Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, Olağanüstü Hâl İşlemleri İnceleme Komisyonuna başvuru yapılamamasına ilişkin işlemin iptali talebiyle açılan davanın reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvurular 22/7/2019 ve 4/1/2022 tarihlerinde yapılmıştır. Başvurular, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyon, başvuruların kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar vermiştir. Başvurulara konu yargılama mercii kararlarının ve ihlal iddialarının benzer olması nedeniyle 2022/169 numaralı bireysel başvuru dosyasının 2019/25044 numaralı bireysel başvuru dosyası ile birleştirilmesine ve incelemenin 2019/25044 numaralı bireysel başvuru dosyası üzerinden yapılmasına karar verilmiştir. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir.  Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvurucular, Türk Silahlı Kuvvetlerinde (TSK) astsubay olmak amacıyla 2016 yılının Şubat ayında Astsubay Temel Askerlik ve Astsubaylık Anlayışı Kazandırma (ASTTASAK) kursuna başlamıştır. Başvurucuların dış kaynaktan temin edilen personel statüsünde olduğu ve bu kurs öncesinde TSK'da herhangi bir görevlerinin olmadığı anlaşılmıştır. 15 Temmuz 2016 tarihinde yaşanan darbe teşebbüsünün ardından başvurucular, benzer durumdakilerin tamamını kapsadığı anlaşılan 26/8/2016 tarihli bir emirle izne gönderilmiştir. 3/10/2016 tarihli ve 675 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin (675 sayılı KHK)  maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinde yer alan temin faaliyeti tamamlanmamış astsubay ve subay adayları hakkındaki işlemlerin iptal edilmesi kuralı kapsamında başvurucuların TSK ile ilişikleri kesilmiştir. Başvurucular, bu işlemlere karşı OHAL Komisyonuna başvuru yapmak için kullanılan https://ohalkomisyonu.basbakanlik.gov.tr internet adresi üzerinden başvuru yapmayı denediklerinde "Girmiş olduğunuz bilgiler OHAL kapsamında başvuru yapmaya uygun değildir." uyarısıyla karşılaşmış ve başvuru yapamamıştır. Başvurucular, bu işlemlerin iptali talebiyle dava açmıştır. İdare Mahkemeleri; başvurucular hakkında OHAL KHK'sı ile doğrudan işlem tesis edilmediği, herhangi bir KHK ekinde isimlerine yer verilmediği, haklarında iltisak yahut irtibat tespiti olmadığı, OHAL Komisyonuna başvuru haklarının bulunmadığı, kanun yolu açık olan işlemlere karşı Komisyona başvuru yapılamayacağı gerekçeleriyle davaları reddetmişlerdir. Kanun yolu incelemesinden geçen kararlar kesinleşmiştir. Başvurucular, nihai kararları öğrendikten sonra süresi içerisinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. İlgili Mevzuat İlgili mevzuat için bkz. Ayhan Orhanlı [GK], B. No: 2019/7991, 23/2/2023, §§ 22-B. Anayasa Mahkemesinin Ayhan Orhanlı Kararı Anayasa Mahkemesi Ayhan Orhanlı kararında 1/2/2018 tarihli ve 7075 sayılı Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu Kurulması Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun'la kanunlaşan 685 sayılı KHK'nın  maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca OHAL kapsamındaki KHK'larla gerçek kişilerin hukuki statülerine ilişkin olarak doğrudan düzenlenen ve aynı maddenin (1) numaralı fıkrası kapsamına girmeyen işlemlerin de OHAL Komisyonunun görev alanında olduğunu belirtmiştir (Ayhan Orhanlı, §77). Anayasa Mahkemesi Ayhan Orhanlı kararında, dış kaynaktan temin edilen sözleşmeli subay adayı statüsünde olan başvurucu hakkındaki temin faaliyetine ilişkin işlemlerin OHAL KHK'sı ile iptal edilmesi ve dolayısıyla nasbının yapılmaması üzerine açtığı davanın OHAL Komisyonuna gönderilmek yerine incelenmeksizin reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasını Anayasa’nın  maddesi kapsamında incelemiştir. Anılan kararda, yargılama mercilerinin başvurucunun hukuki statüsüne ilişkin olan ve doğrudan KHK ile tesis edilen başvuru konusu işleme ilişkin olarak 7075 sayılı Kanun'un  maddesi kapsamında bir değerlendirme yapmadan davayı incelemeksizin reddetmelerinin öngörülemez nitelikte olduğu değerlendirilmiştir (Ayhan Orhanlı § 81). Kararda, dosyanın OHAL Komisyonuna gönderilmek yerine incelenmeksizin reddedilmesi suretiyle yapılan müdahalenin OHAL döneminde temel hak ve özgürlüklerin kullanımının durdurulmasını ve sınırlandırılmasını düzenleyen Anayasa'nın  maddesinde öngörülen durumun gerektirdiği ölçüde olmadığı, mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği sonucuna ulaşılmıştır (Ayhan Orhanlı §§ 83, 84).