Haklar: Adil yargılanma hakkı (Hukuk)-Mülkiyet Hakkı

Başvuru, tapu tahsis belgesi iptal edilen yapının yıkılması sonucunda uğranılan zararın giderilmemesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 30/4/2019 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu 1949 doğumlu olup Ankara'da ikamet etmektedir. A. Olayın Arka Planı Başvurucu Ankara'nın Mamak ilçesi Şirintepe Mahallesi'nde kâin 3320 ada 14 parsel numaralı taşınmaz üzerinde bir adet tek katlı gecekondu inşa etmiştir. Anılan taşınmaz özel mülkiyette bulunmaktadır. Başvurucu, taşınmazı harici satış senediyle 6/2/1980 tarihinde A.Z.den satın aldığını belirtmektedir. Başvurucu, arsaya ait yer ücretini 1980 yılında 12 taksit hâlinde Mamak Belediyesine ödemiştir.  Başvurucu "Mamak Dutluk Şirintepe  Sokak Devamı No: ..." adresinde bulunan gecekondu için tapu tahsis belgesi verilmesi istemiyle 3/1/1985 tarihinde Mamak Belediyesine müracaat etmiştir. Müracaat formunda taşınmazın kadastral ada ve parsel numaraları yer almamaktadır. Başvurucunun müracaatında "Yapının bulunduğu alanın mülkiyet durumu" hanesi "Şahsa ait" şeklinde işaretlenmiş, gecekondunun inşa tarihi ise 1977 yılı olarak gösterilmiştir.  Mamak Belediyesi tarafından Ankara'nın Mamak ilçesi Şirintepe Mahallesi'nde kâin 3381 ada 14 parsel numaralı ve toplam 162 m² büyüklüğündeki taşınmazın 205 m²lik bölümü için 22/1/1985 tarihinde başvurucuya tapu tahsis belgesi verilmiştir. Tapu tahsis belgesinde taşınmazın maliki "Belediye" olarak gösterilmiştir. Anılan 3381 ada 14 parsel numaralı taşınmaz, tapu kütüğünde Ankara Belediyesi adına kayıtlı iken 17/7/1987 tarihinde Mamak Belediyesine devredilmiştir. Tapu kütüğünün beyanlar hanesinde 205 m²lik arsanın başvurucuya tahsis edildiği şerhi yer almaktadır. Başvurucu ile Ankara Büyükşehir Belediyesi (Belediye) arasında Yeni Mamak Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Projesi kapsamında 11/9/2008 tarihli Tapu Tahsis Belgeli Tesis Karşılığı Konut Sözleşmesi akdedilmiştir. Sözleşmeye göre başvurucuya bir adet 100 m²lik daire teslim edilecek, bunun karşılığında başvurucu, sözleşmede belirlenen tahsis borcunu ödeme yükümlülüğü altına girecektir. Anılan sözleşmede tahsis borcu 497,50 TL, enkaz bedeli ise 598,11 TL olarak tespit edilmiştir. Başvurucu, enkaz bedelinin düşülmesinden sonra kalan 898,39 TL üzerinden borçlandırılmış; borcun 72 aylık taksitler hâlinde ödenmesi bağıtlanmıştır. Sözleşmenin  maddesinin (d) bendine göre sözleşmenin imzalanması tarihinden sonra yapılan araştırma sonucunda hak sahibi olunmadığının belirlenmesi hâlinde sözleşme Belediye tarafından tek taraflı olarak iptal edilebilecektir. Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Projesi Hak Sahipliği Değerlendirme formunda 298,07 TL muhdesat bedeli saptanmıştır.  Başvurucu, ödeme planı doğrultusunda taksitlerini ödemeye başlamış ve bireysel başvuru konusu işlemin tesis edildiği 22/5/2013 tarihi itibarıyla toplam 000 TL ödeme yapmıştır.  Gecekondu, dosyadan anlaşılamayan bir tarihte Belediye tarafından yıktırılmıştır.  