Haklar: Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı

Başvuru; Şırnak'ın Cizre ilçesinde güvenlik güçleri tarafından terörle mücadele kapsamında operasyonlar yürütüldüğü dönemde meydana gelen ölüm olayı hakkında etkili bir ceza soruşturması yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının, sokağa çıkma yasağı ilanı nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.A. Başvuruya Dayanak Oluşturan Olayların Arka Planı Olayların arka planı ile ilgili açıklamalara Gazal Kolanç ve diğerleri [GK], (B. No: 2017/37897, 5/7/2022, §§ 16-28) kararında yer verilmiştir. Suriye'nin Türkiye sınırında bulunan Ayn el Arap (Kobani) kentinde -PKK'nın Suriye kolu olduğu kabul edilen- PYD ile DAEŞ arasındaki çatışmalar, 2014 yılının Eylül ayı sonunda ve Ekim ayı başında yoğunlaşmıştır (Gülser Yıldırım (2) [GK], B. No: 2016/40170, 16/11/2017, § 21). Suriye'deki çatışmalar dolayısıyla tepkilerini dile getirdiğini ileri süren gruplar 6/10/2014 tarihinden itibaren Türkiye'nin birçok yerinde günlerce devam eden ve kamuoyunda “6-7 Ekim olayları” olarak adlandırılan şiddet eylemlerini gerçekleştirmiştir. Bu eylemler sırasında ülkenin pek çok yerinde kamu binalarına, banka şubelerine, işyerlerine, araçlara, güvenlik güçlerine ve sivillere taş, sopa, molotofkokteyli ve silahlarla saldırıda bulunulmuştur. Bu sırada kamu makamlarınca güvenliğin sağlanması için birçok şehirde eğitime ara verilmiş ve sokağa çıkma yasağı ilan edilmiştir (Gülser Yıldırım (2), § 26). Türkiye, 2015 yılı Temmuz ayından itibaren giderek yoğunlaşan terör saldırılarına maruz kalmıştır. Tırmanan terör saldırılarını PKK/KCK terör örgütünün öz yönetim ilanları izlemiştir. Öz yönetim ilan edilen bölgelerde Öz Savunma Birlikleri (ÖSB) adı altında silahlı gruplar oluşturan PKK terör örgütü, bu gruplar ve YDG-H (Yurtsever Devrimci Gençlik Hareketi) eliyle yollara barikat kurma, hendek kazma ve tünel açma gibi eylemlerde bulunmuştur (Gazal Kolanç ve diğerleri, §§ 25-27).  Öz yönetim ilan ettiği bölgelerde patlayıcıyla tuzaklanmış hendekler kazmak ve barikatlar kurmak suretiyle yalıtılmış bölgeler oluşturmaya çalışan PKK terör örgütü, kamuoyunda hendek olayları olarak adlandırılan ve aylarca devam eden bu süreçte roketatarlar, keskin nişancı tüfekleri, patlayıcılar ve otomatik saldırı tüfekleri kullanarak terör saldırıları düzenlemiştir. Okullar, hastaneler, barajlar, adliye binaları, ambulanslar gibi temel kamu hizmetlerini sağlayan eşya ve binaların yanında sivilleri de hedef alan bu terör saldırılarında 335 sivil hayatını kaybederken 106 kişi yaralanmıştır. Terör saldırılarında 859 güvenlik görevlisi ve Derik kaymakamı şehit olmuş, 711 güvenlik görevlisi yaralanmıştır. Bu terör eylemlerinin engellenmesi, halkın can ve mal güvenliğinin sağlanması amacıyla sözde öz yönetim ilan edilen bazı bölgelerde mülki idare amirliklerince sokağa çıkma yasakları uygulanarak terörle mücadele operasyonları başlatılmıştır (hendek olayları, öz yönetim ilanları, PKK terör örgütünün şehir savaşı stratejisi ve sokağa çıkma yasakları hakkında arka plan bilgisi ile ayrıntılı açıklamalar için bkz. Gazal Kolanç ve diğerleri, §§ 16-28, 67, 346-348). Terörle mücadele operasyonlarının gerçekleştirildiği bölgelerin bazılarında sokağa çıkma yasakları uygulanmış ve bazıları geçici süreyle askerî güvenlik bölgesi ilan edilmiştir. Bu kapsamda terör örgütü üyelerinin yakalanarak halkın can ve mal güvenliğinin sağlanması amacıyla anılan il ve ilçelerin bir kısmında sokağa çıkma yasakları ilan edilmiş fakat güvenlik güçlerince yürütülen operasyonların sona ermesinin ardından söz konusu yasaklar kaldırılmıştır (Ayşe Çelik, B. No: 2017/36722, 9/5/2019, § 12).  