Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru; terör olaylarından dolayı köyü terke mecbur kalınması nedeniyle 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında yapılan başvurunun kısmen kabul edilmesi ve idare ile sulhname imzalanması akabinde başvurunun kabul edilmeyen kısmı için açılmış olan davanın reddedilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının; ret işlemine karşı açılan davaya ilişkin yargılama işlemlerinin makul sürede sonuçlandırılmaması, Danıştay Onuncu ve Onbeşinci Daireleri arasındaki içtihat farklılığı bulunması nedenleriyle adil yargılanma hakkının; terör olayları sebebiyle köyü terke mecbur kalınması nedeniyle kişi dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı geliştirme hakkının, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının, yerleşme ve seyahat hürriyetinin ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.   Başvuru 21/3/2014 tarihinde İstanbul  Asliye Hukuk Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır. Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.  İkinci Bölüm Üçüncü Komisyonunca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Bölüm Başkanı tarafından 5/12/2014 tarihinde, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına ve başvuru belgelerinin bir örneğinin görüş için Adalet Bakanlığına (Bakanlığa) gönderilmesine karar verilmiştir. Bakanlığa, başvuru konusu olay ve olgular bildirilmiş; başvuru belgelerinin bir örneği görüş için gönderilmiştir. Bakanlığın 6/1/2015 tarihli görüş yazısında benzer şikâyetlere ilişkin başvurularda daha önce sunulan görüşlere atıf yapılarak somut başvuru için ayrıca görüş sunulmayacağı bildirilmiştir.  A. Olaylar Başvuru dilekçesi ile başvuruya konu yargılama dosyası içeriğinden tespit edilen ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, Mardin ili Dargeçit ilçesi Kısmetli mevkiinde ikamet etmekte iken terör olaylarından kaynaklanan güvenlik kaygısı nedeniyle köyünü terk etmek zorunda kaldığını iddia etmiştir.  Başvurucu 18/5/2005 tarihinde 5233 sayılı Kanun kapsamına giren zararlarının karşılanması talebiyle Mardin Valiliği Zarar Tespit Komisyonuna (Komisyon) başvurmuştur.  Komisyonun 29/12/2009 tarihli ve 2009/3-14370 sayılı kararının ilgili bölümü şöyledir: “...  Başvurusunda iddia ettiği malvarlığıyla ilgili yapılan araştırma ve incelemeler sonucunda köy kadastro kayıtları, muhtar, köy bilirkişileri ve köy sakinlerinin gösterimleri ve beyanları doğrultusunda komisyonun yerinde ve zemininde yaptığı inceleme sonucunda; 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkındaki Kanun kapsamında yapılan müracaatın incelenmesi sonucu; 04/10/2004 tarih ve 2004/7955 sayılı Yönetmelik hükümlerinde belirtilen şartlara uygun olması nedeniyle müracaatçıya; yığma kargir ev için 444,00 TL, TAŞINIR VE TAŞINMAZ nedeniyle oluşan; toplam 444,00 TL ödenmesine; Ayrıca, başvurudaki diğer taleplerle ilgili herhangi bir kanıtlayıcı bilgi, belge bulunmadığı ve bilirkişi tarafından herhangi bir tespit yapılmadığından bunlara ilişkin taleplerin reddine...” Komisyon kararı akabinde 5233 sayılı Kanun’un  maddesi gereğince davet yazısı ile birlikte sulhname örneği başvurucu vekiline gönderilmiştir.  “Yukarıda ayni/nakdi olarak belirtilen zararımın/zararlarımın karşılanması sonucunda Komisyonun tespitine esas olay ile ilgili olarak uğradığım zararımın tamamının karşılanmış olduğunu kabul ve taahhüt ederim.” beyanını içeren sulhname, 19/4/2010 tarihinde başvurucu vekili tarafından imzalanmıştır.  