Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, astsubaylıktan subaylığa geçiş mülakat sınavında başarısız sayılmaya ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davada yargılamanın sağlıklı ve yeterli hukuki denetim yapılmadan sonuçlandırıldığı belirtilerek Anayasa’nın  maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 11/2/2013 tarihinde Anayasa Mahkemesine doğrudan yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir. İkinci Bölüm Başkanlığının 31/10/2013 tarihli kararı ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün  maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Bölüm Başkanı 13/10/2015tarihinde, başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü 4/12/2015tarihinde Anayasa Mahkemesine sunmuştur.  Bakanlık tarafından Anayasa Mahkemesine sunulan görüş 15/12/2015tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı beyanlarına 28/12/2015 tarihinde ibraz etmiştir. A. Olaylar  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu Kara Kuvvetleri Komutanlığında astsubay olarak görev yapmaktadır. Subaylığa geçiş yazılı sınavında başarılı olmuş, 2/2/2012 tarihinde yapılan mülakat sınavında ise 60,857 puan alarak başarısız sayılmıştır. Başvurucu tarafından başarısız sayılmaya ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davada, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) Üçüncü Dairesi 4/10/2012 tarihli ve E.2012/768, K.2012/1919 sayılı kararıyla davanın reddine karar vermiştir. Kararın ilgili kısımları şöyledir:“Mülakatın adaya göre değişen, yeterli bir zaman içerisinde bir oturum ile adayın geçmişi, kişiliği, psikolojik yapısı, kendini ifade edebilme yeteneği ve askerlik mesleğine ön yeterliliğin tespiti gibi konuların değerlendirildiği planlı bir görüşme olduğu, adayda bulunması gereken ve testlerle ortaya çıkarılması mümkün olmayan niteliklere, adayın sahip olma durumunu tespit etmek maksadıyla, mülakat kurulu ile aday arasında yüz yüze, sözlü iletişim şeklinde, soru ve cevap yöntemi uygulanarak gerçekleştirildiği, Mülakat komisyonu tarafından yapılan mülakat sınavında adayların Cumhuriyetin Temel Değerlerine ve Atatürkçü Düşünce Sistemine Bağlılığı. Fiziki Yapı ve Genel Görünüş, Türkçenin Doğru Kullanımı ve Konuşma Düzgünlüğü, Aile Yapısı, Askeri kurallara yatkınlığı Bireysel Eğilim ve Özellikli Davranışlar, Öz Disiplin ve Psikolojik Dengesi üzerinden değerlendirildiği, mülakat sınavının sözlü sınav niteliğinde olmadığı ve adayların bilgi seviyelerinin değerlendirilmediği, değerlendirme kriterlerinin subaylarda bulunması gerekli görülen kişilik özelliklerinden oluştuğu, mülakat komisyonunun Personel Başkanlığından bir general, Per.Tem.Mrk.K., Pl, ve Ynt.Bşk.lığından bir üye, Per. İşl.Bşk.lığından bir üye, Tyn.Bşk.lığından bir üye, Per.Tem.Mrk.lığından bir üye ve bir psikolog/rehberlik ve danışmanlık öğretmeni olmak üzere olmak üzere toplam yedi subay üyeden oluştuğu, üyelerin subay statüsünde ve aralarında hiyerarşik görev bağlantısının bulunmadığı, mülakat kurulu değerlendirilmesinin kişilik değerlendirme testi sonuçları, aday dosyası, adli sicil, KİHBİ raporları, aday tanıma ve değerlendirme kurulu ve değerlendirme sonuçları, adayla yapılan mülakat ve diğer bilgilerin değerlendirmesi ile oluşturulduğu, değerlendirmenin 100 puan üzerinden yapıldığı, Kurul üyelerinin adaya mülakat kurulu değerlendirme formunda yazılı puan değerleri üzerinden ayrı ayrı puan verdikleri, her üyenin aday hakkında kanaatini açıkladığı ve notunu bağımsız olarak verdiği, adayın puanların toplamının üye sayısına bölünerek almış olduğu notun hesaplandığı, 70 baraj puanın altında kalan adaylar ile doğrudan ret kararı verilecek şart kriterlerinden herhangi birini veya daha fazlasını karşılamadığı anlaşılan adayların elendiği anlaşılmaktadır.