Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, ateşli silahla öldürme olayı hakkında etkili ceza soruşturması yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının; güvenlik güçlerinin terör örgütü mensuplarıyla girdiği çatışma sırasında meydana gelen ölümler ve yangınlar sonrasında köyün terkine bağlı olarak köydeki araziler üzerinde tasarruf edilememesi ve arazi sahiplerine sağlanan gelir desteğinden faydalanılamaması nedeniyle mülkiyet hakkının; 27/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun çerçevesinde talep edilen tazminatla ilgili idari ve yargısal sürecin uzun sürmesi, Anayasa'ya aykırılık iddiaları hakkında idari yargı mercisince karar verilmemesi, manevi tazminat ödenmemesi ve ödenen maddi tazminat miktarının yetersiz olması nedeniyle de adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine yönelik iddialar ile 5233 sayılı Kanun'un bazı hükümlerinin iptali talebine ilişkindir.  Başvuru 23/10/2015 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirilmesine gerek görülmediğini bildirmiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden elde edilen bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu Fatma Kanat'ın eşi, diğer başvurucunun ise oğlu olan H.K. 17/10/1992 tarihinde öldürülmüştür. Güvenlik güçlerince düzenlenen tutanaklara göre Elazığ'ın Arıcak ilçesinde terör örgütü mensuplarıyla girdikleri silahlı çatışmada yaralanan bir kısım örgüt mensubunun Diyarbakır'ın Hani ilçesi Kaledibi köyündeki bir evde tedavi edildiği bilgisini alan güvenlik güçleri, örgüt mensuplarının ele geçirilmesi amacıyla 17/10/1992 tarihinde bir operasyon yapılmasını planlamışlardır. İcra edilen operasyon esnasında güvenlik güçleri ile örgüt mensupları arasında çıkan silahlı çatışmada Mehmet oğlu T. ile Ali oğlu K. (bu kişi H.K. olmasına rağmen tutanağa K. yazıldığı anlaşılmıştır.) isimli iki örgüt mensubu ölmüş, iki asker de yaralanmıştır. Çatışma sonrası yapılan kontrolde köyün tamamına yakınının daha önce köylüler tarafından boşaltıldığı ve örgüt mensuplarının kaçtığı tespit edilmiştir.  Güvenlik güçlerince yazılan 17/10/1992 ve 18/10/1992 tarihli tutanaklara göre silahlı çatışmada ölen K. ve T. köylülerce gömülmüş, çevrede yapılan aramada çeşitli eşya ve ateşli silah malzemesi bulunmuştur. Kolluk görevlilerince 17/10/1992 tarihinde beyanı alınan A.K., sabah saatlerinde köylerinde çatışma çıktığını beyan etmiş ancak başvurucunun yakınının ne şekilde öldüğü yönünde herhangi bir şey söylememiştir.  Kaledibi köyü Muhtarı S.Y. 19/10/1992 tarihinde olayın aydınlatılması için Hani Cumhuriyet Başsavcılığına (Cumhuriyet Başsavcılığı) bir dilekçe vermiştir.  Cumhuriyet Başsavcılığı konuyla ilgili derhâl soruşturma başlatmıştır.A. Ölüm Olayı İle İlgili Ceza Soruşturması Süreci Cumhuriyet Başsavcılığı aynı gün S.Y.nin ifadesini almıştır. İfadesinde S.Y. başka hususlar yanında 17/10/1992 tarihinde askerlerin silahla ateşine karşılık veren olmadığını, köydeki evlerin pek çoğunun ve tüm traktörlerin yakıldığını, akşam üzeri A.T., A.K., E.K., E.T., K., Me.K., Em.K., T. ve H.K.nın askerlerce yakalandığını, bunlardan T. ve H.K.nın ateşli silahlarla öldürüldüğünü, askerlerin köyden gitmesinden sonra T. ve H.K.nın cesetlerini bulduklarını, 18/10/1992 tarihinde yaptıkları aramada A.T.nin (Bu kişi ile yakalanan kişinin aynı kişi olup olmadığı anlaşılamamıştır.) cesedini bulduklarını ve her üç cesedin de defnedildiğini söylemiştir. 