Haklar: Adil yargılanma hakkı (Hukuk)-Mülkiyet Hakkı

Başvuru, usule ilişkin kazanılmış hakka aykırı karar verilmek suretiyle kamulaştırma bedelinin düşük belirlenmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru, 3/7/2017 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. İkinci Bölüm Birinci Komisyon tarafından 11/12/2019 tarihinde başvurunun, makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiası yönünden başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna, makul sürede yargılanma hakkı dışındaki ihlal iddiaları yönünden kabul edilebilirlik hususunun karara bağlanmasının Bölüm kararını gerektirmesi nedeniyle Bölüme gönderilmesine karar verilmiştir. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: İzmir ilinde ikamet etmekte olan başvurucular, Trabzon ili Vakfıkebir ilçesi Çamlık Sahil Mahallesi'nde bulunan 289 ada 1 parsel sayılı 815,39 m² yüz ölçümlü taşınmazda paylı maliktir. Karayolları Genel Müdürlüğü (İdare) tarafından Karadeniz Sahil Yolu İyileştirme Projesi kapsamında başvurucuların hissedarı olduğu taşınmazın 829,86 m²lik kısmının yol, inşaat ve emniyet sahası olarak kullanılmak üzere kamulaştırılmasına karar verilmiştir. Bu kapsamda İdare, başvurucular ve diğer malikler aleyhine 3/8/2006 tarihinde kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescili istemiyle Vakfıkebir Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) dava açmıştır. Mahkeme 25/7/2007 tarihinde davanın kabulüne, taşınmazın 829,86 m²lik kısmının yol olarak terkinine, kamulaştırma bedelinin 245,70 TL olarak belirlenmesine ve tespit edilen bedelin hisseleri oranında taşınmaz maliklerine ödenmesine karar vermiştir.  Taraflarca temyiz edilen karar Yargıtay  Hukuk Dairesince (Yargıtay Dairesi) 15/9/2008 tarihinde bozulmuştur. Bozma kararında, arsa niteliğindeki taşınmaza emsal karşılaştırması yapılarak değer biçilmesinin yöntem olarak doğru olduğu belirtilmiştir. Ancak taşınmazın bir kısmının kıyı kenar çizgisi içerisinde kaldığı gerekçesiyle Hazine tarafından açılan davanın neticesinin beklenmesi gerektiğini belirten Yargıtay Dairesi, kabule göre de Arsa Metrekare Rayiç Bedeli Takdir Komisyonu (Komisyon) tarafından belirlenen bedellere göre emsalin taşınmazdan 2 kat daha değerli olduğunun anlaşılmasına rağmen taşınmazın sit alanında kaldığı gerekçesiyle emsalin taşınmazdan 3,25 kat daha değerli olduğunu kabul ederek değer biçen bilirkişi kurulundan bu konuda ek rapor alınmadan eksik inceleme ile daha aza hükmedildiğini ifade etmiştir. Bozmaya uyan Mahkeme tarafından alınan 28/2/2012 tarihli bilirkişi ek raporu şu şekildedir:i. Dava tarihi olan 2/8/2006 tarihine göre hesaplama yapılmıştır. Taşınmaz sit alanında ve imar planında yeşil alanda kaldığından bu hususlar rayiç değerinde düşüklük yaratır. ii. Emsal taşınmaz Vakfıkebir ilçe merkezinde köşe başı parseldir. Düz ve sağlam zemin yapısına sahip olup imarda bitişik nizam beş kat yapılaşmaya müsaittir. Şehir merkezinde olduğundan bankalar, ticaret borsası ve her türlü ticari ve ekonomik merkezlerle iç içedir. Dava konusu taşınmaz ise Vakfıkebir ilçe merkezine yaklaşık 2-2,5 km uzaklıkta, Trabzon-Samsun devlet kara yoluna yaklaşık 170 m mesafede ve ön cepheli bir taşınmazdır. Kuzeyden denize sıfırdır. Etrafında yazlık evler ve toplu konut inşaatları bulunmaktadır.iii. Belediye