Şırnak Valiliği, Cizre ilçesinde ilk olarak terörle mücadele operasyonlarının düzenlendiği bazı yerlerde uygulanan sokağa çıkma yasakları kapsamında 4/9/2015 tarihinden itibaren terör örgütü mensuplarının etkisiz hâle getirilmesi, mayın ve patlayıcılarla tuzaklanmış barikat ve hendeklerin bertaraf edilmesi, vatandaşların can, mal güvenliğinin ve kamu düzeninin sağlanması amacıyla sokağa çıkma yasağı ilan edildiğini açıklamıştır. Cizre'de bu tarihten itibaren çeşitli defalar kaldırılıp yeniden uygulamaya konulan ve uygulama saatleri değiştirilen sokağa çıkma yasağı 10/4/2017 tarihinde tamamen kaldırılmıştır (Gazal Kolanç ve diğerleri, § 28). Şırnak Valiliğinin olaylarla ilgili olarak Anayasa Mahkemesine 28/1/2016 tarihinde verdiği bilgiler özetle şöyledir: i. Sokağa çıkma yasağı ilan edilen bölgelerde terör örgütü üyelerinin saldırıları devam etmektedir. Terör örgütü, silahlı ve bombalı eylemlerle temel kamu hizmetlerinin sunulmasını engellemektedir. Sokağa çıkma yasaklarıyla, yerleşim yerleri içinde terör örgütü mensupları ile girilen silahlı çatışmalar sırasında bölgede yaşayan vatandaşlarımızın can ve mal emniyetinin sağlanması amaçlanmaktadır. ii. Şırnak Valiliği güvenlik operasyonlarının icra edileceği Silopi ve Cizre ilçelerinde yaşayan halkın temel ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli planlama ve düzenlemeleri yapmıştır. Bu kapsamda Cizre Devlet Hastanesi hizmet vermeye devam etmekte, dört eczane dönüşümlü olarak eczacılık hizmetlerini sürdürmektedir. Ambulanslar 14/12/2015 ile 27/1/2016 tarihleri arasında 295 vakaya müdahale etmiştir. 112 ve 155 yardım hatları faaliyettedir. 155 hattına başvuran tüm vatandaşlara gıda ve temel ihtiyaç malzemesi dağıtımı yapılmıştır. Bazı market ve bakkallarla birlikte ekmek fırınları açık tutulmaktadır.iii. 5/9/2015 - 4/1/2016 tarihleri arasında Cizre’de 112 acil yardım hattına yapılan çağrıların %84’ü cevaplanmıştır. Sağlık personelinin yaşamlarının korunması amacıyla müdahale edilemeyen vakalara, vaka bölgesinde güvenlik sağlandıktan hemen sonra müdahale edilmektedir. Bu süreçte sağlık personeli ve ambulanslar terör örgütü tarafından birçok defa saldırıya uğramış, buna rağmen hizmetler devam etmiştir (Gazal Kolanç ve diğerleri, § 35). B. Başvuruya Konu Olaylar ve Bireysel Başvuru Süreci Başvurucuların yakını E., 5/9/2015 tarihinde ateşli silah mermi çekirdeği yaralanmasına bağlı olarak ölü hâlde 112 acil servis görevlilerince Cizre Devlet Hastanesine getirilmiştir. Cizre Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından başlatılan ceza soruşturması kapsamında düzenlenen 5/9/2015 tarihli Adli Ölü Muayene Tutanağı'nda ölü muayene işlemine geçilmeden evvel olay tanığı A.nın beyanları tespit edilmiştir. A., 112 acil servisine bağlı ambulansta acil tıp teknisyeni olarak çalıştığını, gelen ihbar üzerine 112 ekibiyle birlikte Nur Mahallesi Ersin Sokak'a gittiğinde sarı ve kırmızı renkli battaniyeye sarılı cesedi ve cesedin başında yüzleri maskeyle kapalı kişileri gördüğünü, bu kişilere cesedin kime ait olduğunu sorup kimlik tanığı gerektiğini söylediğinde yüzü kapalı kişilerin cesedin kime ait olduğunu söylemeyeceklerini, cesedi alıp götürmelerini, cesedin yanında kimseyi göndermeyeceklerini beyan ettiklerini ifade etmiştir.  