20/10/1992 tarihinde cesetlerin gömüldüğü mezarlar açılmış ve Cumhuriyet savcısı huzurunda iki hekim tarafından ölü muayene işlemi yapılmıştır. Bahse konu işlemler nedeniyle oluşturulan tutanağa göre mezardan çıkarılan H.K. ateşli silah yarasına bağlı nedenlerle ölmüştür ve kesin ölüm nedeni belirlendiğinden klasik otopsi işlemi yapılmamıştır. Cumhuriyet savcısı aynı gün T. ve H.K.ya ait cesetlerin bulunduğu yerde keşif yapmıştır. Keşif sırasında olay yerinde boş kovanlar bulunduğu görülmüştür. Bingöl'ün Genç ilçesine bağlı, Kaledibi köyünün yakınında bulunan Yaydere köyünün Muhtarı  Bingöl Valiliğine verdiği 21/10/1992 tarihli dilekçesinde Kaledibi köyünde biri 81, diğeri 57 yaşında iki kişinin askerlerce kasten öldürüldüğünü ileri sürmüştür. nin dilekçesi Diyarbakır Valiliğine gönderilmiş ve anılan dilekçe bir şekilde soruşturma dosyasına girmiştir.  21/10/1992 tarihinde Cumhuriyet Başsavcılığınca ifadesine başvurulan K. olaydan birkaç gün önce köylerine gelen örgüt mensuplarına başına bir iş gelmesinden duyduğu korku nedeniyle bir miktar ekmek verdiğini, olaydan bir gün önce köyün üst taraflarından silah sesleri geldiğini, olay günü hayvan otlatmak için köyden çıktığını, aynı amaçla Me.K., A.E. ve S.G.nin de köyde olmadığını, askerler örgüt mensuplarını sorunca olan biteni anlattığını, askerlerin kendilerini köye götürdüğünü, evlerde arama yapıldığını, köyde dolaşırken H.K. ve T.nin de askerlerin yanında olduğunu, bir ara silah sesleri duyduklarını, yanlarına gelen bir askerin H.K. ve T.yi kastederek "Doğruyu söylemiyorlardı. Onları vurdum." dediğini, bu askerin esmer, uzun boylu ve bıyıklı olduğunu, aramalardan önce köyün içinden ve çevresinden silah sesleri geldiğini, kimin kime ateş ettiğini bilmediğini, H.K. ve T.nin nasıl öldürüldüğüne dair bilgisi olmadığını söylemiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı 21/10/1992 tarihinde Ah.T.nin ifadesini almıştır. Ah.T. 17/10/1992 günü saat 30 sıralarında köye ve çevresine askerlerin geldiğini, H.K. ve T. ile birlikte askerlerin yanına gittiklerini, aralarındaki ağaç ve çalılardan yapılma çit nedeniyle göremediği komutanın kendisine eve gitmesini söylediğini, H.K. ve T.nin ise orada kaldığını, saat 00'e kadar köy ve çevresinden silah sesleri geldiğini, kendisini yanına çağıran bir askerin köyden iki kişinin öldüğünden söz ederek cesetlerin bulunduğu yeri gösterdiğini, cesetlerin H.K. ve T.ye ait olduğunu, Topçular Karakol Komutanı olduğunu beyan eden bir askerin kendisine "Cesetleri gömün!" deyip ifade için ertesi gün karakola gitmesi gerektiğini söylediğini, bu nedenle H.K. ve T.ye ait cesetleri gömdüklerini, sonradan buldukları A.T.ye ait cesedi de 18/10/192 tarihinde gömdüklerini ve olay günü evlerine gelen bir askerin "Sizin vur emriniz çıktı." diyerek evindeki kazana silahla ateş ettiğini beyan etmiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı 28/10/1992 tarihinde Hani İlçe Jandarma Komutanı S.B.nin tanık sıfatıyla ifadesini almıştır. İfadesinde operasyon süreciyle ilgili bilgi veren S.B. olay esnasında iki kişinin öldüğünü ve cesetlerin gömüldüğünü 18/10/1992 tarihinde köylülerden öğrendiklerini, ölen diğer kişiden ise 19/10/1992 tarihinde haberdar olduklarını, cesetleri görmediklerini, işlerinin yoğunluğu nedeniyle olay günü durumu bildiremediğini, olay anında cesetlerin bulunduğu yerde hangi askerlerin bulunduğunu bilmediğini ancak köyün doğusunda Lice'den gelen askerî grubun bulunduğunu, ölenlerin nasıl öldüğü konusunda bilgi sahibi olmadığını, bununla birlikte örgüt mensuplarıyla yaşanan çatışmanın uzun sürdüğünü ve ölen iki kişinin iki ateş arasında kalmış olabileceğini söylemiştir. Cumhuriyet Başsavcılığının talebi üzerine Hani İlçe Jandarma Komutanlığı operasyona katılan on iki rütbeli askerin fotoğrafını göndermiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı 10/12/1992 tarihinde, operasyona katılan askerlerin fotoğraflarını K. ile Em.K.ya göstererek