tarafından emsal taşınmazın dava tarihindeki emlak vergisine esas arsa m² değeri hatalı olarak 125 TL bildirilmiştir. Oysa emsal taşınmazın dava tarihindeki emlak vergisine esas arsa m² değeri 170 TL'dir. Dava konusu taşınmazın ise dava tarihindeki emlak vergisine esas arsa m² değeri 60 TL'dir. Diğer koşullar da dikkate alındığında emsalin dava konusu taşınmazdan 3,25 daha değerli olduğu sonucuna varılmıştır. İtirazlar nedeniyle Mahkemece 20/4/2012 tarihinde yeniden taşınmaz üzerinde keşif yapılmıştır. Keşif sonrası düzenlenen 4/6/2012 tarihli bilirkişi heyeti raporu şu şekildedir:i. Dava konusu taşınmaz Vakfıkebir ilçe merkezinde imar planı içinde ve arsa vasıflı olup her türlü yol, su, itfaiye ve çöp gibi belediye hizmetlerinden faydalanmaktadır. Şehrin ticari, ekonomik ve kültürel bakımdan üstün merkezlerine kısmen yakın mesafededir. Taşınmaz Vakfıkebir ve Beşikdüzü ilçe merkezlerine 2 km, Vakfıkebir devlet hastanesine 1 km ve yüksekokullara 500 m mesafede seyrek yapılaşmanın bulunduğu alandadır. Taşınmaz jeolojik ve topoğrafik olarak düz ve sağlam yapıdadır. İmar planında olduğu gibi bırakılan kadastro parseli olup ticari değeri olan bölgeye yakın, kıyı kenar çizgisine sınır ve sit alanı içerisindedir.ii. Taşınmazın üzerinde 2006 yılına göre 950,56 TL ve 534,96 TL değerinde iki bina mevcuttur. iii. Kemaliye mahallesinde bulunan arsa ve bina vasıflı 73 ada 6 parsel sayılı emsal alınan taşınmazın değeri dava tarihine göre 809,62 TL/m²dir. Emsal, daha merkezi konumda olması, ticari ve kültürel merkezlere yakın olması, araç ve insan yoğunluğu daha fazla olan bölgede bulunması, yapılaşma bakımından avantajlı olması hususları dikkate alındığında dava konusu taşınmazdan 3,75 kat daha değerlidir. Buna göre dava konusu taşınmazın bedeli 215 TL/m²dir.iv. Emsal taşınmazın dava tarihindeki emlak vergisine esas arsa m² değeri 170 TL olup dava konusu taşınmazın emlak vergi değerinin 60 TL/m² olduğu anlaşılmaktadır. Bu durumda emsal taşınmazın dava konusu taşınmaza üstünlük oranı 2,83'tür.v. 815,39 m² yüz ölçümlü taşınmazın 829,86 m²si kamulaştırıldığından kalan alanda %40 oranında değer kaybı meydana gelmiştir. vi. Değer takdir komisyonu serbest alım satımları dikkate almadan ve emsal tartışması yapmadan değer takdirinde bulunmuştur. vii. Taşınmazın kamulaştırma değeri 315,92 TL (arsa değeri 829,86 m²x215TL/m²=419 TL+kalan kısmın değer düşüklüğü %40x911,75m²x215 TL/m²=410,5 TL+taşınmaz üzerindeki  yapının değeri 950,56 TL+taşınmaz üzerindeki  yapının değeri 534,96 TL) hesap edilmiştir. İtirazlar üzerine Mahkeme tarafından alınan 21/2/2013 tarihli bilirkişi ek raporu şu şekildedir: i. Taşınmaz için düzenlenen ilk bilirkişi raporunda emsalin dava konusu taşınmazdan 5 kat daha değerli olduğu belirtilerek dava konusu taşınmazın değeri 154,92 TL/m² hesap edilmiştir. 8/1/2007 tarihli bilirkişi raporunda emsalin dava konusu taşınmazdan 3,20 oranında daha değerli olduğu belirtilerek dava konusu taşınmazın değeri 211 TL/m² hesap edilmiştir. 