Şırnak Cumhuriyet Başsavcılığı (Başsavcılık) tarafından düzenlenen 5/9/2015 tarihli Otopsi Tutanağı’nda (1) sağ zigoma üstünden sağ kaş lateraline uzanan bölgede 3,5x1,5 cm'lik sağ kenarı ekimozlu muhtemel çoklu ateşli silah mermi çekirdeği giriş yarası (2) sol dış kulak yolu hemen üstünde 2,5 cmx1,2 cm'lik ateşli silah mermi çekirdeği çıkış yarası (3) sol frontotemporoparyetal bölgede 15 cm çaplı saçlı derinin yırtıldığı, beyin dokunun tamamının kaybolduğu, kafa kubbe ve kaide kemiklerinin çok parçalı kırılmış olduğunun gözüktüğü, kafa kubbe kemiklerinde kayıpların olduğu, geniş defekt alanı olup kafatası kemiklerinde dış tabulada dışa kakma gözüken ateşli silah mermi çekirdeği çıkış yarası (4) burun sol kenarında sol kaş orta alt kısmına uzanan 4,5x1,5 cm'lik yırtık (5) ağız içinde her iki alt ön kesici dişlerin altında, 0,7 cm çapında, mandibulayı ortadan ikiye ayıran yırtık olduğu tespit edilmiştir. Tutanakta, adli tıp uzmanı bilirkişi hekimlerin cesette haricen 1 No.da tarif edilen atışların öldürücü nitelikte olduğu, cesetten ateşli silah mermi çekirdeği elde edilmediği, mevcut cilt, cilt altı ve kemik bulgularına göre atışların uzak atış mesafesinde yapıldığı, kişinin ölümünün ateşli silah mermi çekirdeği yaralanmasına bağlı mandibula ve kafa kemik kırıkları ile birlikte ileri derecede beyin doku harabiyeti, beyin kanaması ve büyük damar kopmasından gelişen iç ve dış kanama sonucu meydana geldiği kanaatini bildirdikleri belirtilmiştir. Diyarbakır Emniyet Müdürlüğü Kriminal Polis Laboratuvarı Müdürlüğünün 27/10/2015 tarihli raporunda ölenin elleri ile vücudundan alınan svaplarda ve kıyafetinde atış artığına rastlanmadığı ancak üzerinde bulunan tülbentte antimon elementi tespit edildiği belirtilmiştir. Başvurucu Hanife Levent, Cizre Cumhuriyet Başsavcılığında müşteki sıfatıyla 10/11/2015 tarihinde alınan ifadesinde özet olarak, sokağa çıkma yasağının ilk günü ailece yemek yedikten sonra kardeşi E.nin dışarıya çıktığını, sokağa çıkma yasağı anonsunu duyunca kendisinin dışarı çıkmadığını, kardeşinin eve gelmediğini, sokağa çıkma yasağı olduğu için kardeşinin akraba ya da arkadaşlarında kaldığını düşündüklerini, ertesi gün annesiyle öğle vakti evlerinin bahçesinde otururken amcasının oğlu O.nin gelerek kardeşini sorduğunu, Cizre Devlet Hastanesine gittiğinde kardeşinin cesedini teşhis ettiğini, kardeşinin örgütle herhangi bağlantısı bulunmayıp şoförlük yaptığını, bu nedenle çatışmaya girdiğine inanmadığını belirtmiştir. Tanık H., Cizre Cumhuriyet Başsavcılığında 10/11/2015 tarihinde alınan ifadesinde özet olarak, sokağa çıkma yasağının ilk günü akşam vakti arka sokağında oturan akrabası E.yi sokakta yürürken gördüğünü, silah sesleri gelmeye başladığında ise E.yi yerde sırtüstü yatarken gördüğünü, yanına gittiğinde nabzının atmadığını fark ettiğini, çatışma çok şiddetli olduğu için cesedi eve ya da hastaneye götüremediklerini ancak battaniyeye sardıklarını, ailesine haber veremediklerini, korkudan eve girdiklerini, E.yi kimin vurduğunu görmediğini