Haklar: Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı

Başvuru; yargılama aşamasındaki bazı uygulamalar nedeniyle adil yargılama hakkının, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararının uygulanmaması nedeniyle de kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 30/1/2018 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurucunun tedbir talebi hakkında -talebe konu hususun başvurunun esasına ilişkin olması nedeniyle- karar verilmesine yer olmadığına karar verilmiştir.  Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanlarını Anayasa Mahkemesine sunmuştur. Yapılan incelemede 2018/8851 numaralı başvurunun aynı kişi tarafından ve aynı konuyla bağlantılı olarak yapıldığı anlaşıldığından 2018/2620 sayılı başvuru ile birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yapılmasına karar verilmiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, 15 Temmuz 2016 gecesi yaşanan darbe teşebbüsü sonrasında bu teşebbüsün arkasındaki yapılanma olduğu belirtilen Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanmasının (FETÖ/PDY) medyadaki örgütlenmesine yönelik olarak yürütülen bir soruşturma kapsamında 10/9/2016 tarihinde gözaltına alınmış ve İstanbul  Sulh Ceza Hâkimliğinin 22/9/2016 tarihli kararıyla Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetini ortadan kaldırmaya veya görevini yapmasını engellemeye teşebbüs etme ve silahlı terör örgütüne üye olma suçlarından tutuklanmıştır. Başvurucu; tutuklamanın hukuki olmaması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, gazetecilik faaliyeti ve ifade özgürlüğü kapsamındaki eylemlerin tutuklamaya konu edilmesi nedeniyle de ifade ve basın özgürlüklerinin ihlal edildiği iddiasıyla 8/11/2016 tarihinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Bireysel başvurunun incelendiği süre içinde İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığınca 12/4/2017 tarihinde düzenlenen iddianame ile başvurucunun Türkiye Büyük Millet Meclisini (TBMM) ortadan kaldırmaya veya görevini yapmasını engellemeye teşebbüs etme, Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetini ortadan kaldırmaya veya görevini yapmasını engellemeye teşebbüs etme, anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etme ve silahlı terör örgütüne üye olmamakla birlikte örgüt adına suç işleme suçlarını işlediğinden bahisle cezalandırılması istemiyle başvurucu hakkında kamu davası açılmıştır.  İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi 3/5/2017 tarihinde iddianamenin kabulüne karar vermiş ve E.2017/127 sayılı dosya üzerinden kovuşturma aşaması başlamıştır. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu 11/1/2018 tarihinde başvurucu tarafından yapılan bireysel başvuruyu karara bağlamıştır. Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın  maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile Anayasa'nın  ve  maddelerinde güvence altına alınan ifade ve basın özgürlüklerinin ihlal edildiğine karar vermiştir (Mehmet Hasan Altan (2) [GK], B. No: 2016/23672, 11/1/2018, §§ 158, 242). Anayasa Mahkemesi, başvurucunun tutuklamanın hukuki olmadığı iddiasına ilişkin olarak Anayasa'nın  maddesi uyarınca tutuklamanın ön koşulu olan suçun işlendiğine dair kuvvetli belirtinin bulunup bulunmadığını değerlendirmiş ve somut olayda suç işlendiğine dair kuvvetli belirtinin soruşturma mercilerince yeterince ortaya konulamadığı sonucuna varmıştır. Anayasa Mahkemesi başvurucunun ifade ve basın özgürlüklerinin ihlal edildiğine karar verirken esas olarak tutuklamanın hukuki olmadığı sonucuna varırken yaptığı tespitlere dayanmıştır. Anayasa Mahkemesi 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un  maddesi uyarınca, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile ifade ve basın özgürlüklerinin ihlalinin ortadan kaldırılması için