildiğinde birim maliyet fiyatlarının ülkelere göre farklılık arzettiği fason olarak üretim yapılan ülkelerden daha ucuza mal edildiği anlaşılmıştır. Davalı Togo A.Ş. tarafından dosyaya sunulan bir çift ayakkabı üretim maliyet tablosu incelendiğinde 2011 yılında üretilen bir çift ayakkabının ortalama birim maliyetinin 72,84 TL olduğu, yurt dışı satın alma maliyetlerinin daha düşük olduğu belirlenmiştir. Mahkememize liste olarak sunulmuştur. Bu nedenlerle bir çift ayakkabı üretim maliyetinin düşük olması istenmesi nedeniyle yurtdışına açılması doğaldır...Togo A.Ş. 'nin 2012 yılı döneminde bir çift ayakkabı maliyetinden yurtdışına göre %4,33 oranında yüksek olduğu anlaşıldığından davalının üretim maliyetini düşürmek amacıyla yurtdışına açılmasının uygun olduğu bu nedenle işletmesel kararın yerinde olduğu mahkememizce görülmüştür. Tartışılması gereken diğer husus iş akdinin sendikal faaliyetler nedeniyle sonlandırılıp sonlandırılmadığıdır. ...2/4/2012 tarihli 345 sayılı şirketin kararı incelenmiştir. Kademeli olarak bir kısım işçilerin iş akdine son verilmiştir. Davacı 32 işçinin 3/4/2012 tarihinde sendikaya üyelikleri kabul edilmiştir. Ancak resmi olarak Türkiye Deri İş Sendikası tarafından davalı iş yerine bildirimde bulunulmamıştır. Türkiye Deri İş Sendikası 4/4/2012 tarihinde T. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Çalışma Genel Müdürlüğüne davalı işyerinden Toplu İş Sözleşmesi Bağıtlamak isteğiyle başvurusunu 33 işçiye ait sendika üye kayıt fişleri ile yapmıştır. ... 4/4/2012 tarihinde davalı işyerinde çalışan işçi sayısının 58 kişi olduğu ve üretim işyerinin tasfiyesinin ilk kez açıkça belirtildiği 27/4/2012 tarih ve 347 nolu yönetim kurulu kararı ile aynı gün davacı 9 işçinin iş akitlerinin feshedildiği tespit edilmiş ve dolayısıyla Deri İş Sendikasının... davalı işyerinden Toplu İş Sözleşmesi Bağıtlamak isteğiyle başvurusunda belirtilen işyeri veya işletme toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için gerekli çoğunluğu sağlayabilmesi koşulunu yitirdiği görülmüştür. Davacı 9 işçinin davalı işyerine 30/4/2012 tarihinde işbaşı saatinde içeri alınmadıkları ve kendilerine iş akitlerinin feshedildiğinin yazılı bir tebligat yapılmadan feshedildiğini ve bu konu ile ilgili kendilerine ve üyesi bulundukları Deri İş sendikasına bilgi verilmesi gerekliliğine dair Ankara  Noterliğinden davalı şirkete çekilmiş ihtarname dosyasındadır. ... sendikal faaliyetler sonucu iş akdinin feshedildiği konusunda yeterli delil olmadığı işletmesel karar nedeniyle iş akdinin son bulduğu anlaşılmıştır..." Temyiz üzerine Yargıtay  Hukuk Dairesi 18/11/2013 tarihinde kararın bozulmasına karar vermiştir. Kararın ilgili kısmı şöyledir:"... 1-Her ne kadar mahkemece davanın reddi yönünde hüküm kurulmuşsa da, davalı tarafından önce işçi sayısının azaltılmasına karar verilmişken ardından işyerinin tümden kapatılmasına karar verilmesi karşısında, davalı tarafça alınan işletmesel kararın tutarlı olarak uygulanıp uygulanmadığı, feshin son çare olması ilkesine uyulup uyulmadığı konusunda yeterli araştırmanın yapılmadığı anlaşılmaktadır ... Bunun için de işletmesel karara ilişkin belgelerin yanında, işletmede veya işyerinde çalışan tüm işçilerin görev tanımları, işletme, işyeri organizasyon şeması, işten çıkarılacak işçilerin görev tanımları ve çalıştıkları bölümleri gösteren kayıtlar ile fesihten önce ve sonrasını kapsayacak şekilde işçi alımı ve çıkarılmasını gösteren işyeri SGK bildirgeleri, davalı işyerine ait tasarruf tedbiri alınmasına sebep olan fesih öncesi