Haklar: Özel hayatın ve aile hayatının korunması hakkı

Başvuru; müşterek çocuğun yurt dışında bulunan mutat meskenine iade edilmesine karar verilmesi nedeniyle aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 9/11/2017 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) ile erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan başvurucu ile Türkiye Cumhuriyeti ve aynı zamanda Amerikan vatandaşı İ.E.U. 19/11/2000 tarihinde evlenmişlerdir. Sonrasında başvurucu ile eşi Amerika'da yaşamaya başlamışlar ve 9/2/2006 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri (ABD) doğumlu Y.U. isimli bir kız çocukları dünyaya gelmiştir. Başvurucu, eşi ve kızı 29/8/2007 tarihinde Türkiye'ye gelmişlerdir. Başvurucunun eşi 28/11/2007 tarihinde tek başına ABD'ye dönmüştür. Başvurucu, kızıyla birlikte Türkiye'de kalmış ve 6/3/2008 tarihinde boşanma (velayet, nafaka ve tazminat talepli) davası açmıştır.A. Çocuğun İadesi Talebiyle Açılan Dava Süreci Başvurucunun eşi 22/4/2008 tarihinde Türkiye'de alıkonulmak suretiyle müşterek çocuğun mutat meskenine dönmesinin engellediğini iddia ederek 25/11/1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşme (Lahey Sözleşmesi) uyarınca iade işlemlerinin başlatılması talebiyle Amerikan makamlarına başvurmuştur. Söz konusu talep Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü (Genel Müdürlük) tarafından İzmir Cumhuriyet Başsavcılığına (Savcılık) iletilmiştir. Savcılık 22/4/2008 tarihinde Lahey Sözleşmesi kapsamında müşterek çocuğun ABD'ye iadesi talebiyle İzmir  Aile Mahkemesinde (Mahkeme) dava açmıştır. Mahkeme, psikolog raporu almaya gerek olmadığını kabul etmiş ve 24/6/2008 tarihinde davayı reddetmiştir. Karar gerekçesinde; çocuğun 25 aylık olduğu, babadan ziyade anne şefkat ve bakımına ihtiyaç duyduğu, yaşı itibarıyla menfaatleri ve ihtiyaçları bakımından bulunması gereken yerin annesinin yanı olduğu, boşanma davası açıldığından dolayı tarafların ayrı yaşamaya haklarının bulunduğu, bu nedenle yeşil kart sahibi olsa da annenin Amerika'da ikamet etmeye zorlanamayacağı, çocukla baba arasında şahsi ilişkinin kurulmuş olduğu, her iki tarafın da Türk vatandaşı olması nedeniyle çocuğu Türkiye'de görmelerine engel bir durumun bulunmadığı hususları vurgulanmıştır. Söz konusu karar Yargıtay incelemesinden geçerek kesinleşmiştir. Bu karar üzerine başvurucunun eşi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) başvurmuştur. AİHM 3/5/2012 tarihinde aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir. Karar gerekçesinde AİHM; derece mahkemesinin sadece çocuğun yaşının küçük olmasına dayandığını, yaş küçüklüğünün önemli bir kriter olmasına karşın tek başına iade talebinin reddini haklı kılmaya yetmeyeceğini vurgulamıştır. AİHM; ulusal mahkemelerin olgusal, duygusal, psikolojik, maddi ve tıbbi nitelikteki faktörler ile ailenin durumunun derinlemesine incelenmesi gereğine dikkat çekmiştir. Somut olayda ise derece mahkemesinin Lahey Sözleşmesi hükümlerini uygulamadığını, aile ilişkilerini derinlemesine incelemediğini belirtmiş ve karar alma sürecindeki işlemlerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme)  maddesinde belirtilen usule ilişkin gerekliliklere uygun olmadığını vurgulamıştır (B. No: 60328/09, 3/5/2012, § 58, 61, 62). İhlal kararı üzerine başvurucunun eşi yargılamanın yenilenmesi talebinde bulunmuştur. İzmir  Aile Mahkemesi yeniden yargılama talebini reddetmiş, verilen karar Yargıtay tarafından bozulmuştur. Mahkeme yargılamanın reddi kararında ısrar etmiştir, karar Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 29/5/2015 tarihli kararıyla bozulmuştur. Bunun üzerine İzmir  Aile Mahkemesinde