Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, Gezi Parkı eylemleri olarak bilinen gösteride gaz fişeği kapsülü isabet etmesi sonucu yaralanma meydana gelmesi ve bu olaya ilişkin açılan ceza soruşturmasının etkili yürütülmemesi nedenleriyle eziyet yasağının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 31/8/2016 tarihinde, 2017/17418 numaralı başvuru 27/1/2017 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  2017/17418 numaralı aynı başvurucuya ait başvuru, aralarında hukuki ve fiilî irtibat bulunması nedeniyle bu başvuruyla birleştirilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmuştur.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: 1982 doğumlu olan başvurucu, Gezi Parkı eylemleri olarak bilinen gösteri yürüyüşlerinin yapıldığı tarihte İstanbul'da yaşamaktadır.  16/6/2013 tarihinde eylemlerden biri devam etmekteyken beyanına göre eve gitmek amacıyla yolda yürüdüğü sırada başvurucu, bir cismin alnına isabet etmesi sonucu yaralanmıştır. Başvurucu, çevrede bulunan kişilerin yardımı ve ambulansla Şişli Etfal Eğitim ve Araştırma Hastanesine (Devlet Hastanesi) götürülmüş ve başvurucuya ilk müdahale burada yapılmıştır. Devlet Hastanesi tarafından başvurucu hakkında 16/6/2013 tarihli adli muayene raporu düzenlenmiştir. Raporda, başvurucunun gaz bombası kapsülüyle kafasına darbe alması şikâyetiyle Acil Servise getirildiğinde vital (hayati) bulgularının stabil ve bilincinin açık olduğu açıklandıktan sonra frontal alanda (alnında) yaklaşık 6-7 cm'lik obrik seyirli sağ kaşına-kemiğine uzanan cilt-cilt altı kesisinin mevcut olduğu tespitine yer verilmiştir. Başvurucunun, tedavisi (alnına dikiş atılması) ve takibini başka bir hastanede devam ettirmek istemesi üzerine başvurucuya hayati riskleri açıklanarak kendisinin taburcu edildiği raporda ayrıca belirtilmiştir. Taburcu edilmesinin ardından başvurucunun özel bir hastaneye başvurması üzerine tedavisi yapılmış ve bu hastane tarafından başvurucu hakkında 17/6/2013 tarihli, on gün iş göremez olduğuna ilişkin sağlık raporu düzenlenmiştir.  Başvurucu, kolluk görevlileri tarafından yakın mesafeden ve hedef gözetilerek atılan gaz fişeğinin alnına isabet etmesi sonucu yaralandığını ileri sürerek kolluk görevlileri, İstanbul Valisi ve İl Emniyet Müdürü ile isimlerini ve unvanlarını belirtmediği İl Emniyet Müdürlüğünün üst düzey amirleri hakkında İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığına (Savcılık) suç duyurusunda bulunmuştur. Savcılık 18/12/2013 tarihinde İl Valisi ve Emniyet Müdürü hakkında görevsizlik kararı vererek soruşturma dosyasını Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına göndermiştir. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, hakkında suç duyurusunda bulunulan kişilerin kamu görevlisi olduğu gerekçesiyle soruşturma izni verilmesi için dosyayı İçişleri Bakanlığına göndermiş; İçişleri Bakanlığı ise 14/3/2014 tarihinde soruşturma izni verilmemesine karar vermiştir. Başvurucunun bu karara yaptığı itiraz, Danıştay Birinci Dairesinin 7/5/2014 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Başvurucunun anılan sürece ilişkin şikâyetleri Anayasa Mahkemesinin 2014/12391 numaralı bireysel başvuru dosyasında incelenmiş ve 5/4/2017 tarihinde başvurucunun iddiası savunulabilir görülmediğinden başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olduğuna karar verilmiştir (Elif Güneş Yıldırım, B. No: 2014/12391, 5/4/2017).A. Üst Düzey Emniyet Amirleri Hakkında Yapılan Soruşturma İl Emniyet Müdürlüğünün isimleri belirtilmeyen üst düzey amirleri hakkında başvuruya konu şikâyet kapsamında Savcılık, Valilikten soruşturma izni talep etmiştir. Valiliğin 14/7/2015 tarihli kararıyla şikâyet edilen kişiler hakkında soruşturma izni verilmemesine karar