Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru; tutukluluk süresinin makul süreyi ve kanunda öngörülen azami süreyi aşması nedeni ile kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının, hastalığa rağmen ceza infaz kurumunda tutulma nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 26/2/2014 tarihinde Muzaffer Tekin tarafından yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır. Başvurucu 1/4/2015 tarihinde ölmüştür. Anayasa Mahkemesi 29/6/2016 tarihinde başvurucunun vârislerinden bireysel başvuruya devam edip etmeyeceklerini bildirmelerini istemiştir. Başvurucunun vârisleri 20/7/2016 tarihli dilekçeleriyle bireysel başvuruya mirasçı sıfatı ile devam etmek istediklerini bildirmiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvurucu (Muzaffer Tekin) İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığınca (Cumhuriyet Başsavcılığı) yürütülen bir soruşturma kapsamında İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinin 19/6/2007 tarihli ve S.2007/80 sayılı kararıyla silahlı terör örgütü kurmak ve yönetmek suçundan tutuklanmıştır. Cumhuriyet Başsavcılığınca düzenlenen iddianamenin İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesince (Mahkeme) kabul edilmesiyle başvurucu ve diğer şüpheliler hakkında kamu davası açılmıştır. Mahkemece E.2009/191 sayılı kovuşturma dosyasında yapılan yargılama sonucunda 5/8/2013 tarihinde karar verilmiştir. Bu kararda, başvurucunun Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetini ortadan kaldırmaya veya görevlerini yapmasını kısmen veya tamamen engellemeye teşebbüs etmek, beş kez kasten öldürme suçuna azmettirmek, tehlikeli maddelerin bulundurulması veya el değiştirilmesi, genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması, yasaklanan bilgileri temin etmek, verileri hukuka aykırı olarak verme veya ele geçirme, silahlı terör örgütü yöneticisi olmak suçlarından sonuç olarak iki kez ağırlaştırılmış müebbet ve 117 yıl 2 ay hapis cezalarıyla cezalandırılmasına ve tutukluluk hâlinin devamına hükmedilmiştir. Başvurucu yaşadığı sağlık problemleri nedeniyle 23/8/2013 tarihinden 11/3/2014 tarihine kadar birçok kez farklı sağlık kuruluşlarında muayene edilmiş, tahlil ve tedavi hizmeti almıştır.  Başvurucu 26/12/2013 tarihli dilekçeyle tahliye talebinde bulunmuştur. Başvurucu söz konusu tahliye talebinde uzun tutukluluk süresinin kanuni sınırları aştığından ve henüz tanısı konulamasa da tıbbi raporlara göre kanser hastalığı riski taşıdığından bahsederek yaşam hakkının tehlike altında olduğundan yakınmıştır. Mahkeme 30/12/2013 tarihli kararıyla "davanın kovuşturma aşamasının 5/8/2013 tarihinde sona erdiği, bu tarihte verilen kararlara itiraz süresinin ise 12/8/2013 tarihinde dolduğu, bu nedenle itiraz süresinin geçtiği ayrıca kararda usul ve yasaya aykırı herhangi bir isabetsizlik bulunmadığı" gerekçesiyle başvurucunun talebini reddetmiştir. Başvurucu, Mahkemenin ret kararı üzerine itirazda bulunmuş ve bu kez sadece tutukluluk süresinin kanuni sınırlamanın ötesine geçtiği şikâyetini yineleyerek itirazda bulunmuştur. İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi 20/1/2014 tarihli kararıyla "tahliye talebinin reddi kararının ve gerekçesinin usul ve yasaya uygun olduğu, herhangi bir isabetsizlik bulunmadığı"gerekçesiyle başvurucunun itirazını reddetmiştir. Bu karar 10/2/2014 tarihinde başvurucunun vekiline tebliğ edilmiştir. Bu ret kararı üzerine başvurucu 26/2/2014 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucunun yapılan birçok tıbbi tetkiki sonucunda 10/2/2014 tarihinde  evre pankreas kanseri olduğu tespit edilmiştir. Anılan hastalığın tedavisi amacıyla başvurucu 11/2/2014 tarihinde İstanbul Üniversitesi Çapa Tıp Fakültesi (Hastane) Genel Cerrahi Polikliniğine sevk edilmiş ve burada yatışlı hasta olarak tedavisine devam edilmiştir.  