Belediyenin 22/5/2013 tarihli işlemiyle Tapu Tahsis Belgeli Tesis Karşılığı Konut Sözleşmesi iptal edilmiştir. Başvuru formundan anlaşıldığı kadarıyla tapu tahsis belgesi de iptal edilmiştir. Başvurucunun tapu tahsis belgesinin iptaline ilişkin işleme karşı dava açtığıyla ilgili olarak bir bilgi, bireysel başvuru formunda yer almamaktadır. Sözleşmenin iptaline ilişkin işlemin gerekçesinde sözleşme konusu taşınmazın Hazineye, belediyeye veya il özel idaresine ait ya da Vakıflar Genel Müdürlüğünce idare edilen taşınmazlardan olmayıp özel kişilerin mülkiyetinde bulunduğu ve sözleşmenin  maddesinin (d) bendine dayanılarak sözleşmenin iptal edildiği belirtilmiştir. Belediye, başvurucunun ödediği 000 TL'yi faizsiz olarak başvurucuya iade etmiştir. B. Bireysel Başvuruya Konu Süreç  Başvurucu 13/11/2013 tarihinde Ankara  Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) Belediye aleyhine tazminat davası açmıştır. Dava dilekçesinde 000 TL'nin yasal faiziyle birlikte iade edilmesi gerektiği belirtilerek faiz bedeli karşılığında 100 TL tazminata hükmedilmesi talep edilmiştir. Dilekçede ayrıca 598,11 TL enkaz bedeli ile 298,07 TL muhdesat bedelinin tazminat olarak ödenmesi isteminde bulunulmuştur. Başvurucu, sözleşmenin hak sahibi olmadığı gerekçesiyle feshinin hukuka aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Başvurucu, sözleşme iptal edilse bile muhdesat ile enkaz bedelinin ödenmesi, ayrıca ödediği 000 TL'nin yasal faiziyle birlikte iade edilmesi gerektiğini savunmuştur. Başvurucu son olarak taşınmazı kullanamadığından dolayı da zarara uğradığını açıklamıştır.  Mahkeme 24/11/2014 tarihinde taşınmaz mahallinde keşif yaptıktan sonra bilirkişi kurulu tarafından hazırlanan 3/2/2015 havale tarihli raporda, başvurucunun gecekondusunun tapu tahsis belgesinde gösterilen ve Belediyeye ait olan 3381 ada 14 parsel numaralı parselin üzerinde değil, mülkiyeti özel kişiye ait olan 3320 ada 14 parsel numaralı parselin üzerinde olduğu belirtilmiştir. Raporda ayrıca Belediyenin sözleşmeyi feshetmesinin 24/2/1984 tarihli ve 2981 sayılı İmar ve Gecekondu Mevzuatına Aykırı Yapılara Uygulanacak Bazı İşlemler ve 6785 Sayılı İmar Kanununun Bir Maddesinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun'un  maddesine uygun olduğu, 000 TL için Belediyenin temerrüdünün söz konusu olmaması sebebiyle başvurucu lehine faize hükmedilmemesi gerektiği görüşü açıklanmıştır. Bu karşılık raporda, sözleşmede tespit edilen muhdesat bedeli ile enkaz bedelinin başvurucuya ödenmesi gerektiği ifade edilmiştir.  Aynı bilirkişi kurulunca hazırlanan 28/9/2015 havale tarihli ek raporda ise muhdesat bedelinin dava tarihindeki karşılığının 041,39 TL olduğu belirtilmiştir. Raporda ayrıca taraflar arasında akdedilen sözleşmede başvurucuya ait tesis için hak sahibine 2008 yılı için aylık 250 TL kira yardımı yapılacağı ve bu yardımın hak edilen konutun hak sahibine teslimine kadar devam edeceği hüküm altına alındığı ifade edilmiş, bunun uygulanmamış olması hâlinde başvurucunun gecekondusunu kullanamaması nedeniyle yoksun kaldığı zararın 481 TL olabileceği değerlendirilmiştir.  