Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, askerlik görevi sebebiyle kalıcı hastalığa yakalanıldığından bahisle uğranılan zararın tazmini ve 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında vazife malulü sayılma istemlerinin kabul edilmemesi üzerine açılan davaların reddedilmesi ve davalı idare lehine nispi vekâlet ücretine hükmedilmesi nedenleriyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvurucu 2014/11451 numaralı bireysel başvuruyu 14/7/2014 tarihinde, 2014/19903 sayılı bireysel başvuruyu ise 22/12/2014 tarihinde yapmıştır. Başvurular, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Birinci Bölüm Birinci Komisyonunca başvuruların kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvuruların kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Her iki başvuruda, başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü sunmuştur. Bakanlık tarafından sunulan görüşler başvurucuya tebliğ edilmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşlerine karşı beyanda bulunmamıştır. Konu yönünden irtibatları nedeniyle başvuruların birleştirilmesine, 2014/19903 numaralı bireysel başvurunun kapatılmasına ve incelemenin 2014/11451 numaralı bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmesine karar verilmiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, 2008 yılı Ağustos ayında teğmen olarak sözleşmeli subay statüsünde göreve başlamış ve 2009 yılı Haziran ayından itibaren Komando Tugay Komutanlığı emriyle Hakkari'de görevlendirilmiştir. Bu görevlendirme çerçevesinde 6/6/2010 tarihinde Hakkari/Çukurca/Kavuşak bölgesinde icra edilen iç güvenlik operasyonuna katılmıştır. 9/6/2010 tarihli tutanağa göre başvurucu kırk bir saat kadar süren operasyonun yaklaşık yirmi saatini yaya intikal ile geçirmiş, operasyon sırasında ikmal için gelen helikoptere teröristlerce taciz ateşi açılmasıyla gerekli yiyecek ve içecek ikmali kendilerine yapılamamış, ayrıca başvurucu çatışmada yaralanan bir uzman çavuşun yaya olarak tahliye edilmesi faaliyetine katılmıştır. Operasyon 8/6/2010 tarihinde saat 00 sıralarındatamamlanmıştır.  Başvurucu, operasyonun tamamlandığı gün rahatsızlanarak hastaneye kaldırılmış; yapılan muayenede kendisine addison hastalığı teşhisi konulmuştur. Devam eden süreçte başvurucunun tedavisi GATA Asker Hastanesinde sürdürülmüştür. 16/9/2010 tarihli rapor ile adrenal yetmezlik (addison hastalığı) teşhisiyle ''B/41/F1 sınıfında sözleşmeli subay görevine devam edemez.'' tespiti yapılmış, 24/12/2010 tarihli birinci kontrol muayenesi sonucunda düzenlenen raporla primer adrenokortikal yetmezlik (addison hastalığı) teşhisiyle yine aynı yönde tespit yapılmıştır.  Başvurucunun, vazife malulü sayılması için yaptığı başvurusu reddedilmiş; bu arada sözleşmesi sağlık nedeniyle 20/10/2011 tarihinde feshedilerek 15/12/2011 tarihinde kurumuyla ilişiği kesilmiştir. Başvurucuya 2/4/2012 tarihinde adi malul aylığı bağlanmış, 3713 sayılı Kanun kapsamında aylık bağlanması talebi 23/10/2012 tarihli işlemle reddedilmiştir. Başvurucu, terörle mücadele kapsamında yürütülen oparasyonun ağır şartları sonucu hastalığının meydana geldiğini belirterek 3713 sayılı Kanun kapsamında vazife malulü kabul edilmeme işleminin iptali talebiyle dava açmıştır. Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) Üçüncü Dairesi 16/1/2014 tarihli ve E.2013/518, K.2014/52 sayılı karar ile davayı oybirliğiyle reddetmiştir. Daire, GATA Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bilim Dalından konuya ilişkin tıbbi kanaat rapor istemiş ve bu raporu karara esas almıştır. Raporda başvurucunun uzun mesafe yürümesinin, susuz ve gıdasız kalmasının addison hastalığının nedeni olmadığı; hastalığın sadece görünür hâle gelmesini sağladığı belirtilmiştir.Buna göre Daire, başvurucunun rahatsızlığının 3713 sayılı Kanun kapsamında icra edilen vazifenin sebep ve tesirinden kaynaklanmadığı, rahatsızlığın bünyesel olduğu sonuç ve kanaatine varıldığı gerekçesine dayanmıştır.  Başvurucunun karar düzeltme istemi de aynı Dairenin 5/6/2014 tarihli ve E.2014/843, K.2014/766 sayılı kararıyla karar düzeltme sebeplerinin bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Kararda ayrıca, başvurucu aleyhine 226 TL karar düzeltme para cezasına hükmedilmiştir. Bu karar 20/6/2014 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiş ve başvurucu 14/7/2014 tarihinde 2014/11451 numaralı bireysel başvuruda bulunmuştur. Öte yandan başvurucu, askerlik görevi sırasında ve askerlik görevi nedeniyle söz konusu rahatsızlığın meydana geldiğini belirterek maddi ve manevi tazminata karar verilmesi istemiyle önce 4/1/2012 tarihinde Ankara  Asliye Hukuk Mahkemesinde dava açmış, davanın görev yönünden reddedilmesi üzerine aynı istemle 27/2/2013 tarihinde AYİM'de tam yargı davası açmıştır. AYİM İkinci Dairesi, uyuşmazlığın çözümü için Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Endokrinoloji Bilim Dalından bilirkişi raporu istemiştir. Bu kapsamda bilirkişilere aşağıdaki sorular sorulmuştur:"Davacıdaki rahatsızlığın ne olduğu, bu rahatsızlığın oluşum ve ilerleme süreci ve bu süreçte etkili olan etmenlerin neler olduğu, rahatsızlığının bünyesel bir rahatsızlık mı, yoksa dış etkenlerden kaynaklanan bir rahatsızlık mı olduğu, Davacının rahatsızlığı bünyesel bir rahatsızlık değilse, bu rahatsızlığın oluşumunda davacının asker olmasının ve dilekçesinde belirttiği operasyon şartlarının sebep ve tesirinin bulunup bulunmadığı,Davacının rahatsızlığı bünyesel bir rahatsızlık ise, bu rahatsızlığın tetiklenmesinde ve ilerlemesinde askerliğin ve operasyon şartlarının sebep ve tesirinin bulunup bulunmadığı,  Davacıda mevcut rahatsızlığın Haziran 2010 tarihinden önce mevcut olup olmadığı." Hazırlanan 5/2/2014 tarihli tıbbi bilirkişi raporu şöyledir:"Davacının hastalığı "Addison hastalığı"dır. Bu hastalığın özelliği böbrek üstü bezinden salgılanan "Kortizol hormonunun" vücudun ihtiyacını karşılayacak oranda üretilememesidir. Hastalık sinsi ilerler. Bazı zorlayıcı durumlarda (Örneğin: Ameliyat, ağır enfeksiyon, yoğun stres vs) hastalık tablosu birden ağırlaşabilir. Hastalık bünyesel bir hastalıklır. Dış etkenler bünyeden kaynaklanan hastalığın belirtilerinin oluşmasında ve hastalığın ağırlaşmasında etken olabilir. Bu durumu şöyle açıklamak da mümkün olabilir. Feridun Gülmez'in bahsedilen ve zor şartıarda gerçekleştiği ifade edilen bu operasyona