Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, askerî mühimmat patlaması sonucu meydana gelen ölüm olayına ilişkin etkili ceza soruşturması yürütülmemesi ve tam yargı davasında hükmedilen tazminat miktarından kusur indirimi yapılması nedenleriyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 30/5/2014 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur. 2016/6171 numaralı bireysel başvuru dosyasının 2014/7821 başvuru numaralı bireysel başvuru dosyası ile birleştirilmesine, incelemenin 2014/7821 başvuru numaralı bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmesine karar verilmiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucular yakını B.Ö. (30/5/1998), 16/4/2011 tarihinde Ağrı ili Patnos ilçesi  Motorlu Piyade Tugayının yakınında bulduğu askerî mühimmat parçasının patlaması sonucu hayatını kaybetmiştir. Başvuruculardan Aynur Özyolcu B.Ö.nün annesi, Mehmet Sıddık Özyolcu babası, Altun Özyolcu babaannesi, Cemil Özyolcu dedesi, Esra Araz ve Selma Yıldız kardeşleridir.A. Ceza Soruşturmasına İlişkin Süreç Erzurum Cumhuriyet Başsavcılığınca başlatılan soruşturma kapsamında 17/4/2011 tarihinde ölü muayene ve otopsi tutanağı düzenlenmiştir. Buna göre kesin ölüm sebebi, patlayıcı madde blast [patlama] etkisi ile oluşması muhtemel üst extremite kemik kırıkları, beyin kanaması, beyin doku harabiyeti, iç organ yaralanması, el amputasyonu ile birlikte gelişen iç ve dış kanama olarak tespit edilmiştir. 27/4/2011 tarihinde yetkisizlik kararı verilerek dosya, Patnos Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmiştir.  Patnos Cumhuriyet Başsavcılığınca da olaya ilişkin soruşturma başlatılmış, 16/4/2011 tarihinde olay yeri incelemesi ve keşif yapılmış, bilirkişi raporu alınmıştır. Olay yeri inceleme ve keşif tutanağında özetle şu tespitlerde bulunulmuştur:i. Patlama,  Motorlu Piyade Tugay Komutanlığının atış poligonunun üst sınırından kışlanın tel örgülerine 53 metre mesafede gerçekleşmiştir.ii. Aynı yerde poşet içinde kurulu hâlde, patlamamış ama her an patlamaya hazır durumda bomba atar mühimmatı ile roket atar parçaları, LAW roketi mühimmatı parçaları, bomba atar mühimmatı parçaları, demir ve mühimmat parçaları vb. bulunmuş; tehlikeli olan mühimmat patlatılarak olay yerinde imha edilmiştir. Ağrı Emniyet Müdürlüğü Terörle Mücadele Şube Müdürlüğü Bomba İmha ve İnceleme Büro Amirliğince düzenlenen bilirkişi inceleme raporunda özetle şu hususlar belirtilmiştir:i. Elde edilen kabartmalı çelik ve sarı renkli alüminyum metal parçaların 10 mm'lik bomba atar mühimmatına ait olabileceği, bu mühimmatın M383 ve M384 modellerinin kabartmalı çelik gövdeli olduğuii. M533 model tapalar üzerinde sarı alüminyum konik kısımlarının bulunduğu, içinde RDX ve A5 terkibi 54,5 g patlayıcı madde bulunduğuiii. Patlayan bombanın birbiri ile benzerlik gösteren M383 ve M384 model 40 mm'lik tahrip güçlü bomba atar mühimmatı olabileceği ve söz konusu parçaların askerî mühimmatlardan olan M383 ve M384 model tahrip 40 mm'lik bomba atar mühimmatına ait olabileceği, bahse konu patlamanın bu mühimmatın patlaması sonucu gerçekleşmesinin mümkün olduğu Patnos Cumhuriyet Başsavcılığı 5/1/2012 tarihinde görevsizlik kararı vererek dosyayı Kara Kuvvetleri Komutanlığı Ağrı  Mekanize Piyade Tugay Komutanlığı AskerÎ Savcılığına göndermiştir. Askerî Savcılık 10/8/2012 tarihinde, Tugay Komutanlığının kuzey istikametinde bulunan atış sahası alanındaki tel örgülerin yakınlarında bulunan metal parçalarını toplamak için ölen B.