Haklar: Adil yargılanma hakkı (Hukuk)-Mülkiyet Hakkı

Başvuru, riskli alandaki taşınmaza ilişkin olarak paydaşların üçte ikisinden fazlası tarafından yüklenici ile yapılan kat karşılığı inşaat sözleşmesine rıza göstermeyen paydaşların hisselerinin kamu otoritelerince resen satılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 8/5/2018 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir. Başvurucular, Bakanlığın görüşüne karşı beyanda bulunmuştur.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucular Selvi Karakoçoğlu, Telli Gürhan, Rukiye Karakoç, Sabur Karakoçoğlu, Yeter Karakoçoğlu ve Süreyya Karakoçoğlu sırasıyla 1936, 1956, 1959, 1961, 1964 ve 1970 doğumlu olup İstanbul'da ikamet etmektedir. A. Olayın Arka Planı Başvurucular; İstanbul ili Kadıköy ilçesi Merdivenköy Mahallesi'nde kâin 268 pafta 1356 ada 9 parsel numaralı taşınmazın paydaşlarıdır. Taşınmazın bulunduğu bölge 31/5/2013 tarihli ve 28663 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 9/5/2013 tarihli ve 2013/4794 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla 16/5/2012 tarihli ve 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'un  maddesine göre riskli alan olarak belirlenmiştir.  Taşınmazları söz konusu alanın içinde kalan bazı malikler 9/5/2013 tarihli Bakanlar Kurulu kararının kendi taşınmazlarına ilişkin kısmının iptali istemiyle Danıştay Altıncı Dairesinde dava açmıştır. Danıştay Altıncı ve Ondördüncü Dairelerinin müşterek heyetinin 7/7/2015 tarihli kararıyla, dava konusu edilen taşınmazların riskli olduğuna dair tespitin yeterli bir teknik incelemeye dayanmadığı gerekçesiyle söz konusu taşınmazlar yönünden Bakanlar Kurulu kararı iptal edilmiştir. Bu karara karşı yapılan temyiz istemi İdari Dava Daireleri Kurulunun 28/12/2015 tarihli kararıyla reddedilmiş ve karar onanmıştır. Başvurucuların kendi taşınmazları yönünden Bakanlar Kurulu kararının iptali istemiyle dava açtıklarına dair bir bilgi bireysel başvuru dosyasında bulunmamaktadır.  Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından Bakanlar Kurulunun 31/5/2013 tarihli kararına istinaden anılan bölge için 1/5000 ölçekli Nâzım İmar Planı ve 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planı hazırlanmış ve yürürlüğe konulmuştur. B. Birleştirme ve Parselasyon İşlemine İlişkin Süreç  Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 10/3/2016 tarihli yazıyla İstanbul Büyükşehir Belediyesinden donatı terk, bedelsiz yola terk, yol birleştirme, tevhit, ifrazen taksim işlemlerinin yapılması istenmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Encümenince 25/5/2016 tarihinde resen terk, yola terk, ifraz, ifrazen taksim, bedelsiz olarak Maliye Hazinesi adına tesciline yönelik olarak işlem tesis edilmiştir. Bu işlemin sonucunda başvurucularınki de dâhil olmak üzere bölgede bulunan taşınmazlar 3423 ada 2 parsel numarasında birleştirilmiştir. Başvurucular, ikinci kez düzenleme ortaklık payı kesintisi yapıldığı iddiasıyla resen terk, yola terk, ifraz, ifrazen taksim, bedelsiz olarak Maliye Hazinesi adına tescil işleminin iptali istemiyle İstanbul  İdare Mahkemesinde dava açmıştır. İstanbul  İdare Mahkemesi 31/1/2019 tarihli kararıyla işlemi iptal etmiştir. Kararın gerekçesinde, dava konusu taşınmazların bulunduğu bölgenin riskli alan olarak ilanına ilişkin Bakanlar Kurulu kararı ile anılan riskli alan kararına istinaden hazırlanan 1/5000 ölçekli Nâzım İmar