Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru; kamulaştırılan taşınmazın bedelinin düşük belirlenmesi nedeniyle mülkiyet hakkının, yargılamanın makul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle de adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 6/2/2019 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucular Hadice Rüzgar, İbrahim Taştan ve Muharrem Taştan sırasıyla 1962, 1962 ve 1955 doğumlu olup Bursa'da; Sara Öztaş 1959 doğumlu olup Tortum'da ve Seher Özdemir 1969 doğumlu olup İzmir'de ikamet etmektedir.  Başvurucuların maliki bulunduğu Erzurum'un Tortum ilçesi Aksu Mahallesi'nde kâin 138 ada 22 parsel numaralı 326,51 m² yüz ölçümlü ve bahçe niteliğinde olan taşınmaz Aksukapı-Oltu Devlet Yolu Projesi kapsamında Karayolları Genel Müdürlüğü (İdare) tarafından 2/11/2012 tarihli kamu yararı kararına istinaden kamulaştırılmıştır. İdarece zemin için 293,61 TL, yapı (taş duvar) bedeli için 275,92 TL ve ağaçların bedeli için 192 TL olmak üzere toplam 761,53 TL kamulaştırma bedeli takdir edilmiştir.  İdarece teklif edilen bedelin başvurucular tarafından kabul edilmemesi üzerine İdare 17/12/2014 tarihinde Tortum Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil davası açmıştır.  Mahkemece 25/3/2015 tarihinde taşınmaz mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmıştır. İnşaat mühendisi bilirkişi tarafından hazırlanan 30/4/2015 havale tarihli raporda taşınmazın üzerindeki taş duvarın değeri 490 TL olarak belirlenmiştir. Dört ziraat mühendisinden oluşan bilirkişi heyetince hazırlanan 30/4/2015 havale tarihli raporda ise;i. Taşınmazın meyve bahçesi olduğu dikkate alınarak kapama usulüyle hesaplama yapılmıştır. Buna göre sadece ağaçların bedeli esas alınmış, zeminin bedeli buna eklenmemiştir. Taşınmaz üzerinde diğer ağaçların yanı sıra 525 vişne ağacının bulunduğu belirtilmiştir. ii. Meyveli ağaçların bedeli 912,29 TL, meyvesizlerinki (kavak ve söğüt) ise 770,45 TL olmak üzere ağaçların toplam bedeli 682,74 TL olarak belirlenmiştir. Meyveli ağaçların bedeli hesaplanırken vişne ağaçları da dikkate alınmıştır. iii. Ağaçların toplam alanı kamulaştırılan alandan fazla olduğu için teknik olarak arta kalan alanın olmadığı ve ağaçsız bölgenin yoğunluğunun taşınmazın değerinde %85 oranında azalmaya yol açtığı kabul edilerek 682,74 TL'nin %15'i olan 902,41 TL, taşınmazın bedeli olarak hesaplanmıştır. iv. Taşınmazın bedeli objektif değer artışı nedeniyle %25 oranında artırılarak taşınmaz için başvuruculara toplam olarak ödenmesi gereken kamulaştırma bedeli 628,01 TL şeklinde tespit edilmiştir. Objektif değer artış oranı %25 olarak kabul edilirken taşınmazın Tortum-Oltu kara yoluna yakınlığı vurgulanmıştır. v. Meyve vermeyen 255 vişne fidanı için ayrıca 145,50 TL maktu değer hesaplanmıştır. vi. Bu suretle başvuruculara ödenmesi gereken toplam bedel 773,51 TL (628,01+145,50=773,51 TL) olarak saptanmıştır.  Mahkeme 2/7/2015 tarihli kararıyla bilirkişi raporunu esas alarak kamulaştırma bedelinin 263,51 TL (773,51+490 =263,51 TL) olarak tespitine karar vermiştir.  Mahkeme kararı Yargıtay  Hukuk Dairesinin (Daire) 27/3/2017 tarihli kararıyla bozulmuştur. Bozma kararında; dava konusu taşınmazın konumu, yüz ölçümü ve bilirkişi raporunda yazılı özellikleri dikkate alındığında objektif değer artışı uygulanmaması gerektiği belirtilmiştir. Bozma kararında ayrıca vişne fidanları yönünden mükerrer hesaplama yapıldığı ifade edilmiştir.  Mahkeme tarafından bozma kararına uyularak ek bilirkişi raporu alınmıştır. Ek bilirkişi raporunda taşınmaz bedeli ile fidan bedeli önceki bilirkişi raporundaki gibi hesaplanmış ancak taşınmaz bedeline objektif değer artışı uygulanmamıştır. Buna göre kamulaştırma bedeli 047,81 TL (902,41+145,50=047,81 TL) olarak tespit edilmiştir.  Mahkeme 6/2/2018 tarihli kararıyla ek bilirkişi raporunda taşınmaz bedeli için hesaplanan 902,41 TL'ye 490 TL duvar bedelini de ilave ederek kamulaştırma bedelini 392,41 TL olarak tespit etmiştir. Mahkeme, bilirkişi raporundan farklı olarak 145,50 TL fidan bedelini kamulaştırma bedeline dâhil etmemiştir. Gerekçeli kararda, bilirkişi raporunda fidanların maktu bedelinin bozma kararına aykırı olarak kamulaştırma bedeline dâhil edildiği belirtilerek fidan bedelinin (145,50 TL'nin) düşülmesi gerektiği ifade edilmiştir.  