Haklar: Adil yargılanma hakkı (Suç İsnadı)

Başvuru; gözaltında fiziksel ve psikolojik baskıya maruz kalınması nedeniyle işkence ve kötü muamele yasağının, haksız olarak tutuklama nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, gözaltında müdafi olmaksızın alınan ifadelere dayalı ve gerekçesiz olarak mahkûmiyet kararı verilmesi nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 24/9/2014 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü sunmuştur. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, olayların geçtiği 2003-2004 yıllarında "Beklenen Nizam" dergisinin sahibi ve sorumlu yazı işleri müdürüdür.  Başvurucu 11/3/2003 tarihinde, Fatih ilçesindeki sokaklara ve Fatih Camisi'nin bahçe duvarına İslami Büyük Doğu Akıncılar Cephesi (İBDA/C) örgütüyle ilgili yazılar yazdığı gerekçesiyle İstanbul'da gözaltına alınmıştır.  Başvurucunun ilk ifadesi 13/3/2003 tarihinde İstanbul Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şube Müdürlüğünde müdafi olmaksızın alınmıştır. Başvurucu ifadesinde, cezaevinde bulunan ve İBDA/C örgütü lideri olan S.İ.E.nin bütün görüş ve düşüncelerine katıldığını beyan etmiştir. İfadede ayrıca başvurucunun örgüt adına katıldığı eylemler veisnat edilen olayla ilgili ayrıntılı anlatımlar bulunmaktadır. İfade tutanağında, başvurucunun bir avukatın hukuki yardımından yararlanmak istemediği ve isnat edilen suçla ilgili bizzat ifade vermek istediğine ilişkin bir beyanı bulunmamaktadır. Başvurucu, ifade tutanağını imzalamaktan imtina etmiştir. Başvurucu gözaltı sonrasında 15/3/2003 tarihinde İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet savcısına müdafi yardımı almaksızın verdiği ifadesinde, polis tarafından hazırlanan ifade tutanağını kendisine okutulmadığı için imzalamadığını, ifadenin kendisine ait olduğunu ancak duvarlara yazı yazarken yakalanmadığını, bu suçlamayı kabul etmediğini beyan etmiştir. Başvurucu 15/3/2003 tarihinde İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi Hâkimi tarafından yapılan sorgulama sonrasında 2003/28 Sorgu sayılı kararla İBDA/C örgütünün sair efradı olma suçundan tutuklanmıştır. Başvurucu, müdafii huzurunda yapılan sorgusunda Fatih'te duvarlara "Yaşasın Kumandan Mirzabeyoğlu" şeklinde slogan yazdığını ancak mitinglere katılmadığını beyan etmiştir. Başvurucu müdafii, şüphelinin (başvurucunun) gözaltı ifadelerinin zor kullanılarak alındığını ve hukuken yok hükmünde olduğunu belirtmiştir. İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Başsavcılığının 25/3/2003 tarihli iddianamesi ile terör örgütünün sair efradı olmak suçundan başvurucu hakkında kamu davası açılmıştır. İddianamede; başvurucunun İBDA/C örgütü lehine Fatih ilçesininin sokaklarına ve Fatih Camisi'nin bahçe duvarına yazılar yazdığı, İBDA/C örgütünün legal yayını olan Beklenen Nizam dergisinin yazı işleri müdürlüğünü yaptığı belirtilmiştir.  Başvurucu, İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinin E.2003/109 sayısına kayden yürütülen yargılamada 12/8/2003 tahliye edilmiştir.  Bu arada başvurucu 7/1/2004 tarihinde, İBDA/C örgütüne yardım etmek suçundan aranan F.nin yakalanması kapsamında onun yanında bulunduğu sırada İBDA/C örgütüyle bağlantılı olabileceği gerekçesiyle İstanbul’da polis tarafından gözaltına alınmıştır. Başvurucunun üzerinde ve eşyaları ile iş yerinde yapılan aramalar sonucunda toplatılma kararı olan dergiler ve birtakım örgütsel doküman bulunmuştur. Başvurucunun çantasında ayrıca bomba yapımıyla ilgili bilgiler içeren bir bilgisayar çıktısı da ele geçirilmiştir.  