verilmiştir. Başvurucunun anılan karara yaptığı itiraz, İstanbul Bölge İdare Mahkemesi Birinci Kurulunun (Bölge İdare Mahkemesi) 6/11/2015 tarihli kararıyla araştırmanın yeterli bulunmadığı gerekçesiyle kabul edilmiştir. Valilikçe 25/2/2016 tarihli kararla başvurucunun yaralanma anını ve dolayısıyla sorumluları tespit etmeyi sağlayacak kamera görüntülerinin bulunmaması nedeniyle şikâyet edilen amirler hakkında soruşturma izni verilmemesine yeniden karar verilmiştir. Başvurucu tarafından ikinci kez yapılan itiraz, Bölge İdare Mahkemesi tarafından "ceza soruşturması yapılmasını gerektirecek yeterlilikte bilgi ve belge olmadığı" gerekçesiyle reddedilmiştir. Söz konusu karar, başvurucuya 1/8/2016 tarihinde tebliğ edilmiş olup başvurucu 31/8/2016 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. B. Kolluk Görevlileri Hakkında Yapılan Soruşturma Başvurucuyu yaraladıkları iddia edilen kolluk görevlileri hakkında yürütülen soruşturmaya ilişkin başvurucunun şikâyetleri 2017/17418 numaralı başvuruyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvurusu konusu yapılmış, 3/2/2020 tarihinde birlikte incelenmesi amacıyla iki başvuru birleştirilmiştir.  Başvurucu, olay yerinde olduğunu iddia ettiği üç gaz fişeği kapsülünü delil olarak Savcılığa sunmuş, Savcılıkça kapsüller adli emanete alınmıştır.  Başvurucunun yaralandığı bölgede görevli ve gaz mühimmatı kullanmaya yetkili kolluk görevlilerinin kimliklerinin tespiti amacıyla Savcılık tarafından Emniyet Müdürlüğünün farklı birimlerinden bilgi istenilmiştir. Kolluk birimlerince gönderilenmüzekkere cevaplarında, görevli polis memurlarının liste hâlinde isimleri bildirilmiş, savunmalarını yapmak üzere bir kısmına tebligat yapıldığı ancak on üç polis memurunun farklı şubeye atanması nedeniyle kendilerine tebligat yapılmadığı belirtilmiştir. Farklı şubeye atanan bu polis memurlarının savunması Savcılıkça alınmamıştır.  Soruşturma kapsamında toplam on dört polis memurunun şüpheli olarak ifadesine başvurulmuştur. Şüpheli polislerin büyük bir kısmı -on bir şüpheli- olay günü başvurucunun yaralandığı bölgede görevli olmadığını beyan etmiş, o bölgede görevli olduğunu belirtenler ise yetkileri olmasına rağmen Zed/savunma tüfeği/gaz fişeği kullanmadıklarını ifade etmiştir. Şüphelilerin ayrıca olayın meydana gelmesiyle ilgili olarak görgüye dayalı bilgilerinin olmadığı da beyanlarına yansımıştır. Savcılık, başvurucunun şikâyetini almıştır. Başvurucu, saat 05 sıralarında Rumeli Caddesi üzerinde yürürken alnına gaz tüfeğinden atılan gaz kapsülünün çarpması neticesinde yaralandığını ifade etmiş; kendisini yaralayan polisi göremediğini, dolayısıyla polis memuru ile arasındaki mesafeyi bilmediğini ve bu kişiyi teşhis edemeyeceğini belirtmiştir. Göstericilerin etrafta olduğunu ancak kendisinin gösterilere katılmadığını, sadece eve gitmek üzere yolda yürürken yaralandığını beyan etmiştir. Başvurucu ayrıca yerde yaralı vaziyette yatarken ayaklarının olduğu yere gaz bombası atıldığını ifadesine eklemiştir. Olay yerinde bulunan tanık O.; gösterilere katıldığını, arkasından polislerin ateş ettiğini, bu esnada başvurucunun yaralandığını gördüğünü, yaklaşık 15-20 metre mesafeden polislerin ateş ettiğini fark ettiğini, başvurucuyla ilgilendiği için sonrasında gelişen olayları bilmediğini beyan etmiş, gaz fişeğinin etkisiyle etrafın duman içinde kaldığını ifade etmiştir. Tanık H.A.; olay tarihinde öğleden sonra markete gitmek için sahibi olduğu modaevinden çıkıp caddede yürürken bir anda üzerine kan geldiğini ve önünde yürüyen başvurucunun yere yığıldığını gördüğünü, kendisinin de yardım etmek için eğildiği sırada arkasına baktığında maskeli gösterici bir grubun bulundukları noktaya doğru geldiğini belirtmiştir. Ardından kendisine yardım ederek başvurucuyu