Haklar: İfade özgürlüğü

Başvuru, ceza infaz kurumunda tutuklu olarak bulunan başvurucunun kurum aracılığıyla gazete satın alma talebinin reddedilmesi nedeniyle ifade özgürlüğünün ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.   Başvuru 2/9/2021 tarihinde yapılmıştır. Komisyon, başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir.  Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiştir. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanda bulunmamıştır.  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: Başvurucu, başvuru tarihinde silahlı terör örgütüne üye olma suçunu işlediği iddiasıyla tutuklu olarak Sincan T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda (İnfaz Kurumu) bulunmaktadır. Başvurucu 27/6/2021 tarihinde, Evrensel gazetesine aylık aboneliğinin yapılması için İnfaz Kurumuna dilekçe vermiştir. Evrensel gazetesi, 1995 yılından itibaren ulusal çapta yayın yapan bir gazetedir. Basın İlan Kurumu (BİK) 18/9/2019 tarihli ve 2019/266 sayılı kararıyla Evrensel gazetesinin resmî ilan yayımlama hakkını durdurmuştur. BİK Kontrol Kurulu üyeleri tarafından, Evrensel gazetesinin dağıtımını yapan ana bayinin alt bayisinde yapılan denetimler sonucu düzenlenen rapora göre ilgili mevzuatta asgari fiilî satış adedi yönünden öngörülen düzenlemelere aykırılık oluşturacak şekilde gazete çalışanlarının alt bayiden toplu şekilde Evrensel gazetesi alımı yaptıkları, tali bayilerde yapılan satışların kural olarak fiilen ve birer birer yapılmış olması gerektiği, bu kurala rağmen söz konusu hukuka aykırılığın rapor tarihinde de devam ettiği, dolayısıyla Evrensel gazetesinin ilgili mevzuatta öngörülen asgari fiilî satış adedi şartını yerine getirmediği tespit edilmiştir. BİK Genel Müdürlüğü bahsedilen rapor doğrultusunda Evrensel gazetesinin resmî ilan ve reklam yayım hakkının durdurulmasına, kararın tebliğinden itibaren altı ay içinde bahsedilen noksanlık ilgili gazete tarafından giderilmezse mevzuat uyarınca gerekli işlemlerin tesis edilmesine karar vermiştir. Gazete, resmî ilan yayımlama hakkını yeniden kazanmak için başvuruda bulunmuştur. Gazete yönetimi, başvurularında 18/9/2019 tarihinden itibaren söz konusu noksanlığın giderildiğini ileri sürmüşse de BİK Kontrol Kurulu üyeleri tarafından, son nokta tali bayilerde yapılan denetimler sonucu hazırlanan 28/11/2019 tarihli raporda gazetenin mevzuata aykırı biçimde gazete çalışanları tarafından satın alınmaya devam ettiği tespit edilmiştir. BİK Genel Müdürlüğü bu doğrultuda 9/1/2020 tarihli ve 2020/9 sayılı kararıyla resmî ilan ve reklam yayımlama hakkının durdurulmasını devam ettirmiştir. Dolayısıyla 18/9/2019 tarihinden itibaren Evrensel gazetesinin resmî ilan yayımlama hakkı bulunmamaktadır. İnfaz Kurumu Eğitim Kurulu (Eğitim Kurulu) 27/7/2021 tarihinde, başvurucunun Evrensel gazetesine aylık aboneliğin yapılması talebini reddetmiştir. Eğitim Kurulu, 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un  maddesinin (4) numaralı fıkrasında, BİK aracılığıyla resmî ilan ve reklam yayımlama hakkı bulunmayan gazetelerin kuruma kabul edilmeyeceğinin öngörüldüğünü, Evrensel gazetesinin de resmî ilan ve reklam yayımlama hakkının olmadığını, bu nedenle söz konusu gazetenin satın alınması talebinin reddedildiğini belirtmiştir. Başvurucu, bu karara karşı