teşhis işlemi yaptırmıştır. K. daha önceki ifadesinde bahsi geçen kişiyi tam olarak hatırlamadığını ancak bu kişinin esmer, uzun boylu ve bıyıklı olduğunu, ayrıca bu kişiye çevresindeki askerlerin "Komutanım." diyerek seslendiğini söylemiştir. Em.K. ise kendisine gösterilen fotoğraflar arasında ifadesinde (Bu ifade tespit edilememiştir.) geçen kişinin resminin bulunmadığını beyan ederek anılan kişinin esmer, şişman ve fazla uzun olmayan bir kişi olduğunu ifade etmiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı 31/12/1992 tarihinde, iki askerin örgüt mensuplarıyla çıkan çatışmada yaralanması nedeniyle soruşturma görevinin Diyarbakır Devlet Güvenlik Mahkemesi Cumhuriyet Başsavcılığına (DGM Cumhuriyet Başsavcılığı) ait olduğunu belirterek görevsizlik kararı vermiştir. Bir şekilde H.K., T. ve A.T.nin ölümüyle ilgili soruşturmayı tekrar yürüten (DGM Cumhuriyet Başsavcılığının görevsizlik kararı vererek soruşturma dosyasını Cumhuriyet Başsavcılığına gönderip göndermediği belirlenememiştir.) Cumhuriyet Başsavcılığı 6/6/1994 tarihinde soruşturma görevinin  Kolordu Komutanlığı Askerî Savcılığına (Askerî Savcılık) ait olduğu gerekçesiyle görevsizlik kararı vermiştir. Soruşturmayı tekrar nasıl ele aldığı tespit edilemeyen DGM Cumhuriyet Başsavcılığı 22/3/1999 tarihinde, H.K., T. ve A.T.nin kasten öldürülmesi olayını soruşturma görevinin Cumhuriyet Başsavcılığına ait olduğu gerekçesiyle görevsizlik kararı vermiştir. Cumhuriyet Başsavcılığı 19/4/1999 tarihinde, H.K., T. ve A.T.nin güvenlik güçlerince öldürüldüğü iddiasıyla ilgili olarak lüzumu muhakeme kararı gerektiği gerekçesiyle görevsizlik kararı vererek soruşturma evrakını Hani Kaymakamlığına göndermiştir. İdari tahkikat kapsamında ifadesine başvurulan E., H.A., S.B. ve A.S.nin beyanlarından, adı geçenlerin H.K., T. ve A.T.nin nasıl öldüğü yönünde bir bilgiye sahip olmadığı anlaşılmıştır. S.B. ifadesinde Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından dava açıldığını belirtse de bununla hangi davayı kastettiği veya konuyla ilgili soruşturma açıldığını ifade etmek için mi bu yönde beyanda bulunduğu anlaşılamamıştır. Lüzumu muhakeme kararı verilip verilmeyeceği hususunun tespiti için görevlendirilen muhakkikçe hazırlanan fezlekede, ölenlerin örgüt mensuplarınca açılan ateş sonucu vefat ettikleri kanaatine varıldığı belirtilmiştir. Diyarbakır İl İdare Kurulu (İdare Kurulu) 7/9/2000 tarihinde, H.K., T. ve A.T.nin kimler tarafından öldürüldüğünün tespit edilemediği, olayda görevli güvenlik güçlerinin kasten öldürme suçunu işledikleri iddiasının açıkça dayanaktan yoksun olduğu ve sübuta ermediği gerekçesiyle Hani İlçe Jandarma Komutanı da dâhil dokuz asker hakkında men-i muhakeme kararı vermiştir. Danıştay İkinci Dairesi 12/12/2002 tarihinde İdare Kurulunca verilen kararın onanmasına karar vermiştir. Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı (CMK  madde ve TMK  madde ile görevli) 24/12/2008, 1/10/2012, 27/12/2012, 23/9/2013 ve 4/7/2014 tarihlerinde, başvurucuların 5233 sayılı Kanun kapsamında Diyarbakır Valiliği Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zarar Tespit Komisyonuna (Zarar Tespit Komisyonu) yaptıkları başvurunun reddi üzerine nezdinde iptal ve tam yargı davası davası açtıkları Diyarbakır  İdare Mahkemesine (İdare Mahkemesi) müzekkere yazarak dava dosyası arasında bulunan 1993/254 sayılı soruşturma dosyasının iadesini istemiştir. Anılan soruşturma dosyasının H.K., T. ve A.T.nin ölümüyle ilgili olup olmadığı saptanamamıştır. Anılan soruşturma dosyasını İdare Mahkemesi 18/7/2014 tarihli yazıyla Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığına iade edilmiştir.B. Başvurucuların Tazminat Talepleriyle İlgili Süreç  Vekilleri aracılığıyla başvurucular, evlerine yapılan baskın sonucu yakınlarının öldüğünü, ev ve arazilerinin yakıldığını, bu nedenle yaşadıkları köyü terk etmek zorunda kaldıklarını, köydeki ağaçlarının kuruduğunu, hayvanlarının ise telef olduğunu ve sosyal risk ilkesine göre idarenin hizmet kusur olmasa bile devletin önleyemediği terör olaylarından kaynaklanan maddi ve manevi zararları ödemek zorunda olduğunu ileri sürerek 18/4/2005 tarihli dilekçeyle Zarar Tespit Komisyonuna başvurup maddi ve manevi tazminat talep etmişlerdir.  