Haklar: Adil yargılanma hakkı (Hukuk)-Mülkiyet Hakkı

Başvuru, imar planında taşınmazın bir kısmının kamu hizmeti alanına ayrılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Bireysel başvuru 15/5/2017 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, İstanbul'un Fatih ilçesi Nevbahar Mahallesi 1785 ada 33 parsel sayılı taşınmazın malikidir.  21/5/2005 tarihinde onaylanan 1/1000 ölçekli uygulama imar planında bu taşınmazın bir kısmı konut alanı, diğer kısmı da kültürel tesis alanı olarak ayrılmıştır. 4/10/2012 tarihinde onaylanan Fatih ilçesi (Tarihî Yarımada)  derece arkeolojik sit alanı 1/1000 ölçekli koruma amaçlı uygulama imar planı ve bu planın dayanağı olan 30/12/2011 tarihli 1/5000 ölçekli koruma amaçlı nazım imar planında taşınmazın imar durumunda değişiklik yapılmıştır. Buna göre söz konusu imar planlarında taşınmazın bir kısmı yine konut alanı olarak belirlenmiş, taşınmazın diğer kısmı da park alanı vasfıyla kamu hizmeti alanına ayrılmıştır. Başvurucu, anılan imar planlarının iptali istemiyle 26/4/2013 tarihinde İstanbul  İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açmıştır. Başvurucu bu davada 13/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu’nun  maddesi kapsamında düzenlemeye tabi tutulan arazi ve arsalardan bir defadan fazla düzenleme ortaklık payı (DOP) kesintisi yapılamayacağını 1969 yılında parselasyon uygulaması ile kesinti yapılmasına rağmen bu imar planlarıyla ikinci defa DOP kesintisi yapıldığını ileri sürmüştür. Mahkeme bilirkişi görüşüne başvurmuştur. Mahkemece bilirkişi kuruluna şu sorular yöneltilmiştir:i. 1/1000 ve 1/5000 ölçekli planlarda dava konusu taşınmazın hangi kullanım alanına/alanlarına ayrıldığının, bu planların birbiriyle ve üst ölçekli planlara, plan kararlarına, plan bütünlüğüne uyumlu olup olmadığının tespit edilmesi,ii. İhtilaf konusu 1/1000 ve 1/5000 ölçekli planların (başvurucunun parseline ilişkin kısmının) şehirleşme prensipleri, planlama yöntemleri ve planlama ilkeleri ile kentsel yerleşmenin mevcut ve gelecekteki durumuna uygun olup olmadığı hususlarının belirlenmesi istenmiştir. Mahkemeye sunulan 7/4/2015 havale tarihli bilirkişi kurulu raporunda özetle şu tespitlere yer verilmiştir:i. Tarihî Yarımada içinde yer alan dava konusu taşınmazın yakın çevresi ağırlıklı olarak ön bahçesiz çok katlı bitişik nizam şeklinde yapılaşmış bulunmaktadır. Bölgenin hâkim arazi kullanışı yer yer ticaret alanları olmakla birlikte genellikle konut alanları şeklindedir.ii. Tarihî Yarımadanın özellikle konut alanlarını kapsayan bu kesiminde artan nüfus artışını dengeleyecek açık alanlar yeterince oluşturulamamıştır. Bölgenin sit alanı olması yerleşik nüfusa yönelik hizmet vermesi beklenen çeşitli donatı alanlarının elde edilmesini güçleştirmektedir.iii. Taşınmazın da içinde yer aldığı yapı adası ve benzer karaktere sahip diğer yapı adalarının iç kısımları (ada ortaları) fiilen atıl durumda bulunduğundan yeterince verimli kullanılamamaktadır.iv. Dava konusu planların yaklaşık 800 m² büyüklükteki bir yapı adasının ortasını (iç mekânını) bütünleştirerek kamusal kullanıma açtığı anlaşılmaktadır. Söz konusu planda bu park alanına batı yönünden 4 metrelik ve doğu yönünden ise 6 metrelik iki yaya yolu ile erişim sağlanmıştır.v. Dolayısıyla park alanının konum, form ve büyüklük bakımından şehircilik ilkeleri ve planlama esasları ile uyumlu, rasyonel bir planlama kararı olduğu, söz konusu işlevin yakın çevredeki yeşil alan donatı miktarını artırıcı nitelik taşıdığından kamu yararına uygun olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Mahkeme, bilirkişi raporunda yer verilen gerekçelere atıfla 29/6/2015 tarihinde davanın reddine karar vermiştir.  Danıştay Altıncı Dairesi 7/6/2016 tarihinde kararı onamış, başvurucunun karar düzeltme itirazı da 30/12/2016 tarihinde aynı Daire tarafından reddedilmiştir.  Nihai karar başvurucuya 17/4/2017 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucu 15/5/2017 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.  