Ö. ve yaralanan diğer iki kişinin olay tarihinde söz konusu yere gittikleri, B.Ö.nün tel örgülerin yakınlarında bulduğu mühimmat ile oynaması sonucu patlamanın gerçekleştiği, tel örgülerin yakınına hayvan sürüsünün, çoban ve çocuk sivillerin girdiği, buradan hurda değeri olan malzemelerin toplanmaya çalışıldığı, bu nedenle kışla yakınında görülen sivil şahıslarla ilgili olarak Tugay Komutanlığı tarafından değişik tarihlerde emniyet birimlerine bildirimde bulunulduğu, sivil halkın atış alanı yakınlarında dolaşmamaları konusunda çeşitli zamanlarda ikaz edildikleri ve bu konuda kişilere yazılı tebliğler yapıldığı, atış alanında yapılan atışlarda zaman zaman patlamayan mühimmatlar olduğu, bu mühimmatların daha sonra aranarak patlatıldığı, olay tarihinden önce de Tugay Komutanlığı tarafından kışla içinde arama yapıldığı ve patlamayan mühimmata rastlanmadığı, olaya sebep olan merminin Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) envanterinde bulunduğu, Tugay Komutanlığı tarafından olayın öncesinde emniyet tedbirleri konusunda halkın bilgilendirilmiş olduğu, atışlar esnasında gerekli tedbirlerin alınmasına karşın sekmeler yaşanabildiği ve seken bu mermileri tespit etmenin neredeyse imkânsız olduğu, bölgenin birinci derece askerî yasak bölge içinde kaldığı, mevcut olayda kusurlu bulunan askerî personel olmadığı, patlamaya sebep olan merminin hangi silahtan, kim tarafından atıldığının tespit edilmesinin mümkün olmadığı, patlama sonrasında Tugay Komutanlığı tarafından gerekli müdahalenin yapıldığı ve yaralılara acil sağlık hizmeti sağlandığı belirtilerek kovuşturmaya yer olmadığına dair karar vermiştir.  Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara karşı yapılan itiraz üzerine Sarıkamış 9'uncu Motorlu Piyade Tugay Komutanlığı Askerî Mahkemesince 3/12/2012 tarihinde soruşturmanın genişletilmesine karar verilmiştir. Soruşturmanın genişletilmesi kararı üzerine dosya, Van Jandarma Asayiş Kolordu Komutanlığı Askerî Savcılığına gönderilmiştir. Başvurucular 30/5/2014 tarihinde, kovuşturmaya yer olmadığına dair karara karşı yaptıkları itiraz hakkında bir karar verilmediğini belirterek bireysel başvuruda bulunmuşlardır.  Soruşturmanın genişletilmesi kararı doğrultusunda Van Jandarma Asayiş Kolordu Komutanlığı Askerî Savcılığınca yürütülen soruşturma işlemlerinin akabinde Sarıkamış 9'uncu Motorlu Piyade Tugay Komutanlığı Askerî Mahkemesinin kapatılması üzerine dosyanın gönderildiği 23'üncü Jandarma Sınır Tümen Komutanlığı Askerî Mahkemesi 13/1/2015 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına dair karara karşı yapılan itirazın reddine karar vermiştir. Anılan karar 1/6/2015 tarihinde başvuruculara tebliğ edilmiştir.B. Tam Yargı Davasına İlişkin Süreç Başvuruculardan Altun Özyolcu, Aynur Özyolcu, Cemil Özyolcu, Esra Araz ve Mehmet Sıdık Özyolcu 7/9/2011 tarihinde Millî Savunma Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı aleyhine tam yargı davası açmıştır.  Mahkemece alınan bilirkişi raporunda, anne Aynur Özyolcu için 637,62 TL, baba Mehmet Sıddık Özyolcu için 272,96 TL maddi (destekten yoksun kalma) zarar doğduğu kanaati bildirilmiştir.  