Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru; Cizre'de uygulanan sokağa çıkma yasağı sırasında güvenlik kuvvetlerinin güç kullanımı neticesi ölüm meydana gelmesi ve bu olayla ilgili olarak etkili bir ceza soruşturması yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının, cenazenin bulunduğu sıradaki fiziksel durumu, cenazeyi teslim alırken ve defin için dinî merasim sırasında yaşanan zorluklar nedeniyle kötü muamele yasağı, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile din ve vicdan özgürlüğünün ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  PKK terör örgütü özellikle 2015 yılından itibaren yaşanan konjonktür ile ilgili gelişmelere bağlı olarak şehir savaşı stratejisini hayata geçirmiştir. Bu strateji çerçevesinde örgüt, şehir merkezlerine eleman, silah ve mühimmat sevk etmiş, yollarda patlayıcı ile tuzaklanmış hendek ve barikatlar oluşturmuş, binaları tünellerle birbirine bağlayarak sığınak ve karargâh olarak kullanmaya başlamıştır. PKK terör örgütünün bu stratejisiyle eylemlerini kırsal alandan yerleşim merkezlerine taşıyarak şehir merkezlerini silahlı çatışma alanına dönüştürme gayretinde olduğu anlaşılmıştır. Belirli bölgelerde öz yönetim ilan eden ve uzun süreli bir silahlı çatışma için hazırlık yapan PKK terör örgütü, eylemlerine karşı düzenlenecek operasyonlarda yerleşim merkezlerindeki sivil halk ile güvenlik güçlerini karşı karşıya getirmeyi ve güvenlik operasyonlarının sivil halka karşı yürütüldüğü algısını oluşturmayı amaçlamıştır. PKK/KCK terör örgütü anlatılan süreçte Cizre'nin de içinde bulunduğu on sekiz yerleşim merkezinde öz yönetim ilan etmiştir. Bunun üzerine kamu makamları bölge halkının tahliye edilmesini öncelikli tedbir olarak uygulamıştır. Terör örgütünün tahliyeleri önlemeye çalışması karşısında bu merkezlerin bazılarında kamu düzeninin sağlanması, halkın can ve mal güvenliğinin korunması amacıyla sokağa çıkma yasağı ilan edilerek güvenlik operasyonları başlatılmıştır. Dolayısıyla somut başvuruya konu olayların yaşandığı tarihlerde, yalnızca Cizre'de değil sokağa çıkma yasağı uygulanan bir il ve on ilçe merkezinde de (Silvan, Varto, Derik, Dargeçit, Bağlar, Sur, Silopi, İdil, Yüksekova, Nusaybin, Şırnak Merkez) PKK terör örgütüne karşı düzenlenen güvenlik operasyonları devam etmektedir. Bu terör olayları sırasında yaşananların boyutu ve vahameti İçişleri Bakanlığının 23/1/2017 tarihli açıklamasıyla paylaşılmıştır. Bu açıklamaya göre 22 Temmuz 2015 tarihinden itibaren;i. 247 kamu binasına, 6 baraja, 231 özel ticari işletmeye, 19 ambulansa ve 643 araca terör saldırısı düzenlenmiştir.ii. Güvenlik güçleri PKK terör örgütü tarafından bu saldırılarda kullanılan 45 Bixi, 44 Kanas, 997 Kalaşnikof, 22 M16, 2 Lançer, 2 G3, 3 Zağros, 1 Doçka, 1 M1 olmak üzere toplam 166 ateşli silah, 3 havan, 115 roketatar, 445 roketatar mermisi, el yapımı 046 patlayıcı, 341 el bombası, 016 mühimmat, patlayıcı yapımında kullanılan 546 kg malzeme ele geçirmiştir.iii. Sokağa çıkma yasağı uygulanan yerleşim merkezlerinde 630 çukur kapatılıp barikat kaldırılmış, tuzaklanan 187 bomba düzeneği imha edilmiştir.iv. PKK terör örgütünün saldırılarında 335 sivil vatandaş hayatını kaybederken 106 kişi yaralanmıştır. Terör saldırılarında 859 güvenlik görevlisi şehit olmuş, 711 güvenlik görevlisi yaralanmıştır. Bu