Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru; kızamık aşısı olunmasına rağmen kızamık hastalığına bağlı olarak ortaya çıkan Subakut Sklerozan Panensefalit (SSPE) rahatsızlığı sonucunda sakat kalınması nedeniyle kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkının, olay hakkında açılan tam yargı davasının yaklaşık dokuz yıl devam etmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 20/11/2018 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: Başvurucuların beyanına göre başvuruculardan Zahit ve Kadriye İnalhan'ın oğlu ve diğer başvurucuların kardeşi olan 1/1/1993 doğumlu N.İ. 2002 yılında ilkokul  sınıfa gitmekteyken okulda kendisine yapılan kızamık aşısı nedeniyle SSPE hastalığına yakalanmış ve vücut fonksiyonlarını kaybederek yatağa bağımlı hâle gelmiştir. Başvurucular, N.İ.nin SSPE hastalığına yakalanmasında ve bu nedenle sakat kalmasında hizmet kusuru bulunduğunu ileri sürerek 10/11/2009 tarihinde Sağlık Bakanlığına müracaat etmiş ve bu olay nedeniyle ortaya çıkan zararlarının tazmin edilmesi talebinde bulunmuştur. Sağlık Bakanlığı yapılan başvuruyu 13/1/2010 tarihli işlemle reddetmiştir. İşlemde N.İ.ye aşı yapıldığına dair kayda rastlanılmadığı belirtilmiştir. 15/12/2009 tarihinde ailesi ile yapılan görüşmede, ailesinin 2002 yılında kızamık aşısı yaptırdığını ancak kızamık hastalığı geçirmediğini beyan ettiği ifade edilmiştir. 2005 yılından bu yana SSPE hastalığının bildirilmesi zorunlu bir hastalık olduğu, buna rağmen N.İ.nin bildiriminin bulunmadığı vurgulanmıştır. Sonuç olarak N.İ.nin SSPE hastası olup olmadığı tam anlaşılmamakla birlikte SSPE hastası olsa bile bu hastalığın ortaya çıkmasında idarenin kusuru bulunmadığı değerlendirmesinde bulunulmuştur. Başvurucular, bunun üzerine 29/1/2010 tarihinde Diyarbakır  İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açmış ve tazminat talebinde bulunmuştur. Başvurucular dava dilekçesinde özetle N.İ.nin hastalanması ve tedavi sürecinden bahsetmiştir. N.İ.ye kızamık aşısı yapılmış olmasına rağmen bu aşının yeterli dozda ve uygun koşullarda yapılmaması nedeniyle önleyici etkisinin olmadığını ve N.İ.nin SSPE hastalığına yakalanarak sakat kaldığını ileri sürmüştür. Başvurucular, kızamık aşısının ülkemizde 1987-1998 yılları arasında tek doz olarak yapıldığını ancak tek doz kızamık aşısının ülke genelinde yaygın ve yeterli dozda yapılmaması nedeniyle önleyici özellik gösteremediğini ifade etmiştir. Başvurucular ayrıca, tüm aşıların kalite kontrollerinin yapılması ve üretimden kullanıcıya kadar soğuk zincir sistemi içinde hareket edilmesi gerekmesine rağmen ülkemizde bu koşullara uygun hareket edilmediğini iddia etmiştir. Mahkeme 2/3/2010 tarihinde davayı incelenmeksizin reddetmiştir. Kararda davanın, idareye yapılan başvurunun reddine ilişkin bu karardan sonra tazminat talebinde bulunularak tam yargı davası açılması gerekirken tam yargı davası açma hakkının saklı tutulduğu belirtilerek idari davaya konu olabilme niteliği bulunmayan ön kararın iptali istemiyle açıldığı belirtilmiştir. Başvurucular 7/5/2010 tarihinde kararı temyiz etmiştir. Dilekçelerinde iptal davası açılmadan önce idareye başvuru yapıldığı, yapılan başvurunun reddedilmesi üzerine davanın açıldığı belirtilmiştir. Söz konusu başvurunun idari davaya konu olabilecek nitelikte olduğu ifade edilmiştir. N.İ. geçirdiği SSPE hastalığına bağlı olarak 11/12/2010 tarihinde vefat etmiştir. Danıştay Onbeşinci Dairesi 5/2/2014 tarihinde mahkeme kararını bozmuştur. Kararda, başvurucuların tazminat talebi bulunup bulunmadığının ortaya koyulması amacıyla dilekçenin reddedilmesi gerektiği ifade edilmiştir.  