Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, sağlık hizmetinin kusurlu işlemesinden kaynaklanan zararın tazmini istemiyle açılan tam yargı davasının süre aşımı gerekçesiyle reddedilmesi nedeniyle adil yargılanma hakkı ile maddi ve manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvurucular Hatice Acar ile Yunus Acar 31/7/2019 tarihinde sırasıyla 2019/26573 ve 2019/26660 sayılı bireysel başvuruları yapmışlardır.  Her iki dosyanın aralarında konu bakımından irtibat bulunması nedeniyle dosyaların birleştirilmesine, 2019/26573 sayılı dosyanın kapatılmasına ve başvurunun 2019/26660 sayılı dosya üzerinden yürütülmesine karar verilmiştir.  Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvurucular Yunus Acar ve Hatice Acar, 15/12/2010 tarihinde doğan ve konjenital kalp hastalığı (kalpte delik bulunması) teşhisi ile 7/9/2011 tarihinde Kartal Koşuyolu Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi Kalp Cerrahisi Servisine ameliyat için yatırılan Y.Ö.A.nın babası ve annesidir. Y.Ö.A. hastaneye yatırıldıktan iki gün sonra 9/9/2011 tarihinde ilgili serviste ameliyat edilmiştir.  Ameliyat sonrasında Y.Ö.A. yirmi iki gün boyunca hastanenin yoğun bakım servisinde tıbbi tedavi almaya devam etmiştir.  Bu tedavi esnasında başvurucuların iddiasına göre bakım ve beslenmedeki dikkat ve özen eksikliği sonucunda çocuklarının soluk borusuna yemek kaçmıştır. Soluk borusuna kaçan yemek nedeniyle Y.Ö.A. iddiaya göre, 5-6 dakika boyunca nefessiz kalmış, bu süre içinde kendisine kalp masajı yapılmış, kalp masajı sonucunda Y.Ö.A. yeniden hayata döndürülmüş fakat bu dönemde beyne oksijen gitmediği için Y.Ö.A. mental ve fiziksel olarak ağır engelli hâle gelmiştir.  Başvurucular tarafından bireysel başvuru formuna eklenmiş birer onaylı örnekleri sunulmamakla beraber aşağıda ayrıntılı olarak verilen karardan (bkz. § 15) Y.Ö.A. hakkında üç sağlık raporu alındığı tespit edilmiştir. 3/1/2012 tarihli ilk raporda ve 23/12/2013 tarihli ikinci raporda Y.Ö.A.nın engel oranı %83 olarak belirtilmiştir. Y.Ö.A. hakkında Bartın Devlet Hastanesi Sağlık Kurulundan 20/6/2016 tarihinde alınan üçüncü raporda ise Y.Ö.A.nın %99 oranında engelli olduğu ifade edilmiştir. Meydana gelen bu sonuç nedeniyle başvurucular Sağlık Bakanlığı ile Türkiye Kamu Hastaneleri Birliğine, zararlarının giderilmesi için 19/4/2017 tarihinde başvuruda bulunmuştur.  Tazminat taleplerinin zımnen reddi üzerine başvurucular, İstanbul  İdare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) kendi adlarına ayrı ayrı 000 TL manevi, engelli hâle gelen oğulları adına ise 000 TL maddi, 000 TL manevi olmak üzere toplam 000 TL maddi ve manevi tazminatın ödenmesine karar verilmesi talebiyle 2/8/2017 tarihinde dava açmıştır.  İdare Mahkemesi, ileri sürülen tüm iddialara ilişkin olarak İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsünden rapor aldırdıktan sonra davanın manevi tazminat yönünden kısmen kabulüne, maddi tazminat taleplerinin ise reddine 30/10/2018 tarihinde karar vermiştir. İdare Mahkemesi, kararında zararın tam olarak öğrenilmesine dair herhangi bir değerlendirmede bulunmamıştır. İdare Mahkemesi, ilgililerin ve idarenin kusurlarının bulunmadığına dair uzman bilirkişi raporunu değerlendirdikten sonra özetle operasyon öncesi komplikasyon ve riskler konusunda başvurucuların yeterli olarak bilgilendirilmediğini, ameliyat sonucu bebekte meydana gelebilecek risklerin başvuruculara tam olarak izah edilmediğini, sağlıklı bir bebek olarak hastaneye giden ancak hastaneden %100 ağır engelli olarak çıkan Y.