Haklar: Adil yargılanma hakkı (Medeni Hak ve Yükümlülükler)

Başvuru, yargısal kesinlik kazanan vakıanın başka bir mahkeme tarafından dikkate alınmaması nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.   Başvuru 6/7/2018 tarihinde yapılmıştır. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin şikâyet yönünden Komisyonca ayırma kararı verilerek anılan şikâyet 2018/37728 başvuru numarasına kaydedilmiş ve belirtilen şikâyetin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna 12/2/2019 tarihinde karar verilmiştir.  Komisyonca diğer ihlal iddiaları yönünden başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.  Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.    Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: İstanbul Büyükşehir Belediyesi (Belediye) tarafından İstanbul ili Beyoğlu ilçesinde bulunan Karaköy Katlı Otoparkı olarak tabir edilen taşınmaz, ihale yoluyla başvurucuya kiralanmış ve taraflar arasında 4/8/1986 tarihli kira sözleşmesi düzenlenmiştir. Anılan sözleşmesinin başlangıç tarihi sonradan Belediye Başkanlığının onayıyla 1/3/1992 olarak değiştirilmiştir. A. Kiracılık Sıfatının Tespiti ve Müdahalenin Önlenmesi Davası Belediye Meclisi 15/9/2006 tarihli kararla Belediyenin tasarrufu altında bulunan otoparkların İstanbul Otopark İşletmeleri Ticaret Anonim Şirketine (İSPARK) devredilmesine karar vermiştir. Bunun üzerine Belediye 26/1/2007 ve 30/1/2007 tarihlerinde noter aracılığıyla başvurucuya ihtarname göndererek kira sözleşmesinin 1/3/2007 tarihinden itibaren yenilenmeyeceğini bildirmiştir.  Başvurucu 20/2/2007 tarihinde Beyoğlu  Asliye Hukuk Mahkemesinde Belediye aleyhine kiracılık sıfatının tespiti ve müdahalenin önlenmesi davası açmıştır. Beyoğlu  Asliye Hukuk Mahkemesi dosyadan anlaşılamayan bir tarihte davayı reddetmiştir. Beyoğlu  Asliye Hukuk Mahkemesi 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun  maddesinin birinci fıkrasının (p) bendi ile beşinci fıkrasına göre 8/9/1983 tarihli ve 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu'nun  maddesi hükümlerinin belediye taşınmazları hakkında da uygulanacağını belirtmiş ve bu hükümlere dayanarak davanın reddi gerektiğini ifade etmiştir. Beyoğlu  Asliye Hukuk Mahkemesi kararı Yargıtay  Hukuk Dairesinin 6/11/2008 tarihli kararıyla bozulmuştur. Yargıtay, taraflar arasındaki kira ilişkisinin 22/4/1926 tarihli ve 818 sayılı mülga Borçlar Kanunu'nun  ve devamı maddelerinde düzenlenen hasılat kirası niteliğinde olduğunu kabul etmiştir. Yargıtaya göre 2886 sayılı Kanun'un  maddesi somut olayda uygulanabilir değildir. Belediye 818 sayılı mülga Kanun'un  maddesi uyarınca kira sözleşmesinin sona ermesinden altı ay önce ihbarda bulunma yükümlülüğünü yerine getirmediğinden kira sözleşmesi hukuki varlığını sürdürmektedir.  Bozma kararına uyan Beyoğlu  Asliye Hukuk Mahkemesi 17/11/2009 tarihli kararıyla davayı kabul etmiştir. Kararda, Belediyenin sözleşmenin sona ereceği tarihten en az altı ay önce bildirimde bulunmaması sebebiyle sözleşmenin hâlen yürürlükte olduğu belirtilmiştir. Bu karar, Yargıtay  Hukuk Dairesinin 16/2/2010 tarihli kararıyla onanmıştır. B. Tahliye İşlemine Karşı İdari Yargıda Açılan İptal Davası Belediye tarafından 29/8/2008 tarihinde 2886 sayılı Kanun'un  maddesi uyarınca taşınmazın tahliyesine karar verilmiştir. Başvurucu bu işleme karşı İstanbul  İdare Mahkemesinde (İdare Mahkemesi) iptal davası açmıştır.  