Haklar: Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı

Başvuru, hukuka aykırı şekilde gözaltına alınma nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının; kolluk kuvvetinin darp ve hakaretine maruz kalma ve bu hususta yapılan yargılama sonucunda verilen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı nedeniyle de kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 31/12/2015 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarına ve bu kapsamda sunulan görüşlerine atfen başvuru hakkında görüş bildirilmeyeceğini belirtmiştir.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvurucu 19/10/1988 doğumlu olup Ankara'da mukimdir. 18/3/2015 günü 00 sıralarında başvurucu, Ankara'nın Kırıkkale çıkışında bir akaryakıt istasyonunda park hâlinde bulunan, plakaları sökülmüş, kapalı kasa bir kamyonetin yanına gelmiştir. Olağan devriye görevi icra eden, o esnada akaryakıt istasyonunda bulunan polis memurları başvurucunun hâl ve hareketleri ile kamyonetin plakasız olmasından şüphelenmişler; bu amaçla kamyoneti kontrol etmek istemişlerdir. Kolluk görevlileri bu amaçla başvurucunun aracını takip etmişler ve başvurucudan sürücü belgesi ile araç ruhsatını ibraz etmesini istemişlerdir. Başvurucunun sürücü belgesini ibraz edememesi, araç ruhsatı yerine ise kaza tespit tutanağı sunması ve başvurucunun kimliği üzerindeki soğuk damganın belirsiz olması nedenleriyle başvurucu, polis memurları tarafından polis merkezine götürülmüştür.  Başvurucunun iddiasına göre polis memurlarından birisi kendisine hakaret etmiştir. Ayrıca başvurucu parmak izinin alınması nedeniyle çıkan tartışmada kolluk görevlilerince darbedildiğinden ve gerekli olmadığı hâlde yüzüne biber gazı sıkıldığından da yakınmaktadır. Olay nedeni ile Ankara Cumhuriyet Başsavcılığınca (Cumhuriyet Başsavcılığı) başlatılan ceza soruşturması kapsamında 24/4/2015 tarihinde iddianame tanzim edilmiştir. İddianamede başvurucu; görevi yaptırmamak için direnme, hakaret ve kamu malına zarar verme suçları ile itham edilirken Polis Memurları R.S., İ.B., A.Ç., O.B. ve E.H.nin ise kasten yaralama ile suçlandığı görülmektedir.  İddianameyi kabul ederek kamu davasına bakmaya başlayan Ankara  Asliye Ceza Mahkemesince (Mahkeme) yapılan yargılama sonucunda 28/10/2015 tarihinde karar verilmiştir. Buna göre başvurucu hakkında üzerine atılı görevi yaptırmamak için direnme suçundan yeterli delil elde edilemediği için beraat, hakaret eyleminin ise haksız bir eyleme karşı gerçekleştirildiğinden bahisle ceza verilmesine yer olmadığı sonucuna varılmıştır. Polis memurları hakkında ise -kamu görevlisinin sahip bulunduğu nüfuz kötüye kullanılmak suretiyle- kasten yaralama suçundan 150 gün karşılığı toplam 000 TL adli para cezasına ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (HAGB) karar verilmiştir. Kararın ilgili kısımları şöyledir:"...Tüm yukarıda belirtilen deliller, yapılan yargılama ve dosya kapsamına göre; Sanık Özgür Çarpanalı [Başvurucu] hakkında görevi yaptırmamak için direnme suçundan dava açılmış ise de, sanığın suçlamayı kabul etmemesine karşın atılı suçu işlediğine dair ve mahkumiyetine yeterli kesin ve inandırıcı delil bulunmadığından bu suçtan CMK.nun 223/2-e maddesi uyarınca beraatine, ... Sanık Özgür Çarpanalı hakkında kamu görevlilerine hakaret suçundan dava açılmış ve sanığın görevli polis memurlarına hakaret ettiği sabit ise de, sanığın atılı suçu müşteki memurların kendisini yaralamaları sonucu bu haksız harekettepki olarak