Başvurucu, kolluktaki ifadesinde susma hakkını kullanmış; gözaltı sonrasında 15/3/2003 tarihinde İstanbul Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet savcısına müdafii huzurunda verdiği ifadesinde ise suçlamaları kabul etmediğini beyan etmiştir. Başvurucu 11/1/2004 tarihinde İstanbul 2 No.lu Devlet Güvenlik Mahkemesi Yedek Hâkimliği tarafından müdafi huzurunda yapılan sorgulama sonrasında 2004/13 Sorgu sayılı kararla İBDA/C örgütüne yardım etme suçundan tutuklanmıştır. Başvurucu sorgulamada yasa dışı örgütlerle bir bağlantısı olmadığını beyan etmiştir. İstanbul Başsavcılığının 14/1/2004 tarihli iddianamesi ile terör örgütüne yardım etme suçundan başvurucu hakkında kamu davası açılmıştır. Açılan dava, İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinin E.2004/27 sayısına kaydedilmiştir. Başvurucu, İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesince yürütülen yargılamanın ilk celsesinde müdafii huzurunda yaptığı savunmada bomba yapımıyla ilgili malzemelerin nitelikleri, miktarları ve nereden bulunabileceğine ilişkin bilgiler içeren bilgisayar çıktısına İnternet'ten ulaştığını ancak bunları hiçbir yerde yayımlamadığını belirtmiştir.  Başvurucu 8/4/2004 tarihinde tahliye edilmiştir. Daha sonra -3/12/2004 tarihinde- başvurucu hakkındaki dava, İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinin E.2003/109 sayılı dosyasıyla (bkz. §§ 14, 15) birleştirilmiştir. İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinin (CMK mülga  madde ile görevli) 15/9/2006 tarihli kararı ile başvurucunun terör örgütüne yardım ve yataklık etme suçundan 3 yıl 9 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına karar verilmiştir. Cumhuriyet savcısı ve başvurucunun temyizi üzerine Yargıtay  Ceza Dairesinin 16/2/2010 tarihli sayılı kararı ile hüküm, eylemin terör örgütüne üye olma suçunu oluşturduğundan bahisle bozulmuştur.  Mahkemece bozmaya uyularak yapılan yargılama sonunda 12/6/2012 tarihli karar ile başvurucunun terör örgütüne üye olma suçundan 6 yıl 3 ay hapis cezası ile cezalandırılmasına karar verilmiştir. Mahkûmiyet hükmünün gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:"Sanık dizi 53 te bulunan yakalama tutanağının içeriğine göre sprey boya ile yasa dışı İBDA-C silahlı terör örgütünün propagandasını yapar yazılama yaptığı sırada yakalanmış, ... 8 ve 91 nolu yerlere "şeriat için silahlı mücadele İBDA-C" yine Ferizpaşa Cad[desi] üzerindeki Fatih Camii duvarına "ya şeriat ya ölüm, yaşasın Mirzabeyoğlu" yazılarını yazdığı anlaşılmıştır. Sanığın evinde yapılan aramada örgütün yöneticisi konumunda olan S. ye ait yapılan ve yine yasa dışı İBDA- C terör örgütüne ait ve örgütçe kullanılan bayrak, iş yerinde yapılan aramada ise yine İBDA-C terör örgütü ile ilgili çeşitli yazıların bulunduğu klasör ele geçirilmiştir. Birleşen [dosyada] da sanık yakalandığında el çantası içinde bombalamalara esas teşkil eden malzemelerin usulleri, kullanılacak malzemeler ve temin yerlerine ilişkin 7 sayfa bilgisayar çıktısı, bir adet İBDA- C nedir başlıklı dergi, yine Yavuz Arslan imzalı Arapça "Pis" anlamına gelen Ahbes başlıklı yazı altında Atatürk'ün karikatürüze edilmiş portresi ele geçirilmiş ve ekspertiz raporu ile bu yazılardaki el yazılarının sanığa ait olduğu belirlenmiştir.......Yargıtay bozma ilamında belirtildiği üzere sanıkların silahlı çete niteliğindeki İBDA-C örgütünün amacı doğrultusunda yazılama yaptıkları, yasa dışı gösterilere katıldıkları, ev ve iş yerlerinde yapılan aramalarda örgütsel dökümanların ele geçirildiği, sanıklar A. T., Yavuz Arslan'ın kolluk, savcılık ifadeleri, zapt etme ve yakalama tutanağı ve tüm dosya kapsamından anlaşılmakla, eylem ve faaliyetlerinin süreklilik, çeşitlilik ve yoğunluğu nazara alındığında, sanıkların eylemlerin silahlı İBDA-C terör örgütüne üye olmak suçunu oluşturduğundan ... mahkumiyetlerine karar verilmiştir." Anılan karar, Yargıtay  Ceza Dairesinin 3/7/2014 tarihli kararı ile onanmıştır. Başvurucu 25/8/2014 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk Başvurucunun mahkûmiyetine konu suç 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun  maddesinin ikinci fıkrasında düzenlenmiştir.  