Davalı idarenin karar düzeltme talebi aynı Dairenin 19/11/2015 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Mahkeme, bozma kararına uyarak 31/12/2015 tarihinde dava dilekçesinin reddine karar vermiştir. Başvurucular 11/3/2016 tarihinde davalarını yenilemiştir. Dilekçelerinde 29/1/2010 tarihli dilekçelerinde bulunan hususları tekrar etmişler ve toplam 550 TL manevi tazminat talebinde bulunmuşlardır. Sağlık Bakanlığı, dava tarihinden önce Bakanlık onayıyla oluşturulmuş ve SSPE hastalığı hakkında çeşitli araştırmalar yapmış olan SSPE Bilimsel İnceleme Komisyonunca (Komisyon) hazırlanan rapordaki verilere dayanarak dava konusu olayda hizmet kusuru bulunmadığını savunmuştur. Bu rapor 1970 yılından itibaren Türkiye'de uygulanan kızamık aşısı ile SSPE hastalığı arasındaki ilişkiyi incelemek üzere Sağlık Bakanının 1/7/2005 tarihli ve 6888 sayılı oluru ile kurulan bir komisyon tarafından hazırlanmıştır. Komisyon, rapor hazırlamadan önce diğer bazı araştırmaların yanı sıra Dünya Sağlık Örgütü tarafından yıllara göre önerilen kızamık aşı takvimini ve uygulamalarını incelemiş, dünyada tek doz kızamık aşısı uygulanan ülkelerdeki SSPE görülme sıklığını araştırmış, ayrıca Türkiye'deki üniversite ve eğitim hastanelerinde takip/tedavi edilen SSPE olgularının sayısını tespit etmeye çalışmıştır. Komisyon, toplam üç toplantı yaparak 5/4/2006 tarihli bir rapor hazırlamıştır. Komisyon tarafından hazırlanan raporda sonuç olarak aşağıdaki değerlendirmeler yapılmıştır:"Sonuç olarak; Ülkemizde, Sağlık Bakanlığı tarafından GBP kapsamında uygulanan tüm aşıların kalite kontrolleri yapılmakta ve üretimden kullanıcıya soğuk zincir sistemi içerisinde ulaştırılmaktadır. Sağlık Bakanlığı kayıtlarına göre kızamık aşısı rutin aşılama programı içerisinde 1998 yılına dek her zaman tek doz uygulanmıştır, bu süre içerisinde iki dozdan tek doza geçildiği bir dönem olmamıştır. 1998 yılında okullarda yaşanan kızamık salgınlarını önlemek amacıyla ilköğretim  sınıfta  doz uygulaması başlatılmıştır. Ülkemizde geçmişte uygulanmış ve halen uygulanmakta olan kızamık aşılama şemaları başta DSÖ olmak üzere uluslararası uygulamalarla ve bilimsel bulgularla uyumludur. SSPE hastalığı kızamık aşısının değil kızamık hastalığının komplikasyonudur. SSPE olgularından kızamık hastalığı virüsü sorumludur. Ülkemizde aşılanma oranları göz önüne alındığında SSPE insidansının benzer ülkelerden çok farklı olmadığı görülmektedir. Ülkemizde SSPE olguları aşılama oranlarının ve aşı ile elde edilen toplumsal bağışıklığın düşük olduğu dönemlerde görülen kızamık olgularından kaynaklanmaktadır. (...)" Mahkeme 27/4/2017 tarihinde davayı reddetmiştir. Kararda N.İ.nin idarece aşılandığının belirlenemediği vurgulanmıştır. Aşılanma olsa dahi idarenin kusurlu olabilmesi için aşının bozuk olması gerektiği, uygulanan tüm aşıların kalite kontrollerinin yapılması ve üretimden kullanıcıya dek soğuk zincir sistemi içerisinde güvenle ulaştırılması nedeniyle bunun mümkün olmadığı belirtilmiştir. Bunun dışında aşı yaptırılıp yaptırılmama açısından ise asıl sorumluluğun ailelerde bulunduğu ifade edilmiştir. Öte yandan SSPE hastalığının kızamık aşısının değil kızamık hastalığının bir komplikasyonu olduğu, SSPE hastalığının yapıldığı iddia edilen aşıdan kaynaklandığı hususunun bilimsel olarak kabul edilemeyecek nitelikte olduğu değerlendirmesinde bulunulmuştur. Tüm bu veriler ışığında yaşanılan vefat olayında idareye atfedilebilecek kusur bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Başvurucular kararı temyiz etmiştir. Danıştay Onbeşinci Dairesi 6/3/2018 tarihli kararla ilk derece mahkemesi kararının onanmasına karar vermiştir. Başvurucuların karar düzeltme istemi aynı Dairenin 18/9/2018 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Nihai karar 1/11/2018 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucular 20/11/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.  Anayasa Mahkemesi daha önceki içtihadında başvuru konusuyla ilgili olarak derece mahkemelerince verilen kararlara dayanak oluşturan ulusal ve uluslararası mevzuata ve konuyla ilgili AİHM içtihadına yer vermiştir (Leyla Doğan ve Salih Doğan, B. No: 2015/4662, 10/10/2018, §§ 25-66; Emine Sonsuz ve Sedat Sonsuz, B. No: 2015/3786, 10/10/2018, §§ 27-68).