İdarenin kanunlarla tevdi edilen kamu hizmetini, ancak nitelikli personel eliyle yerine getirebilmesi mümkündür. Yürütülen kamu hizmetinin niteliğine en uygun personelin belirlenmesi, seçim, atama ve görevlendirmelerin liyakat esasına göre yapılması ancak doğru çalışan bir değerlendirme sistemi ile sağlanabilir. Liyakat sisteminin kurulması ve işletilmesinde bu nedenle diğer birçok kriterin yanı sıra mülakat sınavının idarece önemli bir kriter olarak kabul edildiği görülmektedir. Anayasa Mahkemesi 2007 gün ve E.2005/47 K. 2007/14 sayılı kararında yazılı sınavdan geçerek yeterli hukuk bilgisine sahip olduğu kabul edilen aday adaylarının meslek için gerekli olan genel ve fiziki görünüm, intikal ve kavrama yeteneği gibi özelliklerin karşılıklı görüşme sonucu saptanabileceğinin açık olduğunu, bu nedenle, yazılı yarışma sınavında başarı gösteren aday adayları arasından en uygun koşulları taşıyanları seçme olanağı veren mülakatın gerekli görülmesinin ve mülakatta başarı göstermenin mesleğe kabul aşaması öncesinde adaylık için bir koşul olarak aranmasının Anayasa'ya uyarlı olduğuna karar vermiştir.…Mülakat sınavında adayların kişisel özelliklerinin değerlendirilmesi, mülakat komisyonu üyelerince değerlendirmelerin ayrı ayrı puan verilmek suretiyle belirlenmesi, müteakiben bu değerlendirmelerin birleştirilmesi suretiyle mülakat sınavı sonucunda adayın puanının ve başarılı ya da başarısız olduğunun yazılı olarak belirlenmesi, Mülakat Kurulu Kanaat Tutanağında adayda belirlenen eksikliklerin belirtilmesi nedeniyle tesis edilen işlemin idari yargı yerlerince denetlenebilir bir idari işlem niteliğinde olduğu, mülakat sınavında adayların bilgi seviyeleri tespit edilmediğinden mülakat sınavının sesli ve görüntülü kayıt altına alınmasının uyuşmazlığın çözümünde bir öneminin bulunmaması nedeniyle zorunlu olmadığı anlaşıldığından mülakat sınavının Anayasanın 2'nci maddesinde yer verilen Hukuk devleti ilkesine aykırı olmadığı kabul edilmiştir. Dava konusu uyuşmazlığı oluşturan mülakat sınavının belirtilen amaç ve niteliği nedeniyle esas itibariyle bilgi tespitine yönelik sözlü sınavlarına ilişkin yargı kararlarının uyuşmazlığın çözümünde dikkate alınması mümkün bulunmamaktadır. Dava konusu ile benzer olan ve mülakat sınavının iptali istemine ilişkin uyuşmazlıklarda Askeri Yüksek İdare Mahkemesi 3'üncü Dairesinin 09 Aralık 2004 gün ve E.2003/746 K.2004/1776; 15 Ocak 2009 gün ve E.2008/641 K.2009/81; 17 Eylül 2009 gün ve E.2009/240 K.2009/930; 15 Ekim 2009 gün ve E.2008/1223 K.2009/1047; 10 Haziran 2010 gün ve E.2010/2 K.2010/718 sayılı kararları ile davanın reddine karar verilmiştir.Diğer yandan her adaya uygulanan KKY 51-8 (A) Karar Kuvvetleri Komutanlığı Mülakat Yönergesi ile mülakat komisyonuna geniş bir takdir yetkisinin verildiği görülmektedir. Ancak takdir yetkisinin sınırsız olmadığı, kamu hizmetinin verimliliği, etkinliği ve kamu yararı ile kişisel yarar arasında bir denge kurulması zorunluluğu, bu hak ve yetkinin sınırını oluşturmaktadır. Takdir yetkisinin idarece takip edilen amaca uygun olarak keyfilikten ve sübjektif değerlendirmelerden uzak objektif kıstaslara bağlı kullanılması gerekmektedir. Özellikle Mülakat Komisyonu üyelerinin birbirlerine yakın not değerlendirmesinde bulundukları ve oybirliği ile Mülakat Kurulu Kanaat Tutanağında davacıda tespit edilen eksikliklerin belirtildiği