kararın bir örneğinin başvurucunun yargılandığı İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesine gönderilmesine karar vermiş ve -karşıoylar dışında- gerekçeli karar aynı gün Anayasa Mahkemesinin internet sitesinde yayımlanarak erişime açılmış; karşıoyların yazılmasından sonra karar 19/1/2018 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Anayasa Mahkemesinin kararın hüküm bölümünü göndermesi ve başvurucunun Anayasa Mahkemesinin bu kararına dayanarak tahliyesine karar verilmesini talep etmesi üzerine başvurucunun tutukluluk durumunu inceleyen İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi 11/1/2018 tarihinde, gerekçeli ihlal kararının kendilerine tebliğ edilmediği ve karardaki karşıoyların da yazılmamış olduğu gerekçesiyle başvurucunun tahliye talebinin reddine ve tutukluluk hâlinin devamına karar vermiştir.Başvurucunun anılan karara yönelik itirazı İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesince 15/1/2018 tarihinde oyçokluğuyla reddedilmiştir. Kararda gerekçeli ihlal kararının Resmî Gazete'de -henüz- yayımlanmadığına dikkat çekilmiştir.  Başvurucu, Anayasa Mahkemesinin internet sitesinde yayımlanmış olan gerekçeli kararını da sunarak İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinden yeniden tahliye talebinde bulunmuştur. Mahkeme 19/1/2018 tarihinde başvurucunun tahliye talebinin reddine oyçokluğuyla karar vermiştir. Başvurucu, anılan karara itiraz etmiş; İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesince 23/1/2018 tarihinde itirazın kesin olarak reddine oyçokluğuyla karar verilmiştir. Başvurucunun tahliye taleplerini ve tutukluluğa ilişkin itirazlarını kabul etmeyen derece mahkemeleri temel olarak Anayasa Mahkemesinin bireysel başvurularda yargılamanın yapıldığı mahkemenin yerine geçerek delileri değerlendirip kanun yolunda gözetilmesi gereken hususları inceleyemeyeceği ve yerindelik denetimi yapamayacağı, yerel mahkemece delil durumu takdir edilerek tutukluluk kararı verilmişse Anayasa Mahkemesince delillerin yetersiz olması nedeniyle ihlal kararı verilemeyeceği, Anayasa Mahkemesinin yasal sınırların dışına çıkarak vermiş olduğu söz konusu kararın kesin ve bağlayıcı olduğundan söz edilemeyeceği gerekçelerine dayanmıştır. Anılan mahkeme kararlarında; ayrıca Anayasa Mahkemesi kararının otomatik olarak başvurucunun tahliyesi sonucunu doğuracağını kabul etmenin mahkemelerin bağımsızlığı, mahkemelere emir ve talimat verilemeyeceği, telkinde bulunulamayacağı yönündeki anayasal düzenlemelere aykırı olduğu ifade edilmiştir. İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinin tahliye talebinin reddine ilişkin kararları ile bu kararlara yönelik itirazların reddine dair İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi kararlarında yer alan karşıoy yazılarında ise Anayasa Mahkemesi kararlarının kesin ve bağlayıcı nitelikte olduğu dile getirildikten sonra başvurucunun tahliyesine karar verilmesi gerektiği belirtilmiştir. Başvurucu 30/1/2018 tarihinde (2018/2620 sayılı başvuru yönünden) bireysel başvuruda bulunmuştur. İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi 12/2/2018 tarihinde, başvurucunun Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etme suçundan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile cezalandırılmasına karar vermiştir. Mahkemece "üzerlerine atılı bulunan suçların vasıf ve mahiyeti, tutuklulukta geçirdikleri süre, haklarında hükmolunan cezanın nevi ve miktarı dikkate alınarak" hükümle birlikte başvurucunun tutukluluk hâlinin devamına oyçokluğuyla karar verilmiştir. Anılan kararda yer alan karşıoy yazısında da başvurucu hakkında Anayasa Mahkemesince verilen hak ihlali kararı dolayısıyla başvurucunun tahliyesine karar verilmesi gerektiği ifade edilmiştir.  