Haklar: Adil yargılanma hakkı (Hukuk)-Mülkiyet Hakkı

Başvuru, sahibine teslim edilmesi kararı verilen aracın kanunilik ilkesine aykırı olarak uzun süre sonra iade edilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ve mülkiyet hakkı bağlamında etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.  Başvuru 11/12/2018 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüşünü bildirmiş; başvurucu da Bakanlık görüşüne karşı cevabını sunmuştur.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylar özetle şöyledir: Yeminli tercüman olarak görev yapan başvurucu, İstanbul'un Başakşehir ilçesinde ikamet etmekte olup başvuru konusu aracın sahibidir. A. Soruşturma Süreci Başvurucuya ait araç, terör şüphelisinin olabileceği yönündeki ihbar üzerine 5/5/2015 tarihinde Fatih İlçe Emniyet Müdürlüğü ekiplerince Yenikapı feribot çıkışında durdurularak araçta inceleme yapılmıştır. 5/5/2015 tarihli Savcı Görüşme Talimat Tutanağı'nda; araç içinde başvurucunun olmadığı, yabancı uyruklu üç şahsın bulunduğu tespit edilmiş ve aracın kiralık olduğu belirtilmiştir. Ayrıca araçtaki iki kişi hakkında kimliklerinin sahte olabileceği şüphesiyle nöbetçi Cumhuriyet savcısının talimatıyla resmî belgede sahtecilik suçundan işlem yapılması ve söz konusu aracın sahibine ulaşılarak teslim edilmesi talimatı verildiği anlaşılmıştır.  Araç, başvurucuya teslim edilmek üzere önce Fatih İlçe Emniyet Müdürlüğü Merkez Amirliğinin otoparkında muhafaza edilmiş; ardından 6/5/2015 tarihinde Kumkapı Polis Merkezi Amirliğinin Topkapı Yediemin Otoparkı'na "resmî belgede sahtecilik suçuyla ilgili olarak aracın muhafaza altına alındığı" yazıyla bildirilerek kontak anahtarı ve ruhsatıyla birlikte yediemin otoparkına çekilmiştir. Ardından İstanbul nüfusuna kayıtlı araç sahibinin başvurucu olduğu emniyet birimlerince tespit edilmiş ve başvurucuya bilgi verilmiştir. Ancak araç sahibinin başvurucu olduğunun ne zaman tespit edildiği ve başvurucuya hangi tarihte bilgi verildiği hususunda başvuru formu ve ekleriyle Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) kayıtlarında bilgiye rastlanmamıştır. Bununla birlikte 1/8/2015 tarihinde Fatih İlçe Emniyet Müdürlüğünün Merkez Amirliğine gelen başvurucuya aracını yediemin otoparkından alması için üst yazı verilerek aracını teslim alması sağlanmıştır. B. Ağır Ceza Mahkemesindeki Tazminat Davası Süreci Başvurucu, fiilî elkoyma nedeniyle uğradığı zararların tazmini talebiyle 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun  maddesi gereğince Maliye Hazinesi aleyhine 3/5/2016 tarihinde Bakırköy  Ağır Ceza Mahkemesinde (Ağır Ceza Mahkemesi) tazminat davası açmıştır. Dava dilekçesinde, nöbetçi savcının aracın sahibine teslim edilmesi talimatına rağmen aracın kendisine teslim edilmeyip yediemin otoparkına çekildiğini, 89 gün boyunca aracını kullanmadığını ve kiraya veremediğini öne sürmüştür. Ayrıca yediemin otopark ücretini de ödemek zorunda kaldığını beyan etmiştir. Başvurucu netice itibarıyla haksız elkoyma ve aracın zamanında geri verilmemesi nedeniyle 5271 sayılı Kanun’un  maddesi gereğince 000 TL maddi tazminat ve 000 TL manevi tazminat ödenmesini istemiştir.  Ağır Ceza Mahkemesi 23/2/2017 tarihinde, davanın 5271 sayılı Kanun'un  ve  maddeleri kapsamında kalmadığını belirterek reddine karar vermiştir. Kararın gerekçesinde, başvuru konusu araçla ilgili Cumhuriyet savcısı tarafından sahibine ulaşılarak teslim edilmesi ve bilgi alınmasının sağlanması talimatı verilmesiyle Cumhuriyet savcısının ve kolluğun adli görevinin sona erdiği belirtilmiştir. Bu talimatı müteakiben kolluğun idari görevinin başladığı açıklanarak aracın iade işleminin gecikmesinden idarenin sorumlu olduğu vurgulanmıştır. Buna göre iddia ve talep edilen zararın tazminine ilişkin davanın görülme yerinin idari yargı olduğu belirtilmiştir.  Başvurucunun istinaf talebi üzerine İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi  Ceza Dairesince 20/6/2017 tarihinde kararın yargılama giderleri yönünden düzeltilerek istinaf başvurusunun reddine karar verilmiştir.  