İnfaz Hâkimliğine şikâyette bulunmuştur. Ankara Batı  İnfaz Hâkimliği 5275 sayılı Kanun'un  maddesi uyarınca verilen bu kararın usul ve yasaya uygun olduğu gerekçesiyle şikâyeti reddetmiştir. Başvurucu, İnfaz Hâkimliğinin söz konusu ret kararına itiraz etmiştir. Ankara Batı  Ağır Ceza Mahkemesi, ret kararının usul ve yasaya uygun olduğundan bahisle 18/8/2021 tarihinde itirazı reddetmiştir. Başvurucu 2/9/2021 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 5275 sayılı Kanun'un "Süreli ve Süresiz Yayınlardan Yararlanma Hakkı" başlıklı  maddesi şöyledir:"(1) Hükümlü, mahkemelerce yasaklanmamış olması koşuluyla süreli ve süresiz yayınlardan bedelini ödeyerek yararlanma hakkına sahiptir.(2) Resmî kurumlar, üniversiteler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile mahkemelerce yasaklanmamış olması koşuluyla Cumhurbaşkanınca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve kamu yararına çalışan dernekler tarafından çıkartılan gazete, kitap ve basılı yayınlar, hükümlülere ücretsiz olarak ve serbestçe verilir. Eğitim ve öğretimine devam eden hükümlülerin ders kitapları denetime tâbi tutulamaz.  (3) Kurum disiplinini, düzenini veya güvenliğini bozan ya da tehlikeye düşüren, hükümlülerin iyileştirilmesi amacına ulaşmayı zorlaştıran yahut müstehcen haber, yazı, fotoğraf ve yorumları kapsayan hiçbir yayın hükümlüye verilmez.  (4) Basın İlân Kurumu aracılığıyla resmî ilan ve reklam yayınlama hakkı bulunmayan gazeteler, ceza infaz kurumuna kabul edilmez. Ancak ilan ve reklamın geçici süreyle kesilmesi hâli, bu hükmün dışındadır. Yabancı dilde yayımlanmış gazete ve dergilerin ceza infaz kurumuna kabul edilmesinde Adalet Bakanlığı yetkilidir. " 2/1/1961 tarihli ve 195 sayılı Basın İlan Kurumu Teşkiline Dair Kanun'un "Resmi ilanların dağıtılması" kenar başlıklı  maddesinin birinci fıkrası şöyledir: "Resmi ilanlar, fikir ve içtihat farkı aranmaksızın 34 üncü madde mucibince vasıfları tesbit edilecek olan mevkutelere Basın - İlan Kurumu Genel Kurulunun tesbit edeceği esaslar dahilinde dağıtılır. "  195 sayılı Kanun'un "Gazetelerin vasıfları" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Resmi ilan verilecek mevkutelerin vasıfları: a) Münderecat, b) Sayfa sayı ve ölçüsü,c) Kadro,ç) Fiili satış,d) En az yayın hayatı süresi,Bakımlarından ve uygun görülecek diğer yönlerden Basın-İlan Kurumu Genel Kurulunca tesbit olunur. Genel Kurul, Kurumun şubesi bulunmıyan yerlerdeki mevkutelerin vasıflarını yukarıki fıkrada yazılı kayıtlara bağlı olmaksızın tesbit eder.Genel Kurul Türkiye'de yabancı dillerle yayınlanan mevkuteler ile fikir ve sanat dergilerine ilan ve reklam verme esaslarını ayrıca tayin eder." 195 sayılı Kanun'un "Gazetelerin Ödevleri" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Basın - İlan Kurumu Genel Kurulu, kanunen mevkutelere tutmaya mecbur oldukları defterlerden başka noterden tasdikli defterler tutmak ve vasıflarını kontrol veya ilan ve reklamlar bakımlarından muayyen bilgileri verme ödevlerini yükliyebileceği gibi, bu ödevlerin yerine getirilip getirilmediğini veya gazetelerin tayin edilen vasıflara uygun olup olmadıklarını her zaman kontrol ettirebilir."  