katılması, bireyin hastalığının ortaya çıkmasında ve şiddetlenmesinde bir rol oynamıştır. Davacının hastalığı bünyesel bir hastalıktır. Kesin oluş mekanizmaları bilinmemekle birlikte değişik etkenler (Tüberküloz, otoimmün nedenler, böbrek üstü bezinin diğer granülomatöz hastalıkları, bağışıklık sistemini ileri derecede bozan hastalıklar, vs) veya bilinmeyen nedenlerden ortaya çıkmış olabilir. Hastalığın oluşumunda askerlik hizmetinin bir etkisi yoktur. Ancak operasyon şartlarının hastalık belirtilerinin gelişmesinde tesiri vardır. Mahkeme heyeti tarafından davacıda Addison hastalığının Haziran 2010 tarihinden önce oluşup oluşmadığı sorulmaktadır. Bu hususla ilgili olarak dosyanın incelenmesinden ve doktorların aldığı öyküden anlaşıldığı kadarı ile Addison hastalığı belirtilerinden biri olabilecek, hastanın ciltteki koyulaşma belirtilerinin Addison hastalığının klinik olarak netleşmesinden bir yıl önce başladığı ifade edilmektedir. Bu ifadenin dışında Addison hastalığının 2010 yılından daha önce başladığmı düşündürecek bir belirti ve bulgu yoktur. Bu nedenle 2010 yılından belki bir yıl önce hastalığın başlamış olabileceğini ifade etmek dışında, kanıta dayalı tıp açısından, kesin kanaate varmak mümkün değildir." AYİM İkinci Dairesi 9/4/2014 tarihli ve E.2013/533, K.2014/522 sayılı kararıyla bilirkişi raporunun yanı sıra AYİM Üçüncü Dairesinin 16/1/2014 tarihli kararına (bkz. § 17) ve bu karardaki GATA Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Bilim Dalından alınan konuya ilişkin tıbbi kanaat raporuna da değinerek davayı oyçokluğuyla reddetmiştir. Kararda ayrıca, başvurucu aleyhine 500 TL vekâlet ücretine hükmedilmiştir. Kararın gerekçesi şöyledir:"Dava dosyası, tıbbi kayıtlar ve bilirkişi raporu birlikte dikkate alındığında TSK'da görev yapamayacak hale gelmesine sebep olan "addison" rahatsızlığının bünyesel olduğu, rahatsızlığın belirtilerinin 1 yıl önce ortaya çıktığı, hastalığın oluşmasında askerlik hizmetinin bir etkisinin bulunmadığı, ağır operasyon şartlarının hastalığın belirtilerinin ortaya çıkmasında ve hastalığın ağırlaşmasında etkisi olabileceği ifade edilmiş ise de, hastalık belirtilerinin 1 yıl önceden ortaya çıktığı, bu belirtinin dışında 2010-2010 tarihlerinde icra edilen operasyon şartlarının hastalık belirtilerinin ortaya çıkmasında ve hastalığın ağırlaşmasında etkili olduğuna dair bir bulgu olmadığı, meydana gelen zararla illiyet bağı içinde bulunan bir idari eylem bulunmadığı, dolayısıyla idarenin meydana gelen zararı tazminle sorumlu tutulamayacağı kanaatine varılarak, davanın reddine kararverilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır."  Karşıoyda ise özetle başvurucunun rahatsızlığının bünyesel olduğu ancak zor şartlarda gerçekleşen operasyona katılmış olduğu ve operasyondan dolayı hastalığının hissedilir derecede ortaya çıktığı ve ağırlaştığı, yapılan hizmetle ortaya çıkan zarar arasında illiyet bağı bulunduğu, başvurucunun zararlarının bünyesel rahatsızlığı da gözönüne alınarak karşılanması gerektiği belirtilmiştir.  