Olay tarihinde yürürlükte olan 4/4/1929 tarihli ve 1412 sayılı mülga Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu’nun  maddesi şöyledir:“Zabıta amir ve memurları ile Cumhuriyet Savcısı tarafından ifade almada ve hâkim tarafından sorguya çekilmede aşağıdaki hususlara uyulur:  İfade verenin veya sorguya çekilenin kimliği tesbit edilir. İfade veren veya sorguya çekilen kimliğe ilişkin soruları doğru olarak cevaplandırmak zorundadır. Kendisine isnat edilen suç anlatılır. Müdafi tayin hakkının bulunduğu, müdafi tayin edebilecek durumda değilse baro tarafından tayin edilecek bir müdafi talep edebileceği ve onun hukuki yardımından yararlanabileceği, isterse müdafiin soruşturmayı geciktirmemek kaydı ile ve vekaletname aranmaksızın ifade veya sorguda hazır bulunacağı bildirilir; yakınlarından istediğine yakalandığını duyurabileceği söylenir. İsnad edilen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu söylenir.  Şüpheden kurtulması için somut delillerinin toplanmasını talep edebileceği hatırlatılır ve kendisi aleyhine var olan şüphe sebeplerini ortadan kaldırmak ve lehine olan hususları ileri sürmek imkânı verilir. İfade verenin veya sorguya çekilenin şahsi halleri hakkında bilgi alınır. İfade veya sorgu bir tutanakla tesbit edilir. Bu tutanakta; a) İfade verme veya sorguya çekme işleminin yapıldığı yer ve tarih, b) İfade verme veya sorguya çekme sırasında hazır bulunan kişilerin isim ve sıfatları ile ifade veren veya sorguya çekilen kişinin açık kimliği, c) İfade vermenin veya sorgunun yapılmasında yukarıdaki işlemlerin yerine getirilip getirilmediği, bu işlemler yerine getirilmemiş ise sebepleri, d) Tutanak içeriğinin ifade veren veya sorguya çekilen ile hazır olan müdafi tarafından okunduğu ve imzalarının alındığı, e) İmzadan imtina halinde bunun nedenleri yer alır.” 1412 sayılı mülga Kanun’un 135/A maddesi şöyledir: “İfade verenin ve sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici nitelikte kötü davranma, işkence, zorla ilaç verme, yorma, aldatma, bedensel cebir ve şiddette bulunma, bazı araçlar uygulama gibi iradeyi bozan bedeni veya ruhi müdahaleler yapılamaz.Kanuna aykırı bir menfaat vaat edilemez. Yukarıdaki fıkralarda belirtilen yasak yöntemlerle elde edilen ifadeler rıza olsa dahi delil olarak değerlendirilemez.” 1412 sayılı mülga Kanun’un  maddesi şöyledir:“Yakalanan kişi veya sanık, soruşturmanın her hal ve derecesinde bir veya birden fazla müdafiin yardımından faydalanabilir. Kanuni temsilcisi varsa o da yakalanana veya sanığa bir müdafi seçebilir.Zabıta amir ve memurları tarafından yapılacak sorgulama işlemlerinde, ancak bir müdafi hazır bulunabilir. Cumhuriyet Savcılığı işlemlerinde bu sayı üçü geçemez.Zabıtaca yapılan soruşturma da dahil olmak üzere, soruşturmanın her safhasında müdafiin, yakalanan kişi veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz.” 1412 sayılı mülga Kanun’un  maddesi şöyledir:“Yakalanan kişi veya sanık müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse talebi halinde baro tarafından kendisine bir müdafi tayin edilir. Yakalanan kişi veya sanık onsekiz yaşını bitirmemiş yahut sağır veya dilsiz veya kendisini savunamayacak derecede malul olur ve bir müdafi’de bulunmazsa talebi aranmaksızın kendisine müdafi tayin edilir.” 1412 sayılı mülga Kanun’un  maddesi şöyledir:“Yakalanan veya tutuklu bulunan kişi vekaletname aranmaksızın müdafi ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir. Bu kişilerin müdafi ile yazışmaları denetime tabi tutulamaz.” Başvurucunun gözaltında bulunduğu sırada yürürlükte olan 18/11/1992 tarihli ve 3842 sayılı Kanun’un  maddesinin birinci fıkrası şöyledir:“Bu Kanunun 4, 5, 6, 7, 9, 12, 14, 15, 18, 19, 20 ve 22 nci madde hükümleri Devlet Güvenlik Mahkemelerinin görev alanına giren suçlarda uygulanmaz. Bunlar hakkında 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanununun bu değişiklikten önce yürürlükte olan eski hükümleri değiştirilmeden önceki halleriyle uygulanır.” 