Belirlenen tazminat miktarı 9/12/2010 tarihinde başvurucu vekilinin hesap numarasına aktarılmıştır.  Komisyon kararında hükmedilen miktarın gerçek zararını karşılamadığından bahisle başvurucu tarafından Mardin İdare Mahkemesinde iptal davası açılmıştır.  Mardin İdare Mahkemesinin 21/4/2011 tarihli ve E.2010/747, K.2011/641 sayılı kararında dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir. Karar gerekçesi şöyledir: “… Mardin Valiliği Zarar Tespit Komisyon Başkanlığı tarafından davacının başvurusunun kabul edilerek, zararların tespit edilmesi amacıyla 24-31/07/2007 tarihinde Kısmetli köyünde keşif yapıldığı, buna göre davacının, 65 m² tek katlı evinin bulunduğunun hazır bulunan bilirkişi beyanlarıyla tespit edildiği, Zarar Tespit Komisyonunca dava konusu işlemle ev için toplam 444,00 TL ödenmesine karar verilerek davacıya sulhname gönderildiği, davacının sulhnameyi imzaladığı, ancak arazi, ağaç ve hayvan zararlarının hesaplanmadığı ileri sürülerek görülmekte olan davanın açıldığı anlaşılmaktadır. Dava konusu olayda, davacının uğradığı zararların tespiti için idare tarafından keşif ve bilirkişi incelemesi yapılarak, davacının malvarlığının bulunup bulunmadığı hususlarının araştırılmasından anlaşılacağı üzere, davacının yaptığı başvurunun 5233 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği konusunda bir uyuşmazlık bulunmamakla beraber, esas uyuşmazlığın uğranıldığı iddia edilen zarara ilişkin olduğu anlaşılmaktadır. Bakılan uyuşmazlıkta, davacı tarafından, terör olayları nedeniyle uğranıldığı ileri sürülen zarar kalemleri arasında, göç ederken bırakmak zorunda kaldığı hayvanlar, ağaçlarının tahrip olması ve ürün zararları da sayılmışsa da, söz konusu hususların ispatına yönelik olarak, davacının beyanı dışında hukuken kabul edilebilir nitelikte somut herhangi bir bilgi ve belgenin sunulamamış olması karşısında, bu talepler yönünden tazminat ödenmemesinde hukuka aykırılık bulunmamaktadır. Ancak, dava dilekçesine eklenen tapu senetlerinden anlaşılacağı üzere, Kısmetli köyünde davacının babası S. Y.'ye ait taşınmazların bulunduğu, S.Y.'nin 5233 sayılı Yasa kapsamında bir başvurusunun bulunmadığı ve tazminat alacağının oğlu olan davacıya ödenmesine muvafakat ettiği görüldüğünden, söz konusu taşınmazların köyün boşaltıldığı yıllarda yine S.Y.'ye ait olup olmadığının tespiti suretiyle, varsa taşınmazların kullanılamamasından kaynaklanan zararlarının hesaplanarak ödenmesi gerekirken, sadece ev zararının ödenmesine yönelik dava konusu işlemde bu yönüyle hukuka uyarlık bulunmamıştır…”  Kararın temyiz edilmesi üzerine Danıştay Onbeşinci Dairesinin 17/4/2012 tarihli ve E.2011/13961, K.2012/2295 sayılı ilamında İdare Mahkemesi hükmünün bozulmasına karar verilmiştir. Karar gerekçesi şöyledir: “… 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun’un  maddesinde, … Aktarılan  maddenin gerekçesinde ise; "... Hukukumuzda feragat, kabul ve sulh gibi işlemler, görülmekte olan davaları sona erdiren işlemlerdir. Sulh işlemi, dava öncesi yapılmışsa dava açılmasını engelleyici özelliktedir. Sulh işlemine rağmen dava açılırsa bu durum itiraz olarak ileri sürülebilir ve dava ortadan kaldırılır. Böylece dostane bir çözüm şekli olan sulh, bağlayıcı niteliktedir." şeklinde açıklamalara yer verilmiştir.  5233 sayılı Kanunun amacı, gerekçesi ve  madde metninin birlikte değerlendirilmesinden; sulhnamenin imzalanmasıyla uyuşmazlık ortadan kalktığı için, başvuruda belirtilen bazı zarar kalemlerinin karşılanmadığından bahisle dava açılmasına hukuken olanak bulunmadığı sonucuna ulaşılmaktadır.  … Bu durumda, davacının uğradığı zararların tamamının karşılandığına ilişkin 2010 tarih ve 2009/3-14370 sayılı sulhname davacı vekili tarafından imzalanarak uyuşmazlık sulhen sona erdirildiği için bu aşamadan sonra dava açılması mümkün olmadığından, İdare Mahkemesince bu gerekçeyle davanın reddine karar verilmesi gerekirken, hangi tarihte düzenlendiği belli olmayan bir muvafakatnameye dayanılarak, davacının babasına ait tarlaların kullanılamamasından kaynaklanan zararlar için hesaplama yapılmadığından bahisle dava konusu işlemin iptali yönünde verilen kararda hukukî isabet görülmemiştir ...” Başvurucunun karar düzeltme istemi, Danıştay Onbeşinci Dairesinin 13/12/2012 tarihli ve E.2012/8419, K.2012/14116 sayılı ilamı ile reddedilmiştir.  Danıştay kararları doğrultusunda değerlendirme yapılarak dava dosyası yeniden incelenmek suretiyle Mardin İdare Mahkemesinin 29/5/2013 tarihli ve E.2013/938, K.2013/1097 sayılı kararında Danıştay bozma ilamına uyularak davanın reddine hükmedilmiştir.  Temyiz üzerine Danıştay Onbeşinci Dairesinin 4/12/2013 tarihli ve E.2013/12508, K.2013/9839 sayılı ilamı ile hükmün onanmasına karar verilmiştir.  Onama kararı 24/2/2014 tarihinde başvurucu vekiline tebliğ edilmiş ve 21/3/2014 tarihinde süresi içinde bireysel başvuruda bulunulmuştur. B. İlgili Hukuk 5233 sayılı Kanun’un , , , , , , geçici , geçici  maddeleri (Celal Demir, B. No: 2013/3309, 6/2/2014, §§ 15-21, 23).  5233 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir: “Komisyon, doğrudan doğruya veya bilirkişi aracılığı ile yaptığı tespitten sonra 8 inci maddeye göre belirlenen zararı, 9 uncu maddeye göre hesaplanan yaralanma, engelli hâle gelme ve ölüm hâllerindeki nakdî ödeme tutarını, 10 uncu maddeye göre ifa tarzını ve 11 inci maddeye göre mahsup edilecek miktarları dikkate alarak, uğranılan zararı sulh yoluyla karşılayacak safi miktarı belirler. Komisyonca, bu esaslara göre hazırlanan sulhname tasarısının örneği davet yazısı ile birlikte hak sahibine tebliğ edilir.  Davet yazısında hak sahibinin sulhname tasarısını imzalamak üzere otuz gün içinde gelmesi veya yetkili bir temsilcisini göndermesi gerektiği, aksi takdirde sulhname tasarısını kabul etmemiş sayılacağı ve yargı yoluna başvurarak zararının tazmin edilmesini talep etme hakkının saklı olduğu belirtilir.  Davet üzerine gelen hak sahibi veya yetkili temsilcisi sulhname tasarısını kabul ettiği takdirde, bu tasarı kendisi veya yetkili temsilcisi ve komisyon başkanı tarafından imzalanır.  Sulhname tasarısının kabul edilmemesi veya ikinci fıkraya göre kabul edilmemiş sayılması hâllerinde bir uyuşmazlık tutanağı düzenlenerek bir örneği ilgiliye gönderilir.  Sulh yoluyla çözülemeyen uyuşmazlıklarda ilgililerin yargı yoluna başvurma hakları saklıdır.” 5233 sayılı Kanun’un  maddesinin birinci fıkrası şöyledir: “Sulhnamede belirlenen zararlar, sulhnamenin imzalanmasından sonra valinin onayı üzerine ifa tarzına göre Bakanlık bütçesine bu amaçla konulan ödenekten üç ay içerisinde karşılanır.” Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Yönetmelik’in  maddesi şöyledir: “Sulhname tasarıları hak sahibi veya yetkili temsilcisi ile komisyon başkanı tarafından imzalandıktan sonra Vali veya Bakan tarafından onaylanır.Ödemeler sulhname tasarılarının onay tarih ve sıraları dikkate alınarak yapılır. Nakdi ödemeler hak sahibi veya sahiplerinin banka hesaplarına yapılır.” 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun  maddesinin (2) numaralı fıkrası,  maddesinin (3) ve (4) numaralı fıkraları,  maddesinin (5) numaralı fıkrası,  maddesinin (1) numaralı fıkrası.