27/2/2013 tarihinde Erzurum  İdare Mahkemesi tarafından olayda hizmet kusuru olduğu tespit edilmiş; anne, baba, büyükanne, büyükbaba ve beş kardeş için toplam 000 TL manevi, anne ve baba için toplam 837,40 TL maddi tazminat ödenmesine hükmedilmiştir. Kararın gerekçesi şöyledir:"Uyuşmazlık konusu olayda; zararın doğmasına neden olan mühimmatın, askeri mühimmatlardan olabileceğine yönelik olarak düzenlenen bilirkişi raporu, olayın meydana geldiği yerin gerek meskun mahalle ve gerek ise askeri tel örgülere ve hatta askeri atış poligonuna yakın bir mesafede olması, öyle ki Mahkememizin ara kararına cevaben Patnos İlçe Emniyet Müdürlüğünce gönderilen krokiden olayın meydana geldiği yer, Patnos  Motorlu Piyade Tugayı Komutanlığının tel örgülerine 39, en yakın ikamet noktasına, bir başka deyişle Patnos İlçe merkezine olan uzaklığının ise 903 metre olarak gösterilmesi, öte yandan olayın hemen sonrasında olay yerinde tespit edilen deliller ile söz konusu mahallin insanların kullanımına açık, hayvan otlatılan ve serbestçe girilip gezilebilen bir bölgede olduğu hususları göz önüne alındığında; gerek İçişleri Bakanlığı'nın gerekse Milli Savunma Bakanlığı'nın olayın meydana gelmesinde hizmet kusurunun bulunduğunun kabulü gerektiği sonucuna varılmaktadır. ...bilirkişi  Zeki Umudum tarafından hazırlanarak 07/01/2013 tarihinde Mahkememize sunulan bilirkişi raporuna göre, tüm faktörler dikkate alınarak yapılan hesaplamada sonuç olarak vefat edenin babası Mehmet Sıddık Özyolcu için 272,-TL, annesi Aynur Özyolcu için ise 637,-TL olmak üzere toplam 910,58-TL maddi (destekten yoksun kalma) zarar doğduğu kanaatine varıldığı belirtilmiştir.Bilirkişi raporu taraflara tebliğ edilmiş olup, davalı idareler tarafından herhangi bir itirazda bulunulmadığı, davacılar vekili tarafından ise bilirkişi raporunun incelendiği ve herhangi bir itirazın olmadığının belirtildiği anlaşılmış olup, bilirkişi raporu içeriği itibariyle Mahkememizce de karara esas alınılabilecek nitelikte görülmüştür.Diğertaraftan, olayın meydana gelmesinde olaytarihiitibariyle 12 yaşında bulunan çocukları üzerindeki gözetim ve denetim sorumluluğunu gereğince yerine getirmeyen davacı anne ve babanın da %30 oranında kusurlu olduğu sonucuna ulaşılmakla, tazminata hükmedilirken davacıların mütefarik kusurunun da dikkate alınması gerekmektedir.Bununla birlikte, davacılar tarafından ölüm olayı nedeniyle uğranıldığı ileri sürülen zararları ortaya koyabilecek nitelikte başkaca herhangi bir bilgi ve belge sunulmadığından, destekten yoksun kalma tazminatı dışında davalı idarelerin üzerine düşen herhangi bir maddi tazmin yükümlülüğü bulunmamaktadır.Bu itibarla müteveffanın desteğinden yoksun kalma nedeniyle bilirkişi raporunda hesaplanan miktar ile davacıların %30 oranındaki mütefarik kusuru dikkate alındığında, baba Mehmet Sıddık Özyolcuiçin 091,-TL, anne Aynur Özyolcu için 746,-TL olmak üzere toplam 837,-TL maddi tazminat talebinin kabulü gerekmektedir....Dava konusu olayda, baba Mehmet Sıddık Özyolcu için -TL, anne Aynur Özyolcu için -TL ve her bir kardeş için (4 küçük kardeş ve 1 büyük evli kardeş) -TL ve büyük anne ve büyük baba için de ayrı ayrı TL olmak üzere toplam TL manevi tazminat talep edildiği, ölüm olayının meydana gelmesinde idarelerin kusuru, davacıların müterafik kusuru, olayın oluş şekli ve zararın niteliği dikkate alındığında, baba Mehmet Sıddık Özyolcu için -TL, anne Aynur Özyolcu için -TL, her bir kardeş (5 kardeş) için ayrı ayrı -TL ve büyük anne için TL, büyük baba için de TL olmak üzere takdiren toplam -TL manevi tazminat tutarının davacılara ödenmesinin hakkaniyete uygun olacağı sonuç ve kanaatine varılmıştır." Anılan karar, Danıştay Onuncu Dairesince 30/12/2013 tarihinde onanmıştır. Başvurucuların karar düzeltme istemi ise aynı Dairenin 17/12/2015 tarihli kararıyla reddedilmiştir.  