Öte yandan başvurucunun 12/2/2014 tarihinde Mahkemeye tekrar tahliye talepli bir dilekçe sunduğu UYAP aracılığıyla yapılan kontrolden anlaşılmıştır. Bu dilekçede başvurucu; ekte sunduğu sağlık raporlarına göre ileri derece pankreas kanseri olduğunu, hastalığının tedavisinde hijyen koşulları ve özel bakımın son derece önemli olduğunu, ceza infaz kurumu koşullarında bunun mümkün olmaması nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Mahkeme başvurucunun bu talebine ilişkin olarak Cumhuriyet Başsavcılığından görüş istemiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı, başvurucunun hastalığının ceza infaz kurumu koşullarında yaşaması hâlinde yaşamı ve sağlığı üzerindeki olası etkilerinin tespiti için çok ivedi şekilde Adli Tıp Kurumundan rapor alınması ile bu rapor sonucuna göre tahliye talebinin değerlendirilmesi yönünde görüş sunmuştur. Anılan görüş doğrultusunda Mahkemece 14/2/2014 tarihinde verilen ara kararda, başvurucunun tedavi gördüğü hastaneden temin edilecek sağlık raporları ile İstanbul Adli Tıp Kurumundan -başvurucunun cezaevinde kalmasının hayatı üzerinde kesin bir tehlike teşkil edip etmediği hususunda- rapor alınmasına karar verilmiştir. Söz konusu ara kararın yerine getirilmesi için ise Mahkeme 17/2/2014 tarihinde Cumhuriyet Başsavcılığına müzekkere yazmıştır. Ayrıca Mahkeme aynı tarihte Silivri 1 No.lu L Tipi Ceza İnfaz Kurumuna (Ceza İnfaz Kurumu) müzekkere yazarak başvurucunun hastalığı ile ilgili olarak Ceza İnfaz Kurumu idaresince ne gibi işlemlerin yapıldığını da sormuştur. Başvurucu hakkında Adli Tıp Kurumundan alınan adli bir rapora dosya kapsamından erişilemediği gibi başvurucu tarafından da bu yönde bir bilgi ya da belge sunulmamıştır. Ceza İnfaz Kurumu idaresince 18/2/2014 tarihinde Mahkemeye verilen cevapta, başvurucuya 23/8/2013 tarihinden 18/2/2014 tarihine kadar muayene, tahlil ve tetkiklerden oluşan toplam otuz dokuz farklı işlemin yapıldığı belirtilmiştir. Buna göre altı farklı sağlık kuruluşunda yapılan muayene işlemlerinde başvurucu; kulak burun boğaz, dahiliye, genel cerrahi, endokrinoloji, üroloji, fizik tedavi, diyetisyen, gastroenteroloji ve onkoloji polikliniklerinde sağlık hizmeti almıştır. Bu kapsamda gastroskopi, efor, BT (bilgisayarlı tomografi), ODYO (odyometri), USG (ultrasonografi), PSA (prostat spesifik antijen), trus biyopsi, MR (manyetik rezonans), endoskopi, PET-CT (bilgisayarlı pozitron emisyon tomografisi) tetkikleri için işlem yapılmıştır. Ayrıca -ivedi şekilde çıkması için Ceza İnfaz Kurumu idaresinin girişimde bulunmasıyla- 10/2/2014 tarihinde alınan biyopsi tetkiki sonuçlarına göre başvurucuda  evre pankreas kanseri tespit edildiği, kanserin yayılım göstermediği, üniversite hastanelerinde ameliyat edilebilir durumda olduğu, bu nedenle 11/2/2014 tarihinde başvurucunun Hastaneye sevkinin gerçekleştirildiği bilgilerine de anılan