dikkate alındığında takdir yetkisinin takip edilen amaca aykırı olarak keyfi, taraflı, kişisel ve duygusal değerlendirme yapılarak kullanıldığına, not takdirinde objektiflikten uzaklaşıldığına dair hiçbir somut bilgi, belge ve kanıtın bulunmaması nedeniyle davacının mülakat sınavında başarısız sayılması işleminde hukuka aykırılık bulunmadığı anlaşıldığından davanın reddine karar verilmiştir.” Başvurucunun karar düzeltme talebi de aynı Dairenin 24/1/2013 tarihli ve E.2013/130, K.2013/73 sayılı kararıyla reddedilmiş ve karar 6/2/2013 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir. Başvurucu 11/2/2013 tarihinde bireysel başvuru yapmıştır.B. İlgili Hukuk 27/7/1967 tarihli ve 926 sayılı Türk Silâhlı Kuvvetleri Personel Kanunu'nun  maddesi şöyledir:“Türk Silâhlı Kuvvetlerinin ihtiyacı göz önüne alınarak her sene tespit edilecek kontenjan nispetinde emsali arasında temayüz etmiş en az dört yıl süreli fakülte veya yüksek okulları bitiren astsubaylar; bağlı olduğu kuvvet komutanlığının, Jandarma Genel Komutanlığının veya Sahil Güvenlik Komutanlığının teklifi üzerine kendi sınıflarında veya askerî hâkim sınıfı hariç olmak üzere öğrenimlerinin ilgilendirdiği ihtiyaç duyulan sınıflarda aşağıdaki şartlarla teğmen nasbedilirler :…Yapılacak seçme sınavlarında başarı gösterenlerin sıralaması, personelin sınav notu ile almış olduğu madalya, ödül, takdir, taltif ve cezalar da dikkate alınmak suretiyle yönetmelikle belirtilen esaslara göre yapılır.…” 926 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir:“Yukarıda belirtilen hükümlerin tatbik şekli ve karşılığı bulunmayan sınıfların hangi sınıf ve meslek imtihanlarına tabi tutulacakları,sicillerin ne şekilde verileceği ve emsalleri arasında temayüz etmiş astsubayların subaylığa nasbedilmelerinde aranacak nitelikler ile seçme sınavlarının yapılma usul, esas ve şartları Subay Sicil Yönetmeliğinde gösterilir.” 27/12/1998 tarihli ve 23566 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Subay Sicil Yönetmeliği’nin  maddesi şöyledir:“Türk Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyacı göz önüne alınarak her sene tespit edilecek kontenjan nispetinde emsali arasında temayüz etmiş en az dört yıl süreli fakülte veya yüksek okulları bitiren astsubaylar; bağlı olduğu kuvvet komutanlığının, Jandarma Genel Komutanlığının veya Sahil Güvenlik Komutanlığının teklifi üzerine, mensubu oldukları kuvvet komutanlıklarında, Jandarma Genel Komutanlığında veya Sahil Güvenlik Komutanlığında ve kendi sınıflarında veya askerî hâkim sınıfı hariç olmak üzere öğrenimlerinin ilgilendirdiği ihtiyaç duyulan sınıflarda aşağıdaki şartlarda teğmen nasbedilirler:a) Subaylık için sınava müracaat tarihinde en az üstçavuş rütbesinde ve astsubay olarak altıncı hizmet yılını tamamlamış, dokuzuncu hizmet yılını bitirmemiş olmak.b) Subaylık için sınava müracaat tarihinde sicil notu ortalaması sicil tam notunun yüzde doksan ve daha yukarısı olmak.c) Askerî disiplin, tutum ve davranışları, görevindeki başarısı, meslekî bilgi ve yetenekleri ile genel kültürü bakımından subaylığa lâyık bulunduğu sıralı sicil üstleri tarafından onanmış olmak.