belirtmiştir. Cizre Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından ilçe emniyet müdürlüğüne yazılan 10/8/2016 tarihli yazı ile olay yeri incelemesi, fail araştırması ve kriminal incelemeye ilişkin raporlar ile tutanakların mevcut olması hâlinde gönderilmesi, görüntü kayıtlarının tespitine ve ölenin terör örgütüyle bağlantısının bulunup bulunmadığına ilişkin araştırma yapılıp yapılmadığının bildirilmesi istenmiştir. Belirtilen yazıya verilen 19/9/2016 tarihli cevapta, ölen hakkında kayıt, teşhis ve beyan bulunmadığı bildirilmiştir. Soruşturma evrakı 28/11/2017 tarihinde görevsizlik kararı verilerek Başsavcılığa gönderilmiştir. Başsavcılık 5/1/2018 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiştir. Karar gerekçesinde özet olarak 5/9/2015 tarihinde 112 acil servis ambulansı ile getirilen kimliği belirsiz ceset üzerinde ölü muayene ve otopsi işleminin yapıldığı, otopsi esnasında A.nın Cumhuriyet savcısı tarafından alınan beyanında anons üzerine Nur Mahallesi Ersin Sokak'a ambulans ekibi olarak gidildiğinde sarı ve kırmızı renkli battaniyeye sarılı vaziyette cesedi ve cesedin başında yüzleri maske ile kapalı şahısların beklediğini gördüğünü ifade ettiği, maktul hakkında PKK/KCK terör örgütü üyesi olduğu yönünde herhangi bir bilgiye rastlanmadığı ancak cesedin bulunduğu mahalde otuz bir kişi hakkında Terörle Mücadele Büro Amirliği tarafından ayrı tahkikatlar düzenlenerek soruşturma dosyalarının açıldığı belirtilmiştir. Kararda, güvenlik güçleri tarafından gerçekleştirilen operasyon esnasında öldürüldüğü değerlendirilen maktulün ölümünde güvenlik güçlerinin yetkili bir merciden almış oldukları hukuka uygun bir emri yerine getirdikleri, emrin yerine getirilmesi esnasında kendilerine, diğer güvenlik güçlerine ve sivil halka örgüt mensuplarınca yöneltilen, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız saldırıları o anda hâl ve şartlara göre saldırı ile orantılı biçimde def etme zorunluluğunda bulundukları, güvenlik güçlerinin kanunun verdiği yetkiyi kullandıkları ve amirin emrini ifa ettikleri ifade edilmiştir. Başvuruculardan Hanife Levent, Nusrettin Levent, Serdar Levent, Songül Levent ve Şemsiye Levent kovuşturmaya yer olmadığına dair karara 28/2/2018 tarihinde itiraz etmiştir. Başvurucular itirazlarında olay sırasında çatışma yaşanmadığını, yakınlarının hedef gözetilerek uzak atış ile öldürüldüğünü, silahının bulunmadığını, olay yeri incelemesi yapılmadığını, tanık beyanlarının araştırılmadığını, etkili soruşturma yürütülmediğini belirtmiştir. Başvurucuların itirazını inceleyen Şırnak Sulh Ceza Hâkimliğince özet olarak maktulün üzerinden çıkan tülbentten alınan svaplarda atış artıkları tespit edilmiş olması, cesedi teslim alan tanığın cesedi nasıl teslim aldığına ve çatışma ortamına yönelik beyanı, cesedin teslim alındığı yerin, çatışmaların olduğu mahallelerden olduğuna ilişkin dosya arasındaki 27/10/2015 tarihli tutanak, olay tarihinde terör örgütüne yönelik başlatılan operasyonların devam ediyor olması ve bütün deliller dikkate alındığında orantılılık ilkesinin gerçekleştiği ve kovuşturmaya yer olmadığına dair kararda isabetsizlik bulunmadığı gerekçesi açıklanarak 12/3/2018 tarihinde itirazın reddine karar verilmiştir. Başvurucular, nihai kararı 19/3/2018 tarihinde öğrendikten sonra 18/4/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.