Zarar Tespit Komisyonu 24/10/2005 tarihli kararıyla, başvurucuların yakınının güvenlik güçleri ile girilen silahlı çatışmada öldürüldüğü gerekçesiyle ve 5233 sayılı Kanun'un  maddesinin ikinci fıkrasının (f) bendine istinaden başvurucuların talebini reddetmiştir. Vekilleri aracılığıyla başvurucular, yakınlarının silahlı çatışmaya girmediğini ancak çatışma esnasında öldürüldüğünü iddia ederek 3/2/2006 tarihinde Zarar Tespit Komisyonunca verilen kararının iptali için adli yardım talepli olarak İdare Mahkemesi nezdinde dava açmışlardır. Aynı davada başvurucular, sosyal risk ilkesi gereğince zarar ile kamu hizmeti arasında nedensellik bağı bulunmasa ve hizmet kusuru olmasa bile devletin kişilerin uğradığı maddi ve manevi zararları ödemek zorunda olduğunu, maddi zararı hesaplama yönteminin gerçek zararı tespit etmekten uzak olduğunu ve araziye dayalı kayıplarının maddi zarar hesabına katılmadığını belirterek sadece maddi zararın karşılanacağına, tazminin 19/7/1987 tarihi ile 5233 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği tarih arası için geçerli olduğuna, maddi zararın hesaplama yöntemine ilişkin 5233 sayılı Kanun hükümlerinin Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürüp 00 TL maddi, 000 TL manevi tazminat talep etmişlerdir. Başvurucuların adli yardım talebini 30/5/2006 tarihinde reddeden İdare Mahkemesi, eksik başvuru ve karar harcının tamamlanması için başvuruculara otuz gün süre vermiştir. Başvurucular, vekilleri aracılığıyla İdare Mahkemesine verdikleri 30/6/2006 tarihli dilekçelerinde harcı ödeme imkânlarının bulunmadığını belirterek maddi ve manevi tazminat taleplerinden vazgeçtiklerini ve iptal davası sonuçlandıktan sonra yeni bir dava ile tazminat talep edeceklerini bildirerek davanın yalnızca iptal davası olarak görülmesini istemişlerdir.  İdare Mahkemesi Askerî Savcılığa bir müzekkere yazarak görevsizlik kararına istinaden Cumhuriyet Başsavcılığınca gönderilen soruşturma dosyasının akıbetini sormuştur. Bu müzekkereye, kararın gönderildiği tarihin ve şüpheli adlarının belirtilmemesi nedeniyle soruşturma kaydına rastlanmadığı yönünde cevap verilmiştir. İdare Mahkemesi 20/4/2007 tarihinde Cumhuriyet Başsavcılığınca verilen 6/6/1994 tarihli görevsizlik kararının bir örneğini de ekleyerek Askerî Savcılıkça konuyla ilgili dava açılıp açılmadığını ve dava açılmışsa akıbetini sormuştur. Askerî Savcılığın cevap verip vermediği tespit edilememiştir. Zarar Tespit Komisyonunca İdare Mahkemesine gönderilen 28/1/2008 tarihli yazıda, mal varlığına ulaşamamaktan kaynaklanan maddi zararların tazminiyle ilgili olarak başvurucuların ayrı başvurularının bulunduğu ve bu başvuruların inceleme aşamasında olduğu belirtilmiştir.  Başvurucular, vekilleri aracılığıyla İdare Mahkemesine verdikleri 14/2/2008 tarihli dilekçelerinde köyü terk nedeniyle herhangi bir tazminat taleplerinin bulunmadığını bildirmişlerdir.  