Haklar: Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı

Başvuru; tutukluluğun makul süreyi aşması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, yargılamanın makul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle adil yargılama hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.   Başvuru, 11/2/2014 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarına ve bu kapsamda sunulan görüşlerine atfen başvuru hakkında görüş sunulmayacağını bildirmiştir.  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucular, Batman Cumhuriyet Başsavcılığınca yürütülen bir soruşturma kapsamında 15/6/2011-18/6/2011 tarihlerinde gözaltına alınmış; Batman Sulh Ceza Mahkemesinin 19/6/2011 tarihli kararı ile silahlı terör örgütüne üye olma suçundan tutuklanmışlardır. Başvuruculara isnat edilen suçların terör suçu olması nedeniyle Batman Cumhuriyet Başsavcılığının 2011/288 sayılı fezlekesi ile başvurucular hakkındaki soruşturma dosyası, Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığına (CMK mülga  maddeyle görevli) gönderilmiştir.  Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığının 15/8/2011 tarihli iddianamesi ile başvurucuların "silahlı terör örgütü yöneticisi/üyesi olma ve 6/10/1983 tarihli ve 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'na muhalefet" suçlarını işlediklerinden bahisle cezalandırılmaları istemiyle aynı ağır ceza mahkemesinde kamu davası açılmıştır. İddianamede başvurucular da dâhil olmak üzere toplam 29 sanığın cezalandırılması talep edilmiştir. Dava, Diyarbakır  Ağır Ceza Mahkemesinin (CMK mülga  maddeyle görevli) E.2011/78 sayılı dosyası üzerinden başvurucular bakımından tutuklu olarak görülmüştür. Mahkemece 31/10/2011 tarihinde yapılan ilk duruşmada başvurucular, kendilerine sorulan tüm sorulara Kürtçe cevap vermişlerdir. Mahkeme, bu durumu "Kürtçe savunma yapmak üzere tercüman atanması" talebi olarak değerlendirmiş ve talebin reddine karar vermiştir. Mahkemenin ret gerekçesinde başvurucular da dâhil olmak üzere tüm sanıkların bu güne kadarki savunmalarını Türkçe olarak yaptıkları ve ayrıca eğitim ve sosyal konumları itibarıyla da Türkçe'yi bildiklerine vurgu yapılmıştır. Mahkemeye göre başvurucuların tercümandan yararlanma talebi, bundan dolayı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin  maddesinde ve bu maddenin uygulanmasına ilişkin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında, ayrıca 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK)  maddesinin (1) numaralı fıkrasında belirtilen koşulları taşımamaktadır. Mahkeme son olarak gerekmediği hâlde savunmanın tercüman aracılığıyla alınmasının, ceza yargılamasının temel ilkelerinden biri olan "yüz yüzelik ilkesi" ile bağdaşmayacağına ve yargılamanın uzamasına sebebiyet vereceğine değinmiştir.  Başvurucular Kürtçe savunma yapmaya ve sorulan sorulara Kürtçe cevaplar vermeye devam ettiklerinden sonraki duruşmalarda da başvurucuların savunmaları alınamamıştır. Başvurucular 13/3/2013 tarihli celsede tercümanla savunma yapma taleplerini yinelemişleridir. Mahkeme, bu talebi değerlendirirken5271 sayılı Kanun'un  maddesine 24/1/2013 tarihinde eklenen (4) numaralı fıkrayı dikkate almış; ancak "mevcut düzenlemede [kişinin kendisini daha iyi ifade edebileceğini beyan ettiği başka bir dilde savunma yapması] hususu[nu]n iki aşamayla sınırlı tutulduğu, ilk aşama olan iddianamenin okunması aşamasının zaten çok önce yerine getirildiği ve henüz de esasa dair mütalanın sunulmadığı" gerekçesiyle (bu aşamada) talebin reddine karar vermiştir. Bununla birlikte Mahkemenin söz konusu talebi, mütala sonrası kendilerini daha iyi ifade edebilecekleri bir dilde savunma yapma talebi olarak kabul ettiği ve mütalaadan sonraki aşamada yeniden talepleri beklenmeksizin başvurucuların da aralarına olduğu bir kısım sanığa tercüman atanmasına karar verdiği görülmektedir. Devam olunan yargılamada Cumhuriyet savcısı esas hakkındaki mütalaasını 19/6/2013 tarihli duruşmada bildirmiştir. Cumhuriyet savcısı, başvurucuların PKK terör