orada bulunan bir kafeye taşıdıklarını, kafeden dışarı çıktığında resmî ve sivil kıyafetli bir polis grubunun beklediğini gördüğünü beyan etmiştir. Tanık ayrıca başvurucunun ilk başta nasıl yaralandığını anlayamadığını ancak kafasında ciddi bir yara olduğunu görünce başına isabet eden gaz kapsülünden yaralandığını sonradan farkettiğini ancak bu kapsülü tam olarak kimin attığını görmediğini ve başvurucunun eylemci olmadığını ifade etmiştir. Olay yerini gösterir MOBESE kameralarının zarar görmesi nedeniyle başvurucunun yaralanma anını gösteren görüntü olmadığı, ayrıca polis kamerasıyla da görüntü kaydedilmediği Emniyet Müdürlüğü tarafından bildirilmiştir. Başvurucu hakkında İstanbul Adli Tıp Şube Müdürlüğü (ATK) tarafından düzenlenen 3/3/2014 tarihli raporda, kafa frontel alanda yaklaşık 6-7 cm'lik oblik seyirli sağ kaşına-kemiğe uzanan cilt-cilt altı kesi şeklindeki yaralanmanın başvurucunun yaşamını tehlikeye sokmadığı ancak basit tıbbi müdahale ile giderilebilecek nitelikte de olmadığı tespit edilmiştir. Savcılıkça 18/11/2016 tarihinde hakkında soruşturma yürütülen polis memurlarına ilişkin olarak kovuşturma yapılmamasına karar verilmiştir. Kararın ilgili kısmı şöyledir:"...Toplanan deliller ışığında olay tarihinde meydana gelen gösterilerin yasal olmadığı ve barışçıl nitelik taşımadığı açıktır ancak soruşturma evrakı içerisindeki adli raporlar, bu raporlardaki bulguların müştekinin iddialarıyla uyuşması, müşteki ve bunu doğrulayan tanık anlatımları birlikte değerlendirildiğinde kimliği tespit edilemeyen bir polis memurununzor kullanma yetkisindeki sınırı aşarak gaz tüfeğini yasaya uygun bir şekilde kullanmadığı, bunun sonucu müştekinin hayati tehlike geçirmez, basit tıbbi müdahale ile giderilemez şekilde yaralandığı, eylemin 5237 S. TCK m. 256/1 delaletiyle m.86/1, 86/3-dkapsamında kaldığı, ancak soruşturma sonunda müşteki-mağdura yönelik eylemi gerçekleştiren görevlinin kim olduğunun tespit edilemediği soruşturma sırasında ifadeleri alınan şüphelilerin bu eylemi gerçekleştirdiğine ilişkin savunmaları aksine haklarında kamu davası açmak için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemediği anlaşılmıştır.Açıklanan nedenlerle; Bu nedenle; ... yaralama iddiasına ilişkin olarak yukarıda adı geçen şüpheliler hakkındaek kovuşturmaya yer olmadığına ..." Savcılık tarafından 21/11/2016 tarihinde soruşturma ile ilgili daimî arama kararı verilmiştir. Karar gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:"Toplanan delillere ışığında [...] kimliği tespit edilemeyen bir polis memurunun zor kullanma yetkisindeki sınırı aşarak gaz tüfeğini yasaya uygun bir şekilde kullanmadığına, bunun sonucu gaz kapsülünün müştekinin başına isabet ettiğine ve onu hayati tehlike geçirmez, basit tıbbi müdahale ile giderilemez şekilde yaralandığına ilişkin soruşturmaya devam edilmesi için yeterli şüphe oluşturacak delil bulunduğu, eylemin 5237 S. TCK m. 256/1 delaletiyle m.86/1, 86/3-d kapsamında kaldığı, ancak soruşturma sonunda müşteki-mağdura yönelik eylemi gerçekleştiren görevlinin kim olduğunun tespit edilemediği anlaşılmıştır.Bu nedenle soruşturmanın,1-Daimi aramaya alınmasına,2-Kararın müşteki vekiline tebliğine,3-Kararın bir örneğinin,3a) Şüpheli veya şüphelilerin gösterilen zamanaşımı tarihine kadar aranması.3b) Bulunduklarında kimlik ve görev yeri bilgilerinin  Başsavcılığımıza gönderilmesi,3c) Bulunamadıkları taktirde, yapılan araştırma sonucunun üçer aylık dönemlerde bildirilmesi,3d) Evrakın, şüphelilerin açık kimliklerinin tespit edildiğinde veya zamanaşımı süresi dolduğunda Başsavcılığımıza gönderilmesi için İstanbul Emniyet Müdürlüğüne gönderilmesine karar verildi." Başvurucunun Savcılık kararına yaptığı itiraz reddedilmiş, itirazın reddi kararı başvurucuya 30/12/2016 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucu 27/1/2017 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Şişli Emniyet Amirliğince 28/2/2017 tarihinde üçer aylık araştırma kapsamında faili meçhul hırsızlık -sehven yazıldığı düşünülmektedir- suçuyla ilgili faillerin tespitinin henüz mümkün olmadığı ve araştırmaların devam ettiği bildirilmiştir.  