Haklar: Yaşam hakkı-Kötü muamele yasağı

Başvuru, cinsel istismar suçundan yapılan yargılama sonunda beraat kararı verilmesi nedeniyle kötü muamele yasağını ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 18/4/2018 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.   Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi’nden (UYAP) elde edilen bilgilere göre ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucu A. 2007 doğumludur. Başvurucunun annesi başvurucunun babasından 14/4/2010 tarihinde boşanmıştır. Anne 4/11/2010 tarihinde Küçükçekmece Cumhuriyet Başsavcılığına vermiş olduğu bir dilekçe ile boşanmış olduğu eşinin 1997 doğumlu oğlu hakkında, başka bir anlatımla eski üvey oğlu hakkında suç duyurusunda bulunmuştur. Anneye göre eski üvey oğlu E.A.A. kızı başvurucu A.ya karşı 2009 ve 2010 yıllarında çeşitli tarihlerde cinsel istismar suçunu işlemiştir. Anne ayrıca yaşananlara göz yumması nedeniyle eski eşinin aile hukukundan kaynaklanan yükümlülüğün ihlali suçunu işlediğini ileri sürmüştür. Küçükçekmece Cumhuriyet Başsavcılığı 17/2/2011 tarihinde müşteki annenin soyut iddiasından başka yeterli ve inandırıcı delil elde edilemediği gerekçesiyle baba ve oğul hakkında takipsizlik kararı vermiştir. Bu karara itiraz edilmesi üzerine İstanbul  Ağır Ceza Mahkemesi 16/05/2011 tarihli kararı ile kamu davası açılması için yeterli delil bulunduğundan bahisle anılan kararı kaldırmıştır.  Küçükçekmece Cumhuriyet Başsavcılığı 20/6/2011 tarihinde fezleke düzenleyerek ağır ceza mahkemesinde dava açmaya yetkili Bakırköy Cumhuriyet Başsavcılığına dosyayı göndermiştir.  Bakırköy Cumhuriyet Başsavcılığı 27/6/2011 tarihinde E.A.A. hakkında çocuğun nitelikli cinsel istismarı suçunu işlediği iddiasıyla Bakırköy Çocuk Ağır Ceza Mahkemesinde kamu davası açmak üzere iddianame düzenlemiştir. Bakırköy  Çocuk Ağır Ceza Mahkemesi (Mahkeme) yargılama kapsamında başvurucunun annesini, babasını, üvey ablasını, teyzesini, evlerinde çalışmakta olan kadını, annesinin yakın bir arkadaşını ve yazlık evlerindeki bir komşusunu tanık olarak dinlemiştir.  Yargılama sonucunda Mahkeme 28/11/2013 tarihli kararında, katılan mağdur A.nın 28/11/2013 tarihinde mahkemede pedagog eşliğinde cinsel saldırı olayının gerçekleştiğine dair verilen beyanının inandırıcı bulunduğunu belirterek E.A.A.nın cinsel istismar suçunu birden çok kere gerçekleştirdiği gerekçesiyle neticeten 5 yıl 10 ay hapis cezasıyla cezalandırılmasına karar vermiştir. Mahkeme başkanı bu karara muhalif kalmıştır. Mahkûmiyet kararının temyiz edilmesi üzerine Yargıtay  Ceza Dairesi, suç tarihinde üç yaşı içerisinde bulunan mağdurenin anlattığı olayların aradan uzun bir süre geçtikten sonra savcılığa intikal ettirildiği, mağdurenin soruşturma evresinde beyanının alınamadığı, yaklaşık dört sene sonra duruşmada mağdurenin üç yaşındayken yaşadığı olayları aktarmış olduğu, suça sürüklenen çocuğun (SÇS) savunmasının aksine üzerine atılı suçu işlediğine dair soyut iddia dışında cezalandırılmasına yeter her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delil bulunmadığı ve beraat kararı verilmesi gerektiği gerekçesiyle anılan kararı 11/4/2016 tarihinde bozmuştur. Bozma kararı üzerine yapılan yargılama sonucunda Mahkeme 29/9/2016 tarihli kararıyla E.A.A. hakkında beraat kararı vermiştir. Beraat kararında, mağdurun beyanlarının SSÇ'nin isnat olunan suçtan cezalandırılması için yeterli olmayıp dosya kapsamına göre SSÇ'nin isnad olunan cinsel istismar eylemini gerçekleştirdiği iddiasının sabit olmadığı, şüphe boyutunda kaldığı vurgulanmıştır.  