Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, terör olayı nedeniyle uğranılan manevi zararın tazmin edilmesi istemiyle açılan tam yargı davasının esası görüşülmeden reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.  Başvuru 17/4/2015 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş sunmamıştır.   Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvurucunun yaz aylarında kullandığını belirttiği Bingöl ili Yayladere ilçesi Sürmelikoç köyü Çay mezrasında bulunan evine sızan PKK terör örgütü mensupları ile güvenlik güçleri arasında 15/12/2011 tarihinde silahlı çatışma yaşanmıştır. Terör örgütü mensupları çatışmadan sonra bu evde ölü ele geçirilmişlerdir. Jandarma görevlileri tarafından başvurucu nezdinde 16/12/2011 tarihinde olaya ilişkin tutanak tutulmuştur.  Başvurucu 20/12/2011 tarihinde Bingöl Valiliği Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zarar Tespit Komisyonuna (Komisyon) başvurmuş ve evininin içindeki eşyalarla birlikte kullanılamaz hâle geldiğini, meydana gelen toplam zararın 000 TL'yi aştığını belirterek evinde oluşan 000 TL zararının tazmin edilmesini istemiştir. Komisyon tarafından cevap verilmemiştir.  Başvurucu 000 TL maddi ve 000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi istemiyle İçişleri Bakanlığı aleyhine 3/4/2012 tarihinde dava açmıştır. Başvurucu dava dilekçesinde, Anayasa Mahkemesinin 25/6/2009 tarihli ve E.2006/79, K.2009/97 sayılı kararına (bkz. § 22)da yer vererek 5233 sayılı Kanun'un manevi tazminat yolunu kapatmadığını da belirtmiştir. Elazığ  İdare Mahkemesi, terörle mücadeleden kaynaklanan maddi zararın tazmini istemiyle açılan davalarda yargı yerince 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Kaynaklanan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun uyarınca manevi tazminat hususunda ise genel hükümlere göre inceleme yapılacağından maddi ve manevi tazminat taleplerine karşı ayrı ayrı dava açılması gerektiği gerekçesiyle 8/5/2012 tarihinde dilekçenin reddine karar vermiştir. Başvurucu otuz günlük süresi içinde davasını yenileyerek ayrı ayrı maddi ve manevi tazminat davası açmıştır. Manevi tazminata ilişkin davada Elazığ  İdare Mahkemesi 9/8/2012 tarihli kararıyla başvurucunun Komisyona maddi tazminat başvurusu bulunduğunu ancak manevi tazminat talebi bulunmadığını belirterek 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun ,  ve  maddeleri uyarınca dilekçenin merciine (İçişleri Bakanlığına)tevdiine karar vermiştir. İçişleri Bakanlığı tarafından cevap verilmemesi üzerine başvurucu 10/12/2012 tarihinde 000 TL manevi tazminat ödenmesi istemiyle dava açmıştır.  Elazığ  İdare Mahkemesi 14/3/2013 tarihli kararıyla davayı süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Mahkemenin gerekçesine göre başvurucu söz konusu zarar verici olaydan 16/12/2011 tarihinde imzalanan ayrıntılı tutanakla haberdar olmuştur. 5233 sayılı Kanun'un  maddesine göre bu tarihten itibaren altmış gün içinde başvurucunun idareye başvurarak manevi zararlarının karşılanmasını istemesi gerekmektedir. Ancak somut olayda bu süre geçirildikten sonra doğrudan Elazığ  İdare Mahkemesinin E.2012/1138 sayılı dosyasında 3/4/2012 tarihinde dava açılmıştır. Dolayısıyla manevi tazminat talebi hakkında 5233 sayılı Kanun'da öngörülen altmış günlük süre içinde başvuruda bulunulmadığı veya dava açılmadığı için davanın esasının incelenebilmesi mümkün değildir. İdare Mahkemesine göre başvurucunun Bingöl Valiliği Zarar Tespit Komisyonuna yaptığı 20/12/2011 tarihli başvurusunun evinde oluştuğu öne sürülen 000,00 TL maddi zarara münhasır olması karşısında söz konusu başvurunun manevi tazminat talebiyle açılan bu davada süre aşımını durdurması mümkün değildir. l Başvurucu, kararı temyiz etmiştir. Danıştay Onbeşinci Dairesi (Daire), kararı farklı bir gerekçeyle onamıştır. Daireye göre dava süresinde açılmakla birlikte somut olay, idarenin kusurlu ve kusursuz sorumluluk hâllerinin herhangi biri kapsamında kalmadığından 5233 sayılı Kanun çerçevesinde incelenmelidir. 5233 sayılı Kanun ise manevi zararları kapsamadığından davanın bu gerekçe ile reddedilmesi gerekmektedir.Dolayısıyla davanın reddine dair Mahkeme kararı sonucu itibarıyla yerindedir. Başvurucunun karar düzeltme istemi, aynı Dairenin 12/2/2015 tarihli kararıyla reddedilmiştir. Bu karar 23/3/2015 tarihinde başvurucu vekiline tebliğ edilmiştir. Başvurucu 17/4/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.  5233 sayılı Kanun'un , , , , , , geçici , geçici  maddeleri (bkz. Celal Demir, B. No: 2013/3309, 6/2/2014, §§ 15-21, 23).  5233 sayılı Kanun'un  maddesinin birinci fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:"Zarar gören veya mirasçılarının veya yetkili temsilcilerinin zarar konusu olayın öğrenilmesinden itibaren altmış gün içinde, her hâlde olayın meydana gelmesinden itibaren bir yıl içinde zararın gerçekleştiği veya zarar konusu olayın meydana geldiği il valiliğine başvurmaları hâlinde gerekli işlemlere başlanır. Bu sürelerden sonra yapılacak başvurular kabul edilmez." 