Anılan karar başvuruculara 2/3/2016 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucular 1/4/2016 tarihinde tam yargı davasına yönelik bireysel başvuruda bulunmuşlardır. A. Ulusal Hukuk  6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun “Doğrudan doğruya tam yargı davası açılması” kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:"İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında altmış gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir."B. Uluslararası Hukuk  Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) "İnsan haklarına saygıyükümlülüğü" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Yüksek Sözleşmeci Taraflar kendi yetki alanları içinde bulunan herkesin, bu sözleşme'nin birinci bölümünde açıklanan hak ve özgürlüklerden yararlanmalarını sağlarlar." Sözleşme'nin "Yaşam hakkı" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili bölümü şöyledir:"Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur..." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatlarında, Sözleşme'nin  maddesinin ilk cümlesinin devletin yalnızca kasti ve hukuka aykırı olarak ölüme sebebiyet vermekten kaçınmasını değil aynı zamanda egemenlik yetkileri içinde bulunan kişilerin yaşamlarını korumak için gerekli tedbirleri almalarına dair devlete pozitif yükümlülük yüklediği de belirtilmektedir (B/İngiltere, B. No: 23413/94, 9/6/1998, § 36). AİHM, Sözleşme'nin  maddesinin  maddesiyle birlikte yorumlandığında devletin yaşama hakkı kapsamındaki bir olayı pozitif yükümlülük kapsamında etkili soruşturma yükümlülüğünün bulunduğunu kabul etmiştir (McCann ve diğerleri/Birleşik Krallık [BD], B. No: 18984/91, 27/9/1995, § 161). AİHM'e göre kasten gerçekleştirilen ölümlerde etkili bir cezai soruşturma yürütme zorunluluğu bulunmakla birlikte ihmal nedeniyle meydana gelen ölüm olaylarına ilişkin davalar açısından farklı bir yaklaşımın benimsenmesi gerekir. Buna göre yaşama hakkının ihlaline kasten sebebiyet verilmemiş ise etkili bir yargısal sistem kurma yönündeki pozitif yükümlülük her olayda mutlaka ceza davası açılmasını gerektirmez. Mağdurlara tek başına ya da bir ceza soruşturmasıyla birlikte hukuki, idari ve hatta disiplinle ilgili hukuk yollarının açık olması yeterli olabilir (Vo/Fransa [BD], B. No: 53924/00, 8/7/2004, § 90; Mastromatteo/İtalya [BD], B. No: 37703/97, 24/10/2002, §§ 90, 94, 95; Calvelli ve Ciglio/İtalya [BD], B. No: 32967/96, 17/1/2002, § 51; Anna Todorova/Bulgaristan, B. No: 23302/03, 24/5/2011, § 73; Ercan Bozkurt/Türkiye, B. No: 20620/10, 23/6/2015, § 59). AİHM; yaşama hakkının ihlaline kasten sebebiyet verilmediği olaylarda kullanabilecek birden fazla başvuru yolu bulunup da başvurucuların bu yolların tamamını kullandıkları durumlarda etkili yargısal sistem kurma yükümlülüğünün yerine getirilebilmesi için söz konusu yolların tamamının etkili yürütülmesi gerekmediğini, bu nedenle incelemesinin sadece devletin bu yollardan herhangi biriyle etkili yargısal sistem kurma yükümlülüğünü yerine getirip getirmediğini denetlemekten ibaret olacağını belirtmiştir(Anna Todorova/Bulgaristan, § 74). Bununla birlikte AİHM'e göre ihmal suretiyle meydana gelen ölüm olaylarında kamu görevlilerinin bu konuda muhakeme hatasını veya dikkatsizliği aşan bir ihmali olduğu, başka bir ifadeyle olası sonuçların farkında olmalarına rağmen kendilerine verilen yetkileri göz ardı ederek tehlikeli bir faaliyet nedeniyle oluşan riskleri bertaraf etmek için gerekli ve yeterli önlemleri almadıkları durumlarda -bireyler kendi inisiyatifleriyle ne gibi hukuk yollarına başvurmuş olursa olsun- insanların hayatının tehlikeye girmesine neden olan