Mahkeme 24/12/2015 tarihinde davayı reddetmiştir. Kararın gerekçesinde, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 10/6/2015 tarihli ve E.2014/13-2459, K.2015/1521 sayılı kararına atıfta bulunularak tapu tahsis belgeli taşınmaz üzerindeki bina ve eklentileri karşılığında ödenecek bedelin belirlenmesinde arsa üzerindeki yapılara ait enkaz bedelinin esas alınması gerektiği belirtilmiştir. Kararda, tarafların imzaladıkları sözleşmenin  maddesinde hak sahibinin borcu belirlenirken arsa üzerindeki tesis ve müştemilata ait enkaz bedelinin düşüleceğinin kararlaştırıldığı ifade edilmiştir. Sözleşmenin taraflar yönünden bağlayıcı olduğunun vurgulandığı kararda, 2981 sayılı Kanun'un  maddesinin (b) fıkrası, 14/4/2006 tarihli ve 26139 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kuzey Ankara Girişi Kentsel Dönüşüm Projesi Yönetmeliği'nin (Yönetmelik)  maddesi ve sözleşme hükümleri uyarınca tapu tahsis belgeli gecekonduların bulunduğu arsa üzerindeki yapı ve müştemilatlar ile ağaçlara ait bedelin belirlenmesinde sadece enkaz bedelinin esas alınması gerektiği kabul edilmiştir. Mahkeme bu gerekçelerle başvurucuya enkaz bedelinin değil de yapı bedelinin ödenmesinin hukuken mümkün olmadığını açıklamıştır. Mahkeme enkaz bedeline yönelik olarak ise bunun düşülmesinden sonra borçlandırma işlemi yapıldığına dikkat çekmiştir. Mahkeme son olarak başvurucunun hesap numarasını bildirmesi üzerine idarenin başvurucuya 000 TL ödeme yaptığı gözetildiğinde bunun faizsiz olarak ödenmiş olmasının hukuka uygun olduğunu belirtmiştir.  Başvurucu, dava dilekçesindeki iddialarla karara karşı temyiz yoluna başvurmuştur. Başvurucu ek olarak taşınmazın kullanamaması dolayısıyla yoksun kaldığını belirttiği 481 TL'nin de ödenmesi gerektiğini ifade etmiştir. Anayasa Mahkemesi kararlarına da atıfta bulunan başvurucu, taşınmazının bedelsiz olarak yıkılmasının mülkiyet hakkını ihlal ettiğini ileri sürmüştür. Yargıtay  Hukuk Dairesinin (Daire) 22/5/2017 tarihli kararıyla Mahkeme kararı, usul ve yasaya uygun olduğu belirtilerek onanmıştır. Karar düzeltme istemi de 11/3/2019 tarihinde reddedilmiştir. Nihai karar 7/4/2019 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir. Başvurucu 30/4/2019 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 22/12/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun "Tescil" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Taşınmaz mülkiyetinin kazanılması, tescille olur.Miras, mahkeme kararı, cebrî icra, işgal, kamulaştırma hâlleri ile kanunda öngörülen diğer hâllerde, mülkiyet tescilden önce kazanılır. Ancak, bu hâllerde malikin tasarruf işlemleri yapabilmesi, mülkiyetin tapu kütüğüne tescil edilmiş olmasına bağlıdır."  2981 sayılı Kanun’un "Tapu verme" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"a) Bu Kanun hükümlerine göre hazine, belediye, il özel idaresine ait veya Vakıflar Genel Müdürlüğünün idare ettiği arsa veya araziler üzerinde, gecekondu sahiplerince yapılmış yapılar, 12 nci madde hükümlerine göre tespit ettirildikten sonra, kayıt maliki kamu kuruluşunca bu yer hak sahibine tahsis edilir ve bu tahsisin yapıldığı tapu sicilinin beyanlar hanesinde gösterilerek ilgilisine 'Tapu Tahsis Belgesi' verilir.Tapu tahsis belgesi, ıslah imar planı veya kadastro planları yapıldıktan sonra hak sahiplerine verilecek tapuya esas teşkil eder....Hak sahibi olmadığı halde tapu verilen kişilerin tapuları resen iptal edilir." 