Başvurucu, hükümle birlikte verilen tutukluluğun devamı kararına itiraz etmiş; İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesince 6/3/2018 tarihinde itirazın kesin olarak reddine oyçokluğuyla karar verilmiştir. Bu karardaki karşıoy yazısında da başvurucu hakkında hak ihlali kararı nedeniyle başvurucunun tahliyesine karar verilmesi gerektiği vurgulanmıştır.  Başvurucu 30/3/2018 tarihinde (2018/8851 sayılı başvuru yönünden) bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, mahkûmiyet hükmüne karşı istinaf kanun yoluna başvurmuş; İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi  Ceza Dairesi 27/6/2018 tarihinde yaptığı tensip incelemesi sonucunda Anayasa Mahkemesi tarafından başvurucu hakkında verilen hak ihlali kararının kesin nitelikte ve yasama, yürütme ve yargı organları ile idare makamları, gerçek ve tüzel kişiler yönünden bağlayıcı olduğunu, ayrıca bu ihlalin sonucunun ortadan kaldırılması gerektiğini belirterek başvurucunun tahliyesine karar vermiştir. Daire 2/10/2018 tarihinde başvurucunun istinaf isteminin esastan reddine ilişkin hüküm tesis etmiştir. Başvurucu, anılan kararı temyiz etmiştir. Yargıtay  Ceza Dairesi 5/7/2019 tarihinde başvurucu hakkında verilen mahkûmiyet hükmünü "...müsnet suçlar ve/veya silahlı terör örgütüne üye olmak, örgüt adına suç işlemek ya dahiyararşik yapısına dahil olmamakla birlikte FETÖ/PDY silahlı terör örgütüne yardım etmek suçlarının işlendiğine dair yeterli ve inandırıcı delil niteliği taşımadığı da gözetilerek sanığın ... ispat edilemeyen müsnet suçlardan beraatine..." karar verilmesi gerektiği yönündeki gerekçeyle bozmuştur. Daire kararında, bu sonuca ulaşılırken temel olarak Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından verilen ihlal kararlarında yer alan tespit ve değerlendirmelere atıf yapıldığı ve bu değerlendirmelerin hükme esas alındığı görülmektedir. Bu bağlamda kararda Anayasa Mahkemesi kararlarının bağlayıcılığına dikkat çekildikten sonra tutuklamanın hukuki olmadığına ilişkin ihlal kararlarının derece mahkemelerince ne şekilde dikkate alınması gerektiğine yönelik olarak da aşağıdaki ifadelere yer verilmiştir:"...özellikle yargılama ve olağan yasa yolları süreci tamamlanmadan yapılan bireysel başvuru incelemelerinde, AYM'nin [Anayasa Mahkemesi] delil değerlendirmesinin hak ihlali bağlamında da olsa, asıl yargılama mercileri ile bir yetki çatışması sonucunu doğurduğu açıktır. Hak ihlalini netice veren meşru müdahale için ikame olunan delilin yeterli olup olmadığına ilişkin tespitin, yargılama konusu suçun sübut ve/veya vasfının tayini yönünden de belirleyici olacağında kuşku yoktur. Ne var ki, yargılama süreci tamamlanmış ve kanun yolu incelemesinden de geçerek kesinleşmiş hükümler yönünden gerçekleştirilen bireysel başvuru sonucunda tespit edilen hak ihlallerinin, gerektiğinde yeniden yargılama sebebi olarak kabul edildiği (CMK 311) sistemde, yargılamanın devamı sırasında ihlal neticesini doğuracak tespitlerin yargılama mercilerince göz ardı edilmesi düşünülemez. Aslolanın haksız-ölçüsüz bir müdahaleye maruz bırakılan temel hakkın bir an önce teslimi olduğuna göre, sair çatışma ve tartışmaların bu değerin önüne geçmesine 'hukuk düzeninin tekliği' ilkesi de müsaade etmez..." İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi Yargıtay bozma ilamı sonrasında yargılamaya E.2019/252 sayılı dosya üzerinden devam etmiş ve 4/11/2019 tarihinde "cezalandırılmasına yeter, kesin, inandırıcı ve şüpheden uzak delil elde edilemediğinden ve bu itibarlayüklenen suçun ... işlendiğinin sabit olmaması nedeniyle" başvurucunun beraatine karar vermiştir. Karar, 12/11/2019 tarihinde kesinleşmiştir. Öte yandan başvurucu -diğer iddialarının yanında- hakkında uygulanan tutuklama tedbirinin hukuki olmadığı ve bu tedbir dolayısıyla ifade özgürlüğünün ihlal edildiği iddiasıyla 12/1/2017 tarihinde AİHM'e başvurmuştur. AİHM