Başvurucunun karar düzeltme istemi de aynı Dairenin 5/11/2014 tarihli ve E.2014/1642, K.2014/1493 sayılı kararıyla karar düzeltme sebeplerinin bulunmadığı gerekçesiyle oyçokluğuyla reddedilmiştir. Kararda ayrıca, 226 TL karar düzeltme para cezasına hükmedilmiştir. Bu karar 24/11/2014 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiş ve başvurucu,22/12/2014 tarihinde 2014/19903 numaralı bireysel başvuruda bulunmuştur.  A. Ulusal Hukuk Anayasa’nın  maddesinin son fıkrası şöyledir:“İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür.” 3713 sayılıKanun'un  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:''Kamu görevlilerinden yurtiçinde ve yurtdışında görevlerini ifa ederlerken veya sıfatları kalkmış olsa bile bu görevlerini yapmalarından dolayı terör eylemlerine muhatap olarak yaralanan, sakatlanan, ölen veya öldürülenler hakkında 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun hükümleri uygulanır. Ayrıca;a) (Değişik bent: 28/02/1995 - 4082/6 md.) Malul olanlarla, ölenlerin aylığa müstehak dul ve yetimlerine bağlanacak aylığın toplam tutarı, bunların görevde olan emsallerinin almakta oldukları aylıklardan; emekli olanların öldürülmeleri halinde ise, dul ve yetimlerine bağlanacak aylığın toplam tutarı ve Kanuna göre kendisine bağlanabilecek emekli aylığından az olamaz. Yaşamak için gereken hareketleri yapamayacak ve başkasının yardım ve desteğine muhtaç olacak derecede malül olanlar ile ölenlerin dul ve yetimlerine en yüksek devlet memuru aylığı üzerinden, diğerlerine mevcut aylıkları üzerinden, 30 yıl hizmet yapmış gibi emekli ikramiyesi ödenir. Bu bent hükümlerine göre ilgililere fazla olarak yapılan ödemeler, faturası karşılığı ilgili sosyal güvenlik kuruluşlarınca Hazineden tahsil edilir. j)...(Ek fıkra: 04/07/2012 - 6353 S.K./ md.) Kamu görevlileri ile birinci fıkranın (h) ve (j) bentleri kapsamına girenlerden terör olaylarını önlemek amacıyla her türlü patlayıcı maddeye bağlı olarak meydana gelen olaylar sonucunda ya da her ne şekilde olursa olsun terör olaylarının önlenmesi, takibi veya etkisiz hale getirilmesi amacıyla ifa edilen görevler sırasında veya bu görevlere gidiş dönüşler esnasında meydana gelen kazalar sonucunda yaralanan, sakatlanan, hastalanan veya hayatını kaybedenler, birinci fıkranın durumlarına uygun hükümlerinden yararlandırılır...'' 26/9/2011 tarihli ve 659 sayılı Genel Bütçe Kapsamındaki Kamu İdareleri ve Özel Bütçeli İdarelerde Hukuk Hizmetlerinin Yürütülmesine İlişkin Kanun Hükmünde Kararname'nin (KHK) “Davalardaki temsilin niteliği ve vekalet ücretine hükmedilmesi ve dağıtımı” kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:“(1) Tahkim usulüne tabi olanlar dahil adli ve idari davalar ile icra dairelerinde idarelerin vekili sıfatıyla hukuk birimi amirleri, muhakemat müdürleri, hukuk müşavirleri ve avukatlar tarafından yapılan takip ve duruşmalar için, bu davaların idareler lehine neticelenmesi halinde, bunlar tarafından temsil ve takip edilen dava ve işlerde ilgili mevzuata göre hükmedilmesi gereken tutar üzerinden idareler lehine vekalet ücreti takdir edilir.”B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme/AİHS)  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:“Herkes medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini istemek hakkına sahiptir...”  Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme'nin  maddesinin (1) numaralı fıkrasında ifade edilen hakkın kurucu unsurlarından birinin mahkemeye erişim hakkı olduğunu belirtmiştir (Golder/Birleşik Krallık, B. No: 4451/70, 21/2/1975, § 36). Mahkemeye erişim hakkı, Sözleşme'nin  maddesinde yerini bulan güvencelerin doğal bir parçası olup (Lawyer Partners A.S./Slovakya, B. No: 54252/07, 16/6/2009, § 52) bu kapsamda (1) numaralı fıkra, herkesin kişisel hakları ve yükümlülükleriyle ilgili her türlü iddiasını bir mahkeme veya bir yargı yeri önüne çıkarma hakkını güvence altına alır (Golder/Birleşik Krallık, § 36). Mahkemeye erişim hakkı, niteliği gereği devlet tarafından düzenleme yapılmayı gerektirdiğinden mutlak bir hak olmayıp sınırlamalara tabidir. AİHM'e göre bu hak, Sözleşme'nin tanımlamaksızın kabul ettiği bir hak olduğundan bir hakkın kapsamını belirleyen (çerçevesini çizen) sınırlardan başka sınırlamalara da tabi olabilir. Ancak hiçbir durumda bu sınırlamalar hakkın özünü zedelememelidir (Golder/Birleşik Krallık, § 38). Ayrıca bu sınırlama, meşru bir amaç izlemeli ve kullanılan araçlarla gerçekleştirilmek istenen amaç arasında makul bir orantılılık ilişkisi bulunmalıdır, aksi takdirde bu sınırlama  maddenin (1) numaralı fıkrasıyla bağdaşmaz (Ashingdane/Birleşik Krallık, B. No: 8225/78,28/5/1985, § 57). Öte yandan AİHM içtihatlarına göre Sözleşme’deki hakların etkili bir biçimde korunması için davaya bakan mahkemelerin Anayasa’nın  maddesine göre “tarafların dayanaklarını, iddialarını ve delillerini etkili bir biçimde inceleme görevi” vardır (Dulaurans/Fransa, B. No: 34553/97, 21/3/2000, § 33). Ulusal mahkemeler kararlarını dayandırdıkları gerekçeleri yeterince açık belirtmelidir ( Hadjıanastassıou/Yunanistan, B. No: 12945/87, 16/12/1992, § 33). Bir mahkemenin davaya yaklaşımı, başvurucuların iddialarına yanıt vermekten ve başvurucuların temel şikâyetlerini incelemekten kaçınmalarına neden olması hâlinde Sözleşme’nin  maddesi davanın hakkaniyete uygun bir biçimde incelenmesi hakkı bakımından ihlal edilmiş olur (Kuznetsov/Rusya, B. No: 184/02, 11/4/2007, §§ 84, 85).  AİHM, yerleşik içtihadı uyarınca Sözleşme ile korunan hak ve özgürlükleri ihlal etmedikleri süreceulusal mahkemelerce yapılan hukuki ya da maddi hataları ele almanın kendi görevi olmadığını belirtmektedir (bkz. García Ruiz /İspanya [BD], B. No: 30544/96, § 28; Perez/Fransa [BD], B.No: 47287/99, § 82). Bu içtihada göre Sözleşme'nin  maddesi adil yargılanma hakkını güvenceye almakla birlikte delillerin kabul edilebilirliğine ya da delillerin nasıl değerlendirileceğine ilişkin herhangi bir kural koymaz, bu hususlar öncelikli olarak ulusal hukukun ve mahkemelerin düzenleme alanına girer. Normal şartlarda ulusal mahkemelerin belirli delil unsurlarına ya da önlerindeki uyuşmazlıktaki tespit ya da değerlendirmelere tanıyacakları ağırlık gibi meseleler Mahkemenin yeniden inceleme alanına girmez. AİHM bir dördüncü derece yargı yeri gibi davranmamalıdır, dolayısıyla keyfî olduğu ya da açıkça makul olmadığı görülebilecek tespitlerde bulunmadıkları takdirde ulusal mahkemelerin kararlarını  maddenin birinci fıkrası kapsamında sorgulamaz ( Bochan/Ukrayna,B. No: 22251/08, §61).