Başvurucular bu karara karşı temyiz yoluna başvurmuşlardır. Temyiz dilekçesinde %25 objektif değer artış oranının dikkate alınması gerektiği savunulmuştur. Dilekçede, aynı bölgedeki diğer bazı taşınmazlar için %25 objektif değer artış oranı esas alınarak kamulaştırma bedeli hesaplandığı ve bunlara ilişkin kararların onandığı, kendi taşınmazları yönünden farklı karar verilmesinin yeknesaklığı bozduğu belirtilmiştir. Dilekçede ayrıca kapama meyve bahçesi niteliğindeki taşınmaz için meyve geliri elde edilmeyen söğüt ve kavak ağaçlarının maktu bedelinin ödenmesi gerektiği, nitekim bilirkişi raporunda meyvesiz ağaçlar için 770,45 TL bedel takdir edildiği ifade edilmiş; bu tutarın kamulaştırma bedeline dâhil edilmemesinin kanuna aykırı olduğu iddia edilmiştir. Dilekçede son olarak 255 vişne fidanının toplam alanda gösterilmediği, bunlar için takdir edilen maktu bedelin de kamulaştırma bedeline dâhil edilmediği, böylece vişne fidanları için kamulaştırma bedelinin hesaplanmadığı ifade edilmiştir. Daire 28/11/2018 tarihli kararıyla mahkeme kararını bazı yönlerden düzelterek onamıştır. Nihai karar 7/1/2019 tarihinde başvuruculara tebliğ edilmiştir.  Başvurucular 6/2/2019 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.  4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun "Kamulaştırma bedelinin mahkemece tespiti ve taşınmaz malın idare adına tescili" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir: "Kamulaştırmanın satın alma usulü ile yapılamaması halinde idare, … asliye hukuk mahkemesine müracaat eder ve taşınmaz malın kamulaştırma bedelinin tespitiyle, … idare adına tesciline karar verilmesini ister.Mahkeme, idarenin başvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün sonrası için belirlediği duruşma gününü, … taşınmaz malın malikine … bildirerek duruşmaya katılmaya çağırır. Duruşma günü idareye de tebliğ olunur.…Mahkemece yapılan duruşmada tarafların bedelde anlaşamamaları halinde hakim, en geç on gün içinde keşif ve otuz gün sonrası için de duruşma günü tayin ederek, 15 inci maddede sayılan bilirkişiler marifetiyle ve tüm ilgililerin huzurunda taşınmaz malın değerini tespit için mahallinde keşif yapar… Bilirkişiler, taraflar ve diğer ilgililerin beyanını da dikkate alarak, 11 inci maddedeki esaslar doğrultusunda taşınmaz malın değerini belirten raporlarını onbeş gün içinde mahkemeye verirler. Mahkeme bu raporu, duruşma günü beklenmeksizin taraflara tebliğ eder. Yapılacak duruşmaya hakim, taraflar veya vekillerini ve bilirkişileri çağırır. Bu duruşmada tarafların bilirkişi raporlarına varsa itirazları dinlenir ve bilirkişilerin bu itirazlara karşı beyanları alınır.Tarafların bedelde anlaşamamaları halinde gerektiğinde hakim tarafından onbeş gün içinde sonuçlandırılmak üzere yeni bir bilirkişi kurulu tayin edilir ve hakim, tarafların ve bilirkişilerin rapor veya raporları ile beyanlarından yararlanarak adil ve hakkaniyete uygun bir kamulaştırma bedeli tespit eder. Mahkemece tespit edilen bu bedel, taşınmaz mal, kaynak veya irtifak hakkının kamulaştırılma bedelidir. … İdarece, kamulaştırma bedelinin hak sahibi adına yatırıldığına … dair makbuzun ibrazı halinde mahkemece, taşınmaz malın idare adına tesciline ve kamulaştırma bedelinin hak sahibine ödenmesine karar verilir ve bu karar, tapu dairesine ve paranın yatırıldığı bankaya bildirilir. Tescil hükmü kesin olup tarafların bedele ilişkin temyiz hakları saklıdır. (Ek fıkra: 11/04/2013-6459 S.K./ md) Kamulaştırma bedelinin tespiti için açılan davanın dört ay içinde sonuçlandırılamaması hâlinde, tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden itibaren kanuni faiz işletilir.…" 2942 sayılı Kanun'un "Kamulaştırma bedelinin tespiti esasları" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir: "15 inci madde uyarınca oluşturulacak bilirkişi kurulu, kamulaştırılacak taşınmaz mal veya kaynağın bulunduğu yere mahkeme heyeti ile birlikte giderek, hazır bulunan ilgilileri de dinledikten sonra taşınmaz mal veya kaynağın;a) Cins ve nevini,b) Yüzölçümünü,c) Kıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve unsurlarını ve her unsurun ayrı ayrı değerini,d)Varsa vergi beyanını,e)Kamulaştırma tarihindeki resmi makamlarca yapılmış kıymet takdirlerini,f) Arazilerde, taşınmaz mal veya kaynağın (…) mevkii ve şartlarına göre ve olduğu gibi kullanılması halinde getireceği net gelirini....h) Yapılarda, (…) resmi birim fiyatları ve yapı maliyet hesaplarını ve yıpranma payınıı) her bir ölçünün etkisi açıklanmak kaydıyla bedelin tespitinde etkili olacak diğer objektif ölçüleri,Esas tutarak düzenleyecekleri raporda bütün bu unsurların cevaplarını ayrı ayrı belirtmek suretiyle ve ilgililerin beyanını da dikkate alarak gerekçeli bir değerlendirme raporuna dayalı olarak taşınmaz malın değerini tespit ederler.Taşınmaz malın değerinin tespitinde, kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer artışları ile ilerisi için düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği kâr dikkate alınmaz.…"