Planı ve 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planı değişikliğinin ve 4, 27, 28, 29, 37 ve 44 No.lu plan notlarının hukuka aykırı olduğunun mahkeme kararıyla tespit edilmiş olduğuna vurgu yapılmıştır. Kararda, bilirkişi raporundaki tespitler bir bütün olarak değerlendirildiğinde dava konusu resen terk, ifraz, tevhit, taksim ve tescil işlemlerinin hukuka aykırı olduğu belirtilmiştir. İlk derece mahkemesi kararına karşı yapılan istinaf başvurusu İstanbul Bölge İdare Mahkemesi  İdari Dava Dairesinin (Bölge İdare Mahkemesi) 21/11/2019 tarihli kararıyla esastan ve kesin olarak reddedilmiştir.  Satış İşlemine İlişkin Süreç  Yeni oluşan parselin maliklerince S. Anonim Şirketiyle kat karşılığı inşaat sözleşmesi imzalanması amacıyla 28/7/2016 tarihinde yapılan toplantıya tebligata rağmen başvurucular katılmamış ve 204 malikten 188'i arasında yapılan anlaşmaya rıza göstermemiştir.  Anlaşma sağlayan maliklerin talebiyle İstanbul Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce (Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü) başvurucuların hisselerinin 19/10/2016 tarihinde satılmasına karar verilmiştir. Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü tarafından taşınmaza ilişkin olarak bedel tespiti yaptırılmış ve taşınmazın metrekare birim değeri 700 TL olarak saptanarak her bir malikin hissesine isabet eden bedel ayrı ayrı hesaplanmıştır. Açık artırma usulüyle yapılan ihale sonucu başvurucuların hisseleri Çevre ve Şehircilik Müdürlüğünce belirlenen bedel üzerinden S. Anonim Şirketine (yüklenici firmaya) satılmıştır. Satış bedeli, başvurucular adına açılan banka hesabına bloke edilmiştir.  Başvurucular, satış işleminin iptali istemiyle 10/10/2016 tarihinde İstanbul  İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açmıştır. Dava dilekçesinde, resen birleştirme kararına karşı dava açıldığı belirtilmiştir. Dilekçede 6306 sayılı Kanun'un uygulanma koşullarının oluşmadığı, binanın güçlendirilmesi mümkünken kentsel dönüşüm kapsamına alınmasının hukuka aykırı olduğu ifade edilmiştir. Dilekçede, değer tespitinin Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü tarafından yapılmadığı, firmaların yaptığı tespitlerin esas alındığı iddia edilmiştir. Başvurucular, fiilen toplantı yapılmadığını ve imzaların elden toplandığını ileri sürmüş; buna dair tutulan tutanakların sahte olduğunu iddia etmiştir.  Mahkeme 25/9/2017 tarihli kararıyla davayı reddetmiştir. Kararın gerekçesinde, 6306 sayılı Kanun ile bu Kanun'a dayalı olarak çıkartılan ilgili yönetmelik hükümlerine yer verildikten sonra söz konusu mevzuata göre riskli alan tespitinden sonra yürütülecek uygulamalar konusunda tüm maliklerin anlaşamaması hâlinde hisseleri oranında paydaşların en az üçte iki çoğunluğu ile karar verilmesinin mümkün olduğu belirtilmiştir. Kararda, olayda üçte iki çoğunluk sağlandığından ve tüm tebligatlar usulüne uygun olarak yapıldığından başvurucuların hisselerinin satışının hukuka uygun olduğu açıklanmıştır. Mahkeme kararında, birleştirme işlemine karşı açılan davanın henüz karara bağlanmamasının satış işleminin hukukiliğine etkisi konusunda bir tartışma yapılmamıştır.  Başvurucular bu karara karşı benzer iddialarla istinaf yoluna müracaat etmiştir. Bölge İdare Mahkemesi 19/3/2018 tarihinde istinaf talebini esastan ve kesin olarak reddetmiştir. Nihai karar 9/4/2018 tarihinde başvuruculara tebliğ edilmiştir.  