saldırılarda Derik kaymakamı da terör örgütü mensuplarınca şehit edilmiştir. Cizre ilçesinde ilk olarak 4/9/2015 tarihinden geçerli olmak üzere sokağa çıkma yasağı ilan edilerek güvenlik operasyonları başlatılmıştır. Cizre'de bu tarihten itibaren sokağa çıkma yasakları çeşitli defalar kaldırılmış ancak olayların devam etmesi üzerine yeniden sokağa çıkma yasağı ilan edilmiştir. Başvuruya konu olayların meydana geldiği tarihte Cizre'de 14/12/2015 tarihinde ilan edilen ve tam gün esasına göre uygulanan sokağa çıkma yasağı devam etmektedir (başvuru konusu olayların arka planına dair ayrıntılı açıklamalar için bkz. Gazal Kolanç ve diğerleri [GK], B. No: 2017/37897, 5/7/2022, §§ 16-28). 27/1/2016 ve 9/2/2016 tarihlerinde Anayasa Mahkemesine yapılan 2 (iki) farklı bireysel başvuruda -özetle- güvenlik güçlerinin açtığı ateş sonucu yaralanmış olan isimleri başvuru formlarında belirtilen 45 (kırk beş) kişinin, isimleri tespit edilemeyen diğer kişilerle birlikte Bostancı Sokak 23 numaralı bina ile Narin Sokak'ta ve Beyazıt Sokak'ta numarası bilinmeyen iki farklı binanın bodrum katında mahsur kaldıkları, bu kişilerin tıbbi yardıma ihtiyaç duymalarına karşılık bölgede süren silahlı çatışmalar ve uygulanan sokağa çıkma yasağı nedeniyle dışarı çıkamadıkları iddia edilerek; Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün (İçtüzük)  maddesi uyarınca tedbir kararı verilmesi talep edilmiştir. Tedbir talepleri -sırasıyla- Mehmet Yavuzel ve diğerleri (B. No: 2016/1652) başvurusunda 29/1/2016 tarihli; Ferhat Balcal ve diğerleri (B. No: 2016/2602) başvurusunda ise 12/2/2016 tarihli ara kararlarıyla reddedilmiştir (başvurularda dile getirilen iddialar, bu kapsamda Şırnak Valiliğinden alınan bilgiler ve başvuru sonrasında gelişen olaylara ilişkin ayrıntılı açıklamalar için ayrıca bkz. Gazal Kolanç ve diğerleri, §§ 29-48). Her ne kadar somut başvuruda, 2016/2602 numaralı bireysel başvuru dosyasında başvurucu Nurettin Göndüz'ün yakını olan İ.G. bakımından da başvuru yapılarak tedbir talep edildiği ileri sürülmüş ise de yapılan incelemede ismi belirtilen başvurucular arasında İ.G.nin yer almadığı görülmüştür. Tedbir talebinde bahsi geçen yapılardan olan Bostancı Sokak 23 numaralı (güvenlik güçleri tarafından C-3095 olarak kodlanmış) bina ve çevresinde 20/1/2016 tarihinden itibaren terör örgütü mensupları ile güvenlik güçleri arasında aralıksız silahlı çatışmalar yaşandığı anlaşılmaktadır. Mehmet Yavuzel ve diğerleri dosyasına konu soruşturmalarda elde edilen, güvenlik güçlerinin telsiz konuşmalarına, tutanaklara ve insansız hava aracı (İHA) görüntülerine yansıyan olay tarihindeki silahlı çatışmaların seyri özetle şöyledir (anılan kararda bkz. § 11):-21/1/2016 tarihinde C-3095 numaralı binada 8-10 kişilik terör örgütü mensubunun bulunduğu tespit edilmiştir. C-3095 numaralı bina çevresinde yoğunlaşan çatışmalarda kalabalık terörist gruplar bu bina ile C 3096, 3064, 2861, 2866 ve 3063 numaralı binalar arasında sürekli geçiş yaparak saldırılarına devam etmiştir. İHA, C-3095 numaralı binadan çıkan on beş kişilik terörist grubun C 3100 numaralı binaya geçiş yaptığını kaydetmiştir. 