Temyiz edilen karar Yargıtay  Ceza Dairesinin 15/2/2018 tarihli kararıyla onanmıştır.  Nihai karar 28/3/2018 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucu 18/4/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun "Tanımlar" kenar başlıklı  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"(1) Ceza kanunlarının uygulanmasında;…b) Çocuk deyiminden; henüz onsekiz yaşını doldurmamış kişi,…Anlaşılır." 5237 sayılı Kanun’un başvuru konusu olayların gerçekleştiği tarihte yürürlükte olan hâliyle  maddesinin ilgili kısmı şöyledir:"Çocukların cinsel istismarı Madde 103 - (1) Çocuğu cinsel yönden istismar eden kişi, üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Cinsel istismar deyiminden;a) Onbeş yaşını tamamlamamış veya tamamlamış olmakla birlikte fiilin hukukî anlam ve sonuçlarını algılama yeteneği gelişmemiş olan çocuklara karşı gerçekleştirilen her türlü cinsel davranış,…"B. Uluslararası Hukuk İlgili Sözleşmeler Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme) "İşkence yasağı" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Hiç kimse işkenceye veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele veya cezaya tabi tutulamaz." 18/6/2003 tarihli ve 25142 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 16/12/1966 tarihli Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'nin  maddesi şöyledir:"Hiç kimse işkenceye ya da zalimane, insanlık dışı ya da küçük düşürücü muamele ya da cezalandırmaya maruz bırakılamaz. Özellikle, hiç kimse kendi özgür rızası olmadan tıbbi ya da bilimsel deneylere tabi tutulamaz." 1/2/2001 tarihli ve 24305 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 25/1/1996 tarihli Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi’nin "Kendi inisiyatifiyle harekete geçme" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Bir çocuğu ilgilendiren davalarda, çocuğun esenliğinin ağır bir tehlike altında olduğunun iç hukuk tarafından belirlendiği durumlarda, adli merciin resen harekete geçme yetkisi vardır." 10/9/2011 tarihli ve 28050 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 25/10/2007 tarihli Avrupa Konseyi Çocukların Cinsel Sömürü ve İstismara Karşı Korunması Sözleşmesi’nin (Lanzarote Sözleşmesi) , , ,  ve  maddeleri şöyledir:"Madde 1 - Amaçlar  Bu Sözleşmenin amaçları: a. çocukların cinsel sömürüsü ve istismarını engellemek ve bunlarla mücadele etmek; b. cinsel sömürü ve istismara maruz çocuk mağdurların haklarını korumak;c. çocukların cinsel sömürü ve istismarına karşı ulusal ve uluslararası işbirliği geliştirmektir. Bu Sözleşme Taraflarca hükümlerinin etkin uygulamasını temin etmek için özel bir gözetim mekanizması kurar.Madde 3 - Tanımlar Bu Sözleşme amacı için: a. "Çocuk" 18 yaşın altındaki herhangi bir kişi anlamına gelir; b. "Çocuğun