Başvurucular 8/5/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.  6306 sayılı Kanun'un "Tanımlar" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir: "(1) Bu Kanunun uygulanmasında;...ç) Riskli alan: Zemin yapısı veya üzerindeki yapılaşma sebebiyle can ve mal kaybına yol açma riski taşıyan, Cumhurbaşkanınca kararlaştırılan alanı,d) Riskli yapı: Riskli alan içinde veya dışında olup ekonomik ömrünü tamamlamış olan ya da yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı ilmî ve teknik verilere dayanılarak tespit edilen yapıyı,...ifade eder." 6306 sayılı Kanun'un "Uygulama işlemleri" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrasının 14/4/2016 tarihli ve 6704 sayılı Kanun'un  maddesiyle değişik hâli şöyledir:"(1) Üzerindeki bina yıkılarak arsa hâline gelen taşınmazlarda daha önce kurulmuş olan kat irtifakı veya kat mülkiyeti, ilgililerin muvafakatleri aranmaksızın Bakanlığın talebi üzerine ilgili tapu müdürlüğünce resen terkin edilerek, önceki vasfı ile değerlemede bulunularak veya malik ile yapılan anlaşmanın şartları tapu kütüğünde belirtilerek malikleri adına payları oranında tescil edilir. Taşınmazların niteliği resen mevcut duruma göre tescil edilir. Bu taşınmazların sicilinde bulunan ayni ve şahsi haklar ile temlik hakkını kısıtlayan veya yasaklayan her türlü şerh, hisseler üzerinde devam eder. Belirtilen haklar ve şerhler, tapuda; tevhit, ifraz, terk, tescil, kat irtifakı ve kat mülkiyeti tesisine ilişkin işlemlerin yapılmasına engel teşkil etmez ve bu işlemlerde muvafakat aranmaz. Bu şekilde belirlenen uygulama alanında cins değişikliği, tevhit, ifraz, terk, ihdas ve tescil işlemleri muvafakat aranmaksızın Bakanlık, TOKİ veya İdare tarafından resen yapılır veya yaptırılır. Bu parsellerin malikleri tarafından değerlendirilmesi esastır. Bu çerçevede riskli alanlar ve rezerv yapı alanlarında uygulama yapılan etap veya adada, riskli yapılarda ise bu yapıların bulunduğu parsellerde, yapılar yıktırılmadan önce, parsellerin tevhit edilmesine, münferit veya birleştirilerek veya imar adası bazında uygulama yapılmasına, ifraz, terk, ihdas ve tapuya tescil işlemlerine, yeniden bina yaptırılmasına, payların satışına, kat karşılığı veya hasılat paylaşımı ve diğer usuller ile yeniden değerlendirilmesine, yapının paydaşı olup olmadıkları gözetilmeksizin sahip oldukları hisseleri oranında paydaşların en az üçte iki çoğunluğu ile karar verilir. Bu karara katılmayanların arsa payları, Bakanlıkça rayiç değeri tespit ettirilerek ve bu değerden az olmamak üzere anlaşma sağlayan diğer paydaşlara açık artırma usulü ile satılır. Bu suretle paydaşlara satış gerçekleştirilemediği takdirde, bu paylar, Bakanlığın talebi üzerine, tespit edilen rayiç bedeli de Bakanlıkça ödenmek kaydı ile tapuda Hazine adına resen tescil edilir ve yapılan anlaşma çerçevesinde değerlendirilmek üzere Bakanlığa tahsis edilmiş sayılır veya Bakanlıkça uygun görülenler TOKİ’ye veya İdareye devredilir. Bu durumda, paydaşların kararı ile yapılan anlaşmaya uyularak işlem yapılır. Açık artırma ile satışı yapılacak payların üzerindeki ipotek, ihtiyati haciz, haciz ve intifa hakkı gibi haklar, satış sonrasında satış bedeli üzerinde devam eder. Satış işlemi sonrasında tapu kaydındaki haklar ve şerhler Bakanlığın talebi üzerine tapu müdürlüğünce resen terkin edilir."  