Haklar: Adil yargılanma hakkı (Hukuk)-Mülkiyet Hakkı

Başvuru; işyeri tahsisinin iptal edilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvurular 22/6/2016 ve 19/8/2016 tarihlerinde yapılmıştır. Başvurular, başvuru formları ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvuruların kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. 2016/12044 ve 2016/15167 numaralı bireysel başvuru dosyalarının aralarındaki hukuki bağlantı nedeniyle birleştirilmesine, incelemenin 2016/12044 numaralı bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmesine karar verilmiştir. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Bakanlık, görüş bildirmemiştir. A. Uyuşmazlığın Arka Planı Başvuruculara -başvuru formu ve eklerinde belirtilmeyen bir tarihte- Tarsus Belediyesince (Belediye) yeni hal kompleksinde (meyve sebze hali) 54 numaralı komisyonevi tahsis edilmiştir. Belediye Meclisi 5/9/2005 ve 1/10/2009 tarihlerinde bu hal kompleksi içindeki işyerlerinin satışına karar vermiştir. Yapılan ilk kısmi ihalede isteklilerin olmaması üzerine ihale iptal edildikten sonra 2/12/2009 tarihinde Belediye Meclisi yeni bir karar almıştır. Buna göre Belediye Meclisi; ihalenin yeniden yapılmasına, ihalede istekli çıkmaması durumunda daha önce yapılan tahsislerin kaldırılmasına, tahsisi kaldırılan yerlerin ise kiralanmasına karar vermiştir. Anılan karar doğrultusunda 17/2/2010-19/2/2010 tarihlerinde satış için ihale yapılmış ancak istekli çıkmaması ve pazarlık sürecinde de teklif verilmemesi üzerine ihale iptal edilmiştir. Bunun üzerine kiralama yöntemine dönüleceği gerekçesiyle Belediye Encümeninin 17/3/2010 tarihli kararı ile başvurucuların 54 numaralı işyerine ilişkin tahsis iptal edilmiştir.B. Encümen Kararının İptaline İlişkin Yargılama Süreci Başvurucular, kiralama ve tahsis işleminin iptaline ilişkin idari işlemlere karşı Belediye aleyhine Mersin  İdare Mahkemesinde 11/6/2010 tarihinde iptal davası açmıştır. Başvurucular dava dilekçesinde, idarenin uzun yıllar önce yapılmış olan bir tahsisi herhangi bir gerekçe belirtmeden iptal etmesinin ölçülü olmadığını ve kazanılmış haklara saygı ilkesinin ihlal edildiğini iddia etmiş ve her iki işlemin de hukuka aykırı olduğunu ileri sürmüşlerdir. Mersin  İdare Mahkemesi 21/12/2010 tarihinde davanın reddine karar vermiştir. Mahkeme kararında; belediyelerin toptancı hallerinin satış, tahsis ya da kiralama yöntemiyle işletilmesi hususunda seçimlik yetkiye sahip olduğu belirtilmiştir. Mahkemeye göre Belediyenin bu yetki kapsamında meyve ve sebze hali içindeki işyerlerini kiralama yöntemiyle işletmeyi seçmesi nedeniyle Encümenin daha önceki tahsisleri kaldırması hukuka aykırı değildir. Başvurucular hükmü temyiz etmiştir. Danıştay Sekizinci Dairesi 10/11/2015 tarihinde ilk derece mahkemesi kararını onamış, karar düzeltme isteğini de 22/4/2016 tarihinde reddetmiştir. Nihai karar 27/5/2016 tarihinde başvurucular vekiline tebliğ edilmiştir. Yapılan İhalenin İptaline İlişkin Yargılama Süreci  Tahsisin iptalinden sonra Meclis tarafından aralarında 54 numaralı dükkânın da bulunduğu hal kompleksi içinde kalan işyerlerinin satışı konusunda Encümene yetki verilmiştir. Belediye Encümeni, bu yetkiye dayalı olarak 13/1/2010 tarihinde 54 numaralı dükkânın 8/9/1983 tarihli ve 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu'nun 35/A maddesi uyarınca satılmasına karar vermiştir. Başvurucular 22/4/2010 tarihinde, satış ve ihaleye çıkarma işlemlerinin iptali amacıyla dava açmıştır. Mersin  İdare Mahkemesi 28/12/2010 tarihinde mülkiyeti idareye ait taşınmazların satışa çıkarılması işleminde hukuka aykırılık bulunmadığından satışa ilişkin kararların iptali isteğinin reddine ve ihale sonuçlanmadığından bu işleme yönelik olarakkarar verilmesine yer olmadığına dair hüküm tesis etmiştir. Hüküm 2/6/2017 tarihinde Danıştay Onüçüncü Dairesi tarafından onanmıştır. Maddi ve Manevi Tazminat Davasına İlişkin Yargılama Süreci Başvurucular; 54 numaralı dükkânın tahsisinin