Ö.A.nın ve yakınlarının sonucu itibarıyla ağır sonuçlarla karşılaştıklarını kabul etmiştir. Netice olarak İdare Mahkemesi, hizmet kusuru olmasa dahi kusursuz sorumluluk ilkesi gereğince zararların bir kısmının tazmin edilmesi gerektiğini kabul etmiştir. Karara karşı davalı idare ile başvurucular tarafından yapılan istinaf başvurusu üzerine İstanbul Bölge İdare Mahkemesi  Dava Dairesi (İstinaf Dairesi) davanın süre aşımı gerekçesiyle reddine kesin olarak 30/5/2019 tarihinde karar vermiştir. İstinaf Dairesinin gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir: ''...2577 sayılı Yasada yer verilen tam yargı davaları idari eylem nedeniyle uğranılan zararın tazminini ifade etmektedir. Bu nedenle tam yargı davasının açılabilmesi için eylemin idariliğinin ve yol açtığı zararın ortaya çıkması zorunludur.İdari eylem, idarenin işlevi sırasında bir hareketi, bir olayı, bir tutumu; idari karar ve işlemle ilgisi olmayan, başka bir deyişle öncesinde, temelinde bir idari karar veya işlem olmayan salt maddi tasarrufları anlatır.Söz konusu eylemlerin idariliği ve doğurduğu zarar bazen eylemin yapılmasıyla birlikte ortaya çıkarken, bazen de çok sonra, değişik araştırma, inceleme ve hatta ceza yargılamaları sonucu ortaya çıkabilmektedir.Dava açma süresini saptarken, bir yandan davanın hakkaniyetine halel getirecek kadar abartılı şekilcilikten, öte yandan, kanunla öngörülmüş olan usul şartlarının ortadan kalkmasına neden olacak kadar aşırı bir gevşeklikten kaçınılması gerektiğinden, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununda yer alan süreye ilişkin kuralların yorumlanmasında kişilerin haklarının ihlali yönünde ağır sonuçlara varan yorumdan kaçınmak gerekmektedir.Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin 36533/04 başvuru numaralı Mesutoğlu-Türkiye kararında özetle; mahkemeye erişim hakkının mutlak olmadığı, bazı sınırlamalara tabi olabildiği, bununla birlikte, getirilen kısıtlamaların, hakkın özünü ortadan kaldıracak ölçüde, kişinin mahkemeye erişimini engellememesi gerektiği, mahkemeye erişim hakkına getirilen bu tür sınırlamaların ancak meşru bir amaç güdüldüğü takdirde ve hedeflenen amaç ile başvurulan araçlar arasında makul bir orantı olması halinde Sözleşmenin 6/ maddesi ile bağdaşabileceği, bu ilkelerden hareketle, dava açma hakkının doğal olarak yasayla belirlenen şartları olmakla birlikte, mahkemelerin yargılama usullerini uygularken bir yandan davanın hakkaniyetine halel getirecek kadar abartılı şekilcilikten, öte yandan, kanunla öngörülmüş olan usul şartlarının ortadan kalkmasına neden olacak kadar aşırı bir gevşeklikten kaçınılması gerektiği belirtilmektedir.Uyuşmazlık konusu olayda, davacının davalı idareye başvuru dilekçesinde her ne kadar çocuğunun davalı idareye ait hastanede gerçekleştirilen eksik ve kusurlu tedavi sonucunda %100 ağır engelli olduğunu Bartın Devlet Hastanesinden alınan 2016 tarihli raporla öğrendiğini ileri sürmüş ise de; söz konusu raporun Devletin özürlülere tanıdığı haklardan faydalanabilmek amacına yönelik olarak düzenlendiği görülmektedir. Niteliği itibariyle özür durumunu belirten özürlü raporlarının, zararın ortaya çıkışı, zararın idariliğinin öğrenilmesi anlamında bir rapordan ziyade, kişide oluşmuş mevcut zararın idareden kaynaklandığını bilen kişinin, özürlülere tanınan belli haklardan faydalanmak için alınan bir rapor olduğu açıktır. Mevcut zararın tespitine yönelik olan bu raporların dava açma sürelerini yeniden ihya edemeyeceği, davacının dava dilekçesinde yer alan anlatımından da çocuğunun engelli hale gelmesinin sebebi olarak yoğun bakım ünitesinde tedavisi devam ederken, yoğun bakım ünitesi görevlilerince beslenmesi esnasında soluk borusuna mama kaçması nedeniyle 5-6 dakika nef[e]ssiz kalmasını gösterdiği, yani zararın eylem tarihinde ortaya çıktığını bildiği tartışmasızdır. Kaldı ki, [Y.