cinsel sömürüsü ve istismarı" bu Sözleşmenin 18 ila 23 üncü maddelerde belirtilen davranışları içerir;c. "Mağdur" cinsel sömürü veya istismara maruz kalan herhangi bir kişi anlamına gelir.Madde 4 - İlkeler Taraflardan her biri, çocukların cinsel sömürü ve istismarının her türünü engellemek ve çocukları korumak için gereken yasal ve diğer tedbirleri alır....Madde 18 - Cinsel istismar l. Taraflardan her biri aşağıdaki kasti fiilin suç kapsamına girmesini sağlamak için gereken yasal ve diğer tedbirleri alır: a. ulusal hukukun ilgili hükümlerine göre yasal olarak cinsel erginlik yaşına gelmemiş olan bir çocukla cinsel faaliyetlerde bulunmak; b. bir çocukla aşağıdaki yollarla cinsel faaliyette bulunulması halinde: - zor, güç veya tehdit kullanma; veya - aile içi dahil, çocuk üzerinde güven, yetki veya etki gerektiren mevkii kullanarak istismar; veya - özellikle bir zihinsel veya fiziksel özürlülük veya bağımlılığı sebebiyle, çocuğun özellikle savunmasız bir durumundan yararlanarak istismar. Yukarıdaki  fıkra amacına uygun olarak, Taraflardan her biri bir çocukla cinsel faaliyette bulunmanın yasak olduğu yaş alt sınırına karar verir.  Madde a. hükümleri, küçükler arasında rızaya dayalı cinsel faaliyetleri düzenlemeye yönelik değildir. ...Madde 32- İşlemlerin Başlatılması Taraflardan her biri işbu Sözleşmedeki suçların soruşturulması ve kovuşturulmasının mağdur tarafından yapılan bir açıklama ya da suçlamaya dayandırılmamasını ve mağdur ifadelerini geri alsa bile işlemlerin devam etmesini sağlamak için gerekli yasal ve diğer tedbirleri alır." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İçtihadı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Sözleşme’nin  maddesiyle birlikte  maddesinin yüksek Sözleşmeci taraflara, yetki alanı içinde bulunan herkese Sözleşme’de tanımlanan hak ve özgürlükleri güvence altına alma yükümlüğü ve kamu görevlisi olmayan kişiler tarafından yapılsa bile söz konusu kişilerin kötü muamelelere maruz kalmalarının engellenmesine yönelik önlemleri alma ve gerçekleşmesi durumunda etkili yargısal soruşturma yapma yükümlülüğü ortaya çıkardığını kabul etmektedir (Y./Slovenya, B. No: 41107/10, 28/5/2015, § 95; Denis Vasilyev/Rusya, B. No: 32704/04, 17/12/2009, § 98; A./Birleşik Krallık, B. No: 25599/94, 23/9/1998, § 22; /Bulgaristan, B. No: 39272/98, 4/12/2003, § 149; Secic/Hırvatistan, B. No: 40116/02, 31/5/2007, § 52; Fahri Çalışkan/Türkiye (k.k.), B. No: 47936/11, 1/12/2015, § 38; Yehovanın Şahitleri Gldani Cemaatinin 97 üyesi ve diğer dört kişi/Gürcistan, B. No: 71156/01, 3/5/2007, § 96; Costello-Roberts/Birleşik Krallık, B. No: 13134/87, 25/3/1993, §§ 26-28; ve Y./Hollanda, B. No: 8978/80, 26/3/1985, § 27).  