Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, verilen hüküm sonrası yeni yasal düzenleme nedeniyle tutukluluğun kaldırılması talebinin Cumhuriyet savcısının mütalaası tebliğ edilmeden ve ağır sakatlığı nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyeceğine dair Adli Tıp raporu gözetilmeden, klişe gerekçelerle reddedilmesinin kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı ile işkence ve kötü muamale yasağını ihlal ettiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 14/4/2014 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü sunmuştur. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir:A. Başvurucunun Tutukluluk Süreci Başvurucu, başvuru tarihinde Silivri 2 No.lu L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükmen tutuklu olarak bulunmaktadır. Başvurucu, uyuşturucu madde ticareti suçundan 28/1/2011 tarihinde gözaltına alınmış ve İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinin (CMK  maddesi ile görevli) 31/1/2011 tarihli kararı ile tutuklanmıştır. Başvurucu hakkında İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi 2/12/2013 tarihli veK.2013/119 sayılı kararı ile suç işlemek için örgüt kurmak ve yönetmek suçundan 3 yıl 6 ay hapis, uyuşturucu madde ithal etmek suçundan 37 yıl 6 ay hapis ve adli para cezasına mahkûmiyetine ve "verilen ceza miktarına ve tutuklu kaldıkları süreye göre, kaçma şüphesi ve tutuklama koşulları devam ettiği" gerekçesiyle tutukluluk hâlinin devamına karar vermiştir. 21/2/2014 tarihli ve 6529 sayılı Kanun'un  maddesi ile 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu'na eklenen geçici  maddesinin dördüncü fıkrası kapsamında 3713 sayılı Kanun'un  maddesi uyarınca kurulan mahkemelerin kapatılmasına karar verilmesi üzerine başvurucu, anılan yasal düzenlemeyi ve  Adli Tıp İhtisas Kurulunun 13/2/2013 tarihli ve 1612 sayılı raporunu gerekçe göstererek İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi nezdinde tahliye talep etmiştir. Anılan 13/2/2013 tarihli Adli Tıp raporuna göre 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'unun 105/A maddesinin üçüncü fıkrasının (b) bendi kapsamında başvurucunun maruz kaldığı ağır sakatlık nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyeceği, bir başkasının desteği ile bakıma muhtaç olduğu mütalaa olunmuştur. Mahkeme 11/3/2014 tarihli kararı ile "sanığa verilen ceza miktarı, sanığın tutuklu kaldığı süre, sanığın kaçma şüphesi ve tutuklama tedbirinin ölçülü olup diğer adli kontrol tedbirlerinin yetersiz kalacak olması" gerekçesiyle tahliye talebinin reddine karar verilmiştir.  Anılan karar öncesi Cumhuriyet savcısının mütalaasının alınıp alınmadığı kararda belirtilmemiştir. Başvurucu, anılan red kararına karşı İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi nezdinde itirazda bulunmuştur. Mahkeme 12/3/2014 tarihli müzekkere ile itiraza ilişkin mütalaa verilmesini istemiştir. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı 12/3/2014 tarihli mütalaasında "incelenen dosya kapsamına, tutuklu sanığın atılı suçu işlediğine dair kuvvetli suç şüphesi, kastının yoğunluğu, öngörülen ceza miktarına göre tutuklama tedbirinin ölçülü olduğu, adli kontrol tedbirlerinin yeterli olmayacağı, ibraz edilen raporun başlıbaşına tahliyeyi gerektirir nitelikte olmadığı kanaatine varılmakla, tutuklu sanık Hüseyin Baybaşin müdafiinin yerinde görülmeyen itirazının reddine karar verilmesini" belirtmiştir. Mahkeme 16/3/2014 tarihli kararıyla "İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesinin 11/03/2014 tarih, 2014/232 sayılı değişik iş sayılı Tutukluluk Halinin