ve sonrasına ilişkin mali durumunu gösteren mali bilançolar getirtilmeli, serbest muhasebeci mali müşavir, işletme yönetimi uzmanı, işletmenin faaliyet alanını (ayakkabı imalatı) ve iş organizasyonunu bilen uzman teknik bilirkişiden oluşan üç kişilik bilirkişi heyeti ile işyerinde keşif de yapılarak yeniden inceleme yapılmalı ve feshin yukarıda belirtilen ilkelere göre geçerli sebebe dayanıp dayanmadığı net olarak belirlenmelidir. Mahkemece eksik inceleme ve araştırma ile yazılı şekilde karar verilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.2-İşverence yapılan feshin sendikal sebebe dayanıp dayanmadığı hususunda taraflar arasında uyuşmazlık bulunmaktadır.Mahkemece feshin sendikal sebebe dayanıp dayanmadığı hususunda yapılan araştırma ve inceleme yetersizdir. Dosya içeriğine göre; feshe ilişkin işletmesel karar ile işyerindeki sendika üyelik başvurularının büyük çoğunluğunun aynı tarihe denk geldiği de dikkate alınarak, 2/4/2012 tarihinden önce de davalı işveren işyerinde sendikal hareketlenme olup olmadığı, işçilerin bu hususta bir örgütlenmesi bulunup bulunmadığı ve varsa işverenin buna ilişkin bilgisinin olup olmadığı, işyerinde fesih tarihi itibari ile çalışan, sendikaya üye olan, üyelikten çekilen, üyelikten çekilenlerden çalıştırılan, iş sözleşmesi feshedilen, işten çıkarılanlardan sendikalı olan ve sendikalı olup da işyerinde çalışması devam eden işçiler olup olmadığı dosya içeriğinden anlaşılamamaktadır. Feshin sendikal sebebe dayanıp dayanmadığı hususunun kuşkuya yer vermeyecek şekilde açıklığa kavuşturulması için belirtilen yönlerden gerekli araştırmaya gidilmeli ve toplanacak deliller dosya içeriği ile yeniden bir değerlendirmeye tabi tutularak sonucuna göre bir karar verilmelidir..." Bozma sonrası yapılan yargılamada ilk derece mahkemesi 8/5/2017-27/2/2018 tarihlerinde aynı gerekçelerle davaların reddine karar vermiştir. İlk derece mahkemesinin gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:"...Mahkememizce emsal dosyadaki bozma nedenleri gözönüne alınarak bilirkişi incelemesi yaptırılmış ve bozma ilamı doğrultusunda yeniden değerlendirilmiştir. Mahkememizce işletmesel kararın iş verence tutarlı olarak uygulanıp uygulanmadığı ve feshin son çare olup olmadığı ve bu ilkeye uyulup uyulmadığı hususları araştırılmıştır. Öncelikle grup şirketleri ve davalı şirketin fesihten önceki ve sonraki 6 aylık dönemi kapsayan işçi hareketleri incelenmiştir.Davacıların çalışmış olduğu binanın boşaltılmış ve gayri faal durumda olduğu tespit edilmiştir....Bilirkişilerce de incelendiği üzere... toplam 12 aylık dönem için giren personel ayrılan personel ve mevcut personel sayıları ile bu personelin ünvan ve fiilen yaptıkları işler ayrıntılı olarak incelenmiştir. Davalı bünyesindeki İstanbul Şişli, Kayseri, Ankara Antares, Gaziantep, İstanbul Viaport ve Bursa Mağazalarının dönem içinde kapatıldığı görülmüştür. Davalı bünyesindeki Ankara Cepa, Ankara Gordion mağazalarının da dönem içinde kapandıkları tespit edilmiştir. Mahkememizce mağazalarda çalışmaya devam eden ve çıkartılan personeller incelenmiştir. Kayıtlar üzerinden iş gücü analizi yapılmıştır. Davalı TOGO Ayakkabı Sanayi ve Ticaret A.Ş de sadece tek bir personelin kaldığı, bu kapsamda G.nin muhasebe müdürü olarak görev yaptığı,Davalı TOGO Ayakkabı Sanayi ve Ticaret A.Ş.'den 4 imalat işçisinin (Z.Ö, O.Ö.,A. B.,R.M) merkez biriminde büro memuru olarak görev yapmaya başladığı, ancak Z.Ö., 13/11/2013, O.