17/4/2007 tarihli bilirkişi raporunda ise emsalin dava konusu taşınmazdan 3,25 oranında daha değerli olduğu belirtilerek dava konusu taşınmazın değeri 213 TL/m² hesap edilmiştir. Mahkeme tarafından da 3,25 oranı benimsenerek karar verilmiştir.ii. Bozma sonrası ek rapor alınmış ancak yapılan itirazlar üzerine yeniden yapılan keşif sonucunda da emsal taşınmazın dava konusu taşınmazdan 3,75 kat daha değerli olduğu tespit edilerek dava konusu taşınmazın değeri 215 TL/m² olarak hesap edilmiştir.iii. Kamulaştırma dosyasında ve tapu iptali tescil dosyalarında alınan bilirkişi raporlarında aynı emsal incelenmiş ve emsalin dava konusu taşınmazdan 3,25-3,75 oranlarında daha değerli olduğu görüşlerine yer verilmiştir.iv. Belediye tarafından gönderilen 27/3/2007 tarihli yazıda emsal taşınmazın emlak vergi değeri hatalı olarak 129,87 TL/m² olarak bildirilmiştir. Dava konusu taşınmazın ise emlak vergi değeri 60 TL/m² olduğundan emsal taşınmazın vergi değerine oranı (125/60) 2,08 olarak yani Yargıtay Dairesi tarafından 2 kat diye ifade edilecek şekilde tespit edilmiştir. Ancak daha sonra emsal taşınmazın vergi değerinin 170 TL/m² olduğu bildirilmiştir. Hesaplama da bu oran kullanılarak yapılmıştır. Bu durumda emsal taşınmazın dava konusu taşınmaza üstünlük oranı 2,83 (170 TL/m²/60 TL/m²) olmaktadır. v. Dava konusu taşınmazın değeri belirlenirken sadece sit alanında bulunması gerekçe gösterilmemiştir. Taşınmazın değerine etki eden tüm unsurların tamamı dikkate alınarak hesaplama yapılmıştır. Mahkeme 18/4/2013 tarihinde, 17/4/2007 tarihli ikinci bilirkişi heyetinden alınan raporda belirlenen kamulaştırma bedeline göre davanın kabulüne, taşınmazın 829,86 m²lik kısmının yol olarak terkinine ve kamulaştırma bedelinin 245,70 TL olarak tespitine karar vermiştir. Karar taraflarca temyiz edilmiş, Yargıtay Dairesi 23/9/2013 tarihinde sair temyiz itirazlarını reddetmiş ve kararı kısmen bozmuştur. Bozma gerekçesi şöyledir:i. Hazine tarafından açılan tapu iptal ve tescil davası sonucunda taşınmazın 073,73 m²lik kısmının kıyı kenar çizgisi içerisinde kaldığı gerekçesiyle tapusunun iptali ile terkinine karar verildiği belirtilmiştir. Bu bölümün ne kadarlık kısmının kamulaştırmaya konu edilen kısım içinde kaldığı hususunda bilirkişi kurulundan ek rapor alınarak, bu bölüm bedeline hükmedilmemesi gerekirken, kamulaştırılan kısmın tamamının bedeline hükmedilmesinin yerinde olmadığına vurgu yapılmıştır.ii. 11/4/2013 tarihli ve 6459 sayılı Kanun'un  maddesi ile 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nda yapılan değişiklik uyarınca dava dört ay içinde sonuçlandırılamadığından tespit edilen kamulaştırma bedelinden acele elkoyma kararı ile ödenen kısmın mahsubu sonucunda kalan bölümüne 2/12/2006 tarihinden ilk karar tarihi olan 25/7/2007 tarihine kadar faiz işletilmesi gerektiği ifade edilmiştir. Başvurucular ve diğer davalılar tarafından yapılan karar düzeltme istemi Yargıtay Dairesi tarafından 15/9/2014 tarihinde reddedilmiştir. Mahkeme bozmaya uymuş ve diğer bazı dosyalarda alınan bilirkişi raporları ile ölçüm yönünden kısmen çelişki bulunduğu gerekçesiyle yeniden keşif yapılmasına karar vermiştir. Yapılan keşif sonrası düzenlenen bilirkişi raporunda kamulaştırılmasına karar verilen bölüm içerisindeki 620,36 m²lik kısmın kıyı kenar çizgisi içerisinde kaldığı tespit edilmiştir. Mahkeme 7/5/2015 tarihinde davanın kabulüne, taşınmazın kıyı kenar çizgisi dışında kalan toplam 209,50 m²lik kısmının kamulaştırılmasına ve yola terkinine karar vermiştir. Ayrıca Mahkeme, kıyı kenar çizgisi içerisinde kalan 620,36 m²lik kısım için fazladan ödenen 136,68 TL'nin başvurucular ve diğer davalılardan