Devamına ilişkin kararında, incelenen dosya kapsamına, tutuklu sanığın atılı suçu işlediğine dair somut olguların varlığı, kastının yoğunluğu, öngörülen ceza miktarına göre tutuklama tedbirinin ölçülü olduğu, adli kontrol tedbirinin yeterli olmayacağı, ibraz edilen raporun başlıbaşına tahliyeyi gerektirir nitelikte olmadığı" gerekçesiyle itirazının reddine karar vermiştir. Başvurucu, karardan 17/3/2014 tarihinde haberdar olduğunu belirtmiştir. Başvurucu 14/4/2014 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvuru inceleme aşamasındayken başvurucunun Mahkememize sunduğu belgeler kapsamında başvurucu hakkında verilen mahkûmiyet kararı Yargıtay  Ceza Dairesinin 19/11/2015 tarihli kararıyla bozulmuştur. Bunun üzerine başvurucunun yargılaması Bakırköy  Ağır Ceza Mahkemesinin 2016/11 esas sayısına kayden yapılmıştır. Anılan dosya Bakırköy  Ağır Ceza Mahkemesinin E.2016/126 sayılı dosyası ile birleştirilmiştir. Mahkemenin 6/5/2016 tarihli duruşmasında başvurucunun tutukluluk hâlinin devamına karar verilmiştir. Mahkeme ayrıca başvurucunun sağlık durumuna uygun bir ceza infaz kurumuna nakledilmesine hükmetmiştir. Anılan karara yapılan itiraz Bakırköy  Ağır Ceza mahkemesinin 12/2016 tarihli kararı ile reddedilmiştir.B. Başvurucunun Sağlık Sorunları Başvurucu yaklaşık otuz yıl önce gerçekleşen ateşli silah yaralanması sonucu fiziksel engelli hâle gelip tekerlekli sandalye kullanmaktadır. Başvurucunun tutukluluğu kapsamında isnat edilen suçların tarihi ise 2010 yılında olup başvurucu engelli olduktan sonradır. Bakırköy Cumhuriyet Başsavcılığının 31/12/2014 tarihli yazısı kapsamında; başvurucu, Ceza İnfaz Kurumuna kabul edildiğinde fiziksel engellilik durumuna göre barındırılması uygun olan bir koğuşa yerleştirilmiştir. Burada tuvalet ve banyo kısımları koğuşun ortak yaşam alanına yakın olup koğuş geneli ortaklaşa kullanabilecek şekilde düzenlenmiştir. Ayrıca koğuşta, başvurucunun fiziksel engeline uyan klozet ve duş alma yeri bulunmaktadır ve başvurucu günlük egzersizlerini yapabilmesi için egzersiz aletlerinden yararlanabilmektedir.  Fiziksel engelli olan başvurucu bakıma muhtaç olduğundan kendisine bakıcı veya hizmetli yardımı gerekmektedir. Ancak başvurucunun bu yönde bir talebi olmadığından bakıcı veya hizmetli görevlendirmesi yapılmamıştır. Başvurucunun isteği doğrultusunda, günlük işlerde yardımcı olmaları amacıyla aynı Ceza İnfaz Kurumunda bulunan oğlu ve yeğeni ile birlikte aynı koğuşta kalması sağlanmıştır. Öte yandan anılan yazıda başvurucunun bakımı yönünden herhangi bir şikâyette bulunmadığı ifade edilmiştir. Başvurucuya her türlü sağlık hizmeti Ceza İnfaz Kurumu revirinde ve gerektiğinde diğer sağlık kuruluşlarında verildiği belirtilmiştir.  Öte yandan başvurucunun fiziksel engellilik ve bakıma muhtaç yapısı sebebiyle Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün 5/9/2012 tarihli yazısı gereğince başvurucunun hükümlüler için rehabilitasyon merkezi olarak düzenlenen Metris R Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumuna nakil edilmesi için talebinin olması gerekmekle birlikte başvurucu oğlu ve yeğeni ile birlikte kaldığından ve bakımı ile bu yakınları ilgilendiğinden rehabilitasyon merkezine nakil talebinde bulunmamıştır. Başvurucu kendi isteği ile kurumda kalmayı istediğini 31/12/2014 tarihli dilekçesinde de belirtmiştir. A. Ulusal Hukuk 4/12/2004 tarih ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun  maddesi şöyledir.