cevap yazısında yer verilmiştir. Ceza İnfaz Kurumu tarafından Mahkemeye gönderilen 14/3/2014 tarihli yazıda ise başvurucunun hastalığı nedeniyle ceza infaz kurumu koşullarında bulunmasının yaşam ve sağlığı üzerindeki etkileri hususunda Hastane tarafından 11/3/2014 tarihinde düzenlenen sağlık konseyi raporuna yer verilmiştir. Bu raporun ilgili kısmı şöyledir:"...Muzaffer TEKİN [Başvurucu] isminde ki erkek hastanın fizik muayenesi yapılmış ve tetkikleri incelenmiştir. Evre IV (Akciğer ve abdominal lenf ganglionlarında yaygın metastaz) Pankreas adenokanseri teşhisi aşikardır.Bu evredeki bir pankreas kanseri hastasının sürvisi literatür bilgilerine göre kısadır. Bu nedenle kalan ömrünü cezaevi koşullarında geçirmesi hayati tehlike arz eder...." Diğer yandan yapılan bir yasal değişikle (21/2/2014 tarihli ve 6526 sayılı Kanun) terör suçlarına bakan özel yetkili ağır ceza mahkemeleri kaldırılmıştır. Başvurucu hakkında mahkûmiyet kararı veren mahkemenin de bu şekilde görevine son verildiği anlaşılmaktadır. Bu nedenle 7/3/2014 tarihinde tekrar tahliye isteminde bulunan başvurucunun talebi İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi tarafından değerlendirilmiş ve kanunda öngörülen azami tutukluluk süresinin aşıldığı gerekçesiyle 10/3/2014 tarihinde tahliye kararı verilmiştir. Ceza İnfaz Kurumu idaresince başvurucunun 10/3/2014 tarihinde tahliye edildiği bilgisi Mahkemeye 11/3/2014 tarihinde bildirilmiştir. Öte yandan başvurucu hakkında verilen mahkûmiyet hükmü temyiz incelemesinde Yargıtay  Ceza Dairesinin 21/4/2016 tarihli ilamı ile bozulmuştur. Bozma ilamından sonra İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi tarafından yargılamaya devam edilen dosyada başvurucu hakkındaki davaların ayrılmasına karar verilmiş ve ayrılan dava dosyasında 4/7/2017 tarihinde başvurucunun ölümü nedeniyle düşme kararı verilmiştir. Temyiz edilmeyen karar 17/7/2017 tarihinde kesinleşmiştir. A. Ulusal Hukuk 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un "Yüksek güvenlikli kapalı ceza infaz kurumları" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısımları şöyledir: "(1) Yüksek güvenlikli kapalı ceza infaz kurumları, iç ve dış güvenlik görevlilerine sahip, firara karşı teknik, mekanik, elektronik ve fizikî engellerle donatılmış, oda ve koridor kapıları sürekli kapalı tutulan, ancak mevzuatın belirttiği hâllerde aynı oda dışındaki hükümlüler arasında ve dış çevre ile temasların geçerli olduğu sıkı güvenlik rejimine tâbi hükümlülerin bir veya üç kişilik odalarda barındırıldıkları tesislerdir. Bu kurumlarda bireysel veya grup hâlinde iyileştirme yöntemleri uygulanır. (2) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm olanlar ile süresine bakılmaksızın, suç işlemek amacıyla örgüt kurmak, yönetmek veya bu örgütün faaliyeti çerçevesinde, Türk Ceza Kanununda yer alan;...b) Kasten öldürme suçlarından (madde 81, 82),...e) Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlardan (madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315),Mahkûm olanların cezaları, bu kurumlarda infaz edilir...." 5275 sayılı Kanun'un "Tutukluların yükümlülükleri" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:"Bu Kanunun; yüksek güvenlikli kapalı ceza infaz kurumları, hapis cezasının infazının hastalık nedeni ile ertelenmesi, ... hastalık nedeniyle nakil, ... muayene ve tedavi istekleri, ... muayene ve tedavileri, sağlık denetimi, hastaneye sevk, infazı engelleyecek hastalık hâli, ... 