kişiler aleyhine hiçbir suçlamada bulunulmaması ya da bu kişilerin yargılanmaması yaşam hakkının ihlaline neden olabilir (Öneryıldız/Türkiye [BD], B. No: 48939/99, 30/11/2004, § 93; Budayeva ve diğerleri/Rusya, B. No: 15339/02, 11673/02, 15343/02 ..., 20/3/2008,§ 140). Ancak AİHM tehlikeli faaliyetler bakımından bu prensibi benimsemekle birlikte somut başvuruya benzeyen ve Türkiye aleyhine başvurulan, bilhassa askerî mühimmatların imhasına ilişkin yönetmeliğin uygulanması hususunda kamu görevlilerinin ihmali söz konusu olduğu başvurularda, ilgili ulusal mevzuatı ve Danıştayın ilgili içtihadını ayrıntılı biçimde incelemiş ve tazminat yolunun etkili yargısal sistem kriterini karşıladığına ve ihlalin tespiti ile giderilmesi bakımından uygun ve yeterli olarak kabul edilebileceğine karar vermiştir (Hayri Aslan ve diğerleri/Türkiye (k.k.), B. No: 18751/05, 30/11/2010; Akdemir ve Evin/Türkiye, B. No: 58255/08, 29725/09, 17/3/2015, § 55; Selvi Şimşek/Türkiye (k.k.), B. No: 3839/13, 17/11/2016). AİHM, askerî mühimmatın imhasına dair yönetmeliğin uygulanmasında kamu görevlilerinin ihmali söz konusu olduğu hâllerde tazminat yoluna başvurulmasının bireysel başvuruda bulunmak için gerekli olduğunu hatırlatmakta (Hayri Aslan ve diğerleri/Türkiye; Sarıhan/Türkiye, B. No: 55907/08, 6/12/2016, § 39) ve Türkiye'deki mahkemelerin benzer olaylarda kayda değer tazminatlar ödenmesine karar verdiğini belirttikten sonra bu yol tüketilerek yapılan başvuruları, olayın koşullarına göre yeterli tazminatlar ödendiği takdirde açıkça dayanaktan yoksun bulmaktadır (Akdemir ve Evin/Türkiye, § 69). Bu bağlamda ifade edilmelidir ki AİHM; yaşama hakkının gerektirdiği pozitif yükümlülüklerin yerine getirilmesi kapsamında alınacak tedbirlerin belirlenmesinin idari ve yargısal makamların takdirinde olan bir husus olduğunu, hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması adına pek çok yöntemin benimsenebileceğini ve mevzuatta düzenlenmiş herhangi bir tedbirin yerine getirilmesinde başarısız olunsa bile pozitif yükümlülüklerin diğer bir tedbir ile yerine getirilebileceğine karar vermiştir (Fadeyeva/Rusya, B. No: 55723/00, 9/6/2005, § 96; İlbeyi Kemaloğlu ve Meriye Kemaloğlu/Türkiye, B. No: 19986/06, 10/4/2012, § 37). AİHM, Sözleşme’nin  maddesi uyarınca başvuranın genellikle mağdur sıfatından yoksun bırakılması için bir kararın veya başvurana uygun bir tedbirin yeterli olmadığını ancak ulusal makamların açıkça veya özet olarak kabul etmesinin ardından Sözleşme ihlalini telafi edilmesi durumunda yeterli olduğunu hatırlatmaktadır. Söz konusu iki koşulun yerine getirilmesi durumunda Sözleşme’nin koruma mekanizmasının ikincillik niteliği başvurunun incelenmesini engellemektedir (Abdulbari Tamaçu ve diğerleri/Türkiye (k.k.), B. No: 37930/09, 24/1/2017, § 40). Bununla birlikte ulusal mahkemelerin yaşam hakkına yapılan haksız müdahaleden kaynaklanan sorumluluğu belirsizlik içinde bırakmamaları AİHM için önem taşımaktadır. Söz konusu durum, toplumun güvenini korumak ve hukuk devletinin benimsenmesini sağlamak amacıyla gereklilik arz etmektedir (Abdulbari Tamaçu ve diğerleri / Türkiye, § 62). AİHM'in görevi, kullanılan yargı sisteminin caydırıcı etkisinin ve yaşam hakkı ihlallerinin önlenmesinde bu sistemin oynaması gereken rolün öneminin zayıflatılmaması için mahkemelerin karara varırken Sözleşme’nin  madde ile öngörülen dikkatli inceleme şartını yerine getirip getirmediğini ve ne kadar yerine getirdiğini belirlemekten ibarettir (Abdulbari Tamaçu ve diğerleri / Türkiye, § 63).