İdare Mahkemesi 15/2/2008 tarihinde başvurucuların murisi H.K.nın herhangi bir terör örgütü ile bağlantısı olduğu yönünde bir tespitin bulunmaması ve dava dosyasında yer alan belgelerden başvurucuların murisinin güvenlik güçleriyle girdiği çatışmada öldüğü yönünde kesin ve inandırıcı bilgi ve belgelerin bulunmaması nedeniyle 5233 sayılı Kanun'un  maddesinin ikinci fıkrasının (f) bendi uyarınca maddi tazminat talebinin reddini hukuka uygun bulmamış ve dava konusu işlemin iptaline karar vermiştir. Anılan kararın ilgili kısımları şöyledir:"...Dava dosyasında bulunan bilgi, belge ve ifadeler değerlendirildiğinde; 1992 tarihinde Diyarbakırİli, Hani İlçesi Kaledibi Köyü güvenlik güçlerince bölücü terör örgütü mensuplarına yönelik operasyon düzenlendiği, davacıların murisi[H.K.]nın da bu köyde ikamet etttiği, çatışmada öldürülen teröristlerden olmadığı, kolluk kuvvetlerince de ölüm nedeninin bilinmediği, çatışma arasında kalarak ölmüş olabileceğinin ifade edildiği görülmektedir. Mahkememizin muhtelif tarihli ara kararları ile davacıların murisi [H.K.]nın herhangi bir terör örgütü ile bağlantısı olduğu yönünde bir tespitin olup olmadığı, tespit varsa adli takibat yapılıp yapılmadığı sorularak bu hususa ilişkin bilgi ve belgelerin gönderilmesinin istenildiği, davalı idarece davacıların murisi [H.K.]nın herhangi bir terör örgütü ile bağlantısı olduğu yönünde bir tespitin bulunduğuna ilişkin bir tespitin yer almadığı görülmüştür.Görüdüğü üzere, [H.K.] adlı şahsın kim veya kimler tarafından ve ne amaçla öldürüldüğü yönünde hukuken geçerli somut bir veri bulunmamaktadır. Ancak, adı geçenin öldürüldüğü tarih itibariyle terör olaylarının ve bunlarla mücadelenin yoğun olduğu da bir gerçektir. Adı geçenin de böyle bir ortamda öldürülmüş olarak bulunduğu, dolayısıyla aksi yönde hukuken geçerli somut bir tespit bulunmadığından adı geçenin terörden mağdur olmuş kişi olarak kabulü gerektiği sonucuna varılmıştır...."  Başvurucular, İdare Mahkemesi kararında tazminat miktarı ile başvuru tarihinden itibaren tazminata faiz işletileceği hususlarının yer almadığını ileri sürerek İdare Mahkemesi kararını temyiz etmişlerdir.  Davalı idare de Danıştay nezdinde temyiz talebinde bulunmuştur. Temyiz incelemesini yapan Danıştay Onbeşinci Dairesi (Danıştay Dairesi) 30/10/2014 tarihinde, başvurucunun 5233 Sayılı Kanun kapsamında yaptığı başvurunun reddi yönünde tesis edilen işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline karar vermişse de başvurucuların iddia ettiği zararlar nedeniyle talep ettikleri tazminat istemleri hakkında da hüküm kurulması gerektiğini belirterek İdare Mahkemesi kararının dava konusu işlemin iptaline ilişkin bölümünün onanmasına, tazminat istemleri hakkında hüküm kurulmamasına ilişkin bölümünün ise bozulmasına karar vermiştir. Başvurucular, temyiz talebinde dile getirdikleri hususlar yanında Zarar Tespit Komisyonundan manevi tazminat da talep ettiklerine, başvurularının reddedildiğine, Zarar Tespit Komisyonu kararının manevi tazminat yönünden de iptal edilmesi istemelerine rağmen İdare Mahkemesinin bu istem hakkında herhangi bir karar vermediğine de işaret ederek Danıştay Dairesinden karar düzeltme talebinde bulunmuşlardır.  Danıştay Dairesi 28/5/2015 tarihinde, hukuka ve usule uygun olması nedeniyle İdare Mahkemesi kararının başvurucuların tazminat istemleri hakkında hüküm kurulmamasına ilişkin kısmının da onanmasına karar vermiştir.  Nihai karar başvurucular vekiline 19/10/2015 tarihinde tebliğ edilmiş olup başvuru 23/10/2015 tarihinde yapılmıştır.  Başvuruculara tespit edilemeyen bir tarihte 000 TL maddi tazminat ile 500 TL cenaze masrafı ödenmiştir.  5233 sayılı Kanun'la ilgili hukuka ilişkin bilgiler Celal Demir (B. No: 2013/3309, 6/2/2014, §§ 15-23) kararında, yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasıyla ilgili hukuka ilişkin bilgiler ise Sultani Acar (B. No: 2014/16344, 22/3/2018, §§ 29-61) kararında yer almaktadır.