Ö. nün 31/8/2016 ve A.B. nin 19/6/2014 tarihlerinde işten ayrıldıkları, R.nin halen çalışmaya devam ettiği,Belirtilen zaman diliminde;davalı birimi bünyesine alınan personelin tamamının Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesinde olan daha sonra kapatılan Şişli Mağazası tarafından istihdam edilen personelin tamamının Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesinde olan daha sonra kapatılan Kayseri Mağazası tarafından istihdam edilen tek personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesine alınan tek personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesinde olan daha sonra kapatılan Ankara Anteras Mağazası tarafından istihdam edilen tek personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesinde olan daha sonra kapatılan Gaziantep Mağazası tarafından istihdam edilen tek personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesinde olan daha sonra kapatılan İstanbul Viaport Mağazası tarafından istihdam edilen personelin tamamının Kasiyer (04) ve Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesinde olan daha sonra kapatılan Bursa Mağazası tarafından herhangi bir istihdam yapılmadığı,davalı Ankara Atatürk Bulvarı Mağazası bünyesine alınan personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak ve Muhasebe Personeli (07) olarak istihdam edildiği,davalı Ankara İzmir Caddesi Mağazası bünyesine alınan personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak ve Büro Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı Ankara Ankamall Migros Mağazası bünyesine alınan tek personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesinde olan daha sonra kapatılan Ankara CEPA Mağazası bünyesine alınan personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) ve Kasiyer (04) olarak istihdam edildiği,davalı bünyesinde olan daha sonra kapatılan Ankara Gordion Mağazası bünyesine alınan personelin Ayakkabı Satış Personeli (03) ve Kasiyer (04) olarak istihdam edildiği, tespit edilmiştir.Mahkememizce diğer tüm şubelerde de yapılan inceleme sonucunda TOGO Deri Ürünleri Pazarlama A.Ş eski üretim yeri dahil halen diğer şirketler bünyesinde açık olan mağazalarda her hangi bir üretim yapılmadığı ve ayakkabı üretim personeli istihdam edeceği herhangi bir pozisyon bulunmadığı tespit edilmiştir. Davalı şirkette ve grup şirketlerde sonradan yapılan istihdamlarla davalı adına fason üretim yapılıp yapılmadığı ve üretimin bir şekilde devam edip edilmediği incelenmiştir. Davalı şirketin eski üretim yeri dahil hiç bir iş yerinde üretim yapmadığı, üretim personeli istihdamı için pozisyon olmadığı ve fason üretim yapmadığı anlaşılmıştır. Bu nedenlerle tüm dosya kapsamı işletmesel karara ilişkin belgeler işçilerin görev tanımları, iş yeri organizasyonları şeması ve çalıştıkları bölümleri gösteren kayıtlar fesihten öncesi ve sonrasını gösteren işçi alımı ve çıkarılması, sgk bildirimleri, mali durum, mali bilançolar, fason ürünler konusundaki incelemeler dikkate alındığında işletmesel karar gereği işletmenin iş yerinin ve işin gereklerinden kaynaklanan sebeplerden dolayı işçinin iş akdine son verildiği ve işçinin başka bir bölümde çalıştırılmasının mümkün olmadığı ve feshin son çare olması ilkesi mahkememizce kabul edildiğinden bu yönü ile davanın reddine karar verilmiştir. Bozma ilamı kapsamına göre yapılan incelemede elde edilen sonuçlar, bilirkişi raporunda yapılan tespitler değerlendirildiğinde; raporlara göre ham madde maliyetlerinin tahmini, işçilik maliyetlerinin tahmini, amortisman, genel yönetim, pazarlama, satış, dağıtım ve Ar-Ge maliyetlerinin tahmini enerji maliyetlerinin tahmini dikkate