195 sayılı Kanun'un "Genel Kurul kararlarının ilanı" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Dağıtma esasları, mevkutelerin vasıfları ve bunlara 35 inci madde mucibince yükletilecek ödevler hakkında Kurum Genel Kurulunca verilecek kararlar, Resmi Gazete'de ilan edilir." 195 sayılı Kanun'un " Gazetelerin listesi" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Kurum Genel Müdürlüğü ve valilikler, her ayın sonunda resmi ilan verilebilecek olan mevkutelerin isimlerini ve vasıflarını ihtiva eden birer listeyi, Hükümete ve Kurum şubeleri ile diğer ilgililere gönderirler.Listeye alınmamaktan doğan ihtilaflar 38 inci maddedeki usul dairesinde halledilir. Ancak, bu halde Yönetim Kurulu, kararını bir hafta içinde verir."  195 sayılı Kanun'un "İhtilafı hal ve itiraz mercileri" kenar başlıklı  maddesinin birinci fıkrası şöyledir:"Genel Kurulun 36 ncı madde mucibince ilan edilecek kararlarının uygulanmasından dolayı valilikler ve Kurum Genel Müdürlüğü ile mevkuteler veya ilan verenler arasında çıkacak ihtilafların hal merci, Kurum Yönetim Kuruludur. " 195 sayılı Kanun'un  maddesinin birinci fıkrası şöyledir: "Basın - İlan Kurumu Genel Kurulu tarafından, bu kanuna müstenit işlerin yürütme tarzını göstermek üzere bir yönetmelik yapılır."  5/10/2016 tarihli ve 29848 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Resmî İlân ve Reklâmlar ile Bunları Yayınlayacak Süreli Yayınlar Yönetmeliği'nin (Yönetmelik) "Amaç" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Bu Yönetmeliğin amacı, resmî ilân ve reklâmların yayınlanacağı süreli yayınların vasıf ve ödevlerinin belirlenmesi ile resmî ilânların fikir ve içtihat farkı gözetilmeksizin aranan vasıfları taşıyan ve ödevleri yerine getiren süreli yayınlara dağıtımının sağlanmasıdır."  Yönetmelik'in "Resmî ilân yayınlama hakkı" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir: "Bu Yönetmelikte belirlenen esas ve usûllere uygun olarak vasıf ve ödevlerini eksiksiz ve zamanında yerine getiren gazeteler, yayın yeri ve yayın türü esaslı olarak resmî ilân yayınlama hakkı kazanır."  Yönetmelik'in "Resmî reklâm yayınlama hakkı" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir: "Resmî ilân yayınlama hakkını haiz veya resmî ilân yayınlama hakkı kazanabilmek için bekleme süresinde bulunan gazeteler, resmî reklâm yayınlama hakkını da haizdir. Resmî ilân yayınlama hakkı sona eren gazetenin, resmî reklâm yayınlama hakkı da sona erer. "  Yönetmelik'in "Yayınlama hakkının kazanılması" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "Süreli yayınların yayınlama hakkı kazanabilmeleri için; a) Yazılı olarak, resmî ilân veya reklâm yayınlama talebinde bulunması, b) Bu Yönetmelik ve 12/12/1997 tarihli ve 23198 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Basın İlan Kurumu Yönetmeliğiyle yükletilen ödevleri kabul ederek zamanında yerine getirmesi, c) Yayınlandığı yere göre, bu Yönetmeliğin ilgili kısımlarında belirtilen şart ve vasıfları haiz olması,ç) Bu maddede yer alan şartları yerine getirerek kendisi için belirlenen bekleme süresini tamamlaması, gerekir."  