22/1/2016 tarihinde Yıldız-30 kodlu ekip Ömer Hayyam Sokak üzerindeki barikatı aşmaya çalıştığı sırada terör örgütü mensuplarının saldırısına uğramış ve durmak zorunda kalmıştır. Aynı tarihte 3095 numaralı binadan çıkan on kişilik terörist grubun Nusaybin Caddesi'ne doğru kaçtığı tespit edilmiştir. Teröristler Yıldız-30 kodlu ekibin güvenliği ve barikatın kaldırılması için bölgeye gelen tanka el bombası atmıştır. Yıldız-30 kodlu ekibe ise C-3095 numaralı binadan çıkarak 3064, 3065 ve 3066 numaralı binalara geçen teröristler, otuzdan fazla roket atışı yapmıştır. 23/1/2016-24/1/2016 tarihlerinde bölgede duvarları kırmak ve tünel açmak suretiyle birbirlerine bağlanan binalar arasında terör örgütü mensuplarının geçiş yaptığı görülmüştür. 24/1/2016 tarihinde Kobra 3 unsuru C-3095 numaralı binada muhtemelen iki terör örgütü mensubunun etkisiz hâle getirildiğini anons etmiştir. 26/1/2016 tarihinde 3095 ve 3096 numaralı binalar arasında terör örgütü mensuplarının bulunduğu tespit edilmiştir. Ekin-20 kodlu ekip, müteaddit kere teröristlere teslim olun çağrısında bulunarak yaralıların tedavi edileceğini anons etmiştir. Ancak bu çağrılara her seferinde roket atılarak ve uzun namlulu silahlarla ateş açılarak karşılık verilmiştir. Bu sırada Ekin-6 ekibinden bir güvenlik görevlisi yaralanmıştır. Avcı-9 kodlu ekip roket saldırısına uğramış, Yavuz-Mihmandar kodlu ekibe Bixi tabir edilen ağır makineli silahla ateş açılmıştır. Yoğunlaşan çatışmalarda Avcı kodlu ekiplerin bölgedeki binalara sızması üzerine çatışmaların 20 metreye kadar bir mesafeden devam etmiş, Sur Mahallesi'ndeki bazı binalardan Cudi Mahallesi'ndeki güvenlik güçlerine keskin nişancı atışı yapılmıştır. Bu sırada Poyraz 12 kodlu ekip terör örgütü mensuplarının yaralanan kendi arkadaşlarını infaz ettiklerini anons etmiştir. 27/1/2016 günü sabah saatlerinde çatışmaların yoğun olarak devam ettiği 3095, 3106 ve 3100 numaralı binalara güvenlik güçlerince tank atışı yapılmıştır. 29/1/2016-30/1/2016 tarihlerinde 3095, 3096 ve 3106 numaralı evlerden güvenlik güçlerine roket ve uzun namlulu silahlarla saldırıda bulunulması üzerine çatışmalar yeniden şiddetlenmiştir. Avcı kodlu birimlerin 3095, 3096 ve 3097 numaralı binalara sızma operasyonu yapmak istemesi üzerine bu binaları ateşe veren terör örgütü mensupları kaçmaya başlamıştır. Bu sırada özellikle Avcı-12 kodlu ekip terör örgütü mensuplarının yoğun ateşi altında kalmıştır. Teröristlerce ateşe verilen 3096 numaralı binada tuzaklanan bir el yapımı patlayıcının (EYP) infilak etmesi üzerine çok güçlü bir patlama yaşanmıştır (aynı bölgede ilerleyen tarihlerde yaşanan çatışmalarla ilgili telsiz kayıtları için ayrıca bkz. Gazal Kolanç ve diğerleri, §138). C-3095 numaralı bina ve çevresinin, güvenlik güçlerince kontrol altına alınmasının ardından; Cizre Cumhuriyet Başsavcılığının (Başsavcılık) kararına istinaden belirtilen binada 12/2/2016 tarihinde adli arama yapılmıştır. Bu aramada 26 (yirmi altı) kişinin cesedi, 3 (üç) adet av tüfeği, 1 (bir) adet üzerinde dolu şarjör takılı olan AK-47 saldırı tüfeği, ceplerinde iki el bombası olan 1 (bir) hücum yeleği ve 1 (bir) adet telsiz ele geçirilmiştir. Arama işlemleri video ve fotoğraf kaydına alınmış, tüm bulgulara olay yeri inceleme tutanak ve raporlarında ayrıntılı olarak yer verilmiştir. Ele geçen materyal üzerinde tozlama yöntemi ile yapılan vücut izi araştırmasında herhangi bir ize rastlanmamıştır. Bulunan cesetlerden, olay yeri inceleme ekibince 19 ile