9, 16, ... 55 ilâ 62, 66 ilâ 76 ve 78 ila 88 inci maddelerinde düzenlenmiş hükümlerin tutukluluk hâliyle uzlaşır nitelikte olanları tutuklular hakkında da uygulanabilir." 5275 sayılı Kanun'un "Hapis cezasının infazının hastalık nedeni ile ertelenmesi" kenar başlıklı  maddesinin (2) ve (6) numaralı fıkraları şöyledir:"(2) Diğer hastalıklarda cezanın infazına, resmî sağlık kuruluşlarının mahkûmlara ayrılan bölümlerinde devam olunur. Ancak bu durumda bile hapis cezasının infazı, mahkûmun hayatı için kesin bir tehlike teşkil ediyorsa mahkûmun cezasının infazı iyileşinceye kadar geri bırakılır. (6) (Ek: 24/1/2013-6411/3 md.) Maruz kaldığı ağır bir hastalık veya engellilik nedeniyle ceza infaz kurumu koşullarında hayatını yalnız idame ettiremeyen ve toplum güvenliği bakımından ağır ve somut tehlike oluşturmayacağı değerlendirilen mahkûmun cezasının infazı üçüncü fıkrada belirlenen usule göre iyileşinceye kadar geri bırakılabilir." 5275 sayılı Kanun'un "Hastalık nedeniyle nakil" kenar başlıklı  maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:"(1) Hastaneye sevki zorunlu görülen hükümlü, bulunduğu yere en yakın tam teşekküllü Devlet veya üniversite hastanesinin hükümlü koğuşuna yatırılır. (2) Bu hastanelere gönderilen hükümlülerin başka yerlerdeki hastanelere sevki, sağlık kurulu raporuyla, acil ve yaşamsal tehlikesi bulunması hâlinde, varsa biri hastalığın uzmanı olmak üzere iki uzman hekim tarafından verilip, başhekim tarafından onaylanan ve hastalığın sebebi, tedavinin hangi sebeple bulunduğu hastanede gerçekleştirilemediği, hastaya nerede ve ne tür bir tedavi gerektiğini açıkça belirten bir raporla mümkündür. Bu durumda da en yakın ve hükümlü koğuşu bulunan Devlet veya üniversite hastaneleri tercih edilir." 5275 sayılı Kanun'un "Hükümlünün muayene ve tedavi istekleri" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Hükümlü, beden ve ruh sağlığının korunması, hastalıklarının tanısı için muayene ve tedavi olanaklarından, tıbbî araçlardan yararlanma hakkına sahiptir. Bunun için hükümlü öncelikle kurum revirinde, mümkün olmaması hâlinde Devlet veya üniversite hastanelerinin mahkûm koğuşlarında tedavi ettirilir." 5275 sayılı Kanun'un "İnfazı engelleyecek hastalık hâli" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Kurum hekimi veya görevli hekim tarafından yapılan muayene ve incelemeler sonucunda hükümlünün cezasını yerine getirmesine engel olabilecek hastalığı saptanırsa durum, kurum yönetimine bildirilir."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme)  maddesi şöyledir:“Hiç kimse işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya işlemlere tabi tutulamaz.” Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme'nin  maddesi ile ilgili içtihatlarında kötü muamele yasağının demokratik toplumların en temel değerlerinden biri olduğunu vurgulamıştır. Terörle ya da organize suçla mücadele gibi en zor şartlarda dahi Sözleşme'nin mağdurların davranışlarından bağımsız olarak işkence, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya işlemlerden men ettiği belirtilmiştir. Kötü muamele yasağının Sözleşme'nin  maddesinde belirtilen toplum hayatını tehdit eden kamusal tehlike hâlinde dahi hiçbir istisnaya yer vermediği içtihatlarda hatırlatılmıştır (birçok karar arasından bkz. Selmouni/Fransa [BD], B. No: 25803/94, 28/7/1999, § 95; Labita/İtalya [BD], B. No: 26772/95, 6/4/2000, § 119).  