örgütünün üyesi oldukları ve örgüt adına gerçekleştirilen bazı eylemlere katıldıkları; bu nedenle de "terör örgütüne üye olma ve 2911 sayılı Kanun'a muhalefet" suçlarından cezalandırılmaları gerektiği düşüncesindedir. Mahkeme, başvurucuların Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki görüşüne karşı savunmalarının alınması sırasında tercüman görevlendirmiş ve başvurucular esas hakkındaki savunmalarını tercüman aracılığıyla Kürtçe olarak yapmışlardır. Bu kapsamda başvuruculardan Derya Aslan'ın savunmada bulunduğu; Songül Enüştekin ve Berivan Elter'in duruşmaya katılımlarının Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) üzerinden sağlanması nedeniyle savunma yapmak için elverişli koşulların bulunmadığını, Nevin Gökçenin ise açıklayacağı bir şey olmadığını belirterek suçlamalarla ilgili bir anlatımda bulunmadıkları görülmüştür.  Yargılama aşamasında Diyarbakır  Ağır Ceza Mahkemesinin E.2011/414, Diyarbakır  Ağır Ceza Mahkemesinin E.2011/427, Diyarbakır  Ağır Ceza Mahkemesinin E.2012/58 ve E.2014/55 sayılı dosyaları başvurucuların yargılandığı dava dosyası ile birleştirilmiştir. Diyarbakır  Ağır Ceza Mahkemesi, 21/1/2014 tarihinde resen yaptığı inceleme sonucunda başvurucuların tutukluluk hâlinin devamına karar vermiştir.  Başvurucular, 22/1/2014 tarihinde karara itiraz etmişler; Diyarbakır  Ağır Ceza Mahkemesinin 23/1/2014 tarihli kararı ile itirazın kesin olarak reddine karar verilmiştir. Başvurucular, anılan kararı 5/2/2014 tarihinde öğrendiklerini bildirmişlerdir. Başvurucular 11/2/2014 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.  Öte yandan 21/2/2014 tarihli ve 6526 sayılı Kanun'un  maddesi ile CMK mülga  maddeyle görevlendirilen ağır ceza mahkemelerinin kaldırılması üzerine Diyarbakır  Ağır Ceza Mahkemesinin 7/3/2014 tarihli kararı ile dosya, Batman  Ağır Ceza Mahkemesine (E.2014/104) devredilmiştir.  Batman  Ağır Ceza Mahkemesi, 12/3/2014 tarihinde yapılan tensip incelemesi sonucunda başvurucuların tahliyesine karar vermiştir. Mahkemece başvurucuların da aralarında olduğu sanıkların tercüman aracılığıyla savunmalarının alınması kararlaştırılmış; başvuruculardan Nevin Gökçe 29/9/2015 tarihinde, Berivan Elter 21/1/2016 tarihinde, Derya Aslan ise 21/4/2016 tarihinde yapılan duruşmalarda tercüman aracılığıyla Kürtçe olarak savunmada bulunmuşlardır. Mahkeme, savunmasını alamadığı Songül Enüştekin hakkında ise yakalama emri çıkarmıştır. Dava, bireysel başvurunun incelendiği tarih itibarıyla ilk derece mahkemesinde derdesttir.  5271 sayılı Kanun'un "Tazminat istemi" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili bölümü şöyledir:"Suç soruşturması veya kovuşturması sırasında;...d) Kanuna uygun olarak tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama mercii huzuruna çıkarılmayan ve bu süre içinde hakkında hüküm verilmeyen,...Kişiler, maddî ve manevî her türlü zararlarını, Devletten isteyebilirler." 5271 sayılı Kanun'un "Tazminat isteminin koşulları" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:"Karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar veya hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde tazminat isteminde bulunulabilir." 5271 sayılı Kanun'un "Tercüman bulundurulacak hâller" kenar başlıklı  maddesinin (1) ve (4) numaralı fıkraları şöyledir:"(1) Sanık veya mağdur, meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmiyorsa; mahkeme tarafından atanan tercüman aracılığıyla duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar tercüme edilir. ...(4) (Ek: 24/1/2013-6411/ 1 md.) Ayrıca sanık; a) İddianamenin okunması, b) Esas hakkındaki mütalaanın verilmesi, üzerine sözlü savunmasını, kendisini daha iyi ifade edebileceğini beyan ettiği başka bir dilde yapabilir. Bu durumda tercüme hizmetleri, beşinci fıkra uyarınca oluşturulan listeden, sanığın seçeceği tercüman tarafından yerine getirilir. Bu tercümanın giderleri Devlet Hazinesince karşılanmaz. Bu imkân, yargılamanın sürüncemede bırakılması amacına yönelik olarak kötüye kullanılamaz."