numaralandırılan kimliği belirsiz ceset üzerinde Cumhuriyet savcısı huzurunda, kamera kaydı ve fotoğraf çekimi ile kayıt altına alınmak suretiyle adli ölü muayene işlemi yapılmıştır. İşlem sırasında, cesedin tamamen yanmış olduğu, yaş, cinsiyet, boy ve kilo gibi ayırt edici özelliklerin belirlenemediği görülmüştür. Cesetten parmak izi ve svap örneği alınması da mümkün olmamıştır. Muayene sonucunda, kesin ölüm nedeninin tespit edilememesi nedeniyle klasik otopsi işlemi yapılması gerektiği mütalaa edilmiştir. Bir gün sonra, Cumhuriyet savcısı huzurunda, fotoğraf çekimi ile kayıt altına alınmak suretiyle otopsi işlemi yapılmıştır. 4 numara verilen ve her iki diz üstünden ampute vaziyetteki cesedin erkek cinsiyette olduğu, çok ileri karbonizayon derecesinde yanık olduğu, kafatasının açık olduğu görülmüştür. Yapılan otopsi neticesinde, kişinin ölümünün, mühimmat patlaması ile uyumlu karbonizayon derecesinde yanığa bağlı çoklu kemik, yumuşak doku ile iç organ erimesi sonucu meydana geldiği mütalaa edilmiştir. İşlem sırasında cesetten kimlik tespiti için DNA analizi yapılmak üzere doku örneği de alınmıştır. Cesedin kimliğinin tespit edilmesi için DNA incelemesi yaptırılmıştır. Adli Tıp Kurumu raporuna göre ölen şahıs ve başvurucu Nurettin Göndüz'den alınan DNA örneklerinin baba-oğul yönünden uyumlu olduğu ve ölenin başvurucunun yakını İ.G. olduğu tespit edilmiştir. Başvurucu, Cumhuriyet savcısı tarafından alınan ifadesinde -özetle- oğlu İ.G.nin Manisa'da üniversite öğrencisi olduğunu, İ.G.nin tam tarihini hatırlamadığı bir gün kendisini arayarak Cizre'de olduğunu, basın açıklaması yapacaklarını ve ardından şehirden ayrılacaklarını söylediğini beyan etmiştir. Başvurucuya göre sokağa çıkma yasağının ilan edilmesinden sonra İ.G. kendisine sokağa çıkma yasağının kalkmasının ardından Cizre'den ayrılacağını söylemiştir. Başvurucu, İ.G.nin Cizre'ye nasıl ve kimle geldiğini bilmediğini, bildiği kadarıyla herhangi örgütle bir alakasının bulunmadığını ileri sürmüştür. Başsavcılıkça yapılan soruşturma kapsamında şu işlemler yapılmış ve aşağıdaki bilgilere ulaşılmıştır:i. Kolluk tarafından düzenlenen Kamera Araştırma Tutanağı ve Fail Araştırma Tutanağına göre olay yeri ve çevresini gören herhangi bir MOBESE ve kamuya/özel kişiye ait kamera sisteminin bulunmadığı, olaya ilişkin herhangi bir tanık veya fail tespit edilmediği bildirilmiştir.ii. Kolluk tarafından düzenlenen Arşiv Araştırma Tutanağı'na göre, İ.G. hakkında, devam eden adli bir tahkikat veya yakalama emri bulunmadığı gibi aranan şahıslardan olmadığı; herhangi bir suç kaydının veya kapalı veya açık dava dosyasının da bulunmadığı tespit edilmiştir. Aynı tutanakta İ.G. hakkında herhangi bir tanık veya gizli tanık teşhisi veya beyanı da bulunmadığı ifade edilmiştir.iii. Kolluk tarafından düzenlenen İnternet Tespit Tutanağı'na göre güvenlik güçlerinin terör örgütüne müzahir yayın yaptığını değerlendirdiği ANF isimli ajansın internet sitesinde İ.G.nin ölümünün, terör örgütünün silahlı aparatlarından YPS mensubu olarak sahiplenildiği; benzer şekilde anfturkce.net adlı internet sitesinde YPS üyesi G. Toprağa verildi başlıklı haber yapıldığının tespit edildiği bildirilmiştir. Başsavcılıkça aynı binada cesetleri bulunan kişilere ilişkin yürütülen soruşturmalar kapsamında beyanı alınan F. adlı