Öte yandan bir muamele veya cezanın kötü muamele olduğunun söylenebilmesi için eylemin minimum ağırlık eşiğini aşması beklenir (birçok karar arasından bkz. Raninen/Finlandiya, B. No: 20972/92, 16/12/1997, § 55; Erdoğan Yağız/Türkiye, B. No: 27473/02, 6/3/2007 §§ 35; Gäfgen/Almanya [BD], B. No: 22978/05, 1/6/2010, §§ 88; Costello-Roberts/Birleşik Krallık, B. No: 13134/87, 25/3/1993, § 30).  AİHM, tutuklu ve hükümlülerle ilgili olarak onların korunmasız ve zayıf durumda olduklarını ve devlet yetkililerinin bu kişileri korumakla yükümlü olduklarını, özellikle ölüm hâlinde bu yükümlülüğün arttığını belirtmiştir (Keenan/Birleşik Krallık, B. No. 27229/95, 3/4/2001, § 91; Tarariyeva/Rusya, B. No: 4353/03, 14/12/2006, § 73; Vladimir Romanov/Rusya, B. No: 41461/02, 24/7/2008, § 57).  AİHM; hukuka uygun olarak özgürlüğü kısıtlanan herkesin insan onuruna uygun tutukluluk koşullarına sahip olma hakkı bulunduğunu, alınan tedbirlerin uygulanma koşullarının kişiyi sıkıntıya ya da tutukluluğa bağlı kaçınılmaz üzüntü seviyesini aşacak yoğunlukta bir ümitsizliğe sokmaması gerektiğini vurgulamaktadır (Kudla/Polonya [BD], B. No: 30210/96, 26/10/2000, § 94). AİHM'e göre özellikle özgürlüğünden yoksun kişiler söz konusu olduğunda  madde, ilgili devletlere bu kişilerin insan onuru ile bağdaşır koşullarda tutulmalarını sağlama ve infaz ile ilgili uygulamaların bu kişileri ceza infaz kurumunda kalmadığı için zorunlu olarak ortaya çıkan sıkıntı ve üzüntü seviyesinden daha fazla bir ızdıraba maruz bırakmama pozitif yükümlülüğünü yüklemektedir. Bu sebeple maddi de olsa, manevi de olsa doğal olarak ortaya çıkan bir hastalığa bağlı acı tek başına -eğer yetkililerin sorumlu tutulabilecekleri tutulma şartları ile daha da katlanıyorsa veya katlanma riski varsa-  maddenin uygulama alanına girebilir. Bir mahkûmun sağlığı ve rahatlığı -hapsedilmenin pratik gerekleri de dikkate alınarak ve özellikle gerekli tedavilerin uygulanması yoluyla- uygun tedbirler alınarak sağlanmalıdır. Nitekim hasta bir kişinin uygun olmayan fiziki ve tıbbi koşullarda tutulması kural olarak  maddeye aykırı bir muamele olarak kabul edilebilir (Gülay Çetin/Türkiye,B. No: 44084/10, 5/3/2013, § 101). AİHM ayrıca Sözleşme’nin tutuklu bir kimsenin sağlık gerekçesiyle serbest bırakılması için hiçbir genel zorunluluk getirmediğini ancak doğal olarak ortaya çıkan fiziksel ya da ruhsal rahatsızlıklardan kaynaklanan acının yetkililerin sorumlu tutulabileceği tutukluluk koşullarından dolayı artması ya da artma riski bulunması hâlinde bu durumun Sözleşme’nin  maddesi kapsamına girebileceğini belirtmektedir (Mouisel/Fransa, B. No: 67263/01, 14/11/2002, §§ 38-40; Ürfi Çetinkaya/Türkiye, B. No; 19866/04, 23/7/2013, § 88). Bu tür davalarda AİHM, sağlık durumunun endişeye sebep olduğu durumlarda başvurucunun alıkonulmasına devam edilmesinin sağlık durumu açısından uygun olup olmadığının değerlendirilmesinde özellikle üç etkenin dikkate alınmasının gerektiğini belirtmiştir. Bunlar hükümlü/tutuklunun tutulma koşulları, sağlanan bakımın kalitesi ve sağlık durumu açısından başvurucunun tutulmasına devam edilmesinin gerekip gerekmediğidir (Zarzycki/Polonya, B. No: 15351/03, 12/3/2013, § 103).