işlediği anlaşıldığından TCK.nun 129/1 ve CMK.nun 223/4-d maddeleri uyarınca ceza verilmesine yer olmadığına, Karar verilmiş, Olay tarihinde sanık Özgür Çarpanalı'nın haricen satın almış olduğu ve olay öncesinde Çorum İlinde tarfik kazası yaptığı ve bu nedenle plakaları düşmüş olan aracını Ankara'ya getirip bir benzin istasyonuna park ettiği, tekrar Çorum'a dönüp işlerini halledikten sonra olay tarihinde geceleyin yeniden Ankara'ya geldiği ve aracını almak için park ettiği benzinliğe gittiği, orada aracının kaportasını açıp yağ takviyesi yaptıktan ayrıldığı, tesadüfen orada bulunan bir polis ekibini aracın plakalarının takılı olmaması nedeniyle şüphelenerek sanığın aracını takibe aldıkları, sanık Özgür'ün evi yakınlarında durması üzerine onun yanına gidip aracın ruhsatını ve kendisinin kimliğini istedikleri, sanık Özgür'ün kimliğindeki soğuk damganın belirgin olmaması nedeniyle onu kimlik tespiti için Ankara Emniyet Müdürlüğü'ne götürmek istedikleri, sanık Özgür'ün gitmek istememesi nedeniye aralarında tartışma yaşandığı, sanık polislerin zor kullanarak sanık Özgür'ü Ankara Emniyet Müdürlüğü'ne götürdüklerinde ona biber gazı sıkıp yere yatırararak vurmak suteriyle basit şekilde yaraladıkları, böylece sanık Özgür dışındaki polis memuru olan diğer sanıkların sahip bulunukları nüfuzu kötüye kullananak atılı kasten yaralama suçunu işledikleri mahkememizce sabit görülmüş ve aşağıdaki hükümler kurulmuştur...."  Anılan karar, başvurucuya 2/12/2015 tarihinde tebliğ edilmiştir. Söz konusu HAGB kararına polis memurlarınca itiraz edilmiş ancak başvurucu tarafından itiraz edilmemiştir. Ankara  Ağır Ceza Mahkemesi 28/12/2015 tarihli kararı ile polis memurlarının yaptığı itirazı, kararın usul ve yasaya uygun olduğu gerekçesiyle reddetmiştir.  A. Ulusal Hukuk 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun "Kasten yaralama" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir: “Madde 86- (1) Kasten başkasının vücuduna acı veren veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasına neden olan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.(2) Kasten yaralama fiilinin kişi üzerindeki etkisinin basit bir tıbbi müdahaleyle giderilebilecek ölçüde hafif olması halinde, mağdurun şikayeti üzerine, dört aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasına hükmolunur. (3) Kasten yaralama suçunun;…d) Kamu görevlisinin sahip bulunduğu nüfuz kötüye kullanılmak suretiyle,…işlenmesi halinde şikayet aranmaksızın, verilecek ceza yarı oranında artırılır." 5237 sayılı Kanun'un "Neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama" kenar başlıklı  maddesinin (3) numaralı fıkrası şöyledir:"Kasten yaralamanın vücutta kemik kırılmasına veya çıkığına neden olması halinde, yukarıdaki maddeye göre belirlenen ceza, kırık veya çıkığın hayat fonksiyonlarındaki etkisine göre, yarısına kadar artırılır." 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun "Tazminat istemi" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısımları şöyledir:"(1) Suç soruşturması veya kovuşturması sırasında;a) Kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan ......Kişiler, maddî ve manevî her türlü zararlarını, Devletten isteyebilirler." 5271 sayılı Kanun’un "Hükmün açıklanması ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması" kenar başlıklı  maddesinin(5), (6), (8), (10), (11) ve (12) numaralı fıkraları şöyledir:"(5) Sanığa yüklenen suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza, iki yıl veya daha az süreli hapis veya adlî para cezası ise; mahkemece, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukukî sonuç doğurmamasını ifade eder.  (6) Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilmesi için; a) Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması,b) Mahkemece, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması, c) Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zararın, aynen iade, suçtan önceki hale getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi,gerekir. Sanığın kabul etmemesi hâlinde, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmez. (8) Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının verilmesi halinde sanık, beş yıl süreyle denetim süresine tâbi tutulur… …Denetim süresi içinde dava zamanaşımı durur. (10) Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmediği ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun davranıldığı takdirde, açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak, davanın düşmesi kararı verilir.  (11) Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlemesi veya denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere aykırı davranması halinde, mahkeme hükmü açıklar…  (12) Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına itiraz edilebilir." 5271 sayılı Kanun’un "İtiraz olunabilecek kararlar" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hâllerde, mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme)  maddesi ile ilgili içtihatlarında kötü muamele yasağının demokratik toplumların en temel değeri olduğunu vurgulamıştır. Terörle ya da organize suçla mücadele gibi en zor şartlarda dahi Sözleşme'nin mağdurların davranışlarından bağımsız olarak işkence, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya işlemlerden men ettiği belirtilmiştir. Kötü muamele yasağının Sözleşme'nin  maddesinde belirtilen toplum hayatını tehdit eden kamusal tehlike hâlinde dahi hiçbir istisnaya yer vermediği içtihatlarda hatırlatılmıştır (Birçok karar arasından bkz. Selmouni/Fransa [BD], B. No: 25803/94, 28/7/1999, § 95; Labita/İtalya [BD], B. No: 26772/95, 6/4/2000, § 119).  AİHM, Sözleşme'nin  maddesinin inandırıcı kötü muamele iddialarının etkin biçimde soruşturma yükümlülüğü getirdiğine dikkat çekmektedir (Labita/İtalya, § 131). AİHM’in içtihadında tanımlanan etkinlik için minimum standartlar soruşturmanın bağımsız, tarafsız, kamu denetimine açık olmasını ve yetkili makamların titizlikle ve çabuklukla çalışmasını gerektirmektedir (Mammadov (Jalaloglu)/Azerbaycan, B. No: 34445/04, 11/1/2007, § 73; benzeryöndeki karar için bkz. Çelik ve İmret/Türkiye, B. No: 44093/98, 26/10/2004, § 55). AİHM, devletin pozitif yükümlülüklerinin kapsamının Sözleşme'nin  maddesine aykırı muamelelerde bulunanların devlet görevlisi olması veya şiddetin özel kişiler tarafından uygulanmış olmasına göre farklılık gösterdiğini kabul etmektedir (Beganović/Hırvatistan, B. No: 46423/06, 25/6/2009, § 69). AİHM, insan hakları ihlalleri ile ilgili iddialarda soruşturma yükümlülüğünün mutlaka iddiayı kabul etme anlamına gelmediğini ancak iddiaların ciddiye alınması ve adil bir sonucu garanti eden bir usulle soruşturulması gerektiğini birçok kararında dile getirmiştir (Saçılık ve diğerleri/Türkiye, B. No: 43044/05 ve 45001/05, 5/7/2011, §§ 90, 91). AİHM, bir devlet görevlisinin işkence veya kötü muameleyle suçlandığı durumlarda etkili başvurunun amaçları çerçevesinde cezai işlemlerin ve hüküm verme sürecinin