İdare Mahkemesindeki Tazminat Davası Süreci  Başvurucu bu kez 7/9/2017 tarihinde İstanbul  İdare Mahkemesinde (Mahkeme) maddi tazminat istemiyle tam yargı davası açmıştır. Mahkeme 11/5/2018 tarihinde davanın reddine karar vermiştir. Kararın gerekçesinde, 5/5/2015 tarihinde yediemin otoparkına bırakılan aracın teslim alınmasına engel bir durum bulunmadığı hâlde başvurucu tarafından aracın teslim alınmadığı ve teslim almaya çalışıldığına ilişkin bir bilgi ve belgenin de sunulmadığı belirtilmiştir. Buna göre zarar ile idarenin işlemi arasında illiyet bağının bulunmadığı, idarenin olayda kasıt, kusur veya ihmalinin olmadığı, zarara başvurucunun kendi kusurunun sebebiyet verdiği ifade edilmiştir. Öte yandan olayda idarenin kusursuz sorumluluğunun da bulunmadığı vurgulanarak idarenin tazmin sorumluluğunun mevcut olmadığı sonucuna varılmıştır.  Başvurucunun istinaf talebini inceleyen İstanbul Bölge İdare Mahkemesi  İdari Dava Dairesince (Daire) 24/10/2018 tarihinde istinaf talebinin reddine karar verilmiştir.  Nihai karar, başvurucu vekiline 14/11/2018 tarihinde tebliğ edilmiştir. Başvurucu 11/12/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Mülkiyet Hakkının İhlali İddiası Yönünden İlgili hukuk için bkz. Hikmet Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş., B. No: 2016/4557, 4/7/2019, §§ 31-B. Mülkiyet Hakkıyla Bağlantılı Olarak Etkili Başvuru Hakkının İhlal Edildiği İddiasına İlişkin Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne (Sözleşme) ek (1) No.lu Protokol'ün "Mülkiyetin korunması" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez." Sözleşme'nin "Etkili başvuru hakkı" kenar başlıklı  maddesi şöyledir:"Bu Sözleşme’de tanınmış olan hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkes, söz konusu ihlal resmi bir hizmetin ifası için davranan kişiler tarafından gerçekleştirilmiş olsa dahi, ulusal bir merci önünde etkili bir yola başvurma hakkına sahiptir." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Sözleşme'nin  maddesi uyarınca temel hak ve özgürlüklerin ulusal düzeyde korunması için etkili bir başvuru yolunun var olması gerektiğini belirtmektedir. AİHM'e göre Sözleşme'nin  maddesi yetkili ulusal makamlar tarafından Sözleşme kapsamına giren bir şikâyetin esasının incelenmesine izin veren ve uygun bir telafi yöntemi sunan bir iç hukuk yolunun sağlanmasını gerekli kılmaktadır. Ayrıca bu hukuk yolunun teoride olduğu kadar pratikte de etkili bir yol olması gerekmektedir (İlhan/Türkiye [BD], B. No: 22277/93, 27/6/2000, § 97; Kudla/Polonya [BD], B. No: 30210/96, 26/10/2000, § 157; Özpınar/Türkiye, B. No: 20999/04, 19/10/2010, § 82). AİHM, etkili başvuru hakkının Sözleşme çerçevesinde savunulabilir nitelikteki bir şikâyetin mahkemelerce etkili bir şekilde incelenmesini ve öngörülen yolun uygun bir telafi imkânı sunmaya elverişli olmasını güvence altına aldığını vurgulamaktadır (Kudla/Polonya, § 157; Dimitrov-Kazakov/Bulgaristan, B. No: 11379/03, 10/2/2011, § 35). AİHM, iç hukuktaki düzenlemelerin başvuruculara bu anlamda asgari güvenceleri içerecek şekilde yeterli bir hukuk yolu sunup sunmadığını irdelemektedir (Dimitrov-Kazakov/Bulgaristan, § 36). Hazine arazisi üzerinde inşa edilen bir gecekondunun etrafında bulunan çöplüğün patlaması üzerine zarar gördüğü olayın ele alındığı Öneryıldız/Türkiye ([BD], B. No: 48939/99, 30/11/2004) kararında AİHM, mülkiyet hakkının pozitif yükümlülükler yönünden ihlal edildiğine karar verdiği gibi meseleyi etkili başvuru hakkına ilişkin  madde yönünden de ele almıştır. AİHM'e göre Sözleşme'nin  maddesi ulusal hukuk sistemlerinin yetkili ulusal otoritelere Sözleşme kapsamındaki ileri sürülebilir bir şikâyetin özünü ele almalarına salahiyet tanıdığı etkili bir hukuk yolunu erişilebilir kılmalarını gerektirir. Bunun amacı ise uluslararası şikâyet mekanizmasını AİHM önünde harekete geçirmek zorunda kalmadan önce bireylerin Sözleşme haklarının ihlalleri için ulusal düzeyde uygun bir telafi elde edebilecekleri bir yol sağlamaktır (Öneryıldız/Türkiye, § 145). Bununla birlikte AİHM;  madde ile sağlanan korumanın herhangi bir özel çözüm yöntemi gerektirecek kadar ileri gitmediğini, taraf devletlerin bu hüküm kapsamındaki yükümlülüklerini yerine getirme konusunda belirli bir takdir aralığının olduğunu kabul etmiştir (Öneryıldız/Türkiye, § 146). AİHM, başvurucunun evinin ve eşyalarının kaybı yönünden tazminat yolu etkin bir şekilde işletilmediği için Sözleşme'ye ek (1) No.lu Protokol'ün  maddesi ile bağlantılı olarak  maddenin ihlal edildiğine karar vermiştir (Öneryıldız/Türkiye, §§ 156, 157).