2577 sayılı Kanun’un  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir: “ İdari dava türleri şunlardır: ...b) İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan tam yargı davaları, ...” 2577 sayılı Kanunu’nun  maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:  “İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların idari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamen reddi halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istek hakkında altmış gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiği tarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir.”  Anayasa Mahkemesinin 25/6/2009 tarihli ve E.2006/79, K.2009/97 sayılı kararı şöyledir:"5233 sayılı Yasa, terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören kişilerin maddi zararlarının özellikle yargı yoluna gitmelerine gerek kalmadan, idarece en kısa süre içinde ve sulh yoluyla karşılanması amacıyla hazırlanmış bir yasadır. Yasa bu yönüyle zarara uğrayan vatandaş ile devlet arasındaki uyuşmazlıkta yargı yoluna gidilmeden alternatif bir çözüm yöntemi getirmiştir. Yasakoyucu bu amaca uygun olarak yargılama hukuku kurallarından farklı hükümler öngörerek buna ilişkin esasları Yasa'da ayrıntılı olarak kurala bağlamıştır.İdare, yürüttüğü hizmetin doğrudan sonucu olan, nedensellik bağı kurulabilen zararları kusur sorumluluğu ilkesi uyarınca tazminle yükümlüdür. Ancak bazen idare, kusur koşulu ve nedensellik bağı aranmadan da meydana gelen bazı zararlardan sorumlu olabilmektedir. Bunlar, idarenin kendi faaliyet alanıyla ilgili önlemekle yükümlü olduğu halde önleyemediği zararlardır. 5233 sayılı Yasa'da yer alan sorumluluğun dayanağını da kusursuz sorumluluğun bir türü olan ve bilimsel ve yargısal içtihatlarla geliştirilen 'sosyal risk ilkesi' oluşturmaktadır.Terör ve terörle mücadeleden doğan ancak idari bir eylem veya işlemle nedensellik bağı bulunmayan maddi zararların karşılanmasına ilişkin 5233 sayılı Yasa'daki düzenlemeler, yasakoyucunun sosyal hukuk devletinin gereği olarak sorumluluk hukukunun genel ilkelerine yasayla getirdiği bir istisnadır. İdarenin kusurunun bulunmadığı ancak 'sosyal risk ilkesi' gereği sulh yoluyla karşılanması gereken zararların nelerden ibaret olduğunun tespiti, yasakoyucunun takdir yetkisi içindedir. İtiraz konusu kurallarda yer alan maddi zararların öncelikle sulh yoluyla karşılanmasına ilişkin hükümlerin bulunmasını bu kapsamda değerlendirmek gerekir.5233 sayılı Yasa, idarenin eylem ve işleminin sonucu olmayan ve herhangibir idari işlem veya eylemle doğrudan nedensellik bağı da bulunmayan, ancak terör ve terörle mücadele sırasında meydana gelen zararların da tazmini yolunu açan, bu anlamda idarenin kusursuz sorumluluk alanını genişleten bir yasadır. Bu Yasa idarenin kusursuz sorumluluk alanını genişletmekle birlikte, aynı zamanda terör ve terörle mücadele sırasında meydana gelen zararlardan sadece 'maddi' olan kısmının sulh yoluyla tazminine ilişkin esas ve usulleri belirlemektedir. Yasa'da bu zararlardan 'manevi' olan kısmın idareden talep edilemeyeceğine ilişkin bir hükme yer verilmediği gibi,  maddede 'sulh yoluyla çözülemeyen uyuşmazlıklarda ilgililerin yargı yoluna başvurma hakları saklıdır' denilerek Anayasa'nın  maddesinin birinci fıkrasına paralel bir düzenlemeye yer verilmiştir. Bu nedenle itiraz konusu ibare, idarenin sorumluluk alanını daraltan veya idari işlem veya eylemlere karşı yargı yolunu kapatan bir hüküm içermemektedir."  Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 26/3/2014 tarihli ve E.2013/1489, K.2014/1219 sayılı ilamının ilgili kısımları şöyledir:“5233 sayılı Yasa, idarenin terör olaylarına dayalı kusursuz sorumluluk alanını genişleten, oluşan zararların yargı yoluna başvurmadan sulh yoluyla ödenmesine öngören, bu yönüyle uyuşmazlığın sadece maddi zararlara ilişkin kısmının yargı dışı alternatif bir yöntemle giderilmesini sağlayan, ancak manevi zararların karşılanmasını da engellemeyen nitelikte bir yasadır.Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin 18888/02 nolu başvuruya konu 12/01/2006 günlü Aydın İçyer - Türkiye kararının  paragrafında, 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Kaynaklanan Zararların Karşılanması Hakkında Kanunla ilgili olarak “Tazminat Kanun’unda yalnız maddi zararlar için tazminat talep etme olanağının bulunduğu doğru olsa da Kanun’un  maddesinin idari mahkemelerde manevi zarar için tazminat talep etme olanağı verdiği görülmektedir.” ifadesine yer verilmiştir.Bu durumda, terör olayları nedeniyle meydana gelen ve sosyal risk ilkesi kapsamında bulunup 5233 sayılı Yasa uyarınca karşılanmayan ilgililerin ileri sürdükleri manevi zarara bağlı tazminat taleplerine ilişkin uyuşmazlıklarda, idare hukukunun tazminata ilişkin ilke ve kuralları çerçevesinde 2577 sayılı Yasanın öngördüğü usullere tabi olarak manevi tazminat ödenip ödenmeyeceğine ilişkin yargısal incelemesinin yapılması gerekmektedir.”