ç) Yapılacak seçme sınavlarında ve subaylık nosyonu kazandırma eğitiminde başarılı olmak.Yapılacak seçme sınavlarında başarı gösterenlerin sıralaması, personelin sınav notu ile almış olduğu madalya, ödül, takdir, taltif ve cezalar da dikkate alınmak suretiyle bu Yönetmelikle belirtilen esaslara göre yapılır…” Kara Kuvvetleri Komutanlığı Mülakat Yönergesi’nin İkinci Bölüm  maddesi şöyledir:“Mülakat kavramı: a. Mülakat, adaya güre değişen, yeterli bir zaman içerisinde bir oturum ile adayın geçmişi, kişiliği, psikolojik yapışı, kendini ifade edebilme yeteneği ve askerlik mesleğine ön yeterliliğin tespiti gibi konuların değerlendirildiği planlı bir görüşmedir.b. Mülakat personel temininde adayda bulunması gereken ve testlerle ortaya çıkarılması mümkün olmayan niteliklere, adayın sahip olma durumunu tespit etmek maksadıyla, mülakat kurulu ile aday arasında yüz yüze, sözlü iletişim şeklinde, soru ve cevap yöntemi uygulanarak gerçekleştirilir.” Aynı Yönerge’nin  maddesi şöyledir:“a. Değerlendirme (Kara Harp Okuluna ve Astsubay Meslek Yüksek Okullarına öğretim elemeni temini, muvazzaf subay temini ile Askeri Lise/Bando Astsb,Haz.Okuluna öğrenci temini hariç), tüm temin faaliyetlerinde 100 puan üzerinden yapılır. Kurul üyeleri adaya mülakat kurulu değerlendirme formunda yazılı puan değerleri üzerinden ayrı ayrı puan verirler. Bu değerlendirme, mülakat kurulu değerlendirme formunda yer alan her bir alt boyut için çok yetersizden, çok iyiye doğru olmak üzere yapılır Üyelerin notlarının ortalaması, adayın mülakat puanını oluşturur. Her üye aday hakkında kanaatini açıklar ve notunu bağımsız olarak verir. b. Mülakat sonucu belirlenen 70 baraj puanın altında kalan adaylar ile doğrudan ret kararı verilecek şart kriterlerinden herhangi birini veya daha fazlasını karşılamadığı anlaşılan adaylar elenir. Kesin karar kuruluna sevk edilen adaylardan kurulca uygun bulunanlara geçer not verilir.c. Kurul üyelerinin bağımsız değerlendirmeleri sonucu verdikleri notlar bilgisayara kaydedilir Adayın puanların toplamı, üye sayısına bölünerek adayın almış olduğu not hesaplanır. Mülakat değerlendirme çizelgesi bilgisayar çıktısı olarak alınır. Karar bölümüne ise adayın aldığı nota göre “kabul veya red” damgası basılır. Adayın sınav kâğıdı başkan ve üyeler tarafından imzalanıp onaylanır.ç. Red kararı verilen ve kaybeden her aday için hukuki bir durumda istifade edilmek üzere kanaat tutanağı tanzim edilir ve imza altına alınarak muhafaza edilir…” Yönerge ekinde yer alan Mülakat Kurulu Değerlendirme Çizelgesi'nde "Cumhuriyetin Temel Değerlerine ve Atatürkçü Düşünce Sistemine Bağlılığı" (Anayasa'nın demokratik, laik ve hukuk devleti ilkelerine bağlılık, Atatürkçü düşünce sistemine bağlılığı, vatan sevgisi ve tarih bilinci), "Fiziki Yapısı ve Genel Görünüşü" [kişinin genel görünüşü, fiziki yapısı ve davranışları, tik olmaması, yürüyüşü, duruşu, tavır ve hareketleri (aşırı rahat, umursamaz, heyecanını kontrol edemeyen, güven verme durumu, beğenilme ve etkileme gücü (karizma) vb.], "Türkçenin Doğru Kullanımı ve Konuşma Düzgünlüğü" [Türkçenin doğru kullanılması, ses tonu, konuşma düzgünlüğü ve aksanı (artikülasyon), hitabet ve ikna kabiliyeti, anlama ve kendini ifade etme yeteneği], "Aile Yapısı" (aile yapısı, ailenin yaşam biçimi ve ilişkileri, ahlaki değerlere sahip olması, karakter asalet, doğruluk, dürüstlük, güvenirlik, şeref, namus, vicdan, adalet, sır saklamak), "Askerî Kurallara Yatkınlığı" (askerlik sevgisi, kurallara uyma, itaatkâr olma, sadakat ve çevresel uyum), "Adayın Bireysel Eğitim ve Özellikle Davranışları" (zekâ ve akıl, kendisine güven, cesaret ve yiğitlik, irade kuvveti, kararlı olma, eleştirel düşünme ve sorun çözme becerileri, sezgi ve öngörü sahibi olması, genel kültür seviyesi), "Öz Disiplini ve Psikolojik Dengesi" (öz disiplini ve davranış tutarlılığı, kişisel sorumluluk, istek ve beklentilerini kontrol edebilme, soğukkanlılığını koruma, dikkat yoğunluğu korkuları ve psikolojik dengesi) bölümlerine yer verilmiştir.