A. Ulusal Hukuk İlgili ulusal mevzuat için bkz. Hüseyin Caruş, B. No: 2013/7812, 6/102015, §§ 28-30; Özlem Kır, B. No: 2014/5097, 28/9/2016, §§ 22-B. Uluslararası Hukuk Uluslararası Mevzuat İlgili uluslararası mevzuat için bkz. Özlem Kır, §§ 31- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesince (AİHM) Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme)  maddesi ile ilgili içtihatlarda kötü muamele yasağının demokratik toplumların en temel değeri olduğu vurgulanmıştır. Terörizmle ya da organize suçla mücadele gibi en zor şartlarda dahi Sözleşme'nin güvenlik güçlerini mağdurların davranışlarından bağımsız olarak işkence, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya işlemlerden men ettiği belirtilmiştir. Sözleşme'nin  maddesinde ifade edilen toplum hayatını tehdit eden kamusal tehlike hâlinde dahi kötü muamele yasağının hiçbir istisnasına yer verilmediği içtihatlarda hatırlatılmıştır (Selmouni/Fransa [BD], B. No: 25803/94, 28/7/1999, § 95; Labita/İtalya [BD], B. No: 26772/95, 6/4/2000, § 119).  Öte yandan bir muamele veya cezanın kötü muamele olduğunun söylenebilmesi için eylemin minimum ağırlık eşiğini aşması beklenir (Raninen/Finlandiya, B. No: 20972/92, 16/12/1997, § 55; Erdoğan Yağız/Türkiye, B. No: 27473/02, 6/3/2007 §§ 35-37; Gafgen/Almanya [BD], B. No: 22978/05, 1/6/2010, §§ 88-90; Costello-Roberts/Birleşik Krallık, B. No: 13134/87, 25/3/1993 § 30). Değerlendirmeye alınacak bu unsurlara muamelenin amacı ve kastı ile ardındaki saik de eklenebilir (Aksoy/Türkiye, B. No: 21987/93, 18/12/1996, § 64; Eğmez/Kıbrıs, B. No: 30873/96, 21/12/2000, § 78; Krastanov/Bulgaristan, B. No: 50222/99, 30/9/2004, § 53). Ayrıca kötü muamelenin heyecanın ve duyguların yükseldiği bağlamda meydana gelip gelmediğinin tespiti de (Eğmez/Kıbrıs, § 53; Selmouni/Fransa, § 104) dikkate alınması gereken diğer faktörlerdir. AİHM'e göre gaz fişeğinin çan şeklinde (hafif yukarıya doğru) atılması, -çarpması hâlinde kişilerin yaralanmasını veya ölümüne sebebiyet vermesini engellediği ölçüde- uygun bir atış tarzı olarak kabul edilebilecektir (Abdullah Yaşa ve diğerleri/Türkiye, B. No: 44827/08, 16/7/2013, § 48).  AİHM, Sözleşme'nin  maddesinin tartışılabilir ve makul şüphe uyandıran kötü muamele iddialarının etkin biçimde soruşturma yükümlülüğü getirdiğine dikkat çekmektedir (Labita/İtalya, § 131; Tepe/Türkiye, B. No: 31247/96, 21/12/2004, § 48). AİHM’in içtihadında tanımlanan etkinlik için minimum standartlar soruşturmanın bağımsız, tarafsız, kamu denetimine açık olmasını, yetkili makamların titizlikle ve süratli biçimde çalışmasını gerektirmektedir (Mammadov/Azerbaycan, B. No: 34445/04, 11/1/2007, § 73; Çelik ve İmret/Türkiye, B. No: 44093/98, 26/10/2004, § 55). AİHM, işkence veya kötü muameleyle suçlanılan durumlarda etkili başvurunun amaçları çerçevesinde cezai işlemlerin ve hüküm verme sürecinin zamanaşımına uğramamasının, genel affın veya affın mümkün kılınmamasının büyük önem taşıdığına işaret etmiştir. Ayrıca AİHM, soruşturması veya davası süren görevlinin görevinin askıya alınmasının ve hüküm alması durumunda meslekten men edilmesinin önemine dikkat çekmiştir (Abdülsamet Yaman/Türkiye, B. No: 32446/96, 2/11/2004, § 55; Eski/Türkiye, B. No: 8354/04, 5/6/2012, § 34; benzer yöndeki Birleşmiş Milletler İşkenceyi Önleme Komitesinin nihai ve tavsiye kararları için bkz. Türkiye, 27/5/2003, CAT/C/CR/30/5)