alınarak ana maliyet kalemlerinin toplamı sonucunda maliyet tespiti yapılmıştır. Mahkememize alternatifli olarak tablolar sunulmuştur. Tüm maliyetler ithal edilen ayakkabıların tümü kategori olarak dikkate alındığından tahmine edilmiş ortalama maliyetten %33 daha fazla olduğu tespit edilmiştir. Davalı şirkette ve grup şirketlerde davalı adına fason üretim yaptığına ilişkin bir delil bulunmadığı, işyerinde yapılan incelemede davalıya ait üretim işyerinin tamamen boşaltılmış ve gayri faal durumda bulunduğu ve grup şirketlerde üretim faaliyeti olmaması nedeniyle işletmesel kararın tutarlı olarak uygulandığı; davacının istihdam edilebileceği kadro ve pozisyon bulunmaması nedeniyle fesihte son çare olması ilkesine riayet edildiği ve feshin geçerli nedene dayandığı; mahkememizce düşünülmüştür. İşletmesel nedenle iş akitlerinin son bulunduğu kabul edilmişse de ayrıca feshin sendikal sebebe dayanıp dayanmadığı hususu da incelenmiştir. İşveren sendika üyelerinden bilgisi olmadığını öne sürmektedir. 15/2/2012 tarihinde işveren tarafından üretim sektörü analizi yapıldığında maliyet durumu dikkate alınarak yeni bir sistem getirilmek istenmiştir. Bu nedenlerle işveren ve iş yerinin kapanmasına ilişkin 345 Sayılı Yönetim Kurulu kararı 2/4/2012 tarihinde alınmıştır. Bu karar 15/2/2012 tarihli üretim sektörü analiz raporu sonucunda değerlendirilerek alınmıştır. İşçilerden 3 kişi 30/3/2012 tarihinde 30 kişi 2/4/2012 tarihinde 1 kişi 4/4/2012 tarihinde üyelik için müracaatta bulunmuştur. 33 kişi 3/4/2012 tarihinde 1 işçi 14/4/2012 tarihinde sendika üyeliğine kabul edilmiştir. Deri iş sendikası yetki tespiti için ÇSGB ye 4/4/2012 tarihinde müracaat etmiştir. İş yerinin kapanma sürecinin başlaması ve sendikaya müracaat ve sendika üyeliğine kabul edilme tarihi yakın tarihlerdir. Deri iş sendikasının TİSGLK 13/1 maddesine göre 3 gün içinde üyelik fişlerini iş verene vermesi gerektiği halde işverene bildirim yapılmamıştır. Yetki tespiti için ÇSGB ye müracaat edildiği 4/4/2012 tarihi itibariyle davalı işveren sendika üyeliklerinden haberdar olmamıştır. Dosyada bulunan 11/5/2012 tarihli video kaydı incelendiğinde davacılardan E. K.nin '...biz derdimizi işverene karşı anlatmaya çalıştık. Bizim karşılaştığımız tek bir cevap vardı. Siz başınızın çaresine bakın, biz her türlü şartta bu işi yapmayacağız, Çinden, Kore'den getirdiğimiz ayakkabılar bize daha karlı demeye başladılar. Bizi her şekilde hakir görmeye başladılar. Bunun neticesinde örgütlenerek biz de 35 arkadaşım ile birlikte Deri İş Sendikasına üye olduk ...' beyanı; sendika üyeliğinden bahsedilen ilk bildirinin 9 işçi tarafından 30/4/2012 tarihli noter ihtarnamesi olduğu ve işverenin bu ihtarname ile sendika üyeliklerinden haberdar olduğu düşünülmüştür. Yönetim Kurulu Kararı 2/4/2012 tarihli olduğuna göre sendikal faaliyet nedeniyle iş akitlerinin feshedilmesi mahkememizce kabul edilmemiştir. Aynı gerekçelerle Ankara  İş Mahkemesinin 2016/295 Esas ve 2017/449 Karar sayılı ilamı da Yargıtay  Hukuk Dairesinin 02/11/2017 tarih 2017/43012 Esas ve 2017/23870 Karar sayılı ilamıyla onanmıştır. Davalı şirketin eski üretim yeri dahil hiç bir iş yerinde herhangi bir üretim faaliyeti yapılmadığı, üretim personeli istihdamı için pozisyonlar bulunmadığı ve iş verenin işletmesel kararının haklı olduğu ve feshin geçerli sebebe dayandığı mahkememizce kabul edilerek davanın reddine karar verilmiştir..." Anılan karar Yargıtay  Hukuk Dairesinin 22/10/2018 tarihli kararıyla onanmıştır. Başvurucular süresinde bireysel başvuruda bulunmuştur.