İkinci Dairesi 20/3/2018 tarihinde başvurucunun kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir (Mehmet Hasan Altan/Türkiye, B. No: 13237/17, 20/3/208, §§ 85-143; 129-165). Kararın ilgili kısımları şöyledir:"... Mahkeme [AİHM], bu durumda, başvuranın Anayasa’nın  maddesinin  fıkrası ihlâl edilerek tutuklandığının ve tutukluluk haline devam edildiğinin Anayasa Mahkemesi tarafından tespit edildiğini gözlemlemektedir (bkz. Anayasa Mahkemesi kararının  paragrafı). Mahkeme, bu sonucun özünde ilgili tarafından maruz kalınan özgürlükten yoksun bırakmanın Sözleşme’nin  maddesinin  fıkrasını ihlâl ettiğini kabul edildiği anlamına geldiği kanaatindedir. Mahkeme, mevcut davanın kendine özgü koşullarında, Anayasa Mahkemesi’nin derin bir inceleme sonucunda varmış olduğu sonuçlara katılmaktadır.... ... Mahkeme,  Ağır Ceza Mahkemesi’nin Anayasa Mahkemesi’nin dosyada yer alan unsurları değerlendirmemesi gerektiğine dair gerekçesine katılamamaktadır. Nitekim aksi bir tutum, Anayasa Mahkemesi’nin ilgili aleyhinde sunulan delillerin içeriğini incelemeksizin, ilgilinin tutukluluğuna ve tutukluluk halinin devamına ilişkin kararın yasallığıyla ilgili şikâyeti inceleyebileceğini ileri sürmek anlamına gelecektir.... Mahkeme, bu dayanak üzerine, özellikle Hükümetin, Sözleşme’nin  maddesi bakımından Mahkeme önünde ileri sürmüş olduğu Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolunun etkinliğiyle ilgili iddiaları dikkate alarak, yüksek anayasal yargı organı tarafından verilen 'nihai' ve 'bağlayıcı' bir kararın ardından İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi tarafından başvuranın serbest bırakılma talebinin reddine ilişkin olarak ileri sürülen gerekçelerin, Sözleşme’nin  maddesinin  fıkrasının gereklerine uygun olduğu şeklinde değerlendirilemeyeceğini tespit etmektedir. Bir mahkemenin, bireysel başvurulara ilişkin olarak nihai ve bağlayıcı kararlar verme yetkileriyle donatılmış bir anayasa mahkemesinin yetkilerini sorgulaması, hukuk devleti ve hukuki güvenlik temel ilkelerine aykırıdır. Mahkeme, Sözleşme’nin  maddesiyle sunulan korumanın ayrılmaz bir parçası olan bu ilkelerin, keyfiliğe karşı sunulan güvencelerin köşe taşları olduğunu hatırlatmaktadır (bkz. yukarıdaki  paragraf). Anayasa Mahkemesi’nin kararını, 'gereğini' yapması için Ağır Ceza Mahkemesi’ne tebliğ etmesine rağmen, Ağır Ceza Mahkemesi, başvuranın serbest bırakılmasını talep ederek, Anayasa Mahkemesi tarafından tespit edilen ihlâlin telafi edilmeyeceği şeklinde Yüksek Mahkeme’ye karşı gelmiştir. Mahkeme, daha önce yukarıdaki  paragrafta, Anayasa Mahkemesi’nin 11 Ocak 2018 tarihli kararında söz konusu kararın verildiği tarihe kadar incelenen tutukluluk süreci açısından varmış olduğu sonuçlara katıldığını beyan ettiğini hatırlatmaktadır. Mahkeme, dosyanın, Anayasa Mahkemesi’nin kararının ardından tutukluluğun dayanağının değiştiğini gösteren başka yeni bir gerekçe veya delil unsuru içermediğini tespit etmektedir. Bu bağlamda Mahkeme, Hükümetin, özellikle İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi’nin sözde sahip olduğu, ilgili hakkında ileri sürülen kuvvetli şüphelerin haklı gösterilmesi için sunulan delil unsurlarının, aslında Anayasa Mahkemesi tarafından incelenenlerden farklı olduğunu göstermediğini kaydetmektedir. Bu koşullarda Mahkeme, Anayasa Mahkemesi’nin, Anayasa’nın  maddesinin  fıkrasının ihlâl edildiği sonucuna varan, açık ve belirsizliğe yer vermeyen kararının ardından başvuranın tutukluluk halinin devamına karar verilmesinin, özgürlük ve güvenlik hakkının gerektirdiği şekilde 'hukuka uygun' olarak ve 'yasal yollara göre' gerçekleştirildiği şeklinde değerlendirilemeyeceği kanaatindedir...."  İlgili ulusal ve uluslararası hukuk için bkz. Şahin Alpay (2) ([GK], 2018/3007, 15/3/2018, §§ 22-30) başvurusu hakkında verilen karar.