Yönetmelik'in "Yayınlama hakkının durması" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "(1) Yayınlama hakkı, kazanılmasını ve devamını sağlayan şartlardan herhangi birinin ihlâli halinde, ihlâl süresince kendiliğinden durur. İhlâlin önceden ve zamanında tespit edilememiş olması, bu konuda işlem yapılmasına ve müeyyide uygulanmasına engel değildir. (2) Yayınlama hakkının durduğu, muhtelif tetkik ya da kontrol kurulu raporlarının veya elektronik ortamda tutulacak defterlerin incelenmesi veya bunların soruşturulması ve araştırılması sonucu, görev alanlarına göre Kurum veya ilgili valilikler tarafından tespit olunarak karara bağlanır.3) Durma kararı, verildiği tarihi izleyen yedi iş günü içinde ilgili gazeteye gönderilir" Yönetmelik'in "Durma kararının sonuçları" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir: "Yayınlama hakkı duran gazeteye, ihlâller giderilerek bu hakkı yeniden devam edinceye kadar resmî ilân verilmez." Yönetmelik'in "Durma kararına itiraz" kenar başlıklı  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilk cümlesi ile (3) numaralı fıkrası şöyledir: "Durma kararı kendisine tebliğ edilen gazete, on iş günü içinde kararı veren makama ve bu makamın önceki kararında ısrar etmesi halinde, yine on iş günü içinde Yönetim Kuruluna itiraz edebilir... ...Yayınlama hakkının durması kararına itiraz edilmemesi veya süresinde itiraz edilmemesi ya da nihaî olarak itirazın Yönetim Kurulu tarafından kabul edilmemesi halinde durma kararı kesinleşir. "  Yönetmelik'in "Yayınlama hakkının sona ermesi" kenar başlıklı  maddesi şöyledir: "(1) Bu Yönetmelik kapsamında;a) Durma kararı kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren altı ay içinde yayınlama hakkı yeniden devam edemeyen gazetelerin,b) Kendi kusuru ya da giderilmesi kendi elinde bulunan sebeplerle, ramazan ve kurban bayramları dışında, yayınlarına bir takvim yılı içinde, birbiri ardına veya fasılalı olarak üç günden fazla ara veren gazetelerin,c) Kanunla yetkili kılınmış mercilerce bir takvim yılı içinde altı aydan fazla süreyle yayını durdurulan gazetelerin,ç) Bir takvim yılı içinde on beş sayısının basılı nüshasını görev alanlarına göre Kuruma veya valiliklere süresinde teslim etmeyen resmî ilân yayınlama hakkı durmuş veya bekleme süresine tâbi günlük gazetelerin,d) Bir takvim yılı içinde altı sayısının basılı nüshasını görev alanlarına göre Kuruma veya valiliklere süresinde teslim etmeyen resmî ilân yayınlama hakkı durmuş veya bekleme süresine tâbi günlük olmayan gazetelerin,e) Görev alanlarına göre Kuruma veya valiliklere teslim edilen basılı ve elektronik nüshaları gerçek dışı ve yanıltıcı olan veya gününde yayınlanmayan sayılarını sonradan basan süreli yayınların,f) İsimlerini 57 nci maddede yer alan esas ve usûllere aykırı şekilde değiştiren süreli yayınların,g) Engelleme fiilinin kesinleşmiş yargı kararı ile mahkûmiyete yol açtığı durumlarda kontrol kurullarının yaptığı denetimi engelleyen süreli yayınların,ğ) Yayınına ara veren veya aynı takvim yılı içinde iki defadan fazla iki sayısını birleştiren veya ikiden fazla sayısını tek sayıda toplayan dergilerin,h) Kurum veya valilikler nezdinde gerçekleştirdiği işlemler veya bu makamlara sunduğu beyan ve belgeler 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ve özel ceza kanunları uyarınca suç teşkil eden süreli yayınların,ı) Yayınlama hakkından feragat ettiğini yazılı olarak bildiren süreli yayınların,resmî ilân ve reklâm yayınlama hakkı sona erer." Yönetmelik'in "Gazetelerin Genel Vasıfları" başlıklı "Yedinci Bölüm"ünde, bir gazetenin resmî ilan ve reklam yayımlama hakkı için sahip olması gereken genel