Söz konusu koruma, özellikle cezai konularda hükümler getirilerek ve bu hükümlerin uygulamada etkin bir şekilde hayata geçirilerek kişilerin Sözleşme’nin  maddesine aykırı muamelelerden yeterince uzak kalmalarını sağlayan yasal bir çerçeve oluşturulmasını gerektirmektedir (/Bulgaristan, §§ 150-153; N./Bulgaristan, B. No: 3832/06, 27/11/2012, §§ 36, 37; G.U./Türkiye, 16143/10, 18/10/2016, § 60). Diğer vakalarda bir eylemin kötü muamele olduğunu söyleyebilmek için fiilin asgari eşiği aşmasını bekleyen (Raninen/Finlandiya, B. No: 20972/92, 16/12/1997, § 55; Erdoğan Yağız/Türkiye, B. No: 27473/02, 6/3/2007, §§ 35-37; Gafgen/Almanya [BD], B. No: 22978/05, 1/6/2010, §§ 88-90; Costello-Roberts/Birleşik Krallık, § 30) AİHM, çocuklara karşı işlenen cinsel istismarlarda eşik değerlendirmesi yapılmaksızın  madde kapsamında inceleme yapmaktadır (birçok karar arasından bkz. Y./Slovenya, /Bulgaristan). AİHM, devletin negatif yükümlülüğüne aykırı olarak kamu görevlilerinin karıştığı nitelikli cinsel eylemleri sadece  madde kapsamında incelemektedir (Zontul/Yunanistan, B. No: 12294/07, 17/1/2012; Maslova ve Nalbandov/Rusya, B. No: 839/02, 24/1/2008; Aydın/Türkiye [BD], B. No: 23178/94, 25/9/1997).  AİHM; koruma ve etkili soruşturma yükümlülüğü ile birlikte değerlendirme yaptığı, kamu görevlileri dışında üçüncü kişilerin karıştığı cinsel istismar vakalarını ise hem özel hayat hem de işkence ve kötü muamele yasağı açısından incelemektedir (G./Romanya, B. No: 61495/11, 15/3/2016, § 48; /Bulgaristan § 148; G.U./Türkiye, § 56). Üçüncü kişiler açısından sadece usul yükümlülüğünün incelendiği başvurularda ise  maddedeki usule ilişkin güvencelerin yeterli hukuki koruma sağladığı sonucuna ulaşıldığında özel hayat yönünden ayrıca bir inceleme yapılmamaktadır (A./Slovenya, B. No: 3400/07, 15/1/2015, § 36; P./Bulgaristan, B. No: 49669/07, 24/1/2012, § 58;G./Moldova, B. No: 53519/07, 15/5/2012, § 45). Bir kişinin savunabilir bir şekilde Sözleşme’nin  maddesine aykırı bir eylemin mağduru olduğunu iddia etmesi hâlinde Sözleşme’nin  maddesi, ulusal makamlara olay ve olguların tespiti ile sorumluların belirlenmesi ve gerektiğinde cezalandırılmasına yönelik etkin bir resmî soruşturma yürütme görevi yüklemektedir. Bu yükümlülükler, özel kişiler de dâhil olmak üzere ilgili kişilerin sıfatına bakılmaksızın uygulanmaktadır (Y./Slovenya, § 95; Labita/İtalya, § 131). AİHM’in içtihadında tanımlanan etkinlik için minimum standartlar soruşturmanın bağımsız, tarafsız, kamu denetimine açık olmasını ve yetkili makamların titiz ve süratli çalışmasını gerektirmektedir (Mammadov/Azerbaycan, B. No: 34445/04, 11/1/2007,§ 73; Çelik ve İmret/Türkiye, B. No: 44093/98, 26/10/2004, § 55). Etkili soruşturma yükümlülüğü sonuç yükümlülüğü değil uygun araçların kullanılması yükümlülüğüdür. AİHM, söz konusu zorunluluk bütün yargılamaların mahkûmiyetle sonuçlanmasını hatta belirlenen cezanın verilmesini gerektirmese de ulusal mahkemelerin hiçbir zaman kişilerin fiziksel ve manevi bütünlüğüne yönelik ihlallerin cezasız kalmasını istiyormuş gibi gözükmemesi, iddiaların ciddiye alınması ve adil bir sonucu garanti eden bir usulle soruşturulması gerektiğini dile getirmiştir (G.U./Türkiye, § 63; N./Bulgaristan, §§ 46, 49; Stoev ve diğerleri/Bulgaristan, B. No: 41717/09, 11/3/2014, § 48; Saçılık ve diğerleri/Türkiye, B. No: 43044/05, 45001/05, 5/7/2011, §§ 90, 91). Yürütülen soruşturmanın etkili olması için yeterince kapsamlı ve nesnel olması gerekmektedir. Yetkili makamlar söz konusu olaylara ilişkin delillerin elde edilmesi için gerekli, makul önlemleri almalıdır (N./Bulgaristan, §§ 38, 39; P./Bulgaristan, §§ 63, 64).