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun  maddesinin (4) numaralı fıkrası şöyledir:“Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.”B. Uluslararası Hukuk  Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) “Adil yargılanma hakkı” kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası ve (3) numaralı fıkrasının (c) bendi şöyledir:'' Herkes davasının, … cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamaların esası konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından, adil ve kamuya açık olarak, … görülmesini isteme hakkına sahiptir...… Bir suç ile itham edilen herkes aşağıdaki asgari haklara sahiptir:…c) Kendisini bizzat savunmak veya seçeceği bir müdafiin yardımından yararlanmak; eğer avukat tutmak için gerekli maddî olanaklardan yoksun ise ve adaletin yerine gelmesi için gerekli görüldüğünde, resen atanacak bir avukatın yardımından ücretsiz olarak yararlanabilmek;'' Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) göre Sözleşme'nin  maddesinin üçüncü fıkrasının (c) bendi kapsamında, suç isnadı altında bulunan kişi savunma hakkının kullanılmasında üç ayrı hakka sahiptir. Bunlar kendisini bizzat savunma, seçtiği bir müdafi yardımından yararlanma, bir müdafi tayin etme olanağından yoksun ise ve adaletin yerine gelmesi için gerekli görülürse resen atanacak bir müdafi yardımından yararlanma haklarıdır. Dolayısıyla suç isnadı altında bulunan kişinin kendisini bizzat savunması talep edilemez (Pakelli/Federal Almanya, B. No: 8398/78, 25/4/1983, § 31). Bir suçla itham edilen herkesin avukat yardımından etkili bir şekilde yararlanma hakkı, mutlak bir hak olmamakla beraber adil yargılanma ilkesinin temel özelliklerinden birini oluşturmaktadır (Salduz/Türkiye [BD], B. No: 36391/02, 27/11/2008, § 51). Kendini suçlamama hakkı, kamu makamlarının şüphelinin/sanığın arzusu hilafına baskı ve zorlama metotları ile elde edilen delillere başvurmadan iddialarını ispat etmelerini öngörmektedir (Jalloh/Almanya [BD], B. No: 54810/00, 11/7/2006, § 100; Salduz/Türkiye, § 54). AİHM, soruşturma evresindeki ikrarın kötü muamele veya işkence altında verildiği belirtilerek hâkim önünde reddedilmesi hâlinde bu konu irdelenmeden esasa geçilerek ikrarın dayanak olarak kullanılmasını bir eksiklik olarak değerlendirmiştir (Hulki Güneş/Türkiye, B. No: 28490/95, 19/6/2003, § 91). Bu kapsamda ikrarın hiç kimseyle görüşülmesine izin verilmeyen ve uzun süren bir gözaltı sırasında yapılmış olması gibi hususlar da gözönünde bulundurulmalıdır (Barbera, Messegue ve Jabardo/İspanya, B. No: 10590/83, 6/12/1988, § 87). İlke olarak şüpheliye, gözaltına alındığı ya da tutuklandığı andan itibaren avukat yardımından yararlanma imkânı sağlanmalıdır (Dayanan/Türkiye, B. No: 7377/03, 13/10/2009, § 31). Diğer taraftan AİHM, kolluk tarafından ifade alınma aşamasını da kapsayan müdafi yardımından yararlanma hakkının geçerli bir nedene dayanılarak kısıtlanabileceğini, bu durumda somut olay açısından yargılamanın bütününe bakılarak söz konusu kısıtlamanın adil yargılanmaya engel olup olmadığının değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmiştir (John Murray/Birleşik Krallık [BD], B. No: 18731/91, 8/2/1996, § 63; Magee/Birleşik Krallık,B. No: 28135/95, 6/6/2000, § 41). Bu bağlamda AİHM, Sözleşme’nin  maddesinin ne lafzı ne de ruhunun başvuranın iradi olarak açık ya da örtülü biçimde adil yargılanma hakkından vazgeçmesini engellemediğini belirtmektedir (Aksin ve diğerleri/Türkiye, B. No: 4447/05, 1/10/2013, § 48). Adil yargılanma hakkı kapsamında yer alan müdafi yardımından yararlanmadan vazgeçmenin geçerli ve etkin olabilmesi için her türlü şüpheden uzak bir açıklıkta olması, ayrıca sonuçlarının ağırlığının gerektirdiği asgari garantileri içermesi gerekir (Salduz/Türkiye, § 59). AİHM, bazı durumlarda kişinin talebi olmasa da ücretsiz olarak resen avukat tayin edilmesi gerektiğini belirtmektedir. Kişinin olanağının olmaması yanında ayrıca suçlama nedeniyle alabileceği özgürlükten mahrum bırakılmayı gerektiren bir ceza ve davanın karmaşıklığı, avukat yardımının sağlanmasını gerektiren bir hukuki menfaati ortaya çıkarmaktadır (Tunç/Türkiye, B. No: 32432/96, 27/3/2007, §§ 55, 56).