iptaline, satılmasına ve tahliyesine ilişkin işlemler nedeniyle uğradıkları zararın tazmini talebiyle tam yargı davası açmıştır. Mersin  İdare Mahkemesi 30/1/2015 tarihli karar ile davayı reddetmiştir. Mahkeme, başvurucuların tahsisin iptali ve dükkanın zabıta vasıtasıyla boşaltılması işlemlerine karşı açtıkları davaların reddedildiği ve tahsisin iptalinden sonra 54 numaralı dükkanın 11/5/2011 tarihinde üçüncü bir kişiye satıldığı nazara alındığında davalı idarenin tazmin sorumluluğunu gerektiren kusurlu bir işlem bulunmadığı kanaatindedir. Başvurucular karara itiraz etmiştir. Adana Bölge İdare Mahkemesi 22/12/2015 tarihinde ilk derece mahkemesi kararının onanmasına karar vermiş, karar düzeltme isteğini de17/5/2016 tarihinde reddetmiştir. Nihai karar 20/7/2016 tarihinde başvurucular vekiline tebliğ edilmiştir. Başvurucular 22/6/2016 ve 19/8/2016 tarihlerinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.  27/6/1995 tarihli ve 22326 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 552 sayılı Yaş Sebze Ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin (KHK) 5/5/2007 tarihli ve 5652 sayılı Kanun'un  maddesiyle değiştirilmeden önceki hâlinin "Tahsis" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Toptancı hallerde işyeri tahsisi, üretici birliklerine öncelik verilerek yapılır.Kamu emlakinden sayılan toptancı hallerde işyeri tahsisi ilgili belediyece yapılır ve 1580 sayılı Belediye Kanununun 70 inci maddesinin (8) numaralı bendine göre ücret tahsil edilir. Bu yerler kiraya verilemez.Belediyelerin yapacağı işyeri tahsisinin usul ve esasları, Bakanlıkça belirlenecek ilkeler çerçevesinde, belediye meclislerince çıkarılacak yönetmeliklerle düzenlenir." 552 sayılı KHK'nın yürürlükteki hâliyle "Kiralama, satış ve tahsis" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: “Belediyeler toptancı hallerini tahsis yoluyla işletebilecekleri gibi kiralama veya satış yoluyla da işletir veya işlettirir.İşyerlerinin kiralanması veya satılmasına ilişkin işlemler, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine göre yapılır.Toptancı hallerinde bulunan işyerlerinin yüzde onu üretici birliklerine kontenjan olarak ayrılır ve Ankara, İstanbul ve İzmir Büyükşehir belediyesi sınırlarındaki haller hariç, halin bulunduğu il sınırlarındaki üretici birlikleri arasında yapılacak ihale ile kiraya verilir. Üretici birliklerine kiralanmış işyerlerinin herhangi bir nedenle boşalması durumunda, toptancı halinde işyeri bulunmayan diğer üretici birliklerine tahsis yapılır. Üretici birliklerine ayrılan işyeri sayısı kadar talep olmaması halinde, diğer talep sahiplerine kiralama yapılabilir.Toptancı hallerinde bulunan işyerlerinin kiralanması veya satılması durumunda, gerçek ve tüzel kişiler en fazla bir işyeri kiralayabilir veya satın alabilir. Doğrudan veya dolaylı olarak birden fazla işyerinin aynı kişi tarafından kiralandığının veya satın alındığının tespit edilmesi durumunda, kira sözleşmesi feshedilir, satış işlemi ise iptal edilir. Ayrıca, bu kişilere belediye encümeni kararı ile 000 YTL idarî para cezası verilir.Kira süresi en fazla 10 yıldır. Kira süresi sona erenler açılacak kiralama ihalelerine tekrar katılabilir. Kira bedeli her yıl aylık olarak 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesi hükümleri uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme katsayısı oranında artırılarak uygulanır.Toptancı hallerinin tahsis yoluyla işletilmesine karar verilmesi durumunda, tahsis ücreti, 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanununun 18 inci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendine göre belediye meclisince belirlenir. Tahsisin usûl ve esasları Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşü alınarak İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.Bu Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine ve kira sözleşmesine aykırı hareket ettikleri tespit edilenler yazılı olarak uyarılır. Tespit edilen eksiklik ve aykırılık en fazla 20 gün içinde giderilmez ise kira sözleşmeleri feshedilir.