tanık; çatışmalar sırasında güvenlik güçlerinin alanı daraltmaları üzerine kalabalık bir terörist grupla Cudi Mahallesi'nin sonuna doğru ilerlediklerini, çevreye örgüt mensupları yerleştirdikten sonra bodrum kata indiklerini, burada DEM-GENÇ mensubu olan AK-47 silahlı kişilerin, örgütün dağ kadrosundan şahısların ve YDG-H mensuplarının bulunduğunu, bodrumda sivil vatandaş olmadığını, güvenlik güçlerinin çağrısını duyduğunda teslim olmak istediğini ancak diğer örgüt mensuplarınca engellenerek darbedildiğini beyan etmiştir (Mehmet Yavuzel ve diğerleri, § 13). [C-3095 sayılı bina ve çevresinde gerçekleşen olaylarla ilgili olarak Şırnak Valiliği ve Adalet Bakanlığı (Bakanlık) tarafından gönderilen bilgi ve belgeler için ayrıca bkz. Gazal Kolanç ve diğerleri, §§ 29-59; Bostancı Sokak No: 23 adresinde bulundukları belirtilen ancak cesetleri Niran Sokak'ta başka bir evde (C-3185) bulunan T. ve A.Y.'nin ölümleriyle ilgili ceza soruşturmalarında elde edilen bilgiler için anılan kararda bkz. §§ 117-143, 186-204]. İ.G.nin ölümüne ilişkin yürütülen soruşturma neticesinde Başsavcılık 10/6/2019 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiştir. Kararda, İ.G.nin diğer terör örgütü üyeleri ile birlikte güvenlik güçleri ile yapılan çatışmalara katıldığı ve güvenlik güçlerine karşı silahlı faaliyet gösterdiği esnada güvenlik güçlerince öldürüldüğü kabul edilmiştir. Kararda bu kabule gerekçe olarak; Cizre ilçesinde ikamet etmediği anlaşılan İ.G.nin DEM-GENÇ adı altında Cizre İlçesine sokağa çıkma yasağından birkaç gün evvel gelmesi, İ.G.nin cesedinin bulunduğu yerde örgüt mensuplarına ait 25 cesedin daha ele geçirilmiş olması, yine ölene ait cesedin yanında örgüt üyeleri tarafından kullanılan silahların ele geçirilmiş olması, örgüte müzahir olduğu değerlendirilen sitelerde İ.G.den YPS savaşçısı olarak bahsedilmesi gösterilmiştir. Bu kabul ve tespitler sonrası kararda; İ.G.nin meşru müdafaa hakkı kapsamında güvenlik güçlerince öldürüldüğü, güvenlik güçlerinin yetkili bir merciden almış oldukları hukuka uygun bir emri yerine getirdikleri, bu emrin yerine getirilmesi esnasında kendilerine, diğer güvenlik güçlerine ve sivil halka örgüt mensuplarınca yöneltilen, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız saldırıları o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde def etme zorunluluğunda bulundukları; güvenlik güçlerinin kanunun verdiği yetkiyi kullandıkları ve verilen emri ifa ettikleri, bu durumun da hukuka uygunluk nedenleri arasında yer aldığı, sonucuna ulaşmıştır. Kararda ayrıca operasyonu gerçekleştiren güvenlik güçlerine uzun namlulu silahlarla, roket atarlarla, el yapımı patlayıcı ve mayınlarla saldırılar gerçekleştirilmiş olduğuna, bu saldırılarda çok sayıda polis ve askerin şehit olduğuna, bunun yanı sıra terör örgütünün silahlı saldırıları esnasında çok sayıda sivil vatandaşın da yaralandığına ve vefat ettiğine vurgu yapılarak kullanılan gücün orantılı olduğuna dikkat çekilmiştir. Başvurucu karara itiraz etmiştir. İtirazı inceleyen Cizre Sulh Ceza Hâkimliği 2/10/2019 tarihli kararı ile kovuşturmaya yer olmadığına dair kararda yer verilen benzer gerekçeler ile itirazın reddine hükmetmiştir.  Başvurucu, nihai kararı 8/10/2019 tarihinde öğrendikten sonra 6/11/2019 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.