A. Mevzuat Hükümleri 3194 sayılı Kanun’un "İmar programları, kamulaştırma ve kısıtlılık hali" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Belediyeler; imar planlarının yürürlüğe girmesinden en geç 3 ay içinde, bu planı tatbik etmek üzere 5 yıllık imar programlarını hazırlarlar. Beş yıllık imar programlarının görüşülmesi sırasında ilgili yatırımcı kamu kuruluşlarının temsilcileri görüşleri esas alınmak üzere Meclis toplantısına katılır. Bu programlar, belediye meclisinde kabul edildikten sonra kesinleşir. Bu program içinde bulunan kamu kuruluşlarına tahsis edilen alanlar, ilgili kamu kuruluşlarına bildirilir. Beş yıllık imar programları sınırları içinde kalan alanlardaki kamu hizmet tesislerine tahsis edilmiş olan yerleri ilgili kamu kuruluşları, bu program süresi içinde kamulaştırırlar. Bu amaçla gerekli ödenek, kamu kuruluşlarının yıllık bütçelerine konulur. İmar programlarında, umumi hizmetlere ayrılan yerler ile özel kanunları gereğince kısıtlama konulan gayrimenkuller kamulaştırılıncaya veya umumi hizmetlerle ilgili projeler gerçekleştirilinceye kadar bu yerlerle ilgili olarak diğer kanunlarla verilen haklar devam eder." 3194 sayılı Kanun'un "İmar planlarında umumi hizmetlere ve kamu hizmetlerine ayrılan yerler" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"Özel hukuk kişilerinin mülkiyetinde olup uygulama imar planında düzenleme ortaklık payına konu kullanımlarda yer alan taşınmazlar;a) Bu kullanımlardan umumi hizmetlere ayrılan alanlar öncelikle 18 inci maddeye göre arazi ve arsa düzenlemesi yapılarak,b) 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu kapsamında sırasıyla, ilgisine göre Hazine veya ilgili idarelerin mülkiyetindeki taşınmazlar ile trampa yapılmak veya satın alınmak suretiyle,ilgili kamu kurum ve kuruluşunca kamulaştırılarak kamu mülkiyetine geçirilir." 3194 sayılı Kanun'un "Parselasyon planlarının hazırlanması" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"İmar hududu içinde bulunan binalı veya binasız arsa ve arazileri malikleri veya diğer hak sahiplerinin muvafakatı aranmaksızın, birbirleri ile, yol fazlaları ile, kamu kurumlarına veya belediyelere ait bulunan yerlerle birleştirmeye, bunları yeniden imar planına uygun ada veya parsellere ayırmaya, müstakil, hisseli veya kat mülkiyeti esaslarına göre hak sahiplerine dağıtmaya ve re'sen tescil işlemlerini yaptırmaya belediyeler yetkilidir. Sözü edilen yerler belediye ve mücavir alan dışında ise yukarıda belirtilen yetkiler valilikçe kullanılır.Belediyeler veya valiliklerce düzenlemeye tabi tutulan arazi ve arsaların dağıtımı sırasında bunların yüzölçümlerinden yeteri kadar saha, düzenleme alanındaki nüfusun kentsel faaliyetlerini sürdürebilmeleri için gerekli olan umumi hizmet alanlarının tesis edilmesi ve düzenleme dolayısıyla meydana gelen değer artışları karşılığında "düzenleme ortaklık payı" olarak düşülebilir. Ancak, bu maddeye göre alınacak düzenleme ortaklık payları, düzenlemeye tabi tutulan arazi ve arsaların düzenlemeden önceki yüzölçümlerinin yüzde kırk beşini geçemez....Bu madde hükümlerine göre, herhangi bir parselden bir defadan fazla düzenleme ortaklık payı alınmaması esastır. Ancak, her türlü imar planı kararı ile yapılaşma koşulunda ve nüfusta artış olması hâlinde, artış olan parsellerden, uygulama sonucunda oluşan değerinin önceki değerinden az olmaması kaydıyla, ilk uygulamadaki düzenleme ortaklık payı oranını % 45’e kadar tamamlamak üzere ilave düzenleme ortaklık payı kesintisi yapılabilir....Belediye veya valiliğin; parselasyon planlarını, imar planlarının kesinleşme tarihinden itibaren beş yıl içinde yapması ve onaylaması esastır. Parselasyon planı yapmamaları sebebiyle doğacak her türlü kamulaştırma iş ve işlemlerinden belediyeler veya valilikler sorumludur....Düzenleme sonucu taşınmaz maliklerine verilecek parseller; öncelikle düzenlemeye alınan taşınmazın bulunduğu yerden, mümkün olmuyor ise en yakınındaki eşdeğer alandan verilir...." 