Bu arada Belediye, Beyoğlu Kaymakamlığına (Kaymakamlık) müracaat ederek başvurucun 4/12/1984 tarihli ve 3091 sayılı Taşınmaz Mal Zilyedliğine Yapılan Tecavüzlerin Önlenmesi Hakkında Kanun hükümleri uyarınca taşınmazdan çıkarılmasını ve taşınmazın Belediyeye teslim edilmesini talep etmiştir. Kaymakamlık, taşınmazı 8/9/2008 tarihinde tahliye ettirmiştir.  İdare Mahkemesi 15/9/2009 tarihinde Belediyenin tahliye işleminin iptaline karar vermiştir. İdare Mahkeme, Beyoğlu  Asliye Hukuk Mahkemesi kararının Yargıtay  Hukuk Dairesinin 6/11/2008 tarihli kararıyla bozulduğuna dikkat çekerek Belediye ile başvurucu arasındaki kiracılık ilişkinin sona erdiğinin kabul edilemeyeceğini ve başvurucunun fuzuli şagil statüsünde bulunmadığını belirtmiştir. İdare Mahkemesi kararı Danıştay Onuncu Dairesinin 8/1/2014 tarihli kararıyla onanmıştır.  Ancak Belediyenin davaya konu tahliye kararına istinaden 8/9/2008 tarihinde Kaymakamlık tarafından tahliye ettirilen taşınmaz iptal kararından sonra da başvurucuya teslim edilmemiştir.  Başvuruya Konu Müdahalenin Önlenmesi ve Tazminat Davası  Belediye 23/7/2009 tarihli noter ihtarnamesiyle kira sözleşmesini 1/3/2010 tarihinde yenilemeyeceğini başvurucuya bildirmiştir.  Başvurucu 29/7/2010 tarihinde İstanbul  Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) Belediye ve İSPARK aleyhine tazminat davası açmıştır. Dava dilekçesinde, kira sözleşmesi devam ettiği hâlde taşınmazın üçüncü kişiye tahsis edildiği, bu sebeple İSPARK'ın işgalci konumunda olduğu ve otoparkın başvurucuya teslim edilmesi gerektiği öne sürülmüştür. Dilekçede, tahliye kararının da İdare Mahkemesince iptal edildiğine dikkat çekilmiş ve bu durumda taşınmazın üçüncü kişiye teslim edilmesinin hukuki dayanağının bulunmadığı ileri sürülmüştür. Dilekçede ayrıca Beyoğlu  Asliye Hukuk Mahkemesinin 17/11/2009 tarihli kararının kesin delil niteliğinde olduğu ifade edilmiştir. Başvurucu, tahliye tarihi (8/9/2008) ile 30/6/2010 tarihi arasındaki dönem için -fazlaya ilişkin hakları saklı kalmak kaydıyla- 000 TL tazminata hükmedilmesini ve taşınmazın kendisine teslimine karar verilmesini talep etmiştir.  Mahkeme birkaç kez bilirkişi raporları ve ek raporlar aldırarak başvurucunun 8/9/2008-30/6/2010 tarihleri arasındaki gelir kaybı sebebiyle oluşan zararını hesaplatmıştır. En son bilirkişi raporunda başvurucunun zararı 053,05 TL olarak belirlenmiştir.  Ancak Mahkeme 4/11/2016 tarihli kararıyla davayı reddetmiştir. Kararın gerekçesinde, 5393 sayılı Kanun'un  maddesinin beşinci fıkrasının ikinci cümlesi uyarınca 2886 sayılı Kanun'un  maddesinin belediyelerin taşınmazları hakkında da uygulanacağı ve mevcut uyuşmazlığın bu hükme göre çözümlenmesi gerektiği belirtilmiştir. Kararda, kira sözleşmesinin 1/3/2007 tarihinde sona erdiği ifade edilmiştir. Mahkeme, Belediyenin 2886 sayılı Kanun'un  maddesi uyarınca taşınmazın idari yoldan tahliyesini sağlayabileceğini, Belediye'nin sözleşmeyi her zaman feshedebileceğini, bu sebeple taşınmazın teslimi talebinin reddi gerektiğini vurgulamıştır. Mahkemeye göre sözleşmenin feshi tarihinden önce yürürlüğe giren 5393 sayılı Kanun'un  maddesinin beşinci fıkrasının ikinci cümlesi karşısında 18/5/1955 tarihli ve 6570 sayılı mülga Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun'un somut olayda uygulanması mümkün değildir. Bu sebeple kira sözleşmesinin süresinin dolmasıyla sözleşme kendiliğinden sona ermiştir. Dolayısıyla tazminat ödenmesinin koşulları oluşmamıştır.  Başvurucu bu karara karşı istinaf yoluna başvurmuştur. İstinaf dilekçesinde önceki aşamalarda ileri sürülen iddialara ek olarak Beyoğlu  Asliye Hukuk Mahkemesinin 17/11/2009 tarihli kararı ile İdare Mahkemesinin 15/9/2009 tarihli kararına dikkat çekilerek kira sözleşmesinin devam ettiğinin yargı kararıyla sabit hâle geldiği savunulmuştur.  İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi  Hukuk Dairesi (Bölge Adliye Mahkemesi) 4/10/2017 tarihli kararıyla istinaf istemini esastan reddetmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi ilk derece mahkemesinin gerekçesini benimsemekle birlikte ek olarak taraflar arasındaki sözleşmenin 2886 sayılı Kanun hükümlerine göre kurulduğunu vurgulamış ve bu sebeple sözleşmenin sona ermesine ilişkin ihtilafların anılan Kanun hükümlerine göre çözümleneceğini belirtmiştir. Bölge Adliye Mahkemesine göre yeni bir ihale yapılmaması hâlinde 2886 sayılı Kanun hükümlerine göre taşınmazın tahliyesi gerekecektir.  Başvurucunun benzer iddialarla yaptığı temyiz istemi de Yargıtay  Hukuk Dairesinin 15/5/2018 tarihli kararıyla reddedilmiş ve Bölge Adliye Mahkemesi kararı onanmıştır. Nihai karar 20/6/2018 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir.  Başvurucu 6/7/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur. A. Ulusal Hukuk 818 sayılı mülga Kanun’un  maddesinin birinci fıkrası şöyledir: "Hasılat icarı, bir akittirki onunla mucir, müstecire ücret mukabilinde hasılat veren bir malın veya hakkın kullanılmasını ve semerelerinin iktitafını terk etmeği iltizam eder." 818 sayılı mülga Kanun’un  maddesi şöyledir: "İcar, muayyen bir müddet için akdolunupta bu müddetin hitamında mucirin malumatiyle ve muhalefeti olmaksızın mecurun istimaline devam olunduğu yahut mukavelede fesih hakkında gösterilen ihbarı iki taraftan hiç biri yapmadığı takdirde; hilafına mukavele yok ise, bir senelik bir müddetin hitamından altı ay evvel ihbar suretiyle fesholununcaya kadar seneden seneye akit tecdit edilmiş sayılır" 2886 sayılı Kanun’un  maddesi şöyledir: "Kiraya verilecek taşınır ve taşınmaz malların kira süresi, on yıldan çok olamaz. Turistik tesis kurulacak yerlerin ve turistik tesislerin ve enerji üretimi tesisleri ile iletim ve dağıtım tesis ve şebekelerinin ihtiyacı olan arazilerin ve doğal gaz iletim, dağıtım ve depolama tesis ve şebekelerinin ihtiyacı olan arazilerin on yıldan fazla süre ile kiraya verilmesi mümkündür.Üç yıldan fazla süre ile kiraya verme işlerinde, önceden Maliye Bakanlığından izin alınması şarttır. Katma bütçeli idarelerde bu izin, idarelerin bağlı bulundukları bakanlıktan alınır. Özel İdare ve belediyeler için kendi özel kanunları uygulanır.Üç yıldan fazla süre ile kiraya verme işlerinde, kira bedeli her yıl şartname ve sözleşmesindeki esaslara göre yeniden tespit edilir" 2886 sayılı Kanun’un  maddesinin birinci fıkrası şöyledir: "Devletin özel mülkiyetinde veya hüküm ve tasarrufu altında bulunan taşınmaz malları, özel bütçeli idarelerin mülkiyetinde bulunan taşınmaz mallar ve Vakıflar Genel Müdürlüğü ile idare ve temsil ettiği mazbut vakıflara ait taşınmaz malların, gerçek ve tüzelkişilerce işgali üzerine, fuzuli şagilden, bu Kanunun 9 uncu maddesindeki yerlerden sorulmak suretiyle, idareden taşınmaz ve değerleme konusunda işin ehli veya uzmanı üç kişiden oluşan komisyonca tespit tarihinden geriye doğru beş yılı geçmemek üzere tespit ve takdir edilecek ecrimisil istenir. Ecrimisil talep edilebilmesi için, idarelerin işgalden dolayı bir zarara uğramış olması gerekmez ve fuzuli şagilin kusuru aranmaz." 