hisseleri oranında alınarak İdareye ödenmesi gerektiğini belirtmiştir. Yargıtay Dairesi 29/2/2016 tarihinde, tarafların temyiz itirazlarının bozma ile kesinleşen yönlere ilişkin olduğunu ifade ederek kararı onamıştır. Başvurucular ve diğer davalılar tarafından yapılan karar düzeltme istemi de Yargıtay Dairesi tarafından 3/5/2017 tarihinde reddedilmiştir. Nihai karar başvuruculara 6/6/2017 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucular 3/7/2017 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.  A. Ulusal Hukuk 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"Kamulaştırmanın satın alma usulü ile yapılamaması halinde idare, 7 nci maddeye göre topladığı bilgi ve belgelerle 8 inci madde uyarınca yaptırmış olduğu bedel tespiti ve bu husustaki diğer bilgi ve belgeleri bir dilekçeye ekleyerek taşınmaz malın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesine müracaat eder ve taşınmaz malın kamulaştırma bedelinin tespitiyle, bu bedelin, peşin veya kamulaştırma 3 üncü maddenin ikinci fıkrasına göre yapılmış ise taksitle ödenmesi karşılığında, idare adına tesciline karar verilmesini ister.Mahkeme, idarenin başvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün sonrası için belirlediği duruşma gününü, dava dilekçesi ve idare tarafından verilen belgelerin birer örneği de eklenerek taşınmaz malın malikine meşruhatlı davetiye ile veya idarece yapılan araştırmalar sonucunda adresleri bulunamayanlara, 1959 tarihli ve 7201 sayılı Tebligat Kanununun 28 inci maddesi gereğince ilan yoluyla tebligat suretiyle bildirerek duruşmaya katılmaya çağırır. Duruşma günü idareye de tebliğ olunur.Mahkemece malike doğrudan çıkarılacak meşruhatlı davetiyede veya ilan yolu ile yapılacak tebligatta;...d) 14 üncü maddede öngörülen süre içerisinde, tebligat veya ilan tarihinden itibaren kamulaştırma işlemine idari yargıda iptal veya adli yargıda maddi hatalara karşı düzeltim davası açabilecekleri,...Belirtilir....14 üncü maddede belirtilen süre içinde, kamulaştırma işlemine karşı hak sahipleri tarafından idari yargıda iptal davası açılması ve idari yargı mahkemelerince de yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde mahkemece, idari yargıda açılan dava bekletici mesele kabul edilerek bunun sonucuna göre işlem yapılır.Kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal veya maddi hatalara karşı adli mahkemelerde açılacak düzeltim davalarında hangi idareye husumet yöneltileceğinin davetiye ve ilanda açıkça belirtilmemiş veya yanlış gösterilmiş olması nedeniyle davada husumet yanlış yöneltilmiş ise, gerçek hasma tebligat yapılmak suretiyle davaya devam olunur." 2942 sayılı Kanun'un  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"15 inci madde uyarınca oluşturulacak bilirkişi kurulu, kamulaştırılacak taşınmaz mal veya kaynağın bulunduğu yere mahkeme heyeti ile birlikte giderek, hazır bulunan ilgilileri de dinledikten sonra taşınmaz mal veya kaynağın;a) Cins ve nevini,b) Yüzölçümünü.c) Kıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve unsarlarını ve her unsurun ayrı ayrı değerini,d) Varsa vergi beyanını,e) Kamulaştırma tarihindeki resmi makamlarca yapılmış kıymet takdirlerini,f) Arazilerde, taşınmaz mal veya kaynağın mevkii ve şartlarına göre ve olduğu gibi kullanılması halinde getireceği net gelirini.g) Arsalarda, kamulaştırılma