görülen yeniden yargılama sonucunda 14/12/2015 tarihinde davanın kabulü ile müşterek çocuğun ABD'ye iadesine karar verilmiştir. Mahkeme, psikolog ve pedagog raporu alınmasına gerek olmadığına karar vermiştir. Ayrıca Mahkemece davanın açıldığı tarihte yaşının küçük olması nedeniyle çocuğun beyanlarının alınmasına yer olmadığı belirtilmiştir. Karar gerekçesinde; AİHM kararında, yaş küçüklüğünün önemli bir kriter olmasına rağmen iade talebinin reddine tek başına dayanak oluşturmayacağının belirtildiği, çocuğun iadesi hâlinde fiziki veya psikolojik bir tehlikeye maruz kalacağının da ispatlanmadığı, bu nedenle ABD'ye iadesinin uygun olduğu ifade edilmiştir. Başvurucu kararı temyiz etmiştir. Temyiz dilekçesinde başvurucu; yargılama sürecinde çocuğun 9 yaşına geldiğini, 2007 yılından bu yana Türkiye'de yaşadığını, yaşam merkezi ve meskeninin İzmir olduğunu, okulu, arkadaşları ve sosyal çevresinin burada bulunduğunu ve mahkeme kararı uyarınca velayeti kendisinde bulunduğu için birlikte yaşadıklarını, Mahkemece 9 yaşındaki çocuğun dinlenerek beyanlarının dikkate alınması gerektiğini belirtmiştir. Başvurucu ayrıca davalı babanın da artık Amerika'da yaşamadığını, 2011 yılından itibaren Türkiye'de yaşadığını, taraflardan hiçbirinin Amerika'da bulunmamasına rağmen Mahkemenin bu hususları değerlendirmediğini ifade etmiştir. Başvurucunun temyiz incelemesinin duruşmalı olarak yapılması isteği Yargıtay  Hukuk Dairesinin (Daire) 6/4/2017 tarihli kararıyla, mutat meskene iadeye ilişkin kararların temyiz incelemesinin duruşmalı yapılacağına dair mevzuatta hüküm bulunmadığı, ayrıca söz konusu davaların "öncelikle ve acele görülmesi" gerektiği vurgulanarak reddedilmiş ve yapılan temyiz incelemesi üzerine hüküm onanmıştır. Başvurucunun karar düzeltme talebi 11/9/2017 tarihinde reddolunmuştur. Nihai karar başvurucuya 10/10/2017 tarihinde tebliğ edilmiştir.  Başvurucu 9/11/2017 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.B. Boşanma Davasına İlişkin Süreç Başvurucunun eşi ABD'de boşanma davası açmış, ABD yargı makamları tarafından 19/12/2008 tarihinde tarafların boşanmalarına ve ortak velayet hakkına karar verilmiştir. İzmir  Aile Mahkemesinin 2/12/2009 tarihli kararıyla yabancı mahkeme kararının boşanmaya ilişkin kısmının tanınıp tenfizine, velayete ilişkin kısmı yönünden ise hukukumuzda ortak velayete ilişkin hükümler bulunmaması nedeniyle tanıma talebinin reddine hükmedilmiştir. Başvurucu da 6/3/2008 tarihinde İzmir  Aile Mahkemesinde boşanma davası açmıştır. Mahkeme 17/1/2011 tarihinde tenfiz kararını esas alarak boşanma yönünden karar verilmesine yer olmadığına, küçüğün velayetinin başvurucuya verilmesine, baba ile çocuk arasında kişisel ilişki düzenlenmesine, çocuğa nafaka bağlanmasına, tazminat taleplerinin reddine karar vermiştir. Anılan karar Yargıtay  Hukuk Dairesinin 20/3/2012 tarihli kararıyla onanmıştır. Başvurucunun eşi, AİHM kararını dayanak göstererek yargılamanın yenilenmesi talebinde bulunmuştur. İzmir  Aile Mahkemesinin 8/10/2012 tarihli kararıyla yargılamanın iadesi talebi reddedilmiştir. Söz konusu karar Yargıtay  Hukuk Dairesince 24/9/2013 tarihinde onanmıştır.   İlgili hukuk için bkz. Marcus Frank Cerny [GK], B. No: 2013/5126, 2/7/2015, §§ 18-25; Levent Aşıklar, B. No: 2014/13936, 8/3/2018, §§ 32-54; Angela Jane Kilkenny, B. No: 2015/10826, 17/7/2018, §§ 25- Lahey Sözleşmesi’nin  maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir: “Adli veya idari makam keza çocuğun, geri dönmek istemediğini ve görüşünün gözönünde bulundurulmasının uygun olacağı bir yaşa ve olgunluğa erişmiş bulunduğunu gözlerse, geri dönmesini emretmeyi reddedebilir.”