zamanaşımına uğramamasının, genel af veya affın mümkün kılınmamasının büyük önem taşıdığına işaret etmiştir. Ayrıca AİHM, soruşturması veya davası süren görevlinin görevinin askıya alınmasının ve şayet hüküm alırsa meslekten men edilmesinin önemine dikkat çekmiştir (Abdülsamet Yaman/Türkiye, B. No: 32446/96, 2/11/2004, § 55). AİHM, hukuka aykırı öldürme eylemlerine ilişkin Türkiye'de yürürlükte bulunan ulusal hukukun mahkemelere HAGB kararı vermelerine olanak sağladığını ancak mahkemelerin takdir yetkilerini, ilgili eylemlere hiçbir şekilde müsamaha edilmeyeceğini göstermek için kullanmaktan ziyade ciddi bir suç teşkil eden eylemin sonuçlarını hafifletmek ya da ortadan kaldırmak için kullandıklarını belirtmektedir (Kasap ve diğerleri, B. No: 8656/10, 14/1/2014, § 60; hâkimlerin takdir haklarını kullanmalarına ilişkin benzer yöndeki eleştiriler için bkz. Okkalı/Türkiye, B. No: 52067/99, 17/10/2006, § 75). Ayrıca AİHM, HAGB kararı verilmesiyle faillerin cezadan tamamen muaf kaldığını çünkü HAGB kararının uygulanması sonucunda -failin denetimli serbestlik tedbirlerine uyması koşuluyla- verilen kararın içerdiği ceza da dâhil olmak üzere tüm hukuki sonuçlarıyla ortadan kalktığını ifade etmektedir (Kasap ve diğerleri/Türkiye, § 60). Aynı şekilde AİHM, negatif yükümlülükler kapsamında kamu görevlilerinin güç kullanması sonucu ortaya çıkan kötü muamele iddialarını içeren bazı başvurularda (Eski/Türkiye, B. No: 8354/04, 5/6/2012, § 36; Taylan/Türkiye, B. No: 32051/09, 3/7/2012, § 46; Böber/Türkiye, B. No: 62590/09, 9/4/2013, § 35: Ateşoğlu/Türkiye, B. No: 53645/10, 20/1/2015, § 28), yapılan yargılama sonucunda verilen mahkûmiyete ilişkin HAGB kararı verilmesinin Sözleşme’nin  maddesini usul yönünden ihlal ettiği gerekçesiyle kabul edilemez bir önlem olarak belirtmiştir. Ancak AİHM, devletin pozitif yükümlülüklerinin kapsamının Sözleşme'nin  maddesine aykırı muamelelerde bulunanların devlet memuru olması veya şiddetin özel kişiler tarafından uygulanmış olmasına göre farklılık gösterdiğini de kabul etmektedir (Beganović/Hırvatistan, § 69). Öte yandan AİHM, üçüncü kişiler arasında gerçekleşen kasten yaralama olayına ilişkin mevcut davaya özgü koşulları dikkate alarak ceza davası sonucunda verilen mahkûmiyet hükmünün yeterli caydırıcı etkiye sahip olduğunu ve HAGB kararının Sözleşme’nin  maddesine aykırı muamelelere karşı bireylerin korunmasının amaçlandığı caydırıcı yasal önlemleri etkisiz kılmadığını belirterek devletin Sözleşme’nin  maddesi gereğince üstüne düşen pozitif yükümlülükleri yerine getirdiğini de dile getirmiştir (Çalışkan/Türkiye (k.k.), B. No: 47936/11, 1/12/2015, §§ 46-52).  AİHM kolluk görevlilerinin güç kullanımlarının hukuka aykırılık teşkil ettiğine ilişkin yerel yargı makamlarınca yapılan nihai tespitlerden sonra ayrıca Sözleşme kapsamında söz konusu hakkın maddi boyutu itibarıyla ihlal edilip edilmediği yönünde bir inceleme yapmayacağını ancak yerel yargı makamlarınca söz konusu ihlalin verilen ceza ile orantılı şekilde giderilip giderilmediğini cezanın caydırıcı etkisi yönünden değerlendireceğini belirtmiştir. Başka bir ifadeyle AİHM yerel mahkemelerce hukuka aykırı eylemin sabit görülmesinden sonra ihlale yönelik uygun ve yeterli bir tazminatın sağlanıp sağlanmadığı ile sınırlı bir inceleme yapacağını belirtmiştir (Kasap ve diğerleri/Türkiye, § 56; Fadime ve Turan Karabulut/Türkiye, B. No: 23872/04, 27/5/2010, § 43; Külah ve Koyuncu/Türkiye, B. No: 24827/05, 23/4/2013, § 38).