gününden önceki özel amacı olmayan emsal satışlara göre satış değerini,h) Yapılarda, resmi birim fiyatları ve yapı maliyet hesaplarını ve yıpranma payını,ı) (Değişik: 19/4/2018-7139/27 md.) Bu fıkrada belirtilen unsurlara göre tespit edilen arazi bedelinin yarısını geçmemek ve her bir ölçünün etkisi açıklanmak kaydıyla bedelin tespitinde etkili olacak diğer objektif ölçüleri,Esas tutarak düzenleyecekleri raporda bütün bu unsurların cevaplarını ayrı ayrı belirtmek suretiyle ve ilgililerin beyanını da dikkate alarak Sermaye Piyasası Kurulu tarafından kabul edilen değerleme standartlarına uygun, gerekçeli bir değerlendirme raporuna dayalı olarak taşınmaz malın değerini tespit ederler.Taşınmaz malın değerinin tespitinde, kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer artışları ile ilerisi için düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği kâr dikkate alınmaz...."B. Uluslararası Hukuk  Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne ek 1 No.lu Protokol'ün  maddesi şöyledir:"Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) davanın esasını teşkil eden zararı giderecek tazminatın ulusal mahkemeler tarafından hesaplanması gereken hâllerde kendini bu konuda karar vermeye yetkili görmemektedir. Doğrusu AİHM kamulaştırılan yerin değerini belirleyecek ve buna karşılık ödenecek tazminatın kriterlerini belirlemede kendini Türk mahkemelerinin yerine koyamaz. Ne var ki somut olaydaki dava dosyası içeriğine göre AİHM, başvurucunun ulusal mahkemelerce hükmedilen tazminat bedelinin mülkün değeri ile makul bir bağlantı kurmadığını gösterebildiğini gözlemlemektedir (Yıltaş Yıldız Turistik Tesisleri A.Ş./Türkiye, B. No: 30502/96, 24/4/2003, § 38). Halil Göçmen/Türkiye (B. No: 24883/07, 12/11/2013) kararında ise kamulaştırmasız el atma nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar veren AİHM, derece mahkemelerince hükmedilen tazminatın yeterliliğini de ölçülülük bağlamında tartışmıştır. AİHM bu bağlamda öncelikle ulusal mahkemelerin yerine geçerek kamulaştırma bedelini belirleme gibi bir görevinin bulunmadığını ancak mahkemelerin adil veya makul olmayan kararlar verilmesini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtmiştir. AİHM somut olayda kamulaştırmasız el atma tazminatına ilişkin iki ayrı bilirkişi raporu bulunduğuna dikkat çekmiş ve derece mahkemelerince yeterli bir gerekçe gösterilmeden daha az bir bedel öngören raporun hükme esas alınmasının müdahaleyi ölçüsüz kıldığını belirtmiştir (Halil Göçmen/Türkiye, §§ 37-43). Öte yandan Tkachenko/Rusya (B. No: 28046/05, 20/3/2018) kararında AİHM, iç hukuktaki düzenlemelere aykırı olan bir müdahalenin de hukukilik ölçütünü karşılamadığını kabul etmiştir. Bununla birlikte herhangi bir usule aykırılığın müdahalenin hukukiliğiyle uyumsuz kabul edilemeyeceği belirtilmiştir. Bu bağlamda AİHM, hukukun doğru biçimde uygulanması ve yorumlanması konusunda sınırlı bir yetkisi olduğunu ve ulusal mahkemelerin yerine geçme gibi bir sorumluluğu olmadığını ancak bu kararların açık bir keyfîlik veya bariz takdir hatasından yoksun olmaması gerektiğini vurgulamıştır (Tkachenko/Rusya, § 52). AİHM sonuç olarak somut olayda iç hukukta öngörülen kamulaştırma usulüne aykırı davranıldığını tespit ederek mülkiyet hakkının ihlaline karar vermiştir (Tkachenko/Rusya, §§ 53-58).