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'na 7/9/2016 tarihinde yürürlüğe giren 20/8/2016 tarihli ve 6745 sayılı Yatırımların Proje Bazında Desteklenmesi ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un  maddesi ile eklenen ek  maddenin birinci fıkrası şöyledir: "Uygulama imar planlarında umumi hizmetlere ve resmî kurumlara ayrılmak suretiyle mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlar hakkında, uygulama imar planlarının yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıllık süre içerisinde imar programları veya imar uygulamaları yapılır ve bütçe imkânları dâhilinde bu taşınmazlar ilgili idarelerce kamulaştırılır veya her hâlde mülkiyet hakkını kullanmasına engel teşkil edecek kısıtlılığı kaldıracak şekilde imar planı değişikliği yapılır/yaptırılır. Bu süre içerisinde belirtilen işlemlerin yapılmaması hâlinde taşınmazların malikleri tarafından, bu Kanunun geçici 6 ncı maddesindeki uzlaşma sürecini ve 3194 sayılı İmar Kanununda öngörülen idari başvuru ve işlemleri tamamlandıktan sonra taşınmazın kamulaştırmasından sorumlu idare aleyhine idari yargıda dava açılabilir."B. Danıştay İçtihadı Danıştay Altıncı Dairesinin 22/4/2015 tarihli ve E.2014/9101, K.2015/2572 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:"İmar planlarında kamu hizmet tesislerine tahsis edilmiş olan yerlerde kalan taşınmazlar üzerinde maliklerin tasarruf hakları kısıtlanmakta, bu yerler kamulaştırma işlemine konu teşkil edeceğinden satış değerleri düşmekte, rayiç değerinden satılamamakta, ancak kamulaştırma bedeli alınmak suretiyle yarar sağlanabilmektedir. Kamulaştırma yapılmadığı takdirde, kişilerin temel haklarından biri olan mülkiyet hakkı süresi belirsiz bir zaman diliminde kısıtlanmakta ve bu durum mülkiyet hakkının özünün zedelemesine neden olmaktadır.Yukarıda yer verilen İmar Kanununun  maddesi hükmüyle, belediyelere imar planının yürürlüğe girmesinden itibaren en geç üç ay içinde imar programını hazırlama, yatırımcı kuruluşlara imar planlarında kamu hizmetine ayrılan arsaları imar programı süresi içerisinde kamulaştırma, yine yetkili idari makamlara kamulaştırmaya ilişkin ödeneği yatırımcı kuruluşun bütçesine koyma mükellefiyeti yüklenmek suretiyle kanun koyucu tarafından kamu yararı adına fedakarlığa katlanmak durumunda kalan taşınmaz maliklerinin mülkiyet haklarının ihlal edilmesi sonucunu doğuracak şekilde uzun süre taşınmazlarının imar programlarına alınmadan bekletilmesi uygun görülmemiş ve idareye herhangi bir takdir yetkisi tanınmaksızın bağlayıcı sürelerle gerekli işlemleri yapma görevi yüklenmiştir.... Davacıya ait uyuşmazlık konusu parselin, imar planında okul alanı olarak ayrılması nedeniyle bu parselde artık yapılaşmaya gidilemeyeceği ve bu nedenle davacının tasarruf hakkının kısıtlandığı açıktır. Bu fonksiyonun imar planına işlenmesinden itibaren beş yıldan fazla bir süre geçmiş olmasına karşın davalı idarece imar programına alınmadığı gibi, ne zaman imar programına alınacağı yahut söz konusu taşınmazın kamulaştırma kapsamına alınıp alınmayacağı yahut bölgede parselasyon uygulamasının yapılıp yapılmayacağı konusunda bir bilgi de davacıya verilmemiştir. Bu nedenle, davacının maliki olduğu parselin durumu ve mülkiyet hakkından yararlanma olanakları belirsizlik içindedir....Uyuşmazlık konusu olayda da, davacının mülkiyet hakkının belirsiz bir süre ile kısıtlandığı açık olup, taşınmazın imar programına alınmayarak kamulaştırılmaması veya imar uygulaması yapılmaması nedeniyle kısıtlamanın devam ettirildiği anlaşılmaktadır.Bu kapsamda, imar planı sonucunda taşınmaz üzerinde meydana gelen kısıtlılık halinin kamulaştırma ya da parselasyon yapılarak kaldırılmaması sonucu mülkiyet hakkının ihlal edildiği saptanmıştır.Bu durumda, davacının taşınmaz üzerindeki kısıtlama nedeniyle, imar planının taşınmazda doğurduğu sonuçların ortadan kaldırılması yönündeki isteminin reddine dair işlemde hukuka uyarlık görülmemiştir..."