vasıflara ilişkin hükümler öngörülmüştür. Yönetmelik'in  maddesi şöyledir:"Gazetelerin resmî ilân yayınlama hakkının başlaması ve devamı için içerik, yüzölçümü, kadro, fiili satış adedi ve Genel Kurul tarafından tespit edilen diğer genel vasıflar bu Bölümde düzenlenmiştir." Bu doğrultuda Yönetmelik'in  ile  maddeleri arasında içerik, içerikte benzerlik, iktibasta ölçü ve açıklama, yüz ölçümü, kadro, birden fazla gazete veya dergide çalışanlar, asgari kadroda yer alamayacaklar, fiilî satış adedi ve ortalaması hesabı ile dağıtım ve satış esasları, asgari satış fiyatı ve komisyon oranı, dizgi-tertip ve baskı esasları ile resmî ilanların tertibi ve ölçümlenmesi gibi teknik hususlara ilişkin olarak resmî ilan ve reklam yayımlama hakkını isteyen gazetelerin sahip olması gereken vasıflar belirlenmiştir. Yönetmelik'in "Gazetelerin Genel Ödevleri" başlıklı "Sekizinci Bölüm"ünde ise bir gazetenin resmî ilan ve reklam yayımlama hakkı için yerine getirmesi gereken yükümlülükler düzenlenmiştir. Buna göre Yönetmelik'in  ile  maddeleri arasında kontrol ve denetlemelerde açıklık, belgelerin bulundurulması ve temini, defter tutma ödevi, tutulacak defterler, elektronik ortamda kadro bildirim zorunluluğu, yayında süreklilik, teslim yükümlülüğü, süreli yayın ismi ve değişikliği, fatura düzenlenmesi, yıllık koleksiyon ile künye ve zorunlu bilgiler başlıkları altında gazetelerin resmî ilan ve reklam yayımlama hakkına sahip olabilmeleri için yerine getirmeleri gereken teknik yükümlülükler düzenlenmiştir. Son olarak Yönetmelik'in  ile  maddeleri arasında BİK'in görev alanına giren yerlerde yayımlanan gazetelerin vasıflarına ilişkin özel hükümler öngörülmüştür. Burada düzenlenen özel hükümler de gazetelerin içerik uygunluğu, asgari yüz ölçümü, asgari kadro, asgari kadroda gösterileceklerin nitelikleri, asgari fiilî satış adedi, asgari iade oranı, aboneler ve abonelerin araştırılması ile muhasebelerin bilanço esasına göre düzenlenmesi gibi teknik konulara ilişkin yerine getirmeleri gereken düzenlemelerdir.B. Uluslararası Hukuk Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin 7/3/2018 tarihli ve 2018/1 sayılı tavsiye kararına ek "Medya Çoğulculuğu ve Şeffaflığı Prensipleri"nin ilgili kısmı şöyledir:" 7 Medya çoğulculuğu ancak editoryal ve ticari medya içeriklerinde yüksek derecede şeffaflık sağlanması ile sağlıklı bir şekilde gerçekleştirilebilir: medya ve diğer aktörler, içeriklerinin kaynağı konusunda öngörülen yüksek standartlara uyum sağlamalı ve içeriklerinin politik kaynaklarca sağlanıp sağlanmadığı ya da reklam veya sponsorluk ve ürün yerleştirme gibi diğer ticari iletişim formlarına yer verip vermediklerini açık bir şekilde belirtmelidirler ... Bu yükümlülükler medya aktörlerince yerine getirilmediği takdirde yetkili düzenleyici otoriteler tarafından orantılı yaptırımlar uygulanmasını öngören hükümler düzenlenmelidir.... 8 İlgili mevzuat aynı zamanda, medya konusunda bağımsız düzenleyici kamu otoritesinin ya da bu konuda yetkili başka bir kurumun, medya organlarının sahipleri ve bunların denetlenmesiyle ilgili - ulusal ya da yerel gibi ayrımlar da dahil olmak üzere farklı medya sektörleri hakkındaki bilgiler dahil-bilgilere kamunun kolay, çabuk ve etkili bir şekilde erişmesini garanti altına alacak düzenlemeler de içermelidir ... "