Ö.A.nın] birbirine yakın oranlarda özürlülük durumunu gösterir 2013, 2012 tarihli raporlardaki teşhislerin birbirinden farklılık arz etmediği, zararın bir gelişim göstermediği görülmektedir.Buna göre, davacının dava dilekçesinde yer alan anlatımından da çocuğunun engelli hale gelmesinin sebebi olarak yoğun bakım ünitesinde tedavisi devam ederken, yoğun bakım ünitesi görevlilerince beslenmesi esnasında soluk borusuna mama kaçması nedeniyle 5-6 dakika nef[e]ssiz kalmasını gösterdiği ve bu tarihte çocuğunun uğradığı zararı öğrendiği açık olsa da, bir an için davacının olay anından yaklaşık 4 ay sonra aldığı 2012 tarihli ilk engelli raporu zararı öğrenme tarihi olarak kabul edilse dahi bu rapor üzerine idareye yapılmış herhangi bir başvuru olmadığı, ilk rapordan nitelik itibariyle farklılık arz etmeyen 2016 tarihli engelli raporu üzerine 2017 tarihinde yapılan başvuru sonrasında 2017 tarihinde davanın açıldığı, yani zararın ortaya çıktığı tarihten yaklaşık 4,5 yıl sonra yapılan başvuru üzerine açılan davada süre aşımı bulunduğu, sonradan alınan engelli raporunun da muhteviyat olarak ilk rapordan farklılık arz etmediği, mevcut zararın idareden kaynaklandığını bilen kişinin özürlülere tanınan belli haklardan faydalanmak için aldığı mevcut zararın tespitine yönelik bir rapor olduğu anlaşıldığından dava açma süresi yeniden başlatamayacağı sonucuna varılmıştır.Bu durumda davanın süresinde açılmadığı sonucuna varıldığından süre aşımı sebebiyle reddi gerekirken işin esasına girerek karar veren idare mahkemesi kararında hukuki isabet görülmemiştir.Açıklanan nedenlerle davacıların istinaf başvurusunun reddine... [karar verilmiştir.]" İstinaf Dairesinin davanın süre aşımı nedeniyle reddine dair kesin nitelikteki bu kararının 2/7/2019 tarihinde kendilerine tebliğ edilmesi üzerine başvurucular 31/7/2019 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanun'un  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:"İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında altmış gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir." Danıştay Onuncu Dairesinin 4/11/2011 tarihli ve E.2008/7182, K.2011/4711 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:"...2577 sayılı Kanun’un  maddesinde öngörülen 1 ve 5 yıllık sürelerin eylemin idariliğinin ve doğurduğu zararın ortaya çıktığı tarihten itibaren hesaplanması zorunludur. Aksi yorumun, dava açma yolunun kullanımını güçleştirerek hak arama hürriyetini olumsuz etkileyeceğini belirtmek gerekir. Anılan Yasa hükmünde öngörülen tam yargı davalarının, idari eylem nedeniyle uğranılan zararın tazminine yönelik olması sebebiyle davanın açılabilmesi için eylemin idariliğinin ve yol açtığı zararın ortaya çıkması zorunludur." Aynı Dairenin 28/3/2018 tarihli ve E.2016/15634, K.2018/1334 sayılı kararının ilgili kısmı şöyledir:"Tam yargı davaları, idari eylem nedeniyle uğranılan zararın tazminini ifade etmektedir. Bu nedenle, tam yargı davasının açılabilmesi için eylemin idariliğinin ve yol açtığı zararın ortaya çıkması zorunludur.... Bu itibarla, 2577 sayılı Kanun'un  maddesinde öngörülen bir ve beş yıllık sürelerin, eylemin idariliğinin ortaya çıktığı tarihten itibaren hesaplanması zorunludur. Aksi yorumun, zarara yol açan eylemin idariliğinin ortaya çıkmasıyla kullanılması mümkün olan dava açma hakkını ortadan kaldıracağı, hak arama özgürlüğüyle bağdaşmayacağı açıktır."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme)  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir: “Herkes medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini istemek hakkına sahiptir...”  Dava açma hakkını kullanmak yasal birtakım şartlara bağlansa da mahkemelerin usul kurallarını uygularken hem yargılamanın adil olmasına halel getirecek aşırı şekilcilikten hem de yasalar tarafından konulan usul kurallarını ortadan kaldırma sonucunu doğuracak aşırı esneklikten kaçınmaları gerekir (Walchli/Fransa, B. No: 35787/03, 26/7/2007, § 29).  Süre koşulu gibi dava açmaya ilişkin usul koşulları birden fazla yoruma neden olabilecek nitelikte ise mahkemeye erişim hakkı kapsamında o yorumlardan birinin davayı açmak isteyen kişileri engelleyecek kadar katı şekilde kullanılmaması veya söz konusu koşulların katı bir uygulamaya tabi olmaması gerekir (Běleš ve diğerleri/Çek Cumhuriyeti, B. No: 47273/99, 12/11/2002, § 51).