İlgililer, sözleşmenin fesih bildiriminden itibaren işyerini 30 gün içinde tahliye etmek zorundadır. Tahliye, öngörülen sürede yapılmadığı takdirde belediye tarafından yapılır.Kendilerine işyeri tahsis edilenlerin, yönetmelikte öngörülen şartları taşımadıkları veya sonradan kaybettiklerinin tespiti durumunda, belediye encümeni tarafından tahsisin iptaline ve haldeki işyerinden çıkarılmasına karar verilir. İlgililer kararın tebliği tarihinden itibaren haldeki yerini 30 gün içinde tahliye etmeye mecburdur. Bu süre sonunda tahliye edilmeyen yerler, belediye zabıtası tarafından tahliye edilir.” 552 sayılı KHK'nın 5652 sayılı Kanun'un  maddesi ile ilga edilen "Tahsisin iptali" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Bu Kanun Hükmünde Kararnameye dayanılarak çıkarılacak yönetmeliklerdeki şartları taşımadıkları veya sonradan kaybettikleri tesbit olunanlar ile yönetmeliklerde gösterilen diğer hükümler gereğince tahsisleri iptal edilenlerin toptancı hallerdeki yerlerinden çıkarılmasına belediye encümenince karar verilir.İlgililer kararın tebliği tarihinden itibaren haldeki yerlerini 30 gün içerisinde tahliye etmeye mecburdurlar. Bu süre sonunda tahliye edilmeyen yerler belediye zabıtasınca tahliye edilir." 7/7/2012 tarihli ve 28346 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik'in (Yönetmelik) geçici  maddesinin (12) numaralı fıkrası şöyledir:"1/1/2012 tarihinden önce kurulmuş toptancı hallerindeki tahsisli işyerleri, mevcut tahsis sahiplerine Kanunun yürürlüğe girdiği 1/1/2012 tarihinden itibaren hiçbir işleme gerek kalmaksızın on iki yıl süreyle kiralanmış sayılır. Bu şekilde kiralanmış sayılan işyerleri için sözleşmeler, bu Yönetmelik hükümleri ile son tahsis ücretleri esas alınarak üç ay içinde yapılır."  Anayasa Mahkemesinin 25/2/2010 tarihli ve E.2007/65, K.2010/43 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:"...5652 sayılı Yasa'nın  maddesiyle değiştirilen 552 sayılı KHK.'nin  maddesinin birinci fıkrasında yer alan '' tahsis yoluyla işletebilecekleri gibi'' ibaresi ile belediyelere, belediye sınırları içindeki toptancı hallerini işletmeleri bakımından kiralama ve satış yöntemleri yanında 'tahsis yöntemi'ni de kullanabilecekleri konusunda yetki tanınmaktadır. Maddenin altıncı fıkrasında toptancı hallerinin tahsis yoluyla işletilmesine karar verilmesi durumunda tahsis ücretinin 2005 günlü, 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun  maddesinin birinci fıkrasının (f) bendine göre belediye meclisince belirleneceği, tahsisin usûl ve esaslarının Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşü alınarak İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenleneceği belirtilmektedir. Dokuzuncu fıkrada ise kendilerine toptancı hâlinde işyeri tahsis edilenlerin, yönetmelikte öngörülen şartları taşımadıklarının veya sonradan kaybettiklerinin tespit edilmesi durumunda belediye encümenince, bu tahsisin iptaline ve toptancı halindeki işyerinden çıkarılmasına karar verileceği hükmü getirilmiştir.Yaş sebze ve meyvelerin toptan alım ve satımının yapıldığı toptancı hallerinin maddenin birinci fıkrası gereğince kamu mallarının kullanım yöntemlerinden birisi olan tahsis yoluyla da işletilebilmesi konusunda belediyelere yetki verilmesi, tahsisin usul ve esasları ile tahsis ücretinin belirlenmesi konularında temel ilkeler ile bunun amaç ve çerçevesi yasama organınca belirlendikten sonra, toptancı hallerinin yapı ve işleyişinde başta ekonomik gelişmeler olmak üzere, çevre ve günün koşullarına uygun olarak ayrıntılı düzenleme yapma yetkisinin yönetmeliğe bırakılması, yasama yetkisinin devri ya da idareye Anayasa'dan kaynaklanmayan bir yetkinin kullandırılması şeklinde nitelendirilemez.Açıklanan nedenlerle dava konusu kurallar, Anayasa'nın , ,  ve  maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir.Kuralların Anayasa'nın  maddesi ile ilgisi görülmemiştir."