2981 sayılı Kanun’un "Tapu tahsis belgesi verilen gecekondular" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"Tapu tahsis belgesi verilen gecekondular hakkında aşağıdaki uygulamalar yapılır.a) (Değişik : 22/5/1986 - 3290/6 md.) Bu Kanun gereğince arsa tahsis edilecek kimselerin; kendisinin veya eşinin veya reşit olmayan çocuğunun oturduğu belediye ve mücavir alan sınırı içinde ev yapmaya müsait arsaya veya bir eve veya apartmanın bağımsız bir bölümüne veya bir bölümü iş yeri olarak kullanılan bir yapıya sahip bulunmaması gerekir.b) (Değişik : 22/5/1986 - 3290/6 md.) Hazine, belediye, il özel idarelerine ait veya Vakıflar Genel Müdürlüğünün idaresinde olan veya bu Kanun uyarınca mülkiyetlerine geçen arsa veya araziler üzerinde, ıslah imar planları ile meydana getirilen imar parselleri içinde hak sahiplerine, yapılarının işgal ettiği arazi de dikkate alınarak ıslah imar planında getirilen ölçülere uygun şekilde arsa veya hisse tahsis edilir. Gecekondusu muhafaza edilemeyen hak sahiplerine aynı bölgede veya diğer gecekondu ıslah veya önleme bölgesinde başka bir arsa veya hisse verilir. Tahsis edilen arsa veya hissenin bedeli 4/11/1983 tarih ve 2942 sayılı Kanun veya 6/6/1984 tarih ve 3016 sayılı Kanuna göre tespit edilir.…" 13/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu’nun "Ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı olarak başlanan yapılar" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Bu Kanun hükümlerine göre ruhsat alınmadan yapılabilecek yapılar hariç; ruhsat alınmadan yapıya başlandığı veya ruhsat ve eklerine aykırı yapı yapıldığı ilgili idarece tespiti, fenni mesulce tespiti ve ihbarı veya herhangi bir şekilde bu duruma muttali olunması üzerine, belediye veya valiliklerce o andaki inşaat durumu tespit edilir. Yapı mühürlenerek inşaat derhal durdurulur.Durdurma, yapı tatil zaptının yapı yerine asılmasıyla yapı sahibine tebliğ edilmiş sayılır. Bu tebligatın bir nüshası da muhtara bırakılır.Bu tarihten itibaren en çok bir ay içinde yapı sahibi, yapısını ruhsata uygun hale getirerek veya ruhsat alarak, belediyeden veya valilikten mühürün kaldırılmasını ister.Ruhsata aykırılık olan yapıda, bu aykırılığın giderilmiş olduğu veya ruhsat alındığı ve yapının bu ruhsata uygunluğu, inceleme sonunda anlaşılırsa, mühür, belediye veya valilikçe kaldırılır ve inşaatın devamına izin verilir.Aksi takdirde, ruhsat iptal edilir, ruhsata aykırı veya ruhsatsız yapılan bina, belediye encümeni veya il idare kurulu kararını müteakip, belediye veya valilikçe yıktırılır ve masrafı yapı sahibinden tahsil edilir. (Ek fıkra:29/11/2018-7153/15 md.) İdare tarafından ruhsata bağlanamayacağı veya aykırılıkların giderilemeyeceği tespit edilen yapıların ruhsatı üçüncü fıkrada düzenlenen bir aylık süre beklenmeden iptal edilir ve mevzuata aykırı imalatlar hakkında beşinci fıkra hükümleri uygulanır." Yönetmelik'in  maddesi şöyledir:"(1) Tapu tahsis belgesindeki tahsis miktarı 400 m2 olup arsa borcu bulunmayan hak sahiplerine Belediye Meclisince belirlenecek büyüklükte bir adet konut verilir. Tapu tahsis belgesindeki tahsis miktarı 400 m2’den az olan maliklerin eksik arsa oranları, konut sözleşmesi ile Belediye Meclisince tespit edilecek konut büyüklüğünün inşaat maliyet bedeli oranı üzerinden hesaplanacak bedele, gecekonduya ait varsa arsa borcu da ilave edilerek, toplamdan; tesis ve müştemilata ait enkaz bedeli düşülerek borçlandırma yapılır."B. Uluslararası Hukuk İlgili uluslararası hukuk için bkz. Feti Yılmaz ve diğerleri, B. No: 2017/37121, 11/12/2019, §§ 27-