6306 sayılı Kanun'un 6704 sayılı Kanun'un  maddesiyle eklenen ek  maddesinin ilgili kısmı şöyledir: "(1) a) Kamu düzeni veya güvenliğinin olağan hayatı durduracak veya kesintiye uğratacak şekilde bozulduğu yerlerde; planlama ya da altyapı hizmetleri yetersiz olan veya imar mevzuatına aykırı yapılaşma bulunan yahut yapı ya da altyapısı hasarlı olan alanlar, b) Üzerindeki toplam yapı sayısının en az %65’i imar mevzuatına aykırı olan veya yapı ruhsatı alınmaksızın inşa edilmiş olmakla birlikte sonradan yapı ve iskân ruhsatı alan yapılardan oluşan alanlar,fen ve sanat norm ve standartlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşama çevrelerini teşkil etmek, sağlık, eğitim ve ulaşım gibi kamu hizmetlerinin düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla, Cumhurbaşkanınca riskli alan olarak kararlaştırılabilir. Riskli alan sınırı uygulama bütünlüğü gözetilerek belirlenir. (2) a) Riskli alan kararına karşı Resmî Gazete’de yayımı tarihinden itibaren dava açılabilir. Uygulama işlemleri üzerine riskli alan kararına karşı dava açılamaz. ..."  6306 sayılı Kanun'un Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan genel gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:"Bilindiği üzere, Ülkemizin çok mühim bir kısmı, başta deprem olmak üzere tabiî afetlerin riski altındadır. Buna rağmen, mevcut yapıların büyük bir kısmının muhtemel afetlere karşı dayanıklı olmadıkları ve orta şiddetteki bir depremde bile ağır derecede hasar görüp yıkıldıkları, bundan dolayı sosyo-ekonomik problemlerin yaşandığı ve Devletin beklenmedik bir anda büyük malî külfetler ile karşı karşıya kaldığı bilinmektedir. Onbinlerce insanın ölümüne ve çok yüksek malî kayıplara sebebiyet veren ve 1999 yılında Marmara Bölgesinde vuku bulan büyük deprem felâketleri, müteakip depremler ve en son olarak 2011 yılında Van’da meydana gelen deprem ile bu gerçek acı bir şekilde ortaya çıkmıştır. Ülkemizin bazı yerleri ve buralardaki yerleşim merkezleri hâlen çok yüksek deprem riski altındadır. Örneğin, İstanbul’un yakın bir zaman içinde çok şiddetli bir depremle karşı karşıya kalacağı, bu hususta ihtisas sahibi bilim adamlarınca ifade edilmektedir. Bazı yerleşim merkezlerinin jeolojik durumu ve zemin özellikleri ise, buralarda iskânın tehlikeler arz ettiğini ve afet riski altında bulunan bu yerleşim merkezlerinin bir an önce bulundukları yerlerde dönüştürülerek buralardaki iskânın yeniden düzenlenmesini ve hatta bunların başka yerlere nakledilmesini zarurî kılmaktadır....Kanun sayesinde, başta deprem olmak üzere tabiî afetler sebebiyle meydana gelmesi kuvvetle muhtemel can ve mal kayıpları önlenecek; mülkiyet haklarına saygı, sağlıklı ve düzenli yerleşme, daha az maliyet ile en fazla sosyal faydanın temin edilmesi, kaynakların plânlı, sağlıklı ve verimli kullanılması ilkelerinin hayata geçirilmesi de mümkün olacaktır. ...Özellikle belirtilmelidir ki afet riski altında olduğu kabûl edilen yerlerde deprem afeti meydana gelmeden önce buralardaki meskenlerin, işyerlerinin ve sanayi tesislerinin yeni alanlara nakledilmesi sayesinde, yerleşme ve yapı emniyeti temin edilecek ve muhtemel can ve mal kayıpları ile iktisadî ve sosyal diğer zararların en aza indirilmesi mümkün olacaktır. Ayrıca, hâlihazırda yaşanabilirlikten uzak, köhnemiş, can ve mal emniyeti bakımından riskli ve görüntü itibarı ile de çirkin olan yapılaşmalar ortadan kaldırılabilecek, estetik yapılar inşa edilecek ve halkın daha sıhhatli ve emniyetli şartlar altında ikameti de temin edilecektir."