“(1) Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren olguların ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması halinde, tutuklama kararı verilemez. (2) Aşağıdaki hallerde bir tutuklama nedeni var sayılabilir: a) Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular varsa. b) Şüpheli veya sanığın davranışları;  Delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme,  Tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma, Hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa.(3) Aşağıdaki suçların işlendiği hususunda kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı halinde, tutuklama nedeni var sayılabilir: a) 2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan; … Uyuşturucu veya uyarıcı Madde imal ve ticareti (Madde 188), Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç, madde 220),…(4) Sadece adlî para cezasını gerektiren veya hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez.” 5271 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir:“(1) Soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından, kovuşturma evresinde sanığın tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya re'sen mahkemece karar verilir. Bu istemlerde mutlaka gerekçe gösterilir ve adlî kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukukî ve fiilî nedenlere yer verilir.(2) (Değişik: 2/7/2012-6352/97 md.) Tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bu husustaki bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda;a) Kuvvetli suç şüphesini, b) Tutuklama nedenlerinin varlığını, c) Tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu, gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir. Kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir, ayrıca bir örneği yazılmak suretiyle kendilerine verilir ve bu husus kararda belirtilir.(3) Tutuklama istenildiğinde, şüpheli veya sanık, kendisinin seçeceği veya baro tarafından görevlendirilecek bir müdafiin yardımından yararlanır. (4) Tutuklama kararı verilmezse, şüpheli veya sanık derhâl serbest bırakılır.(5) Bu madde ile 100 üncü madde gereğince verilen kararlara itiraz edilebilir.” 5271 sayılı Kanun’un  maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:“(1) Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıldır. Ancak bu süre, zorunlu hallerde gerekçeleri gösterilerek altı ay daha uzatılabilir.(2) Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde, tutukluluk süresi en çok iki yıldır. Bu süre, zorunlu hallerde, gerekçesi gösterilerek uzatılabilir; uzatma süresi toplam üç yılı geçemez.” 6529 sayılı Kanun'un  maddesi ile 3713 sayılıKanun'a eklenen geçici  maddenin dördüncü fıkrası şöyledir:"6352 sayılı Kanunun geçici 2 nci maddesi uyarınca görevlerine devam eden ağır ceza mahkemelerinde ve bu Kanunla yürürlükten kaldırılan Terörle Mücadele Kanununun 10 uncu maddesi uyarınca görevlendirilen ağır ceza mahkemelerinde derdest bulunan dosyalar, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte bulundukları aşamadan itibaren kovuşturmaya devam edilmek üzere yetkili ve görevli mahkemelere devredilir. Bu mahkemelerce verilip Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığında veya Yargıtayın dairelerinde bulunan dosyaların incelenmesine devam olunur." 5275 sayılı Kanun'un 105/A maddesinin üçüncü fıkrasının (b) bendi şöyledir:"(3) Yukarıdaki fıkralarda düzenlenen infaz usulünden;... b) Maruz kaldıkları ağır bir hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatlarını yalnız idame ettiremeyen ve koşullu salıverilmesine üç yıl veya daha az süre kalan hükümlüler, diğer şartları da taşımaları hâlinde yararlanabilirler. Ağır hastalık, engellilik veya kocama hâli, Adlî Tıp Kurumundan alınan veya Adalet Bakanlığınca belirlenen tam teşekküllü hastanelerin sağlık kurullarınca düzenlenip Adlî Tıp Kurumunca onaylanan bir raporla belgelendirilmelidir." “…”B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme)  maddesi şöyledir:“Hiç kimse işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya işlemlere tabi tutulamaz.” Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme'nin  maddesi ile ilgili içtihatlarında kötü muamele yasağının demokratik toplumların en temel değeri olduğunu vurgulamıştır. Terörle ya da organize suçla mücadele gibi en zor şartlarda dahi Sözleşme'nin, mağdurların davranışlarından bağımsız olarak işkence, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya işlemlerden men ettiği belirtilmiştir. Kötü muamele yasağının, Sözleşme'nin  maddesinde belirtilen toplum hayatını tehdit eden kamusal tehlike hâlinde dahi hiçbir istisnaya yer vermediği içtihatlarda hatırlatılmıştır (Birçok karar arasından bkz. Selmouni/Fransa, B. No: 25803/94, 28/7/1999, § 95; Labita/İtalya [BD], B. No: 26772/95, 6/4/2000, § 119).  Öte yandan bir muamele veya cezanın kötü muamele olduğunu söyleyebilmek için eylemin "minimum ağırlık eşiğini" aşması beklenir (Birçok karar arasından bkz. Raninen/Finlandiya, B. No: 20972/92, 16/12/1997, § 55; Erdoğan Yağız/Türkiye, B. No: 27473/02, 6/3/2007 §§ 35-37; Gafgen/Almanya [BD], B. No: 22978/05, 1/6/2010, §§ 88-90; Costello-Roberts/Birleşik Krallık, B. No: 13134/87, 25/3/1993 § 30).  AİHM, tutuklu ve hükümlülerle ilgili olarak onların korunmasız ve zayıf durumda olduklarını ve en zor şartlarda dahiyetkililerin bu kişilerin fiziksel esenliklerini korumakla sorumlu olduklarını belirtmiştir (Keenan/Birleşik Krallık, B. No. 27229/95,§ 91; Tarariyeva/Rusya, B. No: 4353/03, 14/12/2006, § 73; Vlademir/Romanov/Rusya, B. No: 41461/02, 24/7/2008, § 57).  AİHM; hukuka uygun olarak özgürlüğü kısıtlanan herkesin insan onuruna uygun tutukluluk koşullarına sahip olma hakkı bulunduğunu, alınan tedbirlerin uygulanma koşullarının kişiyi sıkıntıya ya da tutukluluğa bağlı kaçınılmaz üzüntü seviyesini aşacak yoğunlukta bir ümitsizliğe sokmaması gerektiğini vurgulamaktadır (Kudla/Polonya, B. No: 30210/96, 26/10/2000, § 94). AİHM ayrıca, Sözleşme’nin tutuklu bir kimsenin sağlık gerekçesiyle serbest bırakılması için hiçbir “genel zorunluluk” getirmediğini ancak doğal olarak ortaya çıkan fiziksel ya da ruhsal rahatsızlıklardan kaynaklanan acının, yetkililerin sorumlu tutulabileceği tutukluluk koşullarından dolayı artması ya da artma riski bulunması hâlinde bu durumun Sözleşme’nin  maddesi kapsamına girebileceğini belirtmektedir (Mouisel/Fransa, B. No: 67263/01, 14/11/2002, § 38-40; Ürfi Çetinkaya/Türkiye, B. No; 19866/04, 23/7/2013, § 88). AİHM, tutuklu/hükümlülerin zayıf konumda olduklarını ve yetkililerin bunları koruma görevi olduğunu ifade etmektedir. Yetkililerin, engelli bir kişinin yerleştirilmesine ve özgürlüğünden alıkonulmasına devam edilmesine karar verdiği durumlarda engellilikten kaynaklanan özel ihtiyaçları karşılayacak koşulların garanti edilmesinde özel ilgi gösterilmesi gerektiğini kabul etmektedir (Zarzyckı/Polonya , B. No: 15351/03, 12/3/2013, § 102). Bu tür davalarda AİHM, sağlık durumunun endişeye sebep olduğu durumlarda başvurucunun alıkonulmasına devam edilmesinin sağlık durumu açısından uygun olup olmadığının değerlendirilmesinde özellikle üç etkenin dikkate alınmasının gerektiğini belirtmiştir. Bunlar (a) hükümlü/tutuklunun sağlık durumu, (b) sağlanan bakımın kalitesi ve (c) sağlık durumu açısından başvurucunun tutulmasına devam edilmesinin gerekip gerekmediği ( Zarzyckı/Polonya , § 103).