5393 sayılı Kanun’un  maddesinin birinci fıkrasının ilgili kısmı ile olay tarihindeki beşinci fıkrası şöyledir: "Belediyenin yetkileri ve imtiyazları şunlardır:...p) Kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirlemek; durak yerleri ile karayolu, yol, cadde, sokak, meydan ve benzeri yerler üzerinde araç park yerlerini tespit etmek ve işletmek, işlettirmek veya kiraya vermek; kanunların belediyelere verdiği trafik düzenlemesinin gerektirdiği bütün işleri yürütmek....Belediye mallarına karşı suç işleyenler Devlet malına karşı suç işlemiş sayılır. 2886 sayılı Devlet İhale Kanununun 75 inci maddesi hükümleri belediye taşınmazları hakkında da uygulanır."B. Uluslararası Hukuk Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme)  maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:"Herkes davasının medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar[ın] ... esası konusunda karar verecek olan ... bir mahkeme tarafından ... görülmesini isteme hakkına sahiptir..." Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) adil yargılanma hakkının demokratik toplumda önemli bir yere sahip olduğunu vurgulamaktadır (Airey/İrlanda, B. No: 6289/73, 9/10/1979, § 24). AİHM'e göre hukuk devletinin temel ilkelerinden biri olan hukuki belirlilik Sözleşme'nin bütün maddelerinde mündemiçtir (Iordan Iordanov/Bulgaristan, B. No: 23530/02, 2/7/2009, § 47). Adil yargılanma hakkı hukukun kabul edilmiş evrensel ilkelerine uygun olarak yorumlanmalıdır. Bu bağlamda hakkın tesliminden kaçınma (denial of justice) yasağı bu ilkelerin başında gelmektedir (Golder/Birleşik Krallık, B. No: 4451/70, 21/2/1975, § 35). AİHM iç hukukun yorumlanmasında öncelikli görevin ulusal otoritelere ait olduğunu vurgulamaktadır. AİHM’in görevi ulusal hukuk mercilerinin yorumlarının etkilerinin Sözleşme ile uyumlu olup olmadığını tespit etmekle sınırlıdır (Waite ve Kennedy/Almanya, B. No: 26083/94, 18/2/1999, § 54). AİHM kural olarak kendisinin ulusal mahkemelerin yerine geçerek değerlendirme yapma görevinin bulunmadığını, ulusal hukukun yorumlanmasına ilişkin sorunları çözmenin öncelikli olarak ulusal otoritelerin -özellikle ulusal mahkemelerin- yetkisinde olduğunu ifade etmektedir. AİHM bu sebeple ulusal mahkemelerin iç hukukun yorumuna ilişkin tartışmalarına karışmayacağını belirtmektedir. Ancak AİHM keyfîliğin bulunduğu, diğer bir ifadeyle ulusal mahkemelerin iç hukuku açıkça hatalı veya keyfî ya da adaleti hiçe sayacak şekilde uyguladıklarını gözlemlediği hâllerde bunu sorgulayabileceğine işaret etmektedir (Anđelkovıć/Sırbistan, B. No: 1401/08, 9/4/2013, § 24).  AİHM objektif bir temelde bireyleri koruyan bir insan hakları antlaşması olarak Sözleşme’nin amacının ve hedeflerinin, Sözleşme hükümlerinin onu işlevsel ve etkili kılacak şekilde yorumlanmasını ve uygulanmasını gerektirdiğini vurgulamaktadır. AİHM’e göre taraf devletler, Sözleşme’ye uyumun en azından Avrupa kamu düzeninin temelini koruyacak düzeyde denetlenmesini sağlama yükümlülüğündedir. Avrupa kamu düzeninin temel unsurlarından biri hukukun üstünlüğü ilkesidir ve keyfîlik ise bu ilkeyi izale eder. AİHM, ulusal hukukun yorumlanması ve uygulanması gibi ulusal otoritelerin geniş takdir yetkisine sahip olduğu alanlarda bile keyfîlik yasağı yönünden denetim yaptığını ifade etmektedir (El-Dulimi ve Montana Management İnc./İsviçre, B. No: 5809/08, 21/6/2016, § 145).  AİHM Büyük Dairesi Bochan/Ukrayna kararında AİHM'in daha önce verdiği ihlal kararını Yüksek Mahkemenin gerekçesinde aşırı derecede yanlış sunması, bu kapsamda belirttiği hususların açıkça yanlış olması, dolayısıyla gerekçesinin aşırı keyfî (grossly arbitrary) ve adaleti hiçe sayacak (denial of justice) şekilde olması nedeniyle hakkaniyete uygun yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir (Bochan/Ukrayna [BD], B. No: 22251/08, 5/2/2015, § 64).